နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

သံယုတ္တနိကာယေ

සංයුත්ත නිකායෙහි

မဟာဝဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာ

මහාවග්ග අට්ඨකථාව (මහා වර්ගයේ අටුවාව)

၁. မဂ္ဂသံယုတ္တံ

1. මග්ග සංයුත්තය

၁. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ

1. අවිජ්ජා වර්ගය

၁-၂. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. අවිජ්ජා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁-၂. မဟာဝဂ္ဂဿ [Pg.153] ပဌမေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. သမာပတ္တိယာတိ သမာပဇ္ဇနာယ သဘာဝပဋိလာဘာယ, ဥပ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. အနွဒေဝ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပန္တိ သာ ပနေသာ ယဒေတံ အလဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိကံ အဟိရိကံ, အဘာယနာကာရသဏ္ဌိတဉ္စ အနောတ္တပ္ပံ, ဧတံ အနုဒေဝ သဟေဝ ဧကတောဝ, န ဝိနာ တေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာဂတဿာတိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတဿ သမန္နာဂတဿ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ အယာထာဝဒိဋ္ဌိ အနိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. ပဟောတီတိ ဟောတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒီသုပိ အယာထာဝအနိယျာနိကဝသေနေဝ မိစ္ဆာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဣမာနိ အဋ္ဌပိ အကုသလဓမ္မသမာပတ္တိယာ မိစ္ဆတ္တအင်္ဂါနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပန န ဧကက္ခဏေ သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, နာနက္ခဏေ လဗ္ဘန္တိ.

1-2. මහාවග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'පුබ්බංගමා' යනු සහජාත ප්‍රත්‍යය වශයෙන් හා උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් යන ආකාර දෙකෙන්ම පෙරටුව යන බවයි. 'සමාපත්තියා' යනු පැමිණීම හෙවත් ස්වභාවය ලැබීම හෙවත් ඉපදීම යන අර්ථයයි. 'අන්වදේව අහිරිකං අනොත්තප්පං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, අකුසලයට ලැජ්ජා නොවන ස්වභාවය වූ අහිරිකය සහ අකුසලයට බිය නොවන ස්වභාවය වූ අනොත්තප්පය යන මේ ධර්මයන්, පෙර කී ආකාරයට අකුසලයන්ට පෙරටුව යන අවිද්‍යාව සමඟම, එයින් තොර නොවී එක්වම උපදින බවයි. 'අවිජ්ජාගතස්ස' යනු අවිද්‍යාවට පැමිණි හෙවත් අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. 'මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු අසත්‍ය වූ, සසරින් එතෙර නොකරවන දෘෂ්ටියයි. 'පහෝති' යනු උපදියි යන්නයි. මිච්ඡා සංකප්ප ආදියේදී ද අසත්‍ය වූ හා සසරින් එතෙර නොකරවන ස්වභාවය නිසාම 'මිච්ඡා' (වැරදි) බව දත යුතුය. මෙසේ මේ අංග අටම අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීමේදී 'මිච්ඡත්ත අංග' (වැරදි අංග) නම් වේ. ඒවා එක් ක්ෂණයකදී සියල්ලම ලැබිය නොහැකි අතර විවිධ ක්ෂණවලදී ලැබිය හැකිය.

ကထံ? ယဒါ ဟိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တံ ကာယဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော မိစ္ဆာဝါယာမော မိစ္ဆာသတိ မိစ္ဆာသမာဓိ [Pg.154] မိစ္ဆာကမ္မန္တောတိ ဆ အင်္ဂါနိ ဟောန္တိ. ယဒါ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တံ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝဇ္ဇာနိ ပဉ္စ. ယဒါ တာနေဝ ဒွေ ဝစီဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ, တဒါ မိစ္ဆာကမ္မန္တဋ္ဌာနေ မိစ္ဆာဝါစာယ သဒ္ဓိံ တာနေဝ ဆ ဝါ ပဉ္စ ဝါ. အယံ အာဇီဝေါ နာမ ကုပ္ပမာနော ကာယဝစီဒွါရေသုယေဝ အညတရသ္မိံ ကုပ္ပတိ, န မနောဒွါရေ. တသ္မာ ယဒါ အာဇီဝသီသေန တာနေဝ စိတ္တာနိ ကာယဝစီဝိညတ္တိယော သမုဋ္ဌာပေန္တိ, တဒါ ကာယကမ္မံ မိစ္ဆာဇီဝေါ နာမ ဟောတိ, တထာ ဝစီကမ္မန္တိ မိစ္ဆာဇီဝဿ ဝသေန တာနေဝ ဆ ဝါ ပဉ္စ ဝါ. ယဒါ ပန ဝိညတ္တိံ အသမုဋ္ဌာပေတွာ တာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမိစ္ဆာသင်္ကပ္ပမိစ္ဆာဝါယာမမိစ္ဆာသတိမိစ္ဆာသမာဓိဝသေန ပဉ္စ ဝါ, မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒိဝသေန စတ္တာရိ ဝါ ဟောန္တီတိ ဧဝံ န ဧကက္ခဏေ သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, နာနက္ခဏေ လဗ္ဘန္တီတိ.

එය කෙසේ ද? දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිතක් කාය විඤ්ඤත්තිය (කයින් හැඟවීම) ඇති කරමින් උපදින විට, මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම, මිච්ඡා සති, මිච්ඡා සමාධි හා මිච්ඡා කම්මන්ත යන අංග හය ඇති වේ. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත වූ විට, මිච්ඡා දිට්ඨිය හැර අංග පහකි. ඒ සිත් දෙකම වචී විඤ්ඤත්තිය ඇති කරන විට, මිච්ඡා කම්මන්තය වෙනුවට මිච්ඡා වාචාව සමඟ ඒ හයම හෝ පහම වේ. මේ මිච්ඡා ආජීවය නම් කාය ද්වාරයෙහි හෝ වචී ද්වාරයෙහි මිස මනෝ ද්වාරයෙහි සිදු නොවේ. එබැවින් ආජීවය මුල් කරගෙන ඒ සිත් කාය-වචී විඤ්ඤත්ති ඇති කරන විට, කාය කර්මය මිච්ඡා ආජීවය නම් වේ, වචී කර්මය ද එසේමය. මිච්ඡා ආජීවය වශයෙන් ද ඒ හය හෝ පහ වේ. විඤ්ඤත්ති ඇති නොකර ඒ සිත් උපදින විට, මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම, මිච්ඡා සති, මිච්ඡා සමාධි වශයෙන් පහක් හෝ මිච්ඡා සංකප්ප ආදිය වශයෙන් හතරක් හෝ වේ. මෙසේ එක් ක්ෂණයකදී සියල්ල නොලැබෙන අතර විවිධ ක්ෂණවලදී ලැබෙන බව දත යුතුය.

သုက္ကပက္ခေ ဝိဇ္ဇာတိ ကမ္မဿကတဉာဏံ. ဣဟာပိ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဟိရောတ္တပ္ပန္တိ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. တတ္ထ လဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘာယနာကာရသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တောဝ. ဝိဇ္ဇာဂတဿာတိ ဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတဿ သမန္နာဂတဿ. ဝိဒ္ဒသုနောတိ ဝိဒုနော ပဏ္ဍိတဿ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ယာထာဝဒိဋ္ဌိ နိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. သမ္မာကမ္မန္တာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ကုသလဓမ္မသမာပတ္တိယာ ဣမာနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ဟောန္တိ, တာနိ လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ န ဧကတော သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ပန လဗ္ဘန္တိ. တာနိ စ ခေါ ပဌမဇ္ဈာနိကမဂ္ဂေ, ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒီသု ပန သမ္မာသင်္ကပ္ပဝဇ္ဇာနိ သတ္တေဝ ဟောန္တိ.

කුසල පක්ෂයෙහි 'විජ්ජා' යනු කම්මස්සකතා ඥානයයි. මෙහිදී ද සහජාත හා උපනිස්සය වශයෙන් ආකාර දෙකකින් පෙරටුව යන බව දත යුතුය. 'හිරොත්තප්ප' යනු හිරිය හා ඔත්තප්පයයි. එහි ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවය හිරිය වන අතර බිය සහගත ස්වභාවය ඔත්තප්පයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි, විස්තරය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත. 'විජ්ජාගතස්ස' යනු විද්‍යාවට පැමිණි හෙවත් ප්‍රඥාවන්තයාට යන්නයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු සත්‍ය වූ, සසරින් එතෙර කරවන දෘෂ්ටියයි. සම්මා කම්මන්ත ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ කුසල ධර්මයන් සම්පූර්ණ වීමේදී මේ අංග අටක් වේ. ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ සියල්ල එක්වර නොලැබෙන නමුත් ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයේදී ලැබේ. ඒවා ප්‍රථම ධ්‍යාන මාර්ගයෙහි ලැබෙන අතර ද්විතීයක ධ්‍යානාදියේදී සම්මා සංකප්පය හැර අංග හතක් පමණක් වේ.

တတ္ထ ယော ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘ယသ္မာ မဇ္ဈိမနိကာယမှိ မဟာသဠာယတနိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၄၃၁) ‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌိ, သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ယော တထာဘူတဿ, သင်္ကပ္ပော, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော. ယော တထာဘူတဿ ဝါယာမော, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာဝါယာမော. ယာ တထာဘူတဿ သတိ, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသတိ. ယော တထာဘူတဿ သမာဓိ, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသမာဓိ. ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ အာဇီဝေါ စ သုပရိသုဒ္ဓေါ’တိ ဝုတ္တံ တသ္မာ ပဉ္စင်္ဂိကောပိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ သော ဝတ္တဗ္ဗော – တသ္မိံယေဝ သုတ္တေ ‘‘ဧဝမဿာယံ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဣဒံ ကသ္မာ န ပဿသိ[Pg.155]? ယံ ပနေတံ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓဘာဝဒဿနတ္ထံ. ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ကာယကမ္မာဒီနိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ အတိပရိသုဒ္ဓါနိ ဟောန္တီတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော.

එහි යමෙක් මෙසේ පවසන්නේ නම්: 'මජ්ඣිම නිකායේ මහාසළායතනික සූත්‍රයෙහි, යමෙකුට යථාර්ථ දෘෂ්ටියක් ඇත්ද, එය ඔහුගේ සම්මා දිට්ඨිය වේ... ඔහුගේ කාය කර්මය, වචී කර්මය හා ආජීවය පෙර සිටම ඉතා පිරිසිදුය' යැයි වදාළ බැවින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය පංචාංගික ද විය හැකිය' කියායි. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'එම සූත්‍රයෙහිම - මෙසේ මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනාවෙන් පරිපූර්ණත්වයට පත්වේ - යන වචනය ඔබ නොදකින්නේ මන්ද?' 'පෙර සිටම' යන්නෙන් අදහස් කළේ පැවිදි වූ දින සිට ඇති පිරිසිදු බව පෙන්වීමටයි. පැවිදි වූ දින සිට පිරිසිදු වූ කාය කර්මාදිය ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයේදී අතිශයින්ම පිරිසිදු වන බව මෙහි අර්ථයයි.

ယမ္ပိ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၁၂), တံ ဧကံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မိဉှိ ကာလေ မိစ္ဆာကမ္မန္တံ ပဟာယ သမ္မာကမ္မန္တံ ပူရေတိ, တသ္မိံ ကာလေ မိစ္ဆာဝါစာ ဝါ မိစ္ဆာဇီဝေါ ဝါ န ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိ သင်္ကပ္ပော ဝါယာမော သတိ သမာဓီတိ ဣမေသုယေဝ ပဉ္စသု ကာရကင်္ဂေသု သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတိ. ဝိရတိဝသေန ဟိ သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတိ နာမ. သမ္မာဝါစာသမ္မာအာဇီဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဣမံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ စ ပဉ္စေဝ ဟောန္တိ, ဝိရတိ ပန အနိယတာ. တသ္မာ ‘‘ဆအင်္ဂိကော’’တိ အဝတွာ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော’’တွေဝ ဝုတ္တံ. ‘‘ယာ စ, ဘိက္ခဝေ, အရိယစိတ္တဿ အနာသဝစိတ္တဿ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိနော အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝယတော တီဟိ ကာယဒုစ္စရိတေဟိ အာရတိ ဝိရတိ ပဋိဝိရတိ ဝေရမဏီ အကိရိယာ အကရဏံ, အယံ ဘိက္ခဝေ သမ္မာကမ္မန္တော အရိယော အနာသဝေါ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၉). ဧဝံ ပန မဟာစတ္တာလီသကသုတ္တာဒီသု အနေကေသု သုတ္တေသု သမ္မာကမ္မန္တာဒီနဉ္စ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အင်္ဂဘာဝသိဒ္ဓိတော အဋ္ဌင်္ဂိကောဝ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အယံ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကောဝ ကထိတော. ဒုတိယံ ကောသလသံယုတ္တေ ဝုတ္တမေဝ.

අභිධර්මයෙහි 'එම සමයෙහි පංචාංගික මාර්ගය වෙයි' කියා වදාළේ එක්තරා කෘත්‍ය විශේෂයක් දැක්වීමටයි. මක්නිසාද යත්, මිච්ඡා කම්මන්තය ප්‍රහාණය කර සම්මා කම්මන්තය පුරන විට මිච්ඡා වාචා හෝ මිච්ඡා ආජීව නැත. දිට්ඨි, සංකප්ප, වායාම, සති, සමාධි යන කාරක අංග පහ ඇති කල්හී සම්මා කම්මන්තය තම කාර්යය ඉටු කරයි. විරතිය මගින් සම්මා කම්මන්තය පිරේ. සම්මා වාචා හා සම්මා ආජීවයේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ කෘත්‍ය විශේෂය දැක්වීමට එසේ පවසන ලදී. ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයේදී අංග පහක් නියත වන අතර විරති අනිියත වේ. එබැවින් 'සය අංග' යැයි නොකියා 'පංච අංග' යැයි පවසන ලදී. මහාචත්තාලීසක සූත්‍ර ආදී බොහෝ සූත්‍රවල සම්මා කම්මන්ත ආදිය ලෝකෝත්තර මාර්ගයේ අංග ලෙස සිද්ධ වන බැවින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අෂ්ටාංගිකම වන බව දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. දෙවන සූත්‍රය කෝසල සංයුත්තයේ වදාළ පරිදිමය.

၃. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၃. တတိယေ သကလမိဒံ ဘန္တေတိ အာနန္ဒတ္ထေရော သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ အပ္ပတ္တတာယ သကလမ္ပိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန လဗ္ဘတီတိ န အညာသိ, ဓမ္မသေနာပတိ ပန သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကေ ဌိတတ္တာ အညာသိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. တေနေဝဿ ဘဂဝါ သာဓု သာဓူတိ သာဓုကာရမဒါသိ.

3. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සකලමිදං භන්තෙ' යන්න ගැන: ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි කෙළවරට පත් නොවූ බැවින්, මුළුමහත් මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවම කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරින් ලැබෙන බව නොදැන සිටියහ. නමුත් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ කෙළවර සිටි බැවින් එය දැන සිටියහ, එබැවින් එසේ පැවසූහ. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට 'සාධු සාධු' කියා සාධුකාර දුන් සේක.

၄. ဇာဏုဿောဏိဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ජාණුස්සෝණි බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၄. စတုတ္ထေ [Pg.156] သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာတိ သကလသေတေန စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေန. သော ကိရ သဗ္ဗော သစက္ကပဉ္ဇရကုဗ္ဗရော ရဇတပရိက္ခိတ္တော ဟောတိ. ရထော စ နာမေသ ဒုဝိဓော ဟောတိ – ယောဓရထော, အလင်္ကာရရထောတိ. တတ္ထ ယောဓရထော စတုရဿသဏ္ဌာနော ဟောတိ နာတိမဟာ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ဇနာနံ ဂဟဏသမတ္ထော. အလင်္ကာရရထော မဟာ ဟောတိ ဒီဃတော ဒီဃော ပုထုလတော ပုထုလော စ, တတ္ထ ဆတ္တဂ္ဂါဟကော ဝါလဗီဇနိဂ္ဂါဟကော တာလဝဏ္ဋဂ္ဂါဟကောတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ သုခေနေဝ ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝါ သက္ကောန္တိ. အယမ္ပိ အလင်္ကာရရထောယေဝ.

4. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බසේතේන වළවාභිරථේන' යනු සියල්ල සුදු පැහැති වෙළඹුන් (අශ්වයන්) සිවුදෙනෙකු යෙදූ රථයෙනි. ඒ රථය රෝද, කූඩුව සහ වියගහ යන සියල්ල රිදියෙන් පිරිවරා (නිමවා) තිබුණු බව කියනු ලැබේ. රථය නම් යුද රථය සහ සැරසුණු රථය (අලංකාර රථය) යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි යුද රථය සතරැස් හැඩයෙන් යුක්තය, එතරම් විශාල නොවේ, දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට පමණක් නැඟිය හැකිය. සැරසුණු රථය විශාලය, දිගින් දිගුය, පළලින් ද පළල්ය. එහි කුඩ දරන්නා, සෙමර දරන්නා, තල්වැට දරන්නා ආදී අට දෙනෙකුට හෝ දස දෙනෙකුට පහසුවෙන් සිටගෙන හෝ හිඳගෙන හෝ සැතපී හෝ සිටිය හැකිය. මෙම ජාණුස්සෝණි බමුණාගේ රථය ද සැරසුණු රථයක් මය.

သေတာ သုဒံ အဿာတိ တာ ဝဠဝါ ပကတိယာ သေတဝဏ္ဏာဝ. သေတာလင်္ကာရာတိ ပသာဓနံ တာသံ ရဇတမယံ အဟောသိ. သေတော ရထောတိ ရထောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ရဇတပရိက္ခိတ္တတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ ဒန္တကမ္မခစိတတ္တာ စ သေတောဝ. သေတပရိဝါရောတိ ယထာ အညေ ရထာ သီဟစမ္မပရိဝါရာပိ ဟောန္တိ, ဗျဂ္ဃစမ္မပရိဝါရာပိ ပဏ္ဍုကမ္ဗလပရိဝါရာပိ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဧသ. ဧသ ပန ဃနဒုကူလေန ပရိဝါရိတော အဟောသိ. သေတာ ရသ္မိယောတိ ရသ္မိယောပိ ရဇတပနာဠိသုပရိက္ခိတ္တာ. သေတာ ပတောဒလဋ္ဌီတိ ပတောဒလဋ္ဌိပိ ရဇတပရိက္ခိတ္တာ.

'සේතා සුදං අස්සා' යනු ඒ වෙළඹුන් ස්වභාවයෙන්ම සුදු පැහැතිය. 'සේතාලංකාරා' යනු ඔවුන්ගේ ආභරණ රිදියෙන් නිමවා තිබුණි. 'සේතෝ රථෝ' යනු රථය ද ඉහත කී පරිදි රිදියෙන් කරන ලද වැඩ දැමීමෙන් හා තැනින් තැන ඇත්දළින් කළ කැටයම් නිසා සුදු පැහැති විය. 'සේතපරිවාරෝ' යනු අනෙක් රථ සිංහ සමින්, ව්‍යාඝ්‍ර සමින් හෝ රතු පලසින් පිරිවරන (වසා ඇති) නමුත් මෙය එසේ නොවේ. මෙය ඝන සුදු වස්ත්‍රයකින් වසා (පිරිවරා) තිබුණි. 'සේතා රස්මියෝ' යනු රැහැන් ද රිදී නූල්වලින් ඔතා තිබුණි. 'සේතා පතෝදලට්ඨී' යනු කෙවිට ද රිදියෙන් පිරිවරා තිබුණි.

သေတံ ဆတ္တန္တိ ရထမဇ္ဈေ ဥဿာပိတဆတ္တမ္ပိ သေတမေဝ အဟောသိ. သေတံ ဥဏှီသန္တိ အဋ္ဌင်္ဂုလဝိတ္ထာရော ရဇတမယော ဥဏှီသပဋ္ဋော သေတော. သေတာနိ ဝတ္ထာနီတိ ဝတ္ထာနိပိ သေတာနိ ဖေဏပုဉ္ဇဝဏ္ဏာနိ. တေသု နိဝါသနံ ပဉ္စသတဂ္ဃနကံ, ဥတ္တရာသင်္ဂေါ သဟဿဂ္ဃနကော. သေတာ ဥပါဟနာတိ ဥပါဟနာ နာမ မဂ္ဂါရုဠှဿ ဝါ ဟောန္တိ အဋဝိံ ဝါ ပဝိသန္တဿ. အယံ ပန ရထံ အဘိရုဠှော, တေနဿ တဒနုစ္ဆဝိကော ရဇတပဋိသေဝိတော ပါဒါလင်္ကာရော နာမ ဧသ ဧဝံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေတာယ သုဒံ ဝါလဗီဇနိယာတိ ဖလိကမယဒဏ္ဍာယ သေတစမရဝါလဗီဇနိယာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတ္တကမေဝဿ သေတံ အဟောသိ, သော ပန ဗြာဟ္မဏော သေတဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိ, သေတမာလံ ပိဠန္ဓိ, ဒသသု အင်္ဂုလီသု အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာ ကဏ္ဏေသု ကုဏ္ဍလာနီတိ ဧဝမာဒိ အလင်္ကာရောပိဿ ရဇတမယောဝ အဟောသိ[Pg.157]. ပရိဝါရဗြာဟ္မဏာပိဿ ဒသသဟဿမတ္တာ တထေဝ သေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ အဟေသုံ.

'සේතං ඡත්තං' යනු රථය මධ්‍යයෙහි එසවූ කුඩය ද සුදු පැහැතිමය. 'සේතං උණ්හීසං' යනු අඟල් අටක් පළලැති රිදියෙන් කළ සුදු පැහැති නළල්පටයි. 'සේතානි වත්ථානි' යනු වස්ත්‍ර ද පෙන පිඬක් වැනි සුදු පැහැයෙන් යුක්ත විය. ඒවා අතර ඇඳි වස්ත්‍රය පන්සියයක් වටිනා අතර පෙරවූ සළුව දහසක් වටිනා එකකි. 'සේතා උපාහනා' යනු වහන් (පාවහන්) නම් මඟ යන අයට හෝ වනයට වදින අයට පාවිච්චි වන්නකි. මොහු රථයක නැඟී යන බැවින්, රථයට ගැළපෙන රිදියෙන් විසිතුරු කළ 'පාදාභරණ' මෙහිදී 'වහන්' ලෙස හැඳින්වූ බව දත යුතුය. 'සේතාය සුදං වාලබීජනියා' යනු පළිඟු මිටක් සහිත සුදු සෙමර වාලවිජනියයි. ඔහුගේ මේ සියල්ල පමණක් නොව, ඒ බමුණා සුදු සඳුන් ආලේප කළේය, සුදු මල් පැළඳුවේය, ඇඟිලි දසයේ මුදු ද කන්වල කුණ්ඩලාභරණ ද ආදී සියලු ආභරණ රිදියෙන් නිමවා තිබුණි. ඔහුගේ දස දහසක් පමණ වූ පිරිවර බමුණන් ද එලෙසම සුදු වස්ත්‍ර, සුදු ආලේප හා සුදු මල් පැළඳ සැරසී සිටියහ.

ယံ ပနေတံ သာဝတ္ထိယာ နိယျာယန္တန္တိ ဝုတ္တံ, တတြာယံ နိယျာယနဝိဘာဝနာ – သော ကိရ ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနံ ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ – ‘‘ဣတော ဧတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရိဿတီ’’တိ ပုရေတရမေဝ ဃောသနာ ကယိရတိ. တံ သုတွာ ယေ နဂရတော န ပက္ကန္တာ, တေ န ပက္ကမန္တိ. ယေပိ ပက္ကန္တာ, တေပိ ‘‘ပုညဝတော သိရိသမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာ’’တိ အာဂစ္ဆန္တိ. ယံ ဒိဝသံ ဗြာဟ္မဏော နဂရံ အနုဝိစရတိ, တဒါ ပါတောဝ နဂရဝီထိယော သမ္မဇ္ဇိတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိတွာ လာဇပဉ္စမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဝိပ္ပကိရိတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပေတွာ ကဒလိယော စ ဓဇေ စ ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဓူပိတဝါသိတံ ကရောန္တိ.

'යං පනේතං සාවත්ථියා නිය්‍යායන්තං' යැයි යමක් කියන ලද ද, එහි නිකුත් වීමේ විස්තරය මෙසේය - ඔහු සෑම මාස හයකට වරක් නගරය ප්‍රදක්ෂිණා කරයි. 'මෙතැන් සිට මෙතරම් දිනකින් බමුණා නගර ප්‍රදක්ෂිණාව කරන්නේය' යි කලින්ම අණබෙර පතළ කරනු ලැබේ. එය ඇසූ නගරයෙන් බැහැර නොගිය අය එහිම රැඳෙති. බැහැර ගිය අය ද 'පින්වන්තයාගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය බලන්නෙමු' යි පැමිණෙති. බමුණා නගරයේ සැරිසරන දින, උදෑසනම නගර වීථි අමදින්නෝ වැලි අතුරා, ළහිරු (පොරි) පස්වන මල් සමඟ ඉස, පුන්කලස් තබා, කෙසෙල් ගස් හා ධජ පතාක ඔසවා මුළු නගරයම සුවඳ දුමින් සුවඳවත් කරති.

ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ သီသံ နှာယိတွာ ပုရေဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ သေတဝတ္ထာဒီဟိ အတ္တာနံ အလင်္ကရိတွာ ပါသာဒါ ဩရုယှ ရထံ အဘိရုဟတိ. အထ နံ တေ ဗြာဟ္မဏာ သဗ္ဗသေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ သေတစ္ဆတ္တာနိ ဂဟေတွာ ပရိဝါရေန္တိ. တတော မဟာဇနဿ သန္နိပါတတ္ထံ ပဌမံယေဝ တရုဏဒါရကာနံ ဖလာဖလာနိ ဝိကိရန္တိ, တဒနန္တရံ မာသကရူပါဒီနိ, တဒနန္တရံ ကဟာပဏေ ဝိကိရန္တိ. မဟာဇနော သန္နိပတတိ, ဥက္ကုဋ္ဌိယော စေဝ စေလုက္ခေပါ စ ဝတ္တန္တိ. အထ ဗြာဟ္မဏော မင်္ဂလိကသောဝတ္ထိကာဒီသု မင်္ဂလာနိ စေဝ သုဝတ္ထိယော စ ကရောန္တေသု မဟာသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အနုဝိစရတိ. ပုညဝန္တာ မနုဿာ ဧကဘူမိကာဒိပါသာဒေ အာရုယှ သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝါတပါနကဝါဋာနိ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တိ. ဗြာဟ္မဏောပိ အတ္တနော ယသသိရိသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဝိယ ဒက္ခိဏဒွါရာဘိမုခေါ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

බමුණා උදෑසනම හිස සෝදා ස්නානය කොට, දහවල් ආහාරය ගෙන, පෙර කී පරිදි සුදු වස්ත්‍රාදියෙන් සැරසී ප්‍රාසාදයෙන් බැස රථයට නඟියි. එවිට සුදු වස්ත්‍ර, ආලේප හා මල් පැළඳි පිරිවර බමුණෝ සුදු කුඩ දරා ඔහු පිරිවරා ගනිති. ඉන්පසු මහජනයා රැස් කරනු පිණිස පළමුව කුඩා දරුවන්ට පලතුරු වර්ග ඉසිති. ඉන් අනතුරුව මෑසක (කාසි) ආදිය ද, ඉන්පසු කහාපණ ද ඉසිති. මහජනයා රැස් වෙති, ප්‍රීති ඝෝෂා කරති, පිළි (රෙදි) වනති. එවිට බමුණා මංගල සම්මත ආශීර්වාද හා සෙත් ප්‍රාර්ථනා කරන්නන් මැද මහා සම්පත්තියෙන් නගරයේ සැරිසරයි. පින්වන්ත මනුෂ්‍යයෝ මහල් ප්‍රාසාදවලට නැඟ, ගිරා පියපත් වැනි කොළ පැහැති කවුළු විවෘත කොට බලා සිටිති. බමුණා ද තමන්ගේ යසසින් හා ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් නගරය යටපත් කරන්නාක් මෙන් දකුණු දොරටුව දෙසට මුහුණ ලා යයි. එය අරභයා මෙය කියන ලදී.

တမေနံ ဇနော ဒိသွာတိ မဟာဇနော တံ ရထံ ဒိသွာ. ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌာဓိဝစနမေတံ. ဗြဟ္မံ ဝတ ဘော ယာနန္တိ သေဋ္ဌယာနသဒိသံ ဝတ ဘော ယာနန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣမဿေဝ ခေါ ဧတန္တိ, အာနန္ဒ, မနုဿာ နာမ ဝဏ္ဏဘာဏကာနံ ဓနံ ဒတွာ အတ္တနော ဒါရိကာနံ ဝဏ္ဏဂီတံ ဂါယာပေန္တိ ‘‘အဘိရူပေါ ဟောတိ ဒဿနီယော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ’’တိ, န စ တေန ဝဏ္ဏဘဏနမတ္တေန အဘိရူပါ ဝါ ဟောန္တိ မဟဒ္ဓနာ ဝါ, ဧဝမေဝ မဟာဇနော [Pg.158] ဗြာဟ္မဏဿ ရထံ ဒိသွာ – ‘‘ဗြဟ္မံ ဝတ ဘော ယာန’’န္တိ ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝဏ္ဏံ ဘဏတိ, န ပနေတံ ယာနံ ဝဏ္ဏဘဏနမတ္တေနေဝ ဗြဟ္မယာနံ နာမ ဟောတိ. လာမကဉှိ ဧတံ ဆဝံ. ပရမတ္ထေန ပန ဣမဿေဝ ခေါ ဧတံ, အာနန္ဒ, အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ. အယဉှိ သဗ္ဗဒေါသဝိဂမေန သေဋ္ဌော, ဣမိနာ စ အရိယာ နိဗ္ဗာနံ ယန္တီတိ ဗြဟ္မယာနံ ဣတိပိ, ဓမ္မဘူတတ္တာ ယာနတ္တာ စ ဓမ္မယာနံ ဣတိပိ, အနုတ္တရတ္တာ ကိလေသသင်္ဂါမဿ စ ဝိဇိတတ္တာ အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယော ဣတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

'තමේනං ජනෝ දිස්වා' යනු මහජනයා ඒ රථය දැක, 'බ්‍රහ්ම' යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සඳහා වූ නමකි. 'පින්වත, ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වාහනයකි, පින්වත, ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වාහනයකට සමාන වාහනයකි' යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ආනන්දය, මනුෂ්‍යයෝ ස්තූති කරන්නන්ට ධනය දී තමන්ගේ ගුණ ගායනා කරවති - මෑ මනා රූප ඇත්තියකි, දැක්මට ප්‍රියය, මහා ධන ඇත්තියකි, මහා භෝග ඇත්තියකි යනුවෙනි. එහෙත් ඒ ගුණ වැනූ පමණින් ඔවුන් රූමත් හෝ මහා ධනවත් නොවේ. එලෙසම මහජනයා බමුණාගේ රථය දැක, 'පින්වත, ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වාහනයකි' යි කෙසේ ගුණ වැනුව ද, ඒ ගුණ වැණීමෙන් පමණක් එම වාහනය බ්‍රහ්ම යානය නොවේ. මන්ද එය ලාමක වූවකි, කුණු කය වැනිය. ආනන්දය, පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කල මේ බ්‍රහ්ම යානය යනු ආර්ය වූ අෂ්ටාංගික මාර්ගයට නමකි. මෙය සියලු දොස් දුරු කළ බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨය, මෙයින් ආර්යයෝ නිවනට යති. එබැවින් 'බ්‍රහ්ම යානය' යැයි ද, ධර්ම ස්වභාවය ඇති බැවින් හා යානයක් වන බැවින් 'ධර්ම යානය' යැයි ද, අනුත්තර බැවින් හා ක්ලේශ සංග්‍රාමය ජයගත් බැවින් 'අනුත්තර සංග්‍රාම විජය' යැයි ද කීමට සුදුසුය.

ဣဒါနိဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝဉ္စေဝ သင်္ဂါမဝိဇယဘာဝဉ္စ ဒဿေန္တော ရာဂဝိနယပရိယောသာနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရာဂံ ဝိနယမာနာ ပရိယောသာပေတိ ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ရာဂဝိနယပရိယောသာနာ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

දැන් මෙහි නිර්දෝෂී බව හා සංග්‍රාම විජය බව දක්වමින් 'රාගවිනයපරියෝසානා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි රාගය විනයනය කරමින් (ප්‍රහීණ කරමින්) කෙළවර කරයි, අවසානයට යයි, සම්පූර්ණ කරයි යන අර්ථයෙන් 'රාගවිනයපරියෝසානා' නම් වේ. මේ ක්‍රමය සෑම තැනකදීම දත යුතුය.

ယဿ သဒ္ဓါ စ ပညာ စာတိ ယဿ အရိယမဂ္ဂယာနဿ သဒ္ဓါနုသာရိဝသေန သဒ္ဓါ, ဓမ္မာနုသာရိဝသေန ပညာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ သဒါ ဓုရံ ယုတ္တာ, တတြမဇ္ဈတ္တတာယုဂေ ယုတ္တာတိ အတ္ထော. ဟိရီ ဤသာတိ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ အဓိဝိဋ္ဌေန ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနေန ဩတ္တပ္ပေန သဒ္ဓိံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ ယဿ မဂ္ဂရထဿ ဤသာ. မနော ယောတ္တန္တိ ဝိပဿနာစိတ္တဉ္စ မဂ္ဂစိတ္တဉ္စ ယောတ္တံ. ယထာ ဟိ ရထဿ ဝါကာဒိမယံ ယောတ္တံ ဂေါဏေ ဧကာဗဒ္ဓေ ကရောတိ ဧကသင်္ဂဟိတေ, ဧဝံ မဂ္ဂရထဿ လောကိယဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကပညာသ, လောကုတ္တရဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကသဋ္ဌိ ကုသလဓမ္မေ ဧကာဗဒ္ဓေ ဧကသင်္ဂဟေ ကရောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မနော ယောတ္တ’’န္တိ. သတိ အာရက္ခသာရထီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သတိ အာရက္ခသာရထိ. ယထာ ဟိ ရထဿ အာရက္ခော သာရထိ နာမ ယောဂ္ဂိယော. ဓုရံ ဝါဟေတိ ယောဇေတိ အက္ခံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ ရထံ ပေသေတိ ရထယုတ္တကေ နိဗ္ဗိသေဝနေ ကရောတိ, ဧဝံ မဂ္ဂရထဿ သတိ. အယဉှိ အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ စေဝ ကုသလာကုသလာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသတီတိ ဝုတ္တာ.

'යමෙකුට ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ඇද්ද' යනු: යම් ආර්ය මාර්ග රථයක ශ්‍රද්ධානුසාරී පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව ද, ධම්මානුසාරී පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ප්‍රඥාව ද යන මේ ධර්ම දෙක සැමවිටම 'තත්‍රමජ්ඣත්තතා' නැමැති රථ වියගහෙහි යොදන ලද්දාහු වෙත් යන අර්ථයයි. 'හිරි ඊසා' යනු: තමා කෙරෙහි පිහිටි හිරි (පවට ලැජ්ජාව) හා බාහිර කරුණු නිසා හටගන්නා ඔත්තප්ප (පවට බිය) යන දෙකෙන්, තමා කෙරෙහි හටගන්නා වූ හිරිය යම් මාර්ග රථයක ඊසාව (රථ කඳ/වියගහ දරන ලීය) වෙයි. 'මනෝ යොත්තං' යනු: විපස්සනා සිත හා මාර්ග සිත යන දෙක මාර්ග රථයේ 'යොත්ත' හෙවත් මූකලන් ලණුවයි. යම් සේ ලෝකයේ සාමාන්‍ය රථයක නියමිත ලණු මඟින් ගොනුන් වියගහට එක්ව බැඳ තබන්නේ ද, එසේම මාර්ග රථයේ ලෞකික විපස්සනා සිත විසින් පණහකට අධික කුසල් දහම් ද, ලෝකෝත්තර විපස්සනා සිත විසින් සැටකට අධික කුසල් දහම් ද එකම අරමුණක බැඳ තබයි. එබැවින් 'මනෝ යොත්තං' යැයි වදාරන ලදී. 'සති ආරක්ඛසාරථී' යනු: මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සිහිය රථය පදවන ආරක්ෂක සාරථියෙකු බඳුය. යම් සේ රථයක සාරථියා රථය ආරක්ෂා කරමින්, වියගහ දරන ගොනුන් සුදුසු පරිදි යොදමින්, අක්ෂයෙහි තෙල් ගල්වමින්, රථය හසුරුවමින් යහපත් ගමන් මඟෙහි යොමු කරන්නේ ද, එසේම මාර්ග රථයෙහි සිහිය ද ක්‍රියා කරයි. මෙම සිහිය ආරක්ෂාව සලසන අතරම කුසල් අකුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිරික්සන බව ද වදාරන ලදී.

ရထောတိ အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂရထော. သီလပရိက္ခာရောတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာလင်္ကာရော. ဈာနက္ခောတိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာနံ ပဉ္စန္နံ ဈာနင်္ဂါနံ ဝသေန ဈာနမယအက္ခော. စက္ကဝီရိယောတိ ဝီရိယစက္ကော, ကာယိကစေတသိကသင်္ခါတာနိ ဒွေ ဝီရိယာနိ အဿ စက္ကာနီတိ အတ္ထော. ဥပေက္ခာ ဓုရသမာဓီတိ [Pg.159] ဓုရဿ သမာဓိ, ဥန္နတောနတာကာရဿ အဘာဝေန ဒွိန္နမ္ပိ ယုဂပဒေသာနံ သမတာတိ အတ္ထော. အယဉှိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ စိတ္တုပ္ပာဒဿ လီနုဒ္ဓစ္စဘာဝံ ဟရိတွာ ပယောဂမဇ္ဈတ္တေ စိတ္တံ ဌပေတိ, တသ္မာ ဣမဿ မဂ္ဂရထဿ ‘‘ဓုရသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တာ. အနိစ္ဆာ ပရိဝါရဏန္တိ ဗာဟိရကရထဿ သီဟစမ္မာဒီနိ ဝိယ ဣမဿာပိ အရိယမဂ္ဂရထဿ အလောဘသင်္ခါတာ အနိစ္ဆာ ပရိဝါရဏံ နာမ.

'රථෝ' යනු: ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නැමැති රථයයි. 'සීලපරික්ඛාරෝ' යනු: චතුපාරිශුද්ධි ශීලය නැමැති අලංකාර උපකරණයන්ගෙන් යුක්ත බවයි. 'ජානක්ඛෝ' යනු: විපස්සනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විතක්ක, ඒකග්ගතා යන අංග හැර ඉතිරි ධ්‍යාන අංග පහේ (විචාර, පීති, වේදනා) බලයෙන් යුත් ධ්‍යානමය අක්ෂයයි (රියසක අලුව). 'චක්කවීිරියෝ' යනු: වීර්යය නැමැති රෝදයයි. එනම් කායික වීර්යය හා චෛතසික වීර්යය යන දෙක මෙම මාර්ග රථයේ රෝද දෙකයි. 'උපේක්ඛා ධුරසමාධි' යනු: වියගහෙහි සමබරතාවයි. එනම් උස් පහත් වීමක් නැතිව වියගහේ දෙපසම සම මට්ටමින් තබා ගැනීමයි. මෙහි 'තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව' විසින් සිතේ පසුබෑම (ලීන) හෝ නොසන්සුන් බව (උද්ධච්ච) ඉවත් කර, උත්සාහය මැදහත් මට්ටමක තබයි. එබැවින් මෙම මාර්ග රථයේ එය 'ධුරසමාධි' (වියගහේ සමාධිය) ලෙස හඳුන්වයි. 'අනිච්ඡා පරිවාරණං' යනු: බාහිර රථයක සිංහ සම් ආදියෙන් කළ ආවරණ මෙන්, මෙම ආර්ය මාර්ග රථයට ද අලෝභය නැමැති 'ආශාවන්ගෙන් තොර බව' ආවරණය වෙයි.

အဗျာပါဒေါတိ မေတ္တာ စ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. အဝိဟိံသာတိ ကရုဏာ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. ဝိဝေကောတိ ကာယဝိဝေကာဒိ တိဝိဓဝိဝေကော. ယဿ အာဝုဓန္တိ ယဿ အရိယမဂ္ဂရထေ ဌိတဿ ကုလပုတ္တဿ ဧတံ ပဉ္စဝိဓံ အာဝုဓံ. ယထာ ဟိ ရထေ ဌိတော ပဉ္စဟိ အာဝုဓေဟိ သပတ္တေ ဝိဇ္ဈတိ, ဧဝံ ယောဂါဝစရောပိ ဣမသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂရထေ ဌိတော မေတ္တာယ ဒေါသံ ဝိဇ္ဈတိ, ကရုဏာယ ဝိဟိံသံ, ကာယဝိဝေကေန ဂဏသင်္ဂဏိကံ, စိတ္တဝိဝေကေန ကိလေသသင်္ဂဏိကံ, ဥပဓိဝိဝေကေန သဗ္ဗာကုသလံ ဝိဇ္ဈတိ. တေနဿေတံ ပဉ္စဝိဓံ ‘‘အာဝုဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တိတိက္ခာတိ ဒုရုတ္တာနံ ဒုရာဂတာနံ ဝစနပထာနံ အဓိဝါသနက္ခန္တိ. စမ္မသန္နာဟောတိ သန္နဒ္ဓစမ္မော. ယထာ ဟိ ရထေ ဌိတော ရထိကော ပဋိမုက္ကစမ္မော အာဂတာဂတေ သရေ ခမတိ, န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ အဓိဝါသနက္ခန္တိသမန္နာဂတော ဘိက္ခု အာဂတာဂတေ ဝစနပထေ ခမတိ, န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တိ. တသ္မာ ‘‘တိတိက္ခာ စမ္မသန္နာဟော’’တိ ဝုတ္တော. ယောဂက္ခေမာယ ဝတ္တတီတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမာယ နိဗ္ဗာနာယ ဝတ္တတိ, နိဗ္ဗာနာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိယေဝ, န တိဋ္ဌတိ န ဘိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

'අබ්‍යාපාදෝ' යනු: මෙත්තා සිත හා එහි පූර්ව භාගයයි. 'අවිහිංසා' යනු: කරුණා සිත හා එහි පූර්ව භාගයයි. 'විවේකෝ' යනු: කාය විවේකය ආදී තෙවැදෑරුම් විවේකයයි. 'යස්ස ආවුධං' යනු: මාර්ග රථයෙහි සිටින කුලපුත්‍රයා සතු පස් වැදෑරුම් ආයුධයි. යම් සේ රථයක සිටින වීරයෙකු ආයුධ පහකින් සතුරන් විදින්නේ ද, එසේම යෝගාවචරයා ද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ග රථයෙහි සිට මෛත්‍රියෙන් ද්වේෂය ද, කරුණාවෙන් විහිංසාව ද, කාය විවේකයෙන් සමූහයා සමඟ ඇලීම ද, චිත්ත විවේකයෙන් කෙලෙස් සමඟ ඇලීම ද, උපධි විවේකයෙන් සියලු අකුසල් ද විද විනාශ කරයි. එබැවින් ඔහුට මෙය පස් වැදෑරුම් ආයුධයැයි කියනු ලැබේ. 'තිතික්ඛා' යනු: අනුන් කියන නරක හා රළු වචන ඉවසීමයි. 'චම්මසන්නාහෝ' යනු: ඇඳගත් සම් වැස්මයි. යම් සේ රථයක සිටින සටන්කරුවා සම් වැස්මක් ඇඳීමෙන් තමා දෙසට එන ඊතල ඉවසන්නේ ද (වළක්වන්නේ ද), ඒ ඊතල ඔහුට හානි නොකරන්නේ ද, එසේම ඉවසීමෙන් යුත් භික්ෂුව ද තමා වෙත එන දෝෂාරෝපණ ඉවසයි; ඒවායින් ඔහු පීඩාවට පත් නොවේ. එබැවින් 'ඉවසීම සම් වැස්මයි' කියා වදාරන ලදී. 'යෝගක්ඛේමාය වත්තති' යනු: සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු නිර්වාණය උදෙසා පවතියි, නිර්වාණය දෙසටම ගමන් කරයි, අතරමඟ නතර නොවේ, බිඳී නොයයි යන අර්ථයයි.

ဧတဒတ္တနိ သမ္ဘူတန္တိ ဧတံ မဂ္ဂယာနံ အတ္တနော ပုရိသကာရံ နိဿာယ လဒ္ဓတ္တာ အတ္တနိ သမ္ဘူတံ နာမ ဟောတိ. ဗြဟ္မယာနံ အနုတ္တရန္တိ အသဒိသံ သေဋ္ဌယာနံ. နိယျန္တိ ဓီရာ လောကမှာတိ ယေသံ ဧတံ ယာနံ အတ္ထိ, တေ ဓီရာ ပဏ္ဍိတပုရိသာ လောကမှာ နိယျန္တိ ဂစ္ဆန္တိ. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသေန. ဇယံ ဇယန္တိ ရာဂါဒယော သပတ္တေ ဇိနန္တာ ဇိနန္တာ.

'ඒතදත්තනි සම්භූතං' යනු: මෙම මාර්ග යානය තමාගේම වීර්යය මත රඳා පවතින බැවින් 'තමා තුළම හටගත්තක්' නම් වෙයි. 'බ්‍රහ්මයානං අනුත්තරං' යනු: අසදෘශ වූ ශ්‍රේෂ්ඨ යානයයි. 'නිය්‍යන්ති ධීරා ලෝකම්හා' යනු: යම් පඬිවරුන්ට මෙම යානය ඇද්ද, ඔවුහු ලෝකයෙන් නික්ම නිර්වාණයට යති. 'අඤ්ඤදත්ථු' යනු: ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. 'ජයං ජයන්ති' යනු: රාගාදී සතුරන් දිනමින් දිනමින් ජයග්‍රහණය කරති.

၅-၆. ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. කිමත්ථිය සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

၅-၆. ပဉ္စမေ အယမေဝါတိ ဧဝသဒ္ဒေါ နိယမတ္ထော. တေန အညံ မဂ္ဂံ ပဋိက္ခိပတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စေဝ မိဿကမဂ္ဂေါ စ ကထိတော. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

5-6. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'අයමේව' යන්නෙහි 'ඒව' ශබ්දය නියම කිරීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. එමඟින් වෙනත් මාර්ගයක් පලවා හරියි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ට දුක්ඛය මෙන්ම මිශ්‍රක මාර්ගය ද දක්වන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

၇. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දෙවන අඤ්ඤතර භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇. သတ္တမေ [Pg.160] နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ခေါ ဧတံ ဘိက္ခု အဓိဝစနန္တိ အသင်္ခတာယ အမတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. အာသဝါနံ ခယော တေန ဝုစ္စတီတိ အပိစ တေန ရာဂါဒိဝိနယေန အာသဝါနံ ခယောတိပိ ဝုစ္စတိ. အာသဝက္ခယော နာမ အရဟတ္တံ, အရဟတ္တဿာပိ ဧတံ ရာဂဝိနယောတိအာဒိ နာမမေဝါတိ ဒီပေတိ. ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘သတ္ထာရာ နိဗ္ဗာနဓာတူတိ ဝဒန္တေန အမတံ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ, မဂ္ဂေါ ပနဿ န ကထိတော. တံ ကထာပေဿာမီ’’တိ အနုသန္ဓိကုသလတာယ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစ.

7. සත්වන සූත්‍රයෙහි: 'නිබ්බානධාතුයා ඛෝ ඒතං භික්ඛු අධිවචනං' යනු: අසංඛත වූ, අමෘත වූ නිවනට මෙය නමක් බවයි. 'ආසවානං ඛයෝ තේන වුච්චති' යන්නෙන් රාගය ආදිය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම) හේතුවෙන් එය ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය වීම යැයි ද කියනු ලැබේ. ආශ්‍රවක්ෂය යනු අර්හත් ඵලයයි; මෙම 'රාග විනය' යනු අර්හත් ඵලයට ද නමක් බව පෙන්වා දෙයි. 'ඒතදවෝච' යනු: ශාස්තෘන් වහන්සේ 'නිබ්බානධාතු' යැයි වදාරමින් අමෘත මහා නිර්වාණය දේශනා කළ සේක, නමුත් ඒ සඳහා වන මාර්ගය මෙහි වදාරා නැත. 'එම මාර්ගය ගැන ද විමසන්නෙමි' යන අනුසන්ධියෙහි දක්ෂ භාවය නිසා (ඒ ගැන විමසීමට) මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී.

၈. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. විභංග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈. အဋ္ဌမေ ကတမာ စ ဘိက္ခဝေ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဧကေန ပရိယာယေန အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂံ ဝိဘဇိတွာ ပုန အပရေန ပရိယာယေန ဝိဘဇိတုကာမော ဣဒံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဒုက္ခေ ဉာဏန္တိ သဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏဝသေန စတူဟာကာရေဟိ ဥပ္ပန္နံ ဉာဏံ. သမုဒယေပိ ဧသေဝ နယော. သေသေသု ပန ဒွီသု သမ္မသနဿ အဘာဝါ တိဝိဓမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝမေတံ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'කතමා ච භික්ඛවේ සම්මාදිට්ඨි' යනු එක් ක්‍රමයකින් අෂ්ටාංගික මාර්ගය බෙදා දක්වා, නැවත වෙනත් ක්‍රමයකින් බෙදා දැක්වීමට මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'දුක්ඛේ ඤාණං' යනු ශ්‍රවණය, විමර්ශනය, අවබෝධය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යන අයුරින් සතර ආකාරයකින් උපදින ඥානයයි. සමුදය සත්‍යයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සත්‍ය යුගලයෙහි (නිරෝධ, මාර්ග) විමර්ශන ඥානයක් නොමැති බැවින් ආකාර තුනකින් පමණක් සිදු වේ. මෙලෙස 'දුක්ඛේ ඤාණං' ආදියෙන් සතර සත්‍ය කර්මස්ථානය පෙන්වන ලදී.

တတ္ထ ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ပစ္ဆိမာနိ ဝိဝဋ္ဋံ. တေသု ဘိက္ခုနော ဝဋ္ဋေ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသော ဟောတိ, ဝိဝဋ္ဋေ နတ္ထိ အဘိနိဝေသော. ပုရိမာနိ ဟိ ဒွေ သစ္စာနိ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခံ, တဏှာ သမုဒယော’’တိ ဧဝံ သင်္ခေပေန စ, ‘‘ကတမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိတ္ထာရေန စ အာစရိယသန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ဝါစာယ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝတ္တေန္တော ယောဂါဝစရော ကမ္မံ ကရောတိ. ဣတရေသု ပန ဒွီသု သစ္စေသု – ‘‘နိရောဓသစ္စံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ, မဂ္ဂသစ္စံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ ဧဝံ သဝနေနေဝ ကမ္မံ ကရောတိ. သော ဧဝံ ကရောန္တော စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, သမုဒယံ ပဟာနပဋိဝေဓေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန…ပေ… မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ.

එහි සත්‍ය හතර අතරින්, මුල් සත්‍ය යුගලය (දුක්ඛ සහ සමුදය) වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) වේ; අවසන් සත්‍ය යුගලය (නිරෝධ සහ මග්ග) විවෘත්තය (සංසාරයෙන් මිදීම) වේ. ඒ අතරින් යෝගාවචර භික්ෂුවට වෘත්ත සත්‍යයන්හි (දුක්ඛ, සමුදය) කර්මස්ථාන වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමක් පවතී, විවෘත්ත සත්‍යයන්හි එවැනි (පූර්වභාග) මෙනෙහි කිරීමක් නැත. මන්ද, එම මුල් සත්‍ය යුගලය ගැන, ‘පඤ්චස්කන්ධය දුකයි, තණ්හාව සමුදයයි’ යනුවෙන් සංක්ෂිප්තව ද, ‘පඤ්චස්කන්ධයන් කවරේද? රූපස්කන්ධය යනාදියයි’ යන ක්‍රමයට විස්තරාත්මකව ද ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙන් උගෙන, වචනයෙන් නැවත නැවතත් පිරුවානා කරමින් යෝගාවචරයා භාවනා කටයුතු සිදු කරයි. අනෙක් සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) සම්බන්ධයෙන් ‘නිරෝධ සත්‍යය ඉෂ්ටයි, කාන්තයි, මනාපයි; මග්ග සත්‍යය ඉෂ්ටයි, කාන්තයි, මනාපයි’ යනුවෙන් ඇසීමෙන්ම පමණක් පිළිවෙත් පුරයි. ඔහු එසේ පිළිවෙත් පුරමින්, සතර සත්‍යයම එක් අවබෝධයකින් (ඒක පටිවේධයෙන්) විනිවිද දකියි, එක් අවබෝධයකින් (ඒකාභිසමයෙක්) අවබෝධ කරයි. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැකීමේ කෘත්‍යයෙන් (පරිඤ්ඤා පටිවේධයෙන්) ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යයෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමේ කෘත්‍යයෙන් ද, මාර්ග සත්‍යය වැඩීමේ කෘත්‍යයෙන් ද විනිවිද දකියි. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැකීමෙන් ද...පෙ... මාර්ග සත්‍යය වැඩීමෙන් ද අවබෝධ කරගනියි.

ဧဝမဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒွီသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာသဝနဓာရဏသမ္မသနပဋိဝေဓော ဟောတိ, ဒွီသု သဝနပဋိဝေဓောယေဝ. အပရဘာဂေ တီသု [Pg.161] ကိစ္စတော ပဋိဝေဓော ဟောတိ, နိရောဓေ အာရမ္မဏပဋိဝေဓော. ပစ္စဝေက္ခဏာ ပန ပတ္တသစ္စဿ ဟောတိ. ဣမဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗေ ပရိဂ္ဂဟတော – ‘‘ဒုက္ခံ ပရိဇာနာမိ, သမုဒယံ ပဇဟာမိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောမိ, မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ အာဘောဂသမန္နာဟာရမနသိကာရပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထိ, ပရိဂ္ဂဟတော ပဋ္ဌာယ ဟောတိ. အပရဘာဂေ ပန ဒုက္ခံ ပရိညာတမေဝ ဟောတိ…ပေ… မဂ္ဂေါ ဘာဝိတောဝ ဟောတိ.

මෙසේ ඒ යෝගාවචරයාගේ පූර්ව භාගයේදී (මාර්ගයට පෙර අවස්ථාවේදී) සත්‍ය දෙකක් (දුක්ඛ, සමුදය) කෙරෙහි ඉගෙනීම, විමසීම, ඇසීම, ධාරණය කිරීම හා විදර්ශනාත්මකව මෙනෙහි කිරීම මගින් අවබෝධය ඇති වේ; අනෙක් සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) කෙරෙහි ඇසීමෙන් පමණක් අවබෝධය වේ. පසුව මාර්ග ක්ෂණයේදී සත්‍ය තුනක් (දුක්ඛ, සමුදය, මග්ග) කෘත්‍ය වශයෙන් අවබෝධ වේ, නිරෝධ සත්‍යය අරමුණු කිරීමෙන් අවබෝධ වේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (නැවත හැරී බැලීම) සිදුවන්නේ සත්‍යය අවබෝධ කළ ආර්යයන්ට පමණි. මෙම (ආදිකම්මික) භික්ෂුවට පිළිවෙත් පිරීමට පෙර, ‘දුක පිරිසිඳ දකිමි, සමුදය ප්‍රහාණය කරමි, නිරෝධය සාක්ෂාත් කරමි, මාර්ගය වඩමි’ යනුවෙන් අදහස් කිරීමක්, එළඹ සිටීමක්, මනසිකාරයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයක් නැත; එය ආරම්භ වන්නේ පිළිවෙත් පිරීමේ සිටය. මතු අවස්ථාවකදී (මාර්ග ක්ෂණයේදී) දුක පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි...පෙ... මාර්ගය වඩන ලද්දක්ම වෙයි.

တတ္ထ ဒွေ သစ္စာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ, ဒွေ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ. ဒုက္ခသစ္စဉှိ ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋံ, ခါဏုကဏ္ဋကပဟာရာဒီသု ‘‘အဟော ဒုက္ခ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတမ္ပိ အာပဇ္ဇတိ. သမုဒယမ္ပိ ခါဒိတုကာမတာဘုဉ္ဇိတုကာမတာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋံ. လက္ခဏပဋိဝေဓတော ပန ဥဘယမ္ပိ ဂမ္ဘီရံ. ဣတိ တာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ. ဣတရေသံ ဒွိန္နံ ဒဿနတ္ထာယ ပယောဂေါ ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဟတ္ထပသာရဏံ ဝိယ အဝီစိဖုသနတ္ထံ ပါဒပသာရဏံ ဝိယ သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒနံ ဝိယ စ ဟောတိ. ဣတိ တာနိ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ. ဧဝံ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရေသု ဂမ္ဘီရတ္တာ စ ဒုဒ္ဒသေသု စတူသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ဣဒံ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိဝေဓက္ခဏေ ပန ဧကမေဝ တံ ဉာဏံ ဟောတိ.

එහි (සතර සත්‍යය අතරින්) සත්‍ය දෙකක් (දුක්ඛ, සමුදය) දැකීමට අපහසු බැවින් ගම්භීර (ගැඹුරු) වේ; අනෙක් සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) ස්වභාවයෙන්ම ගම්භීර බැවින් දැකීමට අපහසු වේ. දුක්ඛ සත්‍යය වනාහි ඇති වන ආකාරයෙන් ප්‍රකටය; උල්, කටු පහරවල් වැදීමේදී ‘අනේ දුකක්’ යනුවෙන් කීමට පවා පත්වෙයි. සමුදය සත්‍යය ද කෑමට බීමට ඇති ආශාව ආදී වශයෙන් හටගැනීමේදී ප්‍රකටය. එහෙත් ලක්ෂණ වශයෙන් විනිවිද දැකීමේදී මේ දෙකම ගම්භීරය. මෙසේ ඒවා දැකීමට අපහසු බැවින් ගම්භීර වේ. ඉතිරි සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) දැකීම සඳහා දරන උත්සාහය, භවග්‍රය ඇල්ලීමට අත දිගු කිරීමක් වැනිය, අවීචි නිරය ස්පර්ශ කිරීමට පය දිගු කිරීමක් වැනිය, සියයකට පැළුණු කෙස් ගසක අගට තවත් කෙස් අගක් සම්බන්ධ කිරීමක් වැනිය. මෙසේ ඒවා ගම්භීර බැවින් දැකීමට අපහසුය. මෙසේ දැකීමට අපහසු බැවින් ගම්භීර වූත්, ගම්භීර බැවින් දැකීමට අපහසු වූත් සතර සත්‍යයන්හි ඉගෙනීම ආදියට අදාළව, ‘දුක පිළිබඳ ඥානය’ යනාදිය වදාරන ලදී. අවබෝධ වන ක්ෂණයේදී (මාර්ග ක්ෂණයේදී) පවතින්නේ එම එක් ඥානයක්ම පමණි.

နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒီသု ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေန ကာမတော နိဿဋဘာဝေန ဝါ, ကာမံ သမ္မသန္တဿ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမပဒဃာတံ ကာမဝူပသမံ ကရောန္တော ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမဝိဝိတ္တန္တေ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗေပိ စ တေ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နဿ အကုသလသင်္ကပ္ပဿ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနော ဧကောဝ ကုသလသင်္ကပ္ပော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာသင်္ကပ္ပော နာမ.

නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදියේදී - කාමයන්ට විරුද්ධ අර්ථයෙන් හෝ, කාමයෙන් නික්මුණු ස්වභාවයෙන් හෝ, කාමය (අනිත්‍ය ආදී වශයෙන්) මෙනෙහි කරන්නාට උපන් හෙයින් හෝ, කාමයන් මර්දනය කරමින්, කාමයන් සංසිඳවමින් උපන් හෙයින් හෝ, කාමයෙන් වෙන් වූ තැන උපන් හෙයින් හෝ එය ‘නෙක්ඛම්ම සංකල්පය’ (නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සංකල්පය) නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි (අව්‍යාපාද, අවිහිංසා) ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ඒ සියලු නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදිය පූර්ව භාගයේදී කාම, ව්‍යාපාද, විහිංසා විතර්කයන්ගෙන් වෙන් වීමේ විවිධත්වය අනුව වෙනස් වේ. එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ ස්ථාන තුනෙහිම උපදින අකුසල් සංකල්පයන් මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් සංකල්පයක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් සංකල්පය’ නම් වේ.

မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီအာဒယောပိ မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ [Pg.162] အကုသလဒုဿီလျစေတနာယ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာဝါစာ နာမ.

මුසාවාදයෙන් වැළකීම ආදී සම්මා වාචා මාර්ගාංගයන් ද, මුසාවාදාදියෙන් වෙන් වීමේ විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ; එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ (වචී දුශ්චරිත) සතරෙහි උපදින අකුසල දුශ්ශීල චේතනාවන් මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් වූ වැළකීමක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් වාචා’ නම් වේ.

ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ အာဒယောပိ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ အကုသလဒုဿီလျစေတနာယ အကိရိယတော ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာကမ္မန္တော နာမ.

ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී සම්මා කම්මන්ත මාර්ගාංගයන් ද, ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වෙන් වීමේ විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ; එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ (කාය දුශ්චරිත) තුනෙහි උපදින අකුසල දුශ්ශීල චේතනාවන් නැවත සිදු නොකරන ලෙස මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් වූ වැළකීමක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් කර්මාන්තය’ නම් වේ.

မိစ္ဆာအာဇီဝန္တိ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနံ အတ္ထာယ ပဝတ္တိတံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတံ. ပဟာယာတိ ဝဇ္ဇေတွာ. သမ္မာအာဇီဝေနာတိ ဗုဒ္ဓပသတ္ထေန အာဇီဝေန. ဇီဝိကံ ကပ္ပေတီတိ ဇီဝိတဝုတ္တိံ ပဝတ္တေတိ. သမ္မာဇီဝေါပိ ကုဟနာဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ. မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသုယေဝ သတ္တသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ မိစ္ဆာဇီဝဒုဿီလျစေတနာယ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာအာဇီဝေါ နာမ.

‘මිච්ඡා ආජීව’ යනු ආහාර පාන ආදිය ලබා ගැනීම සඳහා පවත්වන කාය වාග් දුශ්චරිතයයි. ‘පහාය’ යනු එය වළක්වා ගැනීමයි. ‘සම්මා ආජීවයෙන්’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද යහපත් ජීවන වෘත්තියෙනි. ‘ජීවිකං කප්පේති’ යනු ජීවන පැවැත්ම පවත්වා ගැනීමයි. සම්මා ආජීවය ද කුහනාදියෙන් වැළකී සිටීමේ විවිධත්වය අනුව පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ. එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ (කාය, වාග් දුශ්චරිත) සතෙහිම උපදින මිථ්‍යා ආජීව නම් වූ අකුසල දුශ්ශීල චේතනාවන් මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් වූ වැළකීමක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් ආජීවය’ නම් වේ.

အနုပ္ပန္နာနန္တိ ဧကသ္မိံ ဘဝေ တထာရူပေ ဝါ အာရမ္မဏေ အတ္တနော န ဥပ္ပန္နာနံ, ပရဿ ပန ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ ဒိသွာ – ‘‘အဟော ဝတ မေ ဧဝရူပါ ပါပကာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိ ဧဝံ အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယ. ဆန္ဒန္တိ တေသံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒကပဋိပတ္တိသာဓကံ ဝီရိယစ္ဆန္ဒံ ဇနေတိ. ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဝီရိယံ ပဝတ္တေတိ. စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတီတိ ဝီရိယေန စိတ္တံ ပဂ္ဂဟိတံ ကရောတိ. ပဒဟတီတိ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄) ပဓာနံ ပဝတ္တေတိ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ သမုဒါစာရဝသေန အတ္တနော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာနံ. ဣဒါနိ တာဒိသေ န ဥပ္ပာဒေဿာမီတိ တေသံ ပဟာနာယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ.

‘අනුප්පන්නානං’ යනු එක් භවයක හෝ එබඳු අරමුණක තමන්ට නූපන්, එහෙත් අන් අයට උපදිනු දැක ‘මට මෙබඳු පවිටු ධර්මයන් නූපදීවා’ යනුවෙන් සිතන, නූපන් අකුසල් ධර්මයන් නූපදවා ගැනීම පිණිසයි. ‘ඡන්දං’ යනු එම අකුසලයන් නූපදවන පිළිවෙත සම්පූර්ණ කරන වීර්යය සහිත කැමැත්ත උපදවයි. ‘වායාමති’ යනු උත්සාහ කරයි. ‘වීරියං ආරභති’ යනු වීර්යය පවත්වයි. ‘චිත්තං පග්ගණ්හාති’ යනු වීර්යයෙන් සිත ඔසවා තබයි. ‘පදහති’ යනු ‘සැබවින්ම සම, නහර හා ඇට ඉතිරි වේවා’ යයි පරම වීර්යය පවත්වයි. ‘උප්පන්නානං’ යනු පුරුද්දක් ලෙස තමන් තුළ කලින් උපන් අකුසලයන්ය. ‘දැන් මෙබඳු දේ නූපදවමි’ යයි ඒවා ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කැමැත්ත (ඡන්දය) උපදවයි.

အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနန္တိ အပဋိလဒ္ဓါနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ တေသံယေဝ ပဋိလဒ္ဓါနံ. ဌိတိယာတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိပဗန္ဓဝသေန ဌိတတ္ထံ. အသမ္မောသာယာတိ အဝိနာသတ္ထံ. ဘိယျောဘာဝါယာတိ ဥပရိဘာဝါယ. ဝေပုလ္လာယာတိ ဝိပုလဘာဝါယ. ပါရိပူရိယာတိ ဘာဝနာယ ပရိပူရဏတ္ထံ. အယမ္ပိ သမ္မာဝါယာမော [Pg.163] အနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒနာဒိစိတ္တနာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ. မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသုယေဝ စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနံ ဧကမေဝ ကုသလဝီရိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာဝါယာမော နာမ.

"නූපන් කුසල්" යනු මෙතෙක් ලබා නොගත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී කුසල් ධර්මයන්ය. "උපන්" යනු ඒවාම ලබා ගැනීමයි. "ස්ථිතිය (පැවැත්ම) පිණිස" යනු නැවත නැවතත් ඉපදීමේ අඛණ්ඩ පරම්පරාව වශයෙන් පැවතීමයි. "අසම්මෝසාය" යනු විනාශ නොවීම පිණිසයි. "භිය්‍යෝභාවාය" යනු මතු මතුත් දියුණු වීම පිණිසයි. "වේපුල්ලාය" යනු විපුල බවට පැමිණීම පිණිසයි. "පාරිපූරියා" යනු භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමේ අර්ථයෙනි. මෙම සම්මා වායාමය ද නූපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී කෘත්‍යයන්ගේ වෙනස්කම් නිසා පූර්වභාගයෙහි (මාර්ගයට පෙර අවස්ථාවේ) විවිධ වේ. නමුත් මාර්ග මොහොතේදී (මග්ගක්ඛණයේදී) වනාහි මෙම කරුණු සතරෙහිම කෘත්‍යයන් සිදු කරමින්, මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරන්නා වූ එකම කුසල් වීර්යයක් උපදී. මෙය සම්මා වායාමය නම් වේ.

သမ္မာသတိပိ ကာယာဒိပရိဂ္ဂါဟကစိတ္တာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာသတိ နာမ.

සම්මා සතිය ද කය ආදිය පිරිසිඳ ගන්නා සිත්වල විවිධත්වය හේතුවෙන් පූර්වභාගයෙහි නානාප්‍රකාර වේ. එහෙත් මාර්ග මොහොතේදී මෙම ස්ථාන සතරෙහිම කෘත්‍යයන් සාධනය කරමින්, මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරන්නා වූ එක් සතියක් උපදී. මෙය සම්මා සතිය නම් වේ.

ဈာနာဒီနိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ မဂ္ဂက္ခဏေပိ နာနာ, ပုဗ္ဗဘာဂေ သမာပတ္တိဝသေန နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ နာနာမဂ္ဂဝသေန. ဧကဿ ဟိ ပဌမမဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, ဒုတိယမဂ္ဂါဒယောပိ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ ဒုတိယာဒီသု အညတရဇ္ဈာနိကာ ဝါ. ဧကဿ ပဌမမဂ္ဂေါ ဒုတိယာဒီနံ အညတရဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, ဒုတိယာဒယောပိ ဒုတိယာဒီနံ အညတရဇ္ဈာနိကာ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ. ဧဝံ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ဈာနဝသေန သဒိသာ ဝါ အသဒိသာ ဝါ ဧကစ္စသဒိသာ ဝါ ဟောန္တိ.

ධ්‍යානයන් පූර්වභාගයෙහි මෙන්ම මාර්ග මොහොතේදී ද විවිධ වේ. පූර්වභාගයෙහි සමාපත්ති වශයෙන් විවිධ වන අතර, මාර්ග මොහොතේදී විවිධ වූ මාර්ගයන්ගේ වශයෙන් විවිධ වේ. මක්නිසාද යත්, එක් අයෙකුට ප්‍රථම මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යානය සහගත වේ. දෙවන මාර්ගාදිය ද ප්‍රථම ධ්‍යානය සහගත හෝ දෙවන ආදී ධ්‍යානයන්ගෙන් එකක් සහගත හෝ විය හැකිය. තවත් අයෙකුට ප්‍රථම මාර්ගය දෙවන ආදී ධ්‍යානයන්ගෙන් එකක් සහගත වන අතර, දෙවන මාර්ගාදිය ද දෙවන ආදියෙන් එකක් හෝ ප්‍රථම ධ්‍යානය සහගත හෝ විය හැකිය. මෙසේ මාර්ග සතරම ධ්‍යාන වශයෙන් සමාන විය හැකිය, අසමාන විය හැකිය, නැතහොත් ඇතැම් විට සමාන විය හැකිය.

အယံ ပနဿ ဝိသေသော ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန ဟောတိ. ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန ဟိ ပဌမဇ္ဈာနလာဘိနော ပဌမဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, မဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ ပရိပုဏ္ဏာနေဝ ဟောန္တိ. ဒုတိယဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နော ဒုတိယဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ သတ္တ ဟောန္တိ. တတိယဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နော တတိယဇ္ဈာနိကော, မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ သတ္တ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ ဆ ဟောန္တိ. ဧသ နယော စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနာ.

මෙහි ඇති විශේෂත්වය පාදක ධ්‍යාන නියමය අනුව සිදුවේ. පාදක ධ්‍යාන නියමය අනුව, ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූවෙකු එම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන විට උපදින මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යාන සහගත වේ; එහිදී මාර්ගාංග සහ බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණව පවතී. දෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන්නාට උපදින මාර්ගය දෙවන ධ්‍යාන සහගත වන අතර, එහිදී මාර්ගාංග සතකි (විතක්කය ඉවත් වන බැවිනි). තෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන්නාට උපදින මාර්ගය තෙවන ධ්‍යාන සහගත වන අතර, එහිදී මාර්ගාංග සතක් ද බොජ්ඣංග හයක් ද (ප්‍රීතිය ඉවත් වන බැවිනි) වේ. සතරවන ධ්‍යානයේ සිට නේවාසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

အာရုပ္ပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ လောကုတ္တရံ, နော လောကိယန္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ကထန္တိ? ဧတ္ထာပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ယတော ဝုဋ္ဌာယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိလဘိတွာ အရူပသမာပတ္တိံ ဘာဝေတွာ သော အာရုပ္ပေ ဥပ္ပန္နော, တံဈာနိကာဝဿ တတ္ထ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတိ. ကေစိ ပန ထေရာ – ‘‘ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ[Pg.164]. ကေစိ ‘‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ ဝါဒဝိနိစ္ဆယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဓိကာရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓီတိ အယံ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယော, အပရဘာဂေ လောကုတ္တရော သမ္မာသမာဓီတိ ဝုစ္စတိ.

අරූප ලෝකයේදී ද සිව්වන සහ පස්වන ධ්‍යාන උපදින අතර, එය ලෝකෝත්තර මිස ලෞකික නොවන බව පවසා ඇත. මෙහිදී එය කෙසේ දත යුතු ද? ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් නැගී සෝතාපත්ති මාර්ගය ලබා, අරූප සමාපත්තිය වඩා ඔහු අරූප භවයේ උපත ලැබුවේ නම්, ඔහුට එහිදී එම ධ්‍යාන සහගත වූ මාර්ග තුනක් උපදී. මෙසේ පාදක ධ්‍යානයම මාර්ගයේ ස්වභාවය තීරණය කරයි. ඇතැම් තෙරවරු පවසන්නේ විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් මාර්ගය නියම කරන බවයි. ඇතැම්හු පුද්ගල අභිලාෂය (අජ්ඣාසය) අනුව එය තීරණය වන බව පවසති. තවත් සමහරු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව එය තීරණය කරන බව පවසති. ඔවුන්ගේ එම වාදයන් පිළිබඳ විනිශ්චය විසුද්ධිමග්ගයේ වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා පරිච්ඡේදයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය. "මහණෙනි, මේ සම්මා සමාධිය යැයි කියනු ලැබේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පූර්වභාගයේදී ලෞකික වූ ද, පසු භාගයේදී ලෝකෝත්තර වූ ද සම්මා සමාධියයි.

၉. သူကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සූක සූත්‍ර වර්ණනාව

၉. နဝမေ မိစ္ဆာပဏိဟိတန္တိ သူကံ နာမ ဥဒ္ဓဂ္ဂံ ကတွာ ဌပိတံ ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ ဘိန္ဒတိ, တထာ အဋ္ဌပိတံ ပန မိစ္ဆာပဏိဟိတံ နာမ. မိစ္ဆာပဏိဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာတိ မိစ္ဆာဌပိတာယ ကမ္မဿကတပညာယ. အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတီတိ စတုသစ္စပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတိ. ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေဿတိ. မိစ္ဆာပဏိဟိတတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိယာတိ ကမ္မဿကတပညာယ စေဝ မဂ္ဂဘာဝနာယ စ မိစ္ဆာ ဌပိတတ္တာ, အပ္ပဝတ္တိတတ္တာတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကမ္မဿကတဉာဏံ မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမဂ္ဂေါ ကထိတော.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි "මිච්ඡාපණිහිතං" යනු වී කරලක හෝ යව කරලක ඇති කටුව (සූකය) උඩු අතට හරවා තැබූ විට එය අත හෝ පය හෝ විදීමට සමත් වන අතර, එසේ නොතැබීම වැරදි ලෙස තැබීමයි. "මිච්ඡාපණිහිතාය දිට්ඨියා" යනු වැරදි ලෙස පිහිටුවා ගත් කර්මස්සකතා ප්‍රඥාවයි. "අවිජ්ජං භින්දිස්සති" යනු සතර සත්‍යය වසා සිටින අවිද්‍යාව බිඳලීමයි. "විජ්ජං උප්පාදෙස්සති" යනු අර්හත් මාර්ග ප්‍රඥාව උපදවීමයි. "මිච්ඡාපණිහිතත්තා භික්ඛවේ දිට්ඨිය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කර්මස්සකතා ප්‍රඥාව සහ මාර්ග භාවනාව වැරදි ලෙස පිහිටුවීම හෙවත් නිසි ලෙස පවත්වා නොගැනීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි කර්මස්සකතා ඥානය මාර්ගය ඇසුරු කළ එකක් කොට ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රක මාර්ගය දේශනා කරන ලදී.

၁၀. နန္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀. ဒသမေ ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි "පරිබ්බාජකෝ" යනු ඡන්න නම් පරිබ්‍රාජකයාය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් පහසුය.

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු අවිජ්ජා වර්ගය නිම විය.

၂. ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ

2. විහාර වර්ගය

၁. ပဌမဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු විහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ နိလီယိတုံ ဧကောဝ ဟုတွာ ဝိဟရိတုံ ဣစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. နမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာတိ ယော အတ္တနာ ပယုတ္တဝါစံ အကတွာ မမတ္ထာယ [Pg.165] သဒ္ဓေသု ကုလေသု ပဋိယတ္တံ ပိဏ္ဍပါတံ နီဟရိတွာ မယှံ ဥပနာမေယျ, တံ ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဌပေတွာ နမှိ အညေန ကေနစိ ဘိက္ခုနာ ဝါ ဂဟဋ္ဌေန ဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "මහණෙනි, මම අඩමසක් (සති දෙකක්) හුදකලාව වාසය කිරීමට (පටිසල්ලීන වීමට) කැමැත්තෙමි" යන්නෙහි අර්ථය මහණෙනි, මම එක් අඩමසක් තනිවම වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි යන්නයි. "පිණ්ඩපාතය රැගෙන එන එක් අයෙකු හැර අන් කිසිවෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය" යනු යම් භික්ෂුවක් තමාගේ වචනයක්වත් ප්‍රකාශ නොකොට (විනියෝගයක් නොකර) මා වෙනුවෙන් ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලවලින් පිළියෙල කළ පිණ්ඩපාතය ගෙනැවිත් පූජා කරන්නේ ද, ඒ පිණ්ඩපාතය රැගෙන එන එක් භික්ෂුව හැර අන් කිසිදු භික්ෂුවක හෝ ගිහියෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතු බවයි.

ကသ္မာ ပန ဧဝမာဟာတိ? တသ္မိံ ကိရ အဍ္ဎမာသေ ဝိနေတဗ္ဗော သတ္တော နာဟောသိ. အထ သတ္ထာ – ‘‘ဣမံ အဍ္ဎမာသံ ဖလသမာပတ္တိသုခေနေဝ ဝီတိနာမေဿာမိ, ဣတိ မယှဉ္စေဝ သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတိ, အနာဂတေ စ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ‘သတ္ထာပိ ဂဏံ ဝိဟာယ ဧကကော ဝိဟာသိ, ကိမင်္ဂံ ပန မယ’န္တိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇိဿတိ, တဒဿာ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧဝမာဟ. ဘိက္ခုသံဃောပိ သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဧကံ ဘိက္ခုံ အဒါသိ. သော ပါတောဝ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနမုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ တသ္မိံ ခဏေ ကတွာ အပဂစ္ဆတိ.

කුමක් නිසා මෙසේ වදාළේ ද? එකල දමනය කළ යුතු සත්වයෙකු නොවූ බැවිනි. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ "මේ අඩමස ඵලසමාපත්ති සුවයෙන්ම ගත කරන්නෙමි, එවිට මට ද සුව විහරණයක් වන්නේය, අනාගතයේ පසුකාලීන ජනයා ද 'ශාස්තෘන් වහන්සේ පවා පිරිස අතහැර හුදකලාව විසූ සේක, අප ගැන කවර කථා ද?' යයි ආදර්ශයට (දිට්ඨානුගතියට) පැමිණෙන්නාහ, එය ඔවුන්ට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස වන්නේය" යන කරුණ නිසා මෙසේ වදාළ සේක. භික්ෂු සංඝයා ද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය ගෞරවයෙන් පිළිගෙන උපස්ථායක වශයෙන් එක් භික්ෂුවක් නියම කළහ. උන්වහන්සේ උදෑසනම අවදි වී ගන්ධකුටිය හා මළුව ඇමදීම, මුහුණ සේදීමට පැන් තැබීම, දැහැටි පූජා කිරීම ආදී සියලු වතාවත් ඒ මොහොතේම නිම කර බැහැරට යති.

ယေန သွာဟန္တိ ယေန သော အဟံ. ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံယေဝ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ. ဝိဟရာမီတိ ဣဒံ အတီတတ္ထေ ဝတ္တမာနဝစနံ. တဿ ပဒေသေန ဝိဟာသိန္တိ တဿ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓဝိဟာရဿ ပဒေသေန. တတ္ထ ပဒေသော နာမ ခန္ဓပဒေသော အာယတနဓာတုသစ္စဣန္ဒြိယပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနဈာနနာမရူပပဒေသော ဓမ္မပဒေသောတိ နာနာဝိဓော. တံ သဗ္ဗမ္ပိ သန္ဓာယ – ‘‘တဿ ပဒေသေန ဝိဟာသိ’’န္တိ အာဟ. ဘဂဝါ ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ယထာ နာမ ပတ္တရဇ္ဇော ရာဇာ အတ္တနော ဝိဘဝသာရဒဿနတ္ထံ တံ တံ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရာပေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတမုတ္တာမဏိအာဒီနိ ရတနာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟရေယျ, ဧဝမေဝ ပဉ္စက္ခန္ဓေ နိပ္ပဒေသေ ကတွာ သမ္မသန္တော ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ တေသံ ခန္ဓာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာက္ခန္ဓမေဝ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. တဿ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဧဝရူပံ နာမ သုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တိ, ဧဝရူပံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဩလောကယတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပဝတ္တာ သုခဝေဒနာ, ယာဝ အဝီစိတော ပဝတ္တာ ဒုက္ခဝေဒနာ, သဗ္ဗာ သဗ္ဗာကာရေန ဥပဋ္ဌာသိ. အထ နံ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဝိဟာသိ.

‘යෙනස්වාහං’ යනු ‘යෙන සො අහං’ යන්නයි. ‘පඨමාභිසම්බුද්ධො’ යනු පළමුව බුදු වී දින හතළිස් නවයක් (සත් සතිය) ඇතුළත කාලයයි. ‘විහරාමි’ යන්න මෙහි අතීත අර්ථයෙහි යෙදුණු වර්තමාන කාල පදයකි. ‘තස්ස පදෙසෙන විහාසිං’ යනු ඒ ප්‍රථම බුද්ධත්ව විහරණයෙන් කොටසක් වශයෙනි. එහි ‘පදෙස’ (කොටස) යනු ස්කන්ධ පදෙස, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්ද්‍රිය, ප්‍රත්‍යයාකාර, සතිපට්ඨාන, ධ්‍යාන, නාමරූප පදෙස ආදී වශයෙන් විවිධාකාර වේ. ඒ සියල්ල අරමුණු කරගෙන “එහි කොටසකින් වාසය කළෙමි” යයි වදාළ සේක. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි දින හතළිස් නවය ඇතුළත, රාජ්‍යයට පත් රජෙකු තම සම්පත්වල සාරය දැකීම සඳහා ඒ ඒ ගබඩා විවෘත කරවා රන්, රිදී, මුතු, මැණික් ආදී රත්නයන් පිරික්සමින් වාසය කරන්නාක් මෙන්, පඤ්චස්කන්ධයම ශේෂයක් නොමැතිව මෙනෙහි කරමින් හා පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. එහෙත් මේ අඩමස තුළදී ඒ ස්කන්ධයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා ස්කන්ධයම පමණක් මෙනෙහි කරමින් වාසය කළ සේක. “මේ සත්ත්වයෝ මෙබඳු වූ සැපක් විඳිති, මෙබඳු වූ දුකක් විඳිති” යි බලන උන්වහන්සේට භවග්ගය දක්වා පවතින සැප වේදනාව ද, අවීචිය දක්වා පවතින දුක් වේදනාව ද යන සියලු වේදනාවෝ සෑම ආකාරයකින්ම වැටහුණහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේ “මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ප්‍රත්‍යයෙන් ද වේදනා ඇති වේ” යනාදී ක්‍රමයෙන් එය පිරික්සමින් වාසය කළ සේක.

တထာ ပဌမဗောဓိယံ ဒွါဒသာယတနာနိ နိပ္ပဒေသာနေဝ ကတွာ ဝိဟာသိ, ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ တေသံ အာယတနာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေန ဓမ္မာယတနေကဒေသံ, ဓာတူနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေန ဓမ္မဓာတုဧကဒေသံ, သစ္စာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာက္ခန္ဓဝသေနေဝ ဒုက္ခသစ္စေကဒေသံ, ပစ္စယာနံ ပဒေသံ ဖဿပစ္စယာ [Pg.166] ဝေဒနာဝသေန ပစ္စယေကဒေသံ ဈာနာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ ဈာနင်္ဂေကဒေသံ, နာမရူပါနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ နာမေကဒေသံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ပဌမဗောဓိယဉှိ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ကုသလာဒိဓမ္မေ နိပ္ပဒေသေ ကတွာ အနန္တနယာနိ သတ္တ ပကရဏာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာတ္တိကမေဝ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ သာ သာ စ ဝိဟာရသမာပတ္တိ ဝေဒနာနုဘာဝေန ဇာတာ.

එසේම ප්‍රථම බෝධි කාලයේදී දොළොස් ආයතනයන්ම ශේෂයක් නොමැතිව මෙනෙහි කරමින් වාසය කළ සේක. එහෙත් මේ අඩමස තුළදී ඒ ආයතනයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන් ධම්මායතනයෙන් කොටසක් ද, ධාතුන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන් ධම්මධාතුවෙන් කොටසක් ද, සත්‍යයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා ස්කන්ධය වශයෙන්ම දුක්ඛ සත්‍යයෙන් කොටසක් ද, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කොටසක් වූ ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වන වේදනා වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කොටසක් ද, ධ්‍යානයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන්ම ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් කොටසක් ද, නාමරූපයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන්ම නාමයෙන් කොටසක් ද පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. සැබවින්ම ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි දින හතළිස් නවය ඇතුළත කුසලාදී ධර්මයන් ශේෂයක් නොමැතිව මෙනෙහි කරමින් අනන්ත නය ඇති සප්ත ප්‍රකරණයන් පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. එහෙත් මේ අඩමස තුළ සියලු ධර්මයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා තිකයම (වෙදනාත්තික) පමණක් පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. ඒ ඒ අවස්ථාවලදී ඒ ඒ විහරණ සමාපත්තීන් වේදනාවේ අනුභාවයෙන් හටගත්තේය.

ဣဒါနိ ယေနာကာရေန ဝိဟာသိ, တံ ဒဿေန္တော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပီတိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ. ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ ဝိပါကဝေဒနာပိ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ အကုသလာဝ ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိံ ပန ဥပနိဿာယ ကုသလာပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အကုသလာပိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ဟိ ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿာယ ပက္ခဒိဝသေသု ယာဂုဘတ္တာဒီနိ ဒေန္တိ, အဒ္ဓိကာဒီနံ ဝဋ္ဋံ ပဋ္ဌပေန္တိ, စတုမဟာပထေ သာလံ ကရောန္တိ, ပေါက္ခရဏိဉ္စ ခဏာပေန္တိ, ဒေဝကုလာဒီသု မာလာဂစ္ဆံ ရောပေန္တိ, နဒီဝိဒုဂ္ဂါဒီသု သေတုံ အတ္ထရန္တိ, ဝိသမံ သမံ ကရောန္တိ, ဣတိ နေသံ ကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပန နိဿာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိကေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တိ, ဝဓဗန္ဓနာဒီနိ ကရောန္တိ, ပါဏံ ဝဓိတွာ ဒေဝတာနံ ဥပဟာရံ ဥပဟရန္တိ, ဣတိ နေသံ အကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိပါကဝေဒနာ ပန ဘဝန္တရဂတာနံယေဝ ဟောတိ.

දැන් උන්වහන්සේ වාසය කළ ආකාරය දක්වමින් “මිච්ඡාදිට්ඨිප්පච්චයාපි” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “මිච්ඡාදිට්ඨිප්පච්චයාපි” යන්නෙන් දෘෂ්ටිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාව ද අදහස් වේ. දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන උපන් කුසල් හා අකුසල් වේදනාවන් මෙන්ම විපාක වේදනාවන් ද මෙයට අයත් වේ. එහි මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව අකුසලයක්ම වේ. එහෙත් දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන කුසල් ද අකුසල් ද උපදියි. සැබවින්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ තමන්ගේ දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන පක්‍ෂ දවස්වල කැඳ බත් ආදිය දෙති, මගීන්ට වත් පිළිවෙත් කරති, සතර මංසන්ධිවල ගිමන් හල් කරවති, පොකුණු හාරවති, දේවාල ආදියේ මල් පඳුරු රෝපණය කරති, ගංගා හා දුර්ග ස්ථානවල පාලම් තනති, විසම ස්ථාන සමතලා කරති; මෙසේ ඔවුන්ට කුසල් වේදනා උපදියි. එහෙත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ඇසුරු කරගෙන සම්මා දෘෂ්ටිකයන්ට ආක්‍රෝශ පරිභව කරති, තර්ජනය කරති, වධ බන්ධන ආදිය කරති, සතුන් මරා දේව පූජා පවත්වති; මෙසේ ඔවුන්ට අකුසල් වේදනා උපදියි. විපාක වේදනාව වනාහි පරලොව ගියවුන්ටම (මතු භවයන්හිදී) ඇති වේ.

သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာတိ ဧတ္ထာပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလဝေဒနာပိ ဝိပါကဝေဒနာပိ. တတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ကုသလာဝ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပန ဥပနိဿာယ ဗုဒ္ဓပူဇံ ဒီပမာလံ မဟာဓမ္မဿဝနံ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ ဒိသာဘာဂေ စေတိယပတိဋ္ဌာပနန္တိ ဧဝမာဒီနိ ပုညာနိ ကရောန္တိ, ဣတိ နေသံ ကုသလာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိံယေဝ နိဿာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တိ, အတ္တာနံ ဥက္ကံသေန္တိ, ပရံ ဝမ္ဘေန္တိ, ဣတိ နေသံ အကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိပါကဝေဒနာ ပန ဘဝန္တရဂတာနံယေဝ ဟောတိ. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပပစ္စယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဆန္ဒပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒပစ္စယာ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဝိတက္ကပစ္စယာ [Pg.167] ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ. သညာ ပစ္စယာ ဌပေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ သေသာ ဆ သညာသမာပတ္တိဝေဒနာ.

“සම්මාදිට්ඨිප්පච්චයා” යන්නෙහි ද සම්මා දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව ද අයත් වේ. සම්මා දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන උපන් කුසල් හා අකුසල් වේදනා මෙන්ම විපාක වේදනා ද මෙයට අයත් වේ. එහි සම්මා දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව කුසලයක්ම වේ. එහෙත් සම්මා දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන බුද්ධ පූජා පවැත්වීම, පහන් පූජා කිරීම, උතුම් ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම, මීට පෙර චෛත්‍යයක් නොතිබූ දිශාභාගයන්හි චෛත්‍ය පිහිටුවීම ආදී පින්කම් කරති; මෙසේ ඔවුන්ට කුසල් වේදනා උපදියි. සම්මා දෘෂ්ටියම ඇසුරු කරගෙන මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ට ආක්‍රෝශ පරිභව කරති, තර්ජනය කරති, තමා උසස් කර ගනිති, අනුන් හෙළා දකිති; මෙසේ ඔවුන්ට අකුසල් වේදනා උපදියි. විපාක වේදනාව වනාහි පරලොව ගියවුන්ටම ඇති වේ. “මිච්ඡාසංකප්පප්පච්චයා” ආදී පදයන්හි ද මේ නයම දත යුතුය. “ඡන්දප්පච්චයා” ආදී පදයන්හි දී ඡන්ද ප්‍රත්‍යයෙන් ලෝභ සහගත සිත් අට හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාව දත යුතුය. විතර්ක ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන වේදනාව දත යුතුය. සංඥා ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානය හැර ඉතිරි සංඥා සමාපත්ති වේදනා හය දත යුතුය.

ဆန္ဒော စ အဝူပသန္တောတိအာဒီသု တိဏ္ဏံ အဝူပသမေ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဟောတိ, ဆန္ဒမတ္တဿ ဝူပသမေ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ. ဆန္ဒဝိတက္ကာနံ ဝူပသမေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝေဒနာ အဓိပ္ပေတာ, တိဏ္ဏမ္ပိ ဝူပသမေ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ. အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာတိ အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယ. အတ္ထိ အာယာမန္တိ အတ္ထိ ဝီရိယံ. တသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အနုပ္ပတ္တေတိ တဿ ဝီရိယာရမ္ဘဿ ဝသေန တဿ အရဟတ္တဖလဿ ကာရဏေ အနုပ္ပတ္တေ. တပ္ပစ္စယာပိ ဝေဒယိတန္တိ အရဟတ္တဿ ဌာနပစ္စယာ ဝေဒယိတံ. ဧတေန စတုမဂ္ဂသဟဇာတာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနာဝ ဂဟိတာ.

“ඡන්දො ච අවූපසන්තො” ආදී පදයන්හි ඡන්දය, විතර්කය, සංඥාව යන තිදෙනාම නොසන්සිඳුණු කල්හි ලෝභ සහගත සිත් අට හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව වේ. ඡන්දය පමණක් සන්සිඳුණු කල්හි ප්‍රථම ධ්‍යාන වේදනාව වේ. ඡන්දය හා විතර්කය සන්සිඳුණු කල්හි ද්විතීයික ධ්‍යානයේ සිට ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය දක්වා වූ වේදනාවන් අදහස් කෙරේ. තිදෙනාම සන්සිඳුණු කල්හි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන වේදනාව අදහස් කෙරේ. “අප්පත්තස්ස පත්තියා” යනු නොපැමිණි අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීම පිණිසයි. “අත්ථි ආයාමං” යනු වීර්යය පවතී යන්නයි. “තස්මිම්පි ඨානෙ අනුප්පත්තෙ” යනු ඒ වීර්යය ආරම්භ කිරීමේ බලයෙන් ඒ අර්හත් ඵලයට හේතුව (මාර්ගය) උදා වූ කල්හි යන්නයි. “තප්පච්චයාපි වේදයිතං” යනු ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් වූ වේදනාවයි. මෙයින් සතර මාර්ගය හා සහජාතව උපන් ලෝකෝත්තර වේදනාවම ගන්නා ලදී.

၂. ဒုတိယဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන විහාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලමි.

၁၂. ဒုတိယေ ပဋိသလ္လာနကာရဏံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမပစ္စယာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမော နာမ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. တသ္မာ ယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ ဝေဒယိတံ ဝုတ္တံ, တဒေဝ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမပစ္စယာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝိပါကဝေဒနံ အတိဒူရေတိ မညမာနာ န ဂဏှန္တီတိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဿ ယဿ ဟိ ဝူပသမပစ္စယာတိ ဝုစ္စတိ, တဿ တဿ ပဋိပက္ခဓမ္မပစ္စယာဝ တံ တံ ဝေဒယိတံ အဓိပ္ပေတံ. ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာ တာဝ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတက္ကဝူပသမပစ္စယာ ဒုတိယဇ္ဈာနဝေဒနာ. သညာပစ္စယာ ဆသမာပတ္တိဝေဒနာ. သညာဝူပသမပစ္စယာ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ. ဆန္ဒော စ ဝူပသန္တောတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි, විවේකීව සිටීමට (පටිසල්ලිකාරණ) හේතුව පළමු සූත්‍රයෙහි විස්තර කළ ආකාරයෙන්ම දත යුතුය. 'මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමපච්චයා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංසිඳීම වන සම්මා දෘෂ්ටියයි. එබැවින් සම්මා දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් යම් වේදනා විඳීමක් ඇතිවන බව පවසන ලද්දේද, එයම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන බව දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි විපාක වේදනාව ඉතා දුරස්ථ යැයි සලකා එය නොගන්නා බව අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. යම් යම් අකුසල ධර්මයන්ගේ සංසිඳීම ප්‍රත්‍ය කොට යැයි පවසන සෑම විටකම, ඒ ඒ ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ කුසල ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය කොට හටගන්නා ඒ ඒ වේදනාවන් අදහස් කරන ලදී. 'ඡන්දවූපසමපච්චයා' යනාදියෙහි, කාමච්ඡන්දය සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් පළමුව ප්‍රථමධ්‍යාන වේදනාව දත යුතුය. විතර්ක සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් ද්විතීයධ්‍යාන වේදනාව දත යුතුය. සංඥා ප්‍රත්‍යයෙන් (අෂ්ට) සමාපත්ති සයක වේදනාව දත යුතුය. සංඥා සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන වේදනාව දත යුතුය. 'ඡන්දො ච වූපසන්තො' යනාදියෙහි අර්ථය කලින් විස්තර කළ පරිදිම වේ.

၃-၇. သေက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-7. ශෛක්ෂ සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

၁၃-၁၇. တတိယေ သေက္ခောတိ သိက္ခနသီလော. ကိံ သိက္ခတီတိ? တိဿော သိက္ခာ. သေက္ခာယာတိ တီဟိ ဖလေဟိ စတူဟိ စ မဂ္ဂေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နာယ. သာပိ ဟိ အနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ အတ္တနော ကိစ္စံ သိက္ခတေဝါတိ သေက္ခာ. စတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝါတိ.

13-17. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සෙක්ඛ' යනු ශෛක්ෂ හෙවත් හික්මෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. කුමක් හික්මවන්නේද? ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ය. 'සෙක්ඛායා' යනු ඵල තුනක් හා මාර්ග හතරක් සමඟ උපන් සම්මා දෘෂ්ටියයි. එම සම්මා දෘෂ්ටිය ද තම කටයුතු අවසන් නොකළ බැවින් (අනිට්ඨිතකිච්චත්තා) ස්වකීය කෘත්‍යයෙහි හික්මෙන හෙයින් 'සෙක්ඛා' නම් වේ. සිව්වන, පස්වන, සයවන සහ හත්වන සූත්‍රයන් ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

၈-၁၀. ပဌမကုက္ကုဋာရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. ප්‍රථම කුක්කුටාරාම සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

၁၈-၂၀. အဋ္ဌမေ [Pg.168] ဥမ္မင်္ဂေါတိ ပညာဥမ္မင်္ဂေါ, ပညာဝီမံသနံ, ပညာဂဝေသနန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ တွံ အာဝုသောတိ ဣဒံ တဿ ပုစ္ဆာပတိဋ္ဌာပနတ္ထာယ အာဟ. နဝမဒသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာမေဝါတိ.

18-20. අටවන සූත්‍රයෙහි 'උම්මඞ්ගො' යනු ප්‍රඥා නැමැති උමගයි. ප්‍රඥාවෙන් විමසීම, ප්‍රඥාවෙන් සෙවීම යන අර්ථයයි. 'ඒවඤ්හි ත්වං ආවුසො' යනු එම භද්‍ර තෙරුන්ගේ ප්‍රශ්නය තහවුරු කිරීම සඳහා පවසන ලද්දකි. නවවන සහ දසවන සූත්‍රයන් ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන විහාර වර්ගයයි.

၃. မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

3. මිථ්‍යත්ත (වැරදි බව) වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

၂၁-၃၀. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ မိစ္ဆတ္တန္တိ မိစ္ဆာသဘာဝံ. သမ္မတ္တန္တိ သမ္မာသဘာဝံ. မိစ္ဆာပဋိပတ္တာဓိကရဏဟေတူတိ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိကရဏဟေတု. ယသ္မာ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိံ ကရောတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. နာရာဓကောတိ န သမ္ပာဒကော. ဉာယံ ဓမ္မန္တိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မံ. မိစ္ဆာဉာဏီတိ မိစ္ဆာဝိညာဏော မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏော. မိစ္ဆာဝိမုတ္တီတိ အယာထာဝဝိမုတ္တိ, အနိယျာနိကဝိမုတ္တိ. ဣမေသု တတိယာဒီသု စတူသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ပစ္ဆိမေသု ပနေတ္ထ ဒွီသု ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတော ဓမ္မော ဝိဘတ္တော, ဧဝံ ဓမ္မေန ပုဂ္ဂလော ဒဿိတောတိ. သုပ္ပဝတ္တိယောတိ သုပ္ပဝတ္တနိယော. ယထာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ ဒိသံ ပဝတ္တေန္တော ဓာဝတိ, ဧဝံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကာ ဟောတီတိ အတ္ထော. သဥပနိသံ သပရိက္ခာရန္တိ သပ္ပစ္စယံ သပရိဝါရံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

21-30. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'මිච්ඡත්තං' යනු මිථ්‍යා ස්වභාවයයි. 'සම්මත්තං' යනු සම්‍යක් ස්වභාවයයි. 'මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහේතූ' යනු මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදීමේ හේතුවෙනි. යම් හෙයකින් මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදේද, ඒ හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. 'නාරාධකො' යනු සම්පූර්ණ කරන්නෙකු නොවන බවයි. 'ඤායං ධම්මං' යනු ආර්ය මාර්ග ධර්මයයි. 'මිච්ඡාඤාණී' යනු මිථ්‍යා ඥානය හෙවත් මිථ්‍යා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය ඇති තැනැත්තායි. 'මිච්ඡාවිමුත්ති' යනු අයථා විමුක්තියයි, එනම් සසරින් නිදහස් නොකරන විමුක්තියයි. මෙහි තුන්වන සූත්‍රයේ සිට සූත්‍ර හතරක වට්ටය හා විවට්ටය (සංසාරය හා නිවන) දේශනා කරන ලදී. අවසාන සූත්‍ර දෙකෙහි පුද්ගලයා පිළිබඳව විමසා ධර්මය විග්‍රහ කරන ලදී. මෙසේ ධර්මය ඇසුරින් පුද්ගලයා පෙන්වා දෙන ලදී. 'සුප්පවත්තියො' යනු මැනවින් පවත්වාගෙන යා හැකි බවයි. යම් සේ රියදුරෙකු රියක් තමාට රුචි දිශාවකට හසුරුවමින් ධාවනය කරවයිද, එලෙසම සිත මෙහෙයවිය හැකි බව අර්ථයයි. 'සඋපනිසං සපරික්ඛාරං' යනු හේතු ප්‍රත්‍ය හා පිරිවර සහිතව යන්නයි. සෙසු සියලු සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන මිථ්‍යත්ත වර්ගයයි.

၄. ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

4. ප්‍රතිපත්ති වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

၃၁-၄၀. စတုတ္ထေ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိန္တိ အယာထာဝပဋိပတ္တိံ. မိစ္ဆာပဋိပန္နန္တိ အယာထာဝပဋိပန္နံ. ဣတိ ဧကံ သုတ္တံ ဓမ္မဝသေန ကထိတံ, ဧကံ ပုဂ္ဂလဝသေန. အပါရာ ပါရန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာနံ. ပါရဂါမိနောတိ ဧတ္ထ ယေပိ ပါရင်္ဂတာ, ယေပိ ဂစ္ဆန္တိ, ယေပိ ဂမိဿန္တိ, သဗ္ဗေ ပါရဂါမိနောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

31-40. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'මිච්ඡාපටිපත්තිං' යනු වැරදි පිළිවෙතයි. 'මිච්ඡාපටිපන්නං' යනු වැරදි පිළිවෙතෙහි නිරත වූ තැනැත්තායි. මෙසේ එක් සූත්‍රයක් ධර්ම වශයෙන්ද, අනෙක් සූත්‍රය පුද්ගල වශයෙන්ද දේශනා කරන ලදී. 'අපාරා පාරං' යනු සංසාර වට්ටයෙන් නිවනටයි. 'පාරගාමිනො' යන්නෙහි යම් කෙනෙක් පරතෙරට පැමිණියාහුද, යම් කෙනෙක් යමින් සිටිත්ද, යම් කෙනෙක් යන්නාහුද, ඒ සියලු දෙනාම 'පරතෙරට යන්නෝ' යැයි දත යුතුය.

တီရမေဝါနုဓာဝတီတိ ဝဋ္ဋမေဝ အနုဓာဝတိ, ဝဋ္ဋေ ဝိစရတိ. ကဏှန္တိ အကုသလဓမ္မံ. သုက္ကန္တိ ကုသလဓမ္မံ. ဩကာ အနောကန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာနံ. အာဂမ္မာတိ [Pg.169] အာရဗ္ဘ သန္ဓာယ ပဋိစ္စ. ပရိယောဒပေယျာတိ ပရိသုဒ္ဓံ ကရေယျ. စိတ္တက္လေသေဟီတိ စိတ္တံ ကိလိဿာပေန္တေဟိ နီဝရဏေဟိ. သမ္ဗောဓိယင်္ဂေသူတိ သတ္တသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု.

'තීරමේවානුධාවති' යනු සංසාර වට්ටයෙහිම අනුව දුවයි, සංසාරයෙහි හැසිරෙයි යන අර්ථයයි. 'කණ්හං' යනු අකුසල ධර්මයයි. 'සුක්කං' යනු කුසල ධර්මයයි. 'ඕකා අනෝකං' යනු සංසාර වට්ටයෙන් නිවනට පැමිණීමයි. 'ආගම්ම' යනු අරමුණු කොට, රඳා පවතිමින් යන අර්ථයයි. 'පරියොදපෙය්‍ය' යනු පිරිසිදු කරන්නේය යන්නයි. 'චිත්තක්ලෙසේහි' යනු සිත කෙලෙස් කරන නීවරණ ධර්මයන්ගෙනි. 'සම්බෝධියංග්ගේසු' යනු සත් බොජ්ඣංග ධර්මයන් කෙරෙහිය.

သာမညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ သာမညေန ဥပဂန္တဗ္ဗတော သာမညတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မညန္တိ သေဋ္ဌဘာဝံ. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဗြဟ္မညေန ဥပဂန္တဗ္ဗတော. ယတ္ထ ယတ္ထ ပန ဟေဋ္ဌာ စ ဣမေသု စ တီသု သုတ္တေသု ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိ အာဂတံ, တတ္ထ တတ္ထ အရဟတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ.

'සාමඤ්ඤත්ථං' යනු නිවනයි. එය ශ්‍රමණ ධර්මය (මාර්ගය) මගින් පැමිණිය යුතු බැවින් 'සාමඤ්ඤත්ථ' යැයි කියනු ලැබේ. 'බ්‍රහ්මඤ්ඤං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයයි. 'බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං' යනු ආර්ය මාර්ගය මගින් පැමිණිය යුතු බැවින් නිවනට කියන නමකි. යම් තැනක හෝ මීට පෙර සූත්‍රවල හෝ මෙම සූත්‍ර තුනෙහි හෝ 'රාගක්ඛයෝ' යනුවෙන් සඳහන් වේද, ඒ ඒ තැන්වල අර්හත්වය ද අදහස් කළ හැකි බව ආචාර්යවරු පවසති.

ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සිව්වන ප්‍රතිපත්ති වර්ගයයි.

၅. အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

5. අන්‍යතීර්ථක පෙය්‍යාල වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

၄၁-၄၈. အညတိတ္ထိယပေယျာလေ အဒ္ဓါနပရိညတ္ထန္တိ သံသာရဒ္ဓါနံ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ ပရိညာတံ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ‘‘အဒ္ဓါနပရိညာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တဒတ္ထန္တိ အတ္ထော. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထန္တိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ပေယျာလေ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလေန အရဟတ္တံ ကထိတံ. ဉာဏဒဿနေန ပစ္စဝေက္ခဏာ, သေသေဟိ နိဗ္ဗာနန္တိ.

41-48. අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලයෙහි 'අද්ධානපරිඤ්ඤත්ථං' යනු නිවනට පැමිණ සංසාර ගමන (අද්ධාන) පිරිසිඳ දන්නා ලදී යන්නයි. එබැවින් නිවන 'අද්ධානපරිඤ්ඤා' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සඳහා යනු අර්ථයයි. 'අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථං' යනු ප්‍රත්‍ය රහිත පරිනිර්වාණය සඳහා යන්නයි. මෙසේ මෙම පෙය්‍යාලයෙහි විජ්ජා විමුක්ති ඵලයෙන් අර්හත්වය පවසන ලදී. 'ඤාණදස්සන' යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ද, සෙසු පදවලින් නිවන ද පවසන ලදී.

အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂေါ.

අන්‍යතීර්ථක පෙය්‍යාල වර්ගයයි.

၆. သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

6. සූරිය පෙය්‍යාල වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

၄၉-၆၂. သူရိယပေယျာလေ အရုဏုဂ္ဂံ ဝိယ ကလျာဏမိတ္တတ္တာ, ကလျာဏမိတ္တတာယ ဌတွာ နိဗ္ဗတ္တိတော သဝိပဿနအရိယမဂ္ဂေါ သူရိယပါတုဘာဝေါ ဝိယာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သီလသမ္ပဒါတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ဆန္ဒသမ္ပဒါတိ ကုသလကတ္တုကမျတာဆန္ဒော. အတ္တသမ္ပဒါတိ သမ္ပန္နစိတ္တတာ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါတိ ဉာဏသမ္ပတ္တိ. အပ္ပမာဒသမ္ပဒါတိ ကာရာပကအပ္ပမာဒသမ္ပတ္တိ. ယောနိသောမနသိကာရသမ္ပဒါတိ ဥပါယမနသိကာရသမ္ပတ္တိ. ပုန ကလျာဏမိတ္တတာတိအာဒီနိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အညေနပိ အာကာရေန [Pg.170] ဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သဗ္ဗာနေဝ စေတာနိ သုတ္တာနိ ပါဋိယေက္ကံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တာနီတိ.

49-62. සූරියපෙය්‍යාලයෙහි අරුණෝදය මෙන් කල්‍යාණමිත්‍රභාවය දත යුතුය. අරුණ උදාවීමෙන් පසු සූර්යයා පහළ වන්නාක් මෙන්, එම කල්‍යාණමිත්‍රභාවයෙහි පිහිටා උපදවන ලද විදර්ශනා සහිත ආර්ය මාර්ගය සූර්යයාගේ පහළ වීම මෙන් දත යුතුය. මේ අයුරින් සියලු සූත්‍රයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'සීලසම්පදා' යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයයි. 'ඡන්දසම්පදා' යනු කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'අත්තසම්පදා' යනු මැනවින් දියුණු කළ සිත් ඇති බවයි. 'දිට්ඨිසම්පදා' යනු ඥාන සම්පත්තියයි. 'අප්පමාදසම්පදා' යනු සත්‍ය අවබෝධය ඇති කරවන අප්‍රමාද සම්පත්තියයි. 'යෝනිසෝමනසිකාරසම්පදා' යනු උපාය දන්නා මෙනෙහි කිරීමේ සම්පත්තියයි. නැවතත් 'කල්‍යාණමිත්තතා' යනාදිය වදාරන ලද්දේ සම්මා දෘෂ්ටිය ආදියේ උත්පත්තිය වෙනත් ආකාරයකින් පෙන්වීම සඳහාය. මේ සියලු සූත්‍රයන් පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂයන්ට අනුව වෙන් වෙන් වශයෙන් දේශනා කරන ලදී.

သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂေါ.

සූරිය පෙය්‍යාල වර්ගයයි.

၇. ဧကဓမ္မပေယျာလဝဂ္ဂါဒိဝဏ္ဏနာ

7. ඒකධම්ම පෙය්‍යාල වර්ගාදියේ වර්ණනාවයි.

၆၃-၁၃၈. ဧကဓမ္မပေယျာလောပိ ဂင်္ဂါပေယျာလောပိ ပါဋိယေက္ကံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေနေဝ တထာ တထာ ဝုတ္တေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတော.

63-138. ඒකධම්මපෙය්‍යාලය මෙන්ම ගංගාපෙය්‍යාලය ද පුද්ගල අභිලාෂයන්ට අනුව දේශනා කරන ලද අතර, අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාව ඇති පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුව පවසන ලදී.

၈. အပ္ပမာဒပေယျာလဝဂ္ဂေါ

8. අප්‍රමාද පෙය්‍යාල වර්ගයයි.

၁. တထာဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. තථාගත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၁၃၉. အပ္ပမာဒပေယျာလေ ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ယထာ သဗ္ဗသတ္တာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ, ဧဝံ သဗ္ဗေသံ ကုသလဓမ္မာနံ ကာရာပကအပ္ပမာဒေါ အဂ္ဂေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နနု စေသ လောကိယောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန လောကုတ္တရာပိ. အယဉ္စ ကာမာဝစရောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန စတုဘူမကာ. ကထမေသ တေသံ အဂ္ဂေါတိ? ပဋိလာဘကဋ္ဌေန. အပ္ပမာဒေန ဟိ တေ ပဋိလဗ္ဘန္တိ, တသ္မာ သော တေသံ အဂ္ဂေါ. တေနေတံ ဝုတ္တံ သဗ္ဗေ တေ အပ္ပမာဒမူလကာတိအာဒိ.

139. අප්පමාදපෙය්‍යාලයෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සියලු සත්ත්වයන් අතර සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නාක් මෙන්, සියලු කුසල ධර්මයන් අතර අනෙක් කුසල් කරවන (කාරාපක) අප්‍රමාදය අග්‍ර වන බවයි. මෙහිදී අප්‍රමාදය ලෞකික ධර්මයක් වන අතර, සෙසු කුසල ධර්මයන් ලෝකෝත්තර ද විය හැකිය. එමෙන්ම අප්‍රමාදය කාමාවචර වන අතර අනෙක් කුසල් සිව් භූමියටම අයත් විය හැකිය. එසේ නම් එය ඒ සියල්ලට වඩා අග්‍ර වන්නේ කෙසේද? ඒවා ලබා දෙන (ප්‍රතිලාභක) අර්ථයෙනි. අප්‍රමාදය නිසාම එම කුසලයන් උපදවා ගත හැකිය, එබැවින් එය ඒ සියල්ලට වඩා අග්‍ර වේ. 'ඒ සියලු කුසල් අප්‍රමාදය මූලික කරගත් ඒවාය' යනාදිය වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

၂. ပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පද සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၁၄၀. ဇင်္ဂလာနန္တိ ပထဝီတလဝါသီနံ. ပါဏာနန္တိ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ဥပက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေနာတိ မဟန္တဘာဝေန အဂ္ဂမက္ခာယတိ, န ဂုဏဝသေနာတိ အတ္ထော.

140. 'ජංගලානං' යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන සත්වයන්ට නමකි. 'පාණානං' යනු පාද සහිත සත්වයන්ට නමකි. 'පදජාතානි' යනු පා සලකුණු (පියවර) ය. 'සමෝධානං ගච්ඡන්ති' යනු ඇතුළත් වෙයි හෙවත් එක්රැස් වෙයි. 'අග්ගමක්ඛායති' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යයි කියනු ලැබේ. 'යදිදං මහන්තත්තේන' යනු විශාලත්වය නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ යයි කියනු ලැබේ, ගුණය නිසා නොවේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

၃-၁၀. ကူဋသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-10. කූට සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၄၁-၁၄၈. ဝဿိကန္တိ သုမနပုပ္ဖံ. ဣမံ ကိရ သုတ္တံ သုတွာ ဘာတိယမဟာရာဇာ ဝီမံသိတုကာမတာယ ဧကသ္မိံ ဂဗ္ဘေ စတုဇာတိဂန္ဓေဟိ ပရိဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ [Pg.171] သုဂန္ဓာနိ ပုပ္ဖာနိ အာဟရာပေတွာ ဧကဿ သမုဂ္ဂဿ မဇ္ဈေ သုမနပုပ္ဖမုဋ္ဌိံ ဌပေတွာ သေသာနိ တဿ သမန္တတော မုဋ္ဌိမုဋ္ဌိံ ကတွာ ဌပေတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဗဟိ နိက္ခန္တော. အထဿ မုဟုတ္တံ ဝီတိနာမေတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ပဝိသန္တဿ သဗ္ဗပဌမံ သုမနပုပ္ဖဂန္ဓော ဃာနံ ပဟရိ. သော မဟာတလသ္မိံယေဝ မဟာစေတိယာဘိမုခေါ နိပဇ္ဇိတွာ – ‘‘ဝဿိကံ တေသံ အဂ္ဂန္တိ ကထေန္တေန သုကထိတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာ’’တိ စေတိယံ ဝန္ဒိ. ကုဋ္ဋရာဇာနောတိ ခုဒ္ဒကရာဇာနော. ‘‘ခုဒ္ဒရာဇာနော’’တိပိ ပါဌော. တန္တာဝုတာနန္တိ တန္တေ အာဝုတာနံ, တန္တံ အာရောပေတွာ ဝါယိတာနန္တိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ ပစ္စတ္တေ သာမိဝစနံ. ယာနိ ကာနိစိ တန္တာဝုတာနိ ဝတ္ထာနီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. အထ ဝါ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနံ ယာနိ ကာနိစိ ဝတ္ထာနီတိ ဧဝံ သာဝသေသပါဌနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

141-148. 'වස්සිකං' යනු සමන් පිච්ච මල් ය. මෙම සූත්‍රය අසා භාතිය මහරජු එය පරීක්ෂා කරනු කැමැත්තෙන් එක් කුටියක සිවුපෑ සුවඳින් ආලේප කරවා, සුවඳවත් මල් ගෙන්වා ගෙන එක් මල් වට්ටියක මැද සමන් පිච්ච මල් මිටක් තබා, සෙසු මල් වර්ග එහි වටා මිටි මිටි වශයෙන් තබා දොර වසා පිටතට ගියේය. මඳ වේලාවකට පසු දොර හැර ඇතුළු වන විට සියල්ලටම වඩා පළමුව සමන් පිච්ච මල් සුවඳ නාසයට වැදුණි. එවිට රජු මහා මළුවේදීම මහා චෛත්‍යය දෙසට හැරී වැතිර, "ඒවා අතරින් සමන් පිච්ච මල් අග්‍ර වේ යැයි වදාළ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මැනවින් දේශනා කරන ලද්දේය" යි පවසා චෛත්‍යය වැන්දේය. 'කුට්ටරාජානෝ' යනු කුඩා රජවරු ය. 'ඛුද්දරාජානෝ' යනු ද පාඨයකි. 'තන්තාවුතානං' යනු නූල්වල අමුණන ලද හෙවත් රෙදි වියන යන්ත්‍රයක (තන්තුවල) දමා වියන ලද රෙදි යනු අර්ථයයි. මෙය ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ෂෂ්ඨී විභක්ති පදයකි. යම්කිසි වියන ලද වස්ත්‍ර ඇද්ද යනු මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් වියන ලද වස්ත්‍ර අතුරින් යම්කිසි වස්ත්‍ර ඇද්ද යනුවෙන් ඉතිරි කොටස සහිතව අර්ථය දත යුතුය. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

අටවැනි අප්පමාද වර්ගය නිමයි.

၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ

9. බලකරණීය වර්ගය.

၁. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. බල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေ ဗလကရဏီယာတိ ဦရုဗလဗာဟုဗလေန ကတ္တဗ္ဗာ ဓာဝနလင်္ဃနတာပနဝဟနာဒယော ကမ္မန္တာ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ဌတွာ. အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂန္တိ သဟဝိပဿနံ အရိယမဂ္ဂံ.

149. බලකරණීය වර්ගයේ 'බලකරණීයා' යනු කළවා බලයෙන් සහ බාහු බලයෙන් කළ යුතු දුව පැනීම, පැනීම, ව්‍යායාම කිරීම, බර ඉසිලීම ආදී කටයුතුයි. 'සීලේ පතිට්ඨාය' යනු චතුපාරිසුද්ධි සීලයෙහි පිහිටා ය. 'අට්ඨංගිකං මග්ගං' යනු විපස්සනාව සහිත ආර්ය මාර්ගයයි.

၂. ဗီဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. බීජ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၅၀. ဗီဇဂါမဘူတဂါမာတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ဗီဇံ ဗီဇဂါမော နာမ, တဒေဝ ပဏ္ဏသမ္ပန္နံ နီလဘာဝတော ပဋ္ဌာယ ဘူတဂါမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

150. 'බීජගාම භූතගාම' යන්නෙහි පස් වැදෑරුම් බීජයන්ම 'බීජගාම' නම් වේ. එම බීජයන්ම පත්‍රවලින් යුක්ත වී නිල් පැහැයට පත් වූ තැන් සිට 'භූතගාම' නම් වන බව දත යුතුය.

၃. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නාග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၅၁. ဗလံ ဂါဟေန္တီတိ ဗလံ ဂဏှန္တိ, ဂဟိတဗလာ ထိရသရီရာ ဟောန္တိ. ကုသောဗ္ဘေ ဩတရန္တီတိအာဒီသု အယမနုပုဗ္ဗိကထာ – နာဂိနိယော ကိရ ဥတုသမယေ [Pg.172] ပတိဋ္ဌိတဂဗ္ဘာ စိန္တေန္တိ – ‘‘သစေ မယံ ဣဓ ဝိဇာယိဿာမ, ဧဝံ နော ဒါရကာ ဦမိဝေဂဉ္စ သုပဏ္ဏဿ စ ပက္ခန္ဒိတွာ အာဂတဿ ဝေဂံ သဟိတုံ န သက္ခိဿန္တီ’’တိ တာ မဟာသမုဒ္ဒေ နိမုဇ္ဇိတွာ သမ္ဘဇ္ဇမုခဒွါရံ ပတွာ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ပဝိသိတွာ ဟိမဝန္တံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ သုပဏ္ဏေဟိ အပက္ခန္ဒနီယာသု သုဝဏ္ဏရဇတမဏိဂုဟာသု ဝသမာနာ ဝိဇာယိတွာ နာဂပေါတကေ ဂေါပ္ဖကာဒိပမာဏေသု ဥဒကေသု ဩတာရေတွာ ဥဒကတရဏံ သိက္ခာပေန္တိ.

151. 'බලං ගාහෙන්ති' යනු බලය ලබා ගනිති, බලය ලබා ගත් ඔවුහු ස්ථිර ශරීර ඇත්තෝ වෙති. 'කුසොබ්භේ ඕතරන්ති' ආදී පදයන්හි අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: නාග මානවිකාවෝ සෘතු කාලයේදී ගැබ්ගෙන මෙසේ සිතති - "ඉදින් අපි මෙහි ප්‍රසූත කළහොත්, අපේ දරුවන්ට රළ වේගයත්, පියාඹා එන ගුරුළාගේ වේගයත් ඉවසා සිටීමට නොහැකි වනු ඇත." එබැවින් ඔවුහු මහා සමුද්‍රයේ ගිලී ගංගා මෝයවල් කරා පැමිණ, පංච මහා ගංගාවන්ට ඇතුළු වී හිමාලයට යති. එහි ගුරුළන්ට ප්‍රවේශ විය නොහැකි රන්, රිදී හා මැණික් ගුහාවල වෙසෙමින් දරුවන් ප්‍රසූත කර, නාග පැටවුන් විලුඹක් පමණ දියේ බස්සවා ජලයේ පීනීමට හුරු කරවති.

အထ ယဒါ အနုက္ကမေန တေ နာဂါ ဂင်္ဂါဒီနံ နဒီနံ ဩရိမတီရတော ပရတီရံ, ပရတီရတော ဩရိမတီရန္တိ တရဏပဋိတရဏံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ, တဒါ ‘‘ဣဒါနိ နော ဒါရကာ ဦမိဝေဂဉ္စ ဂရုဠဝေဂဉ္စ သဟိတုံ သက္ခိဿန္တီ’’တိ ဉတွာ အတ္တနော အာနုဘာဝေန မဟာမေဃံ သမုဋ္ဌာပေတွာ သကလဟိမဝန္တံ ဧကောဒကံ ဝိယ ကုရုမာနာ ဒေဝံ ဝဿာပေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာ နာဝါ မာပေတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကဝိစိတ္တံ သမောသရိတဂန္ဓပုပ္ဖဒါမံ စေလဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ သုရဘိစန္ဒနဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနိ အာဒါယ တာဟိ နာဝါဟိ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ဩဂါဟိတွာ အနုက္ကမေန မဟာသမုဒ္ဒံ ပါပုဏန္တိ. တတ္ထ စ ဝသန္တာ ဒသဗျာမ-သတဗျာမ-သဟဿဗျာမ-သတသဟဿဗျာမ-ပမာဏတံ အာပဇ္ဇန္တာ မဟန္တတ္တံ ဝေပုလ္လတ္တံ အာပဇ္ဇန္တိ နာမ.

ඉන්පසු පිළිවෙළින් එම නාගයෝ ගංගා ආදී නදීන්හි මෙතෙර සිට එතෙරටත්, එතෙර සිට මෙතෙරටත් පීනීමට සමත් වූ කල්හි, "දැන් අපේ දරුවන්ට රළ වේගයත් ගුරුළු වේගයත් ඉවසිය හැකිය" යි දැන, තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් මහා මේඝයක් මතු කර මුළු හිමාලයම එකම ජල කඳක් මෙන් කර, රන් රිදී ආදියෙන් නිමවූ නැව් මවා, ඉහළින් රන් තාරකාවලින් විසිතුරු වූ, සුවඳ මල් දම් එල්ලා ඇති වස්ත්‍ර වියන් බැඳ, සුවඳ සඳුන් මල් ආදිය රැගෙන එම නැව් මගින් පංච මහා ගංගාවන්ට බැස පිළිවෙළින් මහා සමුද්‍රයට පැමිණෙති. එහි වසමින් දස රියන්, සිය රියන්, දහස් රියන්, ලක්ෂ රියන් පමණ ප්‍රමාණයට පත් වෙමින් මහත් බවට හා පෘථුල බවට පත් වෙති.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နာဂပေါတကာ ဝိယ ယောဂါဝစရာ, ကုသောဗ္ဘာဒယော ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ. ယထာ နာဂပေါတကာ ဟိမဝန္တေ ပတိဋ္ဌာယ ကုသောဗ္ဘာဒီဟိ မဟာသမုဒ္ဒံ ပတွာ ကာယမဟန္တတ္တံ အာပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ယောဂိနော သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ အရိယမဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ ပတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ အာဂတေသု ဆသု အဘိညာဓမ္မေသု ဂုဏသရီရမဟန္တတ္တံ ပါပုဏန္တီတိ.

එසේම මෙහි හිමාලය පර්වතය මෙන් චතුපාරිසුද්ධි සීලය දත යුතුය. නාග පැටවුන් මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. කුඩා ඇළ දොළ මෙන් ආර්ය මාර්ගය දත යුතුය. මහා සමුද්‍රය මෙන් නිවන දත යුතුය. යම් සේ නාග පැටවු හිමාලයේ පිහිටා කුඩා ඇළ දොළ මගින් මහා සමුද්‍රයට පැමිණ ශරීරයේ මහත් බවට පත් වෙත්ද, එමෙන්ම යෝගීහු සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා ආර්ය මාර්ගය මගින් නිවනට පැමිණ, අර්හත් මාර්ගයෙන්ම ලැබෙන ෂඩ් අභිඥා ධර්මයන්ගෙන් ගුණ ශරීරයේ මහත් බවට පත් වෙති.

၅. ကုမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. කුම්භ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၅၃. ကုမ္ဘောတိ ဥဒကဃဋော. နော ပစ္စာဝမတီတိ န ပတိအာဝမတိ, န အန္တော ပဝေသေတီတိ အတ္ထော.

153. 'කුම්භෝ' යනු පැන් කළයයි. 'නෝ පච්චාවමතී' යනු ආපසු වමාරන්නේ නැත හෙවත් නැවත ඇතුළට ගන්නේ නැත යන අර්ථයයි.

၇. အာကာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ආකාශ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၅၅. ပုရတ္ထိမာတိ [Pg.173] ပုရတ္ထိမဒိသတော အာဂတဝါတာ. ပစ္ဆိမဒိသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. စတ္တာရောပိ သတိပဋ္ဌာနာတိ ယထေဝ ဟိ ဧတေသံ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒါနံ ဝါတာနံ သန္နိပါတော အာကာသေ ဣဇ္ဈတိ, ဧဝံ ဣဓာပိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ သဟဝိပဿနဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈန္တိ, တေနေတံ ဝုတ္တံ.

155. 'පුරත්ථිමා' යනු පෙරදිගින් හමන සුළඟයි. බටහිර ආදී දිශාවලට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'චත්තාරෝපි සතිපට්ඨානා' යනු යම් සේ පෙරදිග ආදී දිශාවලින් එන සුළංවල එක්වීම අහසෙහි සිදු වේද, එලෙසම මෙහි ද 'සතර සතිපට්ඨානය' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ විපස්සනාව සහිත ආර්ය මාර්ගය වැඩීමෙන් සම්පූර්ණ වෙති, ඒ බව මෙයින් කියැවුණි.

၈-၉. ပဌမမေဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. ප්‍රථම මේඝ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၅၆-၁၅၇. ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေတိ အာသာဠှမာသေ. ဦဟတန္တိ ဒွိပဒစတုပ္ပဒါနံ ပါဒပ္ပဟာရေန ပထဝီတလေ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥဒ္ဓံ ဂတံ ဝဋ္ဋိဝဋ္ဋိ ဟုတွာ အာကာသေ ပက္ခန္တံ. ရဇောဇလ္လန္တိ ပံသုရဇောဇလ္လံ.

156-157. 'ගිම්හානං පච්ඡිමේ මාසේ' යනු ඇසළ මාසයයි. 'ඌහතං' යනු දෙපා සිවුපාවුන්ගේ පා පහරින් පොළොව මතුපිටින් පැන නැඟී උඩට ගිය, දඟර ගැසෙමින් අහසට පැන නැඟුණු දූවිල්ලයි. 'රජෝජල්ලං' යනු වැලි හා දූවිලි සහිත කුණු අජටාකාශයයි.

၁၀. နာဝါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නාවා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၅၈. သာမုဒ္ဒိကာယ နာဝါယာတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝါဏိဇကောပမေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

158. 'සාමුද්දිකාය නාවායා' ආදී කොටස යට වාණිජක උපමාවෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

၁၁-၁၂. အာဂန္တုကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

11-12. ආගන්තුක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၅၉-၁၆၀. အာဂန္တုကာဂါရန္တိ ပုညတ္ထိကေဟိ နဂရမဇ္ဈေ ကတံ အာဂန္တုကဃရံ, ယတ္ထ ရာဇရာဇမဟာမတ္တေဟိပိ သက္ကာ ဟောတိ နိဝါသံ ဥပဂန္တုံ. အဘိညာ ပရိညေယျာတိ ယထေဝ ဟိ တေသံ ပုရတ္ထိမဒိသာဒီဟိ အာဂတာနံ ခတ္တိယာဒီနံ ဝါသော အာဂန္တုကာဂါရေ ဣဇ္ဈတိ, ဧဝံ ဣမေသံ အဘိညာပရိညေယျာတိအာဒီနံ ဓမ္မာနံ အဘိညာပရိဇာနနာဒီဟိ သဟဝိပဿနဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈန္တိ, တေနေတံ ဝုတ္တံ. နဒီသုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

159-160. 'ආගන්තුකාගාරං' යනු පින් කැමති අය විසින් නගර මධ්‍යයේ සාදන ලද ආගන්තුක නිවසයි (අම්බලමයි), එහි රජවරුන්ට මෙන්ම රජමහා අමාත්‍යවරුන්ට ද නවාතැන් ගත හැකිය. 'අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤෙය්යා' යනු පෙරදිග ආදී දිශාවලින් පැමිණෙන රජුන් ආදීන්ගේ නවාතැන ආගන්තුක නිවසෙහි සම්පූර්ණ වන්නා සේම, අභිඥා වශයෙන් පිරිසිඳ දත යුතු මේ ධර්මයන්ගේ කටයුතු ද විපස්සනාව සහිත ආර්ය මාර්ගය වැඩීමෙන් සිදු වේ, ඒ බව මෙයින් කියැවුණි. නදී සූත්‍රය ද මෙසේම දත යුතුය.

ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ နဝမော.

නවවැනි බලකරණීය වර්ගය නිමයි.

၁၀. ဧသနာဝဂ္ဂေါ

10. ඒසනා වර්ගය.

၁. ဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ඒසනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆၁. ဧသနာဝဂ္ဂေ [Pg.174] ကာမေသနာတိ ကာမာနံ ဧသနာ ဂဝေသနာ မဂ္ဂနာ ပတ္ထနာ. ဘဝေသနာတိ ဘဝါနံ ဧသနာ. ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ.

161. ඒසනා වර්ගයෙහි 'කාමේසනා' යනු කාමයන් සෙවීම, ගවේෂණය කිරීම හා ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. 'භවේසනා' යනු භවයන් සෙවීමයි. 'බ්‍රහ්මචරියේසනා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාව සෙවීමයි.

၂-၁၁. ဝိဓာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-11. විධා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၆၂-၁၇၁. ဝိဓာတိ မာနကောဋ္ဌာသာ မာနဌပနာ ဝါ. သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိဓာတိ အဟမသ္မိ သေယျောတိ ဧဝံ မာနကောဋ္ဌာသော မာနဌပနာ ဝါ. နီဃာတိ ဒုက္ခာ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ ပုရိသံ နီဟနန္တီတိ နီဃာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

162-171. විධා යනු මානයෙහි කොටස්ය, නැතහොත් මානය පිහිටුවීම්ය. 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනු විධාවයි; එනම් 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනාදී වශයෙන් පවත්නා මාන කොටස් හෝ මාන පිහිටුවීම්ය. නීඝ යනු දුක්ඛයන්ය. මෙහි පද අරුත නම්, යම් කෙනෙකු තුළ රාගාදී කෙලෙස් උපදී ද, එම පුද්ගලයා පෙළන (විනාශ කරන) බැවින් 'නීඝ' නම් වේ. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ဧသနာဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

දසවන ඒසනා වර්ගය නිමවා ඇත.

၁၁. ဩဃဝဂ္ဂေါ

11. ඕඝ වර්ගය.

၁-၂. ဩဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. ඕඝ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၇၂-၁၇၃. ဩဃဝဂ္ဂေ ကာမောဃောတိ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂေါ. ဘဝေါဃောတိ ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ. ဒိဋ္ဌောဃောတိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော. အဝိဇ္ဇောဃောတိ စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ. ကာမယောဂါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

172-173. ඕඝ වර්ගයෙහි 'කාමෝඝ' යනු පංච කාම ගුණයන්හි පවත්නා ඡන්දරාගයයි. 'භවෝඝ' යනු රූප හා අරූප භවයන්හි පවත්නා ඡන්දරාගයයි. 'දිට්ඨෝඝ' යනු හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිහුය. 'අවිජ්ජෝඝ' යනු සතර සත්‍යයන් පිළිබඳව පවත්නා නොදැනීම (මෝහය) යි. කාම යෝග ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

၃-၄. ဥပါဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. උපාදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၇၄-၁၇၅. ကာမုပါဒါနန္တိ ကာမဂ္ဂဟဏံ. ဒိဋ္ဌုပါဒါနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဂန္ထာတိ ဂန္ထနာ ဃဋနာ. ကာယဂန္ထောတိ နာမကာယဿ ဂန္ထော ဂန္ထနဃဋနကိလေသော. ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသောတိ အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိဝသေန ဥပ္ပန္နော ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ဧဝံ အဘိနိဝေသော.

174-175. කාමුපාදාන යනු කාමයන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. දිට්ඨුපාදාන ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ගන්ථා යනු ගැටගැසීම හෙවත් බැඳීමයි. කායගන්ථ යනු නාම කය බැඳ තබන කෙලෙස් ගැටයයි. 'ඉදංසච්චාභිනිවේස' යනු අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටි වශයෙන් උපන්නා වූ, 'මෙයම සත්‍යය, අන්‍යය හිස්ය' යන මෙවැනි වැරදි ලෙස බැසගැනීමයි.

၅-၁၀. အနုသယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-10. අනුසය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၇၆-၁၈၁. ကာမရာဂါနုသယောတိ [Pg.175] ထာမဂတဋ္ဌေန ကာမရာဂေါဝ အနုသယော ကာမရာဂါနုသယော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဟေဋ္ဌာကောဋ္ဌာသိယာနိ. သံယောဇနာနီတိ ဗန္ဓနာနိ. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနီတိ ဥပရိကောဋ္ဌာသိယာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

176-181. කාමරාගානුසය යනු සන්තානයෙහි ස්ථාවරව පවත්නා බැවින් අනුසය නම් වූ කාමරාගයයි. සෙසු අනුසයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඕරම්භාගිය යනු පහළ කොටස්වලට අයත් සංයෝජනයන්ය. සංයෝජන යනු බන්ධනයන් (බැඳීම්) ය. උද්ධම්භාගිය යනු රූප සහ අරූප ධාතු නම් වූ ඉහළ කොටස්වලට අයත් සංයෝජනයන්ය. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ဩဃဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

එකොළොස්වන ඕඝ වර්ගය නිමවා ඇත.

မဂ္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මග්ග සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တံ

2. බොජ්ඣංග සංයුත්තය.

၁. ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ

1. පබ්බත වර්ගය.

၁. ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. හිමවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၈၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဿ [Pg.176] ပဌမေ နာဂါတိ ဣမေပိ မဟာသမုဒ္ဒပိဋ္ဌေ ဦမိအန္တရဝါသိနောဝ, န ဝိမာနဋ္ဌကနာဂါ. တေသံ ဟိမဝန္တံ နိဿာယ ကာယဝဍ္ဎနာဒိသဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေတိ ဧတ္ထ ဗောဓိယာ, ဗောဓိဿ ဝါ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယာ ဟိ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, ယာယ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟန ကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒီနံ အနေကေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိပက္ခဘူတာယ သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသင်္ခါတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဗုဇ္ဈတီတိ ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတိ, စတ္တာရိ ဝါ အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာဟ ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၈; ဒီ. နိ. ၃.၁၄၃). တဿာ ဓမ္မသာမဂ္ဂိသင်္ခါတာယ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒယော ဝိယ. ယောပေသ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဧတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ အရိယသာဝကော ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ, တဿ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ – ‘‘ဗုဇ္ဈနကဿ ပုဂ္ဂလဿ အင်္ဂါတိ ဝါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ.

182. බොජ්ඣංග සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නාගා' යනු මහා සමුද්‍ර තලයෙහි රළ අතර වසන්නා වූ නාගයන් මිස විමානවල වසන නාගයන් නොවේ. ඔවුන් හිමවත ඇසුරු කොට ශරීර වර්ධනය කරගැනීම ආදී සියල්ල කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'බොජ්ඣංග' යන මෙහි, බෝධියෙහි (අවබෝධයෙහි) හෝ බෝධිය ඇති කරගන්නා තැනැත්තාගේ හෝ අංගයන් බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ. මෙයින් කුමක් අදහස් වේ ද? ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයන්හි උපදින්නා වූ, ථීනමිද්ධය, උද්ධච්චය, කෙලෙස් ශක්තියෙන් නැවතීම, අභිසංස්කාර ශක්තියෙන් වෙහෙසීම, තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් නැවතීම ආදී වූ බොහෝ උපද්‍රවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, සති, ධම්මවිචය, විරිය, පීති, පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා සංඛ්‍යාත වූ යම් ධර්ම සාමග්‍රියකින් (ධර්ම සමූහයකින්) ආර්ය ශ්‍රාවකයා අවබෝධ කරගනී ද, එය 'බෝධි' යයි කියනු ලැබේ. 'අවබෝධ කරයි' (බුජ්ඣති) යන්නෙන් කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදෙයි, නැතහොත් සතර ආර්ය සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කරයි, නැතහොත් නිවනම සාක්ෂාත් කරයි යන අර්ථය දේ. 'සත් බොජ්ඣංගයන් වඩා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළේය' යනුවෙන් එබැවින් වදාරන ලදී. ධර්ම සාමග්‍රිය සංඛ්‍යාත වූ එම බෝධියෙහි අංගයන් බැවින් ධ්‍යානාංග, මාර්ගාංග ආදිය මෙන් බොජ්ඣංග නම් වේ. නැතහොත් ඉහත කී ධර්ම සාමග්‍රියෙන් යුතුව අවබෝධ කරන බැවින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා ද 'බෝධි' නම් වේ; ඔහුගේ අංගයන් (හේතූන්) වන බැවින් සේනාංග, රථාංග ආදිය මෙන් ද බොජ්ඣංග නම් වේ. එබැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා 'අවබෝධ කරන පුද්ගලයාගේ අංගයන් බැවින් බොජ්ඣංග' යයි වදාළහ.

အပိစ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ကေနဋ္ဌေန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ပဋိဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, သမ္ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’ဣစ္စာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇) ပဋိသမ္ဘိဒါနယေနာပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

තවද, 'බොජ්ඣංග' යනු කිනම් අර්ථයකින් බොජ්ඣංග ද? සත්‍යාවබෝධය පිණිස පවතින බැවින් ද, අවබෝධ කරන බැවින් ද, අනුකූලව අවබෝධ කරන බැවින් ද, බොජ්ඣංග නම් වේ යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදා මග්ග නය ක්‍රමයෙන් ද බොජ්ඣංගයන්ගේ අර්ථය දත යුතුය.

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂန္တိအာဒီသု ပန ပသတ္ထော သုန္ဒရော စ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. သတိယေဝ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ, အတ္တနော [Pg.177] စိတ္တသန္တာနေ ပုနပ္ပုနံ ဇနေတိ, အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ အတ္ထော. ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီနိ ကောသလသံယုတ္တေ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

'සතිසම්බොජ්ඣංග' යනාදී පදයන්හි 'සම්' යන්නෙන් ප්‍රශස්ත වූ හෝ යහපත් වූ බොජ්ඣංගය යන අර්ථය ලැබේ. සතියම (සිහියම) සම්බොජ්ඣංගයක් වන බැවින් සතිසම්බොජ්ඣංග නම් වේ; මෙලෙස සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. 'භාවේති' යනු වඩයි, තමාගේ චිත්ත සන්තානයෙහි නැවත නැවත උපදවයි, විශේෂයෙන් ඇති කරයි යන අර්ථයයි. 'විවේකනිස්සිතං' ආදිය කෝසල සංයුත්තයෙහි 'සම්මාදිට්ඨිං භාවේති විවේකනිස්සිතං' යන තන්හි දක්වා ඇති නය ක්‍රමයටම දත යුතුය.

အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ တဒင်္ဂဝိဝေကနိဿိတံ, သမုစ္ဆေဒဝိဝေကနိဿိတံ, နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတန္တိ, ဝိဝေကတ္တယမေဝ ဝုတ္တံ, ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနံ ပတွာ ပန ပဉ္စဝိဓဝိဝေကနိဿိတမ္ပိ ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တိ. တေ ဟိ န ကေဝလံ ဗလဝဝိပဿနာမဂ္ဂဖလက္ခဏေသု ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ ဝိပဿနာပါဒက-ကသိဏဇ္ဈာန-အာနာပါနာသုဘ-ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနေသုပိ ဥဒ္ဓရန္တိ, န စ ပဋိသိဒ္ဓါ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ. တသ္မာ တေသံ မတေန ဧတေသံ ဈာနာနံ ပဝတ္တိက္ခဏေ ကိစ္စတော ဧဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကနိဿိတံ. ယထာ စ ဝိပဿနာက္ခဏေ ‘‘အဇ္ဈာသယတော နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတမ္ပိ ဘာဝေတီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

මෙහි ඇති විශේෂය නම්, එහි (කෝසල සංයුත්තයේ) තදංග විවේකය, සමුච්ඡේද විවේකය හා නිස්සරණ විවේකය යන විවේක තුනක් පමණක් දක්වා ඇත. නමුත් බොජ්ඣංග භාවනාවට පැමිණි විට පස් වැදෑරුම් විවේකයක් ඇති බව සමහර ආචාර්යවරු වර්ණනා කරති. ඔවුන් බොජ්ඣංගයන් දක්වන්නේ බලවත් විපස්සනා ක්ෂණයන්හි සහ මාර්ග ඵල ක්ෂණයන්හි පමණක් නොවේ; විපස්සනාවට පදනම වන කසිණ ධ්‍යාන, ආනාපාන, අසුභ සහ බ්‍රහ්මවිහාර ධ්‍යානයන්හි ද බොජ්ඣංගයන් පවතින බව පවසති. එය අටුවාචාරීන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කර ද නැත. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතය අනුව, එම ධ්‍යානයන් පවතින ක්ෂණයෙහි කෘත්‍යය වශයෙන් විෂ්කම්භන විවේක නිස්සිත බොජ්ඣංගයන් වඩයි. විපස්සනා ක්ෂණයෙහි අදහස වශයෙන් නිස්සරණ විවේක නිස්සිත යයි පවසන්නා සේම, ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි විවේක නිස්සිතව ද වඩන්නේ යයි පැවසීම සුදුසුය. මෙහි සෙසු කොටස් කලින් දක්වන ලද පරිදිම වේ.

၂. ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. කාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၈၃. ဒုတိယေ အာဟာရဋ္ဌိတိကောတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကော. အာဟာရံ ပဋိစ္စာတိ ပစ္စယံ ပဋိစ္စ. သုဘနိမိတ္တန္တိ သုဘမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ, သုဘဿ အာရမ္မဏမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ. အယောနိသောမနသိကာရောတိ အနုပါယမနသိကာရော ဥပ္ပထမနသိကာရော အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝါ, ဒုက္ခေ ‘‘သုခ’’န္တိ, အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝါ, အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝါ, မနသိကာရော. တံ တသ္မိံ သုဘာရမ္မဏေ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ကာမစ္ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧဝံ သဗ္ဗနီဝရဏေသု ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

183. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ආහාරට්ඨිතිකො' යනු කර්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර යන සිවුපසය ඇසුරු කොට පවත්නා යන අර්ථයයි. 'ආහාරං පටිච්ච' යනු එම ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරු කොට යනුයි. 'සුභනිමිත්තං' යනු ශෝභන වූ දෙය ද සුභ නිමිත්තකි; රූප ආදී ආරම්මණයන් සුභ වශයෙන් ගැනීම ද සුභ නිමිත්තකි. 'අයෝනිසෝමනසිකාර' යනු අනුපාය මනසිකාරයයි; එනම් අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය ලෙස ද, දුක සැප ලෙස ද, අනාත්මය ආත්මය ලෙස ද, අසුභය සුභ ලෙස ද මෙනෙහි කිරීමයි. එම සුභ ආරම්මණයෙහි සිත නැවත නැවත පවත්වන්නාට කාමච්ඡන්දය උපදී. එබැවින් 'මහණෙනි, සුභ නිමිත්ත ඇත' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙලෙස සියලු නීවරණයන්හි යෝජනාව දත යුතුය.

ပဋိဃနိမိတ္တန္တိအာဒီသု ပန ပဋိဃောပိ ပဋိဃနိမိတ္တံ ပဋိဃာရမ္မဏမ္ပိ. အရတီတိ ဥက္ကဏ္ဌိတာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ အရတိ? ပန္တေသု ဝါ သေနာသနေသု အညတရညတရေသု ဝါ အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု အရတိ အရတိတာ အနဘိရတိ အနဘိရမနာ ဥက္ကဏ္ဌိတာ ပရိတဿိတာ, အယံ ဝုစ္စတိ အရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၆).

පටිඝ නිමිත්ත ආදියෙහි පටිඝය (ද්වේෂය) ද පටිඝ නිමිත්තකි; ද්වේෂයට අරමුණු වන සත්ත්ව සංස්කාරයන් ද පටිඝ නිමිත්තකි. 'අරති' යනු නොඇලීම හෙවත් අසන්තෝෂයයි. යම් අරතියක් අරභයා විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'එහි අරතිය කවරේ ද? විවේකී සේනාසනයන්හි හෝ උසස් කුසල් දහම්හි යම් නොඇලීමක්, අසන්තෝෂයක්, කලකිරීමක් වේ ද මෙය අරතිය යයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් දක්වා ඇත් ද එයයි.

တန္ဒီတိ အတိသီတာဒိပစ္စယာ ဥပ္ပန္နံ အာဂန္တုကကာယာလသိယံ. ယသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ ‘‘အတိသီတံ အတိဥဏှံ အတိစ္ဆာတောသ္မိ အတိဓာတောသ္မိ အတိဒူရမဂ္ဂံ ဂတောသ္မီ’’တိ ဝဒတိ, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ တန္ဒိ[Pg.178], ယာ တန္ဒီ တန္ဒိယနာ တန္ဒိမနကတာ အာလသျံ အာလသျာယနာ အာလသျာယိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ တန္ဒီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၇).

'තන්දී' යනු අධික ශීතල ආදී හේතූන් නිසා හටගන්නා වූ ආගන්තුක කායික අලසබවයි. එය හටගත් කල්හි "අධික ශීතලයි, අධික රශ්නෙයි, බොහෝ සේ බඩගිනියි, බොහෝ සේ පිපාසිතයි, ඉතා දුර මගක් ගෙවා ආවෙමි" යි පවසයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් විභංග ප්‍රකරණයේ මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි තන්දී (කම්මැලිකම) යනු කවරේ ද? යම් අලසබවක්, අලස ක්‍රියාවක්, අලස ස්වභාවයක්, මන්දෝත්සාහි බවක්, කුසීත බවක්, කුසීත ක්‍රියාවක් හෝ කුසීත ස්වභාවයක් ඇද්ද, මෙය තන්දී යැයි කියනු ලැබේ."

ဝိဇမ္ဘိတာတိ ကိလေသဝသေန ကာယဝိနမနာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိဇမ္ဘိတာ? ယာ ကာယဿ ဇမ္ဘနာ ဝိဇမ္ဘနာ အာနမနာ ဝိနမနာ သန္နမနာ ပဏမနာ ဗျာဓိယကံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဇမ္ဘိတာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၈).

'විජම්භිතා' යනු කෙලෙස් වසයෙන් කය ඇඹරීම හෝ නැමීමයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි විජම්භිතා (අතපය දිග හැරීම/ඈනුම් ඇරීම) යනු කවරේ ද? ශරීරයේ යම් ඇදීමක්, විශේෂයෙන් ඇදීමක්, ඉදිරියට නැමීමක්, පස්සට නැමීමක්, හාත්පසට නැමීමක්, උඩු අතට දිගු කිරීමක් හෝ රෝගියෙකුගේ මෙන් වූ යම් ස්වභාවයක් ඇද්ද, මෙය විජම්භිතා යැයි කියනු ලැබේ."

ဘတ္တသမ္မဒေါတိ ဘတ္တပရိဠာဟော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမော ဘတ္တသမ္မဒေါ? ယာ ဘုတ္တာဝိဿ ဘတ္တမုစ္ဆာ ဘတ္တကိလမထော ဘတ္တပရိဠာဟော ကာယဒုဋ္ဌုလ္လံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘတ္တသမ္မဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၉).

'භත්තසම්මද' යනු ආහාරය නිසා ඇතිවන පීඩාවයි (බත් මතය). ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි භත්තසම්මද යනු කවරේ ද? අනුභව කළ තැනැත්තා හට ආහාරය නිසා ඇතිවන යම් ක්ලාන්ත බවක්, වෙහෙසක්, පීඩාවක් හෝ ශරීරයේ අලස බවක් ඇද්ද, මෙය භත්තසම්මද යැයි කියනු ලැබේ."

စေတသော စ လီနတ္တန္တိ စိတ္တဿ လီယနာကာရော, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ စေတသော လီနတ္တံ? ယာ စိတ္တဿ အကလျတာ အကမ္မညတာ ဩလီယနာ သလ္လီယနာ လီနံ လီယနာ လီယိတတ္တံ ထိနံ ထိယနာ ထိယိတတ္တံ စိတ္တဿ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ စေတသော လီနတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၆၀).

'චේතසෝ ලීනත්ත' යනු සිතේ හැකිලෙන ස්වභාවයයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි සිතේ හැකිලීම යනු කවරේ ද? සිතේ යම් අසනීප බවක්, කර්මන්‍ය නොවන බවක්, පහතට හැකිලීමක්, හාත්පසින් හැකිලීමක්, හැකිලී ගිය බවක්, සිතේ හැකිලීමක්, හැකිලී ගිය බවක්, ථීනයක් (සිතේ ගිලන් බවක්), ථීන ක්‍රියාවක් හෝ ථීන ස්වභාවයක් ඇද්ද, මෙය චේතසෝ ලීනත්ත යැයි කියනු ලැබේ."

စေတသော အဝူပသမောတိ ယထာ နာမ ဝီတစ္စိကောပိ အင်္ဂါရော နေဝ တာဝ သန္နိသီဒတိ ပတာပံ ကရောတိယေဝ, ယထာ စ ပတ္တပစနဋ္ဌာနေ နေဝ တာဝ သန္နိသီဒတိ ပတာပံ ကရောတိယေဝ, ဧဝံ စိတ္တဿ အဝူပသန္တာကာရော, အတ္ထတော ပနေတံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝ ဟောတိ.

'චේතසෝ අවූපසම' (සිතේ නොසන්සුන්බව) යනු ගිනිදැල් රහිත වූ ද ගිනි අඟුරු යම්සේ නිවී නොගොස් තවදුරටත් රශ්නය පතුරුවයි ද, ආහාර පිසූ ස්ථානයක් යම්සේ තවදුරටත් රත් වී පවතී ද, එමෙන්ම සිතේ නොසන්සුන් ස්වභාවය ද පවතී. පරමාර්ථ වශයෙන් මෙහිදී 'සිතේ නොසන්සුන්බව' යනු උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයම වේ.

ဝိစိကိစ္ဆဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ ဝိစိကိစ္ဆာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ. အယောနိသောမနသိကာရော သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယောဝ. ဧဝမေတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ အာရမ္မဏေန ကထိတာ, ဗျာပါဒေါ အာရမ္မဏေန စ ဥပနိဿယေန စ, သေသာ သဟဇာတေန စ ဥပနိဿယေန စာတိ.

'විචිකිච්ඡාට්ඨානීය ධර්ම' යනු විචිකිච්ඡාවට (සැකයට) අරමුණු වන ධර්මයන්ය. අයෝනිසෝ මනසිකාරය පිළිබඳව සෑම තැනකම කියවුණු ක්‍රමයම මෙහිදී ද ගත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කාමච්ඡන්දය හා විචිකිච්ඡාව යන ධර්ම දෙක අරමුණු (ආරම්මණ) වසයෙන් වදාරන ලදි. ව්‍යාපාදය අරමුණු හා උපනිස්සය වසයෙන් ද, සෙසු නීවරණ (ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච) සහජාත හා උපනිස්සය වසයෙන් ද වදාරන ලදි.

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ သတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယာ စ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ စ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရောတိ တတ္ထ ဥပါယမနသိကာရဿ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ.

'සතිසම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය ධර්ම' යනු සතියට අරමුණු වන තිස් හතක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් සහ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ය. එහි 'යෝනිසෝ මනසිකාර බහුලීකාර' යනු එම ධර්මයන් කෙරෙහි නිවැරදි උපක්‍රමශීලී මනසිකාරය නැවත නැවත සිදු කිරීමයි.

ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီသု ကုသလာတိ ကောသလ္လသမ္ဘူတာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. အကုသလာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကာ. သာဝဇ္ဇာတိ အကုသလာ. အနဝဇ္ဇာတိ ကုသလာ. ဟီနပဏီတကဏှသုက္ကေသုပိ ဧသေဝ နယော. သပ္ပဋိဘာဂါတိ ကဏှသုက္ကာယေဝ. ကဏှာ ဟိ ကဏှဝိပါကဒါနတော[Pg.179], သုက္ကာ စ သုက္ကဝိပါကဒါနတော သပ္ပဋိဘာဂါ နာမ, သဒိသဝိပါကကောဋ္ဌာသာတိ အတ္ထော. ပဋိပက္ခဘူတဿ ဝါ ဘာဂဿ အတ္ထိတာယ သပ္ပဋိဘာဂါ. ကဏှာနဉှိ သုက္ကာ ပဋိပက္ခဘာဂါ, သုက္ကာနဉ္စ ကဏှာ ပဋိပက္ခဘာဂါတိ ဧဝမ္ပိ သပ္ပဋိဘာဂါ. သပ္ပဋိဗာဟိတဋ္ဌေန ဝါ သပ္ပဋိဘာဂါ. အကုသလဉှိ ကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒေတိ, ကုသလဉ္စ အကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာတိ ဧဝမ္ပိ ကဏှသုက္ကာ သပ္ပဋိဘာဂါ.

'කුසලාකුසල ධර්ම' ආදී පදයන්හි 'කුසල' යනු ප්‍රඥාවෙන් හටගත්, නිවැරදි වූ, සැප විපාක දෙන්නා වූ ධර්මයන්ය. 'අකුසල' යනු මෝහයෙන් හටගත්, වැරදි සහිත වූ, දුක් විපාක දෙන්නා වූ ධර්මයන්ය. 'සාවජ්ජ' යනු අකුසලයයි. 'අනවජ්ජ' යනු කුසලයයි. හීන-ප්‍රණීත හා කණ්හ-සුක්ක (කළු-සුදු) පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සප්පටිභාග' යනු සමාන කොටස් ඇති බවයි. අකුසලය කළු විපාක දෙන බැවින් ද, කුසලය සුදු විපාක දෙන බැවින් ද ඒවා සප්පටිභාග නම් වේ; එනම් සමාන විපාක කොටස් ඇති බවයි. නැතහොත් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම පවතින බැවින් ද සප්පටිභාග නම් වේ. අකුසලයට ප්‍රතිපක්ෂය කුසලයයි, කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂය අකුසලයයි. තවද එකිනෙක වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් ද සප්පටිභාග නම් වේ. අකුසලය කුසලය වළක්වා තම විපාකය ලබා දෙයි, කුසලය අකුසලය වළක්වා තම විපාකය ලබා දෙයි. මෙලෙස ද කණ්හ-සුක්ක ධර්ම සප්පටිභාග වේ.

အာရမ္ဘဓာတူတိ ပဌမာရမ္ဘဝီရိယံ. နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတ္တာ တတော ဗလဝတရံ. ပရက္ကမဓာတူတိ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတာယ တတောပိ ဗလဝတရန္တိ တီဟိပိ ပဒေဟိ ဝီရိယမေဝ ကထိတံ.

'ආරම්භධාතු' යනු පළමුව ආරම්භ කළ වීර්යයයි. 'නික්කමධාතු' යනු අලසබවෙන් මිදුණු බැවින් ඊට වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. 'පරක්කමධාතු' යනු මතු මතු උසස් තැන් කරා පැමිණීමේ ශක්තිය ඇති බැවින් ඊටත් වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. මෙසේ මෙම පද තුනෙන්ම විස්තර වන්නේ වීර්යයම වේ.

ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ပီတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ. ကာယပဿဒ္ဓီတိ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ ဒရထပဿဒ္ဓိ. စိတ္တပဿဒ္ဓီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဒရထပဿဒ္ဓိ. သမထနိမိတ္တန္တိ သမထောပိ သမထနိမိတ္တံ, အာရမ္မဏမ္ပိ. အဗျဂ္ဂနိမိတ္တန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

'පීතිසම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය' යනු පීතියට අරමුණු වන ධර්මයන්ය. 'කායපස්සද්ධි' යනු (වේදනා, සඥා, සංඛාර යන) ස්කන්ධ තුනෙහි පීඩාවන් සංසිඳීමයි. 'චිත්තපස්සද්ධි' යනු විඥානස්කන්ධයෙහි පීඩාවන් සංසිඳීමයි. 'සමථ නිමිත්ත' යනු සමථය (සමාධිය) මතු උපදින සමාධියට හේතු වන බැවින් ද, අරමුණ (පටිභාග නිමිත්ත) ද සමථ නිමිත්ත නම් වේ. 'අබ්‍යග්ග නිමිත්ත' යනු ද එයටම පර්යාය නාමයකි.

ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ဥပေက္ခာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ, အတ္ထတော ပန မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတ္ထ သတိဓမ္မဝိစယဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အာရမ္မဏေန ကထိတာ, သေသာ အာရမ္မဏေနပိ ဥပနိဿယေနပိ.

'උපේක්ඛාසම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය' යනු උපේක්ෂාවට අරමුණු වන ධර්මයන්ය. පරමාර්ථ වශයෙන් අරමුණ කෙරෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපේක්ඛාට්ඨානීය ධර්ම ලෙස දත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සති, ධම්මවිචය සහ උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන් අරමුණු වසයෙන් වදාරන ලදි. සෙසු බෝජ්ඣංගයන් අරමුණු වසයෙන් මෙන්ම උපනිස්සය වසයෙන් ද වදාරන ලදි.

၃. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සීල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၈၄. တတိယေ သီလသမ္ပန္နာတိ ဧတ္ထ ခီဏာသဝဿ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ ကထိတံ, တေန သမ္ပန္နာတိ အတ္ထော. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန ဖလဝိမုတ္တိယေဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဧဝမေတ္ထ သီလာဒယော တယော လောကိယလောကုတ္တရာ, ဝိမုတ္တိ လောကုတ္တရာဝ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ လောကိယမေဝ.

184. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සීලසම්පන්න' යන්නෙන් රහතන් වහන්සේගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලය වදාරන ලදි. එබඳු සීලයකින් යුක්ත වූවෝ සීලසම්පන්න නම් වෙති. සමාධි හා ප්‍රඥා සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. 'විමුක්ති' යනු ඵල විමුක්තියම වේ. 'විමුක්තිඥාණදස්සන' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. මෙහි සීල ආදී තිදෙන (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) ලෞකික හා ලෝකෝත්තර දෙවර්ගයටම අයත් වන අතර, විමුක්තිය ලෝකෝත්තරම වේ. විමුක්තිඥාණදස්සනය ලෞකිකම වේ.

ဒဿနမ္ပာဟန္တိ ဒဿနမ္ပိ အဟံ. တံ ပနေတံ ဒဿနံ – စက္ခုဒဿနံ, ဉာဏဒဿနန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ အရိယာနံ ဒဿနံ ဩလောကနံ စက္ခုဒဿနံ နာမ. အရိယေဟိ ပန ဒိဋ္ဌဿ လက္ခဏဿ ဒဿနံ, ပဋိဝိဒ္ဓဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ဈာနေန ဝါ ဝိပဿနာယ ဝါ မဂ္ဂဖလေဟိ ဝါ ဉာဏဒဿနံ နာမ. ဣမသ္မိံ ပနေတ္ထ စက္ခုဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ. အရိယာနဉှိ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ ဩလောကနမ္ပိ [Pg.180] ဗဟုကာရမေဝ. သဝနန္တိ ‘‘အသုကော နာမ ခီဏာသဝေါ အသုကသ္မိံ နာမ ရဋ္ဌေ ဝါ ဇနပဒေ ဝါ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝိဟာရေ ဝါ လေဏေ ဝါ ဝသတီ’’တိ ကထေန္တာနံ သောတေန သဝနံ, ဧတမ္ပိ ဗဟုကာရမေဝ. ဥပသင်္ကမနန္တိ ‘‘ဒါနံ ဝါ ဒဿာမိ, ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိဿာမိ, ဓမ္မံ ဝါ သောဿာမိ, သက္ကာရံ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝရူပေန စိတ္တေန အရိယာနံ ဥပသင်္ကမနံ. ပယိရုပါသနန္တိ ပဉှာပယိရုပါသနံ. အရိယာနံ ဂုဏေ သုတွာ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ နိမန္တေတွာ ဒါနံ ဒတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဉှပုစ္ဆနန္တိ အတ္ထော.

'දස්සනම්පාහං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සීලාදී ගුණයෙන් යුත් රහතන් වහන්සේලා දැකීම ද මම (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මහත් ඵල යැයි පවසන බවයි. එම දැකීම (දස්සනය) චක්ඛු දස්සනය හා ඥාණ දස්සනය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් දෑසින් ආර්යයන් වහන්සේලා දෙස බැලීම 'චක්ඛු දස්සන' නම් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා දුටු ලක්ෂණයන් විපස්සනා ඥානයෙන් හෝ මගපල මගින් හෝ දැකීම, නැතහොත් දැහැනින් දැකීම 'ඥාණ දස්සන' නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ චක්ඛු දස්සනයයි. ආර්යයන් වහන්සේලා ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් දෑසින් දැකීම පවා මහත් වූ උපකාරයකි. 'සවණ' යනු "මහ රහතන් වහන්සේ නමක් අසවල් රටේ හෝ අසවල් ජනපදයේ, ගමේ, නියම්ගමේ, විහාරයේ හෝ ලෙනෙහි වසති" යි පවසන වචනය කනින් ඇසීමයි. එය ද මහත් වූ උපකාරයකි. 'උපසංකමන' යනු "මම දන් දෙන්නෙමි, ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි, ධර්මය අසන්නෙමි, සත්කාර කරන්නෙමි" යන සිතිවිල්ලෙන් යුතුව ආර්යයන් වහන්සේලා කරා පැමිණීමයි. 'පයිරුපාසන' යනු ප්‍රශ්න විමසීම පිණිස ඇසුරු කිරීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ගුණ අසා, උන්වහන්සේලා වෙත ගොස්, ආරාධනා කොට, දන් දී "ස්වාමීනි, කුසලය යනු කවරේ ද?" ආදී වශයෙන් ප්‍රඥාව වර්ධනය වන අයුරින් ප්‍රශ්න විමසීම මෙහි අර්ථයයි.

အနုဿတိန္တိ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု နိသိန္နဿ ‘‘ဣဒါနိ အရိယာ လေဏဂုဟမဏ္ဍပါဒီသု ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခေဟိ ဝီတိနာမေန္တီ’’တိ အနုဿရဏံ. ယော ဝါ တေသံ သန္တိကေ ဩဝါဒေါ လဒ္ဓေါ ဟောတိ, တံ အာဝဇ္ဇိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂေါ, ဣမသ္မိံ ဖလ’’န္တိ ဧဝံ အနုဿရဏံ. အနုပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ အရိယေသု စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ဃရာ နိက္ခမ္မ တေသံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ. အရိယာနဉှိ သန္တိကေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ တေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ. အရိယေသု ပသာဒေန အညတ္ထ ပဗ္ဗဇိတွာ အရိယာနံ သန္တိကေ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ. အညေသု ပန ပသာဒေန အညေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အညေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ န ဟောတိ.

'අනුස්සති' (අනුස්මෘතිය) යනු දිවා රෑ වාසස්ථානයන්හි (ලෙන්, ගුහා, මණ්ඩප ආදියෙහි) වැඩහිඳිමින්, “දැන් ආර්යයන් වහන්සේලා ධ්‍යාන සැපයෙන්, විදර්ශනා සැපයෙන්, මාර්ග හා ඵල සැපයෙන් කාලය ගත කරති”යි මෙසේ මෙනෙහි කිරීමයි. එසේත් නැතිනම්, ඒ ආර්යයන් වහන්සේලා සමීපයෙහි තමා ලැබූ අවවාදයන් ආවර්ජනා කරමින්, “මේ ස්ථානයෙහි සීලය ගැන දේශනා කරන ලදී, මෙහිදී සමාධිය ගැන දේශනා කරන ලදී, මෙහිදී විදර්ශනාව, මෙහිදී මාර්ගය, මෙහිදී ඵලය ගැන දේශනා කරන ලදී”යි මෙලෙස නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමයි. 'අනුපබ්බජ්ජා' යනු ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන, ගිහිගෙයින් නික්ම ඔවුන් සමීපයෙහි පැවිදි වීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන ඔවුන් සමීපයෙහිම පැවිදි වී, ඔවුන්ගේම අවවාද අනුශාසනා බලාපොරොත්තුවෙන් වත්පිළිවෙත් පුරන තැනැත්තාගේ පැවිද්ද ද අනුපබ්බජ්ජාව නම් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි පැහැදී වෙනත් තැනක පැවිදි වී, පසුව ආර්යයන් වහන්සේලා සමීපයට පැමිණ ඔවුන්ගේ අවවාද අනුශාසනා ලබමින් පිළිවෙත් පුරන්නාගේ පැවිද්ද ද අනුපබ්බජ්ජාව නම් වේ. එහෙත්, අන්‍ය ලබ්ධිකයන් කෙරෙහි පැහැදී ඔවුන් සමීපයෙහි පැවිදි වී ඔවුන්ගේම අවවාද අනුශාසනා ලබමින් හැසිරෙන්නාගේ පැවිද්ද අනුපබ්බජ්ජාව නොවේ.

ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတေသု ပန မဟာကဿပတ္ထေရဿ တာဝ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ သတသဟဿမတ္တာ အဟေသုံ, တထာ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ စ စန္ဒဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ သူရိယဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ အဿဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ယောနကဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဿ, တဿ ပန သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အသောကရညော ကနိဋ္ဌဘာတာ တိဿတ္ထေရော နာမ အဟောသိ, တဿ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ အဍ္ဎတေယျကောဋိသင်္ခါ အဟေသုံ. မဟိန္ဒတ္ထေရဿ အနုပဗ္ဗဇိတာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ လင်္ကာဒီပေ သတ္ထရိ ပသာဒေန ပဗ္ဗဇန္တာ မဟိန္ဒတ္ထေရဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုပဗ္ဗဇန္တိ နာမ.

මෙසේ පැවිදි වූවන් අතර, මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පැවිද්ද අනුගමනය කරමින් ලක්ෂයක් පමණ පිරිසක් පැවිදි වූහ. එමෙන්ම උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික චන්දගුත්ත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික සූරියගුත්ත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික අස්සගුත්ත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද එලෙසම ලක්ෂය බැගින් වූ පිරිස් පැවිදි වූහ. ඒ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික ශිෂ්‍යයා වූයේ අසෝක රජුගේ බාල සහෝදර තිස්ස තෙරුන් වහන්සේයි. උන්වහන්සේව අනුගමනය කරමින් පැවිදි වූ පිරිස කෝටි දෙකහමාරක් (විසිපස් මිලියනයක්) පමණ වූහ. මිහිඳු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනුගමනය කරමින් පැවිදි වූවන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. අද දවස දක්වාම ලංකාද්වීපයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පහදී පැවිදි වන්නෝ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේගේ පැවිද්දම අනුගමනය කරන්නෝ වෙති.

တံ [Pg.181] ဓမ္မန္တိ တံ တေသံ ဩဝါဒါနုသာသနီဓမ္မံ. အနုဿရတီတိ သရတိ. အနုဝိတက္ကေတီတိ ဝိတက္ကာဟတံ ကရောတိ. အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ပဝိစိနတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ တတ္ထ ဉာဏစာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ပဝိစိနတီတိ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ လက္ခဏံ ဝိစိနတိ. ပဝိစရတီတိ တတ္ထ ဉာဏံ စရာပေတိ. ပရိဝီမံသမာပဇ္ဇတီတိ ဝီမံသနံ ဩလောကနံ ဂဝေသနံ အာပဇ္ဇတိ.

'තං ධම්මං' යනු ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඒ අවවාද අනුශාසනා සංඛ්‍යාත ධර්මයයි. 'අනුස්සරති' යනු සිහි කරයි. 'අනුවිතක්කේති' යනු විතර්කයෙන් විමසයි. 'ආරද්ධෝ හෝති' යනු (සතිය) පරිපූර්ණ වූයේ වෙයි. 'පවිචිනති' (තෝරා බේරා ගනියි) යනාදී සියලු වචන එහිදී ප්‍රඥා ගෝචර හැසිරීමේ අර්ථයෙන් දේශනා කරන ලදී. එසේත් නැතිනම් 'පවිචිනති' යනු ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ පිරික්සයි. 'පවිචරති' යනු එහි ඥානය මෙහෙයවයි. 'පරිවීමංසමාපජ්ජති' යනු මැනවින් විමසීම, බැලීම සහ සෙවීම යන අර්ථයට පැමිණෙයි.

သတ္တ ဖလာ သတ္တာနိသံသာတိ ဥဘယမ္ပေတံ အတ္ထတော ဧကံ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပဋိကစ္စ အညံ အာရာဓေတီတိ အရဟတ္တံ အာရာဓေန္တော ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အာရာဓေတိ, တဉ္စ ခေါ ပဋိကစ္စ, အသမ္ပတ္တေယေဝ မရဏကာလေတိ အတ္ထော. အထ မရဏကာလေတိ အထ မရဏဿ အာသန္နကာလေ.

ඵල සතක් සහ ආනිසංස සතක් යනු අර්ථ වශයෙන් එකකි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ පටිකච්ච අඤ්ඤං ආරාධේති' යනු අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන්නා මේ ආත්ම භවයේදීම එය සාක්ෂාත් කරයි. එය ද මරණයට පෙර, එනම් මරණ කාලය පැමිණීමට පෙරම සිදුවන බව අර්ථයයි. 'අථ මරණකාලේ' යනු එසේ නොවුවහොත්, මරණාසන්න මොහොතේදී (අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි) යන්නයි.

အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, သော တိဝိဓော ဟောတိ. ကပ္ပသဟဿာယုကေသု တာဝ အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဧကော နိဗ္ဗတ္တဒိဝသေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. နော စေ နိဗ္ဗတ္တဒိဝသေ ပါပုဏာတိ, ပဌမဿ ပန ကပ္ပသတဿ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ. အယမေကော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. အပရော ဧဝံ အသက္ကောန္တော ဒွိန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ, အယံ ဒုတိယော. အပရော ဧဝမ္ပိ အသက္ကောန္တော စတုန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ, အယံ တတိယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ.

'අන්තරාපරිනිබ්බායී' යනු ආයුෂයේ මැද භාගය ඉක්මවා නොගොස් පිරිනිවන් පාන තැනැත්තායි. ඔහු තෙවැදෑරුම් වේ. කල්ප දහසක් ආයුෂ ඇති අවිහ බඹලොව ඉපිද, එක් අයෙක් උපන් දිනයේදීම අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. ඉදින් උපන් දිනයේදී අර්හත් ඵලයට පත් නොවූයේ නම්, පළමු කල්ප සියය අවසානයේදී පත් වෙයි. මොහු පළමු අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයායි. අනෙක් තැනැත්තා එලෙස නොහැකිව කල්ප සියවල් දෙකක් ඇවෑමෙන් අර්හත් ඵලයට පත් වෙයි, මොහු දෙවැන්නායි. තවත් කෙනෙක් එලෙස ද නොහැකිව කල්ප සියවල් හතරක් ඇවෑමෙන් අර්හත් ඵලයට පත් වෙයි, මොහු තෙවැනි අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයායි.

ပဉ္စမံ ပန ကပ္ပသတံ အတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ ဟောတိ. အတပ္ပာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပန္နော ပန သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန အရဟတ္တံ ပတ္တော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ပတ္တော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. အဝိဟာဒီသုပိ နိဗ္ဗတ္တော တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဥပရူပရိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အကနိဋ္ဌံ ပတ္တော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ.

කල්ප සියවල් පහ ඉක්මවා අර්හත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තා 'උපහච්චපරිනිබ්බායී' නම් වේ. අතප්ප ආදී බඹලොවවල් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. යම් කිසි බඹලොවක ඉපිද වීර්යය සහිතව (සසංඛාරයෙන්) අර්හත් ඵලයට පත් වුවහොත් 'සසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. අප්‍රයත්නයෙන් (අසංඛාරයෙන්) අර්හත් ඵලයට පත් වුවහොත් 'අසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. අවිහ ආදී බඹලොවක ඉපිද එහි ආයුෂ අවසන් වනතුරු සිට, එතැනින් ඉහළ ඉහළ බඹලොවවල්හි ඉපිද අවසානයේ අකනිට්ඨ බඹලොවට පැමිණෙන්නා 'උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී' නම් වේ.

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ အဋ္ဌစတ္တာရီသ အနာဂါမိနော ကထေတဗ္ဗာ. အဝိဟေသု ဟိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စ ဟောန္တိ. တေ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စာတိ ဒသ ဟောန္တိ, တထာ အတပ္ပာဒီသု. အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတော နတ္ထိ, တသ္မာ တတ္ထ စတ္တာရော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, စတ္တာရော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ အဋ္ဌာတိ ဧဝံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဟောန္တိ. တေသံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ သဗ္ဗဇေဋ္ဌော စေဝ ဟောတိ [Pg.182] သဗ္ဗကနိဋ္ဌော စ. ကထံ? သော ဟိ သောဠသကပ္ပသဟဿာယုကတ္တာ အာယုနာ သဗ္ဗေသံ ဇေဋ္ဌော, သဗ္ဗပစ္ဆာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ သဗ္ဗေသံ ကနိဋ္ဌော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ နာနာလက္ခဏာ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ.

මෙම ස්ථානයෙහි අනාගාමී පුද්ගලයන් හතළිස් අට දෙනෙකු ගැන කිව යුතුය. අවිහ බඹලොවෙහි අන්තරාපරිනිබ්බායී තිදෙනෙක් ද, එක් උපහච්චපරිනිබ්බායී කෙනෙක් ද, එක් උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී කෙනෙක් ද වශයෙන් පස් දෙනෙකි. ඔවුන් අසංඛාරපරිනිබ්බායී පස් දෙනෙකු හා සසංඛාරපරිනිබ්බායී පස් දෙනෙකු වශයෙන් දස දෙනෙක් වෙති. අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී යන ලෝකවල ද එසේමය. අකනිට්ඨ බඹලොවෙහි උද්ධංසෝත පුද්ගලයෙක් නැත. එබැවින් එහි සසංඛාරපරිනිබ්බායී සිව් දෙනෙක් හා අසංඛාරපරිනිබ්බායී සිව් දෙනෙක් වශයෙන් අට දෙනෙකි. මෙලෙස සියල්ල එකතු කළ විට හතළිස් අට දෙනෙකි. ඔවුන් අතරින් උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයා සැමටම වඩා වැඩිමහල් ද වන අතර සැමටම වඩා බාල ද වෙයි. ඒ කෙසේද? ඔහු කල්ප දහසය දහසක ආයුෂ ඇති බැවින් ආයුෂයෙන් සැමට වඩා වැඩිමහල් වේ. එහෙත් ඔහු අර්හත් ඵලයට පත් වන්නේ සැමටම පසුව බැවින් ඔහු සැමටම වඩා බාල පුද්ගලයා ද වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි අගමුලක් නැතිව එක් සිතක උපදින නානා ලක්ෂණ ඇති අර්හත් මාර්ගයට පූර්වභාග වූ විදර්ශනා බෝධ්‍යංගයන් දේශනා කරන ලදී.

၄. ဝတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. වත්ථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၈၅. စတုတ္ထေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဣတိ စေ မေ ဟောတီတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဧဝံ စေ မယှံ ဟောတိ. အပ္ပမာဏောတိ မေ ဟောတီတိ အပ္ပမာဏောတိ ဧဝံ မေ ဟောတိ. သုသမာရဒ္ဓေါတိ သုပရိပုဏ္ဏော. တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ – ဥပ္ပာဒံ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာ အနုပ္ပာဒံ အာဝဇ္ဇိတတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ, ပဝတ္တံ, အပ္ပဝတ္တံ, နိမိတ္တံ, အနိမိတ္တံ သင်္ခါရေ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာ, ဝိသင်္ခါရံ အာဝဇ္ဇိတတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတီတိ. ဣမေဟိ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ တိဋ္ဌတီတိ ထေရော ဇာနာတိ, ဝုတ္တာကာရဝိပရီတေဟေဝ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ စဝန္တံ စဝတီတိ ပဇာနာတိ. သေသဗောဇ္ဈင်္ဂေသုပိ ဧသေဝ နယော.

185. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'සතිසම්බොජ්ඣංගෝ ඉති චේ මේ හෝති' යනු “මගේ සිතේ සති සම්බොජ්ඣංගය මෙසේ ඇතිවේ නම්” යන්නයි. 'අප්පමාණෝති මේ හෝති' යනු “එය අප්‍රමාණ වේ යැයි මට සිතේ” යන්නයි. 'සුසමාරද්ධෝති' යනු මැනවින් පරිපූර්ණ වූ බවයි. 'තිට්ඨති' යන්නෙහිදී කරුණු අටක් මගින් සති සම්බොජ්ඣංගය පවතියි. එනම්: උප්පාදය (සංස්කාරයන්ගේ හටගැනීම) මෙනෙහි නොකිරීමෙන් හා අනුප්පාදය (නිවන) මෙනෙහි කිරීමෙන් සති සම්බොජ්ඣංගය පවතියි. එලෙසම ප්‍රවෘත්තිය, අප්‍රවෘත්තිය, නිමිත්ත, අනිමිත්ත සහ සංස්කාරයන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ද, විසංස්කාර (නිවන) මෙනෙහි කිරීමෙන් ද සති සම්බොජ්ඣංගය පවතියි. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මේ කරුණු අටෙන් (සති සම්බොජ්ඣංගය) පවතින බව දනිති. ඉහත කී ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අට ආකාරයකින් සම්බොජ්ඣංගය පිරිහී යන බව ද උන්වහන්සේ මැනවින් දනිති. සෙසු බෝධ්‍යංගයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ထေရဿ ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ယဒါ ဟိ ထေရော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ သီသံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တဒါ ဣတရေ ဆ တဒနွယာ ဟောန္တိ. ယဒါ ဓမ္မဝိစယာဒီသု အညတရံ, တဒါပိ သေသာ တဒနွယာ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိယံ အတ္တနော စိဏ္ဏဝသိတံ ဒဿေန္တော ထေရော ဣမံ သုတ္တံ ကထေသီတိ.

මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ ඵලසමාපත්තියට අදාළ බෝධ්‍යංගයන් දේශනා කරන ලදී. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සති සම්බොජ්ඣංගය ප්‍රධාන කොට ඵලසමාපත්තියට සමවදින විට, සෙසු බෝධ්‍යංග හයම එය අනුගමනය කරයි. ධම්මවිචය ආදී යම් බෝධ්‍යංගයක් ප්‍රධාන කළත් සෙසු බෝධ්‍යංගයන් එය අනුගමනය කරයි. මෙලෙස ඵලසමාපත්තියෙහි තමන් වහන්සේ සතු වශීභාවය (පළපුරුද්ද) පෙන්වමින් තෙරුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

၅. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၈၆. ပဉ္စမေ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ကိံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ? မဂ္ဂေန အသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ပစ္စဝေက္ခဏာယ ကတကိစ္စတံ, မဂ္ဂေန ဝါ ကိလေသနိဒ္ဒါတော ပဗုဇ္ဈနတ္ထာယ, ဖလေန ပဗုဇ္ဈနဘာဝတ္ထာယာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနေဝေတ္ထ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ ကိလေသပဟာနပစ္စဝေက္ခဏာတိ သဗ္ဗံ ဒဿိတံ.

186. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අවබෝධය පිණිස පවතියි' (බෝධාය සංවත්තන්ති) යනු අවබෝධ කරගනු පිණිස පවතියි යන්නයි. කුමක් අවබෝධ කරගනු පිණිසද? මාර්ගය මගින් අසංඛත වූ නිවන අවබෝධ කරගනු පිණිස ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව මගින් කළ යුතු දෑ නිම කළ බව (කතකිච්චතා) අවබෝධ කරගනු පිණිස ද, නැතහොත් මාර්ගය මගින් කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදෙනු පිණිස ද, ඵලය මගින් නිවන සාක්ෂාත් කිරීමේ ස්වභාවයට පැමිණෙනු පිණිස ද යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින් මෙහිදී නිවන් සාක්ෂාත් කිරීම, කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යන සියලු මාර්ග කෘත්‍යයන් හා ඵලයන් දක්වන ලදී.

၆-၇. ကုဏ္ဍလိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. කුණ්ඩලිය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၈၇-၁၈၈. ဆဋ္ဌေ [Pg.183] အာရာမနိဿယီတိ အာရာမံ နိဿာယ ဝသနဘာဝေန အာရာမနိဿယီ. ပရိသာဝစရောတိ ပရိသာယ အဝစရော. ပရိသံ နာမ ဗာလာပိ, ပဏ္ဍိတာပိ ဩသရန္တိ, ယော ပန ပရပ္ပဝါဒံ မဒ္ဒိတွာ အတ္တနော ဝါဒံ ဒီပေတုံ သက္ကောတိ, အယံ ပရိသာဝစရော နာမ. အာရာမေန အာရာမန္တိ အာရာမေနေဝ အာရာမံ အနုစင်္ကမာမိ, န ဗာဟိရေနာတိ အတ္ထော. ဥယျာနေန ဥယျာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အညေန ဝါ အာရာမေန ပဝိသိတွာ အညံ အာရာမံ, အညေန ဥယျာနေန အညံ ဥယျာနန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသန္တိ ‘‘ဧဝံ ပုစ္ဆာ ဟောတိ, ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇနံ, ဧဝံ ဂဟဏံ, ဧဝံ နိဗ္ဗေဌန’’န္တိ ဣမိနာ နယေန ဣတိဝါဒေါ ဟောတိ ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဧတံ အာနိသံသံ. ဥပါရမ္ဘာနိသံသန္တိ ‘‘အယံ ပုစ္ဆာယ ဒေါသော, အယံ ဝိဿဇ္ဇနေ’’တိ ဧဝံ ဝါဒဒေါသာနိသံသံ.

187-188. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'ආරාම නිස්සයී' යනු ආරාමයක් ඇසුරු කොට වසන ස්වභාවය ඇති බැවින් ආරාම නිස්සයී නම් වේ. 'පරිසාවචර' යනු පිරිසක් මැදට ගොස් හැසිරෙන තැනැත්තායි. පිරිසක් යනු බාලයෝ මෙන්ම පණ්ඩිතයෝ ද පැමිණෙන තැනකි. යමෙක් පරවාද මර්දනය කොට තම වාදය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් වේ ද, ඔහු 'පරිසාවචර' නම් වේ. 'ආරාමයෙන් ආරාමයට' යනු එක් ආරාමයක සිට තවත් ආරාමයකට සක්මන් කරමි, පිටතින් නොයමි යන්න අර්ථයයි. 'උයනෙන් උයනට' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමයි. නැතහොත් එක් ආරාමයකට ඇතුළු වී තවත් ආරාමයකට ද, එක් උයනකින් තවත් උයනකට ද සක්මන් කරමි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංස' යනු මේ ආකාරයෙන් ප්‍රශ්න කිරීම, පිළිතුරු දීම, කරුණු ග්‍රහණය කිරීම සහ කරුණු ලිහා දැක්වීම යන ක්‍රමයයි. මෙලෙස වාද කිරීම හා එම වාදයෙන් මිදීම එහි අනුසංසයයි. 'උපාරම්භානිසංස' යනු "මෙය ප්‍රශ්නයෙහි දෝෂයකි, මෙය පිළිතුරෙහි දෝෂයකි" යනාදී වශයෙන් වාදයන්හි දෝෂ දැක්වීමේ අනුසංසයයි.

ကထံ ဘာဝိတော စ, ကုဏ္ဍလိယ, ဣန္ဒြိယသံဝရောတိ သတ္ထာ ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနံ ပရိဗ္ဗာဇကေန ပုစ္ဆိတံ, ဣဒါနိ ပုစ္ဆိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘န တာဝ အယံ ဒေသနာ ယထာနုသန္ဓိံ ဂတာ. ဣဒါနိ နံ ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေဿာမီ’’တိ သယမေဝ ပုစ္ဆန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ မနာပံ နာဘိဇ္ဈတီတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ နာဘိဇ္ဈာယတိ. နာဘိဟံသတီတိ န သာမိသာယ တုဋ္ဌိယာ အဘိဟံသတိ. တဿ ဌိတော စ ကာယော ဟောတိ, ဌိတံ စိတ္တံ အဇ္ဈတ္တန္တိ တဿ နာမကာယော စ စိတ္တဉ္စ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ဌိတံ ဟောတိ. သုသဏ္ဌိတန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန သုဋ္ဌု သဏ္ဌိတံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဝိမုတ္တံ. အမနာပန္တိ အနိဋ္ဌာရမ္မဏံ. န မင်္ကု ဟောတီတိ တသ္မိံ န မင်္ကု ဟောတိ. အပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ကိလေသဝသေန အဋ္ဌိတစိတ္တော. အဒီနမာနသောတိ ဒေါမနဿဝသေန အဒီနစိတ္တော. အဗျာပန္နစေတသောတိ ဒေါသဝသေန အပူတိစိတ္တော.

"පින්වත් කුණ්ඩලිය, ඉන්ද්‍රිය සංවරය කෙසේ වඩන ලද්දේ ද?" යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ "පරිබ්‍රාජකයා මෙතෙක් ප්‍රශ්න විමසූ නමුත්, දැන් ඉදිරියට විමසීමට අසමත්ය" යන්න දැන, මෙම දේශනාව තවමත් නිසි අනුසන්ධියට පැමිණ නැති බැවින් එය නිසි නිමාවකට පත් කරනු පිණිස තමන් වහන්සේම විමසමින් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'මනාපයෙහි ලොභ නොවෙයි' (මනාපං නාභිජ්ඣති) යනු ඉෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි අභිධ්‍යාව (ආශාව) නොකරයි යන්නයි. 'සතුටු නොවෙයි' යනු කෙලෙස් සහගත සතුටින් උදම් නොවෙයි යන්නයි. 'ඔහුගේ කය ස්ථාවර වෙයි, සිත අධ්‍යාත්මයෙහි එකඟ වෙයි' යනු ඔහුගේ නාමකය සහ සිත කර්මස්ථාන අරමුණෙහි ස්ථාවරව පවතියි යන්නයි. 'මැනවින් පිහිටි' (සුසණ්ඨිතං) යනු කර්මස්ථාන බලයෙන් නොසැලී මැනවින් පිහිටි බවයි. 'මැනවින් මිදුණු' (සුවිමුත්තං) යනු භාවනා බලයෙන් නීවරණාදී විරුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි. 'අමනාප' යනු අනිෂ්ට අරමුණුයි. 'මලු නොවෙයි' යනු අමනාප රූප දැකීමෙන් මුහුණ මැලවී නොයයි යන්නයි. 'අප්පතිට්ඨිත චිත්ත' යනු කෙලෙස් බලයෙන් දැඩි නොවූ සිතයි. 'අදීන මානස' යනු දෝමනස්සය නිසා පීඩිත නොවූ සිතයි. 'අබ්‍යාපන්න චේතස' යනු ද්වේෂය නිසා දූෂිත නොවූ සිතයි.

ဧဝံ ဘာဝိတော ခေါ, ကုဏ္ဍလိယ, ဣန္ဒြိယသံဝရော ဧဝံ ဗဟုလီကတော တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတီတိ ဧတ္ထ ဧဝံ သုစရိတပူရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣမေသု တာဝ ဆသု ဒွါရေသု အဋ္ဌာရသ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရေ တာဝ [Pg.184] ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစောပေတွာ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ လောဘံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ မနောဒုစ္စရိတံ ဟောတိ. လောဘသဟဂတေန စိတ္တေန ‘‘အဟော ဝတိဒံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ ဘဏန္တဿ ဝစီဒုစ္စရိတံ, တဒေဝ ဟတ္ထေန ပရာမသန္တဿ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

"කුණ්ඩලිය, මෙසේ වඩන ලද, මෙසේ බහුල කරන ලද ඉන්ද්‍රිය සංවරය ත්‍රිවිධ සුචරිතයන් සම්පූර්ණ කරයි" යන්නෙහි සුචරිතයන් පිරීම මෙසේ දත යුතුය - ප්‍රථමයෙන් මෙම ද්වාර හයෙහි දසඅටක් දුශ්චරිතයෝ වෙති. ඒ කෙසේද? ඇස යන ද්වාරයෙහි ඉෂ්ට අරමුණක් හමුවූ විට, කය හෝ වචනය ක්‍රියාත්මක නොකොට එම අරමුණ කෙරෙහි ලෝභය උපදවන්නහුට 'මනෝ දුශ්චරිතය' වෙයි. ලෝභ සහගත සිතින් "අහෝ! මෙය කෙතරම් ප්‍රියද, මනාපද" යැයි පවසන්නහුට 'වචී දුශ්චරිතය' වෙයි. එයම අතින් ස්පර්ශ කරන්නහුට 'කාය දුශ්චරිතය' වෙයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

အယံ ပန ဝိသေသော – သောတဒွါရသ္မိဉှိ သဒ္ဒါရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ သင်္ခပဏဝါဒိတူရိယဘဏ္ဍံ အနာမာသံ အာမသန္တဿ, ဃာနဒွါရေ ဂန္ဓာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ ဂန္ဓမာလာဒိံ, ဇိဝှာဒွါရေ ရသာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ မစ္ဆမံသာဒိံ, ကာယဒွါရေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ ဝတ္ထတူလကပါဝါရာဒိံ, မနောဒွါရေ ပညတ္တိဝသေန ဓမ္မာရမ္မဏဘူတံ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတာဒိံ အာမသန္တဿ ကာယဒုစ္စရိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဆသု ဒွါရေသု ကာယဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ, ဝစီဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ, မနောဝီတိက္ကမော မနောဒုစ္စရိတန္တိ တီဏေဝ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ.

මෙහි විශේෂය නම්: කන් ද්වාරයෙහි ශබ්ද අරමුණට වස්තු වූ, භික්ෂූන්ට ස්පර්ශ කිරීමට අකැප සක්, බෙර ආදී තූර්ය භාණ්ඩ ස්පර්ශ කරන්නහුට ද, නාසය ද්වාරයෙහි ගන්ධ අරමුණට වස්තු වූ සුවඳ මල් ආදිය ද, දිව ද්වාරයෙහි රස අරමුණට වස්තු වූ මස් මාංශ ආදිය ද, කය ද්වාරයෙහි ස්පර්ශ අරමුණට වස්තු වූ වස්ත්‍ර, ඇතිරිලි ආදිය ද, මනෝ ද්වාරයෙහි පඤ්ඤප්ති වශයෙන් ධර්ම අරමුණු වූ ගිතෙල්, තෙල්, මීපැණි, උක්පැණි ආදිය ස්පර්ශ කරන්නහුට ද එය 'කාය දුශ්චරිතය' ලෙස දත යුතුය. සංක්ෂේපයෙන් මෙහි ද්වාර හයෙහි සිදුවන කායික ඉක්මවා යෑම කාය දුශ්චරිතය ද, වාචසික ඉක්මවා යෑම වචී දුශ්චරිතය ද, මානසික ඉක්මවා යෑම මනෝ දුශ්චරිතය ද වශයෙන් දුශ්චරිතයන් තුනක්ම පවතියි.

အယံ ပန ဘိက္ခု အတ္တနော ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေ ဌိတော ဣမာနိ ဒုစ္စရိတာနိ သုစရိတံ ကတွာ ဝိပရိဏာမေတိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရေ တာဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစာလေတွာ ရူပါရမ္မဏံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌာပယတော မနောသုစရိတံ ဟောတိ, ဝိပဿနာသဟဂတေန စိတ္တေန ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မန္တိ ဘဏန္တဿ ဝစီသုစရိတံ, ‘‘အနာမာသဘဏ္ဍံ ဧတ’’န္တိ အနာမသန္တဿ ကာယသုစရိတံ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ ဣမာနိ ဝိတ္ထာရတော အဋ္ဌာရသ သုစရိတာနိ ဟောန္တိ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထာပိ ဆသု ဒွါရေသု ကာယသံဝရော ကာယသုစရိတံ, ဝစီသံဝရော ဝစီသုစရိတံ, မနောသံဝရော မနောသုစရိတန္တိ တီဏေဝ သုစရိတာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဣန္ဒြိယသံဝရော တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္တာဝတာ သီလာနုရက္ခိတံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ကထိတံ.

නමුත් මෙම භික්ෂුව තම භාවනාමය ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙහි පිහිටා, මෙම දුශ්චරිතයන් සුචරිතයන් බවට පත් කරයි. ඒ කෙසේද? ඇස ද්වාරයෙහි ඉෂ්ට අරමුණක් හමුවූ විට, කය හෝ වචනය ක්‍රියාත්මක නොකොට රූප අරමුණ කෙරෙහි විපස්සනාව පවත්වන්නහුට 'මනෝ සුචරිතය' වෙයි. විපස්සනා සහගත සිතින් "මෙය ක්ෂය වන සුළුය, වැය වන සුළුය" යැයි පවසන්නහුට 'වචී සුචරිතය' වෙයි. "මෙය අකැප වස්තුවකි" කියා ස්පර්ශ නොකරන්නහුට 'කාය සුචරිතය' වෙයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙසේ විස්තර වශයෙන් සුචරිතයන් දසඅටක් වෙයි. සංක්ෂේපයෙන් මෙහි ද්වාර හයෙහි කාය සංවරය කාය සුචරිතය ද, වචී සංවරය වචී සුචරිතය ද, මනෝ සංවරය මනෝ සුචරිතය ද වශයෙන් සුචරිතයන් තුනක්ම වෙයි. මෙලෙස ඉන්ද්‍රිය සංවරය ත්‍රිවිධ සුචරිතයන් සම්පූර්ණ කරන බව දත යුතුය. මෙතෙකින් ශීලය ආරක්ෂා කරන ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය දක්වන ලදී.

ကာယဒုစ္စရိတံ ပဟာယာတိအာဒီသု တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ, တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ. တဿ ပဋိပက္ခဝသေန ကာယသုစရိတာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတ္တာဝတာ ကာယသံဝရဝစီသံဝရေဟိ ပါတိမောက္ခသီလံ, မနောသံဝရေန တီဏိ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ကထိတံ ဟောတိ. သကလေ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သုစရိတမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ လောကုတ္တရမိဿကာ, သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ [Pg.185] မူလဘူတာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေပိ သတိပဋ္ဌာနမူလကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပုဗ္ဗဘာဂါဝ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိမူလကာ ပန လောကုတ္တရာဝ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

"කාය දුශ්චරිතය ප්‍රහාණය කොට" යනාදි තැන්හි ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිත, සිවු වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිත සහ ත්‍රිවිධ මනෝ දුශ්චරිත පවතියි. ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් කාය සුචරිතාදිය දත යුතුය. මෙතෙකින් කාය සංවරයෙන් හා වචී සංවරයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය ද, මනෝ සංවරයෙන් සෙසු ශීලයන් තුන ද වශයෙන් චතුපාරිශුද්ධි ශීලයම දක්වන ලදී. මුළු සූත්‍රයෙහිම සුචරිතය මුල් කරගත් සතිපට්ඨානයෝ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් හා මිශ්‍රව පවතිති. සප්ත බොජ්ඣංගයන්ට මූලික වන සතිපට්ඨානයෝ පූර්වභාග (ලෞකික) අවස්ථාවට අයත් වෙති. එම සතිපට්ඨාන මූලික කරගත් බොජ්ඣංගයෝ ද පූර්වභාග අවස්ථාවටම අයත් වෙති. විජ්ජා විමුත්ති මූලික කරගත් බොජ්ඣංගයන් ලෝකෝත්තර වශයෙන්ම දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၈. ဥပဝါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උපවාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၁၈၉. အဋ္ဌမေ ပစ္စတ္တန္တိ အတ္တနာဝ. ယောနိသောမနသိကာရာတိ ယောနိသော မနသိကာရေန. အာရဗ္ဘမာနောဝါတိ ကုရုမာနောယေဝ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. အဋ္ဌိံကတွာတိ အတ္ထံ ကရိတွာ, အတ္ထိကော ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

189. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'පච්චත්තං' යනු තමා විසින්ම යන්නයි. 'යෝනිසෝ මනසිකාර' යනු නිවැරදි ලෙස මෙනෙහි කිරීමයි. 'ආරබ්භමානෝ' යනු සිදු කරනු ලබන හෝ උපදවනු ලබන යන්නයි. 'සුවිමුත්තං' යනු කර්මස්ථාන මනසිකාරය මගින් මැනවින් මිදුණු බවයි. 'අට්ඨිංකත්වා' යනු භාවනා මනසිකාරය උතුම් අර්ථයක් කොට (ප්‍රයෝජනයක් කොට) හෝ එම අර්ථය අවශ්‍ය තැනැත්තෙකු වී යන්න මෙහි අදහසයි.

၉. ပဌမဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රථම උප්පන්න සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၁၉၀. နဝမေ နာညတြ တထာဂတဿ ပါတုဘာဝါတိ တထာဂတဿ ပါတုဘာဝံ ဝိနာ န အညသ္မိံ ကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော.

190. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන් තොරව' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීම හැර වෙනත් කාලයක (මෙම ධර්මයන්) හට නොගනියි යන්නයි.

၁၀. ဒုတိယဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ද්විතීය උප්පන්න සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၁၉၁. ဒသမေ နာညတြ သုဂတဝိနယာတိ သုဂတောဝါဒံ ဝိနာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

191. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'සුගත විනයෙන් තොරව' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාදයෙන් තොරව හට නොගනියි යන්නයි.

ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ.

පබ්බත වර්ගය නිමයි.

၂. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

2. ගිලාන වර්ගයයි.

၁-၃. ပါဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. ප්‍රාණ සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၁၉၂-၁၉၄. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ စတ္တာရော ဣရိယာပထေ ကပ္ပေန္တီတိ ယေသံ စတ္တာရော ဣရိယာပထာ အတ္ထိ, တေသံယေဝ ဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. သီလံ နိဿာယာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ နိဿယံ ကတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေတိ သဟဝိပဿနကေ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂေ. ဒုတိယတတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

192-194. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සතර ඉරියව් පවත්වති' යනු යම් සත්ත්ව කෙනෙකුට සතර ඉරියව් ඇද්ද, ඔවුන්ගේම වශයෙන් මෙය වදාරන ලදී. 'සීලය නිසා' යනු චතුපාරිසුද්ධි ශීලය ඇසුරු කොට ගෙනය. 'සප්ත බොජ්ඣංග' යනු විපස්සනාව හා සමග පවත්නා මාර්ග බොජ්ඣංගයන්ය. දෙවන හා තෙවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၄-၁၀. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-10. පළමු ගිලාන සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၁၉၅-၂၀၁. စတုတ္ထေ တထာ ပဟီနော စာယသ္မတော မဟာကဿပဿ သော အာဗာဓော အဟောသီတိ ထေရဿ ကိရ ဣမံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနံ သာဓုကံ [Pg.186] သုဏန္တဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘မယှံ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော သတ္တမေ ဒိဝသေ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ ဣမေ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပါတုဘူတာ’’တိ. အထဿ ‘‘နိယျာနိကံ ဝတ သတ္ထုသာသန’’န္တိ စိန္တယတော လောဟိတံ ပသီဒိ, ဥပါဒါရူပံ ဝိသုဒ္ဓံ အဟောသိ, ပေါက္ခရပတ္တေ ပတိတဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ သရီရတော ရောဂေါ ဝိနိဝတ္တိတွာ ဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တထာ ပဟီနော စာယသ္မတော မဟာကဿပဿ သော အာဗာဓော အဟောသီ’’တိ. ပဉ္စမဆဋ္ဌေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေသံ ပန တိဏ္ဏမ္ပိ ဇနာနံ ပဗ္ဗတပါဒေ ပုပ္ဖိတဝိသရုက္ခဝါတသမ္ဖဿေန ဥပ္ပန္နော မန္ဒသီတဇရော အာဗာဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

195-201. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේගේ ඒ ආබාධය එසේම ප්‍රහීණ විය' යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේ මේ බොජ්ඣංග භාවනාව මනාව ශ්‍රවණය කරන කල්හි, 'මා මහණ වූ දින සිට සත්වන දිනයෙහි සත්‍යයන් අවබෝධ කරන කල්හි මට මේ බොජ්ඣංගයෝ පහළ වූහ' යි මෙසේ සිතුණි. ඉක්බිති 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය සැබවින්ම නෛර්යාණිකය' යි සිතන කල්හි උන්වහන්සේගේ ලේ පිරිසිදු විය, උපාදා රූපය පිරිසිදු විය, නෙළුම් පතක වැටුණු දිය බිඳක් මෙන් ශරීරයෙන් රෝගය ඉවත්ව ගියේය. එහෙයින් 'ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේගේ ඒ ආබාධය එසේම ප්‍රහීණ විය' යි වදාරන ලදී. පස්වන හා සයවන සූත්‍රයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහෙත් මේ තිදෙනාටම කඳු පාමුල පිපුණු විෂ වෘක්ෂයන්හි සුළඟ ස්පර්ශ වීමෙන් මඳ සීත උණක් ඇති වූ බව දත යුතුය. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဂိလာနဝဂ္ဂေါ.

ගිලාන වර්ගයයි.

၃. ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ

3. උදායි වර්ගය

၁-၂. ဗောဓာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. බෝධ්‍යාය සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၂၀၂-၂၀၃. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုစ္စန္တီတိ ဘန္တေ, ကိတ္တကေန နု ခေါ ဗုဇ္ဈနကအင်္ဂါ နာမ ဝုစ္စန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ဒုတိယေ ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော.

202-203. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ස්වාමීනි, කොපමණකින් බොජ්ඣංග යයි කියනු ලැබේද?' යනු ස්වාමීනි, කවර හේතුවකින් අවබෝධ කරන තැනැත්තාගේ අංග (බොජ්ඣංග) යයි කියනු ලැබේදැයි විමසයි. 'බෝධ්‍යාය සංවත්තන්ති' යනු අවබෝධය පිණිස පවතින බැවිනි. මේ සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර බොජ්ඣංගයන් දක්වන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි ධර්මයන්ගේ විග්‍රහය දක්වන ලදී.

၃-၅. ဌာနိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-5. ඨානීය සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၂၀၄-၂၀၆. တတိယေ ကာမရာဂဋ္ဌာနိယာနန္တိ ကာမရာဂဿ ကာရဏဘူတာနံ အာရမ္မဏဓမ္မာနံ. ဗျာပါဒဋ္ဌာနိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သကလဉှိ ဣဒံ သုတ္တံ အာရမ္မဏေနေဝ ကထိတံ. ပဌမဝဂ္ဂဿ ဒုတိယသုတ္တေ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေါပေတ္ထ လဗ္ဘတေဝ. စတုတ္ထေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ပဉ္စမေ အပရိဟာနိယေ ဓမ္မေတိ အပရိဟာနိကရေ သဘာဝဓမ္မေ.

204-206. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'කාමරාගට්ඨානියානං' යනු කාමරාගයට හේතු වන්නා වූ අරමුණු ධර්මයන්ටයි. ව්‍යාපාදට්ඨානීය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මුළු සූත්‍රයම අරමුණු වශයෙන්ම දේශනා කරන ලදී. පළමු වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද විග්‍රහය මෙහි ද ලැබේ. සිව්වන සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර බොජ්ඣංගයන් දක්වන ලදී. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අපරිහානීය ධර්මයන්හි' යනු නොපිරිහීමට හේතු වන ස්වභාව ධර්මයන්හි යන්නයි.

၆-၇. တဏှက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. තණ්හක්ඛය සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၂၀၇-၂၀၈. ဆဋ္ဌေ ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘ဣမိဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော ဥဒါယိတ္ထေရော နာမ အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု အတ္ထိ, သော မံ ပုစ္ဆိဿတီတိ ဘဂဝတာ [Pg.187] ဩသာပိတဒေသနံ ဉတွာ ဒေသနာနုသန္ဓိံ ဃဋေဿာမီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစ. ဝိပုလန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ သုဘာဝိတတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သုဘာဝိတော ဟိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဝိပုလော စ မဟဂ္ဂတော စ အပ္ပမာဏော စ အဗျာပဇ္ဇော စ နာမ ဟောတိ. သော ဟိ ပတ္ထဋတ္တာ ဝိပုလော, မဟန္တဘာဝံ ဂတတ္တာ မဟဂ္ဂတော, ဝဍ္ဎိပမာဏတ္တာ အပ္ပမာဏော, နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝေန ဗျာပါဒရဟိတတ္တာ အဗျာပဇ္ဈော နာမ ဟောတိ. တဏှာယ ပဟာနာ ကမ္မံ ပဟီယတီတိ ယံ တဏှာမူလကံ ကမ္မံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ တဏှာပဟာနေန ပဟီယတိ. ကမ္မဿ ပဟာနာ ဒုက္ခန္တိ ယမ္ပိ ကမ္မမူလကံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ ကမ္မပဟာနေန ပဟီယတိ. တဏှက္ခယာဒယော တဏှာဒီနံယေဝ ခယာ, အတ္ထတော ပနေတေဟိ နိဗ္ဗာနံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

207-208. සයවන සූත්‍රයෙහි 'මෙය පැවසුවේය' යනු "මේ පිරිසෙහි අනුසන්ධි දන්නා උදායී තෙරුන් නමින් භික්ෂුවක් සිටියි, ඔහු මගෙන් විමසනු ඇතැයි" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙළවර කළ දේශනාව දැන, දේශනා අනුසන්ධිය ගළපන්නෙමියි විමසමින් මෙය පැවසුවේය. 'විපුල' ආදී සියල්ල මනාව වැඩූ බව අරභයා පවසන ලදී. මනාව වැඩූ සති සම්බොජ්ඣංගය වනාහි විපුල ද, මහද්ගත ද, අප්‍රමාණ ද, අව්‍යාපජ්ඣ ද වේ. එය ව්‍යාප්ත වූ බැවින් 'විපුල' ය, ශ්‍රේෂ්ඨ බවට පත් වූ බැවින් 'මහද්ගත' ය, වැඩුණු ප්‍රමාණය ඇති බැවින් 'අප්‍රමාණ' ය, නීවරණයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් හා ව්‍යාපාද රහිත බැවින් 'අව්‍යාපජ්ඣ' නම් වේ. 'තණ්හාව ප්‍රහීණ වීමෙන් කර්මය ප්‍රහීණ වේ' යනු යම් තණ්හාව මුල් කොට ගත් කර්මයක් උපදින්නේ නම්, එය තණ්හාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ප්‍රහීණ වේ. 'කර්මය ප්‍රහීණ වීමෙන් දුක ප්‍රහීණ වේ' යනු යම් කර්මය මුල් කොට ගත් වෘත්ත දුකක් උපදින්නේ නම්, එය කර්මය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ප්‍රහීණ වේ. තණ්හක්ඛය ආදිය තණ්හාව ආදිය ගෙවී යාමම වන අතර, අර්ථ වශයෙන් මෙයින් නිවන පවසන ලදැයි දත යුතුය. සත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၈. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. නිබ්බේධභාගිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၀၉. အဋ္ဌမေ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယန္တိ နိဗ္ဗိဇ္ဈနကောဋ္ဌာသိယံ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝိတေနာတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေန ဘာဝိတေန, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဝါ ဘာဝေတွာ ဌိတေန, ဧဝမေတ္ထ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ မိဿကာ. တေဟိ ဘာဝိတံ, တေ ဝါ ဘာဝေတွာ ဌိတံ စိတ္တံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ. တမ္ပိ ပန မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမေဝ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

209. අටවන සූත්‍රයෙහි 'නිබ්බේධභාගිය' යනු විනිවිද දකින කොටසට අයත් වූ යන්නයි. 'සති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමෙන්' යනු සති සම්බොජ්ඣංගය වැඩූ බැවින් හෝ, සති සම්බොජ්ඣංගය වඩා පිහිටි සිතින් හෝ මෙහි මිශ්‍ර මාර්ග බොජ්ඣංගයන් දක්වා ඇත. ඒවායින් වැඩූ හෝ ඒවා වඩා පිහිටි සිත වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම ලෝකෝත්තර වේ. එය ද මාර්ගය නිසා පවතින බැවින් මිශ්‍ර වශයෙන්ම පැවසීම සුදුසුය.

၉. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ඒකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁၀. နဝမေ သံယောဇနဝိနိဗန္ဓာတိ သံယောဇနသင်္ခါတာ ဝိနိဗန္ဓာ. အဇ္ဈောသာနာတိ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏာ.

210. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සංයෝජන විනිබන්ධා' යනු සංයෝජන යැයි කියනු ලබන බැඳීම්ය. 'අජ්ඣෝසානා' යනු තදින් ග්‍රහණය කර ගැනීමයි.

၁၀. ဥဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. උදායි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁၁. ဒသမေ အဗဟုကတောတိ အကတဗဟုမာနော. ဥက္ကုဇ္ဇာဝကုဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ဥက္ကုဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ ဥဒယော, အဝကုဇ္ဇံ ဝယောတိ ဥဒယဗ္ဗယဝသေန ပရိဝတ္တေန္တော သမ္မသန္တောတိ ဒီပေတိ. ဓမ္မော စ မေ, ဘန္တေ, အဘိသမိတောတိ ဝိပဿနာဓမ္မော အဘိသမာဂတော. မဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂေါဝ. သစေ ဟိ ထေရော တသ္မိံ သမယေ သောတာပန္နော, ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အတ္ထာယ, သစေ [Pg.188] အနာဂါမီ, အရဟတ္တမဂ္ဂဿ အတ္ထာယ အယံ ဝိပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ တထာ ဝိဟရန္တန္တိ တေန တေနာကာရေန ဝိဟရန္တံ. တထတ္တာယာတိ တထာဘာဝါယ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီဟိ တထတ္တာယာတိ အဓိပ္ပေတံ တထာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပစ္စဝေက္ခဏတ္ထာယ ဥပနီယတီတိ ဟိ ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော, တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

211. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අබහුකතෝ' යනු බොහෝ කොට ගරු නොකළ (වඩාත් ප්‍රගුණ නොකළ) යන්නයි. 'උක්කුජ්ජාවකුජ්ජං' යන්නෙහි 'උක්කුජ්ජ' යනු උදය (හටගැනීම) වන අතර 'අවකුජ්ජ' යනු වය (විනාශය) යි. මෙසේ උදයබ්බය වශයෙන් පිරික්සන්නේ යැයි දක්වයි. 'ස්වාමීනි, මා විසින් ධර්මය අවබෝධ කරන ලදී' යනු විපස්සනා ධර්මය අවබෝධ කරන ලදී යන්නයි. 'මාර්ගය' යනු විපස්සනා මාර්ගයමය. ඉදින් ඒ තෙරුන් වහන්සේ ඒ අවස්ථාවෙහි සෝතාපන්න වූයේ නම් මතු මාර්ග තුන සඳහා ද, ඉදින් අනාගාමී වූයේ නම් අර්හත් මාර්ගය සඳහා ද මේ විපස්සනාව දත යුතුය. 'එසේ එසේ වාසය කරන' යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් වාසය කරන යන්නයි. 'තථත්තාය' යනු එසේ වීම පිණිසයි. 'ඛීණා ජාති' ආදී පාඨයන්ගෙන් 'තථත්තාය' යන්නෙන් අදහස් කරන රහත් බව දක්වයි. ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පිණිස යොමු කරයි යනු මෙහි අදහසයි, එය දක්වමින් මෙසේ පැවසුවේය. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ.

උදායි වර්ගයයි.

၄. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

4. නීවරණ වර්ගය

၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. උපක්කිලේස සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၂၁၄-၂၁၅. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ တတိယေ န စ ပဘဿရန္တိ န စ ပဘာဝန္တံ. ပဘင်္ဂု စာတိ ပဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အယောတိ ကာဠလောဟံ. ဌပေတွာ ဣဓ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ အဝသေသံ လောဟံ နာမ. သဇ္ဈူတိ ရဇတံ. စိတ္တဿာတိ စတုဘူမကစိတ္တဿ. လောကိယဿ တာဝ ဥပက္ကိလေသော ဟောတု, လောကုတ္တရဿ ကထံ ဟောတီတိ? ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တဒဂ္ဂေနေဝ တေ လောကိယဿာပိ လောကုတ္တရဿာပိ ဥပက္ကိလေသာ နာမ ဟောန္တိ. ပဘင်္ဂု စာတိ အာရမ္မဏေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝူပဂမနေန ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အနာဝရဏာ အနီဝရဏာတိ ကုသလဓမ္မေ န အာဝရန္တီတိ အနာဝရဏာ, န နီဝရန္တိ န ပဋိစ္ဆာဒေန္တီတိ အနီဝရဏာ. စေတသော အနုပက္ကိလေသာတိ စတုဘူမကစိတ္တဿ အနုပက္ကိလေသာ.

214-215. සිව්වන වර්ගයේ තෙවන සූත්‍රයෙහි 'ප්‍රභාස්වර නොවේ' යනු දීප්තිමත් නොවන බවයි. 'පභංගු' යනු බිඳෙන සුළු ස්වභාවයයි. 'අයෝ' යනු කළු යකඩයි. මෙහි වදාරන ලද සතරක් හැර ඉතිරි ඒවා 'ලෝහ' නම් වේ. 'සජ්ඣු' යනු රිදී ය. 'සිතෙහි' යනු සිවුභූමික කුසල් සිතෙහි ය. ලෞකික සිතෙහි උපක්ලේශ ඇතිවීම තබා ලෝකෝත්තර සිතෙහි එය කෙසේ වේද? උපදින්නට ඉඩ නොදෙන බැවින් එය උපක්ලේශයක් වේ. යම් පමණකින් උපදින්නට ඉඩ නොදෙත් ද, ඒ පමණින්ම ඒවා ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර සිතෙහි ද උපක්ලේශ නම් වෙති. 'පභංගු' යනු අරමුණෙහි විසිරී යන බැවින් බිඳෙන සුළු ස්වභාවයයි. 'අනාවරණා අනීවරණා' යනු කුසල් දහම් උපදින්නට ඉඩ නොදෙන අයුරින් ආවරණය නොකරන හෙයින් 'අනාවරණ' ද, වසා නොගන්නා හෙයින් 'අනීවරණ' ද වෙති. 'සිතෙහි උපක්ලේශ නොවන' යනු සිවුභූමික කුසල් සිතෙහි උපක්ලේශ නොවන බවයි.

၈. အာဝရဏနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ආවරණ නීවරණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁၉. အဋ္ဌမေ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာတိ ပညာယ မန္ဒဘာဝကရာ. နီဝရဏာနဉှိ အဘိဏှုပ္ပာဒေ သတိ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ပညာ ဒုဗ္ဗလာ ဟောတိ မန္ဒာ အဝိသဒါ.

219. අටවන සූත්‍රයෙහි 'ප්‍රඥාව දුර්වල කරන' යනු ප්‍රඥාව මන්දගාමී කරන්නා වූ යන්නයි. සැබවින්ම නීවරණයන් නිතර උපදින කල්හි අතරින් පතර උපදින ප්‍රඥාව දුර්වල වෙයි, මන්ද වෙයි, අපැහැදිලි වෙයි.

ပဉ္စ နီဝရဏာ တသ္မိံ သမယေ န ဟောန္တိ. သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါ တသ္မိံ သမယေ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ အရိယသာဝကဿ ဟိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ [Pg.189] ပဉ္စ နီဝရဏာ ဒူရေ ဟောန္တိ. သော သစေ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမဿ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. နော စေ သက္ကောတိ, တတော ဝုဋ္ဌာယ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော တမေဝ ပီတိံ အဝိဇဟန္တော ပဉ္စ နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ. တတ္ထ အသက္ကောန္တောပိ ယာဝ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရာ တမေဝ ပီတိံ အဝိဇဟန္တော နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဣဒံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဿဝနဝသေန သကိံ ပီတိပါမောဇ္ဇပက္ခိယာ ပဋိလဒ္ဓဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟိ ကမ္မာရာမတာဒီနိ အာဂမ္မ နဿန္တိ, တထာရူပံ ပန ဥတုသပ္ပာယာဒိံ လဘိတွာ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ တသ္မိံ သမယေ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ ဣစ္စေဝ ဝုစ္စတိ.

“එම අවස්ථාවේ දී පංච නීවරණයෝ නොවෙති, සප්ත බොජ්ඣංගයෝ එම අවස්ථාවේ දී භාවනා පාරිපූරියට (වැඩීමේ පූර්ණත්වයට) පැමිණෙති” යනු, ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණයක නිරත වන කල්හි පංච නීවරණයෝ ඔහුගෙන් දුරු වෙති. ඔහුට ඒ ධර්ම ශ්‍රවණය කරන ස්ථානයේදීම විශේෂ අධිගමයක් (මාර්ග ඵල) ලැබීමට හැකි වන්නේ නම්, ඔහුගේ සප්ත බොජ්ඣංගයෝ භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. ඉදින් ඒ අවස්ථාවේදී අධිගමයක් ලැබීමට නොහැකි වුවහොත්, එතැනින් නැගිට තමා වාසය කරන රාත්‍රී හෝ දිවා විවේක ස්ථානයට ගොස්, එම ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් උපන් ප්‍රීතිය අත් නොහැර, පංච නීවරණයන් යටපත් කොට විශේෂ අධිගමයක් සිදු කර ගනියි. එහිදී (එසැණින්) නොහැකි වුවද, සත් දිනක් ඇතුළත එම ප්‍රීතියම පවත්වමින් නීවරණයන් යටපත් කොට විශේෂ අධිගමයක් ලබන්නේය යන අර්ථය සලකා මෙය වදාරන ලදී. ධර්ම ශ්‍රවණය මුල් කරගෙන එක්වරක් උපන් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය සහිතව ලැබූ බොජ්ඣංගයෝ, කර්මාන්තයන්හි ඇලීම ආදිය නිසා අභාවයට ගියද, නැවත සුදුසු සෘතු සම්පත් ආදිය ලැබ උපදින කල්හි ද “එම අවස්ථාවේ දී භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති” යැයි කියනු ලැබේ.

၉. ရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. රුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၂၀. နဝမေ အဇ္ဈာရုဟာတိ အဘိရုဟနကာ. ကစ္ဆကောတိ အဋ္ဌိကစ္ဆကော. ကပိတ္ထနောတိ မက္ကဋထနသဒိသဖလော ဝိဇာတပိလက္ခော.

220. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අජ්ඣාරුහා’ යනු අසල ඇති ගස් මර්දනය කරමින් ඒවා මත වැඩෙන වැල් වර්ගයි. ‘කච්ඡකෝ’ යනු මැලියම් සහිත විශේෂ ඇටකැටිය ගසකි. ‘කපිත්ථනෝ’ යනු වඳුරු තන පුඩු වැනි ඵල ඇති, වෙනත් ගසක වැඩෙන වැල් වර්ගයක් (නුග වර්ගයක් හෝ වල් දිවුල් විශේෂයක්) ය.

၁၀. နီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නීවරණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၂၁. ဒသမေ အန္ဓကရဏာတိ အန္ဓဘာဝကရဏာ. အစက္ခုကရဏာတိ ပညာစက္ခုဿ အကရဏာ. ပညာနိရောဓိကာတိ ပညာယ နိရောဓနာ. ဝိဃာတပက္ခိယာတိ ဒုက္ခပက္ခိကာ. အနိဗ္ဗာနသံဝတ္တနိကာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ အသံဝတ္တနိကာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. သကလေပိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာတိ.

221. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අන්ධකරණා’ යනු අන්ධභාවය ඇති කරන්නා වූ (ප්‍රඥා ඇස නසන) බැවිනි. ‘අචක්ඛුකරණා’ යනු ප්‍රඥා ඇස ඇති නොකරන බැවිනි. ‘පඤ්ඤානිරෝධිකා’ යනු ප්‍රඥාව නිරුද්ධ කරන බැවිනි. ‘විඝාතපක්ඛියා’ යනු දුක් පසෙහි පවත්නා බැවිනි. ‘අනිබ්බානසංවත්තනිකා’ යනු නිවන පිණිස පවත්නේ නොවන බැවිනි. සෙසු පද සෑම තන්හිම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මේ මුළු නීවරණ වර්ගයෙහිම මිශ්‍ර බොජ්ඣංගයන් ගැන දේශනා කරන ලදී.

နီဝရဏဝဂ္ဂေါ.

නීවරණ වර්ගය නිම විය.

၅. စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ

5. චක්කවත්ති වර්ගය.

၁. ဝိဓာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. විධා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၂၂. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ ပဌမေ တိဿော ဝိဓာတိ တယော မာနကောဋ္ဌာသာ, မာနောယေဝ ဝါ. တထာ တထာ ဝိဒဟနတော ဟိ မာနောဝ ဝိဓာတိ ဝုစ္စတိ.

222. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘තිස්සෝ විධා’ යනු මාන්නයේ කොටස් තුනකි. එසේත් නැතිනම් මාන්නයම ‘විධා’ යැයි කියනු ලැබේ. මම උසස් වෙමි, මම සමාන වෙමි, මම පහත් වෙමි යන අයුරින් සිතෙහි පිහිටුවන බැවින් මාන්නයම ‘විධා’ නම් වේ.

၂. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. චක්කවත්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၂၃. ဒုတိယေ [Pg.190] ရညော, ဘိက္ခဝေ, စက္ကဝတ္တိဿာတိ ဧတ္ထ အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိယာ ရာဇတိ, စတူဟိ ဝါ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာ, တဿ ရညော. ‘‘ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိ ပုညာနုဘာဝေန အဗ္ဘုဂ္ဂတာယ ဝါစာယ စောဒေန္တော စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, တဿ စက္ကဝတ္တိဿ. ပါတုဘာဝါတိ ပါတုဘာဝေန. သတ္တန္နန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ရတနာနန္တိ ပရိစ္ဆိန္နအတ္ထဒဿနံ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ. အပိစ –

223. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘රඤ්ඤෝ භික්ඛවේ චක්කවත්තිස්ස’ යන්නෙහි - තමාගේ ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් බබළන බැවින් ද, සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ලෝ වැසියන් සතුටු කරන බැවින් ද ‘රාජා’ නම් වේ. “චක්‍ර රත්නය පවතීවා” යි පින් මහිමයෙන් පැන නැගුණු වචනයෙන් මෙහෙයවමින් චක්‍රය පවත්වන බැවින් ‘චක්කවත්ති’ (සක්විති) නම් වේ. ‘පාතුභාවා’ යනු පහළ වීමයි. ‘සත්තන්නං’ යනු සතක් යන සංඛ්‍යා නියමයයි. ‘රතනානං’ යනු නියම කරන ලද අර්ථය දැක්වීමයි. රතිය (ඇලීම හෝ ප්‍රීතිය) උපදවන බැවින් ‘රතන’ නම් වේ. තවද -

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

“ගරු කරන ලද, ඉතා වටිනා (මහාර්ඝ), අසදෘශ වූ, දැකීමට අපහසු වූ සහ උතුම් සත්වයන් විසින්ම පරිභෝජනය කරන්නා වූ දෙය රත්නය යැයි කියනු ලැබේ.”

စက္ကရတနဿ စ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ အညံ ဒေဝဋ္ဌာနံ နာမ န ဟောတိ, သဗ္ဗေဝ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ တဿေဝ ပူဇဉ္စ အဘိဝါဒနာဒီနိ စ ကရောန္တီတိ စိတ္တီကတဋ္ဌေန ရတနံ. စက္ကရတနဿ စ ‘‘ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ အဂ္ဃတီ’’တိ အဂ္ဃော နတ္ထိ, ဣတိ မဟဂ္ဃဋ္ဌေနာပိ ရတနံ. စက္ကရတနဉ္စ အညေဟိ လောကေ ဝိဇ္ဇမာနရတနေဟိ အသဒိသန္တိ အတုလဋ္ဌေန ရတနံ. ယသ္မာ ပန ယသ္မိံ ကပ္ပေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မိံယေဝ စက္ကဝတ္တိနော, ဗုဒ္ဓါ စ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဒုလ္လဘဒဿနဋ္ဌေန ရတနံ. တဒေတံ ဇာတိရူပကုလဣဿရိယာဒီဟိ အနောမဿ ဥဠာရသတ္တဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န အညဿာတိ အနောမသတ္တပရိဘောဂဋ္ဌေနာပိ ရတနံ. ယထာ စ စက္ကရတနံ, ဧဝံ သေသာနိပီတိ. တေန ဝုတ္တံ –

චක්‍ර රත්නය උපන් තැන් සිට මිනිසුන්ට පූජා කළ යුතු වෙනත් දෙවියන් හෝ ස්ථාන නැත. සියල්ලෝම මල් සුවඳ ආදියෙන් එයටම පූජා පවත්වන බැවින් හා වැඳුම් පිදුම් කරන බැවින් ගරු කරන ලද (චිත්තීකත) අර්ථයෙන් එය රත්නයකි. චක්‍ර රත්නයට මෙපමණ මිලක් යැයි මිල කළ නොහැකි බැවින් මහාර්ඝ අර්ථයෙන් ද රත්නයකි. චක්‍ර රත්නය ලොව පවතින අනෙක් රත්නයන්ට වඩා අසමාන බැවින් අසදෘශ (අතුල) අර්ථයෙන් ද රත්නයකි. යම් කල්පයක බුදුවරු උපදිත් ද, බොහෝ විට සක්විති රජවරු උපදින්නේ එම කල්පවලමය. බුදුවරුන් කලාතුරකින් උපදින්නා සේම සක්විති රජවරුන් ද කලාතුරකින් උපදින බැවින් දැකීමට අපහසු අර්ථයෙන් රත්නයකි. එය ජාතිය, රූපය, කුලය හා ඓශ්වර්යය ආදියෙන් යුත් උත්තම සත්ත්වයෙකුටම පහළ වන බැවින් උත්තම සත්ව පරිභෝජන අර්ථයෙන් ද රත්නයකි. චක්‍ර රත්නය මෙන්ම සෙසු රත්නයන් ගැන ද මෙසේම දත යුතුය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

“ගරු කරන ලද, මහාර්ඝ වූ, අසදෘශ වූ, දැකීමට අපහසු වූ සහ උතුම් සත්වයන් විසින්ම පරිභෝජනය කරන්නා වූ දෙය රත්නය යැයි කියනු ලැබේ.”

ပါတုဘာဝေါ ဟောတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. တတြာယံ ယောဇနာ – စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါတိ အယုတ္တံ. ဥပ္ပန္နဉှိ စက္ကံ ဝတ္တေတွာ သော စက္ကဝတ္တီ နာမ ဟောတီတိ နာယုတ္တံ. ကသ္မာ? စက္ကဝတ္တနနိယမာပေက္ခတာယ. ယော ဟိ နိယမေန စက္ကံ ဝတ္တေဿတိ, သော ပဋိသန္ဓိတော ပဘုတိ ‘‘စက္ကဝတ္တိ ပါတုဘူတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. လဒ္ဓနာမဿ စ ပုရိသဿ မူလုပ္ပတ္တိဝစနတောပိ ယုတ္တမေဝေတံ. ယော ဟိ ဧသ စက္ကဝတ္တီတိ [Pg.191] လဒ္ဓနာမော သတ္တဝိသေသော, တဿ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတော ပါတုဘာဝေါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. တဿ ဟိ ပါတုဘာဝါ ရတနာနိ ပါတုဘဝန္တိ. ပါတုဘူတေဟိ ပန တေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိပက္ကေ ပုညသမ္ဘာရေ သော သံယုဇ္ဇတိ, တဒါ လောကဿ တေသု ပါတုဘာဝစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗဟုလဝစနတော စာပိ ယုတ္တမေဝေတံ. ယဒါ ဟိ လောကဿ တေသု ပါတုဘာဝသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ဧကမေဝ ပဌမံ, ပစ္ဆာ ဣတရာနိ ဆ ပါတုဘဝန္တီတိ ဗဟုလဝစနတော စာပိ ဧတံ ယုတ္တံ. ပါတုဘာဝဿ စ အတ္ထဘေဒတောပိ ယုတ္တမေဝေတံ. န ကေဝလဉှိ ပါတုဘူတမေဝ ပါတုဘာဝေါ, ပါတုဘာဝယတီတိ ပါတုဘာဝေါ. အယံ ပါတုဘာဝဿ အတ္ထဘေဒေါ. ယသ္မာ ယော သော ပုညသမ္ဘာရော ရာဇာနံ စက္ကဝတ္တိံ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပါတုဘာဝယတိ, တသ္မာ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ. န ကေဝလဉှိ စက္ကဝတ္တိယေဝ, ဣမာနိ ပန သတ္တ ရတနာနိပိ ပါတုဘဝန္တီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ယထေဝ ဟိ သော ပုညသမ္ဘာရော ရညော ဇနကဟေတု, ဧဝံ ရတနာနမ္ပိ ပရိယာယေန ဥပနိဿယဟေတူတိ ယုတ္တမေဝေတံ ‘‘ရညော, ဘိက္ခဝေ, စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါ ဟောတီ’’တိ.

‘පාතුභාවෝ හෝති’ යනු උත්පත්තිය සිදු වීමයි. එහිදී මෙම සම්බන්ධය දත යුතුය: “සක්විති රජුගේ පහළ වීමෙන් සත් රුවන පහළ වේ” යන්නෙහි වරදක් නැත. මන්ද, ඔහු පින් බලයෙන් පහළ වන චක්‍රය පවත්වන බැවින් සක්විති නම් වේ. ඒකාන්තයෙන්ම චක්‍රය පවත්වන ඔහු, පිළිසඳ ගත් අවස්ථාවේ සිටම “සක්විති රජු පහළ විය” යන නාමයට සුදුසු වේ. සක්විති යැයි නම ලත් ඒ සත්ව විශේෂයාගේ පිළිසඳ ගැනීම ‘පාතුභාව’ යන්නෙහි මෙහි අර්ථයයි. ඔහුගේ පිළිසඳ ගැනීම නිසාම මේ රත්නයෝ පහළ වෙති. පින් සම්භාරය මුහුකුරා ගිය කල්හි ඔහු එම රත්නයන් හා එක් වේ. එවිට ලෝකයාට ඒ රත්නයන් පහළ වූ බව පෙනේ. පළමුව චක්‍ර රත්නය ද පසුව අනෙක් හය ද පහළ වන බැවින් බහු වචනයෙන් කීම ද යුක්ති සහගතය. එමෙන්ම පින් සම්භාරය විසින් රජු සක්විති බවට පත් කරවන (පහළ කරවන) බැවින් එය රජුගේ පහළ වීමයි. එම පින් සම්භාරය රජුට උත්පත්ති හේතුව වන්නා සේම, පර්යායයෙන් රත්නයන්ට ද උපනිශ්‍රය හේතුවක් වන බැවින් “මහණෙනි, සක්විති රජුගේ පහළ වීමෙන් සත් රුවන පහළ වේ” යන්න ඉතා උචිතය.

ဣဒါနိ တေသံ ရတနာနံ သရူပဝသေန ဒဿနတ္ထံ ကတမေသံ သတ္တန္နံ စက္ကရတနဿာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ကရတနဿာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပါဓိပ္ပာယော – ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရာနံ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ သိရိဝိဘဝံ ဂဟေတွာ ဒါတုံ သမတ္ထဿ စက္ကရတနဿ ပါတုဘာဝေါ ဟောတိ, တထာ ပုရေဘတ္တမေဝ သာဂရပရိယန္တံ ပထဝိံ အနုပရိယာယနသမတ္ထဿ ဝေဟာသင်္ဂမဿ ဟတ္ထိရတနဿ, တာဒိသဿေဝ အဿရတနဿ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေပိ အန္ဓကာရေ ယောဇနပ္ပမာဏံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကဒဿနသမတ္ထဿ မဏိရတနဿ, ဆဗ္ဗိဓံ ဒေါသံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ မနာပစာရိနော ဣတ္ထိရတနဿ, ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အန္တောပထဝိဂတာနံ နိဓီနံ ဒဿနသမတ္ထဿ ဂဟပတိရတနဿ, အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သကလရဇ္ဇာနုသာသနသမတ္ထဿ ဇေဋ္ဌပုတ္တသင်္ခါတဿ ပရိဏာယကရတနဿ စ ပါတုဘာဝေါ ဟောတီတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန တေသံ စက္ကရတနာဒီနံ ပါတုဘာဝဝိဓာနံ မဟာသုဒဿနာဒီသု သုတ္တေသု အာဂတမေဝ. အတ္ထောပိဿ တေသံ ဝဏ္ဏနာယ သံဝဏ္ဏိတောယေဝ.

දැන් ඒ රත්නයන්ගේ ස්වරූපය දැක්වීම පිණිස 'කවර සප්ත රත්නයක්ද යත්: චක්‍ර රත්නයයි' යන ආදිය වදාළ සේක. එහි 'චක්‍ර රත්නය' යන ආදියේ සංක්ෂේප අදහස මෙසේය: ද්වීප දෙදහසකින් පිරිවරන ලද මහා ද්වීප සතරේම ශ්‍රී විභූතිය ලබා දීමට සමත් වූ චක්‍ර රත්නය පහළ වෙයි. එසේම පෙරබත් වේලාවෙහිම සාගරය කෙළවර කොට ඇති පෘථිවිය වටා යාමට සමත්, අහසින් යන හස්ති රත්නයද, එබඳුම වූ අශ්ව රත්නයද, සිවුරඟ අඳුරෙහි පවා යොදුනක් පමණ දුර අඳුර දුරු කොට ආලෝකය පතුරුවන මණි රත්නයද, සවැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් තොරව ස්වාමියාගේ සිත දිනාගෙන හැසිරෙන ස්ත්‍රී රත්නයද, පොළොව අභ්‍යන්තරයේ යොදුනක් පමණ දුර ඇති නිධන් දැකීමට සමත් ගෘහපති රත්නයද, අග්‍ර මහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන මුළු රාජ්‍යයම පාලනය කිරීමට සමත් වූ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා නම් වූ පරිණායක රත්නයද පහළ වෙයි. මේ එහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් ඒ චක්‍ර රත්නය ආදියේ පහළ වීම මහාසුදස්සන ආදී සූත්‍රවල සඳහන් වේ. එහි අර්ථයද එම අටුවාවල විස්තර කර ඇත.

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနဿာတိအာဒီသု [Pg.192] သရိက္ခကတာ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ယထေဝ ဟိ စက္ကဝတ္တိနော စက္ကရတနံ သဗ္ဗရတနာနံ ပုရေစရံ, ဧဝံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ သဗ္ဗေသံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ပုရေစရန္တိ, ပုရေစရဏဋ္ဌေန စက္ကဝတ္တိရညော စက္ကရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော စ ရတနေသု မဟာကာယူပပန္နံ အစ္စုဂ္ဂတံ ဝိပုလံ မဟန္တံ ဟတ္ထိရတနံ, ဣဒမ္ပိ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ မဟန္တံ ဓမ္မကာယူပပန္နံ အစ္စုဂ္ဂတံ ဝိပုလံ မဟန္တန္တိ ဟတ္ထိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော အဿရတနံ သီဃံ လဟု ဇဝံ, ဣဒမ္ပိ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ သီဃံ လဟု ဇဝန္တိ ဣမာယ သီဃလဟုဇဝတာယ အဿရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော မဏိရတနံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, အာလောကံ ဒဿေတိ, ဣဒမ္ပိ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ တာယ ဧကန္တကုသလတ္တာ ကိလေသန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, သဟဇာတပစ္စယာဒိဝသေန ဉာဏာလောကံ ဒဿေတီတိ ဣမိနာ အန္ဓကာရဝိဓမနအာလောကဒဿနဘာဝေန မဏိရတနသဒိသံ ဟောတိ.

සති සම්බොජ්ඣංග රත්නය ආදියේ සමානත්වය මෙසේ දත යුතුය. සක්විති රජුගේ චක්‍ර රත්නය සියලු රත්නයන්ට පෙරටුව යන්නාක් මෙන්ම, සති සම්බොජ්ඣංග රත්නය සතර භූමියටම අයත් සියලු ධර්මයන්ට පෙරටුව යයි. පෙරටුව යන අර්ථයෙන් එය සක්විති රජුගේ චක්‍ර රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ රත්නයන් අතර මහා ශරීරයකින් යුත්, උස් වූ, විශාල වූ හස්ති රත්නයක් වේද, මෙම ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංග රත්නයද මහා ධර්ම කායකින් යුක්ත වූ, උසස් වූ, විශාල වූ බැවින් හස්ති රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ අශ්ව රත්නය වේගවත් වූ, සැහැල්ලු වූ ගමන් ඇත්තාක් මෙන්ම, මෙම විරිය සම්බොජ්ඣංග රත්නයද වේගවත් වූ හා සැහැල්ලු වූ ගමන් ඇති බැවින් එම වේගවත් භාවය නිසා අශ්ව රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ මණි රත්නය අඳුර දුරු කොට ආලෝකය පතුරුවයි. මෙම පීති සම්බොජ්ඣංග රත්නයද ඒකාන්තයෙන් කුසල් බව නිසා කෙලෙස් අඳුර දුරු කරයි, සහජාත ප්‍රත්‍ය ආදියෙන් ඥානාලෝකය පෙන්වයි. මෙසේ අඳුර දුරු කිරීමෙන් හා ආලෝකය පෙන්වීමෙන් එය මණි රත්නයට සමාන වේ.

စက္ကဝတ္တိနော ဣတ္ထိရတနံ ကာယစိတ္တဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေတိ, ပရိဠာဟံ ဝူပသမေတိ. ဣဒမ္ပိ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ ကာယစိတ္တဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေတိ, ပရိဠာဟံ ဝူပသမေတီတိ ဣတ္ထိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော ဂဟပတိရတနံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ဓနဒါနေန ဝိက္ခေပံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ကရောတိ, ဣဒမ္ပိ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ ယထိစ္ဆိတာဒိဝသေန အပ္ပနံ သမ္ပာဒေတိ, ဝိက္ခေပံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ကရောတီတိ ဂဟပတိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော စ ပရိဏာယကရတနံ သဗ္ဗတ္ထကိစ္စသမ္ပာဒနေန အပ္ပောဿုက္ကတံ ကရောတိ. ဣဒမ္ပိ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ စိတ္တုပ္ပာဒံ လီနုဒ္ဓစ္စတော မောစေတွာ ပယောဂမဇ္ဈတ္တေ ဌပယမာနံ အပ္ပောဿုက္ကတံ ကရောတီတိ ပရိဏာယကရတနသဒိသံ ဟောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတုဘူမကော သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

සක්විති රජුගේ ස්ත්‍රී රත්නය කය හා සිතේ පීඩාව සංසිඳුවයි, දැවිල්ල දුරු කරයි. මෙම පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංග රත්නයද කය හා සිතේ පීඩාව සංසිඳුවන බැවින් හා දැවිල්ල දුරු කරන බැවින් ස්ත්‍රී රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ ගෘහපති රත්නය යම් යම් අවස්ථාවල ධනය ලබා දීමෙන් විසිරුණු සිත එකඟ කරයි. මෙම සමාධි සම්බොජ්ඣංග රත්නයද කැමති පරිදි අර්පණා සමාධිය ලබා දෙන බැවින් හා විසිරුණු සිත එකඟ කරන බැවින් ගෘහපති රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ පරිණායක රත්නය සියලු කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීමෙන් රජුගේ වෙහෙස නැති කරයි. මෙම උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංග රත්නයද සිත මැලි බවෙන් හා විසිරුණු බවෙන් මුදවා මධ්‍යස්ථව පිහිටුවමින් වෙහෙස රහිත බව ඇති කරන බැවින් පරිණායක රත්නයට සමාන වේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සතර භූමියටම අයත් සියල්ල ඇතුළත් ධර්ම කොට්ඨාසය දේශනා කරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

၄-၁၀. ဒုပ္ပညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-10. දුප්පඤ්ඤ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၂၂၅-၂၃၁. စတုတ္ထေ ဧဠမူဂေါတိ မုခေန ဝါစံ နိစ္ဆာရေတုံ သက္ကောန္တောပိ ဒေါသေဟိ မူဂေါ အသမ္ပန္နဝစနော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

225-231. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ඒළමූග' යනු කටින් වචන පිට කිරීමට සමත් වුවද දෝෂයන් නිසා ගොළු වූවකු මෙන් වචන පරිපූර්ණ නොවන තැනැත්තායි. සෙසු පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ.

චක්කවත්ති වර්ගය නිම විය.

၆. သာကစ္ဆဝဂ္ဂေါ

6. සාකච්ඡා වර්ගය.

၁. အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආහාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၃၂. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ [Pg.193] ပဌမေ အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယာတိအာဒီသု အယံ ပုရိမနယတော ဝိသေသော. န ကေဝလဉှိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဧတေ ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာနံ ဝါ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, အညေပိ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရေပိ ဟိ စတ္တာရော ဓမ္မာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ သတိသမ္ပဇညံ မုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ ဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလသေဝနတာ တဒဓိမုတ္တတာတိ. အဘိက္ကန္တာဒီသု ဟိ သတ္တသု ဌာနေသု သတိသမ္ပဇညေန, ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာကသဒိသေ မုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇနေန, တိဿဒတ္တတ္ထေရအဘယတ္ထေရာဒိသဒိသေ ဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလေ သေဝနေန, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သတိသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာယ စ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

232. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අයමාහාරෝ අනුප්පන්නස්ස වා සතිසම්බොජ්ඣංගස්ස උප්පාදාය' යන ආදියේ පෙර ක්‍රමයට වඩා විශේෂය මෙසේය: සති සම්බොජ්ඣංග ආදිය ඉපදීමට මෙන්ම උපන් ධර්මයන් වැඩීමට හා සම්පූර්ණ වීමට ඉහත කී කරුණු පමණක් නොව තවත් කරුණුද දත යුතුය. සති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස තවත් ධර්ම සතරක් හේතු වේ. එනම්: සතිසම්පජඤ්ඤය, මුළා වූ සිහි ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, එළඹ සිටි සිහි ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ සඳහා නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. පෙරට යාම ආදී සත් වැදෑරුම් අවස්ථාවන්හි සතිසම්පජඤ්ඤයෙන්ද, බත් තැටියක් අසල සිටින කපුටකු මෙන් මුළා වූ සිහි ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන්ද, තිස්සදත්ත තෙරුන් හෝ අභය තෙරුන් වැනි එළඹ සිටි සිහි ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන්ද, සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට සතිය උපදවා ගැනීම සඳහා ඊටම යොමු වූ සිතින්ද සති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ කරුණු සතරකින් උපන් එය අර්හත් මාර්ගයෙන් වැඩීම සම්පූර්ණත්වයට පත් වේ.

သတ္တ ဓမ္မာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ပရိပုစ္ဆကတာ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ပရိပုစ္ဆကတာတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂသမထဝိပဿနာနံ အတ္ထသန္နိဿိတပရိပုစ္ဆာဗဟုလတာ.

ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු සතක් හේතු වේ. එනම්: විමසීම් බහුල බව, වස්තූන් පිරිසිදුව තබා ගැනීම, ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, අනුවණ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ගැඹුරු ඥාන ඇතිව ස්වභාවයන් මෙනෙහි කිරීම සහ ඒ සඳහා නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහි 'විමසීම් බහුල බව' (පරිපුච්ඡකතා) යනු ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මග්ගංග, ධ්‍යානාංග, සමථ සහ විපස්සනා යන ධර්මයන්ගේ අර්ථය පිළිබඳව නිතර ප්‍රශ්න කරමින් විමසන සුළු බවයි.

ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနံ ဝတ္ထူနံ ဝိသဒဘာဝကရဏံ. ယဒါ ဟိဿ ကေသနခလောမာနိ ဒီဃာနိ ဟောန္တိ, သရီရံ ဝါ ဥဿန္နဒေါသဉ္စေဝ သေဒမလမက္ခိတဉ္စ, တဒါ အဇ္ဈတ္တိကဝတ္ထု အဝိသဒံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓံ. ယဒါ ပန စီဝရံ ဇိဏ္ဏံ ကိလိဋ္ဌံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဟောတိ, သေနာသနံ ဝါ ဥက္လာပံ, တဒါ ဗာဟိရဝတ္ထု အဝိသဒံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓံ. တသ္မာ ကေသာဒိဆေဒနေန ဥဒ္ဓံဝိရေစနအဓောဝိရေစနာဒီဟိ သရီရသလ္လဟုကဘာဝကရဏေန ဥစ္ဆာဒနနဟာပနေန စ အဇ္ဈတ္တိကဝတ္ထု ဝိသဒံ ကာတဗ္ဗံ. သူစိကမ္မဓောဝနရဇနပရိဘဏ္ဍကရဏာဒီဟိ ဗာဟိရဝတ္ထု ဝိသဒံ ကာတဗ္ဗံ. ဧတသ္မိဉှိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ အဝိသဒေ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဉာဏမ္ပိ အဝိသဒံ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကဝဋ္ဋိတေလာနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော [Pg.194] ဝိယ. ဝိသဒေ ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဉာဏမ္ပိ ဝိသဒံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကဝဋ္ဋိတေလာနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော ဝိယ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တတီ’’တိ.

'වස්තු විෂද ක්‍රියාව' යනු ආධ්‍යාත්මික (අභ්‍යන්තර) හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු බවට පත් කිරීමයි. යම් හෙයකින් භාවනායෝගී මහණෙකුගේ කෙස්, නිය, ලොම් දිගු වී ඇත්නම් හෝ ශරීරය සෙම, පිත, වාත යන දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වී හෝ දහඩිය හා කිලුටින් වැකී ඇත්නම්, එවිට ආධ්‍යාත්මික වස්තූන් පිරිසිදු නොවේ, අපිරිසිදු වේ. යම් හෙයකින් සිවුර පරණ වී, කිලුටු වී, දුගඳ හමන්නේ නම් හෝ සේනාසනය කුණුකසළින් යුක්ත වන්නේ නම්, එවිට බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු නොවේ, අපිරිසිදු වේ. එබැවින් කෙස් ආදිය කැපීමෙන් ද, වමනය හා විරේක කිරීම් ආදියෙන් ශරීරය සැහැල්ලු කරගැනීමෙන් ද, ඇඟ ඉලීම හා ස්නානය කිරීමෙන් ද ආධ්‍යාත්මික වස්තූන් පිරිසිදු කරගත යුතුය. මැසීම්, සේදීම් හා පඬු පෙවීම් ආදියෙන් බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු කරගත යුතුය. මෙම ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අපිරිසිදු වූ විට උපදින සිත හා චෛතසිකයන්ට අනුව ඥානය ද අපිරිසිදු හා නොපැහැදිලි වේ. එය අපිරිසිදු පහන් තැටියක්, තිරයක් හා තෙල් ඇසුරු කොට උපදින පහන් දැල්ලේ ආලෝකය වැනිය. එහෙත් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු වූ විට උපදින සිත හා චෛතසිකයන්ට අනුව ඥානය ද පිරිසිදු හා පැහැදිලි වේ. එය පිරිසිදු පහන් තැටියක්, තිරයක් හා තෙල් ඇසුරු කොට උපදින පහන් දැල්ලේ ආලෝකය වැනිය. ඒ නිසා, "වස්තු විෂද ක්‍රියාව ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයේ උප්පාදයට හේතු වේ" යයි වදාරන ලදී.

ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ နာမ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ သမဘာဝကရဏံ. သစေ ဟိဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ, ဣတရာနိ မန္ဒာနိ, တတော ဝီရိယိန္ဒြိယံ ပဂ္ဂဟကိစ္စံ, သတိန္ဒြိယံ ဥပဋ္ဌာနကိစ္စံ, သမာဓိန္ဒြိယံ အဝိက္ခေပကိစ္စံ, ပညိန္ဒြိယံ ဒဿနကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. တသ္မာ တံ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဝါ, ယထာ ဝါ မနသိကရောတော ဗလဝံ ဇာတံ, တထာ အမနသိကရဏေန ဟာပေတဗ္ဗံ. ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿနံ. သစေ ပန ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ, အထ နေဝ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမောက္ခကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတိ, န ဣတရာနိ ဣတရကိစ္စဘေဒံ. တသ္မာ တံ ပဿဒ္ဓါဒိဘာဝနာယ ဟာပေတဗ္ဗံ. တတ္ထာပိ သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ဒဿေတဗ္ဗံ. ဧဝံ သေသေသုပိ ဧကဿ ဗလဝဘာဝေ သတိ ဣတရေသံ အတ္တနော ကိစ္စေသု အသမတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'ඉන්ද්‍රිය සමත්ව ප්‍රතිපාදනය' යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් සමබරව පැවැත්වීමයි. ඉදින් යමෙකුගේ ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වී අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන් දුර්වල වේ නම්, එවිට වීර්ය ඉන්ද්‍රියට ප්‍රගහ කෘත්‍යය (සිත දැඩිව අල්ලා ගැනීම) ද, සතින්ද්‍රියට එළඹ සිටීමේ කෘත්‍යය ද, සමාධින්ද්‍රියට අවික්ෂේප කෘත්‍යය (නොවිසිරුණු බව) ද, ප්‍රඥේන්ද්‍රියට දර්ශන කෘත්‍යය (යථාර්ථය දැකීම) ද කිරීමට නොහැකි වේ. එබැවින් එම ශ්‍රද්ධාව ධර්ම ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීමෙන් හෝ යම් ආකාරයකින් මෙනෙහි කිරීම නිසා එය බලවත් වූයේ නම් එසේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් හෝ අඩු කරගත යුතුය. මේ සඳහා වක්කලී තෙරුන්ගේ වස්තුව නිදසුනකි. ඉදින් වීර්ය ඉන්ද්‍රිය බලවත් වේ නම්, ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රියට අධිමොක්ඛ කෘත්‍යය (තීරණය කිරීම) කිරීමටවත් අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ට තමන්ගේ කෘත්‍යයන් කිරීමටවත් නොහැකි වේ. එබැවින් එය පස්සද්ධිය ආදී සම්බොජ්ඣංගයන් වැඩීමෙන් අඩු කරගත යුතුය. එහිදී සෝණ තෙරුන්ගේ වස්තුව දැක්විය යුතුය. මෙලෙස ඉතිරි ඉන්ද්‍රියන්හි ද එක් ඉන්ද්‍රියක් පමණක් බලවත් වූ විට සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ට තමන්ගේ කෘත්‍යයන් කිරීමට නොහැකි වන බව දත යුතුය.

ဝိသေသတော ပနေတ္ထ သဒ္ဓါပညာနံ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ သမတံ ပသံသန္တိ. ဗလဝသဒ္ဓေါ ဟိ မန္ဒပညော မုဓပ္ပသန္နော ဟောတိ, အဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒတိ. ဗလဝပညော ပန မန္ဒသဒ္ဓေါ ကေရာဋိကပက္ခံ ဘဇတိ, ဘေသဇ္ဇသမုဋ္ဌိတော ဝိယ ရောဂေါ အတေကိစ္ဆော ဟောတိ. စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနေဝ ကုသလံ ဟောတီတိ အတိဓာဝိတွာ ဒါနာဒီနိ အကရောန္တော နိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥဘိန္နံ သမတာယ ဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ပသီဒတိ. ဗလဝသမာဓိံ ပန မန္ဒဝီရိယံ သမာဓိဿ ကောသဇ္ဇပက္ခတ္တာ ကောသဇ္ဇံ အဘိဘဝတိ. ဗလဝဝီရိယံ မန္ဒသမာဓိံ ဝီရိယဿ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စံ အဘိဘဝတိ. သမာဓိ ပန ဝီရိယေန သံယောဇိတော ကောသဇ္ဇေ ပတိတုံ န လဘတိ, ဝီရိယံ သမာဓိနာ သံယောဇိတံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတိတုံ န လဘတိ. တသ္မာ တဒုဘယံ သမံ ကာတဗ္ဗံ. ဥဘယသမတာယ ဟိ အပ္ပနာ ဟောတိ.

මෙහිදී විශේෂයෙන්ම ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව අතර ද, සමාධිය හා වීර්යය අතර ද සමබරතාවය ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ. මන්ද, ශ්‍රද්ධාව බලවත් වී ප්‍රඥාව දුර්වල වූ තැනැත්තා අන්ධ භක්තියෙන් පැහැදෙන සුළු වේ, නොපැහැදිය යුතු තැන පැහැදේ. ප්‍රඥාව බලවත් වී ශ්‍රද්ධාව දුර්වල වූ තැනැත්තා කෛරාටික පැත්තට බර වේ, ඔහු බෙහෙතකින් හටගත් රෝගයක් සුව කළ නොහැකි වන්නාක් මෙන් ප්‍රතිකර්ම කළ නොහැකි අයෙකු වේ. "සිත ඉපදීමෙන් පමණක් කුසල් වේ" යයි සිතා අන්තයකට ගොස් දානාදී පින්කම් නොකරමින් අපායෙහි උපදී. ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව සමබර වූ විට සුදුසු විෂයයෙහිම පැහැදීම ඇති වේ. සමාධිය බලවත් වී වීර්යය දුර්වල වූ තැනැත්තා තුළ සමාධිය අලසකමට බර නිසා කුසීත බව ඇති වේ. වීර්යය බලවත් වී සමාධිය දුර්වල වූ තැනැත්තා තුළ වීර්යය නොසන්සුන්කමට බර නිසා උද්ධච්චය ඇති වේ. එහෙත් සමාධිය වීර්යය හා එක් වූ විට කුසීත බවට වැටීමට ඉඩක් නැත. වීර්යය සමාධිය හා එක් වූ විට උද්ධච්චයට වැටීමට ඉඩක් නැත. එබැවින් ඒ දෙකම සමබරව පැවැත්විය යුතුය. ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ද, සමාධිය හා වීර්යය ද යන යුගලයන්ගේ සමබරතාවය ඇති වූ විට අර්පණා සමාධිය (අප්පනා) ඇති වේ.

အပိ စ သမာဓိကမ္မိကဿ ဗလဝတီပိ သဒ္ဓါ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ သဒ္ဒဟန္တော ဩကပ္ပေန္တော အပ္ပနံ ပါပုဏိဿတိ. သမာဓိပညာသု ပန သမာဓိကမ္မိကဿ ဧကဂ္ဂတာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝဉှိ သော အပ္ပနံ ပါပုဏာတိ. ဝိပဿနာကမ္မိကဿ ပညာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝဉှိ သော လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပုဏာတိ. ဥဘိန္နံ [Pg.195] ပန သမတာယပိ အပ္ပနာ ဟောတိယေဝ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. သတိ ဟိ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ သဒ္ဓါဝီရိယပညာနံ ဝသေန ဥဒ္ဓစ္စပါတတော, ကောသဇ္ဇပက္ခိကေန စ သမာဓိနာ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခတိ. တသ္မာ သာ လောဏဓူပနံ ဝိယ သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသု, သဗ္ဗကမ္မိကအမစ္စော ဝိယ စ သဗ္ဗရာဇကိစ္စေသု သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘သတိ စ ပန သဗ္ဗတ္ထိကာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ. ကိံ ကာရဏာ? စိတ္တဉှိ သတိပဋိသရဏံ, အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ စ သတိ, န ဝိနာ သတိယာ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟော ဟောတီ’’တိ.

තවද, සමථ භාවනාවෙහි යෙදෙන්නෙකුට ශ්‍රද්ධාව බලවත් වීම ද සුදුසුය. එලෙස ශ්‍රද්ධාවෙන් හා විශ්වාසයෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නාට අර්පණා සමාධියට පැමිණිය හැකිය. සමාධිය හා ප්‍රඥාව අතර සමථ භාවනාව කරන අයෙකුට ඒකාග්‍රතාවය (සමාධිය) බලවත් වීම සුදුසුය. එවිට ඔහු අර්පණාවට පැමිණෙයි. විපස්සනා භාවනාව කරන අයෙකුට ප්‍රඥාව බලවත් වීම සුදුසුය. එවිට ඔහු ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට (අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ දැකීමට) පැමිණෙයි. ඒ දෙකේ සමබරතාවයෙන් ද අර්පණාව ඇති වේම ය. එහෙත් සතිය (සිහිය) සෑම තැනකදීම බලවත් වීම සුදුසුය. මන්ද, සතිය විසින් සිත උද්ධච්ච පැත්තට බර ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, ප්‍රඥා යන ධර්මයන්ගේ බලපෑමෙන් උද්ධච්චයට වැටීමෙන් ද, කුසීත පැත්තට බර සමාධිය නිසා කුසීත බවට වැටීමෙන් ද ආරක්ෂා කරයි. එබැවින් සියලු ව්‍යංජනයන්ට ලුණු අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන් ද, රජුගේ සියලු කටයුතුවලට සියලු කටයුතු දන්නා අමාත්‍යවරයා මෙන් ද සතිය සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය වේ. ඒ නිසා, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සතිය සෑම තැනකදීම ප්‍රයෝජනවත් බව වදාරන ලදී. ඒ කුමට ද? සිත සතිය පිහිට කොට ඇත්තේය, සතිය රැකවරණය පිණිස පවතී. සතියෙන් තොරව සිත පාලනය කිරීම හෝ මෙහෙයවීම කළ නොහැකිය" යයි පවසන ලදී.

ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ နာမ ခန္ဓာဒိဘေဒေ အနောဂါဠှပညာနံ ဒုမ္မေဓပုဂ္ဂလာနံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇနံ. ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ နာမ သမပညာသလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟိကာယ ဥဒယဗ္ဗယပညာယ သမန္နာဂတပုဂ္ဂလသေဝနာ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ နာမ ဂမ္ဘီရေသု ခန္ဓာဒီသု ပဝတ္တာယ ဂမ္ဘီရပညာယ ပဘေဒပစ္စဝေက္ခဏာ. တဒဓိမုတ္တတာ နာမ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

'දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම' යනු ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේදයන්හි ගැඹුරින් නොබැසගත් ප්‍රඥාව ඇති මෝඩ පුද්ගලයන් දුරින්ම මඟහැරීමයි. 'ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම' යනු පනස් ආකාරයක ලක්ෂණ සහිත උදයව්‍යය ඥානයෙන් (ඉපදීම හා විනාශය පිළිබඳ ප්‍රඥාවෙන්) යුක්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමයි. 'ගැඹුරු ඥාන චරියාවන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම' යනු ගැඹුරු වූ ස්කන්ධ ආදී විෂයන්හි පවත්නා ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙන් යුතුව ධර්ම ප්‍රභේදයන් විමසා බැලීමයි. 'තදධිමුත්තතාවය' යනු සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට ආදී සෑම ඉරියව්වකදීම ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම සඳහා ඒ දෙසටම නැමුණු, බෑවුම් වූ සිතක් ඇති බවයි. මෙලෙස උපන්නා වූ මෙම ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පරිපූරියට (සම්පූර්ණත්වයට) පැමිණේ.

ဧကာဒသ ဓမ္မာ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏတာ, အာနိသံသဒဿာဝိတာ, ဂမနဝီထိပစ္စဝေက္ခဏတာ, ပိဏ္ဍပါတာပစာယနတာ, ဒါယဇ္ဇမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, သတ္ထုမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වේ. එනම්: අපාය භය මෙනෙහි කිරීම, වීර්යයෙහි ආනිශංස දැකීම, යා යුතු මාවත (ගමන් මඟ) මෙනෙහි කිරීම, පිණ්ඩපාතයට ගරු කිරීම, උරුමයෙහි මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, ජාතියෙහි (උපතෙහි) මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, කුසීත පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, අරඹන ලද වීර්ය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ වීර්යය සම්බොජ්ඣංගය දෙසටම නැමුණු සිතක් ඇති බව යන මේවාය.

တတ္ထ ‘‘နိရယေသု ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏတော ပဋ္ဌာယ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝနကာလေပိ, တိရစ္ဆာနယောနိယံ ဇာလခိပနကုမီနာဒီဟိ ဂဟိတကာလေပိ, ပါဇနကဏ္ဋကာဒိပ္ပဟာရတုန္နဿ ပန သကဋဝဟနာဒိကာလေပိ, ပေတ္တိဝိသယေ အနေကာနိပိ ဝဿသဟဿာနိ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရမ္ပိ ခုပ္ပိပါသာဟိ အာတုရီဘူတကာလေပိ, ကာလကဉ္စိကအသုရေသု သဋ္ဌိဟတ္ထအသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေန အဋ္ဌိစမ္မမတ္တေနေဝ အတ္တဘာဝေန ဝါတာတပါဒိဒုက္ခာနုဘဝနကာလေပိ န သက္ကာ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဥပ္ပာဒေတုံ. အယမေဝ တေ ဘိက္ခု ကာလော’’တိ ဧဝံ အပါယဘယံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

එහිදී "නිරයෙහි පංචවිධ බන්ධන වධහිංසාවන්ගෙන් පටන්ගෙන මහා දුක් අනුභව කරන කාලයෙහි ද, තිරිසන් යෝනියෙහි දැල්, බිලී, මන් අවයව ආදියෙන් අල්ලාගනු ලබන කාලයෙහි ද, කෙවිටි ඉඳිකටු ආදියෙන් පහරදී රථ ඇදීම ආදිය කරන කාලයෙහි ද, ප්‍රේත ලෝකයෙහි වර්ෂ දහස් ගණනක් මුළුල්ලෙහි හෝ බුද්ධන්තරයක් මුළුල්ලෙහි හෝ සා පිපාසාවෙන් පීඩිත වන කාලයෙහි ද, කාලකඤ්ජික අසුර ලෝකයෙහි රියන් හැටක් අසූවක් පමණ උස ඇති, ඇටත් සමත් පමණක් ශේෂ වූ ශරීරවලින් යුක්තව අව් සුළං ආදියෙන් පීඩා විඳින කාලයෙහි ද, වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගත නොහැකිය. මහණ, වීර්යය වැඩීමට සුදුසුම කාලය මෙයම වන්නේය" යනුවෙන් මෙසේ අපාය භය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

‘‘န သက္ကာ ကုသီတေန နဝလောကုတ္တရဓမ္မံ လဒ္ဓုံ, အာရဒ္ဓဝီရိယေနေဝ သက္ကာ အယမာနိသံသော ဝီရိယဿာ’’တိ ဧဝံ အာနိသံသဒဿာဝိနောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘သဗ္ဗဗုဒ္ဓ-ပစ္စေကဗုဒ္ဓ-မဟာသာဝကေဟေဝ [Pg.196] ဂတမဂ္ဂေါ တေ ဂန္တဗ္ဗော. သော စ န သက္ကာ ကုသီတေန ဂန္တု’’န္တိ ဧဝံ ဂမနဝီထိံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

"අලසයෙකුට නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය ලබාගත නොහැකිය, එය ලැබිය හැක්කේ වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තාටමය, මෙය වීර්යයෙහි අනුසසයි" යනුවෙන් මෙසේ අනුසස් දක්නා අයට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී. "සියලු බුදුවරුන්, පසේබුදුවරුන් හා මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩි ඒ මඟෙහිම තොප යා යුතුය. එම මාර්ගය අලසයෙකුට යා නොහැකිය" යනුවෙන් මෙසේ ගමන් මඟ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද එය උපදී.

‘‘ယေ တံ ပိဏ္ဍပါတာဒီဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဣမေ တေ မနုဿာ နေဝ ဉာတကာ, န ဒါသကမ္မကရာ, နာပိ ‘တံ နိဿာယ ဇီဝိဿာမာ’တိ တေ ပဏီတာနိ ပိဏ္ဍပါတာဒီနိ ဒေန္တိ. အထ ခေါ အတ္တနော ကာရာနံ မဟပ္ဖလတံ ပစ္စာသီသမာနာ ဒေန္တိ. သတ္ထာရာပိ ‘‘အယံ ဣမေ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ကာယဒဠှိဗဟုလော သုခံ ဝိဟရိဿတီ’’တိ န ဧဝံ သမ္ပဿတာ တုယှံ ပစ္စယာ အနုညာတာ, အထ ခေါ ‘‘အယံ ဣမေ ပရိဘုဉ္ဇမာနောဝ သမဏဓမ္မံ ကတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိဿတီ’တိ တေ ပစ္စယာ အနုညာတာ, သော ဒါနိ တွံ ကုသီတော ဝိဟရန္တော န တံ ပိဏ္ဍံ အပစာယိဿသိ, အာရဒ္ဓဝီရိယဿေဝ ဟိ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနံ နာမ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မဟာမိတ္တတ္ထေရဿ ဝိယ.

"යම් කෙනෙක් ඔබට පිණ්ඩපාතාදියෙන් උපස්ථාන කරත් ද, ඒ මිනිස්සු ඔබේ නෑයෝ නොවෙති, ඔබේ දාස කම්කරුවෝ ද නොවෙති. 'ඔබ නිසාවෙන් අපි ජීවත් වන්නෙමු' යන අදහසින් ද ඔවුහු මෙබඳු ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතාදිය නොදෙති. ඇත්ත වශයෙන්ම තමන් කරන ඒ පූජාවෙහි මහානිසංස බලාපොරොත්තුවෙන් ඔවුහු දන් දෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද 'මොහු මේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කොට ශරීර ශක්තිය ඇතිව සුවසේ වසනු ඇතැයි' යන අදහසින් ඔබට මේ ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාළේ නැත. ඇත්ත වශයෙන්ම 'මොහු මේවා පරිභෝග කරමින්ම ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදී සසර දුකින් මිදෙන්නේය' යන අදහසින්ම මේ ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාළ සේක. එසේ හෙයින් දැන් ඔබ අලසව වසන්නේ නම් ඒ පිණ්ඩපාතයට නිසි ගෞරවයක් නොකරන්නෙහිය. ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති තැනැත්තාටම පිණ්ඩපාතයට ගරු කිරීම සිදුවේ" යනුවෙන් මෙසේ මහාමිත්ත තෙරුන් මෙන් පිණ්ඩපාතය කෙරෙහි ගරුකළ යුතු බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද වීර්යය උපදී.

ထေရော ကိရ ကဿကလေဏေ နာမ ပဋိဝသတိ. တဿေဝ ဂေါစရဂါမေ ဧကာ မဟာဥပါသိကာ ထေရံ ပုတ္တံ ကတွာ ပဋိဇဂ္ဂတိ. သာ ဧကဒိဝသံ အရညံ ဂစ္ဆန္တီ ဓီတရံ အာဟ – ‘‘အမ္မ, အသုကသ္မိံ ဌာနေ ပုရာဏတဏ္ဍုလာ, အသုကသ္မိံ ခီရံ, အသုကသ္မိံ သပ္ပိ, အသုကသ္မိံ ဖာဏိတံ, တဝ ဘာတိကဿ အယျမိတ္တဿ အာဂတကာလေ ဘတ္တံ ပစိတွာ ခီရသပ္ပိဖာဏိတေဟိ သဒ္ဓိံ ဒေဟိ, တွဉ္စ ဘုဉ္ဇေယျာသိ, အဟံ ပန ဟိယျော ပက္ကံ ပါရိဝါသိကဘတ္တံ ကဉ္ဇိယေန ဘုတ္တာမှီ’’တိ. ‘‘ဒိဝါ ကိံ ဘုဉ္ဇိဿသိ, အမ္မာ’’တိ? ‘‘သာကပဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ကဏတဏ္ဍုလေဟိ အမ္ဗိလယာဂုံ ပစိတွာ ဌပေဟိ, အမ္မာ’’တိ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ කස්සක ලෙනෙහි වැඩවසන සේක. උන්වහන්සේ පිඬුසිඟා වඩින ගමෙහි එක් මහා උපාසිකාවක් තෙරුන් වහන්සේට පුත්‍රයෙකුට මෙන් සලකා උපස්ථාන කරයි. ඕ තොමෝ දිනක් වනයට යමින් තම දියණියට මෙසේ කීවාය - "දුවේ, අසවල් තැන පැරණි සහල් ඇත, අසවල් තැන කිරි ඇත, අසවල් තැන ගිතෙල් ඇත, අසවල් තැන පැණි ඇත. ඔබේ සහෝදර මිත්ත හිමියන් වැඩම කළ විට බත් පිස කිරි, ගිතෙල් සහ පැණි සමඟ පූජා කරන්න. ඔබත් එය අනුභව කරන්න. මම නම් ඊයේ ඉතිරි වූ බත් කාඩි හොදි සමඟ අනුභව කළෙමි." "අම්මේ, දහවලට මොනවාද අනුභව කරන්නේ?" "දුවේ, නිවිති කොළ ටිකක් දමා කුඩු සහල්වලින් ඇඹුල් කැඳක් පිස තබන්න."

ထေရော စီဝရံ ပါရုပိတွာ ပတ္တံ နီဟရန္တောဝ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ အတ္တာနံ ဩဝဒိ ‘‘မဟာဥပါသိကာ ကိရ ကဉ္ဇိယေန ပါရိဝါသိကဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဒိဝါပိ ကဏပဏ္ဏမ္ဗိလယာဂုံ ဘုဉ္ဇိဿတိ, တုယှံ အတ္ထာယ ပန ပုရာဏတဏ္ဍုလာဒီနိ အာစိက္ခတိ, တံ နိဿာယ ခေါ ပနေသာ နေဝ ခေတ္တံ န ဝတ္ထုံ န ဘတ္တံ န ဝတ္ထံ ပစ္စာသီသတိ, တိဿော ပန သမ္ပတ္တိယော ပတ္ထယမာနာ ဒေတိ, တွံ ဧတိဿာ တာ သမ္ပတ္တိယော ဒါတုံ သက္ခိဿသိ, န သက္ခိဿသီတိ, အယံ ခေါ ပန ပိဏ္ဍပါတော တယာ သရာဂေန သဒေါသေန သမောဟေန န သက္ကာ ဂဏှိတု’’န္တိ ပတ္တံ ထဝိကာယ ပက္ခိပိတွာ ဂဏ္ဌိကံ မုဉ္စိတွာ နိဝတ္တိတွာ ကဿကလေဏမေဝ ဂန္တွာ ပတ္တံ ဟေဋ္ဌာမဉ္စေ, စီဝရံ စီဝရဝံသေ ဌပေတွာ ‘‘အရဟတ္တံ [Pg.197] အပါပုဏိတွာ န နိက္ခမိဿာမီ’’တိ ဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ နိသီဒိ. ဒီဃရတ္တံ အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ နိဝုတ္ထဘိက္ခု ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ပုရေဘတ္တမေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ ဝိကသမာနမိဝ ပဒုမံ မဟာခီဏာသဝေါ သိတံ ကရောန္တောဝ နိက္ခမိ. လေဏဒွါရေ ရုက္ခမှိ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ –

තෙරුන් වහන්සේ සිවුර පෙරවා පාත්‍රය මල්ලෙන් ගනිද්දීම ඒ ශබ්දය අසා තමන්ටම මෙසේ අවවාද කරගත්හ: "මහා උපාසිකාව ඊයේ ඉතිරි වූ බත් කාඩි සමඟ අනුභව කොට දහවලටත් නිවිති කොළ මිශ්‍ර කුඩු සහල් කැඳක් අනුභව කරන්නීය. ඔබ උදෙසා නම් පැරණි සහල් ආදිය පිළියෙළ කරන්නැයි කියයි. ඇය ඔබ නිසාවෙන් කුඹුරු හෝ වස්තුව හෝ බත් හෝ වස්ත්‍ර හෝ බලාපොරොත්තු නොවේ. ඇත්ත වශයෙන්ම තිවිධ සම්පත් ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඇය දන් දෙයි. ඔබට ඇයට ඒ සම්පත් ලබා දිය හැකි ද? නොහැකි ද? රාග, ද්වේෂ, මෝහ සහිතව මේ පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීම ඔබට සුදුසු නැත" යනුවෙන් පාත්‍රය මල්ලෙහිම බහා, ගැටය ලිහා ආපසු හැරී කස්සක ලෙනටම වැඩම කොට, පාත්‍රය ඇඳ යට ද සිවුර සිවුරු වැලෙහි ද තබා "අර්හත් ඵලයට පත් නොවී පිටතට නොයන්නෙමි" යි වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට වැඩහුන්හ. දීර්ඝ කාලයක් අප්‍රමාදව වැඩ විසූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ විපස්සනා වඩා පෙරබත් වේලෙහිම රහත් බවට පත්ව, විකසිත වූ පියුමක් මෙන් මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමක වී මඳ සිනහවකින් යුක්තව ලෙනෙන් නික්මුණහ. ලෙන් දොර රුකෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා මෙසේ කීය:

‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည, နမော တေ ပုရိသုတ္တမ;

ယဿ တေ အာသဝါ ခီဏာ, ဒက္ခိဏေယျောသိ မာရိသာ’’တိ. –

"පුරුෂාජානීය වූ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! පුරුෂෝත්තමයන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! යම් උන්වහන්සේගේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇත් ද, නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ උතුම් දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා වන සේක."

ဥဒါနံ ဥဒါနေတွာ ‘‘ဘန္တေ, ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌာနံ တုမှာဒိသာနံ အရဟန္တာနံ ဘိက္ခံ ဒတွာ မဟလ္လကိတ္ထိယော ဒုက္ခာ မုစ္စိဿန္တီ’’တိ အာဟ. ထေရော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ကာလံ ဩလောကေန္တော ‘‘ပါတောယေဝါ’’တိ ဉတွာ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ ဂါမံ ပါဝိသိ.

මෙසේ උදන් අනා, "ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින ඔබ වහන්සේ වැනි රහතන් වහන්සේලාට දන් දී මේ මහලු කාන්තාව සසර දුකින් මිදෙන්නීය" යි කීය. තෙරුන් වහන්සේ නැගිට දොර හැර වෙලාව බලා "තවම උදෑසනයි" කියා දැනගෙන පාසිවුරු ගෙන ගමට වැඩම කළහ.

ဒါရိကာပိ ဘတ္တံ သမ္ပာဒေတွာ ‘‘ဣဒါနိ မေ ဘာတာ အာဂမိဿတိ, ဣဒါနိ အာဂမိဿတီ’’တိ ဒွါရံ ဩလောကယမာနာ နိသီဒိ. သာ ထေရေ ဃရဒွါရံ သမ္ပတ္တေ ပတ္တံ ဂဟေတွာ သပ္ပိဖာဏိတယောဇိတဿ ခီရပိဏ္ဍပါတဿ ပူရေတွာ ဟတ္ထေ ဌပေသိ. ထေရော ‘‘သုခံ ဟောတူ’’တိ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ. သာပိ တံ ဩလောကယမာနာဝ အဋ္ဌာသိ. ထေရဿ ဟိ တဒါ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓေါ ဆဝိဝဏ္ဏော အဟောသိ, ဝိပ္ပသန္နာနိ ဣန္ဒြိယာနိ, မုခံ ဗန္ဓနာ မုတ္တတာလပက္ကံ ဝိယ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ.

දැරිය ද බත් පිළියෙළ කොට "දැන් මාගේ සහෝදරයා වැඩම කරනු ඇත, දැන් වැඩම කරනු ඇතැයි" දොර දෙස බලමින් සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ නිවස අසලට වැඩි කල ඕ තොමෝ පාත්‍රය ගෙන ගිතෙල් හා පැණි මිශ්‍ර කිරිපිඬු සිඟාවෙන් පුරවා අතෙහි තැබුවාය. තෙරුන් වහන්සේ "සුවපත් වේවා" යි අනුමෝදනාව කොට වැඩම කළහ. ඕ තොමෝ ද උන්වහන්සේ දෙසම බලාගෙන සිටියාය. එකල තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය ඉතා පිරිසිදු විය, ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න විය. මුහුණ නටුවෙන් ගිලිහුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඉතා බැබළුණි.

မဟာဥပါသိကာ အရညတော အာဂန္တွာ ‘‘ကိံ, အမ္မ, ဘာတိကော တေ အာဂတော’’တိ ပုစ္ဆိ. သာ သဗ္ဗံ တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. ဥပါသိကာ ‘‘အဇ္ဇ မေ ပုတ္တဿ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တ’’န္တိ ဉတွာ ‘‘အဘိရမတိ တေ, အမ္မ, ဘာတာ ဗုဒ္ဓသာသနေ, န ဥက္ကဏ္ဌတီ’’တိ အာဟ.

මහා උපාසිකාව වනයෙන් පැමිණ "දුවේ, සහෝදරයා පැමිණියේ ද?" යි ඇසුවාය. ඕ තොමෝ ඒ සියලු පුවත් දැන්වූවාය. උපාසිකාව "අද මාගේ පුතාගේ මහණකමේ කටයුත්ත අවසානයට පත් විය" යනුවෙන් දැනගෙන, "දුවේ, ඔබේ සහෝදරයා බුද්ධ ශාසනයෙහි ඇලී වසයි, කලකිරීමක් නැත" යි පැවසුවාය.

‘‘မဟန္တံ ခေါ ပနေတံ သတ္ထုဒါယဇ္ဇံ, ယဒိဒံ သတ္တ အရိယဓနာနိ နာမ, တံ န သက္ကာ ကုသီတေန ဂဟေတုံ. ယထာ ဟိ ဝိပ္ပဋိပန္နံ ပုတ္တံ မာတာပိတရော ‘အယံ အမှာကံ အပုတ္တော’တိ ပရိဗာဟိရံ ကရောန္တိ, သော တေသံ အစ္စယေန ဒါယဇ္ဇံ န လဘတိ, ဧဝံ ကုသီတောပိ ဣဒံ အရိယဓနဒါယဇ္ဇံ န လဘတိ, အာရဒ္ဓဝီရိယောဝ လဘတီ’’တိ ဒါယဇ္ဇမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

"සප්ත ආර්ය ධනය නම් වූ මේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා උරුමය අලසයෙකුට ලබාගත නොහැකිය. වැරදි ලෙස හැසිරෙන පුත්‍රයෙකු 'මොහු අපේ පුතෙක් නොවේ' යයි මවුපියන් විසින් බැහැර කරනු ලැබූ කල, ඔහු ඔවුන්ගේ ඇවෑමෙන් දායාදය නොලබන්නාක් මෙන්, අලසයා ද මේ ආර්ය ධන දායාදය නොලබයි. එය ලබන්නේ වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තාමය" යනුවෙන් මෙසේ දායාදයෙහි මහත් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද වීර්යය උපදී."

‘‘မဟာ [Pg.198] ခေါ ပန တေ သတ္ထာ, သတ္ထုနော ဟိ တေ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေပိ အဘိနိက္ခမနေပိ အဘိသမ္ဗောဓိယမ္ပိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တန-ယမကပါဋိဟာရိယ-ဒေဝေါရောဟန-အာယုသင်္ခါရဝေါဿဇ္ဇနေသုပိ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေပိ ဒသသဟဿိလောကဓာတု အကမ္ပိတ္ထ. ယုတ္တံ နု ခေါ တေ ဧဝရူပဿ သတ္ထု သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကုသီတေန ဘဝိတု’’န္တိ ဧဝံ သတ္ထုမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

‘‘පින්වත, ඔබගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. මන්දයත්, ඔබගේ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් අවස්ථාවෙහි ද, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ අවස්ථාවෙහි ද, සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ අවස්ථාවෙහි ද, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කිරීම, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑම, තව්තිසා දෙව්ලොවින් වැඩම කිරීම, ආයු සංස්කාරය අත්හැරීම යන අවස්ථාවන්හි ද සහ පිරිනිවන් පෑ අවස්ථාවෙහි ද දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. මෙවන් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී අලසව (කුසීතව) සිටීම සුදුසු ද?’’ මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

‘‘ဇာတိယာပိ တွံ ဣဒါနိ န လာမကဇာတိကော, အသမ္ဘိန္နာယ မဟာသမ္မတပဝေဏိယာ အာဂတဥက္ကာကရာဇဝံသေ ဇာတောသိ, သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ စ မဟာမာယာဒေဝိယာ စ နတ္တာ, ရာဟုလဘဒ္ဒဿ ကနိဋ္ဌော, တယာ နာမ ဧဝရူပေန ဇိနပုတ္တေန ဟုတွာ န ယုတ္တံ ကုသီတေန ဝိဟရိတု’’န္တိ ဧဝံ ဇာတိမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

‘‘ජාතිය අතින් ද ඔබ දැන් පහත් ජාතියක අයෙකු නොවේ. ඔබ උපත ලැබුවේ නොකිලිටි මහාසම්මත පරම්පරාවෙන් පැවත එන ඔක්කාක රජකුලයෙහිය. ඔබ ශුද්ධෝදන මහා රජුගේත් මහාමායා දේවියගේත් මුණුබුරු වූ, රහුල භද්‍රයන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරා වැනිය. මෙවන් ජිනපුත්‍රයෙකු (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍රයෙකු) වී අලසව වාසය කිරීම නුසුදුසුය.’’ මෙසේ ජාතියේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

‘‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ စေဝ အသီတိ မဟာသာဝကာ စ ဝီရိယေနေဝ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသု. တွံ ပန ဧတေသံ သဗြဟ္မစာရီနံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇသိ, န ပဋိပဇ္ဇသီ’’တိ ဧဝံ သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

‘‘සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද ලොකුත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගත්තේ වීර්යයෙන්ම ය. ඔබ ඒ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ මඟ අනුගමනය කරන්නේ ද, නැද්ද?’’ මෙසේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

ကုစ္ဆိံ ပူရေတွာ ဌိတအဇဂရသဒိသေ ဝိဿဋ္ဌကာယိကစေတသိကဝီရိယေ ကုသီတပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, အာရဒ္ဓဝီရိယေ ပဟိတတ္တေ ပုဂ္ဂလေ သေဝန္တဿာပိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဝီရိယုပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

කුස පුරවාගෙන වැතිර සිටින පිඹුරෙකු වැනි, කායික හා චෛතසික වීර්යය අත්හළ කුසීත පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති නිවනට යොමු වූ සිත් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටගෙන සිටීම හෝ හිඳගෙන සිටීම ආදී සෑම ඉරියව්වකදීම වීර්යය උපදවා ගැනීම පිණිස ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ, නැවුණු, බර වූ සිත් ඇත්තාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ උපන් එම වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය මගින් භාවනා පාරිපූරියට (සම්පූර්ණත්වයට) පත් වෙයි.

ဧကာဒသ ဓမ္မာ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မော, သံဃော, သီလံ, စာဂေါ, ဒေဝတာနုဿတိ, ဥပသမာနုဿတိ, လူခပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလသေဝနတာ, ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වෙයි. එනම්: බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය, සංඝානුස්සතිය, සීලානුස්සතිය, චාගානුස්සතිය, දේවතානුස්සතිය, උපසමානුස්සතිය, රූක්‍ෂ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සිනිඳු (ප්‍රසාදජනක) පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර දේශනා මෙනෙහි කිරීම සහ ඒ (ප්‍රීතිය) කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි.

ဗုဒ္ဓဂုဏေ အနုဿရန္တဿာပိ ဟိ ယာဝ ဥပစာရာ သကလသရီရံ ဖရမာနော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဓမ္မသံဃဂုဏေ အနုဿရန္တဿာပိ, ဒီဃရတ္တံ အခဏ္ဍံ ကတွာ ရက္ခိတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဂိဟိနော ဒသသီလပဉ္စသီလာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဒုဗ္ဘိက္ခဘယာဒီသု ပဏီတံ ဘောဇနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဒတွာ ‘‘ဧဝံ နာမ အဒမှာ’’တိ စာဂံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဂိဟိနောပိ ဧဝရူပေ ကာလေ သီလဝန္တာနံ ဒိန္နဒါနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ယေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဒေဝတ္တံ ပတ္တာ, တထာရူပါနံ အတ္တနိ အတ္ထိတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘိတာ ကိလေသာ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ ဝဿာနိ [Pg.199] န သမုဒါစရန္တီတိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, စေတိယဒဿနဗောဓိဒဿနထေရဒဿနေသု အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသူစိတလူခဘာဝေ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန ဂဒြဘပိဋ္ဌရဇသဒိသေ လူခပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒဗဟုလေ မုဒုစိတ္တေ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလေ သေဝန္တဿာပိ, ရတနတ္တယဂုဏပရိဒီပကေ ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ပီတိဥပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

බුදුගුණ මෙනෙහි කරන්නාට උපචාර සමාධිය දක්වා මුළු ශරීරයම පුරා පැතිර යන ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. එමෙන්ම ධර්ම සහ සංඝ ගුණ මෙනෙහි කරන්නාට ද, බොහෝ කලක් නොකැඩී ආරක්ෂා කරන ලද චතුපාරිසුද්ධි සීලය මෙනෙහි කරන පැවිද්දාට ද, දස සිල් හෝ පන් සිල් මෙනෙහි කරන ගිහියාට ද, දුර්භික්ෂ බිය ආදී අවස්ථාවල සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට ප්‍රණීත භෝජන පූජා කර 'මම මෙවැනි දානයක් දුන්නෙමි' යි එම පරිත්‍යාගය මෙනෙහි කරන්නාට ද, එවැනි කාලයක සිල්වතුන්ට දුන් දානය මෙනෙහි කරන ගිහියාට ද, යම් ගුණධර්ම නිසා දෙවිවරු දේවත්වයට පත් වූයේ ද එවැනි ගුණධර්ම තමන් තුළ ද පවතින බව මෙනෙහි කරන්නාට ද, සමපත්තීන් මගින් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් හැට හෝ හැත්තෑ වසරක් මුළුල්ලෙහි පවා මතු නොවන බව මෙනෙහි කරන්නාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. එමෙන්ම චෛත්‍ය වැඳීම, බෝධි වැඳීම සහ මහා තෙරුන් වහන්සේලා දැකීම වැනි අවස්ථාවල ගෞරවයක් හෝ ශ්‍රද්ධාවක් නැති, කොටළු පිටේ ඇති දූවිලි වැනි රූක්‍ෂ පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි අතිශය ප්‍රසාදය ඇති මෘදු සිත් ඇති සිනිඳු පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, තෙරුවන් ගුණ ප්‍රකාශ කරන ප්‍රසාදජනක සූත්‍ර මෙනෙහි කරන්නාට ද, සිටගෙන සිටීම හෝ හිඳගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී ප්‍රීතිය උපදවා ගැනීම පිණිස ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ උපන් එම ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය මගින් සම්පූර්ණත්වයට පත් වෙයි.

သတ္တ ဓမ္မာ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ပဏီတဘောဇနသေဝနတာ, ဥတုသုခသေဝနတာ, ဣရိယာပထသုခသေဝနတာ, မဇ္ဈတ္တပယောဂတာ, သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, ပဿဒ္ဓကာယ-ပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය (සිතේ සහ කයේ සැහැල්ලු බව) ඉපදීම පිණිස කරුණු හතක් හේතු වෙයි. එනම්: ප්‍රණීත භෝජන සේවනය කිරීම, සුදුසු දේශගුණය (උතු) සේවනය කිරීම, සැපදායක ඉරියව් සේවනය කිරීම, මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගය, නොසන්සුන් කය ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සන්සුන් කය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ (පස්සද්ධිය) කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි.

ပဏီတဉှိ သိနိဒ္ဓံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇန္တဿာပိ, သီတုဏှေသု ဥတူသု ဌာနာဒီသု စ ဣရိယာပထေသု သပ္ပာယံ ဥတုဉ္စ ဣရိယာပထဉ္စ သေဝန္တဿာပိ ပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယော ပန မဟာပုရိသဇာတိကော သဗ္ဗဥတုဣရိယာပထက္ခမောဝ ဟောတိ, န တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယဿ သဘာဂဝိသဘာဂတာ အတ္ထိ, တဿေဝ ဝိသဘာဂေ ဥတုဣရိယာပထေ ဝဇ္ဇေတွာ သဘာဂေ သေဝန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မဇ္ဈတ္တပယောဂေါ ဝုစ္စတိ အတ္တနော စ ပရဿ စ ကမ္မဿကတပစ္စဝေက္ခဏာ. ဣမိနာ မဇ္ဈတ္တပယောဂေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယော လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ပရံ ဝိဟေဌယမာနောဝ ဝိစရတိ, ဧဝရူပံ သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလံ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, သံယတပါဒပါဏိံ ပဿဒ္ဓကာယံ ပုဂ္ဂလံ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ပဿဒ္ဓိဥပ္ပာဒနတ္ထာယ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

ප්‍රණීත වූ සිනිඳු භෝජන අනුභව කරන්නාට ද, ශීත උෂ්ණ කාලයන්හිදී සහ ඉරියව්වලදී තමන්ට ගැලපෙන දේශගුණය හා ඉරියව් සේවනය කරන්නාට ද පස්සද්ධිය උපදී. සියලු දේශගුණයන් හා ඉරියව් ඉවසන මහා පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් මෙය නොකියන ලදී. යමෙකුට ගැලපෙන හා නොගැලපෙන දේ ඇත්නම්, ඔහු නොගැලපෙන දේශගුණය හා ඉරියව් දුරු කර ගැලපෙන දේ සේවනය කිරීමෙන් පස්සද්ධිය උපදවා ගනී. 'මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගය' යනු තමාගේත් අන්‍යයන්ගේත් කර්මය ස්වකීය කරගත් බව (කම්මස්සකතා) මෙනෙහි කිරීමයි. මෙම මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගයෙන් ද පස්සද්ධිය උපදී. කැට මුගුරු ආදියෙන් අන්‍යයන් පෙළමින් හැසිරෙන නොසන්සුන් කය ඇති පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, හික්මුණු අත් පා ඇති ශාන්ත කය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටගෙන සිටීම හෝ හිඳගෙන සිටීම ආදී සෑම ඉරියව්වකදීම පස්සද්ධිය උපදවා ගැනීම පිණිස ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තාට ද පස්සද්ධිය උපදී. මෙසේ උපන් එම පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය මගින් සම්පූර්ණත්වයට පත් වෙයි.

ဒသ ဓမ္မာ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယတာ, ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ, နိမိတ္တကုသလတာ, သမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနတာ, သမယေ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနတာ, သမယေ သမ္ပဟံသနတာ, သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ, အသမာဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သမာဟိတပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယတာ စ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

සමාධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු දහයක් හේතු වෙයි. එනම්: වස්තු විශද කිරියතාව (අභ්‍යන්තර බාහිර වස්තූන් පිරිසිදුව තබා ගැනීම), ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, භාවනා නිමිත්තෙහි දක්ෂ බව, සුදුසු කල සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීම (දැඩිව අල්ලා ගැනීම), සුදුසු කල සිත නිග්‍රහණය කිරීම (මර්දනය කිරීම), සුදුසු කල සිත සතුටු කිරීම, සුදුසු කල සිත උපේක්ෂාවෙන් යුතුව බැලීම, සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සමාධියක් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ (සමාධිය) කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහි වස්තු විශද කිරියතාව සහ ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම පිළිබඳව ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය යටතේ විස්තර කළ පරිදිම දත යුතුය.

နိမိတ္တကုသလတာ [Pg.200] နာမ ကသိဏနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟဏကုသလတာ. သမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟိ လီနံ စိတ္တံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနေန တဿ ပဂ္ဂဏှနံ. သမယေ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟိ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနေန တဿ နိဂ္ဂဏှနံ. သမယေ သမ္ပဟံသနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ပညာပယောဂမန္ဒတာယ ဝါ ဥပသမသုခါနံ ဝိဂမေန ဝါ နိရဿာဒံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ အဋ္ဌသံဝေဂဝတ္ထုပစ္စဝေက္ခဏေန သံဝေဇေတိ. အဋ္ဌ သံဝေဂဝတ္ထူနိ နာမ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ စတ္တာရိ, အပါယဒုက္ခံ ပဉ္စမံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ဒုက္ခန္တိ. ရတနတ္တယဂုဏာနုဿရဏေန စ ပသာဒံ ဇနေတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘သမယေ သမ္ပဟံသနတာ’’တိ.

නිමිත්තෙහි දක්ෂතාව යනු කසිණ නිමිති ඉගෙනගැනීමෙහි ඇති දක්ෂතාවයි. ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීම’ යනු ඉතා ලිහිල් වූ වීර්යය ආදිය නිසා යම් කලෙක සිත පසුබෑමට (ලීන භාවයට) පත්වේ ද, එකල්හි ධම්මවිචය, වීර්යය හා ප්‍රීති යන සම්බොජ්ඣංගයන් ඇති කිරීමෙන් එම සිත ඔසවා තැබීමයි. ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත නිග්‍රහ කිරීම’ යනු අතිශය දැඩි වූ වීර්යය ආදිය නිසා යම් කලෙක සිත විසිරයාමට (උද්ධච්චයට) පත්වේ ද, එකල්හි පස්සද්ධි, සමාධි හා උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන් ඇති කිරීමෙන් එම සිත පාලනය කිරීමයි. ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත සතුටු කිරීම’ යනු ප්‍රඥාව මෙහෙයවීමේ මද බව නිසා හෝ උපශම සුඛය නොලැබීම නිසා හෝ යම් කලෙක සිත නිරාස්වාද (අසතුටු) වේ ද, එකල්හි අටවැදෑරුම් සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කිරීමෙන් සිත සංවේගයට පත් කිරීමයි. අටවැදෑරුම් සංවේග වස්තූන් නම්: ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන සතර ද, පස්වැන්න වූ අපාය දුක්ඛය ද, අතීතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක ද, අනාගතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මූලික කරගත් දුක ද යන මේවාය. තවද තෙරුවන් ගුණ සිහි කිරීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවයි. මෙය ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත සතුටු කිරීම’ (සම්පහංසනතා) යැයි කියනු ලැබේ.

သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ နာမ ယသ္မိံ သမယေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ အနိရဿာဒံ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ သမထဝီထိပဋိပန္နံ စိတ္တံ ဟောတိ, တဒါဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု န ဗျာပါရံ အာပဇ္ဇတိ သာရထိ ဝိယ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ’’တိ. အသမာဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ နာမ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ အပ္ပတ္တာနံ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇနံ. သမာဟိတပုဂ္ဂလသေဝနတာ နာမ ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ သမာဟိတစိတ္တာနံ သေဝနာ ဘဇနာ ပယိရုပါသနာ. တဒဓိမုတ္တတာ နာမ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သမာဓိဥပ္ပာဒနတ္ထမေဝ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာ. ဧဝဉှိ ပဋိပဇ္ဇတော ဧသ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

‘සුදුසු කාලයෙහි උපේක්ෂාවෙන් බැලීම’ යනු යම් කලෙක නිවැරදි පිළිවෙත නිසා සිත පසුබෑමෙන් තොරව, විසිරයාමෙන් තොරව, නිරාස්වාද බවෙන් තොරව, අරමුණෙහි මනාව පවතින ශමථ වීථියට පිළිපන් සිතක් වේ ද, එකල්හි සමබරව දිවෙන අසුන් මෙහෙයවන සාරථියකු මෙන් සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීමට, නිග්‍රහ කිරීමට හෝ සතුටු කිරීමට උත්සාහ නොකර සිටීමයි. මෙය ‘සුදුසු කාලයෙහි උපේක්ෂාවෙන් බැලීම’ (අජ්ඣුපෙක්ඛනතා) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සමාධියක් නොමැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම’ යනු උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය නොලැබූ, විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයන්ගෙන් දුරස් වී සිටීමයි. ‘සමාධිමත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම’ යනු උපචාර සමාධියෙන් හෝ අප්පනා සමාධියෙන් යුත් සන්සුන් සිත් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම හා පිරිවැරීමයි. ‘එයටම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව’ යනු සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී සමාධිය උපදවා ගැනීම පිණිසම නැඹුරු වූ සිතක් ඇති බවයි. මෙලෙස පිළිපදින්නාට මෙම සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ උපන් එම සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ.

ပဉ္စ ဓမ္မာ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ, သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတာ, သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ သတ္တမဇ္ဈတ္တတံ သမုဋ္ဌာပေတိ – ‘‘တွံ အတ္တနောဝ ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနောဝ ကမ္မေန ဂမိဿသိ, ဧသောပိ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနောဝ ကမ္မေန ဂမိဿတိ, တွံ ကံ ကေလာယသီ’’တိ ဧဝံ ကမ္မဿကတပစ္စဝေက္ခဏေန စ – ‘‘ပရမတ္ထတော သတ္တောယေဝ နတ္ထိ, သော တွံ ကံ ကေလာယသီ’’တိ ဧဝံ နိဿတ္တပစ္စဝေက္ခဏေန စ. ဒွီဟေဝါကာရေဟိ သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတံ သမုဋ္ဌာပေတိ – ‘‘ဣဒံ [Pg.201] စီဝရံ အနုပုဗ္ဗေန ဝဏ္ဏဝိကာရတဉ္စေဝ ဇိဏ္ဏဘာဝဉ္စ ဥပဂန္တွာ ပါဒပုဉ္ဆနစောဠကံ ဟုတွာ ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဆဍ္ဍနီယံ ဘဝိဿတိ, သစေ ပနဿ သာမိကော ဘဝေယျ, နာယံ ဧဝံ ဝိနဿိတုံ ဒဒေယျာ’’တိ ဧဝံ အဿာမိကဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန စ, ‘‘အနဒ္ဓနိယံ ဣဒံ တာဝကာလိက’’န္တိ ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန စ. ယထာ စ စီဝရေ, ဧဝံ ပတ္တာဒီသုပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු පහක් හේතු වේ. එනම්: සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්මක් දක්වන පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ එයටම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහිදී කරුණු දෙකකින් සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගනී: ‘තෝ තමාගේම කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේම කර්මයෙන් යන්නෙහිය, මොහු ද තමාගේම කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේම කර්මයෙන් යනු ඇත, එබැවින් තෝ කවරෙකු කෙරෙහි ඇල්මක් දක්වන්නෙහිද?’ යනුවෙන් කර්මස්වකතාව මෙනෙහි කිරීමෙන් සහ ‘පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙක් කියා කෙනෙක් නැත, එසේ තිබියදී තෝ කවරෙකු කෙරෙහි ඇල්මක් දක්වන්නෙහිද?’ යනුවෙන් නිස්සත්ව (සත්වයෙකු නොවන බව) මෙනෙහි කිරීමෙනි. තවද කරුණු දෙකකින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගනී: ‘මෙම සිවුර අනුපිළිවෙළින් පැහැය වෙනස් වී, දිරාපත්ව, පාපිස්නක් බවට පත්ව, සැරයටියක් කෙළවරින් ඉවත දැමිය යුත්තක් වන්නේය; ඉදින් මෙයට අයිතිකරුවෙකු සිටියේ නම් මෙලෙස විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්නේය’ යනුවෙන් අස්වාමික බව මෙනෙහි කිරීමෙන් සහ ‘මෙය බොහෝ කලක් නොපවතින, තාවකාලික දෙයකි’ යනුවෙන් තාවකාලික බව මෙනෙහි කිරීමෙනි. සිවුර සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, පාත්‍රය ආදී අනෙකුත් පිරිකර සම්බන්ධයෙන් ද මෙලෙසම යෙදිය යුතුය.

သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာတိ ဧတ္ထ ယော ပုဂ္ဂလော ဂိဟိ ဝါ အတ္တနော ပုတ္တဓီတာဒိကေ, ပဗ္ဗဇိတော ဝါ အတ္တနော အန္တေဝါသိကသမာနုပဇ္ဈာယကာဒိကေ မမာယတိ, သဟတ္ထာဝ နေသံ ကေသစ္ဆေဒန-သူစိကမ္မ-စီဝရဓောဝန-ရဇန-ပတ္တပစနာဒီနိ ကရောတိ, မုဟုတ္တမ္ပိ အပဿန္တော ‘‘အသုကော သာမဏေရော ကုဟိံ, အသုကော ဒဟရော ကုဟိ’’န္တိ ဘန္တမိဂေါ ဝိယ ဣတော စိတော စ အာလောကေတိ, အညေန ကေသစ္ဆေဒနာဒီနံ အတ္ထာယ ‘‘မုဟုတ္တံ တာဝ အသုကံ ပေသေထာ’’တိ ယာစိယမာနောပိ ‘‘အမှေပိ တံ အတ္တနော ကမ္မံ န ကာရေမ, တုမှေ နံ ဂဟေတွာ ကိလမေဿထာ’’တိ န ဒေတိ, အယံ သတ္တကေလာယနော နာမ. ယော ပန စီဝရပတ္တထာလကကတ္တရယဋ္ဌိအာဒီနိ မမာယတိ, အညဿ ဟတ္ထေန ပရာမသိတုမ္ပိ န ဒေတိ, တာဝကာလိကံ ယာစိတောပိ ‘‘မယမ္ပိ ဣမံ ဓနာယန္တာ န ပရိဘုဉ္ဇာမ, တုမှာကံ ကိံ ဒဿာမာ’’တိ ဝဒတိ, အယံ သင်္ခါရကေလာယနော နာမ. ယော ပန တေသု ဒွီသုပိ ဝတ္ထူသု မဇ္ဈတ္တော ဥဒါသိနော, အယံ သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တော နာမ. ဣတိ အယံ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဧဝရူပံ သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂလံ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တဒုပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

‘සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්මක් දක්වන පුද්ගලයන් දුරු කිරීම’ යන්නෙහි තේරුම මෙයයි: ගිහියෙකු වුව ද තම දූපුතුන් ආදීන් කෙරෙහි, පැවිද්දෙකු වුව ද තම අතවැසි ශිෂ්‍යයන් හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ‘මගේ’ යන හැඟීමෙන් ඇලී සිටින්නේ ද, තමාගේම අතින් ඔවුන්ගේ හිසකෙස් කැපීම, මැහුම් කටයුතු, සිවුරු සේදීම, පඬු පෙවීම, පාත්‍ර පුළුස්සා දීම ආදිය කරන්නේ ද, මොහොතක්වත් ඔවුන් නොදැක ‘අසවල් සාමණේරයන් කොහේද, අසවල් දහරා භික්ෂුව කොහේද’ යැයි පිරිසෙන් වෙන් වූ මුවෙකු මෙන් එහා මෙහා බලන්නේ ද, වෙනත් කෙනෙකු හිසකෙස් කැපීමක් වැනි කාර්යයකට ‘මොහොතකට අසවල් අයව එවන්න’ යැයි ඉල්ලා සිටියත් ‘අපිත් ඔහු ලවා අපේ වැඩ කරවා ගන්නේ නැත, ඔබලා ඔහුව රැගෙන ගොස් වෙහෙසට පත් කරන්නෙහිද?’ යැයි පවසා ඔවුන්ව නොයවන්නේ ද, ඔහු ‘සත්වයන් කෙරෙහි අධික ඇල්ම ඇත්තා’ නම් වේ. යමෙක් සිවුරු, පාත්‍ර, තැටි, කතුරු, සැරයටි ආදිය කෙරෙහි ‘මගේ’ යන හැඟීමෙන් ඇලී සිටින්නේ ද, අන් කෙනෙකුට අතින් අල්ලන්නටවත් නොදෙන්නේ ද, තාවකාලිකව ඉල්ලා සිටියත් ‘අපිත් මෙයට බොහෝ සේ ඇලුම් කරමින් පාවිච්චි නොකර තබාගෙන සිටිමු, ඔබට කොහොම දෙන්නද?’ යැයි පවසන්නේ ද, ඔහු ‘සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්ම ඇත්තා’ නම් වේ. යමෙක් මේ දෙකෙහිම මධ්‍යස්ථව, උපේක්ෂාවෙන් සිටින්නේ ද, ඔහු ‘සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ තැනැත්තා’ නම් වේ. මෙලෙස මෙම උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය, එවැනි සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්මක් දක්වන පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටීම හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී එය උපදවා ගැනීම පිණිස නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තාට ද උපදී. මෙසේ උපන් එම සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ.

အသုဘနိမိတ္တန္တိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘေဒါ ဒသ အသုဘာရမ္မဏာ ဓမ္မာ. ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရောတိ ဧတ္ထ ပန ယောနိသောမနသိကာရော နာမ ဥပါယမနသိကာရော, ပထမနသိကာရော, ဥပ္ပာဒကမနသိကာရော. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

අසුභ නිමිත්ත යනු උද්ධුමාතක ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද වූ දස වැදෑරුම් අසුභ අරමුණු වූ ධර්මයන්ය. ‘යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම’ යන්නෙහි, යෝනිසෝ මනසිකාරය යනු උපාය මනසිකාරයයි, මාර්ග මනසිකාරයයි, කුසල් උපදවන මනසිකාරයයි. තවද කරුණු හයක් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස හේතු වේ. එනම්: අසුභ නිමිත්ත ඉගෙන ගැනීම, අසුභ භාවනාවෙහි නිරත වීම, ඉන්ද්‍රියන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සුදුසු කථා බහයි.

ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဘာဝေန္တဿာပိ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရဿာပိ, စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ အာလောပါနံ ဩကာသေ [Pg.202] သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ –

දස වැදෑරුම් අසුභ නිමිත්ත මනාව උගන්නා තැනැත්තාට ද, එය වඩන තැනැත්තාට ද, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති තැනැත්තාට ද, කෑම පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉඩ තිබියදී නවත්වා, පැන් පානය කර යැපෙන ස්වභාවය ඇති ආහාරයෙහි මාත්‍රඥ බව දන්නා තැනැත්තාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

‘බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට තිබියදී, නවත්වා පැන් පානය කළ යුතුය. නිවනට මෙහෙයවූ සිත් ඇති භික්ෂුවකගේ පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත් වේ.’

အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရသဒိသေ အသုဘဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိမိတ္တာယ-သပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

අසුභ භාවනාවෙහි නිරත වූ, අසුභ කම්මික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී දස අසුභ නිමිති පිළිබඳ වූ සප්පාය කථා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස මෙම ධර්ම සය මගින් (විෂ්කම්භන වශයෙන්) ප්‍රහීණ කරන ලද කාමච්ඡන්දය, අර්හත් මාර්ගය මගින් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

မေတ္တာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဧတ္ထ မေတ္တာတိ ဝုတ္တေ အပ္ပနာပိ ဥပစာရောပိ ဝဋ္ဋတိ, စေတောဝိမုတ္တီတိ အပ္ပနာယေဝ. ယောနိသောမနသိကာရော ဝုတ္တလက္ခဏောဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, မေတ္တာဘာဝနာနုယောဂေါ, ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏတာ, ပဋိသင်္ခါနဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

‘මෙත්තා චේතෝවිමුත්ති’ යන්නෙහි ‘මෙත්තා’ යැයි කී කල්හි අර්පණා මෙන්ම උපචාර (සමාධිය) ද ගත හැකිය. ‘චේතෝවිමුත්ති’ යැයි කී කල්හි අර්පණාව ම ගත යුතුය. යෝනිසෝ මනසිකාරය පෙර කී ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය. තවද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: මෙත්තා නිමිත්ත උගෙනීම, මෙත්තා භාවනාවෙහි නිරත වීම, කම්මස්සකතා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (කර්මය තමා සතු දෙය බව මෙනෙහි කිරීම), ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයෙහි බහුල බව (නිතර මෙනෙහි කිරීම), කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (මෛත්‍රිය පිළිබඳ උචිත කථා) යන්නයි.

ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏာနဉှိ အညတရဝသေန မေတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, တထာ ဩဓိသောအနောဓိသောဒိသာဖရဏဝသေန မေတ္တံ ဘာဝေန္တဿာပိ. ‘‘တွံ ဧတဿ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿသိ? ကိမဿ သီလာဒီနိ နာသေတုံ သက္ခိဿသိ? နနု တွံ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿသိ? ပရဿ ကုဇ္ဈနံ နာမ ဝီတစ္စိကင်္ဂါရတတ္တအယသလာကဂူထာဒီနိ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရိတုကာမတာသဒိသံ ဟောတိ. ဧသောပိ တဝ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿတိ? ကိံ တေ သီလာဒီနိ ဝိနာသေတုံ သက္ခိဿတိ? ဧသ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿတိ? အပ္ပဋိစ္ဆိတပဟေဏကံ ဝိယ ပဋိဝါတံ ခိတ္တရဇောမုဋ္ဌိ ဝိယ စ ဧတဿေဝေသ ကောဓော မတ္ထကေ ပတိဿတီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော စ ပရဿ စ ကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ, ဥဘယကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿာပိ, အဿဂုတ္တတ္ထေရသဒိသေ မေတ္တာဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု မေတ္တာနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ[Pg.203]. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ဗျာပါဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

නිර්දිෂ්ට (පුද්ගලයෙකු උදෙසා) හෝ අනිර්දිෂ්ට (පොදුවේ) හෝ දිශා වශයෙන් පතුරුවන මෛත්‍රිය උගන්නා තැනැත්තාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. එසේම නිර්දිෂ්ට, අනිර්දිෂ්ට හා දිශා වශයෙන් මෛත්‍රිය වඩන්නාට ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. “නුඹ ඔහු කෙරෙහි කිපී කුමක් කරන්නෙහිද? ඔහුගේ සීලාදී ගුණ විනාශ කිරීමට නුඹට හැකිද? නුඹ නුඹගේම කර්මය නිසා පැමිණ නුඹගේම කර්මයෙන්ම යනවා නොවේද? අනුන්ට ක්‍රෝධ කිරීම යනු දැල්වෙන අඟුරු, රත්වූ යකඩ පොලු හෝ අශූචි ආදිය අතින් ගෙන අනෙකාට ගැසීමට තැත් කිරීමක් වැනිය (එය මුලින්ම තමන්ට හානි පමුණුවයි). එය සුළඟට එදිරිව දැමූ දූවිල්ලක් වැනිය. ඔහු නුඹ කෙරෙහි කිපී කුමක් කරනු ඇත්ද? නුඹේ සීලාදී ගුණ විනාශ කිරීමට ඔහුට හැකිද? ඔහු තම කර්මයෙන් පැමිණ තම කර්මයෙන්ම යන්නේය. පිළි නොගත් තෑග්ගක් මෙන් ද, උඩු සුළඟට විසි කළ දූවිලි මිටක් මෙන් ද එම ක්‍රෝධය ඔහුගේම හිස මත පතිත වනු ඇත” යනුවෙන් තමාගේත් අනුන්ගේත් කර්මස්වකීයත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද, එසේ මෙනෙහි කොට ඉවසීමෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ද, අස්සගුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වැනි මෛත්‍රී භාවනාවෙහි නිරත කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. ඉරියව් පවත්වන කල්හි මෛත්‍රිය ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවන්ගෙන් ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස මෙම ධර්ම සය මගින් ප්‍රහීණ කරන ලද ව්‍යාපාදය, අනාගාමී මාර්ගයෙන් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အရတီတိအာဒိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. အပိ စ ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော, ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ, အာလောကသညာမနသိကာရော, အဗ္ဘောကာသဝါသော, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

“මහණෙනි, අරතිය (අකමැත්ත) පවතියි” යනාදී පාඨවල අර්ථය පෙර පරිදිම වේ. තවද ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: අධික ලෙස ආහාර ගැනීමෙහි ඇති නිමිත්ත වටහා ගැනීම (එයින් ථීනමිද්ධය ඇතිවන බව දැන ගැනීම), ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සඤ්ඤාව මනසිකාර කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (ධුතාංග ඇසුරු කළ උචිත කථා) යන්නයි.

အာဟရဟတ္ထကံ, ဘုတ္တဝမိတကံ, တတြဝဋ္ဋကံ, အလံသာဋကံ, ကာကမာသကဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နဿ ဟိ သမဏဓမ္မံ ကရောတော ထိနမိဒ္ဓံ မဟာဟတ္ထီ ဝိယ ဩတ္ထရန္တံ အာဂစ္ဆတိ, စတုပဉ္စအာလောပဩကာသံ ပန ဌပေတွာ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလဿ ဘိက္ခုနော တံ န ဟောတီတိ ဧဝံ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တံ ဂဏှန္တဿပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ. ယသ္မိံ ဣရိယာပထေ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, တတော အညံ ပရိဝတ္တေန္တဿာပိ, ရတ္တိံ စန္ဒာလောကဒီပါလောကဥက္ကာလောကေ ဒိဝါ သူရိယာလောကံ မနသိကရောန္တဿာပိ, အဗ္ဘောကာသေ ဝသန္တဿာပိ, မဟာကဿပတ္ထေရသဒိသေ ပဟီနထိနမိဒ္ဓေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ထိနမိဒ္ဓဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

අධික ලෙස අනුභව කොට, එනම් අතින් ඇද නැගිට්ටවිය යුතු තරමට (ආහරහත්ථක), වමනය වන තරමට (භුත්තවමිතක), බඩගාගෙන යා යුතු තරමට (තත්‍රවට්ටක), ඇඳුම ලිහිල් වන තරමට (අලංසාටක) හෝ කපුටන්ට ඇහිඳීමට හැකි වන තරමට කට පුරා (කාකමාසක) ආහාර ගෙන, රෑ දවල් දෙකෙහි වාඩි වී ශ්‍රමණ ධර්ම පුරන්නාට ථීනමිද්ධය මහා ඇතෙකු මෙන් මැඩගෙන පැමිණෙයි. එහෙත් බත් පිඬු හතරක් පහක් ඉතිරිව තිබියදීම ආහාර ගැනීම නවත්වා පැන් පානය කොට දිවි පවත්වන භික්ෂුවට එය එසේ සිදු නොවේ. මෙලෙස අධික ලෙස අනුභවයෙහි නිමිත්ත වටහා ගන්නා තැනැත්තාට ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. යම් ඉරියව්වකදී ථීනමිද්ධය පැමිණේ ද, එයින් බැහැරව වෙනත් ඉරියව්වකට මාරු වන්නාට ද, රාත්‍රියෙහි සඳ එළිය, පහන් එළිය, හුළු එළිය මෙනෙහි කරන්නාට ද, දහවල් කාලයෙහි සූර්යාලෝකය මෙනෙහි කරන්නාට ද, එළිමහනේ වසන්නාට ද, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ වැනි ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී ධුතාංග ඇසුරු කළ සප්පාය කථා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස ප්‍රහීණ කරන ලද ථීනමිද්ධය අර්හත් මාර්ගය මගින් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ စေတသော ဝူပသမောတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, ဝုဒ္ဓသေဝိတတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

“මහණෙනි, සිතේ සන්සුන් බව පවතියි” යනාදී පාඨ පෙර කී අරුත් ඇති ඒවාමය. තවද උද්ධච්චකුක්කුච්චය (සිතේ නොසන්සුන් බව හා පසුතැවිල්ල) ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: බහුශ්‍රැත බව, විචාරීම (ප්‍රශ්න කිරීම), විනය පිළිබඳ මනා දැනුම, වැඩිහිටියන් (ගුණවතුන්) ඇසුරු කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (කැප අකැප දේ පිළිබඳ උචිත කථා) යන්නයි.

ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာပိ, ဝိနယပညတ္တိယံ စိဏ္ဏဝသီဘာဝတာယ ပကတညုနောပိ, ဝုဒ္ဓေ မဟလ္လကတ္ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တဿာပိ, ဥပါလိတ္ထေရသဒိသေ ဝိနယဓရေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ [Pg.204] ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေ ဥဒ္ဓစ္စဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတီတိ.

බහුශ්‍රැත බව නිසා ද, එනම් එක් නිකායක් හෝ නිකායන් දෙක, තුන, හතර හෝ පහම පෙළ සහ අටුවා වශයෙන් ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට ද උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වෙයි. කැප අකැප දේ පිළිබඳ නිතර ප්‍රශ්න කරන්නාට ද, විනය පැනවීම්වල නිපුණ වූ විනයධරයෙකුට ද, වයසින් හා ගුණයෙන් වැඩිහිටි තෙරුන් වහන්සේලා කරා එළඹෙන්නාට ද, උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වැනි විනයධර කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වෙයි. කැප අකැප දේ පිළිබඳ සප්පාය කථා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස ප්‍රහීණ කරන ලද උද්ධච්චකුක්කුච්චය අතුරින් උද්ධච්චය අර්හත් මාර්ගයෙන් ද, කුක්කුච්චය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ද මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီနိပိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, အဓိမောက္ခဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

“කුසලාකුසල ධර්මයෝ පවතිති” යනාදිය ද පෙර කී අර්ථ ඇත්තාහුමය. තවද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: බහුශ්‍රැත බව, විචාරීම (නිතර ප්‍රශ්න කිරීම), විනය පිළිබඳ මනා දැනුම, අධිමොක්ඛය (තෙරුවන් කෙරෙහි දැඩි විශ්වාසය) බහුල බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (තෙරුවන් ගුණ ඇසුරු කළ උචිත කථා) යන්නයි.

ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ…ပေ… ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘ ပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာပိ, ဝိနယေ စိဏ္ဏဝသီဘာဝဿာပိ, တီသု ရတနေသု ဩကပ္ပနိယသဒ္ဓါသင်္ခါတအဓိမောက္ခဗဟုလဿာပိ, သဒ္ဓါဓိမုတ္တေ ဝက္ကလိတ္ထေရသဒိသေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒေသနံ တီဟိ ဘဝေဟိ နိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

බහුශ්‍රැත බව මගින් නිකායන් පහම පෙළ හා අටුවා සහිතව ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. තෙරුවන් අරභයා නිතර ප්‍රශ්න විමසන්නාට ද, විනයෙහි නිපුණ වූවන්ට ද, තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති කරගත් අචල ශ්‍රද්ධාව හා අධිමොක්ඛය ඇති තැනැත්තාට ද, ශ්‍රද්ධාධිමුක්ත වූ වක්කලී තෙරුන් වහන්සේ වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. තෙරුවන් ගුණ ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවලින් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස ප්‍රහීණ වූ විචිකිච්ඡාව සෝවාන් මාර්ගය මගින් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි දේශනාව භව තුනෙන්ම මිදීම පිණිස අර්හත් ඵලය මුදුන්පත් කරමින් නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා අර්හත්වයට පත් වූහ.

၂. ပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමා විය.

၂၃၃. ဒုတိယေ သမ္ဗဟုလာတိ ဝိနယပရိယာယေန တယော ဇနာ သမ္ဗဟုလာတိ ဝုစ္စန္တိ, တတော ပရံ သံဃော. သုတ္တန္တပရိယာယေန တယော တယော ဧဝ, တတော ဥဒ္ဓံ သမ္ဗဟုလာ. ဣဓ သုတ္တန္တပရိယာယေန သမ္ဗဟုလာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိံသူတိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌာ. တေ ပန န တာဝ ပဝိဋ္ဌာ, ‘‘ပဝိသိဿာမာ’’တိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန ပဝိသိံသူတိ ဝုတ္တာ. ယထာ ကိံ? ယထာ ‘‘ဂါမံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တပုရိသော တံ ဂါမံ အပတ္တောပိ ‘‘ကဟံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂါမံ ဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ. ပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာရာမောတိ ဇေတဝနဿ အဝိဒူရေ အညတိတ္ထိယာနံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာရာမော အတ္ထိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သမဏော အာဝုသောတိ အာဝုသော တုမှာကံ သတ္ထာ သမဏော ဂေါတမော.

233. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'සම්බහුලා' යන්නෙන් විනය පර්යායට අනුව පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු 'සම්බහුල' (බොහෝ) යැයි කියනු ලැබේ. ඊට වඩා වැඩි වූ විට 'සංඝ' නම් වේ. සූත්‍ර පර්යායට අනුව තිදෙනෙකු යනු තිදෙනෙකුම වන අතර, ඊට වඩා වැඩි වූ විට 'සම්බහුල' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'සම්බහුල' යනු සූත්‍ර පර්යායට අනුව බව දත යුතුය. 'පිණ්ඩපාතය සඳහා ඇතුළු වූහ' යනු පිණ්ඩපාතය සඳහා පිවිසුණු බවයි. ඔවුන් තවමත් ඇතුළු වී නොමැති වුවද, 'ඇතුළු වන්නෙමු' යැයි පිටත් වූ බැවින් 'ඇතුළු වූහ' යැයි පවසන ලදී. ඒ කෙසේද යත්? යම් පුරුෂයෙක් 'ගමට යන්නෙමි' යැයි නික්මුණු විට ගමට නොපැමිණියේ වුවද, 'අසවල් තැනැත්තා කොහිදැයි' ඇසූ විට 'ගමට ගියේය' යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙනි. 'පරිබ්‍රාජකයන්ගේ ආරාමය' යනු ජේතවනයට නුදුරින් වූ අන්‍ය තීර්ථක පරිබ්‍රාජකයන්ගේ ආරාමයයි, එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. 'ඇවැත්නි, ශ්‍රමණ' යනු 'ඇවැත්නි, ඔබගේ ශාස්තෘ වූ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ' යන්නයි.

မယမ္ပိ ခေါ အာဝုသော သာဝကာနံ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေမာတိ တိတ္ထိယာနံ သမယေ ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏာ ပဟာတဗ္ဗာ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ဧတံ နတ္ထိ[Pg.205]. တေ ပန အာရာမံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ ဌတွာ အညံ ဩလောကေန္တော ဝိယ အညဝိဟိတကာ ဝိယ ဟုတွာ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုဏန္တိ. တတော ‘‘သမဏော ဂေါတမော ‘ဣဒံ ပဇဟထ ဣဒံ ဘာဝေထာ’တိ ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ အတ္တနော အာရာမံ ဂန္တွာ အာရာမမဇ္ဈေ အာသနံ ပညာပေတွာ ဥပဋ္ဌာယကဥပဋ္ဌာယိကာဟိ ပရိဝုတာ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ကာယံ ဥန္နာမေတွာ အတ္တနော သယမ္ဘူဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓါကာရံ ဒဿေန္တာ – ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏာ နာမ ပဟာတဗ္ဗာ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာမ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ကထေန္တိ.

'ඇවැත්නි, අපි ද ශ්‍රාවකයන්ට මෙසේ ධර්මය දේශනා කරමු' යන්නෙහි, තීර්ථකයන්ගේ දර්ශනයෙහි 'පඤ්ච නීවරණයන් ප්‍රහීණය කළ යුතුය, සප්ත බොජ්ඣංගයන් වැඩිය යුතුය' යන්නක් නැත. ඔවුන් ආරාමයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට අන් දෙයක් බලන්නාක් මෙන් හෝ අන් කටයුත්තක යෙදෙන්නාක් මෙන් සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරති. ඉන්පසු 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මෙය අත්හරින්න, මෙය වඩන්නැයි පවසති' යන්න සලකාගෙන තමන්ගේ ආරාමයට ගොස්, ආරාමය මධ්‍යයෙහි අසුන් පනවා උපස්ථායක උපස්ථායිකාවන් පිරිවරාගෙන, හිස ඔසවා කය කෙළින් කරගෙන තමන්ගේ ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් පරිද්දෙන් දක්වමින් - 'පඤ්ච නීවරණයන් ප්‍රහීණය කළ යුතුය, සප්ත බොජ්ඣංගයන් වැඩිය යුතුය' යැයි පවසති.

ဣဓ နော အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပညာပနေ. ကော ဝိသေသောတိ ကိံ အဓိကံ? ကော အဓိပ္ပယာသောတိ ကော အဓိကပ္ပယောဂေါ? ကိံ နာနာကရဏန္တိ ကိံ နာနတ္တံ? ဓမ္မဒေသနာယ ဝါ ဓမ္မဒေသနန္တိ ယဒိဒံ သမဏဿ ဝါ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ အမှာကံ ဓမ္မဒေသနံ, အမှာကံ ဝါ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနံ အာရဗ္ဘ နာနာကရဏံ ဝုစ္စေယျ, တံ ကိန္နာမာတိ ဝဒန္တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော.

'ඇවැත්නි, මෙහි අපගේ' යන්නෙහි, 'මෙහි' යනු මෙම පැනවීමෙහි හෝ ඉගැන්වීමෙහි යන්නයි. 'විශේෂය කුමක්ද' යනු වැඩිමනත් කුමක්ද යන්නයි? 'අධිප්‍රාය (අදහස) කුමක්ද' යනු වැඩිමනත් ප්‍රයෝගය කුමක්ද යන්නයි? 'නානාකරණය (වෙනස) කුමක්ද' යනු වෙනස කුමක්ද යන්නයි? ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ධර්ම දේශනාව හා අපගේ ධර්ම දේශනාව අතර හෝ අපගේ ධර්ම දේශනාව හා ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ධර්ම දේශනාව අතර යම් වෙනසක් විමසන්නේ නම්, ඒ කුමක්දැයි ඔවුන් පවසති. දෙවන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

နေဝ အဘိနန္ဒိံသူတိ ‘‘ဧဝမေဝ’’န္တိ န သမ္ပဋိစ္ဆိံသု. နပ္ပဋိက္ကောသိံသူတိ ‘‘နယိဒံ ဧဝ’’န္တိ န ပဋိသေဓိံသု. ကိံ ပန တေ ပဟောန္တာ ဧဝံ အကံသု, ဥဒါဟု အပ္ပဟောန္တာတိ? ပဟောန္တာ. န ဟိ တေ ဧတ္တကံ ကထံ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ ‘‘အာဝုသော တုမှာကံ သမယေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ပဟာတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝေတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဧဝံ ပန တေသံ အဟောသိ – ‘‘အတ္ထိ နော ဧတံ ကထာပါဘတံ, မယံ ဧတံ သတ္ထု အာရောစေဿာမ, အထ နော သတ္ထာ မဓုရဓမ္မဒေသနံ ဒေသေဿတီ’’တိ.

'සතුටු නොවූහ' යනු 'එසේමය' කියා පිළි නොගත්හ. 'ප්‍රතික්ෂේප නොකළහ' යනු 'මෙය එසේ නොවේ' යැයි ප්‍රතික්ෂේප නොකළහ. ඔවුන්ට එසේ කිරීමට හැකියාව තිබියදී එසේ කළාහුද? නැතහොත් හැකියාව නැති බැවින් එසේ කළාහුද? ඔවුන්ට හැකියාව තිබුණි. 'ඇවැත්නි, ඔබගේ දර්ශනයෙහි ප්‍රහීණය කළ යුතු පඤ්ච නීවරණයන් හෝ වැඩිය යුතු සප්ත බොජ්ඣංගයන් නැත' යැයි මෙපමණක් කීමට ඔවුන්ට නොහැකි වූවා නොවේ. ඔවුහු එයට සමත් වූහ. එහෙත් ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි - 'අපට මෙම කථා පඬුර ලැබී ඇත, අපි මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේට පවසන්නෙමු, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ අපට මිහිරි ධර්ම දේශනාවක් දේශනා කරන සේක' යනුවෙනි.

ပရိယာယောတိ ကာရဏံ. န စေဝ သမ္ပာယိဿန္တီတိ သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ဥတ္တရိဉ္စ ဝိဃာတန္တိ အသမ္ပာယနတော ဥတ္တရိမ္ပိ ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇိဿန္တိ. သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ အသက္ကောန္တာနဉှိ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ တံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိသယသ္မိန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာတိ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ အဝိသယေ ပဉှော ပုစ္ဆိတောတိ အတ္ထော. သဒေဝကေတိ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကေ. သမာရကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တီဏိ ဌာနာနိ လောကေ ပက္ခိပိတွာ ဒွေ ပဇာယာတိ, ပဉ္စဟိပိ သတ္တလောကမေဝ ပရိယာဒိယိတွာ ဧတသ္မိံ သဒေဝကာဒိဘေဒေ လောကေ [Pg.206] ဒေဝံ ဝါ မနုဿံ ဝါ န သမနုပဿာမီတိ ဒီပေတိ. ဣတော ဝါ ပန သုတွာတိ ဣတော ဝါ ပန မမ သာသနတော သုတွာ. ဣတော သုတွာ ဟိ တထာဂတော တထာဂတသာဝကောပိ အာရာဓေယျ, ပရိတောသေယျ, အညထာ အာရာဓနာ နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

'පර්යාය' යනු හේතුවයි. 'පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වනු ඇත' යනු සවිස්තරව පිළිතුරු දීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. 'වැඩිමනත් වෙහෙසක්' යනු පිළිතුරු දීමට නොහැකි වීම නිසා ඊටත් වඩා දුකකට පත්වනු ඇත යන්නයි. පිළිතුරු දීමට නොහැකි වූවන්ට දුකක් උපදී. 'මහණෙනි, අවිෂයෙහි (විෂය නොවන තැනක)' යන්නෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'යථා' යනු හේතුව දක්වන වචනයකි. එනම් යම් හෙයකින් තමන්ට විෂය නොවන දෙයක ප්‍රශ්නය අසන ලද නිසා යන අර්ථයයි. 'දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි' යනු දෙවියන් සමග වූ යන අර්ථයයි. මාරයන්, බ්‍රහ්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ ලෝකයෙහි ස්ථාන තුනක් (දේව, මාර, බ්‍රහ්ම) ඇතුළත් කොට, 'ප්‍රජාව' යන්නෙහි පද දෙකක් (ශ්‍රමණ, බ්‍රාහ්මණ) ඇතුළත් කොට, පද පහකින් මුළු සත්ව ලෝකයම ගෙන, මෙම දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිවකු (මෙම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දිය හැකි අයකු) මම නොදකිමි යි දක්වයි. 'මෙයින් අසා හෝ' යනු මාගේ ශාසනයෙන් අසා හෝ යන්නයි. මෙයින් අසා තථාගතයන් වහන්සේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයෙකු හෝ සතුටු කළ හැකිය, අන්‍ය ආකාරයකින් සතුටු කිරීමක් නැති බව දක්වයි.

ဣဒါနိ အတ္တနော တေသံ ပဉှာနံ ဝေယျာကရဏေန စိတ္တာရာဓနံ ဒဿေန္တော ကတမော စ ဘိက္ခဝေ ပရိယာယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ အတ္တနော ပဉ္စက္ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဆန္ဒရာဂေါ. ဗဟိဒ္ဓါ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ပရေသံ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဆန္ဒရာဂေါ. ဥဒ္ဒေသံ ဂစ္ဆတီတိ ဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဗျာပါဒေါတိ အတ္တနော ဟတ္ထပါဒါဒီသု ဥပ္ပန္နပဋိဃော. ဗဟိဒ္ဓါ ဗျာပါဒေါတိ ပရေသံ တေသု ဥပ္ပန္နပဋိဃော. အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာတိ အတ္တနော ခန္ဓေသု ဝိမတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဗဟိဒ္ဓါ အဋ္ဌသု ဌာနေသု မဟာဝိစိကိစ္ဆာ. အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု သတီတိ အဇ္ဈတ္တိကေ သင်္ခါရေ ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု သတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေပိ ဧသေဝ နယော.

දැන් තමන් වහන්සේ එම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ඔවුන්ගේ සිත් සතුටු කරන ආකාරය දක්වමින් 'මහණෙනි, ඒ පර්යාය කවරේද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අභ්‍යන්තර කාමච්ඡන්දය' යනු තමාගේ පඤ්චස්කන්ධය අරභයා උපන් ඡන්ද රාගයයි. 'බාහිර කාමච්ඡන්දය' යනු අන්‍යයන්ගේ පඤ්චස්කන්ධය අරභයා උපන් ඡන්ද රාගයයි. 'ගණනයට පැමිණෙයි' යනු සංඛ්‍යාවට ඇතුළත් වේ යන්නයි. 'අභ්‍යන්තර ව්‍යාපාදය' යනු තමාගේ අත් පා ආදිය කෙරෙහි උපන් පිළිගැටීමයි (ක්‍රෝධයයි). 'බාහිර ව්‍යාපාදය' යනු අන්‍යයන්ගේ ඒ අත් පා කෙරෙහි උපන් පිළිගැටීමයි. 'අභ්‍යන්තර ධර්මයන්හි විචිකිච්ඡාව' යනු තමාගේ ස්කන්ධයන් කෙරෙහි පවත්නා සැකයයි. 'බාහිර ධර්මයන්හි විචිකිච්ඡාව' යනු බාහිර වූ අටතැන්හි (බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ ආදී) පවත්නා මහා විචිකිච්ඡාවයි. 'අභ්‍යන්තර ධර්මයන්හි සතිය' යනු තමා තුළ පවත්නා සංස්කාරයන් පිරිසිඳ බලන්නාට උපදින සතියයි. 'බාහිර ධර්මයන්හි සතිය' යනු බාහිර සංස්කාරයන් පිරිසිඳ බලන්නාට උපදින සතියයි. ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ကာယိကန္တိ စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. စေတသိကန္တိ – ‘‘န တာဝါဟံ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမိ, ယာဝ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိဿတီ’’တိ ဧဝံ ကာယပယောဂံ ဝိနာ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ကာယပ္ပဿဒ္ဓီတိ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ ဒရထပဿဒ္ဓိ. စိတ္တပ္ပဿဒ္ဓီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဒရထပဿဒ္ဓိ. ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော.

'කායික' යනු සක්මන් භාවනාවෙහි යෙදෙන තැනැත්තාට උපදින වීර්යයයි. 'චෛතසික' යනු 'යම් තාක් මාගේ සිත උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදෙන්නේ නැද්ද, ඒ තාක් මම මෙම පර්යංකය (ඉඳගෙන සිටින ඉරියව්ව) බිඳ නොදමමි' යි මෙසේ කායික ප්‍රයෝගයෙන් තොරව උපදින වීර්යයයි. 'කාය පස්සද්ධිය' යනු (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර යන) ස්කන්ධ තුනෙහි දැවිල්ල සංසිඳීමයි. 'චිත්ත පස්සද්ධිය' යනු විඥානස්කන්ධයෙහි දැවිල්ල සංසිඳීමයි. උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයෙහි ද සති සම්බොජ්ඣංගය හා සමාන වූ විනිශ්චය දත යුතුය.

ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ဧတေသု ဟိ အဇ္ဈတ္တဓမ္မေသု သတိ, ပဝိစယော, ဥပေက္ခာတိ ဣမေ အတ္တနော ခန္ဓာရမ္မဏတ္တာ လောကိယာဝ ဟောန္တိ, တထာ မဂ္ဂံ အပတ္တံ ကာယိကဝီရိယံ. အဝိတက္ကအဝိစာရာ ပန ပီတိသမာဓီ ကိဉ္စာပိ ရူပါဝစရာ ဟောန္တိ, ရူပါဝစရေ ပန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီတိ လောကုတ္တရာဝ ဟောန္တိ. ယေ စ ထေရာ ဗြဟ္မဝိဟာရဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနာဒီသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ, တေသံ မတေန ရူပါဝစရာပိ အရူပါဝစရာပိ ဟောန္တိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ဟိ အရူပါဝစရေ ပီတိယေဝ ဧကန္တေန န လဗ္ဘတိ, သေသာ ဆ မိဿကာဝ ဟောန္တီတိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ကေစိ ဘိက္ခူ သောတာပန္နာ ဇာတာ, ကေစိ သကဒါဂါမီ, ကေစိ အနာဂါမီ, ကေစိ အရဟန္တောတိ.

මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ සම්බොජ්ඣංගයන් පවසන ලදී. මෙහි අභ්‍යන්තර ධර්මයන් විෂයෙහි පවත්නා සති, ධර්මවිචය, උපෙක්ඛා යන මේවා තමාගේ ස්කන්ධයන් අරමුණු කරන බැවින් ලෞකිකම වෙති. එමෙන්ම මාර්ගයට පත් නොවූ කායික වීර්යය ද එසේමය. විතර්ක විචාර රහිත වූ පීති හා සමාධි යන මොහු රූපාවචර වූවත්, රූපාවචරයෙහි (නිෂ්පර්යාය) බොජ්ඣංගයන් නොලැබෙන බැවින් ලෝකෝත්තරම වෙති. යම් ස්ථවිර කෙනෙක් බ්‍රහ්මවිහාර හා විපස්සනාවට පදනම් වන ධ්‍යානයන්හි බොජ්ඣංගයන් දක්වද්ද, ඔවුන්ගේ මතය අනුව ඒවා රූපාවචර ද අරූපාවචර ද වෙති. බොජ්ඣංගයන් අතුරින් අරූපාවචරයෙහි පීතිය ඒකාන්තයෙන්ම නොලැබේ, ඉතිරි හය මිශ්‍ර (ලෞකික ලෝකෝත්තර) වන බව දත යුතුය. දේශනාව අවසානයෙහි ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා සෝවාන් වූහ, ඇතැම්හු සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැම්හු අනාගාමී වූහ, ඇතැම්හු රහත් වූහ.

၃. အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අග්ගි සූත්‍ර වර්ණනාව (අග්ගි සූත්‍රයෙහි අටුවාවයි).

၂၃၄. တတိယေ [Pg.207] သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီတိ လောဏဓူပနံ ဝိယ သဗ္ဗကမ္မိကာမစ္စံ ဝိယ စ သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ လောဏဓူပနံ သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသုပိ နိဝိသတိ, ယထာ စ သဗ္ဗကမ္မိကော အမစ္စော ယောဓကမ္မမ္ပိ ကရောတိ မန္တကမ္မမ္ပိ ပဋိဟာရကမ္မမ္ပီတိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ သာဓေတိ, ဧဝံ ဥဒ္ဓတဿ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနံ, လီနဿ ပဂ္ဂဏှနန္တိ သဗ္ဗမေတံ သတိယာ ဣဇ္ဈတိ, န သက္ကာ ဝိနာ သတိယာ ဧတံ သမ္ပာဒေတုံ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာ.

234. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, මම සිහිය (සතිය) සෑම කල්හිම ප්‍රයෝජනවත් යැයි කියමි' යන්නෙහි අර්ථය නම්, සියලු වෑංජනවලට අවශ්‍ය වන ලුණු මෙන් ද, සියලු රාජකාරිවල නිරත වන අමාත්‍යවරයෙකු මෙන් ද, සෑම තැනකදීම සතිය අවශ්‍ය බව මම වදාරමි යන්නයි. යම් සේ ලුණු සියලු වෑංජනවලට ඇතුළත් වේ ද, යම් සේ සියලු කටයුතුවල දක්ෂ අමාත්‍යවරයෙකු යුධ කටයුතු මෙන්ම මන්ත්‍රණ කටයුතු හා ද්වාරපාලක කටයුතු ආදී සියලු කិច្චයන් සාර්ථක කර දෙයි ද, එසේම නොසන්සුන් වූ සිත දමනය කිරීම ද, පසුබට වූ සිත ප්‍රබෝධවත් කිරීම ද යන මේ සියල්ල සතිය මගින් ම සිද්ධ වේ. සතියෙන් තොරව මෙය සිදු කළ නොහැක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනා බොජ්ඣංගයන් ම දේශනා කර ඇත.

၄. မေတ္တာသဟဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මෛත්‍රී සහගත සූත්‍රයේ වර්ණනාව (විස්තරය).

၂၃၅. စတုတ္ထေ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာတိအာဒိ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၄၀-၂၄၁) ဝိတ္ထာရိတမေဝ. မယမ္ပိ ခေါ, အာဝုသော, သာဝကာနံ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေမာတိ ဣဒမ္ပိ တေ ပုရိမနယေနေဝ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဝဒန္တိ. တိတ္ထိယာနဉှိ သမယေ ပဉ္စနီဝရဏပ္ပဟာနံ ဝါ မေတ္တာဒိဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ ဝါ နတ္ထိ. ကိံ ဂတိကာ ဟောတီတိ ကိံ နိပ္ဖတ္တိ ဟောတိ. ကိံ ပရမာတိ ကိံ ဥတ္တမာ. ကိံ ဖလာတိ ကိံ အာနိသံသာ. ကိံ ပရိယောသာနာတိ ကိံ နိဋ္ဌာ. မေတ္တာသဟဂတန္တိ မေတ္တာယ သဟဂတံ သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တံ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဝိဝေကနိဿိတာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

235. සතරවන සූත්‍රයෙහි 'මෙත්තාසහගතේන චේතසා' (මෛත්‍රී සහගත සිතින්) යනාදී සියල්ල සියලු ආකාරයෙන් ම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ඇවැත්නි, අපි ද ශ්‍රාවකයන්ට මෙසේ ධර්මය දේශනා කරමු' යන්න තීර්ථකයන් පවසන්නේ ද පෙර ක්‍රමයට ම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ය. මක්නිසාද යත් තීර්ථකයන්ගේ ආගමෙහි පංච නීවරණ ප්‍රහාණය හෝ මෛත්‍රී ආදී බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවන් නොමැති බැවිනි. 'කිං ගතිකා' යනු කුමන ප්‍රතිඵලයක් ඇද්ද යන්නයි. 'කිං පරමා' යනු කුමන උත්තරීතර අවසානයක් ඇද්ද යන්නයි. 'කිං ඵලා' යනු කුමන ආනිසංස ඇද්ද යන්නයි. 'කිං පරියෝසානා' යනු කුමන නිමාවක් ඇද්ද යන්නයි. 'මෙත්තාසහගතං' යනු මෛත්‍රිය හා එක් වූ, සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය. 'විවේකනිස්සිත' ආදියෙහි අර්ථ පෙර සඳහන් කළ පරිදි ම වේ.

အပ္ပဋိကူလန္တိ ဒုဝိဓံ အပ္ပဋိကူလံ – သတ္တအပ္ပဋိကူလဉ္စ, သင်္ခါရအပ္ပဋိကူလဉ္စ. တသ္မိံ အပ္ပဋိကူလေ ဣဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ အတ္ထော. ပဋိကူလသညီတိ အနိဋ္ဌသညီ. ကထံ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝိဟရတိ? အသုဘဖရဏံ ဝါ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ‘‘ကထံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ. ပဋိကူလေ ပန အနိဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာဖရဏံ ဝါ ဓာတုမနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကထံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇). ဥဘယမိဿကပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အပ္ပဋိကူလပ္ပဋိကူလေသု ဟိ တဒေဝ အသုဘဖရဏံ ဝါ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ [Pg.208] ဝါ ကရောန္တော ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ပဋိကူလာပဋိကူလေသု စ တဒေဝ မေတ္တာဖရဏံ ဝါ ဓာတုမနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇) နယေန ဝုတ္တံ ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခံ ပဝတ္တယမာနော ‘‘အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'අප්‍රතිකුල' (පිළිකුල් නොවන) යනු සත්ත්ව අප්‍රතිකුල හා සංස්කාර අප්‍රතිකුල වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි අර්ථය නම් පිළිකුල් නොවන ඉෂ්ට වස්තුවෙහි යන්නයි. 'පටිකූලසඤ්ඤී' යනු අනිෂ්ට වශයෙන් සංඥා කිරීමයි. එහි කෙසේ වසයි ද? අසුභය පැතිරවීමෙන් හෝ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙනි. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙය මෙසේ වදාරන ලදී: 'පිළිකුල් නොවන දෙයෙහි පිළිකුල් සහගත සංඥාවෙන් කෙසේ වසයි ද? ඉෂ්ට වස්තුවෙහි අසුභ වශයෙන් පතුරුවයි, නැතහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.' පිළිකුල් සහගත වූ අනිෂ්ට වස්තුවෙහි මෛත්‍රිය පැතිරවීමෙන් හෝ ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් අප්‍රතිකුල සංඥාවෙන් යුක්තව වසන්නේ නමි. එය මෙසේ වදාරන ලදී: 'පිළිකුල් සහගත දෙයෙහි අප්‍රතිකුල සංඥාවෙන් කෙසේ වසයි ද? අනිෂ්ට වස්තුවෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවයි, නැතහොත් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.' මිශ්‍ර වූ අවස්ථාවලදී ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය. පිළිකුල් නොවන හා පිළිකුල් සහගත වූ දෑ කෙරෙහි අසුභය පැතිරවීමෙන් හෝ අනිත්‍ය මෙනෙහි කිරීමෙන් පිළිකුල් සංඥාවෙන් යුක්තව වසයි. පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන දෑ කෙරෙහි මෛත්‍රිය හෝ ධාතු මනසිකාරය වැඩීමෙන් අප්‍රතිකුල සංඥාවෙන් වසයි. 'ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු නොවෙයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ සළංගුපේක්ඛාව පවත්වන්නා, 'පිළිකුල් වූ ද නොවූ ද යන දෙකම දුරු කොට උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව සිහි නුවණින් යුතුව වසයි' යනුවෙන් දත යුතුය.

ဧတ္တာဝတာ စ ဣမဿ ဘိက္ခုနော မေတ္တာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အရိယိဒ္ဓိယာ စ ဒဿိတတ္တာ ဒေသနာ ဝိနိဝဋ္ဋေတဗ္ဗာ သိယာ. ဣဒံ ပန မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တောပိ ယော အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ, ယသ္မာ တဿ အရဟတ္တပရမာ မေတ္တာ န ဟောတိ. ယံပရမာ ပန ဟောတိ, တံ ဒဿေတဗ္ဗံ. တသ္မာ တဿ ဒဿနတ္ထံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ပရတော သဗ္ဗသော ဝါ ပန ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန ပုန ဒေသနာရမ္ဘပယောဇနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෛත්‍රී භාවනාවෙන් තෙවන හෝ සතරවන ධ්‍යානය උපදවා එය ම පාදක කරගෙන විපස්සනාව වඩා අර්හත් භාවයට පත් වූ භික්ෂුවට, විපස්සනාව සමඟ ම මාර්ග සම්බොජ්ඣංගයන් හා ආර්ය සෘද්ධිය පෙන්වා දුන් බැවින් දේශනාව නිමවිය යුතුව තිබිණි. එහෙත් යම් භික්ෂුවක් මෙම මෛත්‍රී ධ්‍යානය පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විමසන නමුත් අර්හත් භාවයට පත් වීමට අපොහොසත් වේ ද, ඔහුට එම මෛත්‍රිය අර්හත් ඵලය අවසානය කොට පවතින්නේ නැත. එවිට ඔහුට එම මෛත්‍රිය උපරිම වශයෙන් ගෙන යන තැන පෙන්වා දිය යුතුය. ඒ සඳහා මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. රූප සංඥාවන් ඉක්මවා යාම ආදී ඉදිරි විස්තරවලදී ද දේශනාව ආරම්භ කිරීමේ අරමුණ මෙම ක්‍රමයෙන් ම වටහා ගත යුතුය.

သုဘပရမန္တိ သုဘနိဋ္ဌံ, သုဘကောဋိကံ, သုဘနိပ္ဖတ္တိံ. ဣဓပညဿာတိ ဣဓေဝ ပညာ အဿ, နယိမံ လောကံ အတိက္ကမတီတိ ဣဓပညော, တဿ ဣဓပညဿ, လောကိယပညဿာတိ အတ္ထော. ဥတ္တရိဝိမုတ္တိံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈတောတိ လောကုတ္တရဓမ္မံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ. ယော ပန ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောတိ, တဿ အရဟတ္တပရမာဝ မေတ္တာ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကရုဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

'සුභපරම' යනු සුභ විමොක්ඛය නිමාව කොට ඇති, එය ම අග්‍ර කොට ඇති යන්නයි. 'ඉධපඤ්ඤස්ස' යනු මෙලොවෙහි ම පවතින ප්‍රඥාවයි. මෙම ප්‍රඥාව ලෝකය ඉක්මවා නොයන බැවින් 'ඉධපඤ්ඤ' නම් වේ. එය ලෞකික ප්‍රඥාවට අර්ථයකි. 'උත්තරිවිමුත්තිං අප්පටිවිජ්ඣතෝ' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ නොකර ගන්නා තැනැත්තාට ය. යමෙක් එය අවබෝධ කිරීමට සමත් වේ ද, ඔහුගේ මෛත්‍රිය අර්හත් ඵලය පරම කොට පවතී. කරුණා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය.

ကသ္မာ ပနေတာသံ မေတ္တာဒီနံ သုဘပရမာဒိတာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာတိ? သဘာဂဝသေန တဿ တဿ ဥပနိဿယတ္တာ. မေတ္တာဝိဟာရိဿ ဟိ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ, အထဿ အပ္ပဋိကူလပရိစယာ အပ္ပဋိကူလေသု ပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏေသု နီလာဒီသု စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ မေတ္တာ သုဘဝိမောက္ခဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ သုဘပရမာတိ ဝုတ္တာ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෛත්‍රිය ආදිය සුභපරම ආදී වශයෙන් වදාළේ මන්ද? එයට සමාන වූ උපනිශ්‍රය ධර්මයන් වන බැවිනි. මෛත්‍රී විහාරී පුද්ගලයාට සත්ත්වයන් පිළිකුල් සහගත නොවේ. පිළිකුල් නොවන බව හුරු වූ ඔහුට නිල් ආදී පිරිසිදු වර්ණයන් කෙරෙහි සිත යොමු කළ විට ඉතා පහසුවෙන් සිත එහි එකඟ වේ. මෙසේ මෛත්‍රිය සුභ විමොක්ඛයට උපනිශ්‍රය වන අතර ඉන් එහාට නොවේ. එබැවින් 'සුභපරම' යැයි වදාරන ලදී.

ကရုဏာဝိဟာရိဿ ဥဏှာဘိဃာတာဒိရူပနိမိတ္တံ သတ္တဒုက္ခံ သမနုပဿန္တဿ ကရုဏာယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ရူပေ အာဒီနဝေါ ပရိဝိဒိတော ဟောတိ[Pg.209], အထဿ ပရိဝိဒိတရူပါဒီနဝတ္တာ ပထဝီကသိဏာဒီသု အညတရံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ရူပနိဿရဏေ အာကာသေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ ကရုဏာ အာကာသာနဉ္စာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ အာကာသာနဉ္စာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ.

කරුණා විහාරී පුද්ගලයාට උෂ්ණයෙන් පීඩා විඳීම ආදී රූප නිමිත්තෙන් සත්ත්වයන් විඳින දුක දකින විට කරුණාව උපදින බැවින් රූපයෙහි ආදීනවය මැනවින් වැටහේ. රූපයෙහි ආදීනවය වැටහුණු ඔහු පඨවි කසිණ ආදී යම් රූපයක් ඉවත් කර රූපයෙන් නික්මීම වූ ආකාශයෙහි සිත යොමු කළ විට ඉතා පහසුවෙන් සිත එහි එකඟ වේ. මෙසේ කරුණාව ආකාසානඤ්චායතනයට උපනිශ්‍රය වන අතර ඉන් එහාට නොවේ. එබැවින් 'ආකාසානඤ්චායතනපරම' යැයි වදාරන ලදී.

မုဒိတာဝိဟာရိဿ ပန တေန တေန ပါမောဇ္ဇကာရဏေန ဥပ္ပန္နပါမောဇ္ဇသတ္တာနံ ဝိညာဏံ သမနုပဿန္တဿ မုဒိတာယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ဝိညာဏဂ္ဂဟဏပရိစိတံ ဟောတိ, အထဿ အနုက္ကမာဓိဂတံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ အတိက္ကမ္မ အာကာသနိမိတ္တဂေါစရေ ဝိညာဏေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ မုဒိတာ ဝိညာဏဉ္စာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ ဝိညာဏဉ္စာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ.

මුදිතා විහාරී පුද්ගලයාට සතුටට හේතු වූ කාරණා නිසා සතුටට පත් සත්ත්වයන්ගේ විඤ්ඤාණය දෙස බලන විට මුදිතාව උපදින බැවින් විඤ්ඤාණය හුරු වේ. පිළිවෙළින් ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා ආකාශ නිමිත්ත අරමුණු කළ විඤ්ඤාණයෙහි සිත යොමු කරන විට ඉතා පහසුවෙන් සිත එහි එකඟ වේ. මෙසේ මුදිතාව විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට උපනිශ්‍රය වන අතර ඉන් එහාට නොවේ. එබැවින් 'විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරම' යැයි වදාරන ලදී.

ဥပေက္ခာဝိဟာရိဿ ပန ‘‘သတ္တာ သုခိတာ ဝါ ဟောန္တု, ဒုက္ခတော ဝါ ဝိမုစ္စန္တု, သမ္ပတ္တသုခတော ဝါ မာ ဝိဂစ္ဆန္တူ’’တိ အာဘောဂါဘာဝတော သုခဒုက္ခာဒိပရမတ္ထဂါဟဝိမုခသမ္ဘဝတော အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခစိတ္တံ ဟောတိ. အထဿ ပရမတ္ထဂါဟတော ဝိမုခဘာဝပရိစိတစိတ္တဿ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခစိတ္တဿ စ အနုက္ကမာဓိဂတံ ဝိညာဏာဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မသမ္ဘဝတော အဝိဇ္ဇမာနေ ပရမတ္ထဘူတဿ ဝိညာဏဿ အဘာဝေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ ဥပေက္ခာ အာကိဉ္စညာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ အာကိဉ္စညာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ.

උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරයෙන් වෙසෙන්නාට, "සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, දුකෙන් මිදෙත්වා, ලැබූ සැපයෙන් තොර නොවෙත්වා" යනුවෙන් වූ ආභෝගයන් (මනසිකාරයන්) නොමැති බැවින් සහ සැප-දුක් ආදී පරමාර්ථ ධර්මයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් බැහැර වන බැවින්, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන (සත්ව ප්‍රඥප්තිය) ග්‍රහණය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ සිතක් ඇති වෙයි. අනතුරුව, පරමාර්ථ ග්‍රහණයෙන් බැහැර වූ සිතක් ඇති, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන දෙයෙහි දක්ෂ වූ ඒ පුද්ගලයාට, අනුපිළිවෙලින් පැමිණි විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා යාමේ සම්භාවිතාව නිසා, පරමාර්ථ වූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණයෙහි අවිද්‍යාමාන (නැති) බව කෙරෙහි සිත යොමු කරන කල්හි, අප්‍රමත්තව (අපහසුවකින් තොරව) එහි සිත බැසගනියි. මෙසේ උපේක්ෂාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට උපනිශ්‍රය වෙයි. ඉන් මත්තෙහි නොවෙයි. එබැවින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පරම කොට ඇත්තේ යැයි වදාරන ලදී. දේශනාව අවසානයෙහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා අර්හත්වයට පැමිණියහ.

၅. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၆. ပဉ္စမေ ပဂေဝါတိ ပဌမညေဝ. ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂဟိတေန. ကာမရာဂပရေတေနာတိ ကာမရာဂါနုဂတေန. နိဿရဏန္တိ တိဝိဓံ ကာမရာဂဿ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ တဒင်္ဂနိဿရဏံ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏန္တိ[Pg.210]. တတ္ထ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ နာမ, ဝိပဿနာ တဒင်္ဂနိဿရဏံ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ နပ္ပဇာနာတီတိ အတ္ထော. အတ္တတ္ထမ္ပီတိအာဒီသု အရဟတ္တသင်္ခါတော အတ္တနော အတ္ထော အတ္တတ္ထော နာမ, ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္ထော ပရတ္ထော နာမ, သွေဝ ဒုဝိဓောပိ ဥဘယတ္ထော နာမ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

236. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'පගේව' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'කාමරාගපරියුට්ඨිතේන' යනු කාමරාගයෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද යන්නයි. 'කාමරාගපරේතේන' යනු කාමරාගය අනුව ගිය යන්නයි. 'නිස්සරණං' යනු කාමරාගයෙන් මිදීම තෙවැදෑරුම් වේ; එනම් විෂ්කම්භන නිස්සරණය, තදංග නිස්සරණය සහ සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. එහිදී අසුභයෙහි ප්‍රථමධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණය නම් වේ, විදර්ශනාව තදංග නිස්සරණය නම් වේ, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය නම් වේ. ඒ තෙවැදෑරුම් මිදීමම නොදනියි යනු අර්ථයයි. 'අත්තත්ථම්පි' ආදී තන්හි අර්හත්ත්වය යනුවෙන් හැඳින්වෙන තමාගේ යහපත 'අත්තත්ථ' නම් වේ, ප්‍රත්‍ය දායකයන්ගේ යහපත 'පරත්ථ' නම් වේ, ඒ දෙවැදෑරුම්ම යහපත 'උභයත්ථ' නම් වේ. මෙසේ සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය.

အယံ ပန ဝိသေသော – ဗျာပါဒဿ နိဿရဏန္တိအာဒီသု ဟိ ဒွေဝ နိဿရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏဉ္စ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏဉ္စ. တတ္ထ ဗျာပါဒဿ တာဝ မေတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ထိနမိဒ္ဓဿ အာလောကသညာ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ယော ကောစိ သမထော ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ဥဒ္ဓစ္စဿ ပနေတ္ထ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဝိစိကိစ္ဆာယ ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ပဌမမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ.

මෙහි විශේෂය නම් - ව්‍යාපාදයෙන් මිදීම ආදියෙහි විෂ්කම්භන නිස්සරණය හා සමුච්ඡේද නිස්සරණය යනුවෙන් නිස්සරණ දෙකක් පමණක් වේ. එහිදී ව්‍යාපාදයට මෛත්‍රී ප්‍රථමධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණය ද, අනාගාමී මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය ද වේ. ථීනමිද්ධයට ආලෝක සංඥාව විෂ්කම්භන නිස්සරණය ද, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය ද වේ. උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයට යම් කිසි සමථයක් විෂ්කම්භන නිස්සරණය වේ. එහෙත් මෙහි උද්ධච්චයට අර්හත් මාර්ගය ද, කුක්කුච්චයට අනාගාමී මාර්ගය ද සමුච්ඡේද නිස්සරණය වේ. විචිකිච්ඡාවට ධර්ම ව්‍යවස්ථානය (පරමාර්ථ ධර්ම නියම කිරීම) විෂ්කම්භන නිස්සරණය ද, ප්‍රථම (සෝතාපත්ති) මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය ද වේ.

ယာ ပနေတ္ထ သေယျထာပိ ဗြာဟ္မဏ ဥဒပတ္တော သံသဋ္ဌော လာခါယ ဝါတိအာဒိကာ ဥပမာ ဝုတ္တာ, တာသု ဥဒပတ္တောတိ ဥဒကဘရိတာ ပါတိ. သံသဋ္ဌောတိ ဝဏ္ဏဘေဒကရဏဝသေန သံသဋ္ဌော. ပက္ကုထိတောတိ ကုထိတော. ဥသ္မုဒကဇာတောတိ ဥသုမဇာတော. သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓေါတိ တိလဗီဇကာဒိဘေဒေန သေဝါလေန ဝါ နီလမဏ္ဍူကပိဋ္ဌိဝဏ္ဏေန ဝါ ဥဒကပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတွာ နိဗ္ဗတ္တပဏကေန ပရိယောနဒ္ဓေါ. ဝါတေရိတောတိ ဝါတေန ဧရိတော ကမ္ပိတော. အာဝိလောတိ အပ္ပသန္နော. လုဠိတောတိ အသန္နိသိန္နော. ကလလီဘူတောတိ ကဒ္ဒမီဘူတော. အန္ဓကာရေ နိက္ခိတ္တောတိ ကောဋ္ဌန္တရာဒိဘေဒေ အနာလောကဋ္ဌာနေ ဌပိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဘဂဝါ တီဟိ ဘဝေဟိ ဒေသနံ နိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ, ဗြာဟ္မဏော ပန သရဏမတ္တေ ပတိဋ္ဌိတော.

එහි "බ්‍රාහ්මණය, යම්සේ ලාකඩ මුසු වූ දිය බඳුනක්..." ආදී වශයෙන් යම් උපමා වදාරන ලද්දේ ද, එහි 'උදපත්තෝ' යනු ජලයෙන් පිරුණු බඳුනකි. 'සංසට්ඨෝ' යනු වර්ණය වෙනස් කිරීමේ අයුරින් මුසු වූ යන්නයි. 'පක්කුඨිතෝ' යනු නටන (උතුරන) ලද්දේ යන්නයි. 'උස්මුදකජාතෝ' යනු හුමාලය සහිත ජලයයි. 'සේවාලපණකපරියෝනද්ධෝ' යනු තල බීජ ආදී ප්‍රභේද සහිත පාසිවලින් හෝ නිල් මැඩියන්ගේ පිටේ වර්ණය බඳු වූ දිය මතුපිට වසාගෙන හටගත් පෙඳ (දිය සෙවල) වලින් වට වූ යන්නයි. 'වාතේරිතෝ' යනු සුළඟින් සෙලවුණු යන්නයි. 'ආවිලෝ' යනු නොපැහැදිලි වූ යන්නයි. 'ලුලිතෝ' යනු මඩ හටගැනීම නිසා නොකැළඹුණු (කලඹන ලද) යන්නයි. 'කලලීභූතෝ' යනු මඩ බවට පත් වූ යන්නයි. 'අන්ධකාරේ නික්ඛිත්තෝ' යනු අඳුරු ගෘහ ආදී ආලෝකය නොමැති තැනක තබන ලද යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ යන) සත්‍යයන් තුනකින් දේශනාව පවත්වා, අර්හත්ත්වය මුදුන් පත් කරමින් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක. බ්‍රාහ්මණයා තෙරුවන් සරණ යාමෙහි පිහිටියේය.

၆. အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අභය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၇. ဆဋ္ဌေ အညာဏာယ အဒဿနာယာတိ အညာဏတ္ထာယ အဒဿနတ္ထာယ. တဂ္ဃ ဘဂဝါ နီဝရဏာတိ ဧကံသေန ဘဂဝါ နီဝရဏာ. ကာယကိလမထောတိ [Pg.211] ကာယဒရထော. စိတ္တကိလမထောတိ စိတ္တဒရထော. သောပိ မေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓေါတိ တဿ ကိရ သတ္ထု သန္တိကေ သီတလံ ဥတုသပ္ပာယဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နဿ ကာယဒရထော ပဋိပဿမ္ဘိ, တသ္မိံ ပဋိပဿဒ္ဓေ တဒနွယေနေဝ စိတ္တဒရထောပိ. အပိစ မဂ္ဂေနေဝဿ ဧတံ ဥဘယမ္ပိ ပဿဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

237. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'අඤ්ඤාණාය අදස්සනාය' යනු නොදැනීම පිණිස සහ නොදැකීම පිණිස යන්නයි. 'තග්ඝ භාග්‍යවා නීවරණා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒකාන්තයෙන්ම මේවා නීවරණයෝමය යන්නයි. 'කායකිලමථෝ' යනු ශරීරයේ පීඩාවයි. 'චිත්තකිලමථෝ' යනු සිතේ පීඩාවයි. 'සෝපි මේ පටිප්පස්සද්ධෝ' යනු අභය රජකුමරුට ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි සිසිල් වූ සෘතු සප්පාය ඇති තැනක හිඳගෙන සිටියදී ශරීරයේ පීඩාව සංසිඳුණි. එය සංසිඳුණු කල්හි එයට අනුරූපවම සිතේ පීඩාව ද සංසිඳුණි. තවද මාර්ගයෙන්ම ඔහුට මේ දෙවැදෑරුම් පීඩාවන් සංසිඳුණු බව දත යුතුය.

၇. အာနာပါနဝဂ္ဂေါ

7. ආනාපාන වර්ගය

၁. အဋ္ဌိကမဟပ္ဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1. අට්ඨික මහප්ඵල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၃၈. သတ္တမာဒီသု အဋ္ဌိကသညာတိ အဋ္ဌိကံ အဋ္ဌိကန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. တံ ပနေတံ ဘာဝယတော ယာဝ နိမိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ ဆဝိပိ စမ္မမ္ပိ ဥပဋ္ဌာတိ. နိမိတ္တေ ပန ဥပ္ပန္နေ ဆဝိစမ္မာနိ နေဝ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, သင်္ခဝဏ္ဏော သုဒ္ဓအဋ္ဌိကသံဃာဋောဝ ဥပဋ္ဌာတိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတံ ဓမ္မိကတိဿရာဇာနံ ဩလောကေန္တဿ သာမဏေရဿ ဝိယ, ပဋိမဂ္ဂေ ဟသမာနံ ဣတ္ထိံ ဩလောကေန္တဿ စေတိယပဗ္ဗတဝါသိနော တိဿတ္ထေရဿ ဝိယ စာတိ. ဝတ္ထူနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၅) ဝိတ္ထာရိတာနိ. သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ ဂဟဏသေသေ ဥပါဒါနသေသေ ဝိဇ္ဇမာနမှိ.

238. සත්වන සූත්‍රය ආදියෙහි; 'අට්ඨික සංඥා' යනු 'ඇටසැකිල්ලකි, ඇටසැකිල්ලකි' යි වඩන්නාට උපන් සංඥාවයි. එය වඩන්නාට නිමිත්ත පහළ වන තෙක් සම ද මස් ද පෙනෙයි. නිමිත්ත පහළ වූ කල්හි සම සහ මස් නොපෙනේ, හක්ගෙඩියක වර්ණය බඳු පිරිසිදු ඇටසැකිල්ලක්ම පෙනෙයි. එය ඇත් කඳ මත සිටි ධම්මික තිස්ස රජු දෙස බැලූ සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් ද, මඟදී සිනාසෙමින් ගිය ස්ත්‍රියක දෙස බැලූ චේතියපබ්බතවාසී තිස්ස තෙරුන් වහන්සේට මෙන් ද වේ. මේ කථා පුවත් විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'සති වා උපාදිසේසේ' යනු ග්‍රහණය කරගැනීමට ඉතිරිව ඇති උපාදාන කොටසක් පවතින කල්හි යන්නයි.

၂-၁၀. ပုဠဝကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-10. පුළවක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၃၉-၂၄၇. ပုဠဝကသညာတိ ပုဠဝံ ပုဠဝန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ဝိနီလကသညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိနိစ္ဆယကထာ ပနေတ္ထ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၀၂) ဝုတ္တာ. မေတ္တာဒယော တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဥပေက္ခာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေနေဝ.

239-247. 'පුළවක සංඥා' යනු 'පණුවන් ගැසූ කුණපයකි, පණුවන් ගැසූ කුණපයකි' යි වඩන්නාට උපන් සංඥාවයි. විනීලක සංඥා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි විනිශ්චය කථාව භාවනා ක්‍රම ද සමඟ විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. මෛත්‍රී ආදිය තෘතිය සහ චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන් දත යුතුය. උපේක්ෂාව චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන්මය.

၈. နိရောဓဝဂ္ဂေါ

8. නිරෝධ වර්ගය

၁-၁၀. အသုဘသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-10. අසුභ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၄၈-၂၅၇. အသုဘသညာတိ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနသညာ. မရဏသညာတိ ‘‘အဝဿံ မရိတဗ္ဗံ, မရဏပဋိဗဒ္ဓံ မေ ဇီဝိတ’’န္တိ အဘိဏှံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ[Pg.212]. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာတိ ဩဒနကုမ္မာသာဒိမှိ အဇ္ဈောဟရဏီယေ ပဋိကူလသညာ. သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာတိ သကလလောကသ္မိံ အနဘိရတိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ပဟာနသညာဝိရာဂသညာတိ ဒွေ ပုဗ္ဗဘာဂါ. နိရောဓသညာ မိဿကာ. ဧဝမေတာနိ အဋ္ဌိကသညာဒီနိ ဝီသတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တေသံ နဝသု အပ္ပနာ ဟောန္တိ, ဧကာဒသ ဥပစာရဇ္ဈာနိကာ. သေသာ ပနေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၉၄) အာဂတာဝ. ဂင်္ဂါပေယျာလာဒယော မဂ္ဂသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

248-257. 'අසුභ සංඥා' යනු අසුභයෙහි ප්‍රථමධ්‍යාන සංඥාවයි. 'මරණ සංඥා' යනු "ඒකාන්තයෙන් මැරිය යුතුය, මගේ ජීවිතය මරණය හා බැඳී පවතී" යැයි නිරන්තරයෙන් මෙනෙහි කරන්නාට උපදින සංඥාවයි. 'ආහාරේ පටිකූල සංඥා' යනු බත්, කොමු ආදී ගිලිය යුතු ආහාරයන්හි පිළිකුල් සංඥාවයි. 'සබ්බලෝකේ අනභිරත සංඥා' යනු මුළු ලෝකය කෙරෙහිම නොඇලීම උපදවන්නාට ඇති වන සංඥාවයි. පහාන සංඥා සහ විරාග සංඥා යන දෙක පූර්ව භාග අවස්ථාවන්ය. නිරෝධ සංඥාව ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වේ. මෙසේ අට්ඨික සංඥා ආදී වූ මෙම කර්මස්ථාන විස්සක් මෙහි දක්වන ලදී. ඒවායින් නවයක අර්පණා ධ්‍යාන ඇති වේ, එකොළසක් උපචාර ධ්‍යාන මට්ටමෙහි පවතී. මෙහි ඉතිරි විනිශ්චය කථාව විසුද්ධිමග්ගයෙහි පැමිණ ඇත. ගංගා පෙයියාල ආදිය මග්ග සංයුක්තයෙහි කියූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බොජ්ඣංග සංයුත්ත වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၃. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တံ

3. සතිපට්ඨාන සංයුත්තය

၁. အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ

1. අම්බපාලි වර්ගය

၁. အမ္ဗပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අම්බපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆၇. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဿ [Pg.213] ပဌမေ အမ္ဗပါလိဝနေတိ အမ္ဗပါလိယာ နာမ ရူပူပဇီဝိနိယာ ရောပိတေ အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿာ ဥယျာနံ အဟောသိ. သာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပသန္နစိတ္တာ တတ္ထ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ တထာဂတဿ နိယျာတေသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧကာယနွာယန္တိ ဧကာယနော အယံ. တတ္ထ ဧကာယနောတိ ဧကမဂ္ဂေါ. မဂ္ဂဿ ဟိ –

367. සතිපට්ඨාන සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අම්බපාලිවනයෙහි’ යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ, අම්බපාලි නම් රූපෝපජීවිනිය (ගණිකාව) විසින් රෝපණය කරන ලද අඹ උයනෙහිය. එය ඇයගේ උද්‍යානය වූ බව කියනු ලැබේ. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර පැහැදී එහි විහාරයක් කරවා තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළාය. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. ‘ඒකායනෝ අයං’ යනු පද බෙදීමයි. එහි ‘ඒකායන’ යනු එකම මග (එකම මාවත) යන්නයි. මාවත පිළිබඳව මෙසේ කිව හැකිය -

‘‘မဂ္ဂေါ ပန္ထော ပထော ပဇ္ဇော, အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနံ;

နာဝါ ဥတ္တရသေတူ စ, ကုလ္လော စ ဘိသိ သင်္ကမော’’တိ. (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသော ၁၀၁) –

“මග්ග, පන්ථ, පථ, පජ්ජ, අඤ්ජස, වටුම, අයන, උත්තරසේතු, කුල්ල, භිසි, සංකම” යනාදී වශයෙන් බොහෝ නම් ඇත්තේය.

ဗဟူနိ နာမာနိ. သွာယံ ဣဓ အယနနာမေန ဝုတ္တော. တသ္မာ ဧကာယနွာယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါတိ ဧတ္ထ ဧကမဂ္ဂေါ. အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ, န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ? နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနီယဋ္ဌေန စ.

මාවතට මෙහි බොහෝ නම් ඇත්තේය. එම මාවත මෙහි ‘අයන’ යන නමින් වදාරන ලදී. එබැවින් “මහණෙනි, මේ ඒකායන මාර්ගයයි” යන මෙහි එකම මාවත යන්න අදහස් වේ. “මහණෙනි, මේ මග දෙකට බෙදුණු මාවතක් නොවේ” යන අර්ථය මෙහිදී දත යුතුය. ‘මග්ග’ යනු කිනම් අර්ථයකින් මග්ග නම් වේද? නිවනට යාමේ (ලඟා වීමේ) අර්ථයෙන්ද, නිවන කැමති උතුමන් විසින් සෙවිය යුතු (ගවේෂණය කළ යුතු) අර්ථයෙන්ද ‘මග්ග’ නම් වේ.

သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ရာဂါဒီဟိ မလေဟိ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒီဟိ စ ဥပက္ကိလေသေဟိ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တာနံ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ. သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာတိ သောကဿ စ ပရိဒေဝဿ စ သမတိက္ကမာယ, ပဟာနာယာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယာတိ ကာယိကဒုက္ခဿ စ စေတသိကဒေါမနဿဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ အတ္ထင်္ဂမာယ, နိရောဓာယာတိ အတ္ထော. ဉာယဿ အဓိဂမာယာတိ ဉာယော ဝုစ္စတိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, တဿ အဓိဂမာယ ပတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယဉှိ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယော သတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါ ဘာဝိတော လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ သံဝတ္တတိ. တေနာဟ ‘‘ဉာယဿ အဓိဂမာယာ’’တိ. နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ တဏှာဝါနဝိရဟိတတ္တာ နိဗ္ဗာနန္တိ လဒ္ဓနာမဿ အမတဿ သစ္ဆိကိရိယာယ, အတ္တပစ္စက္ခာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယဉှိ မဂ္ဂေါ ဘာဝိတော အနုပုဗ္ဗေန နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယံ သာဓေတိ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’တိ.

‘සත්තානං විසුද්ධියා’ යනු රාගාදී කෙලෙස්වලින් සහ අභිජ්ඣා, විසමලෝභාදී උපක්කිලෙසයන්ගෙන් කිලුටු වූ සිත් ඇති සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව පිණිසයි. ‘සෝකපරිදේවානං සමතික්කමායා’ යනු සෝකය හා පරිදේවය ඉක්මවා යාම හෙවත් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස යන අර්ථයයි. ‘දුක්ඛදෝමනස්සානං අත්ථංගමායා’ යනු කායික දුක හා චෛතසික දෝමනස්සය යන මේ දෙකේ අවසානය හෙවත් නිරෝධය පිණිස යන අර්ථයයි. ‘ඤායස්ස අධිගමායා’ යන්නෙහි ‘ඤාය’ යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි; එය ලබා ගැනීම පිණිස යනු එහි අදහසයි. මෙහි පූර්වභාග ලෞකික සතිපට්ඨාන මාර්ගය වැඩීම ලෝකෝත්තර මාර්ගය ලබා ගැනීමට හේතු වේ. එබැවින් ‘ඤායස්ස අධිගමාය’ යැයි වදාරන ලදී. ‘නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායා’ යනු තණ්හා නමැති වානයෙන් තොර වූ බැවින් ‘නිබ්බාන’ යැයි නම් ලද අමෘත ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිස, එනම් තමාටම අත්විඳීම පිණිස යන අර්ථයයි. මෙලෙස මේ මාර්ගය වැඩීම අනුපිළිවෙළින් නිර්වාණය සච්ඡිකරණය කිරීමට සමත් වේ. එබැවින් ‘නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය’ යැයි වදාරන ලදී.

ဧဝံ [Pg.214] ဘဂဝတာ သတ္တဟိ ပဒေဟိ ဧကာယနမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏော ဘာသိတော, သော ကသ္မာတိ စေ? ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ. ဝဏ္ဏဘာသနဉှိ သုတွာ တေ ဘိက္ခူ – ‘‘အယံ ကိရ မဂ္ဂေါ ဟဒယသန္တာပဘူတံ သောကံ, ဝါစာဝိပ္ပလာပဘူတံ ပရိဒေဝံ, ကာယိကအသာတဘူတံ ဒုက္ခံ, စေတသိကအသာတဘူတံ ဒေါမနဿန္တိ စတ္တာရော ဥပဒ္ဒဝေ ဟရတိ. ဝိသုဒ္ဓိံ, ဉာယံ, နိဗ္ဗာနန္တိ တယော ဝိသေသေ အာဝဟတီ’’တိ ဥဿာဟဇာတာ ဣမံ ဒေသနံ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗံ, ဓာရေတဗ္ဗံ, ဣမဉ္စ မဂ္ဂံ ဘာဝေတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ. ဣတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ ကမ္ဗလဝါဏိဇာဒယော ကမ္ဗလာဒီနံ ဝဏ္ဏံ ဝိယ.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පද සතකින් ඒකායන මාර්ගයේ ගුණ වදාරන ලදී. ඒ කුමක් සඳහාද? භික්ෂූන් වහන්සේලා තුළ වීර්යය ඇති කිරීම පිණිසයි. මාර්ගයේ ගුණ වර්ණනාව අසා එම භික්ෂූහු මෙසේ සිතති: “මේ මග සිත දැවෙන සෝකයද, විලාප නැගීම වූ පරිදේවයද, කායික දුකද, මානසික දෝමනස්සයද යන උපද්‍රව සතර දුරු කරයි. පිරිසිදු බව, ආර්ය මාර්ගය හා නිවන යන අනුසංස තුන උදා කරයි.” මෙලෙස උත්සාහවත් වන ඔවුහු මේ දේශනාව උගත යුතු බවත්, ප්‍රගුණ කළ යුතු බවත්, ධාරණය කළ යුතු බවත්, මෙම මග වැඩිය යුතු බවත් වටහා ගනිති. මෙලෙස ඒ භික්ෂූන්ගේ වීර්යය වැඩීම පිණිස, කම්බිලි වෙළෙන්දන් කම්බිලිවල ගුණ වර්ණනා කරන්නාක් මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගයේ ගුණ වර්ණනා කළ සේක.

ယဒိဒန္တိ နိပါတော, ယေ ဣမေတိ အယမဿ အတ္ထော. စတ္တာရောတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. တေန ‘‘န တတော ဟေဋ္ဌာ, န ဥဒ္ဓ’’န္တိ သတိပဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒံ ဒီပေတိ. သတိပဋ္ဌာနာတိ တယော သတိပဋ္ဌာနာ သတိဂေါစရောပိ, တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာပိ, သတိပိ. ‘‘စတုန္နံ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဒေသေဿာမိ တံ သုဏာထ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ကာယဿ သမုဒယော? အာဟရသမုဒယာ ကာယသမုဒယော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) ဟိ သတိဂေါစရော သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တော. တထာ ‘‘ကာယော ဥပဋ္ဌာနံ, နော သတိ, သတိ ဥပဋ္ဌာနဉ္စေဝ သတိ စာ’’တိအာဒီသုပိ (ပဋိ. မ. ၂.၃၅). တဿ အတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတိ အသ္မိန္တိ ပဋ္ဌာနံ. ကာ ပတိဋ္ဌာတိ? သတိ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. ပဓာနံ ဌာနန္တိ ဝါ ပဋ္ဌာနံ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ ဟတ္ထိဋ္ဌာနအဿဋ္ဌာနာဒီနိ ဝိယ.

‘යදිදං’ යනු නිපාතයකි. ‘යම් මේ’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘චත්තාරෝ’ යනු සංඛ්‍යා පිරිච්ඡේදයකි. එයින් හතරට අඩුවෙන් හෝ වැඩියෙන් නොවන බව දක්වමින් සතිපට්ඨානවල සීමාව පෙන්වයි. ‘සතිපට්ඨාන’ යනු ආකාර තුනකි: සතියේ අරමුණද සතිපට්ඨානයයි, තුන් ආකාරයකින් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නොමැති බවද සතිපට්ඨානයයි, සතියද සතිපට්ඨානයයි. “මහණෙනි, සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය දේශනා කරමි, එයට සවන් දෙන්න. මහණෙනි, කයේ හටගැනීම කුමක්ද? ආහාර හටගැනීමෙන් කයේ හටගැනීම වේ” යනාදී තැන්වල සතියේ අරමුණ සතිපට්ඨානය යැයි වදාරන ලදී. එමෙන්ම “කය උපට්ඨානයයි, සතිය නොවේ; සතිය උපට්ඨානයද සතියද වේ” යනාදී තැන්වලද එසේමය. එහි අර්ථය නම් - මෙහි පිහිටයි (පතිට්ඨාති) යන අර්ථයෙන් ‘පට්ඨාන’ නම් වේ. කුමක් පිහිටයිද? සතියයි. සතියේ පිහිටීම (අරමුණ) සතිපට්ඨානයයි. එසේත් නැත්නම් ප්‍රධාන (පධාන) ස්ථානය යන අර්ථයෙන් පට්ඨාන වේ. ඇතුන් සිටින ස්ථානය, අසුන් සිටින ස්ථානය මෙන් සතියේ ස්ථානය සතිපට්ඨානයයි.

‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ, ယဒရိယော သေဝတိ, ယဒရိယော သေဝမာနော သတ္ထာ ဂဏမနုသာသိတုမရဟတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၁၁) ဧတ္ထ တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပဋ္ဌပေတဗ္ဗတော ပဋ္ဌာနံ, ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ကေန ပဋ္ဌပေတဗ္ဗောတိ? သတိယာ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနန္တိ.

“සතිපට්ඨාන තුනකි, යම් සතිපට්ඨානයක් ආර්යයන් වහන්සේ සේවනය කරත්ද, එය සේවනය කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිසට අනුශාසනා කිරීමට සුදුසු වෙති” යන මෙහි, ආකාර තුනකින් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගැටීමක් හෝ ඇලීමක් නොමැති වීම ‘සතිපට්ඨාන’ යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය - එළඹවිය යුතු (පිහිටුවිය යුතු) බැවින් පට්ඨාන වේ, පැවැත්විය යුතු යන අර්ථයයි. කුමකින් එළඹවිය යුතුද? සතියෙන්. සතියෙන් එළඹවීම (පැවැත්වීම) සතිපට්ඨානයයි.

‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၄၇; သံ. နိ. ၅.၉၈၉) ပန သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာနံ, ဥပဋ္ဌာတိ ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သတိယေဝ [Pg.215] ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. အထ ဝါ သရဏဋ္ဌေန သတိ, ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပဋ္ဌာနံ, ဣတိ သတိ စ သာ ပဋ္ဌာနဉ္စာတိပိ သတိပဋ္ဌာနံ. ဣဒမိဓ အဓိပ္ပေတံ.

“වඩන ලද, බහුල වශයෙන් පුහුණු කරන ලද සතර සතිපට්ඨානයෝ සප්ත බොජ්ඣංගයන් පරිපූර්ණ කරති” යනාදී තැන්වල සතියම සතිපට්ඨානය යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය - පිහිටයි යන අර්ථයෙන් පට්ඨාන වේ, එනම් අරමුණට බැසගෙන, පැනගෙන පවතියි යන අර්ථයයි. සතියම පට්ඨානය වූයේ සතිපට්ඨානයයි. එසේත් නැත්නම් සිහි කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘සති’ වේ, එළඹ සිටීමේ (පිහිටීමේ) අර්ථයෙන් ‘පට්ඨාන’ වේ. මෙසේ සතියද වන, එමෙන්ම පට්ඨානයද වන බැවින් සතිපට්ඨානයයි. මෙහිදී (මෙම සූත්‍රයෙහි) අදහස් කරන ලද්දේ මෙයයි.

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗဟုဝစနံ ကတန္တိ? သတီနံ ဗဟုတ္တာ. အာရမ္မဏဘေဒေန ဟိ ဗဟုကာ သတိယော. အထ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ကသ္မာ ဧကဝစနန္တိ? မဂ္ဂနဋ္ဌေန ဧကတ္တာ. စတဿောပိ ဟိ ဧတာ သတိယော မဂ္ဂနဋ္ဌေန ဧကတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝုတဉှေတံ ‘‘မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ? နိဗ္ဗာနမဂ္ဂနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနီယဋ္ဌေန စာ’’တိ. စတဿောပိ စေတာ အပရဘာဂေ ကာယာဒီသု အာရမ္မဏေသု ကိစ္စံ သာဓယမာနာ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တိ, အာဒိတော ပဋ္ဌာယ စ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂိယန္တီတိ တသ္မာ စတဿောပိ ဧကော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တာ. ဧဝဉ္စ သတိ ဝစနာနုသန္ဓိနာ သာနုသန္ဓိကာဝ ဒေသနာ ဟောတိ.

ඉදින් එසේ නම් ‘සතිපට්ඨානා’ කියා බහුවචනයෙන් යෙදුවේ ඇයි? සතියේ බහුලත්වය නිසාය. අරමුණු වල වෙනස අනුව සති බොහෝ වේ. එසේ නම් ‘මග්ගෝ’ කියා ඒක වචනයෙන් යෙදුවේ ඇයි? නිවන කරා යන මාවතක් වීමේ අර්ථයෙන් ඒවා එකක් වන බැවිනි. මේ සතර සතියෝම මාර්ගයේ අර්ථයෙන් එකඟත්වයට පැමිණෙති. “මග යනු කිනම් අර්ථයකින් මග ද? නිවන සෙවීමේ අර්ථයෙන් හා නිවන කැමති අය විසින් සෙවිය යුතු අර්ථයෙන්” යැයි මෙය වදාරන ලදී. මේ සතරම පසු කාලයක කය ආදී අරමුණු වල කෘත්‍යය සිදු කරමින් නිවන කරා යයි, ආරම්භයේ සිටම නිවන කැමති අය විසින් සෙවිය යුතුය, එබැවින් සතරම ‘එක් මගක්’ යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ වූ කල වචන අනුසන්ධියෙන් යුතුව මෙම දේශනාව මනාව ගැළපෙයි.

ကတမေ စတ္တာရောတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ကာယေတိ ရူပကာယေ. ကာယာနုပဿီတိ ကာယံ အနုပဿနသီလော, ကာယံ ဝါ အနုပဿမာနော. အယဉှိ ဘိက္ခု ဣမံ ကာယံ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဝသေန အနိစ္စတော အနုပဿတိ, နော နိစ္စတော, ဒုက္ခတော အနုပဿတိ, နော သုခတော, အနတ္တတော အနုပဿတိ, နော အတ္တတော, နိဗ္ဗိန္ဒတိ, နော နန္ဒတိ, ဝိရဇ္ဇတိ, နော ရဇ္ဇတိ, နိရောဓေတိ, နော သမုဒေတိ, ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, နော အာဒိယတိ. သော တံ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတိ, ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော သုခသညံ ပဇဟတိ, အနတ္တတော အနုပဿန္တော အတ္တသညံ ပဇဟတိ, နိဗ္ဗိန္ဒန္တော နန္ဒိံ ပဇဟတိ, ဝိရဇ္ဇန္တော ရာဂံ ပဇဟတိ, နိရောဓေန္တော သမုဒယံ ပဇဟတိ, ပဋိနိဿဇ္ဇန္တော အာဒါနံ ပဇဟတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"කවර හතරක්ද?" යනු පිළිතුරු දීමේ අපේක්ෂාවෙන් අසන ලද ප්‍රශ්නයකි. "කයෙහි" යනු රූප කයෙහි ය. "කායානුපස්සී" යනු කය දෙස නැවත නැවත බලන ස්වභාවය ඇති හෙවත් කය දෙස නැවත නැවත බලමින් සිටින තැනැත්තා ය. මෙම භික්ෂුව අනිච්චානුපස්සනාව ආදී වූ සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් මෙම රූප කය අනිත්‍ය වශයෙන් දකියි, නිත්‍ය වශයෙන් නොදකියි; දුක් වශයෙන් දකියි, සැප වශයෙන් නොදකියි; අනාත්ම වශයෙන් දකියි, ආත්ම වශයෙන් නොදකියි; කලකිරෙයි, තෘප්තිමත් නොවෙයි; විරාගී වෙයි, ඇලීමක් ඇති කර නොගනියි; නිරුද්ධ කරයි, හටගැන්වීමට ඉඩ නොදෙයි; අත්හරියි, අල්ලා නොගනියි. ඔහු එම රූප කය අනිත්‍ය වශයෙන් දකිමින් නිත්‍ය යන සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, දුක් වශයෙන් දකිමින් සැප යන සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, අනාත්ම වශයෙන් දකිමින් ආත්ම යන සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, කලකිරෙමින් නන්දිය (ඇලීම) ප්‍රහීණ කරයි, විරාගී වෙමින් රාගය ප්‍රහීණ කරයි, නිරුද්ධ කරමින් සමුදය ප්‍රහීණ කරයි, අත්හරිමින් උපාදානය (අල්ලා ගැනීම) ප්‍රහීණ කරයි යනුවෙන් දත යුතුය.

ဝိဟရတီတိ ဣရီယတိ. အာတာပီတိ တီသု ဘဝေသု ကိလေသေ အာတပတီတိ အာတာပေါ, ဝီရိယဿေတံ နာမံ. အာတာပေါ အဿ အတ္ထီတိ အာတာပီ. သမ္ပဇာနောတိ သမ္ပဇညသင်္ခါတေန ဉာဏေန သမန္နာဂတော. သတိမာတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတော. အယံ ပန ယသ္မာ သတိယာ အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပညာယ အနုပဿတိ. န ဟိ သတိဝိရဟိတဿ အနုပဿနာ နာမ အတ္ထိ, တေနေဝါဟ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). တသ္မာ ဧတ္ထ ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ယသ္မာ အနာတာပိနော [Pg.216] အန္တောသင်္ခေပေါ အန္တရာယကရော ဟောတိ, အသမ္ပဇာနော ဥပါယပရိဂ္ဂဟေ အနုပါယပရိဝဇ္ဇနေ စ သမ္မုယှတိ, မုဋ္ဌဿတိ ဥပါယာပရိစ္စာဂေ အနုပါယာပရိဂ္ဂဟေ စ အသမတ္ထော ဟောတိ, တေနဿ တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ န သမ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ အာနုဘာဝေန တံ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"වසයි" යනු ඉරියව් පවත්වයි යන්නයි. "ආතාපී" යනු භව තුනෙහිම කෙලෙසුන් තවන්නා වූ වීර්යයයි. ආතාපය (කෙලෙස් තවන වීර්යය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් "ආතාපී" නම් වේ. "සම්පජානො" යනු සම්පජඤ්ඤය නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. "සතිමා" යනු රූප කය පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහියෙන් යුක්ත වීමයි. මෙහිදී යෝගාවචරයා සිහියෙන් අරමුණ ගෙන ප්‍රඥාවෙන් අනුපස්සනා කරන බැවින්, සිහියෙන් තොරව අනුපස්සනාවක් නැත. එබැවින් "මහණෙනි, මම සිහිය සියල්ලෙහිම ප්‍රයෝජනවත් බව කියමි" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එබැවින් මෙහි "කයෙහි කය අනුව බලමින් වසයි" යන්නෙන් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී. තවද, වීර්යය නැති තැනැත්තාගේ් අලසකම අන්තරායකර වන බැවින් ද, සම්පජඤ්ඤය නැති තැනැත්තා උපාය මාර්ගයන්හි මංමුළා වන බැවින් ද, සිහිය නැති තැනැත්තාට කර්මස්ථානය සාර්ථක නොවන බැවින් ද, යම් ධර්මයන්ගේ් ආනුභාවයෙන් එම කර්මස්ථානය සාර්ථක වන්නේද එම ධර්මයන් පෙන්වීම පිණිස "ආතාපී සම්පජානෝ සතිමා" යන්න වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

ဣတိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္ဇဿ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဟာနင်္ဂံ ဒဿေတုံ ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿန္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိနေယျာတိ တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ ဝိနယိတွာ. လောကေတိ တသ္မိံယေဝ ကာယေ. ကာယော ဟိ ဣဓ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ အဓိပ္ပေတော. ယသ္မာ ပနဿ န ကာယမတ္တေယေဝ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ ပဟီယတိ, ဝေဒနာဒီသုပိ ပဟီယတိ ဧဝ. တသ္မာ ‘‘ပဉ္စပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော’’တိ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၃၆၂) ဝုတ္တံ. လောကသင်္ခါတတ္တာ ဝါ တေသံ ဓမ္မာနံ အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနေတံ ဝုတ္တံ. ယံ ပနာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော လောကော, သွေဝ ကာယော လောကော’’တိ, အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. တသ္မိံ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ ဝိနေယျာတိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

මෙසේ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය සහ එහි සම්ප්‍රයුක්ත අංගයන් පෙන්වා දී, දැන් ප්‍රහාණය කළ යුතු අංගයන් පෙන්වීමට "විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං" (ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව හා දොම්නස දුරු කොට) යන්න වදාරන ලදී. එහි "විනෙය්‍ය" යනු තදංග විනයෙන් හෝ විෂ්කම්භන විනයෙන් දුරු කොට යන්නයි. "ලොකෙ" යනු එම රූප කයෙහිම ය. මන්ද යත් මෙහි බිඳී යන යන අර්ථයෙන් "ලෝකය" යනු රූප කයට නමකි. රූප කයෙහි පමණක් නොව වේදනාදීන් කෙරෙහි ද අභිධ්‍යා දොම්නස් ප්‍රහීණ වන බැවින් විභංග ප්‍රකරණයෙහි "පඤ්චුපාදානස්කන්ධයෝම ලෝකයයි" වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් එම ධර්මයන් ලෝකය යනුවෙන් හඳුන්වන බැවින් එම අර්ථය උපුටා දැක්වීමට එසේ වදාරන ලදී. "එහි ලෝකය යනු කවරේද? එම කයම ලෝකයයි" යනුවෙන් වදාළ දෙය මෙහි අර්ථයයි. "එම ලෝකයෙහි (කයෙහි) අභිධ්‍යා දොම්නස් දුරු කොට" යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

ဝေဒနာသူတိ ဧတ္ထ တိဿော ဝေဒနာ, တာ စ လောကိယာ ဧဝ, စိတ္တမ္ပိ လောကိယံ, တထာ ဓမ္မာ. ယထာ ပန ဝေဒနာ အနုပဿိတဗ္ဗာ, တထာ အနုပဿန္တော ဧသ ဝေဒနာနုပဿီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော စိတ္တဓမ္မေသု. ကထဉ္စ ဝေဒနာ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ? သုခါ တာဝ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော, ဒုက္ခာ သလ္လတော, အဒုက္ခမသုခါ အနိစ္စတော. ယထာဟ –

"වේදනාවන්හි" යන්නෙහි ත්‍රිවිධ වේදනාවන් අදහස් වේ. ඒවා ලෞකික වේදනාවන්ම ය. සිත ද ලෞකික ය, ධර්මයන් ද එසේමය. යම් ආකාරයකින් වේදනාවන් අනුපස්සනා කළ යුතුද, එසේ අනුපස්සනා කරන තැනැත්තා "වේදනානුපස්සී" යයි දත යුතුය. චිත්තානුපස්සනාව හා ධර්මානුපස්සනාව සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. වේදනාවන් කෙසේ අනුපස්සනා කළ යුතුද? පළමුව සුඛ වේදනාව දුකක් ලෙස ද, දුක් වේදනාව හුලක් (කටුවක්) ලෙස ද, අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනාව අනිත්‍ය ලෙස ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ယော သုခံ ဒုက္ခတော အဒ္ဒ, ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတော;

အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, အဒ္ဒက္ခိ နံ အနိစ္စတော;

သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသော ဘိက္ခု, ဥပသန္တော စရိဿတီ’’တိ.

"යම් භික්ෂුවක් සුඛ වේදනාව දුකක් ලෙස ද, දුක් වේදනාව හුලක් ලෙස ද, ශාන්ත වූ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍ය ලෙස ද දකියි ද, මනා දැක්මක් ඇති ඒ භික්ෂුව කෙලෙස් සන්සිඳුවාගෙන වාසය කරන්නේය."

သဗ္ဗာ ဧဝ စေတာ ဒုက္ခာတိပိ အနုပဿိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉). သုခဒုက္ခတောပိ စ အနုပဿိတဗ္ဗာ, ယထာဟ [Pg.217] – ‘‘သုခါ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. အပိစ အနိစ္စာဒိသတ္တအနုပဿနာဝသေနပိ အနုပဿိတဗ္ဗာ.

මේ සියලු වේදනාවන් සංඛාර දුක්ඛතාවය නිසා දුකක් ලෙස ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. "යම් කිසි වේදනාවක් වේ ද, ඒ සියල්ල දුකෙහි ඇතුළත් වේ යයි මම කියමි" යි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. සුඛ දුක්ඛ වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. "ඇවැත්නි විශාඛය, සුඛ වේදනාව පැවතීමේදී සැපයකි, වෙනස් වීමේදී දුකකි" යනුවෙන් වදාළ පරිදි සියල්ල විස්තර කළ යුතුය. තවද අනිත්‍යාදී සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් ද වේදනාවන් අනුපස්සනා කළ යුතුය.

စိတ္တဓမ္မေသုပိ စိတ္တံ တာဝ အာရမ္မဏာဓိပတိသဟဇာတဘူမိကမ္မဝိပါကကိရိယာဒိနာနတ္တဘေဒါနံ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာနံ သရာဂါဒီနဉ္စ ဘေဒါနံ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗံ. ဓမ္မာ သလက္ခဏသာမညလက္ခဏာနံ သုညတဓမ္မဿ အနိစ္စာဒိသတ္တအနုပဿနာနံ ‘‘သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒ’’န္တိအာဒီနဉ္စ ပဘေဒါနံ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဒီဃမဇ္ဈိမဋ္ဌကထာသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃ အာဒယော; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၅ အာဒယော) သတိပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

චිත්තානුපස්සනාවේදී සිත, අරමුණ, අධිපති, සහජාත, භූමි, කර්ම, විපාක, ක්‍රියා ආදී විවිධ ප්‍රභේදයන්ගේ් වශයෙන් ද, අනිත්‍යාදී අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් ද, සරාගී විරාගී ආදී ප්‍රභේදයන්ගේ් වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. ධර්මානුපස්සනාවේදී ධර්මයන්, ස්වලක්ෂණ සහ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් ද, අනාත්ම (ශූන්‍යතා) ස්වභාවය වශයෙන් ද, අනිත්‍යාදී සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් ද, තමා තුළ ඇති කාමච්ඡන්දය ආදී ප්‍රභේදයන්ගේ් වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය දීඝ නිකාය සහ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවන්හි මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට දත යුතුය.

၂. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၈. ဒုတိယေ သတောတိ ကာယာဒိအနုပဿနာသတိယာ သမန္နာဂတော. သမ္ပဇာနောတိ စတုသမ္ပဇညပညာယ သမန္နာဂတော. အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမနံ, ပဋိက္ကန္တံ နိဝတ္တနံ, တဒုဘယမ္ပိ စတူသု ဣရိယာပထေသု လဗ္ဘတိ. ဂမနေ တာဝ ပုရတော ကာယံ အဘိဟရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပဋိနိဝတ္တန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. ဌာနေပိ ဌိတကောဝ ကာယံ ပုရတော ဩနမန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆတော အပနာမေန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. နိသဇ္ဇာယပိ နိသိန္နကောဝ အာသနဿ ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါ သံသရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆိမအင်္ဂပ္ပဒေသံ ပစ္စာသံသရန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. နိပဇ္ဇနေပိ ဧသေဝ နယော.

368. දෙවන සූත්‍රයෙහි "සතෝ" යනු කය ආදිය අනුපස්සනා කරන සිහියෙන් යුක්ත වීමයි. "සම්පජානෝ" යනු සිව්වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. "අභික්කන්තේ පටික්කන්තේ" යන්නෙහි "අභික්කන්ත" යනු ඉදිරියට යෑමයි, "පටික්කන්ත" යනු ආපසු හැරීමයි. මේ දෙකම සතර ඉරියව්වෙහිම ලැබේ. ගමනේදී කය ඉදිරියට පවත්වන තැනැත්තා අභික්කමනය (ඉදිරියට යෑම) කරයි, ආපසු හැරෙන තැනැත්තා පටික්කමනය කරයි. සිටගෙන සිටින විට ද සිටගෙනම කය ඉදිරියට නමන විට අභික්කමනය ද, පසුපසට නමන විට පටික්කමනය ද වේ. හිඳගෙන සිටින විට ද හිඳගෙනම ආසනයක ඉදිරිපසට රිංගන විට අභික්කමනය ද, ආසනයක පසුපස දෙසට රිංගන විට පටික්කමනය ද වේ. නිදා ගැනීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီတိ သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ, သမ္ပဇညဿေဝ ဝါ ကာရီ. သော ဟိ အဘိက္ကန္တာဒီသု သမ္ပဇညံ ကရောတေဝ, န ကတ္ထစိ သမ္ပဇညဝိရဟိတော ဟောတိ.

"සම්පජානකාරී හෝති" යනු සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්තව සියලු කටයුතු කරන්නා වූ හෝ සම්පජඤ්ඤයම කරන්නා වූ තැනැත්තායි. ඔහු ඉදිරියට යෑම ආදී ක්‍රියාවන්හිදී සම්පජඤ්ඤය ඇති කර ගනියි, කිසිම ඉරියව්වකදී සම්පජඤ්ඤයෙන් තොර නොවෙයි.

တတ္ထ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ, သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ဂေါစရသမ္ပဇညံ, အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္ပဇညံ. တတ္ထ အဘိက္ကမနစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ စိတ္တဝသေနေဝ အဂန္တွာ ‘‘ကိံ နု မေ ဧတ္ထ ဂတေန အတ္ထော အတ္ထိ, နတ္ထီ’’တိ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တတ္ထ စ အတ္ထောတိ စေတိယဒဿနဗောဓိဒဿနသံဃဒဿနထေရဒဿနအသုဘဒဿနာဒိဝသေန ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိ[Pg.218]. စေတိယံ ဒိသွာပိ ဟိ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ, သံဃဒဿနေန သံဃာရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဒေဝ ခယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. မဟာဝိဟာရသ္မိဉှိ ဒက္ခိဏဒွါရေ ဌတွာ မဟာစေတိယံ ဩလောကေန္တာ တိံသသဟဿဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, တထာ ပစ္ဆိမဒွါရေ ဥတ္တရဒွါရေ ပါစီနဒွါရေ စ, တထာ ပဉှမဏ္ဍပဋ္ဌာနေ အဘယဝါပိပါဠိယံ, ထူပါရာမဒွါရေ နဂရဿ ဒက္ခိဏဒွါရေ အနုရာဓဝါပိပါဠိယံ.

එහි සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය, සප්පාය සම්පජඤ්ඤය, ගෝචර සම්පජඤ්ඤය සහ අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය යනුවෙන් සම්පජඤ්ඤය සිවු වැදෑරුම් වේ. එහිදී යම් තැනකට යාමට සිතක් උපන් කල්හි, සිතේ වේගයට පමණක් ඉඩ නොදී, "මෙහි යාමෙන් මට යම් අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) තිබේද? නැද්ද?" යි වැඩ අවැඩ පිරික්සා බලා, අර්ථවත් බව හඳුනාගෙන ක්‍රියා කිරීම සාත්ථක සම්පජඤ්ඤයයි. එහිදී අර්ථය යනු චෛත්‍ය දැකීම, බෝධිය දැකීම, සංඝයා දැකීම, මහතෙරුන් වහන්සේලා දැකීම සහ අසුභ දැකීම ආදිය මඟින් ධර්මානුකූලව සිදුවන දියුණුවයි. යමෙක් චෛත්‍යයක් දැක බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය ද, සංඝයා දැක සංඝාරම්මණ ප්‍රීතිය ද උපදවාගෙන, එම ප්‍රීතියම ක්ෂය වන ස්වභාවයෙන් යුක්ත යැයි විදර්ශනා කරමින් රහත් බවට පත්වෙයි. මහා විහාරයේ දකුණු දොරටුවේ සිට මහා සෑය දෙස බලා සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා තිස්දහසක් රහත් බවට පත් වූහ. එසේම බටහිර දොරටුවේදී ද, උතුරු දොරටුවේදී ද, නැගෙනහිර දොරටුවේදී ද, ප්‍රශ්න මණ්ඩපයේදී ද, අභය වැව් බැම්මේදී ද, ථූපාරාම දොරටුවේදී ද, නගරයේ දකුණු දොරටුවේදී ද සහ අනුරාධ වැව් බැම්මේදී ද (එලෙසම රහත් වූහ).

မဟာအရိယဝံသဘာဏကတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘ကိံ တုမှေ ဝဒထ, မဟာစေတိယဿ သမန္တာ ကုစ္ဆိဝေဒိကာယ ဟေဋ္ဌိမဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ပညာယနဋ္ဌာနေ ယတ္ထ ယတ္ထ ဒွေ ပါဒါ သက္ကာ ဟောန္တိ သမံ ပတိဋ္ဌာပေတုံ, တတ္ထ တတ္ထ ဧကပဒုဒ္ဓါရေ တိံသတိံသ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ သက္ကာ ဝတု’’န္တိ. အပရော ပန မဟာထေရော အာဟ – ‘‘မဟာစေတိယတလေ အာကိဏ္ဏဝါလိကာယ ဗဟုတရာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ’’တိ. ထေရေ ဒိသွာ တေသံ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌာယ အသုဘံ ဒိသွာ တတ္ထ ပဌမံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဒေဝ ခယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဧတေသံ ဒဿနံ သာတ္ထံ. ကေစိ ပန – ‘‘အာမိသတောပိ ဝဍ္ဎိ အတ္ထောယေဝ, တံ နိဿာယ ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယ ပဋိပန္နတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ.

මහා අරියවංශභාණක තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "ඔබ කුමක් පවසන්නේද? මහා සෑය වටා කුච්ඡි වේදිකාවේ පහළ කොටසේ සිට ඇසට පෙනෙන මානයේ, දෙපා සමව තැබිය හැකි සෑම ස්ථානයකදීම පියවරක් පියවරක් පාසා තිස්දහස බැගින් භික්ෂූන් වහන්සේලා රහත් බවට පත් වූ බව පැවසිය හැකිය." තවත් මහා තෙරුන් වහන්සේ නමක් වදාළේ මහා සෑ මළුවේ අතුරා ඇති වැලි තලාව මත අතිවිශාල භික්ෂූන් පිරිසක් රහත් බවට පත් වූ බවයි. තෙරුන් වහන්සේලා දැක, උන්වහන්සේලාගේ අවවාදයේ පිහිටා, අසුභය දැක, එහි ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවාගෙන, එයම ක්ෂය වන ධර්මයක් ලෙස විදර්ශනා කරමින් රහත් බවට පත් වෙයි. එබැවින් මොවුන් (චෛත්‍ය ආදිය) දැකීම අර්ථවත්ය. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ ආමිසය අතින් ද දියුණුවක් ලැබෙන බවත්, එය ඇසුරු කරගෙන බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුග්‍රහයක් ලැබෙන පරිදි පිළිපදින බැවින් එය ද අර්ථයක්ම වන බවත්ය.

တသ္မိံ ပန ဂမနေ သပ္ပာယာသပ္ပာယံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. သေယျထိဒံ? စေတိယဒဿနံ တာဝ သာတ္ထံ. သစေ ပန စေတိယဿ မဟာပူဇာယ ဒသဒွါဒသယောဇနန္တရေ ပရိသာ သန္နိပတန္တိ, အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပါ ဣတ္ထိယောပိ ပုရိသာပိ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယ သဉ္စရန္တိ. တတြ စဿ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ လောဘော, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃော, အသမပေက္ခနေ မောဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကာယသံသဂ္ဂေ ကာယသံသဂ္ဂါပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဇီဝိတဗြဟ္မစရိယာနံ ဝါ အန္တရာယော စ ဟောတိ. ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပာယံ ဟောတိ, ဝုတ္တပ္ပကာရအန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပာယံ. သံဃဒဿနမ္ပိ သာတ္ထံ. သစေ ပန အန္တောဂါမေ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရေတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ ကာရေန္တေသု မနုဿေသု ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ ဇနသန္နိပါတော စေဝ အန္တရာယော စ ဟောတိ, ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပာယံ, အန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပာယံ. မဟာပရိဝါရာနံ ထေရာနံ ဒဿနေပိ ဧသေဝ နယော.

එම ගමන යාමේදී සුදුසු නුසුදුසු බව (සප්පාය-අසප්පාය) පිරික්සා බලා සුදුසු දෙය තෝරා ගැනීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි. එය කෙසේද යත්? චෛත්‍ය වැඳීම සාත්ථක (වැඩදායී) දෙයකි. එහෙත් යම් හෙයකින් චෛත්‍ය පූජාවකදී යොදුන් දහය-දොළහක පමණ දුර සිට ජනයා රැස්වන්නේ නම්, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් තම තමන්ගේ වත්කම් අනුව විසිතුරු ඇඳුම් පැළඳුම්වලින් සැරසී සිත්තම් කළ රූප මෙන් එහි හැසිරෙයි. එහිදී මනෝඥ අරමුණුවලදී ලෝභය ද, අමනෝඥ අරමුණුවලදී ද්වේෂය ද, අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා මෝහය ද උපදියි. ස්පර්ශයන් නිසා කායසංසග්ග ආපත්තියට පත්වීමට හෝ ජීවිතයට හා බ්‍රහ්මචර්යාවට අන්තරායක් වීමට ද ඉඩ ඇත. එවැනි විටකදී එම ස්ථානය අසප්පාය (නුසුදුසු) වෙයි. ඉහත කී අන්තරායන් නැති විට එය සප්පාය (සුදුසු) වෙයි. සංඝයා දැකීම ද අර්ථවත්ය. එහෙත් ගම් මැද මණ්ඩප තනා මුළු රාත්‍රිය පුරා ධර්ම ශ්‍රවණය කරන ජනයා රැස් වූ කල්හි, ඉහත කී පරිදිම ජන සමූහයා නිසා අන්තරායන් ඇති වේ නම් එය අසප්පාය වෙයි. අන්තරායන් නැති විට සප්පාය වෙයි. විශාල පිරිවර සහිත තෙරුන් වහන්සේලා දැකීම සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

အသုဘဒဿနမ္ပိ [Pg.219] သာတ္ထံ. တဒတ္ထဒီပနတ္ထဉ္စ ဣဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ဒဟရဘိက္ခု သာမဏေရံ ဂဟေတွာ ဒန္တကဋ္ဌတ္ထာယ ဂတော. သာမဏေရော မဂ္ဂါ ဩက္ကမိတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တော အသုဘံ ဒိသွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တီဏိ ဖလာနိ သစ္ဆိကတွာ ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. ဒဟရော တံ အပဿန္တော ‘‘သာမဏေရာ’’တိ ပက္ကောသိ. သော – ‘‘မယာ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ, အညသ္မိမ္ပိ ဒိဝသေ ဥပရိဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ,’’တိ ပဋိဝစနံ အဒါသိ. ‘‘ဧဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကဝစနေနေဝ အာဂန္တွာ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမိနာ တာဝ မဂ္ဂေန ဂန္တွာ မယာ ဌိတောကာသေ မုဟုတ္တံ ပုရတ္ထာဘိမုခါ ဟုတွာ ဩလောကေထာ’’တိ အာဟ. သော တထာ ကတွာ တေန ပတ္တဝိသေသမေဝ ပါပုဏိ. ဧဝံ ဧကံ အသုဘံ ဒွိန္နံ ဇနာနံ အတ္ထာယ ဇာတံ. ဧဝံ သာတ္ထမ္ပိ ပနေတံ ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘံ အသပ္ပာယံ, မာတုဂါမဿ စ ပုရိသာသုဘံ, သဘာဂမေဝ သပ္ပာယန္တိ ဧဝံ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ.

අසුභය දැකීම ද අර්ථවත්ය. ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට මෙම කථා පුවත දැක්වේ: එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක් සාමණේර නමක සමඟ දැවටු (දැහැටි) සෙවීමට වැඩම කළහ. සාමණේරයන් වහන්සේ මඟින් ඉවතට ගොස් ඉදිරියට වඩිනා විට අසුභයක් දැක ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ගත්හ. පසුව එයම පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විදර්ශනා කොට ඵල තුනක් (අනාගාමී ඵලය දක්වා) සාක්ෂාත් කර, ඉහළ මඟ ඵල සඳහා කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් සිටියහ. තරුණ භික්ෂුව උන්වහන්සේ නොදැක "සාමණේරයෙනි" යි ඇමතූහ. එම සාමණේරයන් වහන්සේ, "මම පැවිදි වූ දා සිට භික්ෂුවක් සමඟ නිශ්ඵල කතා දෙකක් කර නැත්තෙමි, වෙනත් දිනයක ඉතිරි විශේෂාධිගමය ලබන්නෙමි" යි සිතා, "ස්වාමීනි, කුමක්ද?" යි පිළිතුරු දුන්හ. "එන්න" යැයි කී කල්හි එක වචනයෙන්ම වැඩම කොට, "ස්වාමීනි, මේ මඟින් ගොස් මා නැවතුණු තැන මොහොතක් නැගෙනහිර දෙස බලා සිටින්න" යැයි පැවසූහ. ඒ තරුණ භික්ෂුව ද එසේ කොට එම විශේෂාධිගමයම ලැබූහ. මෙසේ එක් අසුභයක් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුගේ යහපත පිණිස විය. මෙසේ මෙය අර්ථවත් වුවද, පුරුෂයෙකුට ස්ත්‍රී අසුභය අසප්පාය වේ, ස්ත්‍රියකට පුරුෂ අසුභය ද අසප්පාය වේ. තමාට සමාන ලිංගයේ අසුභයම සප්පාය වේ. මෙලෙස සුදුසු දේ තෝරා ගැනීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි.

ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟိတသာတ္ထသပ္ပာယဿ ပန အဋ္ဌတိံသကမ္မဋ္ဌာနေသု အတ္တနော စိတ္တရုစိကံ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ တံ ဂဟေတွာဝ ဂမနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ နာမ.

මෙසේ අර්ථය සහ සප්පාය පිරික්සා ගත් භික්ෂුව, තිස් අටක් වූ කර්මස්ථානයන් අතුරින් තමාගේ සිත කැමති කර්මස්ථාන සංඛ්‍යාත අරමුණ (ගෝචරය) ගෙන, පිඬු සිඟා යන ගමනේදී පවා එම කර්මස්ථානය සමඟම වැඩම කිරීම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය නම් වේ.

တဿာဝိဘာဝတ္ထံ ဣဒံ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ပစ္စာဟရတိ န ဟရတိ, ဧကစ္စော ပန နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စ.

එය පැහැදිලි කිරීම සඳහා මෙම සතර ආකාරය දත යුතුය: මෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය රැගෙන යයි, නමුත් ආපසු රැගෙන නොඑයි. ඇතැම් භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය ආපසු රැගෙන එයි, නමුත් රැගෙන නොගියේය. ඇතැම් භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය රැගෙන යන්නේ ද නැත, ආපසු රැගෙන එන්නේ ද නැත. ඇතැම් (උතුම්) භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය රැගෙන යයි, එසේම ආපසු රැගෙන එයි.

တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ စ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတွာ တထာ ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ မဇ္ဈိမယာမေ သေယျံ ကပ္ပေတွာ, ပစ္ဆိမယာမေပိ နိသဇ္ဇာစင်္ကမေဟိ ဝီတိနာမေတွာ, ပဂေဝ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကတွာ ဗောဓိရုက္ခေ ဥဒကံ အာသိဉ္စိတွာ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ အာစရိယုပဇ္ဈာယဝတ္တာဒီနိ သမာဒါယ ဝတ္တတိ. သော သရီရပရိကမ္မံ ကတွာ သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေ ဥသုမံ ဂါဟာပေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုဉ္ဇိတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ သေနာသနတော နိက္ခမိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တောဝ စေတိယင်္ဂဏံ ဂန္တွာ သစေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ စေတိယင်္ဂဏံ ပဝိသတိ. အညံ စေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဟောတိ, သောပါနပါဒမူလေ ဌတွာ ဟတ္ထေန ဂဟိတဘဏ္ဍံ ဝိယ တံ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ [Pg.220] ပီတိံ ဂဟေတွာ စေတိယင်္ဂဏံ အာရုယှ မဟန္တံ စေတိယံ စေ, တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတဗ္ဗံ, ခုဒ္ဒကံ စေ, တထေဝ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတဗ္ဗံ. စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ဗောဓိယင်္ဂဏံ ပတ္တေနာပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ ဗောဓိ ဝန္ဒိတဗ္ဗာ. သော ဧဝံ စေတိယဉ္စ ဗောဓိဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသာမိတဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပဋိသာမိတဘဏ္ဍကံ ဟတ္ထေန ဂဏှန္တော ဝိယ နိက္ခိတ္တကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂါမသမီပေ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ.

එහි යම් භික්ෂුවක් දහවල් කාලය සක්මනින් හා හිඳීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කොට, එමෙන්ම රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමයෙහි ද, මධ්‍යම යාමයෙහි සැතපී, පශ්චිම යාමයෙහි ද හිඳීමෙන් හා සක්මනින් කාලය ගෙවා, අලුයම ම චෛත්‍ය අංගනය හා බෝධි අංගනයෙහි කළ යුතු වත්පිළිවෙත් නිමවා, බෝධි වෘක්ෂයට පැන් වඩා, පැන් හා පරිභෝජනයට අවශ්‍ය ජලය පිළියෙළ කොට තබා, ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන්ගේ වත්පිළිවෙත් ආදියෙහි යෙදෙයි. ඔහු ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා සෙනසුනට වැද දෙතුන් වතාවක් පර්යංකයෙන් හිඳ ශරීරයේ උණුසුම ලබා ගනිමින් කර්මස්ථානයෙහි නියැලී, පිඬු සිඟා වඩින වේලාවෙහි නැගී සිට කර්මස්ථානය ම මූලික කරගෙන පාත්‍ර සිවුරු ගෙන සෙනසුනෙන් නික්ම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් ම චෛත්‍ය අංගනයට ගොස්, ඉදින් බුද්ධානුස්සති කර්මස්ථානය තමන්ට තිබේ නම් එය අත්නොහැරම චෛත්‍ය අංගනයට පිවිසෙයි. ඉදින් වෙනත් කර්මස්ථානයක් නම්, සෝපාන පාමුල සිට අතින් ගත් බඩුබාහිරාදියක් තබන්නාක් මෙන් එය (මඳකට) පසෙක තබා, බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය උපදවාගෙන චෛත්‍ය අංගනයට නැග, එය මහා චෛත්‍යයක් නම් තෙවරක් පැදකුණු කොට ස්ථාන සතරකදී වැදිය යුතුය; කුඩා චෛත්‍යයක් නම් එසේම පැදකුණු කොට ස්ථාන අටකදී වැදිය යුතුය. චෛත්‍යය වැඳ බෝධි අංගනයට පැමිණි විට ද භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සිටින්නාක් මෙන් මනා ගෞරවයෙන් යුතුව බෝධිය වැදිය යුතුය. ඔහු මෙසේ චෛත්‍යය හා බෝධිය වැඳ, තැන්පත් කළ බඩුබාහිරාදියක් අතින් ගන්නාක් මෙන් තැබූ කර්මස්ථානය නැවත ගෙන, ගම සමීපයෙහි දී කර්මස්ථානය ම පෙරටු කරගෙන සිවුර පොරවා පිඬු සිඟා ගමට පිවිසෙයි.

အထ နံ မနုဿာ ဒိသွာ ‘‘အယျော နော အာဂတော’’တိ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာသနသာလာယ ဝါ ဂေဟေ ဝါ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုံ ဒတွာ ယာဝ ဘတ္တံ န နိဋ္ဌာတိ, တာဝ ပါဒေ ဓောဝိတွာ မက္ခေတွာ ပုရတော နိသီဒိတွာ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆန္တိ, ဓမ္မံ ဝါ သောတုကာမာ ဟောန္တိ. သစေပိ န ကထာပေန္တိ, ဇနသင်္ဂဟဏတ္ထံ ဓမ္မကထာ နာမ ကာတဗ္ဗာယေဝါတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဓမ္မကထာ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဓမ္မံ ကထေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ အနုမောဒနံ ကတွာ နိဝတ္တိယမာနေဟိပိ မနုဿေဟိ အနုဂတောဝ ဂါမတော နိက္ခမိတွာ တတ္ထ တေ နိဝတ္တေတွာ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇတိ.

ඉක්බිති මිනිසුන් ඔහු දැක "අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ වැඩියා" යයි පෙරගමන් කොට, පාත්‍රය ගෙන ආසන ශාලාවක හෝ නිවසක වඩා හිඳුවා කැඳ පූජා කොට, දානය පිළියෙළ වන තෙක් පාද සෝදා තෙල් ගල්වා ඉදිරියෙහි හිඳ ප්‍රශ්න විචාරති, නැතහොත් ධර්මය ඇසීමට කැමති වෙති. ඉදින් ඔවුන් ප්‍රශ්න නොඇසුවද, ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස ධර්ම කථාවක් කළ යුතුම බව අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසති. සැබවින්ම කර්මස්ථානයෙන් තොර වූ ධර්ම කථාවක් නැත. එබැවින් කර්මස්ථානය ම මූලික කරගෙන ධර්මය දේශනා කොට, කර්මස්ථානය ම මූලික කරගෙන ආහාර වළඳා, අනුමෝදනාව ද කොට, ආපසු වඩින විට තමන් පසුපස එන මිනිසුන් සමඟ ගමෙන් නික්ම, එහිදී ඔවුන් ආපසු හරවා තමන්ගේ මගෙහි වඩියි.

အထ နံ ပုရေတရံ နိက္ခမိတွာ ဗဟိဂါမေ ကတဘတ္တကိစ္စာ သာမဏေရဒဟရဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပတ္တစီဝရမဿ ဂဏှန္တိ. ပေါရာဏကဘိက္ခူ ကိရ န ‘‘အမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော အာစရိယော’’တိ မုခံ ဩလောကေတွာ ဝတ္တံ ကရောန္တိ, သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝ ကရောန္တိ. တေ တံ ပုစ္ဆန္တိ – ‘‘ဘန္တေ, ဧတေ မနုဿာ တုမှာကံ ကိံ ဟောန္တိ, မာတိပက္ခတော သမ္ဗန္ဓာ ပိတိပက္ခတော’’တိ? ကိံ ဒိသွာ ပုစ္ဆထာတိ? တုမှေသု ဧတေသံ ပေမံ ဗဟုမာနန္တိ. ‘‘အာဝုသော, ယံ မာတာပိတူဟိပိ ဒုက္ကရတရံ, တံ ဧတေ အမှာကံ ကရောန္တိ, ပတ္တစီဝရမ္ပိ နော ဧတေသံ သန္တကမေဝ, ဧတေသံ အာနုဘာဝေန နေဝ ဘယေ ဘယံ, န ဆာတကေ ဆာတကံ ဇာနာမ, ဧဒိသာ နာမ အမှာကံ ဥပကာရိနော နတ္ထီ’’တိ တေသံ ဂုဏေ ကထယန္တော ဂစ္ဆတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီတိ.

ඉක්බිති කලින්ම ගමෙන් නික්ම ගමෙන් පිටත දාන කෘත්‍යය නිම කළ සාමණේරවරු හා දහරා භික්ෂූහු ඔහු දැක පෙරගමන් කොට උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගනිති. පුරාණ භික්ෂූන් වහන්සේලා "මොහු අපේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය, ආචාර්යයන් වහන්සේය" කියා මුහුණ බලා වත්පිළිවෙත් නොකරති; (යමෙකු) හමු වූ පමණින් ම වත්පිළිවෙත් කරති. ඔවුහු එම ස්වාමීන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසති: "ස්වාමීනි, මේ මිනිස්සු ඔබවහන්සේට කවුරු වෙත් ද? මව් පාර්ශවයෙන් ද, පිය පාර්ශවයෙන් ද නෑකම් ඇත්තෝ ද?" එවිට "ඔබ කුමක් දැක මෙසේ විමසන්නේ දැයි" උන්වහන්සේ අසති. "ඔබ කෙරෙහි ඔවුන් තුළ ඇති ආදරය හා ගෞරවය දැක විමසමු" යි ඔවුහු පවසති. "ඇවැත්නි, මවුපියන්ට පවා කිරීමට අපහසු දේ මේ මිනිස්සු අප වෙනුවෙන් කරති. අපේ පාත්‍ර සිවුරු පවා ඔවුන් සතු දේමය. ඔවුන්ගේ අනුභාවය නිසා අපට බියක් ඇති වූ කල බියක් නොදැනේ, සාගින්නක් ඇති වූ කල සාගින්නක් නොදැනේ. මෙවැනි උපකාරකයෝ අපට තවත් නැතැයි" ඔවුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් උන්වහන්සේ වඩියි. මොහු (කර්මස්ථානය) ගෙන ගිය නමුත් ආපසු නොගෙන ආ තැනැත්තා යයි කියනු ලැබේ.

ယဿ ပန ပဂေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကရောန္တဿ ကမ္မဇတေဇော ပဇ္ဇလတိ, အနုပါဒိဏ္ဏကံ မုဉ္စိတွာ ဥပါဒိဏ္ဏကံ ဂဏှာတိ, သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ, ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နာရောဟတိ, သော ပဂေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဝေဂသာဝ စေတိယံ [Pg.221] ဝန္ဒိတွာ ဂေါရူပါနံ နိက္ခမနဝေလာယမေဝ ဂါမံ ယာဂုဘိက္ခာယ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ လဘိတွာ အာသနသာလံ ဂန္တွာ ပိဝတိ. အထဿ ဒွိတ္တိက္ခတ္တုံ အဇ္ဈောဟရဏမတ္တေနေဝ ကမ္မဇတေဇော ဥပါဒိဏ္ဏကံ မုဉ္စိတွာ အနုပါဒိဏ္ဏကံ ဂဏှာတိ, ဃဋသတေန နှာတော ဝိယ တေဇောဓာတုပရိဠာဟနိဗ္ဗာနံ ပတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ယာဂုံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပတ္တဉ္စ မုခဉ္စ ဓောဝိတွာ အန္တရာဘတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကတွာ အဝသေသဋ္ဌာနေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ ဥပဋ္ဌဟမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ အာဂစ္ဆတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပစ္စာဟရတိ န ဟရတီတိ. ဧဒိသာ စ ဘိက္ခူ ယာဂုံ ပိဝိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ဗုဒ္ဓသာသနေ အရဟတ္တံ ပတ္တာ နာမ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. သီဟဠဒီပေယေဝ တေသု တေသု ဂါမေသု အာသနသာလာယံ န တံ အာသနမတ္ထိ, ယတ္ထ ယာဂုံ ပိဝိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဘိက္ခူ နတ္ထီတိ.

යමෙකුට වනාහි කලින් කී පරිදි වත්පිළිවෙත් කරන කල කුසගින්න ඇවිළෙයි ද, එවිට සිරුරෙන් දහඩිය පිටවෙයි, කර්මස්ථානය නිවැරදි මගට නොබසියි. ඔහු කලින් ම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වහා ගොස් චෛත්‍යය වැඳ, ගවයන් ගාලෙන් නික්මෙන වේලාවෙහි ම කැඳ පිණිස ගමට පිවිස කැඳ ලබා ආසන ශාලාවට ගොස් වළඳයි. එවිට දෙතුන් වරක් ගිලිනවාත් සමඟම ඔහුගේ කුසගින්න නිවී යයි. එවිට කළ ගෙඩි සියයකින් නෑවාක් මෙන් තේජෝ ධාතුව නිසා හටගත් දැවිල්ල සංසිඳී, කර්මස්ථානය මූලික කරගෙන කැඳ වළඳා, පාත්‍රය හා මුඛය සෝදා, දානයට පෙර අතරතුර කාලයේ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කොට, ඉතිරි තැන්වල පිඬු සිඟා, කර්මස්ථානය මූලික කරගෙන ම දානය වළඳා, එතැන් සිට අනුපිළිවෙලින් අඛණ්ඩව මතු වන කර්මස්ථානය ගෙනම ආපසු වඩියි. මොහු (කර්මස්ථානය) ආපසු ගෙන ආ නමුත් (යන විට) ගෙන නොගිය තැනැත්තා යයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳ වළඳා විදර්ශනා වඩා බුදු සසුනෙහි අරහත්වයට පත් වූ සංඛ්‍යාව ගණන් කළ නොහැක. ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙහි ඒ ඒ ගම්වල ආසන ශාලාවන්හි කැඳ වළඳා අරහත්වයට පත් භික්ෂූන් වහන්සේලා නැති එකදු ආසනයක්වත් නැත.

ယော ပန ပမာဒဝိဟာရီ ဟောတိ နိက္ခိတ္တဓုရော, သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ ပဉ္စဝိဓစေတောဝိနိဗန္ဓဗဒ္ဓစိတ္တော ဝိဟရန္တော ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီ’’တိပိ သညံ အကတွာ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ အနနုလောမိကေန ဂိဟိသံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌော စရိတွာ စ ဘုဉ္ဇိတွာ စ တုစ္ဆော နိက္ခမတိ. အယံ ဝုစ္စတိ နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီတိ.

යමෙක් වනාහි ප්‍රමාදීව වෙසෙයි ද, වීර්යය අත්හැරියේ ද, සියලු වත්පිළිවෙත් බිඳ දමා පස් වැදෑරුම් චේතෝඛිල හා බැඳුණු සිතින් යුක්තව වෙසෙමින්, "කර්මස්ථානයක්" කියා දෙයක් ඇතැයි යන සිහිය පවා නැතිව පිඬු සිඟා ගමට පිවිස, (මහණුන්ට) නොගැලපෙන ගිහි සබඳකම්වලින් යුක්තව හැසිර ආහාර වළඳා හිස් අතින්ම (කර්මස්ථානයෙන් තොරව) නික්මෙයි. මොහු (කර්මස්ථානය) ගෙන ගියේත් නැති, ආපසු ගෙන ආවේත් නැති තැනැත්තා යයි කියනු ලැබේ.

ယော ပနာယံ ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စာတိ ဝုတ္တော, သော ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တကာမာ ဟိ ကုလပုတ္တာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဒသပိ ဝီသမ္ပိ တိံသမ္ပိ စတ္တာလီသမ္ပိ ပညာသမ္ပိ သတမ္ပိ ဧကတော ဝသန္တာ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဝိဟရန္တိ ‘‘အာဝုသော, တုမှေ န ဣဏဋ္ဋာ, န ဘယဋ္ဋာ, န ဇီဝိကာပကတာ ပဗ္ဗဇိတာ, ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမာ ပနေတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာ, တသ္မာ ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ ဂမနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထ, ဌာနေ, နိသဇ္ဇာယ, သယနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ သယနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထာ’’တိ. တေ ဧဝံ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆန္တာ အဍ္ဎဥသဘဥသဘအဍ္ဎဂါဝုတဂါဝုတန္တရေသု ပါသာဏာ ဟောန္တိ, တာယ သညာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာဝ ဂစ္ဆန္တိ. သစေ ကဿစိ ဂမနေ ကိလေသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထေဝ နံ နိဂ္ဂဏှာတိ. တထာ အသက္ကောန္တော တိဋ္ဌတိ. အထဿ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တောပိ တိဋ္ဌတိ, သော ‘‘အယံ ဘိက္ခု တုယှံ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကံ ဇာနာတိ, အနနုစ္ဆဝိကံ တေ ဧတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပဋိစောဒေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ တတ္ထေဝ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ, တထာ [Pg.222] အသက္ကောန္တော နိသီဒတီတိ သော ဧဝ နယော. အရိယဘူမိံ ဩက္ကမိတုံ အသက္ကောန္တောပိ, တံ ကိလေသံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တောဝ ဂစ္ဆတိ, န ကမ္မဋ္ဌာနဝိပ္ပယုတ္တေန စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရတိ. ဥဒ္ဓရတိ စေ, ပဋိနိဝတ္တိတွာ ပုရိမပဒေသံယေဝ ဧတိ အာလိန္ဒကဝါသီ မဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရော ဝိယ.

යමෙක් (කමටහන) රැගෙන යයිද, නැවත රැගෙන එයිද, ඔහු 'ගතපච්චාගතික වත' පුරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. සැබවින්ම තම අභිවෘද්ධිය කැමති කුලපුත්‍රයෝ ශාසනයෙහි පැවිදි වී දස නමක්, විසි නමක්, තිස් නමක්, හතළිස් නමක්, පනස් නමක් හෝ සිය නමක් වශයෙන් එක්ව වසමින් මෙසේ කතිකාවතක් කරගනිති: 'ඇවැත්නි, ඔබ පැවිදි වූයේ ණය බරින් මිරිකී හෝ, බියෙන් පීඩිතව හෝ, ජීවිකාව අහිමි වූ නිසා හෝ නොවේ. ඔබ මෙහි පැවිදි වූයේ සසර දුකින් මිදීමේ කැමැත්තෙනි. එබැවින් ගමනේදී උපදින කෙලෙස් ගමනේදී ම මර්දනය කරන්න. සිටගෙන සිටීමේදී, හිඳීමේදී හෝ සැතපීමේදී උපදින කෙලෙස් එම ඉරියව්වලදීම මර්නය කරන්න.' ඔවුන් මෙසේ කතිකාවත් කොට පිඬු සිඟා වඩින විට, උසභ භාගයක්, උසභයක්, ගාවුත භාගයක් හෝ ගාවුතයක් යන අතරමග තිබෙන ගල් සලකුණු කොට ගනිමින්, ඒ ඔස්සේ කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම වඩිති. යමෙකුට ගමනේදී කෙලෙසක් උපදී නම්, ඔහු එම ස්ථානයේදීම එය මර්දනය කරයි. එසේ කිරීමට නොහැකි වුවහොත් ඔහු එතැනම නතර වෙයි. එවිට ඔහුට පිටුපසින් වඩින භික්ෂුවද නතර වෙයි. එවිට 'මේ භික්ෂුව මාගේ සිතේ උපන් විතර්කය දනියි, මෙය මට නුසුදුසුය' කියා තමාටම චෝදනා කරමින් විදර්ශනා වඩා එහිදීම ආර්ය භූමියට (අර්හත් භාවයට) පැමිණෙයි. එසේ කළ නොහැකි වුවහොත් හිඳගනී. සිටගෙන සිටීමේදී කියන ලද ක්‍රමයම හිඳගැනීමේදීද අදාළ වේ. ආර්ය භූමියට පැමිණීමට නොහැකි වුවද, එම කෙලෙස් යටපත් කොට කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම වඩියි. කමටහනෙන් තොර වූ සිතින් පියවරක්වත් ඔසවන්නේ නැත. ඉදින් පියවරක් එසවුණහොත්, නැවත හැරී පැමිණ පෙර පියවර තැබූ ස්ථානයටම එයි. මෙය ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේගේ පිළිවෙත බඳුය.

သော ကိရ ဧကူနဝီသတိ ဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ဧဝ ဝိဟာသိ. မနုဿာပိ သုဒံ အန္တရာမဂ္ဂေ ကသန္တာ စ ဝပန္တာ စ မဒ္ဒန္တာ စ ကမ္မာနိ စ ကရောန္တာ ထေရံ တထာ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ – ‘‘အယံ ထေရော ပုနပ္ပုနံ နိဝတ္တိတွာ ဂစ္ဆတိ, ကိံ နု ခေါ မဂ္ဂမူဠှော, ဥဒါဟု ကိဉ္စိ ပမုဋ္ဌော’’တိ သမုလ္လပန္တိ. သော တံ အနာဒိယိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တစိတ္တေနေဝ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဝီသတိဝဿဗ္ဘန္တရေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေ စဿ စင်္ကမနကောဋိယံ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ အင်္ဂုလီဟိ ဒီပံ ဥဇ္ဇာလေတွာ အဋ္ဌာသိ. စတ္တာရောပိ မဟာရာဇာနော သက္ကော စ ဒေဝါနမိန္ဒော ဗြဟ္မာ စ သဟမ္ပတိ ဥပဋ္ဌာနံ အာဂမံသု. တဉ္စ ဩဘာသံ ဒိသွာ ဝနဝါသီမဟာတိဿတ္ထေရော တံ ဒုတိယဒိဝသေ ပုစ္ဆိ – ‘‘ရတ္တိဘာဂေ အာယသ္မတော သန္တိကေ ဩဘာသော အဟောသိ, ကိံ သော ဩဘာသော’’တိ? ထေရော ဝိက္ခေပံ ကရောန္တော ‘‘ဩဘာသော နာမ ဒီပေါဘာသောပိ ဟောတိ, မဏိဩဘာသောပီ’’တိ ဧဝမာဒိမာဟ. တတော ‘‘ပဋိစ္ဆာဒေထ တုမှေ’’တိ နိဗဒ္ဓေါ အာမာတိ ပဋိဇာနိတွာ အာရောစေသိ.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ දහනව වසරක් මුළුල්ලේ ගතපච්චාගතික වත පුරමින්ම වැඩ විසූහ. මිනිසුන් මග දෙපස කුඹුරු නගුල් ගාමින්, වපුරමින් හා ගොයම් පාගමින් වැඩ කරන අතරතුර, තෙරුන් වහන්සේ (කමටහන රැකගැනීම සඳහා) එසේ නැවත නැවත හැරී වඩිනු දැක 'මේ ස්වාමීන් වහන්සේ නැවත නැවත හැරී වඩින්නේ මග වැරදී ද, එසේත් නැතිනම් යමක් අමතක වී ද?' කියා කතා වෙති. උන්වහන්සේ මිනිසුන්ගේ එම වදන් නොතකා කමටහන් සහිත සිතින්ම මහණදම් පුරා විසිවන වසර ඇතුළත අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. උන්වහන්සේ අර්හත් භාවයට පත් වූ දින, සක්මන් මළුව කෙළවර වැඩසිටි දේවතාවියක් තම ඇඟිලිවලින් පහන් දල්වාගෙන ආලෝකය ලබා දෙමින් සිටියාය. සතර වරම් දෙවිවරු ද, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ද, සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයා ද උපස්ථානය පිණිස පැමිණියහ. එම ආලෝකය දැක වනවාසී මහා තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පසුදින රාත්‍රී කාලයෙහි 'ඇවැත්නි, රාත්‍රියේ ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි ආලෝකයක් තිබුණා, ඒ කුමන ආලෝකයක්ද?' කියා විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ තම ගුණ සැඟවීමේ කැමැත්තෙන් සිත වෙනතකට යොමු කරමින් 'ආලෝකය නම් පහන් ආලෝකය ද විය හැකිය, මැණික් ආලෝකය ද විය හැකිය' ආදී වශයෙන් පැවසූහ. පසුව 'ඔබ වහන්සේ මෙය වසං කරන සේක' යැයි තිස්ස තෙරුන් කළ බලවත් ඉල්ලීම මත එය පිළිගෙන විස්තර කළහ.

ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီမဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ စ. သောပိ ကိရ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ပဌမံ တာဝ ‘‘ဘဂဝတော မဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီ’’တိ သတ္တ ဝဿာနိ ဌာနစင်္ကမမေဝ အဓိဋ္ဌာသိ. ပုန သောဠသ ဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေနေဝ စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိပ္ပယုတ္တေန ဥဒ္ဓဋေ ပဋိနိဝတ္တန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ‘‘ဂါဝီ နု ပဗ္ဗဇိတော နူ’’တိ အာသင်္ကနီယပဒေသေ ဌတွာ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ကစ္ဆကရကတော ဥဒကေန ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကရောတိ. ကိံ ကာရဏာ? ‘‘မာ မေ ဘိက္ခံ ဒါတုံ ဝါ ဝန္ဒိတုံ ဝါ အာဂတေ မနုဿေ ‘ဒီဃာယုကာ ဟောထာ’တိ ဝစနမတ္တေနာပိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိက္ခေပေါ အဟောသီ’’တိ ‘‘အဇ္ဇ, ဘန္တေ, ကတိမီ’’တိ ဒိဝသံ ဝါ ဘိက္ခုဂဏနံ ဝါ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတော [Pg.223] ပန ဥဒကံ ဂိလိတွာ အာရောစေတိ. သစေ ဒိဝသာဒိပုစ္ဆကာ န ဟောန္တိ, နိက္ခမနဝေလာယံ ဂါမဒွါရေ နိဋ္ဌုဘိတွာ ယာတိ.

කාලවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන් වහන්සේගේ පුවත ද එසේමය. උන්වහන්සේ ද ගතපච්චාගතික වත පුරමින්, මුලින්ම 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා පධාන වීර්යයට (දුෂ්කරක්‍රියාවට) පූජාවක් කරමි' යි සත් වසරක් සිටගෙන හා සක්මන් කරමින්ම වත පිරූහ. පසුව සොළොස් වසරක් ගතපච්චාගතික වත පුරා අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. උන්වහන්සේ කමටහන් සහිත සිතින්ම පාදය ඔසවති, කමටහනෙන් තොරව පියවරක් එසවුණහොත් නැවත හැරී සිටි තැනට එති. ගම අසලට පැමිණ, 'මේ එන්නේ ගවයෙක්ද පැවිද්දෙක්ද' කියා මිනිසුන්ට සැක උපදිය හැකි තැනක නතර වී, සිවුරු පෙරවා, කිහිල්ලේ තබාගෙන සිටි කරකයෙන් ජලය ගෙන පාත්‍රය සෝදා ජල උගුරක් කටේ පුරවා ගනිති. ඒ කුමටද? 'මට දන් දීමට හෝ වැඳීමට පැමිණෙන මිනිසුන්ට 'ආයුබෝවන්' (දීර්ඝායුෂ ලැබේවා) කියා පැවසීමෙන් පමණක් වුවද මාගේ කමටහන විසිරේ යැයි' සිතූ බැවිනි. 'ස්වාමීනි, අද කීවෙනි තිථියද?' ආදී වශයෙන් දවස හෝ භික්ෂු සංඛ්‍යාව හෝ කිසියම් ප්‍රශ්නයක් විමසූ විට පමණක් කටේ තිබූ ජලය ගිල පිළිතුරු දෙති. එසේ අසන අයෙකු නැතිනම්, ගමෙන් පිටවන විට ගම් දොරටුවේදී ඒ ජලය කෙළ ගසා වඩින්නාහ.

ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ပညာသ ဘိက္ခူ ဝိယ စ. တေ ကိရ အာသာဠှိပုဏ္ဏမိယံ ကတိကဝတ္တံ အကံသု – ‘‘အရဟတ္တံ အပတွာ အညမညံ နာလပိဿာမာ’’တိ. ဂါမဉ္စ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ပဝိသိံသု. ဒိဝသာဒီသု ပုစ္ဆိတေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိံသု. တတ္ထ မနုဿာ နိဋ္ဌုဘနံ ဒိသွာ ဇာနိံသု – ‘‘အဇ္ဇေကော အာဂတော, အဇ္ဇ ဒွေ’’တိ. ဧဝဉ္စ စိန္တေသုံ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတေ အမှေဟေဝ သဒ္ဓိံ န သလ္လပန္တိ, ဥဒါဟု အညမညမ္ပိ. ယဒိ အညမညံ န သလ္လပန္တိ, အဒ္ဓါ ဝိဝါဒဇာတာ ဘဝိဿန္တိ. ဧထ နေ အညမညံ ခမာပေဿာမာ’’တိ သဗ္ဗေ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပညာသာယ ဘိက္ခူသု ဒွေပိ ဘိက္ခူ ဧကောကာသေ နာဒ္ဒသံသု. တတော ယော တေသု စက္ခုမာ ပုရိသော, သော အာဟ – ‘‘န ဘော ကလဟကာရကာနံ ဩကာသော ဤဒိသော ဟောတိ, သုသမ္မဋ္ဌံ စေတိယင်္ဂဏံ ဗောဓိယင်္ဂဏံ, သုနိက္ခိတ္တာ သမ္မဇ္ဇနိယော, သုပဋ္ဌိတံ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယ’’န္တိ. တေ တတောဝ နိဝတ္တာ. တေပိ ဘိက္ခူ အန္တောတေမာသေယေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ မဟာပဝါရဏာယံ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေသုံ.

කලම්බතිත්ථ විහාරයේ වස් විසූ පනස් නමක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පුවත ද එබඳුමය. උන්වහන්සේලා ඇසළ පුන් පෝ දින 'අර්හත් ඵලයට පත් නොවී එකිනෙකා හා කතා නොකරමු' යි කතිකාවතක් කරගත්හ. පිඬු සිඟා ගමට වඩින විට ද ජල උගුරක් කටේ තබාගෙනම වැඩිහිටියහ. දින වකවානු ආදිය ගැන විමසූ විට පෙර කී පරිදිම පිළිපැද්දහ. එහිදී මිනිස්සු ගම් දොරටුවේ ජලය කෙළ ගසා ඇති ස්ථාන දැක 'අද එක් නමකි, අද දෙනමකි' ආදී වශයෙන් පැමිණි සංඛ්‍යාව දැනගත්හ. ඔවුහු මෙසේ සිතූහ: 'මොවුන් අප සමග කතා නොකරන්නේ මන්ද? මොවුන් එකිනෙකා අතරවත් කතා නොකරන්නාහුද? ඉදින් එකිනෙකා සමග කතා නොකරන්නේ නම්, ඔවුන් අතර අනිවාර්යයෙන්ම කලහයක් තිබිය යුතුය. අපි ගොස් ඔවුන් එකිනෙකා සමාදාන කරමු.' මෙසේ සිතා සියල්ලෝම විහාරයට ගියහ. නමුත් ඒ පනස් නමෙන් භික්ෂූන් දෙනමක්වත් එකම තැනක සිටිනු ඔවුන් දුටුවේ නැත. එවිට ඔවුන් අතර සිටි නුවණැති මිනිසෙක් මෙසේ කීය: 'පින්වත්නි, කලහ කරන්නන් වසන තැනක් මෙසේ විය නොහැක. මෙහි චේතියංගනය හා බෝධියංගනය ඉතා මැනවින් අමදිනු ලැබ ඇත. කොසු මැනවින් තබා ඇත. පැන් හා පරිභෝජන ජලය මැනවින් පිළියෙල කර ඇත.' එවිට මිනිස්සු එතැනින්ම හැරී ගියහ. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද වස් තුන් මාසය ඇතුළතම අර්හත් ඵලයට පැමිණ, මහා පවාරණ දිනයේදී (රහතන් වහන්සේලාගේ) විශුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කළහ.

ဧဝံ ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီ မဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ, ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ဘိက္ခူ ဝိယ စ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေနေဝ စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ ယတ္ထ သုရာသောဏ္ဍဓုတ္တာဒယော ကလဟကာရကာ စဏ္ဍဟတ္ထိအဿာဒယော ဝါ နတ္ထိ, တံ ဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇတိ. တတ္ထ စ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော န တုရိတတုရိတော ဝိယ ဇဝေန ဂစ္ဆတိ. န ဟိ ဇဝေန ပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်္ဂံ နာမ ကိဉ္စိ အတ္ထိ. ဝိသမဘူမိဘာဂပတ္တံ ပန ဥဒကသကဋံ ဝိယ နိစ္စလော ဟုတွာ ဂစ္ဆတိ. အနုဃရံ ပဝိဋ္ဌော စ ဒါတုကာမံ ဝါ အဒါတုကာမံ ဝါ သလ္လက္ခေတုံ တဒနုရူပံ ကာလံ အာဂမေန္တော ဘိက္ခံ ဂဟေတွာ အန္တောဂါမေ ဝါ ဗဟိဂါမေ ဝါ ဝိဟာရမေဝ ဝါ အာဂန္တွာ ယထာဖာသုကေ ပတိရူပေ ဩကာသေ နိသီဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အက္ခဗ္ဘဉ္ဇနဝဏလေပနပုတ္တမံသူပမာဝသေန ပစ္စဝေက္ခန္တော အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အာဟာရံ အာဟာရေတိ, နေဝ ဒဝါယ န မဒါယ န မဏ္ဍနာယ န ဝိဘူသနာယ…ပေ… ဘုတ္တာဝီ စ ဥဒကကိစ္စံ ကတွာ မုဟုတ္တံ ဘတ္တကိလမထံ ပဋိပဿမ္ဘေတွာ ယထာ ပုရေဘတ္တံ[Pg.224], ဧဝံ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပုရိမယာမံ ပစ္ဆိမယာမဉ္စ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ မနသိကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စာတိ.

මෙසේ කාලවල්ලීමණ්ඩපයෙහි වැඩසිටි මහානාග මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙන් ද, කලම්බතිත්ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා පනස් නමක් මෙන් ද, කර්මස්ථානයෙන් යුක්ත වූ ම සිතින් පාදය ඔසවමින් ගම සමීපයට වැඩම කර, පැන් උගුරක් ගෙන කට සෝදා, වීථි පරීක්ෂා කර බලා මත්පැන් බොන්නන්, දූතයන් ආදී කලහකාරීන් ද, චණ්ඩ අලි ඇතුන් හා අශ්වයන් ආදීන් ද නැති වීථියකට පිවිසෙයි. එහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙද්දී ඉක්මන් වූවකු මෙන් වේගයෙන් වැඩම නොකරයි. මන්ද යත්, වේගයෙන් වැඩම කිරීම නම් වූ කිසිදු පිණ්ඩපාතික ධුතාංගයක් නැති බැවිනි. අසමාන භූමියක ගමන් කරන පැන් පිරවූ කරත්තයක් මෙන් නිසලව වැඩම කරයි. ගෙපිළිවෙළින් පිවිසී, දන් දීමට කැමති ද නැති ද යන්න සලකා බලා ඒ සඳහා සුදුසු කාලය බලමින් සිට දානය පිළිගෙන, ගම ඇතුළත හෝ පිටත හෝ විහාරයට ම හෝ වැඩම කර, පහසු හා සුදුසු ස්ථානයක වැඩසිට කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් ආහාරයෙහි පටික්කූල සංඥාව පිහිටුවා, රිය සකෙහි තෙල් ගෑමක් මෙන් ද, තුවාලයක බෙහෙත් ගෑමක් මෙන් ද, මරු කතරේ අතරමංව පුතුගේ මස් කන්නා වූ දෙමවුපියන්ගේ උපමාවෙන් ද ආහාරය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් අංග අටකින් යුක්තව ආහාර වළඳයි. කෙළි සෙල්ලම් පිණිස නොවේ, මත්වීම පිණිස නොවේ, අලංකාරය පිණිස නොවේ, සැරසීම පිණිස නොවේ... මෙසේ වළඳා අවසන් වී, පැන් සෝදා මොහොතක් ආහාරයෙන් හටගත් විඩාව සංසිඳුවා ගෙන, පෙරබත් වේලෙහි මෙන්ම පසුව බත් වේලෙහි ද, පෙරයම හා පැසළුයම ද කර්මස්ථානය ම මෙනෙහි කරයි. මොහු 'කර්මස්ථානය (ගමට) ගෙන යන්නා වූ ද (නැවත විහාරයට) පෙරළා ගෙන එන්නා වූ ද' තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ.

ဣမံ ပန ဟရဏပစ္စာဟရဏသင်္ခါတံ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတိ, ပဌမဝယေ ဧဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. နော စေ ပဌမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ. နော စေ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ ပစ္ဆိမဝယေ ပါပုဏာတိ, နော စေ ပစ္ဆိမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မရဏသမယေ. နော စေ မရဏသမယေ ပါပုဏာတိ, အထ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ. နော စေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ ပါပုဏာတိ, အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ နိဗ္ဗတ္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ. နော စေ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ, အထ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ ခိပ္ပာဘိညော ဝါ ဟောတိ, သေယျထာပိ ထေရော ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယော မဟာပညော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော သာရိပုတ္တော, မဟိဒ္ဓိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော, ဓုတဝါဒေါ ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော မဟာကဿပေါ, ဒိဗ္ဗစက္ခုကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော အနုရုဒ္ဓေါ, ဝိနယဓရော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ဥပါလိ, ဓမ္မကထိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော, အာရညိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ရေဝတော, ဗဟုဿုတော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော အာနန္ဒော, သိက္ခာကာမော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ရာဟုလော ဗုဒ္ဓပုတ္တောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ယွာယံ ဟရတိ ပစ္စာဟရတိ စ, တဿ ဂေါစရသမ္ပဇညံ သိခါပတ္တံ ဟောတိ.

මෙම ගමන හා ආපසු ඒම නමැති 'ගතපච්චාගතික වත' පුරන්නා වූ යෝගියා ඉදින් උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වේ නම්, පළමු වයසේදී ම අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. ඉදින් පළමු වයසේදී නොපැමිණේ නම්, මැදි වයසේදී පැමිණෙයි. මැදි වයසේදී නොපැමිණේ නම්, අවසන් වයසේදී පැමිණෙයි. අවසන් වයසේදී නොපැමිණේ නම්, මරණාසන්න මොහොතේදී පැමිණෙයි. මරණාසන්න මොහොතේදී නොපැමිණේ නම්, දිව්‍ය පුත්‍රයෙක්ව උපත ලබා එහිදී අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. දිව්‍ය පුත්‍රයෙක්ව පැමිණීමට නොහැකි වුවහොත්, බුදුන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක ඉපිද පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කරයි. පසේබුදු බව සාක්ෂාත් නොකරන්නේ නම්, බුදුන් වහන්සේලා හමුවේදී බාහිය දාරුචීරිය මහා තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ක්ෂිප්පාභිඥ (වහා අවබෝධ වන) තැනැත්තෙකු වෙයි, නැතහොත් සාරිපුත්ත මහා තෙරුන් මෙන් මහා ප්‍රඥාවන්ත වෙයි, මහා මොග්ගල්ලාන මහා තෙරුන් මෙන් මහා සෘද්ධිමත් වෙයි, මහා කාශ්‍යප මහා තෙරුන් මෙන් ධුතවාදී වෙයි, අනුරුද්ධ මහා තෙරුන් මෙන් දිබ්බචක්ඛුලාභී වෙයි, උපාලි මහා තෙරුන් මෙන් විනයධර වෙයි, මන්තානිපුත්ත පුණ්ණ මහා තෙරුන් මෙන් ධර්මකථික වෙයි, රේවත මහා තෙරුන් මෙන් ආරණ්‍යක වෙයි, ආනන්ද මහා තෙරුන් මෙන් බහුශ්‍රුත වෙයි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍ර රාහුල මහා තෙරුන් මෙන් ශික්ෂාකාමී වෙයි. මෙසේ මෙම චතුෂ්කයෙහි යමෙක් (කර්මස්ථානය) ගෙනයයි ද පෙරළා ගෙන එයි ද, ඔහුට ගෝචර සම්පජන්‍යය මුදුන් පත්වූවක් වෙයි.

အဘိက္ကမာဒီသု ပန အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. တံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣဓ ဘိက္ခု အဘိက္ကမန္တော ဝါ ပဋိက္ကမန္တော ဝါ ယထာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနာ အဘိက္ကမာဒီသု – ‘‘အတ္တာ အဘိက္ကမတိ, အတ္တနာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ ‘‘အဟံ အဘိက္ကမာမိ, မယာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ သမ္မုယှန္တိ, တထာ အသမ္မုယှန္တော အဘိက္ကမာမီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တေနေဝ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိံ ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန အယံ ကာယသမ္မတော အဋ္ဌိသံဃာဋော အဘိက္ကမတိ. တဿေဝံ အဘိက္ကမတော ဧကေကပါဒုဒ္ဓရဏေ ပထဝီဓာတု အာပေါဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဟောန္တိ ဗလဝတိယော, တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု, ဝေါဿဇ္ဇနေ တေဇောဓာတု ဝါယောဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ [Pg.225] မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဟောန္တိ ဗလဝတိယော, တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသု.

ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී මුළා නොවීම 'අසම්මෝහ සම්පජන්‍යය' නම් වේ. එය මෙසේ දත යුතු ය - මෙලොව යෝගී භික්ෂුවක් ඉදිරියට යද්දී හෝ ආපසු එද්දී, අන්ධ පෘථග්ජනයන් ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී 'ආත්මය ඉදිරියට යයි, ආත්මය විසින් ඉදිරියට යාම සිදු කරන ලදී' කියා හෝ 'මම ඉදිරියට යමි, මා විසින් ඉදිරියට යාම සිදු කරන ලදී' කියා හෝ මුළා වන්නාක් මෙන් නොවී, 'ඉදිරියට යමි' කියා සිතක් උපදින කල්හි එම සිත සමඟ ම සිතින් උපන් වායෝ ධාතුව කාය විඥප්තිය ඇති කරමින් උපදියි. මෙසේ සිතේ ක්‍රියාවෙන් උපන් වායෝ ධාතුවේ විහිදීමෙන් ශරීරය යැයි සම්මත වූ මෙම ඇටසැකිල්ල ඉදිරියට යයි. මෙසේ ඉදිරියට යන්නා වූ ඔහුගේ එක් එක් පාදය එසවීමේදී පඨවි ධාතුව හා ආපෝ ධාතුව යන ධාතූන් දෙක අවම හා දුර්වල වන අතර, අනෙක් ධාතූන් දෙක (තේජෝ හා වායෝ) අධික හා ප්‍රබල වෙයි. ඉදිරියට ගෙන යාමේදී හා හරහට ගෙන යාමේදී ද එසේම ය. පාදය බිම තැබීමේදී තේජෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව යන ධාතූන් දෙක අවම හා දුර්වල වන අතර, අනෙක් දෙක (පඨවි හා ආපෝ) අධික හා ප්‍රබල වෙයි. බිම තැබීමේදී හා බිම තද කිරීමේදී ද එසේම ය.

တတ္ထ ဥဒ္ဓရဏေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ, တထာ အတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝီတိဟရဏံ, ဝီတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝေါဿဇ္ဇနံ, ဝေါဿဇ္ဇနေ ပဝတ္တာ သန္နိက္ခေပနံ, သန္နိက္ခေပနေ ပဝတ္တာ သန္နိရုမ္ဘနံ န ပါပုဏန္တိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ပဗ္ဗပဗ္ဗံ သန္ဓိသန္ဓိ ဩဓိဩဓိ ဟုတွာ တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တတိလာနိ ဝိယ တဋတဋာယန္တာ ဘိဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ ကော ဧကော အဘိက္ကမတိ, ကဿ ဝါ ဧကဿ အဘိက္ကမနံ? ပရမတ္ထတော ဟိ ဓာတူနံယေဝ ဂမနံ, ဓာတူနံ ဌာနံ, ဓာတူနံ နိသဇ္ဇာ, ဓာတူနံ သယနံ. တသ္မိံ တသ္မိဉှိ ကောဋ္ဌာသေ သဒ္ဓိံ ရူပေန –

එහි පාදය එසවීමේ අවස්ථාවෙහි උපන් රූප හා අරූප ධර්මයන් ඉදිරියට ගෙන යාමේ අවස්ථාවට නොපැමිණෙයි. එමෙන්ම ඉදිරියට ගෙන යාමේ අවස්ථාවෙහි උපන් රූප හා අරූප ධර්මයන් හරහට ගෙන යාමේ අවස්ථාවට ද, හරහට ගෙන යාමේ ධර්මයන් බිම තැබීමේ අවස්ථාවට ද, බිම තැබීමේ ධර්මයන් බිම තද කිරීමේ අවස්ථාවට ද නොපැමිණෙයි. ඒ ඒ තැනදීම පර්වයෙන් පර්වය, සන්ධියෙන් සන්ධිය, කොටසින් කොටස වී රත් වූ තාච්චියක දැමූ තල මෙන් 'තට තට' යන ශබ්දය නොදක්වා ම බිඳී යයි. එහි ඉදිරියට යන එක් පුද්ගලයෙක් කවුද? නැතහොත් කවරෙකුගේ ඉදිරියට යාමක් ද? පරමාර්ථ වශයෙන් නම් ධාතූන්ගේ ම ගමනකි, ධාතූන්ගේ ම සිටීමකි, ධාතූන්ගේ ම හිඳීමකි, ධාතූන්ගේ ම නිදා ගැනීමකි. ඒ ඒ කොටසෙහි රූපය සමඟ -

‘‘အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတိ;

အဝီစိမနုသမ္ဗန္ဓော, နဒီသောတောဝ ဝတ္တတီ’’တိ. –

"වෙනත් සිතක් උපදියි, වෙනත් සිතක් නිරුද්ධ වෙයි; ගංගා සැඩ පහරක් මෙන් (සිත හා රූපය) අඛණ්ඩව එකිනෙකට සම්බන්ධව පවතී."

ဧဝံ အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ နာမာတိ.

මෙසේ ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී මුළා නොවීම අසම්මෝහ සම්පජන්‍යය නම් වේ.

နိဋ္ဌိတော ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိပဒဿ အတ္ထော.

"ඉදිරියට යාමේදී ද ආපසු ඒමේදී ද සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව කටයුතු කරන්නේ වෙයි" යන පදයෙහි අර්ථය නිමවන ලදී.

အာလောကိတေ ဝိလောကိတေတိ ဧတ္ထ ပန အာလောကိတံ နာမ ပုရတော ပေက္ခနံ, ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခနံ. အညာနိပိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ ပစ္ဆတော အနုပေက္ခနဝသေန ဩလောကိတဥလ္လောကိတာပလောကိတာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ဣဓ န ဂဟိတာနိ, သာရုပ္ပဝသေန ပန ဣမာနေဝ ဒွေ ဂဟိတာနိ. ဣမိနာ ဝါ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝါတိ.

'ආලෝකිතේ විලෝකිතේ' යන මෙහි 'ආලෝකිත' යනු ඉදිරිය බැලීමයි, 'විලෝකිත' යනු අනුදිශාවන් (වටපිට) බැලීමයි. යට බැලීම, උඩ බැලීම, පසුපස බැලීම වශයෙන් ඕලෝකිත, උල්ලෝකිත, අපලෝකිත යනුවෙන් වෙනත් බැලීම් ද ඇත. ඒවා මෙහි ගෙන නැතත්, යෝග්‍යතාවය අනුව මෙම 'ආලෝකිත, විලෝකිත' යන දෙක ම ගෙන ඇත. නැතහොත් මෙම ක්‍රමයෙන් ඒ සියල්ල ම ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය.

တတ္ထ ‘‘အာလောကေဿာမီ’’တိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ စိတ္တဝသေနေဝ အနောလောကေတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တံ အာယသ္မန္တံ နန္ဒံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

එහිදී 'බලන්නෙමි' කියා සිත උපන් කල්හි සිතේ හැටියට ම (නොහික්මුණු ලෙස) නොබලා, (එයින් වන) ප්‍රයෝජනය විමසා බැලීම 'සාර්ථක සම්පජන්‍යය' වේ. එය ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් වහන්සේ ආදර්ශයක් කොට ගෙන දත යුතු ය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘သစေ, ဘိက္ခဝေ, နန္ဒဿ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ အာလောကေတဗ္ဗာ ဟောတိ, သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ နန္ဒော ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ အာလောကေတိ ‘ဧဝံ မေ ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ အာလောကယတော နာဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာ [Pg.226] ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ အနွာသဝိဿန္တီ’တိ. ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတိ. သစေ, ဘိက္ခဝေ, နန္ဒဿ ပစ္ဆိမာ ဒိသာ, ဥတ္တရာ ဒိသာ, ဒက္ခိဏာ ဒိသာ, ဥဒ္ဓံ, အဓော, အနုဒိသာ အာလောကေတဗ္ဗာ ဟောတိ, သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ နန္ဒော အနုဒိသံ အာလောကေတိ ‘ဧဝံ မေ အနုဒိသံ အာလောကယတော’…ပေ… သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၉).

“මහණෙනි, ඉදින් නන්ද හට පෙරදිග බැලිය යුතු වේ නම්, ඔහු සියලු අයුරින් සිත මෙහෙයවා, ‘මෙසේ මා පෙරදිග බලන කල්හි අභිජ්ඣා සහ දෝමනස්ස යන ලාමක අකුසල ධර්මයෝ මා කරා ගලා නොඑන්නාහුය’යි මනා සිහියෙන් යුතුව පෙරදිග බලයි. මෙසේ එහිදී ඔහු සම්පජාන (මනා නුවණින් යුක්ත) වෙයි. මහණෙනි, ඉදින් නන්ද හට පැසුළු දිග, උතුරු දිග, දකුණු දිග, උඩ, යට හෝ අනුදිශාවන් බැලිය යුතු වේ නම්, ඔහු සියලු අයුරින් සිත මෙහෙයවා, ‘මෙසේ මා අනුදිශාවන් බලන කල්හි... (පෙ)...’යි මනා සිහියෙන් යුතුව අනුදිශාවන් බලයි; එහිදී ඔහු සම්පජාන වෙයි.”

အပိစ ဣဓာပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တစေတိယဒဿနာဒိဝသေနေဝ သာတ္ထကတာ စ သပ္ပာယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကမ္မဋ္ဌာနဿ ပန အဝိဇဟနမေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညံ, တသ္မာ ခန္ဓဓာတုအာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ အတ္တနော ကမဋ္ဌာနဝသေနေဝ ကသိဏာဒိကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ ဝါ ပန ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ.

තවද මෙහිදී ද පෙර කියන ලද චේතිය වන්දනා ආදියේදී මෙන් සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය (ප්‍රයෝජනවත් බව) සහ සප්පාය සම්පජඤ්ඤය (ගැලපෙන බව) දත යුතුය. කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤයයි. එබැවින් ස්කන්ධ, ධාතු සහ ආයතන කර්මස්ථාන වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නන් විසින් තමන්ගේ කර්මස්ථාන බලයෙන් ද, කසිණ ආදී කර්මස්ථාන මෙනෙහි කරන්නන් විසින් එම කර්මස්ථානයම මූලික කරගෙන ද බැලීම හා පිරික්සීම (ආලෝකිත විලෝකිත) කළ යුතුය.

‘‘အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ အာလောကေတာ ဝါ ဝိလောကေတာ ဝါ နတ္ထိ, ‘အာလောကေဿာမီ’တိ ပန စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တေနေဝ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိံ ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန ဟေဋ္ဌိမံ အက္ခိဒလံ အဓော သီဒတိ, ဥပရိမံ ဥဒ္ဓံ လင်္ဃေတိ, ကောစိ ယန္တကေန ဝိဝရန္တော နာမ နတ္ထိ, တတော စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ပဇာနနံ ပနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ နာမ.

“ශරීරය ඇතුළත බැලීම හෝ පිරික්සීම කරන්නා වූ ‘ආත්මය’ නමින් කිසිවෙක් නැත. ‘බලන්නෙමි’යි සිතක් උපන් කල්හි, එම සිතත් සමඟම සිතින් උපන් වායෝ ධාතුව කාය විඤ්ඤත්තිය උපදවමින් ඇති වෙයි. මෙසේ සිතේ ක්‍රියාවෙන් උපන් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීම හේතුවෙන් පහළ ඇසිපිය පහතට වැටෙයි, ඉහළ ඇසිපිය ඉහළට එසවෙයි. කිසිවෙක් යන්ත්‍රයකින් ඇස් අරින්නේ නැත. ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණය දැකීමේ කාර්යය සිදු කරමින් උපදී.” මෙසේ මනා කොට දැන ගැනීම මෙහිදී ‘අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය’ (මුළා නොවී දැනගැනීම) නම් වේ.

အပိစ မူလပရိညာအာဂန္တုကတာဝကာလိကဘာဝဝသေနပေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မူလပရိညာဝသေန တာဝ –

තවද මුල් හේතුව පිරිසිඳ දැනීම (මූලපරිඤ්ඤා), ආගන්තුක බව සහ තාවකාලික බව යන කරුණු අනුව ද මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. එහි මූලපරිඤ්ඤා වශයෙන් මෙසේ දත යුතුය –

‘‘ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇနဉ္စေဝ, ဒဿနံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ;

သန္တီရဏံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ, ဇဝနံ ဘဝတိ သတ္တမံ’’.

“භවංගය ද, ආවජ්ජනය ද, දැකීම (චක්ඛු විඤ්ඤාණය) ද, සම්පටිච්ඡනය ද, සන්තීරණය ද, වොට්ඨබ්බනය ද, සත්වැනිව ජවනය ද ඇති වේ.”

တတ္ထ ဘဝင်္ဂံ ဥပပတ္တိဘဝဿ အင်္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနံ ပဝတ္တတိ, တံ အာဝဋ္ဋေတွာ ကိရိယမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ သာဓယမာနံ, တန္နိရောဓာ ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ သတ္တက္ခတ္တုံ ဇဝနံ ဇဝတိ. တတ္ထ ပဌမဇဝနေပိ ‘‘အယံ [Pg.227] ဣတ္ထီ, အယံ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဝသေန အာလောကိတဝိလောကိတံ န ဟောတိ, ဒုတိယဇဝနေပိ…ပေ… သတ္တမဇဝနေပိ. ဧတေသု ပန ယုဒ္ဓမဏ္ဍလေ ယောဓေသု ဝိယ ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတေသု ‘‘အယံ ဣတ္ထီ, အယံ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အာလောကိတဝိလောကိတံ ဟောတိ. ဧဝံ တာဝေတ္ထ မူလပရိညာဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි භවංග සිත උප්පත්ති භවයේ අංගයක් ලෙස පවතින අතර, එය ආවර්ජනය කරමින් ක්‍රියා මනෝ ධාතුව ආවජ්ජන කෘත්‍යය සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වූ පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණය දැකීමේ කෘත්‍යය ද, එය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක මනෝ ධාතුව සම්පටිච්ඡන කෘත්‍යය ද, එය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව සන්තීරණ කෘත්‍යය ද, එය නිරුද්ධ වූ පසු ක්‍රියා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වොට්ඨබ්බන කෘත්‍යය ද සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වූ පසු සත් වරක් ජවන සිත් උපදී. එහි පළමු ජවන සිතෙහිදී පවා “මෙය ස්ත්‍රියකි, මෙය පුරුෂයෙකි”යි රාග, දෝෂ හෝ මෝහ වශයෙන් බැලීමක් සිදු නොවේ. දෙවැනි ජවනයේදී ද... (පෙ)... සත්වැනි ජවනයේදී ද එසේමය. නමුත් සටන් බිමෙහි වැටෙන සෙබළුන් මෙන් මේ සිත් එකිනෙක බිඳී වැටුණු පසු, “මෙය ස්ත්‍රියකි, මෙය පුරුෂයෙකි”යි රාගාදියෙන් යුතුව බැලීමක් ඇති වේ. මෙසේ පළමුව මෙහි මූලපරිඤ්ඤා වශයෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

စက္ခုဒွါရေ ပန ရူပေ အာပါထမာဂတေ ဘဝင်္ဂစလနတော ဥဒ္ဓံ သကကိစ္စနိပ္ဖာဒနဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေသု အဝသာနေ ဇဝနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နာနံ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဂေဟဘူတေ စက္ခုဒွါရေ အာဂန္တုကပုရိသော ဝိယ ဟောတိ. တဿ ယထာ ပရဂေဟေ ကိဉ္စိ ယာစိတုံ ပဝိဋ္ဌဿ အာဂန္တုကပုရိသဿ ဂေဟသာမိကေသု တုဏှီမာသိနေသု အာဏာကရဏံ န ယုတ္တံ, ဧဝံ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဂေဟဘူတေ စက္ခုဒွါရေ အာဝဇ္ဇနာဒီသုပိ အရဇ္ဇန္တေသု အဒုဿန္တေသု အမုယှန္တေသု စ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနံ အယုတ္တန္တိ ဧဝံ အာဂန္တုကဘာဝဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

චක්ඛු ද්වාරයට රූපයක් හමු වූ විට භවංග සලනයෙන් පසුව තමන්ගේ කෘත්‍යයන් සිදු කරමින් ආවජ්ජන ආදී සිත් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු අවසානයේ ජවනය උපදියි. එම ජවනය තමාට පෙර උපන් ආවජ්ජනාදීන්ගේ නිවහන බඳු වූ චක්ඛු ද්වාරයට පැමිණි ආගන්තුකයකු වැනිය. අනුන්ගේ නිවසකට යමක් ඉල්ලීමට ගිය ආගන්තුකයෙකුට, නිවැසියන් නිශ්ශබ්දව සිටියදී එහි අණසක පැවැත්වීම නුසුදුසු වන්නා සේම, චක්ඛු ද්වාරයෙහි ආවජ්ජනාදීන් රාගයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් තොරව සිටියදී ජවනය විසින් රාග-දෝස-මෝහයන්ට පත් වීම නුසුදුසු බව මෙසේ ආගන්තුක බව අනුව අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

ယာနိ ပနေတာနိ စက္ခုဒွါရေ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနပရိယောသာနာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာနိ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ, အညမညံ န ပဿန္တိ, ဣတ္တရာနိ တာဝကာလိကာနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ ယထာ ဧကသ္မိံ ဃရေ သဗ္ဗေသု မာနုသကေသု မတေသု အဝသေသဿ ဧကဿ တင်္ခဏံယေဝ မရဏဓမ္မဿ န ယုတ္တာ နစ္စဂီတာဒီသု အဘိရတိ နာမ, ဧဝမေဝ ဧကဒွါရေ သသမ္ပယုတ္တေသု အာဝဇ္ဇနာဒီသု တတ္ထ တတ္ထေဝ မတေသု အဝသေသဿ တင်္ခဏံယေဝ မရဏဓမ္မဿ ဇဝနဿာပိ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဝသေန အဘိရတိ နာမ န ယုတ္တာတိ ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

චක්ඛු ද්වාරයෙහි වොට්ඨබ්බනය අවසානයේ යම් මේ සිත් උපදී ද, ඒවා සම්පයුක්ත ධර්මයන් සමඟ ඒ ඒ තැන්හිදීම බිඳී යයි, එකිනෙකා නොදකියි. ඒවා ඉතා කෙටි කාලීන හා තාවකාලික වේ. එය මෙසේ උපමා කළ හැකිය: එක් නිවසක සිටි සියලු දෙනා මිය ගිය පසු, ඉතිරි වූ එක් අයෙකුට ද ඒ මොහොතේම මරණය උරුම නම් ඔහු නර්තන ගීතාදියෙහි නොඇලෙන්නා සේම, එක් ද්වාරයකදී සම්පයුක්ත ධර්මයන් සමඟ ආවජ්ජනාදීන් ඒ ඒ තැනදීම මිය ගිය කල්හි (නිරුද්ධ වූ කල්හි), ඒ මොහොතේම මරණය (භංගය) උරුම වූ ජවනයට ද රාගාදී වශයෙන් ඇලීම නුසුදුසුය. මෙසේ තාවකාලික බව අනුව අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

အပိစ ခန္ဓာယတနဓာတုပစ္စယပစ္စဝေက္ခဏဝသေနပေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ ဟိ စက္ခု စေဝ ရူပါ စ ရူပက္ခန္ဓော, ဒဿနံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သညာ သညာက္ခန္ဓော, ဖဿာဒိကာ သင်္ခါရာ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, ဧဝမေတေသံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု စက္ခာယတနံ, ရူပံ ရူပါယတနံ, ဒဿနံ မနာယတနံ, ဝေဒနာဒယော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဓမ္မာယတနံ, ဧဝမေတေသံ စတုန္နံ အာယတနာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော [Pg.228] ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု စက္ခုဓာတု, ရူပံ ရူပဓာတု, ဒဿနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတု, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာဒယော ဓမ္မာ ဓမ္မဓာတု, ဧဝမေတေသံ စတုန္နံ ဓာတူနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု နိဿယပစ္စယော, ရူပံ အာရမ္မဏပစ္စယော, အာဝဇ္ဇနံ အနန္တရသမနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတပစ္စယော, အာလောကော ဥပနိဿယပစ္စယော, ဝေဒနာဒယော သဟဇာတပစ္စယော. ဧဝမေတေသံ ပစ္စယာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတီတိ ဧဝမေတ္ထ ခန္ဓာယတနဓာတုပစ္စယပစ္စဝေက္ခဏဝသေနပိ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

තවද මෙය ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සහ ප්‍රත්‍යයන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් ද දත යුතුය. මෙහි චක්ඛු ප්‍රසාදය සහ රූපය යනු රූපස්කන්ධයයි. දැකීම විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි. ඊට සම්පයුක්ත වේදනාව වේදනාස්කන්ධයයි, සංඥාව සංඥාස්කන්ධයයි, ඵස්ස ආදී සංස්කාරයෝ සංස්කාරස්කන්ධයයි. මෙසේ මේ පංචස්කන්ධයන්ගේ එකතුවෙන් බැලීම හා පිරික්සීම පෙනේ. එහි බැලීම කරන්නේ කවරෙක්ද? එසේම චක්ඛු යනු චක්ඛායතනයයි, රූපය රූපායතනයයි, දැකීම මනායතනයයි, වේදනාදී සම්පයුක්ත ධර්මයෝ ධම්මායතනයයි. මෙසේ මේ ආයතන සතරේ එකතුවෙන් බැලීම පෙනේ. එහි බලන්නේ කවරෙක්ද? එසේම චක්ඛු යනු චක්ඛුධාතුවයි, රූපය රූපධාතුවයි, දැකීම චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවයි, සම්පයුක්ත ධර්මයෝ ධම්මධාතුවයි. මේ ධාතු සතරේ එකතුවෙන් බලන්නේ කවරෙක්ද? එසේම චක්ඛු යනු නිශ්ශය ප්‍රත්‍යයයි, රූපය ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයයි, ආවජ්ජනය අනන්තර-සමනන්තර-උපනිශ්ශය-නත්ථි-විගත ප්‍රත්‍යයයි, ආලෝකය (එළිය) උපනිශ්ශය ප්‍රත්‍යයයි, වේදනාදිය සහජාත ප්‍රත්‍යයයි. මෙසේ මේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් බැලීම පෙනේ. එහි බලන්නේ කවරෙක්ද? මෙසේ මෙහි ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සහ ප්‍රත්‍යයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

သမိဉ္ဇိတေ ပသာရိတေတိ ပဗ္ဗာနံ သမိဉ္ဇနပသာရဏေ. တတ္ထ စိတ္တဝသေနေဝ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ အကတွာ ဟတ္ထပါဒါနံ သမိဉ္ဇနပသာရဏပစ္စယာ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တတ္ထ ဟတ္ထပါဒေ အတိစိရံ သမိဉ္ဇိတွာ ဝါ ပသာရေတွာ ဝါ ဌိတဿ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န လဘတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပတတိ, ဝိသေသံ နာဓိဂစ္ဆတိ. ကာလေ သမိဉ္ဇန္တဿ ကာလေ ပသာရေန္တဿ ပန တာ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂစ္ဆတိ, ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘නැමීමෙහි හා දිගුකිරීමෙහි’ යනු හන්දි නැමීම හා දිගුකිරීම පිළිබඳවයි. එහිදී හුදෙක් සිතේ මෙහෙයවීමෙන් පමණක් අත් පා නැමීම හෝ දිගුකිරීම නොකොට, එම නැමීම හා දිගුකිරීම කිරීම නිසා අත්පත් වන අර්ථය හා අනර්ථය (යහපත හා අයහපත) විමසා බලා අර්ථය වටහා ගැනීම ‘සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය’ වේ. එහිදී, අත් පා බොහෝ වේලාවක් නමාගෙන හෝ දිගුකරගෙන සිටින්නෙකුට ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය වේදනා හටගනී; සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ගිලිහී යයි, කර්මස්ථානය පිරිහෙයි, විශේෂාධිගමයක් (ධ්‍යාන ආදිය) නොලැබේ. එහෙත් සුදුසු කලට නමන්නාට හෝ සුදුසු කලට දිගු කරන්නාට එම වේදනා හට නොගනී, සිත ඒකාග්‍ර වේ, කර්මස්ථානය වර්ධනය වේ, විශේෂාධිගමයන් ද ලබයි. මෙසේ අර්ථ-අනර්ථ වටහා ගැනීම දත යුතුය.

အတ္ထေ ပန သတိပိ သပ္ပာယာသပ္ပာယံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. တတြာယံ နယော – မဟာစေတိယင်္ဂဏေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခူ သဇ္ဈာယံ ဂဏှန္တိ. တေသံ ပိဋ္ဌိပဿေ ဒဟရဘိက္ခုနိယော ဓမ္မံ သုဏန္တိ. တတ္ထေကော ဒဟရော ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ကာယသံသဂ္ဂံ ပတွာ တေနေဝ ကာရဏေန ဂိဟီ ဇာတော. အပရော ဘိက္ခု ပါဒံ ပသာရေန္တော အဂ္ဂိမှိ ပသာရေသိ, အဋ္ဌိံ အာဟစ္စ ပါဒေါ ဈာယိ. အပရော ဝမ္မိကေ ပသာရေသိ, သော အာသီဝိသေန ဒဋ္ဌော. အပရော စီဝရကုဋိဒဏ္ဍကေ ပသာရေသိ, တံ မဏိသပ္ပော ဍံသိ. တသ္မာ ဧဝရူပေ အသပ္ပာယေ အပသာရေတွာ သပ္ပာယေ ပသာရေတဗ္ဗံ. ဣဒမေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ.

අර්ථයක් ඇති කල්හි වුවද, සුදුසු නුසුදුසු බව (සප්පාය-අසප්පාය) විමසා බලා සුදුසු දෙය තෝරා ගැනීම ‘සප්පාය සම්පජඤ්ඤය’ වේ. එහි ක්‍රමය මෙසේය - ඇසෙන පරිදි මහා චෛත්‍ය අංගනයේ තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලා සජ්ඣායනා කරති. ඔවුන්ට පසුපසින් තරුණ මෙහෙණින් වහන්සේලා ධර්මය අසති. එහිදී එක් තරුණ භික්ෂුවක් අත දිගු කරන කල්හි (මෙහෙණියකගේ) කයෙහි ස්පර්ශ වී, ඒ හේතුවෙන්ම කළකිරී ගිහි වූයේය. තවත් භික්ෂුවක් පය දිගු කරන කල ගිනි මැලයකට දිගු කළේය, එය ඇටය තෙක් පිළිස්සුණි. තවත් අයෙක් වේ තුඹසක් දෙසට පය දිගු කළේය, ඔහුට සර්පයෙකු දෂ්ට කළේය. තවත් අයෙක් සිවුරු ගබඩාවක ලීයක් දෙසට පය දිගු කළේය, එහි සිටි මැණික් සර්පයෙකු (කුඩා කොළ පැහැති සර්පයෙකු) දෂ්ට කළේය. එබැවින් මෙබඳු අසප්පාය තැන්හි අත් පා දිගු නොකොට සප්පාය තැන්හිම දිගු කළ යුතුය. මෙය මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි.

ဂေါစရသမ္ပဇညံ ပန မဟာထေရဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗံ – မဟာထေရော ကိရ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော အန္တေဝါသိကေဟိ သဒ္ဓိံ ကထယမာနော သဟသာ ဟတ္ထံ [Pg.229] သမိဉ္ဇိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သဏိကံ သမိဉ္ဇေသိ. တံ အန္တေဝါသိကာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, သဟသာ ဟတ္ထံ သမိဉ္ဇိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သဏိကံ သမိဉ္ဇိတ္ထာ’’တိ. ယတော ပဋ္ဌာယာဟံ, အာဝုသော, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကာတုံ အာရဒ္ဓေါ, န မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မုဉ္စိတွာ ဟတ္ထော သမိဉ္ဇိတပုဗ္ဗော, ဣဒါနိ ပန တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ကထယမာနေန ကမ္မဋ္ဌာနံ မုဉ္စိတွာ သမိဉ္ဇိတော, တသ္မာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သမိဉ္ဇေသိန္တိ. သာဓု, ဘန္တေ, ဘိက္ခုနာ နာမ ဧဝရူပေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ဧဝမေတ္ထာပိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနမေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘ගෝචර සම්පජඤ්ඤය’ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකගේ කථා පුවතින් දැක්විය යුතුය - මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දහවල් කාලයේ වැඩසිටින තැනක හිඳ අතේවැසි භික්ෂූන් සමඟ කථා කරමින් සිටියදී, එක්වරම (නොසිතා) අත නැමූ සේක. නැවත එය පෙර තිබූ තැනම තබා සෙමින් නැමූ සේක. අතේවැසි භික්ෂූන් ඒ ගැන විමසූහ: “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ එක්වරම අත නමා, නැවත එය තිබූ තැනම තබා සෙමින් නැමුවේ මන්ද?” “ඇවැත්නි, මා කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන්නට පටන් ගත් දා සිට, කර්මස්ථානයෙන් තොරව අතක් නැමූ පළමු අවස්ථාව මෙයයි. දැන් ඔබලා සමඟ කථා කරමින් සිටින විට කර්මස්ථානය අතහැරී අත නැමුණි. එබැවින් නැවත තිබූ තැනම තබා (සිහියෙන්) නැමුවෙමි.” එවිට “ස්වාමීනි, ඉතා යහපති. භික්ෂුවකගේ හැසිරීම මෙබඳුම විය යුතුය” යි ඔවුහු කීහ. මෙසේ මෙහිදී ද කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ලෙස දත යුතුය.

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ သမိဉ္ဇန္တော ဝါ ပသာရေန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေန ပန သုတ္တာကဍ္ဎနဝသေန ဒါရုယန္တဿ ဟတ္ထပါဒလဠနံ ဝိယ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ ဟောတီတိ ပရိဇာနနံ ပနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

අභ්‍යන්තරයෙහි ආත්මය නමින් නැමීම් හෝ දිගුකිරීම් කරන කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිතෙහි ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් හටගත් වායෝ ධාතුව පැතිරීම හේතුවෙන්, නූලකින් අදිනු ලබන දැවමය රූපයක අත් පා සෙලවෙන්නාක් මෙන්, මේ නැමීම් හා දිගුකිරීම් සිදුවේ යැයි පිරිසිඳ දැනගැනීම මෙහි ‘අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය’ ලෙස දත යුතුය.

သံဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေတိ ဧတ္ထ သံဃာဋိစီဝရာနံ နိဝါသနပါရုပနဝသေန, ပတ္တဿ ဘိက္ခာပဋိဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန ပရိဘောဂေါ ဓာရဏံ နာမ. တတ္ထ သံဃာဋိစီဝရဓာရဏေ တာဝ နိဝါသေတွာ ပါရုပိတွာ စ ပိဏ္ဍာယ စရတော အာမိသလာဘော, ‘‘သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တပ္ပကာရောယေဝ စ အတ္ထော အတ္ထော နာမ. တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘සංඝාටි පත්ත චීවර ධාරණයේ’ යන්නෙහි, සංඝාටිය හා සිවුරු හැඳීම හා පෙරවීම් වශයෙන් ද, පාත්‍රය පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීම ආදී වශයෙන් ද පරිභෝජනය කිරීම ‘ධාරණය’ නම් වේ. එහි සංඝාටි හා සිවුරු දැරීමේදී, පළමුව සිවුරු හැඳ පොරවා පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන භික්ෂුවට ලැබෙන ආමිස ලාභය ද, “සීතල වැළැක්වීම පිණිස” ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අර්ථයම මෙහි අර්ථය නම් වේ. ඒ අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

ဥဏှပကတိကဿ ပန ဒုဗ္ဗလဿ စ စီဝရံ သုခုမံ သပ္ပာယံ, သီတာလုကဿ ဃနံ ဒုပဋ္ဋံ. ဝိပရီတံ အသပ္ပာယံ. ယဿ ကဿစိ ဇိဏ္ဏံ အသပ္ပာယမေဝ. အဂ္ဂဠာဒိဒါနေန ဟိဿ တံ ပလိဗောဓကရံ ဟောတိ. တထာ ပဋ္ဋုဏ္ဏဒုကူလာဒိဘေဒံ လောဘနီယစီဝရံ. တာဒိသဉှိ အရညေ ဧကကဿ နိဝါသန္တရာယကရံ, ဇီဝိတန္တရာယကရဉ္စာပိ ဟောတိ. နိပ္ပရိယာယေန ပန ယံ နိမိတ္တကမ္မာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ, ယဉ္စဿ သေဝမာနဿ အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, တံ အသပ္ပာယံ. ဝိပရီတံ သပ္ပာယံ, တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

උෂ්ණාධික ස්වභාවයක් ඇති අයට හා දුර්වල අයට සිනිඳු (සිහින්) සිවුරු සප්පාය වේ. සීතල බහුල අයට ඝන දෙපට සිවුරු සප්පාය වේ. එයට පටහැනි දෑ අසප්පාය වේ. කවරෙකුට වුවද දිරාගිය සිවුරු අසප්පාය වේ. මන්ද, එය මසා පලුදු වැසීමට යාමෙන් ඔහුට පලිබෝධයක් (බාධාවක්) වන බැවිනි. එසේම, පට පණුවන්ගේ නූලෙන් කළ සිවුරු ආදී අලංකාර (ලෝභය වඩන) සිවුරු ද අසප්පාය වේ. මන්ද, එවැනි සිවුරු වනයේ හුදෙකලාව වසන භික්ෂුවගේ වාසයට මෙන්ම ජීවිතයට ද අනතුරක් විය හැකි බැවිනි. නිරවද්‍ය ලෙසම කිවහොත්, නිමිත්තකර්ම ආදී මිථ්‍යා ආජීවයෙන් උපන් යම් සිවුරක් වේද, යමක් පරිභෝජනය කරන විට අකුසල ධර්මයන් වැඩේ ද, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ ද, එය අසප්පාය වේ. එයට පටහැනි වූයේ සප්පාය වේ. ඒ අනුව මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ စီဝရံ ပါရုပန္တော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပန စီဝရပါရုပနံ ဟောတိ. တတ္ထ စီဝရမ္ပိ [Pg.230] အစေတနံ, ကာယောပိ အစေတနော. စီဝရံ န ဇာနာတိ ‘‘မယာ ကာယော ပါရုပိတော’’တိ. ကာယောပိ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ စီဝရေန ပါရုပိတော’’တိ. ဓာတုယောဝ ဓာတုသမူဟံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ ပဋပိလောတိကာယ ပေါတ္ထကရူပပဋိစ္ဆာဒနေ ဝိယ. တသ္မာ နေဝ သုန္ဒရံ စီဝရံ လဘိတွာ သောမနဿံ ကာတဗ္ဗံ, န အသုန္ဒရံ လဘိတွာ ဒေါမနဿံ. နာဂဝမ္မိကစေတိယရုက္ခာဒီသု ဟိ ကေစိ မာလာဂန္ဓဓူမဝတ္ထာဒီဟိ သက္ကာရံ ကရောန္တိ, ကေစိ ဂူထမုတ္တကဒ္ဒမဒဏ္ဍသတ္ထပဟာရာဒီဟိ အသက္ကာရံ. န တေဟိ နာဂဝမ္မိကရုက္ခာဒယော သောမနဿံ ဝါ ကရောန္တိ ဒေါမနဿံ ဝါ. ဧဝမေဝံ နေဝ သုန္ဒရံ စီဝရံ လဘိတွာ သောမနဿံ ကာတဗ္ဗံ, န အသုန္ဒရံ လဘိတွာ ဒေါမနဿန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

අභ්‍යන්තරයෙහි ආත්මය නමින් සිවුරු පොරවන කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී සිතෙහි ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් උපන් වායෝ ධාතුව පැතිරීමෙන්ම සිවුරු පෙරවීම සිදුවේ. එහිදී සිවුර ද අචේතනිකය, කය ද අචේතනිකය. සිවුර “මා විසින් කය වසන ලදී” යි නොදනී. කය ද “මා සිවුරෙන් වසන ලදී” යි නොදනී. පරණ රෙදි කැබැල්ලකින් ලී රූපයක් වසන්නාක් මෙන්, ධාතූන් මූලික කොටගත් සමූහයක් (සිවුර) තවත් ධාතු සමූහයක් (කය) වසා සිටී. එබැවින් යහපත් සිවුරක් ලැබ සතුටු නොවිය යුතුය, අයහපත් සිවුරක් ලැබ අමනාප නොවිය යුතුය. නාගයන් වසන තුඹස්, චෛත්‍ය හා වෘක්ෂ ආදියට ඇතැම්හු මල්, සුවඳ, දුම් හා වස්ත්‍ර ආදියෙන් සත්කාර කරති. ඇතැම්හු අශූචි, මුත්‍රා, මඩ, දඬුමුගුරු හා ආයුධ පහරවලින් අසත්කාර කරති. එවිට ඒ තුඹස් හෝ ගස් ආදිය සතුටක් හෝ අමනාපයක් ඇති කර නොගනී. එමෙන්ම යහපත් සිවුරක් ලැබ සතුටු නොවිය යුතුය, අයහපත් සිවුරක් ලැබ අමනාප නොවිය යුතුය. මෙසේ සිදුවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අනුව මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

ပတ္တဓာရဏေပိ ပတ္တံ သဟသာဝ အဂ္ဂဟေတွာ – ‘‘ဣမံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော ဘိက္ခံ လဘိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပတ္တဂ္ဂဟဏပစ္စယာ ပဋိလဘိတဗ္ဗအတ္ထဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိသဒုဗ္ဗလသရီရဿ ပန ဂရုပတ္တော အသပ္ပာယော. ယဿ ကဿစိ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတော ဒုဗ္ဗိသောဓနီယော အသပ္ပာယောဝ. ဒုဒ္ဓေါတပတ္တော ဟိ န ဝဋ္ဋတိ, တံ ဓောဝန္တဿေဝ စဿ ပလိဗောဓော ဟောတိ. မဏိဝဏ္ဏပတ္တော ပန လောဘနီယော စီဝရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အသပ္ပာယော. နိမိတ္တကမ္မာဒိဝသေန လဒ္ဓေါ, ပန ယဉ္စဿ သေဝမာနဿ အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, အယံ ဧကန္တအသပ္ပာယောဝ. ဝိပရီတော သပ္ပာယော. တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

පාත්‍රය දැරීමේදී ද නොසිතා නොබලා එක්වරම පාත්‍රය නොගෙන, “මෙය ගෙන පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන මම දානය ලබන්නෙමි” යි පාත්‍රය ගැනීම නිසා ලැබෙන අර්ථය (ප්‍රතිලාභය) අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. කෘශ වූ දුර්වල ශරීරයක් ඇති අයට බර පාත්‍රය අසප්පාය වේ. හතර පස් තැනකින් ඉරි තැලුණු, පිරිසිදු කිරීමට අපහසු පාත්‍රය ද අසප්පාය වේ. මැනවින් නොසේදූ පාත්‍රය පරිහරණය කිරීම සුදුසු නොවේ, එය සෝදන විට ඔහුට පලිබෝධයක් වේ. මැණික් වන් පැහැ ඇති (අලංකාර) පාත්‍රය ලෝභය වඩන බැවින් සිවුරේදී කී ක්‍රමයටම අසප්පාය වේ. නිමිත්තකර්ම ආදියෙන් ලත්, යමක් පරිභෝජනය කරන විට අකුසල් වැඩෙන හා කුසල් පිරිහෙන යම් පාත්‍රයක් වේද, එය ඒකාන්තයෙන්ම අසප්පාය වේ. එයට පටහැනි වූයේ සප්පාය වේ. ඒ අනුව මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ပတ္တံ ဂဏှန္တော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပတ္တဂ္ဂဟဏံ နာမ ဟောတိ. တတ္ထ ပတ္တောပိ အစေတနော, ဟတ္ထာပိ အစေတနာ. ပတ္တော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဟတ္ထေဟိ ဂဟိတော’’တိ. ဟတ္ထာပိ န ဇာနန္တိ ‘‘ပတ္တော အမှေဟိ ဂဟိတော’’တိ. ဓာတုယောဝ ဓာတုသမူဟံ ဂဏှန္တိ, သဏ္ဍာသေန အဂ္ဂိဝဏ္ဏပတ္တဂ္ဂဟဏေ ဝိယာတိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

අභ්‍යන්තරයෙහි ආත්මය යනුවෙන් නම් වූ පාත්‍රය අල්ලාගන්නා කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිත නිසා හටගත් ක්‍රියාකාරී වායෝ ධාතුව පැතිරීමෙන්ම පාත්‍රය අල්ලාගැනීම නම් වූ ක්‍රියාව සිදුවෙයි. එහිදී පාත්‍රය ද අචේතනිකය, දෑත් ද අචේතනිකය. 'මම දෑතින් අල්ලාගන්නා ලද්දෙමි' යි පාත්‍රය නොදනී. 'අප විසින් පාත්‍රය අල්ලාගන්නා ලදී' යි දෑත් ද නොදනී. ධාතු සමූහයක් විසින් තවත් ධාතු සමූහයක් අල්ලාගනු ලබයි. පඬුවන් විසින් අඬුවකින් රත් වූ පාත්‍රයක් අල්ලාගන්නාක් මෙන්, මෙසේ පවත්නා වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව (විමසා බැලීම) අනුව මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

အပိစ ယထာ ဆိန္နဟတ္ထပါဒေ ဝဏမုခေဟိ ပဂ္ဃရိတပုဗ္ဗလောဟိတကိမိကုလေ နီလမက္ခိကသမ္ပရိကိဏ္ဏေ အနာထသာလာယ အနာထမနုဿေ ဒိသွာ ဒယာလုကာ ပုရိသာ တေသံ ဝဏပဋ္ဋစောဠကာနိ စေဝ ကပါလာဒီဟိ ဘေသဇ္ဇာနိ စ ဥပနာမေန္တိ. တတ္ထ စောဠကာနိပိ ကေသဉ္စိ သဏှာနိ, ကေသဉ္စိ ထူလာနိ ပါပုဏန္တိ, ဘေသဇ္ဇကပါလာနိပိ ကေသဉ္စိ သုသဏ္ဌာနာနိ, ကေသဉ္စိ [Pg.231] ဒုဿဏ္ဌာနာနိ ပါပုဏန္တိ, န တေ တတ္ထ သုမနာ ဝါ ဒုမ္မနာ ဝါ ဟောန္တိ. ဝဏပဋိစ္ဆာဒနမတ္တေနေဝ ဟိ စောဠကေန ဘေသဇ္ဇပဋိဂ္ဂဟမတ္တေနေဝ စ ကပါလကေန တေသံ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ယော ဘိက္ခု ဝဏစောဠကံ ဝိယ စီဝရံ, ဘေသဇ္ဇကပါလကံ ဝိယ စ ပတ္တံ, ကပါလေ ဘေသဇ္ဇမိဝ စ ပတ္တေ လဒ္ဓဘိက္ခံ သလ္လက္ခေတိ. အယံ သံဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေ အသမ္မောဟသမ္ပဇညေန ဥတ္တမသမ္ပဇာနကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

තවද, අත්පා කැපී ගිය, තුවාල මුවවිටිවලින් සැරව හා ලේ ගලන, පණුවන් ගැසූ, නිල් මැස්සන් පිරිවරාගත් අනාථ ශාලාවක සිටින අනාථ මනුෂ්‍යයන් දැක, කරුණාවන්ත මිනිස්සු ඔවුන්ට තුවාල වෙලන රෙදි කඩවල් සහ කැබලිති ආදියෙන් බෙහෙත් ද පූජා කරති. එහිදී ඇතැමෙකුට සියුම් රෙදි කඩවල් ද ඇතැමෙකුට ගොරෝසු රෙදි කඩවල් ද ලැබෙයි. බෙහෙත් බඳුන් ලෙස භාවිත කරන කැබලිති ද ඇතැමෙකුට ලස්සන හැඩැති ඒවා ද ඇතැමෙකුට විරූපී හැඩැති ඒවා ද ලැබෙයි. ඒ පිළිබඳව ඔවුන් සතුටු වීමක් හෝ කණගාටු වීමක් සිදු නොකරති. මන්ද යත්, තුවාලය වැසීමට රෙදි කඩින් සහ බෙහෙත් පිළිගැනීමට කැබලිත්තෙන් පමණක් ඔවුන්ට ප්‍රයෝජනයක් ඇති බැවිනි. එමෙන්ම යම් භික්ෂුවක් සිවුර වණ පිළියක් (තුවාල වෙලන රෙදි කඩක්) ලෙස ද, පාත්‍රය බෙහෙත් කැබලිත්තක් ලෙස ද, පාත්‍රයට ලැබුණු පිණ්ඩපාතය ඒ කැබලිත්තෙහි බහාලු බෙහෙත් ලෙස ද සලකයි ද, හෙතෙම සඟළ සිවුර, පාත්‍රය හා සිවුරු දැරීමෙහිලා අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤයෙන් යුත් උත්තම සම්පජානකාරී පුද්ගලයෙකු ලෙස දත යුතුය.

အသိတာဒီသု အသိတေတိ ပိဏ္ဍပါတဘောဇနေ. ပီတေတိ ယာဂုအာဒိပါနေ. ခါယိတေတိ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒိခါဒနေ. သာယိတေတိ မဓုဖာဏိတာဒိသာယနေ. တတ္ထ ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထော အတ္ထော နာမ, တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

අසිත ආදී පදවල, 'අසිත' යනු පිණ්ඩපාතය අනුභව කිරීමයි. 'පීත' යනු කැඳ ආදිය පානය කිරීමයි. 'ඛායිත' යනු පිටිවලින් කළ කැවිලි ආදිය සැපීමයි. 'සායිත' යනු මී පැණි, උක් පැණි ආදිය රස විඳීමයි. එහිදී 'නෙව දවාය' (කෙළි පිණිස නොවේ) ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ අටවැදෑරුම් වූ ප්‍රයෝජනයම 'අර්ථය' නම් වේ. ඒ අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

လူခပဏီတတိတ္တမဓုရာဒီသု ပန ယေန ဘောဇနေန ယဿ အဖာသု ဟောတိ, တံ တဿ အသပ္ပာယံ. ယံ ပန နိမိတ္တကမ္မာဒိဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ, ယဉ္စဿ ဘုဉ္ဇတော အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, တံ ဧကန္တအသပ္ပာယမေဝ. ဝိပရီတံ သပ္ပာယံ. တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ගොරෝසු, ප්‍රණීත, තිත්ත, මිහිරි ආදී ආහාර අතරින් යම් ආහාරයක් අනුභව කිරීමෙන් යම් භික්ෂුවකට අපහසුවක් වේ නම්, එය ඔහුට අසප්පාය (අනුචිත) වේ. යම් ආහාරයක් නිමිති කිරීම් ආදී අකුසල ක්‍රමවලින් ලබන ලද්දේ ද, එය අනුභව කරන්නා වූ භික්ෂුවට අකුසල ධර්මයන් වැඩේ නම්, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ නම්, එය ඒකාන්තයෙන්ම අසප්පාය වේ. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූව සප්පාය වේ. ඒ අනුව මෙහිදී සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කමටහන් අත්නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ဘုဉ္ဇကော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ နာမ ဟောတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ဟတ္ထဿ ပတ္တေ ဩတာရဏံ နာမ ဟောတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ အာလောပကရဏံ အာလောပုဒ္ဓရဏံ မုခဝိဝရဏဉ္စ ဟောတိ. န ကောစိ ကုဉ္စိကာယ န ယန္တကေန ဟနုကဋ္ဌီနိ ဝိဝရတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ အာလောပဿ မုခေ ဌပနံ ဥပရိဒန္တာနံ မုသလကိစ္စသာဓနံ ဟေဋ္ဌာဒန္တာနံ ဥဒုက္ခလကိစ္စသာဓနံ ဇိဝှာယ ဟတ္ထကိစ္စသာဓနဉ္စ ဟောတိ. ဣတိ နံ တတ္ထ အဂ္ဂဇိဝှာယ တနုကခေဠော, မူလဇိဝှာယ ဗဟလခေဠော မက္ခေတိ. တံ ဟေဋ္ဌာဒန္တဥဒုက္ခလေ ဇိဝှာဟတ္ထပရိဝတ္တိတံ ခေဠဥဒကတေမိတံ ဥပရိဒန္တမုသလသဉ္စုဏ္ဏိတံ ကောစိ ကဋစ္ဆုနာ ဝါ ဒဗ္ဗိယာ ဝါ အန္တော ပဝေသေန္တော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုယာဝ ပဝိသတိ. ပဝိဋ္ဌံ ပဝိဋ္ဌံ ကောစိ ပလာလသန္ထရံ ကတွာ ဓာရေန္တော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတိ. ဌိတံ ဌိတံ ကောစိ ဥဒ္ဓနံ ကတွာ အဂ္ဂိံ ဇာလေတွာ ပစန္တော နာမ နတ္ထိ, တေဇောဓာတုယာဝ ပစ္စတိ. ပက္ကံ ပက္ကံ ကောစိ ဒဏ္ဍကေန ဝါ ယဋ္ဌိယာ ဝါ ဗဟိ နီဟရကော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုယေဝ နီဟရတိ. ဣတိ ဝါယောဓာတု အတိဟရတိ စ ဝီတိဟရတိ စ [Pg.232] ဓာရေတိ စ ပရိဝတ္တေတိ စ သဉ္စုဏ္ဏေတိ စ ဝိသောသေတိ စ နီဟရတိ စ; ပထဝီဓာတု ဓာရေတိ စ ပရိဝတ္တေတိ စ သဉ္စုဏ္ဏေတိ စ ဝိသောသေတိ စ; အာပေါဓာတု သိနေဟေတိ စ အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတိ; တေဇောဓာတု အန္တောပဝိဋ္ဌံ ပရိပါစေတိ; အာကာသဓာတု အဉ္ဇသော ဟောတိ; ဝိညာဏဓာတု တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာပယောဂမနွာယ အာဘုဇတီတိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

අභ්‍යන්තරයෙහි අනුභව කරන්නා වූ ආත්මය යනුවෙන් නම් වූ කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිත නිසා හටගත් ක්‍රියාකාරී වායෝ ධාතුව පැතිරීමෙන්ම පාත්‍රය පිළිගැනීම සිදුවෙයි. සිත නිසා හටගත් වායෝ ධාතු විප්ඵාරයෙන්ම (පැතිරීමෙන්) අත පාත්‍රයට යොමු කිරීම ද, සිත නිසා හටගත් වායෝ ධාතු විප්ඵාරයෙන්ම ආහාර පිඬක් සැකසීම, එය එසවීම සහ මුඛය විවෘත කිරීම ද සිදුවෙයි. කිසිවෙක් යතුරකින් හෝ යන්ත්‍රයකින් හනු ඇට විවෘත නොකරයි. සිත නිසා හටගත් වායෝ ධාතු විප්ඵාරයෙන්ම ආහාර පිඬ මුඛයෙහි තැබීම ද, උඩු දත්වලින් මෝල්ගස් කෘත්‍යය (කොටන කාර්යය) සිදු කිරීම ද, යටි දත්වලින් වංගෙඩි කෘත්‍යය සිදු කිරීම ද, දිවෙන් අතක කෘත්‍යය (ආහාරය පෙරළීම) සිදු කිරීම ද වෙයි. මෙසේ එහිදී දිව අග ඇති තුනී කෙළ සහ දිව මුල ඇති උකු කෙළ ආහාරයෙහි තැවරෙයි. යටි දත් නමැති වංගෙඩියෙහි දිව නමැති අතින් පෙරළන ලද, කෙළ නමැති දියෙන් තෙත් වූ, උඩු දත් නමැති මෝල්ගසින් පොඩි කරන ලද ඒ ආහාරය, කිසිවෙක් හැන්දකින් හෝ පත්තකින් උදරය තුළට ඇතුළු කරන්නේ නැත; වායෝ ධාතුවෙන්ම එය ඇතුළු වෙයි. ඇතුළු වූ ඇතුළු වූ ආහාරය කිසිවෙක් පිදුරු ඇතිරියක් දමා දරා සිටින්නේ නැත; වායෝ ධාතුවෙන්ම එය පවතී. පවත්නා වූ ආහාරය කිසිවෙක් උඳුනක් සාදා ගිනි දල්වා පිසින්නේ නැත; තේජෝ ධාතුවෙන්ම එය පැසෙයි. පැසුණු පැසුණු ආහාරය කිසිවෙක් ලී දණ්ඩකින් හෝ සැරයටියකින් පිටතට දමන්නේ නැත; වායෝ ධාතුවෙන්ම එය බැහැර කරයි. මෙසේ වායෝ ධාතුව ආහාරය ඇතුළු කරයි, ගෙනයයි, දරා සිටියි, පෙරළයි, කුඩු කරයි, වියළයි, බැහැර කරයි. පඨවි ධාතුව දරා සිටියි, පෙරළයි, කුඩු කරයි, වියළයි. ආපෝ ධාතුව ඇලෙන සුළු බව ඇති කරයි, තෙතමනය රකියි. තේජෝ ධාතුව ඇතුළු වූ ආහාරය පස්වයි (ජීරණය කරයි). ආකාශ ධාතුව ආහාර මාර්ගය වෙයි. විඤ්ඤාණ ධාතුව ඒ ඒ තැන්හි නිවැරදි ප්‍රයෝගය දැන ඒ අනුව පවතී. මෙසේ පවත්නා වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අනුව මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

အပိစ ဂမနတော, ပရိယေသနတော, ပရိဘောဂတော, အာသယတော, နိဓာနတော, အပရိပက္ကတော, ပရိပက္ကတော, ဖလတော, နိဿန္ဒတော, သမ္မက္ခနတောတိ ဧဝံ ဒသဝိဓံ ပဋိကူလဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခဏတောပေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၉၄ အာဒယော) အာဟာရပဋိကူလသညာနိဒ္ဒေသတော ဂဟေတဗ္ဗာ.

තවද ගමනයෙන්, සෙවීමෙන්, පරිභෝජනයෙන්, ආශයයෙන් (පිහිටි තැනින්), නිධානවලින් (තැන්පත්වීමෙන්), නොපැසුණු බැවින්, පැසුණු බැවින්, ඵලයෙන්, නිස්සන්දයෙන් (වැගිරීමෙන්) සහ තැවරීමෙන් යන මේ දස වැදෑරුම් පිළිකුල් භාවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් ද මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. මෙහි විස්තරාත්මක විග්‍රහය වනාහි විසුද්ධිමග්ගයෙහි 'ආහාරපටික්කූලසඤ්ඤා නිද්දේසයෙන්' ලබාගත යුතුය.

ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မေတိ ဥစ္စာရဿ စ ပဿာဝဿ စ ကရဏေ. တတ္ထ ပတ္တကာလေ ဥစ္စာရပဿာဝံ အကရောန္တဿ သကလသရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဘမန္တိ, စိတ္တံ န ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, အညေ စ ရောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကရောန္တဿ ပန သဗ္ဗံ တံ န ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဋ္ဌာနေ ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တဿ ပန အာပတ္တိ ဟောတိ, အယသော ဝဍ္ဎတိ, ဇီဝိတန္တရာယောပိ ဟောတိ. ပတိရူပေ ဌာနေ ကရောန္တဿ သဗ္ဗံ တံ န ဟောတီတိ ဣဒမေတ္ထ သပ္ပာယံ. တဿ ဝသေန သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေန စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'උච්චාරපස්සාවකම්මෙ' යනු මළ මූත්‍ර පහ කිරීමෙහිදීය. එහිදී නිසි කල පැමිණි විට මළ මූත්‍ර පහ නොකරන්නාගේ මුළු ශරීරයෙන්ම දහඩිය වැගිරෙයි, ඇස් කරකැවෙයි, සිත එකඟ නොවේ, තවත් රෝගාබාධ හටගනී. මළ මූත්‍ර පහ කරන්නාට ඒ කිසිදු අපහසුවක් සිදු නොවේ. මෙය මෙහි 'අර්ථය' (ප්‍රයෝජනය) වේ. ඒ අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. නුසුදුසු තැනක මළ මූත්‍ර පහ කරන්නාට ඇවැත් සිදු වේ, අපකීර්තිය වැඩේ, ජීවිතාන්තරාය පවා සිදුවිය හැක. සුදුසු තැනක පහ කරන්නාට ඒ කිසිවක් සිදු නොවේ. මෙය මෙහි 'සප්පාය' (සුදුසු බව) වේ. ඒ අනුව සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කමටහන් අත්නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မံ ကရောန္တော နတ္ထိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပန ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မံ ဟောတိ. ယထာ ပန ပက္ကေ ဂဏ္ဍေ ဂဏ္ဍဘေဒေန ပုဗ္ဗလောဟိတံ အကာမတာယ နိက္ခမတိ, ယထာ စ အတိဘရိတာ ဥဒကဘာဇနာ ဥဒကံ အကာမတာယ နိက္ခမတိ, ဧဝံ ပက္ကာသယမုတ္တဝတ္ထီသု သန္နိစိတာ ဥစ္စာရပဿာဝါ ဝါယုဝေဂသမုပ္ပီဠိတာ အကာမတာယပိ နိက္ခမန္တိ. သော ပနာယံ ဧဝံ နိက္ခမန္တော ဥစ္စာရပဿာဝေါ နေဝ တဿ ဘိက္ခုနော အတ္တနော ဟောတိ န ပရဿ, ကေဝလံ သရီရနိဿန္ဒောဝ ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဥဒကတုမ္ဗတော ပုရာဏဥဒကံ ဆဍ္ဍေန္တဿ နေဝ တံ အတ္တနော ဟောတိ န ပရေသံ, ကေဝလံ ပဋိဇဂ္ဂနမတ္တမေဝ ဟောတိ. ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සිරුර තුළ මලමුත්‍ර බැහැර කිරීමේ ක්‍රියාව සිදුකරන 'ආත්මය' නමින් හැඳින්වෙන කිසිවෙකු නැත. එහෙත් සිතේ ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා හටගන්නා වායෝ ධාතුවේ විහිදීම (සැලීම) හේතුවෙන්ම මලමුත්‍ර බැහැර කිරීමේ ක්‍රියාව සිදුවේ. ඉදුණු ගෙඩියක් පැළුණු විට සැරව හා ලේ නිතැතින්ම පිටතට ගලා එන්නාක් මෙන් ද, ජලයෙන් පිරී ඉතිරී ගිය බඳුනකින් ජලය නිතැතින්ම පිටතට වැගිරෙන්නාක් මෙන් ද, මලාශයේ හා මුත්‍රාශයේ රැස් වූ මලමුත්‍ර වායෝ ධාතුවේ වේගයෙන් තෙරපී සිතේ කැමැත්තක් නොමැති වුව ද (නිරායාසයෙන්) පිටතට නික්මෙයි. මෙලෙස පිටතට නික්මෙන මලමුත්‍ර එම භික්ෂුවගේ තමාට අයත් දෙයක් හෝ අන්සතුවූවක් හෝ නොවේ. එය හුදෙක් ශරීරයෙන් වැගිරෙන දෙයක් පමණි. එය කෙබඳු ද? ජල බඳුනකින් පැරණි ජලය බැහැර කරන්නෙකුට එම ජලය තමාටවත් අනුන්ටවත් ප්‍රයෝජනවත් නොවී හුදෙක් පවිත්‍ර කිරීමක් පමණක් වන්නාක් මෙනි. මෙලෙස සිදුවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් (නුවණින් විමසීමෙන්) මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

ဂတာဒီသု [Pg.233] ဂတေတိ ဂမနေ. ဌိတေတိ ဌာနေ. နိသိန္နေတိ နိသဇ္ဇာယ. သုတ္တေတိ သယနေ. ဇာဂရိတေ တိ ဇာဂရဏေ. ဘာသိတေတိ ကထနေ. တုဏှီဘာဝေတိ အကထနေ. ဧတ္ထ စ ယော စိရံ ဂန္တွာ ဝါ စင်္ကမိတွာ ဝါ အပရဘာဂေ ဌိတော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘စင်္ကမနကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ ဂတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

'ගතේ' යනාදී පාඨයන්හි 'ගතේ' යනු ගමනෙහි ය. 'ඨිතේ' යනු සිටගෙන සිටීමෙහි ය. 'නිසින්නේ' යනු හිඳගෙන සිටීමෙහි ය. 'සුත්තේ' යනු නිදාගැනීමෙහි ය. 'ජාගරිතේ' යනු අවදිව සිටීමෙහි ය. 'භාසිතේ' යනු කතා කිරීමෙහි ය. 'තුණ්හීභාවේ' යනු නිහඬව සිටීමෙහි ය. මෙහි යම් භික්ෂුවක් බොහෝ වේලාවක් ගමන් කර හෝ සක්මන් කර, ඉන්පසු සිටගෙන සිටින අවස්ථාවක 'සක්මන් කරන කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය ගමනෙහිදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

ယော သဇ္ဈာယံ ဝါ ကရောန္တော ပဉှံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကရောန္တော စိရံ ဌတွာ အပရဘာဂေ နိသိန္နော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘ဌိတကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ ဌိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

යම් භික්ෂුවක් සජ්ඣායනා කරමින් හෝ පැන විසඳමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් බොහෝ වේලාවක් සිටගෙන සිට, ඉන්පසු හිඳගත් අවස්ථාවක 'සිටගෙන සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය සිටගෙන සිටීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

ယော သဇ္ဈာယာဒိကရဏဝသေနေဝ စိရံ နိသီဒိတွာ အပရဘာဂေ နိပန္နော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘နိသိန္နကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ နိသိန္နေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

යම් භික්ෂුවක් සජ්ඣායනා කිරීම් ආදියෙහි යෙදෙමින් බොහෝ වේලාවක් හිඳගෙන සිට, ඉන්පසු වැතිරගත් අවස්ථාවක 'හිඳගෙන සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය හිඳගෙන සිටීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

ယော ပန နိပန္နကောဝ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကရောန္တော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတွာ အပရဘာဂေ ဥဋ္ဌာယ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘သယနကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ သုတ္တေ စ ဇာဂရိတေ စ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ကိရိယမယစိတ္တာနဉှိ အပ္ပဝတ္တံ သုတ္တံ နာမ, ပဝတ္တံ ဇာဂရိတံ နာမာတိ.

යම් භික්ෂුවක් වැතිර සිටිමින්ම සජ්ඣායනා කරමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් සිට නින්දට වැටී, ඉන්පසු අවදිව 'නිදා සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය නිදාගැනීමේදී හා අවදිවීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ. ක්‍රියාමය සිත්වල නොපැවැත්ම නින්ද නම් වන අතර, ඒවායේ පැවැත්ම පිබිදීම හෙවත් අවදිය නම් වේ.

ယော ပန ဘာသမာနော – ‘‘အယံ သဒ္ဒေါ နာမ ဩဋ္ဌေ စ ပဋိစ္စ ဒန္တေ စ ဇိဝှဉ္စ တာလုဉ္စ ပဋိစ္စ စိတ္တဿ စ တဒနုရူပံ ပယောဂံ ပဋိစ္စ ဇာယတီ’’တိ သတော သမ္ပဇာနော ဘာသတိ, စိရံ ဝါ ပန ကာလံ သဇ္ဈာယံ ကတွာ ဓမ္မံ ဝါ ကထေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ ပရိဝတ္တေတွာ ပဉှံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အပရဘာဂေ တုဏှီဘူတော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘ဘာသိတကာလေ ဥပ္ပန္နာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ အယံ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

යම් භික්ෂුවක් කතා කරන කල්හි 'මෙම ශබ්දය නම් තොල්, දත්, දිව සහ තල්ල ඇසුරු කොට සිතේ එම ශබ්දයට අනුරූප ප්‍රයත්නය නිසා හටගනී' යනුවෙන් සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව කතා කරයි ද, එසේත් නැතහොත් බොහෝ වේලාවක් සජ්ඣායනා කර හෝ ධර්මය දේශනා කර හෝ කමටහන් පුහුණු කර හෝ පැන විසඳා හෝ ඉන්පසු නිහඬව සිටින අවස්ථාවක 'කතා කළ කාලයෙහි උපන් රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය කතා කිරීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

ယော တုဏှီဘူတော စိရံ ဓမ္မံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကတွာ အပရဘာဂေ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘တုဏှီဘူတကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ. ဥပါဒါရူပပဝတ္တိယာ သတိ ဘာသတိ နာမ, အသတိ တုဏှီ ဘဝတိ နာမာတိ, အယံ တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမာတိ. ဧဝမေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ တဿ ဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတိပဋ္ဌာနမိဿကသမ္ပဇညံ ပုဗ္ဗဘာဂံ ကထိတံ.

යම් භික්ෂුවක් නිහඬව සිට බොහෝ වේලාවක් ධර්මය හෝ කමටහන් මෙනෙහි කර, පසුව 'නිහඬව සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය නිහඬව සිටීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ. උපාදා රූපවල පැවැත්මක් ඇති කල්හි කතා කිරීම (භාසිතය) ලෙසත්, එය නැති කල්හි නිහඬ බව (තුණ්හීභාවය) ලෙසත් දත යුතුය. මෙසේ අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤයෙහි බලයෙන් සම්පජානකාරී බව දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි සතිපට්ඨානය හා මිශ්‍ර වූ පූර්වභාග සම්පජඤ්ඤය දක්වන ලදී.

၃. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၉. တတိယေ [Pg.234] ဧဝမေဝ ပနိဓေကစ္စေတိ သော ကိရ ဘိက္ခု ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ ဣတော စိတော စ အာဟိဏ္ဍတိ, ကာယဝိဝေကံ နာနုယုဉ္ဇတိ. တေန နံ ဘဂဝါ နိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝမာဟ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သံခိတ္တေန ဒေသနံ ယာစသိ, တသ္မာ. ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိ.

369. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඒවමේව පනිධේකච්චේ' යනු - එම භික්ෂුව කමටහන් උගත් නමුත් එහා මෙහා ඇවිදිමින් කල් ගෙවන බවත්, කාය විවේකයෙහි නොයෙදෙන බවත් කියැවේ. එම නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ එම භික්ෂුව නිග්‍රහ කරමින් එසේ වදාළ සේක. 'තස්මා' යනු - යම් හෙයකින් ඔබ සංක්ෂිප්තව ධර්මය ඉල්ලුවේ ද, එහෙයිනි. 'දිට්ඨි' යනු කම්මස්සකතා දෘෂ්ටියයි (කර්මය තමා සතු දෙය යන දැක්මයි).

၄. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සාල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇၀. စတုတ္ထေ ဓမ္မဝိနယောတိ ဓမ္မောတိ ဝါ ဝိနယောတိ ဝါ ဥဘယမေတံ သတ္ထုသာသနဿေဝ နာမံ. သမာဒပေတဗ္ဗာတိ ဂဏှာပေတဗ္ဗာ. ဧကောဒိဘူတာတိ ခဏိကသမာဓိနာ ဧကဂ္ဂဘူတာ. သမာဟိတာ ဧကဂ္ဂစိတ္တာတိ ဥပစာရပ္ပနာဝသေန သမ္မာ ဌပိတစိတ္တာ စ ဧကဂ္ဂစိတ္တာ စ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ နဝကဘိက္ခူဟိ စေဝ ခီဏာသဝေဟိ စ ဘာဝိတသတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, သတ္တဟိ သေခေဟိ ဘာဝိတာ မိဿကာ.

370. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ධම්මවිනයෝ' යනු - ධර්මය හෝ විනය යන දෙකම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයට නමකි. 'සමාදපේතබ්බා' යනු සමාදන් කරවිය යුතුය යන්නයි. 'ඒකෝදිබූතා' යනු ක්ෂණික සමාධියෙන් එකඟ වූ සිත් ඇති බවයි. 'සමාහිතා ඒකග්ගචිත්තා' යනු උපචාර හෝ අප්පනා සමාධි වශයෙන් මැනවින් පිහිටුවන ලද එකඟ සිත් ඇති බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි නවක භික්ෂූන් හා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් විසින් වඩන ලද සතිපට්ඨානයන් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවන් වන අතර, සප්ත සේඛ පුද්ගලයන් විසින් වඩන ලද්දේ ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර තත්ත්වයකි.

၆. သကုဏဂ္ဃိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සකුණග්ඝි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇၂. ဆဋ္ဌေ သကုဏဂ္ဃီတိ သကုဏံ ဟနတီတိ သကုဏဂ္ဃိ, သေနဿေတံ အဓိဝစနံ. သဟသာ အဇ္ဈပတ္တာတိ လောဘသာဟသေန ပတ္တာ. အလက္ခိကာတိ နိဿိရိကာ. အပ္ပပုညာတိ ပရိတ္တပုညာ. သစေဇ္ဇ မယန္တိ သစေ အဇ္ဇ မယံ. နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏန္တိ နင်္ဂလေန ကသိကရဏံ, အဓုနာ ကဋ္ဌံ ခေတ္တဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. လေဍ္ဍုဋ္ဌာနန္တိ လေဍ္ဍူနံ ဌာနံ. သံဝဒမာနာတိ သမ္မာ ဝဒမာနာ, အတ္တနော ဗလဿ သုဋ္ဌု ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနာတိ အတ္ထော. မဟန္တံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာတိ ဥဒ္ဓနသဏ္ဌာနေန ဌိတေသု တီသု လေဍ္ဍူသု ‘‘ဣတော သေနေ အာဂစ္ဆန္တေ ဣတော နိက္ခမိဿာမိ, ဣတော အာဂစ္ဆန္တေ ဣတော’’တိ သလ္လက္ခေတွာ တေသု ဧကံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာ အဋ္ဌာသိ အဝဒမာနော. သန္နယှာတိ ခုရပ္ပံ သန္နယှမာနော ဝိယ သန္နယှိတွာ သုဋ္ဌု ဌပေတွာ. ဗဟုအာဂတော ခေါ မျာယန္တိ ‘‘မယှံ အတ္ထာယ အယံ ဗဟုတံ ဌာနံ အာဂတော, အပ္ပံ အဝသိဋ္ဌံ, ဣဒါနိ မံ ဂဏှိဿတီ’’တိ ဉတွာ ဒါရုဂုဠော ဝိယ ဝိနိဝတ္တိတွာ တဿေဝ လေဍ္ဍုဿ အန္တရေ ပစ္စုပါဒိ, ပဋိပန္နော ပဝိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဥရံ ပစ္စတာဠေသီတိ ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနေဝ လာပဿ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ ဂဟေဿာမီ’’တိ [Pg.235] ပက္ခန္ဒတ္တာ ဝေဂံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော တသ္မိံ လေဍ္ဍုသ္မိံ ဥရံ ပတာဠေသိ. တာဝဒေဝဿ ဟဒယမံသံ ဖာလိယိတ္ထ. အထ လာပေါ ‘‘ဒိဋ္ဌာ ဝတ သတ္တုနော ပိဋ္ဌီ’’တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော တဿ ဟဒယေ အပရာပရံ စင်္ကမိ.

372. හයවන සූත්‍රයෙහි 'සකුණග්ඝී' යනු කුරුල්ලන් මරන බැවින් එම නම ලැබූ උකුස්සාට නමකි. 'සාහසා අජ්ඣප්පත්තා' යනු බලහත්කාරයෙන් අල්ලාගත් යන්නයි. 'අලක්ඛිකා' යනු අභාග්‍යසම්පන්න වූ යන්නයි. 'අප්පපුඤ්ඤා' යනු පින් මඳ වූ යන්නයි. 'සචේජ්ජ මයං' යනු ඉදින් අද අපි යන්නයි. 'නංගලකට්ඨකරණං' යනු නගුලෙන් සී සෑම කළ ස්ථානය හෙවත් අලුතින් සී සාන ලද කුඹුරු බිමයි. 'ලෙඩ්ඩුට්ඨානං' යනු පස් කැට ඇති ස්ථානයයි. 'සංවදමානා' යනු තමාගේ බලය ගැන වර්ණනා කරමින් කතා කිරීමයි. 'මහන්තං ලෙඩ්ඩුං අභිරුහිත්වා' යනු ලිපක ගල් මෙන් පිහිටි පස් කැට තුනක් අතරට වී, උකුස්සා එන දෙස බලා 'ඔබට පුළුවන් නම් මාව අල්ලන්න' යැයි අභියෝග කරමින් එක් පස් කැටයක් මත සිටීමයි. 'සන්නය්හ' යනු විදීමට සූදානම් කළ ඊතලයක් මෙන් පියාපත් සකසා ගෙන යන්නයි. 'බහු ආගතෝ ඛෝ ම්‍යායං' යනු 'මාව අල්ලන්නට මේ උකුස්සා බොහෝ දුර සිට ආවේය, දැන් මා අල්ලා ගනු ඇත' යනුවෙන් දැනගෙන, වහා ඉවත්ව පස් කැටය ඇතුළට සැඟවුණේය යන අර්ථයයි. 'උරං පච්චතාළේසි' යනු 'එක පහරින් ලාප පක්ෂියාගේ හිස සිඳ දමමි' යන වේගයෙන් පැමිණි උකුස්සාට තම වේගය පාලනය කරගත නොහැකිව තියුණු පස් කැටයෙහි පපුව වැදී පළුදු වූ බවයි. එකෙණෙහිම එම මෝඩ උකුස්සාගේ හෘදය මාංසය පැළුණි. එවිට ලාප පක්ෂියා 'සතුරාගේ විනාශය දුටුවෙමි' යි සතුටට පත්ව උකුස්සාගේ පපුව මත එහා මෙහා ඇවිද්දේය.

၇. မက္ကဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මක්කට සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇၃. သတ္တမေ ဒုဂ္ဂါတိ ဒုဂ္ဂမာ. စာရီတိ သဉ္စာရော. လေပံ ဩဍ္ဍေန္တီတိ ဝဋရုက္ခခီရာဒီဟိ ယောဇေတွာ လေပံ ကရောန္တိ, တံ မက္ကဋာနံ ဓုဝဂမနဋ္ဌာနန္တိ သလ္လက္ခေတွာ ရုက္ခသာခါဒီသု ဌပေန္တိ. ပဉ္စောဍ္ဍိတောတိ ပဉ္စသု ဌာနေသု ကာဇဒဏ္ဍကံ ပဝေသေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ ကာဇသိက္ကာ ဝိယ ဩဍ္ဍိတော. ထုနံ သေတီတိ ထုနန္တော သယတိ.

373. සත්වැනි සූත්‍රයේ; 'දුග්ගා' යනු යාමට අපහසු වූ යන අර්ථයයි. 'චාරී' යනු හැසිරීම හෙවත් ගමනයි. 'ලේපං ඔඩ්ඩෙන්ති' යනු නුග වැනි ගස්වල කිරි ආදිය යොදා මැලියම් සාදා, මෙය වඳුරන් නිතර පැමිණෙන ස්ථානයක් යැයි සලකා ගස් අතු ආදියේ තැබීමයි. 'පඤ්චොඩ්ඩිතො' යනු ස්ථාන පහකින් (අත්, පා සහ හිස) අසුවූ, කඳක එල්ලා ඇති මල්ලක් මෙන් බැඳී සිටීමයි. 'ථුනං සේති' යනු කෙඳිරිගාමින් වැතිර සිටීමයි.

၈. သူဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සූපවේදියා (සූද) පිළිබඳ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၇၄. အဋ္ဌမေ သူဒေါတိ ဘတ္တကာရကော. နာနစ္စယေဟီတိ နာနာစယေဟိ, နာနာဝိဓေဟီတိ အတ္ထော. အယမေဝ ဝါ ပါဌော. အမ္ဗိလဂ္ဂေဟီတိ အမ္ဗိလကောဋ္ဌာသေဟိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အဘိဟရတီတိ ဂဟဏတ္ထာယ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. ဗဟုံ ဂဏှာတီတိ ဧကဂ္ဂဟဏေန ဗဟုံ ဂဏှန္တောပိ ပုနပ္ပုနံ ဂဏှန္တောပိ ဗဟုံ ဂဏှတေဝ. အဘိဟာရာနန္တိ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ အဘိဟဋာနံ ဒါယာနံ. ဥပက္ကိလေသာတိ ပဉ္စ နီဝရဏာ. နိမိတ္တံ န ဥဂ္ဂဏှာတီတိ ‘‘ဣမံ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုလောမံ ဝါ ဂေါတြဘုံ ဝါ အာဟစ္စ ဌိတ’’န္တိ န ဇာနာတိ, အတ္တနော စိတ္တဿ နိမိတ္တံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ သတိပဋ္ဌာနာဝ ကထိတာ.

374. අටවැනි සූත්‍රයේ; 'සූදො' යනු බත් පිසින්නා හෙවත් සූපවේදියායි. 'නානච්චයේහි' යනු නොයෙක් විධි (රස) ඇති යන්නයි. 'අම්බිලග්ගේහි' යනු ඇඹුල් කොටස්වලින් යුක්ත වූ යන්නයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'අභිහරති' යනු ගැනීමට අත දිගු කිරීමයි. 'බහුං ගණ්හාති' යනු එක් වරකින් හෝ නැවත නැවත හෝ බොහෝ දේ ගැනීමයි. 'අභිහාරානං' යනු සියයක් හෝ දහසක් වටිනා රජු විසින් දෙන ලද ත්‍යාගයන්ය. 'උපක්කිලේසා' යනු පංච නීවරණයන්ය. 'නිමිත්තං න උග්ගණ්හාති' යනු මාගේ මෙම කමටහන අනුලෝම හෝ ගෝත්‍රභූ ඥානයට පැමිණ තිබේ යැයි නොදැනීමයි, තමාගේ සිතේ නිමිත්ත ග්‍රහණය කර ගැනීමට නොහැකි වීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනා සතිපට්ඨානයන්ම වදාරන ලදී.

၉. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ගිලාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၇၅. နဝမေ ဗေဠုဝဂါမကေတိ ဝေသာလိယာ သမီပေ ဧဝံနာမကော ပါဒဂါမော အတ္ထိ, တသ္မိံ. ယထာမိတ္တန္တိအာဒီသု မိတ္တာတိ မိတ္တာဝ. သန္ဒိဋ္ဌာတိ တတ္ထ တတ္ထ သင်္ဂမ္မ ဒိဋ္ဌမတ္တာ နာတိဒဠှမိတ္တာ. သမ္ဘတ္တာတိ သုဋ္ဌု ဘတ္တာ သိနေဟဝန္တော ဒဠှမိတ္တာ. ယေသံ ယတ္ထ ယတ္ထ ဧဝရူပါ ဘိက္ခူ အတ္ထိ, တေ တတ္ထ တတ္ထ ဝဿံ ဥပေထာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ဧဝမာဟ? တေသံ ဖာသုဝိဟာရတ္ထာယ. တေသံ ကိရ ဗေဠုဝဂါမကေ သေနာသနံ နပ္ပဟောတိ, ဘိက္ခာပိ [Pg.236] မန္ဒာ. သမန္တာ ဝေသာလိယာ ပန ဗဟူနိ သေနာသနာနိ, ဘိက္ခာပိ သုလဘာ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

375. නවවැනි සූත්‍රයේ; 'බේළුවගාමකේ' යනු විශාලා මහනුවර සමීපයේ පිහිටි එම නම ඇති ගමකය. 'යථාමිත්තං' ආදී තැන්හි 'මිත්තා' යනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන්මයි. 'සන්දිට්ඨා' යනු තැනින් තැන හමුවී දැකපුරුදු පමණක් වූ, දැඩි මිත්‍රත්වයක් නැති අයයි. 'සම්භත්තා' යනු මනා සබඳතා ඇති, සෙනෙහවන්ත වූ ස්ථිර මිතුරන්ය. යම් භික්ෂූන් වහන්සේලාට යම් යම් තැනක මෙබඳු මිතුරන් සිටී නම්, ඒ ඒ තැන්හි වස් විසිය යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි. කුමක් හෙයින් මෙසේ වදාළේ ද? ඔවුන්ගේ පහසු විහරණය පිණිසයි. බේළුව ගමෙහි සේනාසන ප්‍රමාණවත් නැත, පිණ්ඩපාතය ද අල්පය. එහෙත් විශාලාව අවට සේනාසන බහුලය, දානය ද පහසුය. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක.

အထ ကသ္မာ ‘‘ယထာသုခံ ဂစ္ဆထာ’’တိ န ဝိဿဇ္ဇေသိ? တေသံ အနုကမ္ပာယ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ဒသမာသမတ္တံ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမိ. သစေ ဣမေ ဒူရံ ဂစ္ဆိဿန္တိ, မံ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ ဒဋ္ဌုံ န သက္ခိဿန္တိ. အထ နေသံ ‘သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗာယန္တော အမှာကံ သတိမတ္တမ္ပိ န အဒါသိ. သစေ ဇာနေယျာမ, န ဧဝံ ဒူရေ ဝသေယျာမာ’တိ ဝိပ္ပဋိသာရော ဘဝေယျ. ဝေသာလိယာ သမန္တာ ပန ဝဿံ ဝသန္တာ မာသဿ အဋ္ဌ ဝါရေ အာဂန္တွာ ဓမ္မံ သုဏိဿန္တိ, သုဂတောဝါဒံ လဘိဿန္တီ’’တိ န ဝိဿဇ္ဇေသိ.

එසේ නම්, 'කැමති පරිදි යන්න' යැයි පවසා ඔවුන්ව නිදහස් නොකළේ මන්ද? ඔවුන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව නිසාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මම තව මාස දහයකින් පමණ පිරිනිවන් පාන්නෙමි. ඉදින් මොවුන් දුර බැහැර ගියහොත්, මා පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී දැක ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. එවිට 'ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන විට අපට සිහිපත් කිරීමක්වත් නොකළ සේක, ඉදින් අප දැන සිටියා නම් මෙතරම් දුර වාසය නොකරන්නෙමු' යැයි ඔවුන්ට පසුතැවිල්ලක් ඇති විය හැකිය. විශාලාව අවට වස් වසන්නේ නම් මසකට අට වතාවක් පැමිණ ධර්මය ශ්‍රවණය කළ හැකිය, බුද්ධාවවාද ලබාගත හැකිය" යනුවෙන් සලකා ඔවුන්ව දුරකට යැවීමට අවසර නොදුන් සේක.

ခရောတိ ဖရုသော. အာဗာဓောတိ ဝိသဘာဂရောဂေါ. ဗာဠှာတိ ဗလဝတိယော. မာရဏန္တိကာတိ မရဏန္တံ မရဏသန္တိကံ ပါပနသမတ္ထာ. သတော သမ္ပဇာနော အဓိဝါသေသီတိ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အဓိဝါသေသိ. အဝိဟညမာနောတိ ဝေဒနာနုဝတ္တနဝသေန အပရာပရံ ပရိဝတ္တနံ အကရောန္တော အပီဠိယမာနော အဒုက္ခိယမာနော စ အဓိဝါသေသိ. အနာမန္တေတွာတိ အဇာနာပေတွာ. အနပလောကေတွာတိ အဇာနာပေတွာဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ အဒတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝီရိယေနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂဝီရိယေန စေဝ ဖလသမာပတ္တိဝီရိယေန စ. ပဋိပဏာမေတွာတိ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ. ဇီဝိတသင်္ခါရန္တိ ဧတ္ထ ဇီဝိတမ္ပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော. ယေန ဇီဝိတံ သင်္ခရီယတိ ဆိဇ္ဇမာနံ ဃဋေတွာ ဌပီယတိ, သော ဖလသမာပတ္တိဓမ္မောပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော. သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. အဓိဋ္ဌာယာတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပဝတ္တေတွာ ဇီဝိတဌပနသမတ္ထံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇေယျန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော.

'ඛරො' යනු රළු වූ හෙවත් බලවත් වූ යන්නයි. 'ආබාධො' යනු රෝගයයි. 'බාළ්හා' යනු දැඩි වූ යන්නයි. 'මාරණන්තිකා' යනු මරණය කෙළවර කොට ඇති හෙවත් මරණය කරා පැමිණවීමට සමත් වූ යන්නයි. 'සතො සම්පජානො අධිවාසෙසි' යනු සතිය මැනවින් පිහිටුවා ප්‍රඥාවෙන් පරිච්ඡේද කොට ඉවසූ සේක යන්නයි. 'අවිහඤ්ඤමානො' යනු වේදනාවට අනුව නොයමින්, ඒ මේ අත පෙරළෙමින් පීඩාවට පත් නොවී ඉවසීමයි. 'අනාමන්තෙත්වා' යනු නොදන්වා යන්නයි. 'අනපලොකෙත්වා' යනු අවසාන අවවාදය නොදී මරණයට පත් නොවී යන්නයි. 'වීරියෙන' යනු පූර්වභාග වීර්යයෙන් හා ඵලසමාපත්ති වීර්යයෙන් යන්නයි. 'පටිප්පණාමෙත්වා' යනු බැහැර කොටයි. 'ජීවිතසංඛාරං' යන්නෙහි ජීවිතේන්ද්‍රිය ද ජීවිත සංඛාර නම් වේ. යමකින් ජීවිතය සකස් කරනු ලබයි ද, කැඩී යන ජීවිතය යළි පවත්වා ගනී ද, ඒ ඵලසමාපත්ති ධර්මය ද ජීවිත සංඛාර නම් වේ. මෙහි අදහස් කළේ එයයි. 'අධිට්ඨාය' යනු ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට සමත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී එය පවත්වා ගැනීමයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේප අර්ථයයි.

ကိံ ပန ဘဂဝါ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဖလသမာပတ္တိံ န သမာပဇ္ဇတီတိ? သမာပဇ္ဇတိ. သာ ပန ခဏိကသမာပတ္တိ. ခဏိကသမာပတ္တိ စ အန္တောသမာပတ္တိယံယေဝ ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတိ, သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတမတ္တဿ ကဋ္ဌပါတေန ဝါ ကဌလပါတေန ဝါ ဆိန္နသေဝါလော ဝိယ ဥဒကံ, ပုန သရီရံ ဝေဒနာ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. ယာ ပန ရူပသတ္တကံ အရူပသတ္တကဉ္စ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ မဟာဝိပဿနာဝသေန သမာပန္နာ သမာပတ္တိ, သာ သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘေတိ. ယထာ နာမ ပုရိသေန ပေါက္ခရဏိံ ဩဂါဟေတွာ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ သုဋ္ဌု အပဗျုဠှသေဝါလော [Pg.237] စိရေန ဥဒကံ ဩတ္ထရတိ, ဧဝမေဝ တတော ဝုဋ္ဌိတဿ စိရေန ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ ဘဂဝါ တံဒိဝသံ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဘိနဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေန္တော ဝိယ ရူပသတ္တကံ အရူပသတ္တကဉ္စ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ သန္နေတွာ မဟာဝိပဿနာယ ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ‘‘ဒသမာသေ မာ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိ, သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘိတာ ဝေဒနာ ဒသ မာသေ န ဥပ္ပဇ္ဇိယေဝ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මීට පෙර ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණේ නැද්ද? සමවැදුණ සේක. එහෙත් එය ක්ෂණික සමාපත්තියකි. ක්ෂණික සමාපත්තිය සමාපත්තිය තුළ සිටින විට පමණක් වේදනාව දුරු කරයි. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි සැණින්, දිය සෙවල ඉවත් කළ පසු නැවත ජලය වසා ගන්නා සේ ශරීරය පුරා වේදනාව පැතිර යයි. යම් සමාපත්තියක් රූප සප්තක සහ අරූප සප්තක වශයෙන් විපස්සනා වඩා මහා විපස්සනා බලයෙන් සමවදින්නේ ද, එය වේදනාව මැනවින් දුරු කරයි. යම් පුරුෂයෙක් පොකුණකට බැස දෑතින් සහ දෙපයින් සෙවල මැනවින් ඉවත් කළ විට, එම සෙවල නැවත ජලය වැසීමට බොහෝ වේලාවක් ගතවන්නාක් මෙන්, එම මහා ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි විට වේදනාව හටගැනීමට බොහෝ වේලාවක් ගතවේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එදින මහා බෝධි පර්යංකයේදී අලුතින් විපස්සනා වඩන්නාක් මෙන් රූප - අරූප සප්තකයන් මැනවින් පිරිසිදු කොට, ආකාර දහහතරකින් මහා විපස්සනාව වඩා, 'මාස දහයක් යනතුරු වේදනාව හට නොගනීවා' යි අධිෂ්ඨාන කොට සමාපත්තියට සමවැදුණු සේක. එම සමාපත්තියෙන් යටපත් කළ වේදනාව මාස දහයක් යනතුරු හට නොගත්තේමය.

ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ပုန ဝုဋ္ဌိတော. မဓုရကဇာတော ဝိယာတိ သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ သဉ္ဇာတထဒ္ဓဘာဝေါ သူလေ ဥတ္တာသိတပုရိသော ဝိယ. န ပက္ခာယန္တီတိ န ပကာသန္တိ, နာနာကာရတော န ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဓမ္မာပိ မံ နပ္ပဋိဘန္တီတိ သတိပဋ္ဌာနဓမ္မာ မယှံ ပါကဋာ န ဟောန္တီတိ ဒီပေတိ. တန္တိဓမ္မာ ပန ထေရဿ သုပ္ပဂုဏာ. န ဥဒါဟရတီတိ ပစ္ဆိမဩဝါဒံ န ဒေတိ, တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

'ගිලානා වුට්ඨිතො' යනු ගිලන්ව සිට යළි නැගී සිටි යන්නයි. 'මධුරකජාතො විය' යනු උලක තබන ලද මිනිසෙකු මෙන් ශරීරය අධික බර ගතියකින් හා දැඩි ගතියකින් යුක්ත වීමයි. 'න පක්ඛායන්ති' යනු දිශාවන් නොපෙනේ, නොයෙක් ආකාරයෙන් කරුණු වැටහෙන්නේ නැත යන්නයි. 'ධම්මාපි මං නප්පටිභන්ති' යනු මීට පෙර පුරුදු කළ සතිපට්ඨාන ධර්මයන් මට ප්‍රකට නොවේ යන්නයි. එහෙත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට පර්යාප්ති ධර්මයන් මැනවින් ප්‍රගුණව තිබුණි. 'න උදාහරති' යනු අවසාන අවවාදය තවමත් නොදෙයි යන්නයි. එය අරභයා මෙසේ පැවසීය.

အနန္တရံ အဗာဟိရန္တိ ဓမ္မဝသေန ဝါ ပုဂ္ဂလဝသေန ဝါ ဥဘယံ အကတွာ. ‘‘ဧတ္တကံ ဓမ္မံ ပရဿ န ဒေသေဿာမီ’’တိ ဟိ စိန္တေန္တော ဓမ္မံ အဗ္ဘန္တရံ ကရောတိ နာမ, ‘‘ဧတ္တကံ ပရဿ ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ဗာဟိရံ ကရောတိ နာမ. ‘‘ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ပန ပုဂ္ဂလံ အဗ္ဘန္တရံ ကရောတိ နာမ, ‘‘ဣမဿ န ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ပုဂ္ဂလံ ဗာဟိရံ ကရောတိ နာမ. ဧဝံ အကတွာ ဒေသိတောတိ အတ္ထော. အာစရိယမုဋ္ဌီတိ ယထာ ဗာဟိရကာနံ အာစရိယမုဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ, ဒဟရကာလေ ကဿစိ အကထေတွာ ပစ္ဆိမကာလေ မရဏမဉ္စေ နိပန္နာ ပိယမနာပဿ အန္တေဝါသိကဿ ကထေန္တိ, ဧဝံ တထာဂတဿ ‘‘ဣဒံ မဟလ္လကကာလေ ပစ္ဆိမဌာနေ ကထေဿာမီ’’တိ မုဋ္ဌိံ ကတွာ ပရိဟရိတွာ ဌပိတံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

‘අනන්තරං අබාහිරං’ යනු ධර්මයේ වශයෙන් හෝ පුද්ගලයාගේ වශයෙන් හෝ අභ්‍යන්තර බාහිර වශයෙන් බෙදීමක් නොකිරීමයි. ‘මේ තරම් වූ ධර්මයක් අන් අයට දේශනා නොකරමි’ යි සිතන්නා වූ තැනැත්තා ධර්මය තමා සන්තකයේ සඟවා ගන්නා බැවින් ‘අභ්‍යන්තර’ කරයි නම් වේ. ‘මේ තරම් වූ ධර්මයක් අන් අයට දේශනා කරමි’ යි සිතන්නා එය ‘බාහිර’ කරයි නම් වේ. ‘මේ පුද්ගලයාට දේශනා කරමි’ යි සිතන්නා එම පුද්ගලයා ‘තමාගේ කෙනෙකු’ (අභ්‍යන්තර) කරයි නම් වේ. ‘මොහුට දේශනා නොකරමි’ යි සිතන්නා එම පුද්ගලයා ‘පිටස්තරයෙකු’ (බාහිර) කරයි නම් වේ. එබඳු වූ කිසිදු වෙනසක් නොකොට දේශනා කරන ලද බව මෙහි අර්ථයයි. ‘ආචරියමුට්ඨි’ (ගුරු මුෂ්ටිය) යනු ශාසනයෙන් බැහැර ගුරුවරුන් අතර පවත්නා වූ ගුරු මුෂ්ටිය වැනිය. ඔවුන් තරුණ කාලයේදී කිසිවෙකුට නොකියා, අවසාන කාලයේ මරණ මංචකයේ වැතිර සිටින විට තමාට ප්‍රිය වූ අතවැසි ශිෂ්‍යයාට රහස් පවසන්නාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේට ‘මෙය මහලු කල අවසාන අවස්ථාවේදී පවසමි’ යි මිටි මොළවා (සඟවා) තබා ගත් කිසිදු ධර්මයක් නොමැති බව මෙයින් දක්වයි.

အဟံ ဘိက္ခုသံဃန္တိ အဟမေဝ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဟရိဿာမီတိ ဝါ, မမုဒ္ဒေသိကောတိ အဟံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဥဒ္ဒေသော အဿာတိ မမုဒ္ဒေသိကော, မမေဝ ဥဒ္ဒိဿိတွာ မံ ပစ္စာသီသမာနော ဘိက္ခုသံဃော ဟောတု မမ အစ္စယေန မာ ဝါ အဟောသိ, ယံ ဝါ တံ ဝါ ဟောတူတိ ဣတိ ဝါ ပန ယဿ အဿာတိ အတ္ထော. န ဧဝံ ဟောတီတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ ဣဿာမစ္ဆေရာနံ ဝိဂတတ္တာ [Pg.238] ဧဝံ န ဟောတိ. သ ကိန္တိ သော ကိံ. အာသီတိကောတိ အသီတိသံဝစ္ဆရိကော, ဣဒံ ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဝေဌမိဿကေနာတိ ဗာဟဗန္ဓစက္ကဗန္ဓာဒိနာ ပဋိသင်္ခရဏေန ဝေဌမိဿကေန. မညေတိ ဇရသကဋံ ဝိယ ဝေဌမိဿကေန မညေ ယာပေတိ, အရဟတ္တဖလဝေဌနေန စတုဣရိယာပထကပ္ပနံ တထာဂတဿ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

‘අහං භික්ඛුසංඝං’ යනු ‘මමම භික්ෂු සංඝයා පාලනය කරමි’ යන්නයි. ‘මමුද්දේසිකෝ’ යනු ‘මා උදෙසාම පවත්නා’ යන අර්ථයෙන් වන අතර, ‘මාවම ගුරු කොට ගෙන මා දෙසම බලාපොරොත්තු සහගතව භික්ෂු සංඝයා පවතීවා, මා ඇවෑමෙන් එසේ නොවේවා’ යනුවෙන් යමෙකුට එබඳු අදහසක් ඇති වේ නම් එය ‘මමුද්දේසික’ නම් වේ. ‘න ඒවං හෝති’ යනු බෝධි පල්ලංකයේදීම ඉස්සා මච්ඡරිය (ඊර්ෂ්‍යා මාත්සර්ය) දුරු කළ බැවින් තථාගතයන් වහන්සේට එබඳු සිතුවිලි ඇති නොවන බවයි. ‘ස කින්ති’ යනු ඔහු කවරෙක්ද? ‘ආසීතිකෝ’ යනු අසූ වයසට පැමිණි බවයි. මෙය අවසාන වයසට පැමිණි බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. ‘වෙඨමිස්සකේන’ යනු අත් රෝද, රෝද බැමි ආදියෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙනි. ‘මඤ්ඤේ’ යනු දිරාගිය කරත්තයක් යම් සේ රෝද පටි ආදියෙන් වෙළා පවත්වා ගන්නේද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයද අර්හත් ඵල සමාපත්ති වෙළීමෙන් සතර ඉරියව් පවත්වන බව දක්වයි.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပကာသေန္တော ယသ္မိံ အာနန္ဒ သမယေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပနိမိတ္တာဒီနံ. ဧကစ္စာနံ ဝေဒနာနန္တိ လောကိယာနံ ဝေဒနာနံ. တသ္မာတိဟာနန္ဒာတိ ယသ္မာ ဣမိနာ ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေန ဖာသု ဟောတိ, တသ္မာ တုမှေပိ တဒတ္ထာယ ဧဝံ ဝိဟရထာတိ ဒဿေတိ. အတ္တဒီပါတိ မဟာသမုဒ္ဒဂတာ ဒီပံ ဝိယ အတ္တာနံ ဒီပံ ပတိဋ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရထ. အတ္တသရဏာတိ အတ္တဂတိကာဝ ဟောထ, မာ အညဂတိကာ. ဓမ္မဒီပဓမ္မသရဏပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ဓမ္မောတိ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော ဝေဒိတဗ္ဗော. တမတဂ္ဂေတိ တမအဂ္ဂေ, မဇ္ဈေ တ-ကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ အဂ္ဂတမာတိ တမတဂ္ဂါတိ. ဧဝံ သဗ္ဗံ တမသောတံ ဆိန္ဒိတွာ အတိဝိယ အဂ္ဂေ ဥတ္တမဘာဝေ ဧတေ, အာနန္ဒ, မမ ဘိက္ခူ ဘဝိဿန္တိ, တေသံ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တိ. ယေ ကေစိ သိက္ခာကာမာ, သဗ္ဗေသံ တေသံ စတုသတိပဋ္ဌာနဂေါစရာဝ ဘိက္ခူ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တီတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ ဂဏှီတိ.

දැන් එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ‘යස්මිං ආනන්ද සමයේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සබ්බනිමිත්තානං’ යනු රූප නිමිත්තාදීන්ගේය. ‘ඒකච්චානං වේදනානං’ යනු ලෞකික වේදනාවන්ගේය. ‘තස්මාතිහානන්ද’ යනු යම් හෙයකින් මෙම ඵල සමාපත්ති විහරණයෙන් පහසුවක් වේද, එබැවින් ඔබලාද ඒ අර්ථය පිණිස මෙසේ වසන්නැයි දක්වයි. ‘අත්තදීපා’ යනු මහා සමුද්‍රයේ ඇති ද්වීපයක් මෙන් තමාම තමාට ද්වීපයක් (පිහිටක්) කොට ගෙන වාසය කරන්න යන්නයි. ‘අත්තසරණා’ යනු තමාම සරණ කොට ගත්තෝ වන්න, අන් සරණක් පතන්නෝ නොවන්න. ‘ධම්මදීප ධම්මසරණ’ යන පදවලදීද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි ‘ධම්ම’ යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. ‘තමතග්ගේ’ යනු ‘තම අග්ගේ’ යන්නයි, මැද පවතින ‘ත’ කාරය පද සන්ධියක් ලෙස යොදා ඇත. මෙයින් අදහස් වන්නේ මොවුන් අතිශයින්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් ‘තමතග්ග’ වන බවයි. මෙසේ අවිද්‍යා අන්ධකාරය සිඳ දමා අතිශය උතුම් තත්ත්වයට පත් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා මාගේ ශ්‍රාවකයන් වනු ඇත. ශික්ෂාකාමී වූ යම් භික්ෂූන් වෙත්ද, ඒ සියල්ලන් අතරින් සතර සතිපට්ඨානය ගෝචර කොට ගත් භික්ෂූහුම අර්හත් ඵලය නමැති මුදුනට පැමිණ දේශනාව අවසන් කළහ.

၁၀. ဘိက္ခုနုပဿယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. භික්ඛුනුපස්සය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇၆. ဒသမေ တေနုပသင်္ကမီတိ တသ္မိံ ဥပဿယေ ကမ္မဋ္ဌာနကမ္မိကာ ဘိက္ခုနိယော အတ္ထိ, တာသံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေဿာမီတိ ဥပသင်္ကမိ. ဥဠာရံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသန္တိ ပုဗ္ဗဝိသေသတော အပရံ ဥဠာရဝိသေသံ. တတ္ထ မဟာဘူတပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, ဥပါဒါရူပပရိဂ္ဂဟော အပရဝိသေသော နာမ. တထာ သကလရူပပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, အရူပပရိဂ္ဂဟော အပရဝိသေသော နာမ. ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော [Pg.239] အပရဝိသေသော နာမ သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနံ ပုဗ္ဗဝိသေသော, တိလက္ခဏာရောပနံ အပရဝိသေသော နာမ. ဧဝံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဥဠာရဝိသေသံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော.

376. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘තේනුපසංකමි’ යනු ඒ භික්ෂුණී ආරාමයෙහි කමටහන් වඩන භික්ෂුණීන් සිටි බැවින්, ඔවුන් උනන්දු කරවා කමටහන් දේශනා කරනු පිණිස එතැනට වැඩි බවයි. ‘උළාරං පුබ්බේනාපරං විසෙසං’ යනු පෙර පැවති විශේෂයට වඩා පසුව ඇති වූ උතුම් විශේෂයයි. එහි මහා භූත රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘පූර්ව විශේෂය’ වන අතර, උපාදාය රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘අපර විශේෂය’ නම් වේ. එසේම සියලු රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘පූර්ව විශේෂය’ ද, අරූප (නාම) පරිග්‍රහ කිරීම ‘අපර විශේෂය’ ද වේ. නාම-රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘පූර්ව විශේෂය’ ද, ප්‍රත්‍ය (හේතු) පරිග්‍රහ කිරීම ‘අපර විශේෂය’ ද වේ. සප්‍රත්‍ය නාම-රූප දැකීම ‘පූර්ව විශේෂය’ ද, තිලක්ඛණයට (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම) නැංවීම ‘අපර විශේෂය’ ද නම් වේ. මෙසේ පෙර පසු පිළිවෙළින් උතුම් විශේෂයන් දැනගන්නා බව අර්ථයයි.

ကာယာရမ္မဏောတိ ယံ ကာယံ အနုပဿတိ, တမေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကိလေသပရိဠာဟော. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝိက္ခိပတိ. ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပသာဒနီယေ နိမိတ္တေ စိတ္တံ ပဏိဒဟိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ကိလေသပရိဠာဟေ စ လီနတ္တေ စ ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပေ စ ဥပ္ပန္နေ ကိလေသာနုရဉ္ဇိတေန န ဝတ္တိတဗ္ဗံ, ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပသာဒနီယေ ပသာဒါဝဟေ ဗုဒ္ဓါဒီသု အညတရသ္မိံ ဌာနေ ကမ္မဋ္ဌာနစိတ္တံ ဌပေတဗ္ဗံ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ အာရမ္မဏေ သမ္မာ အာဓိယတိ သုဋ္ဌု ဌပိတံ ဌပိယတိ. ပဋိသံဟရာမီတိ ပသာဒနီယဋ္ဌာနတော ပဋိသံဟရာမိ, မူလကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံယေဝ နံ ကရောမီတိ အတ္ထော. သော ပဋိသံဟရတိ စေဝါတိ မူလကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခဉ္စ ပေသေတိ. န စ ဝိတက္ကေတိ န စ ဝိစာရေတီတိ ကိလေသဝိတက္ကံ န ဝိတက္ကေတိ, ကိလေသဝိစာရံ န ဝိစာရေတိ. အဝိတက္ကောမှိ အဝိစာရောတိ ကိလေသဝိတက္ကဝိစာရေဟိ အဝိတက္ကာဝိစာရော. အဇ္ဈတ္တံ သတိမာ သုခမသ္မီတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တာယ သတိယာ ‘‘သတိမာဟမသ္မိ သုခိတော စာ’’တိ ပဇာနာတိ.

‘කායාරම්මණෝ’ යනු යම් කයක් දෙස බලන්නේද, එම කයම අරමුණු කොට ගෙන කෙලෙස් දැවිල්ල හට ගනී. ‘බහිද්ධා වා චිත්තං වික්ඛිපති’ යනු කමටහන් අරමුණෙන් බැහැරව විවිධ බාහිර අරමුණුවල සිත විසිරී යාමයි. ‘කිස්මිංචිදේව පසාදනීයේ නිමිත්තේ චිත්තං පණිදහිතබ්බං’ යනු කෙලෙස් දැවිල්ල හෝ සිතේ හැකිළුණු බව හෝ බාහිර විසිරීම් හටගත් විට, කෙලෙස්වලින් තැවෙමින් නොසිටිය යුතු අතර බුද්ධාදී ප්‍රසාදජනක අරමුණක සිත පිහිටුවිය යුතුය. ‘චිත්තං සමාධියති’ යනු කමටහන් අරමුණෙහි සිත මනාව තැන්පත් කිරීමයි. ‘පටිසංහරාමි’ යනු ප්‍රසාදජනක අරමුණෙන් සිත ඉවතට ගෙන නැවත මූලික කමටහන වෙතම යොමු කිරීමයි. ‘සෝ පටිසංහරති චේව’ යනු ඔහු මූලික කමටහන දෙසට සිත මෙහෙයවයි. ‘න ච විතක්කේති න ච විචාරේති’ යනු කෙලෙස් සහිත වූ විතර්ක විචාර පවත්වා නොගැනීමයි. ‘අවිතක්කෝම්හි අවිචාරෝ’ යනු අකුසල විතර්ක විචාරයන්ගෙන් තොර වීමයි. ‘අජ්ඣත්තං සතිමා සුඛමස්මි’ යනු කමටහන් අරමුණෙහි පවතින සිහියෙන් යුතුව ‘මම සිහි ඇත්තෙමි, සුවපත්ව සිටිමි’ යි දැනගැනීමයි.

ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီတိ ဧဝံ, အာနန္ဒ, ဌပေတွာ ဘာဝနာ ဟောတိ. ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ယထာ နာမ ပုရိသဿ မဟန္တံ ဥစ္ဆုဘာရံ ဥက္ခိပိတွာ ယန္တသာလံ နေန္တဿ ကိလန္တကိလန္တကာလေ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ဥစ္ဆုခဏ္ဍံ ခါဒိတွာ ပုန ဥက္ခိပိတွာ ဂမနံ ဟောတိ; ဧဝမေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ ဥဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနဿ ကာယပရိဠာဟာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒိအနုဿရဏေန စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ ပန ပုရိသဿ ဥစ္ဆုဘာရံ ယန္တသာလံ နေတွာ ပီဠေတွာ ရသပါနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဖလသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘ඒවං ඛෝ ආනන්ද පණිධාය භාවනා හෝති’ යනු ආනන්දය, මෙසේ සිත අන් අරමුණක නවත්වා භාවනාව කළ යුතුය යන්නයි. යම් මිනිසෙකු විශාල උක් මිටියක් ඔසවාගෙන යන්ත්‍ර ශාලාවට යන විට වෙහෙසට පත් වූ කල, එය බිම තබා උක් කැබැල්ලක් කා (ශක්තිය ලබා) නැවත එය ඔසවාගෙන යන්නාක් මෙනි; එසේම අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස කමටහන් වඩන භික්ෂුවකට ශරීර දාහය ආදිය ඇති වූ විට, එම මූලික කමටහන මදකට නවත්වා බුද්ධ ගුණාදී අනුස්මරණයෙන් සිත පහදවාගෙන, සිත කර්මණ්‍ය කොට නැවත භාවනාවෙහි යෙදිය යුතුය. එබැවින් ‘පණිධාය භාවනා හෝති’ යැයි වදාළ සේක. තවද, ඒ මිනිසා උක් මිටිය යන්ත්‍ර ශාලාවට ගෙන ගොස් මිරිකා යුෂ පානය කරන්නාක් මෙන්, මේ භික්ෂුවද කමටහන අග්‍රයට පමුණුවා අර්හත් භාවයට පත්ව අර්හත් ඵල සමාපත්ති සුවය විඳීම දත යුතුය.

ဗဟိဒ္ဓါတိ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ပဟာယ ဗဟိ အညသ္မိံ အာရမ္မဏေ. အပ္ပဏိဓာယာတိ အဋ္ဌပေတွာ. အထ ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဝါ သရီရဝသေန ဝါ ဒေသနာဝသေန ဝါ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘බහිද්ධා’ යනු මූලික කමටහන අතහැර බාහිර වූ වෙනත් අරමුණකය. ‘අප්පණිධාය’ යනු සිත වෙනත් තැනක නොපිහිටුවායි. පසුව, කලින් හෝ පසුව නොසංකීර්ණ වූ, මිදුණු, නොපිහිටි සිතක් ඇති බව දැනගනී යන මෙහි කමටහන් වශයෙන් හෝ ශරීර වශයෙන් හෝ දේශනා වශයෙන් හෝ අර්ථය දත යුතුය.

တတ္ထ [Pg.240] ကမ္မဋ္ဌာနေ တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အဘိနိဝေသော ပုရေ နာမ, အရဟတ္တံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ကိလေသပရိဠာဟဿ ဝါ လီနတ္တဿ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပဿ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဩကာသံ အဒေန္တော သုဒန္တဂေါဏေ ယောဇေတွာ သာရေန္တော ဝိယ စတုရဿစ္ဆိဒ္ဒေ သုတစ္ဆိတံ စတုရဿဃဋိကံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အတိဋ္ဌန္တော အလဂ္ဂန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, သော ပုရေသင်္ခါတဿ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသဿ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ အရဟတ္တဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

එහි කර්මස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගත්කල, ප්‍රථමයෙන් කර්මස්ථානයෙහි යෙදීම 'පෙර' නම් වන අතර, අර්හත් ඵලය 'පසු' නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් මූල කර්මස්ථානය ගෙන කෙලෙස් දැවිල්ලට හෝ, සිතේ හැකිලීමට හෝ, පිටත අරමුණෙහි සිත විසිරී යාමට හෝ ඉඩක් නොදී, මැනවින් දමනය කරන ලද ගොනුන් යොදා රිය පදවන රියදුරෙකු මෙන් ද, සතරැස් සිදුරකට මැනවින් කපන ලද සතරැස් ඇණයක් බස්සන්නාක් මෙන් ද, විදර්ශනාව පිහිටුවා නොනැවතී, නොඇලී අර්හත් ඵලයට පැමිණේ ද, ඒ භික්ෂුව පෙර කී කර්මස්ථානයෙහි යෙදීම සහ පසුව කී අර්හත් ඵලය යන දෙකෙහි බලයෙන්, "පසුවත් පෙරත් මාගේ සිත විසිරී ගියේ නැත, මිදුණේය, තෘෂ්ණා රහිත විය" යි දැනගනියි.

သရီရေ ပန ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗာနိ ပုရေ နာမ, သီသကဋာဟံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗအဋ္ဌိကေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဗျာဘင်္ဂိယာ ယဝကလာပံ မောစေန္တော ဝိယ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဒိသောကာသပရိစ္ဆေဒဝသေန အဋ္ဌီနိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အန္တရာ ကိလေသပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ယာဝ သီသကဋာဟာ ဘာဝနံ ပါပေတိ, သော ပုရေသင်္ခါတာနံ အဂ္ဂပါဒင်္ဂုလိပဗ္ဗာနံ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ သီသကဋာဟဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

ශරීරය සම්බන්ධයෙන් ගත්කල, පතුලේ ඇඟිලි අග පුරුක් 'පෙර' නම් වන අතර, හිස්කබල 'පසු' නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් පතුලේ ඇඟිලි අග අස්ථි කෙරෙහි සිත පිහිටුවා, විය ගහකින් යව මිටියක් ලිහා දමන්නාක් මෙන්, වර්ණ සටහන් දිශා හා අවකාශ පරිච්ඡේද වශයෙන් අස්ථි මැනවින් පිරික්සමින්, අතරතුර කෙලෙස් දැවිලි ආදිය ඇතිවීම වළක්වා හිස්කබල දක්වා භාවනාව පමුණුවයි ද, ඒ භික්ෂුව පෙර කී ඇඟිලි පුරුක් සහ පසුව කී හිස්කබල මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන්, "පසුවත් පෙරත් මාගේ සිත විසිරී ගියේ නැත, මිදුණේය, තෘෂ්ණා රහිත විය" යි දැනගනියි.

ဒေသနာယပိ ဒွတ္တိံသာကာရဒေသနာယ ကေသာ ပုရေ နာမ, မတ္ထလုင်္ဂံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ကေသေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဒိသောကာသဝသေန ကေသာဒယော ပရိဂ္ဂဏှန္တော အန္တရာ ကိလေသပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ယာဝ မတ္ထလုင်္ဂါ ဘာဝနံ ပါပေတိ. သော ပုရေသင်္ခါတာနံ ကေသာနံ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ မတ္ထလုင်္ဂဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

දේශනාවෙහි ද දෙතිස් කුණප දේශනාව අනුව කෙස් 'පෙර' නම් වන අතර මොළය 'පසු' නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් කෙස් කෙරෙහි සිත පිහිටුවා, වර්ණ සටහන් දිශා හා අවකාශ වශයෙන් කෙස් ආදිය පිරික්සමින්, අතරතුර කෙලෙස් දැවිලි ආදිය ඇතිවීම වළක්වා මොළය දක්වා භාවනාව පමුණුවයි. ඒ භික්ෂුව පෙර කී කෙස් සහ පසුව කී මොළය මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන්, "පසුවත් පෙරත් මාගේ සිත විසිරී ගියේ නැත, මිදුණේය, තෘෂ්ණා රහිත විය" යි දැනගනියි.

ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, အပ္ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီတိ ဧဝံ, အာနန္ဒ, အဋ္ဌပေတွာ ဘာဝနာ ဟောတိ. ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ယထာ နာမ ပုရိသဿ ဂုဠဘာရံ လဘိတွာ အတ္တနော ဂါမံ အတိဟရန္တဿ အန္တရာ အဋ္ဌပေတွာဝ ဥစ္စင်္ဂေ ပက္ခိတ္တာနိ ဂုဠခဏ္ဍာဒီနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တဿ အတ္တနော ဂါမေယေဝ ဩတရဏံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ အာရဒ္ဓဘာဝနဿ ကာယပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အပ္ပဏိဓာယ ဘာဝနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တဿ ပန ပုရိသဿ တံ ဂုဠဘာရံ အတ္တနော ဂါမံ နေတွာ ဉာတီဟိ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂေါ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော [Pg.241] ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဖလသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"ආනන්දයෙනි, මෙසේ වනාහි අප්‍රණිහිත භාවනාව වෙයි" යනු, ආනන්දයෙනි, අතරතුර නතර නොවී භාවනා කිරීමයි. හකුරු බරක් ගෙන තමාගේ ගමට යන පුරුෂයෙකු, අතරමග නොනැවතී තමාගේ මල්ලේ ඇති හකුරු කෑලි ආදිය කමින් යන්නේ ද, ඔහුට තමාගේ ගමටම පැමිණීමට හැකිවෙයි. එලෙසම අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස ආරම්භ කළ භාවනා ඇති මෙම භික්ෂුවට, කායික දැවිලි ආදිය ඇතිවීම වළක්වා කර්මස්ථාන භාවනාව පවත්වන බැවින් මෙය "අප්‍රණිහිත භාවනාව" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ පුරුෂයා ඒ හකුරු බර තමාගේ ගමට ගෙන ගොස් නෑයන් සමග අනුභව කරන්නාක් මෙන්, මෙම භික්ෂුව කර්මස්ථානය කෙළවරට පමුණුවා අර්හත් ඵලයට පැමිණ විඳිනා ඵලසමාපත්ති සැපය දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විදර්ශනාව කියන ලදී. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු අම්බපාලි වර්ගය නිම විය.

၂. နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ

2. නාලන්දා වර්ගය

၂. နာလန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. නාලන්දා සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၇၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ နာလန္ဒာယန္တိ နာလန္ဒာတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. ပါဝါရိကမ္ဗဝနေတိ ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿ ဥယျာနံ အဟောသိ. သော ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဘဂဝတိ ပသန္နော တသ္မိံ ဥယျာနေ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပါဒိပဋိမဏ္ဍိတံ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကတွာ နိယျာတေသိ. သော ဝိဟာရော ဇီဝကမ္ဗဝနံ ဝိယ ပါဝါရိကမ္ဗဝနန္တွေဝ သင်္ခံ ဂတော. တသ္မိံ ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော.

378. දෙවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි, "නාලන්දාවෙහි" යනු නාලන්දා නම් වූ නගරයෙහි ය. ඒ නගරය ගොදුරු ගම කොට ගෙන යන්නයි. "පාවාරික අඹ වනයෙහි" යනු පාවාරික නම් වූ වස්ත්‍ර වෙළඳ සිටුතුමාගේ අඹ උයනෙහි ය. ඒ අඹ උයන ඔහුට අයත් උද්‍යානයක් වූ බව කියවේ. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනය අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණේ, ඒ උයනෙහි කුටි, ලෙන්, මණ්ඩප ආදියෙන් අලංකාර වූ විහාරයක් කරවා බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ විහාරය ජීවකගේ අඹ වනය මෙන් "පාවාරික අඹ වනය" යන නමින්ම ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ පාවාරික අඹ වනයෙහි වැඩවසන සේක යනු එහි අර්ථයයි.

ဧဝံပသန္နောတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ, ဧဝံ သဒ္ဒဟာမီတိ အတ္ထော. ဘိယျောဘိညတရောတိ ဘိယျတရော အဘိညာတော ဘိယျတရာဘိယျော ဝါ, ဥတ္တရိတရဉာဏောတိ အတ္ထော. သမ္ဗောဓိယန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေ ဝါ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ နိပ္ပဒေသာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ, ဒွေပိ အဂ္ဂသာဝကာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘန္တိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ, ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စေဝ သကလေ စ ဗုဒ္ဓဂုဏေ. သဗ္ဗမ္ပိ နေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ သမ္ဗောဓိ နာမ ဟောတိ. တေန ဥတ္တရိတရော စ ဘဂဝတာ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော, ယဒိဒံ သမ္ဗောဓိယ’’န္တိ.

"මෙසේ පැහැදුණේ" යනු මෙසේ උපන් ශ්‍රද්ධාව ඇතිව, මෙසේ අදහමි යන අර්ථයයි. "වඩාත් විශිෂ්ට ලෙස දන්නා" යනු වඩාත් ප්‍රකට වූ හෝ වඩාත් උසස් වූ ප්‍රඥාව හෙවත් උත්තරීතර ඥානය යන අර්ථයයි. "සම්බෝධියෙහි" යනු සර්වඥතා ඥානයෙහි හෝ අර්හත් මාර්ග ඥානයෙහි ය. අර්හත් මාර්ගයෙන්ම බුදුගුණ සියල්ල ඉතිරි නැතිව ලැබෙන්නේය. අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාම අර්හත් මාර්ගයෙන්ම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ලබති, පසේබුදුවරු පසේබුදු ඥානය ද, බුදුවරු සර්වඥතා ඥානය ද සියලු බුදුගුණ ද ලබති. ඔවුන්ගේ ඒ සියල්ල අර්හත් මාර්ගයෙන්ම සම්පූර්ණ වේ. එබැවින් අර්හත් මාර්ග ඥානය "සම්බෝධිය" නම් වේ. එයින් බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙක් නැත. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා සම්බෝධියෙහි විශිෂ්ට වූවෙක් නැත" යැයි ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ.

ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ. အယဉှိ ဥဠာရသဒ္ဒေါ ‘‘ဥဠာရာနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၆၆) မဓုရေ အာဂစ္ဆတိ. ‘‘ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၈၈) သေဋ္ဌေ. ‘‘အပ္ပမာဏော ဥဠာရော [Pg.242] ဩဘာသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၂; မ. နိ. ၃.၂၀၁) ဝိပုလေ. သွာယမိဓ သေဋ္ဌေ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ’’တိ. အာသဘီတိ ဥသဘဿ ဝါစာသဒိသီ အစလာ အသမ္ပဝေဓီ. ဧကံသော ဂဟိတောတိ အနုဿဝေန ဝါ အာစရိယပရမ္ပရာယ ဝါ ဣတိကိရာယ ဝါ ပိဋကသမ္ပဒါနေန ဝါ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဝါ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဝါ တက္ကဟေတု ဝါ နယဟေတု ဝါ အကထေတွာ ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိယ ဧကံသော ဂဟိတော, သန္နိဋ္ဌာနကထာဝ ကထိတာတိ အတ္ထော. သီဟနာဒေါတိ သေဋ္ဌနာဒေါ, ဝနေ ဥန္နာဒယန္တေန သီဟေန ဝိယ ဥတ္တမနာဒေါ နဒိတောတိ အတ္ထော.

"උළාර" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අර්ථයයි. මෙම "උළාර" ශබ්දය රසවත් වූ අර්ථයෙහි ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රශංසාව යන අර්ථයෙහි ද, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි විශාල ආලෝකය යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. මෙහිදී එය ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. "ආසභී" යනු වෘෂභයෙකුගේ මෙන් බිය රහිත, නොසැලෙන, නොසන්සුන් නොවන ස්වරයයි. "ඒකාන්තයෙන් ගන්නා ලදී" යනු අනුශ්‍රවයෙන් (අසා දැනගැනීමෙන්) හෝ, ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් හෝ, මෙසේ ලු (ප්‍රවෘත්ති) වශයෙන් හෝ, පෙළ දහමෙහි දක්ෂතාවයෙන් හෝ, තර්කයෙන් හෝ, නය හේතුවෙන් හෝ නොව, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන ඒකාන්ත ලෙස ගෙන කරන ලද නිශ්චිත ප්‍රකාශයකි. "සීහනාදය" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදයයි, වනයෙහි ගුගුරුවන සිංහයෙකු මෙන් කරන ලද උත්තම ප්‍රකාශය යන අර්ථයයි.

ကိံ နု တေ သာရိပုတ္တာတိ ဣမံ ဒေသနံ ကသ္မာ အာရဘိ? အနုယောဂဒါပနတ္ထံ. ဧကစ္စော ဟိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ အတ္တနော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, နိဃံသနံ န ခမတိ, သိလေသေ ပတိတမက္ကဋော ဝိယ ဟောတိ. ယထာ ဓမမာနံ အပရိသုဒ္ဓံ လောဟံ ဈာယိတွာ အင်္ဂါရော ဟောတိ, ဧဝံ ဈာမင်္ဂါရော ဝိယ ဟောတိ. ဧကော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါပိယမာနော ဒါတုံ သက္ကောတိ, နိဃံသနံ ခမတိ, ဓမမာနံ နိဒ္ဒေါသဇာတရူပံ ဝိယ အဓိကတရံ သောဘတိ, တာဒိသော ထေရော. တေန နံ ဘဂဝါ ‘‘အနုယောဂက္ခမော အယ’’န္တိ ဉတွာ သီဟနာဒေ အနုယောဂဒါပနတ္ထံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

"සාරිපුත්තයෙනි, ඔබට කිමෙක්ද?" යන මෙම දේශනාව කුමක් පිණිස ආරම්භ කළ සේක් ද? ප්‍රශ්න කරවා විමසීමට අවස්ථාව සැලසීම පිණිසයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිංහ නාද පවත්වා, තමන්ගේ ඒ සිංහ නාදය පිළිබඳව විමසීමක් කරන විට එයට පිළිතුරු දීමට සමත් නොවේ, විමසීම් ඉවසිය නොහැකිව මැලියම්වල වැටුණු වඳුරෙකු මෙන් වෙයි. රත් කරන ලද අපිරිසිදු ලෝහයක් දැවී අඟුරු වන්නාක් මෙන්, ඔහු ද දැවුණු අඟුරක් මෙන් වෙයි. ඇතැමෙක් සිංහ නාදය පිළිබඳව විමසන විට එයට පිළිතුරු දීමට සමත් වෙති, විමසීම් ඉවසති, මැනවින් රත් කරන ලද පිරිසිදු රත්තරන් මෙන් වඩාත් බබළති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එබඳු වූහ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ "මොහු විමසීම් ඉවසන්නෙකි" යි දැන, සිංහ නාදය විමසීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

တတ္ထ သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ တယာ. ဧဝံသီလာတိ မဂ္ဂသီလေန ဖလသီလေန လောကိယလောကုတ္တရသီလေန ဧဝံသီလာ. ဧဝံဓမ္မာတိ ဧတ္ထ သမာဓိပက္ခာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ, မဂ္ဂသမာဓိနာ ဖလသမာဓိနာ လောကိယလောကုတ္တရေန သမာဓိနာ ဧဝံသမာဓီတိ အတ္ထော. ဧဝံပညာတိ မဂ္ဂပညာဒိဝသေနေဝ ဧဝံပညာ. ဧဝံဝိဟာရိနောတိ ဧတ္ထ ပန ဟေဋ္ဌာ သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတောပိ ပုန ကသ္မာ ဂဟိတမေဝ ဂဏှတီတိ စေ. ထေရေန ဣဒံ ဂဟိတမေဝ. ဣဒဉှိ နိရောဓသမာပတ္တိဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဧဝံ နိရောဓသမာပတ္တိဝိဟာရိနော တေ ဘဂဝန္တော အဟေသုန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

එහි 'සබ්බේ තේ' යනු ඒ සියලු (අතීත) බුදුවරුන් ඔබ විසින් (දන්නා ලදී). 'ඒවංසීලා' යනු මාර්ග සීලය, ඵල සීලය සහ ලෞකික ලෝකෝත්තර සීලයෙන් මෙබඳු සීලයක් ඇති බවයි. 'ඒවංධම්මා' යන්නෙන් මෙහි සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් අදහස් කෙරේ. එනම් මාර්ග සමාධිය, ඵල සමාධිය හා ලෞකික ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් මෙබඳු සමාධියක් ඇති බව අර්ථයයි. 'ඒවංපඤ්ඤා' යනු මාර්ග ප්‍රඥා ආදී වශයෙන් මෙවැනි ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'ඒවංවිහාරී' යන්නෙහි, කලින් සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ගත් නිසා විහරණය (වාසය) යන්න ඇතුළත් වුවද, නැවත එයම ගත්තේ මන්ද යත්? තේරයන් වහන්සේ විසින් මෙය නිවැරදිවම ගන්නා ලදී. මන්ද යත්, මෙය නිරෝධ සමාපත්ති විහරණය දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එබැවින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු නිරෝධ සමාපත්ති විහරණයෙන් යුක්ත වූහ යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

ဧဝံဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ, တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ, သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ, ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ, နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ ပဉ္စဝိဓာ ဝိမုတ္တိ. တတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သယံ ဝိက္ခမ္ဘိတေဟိ နီဝရဏာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. အနိစ္စာနုပဿနာဒိကာ [Pg.243] သတ္တ အနုပဿနာ သယံ တဿ တဿ ပစ္စနီကဝသေန ပရိစ္စတ္တာဟိ နိစ္စသညာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ တဒင်္ဂဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ သယံ သမုစ္ဆိန္နေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိဿဋတ္တာ အပဂတတ္တာ ဒူရေ ဌိတတ္တာ နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂတံ. ဣတိ ဣမာသံ ပဉ္စန္နံ ဝိမုတ္တီနံ ဝသေန ဧဝံ ဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'ඒවංවිමුත්තා' යන්නෙහි විෂ්කම්භන විමුක්තිය, තදංග විමුක්තිය, සමුච්ඡේද විමුක්තිය, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය සහ නිස්සරණ විමුක්තිය යනුවෙන් පස්වැදෑරුම් විමුක්තියක් වේ. එහි අෂ්ට සමාපත්ති තමා විසින් යටපත් කරන ලද නීවරණාදීන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'විෂ්කම්භන විමුක්තිය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. අනිච්චානුපස්සනාදී සප්ත අනුපස්සනාවන් තමා විසින් ඒ ඒ ප්‍රතිකූල ධර්මයන් ලෙස අත්හළ නිත්‍ය සංඥා ආදියෙන් මිදුණු බැවින් 'තදංග විමුක්තිය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් තමා විසින් සිඳලූ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'සමුච්ඡේද විමුක්තිය' නම් වේ. සතර සාමඤ්ඤඵලයන් මාර්ගානුභාවයෙන් කෙලෙසුන් සංසිඳුණු කල්හි උපදින බැවින් 'පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය' නම් වේ. නිවන සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු බැවින්, දුරු වූ බැවින් සහ ඈතින් පිහිටි බැවින් 'නිස්සරණ විමුක්තිය' නම් වේ. මෙසේ මේ පස්වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගේ වශයෙන් 'මෙසේ මිදුණු' යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

ကိံ ပန တေ သာရိပုတ္တ ယေ တေ ဘဝိဿန္တီတိ အတီတာ တာဝ နိရုဒ္ဓါ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတာ ဒီပသိခါ ဝိယ နိဗ္ဗုတာ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓေ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတေ တွံ ကထံ ဇာနိဿသိ, အနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ပန ဂုဏာ ကိံ တယာ အတ္တနော စိတ္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာတိ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ.

"සාරිපුත්තය, මතු පහළ වන බුදුවරුන් ගැන ඔබට කෙසේ දැනීමක් වේද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ, අතීත බුදුවරු දැනටමත් පිරිනිවී, ප්‍රඥප්තියක් පවා නොමැති තත්ත්වයට පත්ව පහන් සිළුවක් නිවී ගියාක් මෙන් ශාන්ත වී ඇත. මෙසේ පිරිනිවී ගිය බුදුවරුන් ගැන ඔබ කෙසේ දන්නේද? එමෙන්ම අනාගත බුදුවරුන්ගේ ගුණ ඔබ ඔබේ සිතින් පිරිසිඳ දැනගත්තේ කෙසේදැයි විමසමින් මෙසේ වදාළ සේක.

ကိံ ပန တျာဟံ သာရိပုတ္တ ဧတရဟီတိ အနာဂတာပိ ဗုဒ္ဓါ အဇာတာ အနိဗ္ဗတ္တာ အနုပ္ပန္နာ, တေ ကထံ ဇာနိဿသိ. တေသဉှိ ဇာနနံ အပဒေ အာကာသေ ပဒဒဿနံ ဝိယ ဟောတိ. ဣဒါနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဧကဝိဟာရေ ဝသသိ, ဧကတော ဘိက္ခာယ စရသိ, ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသီဒသိ, ကိံ ပန မယှံ ဂုဏာ အတ္တနော စေတသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာ တယာတိ အနုယုဉ္ဇန္တော ဧဝမာဟ. ထေရော ပန ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတေ ‘‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ.

"සාරිපුත්තය, දැනට සිටින මා ගැන පවා ඔබට කෙසේ දැනීමක් වේද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ, අනාගත බුදුවරුන් තවම ඉපදී නැත, පහළ වී නැත. ඔවුන් ගැන දැනගැනීම අහසේ පියසටහන් සෙවීමක් බඳුය. "දැන් ඔබ මා සමඟ එකම වෙහෙරක වසන්නෙහිය, එකට පිඬුසිඟා වඩින්නෙහිය, දම් දෙසන කල මාගේ දකුණු පසින් හිඳින්නෙහිය. එසේ වුවත් මාගේ ගුණ ඔබ ඔබේ සිතින් පිරිසිඳ දැනගත්තෙහිද?" යි විමසූ සේක. තේරයන් වහන්සේ වදාළ සෑම ප්‍රශ්නයකටම "ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ" යැයි පවසමින් පිළිතුරු දුන්හ.

ထေရဿ စ ဝိဒိတမ္ပိ အတ္ထိ, အဝိဒိတမ္ပိ. ကိံ သော အတ္တနော ဝိဒိတဋ္ဌာနေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေတိ? ဝိဒိတဋ္ဌာနေ န ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေယေဝ ကရောတိ. ထေရော ကိရ အနုယောဂေ အာရဒ္ဓေ ဧဝံ အညာသိ ‘‘နာယံ အနုယောဂေါ သာဝကပါရမီဉာဏေ, သဗ္ဗညုတညာဏေ ပန အယံ အနုယောဂေါ’’တိ အတ္တနော သာဝကပါရမီဉာဏေ ပဋိက္ခေပံ အကတွာဝ အဝိဒိတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတညာဏေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ. တေန ဣဒမ္ပိ ဒီပေတိ – ဘဂဝါ မယှံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိကာရဏဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတညာဏံ နတ္ထီတိ.

තේරයන් වහන්සේට දන්නා දේ මෙන්ම නොදන්නා දේ ද ඇත. උන්වහන්සේ තමන් දන්නා තැන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේද, නැතහොත් නොදන්නා තැන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේද? දන්නා දේ ප්‍රතික්ෂේප නොකරති, නොදන්නා දේම ප්‍රතික්ෂේප කරති. තේරයන් වහන්සේ ප්‍රශ්න විමසන කල්හි මෙසේ සිතූහ: "මේ ප්‍රශ්න කිරීම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ගැන නොව, සර්වඥතා ඥානය පිළිබඳවය." එබැවින් තමන්ගේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ගැන ප්‍රතික්ෂේපයක් නොකර, තමන්ට අවිෂය වූ සර්වඥතා ඥානය පිළිබඳවම ප්‍රතික්ෂේපය කළහ. එමඟින් උන්වහන්සේ මෙය ද ප්‍රකාශ කරති: "ස්වාමීනි, අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සීල සමාධි ප්‍රඥා විමුක්ති පිළිබඳ කාරණා දැනගැනීමට සමත් සර්වඥතා ඥානයක් මට නැත."

ဧတ္ထာတိ ဧတေသု အတီတာဒိဘေဒေသု ဗုဒ္ဓေသု. အထ ကိဉ္စရဟီတိ အထ ကသ္မာ ဧဝံ ဉာဏေ အသတိ တယာ ဧဝံ ကထိတန္တိ ဝဒတိ. ဓမ္မနွယောတိ ဓမ္မဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဿ အနုယောဂံ အနုဂန္တွာ ဥပ္ပန္နံ အနုမာနဉာဏံ နယဂ္ဂါဟော [Pg.244] ဝိဒိတော, သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာဝ ဣမိနာ အာကာရေန ဇာနာမိ ဘဂဝါတိ ဝဒတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော အပ္ပမာဏော အပရိယန္တော. ယထာ စ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပမာဏံ ဝါ ပရိယန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော နယဂ္ဂါဟဿ. တေန သော – ‘‘ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော, ဣမိနာ အနုတ္တရော ဣမိနာ အနုတ္တရော သတ္ထာ’’တိ ဇာနာတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော သဗ္ဗညုတညာဏဂတိကော ဧဝ.

'එත්ථ' යනු මේ අතීත ආදී වශයෙන් වූ බුදුවරුන් කෙරෙහිය. 'අථ කිඤ්චරහි' යනු, "එසේ නම් එවැනි ඥානයක් නොමැතිව ඔබ මෙසේ සිංහනාද කළේ මන්ද?" යන්නයි. 'ධම්මන්වයෝ' යනු ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දැනගන්නා ඥානයට අනුකූලව උපන් අනුමාන ඥානයයි. මෙය ක්‍රමෝපාය මඟින් බුදුගුණ දැනගන්නා ඥානයයි. "ස්වාමීනි, මම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි පිහිටා මේ ආකාරයෙන් ඔබවහන්සේගේ ගුණ දනිමි" යි පවසති. තේරයන් වහන්සේගේ ඒ නයග්‍රාහී ඥානය (ක්‍රමානුකූල දැනීම) අප්‍රමාණ වූවකි, කෙළවරක් නැත්තකි. සර්වඥතා ඥානයට ප්‍රමාණයක් හෝ සීමාවක් නැත්තාක් මෙන්ම, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ නයග්‍රාහී ඥානයට ද සීමාවක් නැත. එමඟින් උන්වහන්සේ "මේ කාරණයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙබඳු වූ සේක, මේ කාරණයෙන් අනුත්තර වූ සේක" යි දැනගනිති. තේරයන් වහන්සේගේ නයග්‍රාහී ඥානය සර්වඥතා ඥානය හා සමාන තත්ත්වයේ පවතින්නකි.

ဣဒါနိ တံ နယဂ္ဂါဟံ ပါကဋံ ကာတုံ ဥပမံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ မဇ္ဈိမဒေသေ နဂရဿ ဥဒ္ဓါပပါကာရာဒီနိ ထိရာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗလာနိ ဝါ, သဗ္ဗသော ဝါ ပန မာ ဟောန္တု, စောရာနံ အာသင်္ကာ န ဟောတိ. တသ္မာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စန္တိမံ နဂရန္တိ အာဟ. ဒဠှုဒ္ဓါပန္တိ ထိရမူလပါကာရံ. ဒဠှပါကာရတောရဏန္တိ ထိရပါကာရဉ္စေဝ ထိရပိဋ္ဌသံဃာဋဉ္စ. ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟ? ဗဟုဒွါရေ ဟိ နဂရေ ဗဟူဟိ ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧကဒွါရေဝ ဧကော ဝဋ္ဋတိ. ထေရဿ စ ပညာယ သဒိသော အညော နတ္ထိ, တသ္မာ အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝဿ ဩပမ္မတ္ထံ ဧကံယေဝ ဒေါဝါရိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကဒွါရ’’န္တိ အာဟ.

දැන් එම නයග්‍රාහී ඥානය පැහැදිලි කිරීමට උපමාවක් දක්වමින් "ස්වාමීනි, යම් සේ..." යනාදිය වදාළහ. එහි මධ්‍ය දේශයේ නගරවල පවුරු පදනම් ශක්තිමත් වුවත් නැතත්, නැතිනම් සහමුලින්ම නැති වුවත් සොරුන් පිළිබඳ බියක් නැත. එබැවින් එය නොගෙන "ප්‍රත්‍යන්ත නගරයක්" (දේශසීමාවක පිහිටි නගරයක්) උපමාවට ගත්හ. 'දළ්හුද්ධාපං' යනු ශක්තිමත් පදනමක් සහිත ප්‍රාකාරයයි. 'දළ්හපාකාරතෝරණං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාරය හා ශක්තිමත් දොරටු පාලම්ය. 'එක් දොරටුවක්' යැයි කීවේ මන්ද? දොරටු රාශියක් ඇති නගරයකට පණ්ඩිත දොරටුපාලකයන් බොහෝ දෙනෙක් සිටිය යුතුය. එක් දොරටුවක් ඇති විට එක් අයෙකු ප්‍රමාණවත්ය. තේරයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට සමාන වෙනත් අයෙකු නැති බැවින්, තමන්ගේ පණ්ඩිත බව උපමා කිරීමට එක් දොරටුපාලකයෙකු පෙන්වීම සඳහා 'එක් දොරටුවක්' යැයි පැවසූහ.

ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော ဝိသဒဉာဏော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတော. အနုပရိယာယပထန္တိ အနုပရိယာယနာမကံ ပါကာရမဂ္ဂံ. ပါကာရသန္ဓိန္တိ ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာနံ. ပါကာရဝိဝရန္တိ ပါကာရဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. စေတသော ဥပက္ကိလေသေတိ ပဉ္စနီဝရဏာ စိတ္တံ ဥပက္ကိလိဿန္တိ ကိလိဋ္ဌံ ကရောန္တိ ဥပတာပေန္တိ ဝိဟေဌေန္တိ, တသ္မာ ‘‘စေတသော ဥပက္ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သုပတိဋ္ဌိတစိတ္တာတိ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုဋ္ဌု ဌပိတစိတ္တာ ဟုတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတန္တိ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာသဘာဝေန ဘာဝေတွာ. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသူတိ ဒဿေတိ.

'පණ්ඩිතෝ' යනු ඥානයෙන් යුක්ත වීමයි. 'බියත්තෝ' යනු ව්‍යක්ත භාවයෙන් හා පිරිසිදු ඥානයෙන් යුක්ත වීමයි. 'මේධාවී' යනු ඒ ඒ කරුණු වලදී වහා වැටහෙන ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'අනුපරියායපථං' යනු ප්‍රාකාරය වටා යන මාර්ගයයි. 'පාකාරසන්ධිං' යනු ගඩොල් දෙකක් අතර ඇති විවරයයි. 'පාකාරවිවරං' යනු ප්‍රාකාරයේ බිඳුණු තැන්ය. 'චේතසෝ උපක්කිලේසේ' යනු පංච නීවරණයන් සිත කිලිටි කරන, තවන, පෙළන බැවින් ඒවාට 'චිත්ත උපක්ලේශ' යයි කියනු ලැබේ. 'පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණේ' යනු නීවරණයන් උපදින කල්හි නූපන් ප්‍රඥාව උපදින්නට ඉඩ නොදෙන බැවින් 'ප්‍රඥාව දුර්වල කරන්නෝ' යයි කියනු ලැබේ. 'සුපතිට්ඨිතචිත්තා' යනු සතර සතිපට්ඨානයන්හි සිත මැනවින් පිහිටුවාගැනීමයි. 'සත්ත බොජ්ඣංග යථාභූතං' යනු සප්ත බොජ්ඣංගයන් පවතින ස්වභාවය පරිදි වඩා ගැනීමයි. 'අනුත්තරං සම්මා සම්බෝධිං' යන්නෙන් අරිහත් ඵලය හෝ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගත් බව දක්වයි.

အပိစေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝိပဿနာ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ မဂ္ဂေါ, အနုတ္တရသမ္မာသမ္ဗောဓိ အရဟတ္တံ. သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ ဝိပဿနာ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါမိဿကာ, သမ္မာသမ္ဗောဓိ [Pg.245] အရဟတ္တမေဝ. ဒီဃဘာဏကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနေ ဝိပဿနံ ဂဟေတွာ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဂ္ဂေါ စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာတိ ဂဟိတေ သုန္ဒရော ပဉှော ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဣတိ ထေရော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ နီဝရဏပ္ပဟာနေ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သမ္ဗောဓိယဉ္စ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏရဇတာနံ ဝိယ နာနတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ.

තවද, මේ සූත්‍රයෙහි ‘සතිපට්ඨාන’ යනුවෙන් විදර්ශනාව ද, ‘බොජ්ඣංග’ යනුවෙන් මාර්ගය ද, ‘අනුත්තර සම්මා සම්බෝධි’ යනුවෙන් අර්හත් ඵලය ද අදහස් කෙරේ. තවත් ක්‍රමයකට, ‘සතිපට්ඨාන’ යනු විදර්ශනාව වන අතර ‘බොජ්ඣංග’ යනු සමථ-විදර්ශනා මිශ්‍ර මාර්ගයයි. සම්මා සම්බෝධිය යනු අර්හත් ඵලයම වේ. දීඝභාණක මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ වදාරන්නේ, සතිපට්ඨානයන්ගෙන් විදර්ශනාව ද, බොජ්ඣංගයන්ගෙන් මාර්ගය හා සර්වඥතා ඥානය ද යන දෙකම ගතහොත් එය ඉතා යහපත් බවයි. එහෙත් පැරණි ආචාර්යවරුන් එසේ ගෙන නැත. මෙසේ ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ සියලු බුදුවරුන්ගේ නීවරණ ප්‍රහාණයෙහි ද, සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි ද, සම්බෝධියෙහි ද ඇති සමානත්වය, හොඳින් ඔප දැමූ රන් රිදීවල වෙනසක් නොපෙනෙන්නාක් මෙන් පෙන්වා දෙති.

ဣဓ ဌတွာ ဥပမာ သံသန္ဒေတဗ္ဗာ – အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော ပစ္စန္တနဂရံ ဒဿေသိ, ပါကာရံ ဒဿေသိ, အနုပရိယာယပထံ ဒဿေသိ, ဒွါရံ ဒဿေသိ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကံ ဒဿေသိ, နဂရံ ပဝိသနကနိက္ခမနကေ ဩဠာရိကေ ပါဏေ ဒဿေသိ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေသိ. တတ္ထ ကိံ ကေန သဒိသန္တိ စေ? နဂရံ ဝိယ ဟိ နိဗ္ဗာနံ, ပါကာရော ဝိယ သီလံ, အနုပရိယာယပထော ဝိယ ဟိရီ, ဒွါရံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ, နဂရံ ပဝိသနကနိက္ခမနကာ ဩဠာရိကပါဏာ ဝိယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓါ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမထာဒီဟိ ပါကဋဘာဝေါ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝတော – ‘‘ဧဝမဟံ သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ ဓမ္မနွယေန နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာမီ’’တိ အတ္တနော သီဟနာဒဿ အနုယောဂေါ ဒိန္နော ဟောတိ.

මෙහිදී උපමාව ගලපා බැලිය යුතුය. ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යන්ත නගරය, පවුර, නගරය වටා ඇති වීථිය, දොරටුව, බුද්ධිමත් දොරටු පාලකයා, නගරයට ඇතුළු වන හා පිටවන මහත් සත්ත්වයන් සහ දොරටු පාලකයාට එම සත්ත්වයන් පැහැදිලිව පෙනීම යන කරුණු පෙන්වා දුන්හ. එහි කුමක් කුමකට සමාන ද යත්? නිවන නගරය වැනි ය, සීලය පවුර වැනි ය, හිරි (පවට ඇති ලැජ්ජාව) වටවීථිය වැනි ය, ආර්ය මාර්ගය දොරටුව වැනි ය, ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ බුද්ධිමත් දොරටු පාලකයා වැනි ය. නගරයට ඇතුළු වන හා පිටවන මහත් සත්ත්වයන් වැනි වනුයේ අතීත, අනාගත හා වර්තමාන බුදුවරුන් ය. දොරටු පාලකයාට එම සත්ත්වයන් පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙන් ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේට අතීත, අනාගත හා වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සීල සමාධි ආදිය පැහැදිලිව පෙනේ. මෙපමණකින් තෙරුන් වහන්සේ, “ස්වාමීනි, මම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි පිහිටා ධර්ම මාර්ගය අනුගමනය කරමින් අනුමාන ඥානයෙන් මෙය දනිමි” යි පවසමින් තමන් වහන්සේ කළ සීහනාදයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අනුමැතිය ලබා ගත්හ.

တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘န ခေါ မေတံ, ဘန္တေ, အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု အရဟန္တေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု စေတောပရိယဉာဏံ အတ္ထိ, အပိစ ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ ဝဒတိ, တသ္မာ. အဘိက္ခဏံ ဘာသေယျာသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဘာသေယျာသိ, ‘‘ပုဗ္ဗဏှေ မေ ကထိတ’’န္တိ မာ မဇ္ဈနှိကာဒီသု န ကထယိတ္ထ, ‘‘အဇ္ဇ ဝါ မေ ကထိတ’’န္တိ မာ ပရဒိဝသာဒီသု န ကထယိတ္ထာတိ အတ္ထော. သာ ပဟီယိဿတီတိ ‘‘သာရိပုတ္တသဒိသောပိ နာမ ဉာဏဇဝနသမ္ပန္နော သာဝကော ဗုဒ္ဓါနံ စိတ္တာစာရံ ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ အပ္ပမေယျာ တထာဂတာ’’တိ စိန္တေန္တာနံ ယာ တထာဂတေ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ, သာ ပဟီယိဿတီတိ.

“ස්වාමීනි, අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සිත පිරිසිඳ දකින ඥානය (චේතෝපරිය ඥානය) මට නැතත්, ධර්මයේ ස්වභාවය අනුව මම එය දනිමි” යි පැවසූ නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “නිතර දේශනා කරන්න” (අභික්ඛණං භාසෙය්‍යාසි) යැයි වදාළ සේක. එනම්, “මම උදෑසන දේශනා කළෙමි” යි සිතා දහවල් කාලයේ දේශනා නොකර නොසිටින්න, “මම අද දේශනා කළෙමි” යි සිතා පසු දින දේශනා නොකර නොසිටින්න යන්නයි. “එය පහව යනු ඇත” (සා පහීයිස්සති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, “ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ වැනි මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවකයෙකුට පවා බුදුවරුන්ගේ සිත්හි හැසිරීම් දැනගත නොහැකි නම්, තථාගතයන් වහන්සේලා කෙතරම් අප්‍රමාණ ගුණැති ද?” යනුවෙන් සිතන්නන්ගේ සිතෙහි තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වන සැකය හෝ විමතිය දුරු වන බවයි.

၃. စုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇၉. တတိယေ မဂဓေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. နာလကဂါမကေတိ ရာဇဂဟဿ အဝိဒူရေ အတ္တနော ကုလသန္တကေ ဧဝံနာမကေ ဂါမေ. စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိ [Pg.246] အယံ ထေရော ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော, တံ ဘိက္ခူ အနုပသမ္ပန္နကာလေ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ သမုဒါစရိတွာ ထေရကာလေပိ တထေဝ သမုဒါစရိံသု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ. ဥပဋ္ဌာကော ဟောတီတိ မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနေန စေဝ ပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇန-ပိဋ္ဌိပရိကမ္မကရဏ-ပတ္တစီဝရဂ္ဂဟဏေန စ ဥပဋ္ဌာနကရော ဟောတိ. ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတော. ကတရသ္မိံ ကာလေတိ? ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနသံဝစ္ဆရေ.

379. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘මගධෙසු’ යනු ඒ නම ඇති ජනපදයෙහි ය. ‘නාලකගාමකෙ’ යනු රජගහ නුවරට නුදුරු තමන්ගේ පරපුරට අයත් එම නම ඇති ගමෙහි ය. ‘චුන්ද සමණුද්දෙස’ යනු ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේගේ බාල සහෝදරයා ය. ඔහු සාමණේර අවධියේ දී භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘චුන්ද සමණුද්දෙස’ යනුවෙන් හැඳින්වූ අතර, උපසම්පදා වී තෙර නමක් වූ පසුව ද පුරුද්දට එම නමින්ම හැඳින්වූහ. එබැවින් ‘චුන්ද සමණුද්දෙස’ යැයි කියන ලදී. ‘උපස්ථායකයෙක් විය’ යනු මුහුණ සෝදන පැන් සහ දැහැටි පිරිනැමීමෙන් ද, පරිවෙණය ඇමදීම, පිට පිරිමැදීම සහ පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීමෙන් ද උපස්ථාන කරන්නෙකු වීමයි. ‘පිරිනිවන් පෑවේය’ යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑමයි. කිනම් කාලයක ද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ වර්ෂයේදීම ය.

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဘဂဝါ ကိရ ဝုတ္ထဝဿော ဝေဠုဝဂါမကာ နိက္ခမိတွာ ‘‘သာဝတ္ထိံ ဂမိဿာမီ’’တိ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ ပဋိနိဝတ္တန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနံ ပါဝိသိ. ဓမ္မသေနာပတိ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော, သော တတ္ထ အန္တေဝါသိကေသု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ကန္တေသု ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ စမ္မခဏ္ဍံ ပညာပေတွာ ပါဒေ ပက္ခာလေတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ ပါဝိသိ. အထဿ ယထာ ပရိစ္ဆေဒေန တတော ဝုဋ္ဌိတဿ အယံ ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ ‘‘ဗုဒ္ဓါ နု ခေါ ပဌမံ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ, ဥဒါဟု အဂ္ဂသာဝကာတိ, တတော ‘‘အဂ္ဂသာဝကာ ပဌမ’’န္တိ ဉတွာ အတ္တနော အာယုသင်္ခါရံ ဩလောကေသိ. သော ‘‘သတ္တာဟမေဝ မေ အာယုသင်္ခါရာ ပဝတ္တိဿန္တီ’’တိ ဉတွာ ‘‘ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ.

එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් වැස නිමවා වේළුව ග්‍රාමයෙන් පිටත්ව “සැවැත් නුවරට යන්නෙමි” යි පැමිණි මඟින්ම ආපසු වැඩම කොට, පිළිවෙළින් සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයට වැඩම කළ සේක. ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නිමවා දිවා විහරණය සඳහා වැඩම කළහ. එහිදී අතවැසි භික්ෂූන්ගේ වත් පිළිවෙත් නිමවා ඔවුන් නික්ම ගිය පසු, දිවා විහරණ ස්ථානය ඇමද, සම් කඩක් එළා, පා සෝදා, පර්යංකයෙන් හිඳ ඵල සමපත්තියට සම වැදුණහ. පසුව නියමිත කාලයට එයින් නැගී සිටි උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: “බුදුවරු පළමුව පිරිනිවන් පාන්නාහු ද? නැතහොත් අග්‍රශ්‍රාවකයෝ ද?” එවිට “අග්‍රශ්‍රාවකයන් පළමුව පිරිනිවන් පාන” බව දැන තම ආයු සංස්කාරය දෙස බැලූහ. තව සත් දිනක් පමණක් ආයුෂ ඉතිරිව ඇති බව දැන, “මම කොහේදී පිරිනිවන් පාන්නෙම් ද?” යි කල්පනා කළහ.

တတော ‘‘ရာဟုလော တာဝတိံသေသု ပရိနိဗ္ဗုတော, အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဆဒ္ဒန္တဒဟေ, အဟံ ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ ပုနပ္ပုနံ စိန္တေန္တော မာတရံ အာရဗ္ဘ သတိံ ဥပ္ပာဒေသိ – ‘‘မယှံ မာတာ သတ္တန္နံ အရဟန္တာနံ မာတာ ဟုတွာပိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃေသု အပ္ပသန္နာ, အတ္ထိ နု ခေါ တဿာ ဥပနိဿယော, နတ္ထိ နု ခေါ’’တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ ‘‘ကဿ ဒေသနာယ အဘိသမယော ဘဝိဿတီ’’တိ ဩလောကေန္တော ‘‘မမေဝ ဓမ္မဒေသနာယ ဘဝိဿတိ, န အညဿ. သစေ ခေါ ပနာဟံ အပ္ပောဿုက္ကော ဘဝေယျံ, ဘဝိဿန္တိ မေ ဝတ္တာရော – ‘‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော အဝသေသဇနာနမ္ပိ အဝဿယော ဟောတိ. တထာ ဟိဿ သမစိတ္တသုတ္တန္တဒေသနာဒိဝသေ (အ. နိ. ၂.၃၃-၃၇) ကောဋိသတသဟဿဒေဝတာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ, တယော မဂ္ဂေ ပဋိဝိဒ္ဓဒေဝတာနံ ဂဏနာ နတ္ထိ, အညေသု စ ဌာနေသု အနေကာ အဘိသမယာ [Pg.247] ဒိဿန္တိ, ထေရေ စ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တာနေဝ အသီတိ ကုလသဟဿာနိ, သော ဒါနိ သကမာတုမိစ္ဆာဒဿနမတ္တမ္ပိ ဟရိတုံ နာသက္ခီ’’တိ. တသ္မာ မာတရံ မိစ္ဆာဒဿနာ မောစေတွာ ဇာတောဝရကေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ‘‘အဇ္ဇေဝ ဘဂဝန္တံ အနုဇာနာပေတွာ နိက္ခမိဿာမီ’’တိ စုန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော, စုန္ဒ, အမှာကံ ပဉ္စသတာယ ဘိက္ခုပရိသာယ သညံ ဒေဟိ. ‘ဂဏှထာဝုသော ပတ္တစီဝရာနိ, ဓမ္မသေနာပတိ နာလကဂါမံ ဂန္တုကာမော’’’တိ. ထေရော တထာ အကာသိ.

ඉන්පසු, “රාහුල තෙරුන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොව පිරිනිවන් පෑහ, අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ ඡද්දන්ත විල අසල පිරිනිවන් පෑහ. මම කොහේදී පිරිනිවන් පාන්නෙම් ද?” යි නැවත නැවතත් කල්පනා කරන උන්වහන්සේට තම මෑණියන් පිළිබඳ සිහිපත් විය. “මාගේ මෑණියන් රහතන් වහන්සේලා සත් නමකගේ මව වුවද තවමත් බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදීමක් නැත. ඇයට මඟඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය තිබේ ද?” යි බැලූ විට සෝවාන් මාර්ගය සඳහා උපනිශ්‍රය ඇති බව දුටුවහන්සේ, “කාගේ ධර්ම දේශනාවකින් ඇය අවබෝධය ලබන්නී ද?” යි විමසා බැලූහ. එවිට තමන් වහන්සේගේම දේශනාවෙන් මිස වෙනත් අයෙකුගේ දේශනාවෙන් ඇය අවබෝධය නොලබන බව දැක මෙසේ සිතුහ: “ඉදින් මම ඇය ගැන උදාසීන වුණොත්, ‘ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ අන් අයට නම් පිහිට වෙති (සමචිත්ත සූත්‍රය දේශනා කළ දින කෝටි ලක්ෂයක් දෙවිවරු රහත් වූහ, පහළ මඟඵල ලැබූවන් ගණන් කළ නොහැක, තවත් බොහෝ දෙනෙක් දහම් අවබෝධ කළහ, උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදවීමෙන් පමණක් කුල අසූ දහසක් දෙව්ලොව උපන්හ), එහෙත් තමන්ගේ මෑණියන්ගේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පමණක්වත් දුරු කිරීමට උන්වහන්සේට නොහැකි විය’ යැයි ලෝකයා මට දොස් පවරනු ඇත. එබැවින් මෑණියන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මුදවා මා උපන් කාමරයෙහිදීම පිරිනිවන් පාන්නෙමි” යි අධිෂ්ඨාන කර ගත්හ. “අදම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන නික්මෙන්නෙමි” යි සිතා චුන්ද තෙරුන් අමතා, “ඇවැත්නි චුන්ද, අපගේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට දැනුම් දෙන්න. ඇවැත්නි, පාත්‍ර සිවුරු ගන්න, ධර්ම සේනාපති තෙරුන් වහන්සේ නාලක ගමට වැඩම කිරීමට කැමති සේක” යැයි පැවසූහ. චුන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද එලෙසම කළහ.

ဘိက္ခူ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမံသု. ထေရော သေနာသနံ သံသာမေတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနဒွါရေ ဌတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣဒံ ဒါနိ ပစ္ဆိမဒဿနံ, ပုန အာဂမနံ နတ္ထီ’’တိ ပဉ္စသတဘိက္ခူဟိ ပရိဝုတော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ ‘‘အနုဇာနာတု မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ, အနုဇာနာတု သုဂတော. ပရိနိဗ္ဗာနကာလော မေ, ဩဿဋ္ဌော မေ အာယုသင်္ခါရော’’တိ. ဗုဒ္ဓါ ပန ယသ္မာ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ မရဏဝဏ္ဏံ သံဝဏ္ဏေန္တီတိ, ‘‘မာ ပရိနိဗ္ဗာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဝဋ္ဋဿ ဂုဏံ ကထေန္တီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ဒေါသံ အာရောပေဿန္တိ, တသ္မာ တဒုဘယမ္ပိ န ဝဒန္တိ. တေန နံ ဘဂဝါ – ‘‘ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿသိ သာရိပုတ္တာ’’တိ ဝတွာ – ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ, မဂဓေသု နာလကဂါမေ ဇာတောဝရကော, တတ္ထာဟံ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ – ‘‘ယဿ ဒါနိ တွံ, သာရိပုတ္တ, ကာလံ မညသိ, ဣဒါနိ ပန တေ ဇေဋ္ဌကနိဋ္ဌဘာတိကာနံ တာဒိသဿ ဘိက္ခုနော ဒဿနံ ဒုလ္လဘံ ဘဝိဿတိ, ဒေသေဟိ နေသံ ဓမ္မ’’န္တိ အာဟ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා සිය සේනාසන අස්පස් කොට පාත්‍ර සිවුරු ගෙන සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙත පැමිණියහ. තෙරණුවෝ ද සිය සේනාසන අස්පස් කොට, දිවා විහරණය කරන ස්ථානය අමදින ලදහ. එම ස්ථානයේ දොරටුව අසල සිට අවට බලා, “මේ මාගේ අවසාන දැකීමයි, නැවත පැමිණීමක් නැත” යි පවසා පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ මෙසේ සැළ කළහ. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට අවසර දෙනු මැනව. සුගතයන් වහන්ස, මට අවසර දෙනු මැනව. මේ මාගේ පිරිනිවන් පෑමට කාලයයි. මම ආයු සංස්කාරය අත්හැරියෙමි.” බුදුවරුන් පිරිනිවන් පෑමට අවසර දුන් විට “මරණය වර්ණනා කරති” යි ද, අවසර නොදුන් විට “සංසාරයේ ගුණ කියති” යි ද මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් දොස් පවරන බැවින්, උන්වහන්සේලා ඒ දෙකම වදාරන්නේ නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සාරිපුත්තය, ඔබ කොහිදී පිරිනිවන් පාන්නෙහිද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මගධ දේශයේ නාලක නම් ගමේ මා උපන් නිවස තිබේ, එහිදී මම පිරිනිවන් පාන්නෙමි” යි සැළ කළ විට, “සාරිපුත්තය, ඒ සඳහා සුදුසු කාලය ඔබ දනියි. දැන් ඔබේ වැඩිමහල් හා බාල සහෝදර භික්ෂූන්ට ඔබ වැනි භික්ෂුවක් දැකීම දුර්ලභ වනු ඇත. එබැවින් ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්න” යි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළහ.

ထေရော – ‘‘သတ္ထာ မယှံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဓမ္မဒေသနံ ပစ္စာသီသတီ’’တိ ဉတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ တာလပ္ပမာဏံ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိ, ပုန ဒွိတာလပ္ပမာဏံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိ, ဧတေနုပါယေန သတ္တတာလပ္ပမာဏံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ဒဿေန္တော ဓမ္မကထံ အာရဘိ. ဒိဿမာနေနပိ ကာယေန ကထေတိ, အဒိဿမာနေနပိ. ဥပရိမေန ဝါ ဟေဋ္ဌိမေန ဝါ ဥပဍ္ဎကာယေန ကထေတိ အဒိဿမာနေနပိ ဒိဿမာနေနပိ, ကာလေန စန္ဒဝဏ္ဏံ ဒဿေတိ, ကာလေန သူရိယဝဏ္ဏံ, ကာလေန ပဗ္ဗတဝဏ္ဏံ, ကာလေန သမုဒ္ဒဝဏ္ဏံ, ကာလေန စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဟောတိ, ကာလေန ဝေဿဝဏမဟာရာဇာ, ကာလေန သက္ကော [Pg.248] ဒေဝရာဇာ, ကာလေန မဟာဗြဟ္မာတိ ဧဝံ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ဒဿေန္တော ဓမ္မကထံ ကထေသိ. သကလနဂရံ သန္နိပတိ. ထေရော ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ သတ္ထာ အာဟ – ‘‘ကော နာမော အယံ သာရိပုတ္တ ဓမ္မပရိယာယော’’တိ. သီဟဝိကီဠိတော နာမ, ဘန္တေတိ. တဂ္ဃ, သာရိပုတ္တ, သီဟဝိကီဠိတော တဂ္ဃ, သာရိပုတ္တ, သီဟဝိကီဠိတောတိ.

“ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගෙන් ප්‍රාතිහාර්යයන් පෙරදැරි ධර්ම දේශනාවක් බලාපොරොත්තු වන බව” දැනගත් තෙරණුවෝ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ තල් ගසක් පමණ උසට අහසට පැන නැගී, නැවත බැස දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැන්දහ. නැවත තල් ගස් දෙකක් පමණ උසට පැන නැගී බැස වැන්දහ. මෙලෙස තල් ගස් සතක උස දක්වා අහසට නැගී අනේක ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් ධර්ම කථාව ආරම්භ කළහ. පෙනෙන ශරීරයකින් මෙන්ම නොපෙනෙන ශරීරයකින් ද ධර්මය දේශනා කළහ. ශරීරයේ උඩු කොටසින් හෝ යටි කොටසින් ද, නොපෙනෙන මෙන්ම පෙනෙන රූපයෙන් ද ධර්මය දේශනා කළහ. වරෙක සඳ මෙන් ද, වරෙක හිරු මෙන් ද, වරෙක පර්වත හා සමුද්‍ර මෙන් ද ස්වරූප දැක්වූහ. වරෙක සක්විති රජු, වරෙක වෛශ්‍රවණ දිව්‍ය රාජයා, වරෙක ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සහ වරෙක මහා බ්‍රහ්මයා මෙන් පෙනී සිටිමින් මෙලෙස අනේක ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් ධර්ම දේශනා කළහ. මුළු නුවරම එතැනට රැස් විය. තෙරණුවෝ අහසින් බැස දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැඳ එකත්පසක සිටියහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ “සාරිපුත්තය, මේ ධර්ම පර්යායේ නම කුමක්ද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මෙයට සිංහවික්‍රීඩිත යැයි කියනු ලැබේ” යි සැළ කළහ. “සාරිපුත්තය, සැබවින්ම මෙය සිංහවික්‍රීඩිතයකි, සැබවින්ම මෙය සිංහවික්‍රීඩිතයකි” යි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළහ.

ထေရော အလတ္တကဝဏ္ဏေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ သတ္ထု သုဝဏ္ဏကစ္ဆပသဒိသေ ပါဒေ ဂေါပ္ဖကေသု ဂဟေတွာ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမေသံ ပါဒါနံ ဝန္ဒနတ္ထာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ အသင်္ချေယျံ ပါရမိယော ပူရိတာ, သော မေ မနောရထော မတ္ထကံ ပတ္တော, ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ပဋိသန္ဓိဝသေန န ပုန ဧကဋ္ဌာနေ သန္နိပါတော သမာဂမော အတ္ထိ, ဆိန္နော ဧသ ဝိဿာသော, အနေကေဟိ ဗုဒ္ဓသတသဟဿေဟိ ပဝိဋ္ဌံ အဇရံ အမရံ ခေမံ သုခံ သီတလံ အဘယံ နိဗ္ဗာနပုရံ ပဝိသိဿာမိ, သစေ မေ ကိဉ္စိ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ န ရောစေထ, ခမထ တံ ဘဂဝါ, ဂမနကာလော မယှ’’န္တိ. ခမာမိ တေ, သာရိပုတ္တ, န ခေါ ပန တေ ကိဉ္စိ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ မယှံ အရုစ္စနကံ အတ္ထိ, ယဿ ဒါနိ တွံ, သာရိပုတ္တ, ကာလံ မညသီတိ.

තෙරණුවෝ රතු ලා කිරි පැහැ ගැන්වූ දෑත් දිගු කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රන්වන් කැස්බෑ පිටක් බඳු වූ ශ්‍රී පාද ද්වය ද වළලුකර ද අල්ලාගෙන මෙසේ සැළ කළහ: “ස්වාමීනි, මේ ශ්‍රී පාද වන්දනා කිරීම උදෙසා මම කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පිරුවෙමි. මාගේ ඒ මනෝරථය දැන් මුදුන්පත් විය. මෙතැන් පටන් නැවත උපතක් වශයෙන් එක් ස්ථානයක හමුවීමක් නැත. ඒ ඇලුම් කිරීම දැන් සහමුලින්ම සිඳී ගොස් ඇත. බොහෝ බුදුන් වහන්සේලා වැඩම කළා වූ, ජරාවක් මරණයක් නැති, ක්ෂේම වූ, ශාන්ත වූ, සීතල වූ, නිර්භය වූ නිවන් පුරයට මම පිවිසෙන්නෙමි. ස්වාමීනි, මාගේ කයින් හෝ වචනයෙන් යම් වරදක් සිදුවී ඇත්නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට ක්ෂමා වනු මැනව. මේ මාගේ පිරිනිවන් පෑම සඳහා නික්ම යන කාලයයි.” “සාරිපුත්තය, මම ඔබට ක්ෂමා කරමි. ඔබේ කයින් හෝ වචනයෙන් මට අප්‍රිය වූ කිසිවක් සිදු වී නැත. සාරිපුත්තය, ඒ සඳහා දැන් ඔබ සුදුසු කාලය දනියි” යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළහ.

ဣတိ ဘဂဝတာ အနုညာတသမနန္တရံ သတ္ထု ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌိတမတ္တေ အာယသ္မန္တေ သာရိပုတ္တေ သိနေရုစက္ကဝါဠဟိမဝန္တပရိဘဏ္ဍပဗ္ဗတေ ဓာရယမာနာပိ – ‘‘အဇ္ဇ ဣမံ ဂုဏရာသိံ ဓာရေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ ဝဒန္တီ ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝိရဝမာနာ မဟာပထဝီ ယာဝ ဥဒကပရိယန္တာ အကမ္ပိ, အာကာသေ ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော ဖလိံသု, မဟာမေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ලැබුණු සැනින්, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැඳ නැගී සිටිද්දීම, මහා මේරු පර්වතය, සක්වළ පර්වතය හා හිමවන්ත පර්වතය දරා සිටින මහා පොළොව, “අද මේ ගුණ සමුදාය දරා සිටීමට මම සමත් නොවෙමි” යි පවසන්නාක් මෙන් එකවරම මහත් හඬින් ගුගුරමින් ජල කෙළවර දක්වා කම්පා විය. අහසෙහි දේව දුන්දුභි නාද විය. මහා මේඝයක් හටගෙන පොක්ඛරණී වැස්සක් වැස්සේය.

သတ္ထာ – ‘‘ဓမ္မသေနာပတိံ ပဋိပါဒေဿာမီ’’တိ ဓမ္မာသနာ ဝုဋ္ဌာယ ဂန္ဓကုဋိအဘိမုခေါ ဂန္တွာ မဏိဖလကေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတွာ – ‘‘ဘဂဝါ ဣတော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကဿ အသင်္ချေယျဿ ဥပရိ အနောမဒဿီသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ တုမှာကံ ဒဿနံ ပတ္ထေသိံ, သာ မေ ပတ္ထနာ သမိဒ္ဓါ, ဒိဋ္ဌာ တုမှေ, တံ ပဌမဒဿနံ, ဣဒံ ပစ္ဆိမဒဿနံ. ပုန တုမှာကံ ဒဿနံ နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ယာဝ ဒဿနဝိသယာ အဘိမုခေါဝ ပဋိက္ကမိတွာ [Pg.249] ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ. ပုန မဟာပထဝီ ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တီ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ အကမ္ပိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ “ධර්ම සේනාපතියාණන්ව පිටත් කර හරින්නෙමි” යි සිතා ධර්මාසනයෙන් නැගී සිට, ගන්ධකුටිය දෙසට වැඩම කොට මැණික් පුවරුවක් මත වැඩ සිටියහ. තෙරණුවෝ තෙවරක් පැදකුණු කොට සතර ස්ථානයකදී වැඳ මෙසේ කීහ: “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයකට පෙර අනෝමදස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයේ වැතිර මම ඔබ වහන්සේව දැකීමට ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. මාගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු විය. ඔබ වහන්සේව දිටිමි. ඒ පළමු දැකීමයි, මෙය අවසාන දැකීමයි. නැවත ඔබ වහන්සේව දැකීමක් නැත.” මෙසේ පවසා දස නිය පෙළ එක් කොට බැබළෙන දොහොත් මුදුන් දී, ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙනෙන මානය තෙක් උන්වහන්සේට මුහුණ දී පසුපසට ගොස් වැඳ නික්ම ගියහ. එවිට ද මහා පොළොව ඒ ගුණ භාරය දරාගත නොහී ජල කෙළවර දක්වා කම්පා විය.

ဘဂဝါ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေ ဘိက္ခူ အာဟ – ‘‘အနုဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, တုမှာကံ ဇေဋ္ဌဘာတိက’’န္တိ. တသ္မိံ ခဏေ စတဿောပိ ပရိသာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဧကကံယေဝ ဇေတဝနေ ဩဟာယ နိရဝသေသာ နိက္ခမိံသု. သာဝတ္ထိနဂရဝါသိနောပိ – ‘‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော ကိရ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အာပုစ္ဆိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိတုကာမော နိက္ခန္တော, ပဿိဿာမ န’’န္တိ နဂရဒွါရာနိ နိရောကာသာနိ ကရောန္တာ နိက္ခမိတွာ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထာ ကေသေ ဝိကိရိတွာ – ‘‘ဣဒါနိ မယံ ကဟံ မဟာပညော နိသိန္နော, ကဟံ ဓမ္မသေနာပတိ နိသိန္နော’’တိ ပုစ္ဆန္တာ – ‘‘ကဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမ, ကဿ ဟတ္ထေ သတ္ထာရံ ဌပေတွာ ထေရော ပက္ကန္တော’’တိအာဒိနာ နယေန ပရိဒေဝန္တာ ရောဒန္တာ ထေရံ အနုဗန္ဓိံသု.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළහ: “මහණෙනි, ඔබගේ වැඩිමහල් සහෝදරයා පසුපස යන්න.” ඒ මොහොතේ සිව්පණ පිරිසම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව ජේතවනාරාමයේ තනිකර දමා එකදු අයෙකු හෝ ඉතිරි නොවී පිටතට නික්මුණහ. සාවත්ථි නුවර වැසියෝ ද “සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන පිරිනිවන් පෑම සඳහා නික්ම ගියහ” යි අසා, “අපි උන්වහන්සේව දකින්නෙමු” යි පවසමින් නගර ද්වාරයන් අවහිර වන සේ තෙරපෙමින් පිටතට පැමිණියහ. සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව, හිසකෙස් විසුරුවා ගනිමින්, “දැන් මහා ප්‍රඥාවන්තයන් වහන්සේ කොහේද? ධර්ම සේනාපතියාණන් කොහේද?” යි අසමින්, “අපි කවුරුන් වෙත යමුද? ශාස්තෘන් වහන්සේව කා අත තබා තෙරණුවෝ වැඩම කළාද?” යනාදී වශයෙන් විලාප නගමින් හඬා වැටෙමින් තෙරණුවන් පසුපස ගියහ.

ထေရော မဟာပညာယ ဌိတတ္တာ – ‘‘သဗ္ဗေသံ အနတိက္ကမနီယော ဧသ မဂ္ဂေါ’’တိ မဟာဇနံ ဩဝဒိတွာ – ‘‘တုမှေပိ, အာဝုသော, တိဋ္ဌထ, မာ ဒသဗလေ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဘိက္ခုသံဃမ္ပိ နိဝတ္တေတွာ အတ္တနော ပရိသာယေဝ သဒ္ဓိံ ပက္ကာမိ. ယေပိ မနုဿာ – ‘‘ပုဗ္ဗေ အယျော ပစ္စာဂမနစာရိကံ စရတိ, ဣဒံ ဣဒါနိ ဂမနံ န ပုန ပစ္စာဂမနာယာ’’တိ ပရိဒေဝန္တာ အနုဗန္ဓိံသုယေဝ. တေပိ – ‘‘အပ္ပမတ္တာ, အာဝုသော, ဟောထ, ဧဝံဘာဝိနော နာမ သင်္ခါရာ’’တိ နိဝတ္တေသိ.

මහා ප්‍රඥාවෙහි පිහිටි මහා තෙරුන් වහන්සේ, “මෙම මාවත (මරණය) සියලු සත්ත්වයන්ට අතික්‍රමණය කළ නොහැකි එකකි” යි මහජනයාට අවවාද කොට, “ඇවැත්නි, ඔබලා ද මෙහි රැඳී සිටින්න, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාද කෙරෙහි ප්‍රමාද නොවන්න” යි භික්ෂු සංඝයා ද ආපසු හරවා තමන් වහන්සේගේ පිරිස සමග වැඩම කළ සේක. “පෙර කාලයෙහි ස්වාමීන් වහන්සේ ආපසු වැඩම කරන චාරිකාවෙහි හැසුරුණු සේක, එහෙත් දැන් මෙම ගමන ආපසු වැඩම කිරීම පිණිස නොවේ” යයි පවසමින් හඬා වැලපෙමින් මිනිස්සු ද උන්වහන්සේ පසුපසම ලුහුබැඳ ආහ. ඔවුන් ද “ඇවැත්නි, අප්‍රමාදී වන්න, සංස්කාර ධර්මයෝ මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තෝමය” යි අවවාද කොට ආපසු හරවා යැවූ සේක.

အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သဗ္ဗတ္ထ ဧကရတ္တိဝါသေန အန္တရာမဂ္ဂေ သတ္တာဟံ မနုဿာနံ သင်္ဂဟံ ကရောန္တော သာယံ နာလကဂါမံ ပတွာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. အထ ဥပရေဝတော နာမ ထေရဿ ဘာဂိနေယျော ဗဟိဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ထေရံ ဒိသွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ထေရော တံ အာဟ – ‘‘အတ္ထိ ဂေဟေ တေ အယျိကာ’’တိ. အာမ ဘန္တေတိ. ဂစ္ဆ အမှာကံ ဣဓာဂတဘာဝံ အာရောစေဟိ. ‘‘ကသ္မာ အာဂတော’’တိ စ ဝုတ္တေ – ‘‘အဇ္ဇ ကိရ ဧကဒိဝသံ အန္တောဂါမေ ဝသိဿတိ, ဇာတောဝရကံ ပဋိဇဂ္ဂထ, ပဉ္စန္နဉ္စ ကိရ ဘိက္ခုသတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဇာနာထာ’’တိ. သော ဂန္တွာ – ‘‘အယျိကေ မယှံ မာတုလော အာဂတော’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ ကုဟိန္တိ? ဂါမဒွါရေတိ. ဧကကောဝ, အညောပိ ကောစိ အတ္ထီတိ? အတ္ထိ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူတိ. ကိံကာရဏာ အာဂတောတိ? သော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. ဗြာဟ္မဏီ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ္တကာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတိ[Pg.250], ဒဟရကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ မဟလ္လကကာလေ ဂိဟီ ဟောတုကာမော’’တိ စိန္တေန္တီ ဇာတောဝရကံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ ပဉ္စသတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ကာရေတွာ ဒဏ္ဍဒီပိကာ ဇာလေတွာ ထေရဿ ပါဟေသိ.

ඉන්පසු ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සෑම තැනකම එක් රැයක් බැගින් වසමින්, අතරමගදී සත් දිනක් මුළුල්ලේ මිනිසුන්ට සංග්‍රහ කරමින්, සවස් භාගයේදී නාලක ගමට පැමිණ ගම් දොරටුවේ වූ නුග රුකක් මුල වැඩසිටි සේක. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේගේ බෑණනුවන් වූ උපරේවත නම් තරුණයා ගමෙන් බැහැරට යන්නේ තෙරුන් වහන්සේ දැක, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසක සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, “ඔබේ මිත්තණිය (මෑණියන්) නිවසේ සිටීද?” යි ඇසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි, සිටින්නීය” යි ඔහු කීවේය. “එසේ නම් ගොස් අප මෙහි පැමිණි බව පවසන්න. ඇයි පැමිණියේ කියා ඇසුවහොත්, අද දින එක් දවසක් ගමෙහි වසන බවත්, මා උපන් කාමරය පිළියෙල කරන ලෙසත්, පන්සියයක් භික්ෂූන්ට වැඩසිටීමට තැන් සූදානම් කරන ලෙසත් පවසන්න” යි වදාළ සේක. ඔහු ගොස්, “මිත්තණියනි, මගේ මාමණ්ඩිය වැඩම කළා” යි පැවසීය. “දැන් කොහේද ඉන්නේ?” යි ඇසූ විට, “ගම් දොරටුවේ” යැයි කීවේය. “තනිවමද, නැතහොත් තව කවුරුන් හෝ සිටීද?” යි ඇසූ විට, “පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටිති” යි පැවසීය. “කුමන කරුණකට පැමිණියේද?” යි ඇසූ විට ඔහු ඒ පුවත සැළ කළේය. එවිට බැමිණිය, “භික්ෂූන් මෙපමණ පිරිසකට නවාතැන් පිළියෙල කරන්නේ ඇයිද? තරුණ කාලයේ පැවිදි වී මහලු කල ගිහි වීමට කැමති වීද?” යි සිතා, උපන් කාමරය පිරිසිදු කරවා, පන්සියයක් භික්ෂූන්ට නවාතැන් සාදවා, පන්දම් දල්වා තෙරුන් වහන්සේට පණිවිඩ යැවූවාය.

ထေရော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပါသာဒံ အာရုယှ ဇာတောဝရကံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိ, နိသီဒိတွာ ‘‘တုမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆထာ’’တိ ဘိက္ခူ ဥယျောဇေသိ. တေသု ဂတမတ္တေသုယေဝ ထေရဿ ခရော အာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇိ, လောဟိတပက္ခန္ဒိကာ မာရဏန္တိကာ ဝေဒနာ ဝတ္တန္တိ. ဧကံ ဘာဇနံ ပဝိသတိ, ဧကံ နိက္ခမတိ. ဗြာဟ္မဏီ – ‘‘မမ ပုတ္တဿ ပဝတ္တိ မယှံ န ရုစ္စတီ’’တိ အတ္တနော ဝသနဂဗ္ဘဒွါရံ နိဿာယ အဋ္ဌာသိ.

තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමග මන්දිරයට වැඩම කොට, තමන් උපන් කාමරයට පිවිස වැඩසිටි සේක. එහි හිඳ, “ඔබ වහන්සේලාගේ නවාතැන් වලට වඩින්න” යි භික්ෂූන් වහන්සේලා පිටත් කර හැරිය සේක. උන්වහන්සේලා නික්ම ගිය සැණින්ම තෙරුන් වහන්සේට දරුණු රෝගාබාධයක් හටගත්තේය. මරණාසන්න වේදනා ගෙන දෙන ලේ අතීසාරය වැළඳුණි. ලේ පිරුණු එක් බඳුනක් ඇතුළු කරන විට තවත් බඳුනක් පිටතට ගෙන යාමට සිදු විය. බැමිණිය, “මගේ පුතාගේ තත්ත්වය මට සතුටු දායක නැත” යි සිතා තමන් වහන්සේ වසන කාමරයේ දොරට හේත්තු වී සිටියාය.

စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ‘‘ဓမ္မသေနာပတိ ကုဟိံ ဝိဟရတီ’’တိ ဩလောကေန္တာ နာလကဂါမေ ဇာတောဝရကေ ပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စေ နိပန္နော, ပစ္ဆိမဒဿနံ ဂမိဿာမာ’’တိ အာဂမ္မ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌံသု. ကေ တုမှေတိ? မဟာရာဇာနော ဘန္တေတိ. ကသ္မာ အာဂတတ္ထာတိ? ဂိလာနုပဋ္ဌာကာ ဘဝိဿာမာတိ. ‘‘ဟောတု, အတ္ထိ ဂိလာနုပဋ္ဌာကော, ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ ဥယျောဇေသိ. တေသံ ဂတာဝသာနေ တေနေဝ နယေန သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော. တသ္မိံ ဂတေ မဟာဗြဟ္မာ စ အာဂမိံသု. တေပိ တထေဝ ထေရော ဥယျောဇေသိ.

සතර වරම් දෙවි මහරජවරු, “ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ කොහි වසන සේක්ද?” යි බලන්නේ, නාලක ගමෙහි තමන් උපන් කාමරයෙහි පිරිනිවන් මංචකයෙහි සැතපී සිටිනු දැක, “අවසන් වරට දැක වැඳපුදා ගනිමු” යි පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටියහ. “ඔබලා කවුද?” යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, අපි මහරජවරු වෙමු” යි කීහ. “කුමට පැමිණියහුද?” යි ඇසූ විට, “ගිලන් උපස්ථානය පිණිස ආවෙමු” යි කීහ. “කමක් නැත, උපස්ථායකයෝ සිටිති, ඔබලා යන්න” යි ඔවුන් පිටත් කර හැරිය සේක. ඔවුන් ගිය පසු එම ක්‍රමයෙන්ම දේවේන්ද්‍ර ශක්‍රයා පැමිණ වැඳ සිටියේය. ඔහු ගිය පසු මහා බ්‍රහ්මයා ද පැමිණියේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන් ද එලෙසම පිටත් කර හැරිය සේක.

ဗြာဟ္မဏီ ဒေဝတာနံ အာဂမနဉ္စ ဂမနဉ္စ ဒိသွာ ‘‘ကေ နု ခေါ ဧတေ မမ ပုတ္တံ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ထေရဿ ဂဗ္ဘဒွါရံ ဂန္တွာ ‘‘တာတ, စုန္ဒ, ကာ ပဝတ္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘မဟာဥပါသိကာ, ဘန္တေ, အာဂတာ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘ကသ္မာ အဝေလာယ အာဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သာ ‘‘တုယှံ, တာတ, ဒဿနတ္ထာယာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တာတ, ပဌမံ ကေ အာဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဥပါသိကေတိ. တာတ, တွံ စတူဟိ မဟာရာဇေဟိ မဟန္တတရောတိ? အာရာမိကသဒိသာ ဧတေ ဥပါသိကေ, အမှာကံ သတ္ထု ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ခဂ္ဂဟတ္ထာ ဟုတွာ အာရက္ခံ အကံသူတိ. တေသံ တာတ ဂတာဝသာနေ ကော အာဂတောတိ? သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒောတိ. ဒေဝရာဇတောပိ တွံ တာတ မဟန္တတရောတိ? ဘဏ္ဍဂ္ဂါဟကသာမဏေရသဒိသော ဧသ ဥပါသိကေ, အမှာကံ သတ္ထု တာဝတိံသတော ဩတရဏကာလေ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဩတိဏ္ဏောတိ. တဿ တာတ ဂတာဝသာနေ ဇောတယမာနော ဝိယ ကော အာဂတောတိ? ဥပါသိကေ, တုယှံ ဘဂဝါ စ သတ္ထာ စ မဟာဗြဟ္မာ နာမ ဧသောတိ. မယှံ ဘဂဝတော [Pg.251] မဟာဗြဟ္မတောပိ တွံ, တာတ, မဟန္တတရောတိ? အာမ ဥပါသိကေ, ဧတေ နာမ ကိရ အမှာကံ သတ္ထု ဇာတဒိဝသေ စတ္တာရော မဟာဗြဟ္မာနော မဟာပုရိသံ သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသူတိ.

දෙවියන්ගේ පැමිණීම හා නික්මයාම දුටු බැමිණිය, “මගේ පුතා වැඳ පුදා ගෙන යන මොවුන් කවුරුන්ද?” යි සිතා තෙරුන් වහන්සේගේ කාමරය අසලට ගොස්, “පුතේ චුන්ද, කුමක්ද තොරතුර?” යි ඇසුවාය. ඔහු ඒ පුවත පවසා, “ස්වාමීනි, මහා උපාසිකාව පැමිණ සිටින්නීය” යි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ “ඇයි මේ අකාලයේ පැමිණියේ?” යි ඇසූ සේක. ඇය, “පුතේ, ඔබව දැක ගැනීමටයි” කියා, “පුතේ, මුලින්ම පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඒ සතර වරම් දෙවි මහරජවරුයි” කී සේක. “පුතේ, ඔබ සතර වරම් දෙවිවරුන්ටත් වඩා ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඔවුන් අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ආරාම රකින්නන් වැනිය. අප බුදුරජාණන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගත් දින පටන් කඩු අතැතිව රැකවල් කළෝ ඔවුන්ය” යි වදාළ සේක. “පුතේ, ඔවුන් ගිය පසු පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “ඒ දෙවියන්ට අධිපති ශක්‍රයාය” යි කී සේක. “පුතේ, ඔබ දේවරාජයාටත් වඩා ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඔහු පාත්‍ර සිවුරු දරන සාමණේර නමකට බඳුය. අප ශාස්තෘන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොව සිට වැඩම කරන කල පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ආවේ ඔහුය” යි වදාළ සේක. “පුතේ, ඔහු ගිය පසු ආලෝකයක් විහිදුවමින් පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඒ ඔබේ භගවත් වූ, ශාස්තෘ වූ මහා බ්‍රහ්මයාය” යි වදාළ සේක. “පුතේ, මගේ භගවත් මහා බ්‍රහ්මයාටත් වඩා ඔබ ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසුවාය. “එසේය උපාසිකාවනි, අප ශාස්තෘන් වහන්සේ උපන් දිනයේදී මහා පුරුෂයාණන් රන් දැලකින් පිළිගත්තේ ඔය කියන මහා බ්‍රහ්මවරු සතර දෙනාය” යි වදාළ සේක.

အထ ဗြာဟ္မဏိယာ – ‘‘ပုတ္တဿ တာဝ မေ အယံ အာနုဘာဝေါ, ကီဒိသော ဝတ မယှံ ပုတ္တဿ ဘဂဝတော သတ္ထု အာနုဘာဝေါ ဘဝိဿတီ’’တိ စိန္တယန္တိယာ သဟသာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သကလသရီရံ ဖရိ. ထေရော – ‘‘ဥပ္ပန္နံ မေ မာတု ပီတိသောမနဿံ, အယံ ဒါနိ ကာလော ဓမ္မဒေသနာယာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ကိံ စိန္တေသိ မဟာဥပါသိကေ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘ပုတ္တဿ တာဝ မေ အယံ ဂုဏော, သတ္ထု ပနဿ ကီဒိသော ဘဝိဿတီတိ ဣဒံ, တာတ, စိန္တေမီ’’တိ အာဟ. မဟာဥပါသိကေ, မယှံ သတ္ထုဇာတက္ခဏေ မဟာဘိနိက္ခမနေ သမ္ဗောဓိယံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ စ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပိတ္ထ. သီလေန သမာဓိနာ ပညာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေန သမော နာမ နတ္ထိ, ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မဒေသနံ ကထေသိ.

එවිට බැමිණියට මෙසේ සිතුණි: “මගේ පුතාගේ ආනුභාවය මෙතරම් නම්, මගේ පුතාගේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය කෙබඳු විය යුතුද?” මෙසේ සිතන ඇයට වහාම පස්වණක් ප්‍රීතිය හටගෙන මුළු ශරීරයම වෙළා ගත්තේය. “මගේ මෑණියන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය උපන්නාය, දැන් ධර්ම දේශනා කිරීමට කාලයයි” සිතූ තෙරුන් වහන්සේ, “මහා උපාසිකාවනි, ඔබ කුමක් සිතන්නේද?” යි ඇසූ සේක. “පුතේ, මගේ පුතාගේ ගුණය මෙතරම් නම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණය කෙබඳු දැයි මම සිතුවෙමි” යි ඇය පැවසුවාය. “මහා උපාසිකාවනි, අප ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උපතේදී, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහිදී, සම්බෝධියෙහිදී සහ දම්සක් පැවැත්මේදී දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. සීලයෙන්, සමාධියෙන්, ප්‍රඥාවෙන්, විමුක්තියෙන් හා විමුක්ති ඥානදර්ශනයෙන් උන්වහන්සේට සමාන කිසිවෙක් නැත” යි පවසා, බුද්ධ ගුණයෙන් යුත් ධර්ම දේශනාවක් විස්තර කළ සේක.

ဗြာဟ္မဏီ ပိယပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနာပရိယောသာနေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ပုတ္တံ အာဟ – ‘‘တာတ ဥပတိဿ, ကသ္မာ ဧဝမကာသိ, ဧဝရူပံ နာမ အမတံ မယှံ ဧတ္တကံ ကာလံ န အဒါသီ’’တိ. ထေရော – ‘‘ဒိန္နံ ဒါနိ မေ မာတု ရူပသာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပေါသာဝနိကမူလံ, ဧတ္တကေန ဝဋ္ဋိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘ဂစ္ဆ မဟာဥပသိကေ’’တိ ဗြာဟ္မဏိံ ဥယျောဇေတွာ – ‘‘စုန္ဒ ကာ ဝေလာ’’တိ အာဟ. ဗလဝပစ္စူသကာလော, ဘန္တေတိ. ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေဟီတိ. သန္နိပတိတော ဘန္တေ ဘိက္ခုသံဃောတိ. ‘‘မံ ဥက္ခိပိတွာ နိသီဒါပေဟိ စုန္ဒာ’’တိ ဥက္ခိပိတွာ နိသီဒါပေသိ.

ප්‍රිය පුත්‍රයාණන්ගේ ධර්ම දේශනාව අවසානයේ බැමිණිය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, “පුතේ උපතිස්ස, ඔබ ඇයි මෙසේ කළේ? මෙබඳු වූ අමෘතයක් මට මෙපමණ කලක් ලබා නොදුන්නේ ඇයි?” යි ඇසුවාය. “දැන් රූපසාරී බැමිණිය වූ මගේ මෑණියන්ට මා පෝෂණය කළ මව් ගුණ ණය ගෙවා අවසන්ය, මෙපමණකින් ප්‍රමාණවත්ය” යි සිතූ තෙරුන් වහන්සේ, “මහා උපාසිකාවනි, දැන් ඔබ යන්න” යි මෑණියන් පිටත් කර හැර, “චුන්ද, දැන් වේලාව කීයද?” යි ඇසූ සේක. “ස්වාමීනි, අළුයම කාලයයි” කී විට, “භික්ෂු සංඝයා රැස් කරන්න” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, භික්ෂු සංඝයා රැස්ව සිටිති” යි සැළ කළ විට, “චුන්ද, මා ඔසවා හිඳුවන්න” යි වදාළෙන්, චුන්ද තෙරණුවෝ උන්වහන්සේ ඔසවා හිඳුවූහ.

ထေရော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော စတုစတ္တာလီသံ ဝေါ ဝဿာနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဝိစရန္တာနံ ယံ မေ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ န ရောစေထ, တံ ခမထ အာဝုသော’’တိ. ဧတ္တကံ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဆာယာ ဝိယ တုမှေ အမုဉ္စိတွာ ဝိစရန္တာနံ အရုစ္စနကံ နာမ နတ္ထိ, တုမှေ ပန အမှာကံ ခမထာတိ. အထ ထေရော မဟာစီဝရံ သင်္ကဍ္ဎိတွာ မုခံ ပိဓာယ ဒက္ခိဏေန ပဿေန နိပန္နော သတ္ထာ ဝိယ နဝ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိယော အနုလောမပဋိလောမတော သမာပဇ္ဇိတွာ ပုန ပဌမဇ္ဈာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနာ သမာပဇ္ဇိ[Pg.252]. တတော ဝုဋ္ဌာယ အနန္တရံယေဝ မဟာပထဝိံ ဥန္နာဒေန္တော အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

තෙරණුවෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා අමතා, “ඇවැත්නි, සතළිස් හතර වසරක් මුළුල්ලේ මා සමඟ හැසිරුණු ඔබ වහන්සේලාට මාගේ යම් කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් රුචි නොවූයේ නම්, ඇවැත්නි, ඒ පිළිබඳව මට සමාව දෙනු මැනවි” යි වදාළහ. “ස්වාමීනි, සෙවණැල්ල මෙන් ඔබ වහන්සේව අත්නොහැර හැසිරුණු අපට ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි අරුචි වූ කිසිවක් නැත. එහෙත් ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අපට සමාව දෙනු මැනවි” යි භික්ෂූහු පැවසූහ. ඉන්පසු තෙරණුවෝ සිය මහා සිවුර පොරවාගෙන, මුහුණ වසාගෙන, දකුණු ඇලයෙන් සැතපී, ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙන් අනුපූර්ව සමාපත්ති නවය අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් සමාපන්න වී, නැවත ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සිට සතරවන ධ්‍යානය දක්වා සමාපන්න වූහ. ඉන් නැගී සිටි සැණින් මහා පොළොව ගුගුරුවමින් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ වදාළහ.

ဥပါသိကာ – ‘‘ကိံ နု ခေါ မေ ပုတ္တော, န ကိဉ္စိ ကထေတီ’’တိ ဥဋ္ဌာယ ပိဋ္ဌိပါဒေ ပရိမဇ္ဇန္တီ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ ဉတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကုရုမာနာ ပါဒေသု နိပတိတွာ – ‘‘တာတ မယံ ဣတော ပုဗ္ဗေ တဝ ဂုဏံ န ဇာနိမှာ, ဣဒါနိ ပန တံ အာဒိံ ကတွာ အနေကသတေ အနေကသဟဿေ အနေကသတသဟဿေ ဘိက္ခူ ဣမသ္မိံ နိဝေသနေ နိသီဒါပေတွာ ဘောဇေတုံ န လဘိမှာ, စီဝရေဟိ အစ္ဆာဒေတုံ န လဘိမှာ, ဝိဟာရသတံ ဝိဟာရသဟဿံ ကာရေတုံ န လဘိမှာ’’တိ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ပရိဒေဝိ. အရုဏေ ဥဂ္ဂတမတ္တေယေဝ သုဝဏ္ဏကာရေ ပက္ကောသာပေတွာ သုဝဏ္ဏဂဗ္ဘံ ဝိဝရာပေတွာ သုဝဏ္ဏဃဋိယော မဟာတုလာယ တုလာပေတွာ – ‘‘ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ ပဉ္စ အဂ္ဃိကသတာနိ ကရောထာ’’တိ ဒါပေတိ.

උපාසිකාව (මෑණියන්), “මාගේ පුත්‍රයා කිසිවක් කථා නොකරන්නේ කුමක් නිසාද?” යි සිතා නැගී සිට පා පිටිපතුල් පිරිමදින කල්හි පිරිනිවන් පෑ බව දැන, මහ හඬින් හඬා වැලපෙමින් පා මුල වැටී මෙසේ කීවාය: “පුතණුවනි, මීට පෙර අපි ඔබගේ ගුණයන් නොදැන සිටියෙමු. දැන් නම් ඔබ වහන්සේ මුල් කොට ගෙන සිය ගණන් දහස් ගණන් භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ නිවසේ වඩා හිඳුවා දන් පැන් පූජා කිරීමටත්, සිවුරු පූජා කිරීමටත්, විහාර සිය දහස් ගණන් කරවීමටත් අපට අවස්ථාවක් නොලැබුණේය” යි අරුණෝදය තෙක් වැලපුණාය. හිරු උදාවත් සමඟම රන්කරුවන් කැඳවා රන් ගබඩා විවෘත කරවා, රන් මංජුසා මහා තරාදියෙන් කිරා මැන දී, “කූටාගාර පන්සියයක් හා පූජනීය ස්තූප පන්සියයක් සාදන්න” යි අණ කළාය.

သက္ကောပိ ဒေဝရာဇာ ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ အာမန္တေတွာ – ‘‘တာတ ဓမ္မသေနာပတိ ပရိနိဗ္ဗုတော, ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ ပဉ္စ အဂ္ဃိကသတာနိ စ မာပေဟီ’’တိ အာဟ. ဣတိ ဥပါသိကာယ ကာရိတာနိ စ ဝိဿကမ္မေန နိမ္မိတာနိ စ သဗ္ဗာနိပိ ဒွေသဟဿာနိ အဟေသုံ. တတော နဂရမဇ္ဈေ သာရမယံ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရေတွာ မဏ္ဍပမဇ္ဈေ မဟာကူဋာဂါရံ ဌပေတွာ သေသာနိ ပရိဝါရသင်္ခေပေန ဌပေတွာ သာဓုကီဠိကံ အာရဘိံသု. ဒေဝါနံ အန္တရေ မနုဿာ, မနုဿာနံ အန္တရေ ဒေဝါ အဟေသုံ.

සක් දෙවිඳු ද විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා අමතා, “පින්වත, ධර්ම සේනාපති රහතන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක, කූටාගාර පන්සියයක් හා පූජනීය ස්තූප පන්සියයක් මවන්න” යි පැවසීය. මෙසේ උපාසිකාව කරවූ ඒවා සහ විශ්වකර්මයා මවනු ලැබූ ඒවා සියල්ල දෙදහසක් විය. ඉන්පසු නගර මධ්‍යයේ සාරවත් මහා මණ්ඩපයක් කරවා, මණ්ඩපය මධ්‍යයේ මහා කූටාගාරයක් තබා, ඉතිරි ඒවා පිරිවර වශයෙන් තබා සාධු ක්‍රීඩා (පින්කම්) ආරම්භ කළහ. එහි දෙවියන් අතර මිනිස්සු ද මිනිසුන් අතර දෙවියෝ ද වූහ.

ရေဝတီ နာမ ဧကာ ထေရဿ ဥပဋ္ဌာယိကာ – ‘‘အဟံ ထေရဿ ပူဇံ ကရိဿာမီ’’တိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖာနံ တယော ကုမ္ဘေ ကာရေသိ. ‘‘ထေရဿ ပူဇံ ကရိဿာမီ’’တိ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အဍ္ဎတေယျကောဋိနာဋကေဟိ ပရိဝါရိတော ဩတရိ. ‘‘သက္ကော ဩတရတီ’’တိ မဟာဇနော ပစ္ဆာမုခေါ ပဋိက္ကမိ. တတ္ထ သာပိ ဥပါသိကာ ပဋိက္ကမမာနာ ဂရုဘာရတ္တာ ဧကမန္တံ အပသက္ကိတုံ အသက္ကောန္တီ မနုဿာနံ အန္တရေ ပတိ. မနုဿာ အပဿန္တာ တံ မဒ္ဒိတွာ အဂမိံသု. သာ တတ္ထေဝ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ကနကဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တိ. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝဿာ ရတနက္ခန္ဓော ဝိယ တိဂါဝုတပ္ပမာဏော အတ္တဘာဝေါ အဟောသိ သဋ္ဌိသကဋပူရပ္ပမာဏအလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာ အစ္ဆရာသဟဿပရိဝါရိတာ. အထဿာ ဒိဗ္ဗံ သဗ္ဗကာယိကာဒါသံ ပုရတော ဌပယိံသု[Pg.253]. သာ အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ – ‘‘ဥဠာရာ အယံ သမ္ပတ္တိ, ကိံ နု ခေါ မေ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ စိန္တယမာနာ အဒ္ဒသ – ‘‘မယာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပရိနိဗ္ဗုတဋ္ဌာနေ တီဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖကုမ္ဘေဟိ ပူဇာ ကတာ, မဟာဇနော မံ မဒ္ဒိတွာ ဂတော, သာဟံ တတ္ထ ကာလံ ကတွာ ဣဓူပပန္နာ, ထေရံ နိဿာယ လဒ္ဓံ ဣဒါနိ ပုညဝိပါကံ မနုဿာနံ ကထေဿာမီ’’တိ သဟ ဝိမာနေနေဝ ဩတရိ.

රේවතී නම් තෙරණුවන්ට උපස්ථාන කරන එක් උපාසිකාවක්, “මම තෙරණුවන්ට පූජාවක් කරන්නෙමි” යි රන් මල් පිරවූ කළ තුනක් කරවූවාය. “තෙරණුවන්ට පූජාවක් කරන්නෙමි” යි සක් දෙවිඳු දෙකෝටි පනස් ලක්ෂයක් දිව්‍ය නාටිකාවන් පිරිවරා බැස ආවේය. “සක් දෙවිඳු බැස එන්නේය” යි මහා ජනයා පසුපසට පසුබෑහ. එහිදී එම උපාසිකාව ද පසුබසින කල්හි බර අධික වූ බැවින් එකත්පසකට වීමට නොහැකිව මිනිසුන් අතර වැටුණාය. මිනිස්සු ඇයව නොදැක පාගාගෙන ගියහ. ඇය එතැනම කළුරිය කර තව්තිසා භවනයෙහි රන් විමනක උපන්නාය. උපන් සැණින්ම ඇගේ ශරීරය රන් කඳක් මෙන් ගාවුත් තුනක් පමණ උස විය. ගැල් හැටක බරක් පමණ වූ දිව්‍ය ආභරණවලින් සැරසී දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසක් පිරිවරා සිටියාය. එකල්හි ඇය ඉදිරියේ මුළු සිරුරම පෙනෙන දිව්‍ය කැඩපතක් තැබූහ. ඇය සිය ශ්‍රී සම්පත්තිය දැක, “මේ සම්පත්තිය ඉතා උදාරය, මා විසින් කරන ලද කර්මය කුමක්ද?” යි සිතන්නී, “මා විසින් සාරිපුත්ත තෙරණුවන් පිරිනිවන් පෑ ස්ථානයේ රන් මල් කළ තුනකින් පූජාවක් කරන ලදී. මහා ජනයා මාව පාගාගෙන ගියහ. මම එහි කළුරිය කර මෙහි උපන්නෙමි. තෙරණුවන් නිසා ලැබූ මේ පින් විපාකය දැන් මිනිසුන්ට පවසන්නෙමි” යි විමන සමඟම බැස ආවාය.

မဟာဇနော ဒူရတောဝ ဒိသွာ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဒွေ သူရိယာ ဥဋ္ဌိတာ’’တိ? ဩလောကေန္တော – ‘‘ဝိမာနေ အာဂစ္ဆန္တေ ကူဋာဂါရသဏ္ဌာနံ ပညာယတိ, နာယံ သူရိယော, ဝိမာနမေတံ ဧက’’န္တိ အာဟ. တမ္ပိ ဝိမာနံ တာဝဒေဝ အာဂန္တွာ ထေရဿ ဒါရုစိတကမတ္ထကေ ဝေဟာသံ အဋ္ဌာသိ. ဒေဝဓီတာ ဝိမာနံ အာကာသေယေဝ ဌပေတွာ ပထဝိံ ဩတရိ. မဟာဇနော – ‘‘ကာ တွံ, အယျေ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘န မံ တုမှေ ဇာနာထ, ရေဝတီ နာမာဟံ, တီဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖကုမ္ဘေဟိ ထေရံ ပူဇံ ကတွာ မနုဿေဟိ မဒ္ဒိတာ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တာ, ပဿထ မေ သိရိသမ္ပတ္တိံ, တုမှေပိ ဒါနိ ဒါနာနိ ဒေထ, ပုညာနိ ကရောထာ’’တိ ကုသလကိရိယာယ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ ထေရဿ စိတကံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ဒေဝဋ္ဌာနံယေဝ ဂတာ.

මහා ජනයා දුරදීම දැක, “හිරු දෙදෙනෙකු උදා වීද?” යි බලමින්, “විමන ළඟා වන විට කූටාගාරයක හැඩය පෙනේ, මෙය සූර්යයා නොව, මෙය එක් දිව්‍ය විමනකි” යි පැවසූහ. ඒ විමන ද එකෙණෙහිම පැමිණ තෙරණුවන්ගේ දර සෑය මත්තෙහි අහසේ රැඳුණේය. දිව්‍ය දුව විමන අහසේම තබා පොළොවට බැස්සාය. මහා ජනයා, “ආර්යාවනි, ඔබ කවුද?” යි ඇසූහ. “ඔබලා මාව හඳුනන්නේ නැත, මම රේවතී වෙමි. රන් මල් කළ තුනකින් තෙරණුවන්ට පූජා පවත්වා මිනිසුන්ට පෑගී කළුරිය කර තව්තිසා භවනයෙහි උපන්නෙමි. මාගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය බලන්න, ඔබලාත් දැන් දන් දෙන්න, පින්කම් කරන්න” යි කුසල් කිරීමේ අගය පවසා, තෙරණුවන්ගේ දර සෑය පැදකුණු කර වැඳ සිය දිව්‍ය භවනයටම ගියාය.

မဟာဇနောပိ သတ္တာဟံ သာဓုကီဠိကံ ကီဠိတွာ သဗ္ဗဂန္ဓေဟိ စိတကံ အကာသိ, စိတကာ ဧကူနရတနသတိကာ အဟောသိ. ထေရဿ သရီရံ စိတကံ အာရောပေတွာ ဥသီရကလာပကေဟိ အာလိမ္ပေသုံ. အာဠာဟနေ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ ပဝတ္တိ. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော သဗ္ဗဂန္ဓောဒကေန ထေရဿ စိတကံ နိဗ္ဗာပေသိ. စုန္ဒတ္ထေရော ဓာတုယော ပရိဿာဝနေ ပက္ခိပိတွာ – ‘‘န ဒါနိ မယာ ဣဓေဝ သက္ကာ ဌာတုံ, မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အာရောစေဿာမီ’’တိ ဓာတုပရိဿာဝနံ ထေရဿ စ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ. ဧကဋ္ဌာနေပိ စ ဒွေ ရတ္တိယော အဝသိတွာ သဗ္ဗတ္ထ ဧကရတ္တိဝါသေနေဝ သာဝတ္ထိံ ပါပုဏိ. တမတ္ထံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

මහා ජනයා ද සත් දිනක් මුළුල්ලේ සාධු ක්‍රීඩා පවත්වා සියලු සුවඳ ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් දර සෑය කළහ. දර සෑය රියන් අනූනවයක් උස විය. තෙරණුවන්ගේ ශරීරය දර සෑයට පමුණුවා සුවඳ පැන් ඉස ගිනි දැල්වූහ. සොහොන් බිමෙහි මුළු රැය පුරා ධර්ම ශ්‍රවණය පැවැත්විණි. අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ සියලු සුවඳ පැන්වලින් තෙරණුවන්ගේ දර සෑය නිවා දැමූහ. චුන්ද තෙරණුවෝ ධාතූන් වහන්සේලා පෙරහන්කඩක තැන්පත් කර, “දැන් මට මෙහිම රැඳී සිටිය නොහැක, මාගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරණුවන් පිරිනිවන් පෑ බව සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි” යි ධාතූන් වහන්සේලා සහිත පෙරහන්කඩ ද තෙරණුවන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ද ගෙන සැවැත් නුවර බලා වැඩම කළහ. එක් ස්ථානයක පවා රාත්‍රී දෙකක් නොනැවතී හැම තැනකම එක් රාත්‍රියක් පමණක් නවාතැන් ගනිමින් සැවැත් නුවරට ළඟා වූහ. ඒ අර්ථය දැක්වීමට “අථ ඛෝ චුන්දෝ සමණුද්දේසෝ” යනාදිය වදාරන ලදී.

တတ္ထ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒောတိ ယေန အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော အာယသ္မာ အာနန္ဒော, တေနုပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပနေသ ဥဇုကံ [Pg.254] သတ္ထု သန္တိကံ အဂန္တွာ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမာသီတိ? သတ္ထရိ စ ထေရေ စ ဂါရဝေန. ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ ပေါက္ခရဏိယံ ကိရဿ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ သုနိဝတ္ထသုပါရုတဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ မဟာပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုနော, ဖဏကတသပ္ပ သီဟဗျဂ္ဃမတ္တဝရဝါရဏာဒယော ဝိယ စ ဒုရာသဒါ, န သက္ကာ မယာ ဥဇုကမေဝ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ကထေတုံ, ကဿ နု ခေါ သန္တိကံ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မေ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော ဇေဋ္ဌဘာတိကတ္ထေရဿ ဥတ္တမသဟာယော, တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တံ အာဒါယ သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံ ကထေဿာမီ’’တိ သတ္ထရိ စေဝ ထေရေ စ ဂါရဝေန ဥပသင်္ကမိ.

එහි 'යෙනායස්මා ආනන්දෝ' යනු තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටියේ ද, ඒ ස්ථානයට පැමිණියේ ය. ඔහු කෙලින්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත නොගොස් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත ගියේ ඇයිද යත්? බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ඇති ගෞරවය නිසා ය. ජේතවන මහා විහාරයේ පොකුණකින් ස්නානය කොට ගොඩට පැමිණ මනා කොට සිවුරු පෙරවා සිටි ඒ චුන්ද හිමියන්ට මෙසේ සිතුණි: "බුදුරජාණන් වහන්සේලා යනු මහා ගල් කුඩයක් මෙන් ගම්භීරය, පෙණ ගොබ විදාගත් සර්පයන්, සිංහයන්, ව්‍යාඝ්‍රයන් හා මත් වූ ඇතන් මෙන් ළඟාවීමට අපහසු ය. මා හට කෙලින්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙය සැල කිරීමට නොහැකි ය. මා කවුරුන් වෙත යා යුතු ද?" ඉක්බිති ඔහු මෙසේ සිතී ය: "මගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වන අතර මගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උතුම් මිත්‍රයා ද වෙති. උන්වහන්සේ වෙත ගොස් උන්වහන්සේ ද කැඳවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ මේ පිළිබඳව සාකච්ඡා කරන්නෙමි." මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ගෞරවයෙන් යුතුව ආනන්ද ස්ථවිරයන් වෙත පැමිණියේ ය.

ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရန္တိ ‘‘အယမဿ ပရိဘောဂပတ္တော, ဣဒံ ဓာတုပရိဿာဝန’’န္တိ ဧဝံ ဧကေကံ အာစိက္ခိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ကထာပါဘတန္တိ ကထာမူလံ. မူလဉှိ ပါဘတန္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

‘ඉදමස්ස පත්තචීවරං’ යනු "මේ උන්වහන්සේ පරිභෝග කළ පාත්‍රයයි, මේ ධාතු තැන්පත් කළ පෙරහන් කඩයි" යනුවෙන් එකින් එක පෙන්වා දුන්නේ ය. පාලි පෙළෙහි ‘ඉදමස්ස පත්තචීවරං’ යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ එපමණකි. ‘කථාපාභතං’ යනු කථාවක මූලික පදනම හෙවත් ප්‍රස්තාවනාවයි. මූලික ප්‍රාග්ධනයට ‘පාභත’ යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော;

သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၄);

"නුවණැති විචක්ෂණශීලී පුරුෂයා ස්වල්ප වූ ද ප්‍රාග්ධනයකින් තමා උසස් තත්ත්වයට පත් කරගන්නේ ය. එය හරියට ස්වල්ප වූ ගිනි පුපුරක් පිඹීමෙන් මහා ගින්නක් ඇති කරන්නාක් මෙනි."

ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယာတိ ဘဂဝန္တံ ဒဿနတ္ထာယ. ကိံ ပနိမိနာ ဘဂဝါ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗောတိ? နော န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော. အယဉှိ အာယသ္မာ ဒိဝါ နဝ ဝါရေ, ရတ္တိံ နဝ ဝါရေတိ ဧကာဟံ အဋ္ဌာရသ ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဒိဝသဿ ပန သတဝါရံ ဝါ သဟဿဝါရံ ဝါ ဂန္တုကာမော သမာနောပိ န အကာရဏာ ဂစ္ဆတိ, ဧကံ ပဉှဒွါရံ ဂဟေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. သော တံဒိဝသံ တေန ကထာပါဘတေန ဂန္တုကာမော ဧဝမာဟ. ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရန္တိ ထေရောပိ – ‘‘ဣဒံ တဿ ပတ္တစီဝရံ, ဣဒဉ္စ ဓာတုပရိဿာဝန’’န္တိ ပါဋိယေက္ကံယေဝ ဒဿေတွာ အာစိက္ခိ.

‘භගවන්තං දස්සනාය’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකගැනීම පිණිස ය. මොහු මීට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක නොතිබුණේද? නැත, දැක තිබුණි. මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ දහවල් කාලයේ නව වතාවක් ද, රාත්‍රී කාලයේ නව වතාවක් ද වශයෙන් දිනකට දහඅට වතාවක් බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන පිණිස වඩින්නාහ. දිනකට සිය වතාවක් හෝ දහස් වතාවක් වුව ද යාමට කැමැත්තක් තිබුණ ද කරුණක් නොමැතිව උන්වහන්සේ නොවැඩියහ. කිසියම් පැනයක් හෝ කරුණක් මුල් කරගෙනම වඩින්නාහ. උන්වහන්සේ එදින ඒ කථා ප්‍රස්තාවනාව පෙරදැරිව වැඩීමට කැමැත්තෙන් මෙසේ පැවසූහ. ‘ඉදමස්ස පත්තචීවරං’ යනුවෙන් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද "මේ උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ය, මේ ධාතු තැන්පත් කළ පෙරහන් කඩයි" යනුවෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් පෙන්වා දෙමින් ප්‍රකාශ කළහ.

သတ္ထာ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ဓာတုပရိဿာဝနံ ဂဟေတွာ ဟတ္ထတလေ ဌပေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပုရိမဒိဝသေ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ကတွာ ပရိနိဗ္ဗာနံ အနုဇာနာပေသိ, တဿ ဣဒါနိ ဣမာ သင်္ခဝဏ္ဏသန္နိဘာ ဓာတုယောဝ ပညာယန္တိ, ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ အသင်္ချေယျံ ပူရိတပါရမီ ဧသ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု, မယာ ပဝတ္တိတံ ဓမ္မစက္ကံ [Pg.255] အနုပဝတ္တကော ဧသ ဘိက္ခု, ပဋိလဒ္ဓဒုတိယအာသနော ဧသ ဘိက္ခု, ပူရိတသာဝကသန္နိပါတော ဧသ ဘိက္ခု, ဌပေတွာ မံ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု ပညာယ အသဒိသော ဧသ ဘိက္ခု, မဟာပညော ဧသ ဘိက္ခု, ပုထုပညော ဟာသပညော ဇဝနပညော တိက္ခပညော နိဗ္ဗေဓိကပညော ဧသ ဘိက္ခု, အပ္ပိစ္ဆော ဧသ ဘိက္ခု, သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော အာရဒ္ဓဝီရိယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဧသ ဘိက္ခု, ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ပဋိလဒ္ဓမဟာသမ္ပတ္တိယော ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတော ဧသ ဘိက္ခု, မမ သာသနေ ပထဝီသမခန္တိကော ဧသ ဘိက္ခု, ဆိန္နဝိသာဏဥသဘသဒိသော ဧသ ဘိက္ခု, စဏ္ဍာလပုတ္တသဒိသနီစစိတ္တော ဧသ ဘိက္ခု. ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, မဟာပညဿ ဓာတုယော, ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုပညဿ ဟာသပညဿ ဇဝနပညဿ တိက္ခပညဿ နိဗ္ဗေဓိကပညဿ အပ္ပိစ္ဆဿ သန္တုဋ္ဌဿ ပဝိဝိတ္တဿ အသံသဋ္ဌဿ အာရဒ္ဓဝီရိယဿ, စောဒကဿ, ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, ပါပဂရဟိဿ ဓာတုယောတိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රී හස්තය දිගු කර ධාතු තැන්පත් කළ පෙරහන් කඩ ගෙන අල්ල මත තබාගෙන මහණුන් ඇමතූහ: "මහණෙනි, යම් භික්ෂුවක් ඊයේ දිනයේ සහස්‍ර සංඛ්‍යාත ප්‍රාතිහාර්යයන් පෙන්වා පිරිනිවන් පෑමට අවසර ගත්තේ ද, දැන් උන්වහන්සේගේ මේ සක් ගෙඩියක වර්ණය බඳු වූ ධාතූන් වහන්සේලා පමණක් දැකගත හැකි ය. මහණෙනි, මේ භික්ෂුව අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් පාරමිතා පිරූ කෙනෙකි. මහණෙනි, මා විසින් පවත්වන ලද ධර්ම චක්‍රය අනුගමනය කරමින් පවත්වන්නා වූ (අනුධර්ම චක්‍රවර්ති) භික්ෂුව මොහු ය. සංඝයා අතර දෙවන අසුන ලත් භික්ෂුව මොහු ය. ශ්‍රාවක සන්නිපාතය සම්පූර්ණ කළ භික්ෂුව මොහු ය. මා හැරුණු විට දස දහසක් සක්වළ ප්‍රඥාවෙන් අසමසම භික්ෂුව මොහු ය. මහා ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුව මොහු ය. පෘතුල ප්‍රඥා ඇති, හාස ප්‍රඥා ඇති, ජවන ප්‍රඥා ඇති, තීක්ෂණ ප්‍රඥා ඇති, නිර්වේධික ප්‍රඥා ඇති භික්ෂුව මොහු ය. අල්පේච්ඡ වූ භික්ෂුව මොහු ය. සන්තෝෂ වූ, විවේකී වූ, අසංසට්ඨ වූ, ආරද්ධ වීර්යය ඇති, වරද පෙන්වා දෙන, පවට පිළිකුල් කරන භික්ෂුව මොහු ය. පන්සියයක් ජාතිවල ලැබූ මහා සම්පත් අතහැර පැවිදි වූ භික්ෂුව මොහු ය. මාගේ ශාසනයෙහි පොළොව වැනි ඉවසීමක් ඇති භික්ෂුව මොහු ය. අං කැඩුණු වෘෂභයෙකු බඳු වූ භික්ෂුව මොහු ය. චණ්ඩාල කුලයේ දරුවෙකු මෙන් නිහතමානී සිතක් ඇති භික්ෂුව මොහු ය. මහණෙනි, මහා ප්‍රඥාවන්තයාගේ ධාතූන් වහන්සේලා බලන්න. මහණෙනි, පෘතුල ප්‍රඥා ඇති, හාස ප්‍රඥා ඇති, ජවන ප්‍රඥා ඇති, තීක්ෂණ ප්‍රඥා ඇති, නිර්වේධික ප්‍රඥා ඇති, අල්පේච්ඡ වූ, සන්තෝෂ වූ, විවේකී වූ, අසංසට්ඨ වූ, ආරද්ධ වීර්යය ඇති, වරද පෙන්වා දෙන්නා වූ ඒ රහතන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා බලන්න. මහණෙනි, පවට පිළිකුල් කරන උන්වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා දෙස බලන්න" යැයි වදාළ සේක.

‘‘ယော ပဗ္ဗဇီ ဇာတိသတာနိ ပဉ္စ,ပဟာယ ကာမာနိ မနောရမာနိ;

တံ ဝီတရာဂံ သုသမာဟိတိန္ဒြိယံ,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

"මනරම් වූ කාම සම්පත් අතහැර පන්සියයක් ජාතිවල පැවිදි වූ, වීතරාගී වූ, මනාව තැන්පත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

‘‘ခန္တိဗလော ပထဝိသမော န ကုပ္ပတိ,န စာပိ စိတ္တဿ ဝသေန ဝတ္တတိ;

အနုကမ္ပကော ကာရုဏိကော စ နိဗ္ဗုတော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

"ක්ෂාන්ති බලය ඇති, පොළොව මෙන් ඉවසිලිවන්ත වූ, කෝප නොවන, සිතේ වසඟයට පත් නොවන, අනුකම්පාවෙන් හා කරුණාවෙන් යුතු, පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

‘‘စဏ္ဍာလပုတ္တော ယထာ နဂရံ ပဝိဋ္ဌော,နီစမနော စရတိ ကဠောပိဟတ္ထော;

တထာ အယံ ဝိဟရတိ သာရိပုတ္တော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

"නගරයකට ඇතුළු වූ චණ්ඩාල කුලයේ දරුවෙකු අතේ කූඩයක් ගෙන ඉතා යටහත් පහත් ලෙස හැසිරෙන්නාක් මෙන්, මේ සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ද එලෙසම නිහතමානීව වාසය කළහ. පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

‘‘ဥသဘော ယထာ ဆိန္နဝိသာဏကော,အဟေဌယန္တော စရတိ ပုရန္တရေ ဝနေ;

တထာ အယံ ဝိဟရတိ သာရိပုတ္တော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တ’’န္တိ.

"අං කැඩුණු වෘෂභයෙකු කිසිවෙකුට හිංසා නොකර නගරයෙහි හෝ වනයෙහි හැසිරෙන්නාක් මෙන්, මේ සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ද එලෙසම වාසය කළහ. පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

ဣတိ [Pg.256] ဘဂဝါ ပဉ္စဟိ ဂါထာသတေဟိ ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ယထာ ယထာ ဘဂဝါ ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ, တထာ တထာ အာနန္ဒတ္ထေရော သန္ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ, ဗိဠာရမုခေ ပက္ခန္တကုက္ကုဋော ဝိယ ပဝေဓတိ. တေနာဟ အပိစ မေ, ဘန္တေ, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယောတိ သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. တတ္ထ မဓုရကဇာတောတိအာဒီနံ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ဣဓ ပန ဓမ္မာတိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. တဿ ဟိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဓမ္မေ အဂဟိတေ ဝါ ဂဟေတုံ, ဂဟိတေ ဝါ သဇ္ဈာယံ ကာတုံ စိတ္တံ န ပဝတ္တတိ. အထ သတ္ထာ ပဉ္စပသာဒဝိစိတြာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ထေရံ ဩလောကေန္တော ‘‘အဿာသေဿာမိ န’’န္တိ အဿာသေန္တော ကိံ နု ခေါ တေ, အာနန္ဒ, သာရိပုတ္တောတိအာဒိမာဟ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථා පන්සියයකින් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්ථවිරයන්ගේ ගුණ වදාරන වදාරන වාරයක් පාසා ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට සිත දරාගත නොහැකි විය, බළලෙකුගේ කටට අසු වූ කුකුළු පැටවෙකු මෙන් වෙව්ලන්නට විය. ඒ නිසා "ස්වාමීනි, මාගේ කය මධුරක ගසක් මෙන් (දැඩිව) දැනේ" යනාදී සියල්ල විස්තර කළ යුතු ය. එහි 'මධුරකජාතෝ' ආදී පදයන්ගේ අර්ථය කලින් සඳහන් කර ඇත. මෙහි 'ධම්මා' යනු උද්දේශ හා පරිපුච්ඡා ධර්මයන් ය. සැබවින්ම උන්වහන්සේට ඉගෙන නොගත් ධර්මය ඉගෙනීමට හෝ ඉගෙනගත් ධර්මය සජ්ඣායනා කිරීමට සිත නැමුණේ නැත. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පස් පැහැයකින් විචිත්‍ර වූ නෙත් විවර කර ස්ථවිරයන් දෙස බලමින් "මම මොහුව අස්වසමි" යි සිතා, අස්වසමින් "ආනන්දය, කිමද මේ? සාරිපුත්තයන්..." යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ သီလက္ခန္ဓန္တိ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန လောကုတ္တရာဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ, တံ လောကိယမေဝ. ဩဝါဒကောတိ ဩဝါဒဒါယကော. ဩတိဏ္ဏောတိ ဩတိဏ္ဏေသု ဝတ္ထူသု နာနပ္ပကာရေန ဩတရဏသီလော. ဝိညာပကောတိ ဓမ္မကထာကာလေ အတ္ထဉ္စ ကာရဏဉ္စ ဝိညာပေတာ. သန္ဒဿကောတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနဝသေန တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ဒဿေတာ. သမာဒပကောတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဂဏှထာ’’တိ ဧဝံ ဂဏှာပကော. သမုတ္တေဇကောတိ အဗ္ဘုဿာဟကော. သမ္ပဟံသကောတိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏေဟိ မောဒါပကော ဇောတာပကော.

එහි ‘සීලක්ඛන්ධං’ යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලයයි. සමාධි හා ප්‍රඥා සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතු ය. විමුක්තිය යනු ලෝකෝත්තර විමුක්තියම ය. විමුක්ති ඥාන දර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි, එය ලෞකිකම වේ. ‘ඕවාදකෝ’ යනු අවවාද දෙන්නා ය. ‘ඕතිණ්ණෝ’ යනු විවිධ කරුණු තුළට බැසගන්නා ස්වභාවයයි. ‘විඤ්ඤාපකෝ’ යනු ධර්ම දේශනා කරන කාලයෙහි අර්ථය හා කරුණු අවබෝධ කර දෙන්නා ය. ‘සන්දස්සකෝ’ යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන වශයෙන් ඒ ඒ ධර්මයන් පෙන්වා දෙන්නා ය. ‘සමාදපකෝ’ යනු "මෙය මෙය පිළිගන්න" යැයි පවසමින් සමාදන් කරවන්නා ය. ‘සමුත්තේජකෝ’ යනු උද්යෝගය ඇති කරවන්නා ය. ‘සම්පහංසකෝ’ යනු ලත් ගුණධර්ම නිසා සතුටු කරවන්නා හා බබළවන්නා ය.

အကိလာသု ဓမ္မဒေသနာယာတိ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိတွာ ‘‘သီသံ ဝါ မေ ရုဇ္ဇတိ, ဟဒယံ ဝါ ကုစ္ဆိ ဝါ ပိဋ္ဌိ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဩသက္ကနာကာရဝိရဟိတော နိက္ကိလာသု ဝိသာရဒေါ ဧကဿာပိ ဒွိန္နမ္ပိ သီဟဝေဂေနေဝ ပက္ခန္ဒတိ. အနုဂ္ဂါဟကော သဗြဟ္မစာရီနန္တိ ပဒဿ အတ္ထော ခန္ဓကဝဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတောဝ. ဓမ္မောဇံ ဓမ္မဘောဂန္တိ ဥဘယေနပိ ဓမ္မပရိဘောဂေါဝ ကထိတော. ဓမ္မာနုဂ္ဂဟန္တိ ဓမ္မေန အနုဂ္ဂဟဏံ.

‘‘අකලැසිව (වෙහෙසක් රහිතව) ධර්ම දේශනා කිරීම’’ යනු ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කොට, ‘‘මගේ හිස රදයි, නැතහොත් හදවත හෝ කුස හෝ පිට රදයි’’ යනුවෙන් පවසමින් පසුබට වන ස්වභාවයකින් තොරව, වෙහෙසක් නැතිව, විශාරදව, එක් අයෙකුට හෝ දෙදෙනෙකුට වුවද සිංහ වික්‍රමයෙන් යුතුව ධර්මය දේශනා කිරීමයි. ‘‘සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ කරන්නා වූ’’ යන පදයේ අර්ථය ඛන්ධක වග්ගයේ විස්තර කර ඇත. ‘‘ධර්මයෙහි ඕජස සහ ධර්මය භුක්ති විඳීම’’ යන පද දෙකෙන්ම අදහස් කරන්නේ ධර්මය පරිභෝජනය කිරීමයි. ‘‘ධර්මානුග්‍රහය’’ යනු ධර්මයෙන් අනුග්‍රහ කිරීමයි.

သတ္ထာ ‘‘အတိဝိယ အယံ ဘိက္ခု ကိလမတီ’’တိ ပုန တံ အဿာသေန္တော နနု တံ, အာနန္ဒ, မယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပိယေဟိ မနာပေဟီတိ မာတာပိတာဘာတာဘဂိနီအာဒိကေဟိ ဇာတိယာ နာနာဘာဝေါ, မရဏေန ဝိနာဘာဝေါ, ဘဝေန အညထာဘာဝေါ. တံ ကုတေတ္ထ, အာနန္ဒ, လဗ္ဘာတိ တန္တိ [Pg.257] တသ္မာ. ယသ္မာ သဗ္ဗေဟိ ပိယေဟိ မနာပေဟိ နာနာဘာဝေါ, တသ္မာ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ သမ္ဗောဓိံ ပတွာပိ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာပိ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာပိ ဒေဝေါရောဟနံ ကတွာပိ ယံ တံ ဇာတံ ဘူတံ သင်္ခတံ ပလောကဓမ္မံ, တံ တထာဂတဿာပိ သရီရံ မာ ပလုဇ္ဇီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, ရောဒန္တေနပိ ကန္ဒန္တေနပိ န သက္ကာ တံ ကာရဏံ လဒ္ဓုန္တိ. သော ပလုဇ္ဇေယျာတိ သော ဘိဇ္ဇေယျ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘‘මේ භික්ෂුව බෙහෙවින් පීඩාවට පත් වෙයි’’ කියා සිතා නැවතත් ඒ ආනන්ද හිමියන් අස්වසමින් ‘‘ආනන්දය, මා විසින් මෙය පවසන ලද්දක් නොවේද’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘‘ප්‍රියමනාප වූවන්ගෙන්’’ යනු මව, පියා, සහෝදර, සහෝදරියන් ආදීන්ගෙන් ජාතිය නිසා වෙනස් වීම (නිරන්තර වෙනස් වීම), මරණය නිසා වෙන්වීම සහ භවය නිසා අන්‍ය ස්වභාවයකට පත්වීමයි. ‘‘ආනන්දය, එය මෙහි කොයින් ලබන්නද?’’ යනු එය එසේමය. යම් හෙයකින් සියලු ප්‍රියමනාප වස්තූන්ගෙන් හා පුද්ගලයන්ගෙන් වෙන්වීම සිදුවන්නේද, එබැවින් දස පාරමිතාවන් පුරා සම්බෝධියට පැමිණ, ධර්ම චක්‍රය පවත්වා, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දක්වා, දේවාවරෝහණය කළද, යම් ඒ උපන්නා වූ, හටගත්තා වූ, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සැකසුණා වූ, විනාශ වන ස්වභාව ඇති තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය වුවද ‘‘නොබිඳේවා (විනාශ නොවේවා)’’ යන්න සිදුවිය නොහැක්කකි. හඬමින් හෝ වැලපෙමින් හෝ ඒ කරුණ වෙනස් කළ නොහැක. ‘‘එය බිඳී යන්නේය’’ යනු එය විනාශ වී යන්නේය යන්නයි.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော မဟာဇမ္ဗုရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော တဿ ဒက္ခိဏဒိသံ ဂတော ပညာသယောဇနိကော မဟာခန္ဓော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ. တသ္မိံ မဟာခန္ဓေ ဘိန္နေ တတော ပဋ္ဌာယ အနုပုဗ္ဗေန ဝဍ္ဎိတွာ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ တံ ဌာနံ ပူရေတုံ သမတ္ထဿ အညဿ ခန္ဓဿ အဘာဝေါ ဝိယ ထေရေ ပရိနိဗ္ဗုတေ သောဠသန္နံ ပညာနံ မတ္ထကံ ပတ္တဿ အညဿ ဒက္ခိဏာသနေ နိသီဒနသမတ္ထဿ သာရိပုတ္တသဒိသဿ ဘိက္ခုနော အဘာဝေါ. တာယ ပရိဘိန္နာယ သော ရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော ခန္ဓောတွေဝ ဇာတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ ပလောကဓမ္မံ, တံ မာ ပလုဇ္ဇီတိ န သက္ကာ လဒ္ဓုံ, တသ္မာ.

එලෙසම මෙහි යොදුන් සියයක් උසැති මහා දඹ ගසක් වැනි භික්ෂු සංඝයාද, එහි දකුණු දිශාවට විහිදුණු යොදුන් පනහක් පමණ වූ මහා ශාඛාව වැනි ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේද දත යුතුය. ඒ මහා ශාඛාව බිඳී ගිය කල, එතැන් සිට අනුපිළිවෙලින් වැඩී මල් ඵල ආදියෙන් ඒ ස්ථානය පිරවීමට සමත් අන් ශාඛාවක් නොමැති වන්නා සේම, මහා තෙරුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල, සොළොස් මහා ප්‍රඥාවන්ගේ කෙළවරට පත්, බුදුරදුන්ගේ දකුණු පස අසුනෙහි වැඩ සිටීමට සමත්, සාරිපුත්තයන් වහන්සේ හා සමාන අන් භික්ෂුවකගේ නොමැතිකම දත යුතුය. ඒ ශාඛාව බිඳී ගිය විට ඒ වෘක්ෂය යම් සේද, සාරිපුත්තයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල භික්ෂු සංඝයාද එසේම කොටසක් අඩු වූ බව දත යුතුය. ‘‘එබැවින්’’ යනු යම් හෙයකින් සියලු සංස්කාර ධර්මයන් විනාශ වන ස්වභාව ඇති බැවින්, එය ‘‘විනාශ නොවේවා’’ යැයි පැතීමෙන් ලැබිය නොහැකි බැවිනි.

၄-၅. ဥက္ကစေလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. උක්කචේල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၈၀-၃၈၁. စတုတ္ထေ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေသူတိ နစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု ဒွီသု အဂ္ဂသာဝကေသု. တေသဉှိ ဓမ္မသေနာပတိ ကတ္တိကမာသပုဏ္ဏမာယ ပရိနိဗ္ဗုတော, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တတော အဍ္ဎမာသံ အတိက္ကမ္မ အမာဝသုပေါသထေ. သတ္ထာ ဒွီသု အဂ္ဂသာဝကေသု ပရိနိဗ္ဗုတေသု မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဥက္ကစေလနဂရံ ပတွာ တတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဂင်္ဂါပိဋ္ဌေ ရဇတပဋ္ဋဝဏ္ဏဝါလိကာပုလိနေ ဝိဟာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေသူ’’တိ. ယေ မဟန္တတရာ ခန္ဓာ တေ ပလုဇ္ဇေယျုန္တိ ဣဓာပိ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော မဟာဇမ္ဗုရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော, တဿ ဒက္ခိဏတော စ ဥတ္တရတော စ ဂတာ ပဏ္ဏာသယောဇနိကာ ဒွေ မဟာခန္ဓာ ဝိယ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဉ္စမေ ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကဒိဋ္ဌိ.

380-381. හතරවන (උක්කචේල) සූත්‍රයෙහි, ‘‘සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම පිරිනිවී නොබෝ කල්හි’’ යනු අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම පිරිනිවී වැඩි කලක් ගත නොවූ කල්හි යන්නයි. ඒ දෙනම අතරින් ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ඉල් මස පුර පසළොස්වක පෝය දින පිරිනිවන් පෑ සේක. මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ ඉන් අඩ මසකට පසු අමාවක පෝය දින පිරිනිවන් පෑ සේක. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම පිරිනිවන් පෑ කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මහා ජනපදයන්හි චාරිකාවේ වඩිමින්, අනුපිළිවෙලින් උක්කචේල නුවරට පැමිණ, එහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, ගංගා තීරයෙහි රිදී පටක් වැනි වැලි තලාවෙහි වැඩ සිටි සේක. එබැවින් ‘‘සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම පිරිනිවී නොබෝ කල්හි’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘යම් මහා ශාඛාවෝ විනාශ වන්නාහුද’’ යන්නෙහිද යොදුන් සියයක් උස දඹ ගසක් වැනි භික්ෂු සංඝයාද, එහි දකුණට හා උතුරට විහිදුණු යොදුන් පනහ බැගින් වූ මහා ශාඛා දෙකක් වැනි අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘‘දිට්ඨි’’ යනු කර්මස්සකතා දෘෂ්ටියයි (කර්මය තමා සතු දෙය යන අවබෝධයයි).

၆. ဥတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. උත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၈၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.258] မစ္စုဓေယျဿ ပါရန္တိ တေဘူမကဝဋ္ဋဿ ပါရဘူတံ, နိဗ္ဗာနံ.

382. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘‘මාරයාගේ විෂයයෙහි එතෙර’’ යනු තෛභූමක වට්ටයෙන් එතෙර වූ නිවන් අරමුණයි.

၈. ဗြဟ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. බ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၈၄. အဋ္ဌမေ ကာယေ ဝါ ဘိက္ခူတိ တသ္မိံ ကာလေ ဘိက္ခုယေဝ နတ္ထိ, ဧဝံ သန္တေပိ ယော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေတိ, သော ကိလေသဘိန္ဒနေန ဘိက္ခုယေဝါတိ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကာယနန္တိ ဧကမဂ္ဂံ. ဇာတိက္ခယန္တဒဿီတိ ဇာတိယာ ခယောတိ စ အန္တောတိ စ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပဿတီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂံ ပဇာနာတီတိ ဧကာယနသင်္ခါတံ ဧကမဂ္ဂဘူတံ မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ. ဧကာယနမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ပုဗ္ဗဘာဂသတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါ, တံ ပဇာနာတီတိ အတ္ထော.

384. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘‘කායයෙහි භික්ෂුවක්’’ යනු ඒ (බුද්ධත්වය ලැබූ මුල්) කාලයෙහි (පැවිදි වූ) භික්ෂූන්ම නොසිටියද, යමෙක් සතිපට්ඨානය වඩන්නේද ඔහු කෙලෙස් බිඳලන බැවින් භික්ෂුවක්ම වන බව දක්වමින් මෙසේ වදාළහ. ‘‘ඒකායන’’ යනු එකම මගයි. ‘‘ජාතික්ෂය දකින්නා වූ’’ යනු ජාතියේ ක්ෂය වීම සහ වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර වූ නිවන දකින බවයි. ‘‘මාර්ගය දන්නා වූ’’ යනු ඒකායන යැයි කියනු ලබන මාර්ගය ප්‍රජානනය කිරීමයි. පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය ඒකායන මාර්ගය යැයි කියනු ලැබේ, එය දන්නා බව අර්ථයයි.

၉. သေဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සේදක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၈၅. နဝမေ သုမ္ဘေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. မေဒကထာလိကာတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမံ. မမံ ရက္ခ, အဟံ တံ ရက္ခိဿာမီတိ ဧတ္ထ အယံ တဿ လဒ္ဓိ – အာစရိယော ဥက္ခိတ္တဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ အဂဏှန္တော, အန္တေဝါသိကေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံ အဂစ္ဆန္တော, သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ အနုလ္လောကေန္တော အန္တေဝါသိကံ န ရက္ခတိ နာမ, ဧဝံ အရက္ခိတော အန္တေဝါသိကော ပတိတွာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟောတိ. ဝံသံ ပန သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော, တေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံ ဂစ္ဆန္တော, သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ ဥလ္လောကေန္တော တံ ရက္ခတိ နာမ. အန္တေဝါသိကောပိ ဣတော စိတော စ ပက္ခန္ဒိတွာ မိဂေါ ဝိယ ကီဠန္တော အာစရိယံ န ရက္ခတိ နာမ. ဧဝဉှိ သတိ တိခိဏဝံသကောဋိ အာစရိယဿ ဂလဝါဋကေ ဝါ နလာဋေ ဝါ ဌပိတာ ဌိတဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆေယျ. အာစာရသမ္ပန္နတာယ ပန ယတော ဝံသော နမတိ, တတော အနာမေန္တော တံ အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယ ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာ ဝါတူပထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ နိစ္စလောဝ နိသီဒန္တော အာစရိယံ ရက္ခတိ နာမာတိ.

385. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘‘සුම්භ ජනපදයෙහි’’ යනු එම නම ඇති ජනපදයෙහි යන්නයි. ‘‘මේදකථාලිකා’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් ලැබූ නමකි. ‘‘මාව ආරක්ෂා කරන්න, මම ඔබව ආරක්ෂා කරන්නම්’’ යන්නෙහි මෙය ඒ ගුරුවරයාගේ මතයයි - ගුරුවරයා එසවූ උණ ගස මැනවින් අල්ලා නොගන්නේද, ශිෂ්‍යයා පනින පනින දෙසට නොයන්නේද, නිතර උණ ගස මුදුන දෙස නොබලන්නේද, එවිට ඔහු ශිෂ්‍යයා ආරක්ෂා නොකරයි. එසේ ආරක්ෂාව නොලැබූ ශිෂ්‍යයා බිම වැටී සුණු විසුණු වෙයි. උණ ගස මැනවින් අල්ලා ගන්නේද, ඔහු පනින දෙසට යන්නේද, නිතර මුදුන දෙස බලන්නේද එවිට ඔහු ආරක්ෂා කළා වෙයි. ශිෂ්‍යයාද එහා මෙහා පනිමින් මුවෙකු මෙන් සෙල්ලම් කරන්නේ නම් ගුරුවරයා ආරක්ෂා නොකරයි. එවිට උණ ගසෙහි උල්වූ කෙළවර ගුරුවරයාගේ ගෙලෙහි හෝ නළලෙහි වැදී තුවාල කළ හැකිය. එහෙත් ගුරුවරයා ශික්ෂාසම්පන්නව, උණ ගස නැමෙන දෙසට තමාද නැමෙමින්, සුළඟේ ආධාරය ලබමින්, මැනවින් පිහිටුවා ගත් සිහියෙන් යුතුව නිශ්චලව සිටින්නේ නම් ගුරුවරයා ආරක්ෂා කළා නම් වෙයි. මෙය එම ගුරුවරයාගේ අදහසයි.

တွံ အာစရိယ အတ္တာနံ ရက္ခ, အဟံ အတ္တာနံ ရက္ခိဿာမီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – အာစရိယော ဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော, အန္တေဝါသိကေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံဂစ္ဆန္တော[Pg.259], သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ ဥလ္လောကေန္တော, အတ္တာနမေဝ ရက္ခတိ, န အန္တေဝါသိကံ. အန္တေဝါသိကောပိ ကာယမ္ပိ ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာ ဝါတူပထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ နိစ္စလောဝ နိသီဒမာနော အတ္တာနံယေဝ ရက္ခတိ နာမ, န အာစရိယံ.

‘‘ගුරුවරයෙනි, ඔබ ඔබවම ආරක්ෂා කරගන්න, මම මාවම ආරක්ෂා කරගන්නම්’’ යන්නෙහි අදහස මෙයයි - ගුරුවරයා උණ ගස මැනවින් අල්ලාගෙන, ශිෂ්‍යයා පනින දෙසට යමින්, නිරතුරුව ගස මුදුන බලන්නේ නම් ඔහු ආරක්ෂා කරන්නේ තමාමය, ශිෂ්‍යයාව නොවේ. ශිෂ්‍යයාද ශරීරය සමබරව තබාගෙන, සුළඟේ ආධාරය ගෙන, මැනවින් සිහිය පිහිටුවාගෙන නිශ්චලව සිටී නම් ඔහු ආරක්ෂා කරගන්නේ තමාමය, ගුරුවරයාව නොවේ (එනම් තමා ආරක්ෂා වීම තුළින් අනෙකාද ඉබේම ආරක්ෂා වන බවයි).

သော တတ္ထ ဉာယောတိ ယံ မေဒကထာလိကာ အာဟ. သော တတ္ထ ဉာယော, သော ဥပါယော, တံ ကာရဏန္တိ အတ္ထော. သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗံ. အာသေဝနာယာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာသေဝနာယ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတီတိ ယော ဘိက္ခု ကမ္မာရာမတာဒီနိ ပဟာယ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု မူလကမ္မဋ္ဌာနံ အာသေဝန္တော ဘာဝေန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အထ နံ ပရော ဒိသွာ – ‘‘ဘဒ္ဒကော ဝတာယံ, ဘိက္ခု, သမ္မာပဋိပန္နော’’တိ တသ္မိံ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ သဂ္ဂပရာယဏော ဟောတိ. အယံ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ နာမ.

එහි 'න්‍යාය' යනු මේදකථාලිකා පැවසූ දෙයයි. එහි එය න්‍යායයි, එය උපායයි, එය කරුණයි යන අර්ථයයි. සතර සතිපට්ඨානයෙහි යෙදිය යුතුයි යනු සතර වැදෑරුම් සතිපට්ඨානයෙහි යෙදිය යුතු බවයි. 'ආසේවනයෙන්' යනු කර්මස්ථානයන්හි නිරත වීමෙනි. 'මහණෙනි, මෙසේ තමා රකින්නා පරා රකියි' යනු, යම් මහණෙක් වැඩකටයුතුවල ඇලීම ආදිය අත්හැර, රාත්‍රී හා දිවා වාසස්ථානවල මූල කර්මස්ථානයන්හි නිරත වෙමින්, එය වඩමින් අර්හත්වයට පැමිණෙයි ද, එවිට අන් අයෙක් ඔහුව දැක, 'මේ මහණ තෙමේ කෙතරම් යහපත් ද, මැනවින් පිළිපන්නේ ය' කියා ඔහු කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන ස්වර්ග පරායනය වෙයි. මෙසේ තමා රකින්නා පරා රකින්නේ නම් වෙයි.

ခန္တိယာတိ အဓိဝါသနခန္တိယာ. အဝိဟိံသာယာတိ သပုဗ္ဗဘာဂါယ ကရုဏာယ. မေတ္တစိတ္တတာယာတိ သပုဗ္ဗဘာဂါယ မေတ္တာယ. အနုဒယတာယာတိ အနုဝဍ္ဎိယာ, သပုဗ္ဗဘာဂါယ မုဒိတာယာတိ အတ္ထော. ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတီတိ ဧတ္ထ ယော ဘိက္ခု ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော တီသု ဗြဟ္မဝိဟာရေသု တိကစတုက္ကဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အယံ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'ක්ෂාන්තියෙන්' යනු ඉවසීමේ ක්ෂාන්තියෙනි. 'අවිහිංසාවෙන්' යනු පූර්වභාග කරුණාවෙනි. 'මෙත්තචිත්තතා' යනු පූර්වභාග මෛත්‍රියෙනි. 'අනුදයා' යනු අනුකම්පාවෙන් හෙවත් පූර්වභාග මුදිතාවෙන් යන අර්ථයයි. අන් අය රකින්නා තමා රකියි යනු, යම් මහණෙක් දිවා රාත්‍රී වාසස්ථානවලට ගොස් මෙම බ්‍රහ්මවිහාරයන්හි තෙවන හෝ සිවුවන ධ්‍යානයන් උපදවා, එම ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සංස්කාරයන් විමසමින් විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි ද, මෙසේ අන් අය රකින්නා තමා රකින්නේ නම් වන බව දත යුතුය.

၁၀. ဇနပဒကလျာဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ජනපදකල්‍යාණී සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၈၆. ဒသမေ ဇနပဒကလျာဏီတိ ဇနပဒမှိ ကလျာဏီ ဥတ္တမာ ဆသရီရဒေါသရဟိတာ ပဉ္စကလျာဏသမန္နာဂတာ. သာ ဟိ ယသ္မာ နာတိဒီဃာ နာတိရဿာ, နာတိကိသာ နာတိထူလာ, နာတိကာဠာ နာစ္စောဒါတာ, အတိက္ကန္တာ, မာနုသဝဏ္ဏံ အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏံ, တသ္မာ ဆသရီရဒေါသရဟိတာ. ဆဝိကလျာဏံ, မံသကလျာဏံ, နှာရုကလျာဏံ, အဋ္ဌိကလျာဏံ, ဝယကလျာဏန္တိ ဣမေဟိ ပန ကလျာဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ပဉ္စကလျာဏေဟိ သမန္နာဂတာ နာမ. တဿာ ဟိ အာဂန္တုကောဘာသကိစ္စံ နတ္ထိ, အတ္တနော သရီရောဘာသေနေဝ ဒွါဒသဟတ္ထဋ္ဌာနေ အာလောကံ ကရောတိ, ပိယင်္ဂုသာမာ ဝါ ဟောတိ, သုဝဏ္ဏသာမာ ဝါ, အယမဿာ ဆဝိကလျာဏတာ. စတ္တာရော ပနဿာ ဟတ္ထပါဒါ [Pg.260] မုခပရိယောသာနဉ္စ လာခါရသပရိကမ္မကတံ ဝိယ ရတ္တပဝါဠရတ္တကမ္ဗလသဒိသံ ဟောတိ, အယမဿာ မံသကလျာဏတာ. ဝီသတိ ပန နခပတ္တာနိ မံသတော အမုတ္တဋ္ဌာနေ လာခါရသပူရိတာနိ ဝိယ, မုတ္တဋ္ဌာနေ ခီရဓာရာသဒိသာနိ, ဟောန္တိ အယမဿာ နှာရုကလျာဏကတာ. ဒွတ္တိံသ ဒန္တာ သုဖုသိတာ သုဓောတဝဇိရပန္တိ ဝိယ ခါယန္တိ, အယမဿာ အဋ္ဌိကလျာဏတာ. ဝီသတိဝဿသတိကာပိ ပန သမာနာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ ဟောတိ နိပ္ပလိတာ, အယမဿာ ဝယကလျာဏတာ.

386. දසවන සූත්‍රයෙහි 'ජනපදකල්‍යාණී' යනු මුළු ජනපදයෙහිම රූපයෙන් අග්‍ර වූ, ශරීර දෝෂ හයකින් තොර වූ, පංච කල්‍යාණයෙන් සමන්නාගත වූ තැනැත්තියයි. ඇය ඉතා උස් නොවන, ඉතා මිටි නොවන, ඉතා කෙට්ටු නොවන, ඉතා මහත නොවන, ඉතා කළු නොවන, ඉතා සුදු නොවන බැවින් මිනිස් රූපය ඉක්මවූ ද, දිව්‍ය රූපයට නොපැමිණියා වූ ද බැවින් ශරීර දෝෂ හයකින් තොර වෙයි. ඡවි (සම), මාංශ (මස්), නහර, අස්ථි (ඇට), වයස යන මේ කල්‍යාණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් පංච කල්‍යාණයෙන් යුක්ත නම් වෙයි. ඇයට බාහිර ආලේප අවශ්‍ය නැත, ඇයගේ ශරීරාලෝකයෙන්ම දොළොස් රියනක් තැන් ඒකාලෝක වෙයි. ඇය මානෙල් මලක පැහැය හෝ රන්වන් පැහැය ඇත්තියකි. මෙය ඇයගේ ඡවි කල්‍යාණයයි. ඇයගේ හතරැස් අත් පා සහ දෙතොල් ලාකඩ රස ගෑවාක් මෙන් රතු පබළු හෝ රතු කම්බිලි වැනි ය. මෙය ඇයගේ මාංශ කල්‍යාණයයි. විසි නියපොතු මාංශයට සම්බන්ධ තැන්වල ලාකඩ රස පිරෙව්වාක් මෙන් රතු වන අතර, මස්වලින් වෙන් වූ තැන් කිරි ධාරාවක් මෙන් සුදු ය. මෙය ඇයගේ නහර (නිය) කල්‍යාණයයි. දෙතිස් දත් මැනවින් පිහිටා ඇති අතර මැනවින් මැදූ දියමන්ති පෙළක් මෙන් පෙනෙයි. මෙය ඇයගේ අස්ථි කල්‍යාණයයි. ඇය අවුරුදු එකසිය විස්සක් වයස වුවද, පැසුණු කෙස් හෝ රැළි වැටුණු සමක් නැතිව දහසය හැවිරිදි තරුණියක මෙන් පෙනෙයි. මෙය ඇයගේ වය කල්‍යාණයයි.

ပရမပါသာဝိနီတိ ဧတ္ထ ပသဝနံ ပသာဝေါ, ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ပသာဝေါ ဧဝ ပါသာဝေါ. ပရမော ပါသာဝေါ ပရမပါသာဝေါ, သော အဿာ အတ္ထီတိ ပရမပါသာဝိနီ. နစ္စေ စ ဂီတေ စ ဥတ္တမပဝတ္တိ သေဋ္ဌကိရိယာ, ဥတ္တမမေဝ နစ္စံ နစ္စတိ, ဂီတံ ဝါ ဂါယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမေသု ပန ဒွီသု သုတ္တေသု ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

'පරමපාසාවිනී' යනු උතුම් ඉරියව් පැවැත්වීමයි. උතුම් වූ ශරීර ලීලාව 'පරමපාසාව' නම් වන අතර එය ඇයට ඇත්තී ය. ඇය උතුම් වූ නැටුම් නටයි, ගීත ගයයි යන්න මෙයින් කියැවේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි පූර්වභාග විදර්ශනාවම වදාරන ලදී.

နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන නාලන්ද වග්ගය නිමයි.

၃. သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ

3. සීලට්ඨිති වග්ගය

၁-၂. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. සීල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၈၇-၃၈၈. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာနိ. ဒုတိယေ ဥမ္မင်္ဂေါတိ ပဉှမဂ္ဂေါ ပဉှဂဝေသနံ.

387-388. තුන්වන වග්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයේ 'සීලානි' යනු සතර පාරිශුද්ධි ශීලයයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'උම්මග්ගෝ' යනු ප්‍රශ්න මාර්ගය හෙවත් ප්‍රශ්න විමසීමයි.

၃-၅. ပရိဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-5. පරිහාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၈၉-၃၉၁. တတိယေ ပရိဟာနံ ဟောတီတိ ပုဂ္ဂလဝသေန ပရိဟာနံ ဟောတိ. ယော ဟိ ဗုဒ္ဓေသု ဓရန္တေသုပိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ န ဘာဝေတိ, တဿ သဒ္ဓမ္မော အန္တရဟိတော နာမ ဟောတိ ဒေဝဒတ္တာဒီနံ ဝိယ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တဿ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဓမ္မန္တရဓာနံ ကထိတံ. စတုတ္ထပဉ္စမေသု သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝ.

389-391. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'පරිහානිය වෙයි' යනු පුද්ගලයා වශයෙන් පිරිහීමයි. යම් පුද්ගලයෙක් බුදුවරුන් වැඩසිටින කාලයක වුවද සතර සතිපට්ඨානය නොවඩන්නේ ද, දේවදත්ත ආදීන්ට මෙන් ඔහුට සද්ධර්මය අතුරුදන් වූවා නම් වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ඒ පුද්ගලයාටම ධර්මය අතුරුදන් වීම ගැන වදාරන ලදී. සතරවන හා පස්වන සූත්‍රවල සියල්ල පැහැදිලි ය.

၆. ပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පදේස සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၉၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.261] ပဒေသံ ဘာဝိတတ္တာတိ ပဒေသတော ဘာဝိတတ္တာ. စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တေန သတိပဋ္ဌာနာ ပဒေသံ ဘာဝိတာ နာမ ဟောန္တိ.

392. සයවන සූත්‍රයෙහි 'පදේසං භාවිතත්තා' යනු කොටසක් වශයෙන් වැඩූ සිත් ඇති බැවිනි. සතර මඟ හා පල තුනක් උපදවන්නා වූ යෝගියා විසින් සතිපට්ඨාන කොටස් වඩන ලදැයි කියනු ලැබේ.

၇. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සමත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၉၃. သတ္တမေ သမတ္တံ ဘာဝိတတ္တာတိ သမတ္တာ ဘာဝိတတ္တာ. အရဟတ္တဖလံ ဥပ္ပာဒေန္တေန ဟိ သတိပဋ္ဌာနာ သမတ္တံ ဘာဝိတာ နာမ ဟောန္တိ.

393. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සමත්තං භාවිතත්තා' යනු සම්පූර්ණයෙන් වැඩූ බැවිනි. අර්හත් ඵලය උපදවන්නා වූ යෝගියා විසින් සතිපට්ඨානයන් සම්පූර්ණයෙන් වඩන ලදැයි කියනු ලැබේ.

၈-၁၀. လောကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. ලෝක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၉၄-၃၉၆. အဋ္ဌမေ မဟာဘိညတန္တိ ဆန္နံ အဘိညာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿံ လောကံ အဘိဇာနာမီတိ သတတဝိဟာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ထေရော ကိရ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ မုခံ ဓောဝိတွာ သေနာသနေ နိသိန္နော အတီတေ ကပ္ပသဟဿံ, အနာဂတေ ကပ္ပသဟဿံ အနုဿရတိ, ပစ္စုပ္ပန္နေပိ သဟဿံ စက္ကဝါဠာနံ တဿာဝဇ္ဇနဿ ဂတိံ အနုဗန္ဓတိ. ဣတိ သော ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ သဟဿံ လောကံ အဘိဇာနာတိ, အယမဿ သတတဝိဟာရော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

394-396. අටවන සූත්‍රයෙහි 'මහාභිඤ්ඤතං' යනු ෂඩ් අභිඥාවන්ගේ වශයෙන් වදාරන ලදී. 'සහස්සං ලෝකං අභිජානාමි' යනු සතත විහාර වශයෙන් වදාරන ලදී. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ අලුයම අවදි වී, මුහුණ සෝදා, සෙනසුනෙහි වැඩහිඳ අතීත කල්ප දහසක් ද, අනාගත කල්ප දහසක් ද සිහි කරති. වර්තමානයෙහි ද සක්වළ දහසක් උන්වහන්සේගේ ආවර්ජනයට හසුවෙයි. මෙසේ උන්වහන්සේ දිවැසින් ලෝක දහසක් දනිති. මෙය උන්වහන්සේගේ සතත විහාරයයි. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වන සීලට්ඨිති වග්ගය නිමයි.

၄. အနနုဿုတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

4. අනනුස්සුත වග්ග වර්ණනාව

၄၀၁-၄၀၆. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ ပဉ္စမေ ဝိဒိတာ ဝေဒနာတိ ယာ ဝေဒနာ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော တာဝဿ ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ယာ စ ပန ပရိဂ္ဂဟိတေသု ဝတ္ထာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ ဝေဒနာ, တာပိ ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ဝိတက္ကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

401-406. හතරවන වග්ගයෙහි පස්වන සූත්‍රයෙහි 'විදිතා වේදනා' යනු යම් වේදනා විමසීම කොට අර්හත්වයට පැමිණියේ ද, ඔහුට ඒ වේදනාවෝ හටගන්නා විට දත හැකි වෙයි, පවතින විට දත හැකි වෙයි, නැති වී යන විට දත හැකි වෙයි. තවද, පරිග්‍රහ කරන ලද වස්තු අරමුණුවල පවත්නා යම් වේදනාවෝ වෙත් ද, ඒවා ද හටගන්නා විට, පවතින විට සහ නැති වන විට දත හැකි වෙයි. විතර්ක ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි ය.

အနနုဿုတဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන අනනුස්සුත වග්ගය නිමයි.

၅. အမတဝဂ္ဂေါ

5. අමත වග්ගය

၂. သမုဒယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සමුදය සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၀၈. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ [Pg.262] ဒုတိယေ အာဟာရသမုဒယာ ကာယဿ သမုဒယောတိ အာဟာရသမုဒယေန ကာယသမုဒယော. ဧသေဝ နယော သေသေသု. မနသိကာရသမုဒယာတိ ဧတ္ထ ပန ယောနိသောမနသိကာရသမုဒယာ ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မာနံ သမုဒယော, အယောနိသောမနသိကာရသမုဒယာ နီဝရဏဓမ္မာနံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ.

408. පස්වන වග්ගයෙහි දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ආහාර සමුදයා කායසමුදයෝ' යනු ආහාරය ඉපදීමෙන් රූප කය උපදියි යන්නයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'මනසිකාර සමුදයා' යන්නෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය ඉපදීමෙන් බොජ්ඣංග ධර්මයන්ගේ හටගැනීම වෙයි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය ඉපදීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගේ හටගැනීම වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි අරමුණු සහිත සතිපට්ඨානයන් වදාරන ලදී.

၄. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සති සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၀. စတုတ္ထံ သုဒ္ဓိကံ ကတွာ သမုဒယေ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ.

410. හතරවන සූත්‍රයෙහි ශුද්ධ වූ සමුදය ගැන වදාරන ලද්දේ, අවබෝධය ලැබීමට සුදුසු සත්වයන්ගේ අදහස අනුව ය.

၆. ပါတိမောက္ခသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පාතිමොක්ඛසංවර සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၂. ဆဋ္ဌေ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ စတုန္နံ သီလာနံ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ, ဣတရာနိ တီဏိ သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဝတွာ တံ အနုဇာနန္တော အာဟ – ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော နာမ ဆဒွါရရက္ခဏမတ္တမေဝ, အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေနေဝ သမေန ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကံ, ပစ္စယသန္နိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ဣဒမတ္ထန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တကံ. နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ. ယဿ သော ဘိန္နော, အယံ ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဟတ္ထပါဒေ, သေသာနိ ရက္ခိဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယဿ ပန သော အရောဂေါ, အယံ အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဇီဝိတံ, သေသာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကတွာ ရက္ခိတုမ္ပိ သက္ကောတီ’’တိ. တသ္မာ ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ, တေန ပါတိမောက္ခသံဝရေန သံဝုတောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော, ဥပေတော သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော.

412. හයවන සූත්‍රයේ 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො' යන්නෙන් සිව්වැදෑරුම් සීලයන් අතුරින් ශ්‍රේෂ්ඨතම සීලය දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. තිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පවසති: "පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වේ, ඉතිරි තුන 'සීලය' යැයි වදාළ ස්ථානයක් නම් නැත." එසේ පවසා එය අනුමත කරමින් මෙසේ වදාළහ: "ඉන්ද්‍රිය සංවරය යනු දොරටු සය රැක ගැනීම පමණකි. ආජීව පාරිශුද්ධිය යනු ධර්මයෙන් හා සමසමානව ප්‍රත්‍යයන් ලැබීම පමණකි. ප්‍රත්‍යය සන්නිස්සිත සීලය යනු ලැබූ ප්‍රත්‍යයන් මෙලෙස ප්‍රයෝජනවත් යැයි පසක් කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණකි. නියත වශයෙන්ම පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වේ. යමෙකුට එම සීලය බිඳී ගියේ නම්, ඔහු හිස සිඳුණු මිනිසෙකු අතපය රකින්නාක් මෙන් අනෙක් සීලයන් රකින්නේ යැයි නොකිය යුතුය. යමෙකුට එම සීලය නිරෝගීව (සුරැකිව) පවතී නම්, ඔහු හිස නොසිඳුණු මිනිසෙකු ජීවිතය රකින්නාක් මෙන් අනෙක් සීලයන් නැවත යථා තත්ත්වයට පත්කර රැක ගැනීමටත් සමත් වේ." එබැවින් පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වේ. එම පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූයේ යන අර්ථයෙන් 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් යුක්ත වූයේ, එයින් සමන්නාගත වූයේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ အာစာရေန စ ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နော. အဏုမတ္တေသူတိ အပ္ပမတ္တကေသု. ဝဇ္ဇေသူတိ အကုသလဓမ္မေသု. ဘယဒဿာဝီတိ ဘယဒဿီ. သမာဒါယာတိ သမ္မာ အာဒိယိတွာ. သိက္ခဿု သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခာပဒေသု တံ တံ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခ, ယံ [Pg.263] ယံ ပန ကိဉ္စိ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ, တံ တံ သဗ္ဗံ သမ္မာ အာဒါယ သိက္ခဿူတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄) ဝုတ္တော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလမေဝ ကထိတံ.

'ආචාරගෝචරසම්පන්නෝ' යනු ආචාරයෙන් හා ගෝචරයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'අණුමත්තෙසු' යනු ඉතා ස්වල්ප වූ යන්නයි. 'වජ්ජෙසු' යනු අකුසල ධර්මයන්හි යන්නයි. 'භයදස්සාවී' යනු බිය දකින්නා වූ යන්නයි. 'සමාදාය' යනු මැනවින් සමාදන් වී යන්නයි. 'සික්ඛස්සු සික්ඛාපදෙසු' යනු සික්ඛාපදයන්හි ඒ ඒ සික්ඛාපද සමාදන් වී හික්මෙනු, ශික්ෂා පදයන්හි හෝ ශික්ෂා කොටස්හි හික්මිය යුතු යම් වූ හෝ කායික වූ හෝ වාචසික වූ හෝ ශික්ෂාපදයක් වේ ද, ඒ සියල්ල මැනවින් සමාදන් වී හික්මෙනු යන්න මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. මෙහි විස්තරය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි පාතිමොක්ඛ සංවර සීලයම වදාරන ලදී.

၇. ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දුච්චරිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၁၃. သတ္တမေ ကာယသုစရိတဝစီသုစရိတာနိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ, မနောသုစရိတံ ဣတရာနိ တီဏိ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ကထိတံ ဟောတိ. ဣမိနာ နယေန ပဉ္စသတ္တနဝဒသသု ကုသလကမ္မပထေသု ပစ္ဆိမာပိ တယော သီလံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဆဋ္ဌသတ္တမေသု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

413. සත්වන සූත්‍රයෙහි කාය සුචරිතය හා වාචී සුචරිතය පාතිමොක්ඛ සංවර සීලය ලෙස ද, මනෝ සුචරිතය අනෙක් සීලයන් තුන ලෙස ද යනුවෙන් චතුපාරිශුද්ධි සීලය වදාරන ලදී. මෙම ක්‍රමයට අනුව පස්, හත, නවය හා දස කුසල කර්මපථයන්හි අවසාන (මනෝකර්ම) තුන ද සීලය වන බව දත යුතුය. ඉතිරිය පැහැදිලිමය. හයවන හා සත්වන සූත්‍රයන්හි අර්ථය පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

အမတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන අමත වර්ගයයි.

သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සතිපට්ඨාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တံ

4. ඉන්ද්‍රිය සංයුත්තය

၁. သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ

1. සුද්ධික වර්ගය

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සුද්ධික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၇၁. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဿ [Pg.264] ပဌမေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ သတိန္ဒြိယံ ပညိန္ဒြိယန္တိ ဣမာနိ တီဏိ စတုဘူမကကုသလဝိပါကေသု စေဝ ကိရိယာသု စ လဗ္ဘန္တိ. ဝီရိယိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယာနိ စတုဘူမကကုသလေ အကုသလေ ဝိပါကေ ကိရိယာယာတိ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘန္တိ. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ စတုဘူမကသဗ္ဗသင်္ဂါဟကဓမ္မပရိစ္ဆေဒဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

471. ඉන්ද්‍රිය සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි සද්ධින්ද්‍රිය, සතින්ද්‍රිය හා පඤ්ඤින්ද්‍රිය යන මෙම තුන චතුභූමක කුසල විපාකයන්හි මෙන්ම ක්‍රියාවන්හි ද ලැබෙයි. වීරියින්ද්‍රිය හා සමාධින්ද්‍රිය යන දෙක චතුභූමක කුසල, අකුසල, විපාක හා ක්‍රියා යන සියල්ලෙහිම ලැබෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රය චතුභූමක සියලු ධර්මයන් එක්තැන් කොට දක්වන ධර්ම පරිච්ඡේදයක් වශයෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය.

၇. ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දෙවන සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၇၇. သတ္တမေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ နပ္ပဇာနန္တီတိ ဒုက္ခသစ္စဝသေန န ပဇာနန္တိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တီတိ သမုဒယသစ္စဝသေန န ပဇာနန္တိ. ဧဝံ နိရောဓံ နိရောဓသစ္စဝသေန, ပဋိပဒံ မဂ္ဂသစ္စဝသေနာတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

477. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධින්ද්‍රියං නප්පජානන්ති' යනු දුක්ඛ සත්‍යයක් වශයෙන් නොදන්නා බවයි. 'සද්ධින්ද්‍රිය සමුදයං නප්පජානන්ති' යනු සමුදය සත්‍යයක් වශයෙන් නොදන්නා බවයි. එසේම නිරෝධය නිරෝධ සත්‍යයක් වශයෙන් ද, ප්‍රතිපදාව මග්ග සත්‍යයක් වශයෙන් ද (නොදන්නා බවයි). ඉතිරි ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

သုက္ကပက္ခေ ပန အဓိမောက္ခဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ, ပဂ္ဂဟဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယိန္ဒြိယသမုဒယော, ဥပဋ္ဌာနဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သတိန္ဒြိယသမုဒယော, အဝိက္ခေပဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သမာဓိန္ဒြိယသမုဒယော, ဒဿနဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. တထာ ဆန္ဒဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ, ဆန္ဒဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတီတိ ဧဝမ္ပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေသု ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ.

ශුක්ල පක්ෂයෙහි (කුසල පක්ෂයෙහි) අධිමොක්ඛය (තීරණය කිරීම) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සද්ධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම වෙයි. ප්‍රග්‍රහය (උත්සාහය) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් වීරියින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, එළඹ සිටීම හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සතින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, නොවිසිරීම (එකාග්‍රතාව) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සමාධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, දැකීම (ප්‍රඥාව) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් පඤ්ඤින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද වෙයි. එසේම ඡන්දය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සද්ධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, ඡන්දය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් වීරිය, සති, සමාධි හා පඤ්ඤින්ද්‍රියයන්ගේ ඉපදීම ද වෙයි. මනසිකාරය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සද්ධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, මනසිකාරය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් වීරිය, සති, සමාධි හා පඤ්ඤින්ද්‍රියයන්ගේ ඉපදීම ද වෙයි යනුවෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. පිළිවෙළින් එන මෙම සූත්‍ර හයෙහිම වදාරන ලද්දේ චතුරාර්ය සත්‍යයම වේ.

၈. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දට්ඨබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၇၈. အဋ္ဌမေ ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသူတိအာဒိ ဣမေသံ ဣန္ဒြိယာနံ သဝိသယေ ဇေဋ္ဌကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု ‘‘နက္ခတ္တံ [Pg.265] ကီဠိဿာမာ’’တိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယဿ, တတိယဿ, စတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရော, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဧဝမေဝ သဒ္ဓါပဉ္စမကေသု ဣန္ဒြိယေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တီတိ.

478. අටවැනි සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය කොතැනක දැකිය යුතුද? සතර සෝතාපත්ත්‍යංගයන්හිය' යනාදිය වදාරන ලද්දේ, මෙම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තම තමන්ගේ විෂයයෙහි ඇති ප්‍රමුඛත්වය (ජෙට්ඨකභාවය) පෙන්වීම පිණිසය. එය මෙසේ පැහැදිලි කළ යුතුය: රජු පස්වැන්නා වූ මිතුරන් පස්දෙනෙකු හා සිටු පුත්‍රයන් සිවුදෙනෙකු 'අපි නැකත් කෙළියෙහි යෙදෙමු' යි වීදියට බැස, එක් සිටු පුත්‍රයෙකුගේ නිවසකට ගිය කල, සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිටිති. එහිදී නිවෙස් හිමියා පමණක් 'මොවුන්ට කෑ යුතු දෑ, බුදිය යුතු දෑ දෙන්න, සුවඳ මල් හා අබරණ දෙන්න' යැයි තම නිවසෙහි සියල්ල මෙහෙයවයි. දෙවැන්නාගේ, තෙවැන්නාගේ හා සිවුවැන්නාගේ නිවසට ගිය කලද සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිටින අතර ඒ ඒ නිවෙස් හිමියාම නිවසෙහි කටයුතු මෙහෙයවයි. ඉන්පසු සියල්ලටම පසුව රජුගේ මාලිගයට ගිය කල, රජු සෑම තැනකම අධිපතියා වුවද, එකල්හි තම මාලිගය තුළදී 'මොවුන්ට සංග්‍රහ කටයුතු සම්පාදනය කරන්න' යැයි විධාන කරයි. එලෙසම, ශ්‍රද්ධාදී පස් ඉන්ද්‍රියයන් වූ එම මිතුරන් පස්දෙනා එක් වීදියකට බසින්නාක් මෙන් එකම අරමුණක උපදින කල්හි ද, පළමුවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා පමණක් කටයුතු සම්පාදනය කරන්නාක් මෙන්, සෝතාපත්ත්‍යංගයන්ට පැමිණි කල්හි අධිමොක්ඛ (තීරණය කිරීමේ) ලක්ෂණය ඇති ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුව යන්නෝ වෙති. දෙවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, සම්මප්පධානයන්ට පැමිණි කල්හි ප්‍රග්ගහ (වීර්යය දැරීමේ) ලක්ෂණය ඇති වීර්යීන්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙස්සෝ එය අනුව යන්නෝ වෙති. තෙවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, සතිපට්ඨානයන්ට පැමිණි කල්හි උපට්ඨාන (එළඹ සිටි) ලක්ෂණය ඇති සතින්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙස්සෝ එය අනුව යන්නෝ වෙති. සිවුවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, ධ්‍යාන හා විමොක්ෂයන්ට පැමිණි කල්හි අවික්ඛේප (නොවිසිරුණු) ලක්ෂණය ඇති සමාධින්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙස්සෝ එය අනුව යන්නෝ වෙති. අවසානයේ රජුගේ මාලිගයට ගිය කල සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට රජුම කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කිරීමේදී ප්‍රජානන (දැනගැනීමේ) ලක්ෂණය ඇති ප්‍රඥේන්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එම ප්‍රඥාව අනුව යන්නෝ වෙති.

၉-၁၀. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ප්‍රථම විභංග සූත්‍රයෙහි වර්ණනාවයි.

၄၇၉-၄၈၀. နဝမေ သတိနေပက္ကေနာတိ ဧတ္ထ နိပကဿ ဘာဝေါ နေပက္ကံ, ပညာယေတံ နာမံ. ကသ္မာ ပန သတိဘာဇနေ ပညာ ဝုတ္တာတိ? သတိယာ ဗလဝဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဗလဝသတိ ဟိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ စ ပညာသမ္ပယုတ္တာဝ ဗလဝတီ ဟောတိ, န ဝိပ္ပယုတ္တာတိ ပညာသမ္ပယုတ္တသတိံ ဒဿေန္တော [Pg.266] ဧဝမာဟ. စိရကတန္တိ စိရကာလံ ကတံ ဒါနံ ဝါ သီလံ ဝါ ဥပေါသထကမ္မံ ဝါ. စိရဘာသိတန္တိ ‘‘အသုကသ္မိံ ဌာနေ အသုကံ နာမ ဘာသိတ’’န္တိ ဧဝံ စိရကာလေ ဘာသိတံ. ဝေါဿဂ္ဂါရမ္မဏံ ကတွာတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ကတွာ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ဥဒယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂစ္ဆန္တိယာ, ဥဒယဗ္ဗယပရိဂ္ဂဟိကာယာတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဒ္ဓါသတိပညိန္ဒြိယာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ, ဝီရိယိန္ဒြိယံ မိဿကံ, သမာဓိန္ဒြိယံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ ကထိတံ. ဒသမေပိ အယမေဝ ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါတိ.

479-480. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'සතිනේපක්කේන' යන්නෙහි නිපුණ බව 'නේපක්ක' නම් වේ. එය ප්‍රඥාවට නමකි. සතිය බෙදා දැක්වීමේදී ප්‍රඥාව වදාරන ලද්දේ කුමක් හෙයින්ද? සතියේ බලවත් බව පෙන්වීම පිණිසයි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ බලවත් වූ සතියයි. එය ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ විටම බලවත් වෙයි, ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ විට බලවත් නොවේ. එබැවින් ප්‍රඥා සම්ප්‍රයුක්ත සතිය දක්වමින් මෙසේ වදාලහ. 'චිරකතං' යනු බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද දාන, ශීල හෝ උපෝසථ කර්මයන්ය. 'චිරභාසිතං' යනු 'අසවල් ස්ථානයේදී අසවල් සූත්‍රය හෝ කමටහන මා විසින් පවසන ලද්දේය' යනුවෙන් බොහෝ කලකට පෙර පැවසූ දෑ සිහි කිරීමයි. 'වොස්සග්ගාරම්මණං කරිත්වා' යනු නිර්වාණය අරමුණු කොටගෙන යන්නයි. 'උදයත්ථගාමිනියා' යනු සංස්කාරයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම දක්නා වූ, එනම් උදයබ්බය ඥානයෙන් යුත් යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධා, සති, ප්‍රඥා යන ඉන්ද්‍රියයන් මාර්ගයට පූර්වභාගයේ උපදින ධර්මයන්ය. වීර්යීන්ද්‍රිය මිශ්‍රක වේ. සමාධින්ද්‍රිය උපන් ලෝකෝත්තර එකක් ලෙසම වදාරන ලදි. දසවැනි සූත්‍රයෙහිද මෙම ධර්ම විග්‍රහයම දත යුතුය.

သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවැනි සුද්ධික වර්ගය අවසන් විය.

၂. မုဒုတရဝဂ္ဂေါ

2. මුදුතර වර්ගය

၁. ပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පටිලාභ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၈၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သမ္မပ္ပဓာနေ အာရဗ္ဘာတိ သမ္မပ္ပဓာနေ ပဋိစ္စ, သမ္မပ္ပဓာနေ ဘာဝေန္တောတိ အတ္ထော. သတိန္ဒြိယေပိ ဧသေဝ နယော.

481. දෙවැනි වර්ගයේ පළමුවැනි සූත්‍රයෙහි 'සම්මප්පධානෙ ආරබ්භ' යනු සම්මප්පධානයන් නිසා, සම්මප්පධානයන් වඩමින් යන්න අර්ථයයි. සතින්ද්‍රියෙහිද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

၂. ပဌမသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ප්‍රථම සංඛිත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၈၂. ဒုတိယေ တတောတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. တတော မုဒုတရေဟီတိ တေဟိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ အနာဂါမိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂဿ, တတော မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

482. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'තතො' යන්න විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵල වශයෙන් දත යුතුය. අරහත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයෝ පිරිපුන් වූවාහු වෙති. 'තතො මුදුතරෙහි' යනු එම අරහත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා අනාගාමී මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු (දුබල) බවයි. ඊට වඩා සකෘදාගාමී මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සෝතාපත්ති මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා ධම්මානුසාරී මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සද්ධානුසාරී මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද මෘදු බව දත යුතුය.

တထာ သမတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

එලෙසම පිරිපුන් වූ පංච ඉන්ද්‍රියයෝ අරහත් මාර්ග ඉන්ද්‍රියයෝ නම් වෙති. ඊට වඩා අනාගාමී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා සකෘදාගාමී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා සෝතාපත්ති මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා ධම්මානුසාරී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා සද්ධානුසාරී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද දත යුතුය.

သမတ္တာနိ [Pg.267] ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဓမ္မာနုသာရိသဒ္ဓါနုသာရိနော ပန ဒွေပိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလာ, မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလဝသေန နေသံ နာနတ္တံ ဇာတန္တိ အာဂမနေနပိ မဂ္ဂေနပိ. သဒ္ဓါနုသာရီ ပုဂ္ဂလော ဟိ ဥဒ္ဒိသာပေန္တော ပရိပုစ္ဆန္တော အနုပုဗ္ဗေန မဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, ဓမ္မာနုသာရီ ဧကေန ဝါ ဒွီဟိ ဝါ သဝနေဟိ. ဧဝံ တာဝ နေသံ အာဂမနေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

පිරිපුන් වූ පංච ඉන්ද්‍රියයෝ අරහත් ඵල ඉන්ද්‍රියයෝ නම් වෙති. ඊට වඩා අනාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සකෘදාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සෝතාපත්ති ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ද මෘදු බව දත යුතුය. ධම්මානුසාරී හා සද්ධානුසාරී යන දෙදෙනාම සෝතාපත්ති මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝ වෙති. මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් වශයෙන් ඔවුන් අතර වෙනස ඇති වූයේ ආගමය (ඉගෙනීම) සහ මාර්ගය යන දෙකම නිසාය. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා පෙළ දහම් ඉගෙන ගනිමින්, අර්ථ විමසමින් අනුපිළිවෙළින් මාර්ගයට පැමිණෙයි. ධම්මානුසාරී පුද්ගලයා එක් වරක් හෝ දෙවරක් ඇසීමෙන් මාර්ගයට පැමිණෙයි. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් ඔවුන්ගේ ආගමය (ඉගෙනීම) අනුව ඇති වෙනස දත යුතුය.

ဓမ္မာနုသာရိဿ ပန မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ, သူရံ ဉာဏံ ဝဟတိ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ဆိန္ဒတိ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဝိယ တိခိဏာ အသိဓာရာ. သဒ္ဓါနုသာရိဿ န တဿ ဝိယ မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ, န သူရံ ဉာဏံ ဝဟတိ, သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ဆိန္ဒတိ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဝိယ အတိခိဏာ အသိဓာရာ. ကိလေသက္ခယေ ပန တေသံ နာနတ္တံ နတ္ထိ. အဝသေသာ စ ကိလေသာ ခီယန္တိ.

ධම්මානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ගය තියුණුය, එය මහා ඥානයක් දරයි. එය මුවහත් කළ කඩුවකින් කෙසෙල් කඳක් කපන්නාක් මෙන් අමතර වෙහෙසකින් තොරව ක්ලේශයන් සිඳලයි. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ගය ඔහු මෙන් තියුණු නොවේ, එය මහා ඥානයක් නොදරයි. එය මුවහත් නොකළ කඩුවකින් කෙසෙල් කඳක් කපන්නාක් මෙන් වෙහෙසක් (ප්‍රයෝගයක්) සහිතව ක්ලේශයන් සිඳියි. එහෙත් ක්ලේශයන් ක්ෂය කිරීමේදී ඔවුන් අතර වෙනසක් නැත. සෙසු ක්ලේශයන් ද එලෙසම ක්ෂය වී යයි.

၃. ဒုတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ද්විතීය සංඛිත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၈၃. တတိယေ တတောတိ ဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, အရဟတ္တဖလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော အရဟာ နာမ ဟောတိ. အရဟတ္တဖလတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိဖလိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိဖလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော သောတာပန္နော နာမ ဟောတိ. ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာ ဖလဝေမတ္တတာ ဟောတီတိ ဣန္ဒြိယနာနတ္တေန ဖလနာနတ္တံ, ဖလနာနတ္တေန ပုဂ္ဂလနာနတ္တန္တိ.

483. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'තතො' යන්නෙන් ඵලයන්ගේ වශයෙන් අපාදාන අර්ථය (වෙන්වීම හෝ ඉන් පසුව යන අර්ථය) දත යුතුය. සැබවින්ම මැනවින් සම්පූර්ණ වූ ඉන්ද්‍රිය පහ අර්හත් ඵල ඉන්ද්‍රියයන් නම වේ. අර්හත් ඵලයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා රහතන් වහන්සේ නමකි. අර්හත් ඵලයට වඩා මෘදු වූ ඉන්ද්‍රියයන් අනාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් නම වේ. ඊට වඩා මෘදු වූයේ සකෘදාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ සෝවාන් ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ය. සෝවාන් ඵලයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා සෝවාන් පුද්ගලයා නම වේ. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ප්‍රභේදය අනුව ඵලයන්ගේ ප්‍රභේදය ඇතිවන බවත්, ඵලයන්ගේ ප්‍රභේදය අනුව පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රභේදය ඇතිවන බවත් මෙයින් අදහස් කෙරේ.

၄. တတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. තෙවන සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၈၄. စတုတ္ထေ ပရိပူရံ ပရိပူရကာရီ အာရာဓေတီတိ ပရိပူရံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ကရောန္တော အရဟတ္တဖလံ အာရာဓေတိ. ပဒေသံ ပဒေသကာရီတိ အဝသေသေ တယော ပဒေသမဂ္ဂေ ကရောန္တော ပဒေသံ ဖလတ္တယမတ္တမေဝ အာရာဓေတိ. ဣတိ ဣမေသု စတူသုပိ သုတ္တေသု မိဿကာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ.

484. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'පරිපූරං පරිපූරකාරී ආරාධේති' යනු සම්පූර්ණ වූ අර්හත් මාර්ගය වඩන පුද්ගලයා අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරයි යන්නයි. 'පදේසං පදේසකාරී' යනු ඉතිරි පහළ මාර්ග තුනෙන් එක් කොටසක් පමණක් වඩන පුද්ගලයා එම පහළ ඵල තුනෙන් එක් කොටසක් පමණක් සාක්ෂාත් කරයි යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර සතරෙහිම මිශ්‍ර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ගැන වදාරන ලදී.

၅-၇. ပဌမဝိတ္ထာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-7. ප්‍රථම විත්ථාර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၄၈၅-၄၈၇. ပဉ္စမေ [Pg.268] တတော မုဒုတရေဟီတိ ဝိပဿနာဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

485-487. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'තතො මුදුතරේහි' යන්න විදර්ශනාවෙහි වශයෙන් අපාදාන අර්ථයෙන් දත යුතුය. සැබවින්ම සම්පූර්ණ වූ ඉන්ද්‍රිය පහ අර්හත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් වේ. ඊට වඩා මෘදු වූයේ අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ උපහච්චපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ අසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ සසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයාගේ ද විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් වේ.

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ အရဟတ္တမဂ္ဂေယေဝ ဌတွာ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ. အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ပဌမအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဒုတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ တတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ. အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနောပိ ဧတေဝ ပဉ္စ ဇနာ.

මෙම විෂයයෙහි අර්හත් මාර්ගයෙහිම පිහිටා අපාදාන (වෙන්වීම්) පහක් වෙන්කර දත යුතුය. අර්හත් මාර්ගයෙහි විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ පළමු අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ දෙවන අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ය, ඊට වඩා මෘදු වූයේ තෙවන අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ය, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උපහච්චපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ය, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. අසංඛාරපරිනිබ්බායී හා සසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයන් ද මේ පස් දෙනා අතරම වෙති.

ဣဒါနိ တီဏိ နိဿက္ကာနိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေယေဝ ဣန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. တေဟိပိ မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. ဣမေသု ပန တီသုပိ သုတ္တေသု ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ.

දැන් තවත් අපාදාන (වෙන්වීම්) තුනකි. සකෘදාගාමී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ සෝවාන් මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් ය. සෝවාන් මාර්ගයෙහිම ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ ධම්මානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊටත් වඩා මෘදු වූයේ සද්ධානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් ය. සයවන හා සත්වන සූත්‍ර පූර්වයේ කී පරිදිමය. මෙම සූත්‍ර තුනෙහිම පූර්වභාග විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ම වදාරන ලදී.

၈. ပဋိပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පටිපන්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၈၈. အဋ္ဌမေ တတော မုဒုတရေဟီတိ မဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ ပါဠိယံ ဝုတ္တမေဝ. ဗာဟိရောတိ ဣမေဟိ အဋ္ဌဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ ဗဟိဘူတော. ပုထုဇ္ဇနပက္ခေ ဌိတောတိ ပုထုဇ္ဇနကောဋ္ဌာသေ ဌိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ လောကုတ္တရာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ.

488. අටවන සූත්‍රයෙහි 'තතො මුදුතරේහි' යන්න මාර්ග හා ඵලයන්ගේ වශයෙන් අපාදාන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එය පාළියෙහි වදාළ පරිදිමය. 'බාහිරො' යනු මෙම අෂ්ටාර්ය පුද්ගලයන්ගෙන් බැහැර වූ තැනැත්තායි. 'පුථුජ්ජනපක්ඛේ ඨිතො' යනු පෘථග්ජන කොටසෙහි රැඳී සිටින තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙහි ලෝකෝත්තර ඉන්ද්‍රියයන්ම වදාරන ලදී.

၉-၁၀. သမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. සම්පන්න සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၄၈၉-၄၉၀. နဝမေ [Pg.269] ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော. ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တဒွယေ မိဿကာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနီတိ.

489-490. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො' යනු සම්පූර්ණ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. දසවන සූත්‍රය ඉතා පැහැදිලිය. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි මිශ්‍ර වූ ඉන්ද්‍රියයන් වදාරන ලදී.

မုဒုတရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන මුදුතර වර්ගය අවසන් විය.

၃. ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

3. ඡළින්ද්‍රිය වර්ගය.

၂. ဇီဝိတိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ජීවිතින්ද්‍රිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၉၂. တတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ ဣတ္ထိန္ဒြိယန္တိအာဒီသု ဣတ္ထိဘာဝေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ. ပုရိသဘာဝေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ပုရိသိန္ဒြိယံ. ဇီဝိတေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. အတ္ထုပ္ပတ္တိကံ ကိရေတံ သုတ္တံ. သံဃမဇ္ဈသ္မိဉှိ ‘‘ကတိ နု ခေါ ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနီ’’တိ ကထာ ဥဒပါဒိ, အထ ဘဂဝါ ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနိ ဒဿေန္တော တီဏိမာနိ ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ.

492. තෙවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ඉත්ථින්ද්‍රියං' යනාදී තැන්හි ස්ත්‍රී භාවයෙහි අධිපති බව (ඉන්ද්‍ර බව) සිදු කරන බැවින් 'ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. පුරුෂ භාවයෙහි අධිපති බව සිදු කරන බැවින් 'පුරුෂ ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. ජීවිතයෙහි (සහජාත රූප නාම ධර්ම රැකීමෙහි) අධිපති බව සිදු කරන බැවින් 'ජීවිත ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. මෙම සූත්‍රය කරුණු යෙදුණු අවස්ථාවක් නිමිත්ත කොට වදාරන ලද්දකි. සංඝයා මැද "සංසාර චක්‍රයට හේතු වන ඉන්ද්‍රියයන් කොපමණද?" යන සාකච්ඡාවක් ඇති විය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ඉන්ද්‍රියයන් පෙන්වා දෙනු පිණිස "මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය තුනකි" යනාදිය වදාළ සේක.

၃. အညိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අඤ්ඤින්ද්‍රිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၉၃. တတိယေ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အဇာနိတပုဗ္ဗံ ဓမ္မံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ပဋိပန္နဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. အညိန္ဒြိယန္တိ တေသံယေဝ ဉာတဓမ္မာနံ အာဇာနနာကာရေန သောတာပတ္တိဖလာဒီသု ဆသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝီသု အရဟတ္တဖလဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. တတ္ထ တတ္ထ တေန တေနာကာရေန ဥပ္ပန္နဿ ဉာဏဿေဝေတံ အဓိဝစနံ. ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အတ္ထုပ္ပတ္တိကမေဝ. သံဃမဇ္ဈသ္မိဉှိ ‘‘ကတိ နု ခေါ လောကုတ္တရိန္ဒြိယာနီ’’တိ ကထာ ဥဒပါဒိ, အထ ဘဂဝါ တာနိ ဒဿေန္တော တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနီတိအာဒိမာဟ.

493. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං' යනු "නොදන්නා ලද මුල් ඇති මේ සංසාරයෙහි මීට පෙර කිසිදා අවබෝධ නොකළ සතර සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරගන්නෙමි" යි පිළිපන් පුද්ගලයාට සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයෙහි උපදින ඉන්ද්‍රියයි. 'අඤ්ඤින්ද්‍රියං' යනු එම අවබෝධ කළ ධර්මයන්ම නැවත අවබෝධ කරන ආකාරයෙන් සෝවාන් ඵලයේ සිට මාර්ග හා ඵල ස්ථාන හයක උපදින ඉන්ද්‍රියයි. 'අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං' යනු සියල්ල අවබෝධ කළ රහතන් වහන්සේලාගේ අර්හත් ඵල ධර්මයන්හි උපදින ඉන්ද්‍රියයි. ඒ ඒ තැන්හි ඒ ඒ ආකාරයෙන් උපදින ඥානයටම මෙය නමකි. මෙම සූත්‍රය ද කරුණු යෙදුණු අවස්ථාවක් නිමිත්ත කොට වදාරන ලද්දකි. සංඝයා මැද "ලෝකෝත්තර ඉන්ද්‍රියයන් කොපමණද?" යන කතාවක් ඇති විය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා පෙන්වා දෙනු පිණිස "මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය තුනකි" යනාදිය වදාළ සේක.

၄. ဧကဗီဇီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ඒකබීජී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၉၄. စတုတ္ထေ တတော မုဒုတရေဟီတိ ဝိပဿနတော နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ [Pg.270] အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ. ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဌတွာ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ.

494. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'තතො මුදුතරේහි' යන්න විදර්ශනාවෙහි වශයෙන් අපාදාන අර්ථයෙන් දත යුතුය. සම්පූර්ණ වූ ඉන්ද්‍රිය පහ අර්හත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් වේ. ඊට වඩා මෘදු වූයේ අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ උපහච්චපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ අසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ සසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. මෙහි ද පූර්ව ක්‍රමයෙන්ම අර්හත් මාර්ගයෙහි පිහිටා අපාදාන පහක් වෙන් කළ යුතුය.

ယထာ ပန ပုရိမနယေ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ဌတွာ တီဏိ နိဿက္ကာနိ, ဧဝမိဓ ပဉ္စ နီဟရိတဗ္ဗာနိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ စ တေဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ဧကဗီဇိအာဒီနံ မဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ.

පෙර ක්‍රමයේදී සකෘදාගාමී මාර්ගයෙහි පිහිටා අපාදාන තුනක් වෙන් කළා සේ, මෙහි පහක් වෙන් කළ යුතුය. සකෘදාගාමී මාර්ගයෙහි විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ සෝවාන් මාර්ග විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. සෝවාන් මාර්ගයෙහි එම විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ ඒකබීජී ආදී පුද්ගලයන්ගේ මාර්ග විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය.

ဧတ္ထ စ ဧကဗီဇီတိအာဒီသု ယော သောတာပန္နော ဟုတွာ ဧကမေဝ အတ္တဘာဝံ ဇနေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ ဧကဗီဇီ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဧကဗီဇီ, ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော ဧကညေဝ မာနုသကံ ဘဝံ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဧကဗီဇီ’’တိ (ပု. ပ. ၃၃).

මෙහි 'ඒකබීජී' යනාදී තැන්හි, යම් සෝවාන් පුද්ගලයෙක් එක් ආත්ම භවයක් පමණක් ජනිත කරවා රහත් බවට පත් වේ ද, ඔහු 'ඒකබීජී' නම් වේ. ධර්මයෙහි වදාළ පරිදි: "මහණෙනි, ඒකබීජී පුද්ගලයා කවරේ ද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය වීමෙන් සෝවාන් වූයේ, අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තේ, නියත වූයේ, සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේ වෙයි. ඔහු එක් මිනිස් භවයක පමණක් සැරිසරා දුකෙහි කෙළවර කරයි. මොහු 'ඒකබීජී' පුද්ගලයා යයි කියනු ලැබේ."

ယော ပန ဒွေ တယော ဘဝေ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ကောလံကောလော နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ကောလံကောလော. ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ကုလာနိ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ကောလံကောလော’’တိ (ပု. ပ. ၃၂). တတ္ထ ကုလာနီတိ ဘဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ’’တိ ဣဒံ ဒေသနာမတ္တမေဝ, ယာဝ ဆဋ္ဌဘဝါ သံသရန္တော ပန ကောလံကောလောဝ ဟောတိ.

තවද, යමෙක් භව දෙකක් හෝ තුනක් සසර සැරිසරා දුක් කෙළවර කෙරේද, ඔහු 'කෝලංකෝල' නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: "කෝලංකෝල පුද්ගලයා කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය වීමෙන් සෝතාපන්න වේ, අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි, නියත වූයේ සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේ වෙයි. ඔහු (මිනිස්) කුල දෙකක හෝ තුනක සැරිසරා සසර ගොස් දුක් කෙළවර කරයි. මේ පුද්ගලයා 'කෝලංකෝල' යැයි කියනු ලැබේ." එහි 'කුල' යනු භවයන් යැයි දත යුතුය. 'දෙකක් හෝ තුනක්' යනු දේශනා මාත්‍රයක් පමණි. සැබවින්ම සවන භවය දක්වා සසර සැරිසරන්නා ද 'කෝලංකෝල' ම වේ.

ယဿ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမာ ဥပပတ္တိ, အဋ္ဌမံ ဘဝံ နာဒိယတိ, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သတ္တက္ခတ္တုပရမော. ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော သတ္တက္ခတ္တုံ ဒေဝေ စ မနုဿေ စ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ (ပု. ပ. ၃၁).

යමෙකුට උපරිම වශයෙන් සත් වරක් උපත ලැබීමක් වේද, අටවන භවයක් ඔහු විසින් පිළි නොගනු ලබයිද, ඔහු 'සත්තක්ඛත්තුපරම' නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: "සත්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය වීමෙන් සෝතාපන්න වේ, අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි, නියත වූයේ සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේ වෙයි. ඔහු දෙවියන් අතර හා මිනිසුන් අතර සත් වරක් සැරිසරා සසර ගොස් දුක් කෙළවර කරයි. මේ පුද්ගලයා 'සත්තක්ඛත්තුපරම' යැයි කියනු ලැබේ."

ဘဂဝတာ [Pg.271] ဂဟိတနာမဝသေနေဝ စေတာနိ တေသံ နာမာနိ. ‘‘ဧတ္တကဉှိ ဌာနံ ဂတော ဧကဗီဇီ နာမ ဟောတိ, ဧတ္တကံ ကောလံကောလော, ဧတ္တကံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ ဘဂဝတာ ဧတေသံ နာမံ ဂဟိတံ. နိယမတော ပန ‘‘အယံ ဧကဗီဇီ, အယံ ကောလံကောလော, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ နတ္ထိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලද නාමයන්ගේ බලයෙන්ම ඔවුන්ට මේ නම් ලැබී ඇත. "මෙපමණ තැනකට (භවයකට) පැමිණි තැනැත්තා 'ඒකබීජී' නම් වේ, මෙපමණක් 'කෝලංකෝල' වේ, මෙපමණක් 'සත්තක්ඛත්තුපරම' වේ" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඔවුන්ගේ නම් තබන ලදී. එහෙත් නියමයක් වශයෙන් "මොහු ඒකබීජී ම ය, මොහු කෝලංකෝල ම ය, මොහු සත්තක්ඛත්තුපරම ම ය" යන්නක් නැත.

ကော ပန နေသံ ဧတံ ပဘေဒံ နိယမေတီတိ? ကေစိ ပန ထေရာ ‘‘ပုဗ္ဗဟေတု နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ကေစိ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ’’, ကေစိ ‘‘ဥပရိမ တယော မဂ္ဂါ’’, ကေစိ ‘‘တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ’’တိ. တတ္ထ ‘‘ပုဗ္ဗဟေတု နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေ ပဌမမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယော ကတော နာမ ဟောတိ, ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ အနုပနိဿယာ ဥပ္ပန္နာတိ ဝစနံ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ နိရတ္ထကတာ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ နိယမေန္တီ’’တိ ဝါဒေ ပဌမမဂ္ဂေ အနုပ္ပန္နေဝ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပန္နာတိ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေါ ပန ယုဇ္ဇတိ. သစေ ဟိ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ ဗလဝတီ ဟောတိ, ဧကဗီဇီ နာမ ဟောတိ, တတော မန္ဒတရာယ ကောလံကောလော, တတော မန္ဒတရာယ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ.

මොවුන්ගේ මේ ප්‍රභේදය තීරණය කරන්නේ කවුරුන්ද? ඇතැම් තෙරවරු "පෙර හේතුව තීරණය කරයි" යැයි පවසති. ඇතැම්හු "පළමු මග (සෝතාපත්ති මග්ගය)" කියාද, ඇතැම්හු "ඉහළ මග තුන" කියාද, ඇතැම්හු "මග තුනට අදාළ විපස්සනාව" කියාද පවසති. එහි "පෙර හේතුව තීරණය කරයි" යන වාදයේදී, පළමු මගට උපනිශ්‍රය වූ බවක් කියවේ; එවිට ඉහළ මග තුන උපනිශ්‍රය රහිතව උපදින්නේය යන මතය පැමිණේ. "පළමු මග තීරණය කරයි" යන වාදයේදී, ඉහළ මග තුනෙහි නිරර්ථක බවක් පැමිණේ. "ඉහළ මග තුන තීරණය කරයි" යන වාදයේදී, පළමු මග නූපදවාම ඉහළ මග තුන උපදින්නේය යන මතය පැමිණේ. "මග තුනට අදාළ විපස්සනාව තීරණය කරයි" යන වාදය සුදුසු වේ. ඉදින් ඉහළ මග තුනෙහි විපස්සනාව බලවත් වේ නම්, ඔහු 'ඒකබීජී' නම් වේ. එයට වඩා මඳක් දුබල විපස්සනාවකින් 'කෝලංකෝල' වේ. එයටත් වඩා මඳක් දුබල විපස්සනාවකින් 'සත්තක්ඛත්තුපරම' වේ.

ဧကစ္စော ဟိ သောတာပန္နော ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယော ဟောတိ ဝဋ္ဋာဘိရတော ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ ဝိစရတိ သန္ဒိဿတိ. အနာထပိဏ္ဍိကော သေဋ္ဌိ, ဝိသာခါ ဥပါသိကာ, စူဠရထမဟာရထာ ဒေဝပုတ္တာ, အနေကဝဏ္ဏော ဒေဝပုတ္တော, သက္ကော ဒေဝရာဇာ, နာဂဒတ္တော ဒေဝပုတ္တောတိ ဣမေ ဟိ ဧတ္တကာ ဇနာ ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယာ ဝဋ္ဋာဘိရတာ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဆ ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌေ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, ဣမေ ဣဓ န ဂဟိတာ. န ကေဝလဉ္စိမေ, ယောပိ မနုဿေသုယေဝ သတ္တက္ခတ္တုံ သံသရိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, ယောပိ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော ဒေဝေသုယေဝ သတ္တက္ခတ္တုံ အပရာပရံ သံသရိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, ဣမေပိ ဣဓ န ဂဟိတာ. ကာလေန ဒေဝေ, ကာလေန မနုဿေ သံသရိတွာ ပန အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တောဝ ဣဓ ဂဟိတော. တသ္မာ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ ဣဒံ ဣဓဋ္ဌကဝေါကိဏ္ဏသုက္ခဝိပဿကဿ နာမံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ඇතැම් සෝතාපන්න කෙනෙක් වෘත්තය (සංසාරය) කෙරෙහි අදහස් ඇත්තෝ වෙති, සසරෙහි ඇලී නැවත නැවතත් සසරෙහිම හැසිරෙන බව පෙනේ. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා, විශාඛා උපාසිකාව, චූළරථ මහාරථ දිව්‍ය පුත්‍රයන්, අනේකවර්ණ දිව්‍ය පුත්‍රයා, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා, නාගදත්ත දිව්‍ය පුත්‍රයා යන මේ ජනයා සංසාරයට ප්‍රිය වූ, සසරෙහි ඇලුනු අය වී, පළමු දෙව්ලොව සිට ආරම්භ කොට දිව්‍ය ලෝක හයෙහිම සැරිසරා අකනිට්ඨ භවයෙහි පිහිටා පිරිනිවන් පාන්නාහ. මොවුන් මෙහි (සත්තක්ඛත්තුපරම නිර්දේශයෙහි) ගනු නොලැබේ. මොවුන් පමණක් නොව, මිනිස් ලොවම සත් වරක් සැරිසරා අර්හත් වූවද, දිව්‍ය ලෝකයේම සත් වරක් නැවත නැවත සැරිසරා අර්හත් වූවද, මොවුන්ද මෙහි ගනු නොලැබේ. වරක් දෙව්ලොව, වරක් මිනිස් ලොව වශයෙන් මාරුවෙන් මාරුවට සැරිසරා අර්හත් භාවයට පැමිණෙන්නාම මෙහි ගනු ලැබේ. එබැවින් 'සත්තක්ඛත්තුපරම' යන මේ නාමය මෙහි කාම භවයෙහි පිහිටි, ධ්‍යාන සමාපත්ති රහිත ශුෂ්ක විපස්සක සෝතාපන්නයන් උදෙසා වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

ဓမ္မာနုသာရီ သဒ္ဓါနုသာရီတိ ဧတ္ထ ပန ဣမသ္မိံ သာသနေ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ဒွေ ဓုရာနိ, ဒွေ သီသာနိ, ဒွေ အဘိနိဝေသာ – သဒ္ဓါဓုရံ, ပညာဓုရံ[Pg.272], သဒ္ဓါသီသံ, ပညာသီသံ, သဒ္ဓါဘိနိဝေသော, ပညာဘိနိဝေသောတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ‘‘သစေ သဒ္ဓါယ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, နိဗ္ဗတ္တေဿာမိ လောကုတ္တရမဂ္ဂ’’န္တိ သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, သော မဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓါနုသာရီ နာမ ဟောတိ. ဖလက္ခဏေ ပန သဒ္ဓါဝိမုတ္တော နာမ ဟုတွာ ဧကဗီဇီ ကောလံကောလော သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ တိဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ဧကေကော ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓဘာဝံ အာပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဓါဓုရေန ဒွါဒသ ဇနာ ဟောန္တိ.

'ධම්මානුසාරී සද්ධානුසාරී' යන මෙහි, මේ ශාසනයෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවන්නාට ධුර දෙකක්, ප්‍රධාන කරුණු (සීස) දෙකක්, අභිනිවේස දෙකක් ඇත. එනම් සද්ධා ධුරය සහ පඤ්ඤා ධුරය; සද්ධා ප්‍රධානත්වය සහ පඤ්ඤා ප්‍රධානත්වය; සද්ධා අභිනිවේසය සහ පඤ්ඤා අභිනිවේසය යනුවෙනි. එහි යම් භික්ෂුවක් "ඉදින් ශ්‍රද්ධාවෙන් ලෝකෝත්තර මග ඉපදවිය හැකිනම්, මම එය උපදවන්නෙමි" යි ශ්‍රද්ධාව ධුරය කොට සෝතාපත්ති මග උපදවයිද, ඔහු මග්ග ක්ෂණයේදී 'සද්ධානුසාරී' නම් වේ. ඵල ක්ෂණයේදී ඔහු 'සද්ධා විමුක්ත' නම් වී, ඒකබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වෙයි. එහි එකක් එකක් පාසා දුක්ඛා පටිපදා ආදී වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වන බැවින්, සද්ධා ධුරයෙන් සෝතාපන්නයෝ දොළොස් දෙනෙක් වෙති.

ယော ပန ‘‘သစေ ပညာယ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, နိဗ္ဗတ္တေဿာမိ လောကုတ္တရမဂ္ဂ’’န္တိ ပညံ ဓုရံ ကတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, သော မဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရီ နာမ ဟောတိ. ဖလက္ခဏေ ပန ပညာဝိမုတ္တော နာမ ဟုတွာ ဧကဗီဇိအာဒိဘေဒေန ဒွါဒသဘေဒေါဝ ဟောတိ. ဧဝံ ဒွေ မဂ္ဂဋ္ဌာ ဖလက္ခဏေ စတုဝီသတိ သောတာပန္နာ ဟောန္တီတိ.

යමෙක් "ඉදින් ප්‍රඥාවෙන් ලෝකෝත්තර මග ඉපදවිය හැකිනම්, මම එය උපදවන්නෙමි" යි ප්‍රඥාව ධුරය කොට සෝතාපත්ති මග උපදවයිද, ඔහු මග්ග ක්ෂණයේදී 'ධම්මානුසාරී' නම් වේ. ඵල ක්ෂණයේදී 'ප්‍රඥා විමුක්ත' නම් වී, ඒකබීජී ආදී ප්‍රභේදවලින් යුක්තව කලින් කී දොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රභේදයටම පැමිණේ. මෙසේ මාර්ගයේ සිටි පුද්ගලයන් දෙදෙනෙක්ද (සද්ධානුසාරී, ධම්මානුසාරී), ඵල ක්ෂණයේදී සෝතාපන්නයන් විසි හතර දෙනෙක්ද වෙති.

တိပိဋကတိဿတ္ထေရော ကိရ ‘‘တီဏိ ပိဋကာနိ သောဓေဿာမီ’’တိ ပရတီရံ ဂတော. တံ ဧကော ကုဋုမ္ဗိကော စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌာသိ, ထေရော အာဂမနကာလေ ‘‘ဂစ္ဆာမိ ဥပါသကာ’’တိ အာဟ. ‘‘ကဟံ ဘန္တေ’’တိ? ‘‘အမှာကံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ သန္တိက’’န္တိ. ‘‘န သက္ကာ, ဘန္တေ, မယာ ဂန္တုံ, ဘဒ္ဒန္တံ ပန နိဿာယ မယာ သာသနဿ ဂုဏော ဉာတော, တုမှာကံ ပရမ္မုခါ ကီဒိသံ ဘိက္ခုံ ဥပသင်္ကမာမီ’’တိ? အထ နံ ထေရော အာဟ – ‘‘ယော ဘိက္ခု စတုဝီသတိ သောတာပန္နေ ဒွါဒသ သကဒါဂါမီ အဋ္ဌစတ္တာလီသ အနာဂါမီ ဒွါဒသ အရဟန္တေ ဒဿေတွာ ဓမ္မကထံ ကထေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ဥပဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ.

තිපිටක තිස්ස තෙරණුවෝ "පිටක තුන පිරිසිදු කරන්නෙමි (හදාරන්නෙමි)" යැයි පරතෙරට (දඹදිවට) වැඩි සේක. එක් පවුල් ප්‍රධානියෙක් සිව්පසයෙන් උන්වහන්සේට උපස්ථාන කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ආපසු වඩිනා කල "උපාසකය, මම යන්නෙමි" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, කොහිද වඩින්නේ?" "අපගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා වෙතටයි." "ස්වාමීනි, මට ඒමට නොහැක. එහෙත් ඔබ වහන්සේ නිසා මම ශාසනයේ ගුණය දැනගත්තෙමි. ඔබ වහන්සේ නැති කල මා කෙබඳු භික්ෂුවක් ඇසුරු කළ යුතුද?" එවිට තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ - "යම් භික්ෂුවක් සෝතාපන්නයන් විසි හතර දෙනෙකුද, සකෘදාගාමීන් දොළොස් දෙනෙකුද, අනාගාමීන් සතළිස් අට දෙනෙකුද, රහතන් වහන්සේලා දොළොස් දෙනෙකුද වෙන් වෙන්ව පෙන්වා ධර්ම දේශනා කිරීමට සමත් වේද, එබඳු භික්ෂුවකට උපස්ථාන කිරීම සුදුසුය." මේ සූත්‍රයෙහි විපස්සනාව වදාරන ලදී.

၅-၁၀. သုဒ္ဓကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-10. ශුද්ධක සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

၄၉၅-၅၀၀. ပဉ္စမေ စက္ခု စ တံ စက္ခုဒွါရေ နိဗ္ဗတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အာဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဉ္စာတိ စက္ခုန္ဒြိယံ. သောတိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမသုတ္တဉ္စေဝ ဆဋ္ဌာဒီနိ စ ပဉ္စာတိ ဆ သုတ္တာနိ စတုသစ္စဝသေန ကထိတာနီတိ.

495-500. පස්වන සූත්‍රයෙහි, චක්ඛු ද්වාරයෙහි උපදින ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව යන අර්ථයෙන් ඉන්ද්‍රිය වූයේ 'චක්ඛුන්ද්‍රිය' නම් වේ. සෝතින්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි සහිතය. මේ වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රය ද, හයවැන්නේ සිට ඉතිරි සූත්‍ර පහ ද යන සූත්‍ර හය චතුරාර්ය සත්‍යය පදනම් කරගෙන වදාරන ලදී.

ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන ඡළින්ද්‍රිය වර්ගය නිම විය.

၄. သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

4. සුඛින්ද්‍රිය වර්ගය.

၁-၅. သုဒ္ဓိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-5. ශුද්ධික සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

၅၀၁-၅၀၅. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ [Pg.273] ပဌမေ သုခဉ္စ တံ သဟဇာတာနံ အာဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဉ္စာတိ သုခိန္ဒြိယံ. ဒုက္ခိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယဒေါမနဿိန္ဒြိယာနိ ကာမာဝစရာနေဝ, သောမနဿိန္ဒြိယံ ဌပေတွာ အရူပါဝစရံ သေသံ တေဘူမကံ, ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ စတုဘူမကံ. ဒုတိယာဒီနိ စတ္တာရိ စတုသစ္စဝသေနေဝ ကထိတာနိ.

501-505. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව යන අර්ථයෙන් සහ සැප ස්වභාවය යන අර්ථයෙන් 'සුඛින්ද්‍රිය' නම් වේ. දුක්ඛින්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහිදී සුඛින්ද්‍රිය, දුක්ඛින්ද්‍රිය සහ දෝමනස්සින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රියයන් කාමාවචරම වේ. සෝමනස්සින්ද්‍රිය වනාහි අරූපාවචරය හැර සෙසු භූමි තුනෙහි (කාම, රූප, ලෝකුත්තර) පවතී. උපේක්ඛින්ද්‍රිය සිව් භූමියෙහිම පවතී. දෙවන සූත්‍රයේ සිට සූත්‍ර හතරක් චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන්ම දේශනා කරන ලදී.

၆. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ප්‍රථම විභංග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၀၆. ဆဋ္ဌေ ကာယိကန္တိ ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ. သုခန္တိ အယမဿ သရူပနိဒ္ဒေသော. သာတန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, မဓုရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာယသမ္ဖဿဇန္တိ ကာယသမ္ဖဿတော ဇာတံ. သုခံ သာတန္တိ ဝုတ္တနယမေဝ. ဝေဒယိတန္တိ အယမဿ သဗ္ဗဝေဒနာသာဓာရဏော အညဓမ္မဝိသိဋ္ဌော သဘာဝနိဒ္ဒေသော. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာယိကံ ဝါ စေတသိကံ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန စက္ခာဒယော စတ္တာရော ပသာဒကာယေ ဝတ္ထုံ ကတွာ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ကာယိကန္တိ ဝုတ္တံ. ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ ပန အဒုက္ခမသုခံ နာမ နတ္ထိ.

506. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'කායිකං' යනු කායප්‍රසාදය වස්තු කොට ඇති බවයි. 'සුඛං' යන්නෙන් එහි ස්වරූපය දක්වයි. 'සාතං' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි, එනම් මිහිරි බව යන්නයි. 'කායසම්ඵස්සජං' යනු කායසම්ඵස්සයෙන් හටගත් බවයි. 'සුඛං සාතං' යනු කලින් කී ක්‍රමයමයි. 'වේදයිතං' යනු සියලු වේදනාවන්ට පොදු වූ, ඵස්ස ආදී සෙසු ධර්මයන්ගෙන් වෙන් කොට දක්වන ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ දත යුතුය. 'කායිකං වා චේතසිකං වා' යන්නෙහි වනාහි ඇස ආදී ප්‍රසාද රූප සතර වස්තු කොට ගෙන හටගැනීමේ අර්ථයෙන් 'කායික' යැයි කියනු ලැබේ. කායප්‍රසාදය වස්තු කොට ගත් 'අදුක්ඛමසුඛ' (මැදහත්) වේදනාවක් නම් නැත.

၉. ကဋ္ဌောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කට්ඨෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၀၉. နဝမေ ဒွိန္နံ ကဋ္ဌာနန္တိ ဒွိန္နံ အရဏီနံ. သံဃဋ္ဋနသမောဓာနာတိ သံဃဋ္ဋနေန စေဝ သမောဓာနေန စ. ဥသ္မာတိ ဥသုမာကာရော. တေဇောတိ အဂ္ဂိဓူမော. ဧတ္ထ စ အဓရာရဏီ ဝိယ ဝတ္ထာရမ္မဏံ, ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ ဖဿော, သံဃဋ္ဋော ဝိယ ဖဿသံဃဋ္ဋနံ, အဂ္ဂိ ဝိယ ဝေဒနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဝါ ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ, ဖဿော အဓရာရဏီ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

509. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'ද්වින්නං කට්ඨානං' යනු අරණි කූරු (ගිනි නිපදවන ලී) දෙකක් පිළිබඳවයි. 'සංඝට්ටනසමෝධානා' යනු ගැටීමෙන් හා එක්වීමෙන් යන්නයි. 'උස්මා' යනු උණුසුම් ස්වභාවයයි. 'තේජෝ' යනු ගින්නෙහි රස්නයයි. මෙහිදී යටි අරණි ලීය මෙන් වස්තු අරමුණ ද, උඩු අරණි ලීය මෙන් ඵස්සය ද, ලී දෙකේ ගැටීම මෙන් ඵස්ස-සංඝට්ටනය ද, ගින්න මෙන් වේදනාව ද දත යුතුය. නැතහොත් වස්තු අරමුණ උඩු ලීය මෙන් ද, ඵස්සය යටි ලීය මෙන් ද දත යුතුය.

၁၀. ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. උප්පටිපාටික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၁၀. ဒသမံ ယထာဓမ္မရသေန ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တမ္ပိ ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သေသသုတ္တာနိ ဝိယ အဒေသိတတ္တာ ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ နိမိတ္တန္တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ပစ္စယဝေဝစနာနေဝ. ဒုက္ခိန္ဒြိယဉ္စ ပဇာနာတီတိ ဒုက္ခသစ္စဝသေနေဝ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခိန္ဒြိယသမုဒယန္တိ ကဏ္ဋကေန ဝါ ဝိဒ္ဓဿ မင်္ကုလေန [Pg.274] ဝါ ဒဋ္ဌဿ ပစ္စတ္ထရဏေ ဝါ ဝလိယာ ဖုဋ္ဌဿ ဒုက္ခသဟဂတံ ကာယဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဧတဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ.

510. දසවන සූත්‍රය, ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව පිළිවෙළින් වදාළ ද, මෙම ඉන්ද්‍රිය විභංගයෙහි සෙසු සූත්‍ර මෙන් (සුඛින්ද්‍රිය ආදී වශයෙන්) දේශනා නොකළ බැවින් 'උප්පටිපාටික සූත්‍රය' (අනුපිළිවෙළින් බැහැර වූ සූත්‍රය) යැයි දත යුතුය. එහි 'නිමිත්ත' ආදී සියලු පද ප්‍රත්‍යය සඳහා වූ පර්යාය පද වේ. 'දුක්ඛින්ද්‍රියං ච පජානාති' යනු දුක්ඛ සත්‍යයක් ලෙසම දැනගැනීමයි. 'දුක්ඛින්ද්‍රියසමුදයං' යනු කටු ඇනීමකින් හෝ මකුණන් දෂ්ට කිරීමකින් හෝ ඇතිරිලිවල රැළි ගැටීමකින් හෝ දුක් සහිත කාය විඤ්ඤාණය උපදී ද, එය මෙහි සමුදය යැයි දැනගනී.

ပရတော ဒေါမနဿိန္ဒြိယသမုဒယန္တိအာဒီသုပိ တေသံ တေသံ ကာရဏဝသေနေဝ သမုဒယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝါ ဟိ သင်္ခါရာနံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒီနံ ဝါ သတ္တာနံ ဝိနာသေန ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တေသံ ဝိနာသံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝရသယနေ နိပန္နဿ ဟတ္ထပါဒသမ္ဗာဟနတာလဝဏ္ဋဝါတာဒိသမ္ဖဿေန သုခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဖဿံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ ပန သတ္တသင်္ခါရာနံ မနာပါနံ ပဋိလာဘဝသေန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပဋိလာဘံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. မဇ္ဈတ္တာကာရေန ပန ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သတ္တသင်္ခါရေသု မဇ္ဈတ္တာကာရံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ.

මීළඟට 'දෝමනස්සින්ද්‍රියසමුදයං' ආදී පදයන්හි ද ඒ ඒ කරුණුවලට අනුකූලව සමුදය දත යුතුය. පාත්‍ර සිවුරු ආදී සංස්කාරයන්ගේ හෝ ශිෂ්‍ය පිරිස ආදී සත්ත්වයන්ගේ හෝ විනාශය නිසා දෝමනස්සින්ද්‍රිය උපදී යැයි ද, එම විනාශය එහි සමුදය යැයි ද දැනගනී. ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කොට උතුම් යහනක සැතපෙන කල, අත් පා පිරිමැදීම හා සිහිල් සුළං ස්පර්ශය ආදියෙන් සුඛින්ද්‍රිය උපදී ද, එම ස්පර්ශය එහි සමුදය යැයි දැනගනී. වදාළා වූ ප්‍රකාරයට මනාප වූ සත්ත්ව හා සංස්කාරයන් ලැබීමෙන් සෝමනස්සින්ද්‍රිය උපදී ද, එම ලැබීම එහි සමුදය යැයි දැනගනී. මැදහත් ස්වභාවයෙන් උපේක්ඛින්ද්‍රිය උපදී ද, සත්ත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි පවත්නා එම මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය එහි සමුදය යැයි දැනගනී.

ကတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ, ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိအာဒီသု ပန အယံ ဧကတောဝ ဝိနိစ္ဆယကထာ – ဒုက္ခိန္ဒြိယဉှိ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဥပစာရက္ခဏေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ ပဟီနံ ဟောတိ, ဒေါမနဿာဒီနိ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ. ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ အတိသယနိရောဓတ္တာ အယံ ဈာနေသုယေဝ နိရောဓော ဝုတ္တော. အတိသယနိရောဓော ဟိ တေသံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု, န နိရောဓောယေဝ, နိရောဓောယေဝ ပန ဥပစာရက္ခဏေ, နာတိသယနိရောဓော. တထာ ဟိ နာနာဝဇ္ဇနေ ပဌမဇ္ဈာနုပစာရေ နိရုဒ္ဓဿာပိ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ ဍံသမကသာဒိသမ္ဖဿေန ဝါ ဝိသမာသနုပတာပေန ဝါ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ အန္တောအပ္ပနာယံ. ဥပစာရေ ဝါ နိရုဒ္ဓမ္ပေတံ န သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ပဋိပက္ခေန အဝိဟတတ္တာ. အန္တောအပ္ပနာယံ ပန ပီတိဖရဏေန သဗ္ဗော ကာယော သုခေါက္ကန္တော ဟောတိ, သုခေါက္ကန္တကာယဿ စ သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ပဋိပက္ခေန ဝိဟတတ္တာ. နာနာဝဇ္ဇနေယေဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ ယသ္မာ ဧတံ ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယေပိ ကာယကိလမထေ စိတ္တုပဃာတေ စ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယတ္ထ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ, အပ္ပဟီနာ ဧဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ဝိတက္ကဝိစာရာတိ တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ. န တွေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနေ ပဟီနပစ္စယတ္တာ. တထာ တတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သုခိန္ဒြိယဿ ပီတိသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋ္ဌကာယဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ တတိယဇ္ဈာနေ. တတိယဇ္ဈာနေ ဟိ သုခဿ ပစ္စယဘူတာ [Pg.275] ပီတိ သဗ္ဗသော နိရုဒ္ဓါ. တထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သောမနဿိန္ဒြိယဿ အာသန္နတ္တာ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ ဥပေက္ခာယ အဘာဝေန သမ္မာ အနတိက္ကန္တတ္တာ စ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ. တသ္မာ ‘‘ဧတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ အပရိသေသဂ္ဂဟဏံ ကတံ.

දුක්ඛින්ද්‍රිය කොහිදී ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ ද යන කරුණෙහි මෙම විනිශ්චය කථාවයි: දුක්ඛින්ද්‍රිය ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උපචාර අවස්ථාවේදීම නිරුද්ධ වේ (ප්‍රහීණ වේ). දෝමනස්සාදිය ද්විතීයික ධ්‍යාන ආදියේ උපචාරයන්හිදී නිරුද්ධ වේ. එසේ වුවත්, ධ්‍යානයන්හිදීම මෙය නිරුද්ධ වේ යැයි වදාළේ එහි ඇති විශේෂ (අතිශය) නිරෝධය නිසාය. ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදියේදී සිදුවන්නේ අතිශය නිරෝධයකි, සාමාන්‍ය නිරෝධයක් පමණක් නොවේ. උපචාර අවස්ථාවේ නිරෝධය හුදු නිරෝධයක් පමණි. ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී මැසි මදුරු ආදී ස්පර්ශය නිසා හෝ අසමබර අසුනක් නිසා හෝ වේදනාව උපදින්නට ඉඩ ඇතත්, අප්පනා සමාධිය තුළ එසේ නොවේ. උපචාරයේදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම මැඬ පවත්වා නැති බැවින් එය මැනවින් නිරුද්ධ වූවක් නොවේ. එහෙත් අප්පනාවේදී ප්‍රීතිය මුළු කය පුරා පැතිර යන බැවින් කය සැපයට පත් වේ, එවිට දුක්ඛින්ද්‍රිය සම්පූර්ණයෙන්ම නිරුද්ධ වේ. ද්විතීයික ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ දෝමනස්සින්ද්‍රිය පවා විතක්ක විචාර පවතින තාක් කයේ විඩාව හෝ සිතේ පීඩාව ඇති වූ විට උපදින්නට ඉඩ ඇත. එහෙත් විතක්ක විචාර නැති තැන එය කිසිසේත් හට නොගනී. ද්විතීයික ධ්‍යානයෙහි ප්‍රත්‍යයන් (විතක්ක විචාර) ප්‍රහීණ බැවින් එහිදී එය හට නොගනී. එසේම තෘතීයක ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ සුඛින්ද්‍රිය පවා ප්‍රීතිය නිසා හටගත් ප්‍රණීත රූප ස්පර්ශ වූ කය ඇති තැනැත්තාට හටගන්නට ඉඩ ඇතත්, තෘතීයක ධ්‍යානය තුළ එය සිදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, එහිදී සැපයට හේතු වන ප්‍රීතිය සහමුලින්ම නිරුද්ධ බැවිනි. එමෙන්ම චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ සෝමනස්සින්ද්‍රිය පවා ආසන්න බව නිසාත්, අප්පනාවට පත් උපේක්ෂාව නැති බැවිනුත් හටගත හැකි වුවද, චතුර්ථ ධ්‍යානය තුළ හට නොගනී. එබැවින් 'මෙහි උපන් දුක්ඛින්ද්‍රිය ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ' යැයි ඒ ඒ තැන්හි 'අපරිසේස' (ඉතිරි නැතිව) යන පදය යොදන ලදී.

ယံ ပနေတ္ထ တဒတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပသံဟရတီတိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ အလာဘီ သမာနော ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ, လာဘီ သမာနော သမာပဇ္ဇနတ္ထာယာတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေသု ဒွီသုပိ သုတ္တေသု သမ္မသနဝါရောဝ ကထိတောတိ.

මෙහි 'ඒ සඳහා සිත යොමු කරයි' යැයි වදාළේ, ධ්‍යානය නොලැබූවෙක් නම් එය උපදවා ගැනීම පිණිසත්, ධ්‍යානය ලැබූවෙක් නම් එයට සමවැදීම පිණිසත් සිත මෙහෙයවන බවයි. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහිම 'සම්මසන වාරය' (විදර්ශනා මගින් පිරිසිඳ දැනීම) පමණක් දේශනා කරන ලදී.

သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන සුඛින්ද්‍රිය වග්ගය නිමාවට පත් විය.

၅. ဇရာဝဂ္ဂေါ

5. ජරා වග්ගය

၁. ဇရာဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ජරාධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၁၁. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပစ္ဆာတပေတိ ပါသာဒစ္ဆာယာယ ပုရတ္ထိမဒိသံ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ပါသာဒဿ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ အာတပေါ ဟောတိ, တသ္မိံ ဌာနေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နောတိ အတ္ထော. ပိဋ္ဌိံ ဩတာပယမာနောတိ ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿပိ ဥပါဒိန္နကသရီရေ ဥဏှကာလေ ဥဏှံ ဟောတိ, သီတကာလေ သီတံ, အယဉ္စ ဟိမပါတသီတသမယော. တသ္မာ မဟာစီဝရံ ဩတာရေတွာ သူရိယရသ္မီဟိ ပိဋ္ဌိံ ဩတာပယမာနော နိသီဒိ.

511. පස්වන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: ‘පච්ඡාතපේති’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, ප්‍රාසාදයේ සෙවණැල්ලෙන් නැගෙනහිර දිශාව වැසී ඇති බැවින් ප්‍රාසාදයේ බටහිර දිශාවට අව්ව වැටේ; එම ස්ථානයේ පනවන ලද උතුම් බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩ සිටින බවයි. ‘පිට්ඨිං ඕතාපයමානෝ’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පවා කර්මජ (උපාදින්නක) ශරීරයට රස්නය ඇති කාලයේ රස්නය ද, සීතල කාලයේ සීතල ද දැනේ; මෙය වනාහි හිම වැටෙන සීතල සමයකි. එබැවින් උන්වහන්සේ සඟළ සිවුර මෑත් කොට සූර්ය රශ්මියෙන් පිටුපස ප්‍රදේශය තවමින් වැඩ සිටියහ.

ကိံ ပန ဗုဒ္ဓရသ္မိယော မဒ္ဒိတွာ သူရိယရသ္မိ အန္တော ပဝိသိတုံ သက္ကောတီတိ? န သက္ကောတိ. ဧဝံ သန္တေ ကိံ တာပေတီတိ? ရသ္မိတေဇံ. ယထေဝ ဟိ ဌိတမဇ္ဈနှိကေ ပရိမဏ္ဍလာယ ဆာယာယ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နဿ ကိဉ္စာပိ သူရိယရသ္မိယော သရီရံ န ဖုသန္တိ, သဗ္ဗဒိသာသု ပန တေဇော ဖရတိ, အဂ္ဂိဇာလာဟိ ပရိက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဧဝံ သူရိယရသ္မီသု ဗုဒ္ဓရသ္မိယော မဒ္ဒိတွာ အန္တော ပဝိသိတုံ အသက္ကုဏန္တီသုပိ သတ္ထာ တေဇံ တာပေန္တော နိသိန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

බුදුරැස් විනිවිද යමින් සූර්ය රශ්මිය ඇතුළට පැමිණිය හැකි ද? නොහැකිය. එසේ නම් කුමක් තවන්නේ ද? රශ්මියේ තාපය (තේජස) යි. යම්සේ මද්දහන් වේලාවෙහි වෘක්ෂ මූලයක වාඩි වී සිටින්නෙකුට සූර්ය රශ්මිය සෘජුව ශරීරයෙහි නොවැදුණ ද, සියලු දිශාවන්ගෙන් තාපය විහිදේ ද, ගිනි ජාලාවකින් වටවූවාක් මෙන් දැනේ ද, එමෙන්ම සූර්ය රශ්මියට බුදුරැස් මැඩගෙන ඇතුළට පැමිණිය නොහැකි වුවත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි තාපය තවමින් වැඩසිටි බව දත යුතුය.

အနောမဇ္ဇန္တောတိ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မကရဏဝသေန အနုမဇ္ဇန္တော. အစ္ဆရိယံ ဘန္တေတိ ထေရော ဘဂဝတော ပိဋ္ဌိတော မဟာစီဝရံ ဩတာရေတွာ နိသိန္နဿ ဒွိန္နံ [Pg.276] အံသကူဋာနံ အန္တရေ သုဝဏ္ဏာဝဋ္ဋံ ဝိယ ကေသဂ္ဂပ္ပမာဏံ ဝလိယာဝဋ္ဋံ ဒိသွာ – ‘‘ဧဝရူပေပိ နာမ သရီရေ ဇရာ ပညာယတီ’’တိ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ဇရံ ဂရဟန္တော ဧဝမာဟ. ဂရဟနစ္ဆရိယံ နာမ ကိရေတံ.

‘අනෝමජ්ජන්තෝ’ යනු පිට ප්‍රදේශය පිරිමැදීමයි. ‘අච්ඡරියං භන්තේ’ යනු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටුපසින් සඟළ සිවුර මෑත් කොට වැඩ සිටින කල්හි, උන්වහන්සේගේ උරහිස් දෙක අතර රන් පටක් වැනි වූත්, කෙස් අගක් පමණ වූත් කුඩා සම රැළියක් දැක, “මොනතරම් උතුම් ශරීරයක වුවත් ජරාව පෙනේ නේදැයි” හටගත් සංවේගයෙන් යුතුව ජරාවට ගරහමින් මෙසේ පැවසූහ. මෙය ගර්හා කිරීමේ අර්ථයෙන් කරන ලද පුදුම වීමකි.

န စေဝံ ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော တာဝ ပရိသုဒ္ဓေါတိ ယထာ ပကတိယာ ဆဝိဝဏ္ဏော ပရိသုဒ္ဓေါ, န ဧဝမေတရဟီတိ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ. တထာဂတဿ ဟိ ဒဟရကာလေ သင်္ကုသတသမဗ္ဘာဟတံ ဥသဘစမ္မံ ဝိယ ဝိဟတဝလိကော ကာယော ဟောတိ, တသ္မိံ ဌပိတော ဟတ္ထော ဘဿတေဝ, န သန္တိဋ္ဌတိ, တေလပုဉ္ဆနာကာရပ္ပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. မဟလ္လကကာလေ ပန သိရာဇာလာ မိလာယန္တိ, သန္ဓိပဗ္ဗာနိ သိထိလာနိ ဟောန္တိ, မံသံ အဋ္ဌိတော မုစ္စိတွာ သိထိလဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဩလမ္ဗတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဧဝရူပံ န ဟောတိ. အညေသံ အပါကဋံ, သန္တိကာဝစရတ္တာ အာနန္ဒတ္ထေရဿေဝ ပါကဋံ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ.

‘න චේවං දානි භන්තේ’ යනාදියෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය පෙර මෙන් නොව දැන් එතරම්ම ප්‍රසන්න නොවන බව පවසමින් කරුණු පැහැදිලි කළහ. තථාගතයන් වහන්සේ තරුණ කාලයෙහි උන්වහන්සේගේ ශරීරය රැලි රහිතව, මනාව සකස් කළ වෘෂභ සමක් මෙන් ඉතා සුමටව තිබුණි. ඒ මත තැබූ අතක් වුවද ලිස්සා යන තරමට එය තෙල් ගෑවාක් මෙන් මෘදු විය. මහලු කල සාමාන්‍ය සත්වයන්ගේ නහර ඉල්පී එයි, සන්ධි ලිහිල් වෙයි, මස් පිඬු ඇටවලින් ගිලිහී තැනින් තැන එල්ලෙයි. බුදුවරයන් වහන්සේලාට මෙය අන් අයට නොපෙනෙන තරම්ය. උන්වහන්සේ සමීපයෙහි නිතර ගැවසෙන බැවින් ආනන්ද තෙරුන්ට පමණක් එය පෙනුණි. එබැවින් උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ.

သိထိလာနိ စ ဂတ္တာနီတိ အညေသံ မုခေ အံသကူဋန္တရေဟိ တေသု တေသု ဌာနေသု ဝလိယော သန္တိဋ္ဌန္တိ, သတ္ထု ပနေတံ နတ္ထိ, ထေရော စ ဒွိန္နံ အံသကူဋာနံ အန္တရေ ဝလိယာဝဋ္ဋကံ ဒိသွာ ဧဝမာဟ. သဗ္ဗာနိ ဝလိယဇာတာနီတိ ဣဒမ္ပိ အတ္တနော ပါကဋဝသေန ဧဝမာဟ – သတ္ထု ပန အညေသံ ဝိယ ဝလိယော နာမ နတ္ထိ. ပုရတော ပဗ္ဘာရော စ ကာယောတိ သတ္ထာ ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော, ဒေဝနဂရေ သမုဿိတသုဝဏ္ဏတောရဏံ ဝိယဿ ကာယော ဥဇုကမေဝ ဥဂ္ဂတော. မဟလ္လကကာလေ ပန ကာယော ပုရတော ဝင်္ကော ဟောတိ, သွာယံ အညေသံ အပါကဋော, သန္တိကာဝစရတ္တာ ပန ထေရဿေဝ ပါကဋော, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဒိဿတိ စ ဣန္ဒြိယာနံ အညထတ္တန္တိ ဣန္ဒြိယာနိ နာမ န စက္ခုဝိညေယျာနိ. ယတော ပန ပကတိယာ ပရိသုဒ္ဓေါ ဆဝိဝဏ္ဏော, ဣဒါနိ န တထာ ပရိသုဒ္ဓေါ, အံသကူဋန္တရေ ဝလိ ပညာယတိ, ဗြဟ္မုဇုကာယော ပုရတော ဝင်္ကော, ဣမိနာဝ ကာရဏေန စက္ခာဒီနဉ္စ ဣန္ဒြိယာနံ အညထတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နယဂ္ဂါဟတော ဧဝမာဟ. ဓီ တံ ဇမ္မိ ဇရေ အတ္ထူတိ လာမကေ ဇရေ ဓီ တံ တုယှံ ဟောတု, ဓိက္ကာရော တံ ဖုသတု. ဗိမ္ဗန္တိ အတ္တဘာဝေါ.

‘සිථිලානි ච ගත්තානි’ යනු අන් අයගේ මුහුණෙහි හා උරහිස් අතර සම රැලි වැටීම් පෙනුණ ද ශාස්තෘන් වහන්සේට එසේ නැත. තෙරුන් වහන්සේ උරහිස් දෙක අතර ඉතා කුඩා රැළියක් දැක මෙසේ පැවසූහ. ‘සබ්බානි වලියජාතානි’ යන්න ද තමන්ට පෙනුණු ආකාරයට පැවසූවකි; ශාස්තෘන් වහන්සේට අන් අය මෙන් රැළි වැටීමක් නැත. ‘පුරතෝ පබ්භාරෝ ච කායෝ’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයෙකු මෙන් ඍජු ශරීරයක් ඇත්තාහ. උන්වහන්සේගේ ශරීරය දිව්‍ය නගරයක ඇති රන් තොරණක් මෙන් ඍජුවම පිහිටා ඇත. නමුත් වයස්ගත වූ කල ශරීරය මදක් ඉදිරියට නැමේ. මෙය අන් අයට පැහැදිලිව නොපෙනෙන නමුත් සමීපව සිටින තෙරුන් වහන්සේට පෙනුණි. ‘දිස්සති ච ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤථත්තං’ යනු ඉන්ද්‍රියයන් ඇසට පෙනෙන දේවල් නොවේ. එහෙත් ශරීර වර්ණය වෙනස් වීම, උරහිසේ රැළි මතුවීම සහ ශරීරය ඉදිරියට නැමීම යන කරුණු අනුව ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ද වෙනසක් සිදුව ඇති බව වටහාගෙන උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ. ‘ධී තං ජම්මි ජරේ’ යනු ලාමක වූ ජරාවට කරන නිග්‍රහයකි. ‘බිම්බං’ යනු ආත්මභාවය හෙවත් ශරීරයයි.

၂. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. උණ්ණාභ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၁၂. ဒုတိယေ [Pg.277] ဂေါစရဝိသယန္တိ ဂေါစရဘူတံ ဝိသယံ. အညမညဿာတိ စက္ခု သောတဿ, သောတံ ဝါ စက္ခုဿာတိ ဧဝံ ဧကံ ဧကဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောတိ. သစေ ဟိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ သမောဓာနေတွာ သောတိန္ဒြိယဿ ဥပနေယျ – ‘‘ဣင်္ဃ တွံ တာဝ နံ ဝဝတ္ထပေဟိ ဝိဘာဝေဟိ ‘ကိန္နာမေတံ အာရမ္မဏ’’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏံ ဝိနာပိ မုခေန အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အရေ, အန္ဓဗာလ, ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ဝဿသတသဟဿမ္ပိ ပရိဓာဝမာနော အညတြ မယာ ကုဟိံ ဧတဿ ဇာနနကံ လဘိဿသိ, တံ အာဟရ, စက္ခုပသာဒေ ဥပနေဟိ, အဟမေတံ အာရမ္မဏံ ဇာနိဿာမိ – ယဒိ ဝါ နီလံ, ယဒိ ဝါ ပီတကံ. န ဟိ ဧသော အညဿ ဝိသယော, မယှမေဝေသော ဝိသယော’’တိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတာနိ အညမညဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောန္တိ နာမ.

512. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘ගෝචරවිසයං’ යනු අරමුණු කරන විෂයයි. ‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස’ යනු ඇස කනෙහි අරමුණ ද, කන ඇසෙහි අරමුණ ද ආදී වශයෙන් එකක් අනෙකකගේ අරමුණ අනුභව නොකරන බවයි. යම් හෙයකින් නිල් ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුතු රූපාරම්මනයක් ගෙන සෝතින්ද්‍රිය වෙත පමුණුවා “මෙය කුමක් දැයි හඳුනාගන්න” යැයි පැවසුවහොත්, එවිට චක්ඛු විඤ්ඤාණය තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් මෙසේ කියනු ඇත: “එම්බා අඥානය, වසර සියයක්, දහසක් හෝ ලක්ෂයක් සෙව්වත් මා හැර අන් කවරෙකුගෙන් මේ රූපය හඳුනාගැනීමට හැකි වේද? එය චක්ඛු ප්‍රසාදය වෙත ගෙනෙන්න, එවිට එය නිල් ද කහ ද කියා මා පවසන්නම්. මෙය අන් අයගේ විෂයයක් නොවේ, මාගේම විෂයයකි.” සෙසු ද්වාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙලෙස මේ ඉන්ද්‍රියයෝ එකිනෙකාගේ අරමුණු අනුභව නොකරන්නාහ.

ကိံ ပဋိသရဏန္တိ ဧတေသံ ကိံ ပဋိသရဏံ, ကိံ ဧတာနိ ပဋိသရန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. မနော ပဋိသရဏန္တိ ဇဝနမနော ပဋိသရဏံ. မနောဝ နေသန္တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနောဝ ဧတေသံ ဂေါစရဝိသယံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အနုဘောတိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပဒဿနမတ္တမေဝ, ဧတ္ထ ရဇ္ဇနံ ဝါ ဒုဿနံ ဝါ မုယှနံ ဝါ နတ္ထိ. ဧကသ္မိံ ပန ဒွါရေ ဇဝနံ ရဇ္ဇတိ ဝါ ဒုဿတိ ဝါ မုယှတိ ဝါ. သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘කිං පටිසරණං’ යනු මොවුන්ගේ පිළිසරණ කුමක්දැයි විමසීමයි. ‘මනෝ පටිසරණං’ යනු ජවන සිත පිළිසරණ වන බවයි. ‘මනෝව නේසං’ යනු මනෝද්වාරික ජවන සිතම මොවුන්ගේ අරමුණු කෙරෙහි ඇලීම, ගැටීම ආදී වශයෙන් අනුභව කරයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය හුදෙක් රූපය දැකීම පමණක් සිදුකරයි; එහි ඇලීමක්, ගැටීමක් හෝ මුළාවක් නැත. නමුත් එම ද්වාරයෙහිම ඇතිවන ජවනය ඇලෙයි, ගැටෙයි හෝ මුළා වෙයි. සෝත විඤ්ඤාණාදියේ ද ක්‍රමය මෙයමය.

တတြာယံ ဥပမာ – ပဉ္စ ကိရ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ရာဇာနံ သေဝိတွာ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဧကသ္မိံ ပဉ္စကုလိကေ ဂါမေ ပရိတ္တကံ အာယံ လဘိံသု. တေသံ တတ္ထ မစ္ဆဘာဂေါ မံသဘာဂေါ, အဒ္ဒုကဟာပဏော ဝါ ယောတ္တကဟာပဏော ဝါ မာသကဟာပဏော ဝါ အဋ္ဌကဟာပဏော ဝါ သောဠသကဟာပဏော ဝါ စတုသဋ္ဌိကဟာပဏော ဝါ ဒဏ္ဍောတိ ဧတ္တကမတ္တမေဝ ပါပုဏာတိ, သတဝတ္ထုကံ ပဉ္စသတဝတ္ထုကံ သဟဿဝတ္ထုကံ မဟာဗလိံ ရာဇာဝ ဂဏှာတိ.

ඒ සඳහා මෙම උපමාව දත යුතුය: දුබල ගම් ප්‍රධානීන් පස්දෙනෙක් රජුට සේවය කරමින් ඉතා අපහසුවෙන් පවුල් පහක් වෙසෙන කුඩා ගමකින් ස්වල්ප වූ බද්දක් ලබති. එහිදී ඔවුන්ට ලැබෙන්නේ මාළු කොටසක්, මස් කොටසක් හෝ ඉතා සුළු කහවනු ප්‍රමාණයක් වැනි සුළු දෙයකි. නමුත් සියයක්, පන්සියයක් හෝ දහසක් වටිනා මහත් වූ බදු මුදල් රජු විසින්ම ලබාගනු ලබයි.

တတ္ထ ပဉ္စကုလိကဂါမာ ဝိယ ပဉ္စပသာဒါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ပဉ္စ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ဝိယ ပဉ္စဝိညာဏာနိ; ရာဇာ ဝိယ ဇဝနံ, ဒုဗ္ဗလဘောဇကာနံ ပရိတ္တကအာယပါပုဏနံ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ရူပဒဿနာဒိမတ္တံ, ရဇ္ဇနာဒိ ပန ဧတေသု နတ္ထိ[Pg.278]. ရညော မဟာဗလိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ဇဝနဿ ရဇ္ဇနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧဝမေတ္ထ မနောတိ ကုသလာကုသလဇဝနံ ဝုတ္တံ.

එම උපමාවේ පවුල් පහක් ඇති ගම මෙන් පංච ප්‍රසාදයන් ද, දුබල ගම් ප්‍රධානීන් මෙන් පංච විඤ්ඤාණයන් ද දත යුතුය. රජු මෙන් ජවනය දත යුතුය. දුබල ගම් ප්‍රධානීන්ට ස්වල්ප වූ බද්දක් ලැබීම මෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියට රූපය දැකීම ආදී මාත්‍රයක් සිදුවන අතර ඔවුන් තුළ ඇලීම් ආදිය නැත. රජු විශාල බදු ලබාගැනීම මෙන් එම ද්වාරයන්හි ජවනය තුළ ඇතිවන ඇලීම් ගැටීම් ආදිය දත යුතුය. මෙලෙස මෙහි ‘මනෝ’ යනුවෙන් කුසල හා අකුසල ජවනයන් හඳුන්වා ඇත.

သတိ ပဋိသရဏန္တိ မဂ္ဂသတိ ပဋိသရဏံ. ဇဝနမနော ဟိ မဂ္ဂသတိံ ပဋိသရတိ. ဝိမုတ္တီတိ ဖလဝိမုတ္တိ. ပဋိသရဏန္တိ ဖလဝိမုတ္တိယာ နိဗ္ဗာနံ ပဋိသရဏံ. တဉှိ သာ ပဋိသရတိ. နာသက္ခိ ပဉှဿ ပရိယန္တံ ဂဟေတုန္တိ ပဉှဿ ပရိစ္ဆေဒံ ပမာဏံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိ, အပ္ပဋိသရဏံ ဓမ္မံ ‘‘သပ္ပဋိသရဏ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. နိဗ္ဗာနံ နာမေတံ အပ္ပဋိသရဏံ, န ကိဉ္စိ ပဋိသရတိ. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. နိဗ္ဗာနပရာယဏန္တိ နိဗ္ဗာနံ ပရံ အယနမဿ ပရာ ဂတိ, န တတော ပရံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနံ အဝသာနံ အဿာတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ.

'සති පටිසරණං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මාර්ග සතිය පිළිසරණ (පිහිට) කර ගැනීමයි. භාවනා ජවන් මනස මාර්ග සතිය කෙරෙහි පිළිසරණ ලබයි. 'විමුත්ති' යනු ඵල විමුක්තියයි. 'පටිසරණ' යනු ඵල විමුක්තිය උදෙසා නිවන පිළිසරණ (අරමුණ) වීමයි. සැබවින්ම එම ඵල විමුක්තිය නිවන පිළිසරණ කොට ගනී. 'ප්‍රශ්නයේ සීමාව වටහා ගැනීමට නොහැකි විය' යනු ප්‍රශ්නයේ ප්‍රමාණය හෝ සීමාව හඳුනා ගැනීමට නොහැකි වීමයි. ඔහු පිළිසරණක් නොමැති නිවන් දහම පිළිසරණක් සහිත දෙයක් මෙන් විමසීය. මේ නිවන නම් කිසිවක් මත රඳා නොපවතින (අප්පටිසරණ), කිසිවක් පිළිසරණ කොට නොගන්නා ධර්මයකි. 'නිබ්බානෝගධ' යනු නිවන තුළට පිවිසුණු, නිවනට ඇතුළත් වූ යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචරිය' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'නිබ්බානපරායණ' යනු ඒ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට නිවන පරම පිහිට හෝ පරම ගමනාන්තය වීමයි. එයින් එහා ගමනක් නැත යන අර්ථයයි. නිවන අවසානය කොට ඇත්තේ යනු 'නිබ්බානපරියෝසාන' යන්නයි.

မူလဇာတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ ဝုစ္စတိ. ဣမမှိ စေ, ဘိက္ခဝေ, သမယေတိ ကိံ သန္ဓာယာဟ? ဈာနအနာဂါမိတံ. တသ္မိဉှိ သမယေ ဗြာဟ္မဏဿ ပဌမမဂ္ဂေန ပဉ္စ အကုသလစိတ္တာနိ ပဟီနာနိ, ပဌမဇ္ဈာနေန ပဉ္စ နီဝရဏာနီတိ ဈာနအနာဂါမိဋ္ဌာနေ ဌိတော. သော အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယေယျ. သစေ ပနဿ ပုတ္တဒါရံ အနုသာသန္တဿ ကမ္မန္တေ ဝိစာရေန္တဿ ဈာနံ နဿတိ, နဋ္ဌေ ဈာနေ ဂတိ အနိဗဒ္ဓါ ဟောတိ, အနဋ္ဌေ ပန နိဗဒ္ဓါတိ ဣမံ ဈာနအနာဂါမိတံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ.

'මූලජාතා පතිට්ඨිතා' යන්නෙන් මාර්ගය තුළින් උපන් ශ්‍රද්ධාව අදහස් කෙරේ. 'මහණෙනි, මේ අවස්ථාවෙහි' යනුවෙන් වදාළේ කුමක් අරභයාද? එය ධ්‍යාන අනාගාමීත්වය අරභයා වදාරන ලද්දකි. සැබවින්ම ඒ මොහොතේ උණ්ණාභ බ්‍රාහ්මණයා විසින් ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති මග්ග) අකුසල සිත් පහක් ප්‍රහීණ කර තිබුණි. ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණ පහක් යටපත් කර තිබුණි. එබැවින් ඔහු ධ්‍යාන අනාගාමී තත්ත්වයේ සිටියෙකි. ඔහු ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමකට පත් නොවී කළුරිය කළහොත් එතැනම (ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි) පිරිනිවන් පාන්නේය. ඉදින් ඔහු අඹුදරුවන්ට අනුශාසනා කරමින් හෝ කර්මාන්ත විචාරණය කරමින් සිටියදී ධ්‍යානය පිරිහෙන්නේ නම්, ධ්‍යානය නැති වූ විට උපත (ගතිය) අනිශ්චිතය. ධ්‍යානය නොනැසුණේ නම් උපත ස්ථිරය. මේ ධ්‍යාන අනාගාමීත්වය අරභයා මෙසේ වදාළ සේක.

၃. သာကေတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සාකේත සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၁၃. တတိယေ အဉ္ဇနဝနေတိ အဉ္ဇနဝဏ္ဏပုပ္ဖာနံ ရုက္ခာနံ ရောပိတဝနေ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, တံ သဒ္ဓါဗလန္တိ တဉှိ အဓိမောက္ခလက္ခဏေ ဣန္ဒဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, အဿဒ္ဓိယေ အကမ္ပနေန သဒ္ဓါဗလံ. ဣတရေသံ ပဂ္ဂဟဥပဋ္ဌာနအဝိက္ခေပပဇာနနလက္ခဏေသု ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဘာဝေါ, ကောသဇ္ဇမုဋ္ဌသစ္စဝိက္ခေပါဝိဇ္ဇာသု အကမ္ပနေန ဗလဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေဝ ခေါတိ တဿာ နဒိယာ ဧကသောတံ ဝိယ သဒ္ဓါဝီရိယသတိသမာဓိပညာဝသေန ဧတေသံ နိန္နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဒွေ သောတာနိ ဝိယ ဣန္ဒဋ္ဌအကမ္ပနဋ္ဌေဟိ ဣန္ဒြိယဗလဝသေန နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

513. තුන්වන සූත්‍රයේ 'අඤ්ජනවනේ' යනු අඳුන් පැහැති මල් ඇති වෘක්ෂයන් රෝපණය කළ වනයේය. 'මහණෙනි, යම් සද්ධින්ද්‍රියයක් වේද එය සද්ධා බලයයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, අධිමොක්ඛ (තීරණය කිරීමේ) ලක්ෂණයෙහි අධිපති බවක් පවතින බැවින් එය සද්ධින්ද්‍රිය වන බවත්, අශ්‍රද්ධාව හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් එය සද්ධා බලය වන බවත්ය. සෙසු (වීර්ය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා) ඉන්ද්‍රියයන්හි ද ප්‍රග්‍රහ, උපට්ඨාන, අවික්ඛේප සහ ප්‍රජානන (පජානන) යන ලක්ෂණයන්හි අධිපති ස්වභාවය අනුව 'ඉන්ද්‍රිය' භාවය ද, කුසීතකම (කෝසජ්ජ), සිහිමුළාව, විසිරීම සහ අවිද්‍යාවන් හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'බල' භාවය ද දත යුතුය. එමෙන්ම, එම නදියේ එක් දිය පහරක් මෙන් ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා යන ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නොමැති බව දත යුතුය. ජල ධාරා දෙකක් මෙන් ඉන්ද්‍රිය අර්ථයෙන් හා බල අර්ථයෙන් මේවායේ ඇති විශේෂත්වය දත යුතුය.

၄. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පුබ්බකෝට්ඨක සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၁၄. စတုတ္ထေ [Pg.279] အမတောဂဓန္တိ အမတဗ္ဘန္တရံ. အမတပရာယဏန္တိ အမတနိဗ္ဗတ္တိကံ. အမတပရိယောသာနန္တိ အမတနိဋ္ဌံ. သာဓု သာဓူတိ ထေရဿ ဗျာကရဏံ ပသံသန္တော သာဓုကာရံ ဒေတိ.

514. සිව්වන සූත්‍රයේ 'අමතෝගධ' යනු අමෘතය (නිවන) අභ්‍යන්තර කොට ඇති බවයි. 'අමතපරායණ' යනු අමෘත නිවන පරම අරමුණ කොට ඇති බවයි. 'අමතපරියෝසාන' යනු අමෘත නිවන අවසානය කොට ඇති බවයි. 'සාධු සාධු' යනු තෙරුන් වහන්සේගේ (සාරිපුත්ත හිමියන්ගේ) විසඳුම අනුමෝදන් වෙමින් කළ ප්‍රශංසාවකි.

၅. ပဌမပုဗ္ဗာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ප්‍රථම පුබ්බාරාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၁၅. ပဉ္စမေ တဒနွယာတိ တံ အနုဂစ္ဆမာနာ, အနုဝတ္တမာနာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ အာဒိံ ကတွာ ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု ဖလိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ.

515. පස්වන සූත්‍රයේ 'තදන්වයා' යනු එය (ප්‍රඥාව) අනුව යන, එයට අනුකූල වන යන අර්ථයයි. පුබ්බකෝට්ඨක සූත්‍රයේ සිට පිළිවෙළින් සූත්‍ර හයක ඵල ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳවම වදාරන ලදී.

၁၀. အာပဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ආපණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၂၀. ဒသမေ ဣမေ ခေါ တေ ဓမ္မာတိ ဥပရိ သဟ ဝိပဿနာယ တယော မဂ္ဂါ. ယေ မေ ပုဗ္ဗေ သုတာဝ အဟေသုန္တိ ယေ ဓမ္မာ မယာ ပုဗ္ဗေ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ကထေန္တာနံယေဝ သုတာ အဟေသုံ. ကာယေန စ ဖုသိတွာတိ နာမကာယေန စ ဖုသိတွာ ပဋိလဘိတွာ. ပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈ ပဿာမီတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈိတွာ ပဿာမိ. ယာ ဟိဿ, ဘန္တေ, သဒ္ဓါတိ အယံ ကတရသဒ္ဓါ? စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမ္ပယုတ္တာ သဒ္ဓါ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ, အယံ ပန ပစ္စဝေက္ခဏသဒ္ဓါ. သမ္ပယုတ္တသဒ္ဓါ ဟိ မိဿကာ, ပစ္စဝေက္ခဏသဒ္ဓါ လောကိယာဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

520. දසවන සූත්‍රයේ 'මේ ධර්මයෝ' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට ඉහළින් වූ විපස්සනාව සමඟ පවතින මාර්ග තුනයි. 'යම් ධර්ම කෙනෙක් පෙර මා විසින් අසන ලද්දේද' යනු 'අරහත්ත ඵල ඉන්ද්‍රිය නමින් දෙයක් ඇත' යනුවෙන් පවසන්නන්ගෙන් මා අසා තිබූ ධර්මයන්ය. 'කයින් ස්පර්ශ කොට' යනු නාම කයෙන් (සිතින්) ලබාගෙන අත්විඳීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකිමි' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකීමයි. 'ස්වාමීනි, යම් ශ්‍රද්ධාවක් ඇද්ද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුමන ශ්‍රද්ධාවක්ද? ඉන්ද්‍රිය හතරක් සමඟ යෙදුණු ශ්‍රද්ධාව ගැන කලින් කියන ලදී. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ශ්‍රද්ධාවයි. සම්ප්‍රයුක්ත ශ්‍රද්ධාව ලෝකෝත්තර දේ සමඟ මිශ්‍ර වී පවතී. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ශ්‍රද්ධාව ලෞකිකම වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත.

ဇရာဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන ජරා වර්ගය නිම විය.

၆. သူကရခတဝဂ္ဂေါ

6. සූකරඛත වර්ගය

၁. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සාල සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၂၁. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သူရေနာတိ သူရဘာဝေန. ဗောဓာယာတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ.

521. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'සූරේන' යනු සූරභාවයෙන් (වීරත්වයෙන්) යන්නයි. 'බෝධාය' යනු සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි.

၂. မလ္လိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මල්ලික සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၂၂. ဒုတိယေ [Pg.280] မလ္လေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ မိဿကာနိ, အရိယဉာဏံ လောကုတ္တရံ. တမ္ပိ ပန စတုက္ကိန္ဒြိယနိဿိတံ ကတွာ မိဿကန္တိ ဘာဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

522. දෙවන සූත්‍රයේ 'මල්ලේසු' යනු එම නමින් හැඳින්වෙන ජනපදයෙහිය. මෙම සූත්‍රයේ ප්‍රඥේන්ද්‍රිය හැර ඉතිරි ඉන්ද්‍රිය හතර ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතය. ආර්ය ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තර වේ. එසේ වුවත්, එය ද ඉතිරි ඉන්ද්‍රිය හතර ඇසුරු කරන බැවින් මිශ්‍රිත ලෙස බෙදා දැක්වීම සුදුසුය.

၃. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၂၃. တတိယေ န ဟေဝ ခေါ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ န နာမကာယေန ဖုသိတွာ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ, ဖုသိတုံ ပဋိလဘိတုံ န သက္ကောတိ. ပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈ ပဿတီတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ ပန ‘‘ဥပရိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ပဇာနာတိ. အသေခဘူမိယံ ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယာတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ပဇာနာတိ. န ကုဟိဉ္စိ ကိသ္မိဉ္စီတိ ဒွေပိ အညမညဝေဝစနာနေဝ, ကိသ္မိဉ္စိ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ လောကုတ္တရာနိ, ဆ လောကိကာနိ ဝဋ္ဋနိဿိတာနေဝ ကထိတာနိ.

523. තුන්වන සූත්‍රයේ 'කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය නොකරයි' යනු නාම කයෙන් ලබාගෙන සාක්ෂාත් කර වාසය නොකිරීමයි. එනම් ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා නොමැති බැවින් එය ලබා ගැනීමට නොහැකි වීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකී' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් 'මීට ඉහළින් අරහත්ත ඵල ඉන්ද්‍රිය නමින් පවතියි' කියා දැන ගැනීමයි. 'අසේඛ භූමියෙහි ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි' යනු එය සාක්ෂාත් කරගෙන වාසය කිරීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන්' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් 'අරහත්ත ඵල ඉන්ද්‍රිය ඇත' කියා දැන ගැනීමයි. 'න කුහිඤ්චි කිස්මිඤ්චි' යන පද දෙකම පර්යාය පද වේ. කිසිදු භවයක නූපදින්නේය යනු එහි අර්ථයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පඤ්චේන්ද්‍රියයන් ලෝකෝත්තර වන අතර, සය ඉන්ද්‍රියයන් සංසාර (වෘත්ත) නිශ්‍රිත ලෞකික ධර්මයන් ලෙස දක්වා ඇත.

၄-၅. ပဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. පද සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၅၂၄-၅၂၅. စတုတ္ထေ ယာနိ ကာနိစိ ပဒါနိ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယာနိ ကာနိစိ ဓမ္မပဒါနိ, ယေ ကေစိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာ, ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

524-525. සිව්වන සූත්‍රයේ 'අවබෝධය පිණිස පවතින යම් පද' යනු යම් ධර්ම කොටස් කිහිපයක් වේ ද, ඒවා සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස පවතින බවයි. පස්වන සූත්‍රය ඉතා පැහැදිලිය.

၆-၇. ပတိဋ္ဌိတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. පතිට්ඨිත සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၅၂၆-၅၂၇. ဆဋ္ဌေ စိတ္တံ ရက္ခတိ အာသဝေသု စ သာသဝေသု စ ဓမ္မေသူတိ တေဘူမကဓမ္မေ အာရဗ္ဘ အာသဝုပ္ပတ္တိံ ဝါရေန္တော အာသဝေသု စ သာသဝေသု စ ဓမ္မေသု စိတ္တံ ရက္ခတိ နာမ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

526-527. හයවන සූත්‍රයේ 'ආශ්‍රව සහිත වූ ද ආශ්‍රව රහිත වූ ද ධර්මයන්හි සිත රකියි' යනු තුන් භූමියෙහි පවතින ධර්මයන් අරමුණු කොට ආශ්‍රවයන් හටගැනීම වළක්වමින්, එම ධර්මයන් නිසා හටගන්නා අනර්ථයන්ගෙන් සිත ආරක්ෂා කර ගැනීමයි. හත්වන සූත්‍රය ද ඉතා පැහැදිලිය.

၈. သူကရခတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සූකරඛත සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၂၈. အဋ္ဌမေ သူကရခတာယန္တိ သူကရခတလေဏေ. ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ တံ လေဏံ ဧကသ္မိံ ဗုဒ္ဓန္တရေ ပထဝိယာ ဝဍ္ဎမာနာယ အန္တောဘူမိဂတံ ဇာတံ. အထေကဒိဝသံ ဧကော သူကရော တဿ ဆဒနပရိယန္တသမီပေ ပံသုံ ခဏိ. ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ပံသု ဓောတာ, ဆဒနပရိယန္တော ပါကဋော [Pg.281] အဟောသိ. ဧကော ဝနစရကော ဒိသွာ ‘‘ပုဗ္ဗေ သီလဝန္တေဟိ ပရိဘုတ္တဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ န’’န္တိ သမန္တတော ပံသုံ အပနေတွာ လေဏံ သောဓေတွာ ကုဋိပရိက္ခေပံ ကတွာ ဒွါရဝါတပါနံ ယောဇေတွာ သုပရိနိဋ္ဌိတသုဓာကမ္မစိတ္တကမ္မံ ရဇတပဋ္ဋသဒိသာယ ဝါလိကာယ သန္ထရိတံ ပရိဝေဏံ ကတွာ မဉ္စပီဌံ ပညာပေတွာ ဘဂဝတော ဝသနတ္ထာယ အဒါသိ, လေဏံ ဂမ္ဘီရံ အဟောသိ ဩတရိတွာ အာရုဟိတဗ္ဗံ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ပရမနိပစ္စကာရန္တိ ဘာဝနပုံသကံ, ပရမနိပစ္စကာရီ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနော ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမန္တိ အရဟတ္တံ. သပ္ပတိဿောတိ သဇေဋ္ဌကော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

528. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘සූකරඛතායං’ යනු සූකරඛත ලෙන (ඌරෙකු විසින් හෑරූ ලෙන) ගැනයි. කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ දී එම ලෙන බුද්ධාන්තරයක් (බුදුවරු දෙදෙනෙකු අතර කාලය) පුරා පොළොවට යට වී තිබුණි. එක් දිනක එක් ඌරෙක් එම ලෙනෙහි වහල අසල පස් හෑරුවේය. වැසි වැටුණු විට ඒ පස් සේදී ගොස් ලෙනේ වහල කෙළවර මතු විය. එක් වැද්දෙකු (වනචරයෙකු) මෙය දැක, ‘පෙර සීලවන්තයන් වහන්සේලා පරිභෝග කළ ස්ථානයක් විය යුතු යැයි’ සිතා, එය පවිත්‍ර කිරීමට අදහස් කොට, හාත්පසින් පස් ඉවත් කර ලෙන පවිත්‍ර කර, කුටියක් සාදා, දොර ජනෙල් සවිකර, මැනවින් බදාම වැඩ හා සිතුවම් වැඩ අවසන් කර, රිදීවන් වැලි අතුරා, පිරිවෙණක් සාදා, ඇඳ පුටු පනවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩසිටීම පිණිස පූජා කළේය. එම ලෙන ගැඹුරු වූ අතර බැසීමට හා නැගීමට සිදු විය. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. ‘පරමනිපච්චකාරං’ යනු අතිශය යටහත් පැවැත්මයි. ‘අනුත්තරං යෝගක්ඛේමං’ යනු අර්හත් ඵලයයි. ‘සප්පටිස්සෝ’ යනු වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන සුළු බවයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

သူကရခတဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

සයවන සූකරඛත වර්ගය නිමවා ඇත.

၇. ဗောဓိပက္ခိယဝဂ္ဂေါ

7. බෝධිපක්ඛිය වර්ගය.

၅၃၁-၆၅၀. သတ္တမဝဂ္ဂေ သတ္တ ဖလာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ, တေသံ ဟေဋ္ဌာ ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ မိဿကာနိ. သေသမေတ္ထ ဣတော ပရဉ္စ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

531-650. සත්වන වර්ගයෙහි ඵල හතක් පූර්වභාග (මාර්ගයට පෙර) අවස්ථා වන අතර, ඉන් පහළ ඵල දෙකක් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව දක්වා ඇත. මෙහි ඉතිරි කොටස හා මෙතැන් සිට ඉදිරියට සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රිය සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සම්මප්පධාන සංයුත්ත වර්ණනාව.

၆၅၁-၇၀၄. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တေ သကလေပိ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

651-704. සම්මප්පධාන සංයුත්තය පුරාවටම පූර්වභාග විපස්සනාවම දේශනා කර ඇත.

သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සම්මප්පධාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. බල සංයුත්ත වර්ණනාව.

၇၀၅-၈၁၂. ဗလသံယုတ္တေ ဗလာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

705-812. බල සංයුත්තයෙහි බල ධර්මයන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතවම දේශනා කර ඇත. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බල සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ

7. ඉද්ධිපාද සංයුත්තය.

၁. စာပါလဝဂ္ဂေါ

1. චාපාල වර්ගය.

၁. အပါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අපාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၈၁၃. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဿ [Pg.282] ပဌမေ ဆန္ဒံ နိဿာယ ပဝတ္တော သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓိ. ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ ပဓာနသင်္ခါရာ. သမန္နာဂတန္တိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဥပေတံ. ဣဒ္ဓိယာ ပါဒံ, ဣဒ္ဓိဘူတံ ဝါ ပါဒန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၄၃၁ အာဒယော) အာဂတောဝ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃.၆၉ အာဒယော) ပနဿ အတ္ထော ဒီပိတော. တထာ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂသတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တေသု စေဝ ဣဓ စ ဧကပရိစ္ဆေဒေါဝ.

813. ඉද්ධිපාද සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, කැමැත්ත (ඡන්දය) ඇසුරු කර ඇතිවන සමාධිය ඡන්ද සමාධියයි. ප්‍රධාන වූ (වීර්යය සහිත) සංස්කාරයෝ පධාන සංස්කාරයෝ වෙති. ‘සමන්නාගතං’ යනු එම ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. ඉර්ධියට පදනම වන බැවින් හෝ ඉර්ධියක්ම වන බැවින් ‘ඉද්ධිපාද’ නම් වේ. ඉතිරි ඒවාට ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි එයි. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි ද මෙහි අර්ථ දක්වා ඇත. එසේම මග්ග, බොජ්ඣංග, සතිපට්ඨාන සංයුත්තයන්හි මෙන්ම මෙහි ද සමාන වූ අර්ථ විවරණයක් දත යුතුය.

၅. ဣဒ္ဓိပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ඉද්ධිපදේස සූත්‍ර වර්ණනාව.

၈၁၇. ပဉ္စမေ ဣဒ္ဓိပဒေသန္တိ တယော စ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနိ.

817. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉද්ධිපදේස’ යනු මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් දත යුතුය.

၆. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၈၁၈. ဆဋ္ဌေ သမတ္တံ ဣဒ္ဓိန္တိ အရဟတ္တဖလမေဝ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပန နဝသုပိ သုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋပါဒကာ ဧဝ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ.

818. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘සමත්තං ඉද්ධිං’ යනු අර්හත් ඵලයම වේ. ආරම්භයේ සිට සූත්‍ර නවයෙහිම ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පදනම වන ඉද්ධිපාදයන්ම දේශනා කර ඇත.

၁၀. စေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. චේතිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၈၂၂. ဒသမေ နိသီဒနန္တိ စမ္မခဏ္ဍံ အဓိပ္ပေတံ. ဥဒေနံ စေတိယန္တိ ဥဒေနယက္ခဿ စေတိယဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရော ဝုစ္စတိ. ဂေါတမကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဘာဝိတာတိ ဝဍ္ဎိတာ. ဗဟုလီကတာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ အဓိဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ သုဝဍ္ဎိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ.

822. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසීදනං’ යන්නෙන් සම් කඩක් අදහස් කෙරේ. ‘උදේන චේතියං’ යනු උදේන යක්ෂයාගේ සිද්ධස්ථානය තිබූ තැන සාදන ලද විහාරයයි. ගෝතමක ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘භාවිතා’ යනු වඩන ලද, ‘බහුලීකතා’ යනු නැවත නැවත පුහුණු කළ, ‘යානීකතා’ යනු මැනවින් යෙදූ යානයක් මෙන් කරන ලද, ‘වත්ථුකතා’ යනු පිහිටන අර්ථයෙන් වස්තුවක් මෙන් කරන ලද, ‘අනුට්ඨිතා’ යනු අධිෂ්ඨාන කරන ලද, ‘පරිචිතා’ යනු හාත්පසින් පුරුදු කළ හෙවත් මැනවින් වඩන ලද, ‘සුසමාරද්ධා’ යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද යන අර්ථයයි.

ဣတိ အနိယမေန ကထေတွာ ပုန နိယမေတွာ ဒဿေန္တော တထာဂတဿ ခေါတိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ, တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ယံ မနုဿာနံ [Pg.283] အာယုပ္ပမာဏံ, တံ ပရိပုဏ္ဏံ ကရောန္တော တိဋ္ဌေယျ. ကပ္ပာဝသေသံ ဝါတိ ‘‘အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ ဝုတ္တဝဿသတတော အတိရေကံ ဝါ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ အဋ္ဌာနေ ဂဇ္ဇိတံ နာမ နတ္ထိ. ယထေဝ ဟိ ဝေဠုဝဂါမကေ ဥပ္ပန္နံ မာရဏန္တိကဝေဒနံ ဒသ မာသေ ဝိက္ခမ္ဘေသိ, ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ တံ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဒသ ဒသ မာသေပိ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဣမံ ဘဒ္ဒကပ္ပမေဝ တိဋ္ဌေယျာ’’တိ.

මෙසේ අනිශ්චිතව පවසා නැවත නිශ්චිතව දක්වනු පිණිස ‘තථාගතස්ස ඛො’ ආදිය වදාළ සේක. මෙහි ‘කප්පං’ යනු ආයු කල්පයයි, ඒ ඒ කාලවල මිනිසුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය යම් තාක් ද, එය සම්පූර්ණ වන තෙක් වැඩ සිටිය හැකිය. ‘කප්පාවසේසං වා’ යනු ‘අප්පං වා භිය්‍යෝ’ (වසර සියයට මඳක් වැඩියෙන්) ලෙස වදාළ වසර සියයකට වඩා වැඩි කාලයකි. මහාසිව තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ, බුදුවරුන්ට කළ නොහැකි දෙයක් නැති බවයි. වේළුව ගමෙහි දී හටගත් මාරාන්තික වේදනාව දස මසක් මැඬ පැවැත්වූවා සේ, නැවත නැවත එම සමාපත්තියට සමවැදී දස මසින් දස මස වේදනාව යටපත් කරමින් මේ භද්‍ර කල්පය පුරාම වැඩ සිටිය හැකිව තිබූ බවයි.

ကသ္မာ ပန န ဌိတောတိ? ဥပါဒိဏ္ဏကသရီရံ နာမ ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ အဘိဘုယျတိ, ဗုဒ္ဓါ နာမ ခဏ္ဍိစ္စာဒိဘာဝံ အပတွာဝ ပဉ္စမေ အာယုကောဋ္ဌာသေ ဗဟုဇနဿ ပိယမနာပကာလေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ. ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓေသု စ မဟာသာဝကေသု ပရိနိဗ္ဗုတေသု ဧကကေန ခါဏုကေန ဝိယ ဌာတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဒဟရသာမဏေရပရိဝါရိတေန ဝါ, တတော – ‘‘အဟော ဗုဒ္ဓါနံ ပရိသာ’’တိ ဟီဠေတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ န ဌိတောတိ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ သော ပန န ရုစ္စတိ, ‘‘အာယုကပ္ပော’’တိ ဣဒမေဝ အဋ္ဌကထာယံ နိယမိတံ.

එසේ නම් වැඩ නොසිටියේ මන්ද? උපාදින්නක ශරීරය නම් වූ රූපය දත් වැටීම, කෙස් පැසීම ආදියෙන් මැඬලනු ලබයි. බුදුවරුන් මෙවැනි ස්වභාවයකට පත්වීමට පෙර, ආයුෂයේ පස්වන කොටසෙහි දී, බොහෝ දෙනාට ප්‍රියමනාප අවධියෙහිම පිරිනිවන් පාති. තවද, අග්‍රශ්‍රාවකාදීන් පිරිනිවන් පෑ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ පමණක් ගසක කොටයක් මෙන් හුදෙකලා වීම හෝ බාල සාමණේරයන් පිරිවරා වැඩ සිටීම නිසා ‘බුදුන්ගේ පිරිස මෙසේ දැයි’ අවඥාවට ලක්විය හැකිය. එනිසා වැඩ නොසිටි සේක. මහාසිව තෙරුන්ගේ මතය එසේ වුවද, අටුවාවෙහි ‘ආයු කල්පය’ යන්නම ස්ථිර කොට ඇත.

ယထာ တံ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယထာ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော အဇ္ဈောတ္ထဋစိတ္တော အညောပိ ကောစိ ပုထုဇ္ဇနော ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န သက္ကုဏေယျ, ဧဝမေဝ နာသက္ခိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ အတ္ထော. မာရော ဟိ ယဿ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဒွါဒသ ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တဿ စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတိ. ထေရဿ စ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တေနဿ မာရော စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာသိ. သော ပန စိတ္တပရိယုဋ္ဌာနံ ကရောန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ဘေရဝံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ ဒဿေတိ, သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဝါ သာဝေတိ, တတော သတ္တာ တံ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ သတိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိဝဋမုခါ ဟောန္တိ, တေသံ မုခေန ဟတ္ထံ ပဝေသေတွာ ဟဒယံ မဒ္ဒတိ, တေ ဝိသညီ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ထေရဿ ပနေသ မုခေ ဟတ္ထံ ပဝေသေတုံ ကိံ သက္ခိဿတိ? ဘေရဝါရမ္မဏံ ပန ဒဿေတိ, တံ ဒိသွာ ထေရော နိမိတ္တောဘာသံ န ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဇာနန္တောယေဝ ဘဂဝါ ကိမတ္ထံ ယာဝတတိယကံ အာမန္တေသီတိ. ပရတော ‘‘တိဋ္ဌတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ယာစိတေ ‘‘တုယှေဝေတံ ဒုက္ကဋံ, တုယှေဝေတံ အပရဒ္ဓ’’န္တိ ဒေါသာရောပနေန သောကတနုကရဏတ္ထံ.

‘යථා තං මාරේන පරියුට්ඨිතචිත්තෝ’ යන්නෙහි ‘තං’ යනු නිපාතයකි. මාරයා විසින් යටපත් කරන ලද සිතක් ඇති වෙනත් පෘථග්ජනයෙකුට යමක් වටහා ගත නොහැකි වන්නා සේම, ආනන්ද හිමියන්ට ද වටහා ගත නොහැකි වූ බව අර්ථයයි. දොළොස් වැදෑරුම් විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ නොකළ අයෙකුගේ සිත මාරයාට යටපත් කළ හැකිය. ආනන්ද හිමියන් තුළ ද විපල්ලාස හතරක් ඉතිරිව තිබූ බැවින් මාරයා උන්වහන්සේගේ සිත යටපත් කළේය. මාරයා සිත යටපත් කරන විට කරන්නේ කුමක්ද? බියකරු රූපයක් පෙන්වයි, නැතහොත් බියකරු හඬක් ඇසීමට සලස්වයි. එවිට සත්ත්වයෝ එය දැක හෝ අසා සිහිය මුළා වී කට ඇරගෙන සිටිති. එවිට මාරයා කටින් අත දමා හදවත මිරිකන්නාක් මෙන් ඔවුන් සිහිමුළා කරයි. නමුත් ආනන්ද හිමියන්ගේ මුඛයට අත දැමීමට මාරයාට නොහැකිය. එහෙත් බියකරු අරමුණක් පෙන්වූ අතර, එය දැක ආනන්ද හිමියන්ට බුදුරදුන්ගේ නිමිත්ත හා අවභාසය වටහා ගත නොහැකි විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ කරුණ දැන දැනම ඇයි තුන් වරක් ඇමතුවේ? පසුව ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටින සේක්වා’ යි ආරාධනා කළ විට, ‘එය ඔබගේම වරදකි’ යි පවසා උන්වහන්සේගේ සෝකය තුනී කිරීම සඳහා තුන් වරක්ම ඇමතූ සේක.

မာရော ပါပိမာတိ ဧတ္ထ သတ္တေ အနတ္ထေ နိယောဇေန္တော မာရေတီတိ မာရော. ပါပိမာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သော ဟိ ပါပဓမ္မသမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ပါပိမာ’’တိ [Pg.284] ဝုစ္စတိ. ကဏှော, အန္တကော, နမုစိ, ပမတ္တဗန္ဓူတိပိ တဿေဝ နာမာနိ. ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာတိ အယဉှိ ဘဂဝတော သမ္ဗောဓိပတ္တိယာ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိမဏ္ဍံယေဝ အာဂန္တွာ – ‘‘ဘဂဝါ ယဒတ္ထံ တုမှေဟိ ပါရမိယော ပူရိတာ, သော ဝေါ အတ္ထော အနုပ္ပတ္တော, ပဋိဝိဒ္ဓံ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ကိံ ဝေါ လောကဝိစရဏေနာ’’တိ ဝတွာ ယထာ အဇ္ဇ, ဧဝမေဝ – ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, ပရိနိဗ္ဗာတု, သုဂတော,’’တိ ယာစိ. ဘဂဝါ စဿ ‘‘န တာဝါဟ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ ပဋိက္ခိပိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာ, ဘန္တေ,’’တိအာဒိမာဟ.

'මාරෝ පාපිමා' යනු මෙහි සත්ත්වයන් අනර්ථයෙහි යොදවමින් ඔවුන් නසන බැවින් 'මාර' නම් වේ. 'පාපිමා' යනු ඔහුටම තවත් නමකි. සැබවින්ම, ලාමක වූ අකුසල් දහම්වලින් යුක්ත වූ බැවින් ඔහුට 'පාපිමා' යැයි කියනු ලැබේ. කණ්හ, අන්තක, නමුචි, පමත්තබන්ධු යනු ද ඔහුටම නම් වේ. 'භාසිතා ඛො පනේසා' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන සතියේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම මාරයා පැමිණ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ යම් අර්ථයක් සඳහා පාරමිතා පිරූ සේක් ද, ඒ අර්ථය දැන් ඔබ වහන්සේ විසින් සම්පූර්ණ කරන ලදී. සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන ලදී. දැන් ලෝකයෙහි හැසිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?' යයි පවසා, අද මෙන්ම එදින ද 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා, සුගතයන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා' යි ආයාචනා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මම එතෙක් පිරිනිවන් නොපාමි' යනාදී වශයෙන් එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. එය අරභයා ආනන්ද හිමියෝ 'භාසිතා ඛො පනේසා භන්තේ' යනාදිය පැවසූහ.

တတ္ထ ဝိယတ္တာတိ မဂ္ဂဝသေန ဗျတ္တာ. တထေဝ ဝိနီတာ. တထာ ဝိသာရဒါ. ဗဟုဿုတာတိ တေပိဋကဝသေန ဗဟု သုတမေတေသန္တိ ဗဟုဿုတာ. တဒေဝ ဓမ္မံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မဓရာ. အထ ဝါ ပရိယတ္တိဗဟုဿုတာ စေဝ ပဋိဝေဓဗဟုဿုတာ စ, ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဓမ္မာနံယေဝ ဓာရဏတော ဓမ္မဓရာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နာတိ အရိယဓမ္မဿ အနုဓမ္မဘူတံ ဝိပဿနာဓမ္မံ ပဋိပန္နာ. သာမီစိပ္ပဋိပန္နာတိ အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. အနုဓမ္မစာရိနောတိ အနုဓမ္မစရဏသီလာ. သကံ အာစရိယကန္တိ အတ္တနော အာစရိယဝါဒံ. အာစိက္ခိဿန္တီတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အညမညဿေဝ ဝေဝစနာနိ. သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုကေန သကာရဏေန ဝစနေန. သပ္ပာဋိဟာရိယန္တိ ယာဝ နိယျာနိကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တိ.

එහි 'වියත්තා' යනු මාර්ගඥානය නිසා දක්ෂ වූවන් ය. එලෙසම හික්මවන ලද (විනීත) වූවන් ය. එලෙසම විශාරද වූවන් ය. 'බහුස්සුතා' යනු ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇත්තන් ය. එම ධර්මයම දරන බැවින් 'ධර්මධර' නම් වේ. එසේත් නැත්නම් පරියත්ති බහුශ්‍රැත මෙන්ම පටිවේධ බහුශ්‍රැත ද වන බැවින් සහ පරියත්ති පටිවේධ ධර්මයන්ම දරන බැවින් 'ධර්මධර' යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'ධම්මානුධම්ම පටිපන්නා' යනු ආර්ය ධර්මයට (ලෝකෝත්තර ධර්මයට) අනුකූල වූ විදර්ශනා ධර්මයෙහි පිළිපන් අයයි. 'සාමීචිපටිපන්නා' යනු සුදුසු පිළිවෙතෙහි පිළිපන් අයයි. 'අනුධම්මචාරිනෝ' යනු අනුකූල පිළිවෙත් පුරන සුලු අයයි. 'සකං ආචරියකං' යනු තමන්ගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) වාදයයි. 'ආචික්ඛිස්සන්ති' යනාදී සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය වචන වේ. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ කරුණු සහිත වූ වචනයෙනි. 'සප්පාටිහාරියං' යනු සසරින් එතෙර කරවන තෙක් ධර්මය දේශනා කරති යන්නයි.

ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ. ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ ဈာနဿာဒဝသေန. ဖီတန္တိ ဝုဍ္ဎိပတ္တံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ အဘိညာသမ္ပတ္တိဝသေန. ဝိတ္ထာရိကန္တိ ဝိတ္ထတံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ ပတိဋ္ဌိတဝသေန. ဗာဟုဇညန္တိ ဗဟူဟိ ဉာတံ ပဋိဝိဒ္ဓံ မဟာဇနာဘိသမယဝသေန. ပုထုဘူတန္တိ သဗ္ဗာကာရေန ပုထုလဘာဝပတ္တံ. ကထံ? ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတံ, ယတ္တကာ ဝိညုဇာတိကာ ဒေဝါ စေဝ မနုဿာ စ အတ္ထိ, သဗ္ဗေဟိ သုဋ္ဌု ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

'බ්‍රහ්මචරියං' යනු තිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ වූ මුළුමහත් ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'ඉද්ධං' යනු ඒ ඒ පුද්ගලයන් ලැබූ ධ්‍යාන ආස්වාදය නිසා සමෘද්ධිමත් වූ යන්නයි. 'ඵීතං' යනු අභිඥා සම්පත් ලැබීමෙන් හාත්පසින්ම පිපුණු සල් ගසක් මෙන් වෘද්ධියට පත් වූ යන්නයි. 'විත්ථාරිකං' යනු ඒ ඒ දිශාවන්හි පිහිටීම නිසා පතළ වූ යන්නයි. 'බාහුජඤ්ඤං' යනු මහා ජනයාගේ අවබෝධය (චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධය) නිසා බොහෝ දෙනා විසින් දන්නා ලද, අවබෝධ කරන ලද යන්නයි. 'පුථුභූතං' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම පතළ වූ බවට පත් වූ යන්නයි. ඒ කෙසේද? දෙවි මිනිසුන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද, යම් තාක් නුවණැති දෙවි මිනිසුන් ඇද්ද, ඔවුන් සියල්ලන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද යන අර්ථයයි.

အပ္ပောဿုက္ကောတိ နိရာလယော. တွဉှိ ပါပိမ အဋ္ဌမသတ္တာဟတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, ပရိနိဗ္ဗာတု သုဂတော’’တိ ဝိရဝန္တော အာဟိဏ္ဍိတ္ထ, အဇ္ဇ ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ဝိဂတုဿာဟော ဟောဟိ, မာ မယှံ ပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ဝါယာမံ ကရောဟီတိ ဝဒတိ.

'අප්පොස්සුක්කෝ' යනු ආලය රහිත වූ (නිරාලය) යන්නයි. පවිටු මාරය, ඔබ අටවන සතියේ සිටම 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා, සුගතයන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා' යි කියමින් මොරගසමින් ලුහුබැඳ ආවෙහිය. අද සිට උත්සාහය අතහැර නිහඬ වනු, මගේ පිරිනිවන් පෑම උදෙසා තවදුරටත් වෙහෙස නොවනු යයි බුදුහු වදාළහ.

သတော [Pg.285] သမ္ပဇာနော အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇီတိ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇိ ပဇဟိ. တတ္ထ န ဘဂဝါ ဟတ္ထေန လေဍ္ဍုံ ဝိယ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇိ, တေမာသမတ္တမေဝ ပန ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ပရံ န သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဩဿဇီ’’တိ. ဥဿဇီတိပိ ပါဌော. မဟာဘူမိစာလောတိ မဟန္တော ပထဝိကမ္ပော. တဒါ ကိရ ဒသသဟဿိလောကဓာတု အကမ္ပိတ္ထ. ဘိံသနကောတိ ဘယဇနကော. ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော စ ဖလိံသူတိ ဒေဝဘေရိယော ဖလိံသု, ဒေဝေါ သုက္ခဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇိ, အကာလဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆရိံသု, ခဏိကဝဿံ ဝဿီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'සතෝ සම්පජානෝ ආයුසංඛාරං ඔස්සජී' යනු මැනවින් පිහිටි සිහියෙන් යුක්තව ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතින් කැටයක් අතහරින්නාක් මෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළේ නොවේ. මාස තුනක් යනතුරු ඵලසමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් පසුව තවදුරටත් සමනොවදින්නෙමි යි සිත උපදවා ගත් සේක. එය අරභයා 'ඔස්සජී' (අත්හළේය) යැයි වදාරන ලදී. 'උස්සජී' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'මහාභූමිචාලෝ' යනු මහා පොළොව කම්පා වීමයි. එකල දසසහශ්‍රී ලෝකධාතුව කම්පා වූ බව කියවේ. 'භිංසනකෝ' යනු බිය ජනක වූ යන්නයි. 'දේවදුන්දුභියෝ ච ඵලිංසූ' යනු දිව්‍ය බෙර හඬ පතුළේය, අහසෙහි අකාල මේඝ ගර්ජනා ඇති විය, අකාල විදුලි වැල් පැන නැඟුණි, මොහොතක් වැසි වැසුණි යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ကသ္မာ ဥဒါနေသိ? ကောစိ နာမ ဝဒေယျ ‘‘ဘဂဝါ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓိတွာ – ‘ပရိနိဗ္ဗာယထ, ဘန္တေ, ပရိနိဗ္ဗာယထ, ဘန္တေ’တိ ဥပဒ္ဒုတော ဘယေန အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇ္ဇေသီ’’တိ. တဿောကာသော မာ ဟောတူတိ. ဘီတဿ ဟိ ဥဒါနံ နာမ နတ္ထီတိ ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ဥဒါနေသိ.

'උදානං උදානේසි' යනු කුමක් හෙයින් උදානයක් වදාළේ ද? 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස ලුහුබැඳ - ස්වාමීනි පිරිනිවන් පාන්න, ස්වාමීනි පිරිනිවන් පාන්න - යයි මාරයා කළ පීඩාව නිසා ඇති වූ බියෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේකැ' යි යමෙකු පැවසිය හැකිය. එවැනි ප්‍රකාශයකට අවස්ථාවක් නොතැබීම සඳහා මෙය වදාළ සේක. බියපත් වූවකුට මෙවැනි උදාන පහළ නොවන බැවින්, දීර්ඝ කාලයක් දරා සිටි මේ දුක්ඛිත ශරීරය නුදුරේදීම අත්හරින්නෙමි යන ප්‍රීති වේගයෙන් යුක්තව මෙම උදානය වදාළ සේක.

တတ္ထ သဗ္ဗေသံ သောဏသိင်္ဂါလာဒီနမ္ပိ ပစ္စက္ခဘာဝတော တုလိတံ ပရိစ္ဆိန္နန္တိ တုလံ. ကိံ တံ? ကာမာဝစရကမ္မံ. န တုလံ, န ဝါ တုလံ သဒိသမဿ အညံ လောကိယကမ္မံ အတ္ထီတိ အတုလံ. ကိံ တံ? မဟဂ္ဂတကမ္မံ. အထ ဝါ ကာမာဝစရံ ရူပါဝစရဉ္စ တုလံ, အရူပါဝစရံ အတုလံ. အပ္ပဝိပါကံ တုလံ, ဗဟုဝိပါကံ အတုလံ. သမ္ဘဝန္တိ သမ္ဘဝဟေတုဘူတံ, ပိဏ္ဍကာရကံ ရာသိကာရကန္တိ အတ္ထော. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ပုနဗ္ဘဝဿ သင်္ခါရံ. အဝဿဇီတိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. မုနီတိ ဗုဒ္ဓမုနိ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ နိယကဇ္ဈတ္တရတော. သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝသေန သမာဟိတော. အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝါတိ ကဝစံ ဝိယ အဘိန္ဒိ. အတ္တသမ္ဘဝန္တိ အတ္တနိ ဇာတကိလေသံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဝိပါကဋ္ဌေန သမ္ဘဝံ ဘဝါဘိသင်္ခဏဋ္ဌေန ဘဝသင်္ခါရန္တိ စ လဒ္ဓနာမံ တုလာတုလသင်္ခါတံ လောကိယကမ္မဉ္စ ဩဿဇိ, သင်္ဂါမသီသေ မဟာယောဓော ကဝစံ ဝိယ အတ္တသမ္ဘဝံ ကိလေသဉ္စ အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော ဟုတွာ အဘိန္ဒီတိ.

එහි බල්ලන්, හිවලුන් ආදී සියල්ලන්ට පවා ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවින්, පිරිසිඳ දත හැකි බැවින් 'තුලං' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? කාමාවචර කර්මයයි. තමා හා සමාන වෙනත් ලෞකික කර්මයක් නැති බැවින් 'අතුලං' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? මහග්ගත කර්මයයි. එසේත් නැත්නම් කාමාවචර හා රූපාවචර 'තුල' ද අරූපාවචර 'අතුල' ද වේ. ස්වල්ප විපාක ඇති දේ 'තුල' ද මහා විපාක ඇති දේ 'අතුල' ද වේ. 'සම්භවං' යනු උපතට හේතු වූ යන්නයි. 'භවසංඛාරං' යනු නැවත උපත සිදුවන සංස්කාරයයි. 'අවස්සජී' යනු අත්හළේය යන්නයි. 'මුනී' යනු බුද්ධ මුනිවරයාණන් වහන්සේය. 'අජ්ඣත්තරතෝ' යනු තමා තුළම ඇලුණු බැවින්. 'සමාහිතෝ' යනු උපචාර අර්පණා සමාධියෙන් සමාහිතව. 'අභින්දි කවචමිවා' යනු සන්නාහයක් මෙන් බිඳ දැමුවේය. 'අත්තසම්භවං' යනු තමා තුළ උපන් කෙලෙසුන්ය. මෙයින් කියැවුණේ මෙයයි: විපාක සහිත බැවින් 'සම්භව' නම් වූ ද, භවය රැස් කරන බැවින් 'භවසංଖාර' නම් වූ ද, තුල-අතුල නම් වූ ලෞකික කර්මයන් අත්හළ සේක. යුද බිමක මහා යෝධයකු සන්නාහයක් ඉවත් කරන්නාක් මෙන්, සමාහිත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ තමා තුළ උපන් කෙලෙසුන් බිඳ දැමූ සේක.

အထ ဝါ တုလန္တိ တုလေန္တော တီရေန္တော. အတုလဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စေဝ ဘဝဉ္စ. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ဘဝဂါမိကမ္မံ. အဝဿဇိ မုနီတိ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ, ပဉ္စန္နံ [Pg.286] ခန္ဓာနံ နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ နယေန တုလယန္တော ဗုဒ္ဓမုနိ ဘဝေ အာဒီနဝံ နိဗ္ဗာနေ စာနိသံသံ ဒိသွာ တံ ခန္ဓာနံ မူလဘူတံ ဘဝသင်္ခါရံ ‘‘ကမ္မက္ခယာယ သံဝတ္တတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန ကမ္မက္ခယကရေန အရိယမဂ္ဂေန အဝဿဇိ. ကထံ? အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝတ္တသမ္ဘဝံ. သော ဟိ ဝိပဿနာဝသေန အဇ္ဈတ္တရတော, သမထဝသေန သမာဟိတောတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ သမထဝိပဿနာဗလေန ကဝစမိဝ အတ္တဘာဝံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတံ, အတ္တနိ သမ္ဘဝတ္တာ အတ္တသမ္ဘဝန္တိ လဒ္ဓနာမံ သဗ္ဗံ ကိလေသဇာတံ အဘိန္ဒိ. ကိလေသာဘာဝေန စ ကမ္မံ အပ္ပဋိသန္ဓိကတ္တာ အဝဿဋ္ဌံ နာမ ဟောတီတိ ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနေန ကမ္မံ ဇဟိ. ပဟီနကိလေသဿ ဘယံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အဘီတောဝ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇိ. အဘီတဘာဝဉာပနတ္ထဉ္စ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එසේත් නැතිනම් 'තුලං' යනු තුලනය කරමින් හෝ තීරණය කරමින් යන්නයි. 'අතුලං' යනු නිවන වන අතර 'සම්භවං' යනු භවයයි. 'භවසංඛාරං' යනු භවය කරා පමුණුවන කර්මයයි. 'මුනී අවස්සජි' යනු 'පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, පංචස්කන්ධයාගේ නිරෝධය වන නිවන නිත්‍යය' යනාදී ක්‍රමයෙන් විමසා බලමින්, බුදුමුනිහු භවයෙහි ආදීනව ද නිවනෙහි ආනිසංස ද දැක, ඒ ස්කන්ධයන්ට මූලික වූ භව සංස්කාරය 'කර්මක්ෂය පිණිස පවතියි' යැයි මෙසේ පවසන ලද කර්මක්ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් අත්හළ සේක. කෙසේ ද? අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනු, සමාහිත වූ ඒ බුදු පියාණෝ සන්නාහයක් බිඳින්නාක් මෙන් තමා කෙරෙහි උපන් කෙලෙස් බිඳ දැමූහ. උන්වහන්සේ විපස්සනා වශයෙන් අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනු බැවින් ද, සමථ වශයෙන් සමාහිත වූ බැවින් ද, මෙසේ පූර්වභාගයේ පටන් සමථ-විපස්සනා බලයෙන් සන්නාහයක් මෙන් ආත්ම භාවය වසාගෙන සිටි, තමා කෙරෙහි උපන් බැවින් 'අත්තසම්භව' නම් වූ සියලු කෙලෙස් ජාලය බිඳ දැමූහ. කෙලෙස් රහිත වූ විට කර්මය නැවත පිළිසඳි ගෙන නොදෙන බැවින් එය 'අත්හරින ලද්දක්' නම් වේ. මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් කර්මය අත්හළ සේක. ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇත්තාට බියක් නම් නැත. එබැවින් නිර්භයව ම ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක. නිර්භය බව දැනවීම පිණිස උදානයක් පළ කළ බව දත යුතුය.

စာပါလဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු චාපාල වර්ගයයි.

၂. ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ

2. පාසාදකම්පන වර්ගය.

၁-၂. ပုဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. පුබ්බ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၈၂၃-၈၂၄. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ န စ အတိလီနောတိအာဒီနိ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆအဘိညာပါဒကာ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ, တထာ ဒုတိယေ စ.

823-824. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'න ච අතිලීනෝ' යනාදිය පසුව පැහැදිලි වනු ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහි ෂඩ් අභිඥාවන්ට පාදක වූ ඉද්ධිපාදයන් දේශනා කරන ලදී, දෙවන සූත්‍රයෙහි ද එසේමය.

၃. ဆန္ဒသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ඡන්දසමාධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၂၅. တတိယေ ဆန္ဒန္တိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ. နိဿာယာတိ နိဿယံ ကတွာ, အဓိပတိံ ကတွာတိ အတ္ထော. ပဓာနသင်္ခါရာတိ ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ, စတုကိစ္စသာဓကသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. ဣတိ အယဉ္စ ဆန္ဒောတိအာဒီသု ဆန္ဒော ဆန္ဒသမာဓိနာ စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ, ဆန္ဒသမာဓိ ဆန္ဒေန စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ, ပဓာနသင်္ခါရာပိ ဆန္ဒေန စေဝ ဆန္ဒသမာဓိနာ စ သမန္နာဂတာ. တသ္မာ သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မေ ဧကတော ကတွာ အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဆန္ဒသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတော ဣဒ္ဓိပါဒေါတိ ဝုတ္တံ. ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၄၃၇) ပန ‘‘ယော တထာဘူတဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော တိအာဒိနာ နယေန [Pg.287] ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတာ သေသအရူပိနော ဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဒါတိ ဝုတ္တာ.

825. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඡන්දං' යනු කටුකම්‍යතා ඡන්දයයි (යමක් කිරීමේ කැමැත්තයි). 'නිස්සාය' යනු ඇසුරු කොට හෝ අධිපති කොට යන අර්ථයයි. 'පධානසංඛාරා' යනු ප්‍රධාන වූ සංස්කාරයන්ය. සිව්වැදෑරුම් කාර්යයන් සාධනය කරන්නා වූ සම්‍යක්ප්‍රධාන වීර්යයට මෙය නමකි. මෙසේ 'අයඤ්ච ඡන්දෝ' යනාදී තැන්හි ඡන්දය, ඡන්දසමාධියෙන් ද ප්‍රධාන සංස්කාරයන්ගෙන් ද යුක්තය. ඡන්දසමාධිය, ඡන්දයෙන් ද ප්‍රධාන සංස්කාරයන්ගෙන් ද යුක්තය. ප්‍රධාන සංස්කාරයෝ ද ඡන්දයෙන් හා ඡන්දසමාධියෙන් යුක්ත වෙති. එබැවින් ඒ සියලු ධර්මයන් එක් කොට, 'මහණෙනි, ඡන්දසමාධි ප්‍රධාන සංස්කාරයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ මෙය ඉද්ධිපාදය යැයි කියනු ලැබේ' යැයි වදාරන ලදී. ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි (විභංග 437) වනාහි 'යම් ආකාර වූ වේදනාස්කන්ධයක් වේ ද' යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙම ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ සෙසු අරූපී ධර්මයන් ඉද්ධිපාදයන් ලෙස දක්වා ඇත.

အပိစ ဣမေပိ တယော ဓမ္မာ ဣဒ္ဓီပိ ဟောန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒါပိ. ကထံ? ဆန္ဒဉှိ ဘာဝယတော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, သမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရာ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. သမာဓိံ ဘာဝေန္တဿ သမာဓိ ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, ဆန္ဒပ္ပဓာနသင်္ခါရာ သမာဓိဒ္ဓိယာ ပါဒေါ နာမ. ပဓာနသင်္ခါရေ ဘာဝေန္တဿ ပဓာနသင်္ခါရာ ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, ဆန္ဒသမာဓိ ပဓာနသင်္ခါရိဒ္ဓိယာ ပါဒေါ နာမ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ဟိ ဧကသ္မိံ ဣဇ္ဈမာနေ သေသာပိ ဣဇ္ဈန္တိယေဝ.

තවද මෙම ධර්ම තුන ම ඉද්ධිය ද වේ, ඉද්ධිපාදය ද වේ. කෙසේ ද? ඡන්දය වඩන්නාට ඡන්දය 'ඉද්ධිය' නම් වේ, සමාධිය හා ප්‍රධාන සංස්කාරයන් 'ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය' නම් වේ. සමාධිය වඩන්නාට සමාධිය 'ඉද්ධිය' වන අතර, ඡන්දය හා ප්‍රධාන සංස්කාරයන් 'සමාධි-ඉද්ධිපාදය' නම් වේ. ප්‍රධාන සංස්කාරයන් වඩන්නාට ප්‍රධාන සංස්කාරයන් 'ඉද්ධිය' වන අතර, ඡන්දය හා සමාධිය 'පධානසංඛාර-ඉද්ධිපාදය' නම් වේ. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අතරින් එකක් සිද්ධ වන විට සෙසු ධර්මයන් ද සිද්ධ වන බැවිනි.

အပိစ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေနာပိ ဧတေသံ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဌမဇ္ဈာနဉှိ ဣဒ္ဓိ နာမ, ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပရိကမ္မသမ္ပယုတ္တာ ဆန္ဒာဒယော ဣဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. ဧတေနုပါယေန ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနာ, ဣဒ္ဓိဝိဓံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ နယော နေတဗ္ဗော. သေသိဒ္ဓိပါဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

තවද ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ පූර්වභාගය වශයෙන් ද මේවායේ ඉද්ධිපාද භාවය දත යුතුය. ප්‍රථම ධ්‍යානය 'ඉද්ධිය' නම් වන අතර, ප්‍රථම ධ්‍යානයට පූර්වභාග වූ පරිකර්මය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඡන්දය ආදිය 'ඉද්ධිපාද' නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා ද, ඉද්ධිවිධ ආදී ෂඩ් අභිඥාවන් දක්වා ද, සෝතාපත්ති මාර්ගයේ පටන් අර්හත් මාර්ගය දක්වා ද මෙම ක්‍රමය යෙදිය යුතුය. සෙසු ඉද්ධිපාදයන්හි ද මේ නයම වේ.

ကေစိ ပန ‘‘အနိဗ္ဗတ္တော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣဓ တေသံ ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထာယ အဘိဓမ္မေ ဥတ္တရစူဠဝါရော နာမ အာဂတော –

යම් කෙනෙක් වනාහි 'නූපන් ඡන්දය ඉද්ධිපාදය වේ' යැයි පවසති. ඔවුන්ගේ එම වාදය මර්දනය කරනු පිණිස අභිධර්මයෙහි 'උත්තරචූළවාරය' නම් කොටසෙහි මෙසේ පැමිණ ඇත -

‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ – ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ, ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒေါ, စိတ္တိဒ္ဓိပါဒေါ, ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒေါ. တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ? ဣဓ, ဘိက္ခု, ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ နိယျာနိကံ အပစယဂါမိံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယ ပဌမာယ ဘူမိယာ ပတ္တိယာ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ဒုက္ခာပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ, ယော တသ္မိံ သမယေ ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ ကတ္တုကမျတာ ကုသလော ဓမ္မစ္ဆန္ဒော, အယံ ဝုစ္စတိ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ. အဝသေသာ ဓမ္မာ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒသမ္ပယုတ္တာ’’တိ (ဝိဘ. ၄၅၇-၄၅၈).

"ඉද්ධිපාද සතරකි - ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය, වීරිය-ඉද්ධිපාදය, චිත්ත-ඉද්ධිපාදය, වීමංස-ඉද්ධිපාදය යනුයි. එහි ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය කවරේ ද? මහණෙනි, මෙහි මහණෙක් යම් කලෙක සංසාරයෙන් නික්මවන, කෙලෙස් පිරිහෙලන, දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස වූ, ප්‍රථම භූමියට (සෝවාන් මගට) පැමිණීම පිණිස වූ, කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... (පෙ)... දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි ද, එකල්හි යම් ඡන්දයක්, ඡන්ද බවක්, යමක් කිරීමේ කැමැත්තක්, කුසල ධර්මච්ඡන්දයක් වේ ද, මෙය ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු ධර්මයෝ ඡන්ද-ඉද්ධිපාදයට සම්ප්‍රයුක්ත වන්නාහ" (විභංග 457-458).

ဣမေ ပန လောကုတ္တရဝသေနေဝ အာဂတာ.

මේවා ලෝකෝත්තර වශයෙන් ම දේශනා කරන ලදී.

တတ္ထ ရဋ္ဌပါလတ္ထေရော ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. သောဏတ္ထေရော ဝီရိယံ ဓုရံ ကတွာ; သမ္ဘုတတ္ထေရော စိတ္တံ ဓုရံ ကတွာ, အာယသ္မာ မောဃရာဇာ ဝီမံသံ ဓုရံ ကတွာတိ. တတ္ထ ယထာ စတူသု အမစ္စပုတ္တေသု [Pg.288] ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတွာ ရာဇာနံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တေသု ဧကော ဥပဋ္ဌာနေ ဆန္ဒဇာတော ရညော အဇ္ဈာသယဉ္စ ရုစိဉ္စ ဉတွာ ဒိဝါ စ ရတ္တော စ ဥပဋ္ဌဟန္တော ရာဇာနံ အာရာဓေတွာ ဌာနန္တရံ ပါပုဏိ. ဧဝံ ဆန္ဒဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

එහිදී රට්ඨපාල තෙරණුවෝ ඡන්දය ප්‍රමුඛ කොට (ප්‍රධාන කොට) ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත්හ. සෝණ තෙරණුවෝ වීර්යය ප්‍රමුඛ කොට ද, සම්භූත තෙරණුවෝ චිත්තය ප්‍රමුඛ කොට ද, ආයුෂ්මත් මොඝරාජ තෙරණුවෝ වීමංසාව (ප්‍රඥාව) ප්‍රමුඛ කොට ද ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත්හ. එහිදී ඇමති පුත්‍රයන් සතර දෙනෙකු තනතුරු පතා රජු ඇසුරු කරමින් වසන කල්හි, එක් අයෙක් උපස්ථානයෙහි හටගත් බලවත් ඡන්දයක් ඇතිව රජුගේ අදහස හා රුචිය දැන දිවා රෑ උපස්ථාන කරමින් රජු සතුටු කොට තනතුරක් ලැබුවාක් මෙනි. ඡන්දය ප්‍රධාන කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද එසේ දත යුතුය.

ဧကော ပန – ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဥပဋ္ဌာတုံ န သက္ကောမိ, ဥပ္ပန္နေ ကိစ္စေ ပရက္ကမေန အာရာဓေဿာမီ’’တိ ကုပိတေ ပစ္စန္တေ ရညာ ပဟိတော ပရက္ကမေန သတ္တုမဒ္ဒနံ ကတွာ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ ဝီရိယဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကော ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဥပဋ္ဌာနမ္ပိ ဥရေန သတ္တိသရသမ္ပဋိစ္ဆနမ္ပိ ဘာရောယေဝ, မန္တဗလေန အာရာဓေဿာမီ’’တိ ခတ္တဝိဇ္ဇာယ ကတပရိစယတ္တာ မန္တသံဝိဓာနေန ရာဇာနံ အာရာဓေတွာ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ စိတ္တဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

තවකෙක් 'මට දිනපතා උපස්ථාන කිරීමට නොහැකිය, යම් රාජකාරියක් පැනනැඟුණු කල වීර්යයෙන් රජු සතුටු කරන්නෙමි' යැයි සිතා, සතුරු කරදර ඇති වූ විට රජු විසින් යවනු ලැබ, පරාක්‍රමයෙන් සතුරන් මර්දනය කොට තනතුරක් ලැබීය. ඔහු මෙන් වීර්යය ප්‍රධාන කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද දත යුතුය. තවත් අයෙක් 'දිනපතා උපස්ථාන කිරීමත්, යුද බිමේදී ළය දී හීසැර ලෙළදීමත් බරකි, මම මන්ත්‍ර බලයෙන් (නුවණින්) රජු සතුටු කරන්නෙමි' යැයි සිතා, රාජනීති ශාස්ත්‍රයෙහි පුහුණුව ඇති බැවින් මන්ත්‍රණ සංවිධානයෙන් රජු සතුටු කොට තනතුරක් ලැබීය. ඔහු මෙන් චිත්තය ප්‍රධාන කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද දත යුතුය.

အပရော – ‘‘ကိံ ဣမေဟိ ဥပဋ္ဌာနာဒီဟိ, ရာဇာနော နာမ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဌာနန္တရံ ဒေန္တိ, တာဒိသဿ ဒေန္တော မယှံ ဒဿတီ’’တိ ဇာတိသမ္ပတ္တိမေဝ နိဿာယ ဌာနန္တရံ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝီမံသံ နိဿာယ ဝီမံသဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိဝဋ္ဋပါဒကဣဒ္ဓိ ကထိတာ.

අනෙක් තැනැත්තා 'මේ උපස්ථාන ආදියෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද? රජවරු උසස් කුලවතුන්ට තනතුරු දෙති, එවැනි අයට තනතුරු දෙන කල්හි මා වැනි කුලවතෙකුට ද එය ලැබෙනු ඇත' යැයි සිතා තමාගේ කුලවත් භාවය ම ඇසුරු කොට තනතුරක් ලැබීය. ඔහු මෙන් ම ඉතා පිරිසිදු වූ වීමංසාව (ප්‍රඥාව) ඇසුරු කොට වීමංසාව ප්‍රමුඛ කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද දත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි විවට්ට පාදක (සංසාරයෙන් මිදීමට පදනම් වන) ඉද්ධිය දේශනා කරන ලදී.

၄. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၂၆. စတုတ္ထေ ဥဒ္ဓတာတိ ဥဒ္ဓစ္စပကတိကာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနစိတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စေန ဟိ ဧကာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိပ္ဖန္ဒတိ ဓဇယဋ္ဌိယံ ဝါတေန ပဟတဓဇော ဝိယ. ဥန္နဠာတိ ဥဂ္ဂတနဠာ, ဥဋ္ဌိတတုစ္ဆမာနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စပလာတိ ပတ္တစီဝရမဏ္ဍနာဒိစာပလ္လေန ယုတ္တာ. မုခရာတိ မုခခရာ, ခရဝစနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိကိဏ္ဏဝါစာတိ အသံယတဝစနာ ဒိဝသမ္ပိ နိရတ္ထကဝစနပ္ပလာပိနော. မုဋ္ဌဿတီတိ နဋ္ဌဿတိနော. အသမ္ပဇာနာတိ ပညာရဟိတာ. အသမာဟိတာတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝိရဟိတာ. ဘန္တစိတ္တာတိ ဥဗ္ဘန္တစိတ္တာ သမာဓိဝိရဟေန လဒ္ဓေါကာသေန ဥဒ္ဓစ္စေန. ပါကတိန္ဒြိယာတိ အသံဝုတိန္ဒြိယာ. ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရန္တိ အာပေါကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ပါသာဒပတိဋ္ဌိတံ ပထဝိဘာဂံ ‘‘ဥဒက’’န္တိ အဓိဋ္ဌာယ, ဥဒကပိဋ္ဌေ ဌိတပါသာဒံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အင်္ဂုဋ္ဌကေန ပဟရိ. ဂမ္ဘီရနေမောတိ ဂမ္ဘီရအာဝါဋော, ဂမ္ဘီရဘူမိဘာဂံ အနုပဝိဋ္ဌောတိ အတ္ထော[Pg.289]. သုနိခါတောတိ သုဋ္ဌု နိခါတော, ကောဋ္ဋေတွာ သုဋ္ဌု ဌပိတော. ဣဓ အဘိညာပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

826. සතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘උද්ධතා’ යනු උද්ධච්ච ස්වභාවය ඇති, විසිරුණු සිතැති බවයි. ඒකාන්තයෙන්ම උද්ධච්චය නිසා සිත එකම අරමුණක නොපිහිටා, සුළඟින් පහර කෑ කොඩිගසක කොඩියක් මෙන් සැලෙයි. ‘උන්නළා’ යනු උඩඟු වූ මානය ඇති, එනම් හිස් වූ මානයෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘චපලා’ යනු පාත්‍ර සිවුරු අලංකාර කිරීම් ආදී ලැජ්ජා නැති ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘මුඛරා’ යනු රළු මුඛයක් ඇති, එනම් රළු වචන කථා කරන්නන් යන අර්ථයයි. ‘විකිණ්ණවාචා’ යනු වචනයෙහි සංවරයක් නැති, මුළු දවස පුරාම නිශ්ඵල හිස් වචන දොඩවන්නන්ය. ‘මුට්ඨස්සතී’ යනු මුළා වූ සිහි ඇති බවයි. ‘අසම්පජානා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ බවයි. ‘අසමාහිතා’ යනු උපචාර හෝ අර්පණා සමාධියෙන් තොර වූ බවයි. ‘භන්තචිත්තා’ යනු සමාධිය නැති බැවින් අවස්ථාව ලද උද්ධච්චය නිසා ඉහළට මතු වූ සැලෙන සිත් ඇති බවයි. ‘පාකතින්ද්‍රියා’ යනු අසංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. ‘ඉද්ධිඅභිසංඛාර’ යනු ආපෝ කසිණයට සමවැදී එයින් නැගී සිට, ප්‍රාසාදය පිහිටි පොළොව ‘ජලය’ යැයි අධිෂ්ඨාන කර, ජලය මතුපිට පිහිටි ප්‍රාසාදය අහසට පැන නැගී මහපට ඇඟිල්ලෙන් පහර දීමයි. ‘ගම්භීරනේමෝ’ යනු ගැඹුරු වළක් හෙවත් පොළොවේ ගැඹුරු කොටසට ඇතුළු වූ යන අර්ථයයි. ‘සුනිඛාතෝ’ යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද, එනම් තදින් කොටා මැනවින් තබන ලද යන අර්ථයයි. මෙහිදී අභිඥාපාදක සෘද්ධිය ගැන පවසන ලදී.

၅. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. උණ්ණාභ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၂၇. ပဉ္စမေ ဆန္ဒပ္ပဟာနတ္ထန္တိ တဏှာဆန္ဒဿ ပဟာနတ္ထံ. ဣဓာပိ ဝိဝဋ္ဋပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

827. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘ඡන්දප්පහානත්ථං’ යනු තෘෂ්ණා ඡන්දය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසයි. මෙහිද විවට්ටපාදක (ලොකුත්තර මාර්ගයට පදනම් වන) සෘද්ධිය ගැන පවසන ලදී.

၉. ဣဒ္ဓါဒိဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ඉද්ධිආදි දේශනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၃၁. နဝမေ ယော သော ဘိက္ခဝေ မဂ္ဂေါတိ အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ.

831. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘යෝ සෝ භික්ඛවේ මග්ගෝ’ යන මෙයින් අභිඥාවන්ට පදනම් වන සතරවන ධ්‍යානය අදහස් කෙරේ.

၁၀. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. විභංග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၃၂. ဒသမေ ကောသဇ္ဇသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ စိတ္တေ လီနာကာရော ဩက္ကမတိ, သော ‘‘လီနာကာရော မေ ဩက္ကန္တော’’တိ ဉတွာ အပါယဘယေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန လီနာကာရော ဩက္ကမတိ. သော ပုန အပါယဘယေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ကောသဇ္ဇေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ကောသဇ္ဇသဟဂတော နာမ ဟောတိ. ကောသဇ္ဇသမ္ပယုတ္တောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

832. දසවන සූත්‍රයෙහි; ‘කෝසජ්ජ සහගතෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය (වීර්යය) උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුගේ සිතෙහි අලස බවක් හෙවත් හැකිළුණු ස්වභාවයක් ඇති වේ. ඔහු ‘මා තුළ අලස බවක් ඇති විය’ යැයි දැන, අපාය භය ගැන සිතා සිත තැති ගන්වා නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවතත් අලස බවක් ඇති වේ. ඔහු නැවතත් අපාය භයෙන් සිත තැති ගන්වා ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ කුසීත බව හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එම ඡන්දය ‘කෝසජ්ජ සහගත’ නම් වේ. ‘කෝසජ්ජ සම්පයුත්තෝ’ යනු එම පදයටම තවත් නමකි.

ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတတိ. သော ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တံ ဟာသေတွာ တောသေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတတိ. သော ပုန ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တံ ဟာသေတွာ တောသေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ဥဒ္ဓစ္စေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော နာမ ဟောတိ.

‘උද්ධච්ච සහගතෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුගේ සිත උද්ධච්චය හෙවත් නොසන්සුන් බවට පත් වේ. ඔහු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ මෙනෙහි කර සිත ප්‍රබෝධමත් කර, සතුටු කර, කමටහනට සුදුසු තත්ත්වයට පත් කර නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවතත් සිත උද්ධච්චයට පත් වේ. ඔහු නැවතත් රත්නත්‍රයේ ගුණ මෙනෙහි කර සිත ප්‍රබෝධමත් කර, කමටහනට සුදුසු තත්ත්වයට පත් කර ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ උද්ධච්චය හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එම ඡන්දය ‘උද්ධච්ච සහගත’ නම් වේ.

ထိနမိဒ္ဓသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ‘‘ဥပ္ပန္နံ မေ ထိနမိဒ္ဓ’’န္တိ ဉတွာ ဥဒကေန မုခံ ပုဉ္ဆိတွာ, ကဏ္ဏေ အာကဍ္ဎိတွာ ပဂုဏံ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယိတွာ ဒိဝါ ဂဟိတံ ဝါ အာလောကသညံ မနသိကရိတွာ ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ [Pg.290] ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ဝုတ္တနယေနေဝ ပုန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ထိနမိဒ္ဓေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ထိနမိဒ္ဓသဟဂတော နာမ ဟောတိ.

‘ථිනමිද්ධ සහගතෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුට ථීනමිද්ධය (සිතේ සහ චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බව) ඇති වේ. ඔහු ‘මට ථීනමිද්ධය ඇති විය’ යැයි දැන, පැන් ගෙන මුහුණ සෝදා, කන් පෙති පිරිමදා, තමා හොඳින් දන්නා ධර්මය සජ්ඣායනා කර හෝ දිවා කාලයෙහි ගත් ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කර ථීනමිද්ධය දුරු කර නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවතත් ථීනමිද්ධය ඇති වේ. ඔහු කලින් කී ක්‍රමයටම නැවත ථීනමිද්ධය දුරු කර ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ ථීනමිද්ධය හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එම ඡන්දය ‘ථිනමිද්ධ සහගත’ නම් වේ.

အနုဝိက္ခိတ္တောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ ကာမဂုဏာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. သော ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခိတ္တံ မေ စိတ္တ’’န္တိ ဉတွာ အနမတဂ္ဂ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄-၁၂၅) ဒေဝဒူတ- (မ. နိ. ၃.၂၆၁) စေလောပမ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၄) အနာဂတဘယသုတ္တာဒီနိ (အ. နိ. ၅.၇၇) အာဝဇ္ဇေန္တော သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. သော ပုန သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ကာမဝိတက္ကဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ဗဟိဒ္ဓါ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ အာရဗ္ဘ အနုဝိက္ခိတ္တော အနုဝိသဋော ဟောတိ.

‘අනුවික්ඛිත්තෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුගේ සිත පංච කාම ගුණයන්හි විසිරෙයි. ඔහු ‘මගේ සිත පිටත විසිර ගියේය’ යැයි දැන, අනමතග්ග සූත්‍රය, දේවදූත සූත්‍රය, සේලෝපම සූත්‍රය, අනාගතභය සූත්‍රය ආදිය මෙනෙහි කරමින් ‘සූත්‍ර දණ්ඩෙන්’ (සූත්‍ර නැමති කෙවිටෙන්) සිත පාලනය කර, සිත කර්මයට සුදුසු ලෙස සකසා නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවත සිත විසිරෙයි. ඔහු නැවතත් සූත්‍ර දණ්ඩෙන් සිත පාලනය කර ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ කාම විතර්කයන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින්, එම ඡන්දය පිටත පංච කාම ගුණ අරමුණු කරමින් නැවත නැවතත් විසිරුණු බැවින් ‘අනුවික්ඛිත්ත’ හෝ ‘අනුවිසට’ නම් වේ.

ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနပိ ဒေသနာဝသေနပိ ပုရိမပစ္ဆိမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? ကမ္မဋ္ဌာနေ တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အဘိနိဝေသော ပုရေ နာမ, အရဟတ္တံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု မူလကမ္မဋ္ဌာနေ အဘိနိဝိသိတွာ အတိလီနာဒီသု စတူသု ဌာနေသု စိတ္တဿ ဩက္ကမနံ ပဋိသေဓေတွာ, ဒုဋ္ဌဂေါဏေ ယောဇေတွာ သာရေန္တော ဝိယ စတုရဿဃဋိကံ ဩတာရေန္တော ဝိယ စတုန္နံ ဌာနာနံ ဧကဋ္ဌာနေပိ အသဇ္ဇန္တော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အယမ္ပိ ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာ ဝိဟရတိ နာမ. အယံ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ပုရိမပစ္ဆိမတာ. ဒေသနာဝသေန ပန ကေသာ ပုရေ နာမ, မတ္ထလုင်္ဂံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ကေသေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ကေသာဒယော ပရိဂ္ဂဏှန္တော စတူသု ဌာနေသု အသဇ္ဇန္တော ယာဝ မတ္ထလုင်္ဂါ ဘာဝနံ ပါပေတိ, အယမ္ပိ ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာ ဝိဟရတိ နာမ. ဧဝံ ဒေသနာဝသေန ပုရိမပစ္ဆိမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ ပစ္ဆာ တထာ ပုရေတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ.

‘යථා පුරේ තථා පච්ඡා’ (පෙර යම් සේද පසුවද එසේමය) යන මෙහි කමටහන් වශයෙන් මෙන්ම දේශනා වශයෙන්ද පූර්ව අපර බව (පෙර පසු බව) දත යුතුය. ඒ කෙසේද? පළමුව කමටහනෙහි නිරත වීම ‘පුරේ’ (පෙර) නම් වේ, අර්හත් ඵලය ‘පච්ඡා’ (පසුව) නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් තම මූලික කමටහනෙහි නිරත වී, අතිලීන ආදී වූ සතර අවස්ථාවන්ට සිත වැටීම වළක්වා, දඩබ්බර ගොනුන් කරත්තයට බැඳ පදවන ගැල්කරුවෙකු මෙන්ද, සතරැස් ඇණයකට මිටියෙන් තළන්නෙකු මෙන්ද, එම සතර අවස්ථාවන්ගෙන් එකකටවත් හසු නොවී සංස්කාරයන් විදර්ශනා කර අර්හත් ඵලයට පත් වේද, ඔහු පෙර මෙන්ම පසුවද වසන්නේ නමි. මෙය කමටහන් වශයෙන් පෙර පසු බවයි. දේශනා වශයෙන් බලන කල ‘කේශා’ (කෙස්) පෙර වන අතර ‘මස්ථලුංග’ (මොළය) පසුව වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් කෙස් මෙනෙහි කරමින්, ඒවායේ වර්ණ සටහන් ආදී වශයෙන් කෙස් ආදිය පිරිසිඳ දකිමින් සතර තැන්වල නොඇලී මොළය දක්වා භාවනාව පමුණුවයිද, ඔහුද පෙර මෙන්ම පසුවද වසන්නේ නමි. මෙසේ දේශනා වශයෙන් පෙර පසු බව දත යුතුය. ‘යථා පච්ඡා තථා පුරේ’ යනු පෙර කී වචනයටම තවත් නමකි.

ယထာ အဓော တထာ ဥဒ္ဓန္တိ ဣဒံ သရီရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ အဓော ကေသမတ္ထကာ’’တိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပါဒတလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ကေသမတ္ထကာ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန ဝါ ပါဒင်္ဂုလိအဂ္ဂပဗ္ဗဋ္ဌိတော ယာဝ သီသကဋာဟံ, သီသကဋာဟတော ယာဝ ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗဋ္ဌီနိ[Pg.291], တာဝ အဋ္ဌိဝသေန ဝါ ဘာဝနံ ပါပေတိ စတူသု ဌာနေသု ဧကဋ္ဌာနေပိ အသဇ္ဇန္တော. အယံ ယထာ ဥဒ္ဓံ တထာ အဓော, ယထာ အဓော တထာ ဥဒ္ဓံ ဝိဟရတိ နာမ.

"යම් සේ යට ද එසේ ම උඩ ද" යන මෙය ශරීරය පදනම් කොටගෙන තේරුම් ගත යුතුය. එහෙයින් "යට පතුලේ සිට උඩ කෙස් අග දක්වා" යැයි වදාළ සේක. එහි යම් මහණෙක් පතුලේ සිට ආරම්භ කොට කෙස් අග දක්වා දෙතිස් කුණප වශයෙන් හෝ පතුලේ ඇඟිලි අග සිට හිස් කබල දක්වා ද, හිස් කබලේ සිට පතුලේ ඇඟිලි අග දක්වා ද අස්ථි වශයෙන් හෝ (අසජ්ජන්තෝ) ස්ථාන හතරකින් එකකවත් නොගැටී භාවනාව පවත්වයි ද, ඔහු උඩ මෙනෙහි කරන්නාක් මෙන් යට ද, යට මෙනෙහි කරන්නාක් මෙන් උඩ ද වාසය කරයි නම් වේ.

ယေဟိ အာကာရေဟီတိ ယေဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. ယေဟိ လိင်္ဂေဟီတိ ယေဟိ သဏ္ဌာနေဟိ. ယေဟိ နိမိတ္တေဟီတိ ယေဟိ ဥပဋ္ဌာနေဟိ. အာလောကသညာ သုဂ္ဂဟိတာ ဟောတီတိ ယော ဘိက္ခု အင်္ဂဏေ နိသီဒိတွာ အာလောကသညံ မနသိ ကရောတိ, ကာလေန နိမီလေတိ, ကာလေန ဥမ္မီလေတိ. အထဿ ယဒါ နိမီလေန္တဿာပိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေန္တဿ ဝိယ ဧကသဒိသမေဝ ဥပဋ္ဌာတိ, တဒါ အာလောကသညာ ဇာတာ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဒိဝါသညာ’’တိပိ တဿေဝ နာမံ. သာ စ ပန ရတ္တိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သုဂ္ဂဟိတာ နာမ ဟောတိ. သွာဓိဋ္ဌိတာတိပိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သုဋ္ဌု အဓိဋ္ဌိတာ သုဋ္ဌု ဌပိတာ သွာဓိဋ္ဌိတာ နာမ ဝုစ္စတိ. သာ အတ္ထတော သုဂ္ဂဟိတာယေဝ. ယော ဝါ အာလောကေန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, တဿ ဒိဝါပိ အာလောကသညာ သုဂ္ဂဟိတာ သွာဓိဋ္ဌိတာ နာမ. ရတ္တိ ဝါ ဟောတု ဒိဝါ ဝါ ယေန အာလောကေန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, တသ္မိံ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနေ အာလောကေ ဥပ္ပန္နာ သညာ သုဂ္ဂဟိတာယေဝ နာမ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆန္နံ အဘိညာနံ ပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

"යේහි ආකාරේහි" යනු යම් කොට්ඨාසයන් මගිනි. "යේහි ලිංගේහි" යනු යම් සටහන් මගිනි. "යේහි නිමිත්තේහි" යනු යම් වැටහීම් (උපට්ඨාන) මගිනි. "ආලෝකසංඥා සුග්ගහිතා හෝති" යනු යම් මහණෙක් මිදුලක හිඳ ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කරයි ද, කලක දී ඇස් පියවයි ද, කලක දී ඇස් අරියි ද, එවිට ඔහුට ඇස් පියාගෙන සිටින කල ද ඇස් ඇර බලන්නාක් මෙන් ම ඒකාකාරව වැටහෙයි ද, එවිට ආලෝක සංඥාව උපන්නේ නම් වෙයි. "දිවා සංඥා" යනු ද එයට ම නමකි. එය නැවත රාත්‍රියේ දී උපදවන විට මැනවින් ගන්නා ලද්දක් (සුග්ගහිත) නම් වේ. "ස්වාධිට්ඨිතා" යනු ද එයට ම පර්යාය වචනයකි. මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද, මැනවින් පිහිටුවන ලද ආලෝකය ස්වාධිට්ඨිත නම් වේ. එය අර්ථය වශයෙන් සුග්ගහිත ම වේ. යමෙක් හෝ ආලෝකය මගින් ථීනමිද්ධය දුරු කර, කැමැත්ත (ඡන්දය) උපදවා කමටහන් මෙනෙහි කරයි ද, ඔහුට දහවල් කාලයේ දී ද ආලෝක සංඥාව මැනවින් ගන්නා ලද, මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද නම් වෙයි. රාත්‍රී වේවා දහවල් වේවා, යම් ආලෝකයකින් ථීනමිද්ධය දුරු කර කමටහන් මෙනෙහි කරයි ද, ඒ ථීනමිද්ධය දුරු කරන ආලෝකයෙහි උපන් සංඥාව මැනවින් ගන්නා ලද්දක් ම වේ. වීර්යය ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමය ම යෙදිය යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි සවැදෑරුම් අභිඥාවන්ට පදනම් වන (පාදක) ඉද්ධිය වදාරන ලදී.

ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන පාසාදකම්පන වර්ගය නිමවා ඇත.

၃. အယောဂုဠဝဂ္ဂေါ

3. අයෝගුළ වර්ගය

၂. အယောဂုဠသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අයෝගුළ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၃၄. တတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ ဣမိနာ စာတုမဟာဘူတိကေနာတိ ဣမိနာ စတုမဟာဘူတမယေန ဧဝံ ဘာရိကေန ဂရုကေန သမာနေနာပိ. ဩမာတီတိ ပဟောတိ သက္ကောတိ, ဣဒံ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အသမ္ဘိန္နပဒံ. ကာယမ္ပိ စိတ္တေ သမောဒဟတီတိ ကာယံ ဂဟေတွာ စိတ္တေ အာရောပေတိ, စိတ္တသန္နိဿိတံ ကရောတိ, စိတ္တဂတိယာ ပေသေတိ. စိတ္တံ နာမ မဟဂ္ဂတစိတ္တံ, စိတ္တဂတိဂမနံ လဟုကံ ဟောတိ. စိတ္တမ္ပိ ကာယေ သမောဒဟတီတိ စိတ္တံ ဂဟေတွာ [Pg.292] ကာယေ အာရောပေတိ, ကာယသန္နိဿိတံ ကရောတိ, ကာယဂတိယာ ပေသေတိ, ကာယော နာမ ကရဇကာယော, ကာယဂတိဂမနံ ဒန္ဓံ ဟောတိ. သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စာတိ အဘိညာစိတ္တသဟဇာတသညာ. သာ ဟိ သန္တသုခသမန္နာဂတတ္တာ သုခသညာ နာမ ဟောတိ, ကိလေသဒန္ဓာယိတတ္တဿ စ အဘာဝါ လဟုသညာ နာမ.

834. තෙවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි "ඉමිනා චාතුමහාභූතිකේන" යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම් ලත්, මෙතරම් බරැති, ගුරුත්වයෙන් යුත් (ශරීරය) යන්නයි. "ඕමාති" යනු සමත් වෙයි, හැකි වෙයි යන්නයි. මේ පදය ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි අසම්භින්න (වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබෙන) පදයකි. "කායම්පි චිත්තේ සමෝදහති" යනු කය ගෙන සිතෙහි ආරෝපණය කරයි, සිත ඇසුරු කළ එකක් බවට පත් කරයි, සිතේ ගමන හා සමාන වේගයෙන් යවයි. සිත යනු මහග්ගත සිතයි, සිතේ ගමන සැහැල්ලු ය. "චිත්තම්පි කායේ සමෝදහති" යනු සිත ගෙන කයෙහි ආරෝපණය කරයි, කය ඇසුරු කළ එකක් බවට පත් කරයි, කයේ ගමන හා සමාන වේගයෙන් යවයි. කය යනු කරජ කායයි, කරජ කයේ ගමන මන්දගාමී ය. "සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච" යන්නෙහි අභිඥා සිත හා උපන් සංඥාව දත යුතුය. එය වනාහි ශාන්ත සුඛයෙන් යුක්ත බැවින් සුඛ සංඥා නම් වන අතර, කෙලෙස් නිසා වන මන්දගාමී බව නැති බැවින් සැහැල්ලු සංඥා (ලහු සංඥා) නම් වේ.

အယောဂုဠော ဒိဝသံ သန္တတ္တော လဟုတရော စေဝ ဟောတီတိ သော ဟိ ဒွီဟိ တီဟိ ဇနေဟိ ဥက္ခိပိတွာ ကမ္မာရုဒ္ဓနေ ပက္ခိတ္တောပိ ဒိဝသံ ပစ္စမာနော ဝိဝရာနုပဝိဋ္ဌေန တေဇေန စေဝ ဝါယေန စ ဝါယောသဟဂတော စ ဥသ္မာသဟဂတော စ တေဇောသဟဂတော စ ဟုတွာ ဧဝံ လဟုကော ဟောတိ, ယထာ နံ ကမ္မာရော မဟာသဏ္ဍာသေန ဂဟေတွာ ဧကတော ပရိဝတ္တေတိ ဥက္ခိပတိ ဗဟိ နီဟရတိ. ဧဝံ ပန မုဒု စ ဟောတိ ကမ္မနိယော စ. ယထာ နံ သော ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ဝိစ္ဆိန္ဒတိ, ကူဋေန ဟနန္တော ဒီဃစတုရဿာဒိဘေဒံ ကရောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ ကထိတာ.

"අයෝගුළෝ දිවසං සන්තත්තෝ ලහුතරෝ චේව හෝති" යනු දෙතුන් දෙනෙකු විසින් එසවිය යුතු, කම්මල් උඳුනක දැමූ ඒ යකඩ ගුළිය දවස පුරා තැවෙන විට, සිදුරු තුළින් ඇතුළු වූ තේජෝ ධාතුවෙන් හා වායෝ ධාතුවෙන් ද, වායෝ සහගත, උෂ්ම සහගත හා තේජෝ සහගත වී මෙසේ සැහැල්ලු වෙයි. කොතරම් ද යත්, කම්මල්කරු මහා අඬුවකින් එය ගෙන එක් පසකට පෙරළයි, ඔසවයි, පිටතට ගනියි. මෙසේ එය මෘදු ද වෙයි, කටයුත්තට සුදුසු ද වෙයි. කොතරම් ද යත්, කම්මල්කරු එය කැබලිවලට කපයි, මිටියෙන් තළා දිගු හෝ සතරැස් ආදී වශයෙන් විවිධ නිර්මාණ කරයි. මේ සූත්‍රයෙහි විකුබ්බන ඉද්ධිය වදාරන ලදී.

၃-၁၀. ဘိက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-10. භික්ඛු සූත්‍රාදි වර්ණනාව

၈၃၅-၈၄၂. တတိယေ ဝိဝဋ္ဋပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ, တထာ စတုတ္ထေ. အပိစ ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ မိဿကိဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ, သတ္တသု ဖလေသု ပုဗ္ဗဘာဂါ. သတ္တမာဒီနိ စတ္တာရိ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယာနေဝ.

835-842. තෙවන සූත්‍රයෙහි විවට්ටපාදක ඉද්ධිය වදාරන ලදී. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ද එසේමය. තවද "දුවේ ඵලානි" සූත්‍රයෙහි සිට පහළට මිශ්‍රක ඉද්ධිපාදයන් වදාරන ලදී. සප්ත ඵලයන්හි පූර්වභාග (ඉද්ධිපාද) වදාරන ලදී. සත්වන සූත්‍රයේ සිට හතරක් යට දක්වන ලද ක්‍රමයට ම වේ.

၁၁-၁၂. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

11-12. මොග්ගල්ලාන සූත්‍රාදි වර්ණනාව

၈၄၃-၈၄၄. ဧကာဒသမဒွါဒသမေသု ဆ အဘိညာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

843-844. එකොළොස්වන හා දොළොස්වන සූත්‍රයන්හි සවැදෑරුම් අභිඥාවන් වදාරන ලදී. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉද්ධිපාද සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ

8. අනුරුද්ධ සංයුත්තය

၁. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

1. රහෝගත වර්ගය

၁-၂. ပဌမရဟောဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. ප්‍රථම රහෝගත සූත්‍රාදි වර්ණනාව

၈၉၉-၉၀၀. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဿ [Pg.293] ပဌမေ အာရဒ္ဓါတိ ပရိပုဏ္ဏာ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဆတ္တိံသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ, ဒုတိယေ ဒွါဒသသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ.

899-900. අනුරුද්ධ සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "ආරද්ධා" යනු පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. සැකෙවින් මෙහි කරුණු තිස් හයකින් අර්හත්වයට පමුණුවන විදර්ශනාව වදාරන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි කරුණු දොළොසකින් අර්හත්වයට පමුණුවන විදර්ශනාව වදාරන ලදී.

၃. သုတနုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සුතනු සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၀၁. တတိယေ မဟာဘိညတန္တိ ဆအဘိညာဘာဝံ. ဟီနံ ဓမ္မန္တိအာဒီသု ဣမာယ ပါဠိယာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော –

901. තෙවන සූත්‍රයෙහි "මහාභිඤ්ඤාතං" යනු සවැදෑරුම් අභිඥා ඇති බවයි. "හීනං ධම්මං" ආදී පාඨයන්හි අර්ථය මෙම පාලියෙන් දත යුතුය.

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဟီနာ? ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ, ဣမေ ဓမ္မာ ဟီနာ. ကတမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ? တီသု ဘူမီသု ကုသလံ, တီသု ဘူမီသု ဝိပါကော, တီသု ဘူမီသု ကိရိယာဗျာကတံ သဗ္ဗဉ္စ ရူပံ, ဣမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ. ကတမေ ဓမ္မာ ပဏီတာ? စတ္တာရော မဂ္ဂါ အပရိယာပန္နာ, စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ နိဗ္ဗာနဉ္စ, ဣမေ ဓမ္မာ ပဏီတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၂၃-၁၄၂၅).

"හීන ධර්මයන් කවරේ ද? දොළොස් අකුසල් සිත් උපදනා ක්‍රමයයි, මේ ධර්මයෝ හීන වෙති. මධ්‍යම ධර්මයන් කවරේ ද? ත්‍රෛභූමික කුසල්, ත්‍රෛභූමික විපාක, ත්‍රෛභූමික ක්‍රියා අව්‍යාකත සහ සියලු රූපයන් ය, මේ ධර්මයෝ මධ්‍යම වෙති. ප්‍රණීත ධර්මයන් කවරේ ද? ලෝකෝත්තර සිව් මඟ, සිව් පල සහ නිවන ය, මේ ධර්මයෝ ප්‍රණීත වෙති" (ධම්මසංගණී 1423-1425).

၄-၇. ပဌမကဏ္ဍကီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-7. ප්‍රථම කණ්ඨකී සූත්‍රාදි වර්ණනාව

၉၀၂-၉၀၅. စတုတ္ထေ ကဏ္ဍကီဝနေတိ မဟာကရမန္ဒဝနေ. ဆဋ္ဌေ သဟဿံ လောကန္တိ ဣမိနာ ထေရဿ သတတ ဝိဟာရော ဒဿိတော. ထေရော ဟိ ပါတောဝ မုခံ ဓောဝိတွာ အတီတာနာဂတေ ကပ္ပသဟဿံ အနုဿရတိ. ပစ္စုပ္ပန္နေ ပန ဒသစက္ကဝါဠသဟဿံ ဧကာဝဇ္ဇနဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

902-905. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "කණ්ඨකීවනේ" යනු විශාල කරමඳ වනයෙහිය. හයවන සූත්‍රයෙහි "සහස්සං ලෝකං" යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ නිරන්තර විහරණය පෙන්වන ලදී. තෙරුන් වහන්සේ උදෑසන ම මුහුණ සෝදා අතීත අනාගත කල්ප දහසක් දක්වා (පූර්වෙනිවාසානුස්සති ඥානයෙන්) සිහි කරති. වර්තමානයෙහි චක්‍රාවාළ දස දහසක් එක් ආවර්ජනයකින් උන්වහන්සේගේ ඥානයට හසු වේ. සත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၈. သလဠာဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සලළාගාර සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၀၆. အဋ္ဌမေ သလဠာဂါရေတိ သလဠရုက္ခမယာယ ပဏ္ဏသာလာယ, သလဠရုက္ခဿ ဝါ ဒွါရေ ဌိတတ္တာ ဧဝံနာမကေ အဂါရေ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာယ သဒ္ဓိံ ဝိပဿကပုဂ္ဂလော ကထိတော.

906. අටවන සූත්‍රයෙහි "සලළාගාරේ" යනු සලළ ලීයෙන් කළ පන්සලෙහි හෝ සලළ ගසක දොරටුව අසල පිහිටි බැවින් එනමින් යුත් හලෙහිය. මේ සූත්‍රයෙහි විදර්ශනාව සමඟ විදර්ශක පුද්ගලයා ගැන වදාරන ලදී.

၉. အမ္ဗပါလိဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අම්බපාලිවන සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၀၇. နဝမေ [Pg.294] အာသဘိံ ဝါစန္တိ အတ္တနော အရဟတ္တဘာဝဒီပကံ ဥတ္တမဝါစံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

907. නවවන සූත්‍රයෙහි "ආසභිං වාචං" යනු තමාගේ අර්හත් භාවය ප්‍රකාශ කරන උතුම් වචනයයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු රහෝගත වර්ගය නිමවා ඇත.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව

၉၀၉-၉၂၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေ ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိအာဒီဟိ ထေရော ဒသဗလဉာဏံ ပဋိဇာနာတိ. ကိမ္ပနေတံ သာဝကာနံ ဟောတီတိ? ဧကဒေသေန ဟောတိ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ ပနေတံ နိပ္ပဒေသံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရန္တိ.

909-922. දෙවන වර්ගයෙහි "ඨානඤ්ච ඨානතෝ" ආදියෙන් තෙරුන් වහන්සේ දසබල ඥානය ගැන ප්‍රකාශ කරති. මෙය ශ්‍රාවකයන්ට ද ඇති වේ ද යත්, අල්ප වශයෙන් ශ්‍රාවකයන්ට ද ඇති වේ. සර්වඥ බුදුවරුන්ට මෙය අනන්ත විෂය ඇති බැවින් සෑම ආකාරයකින්ම පරිපූර්ණ වේ.

အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුරුද්ධ සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ධ්‍යාන සංයුත්ත වර්ණනාව

၉၂၃. ဈာနသံယုတ္တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

923. ජ්ඣාන සංයුත්තය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ජ්ඣාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. အာနာပါနသံယုတ္တံ

10. ආනාපාන සංයුත්තය.

၁. ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ

1. ඒකධම්ම වර්ගය.

၁. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ඒකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၉၇၇. အာနာပါနသံယုတ္တဿ [Pg.295] ပဌမေ ဧကဓမ္မောတိ ဧကော ဓမ္မော. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၁၅) အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တမေဝ.

977. ආනාපාන සංයුත්තයේ ප්‍රථම සූත්‍රයෙහි ‘ඒකධම්මෝ’ යනු එක් ධර්මයකි. මෙහි යමක් කිවයුතු වේ නම්, ඒ සියල්ල සෑම අයුරින්ම විසුද්ධිමග්ගයෙහි ආනාපානස්සති කම්මට්ඨාන නිද්දේසයෙහි පවසන ලද්දේමය.

၆. အရိဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අරිට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၉၈၂. ဆဋ္ဌေ ဘာဝေထ နောတိ ဘာဝေထ နု. ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါ. အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ဓမ္မေသူတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု ဒွါဒသသု အာယတနဓမ္မေသု. ပဋိဃသညာ သုပ္ပဋိဝိနီတာတိ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တသညာ သုဋ္ဌု ပဋိဝိနီတာ, သမုစ္ဆိန္နာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ အတ္တနော အနာဂါမိမဂ္ဂံ ကထေတိ. ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနံ ဒဿေန္တော သော သတောဝ အဿသိဿာမီတိအာဒိမာဟ.

982. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘භාවේථ නෝ’ යනු වඩන්නහුද? යන්නයි. ‘කාමච්ඡන්දෝ’ යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගයයි. ‘අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච ධම්මේසු’ යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ දොළොස් ආයතන ධර්මයන් කෙරෙහිය. ‘පටිඝසඤ්ඤා සුප්පටිවිනීතා’ යනු පටිඝය (ද්වේෂය) හා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව මැනවින් බැහැර කරන ලද, සහමුලින්ම සිඳින ලද යන අර්ථයයි. මෙයින් තමාගේ අනාගාමී මාර්ගය පවසයි. දැන් අරහත් මාර්ගයට අදාළ විදර්ශනාව දක්වමින් ‘සෝ සතෝව අස්සසිස්සාමී’ (ඔහු සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරමි) යනාදිය වදාළ සේක.

၇. မဟာကပ္ပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මහාකප්පින සූත්‍ර වර්ණනාව.

၉၈၃. သတ္တမေ ဣဉ္ဇိတတ္တံ ဝါ ဖန္ဒိတတ္တံ ဝါတိ ဥဘယေနပိ စလနမေဝ ကထိတံ.

983. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉඤ්ජිතත්තං’ හෝ ‘ඵන්දිතත්තං’ යන පද දෙකෙන්ම ප්‍රකාශ වන්නේ සැලීමමයි.

၈. ပဒီပေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පදීපෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၉၈၄. အဋ္ဌမေ နေဝ ကာယောပိ ကိလမတိ န စက္ခူနီတိ အညေသု ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ ကာယောပိ ကိလမတိ, စက္ခူနိပိ ဝိဟညန္တိ. ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနသ္မိဉှိ ကမ္မံ ကရောန္တဿ ကာယော ကိလမတိ, ယန္တေ ပက္ခိပိတွာ ပီဠနာကာရပ္ပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. ကသိဏကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ စက္ခူနိ ဖန္ဒန္တိ ကိလမန္တိ, နိက္ခမိတွာ ပတနာကာရပ္ပတ္တာနိ ဝိယ ဟောန္တိ. ဣမသ္မိံ ပန ကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ နေဝ ကာယော ကိလမတိ, န အက္ခီနိ ဝိဟညန္တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

984. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘නේව කායෝපි කිලමති න චක්ඛූනි’ යන මෙහි, අන්‍ය කර්මස්ථානයන්හි නියැලෙන්නා හට ශරීරයද වෙහෙසෙයි, ඇස්ද පීඩාවට පත්වෙයි. ධාතු කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන්නාගේ ශරීරය යන්ත්‍රයක දමා මිරිකන්නාක් මෙන් පීඩාවට පත්වෙයි. කසිණ කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන්නාගේ ඇස් සැලෙයි, වෙහෙසෙයි, ඒවා පිටතට පැමිණ වැටෙන්නට මෙන් වෙයි. එහෙත් මෙම ආනාපානස්සති කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන්නා හට ශරීරය වෙහෙසට පත් නොවේ, ඇස්ද පීඩාවට පත් නොවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක.

သဗ္ဗသော [Pg.296] ရူပသညာနန္တိအာဒိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, ကိံ အာနာပါနေ ကသိဏုဂ္ဃာဋနံ လဗ္ဘတီတိ? တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ယသ္မာ အာနာပါနနိမိတ္တံ တာရကရူပမုတ္တာဝလိကာဒိသဒိသံ ဟုတွာ ပညာယတိ, တသ္မာ တတ္ထ ကသိဏုဂ္ဃာဋနံ လဗ္ဘတီ’’တိ. တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ‘‘န လဗ္ဘတေဝါ’’တိ အာဟ. အလဗ္ဘန္တေ အယံ အရိယိဒ္ဓိအာဒိကော ပဘေဒေါ ကသ္မာ ဂဟိတောတိ? အာနိသံသဒဿနတ္ထံ. အရိယံ ဝါ ဟိ ဣဒ္ဓိံ စတ္တာရိ ဝါ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ စတဿော ဝါ အရူပသမာပတ္တိယော နိရောဓသမာပတ္တိံ ဝါ ပတ္ထယမာနေန ဘိက္ခုနာ အယံ အာနာပါနဿတိသမာဓိ သာဓုကံ မနသိကာတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ နဂရေ လဒ္ဓေ ယံ စတူသု ဒိသာသု ဥဋ္ဌာနကဘဏ္ဍံ, တံ စတူဟိ ဒွါရေဟိ နဂရမေဝ ပဝိသတီတိ, ဇနပဒေါ လဒ္ဓေါ စ ဟောတိ. နဂရဿေဝ ဟေသော အာနိသံသော. ဧဝံ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာယ အာနိသံသော ဧသ အရိယိဒ္ဓိအာဒိကော ပဘေဒေါ, သဗ္ဗာကာရေန ဘာဝိတေ အာနာပါနဿတိသမာဓိသ္မိံ သဗ္ဗမေတံ ယောဂိနော နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ အာနိသံသဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သုခဉ္စေတိ ဧတ္ထ သောတိ ကသ္မာ န ဝုတ္တံ? ယသ္မာ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ ဝါရေ နာဂတံ.

‘සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං’ යනාදිය පවසන ලද්දේ කුමක් නිසාද? ආනාපානයෙහි කසිණ නිමිත්ත ඉවත් කිරීමක් (කසිණුග්ඝාටනය) ලැබිය හැකිද? ඒ පිළිබඳව තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “යම් හෙයකින් ආනාපාන නිමිත්ත තාරකා රූපයක් හෝ මුතු මාලාවක් මෙන් වැටහෙන්නේද, එබැවින් එහි කසිණුග්ඝාටනය ලැබිය හැකිය.” තිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ “එය නොලැබේමය”යි පැවසූහ. එසේ නොලැබේ නම් ආර්ය සෘද්ධි ආදී මේ ප්‍රභේදයන් දක්වන ලද්දේ කුමකටද? ආනිසංස දැක්වීම සඳහාය. ආර්ය සෘද්ධියක් හෝ රූපාවචර ධ්‍යාන සතර හෝ අරූපාවචර සමාපත්ති සතර හෝ නිරෝධ සමාපත්තිය හෝ ප්‍රාර්ථනා කරන භික්ෂුව විසින් මෙම ආනාපානස්සති සමාධිය මැනවින් මෙනෙහි කළ යුතුය. යම්සේ නගරයක් ජයගත් කල, සතර දිශාවෙන් එන බඩු බාහිරාදිය සතර ද්වාරයෙන් නගරයටම ඇතුළු වේද, එවිට ජනපදයද දිනාගත්තා වෙයි. එය නගරයේම ආනිසංසයකි. එමෙන්ම, ආනාපානස්සති සමාධි භාවනාවෙහි ආනිසංසය නම් මෙම ආර්ය සෘද්ධි ආදී ප්‍රභේදයන්ය. ආනාපානස්සති සමාධිය සෑම අයුරින්ම වැඩූ කල්හි මේ සියල්ල යෝගී භික්ෂුවට සිද්ධ වේ. එබැවින් ආනිසංස දැක්වීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී. ‘සුඛඤ්ච’ යන මෙහි ‘සෝ’ යන්න නොකියවුණේ කුමක් නිසාද? ‘භික්ඛූ’ යන පදය මෙම වාරයෙහි සඳහන් නොවන බැවිනි.

၉. ဝေသာလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. වේසාලී සූත්‍ර වර්ණනාව.

၉၈၅. နဝမေ ဝေသာလိယန္တိ ဧဝံနာမကေ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ပဝတ္တဝေါဟာရေ နဂရေ. တဉှိ နဂရံ တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေန ဝိသာလီဘူတတ္တာ ဝေသာလီတိ ဝုစ္စတိ. ဣဒမ္ပိ စ နဂရံ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တေယေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ သဗ္ဗာကာရဝေပုလ္လတံ ပတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဂေါစရဂါမံ ဒဿေတွာ နိဝါသဋ္ဌာနမာဟ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယန္တိ. တတ္ထ မဟာဝနံ နာမ သယံဇာတံ အရောပိမံ သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနံ. ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာ ပန မဟာဝနံ ဟိမဝန္တေန သဟ ဧကာဗဒ္ဓံ အပရိစ္ဆေဒံ ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ အာဟစ္စ ဌိတံ. ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတိ, သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနန္တိ မဟာဝနံ. ကူဋာဂါရသာလာ ပန မဟာဝနံ နိဿာယ ကတေ အာရာမေ ကူဋာဂါရံ အန္တောကတွာ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကတာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

985. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘වේසාලියං’ යනු එම නම ඇති, ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් පවතින නගරයෙහිය. ඒ නගරය තෙවරක් පවුරු බැඳ වපසරිය විශාල කළ බැවින් ‘වේසාලී’ නම් වේ. මෙම නගරයද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ කල්හි සෑම අයුරින්ම සමෘද්ධියට පත් වූ බව දත යුතුය. මෙසේ ගොදුරු ගම දක්වා, වාසස්ථානය දැක්වීම සඳහා ‘මහාවනේ කූටාගාරසාලායං’ යැයි වදාළ සේක. එහි ‘මහාවන’ යනු ඉබේ හටගත්, රෝපණය නොකළ, සීමා සහිත විශාල වනයකි. කිඹුල්වත් පුරය අසල ඇති මහාවනය වනාහි හිමාලය හා එකට බැඳී, සීමාවක් නැතිව මහා සමුද්‍රය දක්වා පැතිර පවතින්නකි. මෙය එබඳු එකක් නොවේ, සීමා සහිත විශාල වනයක් බැවින් ‘මහාවන’ නම් වේ. ‘කූටාගාරසාලා’ යනු මහාවනය ඇසුරු කොට කළ ආරාමයෙහි, කූටාගාරයක් ඇතුළත පිහිටන සේ හංසවට්ටක ආකාරයේ වහලයකින් කළ, සියලු අංගයන්ගෙන් යුත් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගන්ධකුටිය බව දත යුතුය.

အနေကပရိယာယေန အသုဘကထံ ကထေတီတိ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ အသုဘာကာရသန္ဒဿနပ္ပဝတ္တံ ကာယဝိစ္ဆန္ဒနီယကထံ ကထေတိ. သေယျထိဒံ – အတ္ထိ [Pg.297] ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ လောမာ နခါ ဒန္တာ…ပေ… မုတ္တန္တိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဘိက္ခဝေ, ဣမသ္မိံ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သဗ္ဗာကာရေနပိ ဝိစိနန္တော န ကောစိ ကိဉ္စိ မုတ္တံ ဝါ မဏိံ ဝါ ဝေဠုရိယံ ဝါ အဂရုံ ဝါ စန္ဒနံ ဝါ ကုင်္ကုမံ ဝါ ကပ္ပုရံ ဝါ ဝါသစုဏ္ဏာဒိံ ဝါ အဏုမတ္တမ္ပိ သုစိဘာဝံ ပဿတိ, အထ ခေါ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓံ ဇေဂုစ္ဆအဿိရိကဒဿနံ ကေသလောမာဒိနာနပ္ပကာရံ အသုစိမေဝ ပဿတိ, တသ္မာ န ဧတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ကရဏီယော. ယေပိ ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသိ ဇာတာ ကေသာ နာမ, တေပိ အသုဘာ စေဝ အသုစိနော စ ပဋိကူလာ စ. သော စ နေသံ အသုဘာသုစိပဋိကူလဘာဝေါ ဝဏ္ဏတောပိ သဏ္ဌာနတောပိ ဂန္ဓတောပိ အာသယတောပိ ဩကာသတောပီတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ လောမာဒီနမ္ပီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၀၇) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ ဧကမေကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ပဉ္စပဉ္စပ္ပဘေဒေန အနေကပရိယာယေန အသုဘကထံ ကထေတိ.

‘අනේකපරියායේන අසුභකථං කථේති’ යනු නොයෙක් කරුණුවලින් අසුභ ස්වභාවය දක්වන, ශරීරය පිළිබඳ ඇල්ම දුරු කරන්නා වූ දේශනාව පවත්වන බවයි. එනම් - “මේ ශරීරයෙහි කෙස්, ලොම්, නිය, දත්... පෑ... මූත්‍ර ඇත” යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? මහණෙනි, බඹයක් පමණ වූ මේ ශරීරයෙහි සෑම අයුරින්ම සොයා බැලුවද, කිසිදු පණ්ඩිතයෙකුට මුතු, මැණික්, වෛරූර්ය, අගිල්, සඳුන්, කුංකුම, කපුරු හෝ සුවඳ කුඩු ආදී පිරිසිදු දෙයක් අබ ඇටයක් තරම්වත් හමු නොවේ. එහෙත් අතිශයින්ම දුර්ගන්ධ වූ, පිළිකුල් වූ, අශ්‍රීක වූ කෙස් ලොම් ආදී නොයෙක් අපවිත්‍ර දෑ පෙනෙන්නට තිබේ. එබැවින් මෙහි කැමැත්තක් හෝ රාගයක් ඇති කර නොගත යුතුය. උත්තමාංගය වූ හිසෙහි හටගත් කෙස් වුවද, ඒවාද අශුභය, අපවිත්‍රය, පිළිකුල්ය. ඒවායේ අශුභ, අපවිත්‍ර, පිළිකුල් බව වර්ණයෙන්ද, හැඩයෙන්ද, ගන්ධයෙන්ද, ආශ්‍රයෙන් (උපතින්) ද, පිහිටි ස්ථානයෙන්ද යන කරුණු පහෙන් දත යුතුය. ලොම් ආදියෙහිද මෙසේමය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය වනාහි විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇති පරිද්දෙන්ම දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් එක් කොට්ඨාසයක පහ බැගින් වූ ප්‍රභේදයන්ගෙන්, නොයෙක් ක්‍රමයෙන් අසුභ කථාව දේශනා කරන සේක.

အသုဘာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန အသုဘမာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ပဒဘာဇနီယေန တံ ဝိဘဇန္တော ဝဏ္ဏေန္တော အသုဘာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ. အသုဘဘာဝနာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ ယာ အယံ ကေသာဒီသု ဝါ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထူသု အသုဘာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တဿ စိတ္တဿ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာ ဖာတိကမ္မံ, တဿာ အသုဘဘာဝနာယ အာနိသံသံ ဒဿေန္တော ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ, ဂုဏံ ပရိကိတ္တေတိ. သေယျထိဒံ – ‘‘အသုဘဘာဝနာဘိယုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကေသာဒီသု ဝါ ဝတ္ထူသု ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ တိဝိဓကလျာဏံ ဒသလက္ခဏသမ္ပန္နံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပဋိလဘတိ. သော တံ ပဌမဇ္ဈာနသင်္ခါတံ စိတ္တမဉ္ဇူသံ နိဿာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥတ္တမတ္ထံ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီ’’တိ.

‘අසුභයෙහි ගුණ පවසයි’ යනු උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළසිරුර) ආදී වශයෙන් අසුභ මාතිකාව තබා පදභාජනීය ක්‍රමයෙන් එය බෙදා දක්වමින් හා විස්තර කරමින් අසුභයෙහි ගුණ වදාරන බවයි. ‘අසුභ භාවනාවෙහි ගුණ පවසයි’ යනු කේසාදී තිස්දෙකක් වූ කුණප කොටස්හි හෝ උද්ධුමාතකාදී දස අසුභයන්හි හෝ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි අසුභ ස්වභාවය ගෙන පවත්වන්නා වූ යම් භාවනා වැඩීමක් හෝ දියුණු කිරීමක් වේද, එම අසුභ භාවනාවෙහි අනුසස් දක්වමින් එහි ගුණ වර්ණනා කරන බවයි, ගුණ ප්‍රකාශ කරන බවයි. එනම් - “මහණෙනි, අසුභ භාවනාවෙහි නියුක්ත වූ මහණ තෙමේ කේසාදී වස්තූන්හි හෝ උද්ධුමාතකාදී අසුභයන්හි හෝ නීවරණ පහ ප්‍රහීණ වූ, අංග පහකින් සමන්විත වූ, තෙවැදෑරුම් වූ කල්‍යාණ ගුණයෙන් හා දස ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ප්‍රථමධ්‍යානය ලබා ගනියි. ඔහු ප්‍රථමධ්‍යානය නමැති එම සිත් කරඬුව ඇසුරු කොට විදර්ශනාව වඩා උතුම් අර්ථය වූ අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන්නේය” යනුවෙනි.

ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ နိလီယိတုံ ဧကကောဝ ဟုတွာ ဝိဟရိတုံ ဣစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. နာမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာတိ ယော အတ္တနာ ပယုတ္တဝါစံ အကတွာ မမတ္ထာယ သဒ္ဓေသု ကုလေသု ပဋိယတ္တပိဏ္ဍပါတံ နီဟရိတွာ မယှံ ဥပနာမေတိ, တံ ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဌပေတွာ နာမှိ အညေန ကေနစိ ဘိက္ခုနာ ဝါ ဂဟဋ္ဌေန ဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ.

“මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලාව වෙසෙන්නට කැමැත්තෙමි” යනු මහණෙනි, මම එකී අඩමසක් තනිවම සැඟවී වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි යන්න අර්ථයයි. “පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් අයෙකු හැර වෙනත් කිසිවෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය” යනු තමා විසින් වචනයෙන් ඉල්ලීමක් නොකොට සැදැහැති කුලයන්ගෙන් සූදානම් කළ පිණ්ඩපාතය ගෙනැවිත් මා හට පූජා කරන, ඒ පිණ්ඩපාතය ගෙන එන්නා වූ එක් භික්ෂුවක හැර වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක හෝ ගිහියකු මා හමුවීමට නොපැමිණිය යුතුය යන්නයි.

ကသ္မာ [Pg.298] ပန ဧဝမာဟာတိ? အတီတေ ကိရ ပဉ္စသတာ မိဂလုဒ္ဒကာ မဟတီဟိ ဒဏ္ဍဝါဂုရာဒီဟိ အရညံ ပရိက္ခိပိတွာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဧကတောယေဝ ယာဝဇီဝံ မိဂပက္ခိဃာတကမ္မေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတွာ နိရယေ ဥပ္ပန္နာ. တေ တတ္ထ ပစ္စိတွာ ပုဗ္ဗေ ကတေန ကေနစိဒေဝ ကုသလကမ္မေန မနုဿေသု ဥပ္ပန္နာ ကလျာဏူပနိဿယဝသေန သဗ္ဗေပိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇဉ္စ ဥပသမ္ပဒဉ္စ လဘိံသု. တေသံ တတော မူလာကုသလကမ္မတော အဝိပက္ကဝိပါကာ အပရာပရစေတနာ တသ္မိံ အဍ္ဎမာသဗ္ဘန္တရေ အတ္တူပက္ကမေန စ ပရူပက္ကမေန စ ဇီဝိတူပစ္ဆေဒါယ ဩကာသမကာသိ. တံ ဘဂဝါ အဒ္ဒသ. ကမ္မဝိပါကော စ နာမ န သက္ကာ ကေနစိ ပဋိဗာဟိတုံ. တေသု စ ဘိက္ခူသု ပုထုဇ္ဇနာပိ အတ္ထိ, သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိခီဏာသဝါပိ. တတ္ထ ခီဏာသဝါ အပ္ပဋိသန္ဓိကာ, ဣတရေ အရိယသာဝကာ နိယတဂတိကာ သုဂတိပရာယဏာ, ပုထုဇ္ဇနာနံ ဂတိ အနိယတာ.

කුමක් නිසා මෙසේ වදාළේ ද? අතීතයෙහි පන්සියයක් මුව වැද්දන් දඬු, දැල්, මලපුඩු ආදියෙන් වනය වටකොට සතුටු සිතින් යුතුව දිවි ඇති තෙක් මුවන් හා පක්ෂීන් මැරීමේ නිරතව මියගොස් නිරයෙහි උපන් බව කියවේ. ඔවුන් එහි පැසී, පෙර කරන ලද කිසියම් කුසල් කර්මයක් හේතුවෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ඉපිද කල්‍යාණ උපනිශ්‍රය බලයෙන් සියල්ලෝම බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබූහ. ඔවුන්ගේ ඒ මූලික අකුසල කර්මයට අයත්, විපාක දී අවසන් නොවූ ‘අපරාපරිය’ චේතනාව එම අඩමස ඇතුළත තමාගේම උත්සාහයෙන් හෝ අනුන්ගේ උත්සාහයෙන් ජීවිතය තොර කර ගැනීමට අවස්ථාව සැලසීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය දුටු සේක. කර්ම විපාකය යනු කිසිවෙකුට වැළැක්විය හැක්කක් නොවේ. ඒ භික්ෂූන් අතර පෘථග්ජනයෝ ද සිටියහ; සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේලා ද සිටියහ. එහි රහතන් වහන්සේලා පුනර්භවයක් නැති අය වෙති, සෙසු ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ඒකාන්ත ගති ඇතිව සුගතිය පරායනය කොට ඇත්තෝ වෙති. එහෙත් පෘථග්ජනයන්ගේ ගතිය අනිශ්චිතය.

အထ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ အတ္တဘာဝေ ဆန္ဒရာဂေန မရဏဘယဘီတာ န သက္ခိဿန္တိ ဂတိံ ဝိသောဓေတုံ, ဟန္ဒ နေသံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနာယ အသုဘကထံ ကထေမိ. တံ သုတွာ အတ္တဘာဝေ ဝိဂတစ္ဆန္ဒရာဂတာယ ဂတိဝိသောဓနံ ကတွာ သဂ္ဂေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိဿန္တိ, ဧဝံ တေသံ မမ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သာတ္ထိကာ ဘဝိဿတီ’’တိ. တတော တေသံ အနုဂ္ဂဟာယ အသုဘကထံ ကထေသိ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန, နော မရဏဝဏ္ဏသံဝဏ္ဏနာဓိပ္ပာယေန. ကထေတွာ စ ပနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ ဣမံ အဍ္ဎမာသံ မံ ဘိက္ခူ ပဿိဿန္တိ, ‘အဇ္ဇ ဧကော ဘိက္ခု မတော, အဇ္ဇ ဒွေ…ပေ… အဇ္ဇ ဒသာ’တိ အာဂန္တွာ အာရောစေဿန္တိ, အယဉ္စ ကမ္မဝိပါကော န သက္ကာ မယာ ဝါ အညေန ဝါ ပဋိဗာဟိတုံ, သွာဟံ တံ သုတွာပိ ကိံ ကရိဿာမိ, ကိံ မေ အနတ္ထကေန အနယဗျသနေန သုတေန, ဟန္ဒာဟံ ဘိက္ခူနံ အဒဿနံ ဥပဂစ္ဆာမီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ, နာမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာ’’တိ.

එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක - “මේ පෘථග්ජන භික්ෂූන් ආත්මභාවය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (ඡන්දරාගය) නිසා මරණ බියෙන් තැතිගෙන තම ගතිය පිරිසිදු කර ගැනීමට අපොහොසත් වනු ඇත. එබැවින් මම මොවුන්ගේ ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස අසුභ කථාව දේශනා කරමි. එය අසා ආත්මභාවය කෙරෙහි පහ වූ ඇල්ම ඇතිව ගතිය පිරිසිදු කරගෙන දෙව්ලොව උත්පත්තිය ලබනු ඇත. එවිට ඔවුන් මා සමීපයෙහි ලැබූ පැවිද්ද සාර්ථක වනු ඇත.” ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඔවුන්ට අනුග්‍රහ පිණිස කර්මස්ථානය මූලික කොට අසුභ කථාව වදාළ සේක, එය මරණයෙහි ගුණ වර්ණනා කිරීමේ අදහසින් කළ එකක් නොවේ. මෙසේ වදාරා උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය - “ඉදින් මේ අඩමස තුළ භික්ෂූන් මා දකින්නේ නම්, ‘අද එක් භික්ෂුවක් මළේය, අද දෙදෙනෙක්... අද දස දෙනෙක් මළහ’ යි පැමිණ පවසනු ඇත. මේ කර්ම විපාකය මා හට හෝ වෙනත් අයෙකුට වැළැක්විය නොහැකිය. මා එය අසා සිටියත් කුමක් කරන්නද? මේ නිෂ්ඵල වූ විනාශය ඇසීමෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? එබැවින් මම භික්ෂූන්ට නොපෙනී වාසය කරමි.” ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක - “මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලාව වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි, පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් අයෙකු හැර අන් කිසිවෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය.”

အပရေ ပနာဟု – ‘‘ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဧဝံ ဝတွာ ပဋိသလ္လီနော’’တိ. ပရေ ကိရ ဘဂဝန္တံ ဥပဝဒိဿန္တိ – ‘‘အယံ ‘သဗ္ဗညူ အဟံ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တီ’တိ ပဋိဇာနမာနော အတ္တနောပိ သာဝကေ အညမညံ ဃာတေန္တေ နိဝါရေတုံ န သက္ကောတိ, ကိံ အညံ သက္ခိဿတီ’’တိ? တတြ ပဏ္ဍိတာ ဝက္ခန္တိ – ‘‘ဘဂဝါ ပဋိသလ္လာနမနုယုတ္တော န ဣမံ ပဝတ္တိံ ဇာနာတိ, ကောစိဿ အာရောစယိတာပိ နတ္ထိ[Pg.299], သစေ ဇာနေယျ အဒ္ဓါ နိဝါရေယျာ’’တိ. ဣဒံ ပန ဣစ္ဆာမတ္တံ, ပဌမမေဝေတ္ထ ကာရဏံ. နာဿုဓာတိ ဧတ္ထ အဿုဓာတိ ပဒပူရဏမတ္တေ အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ နိပါတော, နေဝ ကောစိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမီတိ အတ္ထော.

අන්‍ය ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති - “අනුන්ගේ උපවාදයන් මඟහරවා ගැනීම පිණිස බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා හුදෙකලා වූ සේක.” ඒ අනුව, අන්‍යයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ දොස් නගනු ඇත - “මම සර්වඥ වෙමි, උතුම් සද්ධර්ම චක්‍රවර්තී වෙමි’ යි ප්‍රතිඥා දෙමින් තමාගේම ශ්‍රාවකයන් එකිනෙකා මරා ගැනීම වැළැක්වීමට නොහැකි මේ තැනැත්තා වෙනත් කුමක් කළ හැකිද?” එහිදී පණ්ඩිතයෝ මෙසේ පවසනු ඇත - “බුදුරජාණන් වහන්සේ විවේකීව හුදෙකලාව වැඩ සිටින බැවින් මේ පුවත නොදන්නා සේක, උන්වහන්සේට ඒ බව දැන්වූ අයෙකු ද නැත. උන්වහන්සේ දන්නේ නම් ඒකාන්තයෙන්ම එය වළක්වන සේක.” මෙය හුදෙක් ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මීට පෙර සඳහන් කළ කාරණයම මෙහි නිවැරදි හේතුවයි. ‘නාස්සුධ’ යන තන්හි ‘අස්සුධ’ යනු පද පූරණය පිණිස හෝ ස්ථිර කිරීමේ අර්ථයෙන් යෙදුණු නිපාතයකි. කිසිවෙකුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹුනේ නැත යන්න මෙහි අර්ථයයි.

အနေကေဟိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဝေါကာရော အဿာတိ အနေကာကာရဝေါကာရော. အနေကာကာရဝေါကိဏ္ဏော အနေကာကာရေန သမ္မိဿောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကော သော? အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, တံ အနေကာကာရဝေါကာရံ. အသုဘဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီတိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ. အဋ္ဋီယမာနာတိ တေန ကာယေန အဋ္ဋာ ဒုက္ခိတာ ဟောန္တိ. ဟရာယမာနာတိ လဇ္ဇမာနာ. ဇိဂုစ္ဆမာနာတိ ဇိဂုစ္ဆံ ဥပ္ပာဒယမာနာ. သတ္ထဟာရကံ ပရိယေသန္တီတိ ဇီဝိတဟရဏကသတ္ထံ ပရိယေသန္တိ. န ကေဝလဉ္စ တေ သတ္ထံ ပရိယေသိတွာ အတ္တနာ ဝါ အတ္တာနံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ, မိဂလဏ္ဍိကမ္ပိ ပန သမဏကုတ္တကံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘သာဓု နော, အာဝုသော, ဇီဝိတာ ဝေါရောပေဟီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထ စ အရိယာ နေဝ ပါဏာတိပါတံ ကရိံသု, န သမာဒပေသုံ, န သမနုညာ အဟေသုံ. ပုထုဇ္ဇနာ ပန သဗ္ဗမကံသု.

වර්ණ සටහන් ආදී නොයෙක් කරුණු සමඟ මිශ්‍ර වූ බැවින් ‘අනේකාකාරවෝකාර’ නම් වේ. නොයෙක් ආකාරයෙන් මිශ්‍ර වූ, නොයෙක් කරුණු සමඟ එක් වූ යන්න මෙහි අදහසයි. ඒ කුමක්ද? අසුභ භාවනාවේ නියැලීමයි. එවැනි භාවනාවක නියුක්තව වසන්නාහු යනුවෙන් අදහස් කළේ එහි අතිශයින් උත්සාහවන්තව වසන බවයි. ‘අට්ටීයමානා’ යනු එම ශරීරය නිසා පීඩිත වූ, දුකට පත් වූ බවයි. ‘හරායමානා’ යනු ලැජ්ජාවට පත් වූ බවයි. ‘ජිගුච්ඡමානා’ යනු පිළිකුල උපදවා ගත් බවයි. ‘සත්ථහාරකං පරියේසන්ති’ යනු ජීවිතය නැති කරන ආයුධයක් සොයන බවයි. ඔවුන් ආයුධ සොයා තමන් විසින්ම තමන්ගේ ජීවිතය තොර කර ගත්තා පමණක් නොව, ‘මිගලණ්ඩික’ නම් ව්‍යාජ ශ්‍රමණයෙකු වෙත ගොස් “ඇවැත්නි, අපගේ ජීවිතය තොර කරත්වා” යි ඉල්ලා සිටියහ. මෙහිදී ආර්යයෝ ප්‍රාණඝාතය නොකළහ, කරවීමට පෙළඹවීමක් ද නොකළහ, එය අනුමත ද නොකළහ. පෘථග්ජනයෝ පමණක් ඒ සියල්ල සිදු කළහ.

ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ တေသံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ဇီဝိတက္ခယပ္ပတ္တဘာဝံ ဉတွာ တတော ဧကီဘာဝတော ဝုဋ္ဌိတော ဇာနန္တောပိ အဇာနန္တော ဝိယ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ. ကိံ နု ခေါ, အာနန္ဒ, တနုဘူတော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃောတိ ဣတော, အာနန္ဒ, ပုဗ္ဗေ ဗဟူ ဘိက္ခူ ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ အာဂစ္ဆန္တိ, ဥဒ္ဒေသံ ပရိပုစ္ဆံ ဂဏှန္တိ, သဇ္ဈာယန္တိ, ဧကပဇ္ဇောတော ဝိယ အာရာမော ဒိဿတိ. ဣဒါနိ ပန အဍ္ဎမာသမတ္တဿ အစ္စယေန တနုဘူတော ဝိယ တနုကော မန္ဒော အပ္ပကော ဝိရဠော ဝိယ ဇာတော ဘိက္ခုသံဃော. ကိံ နု ခေါ ကာရဏံ? ကိံ ဒိသာသု ပက္ကန္တာ ဘိက္ခူတိ?

"පළිසල්ලන්වුට්ඨිතෝ" යනු ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ජීවිතය කෙළවර වූ බව දැනගෙන, ඒ හුදෙකලා විවේකයෙන් නැඟී සිට, දැන දැනත් නොදන්නා සේ සාකච්ඡාව ආරම්භ කරනු පිණිස ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. "ආනන්දය, භික්ෂු සංඝයා අඩු වී ගොස් වගෙයි. ආනන්දය, මීට පෙර බොහෝ භික්ෂූහු එක් රැස්ව උපස්ථානයට පැමිණියහ, පාළි ඉගෙන ගත්හ, අටුවා විමසා දැන ගත්හ, සජ්ඣායනා කළහ. මුළු ආරාමයම සිවුරු රසින් එකම ආලෝකයක් මෙන් බැබළුණි. නමුත් දැන් අඩමසක් ගත වූ තැන භික්ෂු සංඝයා ඉතා අල්ප වූ, තුනී වූ, මඳ වූ ස්වභාවයකින් යුක්තය. මෙයට හේතුව කුමක්ද? භික්ෂූන් වහන්සේලා විවිධ දිශාවන්ට වැඩම කළාද?" යනුවෙන් ඇසූහ.

အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ကမ္မဝိပါကေန တေသံ ဇီဝိတက္ခယပ္ပတ္တိံ အသလ္လက္ခေန္တော အသုဘကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂပစ္စယာ ပန သလ္လက္ခေန္တော တထာ ဟိ ပန, ဘန္တေ ဘဂဝါတိအာဒိံ ဝတွာ ဘိက္ခူနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ အညံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ယာစန္တော, သာဓု, ဘန္တေ, ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – သာဓု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အညံ ကာရဏံ အာစိက္ခတု, ယေန ဘိက္ခုသံဃော အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟေယျ[Pg.300]. မဟာသမုဒ္ဒံ ဩရောဟဏတိတ္ထာနိ ဝိယ အညာနိပိ ဒသာနုဿတိ, ဒသကသိဏ, စတုဓာတုဝဝတ္ထာန, ဗြဟ္မဝိဟာရ, အာနာပါနဿတိပဘေဒါနိ ဗဟူနိ နိဗ္ဗာနောရောဟဏကမ္မဋ္ဌာနာနိ သန္တိ, တေသု ဘဂဝါ ဘိက္ခူ သမဿာသေတွာ အညတရံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခတူတိ အဓိပ္ပာယော.

එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුණුවෝ, එම භික්ෂූන්ගේ ආයුෂ ක්ෂය වීම පෙර කළ කර්ම විපාකයක් නිසා සිදු වූවක් බව වටහා නොගෙන, අසුභ කර්මස්ථානයෙහි යෙදීමේ හේතුවෙන් සිදු වූවක් ලෙස සලකා, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එසේය" යනාදිය පවසා භික්ෂූන් වහන්සේලාට අර්හත්ත්වයට පත්වීම පිණිස අසුභ කර්මස්ථානයට වඩා වෙනස් කර්මස්ථානයක් ඉල්ලා සිටිමින්, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යහපති" යනාදිය පැවසූහ. එහි අදහස නම්: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යම් කරුණකින් භික්ෂු සංඝයා අර්හත්ත්වයෙහි පිහිටන්නේ නම් ඒ කරුණ (කර්මස්ථානය) වදාරන සේක්වා. මහා සමුද්‍රයට බැසීමට ඇති තොටුපළවල් මෙන්, දස අනුස්සති, දස කසිණ, චතුධාතු වවත්ථාන, බ්‍රහ්මවිහාර හා ආනාපානසති ප්‍රභේද ඇති නිවනට පමුණුවන බොහෝ කර්මස්ථානයෝ ඇත්තාහ. ඒ කර්මස්ථානයන් අතුරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් සනසා යම් කිසි කර්මස්ථානයක් වදාරන සේක්වා" යන්නයි.

အထ ဘဂဝါ တထာ ကာတုကာမော ထေရံ ဥယျောဇေန္တော တေနဟာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေသာလိံ ဥပနိဿာယာတိ ဝေသာလိယံ ဥပနိဿာယ သမန္တာ ဂါဝုတေပိ အဍ္ဎယောဇနေပိ ယာဝတိကာ ဝိဟရန္တိ, တေ သဗ္ဗေ သန္နိပါတေဟီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ သန္နိပါတေတွာတိ အတ္တနာ ဂန္တုံ ယုတ္တဋ္ဌာနံ သယံ ဂန္တွာ အညတ္ထ ဒဟရဘိက္ခူ ပဟိဏိတွာ မုဟုတ္တေနေဝ အနဝသေသေ ဘိက္ခူ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ သမူဟံ ကတွာ. ယဿဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ကာလံ မညတီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃော သန္နိပတိတော, ဧသ ကာလော ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထံ ကာတုံ, အနုသာသနိံ ဒါတုံ, ဣဒါနိ ယဿ တုမှေ ကာလံ ဇာနာထ, တံ ကာတဗ္ဗန္တိ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි ක්‍රියා කිරීමට කැමතිව, තෙරුන් වහන්සේව උනන්දු කරවමින් "ආනන්දය, එසේ නම්..." යනාදිය වදාළහ. එහි "වේසාලිං උපනිස්සාය" යනු විශාලා මහනුවර ඇසුරු කරමින් හාත්පස ගාවුතක් හෝ අඩ යොදුනක් පමණ දුරින් වසන යම් පමණ භික්ෂූන් වෙත්ද, ඒ සියලු දෙනා රැස් කරවන්න යන අදහසයි. "සබ්බේ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙත්වා" යනු තමන් වහන්සේම වැඩම කළ යුතු තැන්වලට වැඩම කොට, අනෙක් තැන්වලට තරුණ භික්ෂූන් යවා, නිමේෂයකින් සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා උපස්ථාන ශාලාවට රැස් කරවා යන්නයි. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දැන් ඔබ වහන්සේ කාලය යැයි සලකන සේක්වා" යන මෙහි අදහස නම් - භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භික්ෂු සංඝයා රැස්ව සිටිති; මෙය භික්ෂූන්ට ධර්ම කථා කිරීමට හා අනුශාසනා කිරීමට සුදුසු කාලයයි; දැන් ඔබ වහන්සේ යම් ධර්ම දේශනාවකට කාලය යැයි දන්නා සේක්ද, එය කළ මැනවි යන්නයි.

အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, အယမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ. အာမန္တေတွာ စ ပန ဘိက္ခူနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ပုဗ္ဗေ အာစိက္ခိတအသုဘကမ္မဋ္ဌာနတော အညံ ပရိယာယံ အာစိက္ခန္တော အာနာပါနဿတိသမာဓီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာနာပါနဿတိသမာဓီတိ အာနာပါနပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တော သမာဓိ, အာနာပါနဿတိယံ ဝါ သမာဓိ, အာနာပါနဿတိသမာဓိ. ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော ဝဍ္ဎိတော ဝါ. ဗဟုလီကတောတိ ပုနပ္ပုနံ ကတော. သန္တော စေဝ ပဏီတော စာတိ သန္တော စေဝ ပဏီတော စေဝ. ဥဘယတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? အယဉှိ ယထာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ကေဝလံ ပဋိဝေဓဝသေန သန္တဉ္စ ပဏီတဉ္စ, ဩဠာရိကာရမ္မဏတ္တာ ပန ပဋိကူလာရမ္မဏတ္တာ စ အာရမ္မဏဝသေန နေဝ သန္တံ န ပဏီတံ, န ဧဝံ ကေနစိ ပရိယာယေန အသန္တော ဝါ အပ္ပဏီတော ဝါ, အပိစ ခေါ အာရမ္မဏသန္တတာယပိ သန္တော ဝူပသန္တော နိဗ္ဗုတော, ပဋိဝေဓသင်္ခါတာယ အင်္ဂသန္တတာယပိ, အာရမ္မဏပဏီတတာယ ပဏီတော အတိတ္တိကရော, အင်္ဂပဏီတတာယပီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သန္တော စေဝ ပဏီတော စာ’’တိ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මෙයද..." යනුවෙන් භික්ෂූන් ඇමතූහ. ඇමතීමෙන් පසුව භික්ෂූන්ගේ අර්හත්ත්ව ප්‍රාප්තිය පිණිස පෙර වදාළ අසුභ කර්මස්ථානයට වඩා වෙනස් ක්‍රමයක් දක්වමින් "ආනාපානසති සමාධිය" ගැන වදාළහ. එහි "ආනාපානසති සමාධි" යනු ආනාපානසති අරමුණු කොටගත් සිහිය හා එක්ව උපන් සමාධියයි, එසේත් නැතිනම් ආනාපානසතිය ඇසුරු කළ සමාධියයි. "භාවිතෝ" යනු උපදවන ලද හෙවත් වඩන ලද යන්නයි. "බහුලීකතෝ" යනු නැවත නැවතත් කරන ලද යන්නයි. "සන්තෝ චේව පණීතෝ ච" යනු ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද යන්නයි. මෙහි අදහස කුමක්ද? අසුභ කර්මස්ථානය අවබෝධය (පටිවේධය) නිසා පමණක් ශාන්ත හා ප්‍රණීත වුවත්, එහි අරමුණ රළු හා පිළිකුල් සහගත බැවින් අරමුණ වශයෙන් ශාන්ත හෝ ප්‍රණීත නොවේ. එහෙත් ආනාපානසතිය කිසිදු අයුරකින් අශාන්ත හෝ අප්‍රණීත නොවේ. අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසා ද මෙය ශාන්තය, සංසිඳුණුය, නිවුණුය. අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසා ද මෙය ශාන්තය. අරමුණෙහි ප්‍රණීත බව නිසා ද මෙය ප්‍රණීතය, තෘප්තියක් නොමැති තරම් මිහිරිය. එබැවින් මෙය "ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද" එකක් ලෙස හැඳින්වේ.

အသေစနကော [Pg.301] စ သုခေါ စ ဝိဟာရောတိ ဧတ္ထ ပန နာဿ သေစနန္တိ အသေစနကော, အနာသိတ္တကော အဗ္ဗောကိဏ္ဏော ပါဋိယေက္ကော အာဝေဏိကော, နတ္ထိ ဧတ္ထ ပရိကမ္မေန ဝါ ဥပစာရေန ဝါ သန္တတာ, အာဒိသမန္နာဟာရတော ပဘုတိ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ သန္တော စ ပဏီတော စာတိ အတ္ထော. ကေစိ ‘‘အသေစနကော’’တိ အနာသိတ္တကော ဩဇဝန္တော, သဘာဝေနေဝ မဓုရော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝမယံ အသေစနကော စ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ ကာယိကစေတသိကသုခပ္ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တနတော သုခေါ စ ဝိဟာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"අසේචනක වූ ද සැපවත් වූ ද විහරණයකි" යන මෙහි "අසේචනක" යනු මෙයට ශාන්ත ප්‍රණීත බව ලබා දෙන වෙනත් කිසිම බාහිර දෙයක් එක් කළ යුතු නැති බවයි. එය පිරිසිදු, වෙනත් පරිකර්ම ආදිය සමඟ මිශ්‍ර නොවූ, අන්‍ය දෙයකට සම්බන්ධ නොවූ දෙයකි. මෙහි පරිකර්ම හෝ උපචාර මගින් ඇති වූ ශාන්ත බවක් නැත; ආරම්භයේ මනස මෙහෙය වූ තැන් සිටම තමාගේම ස්වභාවයෙන් ශාන්ත හා ප්‍රණීත වේ. සමහරු "අසේචනක" යනු ඕජාව ඇති, තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම මිහිරි වූ දෙයක් ලෙස හඳුන්වති. මේ අනුව මෙම ආනාපානසති සමාධිය අසේචනක වන අතර, එය වඩන සෑම මොහොතකම කායික හා චෛතසික සැපය ලබා දීමට හේතු වන බැවින් සැපවත් විහරණයක් ලෙස දත යුතුය.

ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေတိ အဝိက္ခမ္ဘိတေ. ပါပကေတိ လာမကေ. အကုသလေ ဓမ္မေတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတေ ဓမ္မေ. ဌာနသော အန္တရဓာပေတီတိ ခဏေနေဝ အန္တရဓာပေတိ ဝိက္ခမ္ဘေတိ. ဝူပသမေတီတိ သုဋ္ဌု ဥပသမေတိ, နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတ္တာ အနုပုဗ္ဗေန အရိယမဂ္ဂဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တော သမုစ္ဆိန္ဒတိ, ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေတိ အာသာဠှမာသေ. ဦဟတံ ရဇောဇလ္လန္တိ အဋ္ဌ မာသေ ဝါတာတပသုက္ခာယ ဂေါမဟိံသာဒိပါဒပ္ပဟာရသမ္ဘိန္နာယ ပထဝိယာ ဥဒ္ဓံ ဟတံ ဦဟတံ အာကာသေ သမုဋ္ဌိတံ ရဇဉ္စ ရေဏုဉ္စ. မဟာ အကာလမေဃောတိ သဗ္ဗံ နဘံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဥဋ္ဌိတော အာသာဠှဇုဏှပက္ခေ သကလံ အဍ္ဎမာသံ ဝဿနကမေဃော. သော ဟိ အသမ္ပတ္တေ ဝဿကာလေ ဥပ္ပန္နတ္တာ အကာလမေဃောတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဌာနသော အန္တရာဓာပေတိ ဝူပသမေတီတိ ခဏေနေဝ အဒဿနံ နေတိ ပထဝိယံ သန္နိသီဒါပေတိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဩပမ္မနိဒဿနမေတံ. တတော ပရံ ဝုတ္တနယမေဝ.

"උප්පන්නුප්පන්නෙ" යනු නිරුද්ධ නොවී පවතින අකුසලයන් ය. "පාපකෙ" යනු ලාමක වූ දේවල් ය. "අකුසලේ ධම්මේ" යනු අවිද්‍යාවෙන් හටගත් ධර්මයන් ය. "ඨානසෝ අන්තරධාපේති" යනු එකෙණෙහිම අතුරුදහන් කරවයි, බැහැර කරයි යන්නයි. "වූපසමේති" යනු මැනවින් සංසිඳුවයි. මෙය සත්‍යාවබෝධයට අයත් බැවින් අනුපිළිවෙළින් ආර්ය මාර්ගයේ දියුණුවට පත්ව අකුසලයන් මුළුමනින්ම ප්‍රහීණය කරයි, ඵලයට පැමිණීමෙන් නැවත සංසිඳුවයි යන අදහසයි. "ගිම්හානං පච්ඡිමේ මාසේ" යනු ඇසළ මාසයේදී ය. "ඌහතං රජොජල්ලං" යනු මාස අටක් පුරා අව්වෙන් හා සුළඟින් වියළී, ගව මහිෂාදීන්ගේ පෑගීමෙන් කුඩු වී පොළොවෙන් ඉහළට නැඟී අහසේ රැඳී පවතින සියුම් හා රළු දූවිල්ලයි. "මහා අකාල මේඝෝ" යනු මුළු අහසම වසාගෙන නැඟී ආ, ඇසළ පුර පක්ෂයෙහි සති දෙකක් පුරා වසින වැස්සයි. එය නියමිත වර්ෂා කාලයට පෙර වසින බැවින් මෙහි "අකාල මේඝය" ලෙස ගැනේ. එම වැස්ස වසින මොහොතේම දූවිලි නොපෙනී ගොස් පොළොවෙහි තැන්පත් කරවයි. "ඒවමේව ඛෝ" යනු මෙම උපමාව හා උපමේය ගැලපීමයි. ඉන් පසුව එන කොටස පෙර කී පරිදිමය.

၁၀. ကိမိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. කිමිල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၉၈၆. ဒသမေ ကိမိလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ဧတဒဝေါစာတိ ထေရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဒေသနာ န ယထာနုသန္ဓိကာ ကတာ, ယထာနုသန္ဓိံ ဂမေဿာမီ’’တိ ဒေသနာနုသန္ဓိံ ဃဋေန္တော ဧတံ အဝေါစ. ကာယညတရန္တိ ပထဝီအာဒီသု ကာယေသု အညတရံ ဝဒါမိ ဝါယောကာယံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ စက္ခာယတနံ…ပေ… ကဗဠီကာရော အာဟာရောတိ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာ ရူပကာယော နာမ, တေသု အာနာပါနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနေ [Pg.302] သင်္ဂဟိတတ္တာ ကာယညတရံ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဧဝမာဟ. တသ္မာတိဟာတိ ယသ္မာ စတူသု ကာယေသု အညတရံ ဝါယောကာယံ, ပဉ္စဝီသတိ ကောဋ္ဌာသေ ဝါ ရူပကာယေ အညတရံ အာနာပါနံ အနုပဿတိ, တသ္မာ ကာယေ ကာယာနုပဿီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေဒနာညတရန္တိ တီသု ဝေဒနာသု အညတရံ, သုခဝေဒနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

986. දසවැනි සූත්‍රයේ "කිමිලායං" යනු ඒ නම ඇති නගරයෙහිය. "ඒතදවෝච" යනු තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මේ දේශනාව පූර්වාපර සන්ධි ගැලපෙන සේ නොකෙරුණි, මම එය ගළපන්නෙමි" යි දේශනා සන්ධි ගළපනු කැමතිව මෙය පැවසූහ. "කායඤ්ඤතරං" යනු පඨවි ආදී රූප කායන් අතුරින් එක්තරා කයක්, එනම් වායෝ කය ගැන පවසමි යන අදහසයි. නැතහොත් චක්ඛායතනය ආදී පසිවිසි රූප කොට්ඨාසයන් රූප කය නමි. ඒ අතුරින් ආනාපානය ස්පර්ශායතනයට (ඵොට්ඨබ්බායතන) ඇතුළත් වන බැවින් එක්තරා කයක් වේ. එබැවින් එසේ වදාළහ. "තස්මාතිහ" යනු යම් හෙයකින් සතර කය අතුරින් එක්තරා කයක් වූ වායෝ කය කෙරෙහි හෝ පසිවිසි කොට්ඨාසයක් ඇති රූප කයෙහි එක්තරා කොට්ඨාසයක් වූ ආනාපානය කෙරෙහි අනුපස්සනාව කරයිද, එබැවින් "කයෙහි කය අනුව බලන (කායානුපස්සී)" යන අදහසයි. මෙලෙස සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. "වේදනාඤ්ඤතරං" යනු වේදනා තුන අතුරින් එක්තරා වේදනාවක් වූ, සුඛ වේදනාව අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි.

သာဓုကံ မနသိကာရန္တိ ပီတိပဋိသံဝေဒိတာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုန္ဒရံ မနသိကာရံ. ကိံ ပန မနသိကာရော သုခါ ဝေဒနာ ဟောတီတိ? န ဟောတိ, ဒေသနာသီသံ ပနေတံ. ယထေဝ ဟိ ‘‘အနိစ္စသညာဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၄၇) ဧတ္ထ သညာနာမေန ပညာ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ မနသိကာရနာမေန ဈာနဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတသ္မိဉှိ စတုက္ကေ ပဌမပဒေ ပီတိသီသေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယပဒေ သုခန္တိ သရူပေနေဝ ဝုတ္တာ. စိတ္တသင်္ခါရပဒဒွယေ ‘‘သညာ စ ဝေဒနာ စ စေတသိကာ ဧတေ ဓမ္မာ စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တသင်္ခါရာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၄) ဝစနတော ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရေ ဌပေတွာ သဗ္ဗေပိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ စိတ္တသင်္ခါရေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝစနတော စိတ္တသင်္ခါရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ. တံ သဗ္ဗံ မနသိကာရနာမေန သင်္ဂဟေတွာ ဣဓ ‘‘သာဓုကံ မနသိကာရ’’န္တိ အာဟ.

"මනාකොට මෙනෙහි කිරීම" (සාධුකං මනසිකාරං) යනු ප්‍රීතිය විඳීම ආදී වශයෙන් උපන් යහපත් මනසිකාරයයි. මනසිකාරය යනු සුඛ වේදනාවමද? නැත, මෙය දේශනා ශීර්ෂයකි. "අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයෝගමනුයුත්තා" යනාදී තන්හි 'සඤ්ඤා' යන නාමයෙන් 'ප්‍රඥාව' පවසන්නාක් මෙනි. මෙහිද මනසිකාර නාමයෙන් ධ්‍යාන වේදනාව පවසන ලදැයි දත යුතුය. මන්ද යත්, මෙම සතරකයේ (චතුක්කයේ) පළමු පදයේ ප්‍රීතිය ප්‍රමුඛ කොට වේදනාව පවසන ලදී. දෙවන පදයේ "සුඛං" යනුවෙන් එහි ස්වරූපයෙන්ම පවසන ලදී. "සඤ්ඤා ච වේදනා ච චේතසිකා ඒතේ ධම්මා චිත්තප්පටිබද්ධා චිත්තසංඛාරා" යන වචනයෙන්ද, "විතර්ක විචාර හැර සියලු සිත හා යෙදෙන ධර්මයන් චිත්ත සංඛාර නම් වේ" යන වචනයෙන්ද චිත්ත සංඛාර නාමයෙන් වේදනාව පවසන ලදී. ඒ සියල්ල මනසිකාර නාමයෙන් සංග්‍රහ කොට මෙහි "සාධුකං මනසිකාරං" (මනාකොට මෙනෙහි කිරීම) යැයි වදාළ සේක.

ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ ဧသာ ဝေဒနာ အာရမ္မဏံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတီတိ. နော န ယုဇ္ဇတိ, မဟာသတိပဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဟိ တံ တံ သုခါဒီနံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာ ဝေဒယတိ, တံ ပန ဝေဒနာပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ ‘‘အဟံ ဝေဒယာမီ’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပိစ ‘‘ပီတိပ္ပဋိသံဝေဒီ’’တိအာဒီနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာယမေတဿ ပရိဟာရော ဝုတ္တောယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ –

මෙසේ වුවද, යම් හෙයකින් මෙම වේදනාව අරමුණක් නොවේද, එබැවින් වේදනානුපස්සනාව නොගැලපෙන්නේද? නැත, එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ. මහාසතිපට්ඨාන ආදියේදී පවා ඒ ඒ සුඛ ආදී වස්තූන් අරමුණු කොට වේදනාව විඳියි. එම වේදනාවේ පැවැත්ම නිසා "මම විඳිමි" යන ව්‍යවහාරය පමණක් වෙයි. එය අරමුණු කොට "සුඛ වේදනාවක් විඳිමින් සුඛ වේදනාවක් විඳිමියි දනියි" ආදිය වදාරන ලදී. තවද "පීතිප්පටිසංවේදී" (ප්‍රීතිය විඳිමින්) ආදී පදයන්හි අර්ථ වර්ණනාවෙහිද මෙයට පිළිතුර පවසන ලදී. විසුද්ධිමග්ගයෙහි මෙය පවසන ලද්දේය.

‘‘ဒွီဟာကာရေဟိ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ – အာရမ္မဏတော စ အသမ္မောဟတော စ. ကထံ အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတိ, တဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. ကထံ အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တပီတိံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတိ, တဿ ဝိပဿနာက္ခဏေ လက္ခဏပ္ပဋိဝေဓေန အသမ္မောဟတော [Pg.303] ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၂) ‘‘‘ဒီဃံ အဿာသဝသေန စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတော သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, တာယ သတိယာ တေန ဉာဏေန သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’တိ. ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

"ආකාර දෙකකින් ප්‍රීතිය විඳිනු ලබයි - අරමුණ වශයෙන් සහ මුළා නොවීම් (අසම්මෝහ) වශයෙන්. අරමුණ වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත වූ ධ්‍යාන දෙකකට (ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යාන) සමවැදී, ඒ සමවැදුණු මොහොතේ ධ්‍යාන ලැබීමෙන් අරමුණ විඳින බැවින් අරමුණ වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින ලද්දේ වෙයි. මුළා නොවීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට සමවැදී, එයින් නැගී සිට ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම් හා වැය වීම් වශයෙන් විමර්ශනය කරයි. ඔහුගේ විදර්ශනා මොහොතේ ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය (අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ විනිවිද දැකීම) මගින් මුළා නොවීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින ලද්දේ වෙයි. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහිද මෙය වදාරන ලදී - 'දීර්ඝ ආශ්වාසය නිසා සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා නොවිසිරුණු බව (අවික්ඛේපය) දන්නාහුට සිහිය පිහිටයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම ප්‍රීතිය විඳින ලද්දේ වෙයි'. මෙම ක්‍රමයෙන්ම ඉතිරි පදයන්හිද අර්ථය දත යුතුය."

ဣတိ ယထေဝ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိသုခစိတ္တသင်္ခါရာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဣမိနာပိ ဈာနသမ္ပယုတ္တေန ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ဝေဒနာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. တသ္မာ သုဝုတ္တမေတံ ‘‘ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ.

මෙසේ ධ්‍යාන ලැබීමෙන් අරමුණ වශයෙන් ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත සංඛාරයන් විඳිනු ලබන්නේ යම් සේද, එමෙන්ම ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත වූ, වේදනාව යැයි කියන ලද මනසිකාරය ලැබීමෙන් අරමුණ වශයෙන් වේදනාව විඳිනු ලබයි. එබැවින් "වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සීව භික්ෂුව එම අවස්ථාවෙහි වෙසෙයි" යන්න මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

နာဟံ, အာနန္ဒ, မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿာတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယသ္မာ ‘‘စိတ္တပဋိသံဝေဒီ အဿာသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော ဘိက္ခု ကိဉ္စာပိ အဿာသပဿာသနိမိတ္တမာရမ္မဏံ ကရောတိ, တဿ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သတိဉ္စ သမ္ပဇညဉ္စ ဥပဋ္ဌာပေတွာ ပဝတ္တနတော စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ. န ဟိ မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ အတ္ထိ, တသ္မာ အာရမ္မဏတော စိတ္တပဋိသံဝိဒိတဝသေန ‘‘စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ.

"ආනන්දය, මුළා වූ සිහිය ඇත්තහුට හෝ සම්ප්‍රජන්‍යයෙන් තොර වූවහුට (මම මෙය නොකියමි)" යන මෙහි අදහස මෙයයි - යම් හෙයකින් "සිත විඳිමින් ආශ්වාස කරමියි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පිළිපන් භික්ෂුව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කරයිද, එසේ වුවද එම සිතේ අරමුණෙහි සිහිය හා සම්ප්‍රජන්‍යය පිහිටුවා පවත්වන බැවින්, මොහු සිතෙහි චිත්තානුපස්සී වන්නෙක්ම වෙයි. මන්දයත්, මුළා වූ සිහිය ඇත්තහුට හෝ සම්ප්‍රජන්‍යයෙන් තොර වූවහුට ආනාපානසති සමාධි භාවනාවක් නැත. එබැවින් අරමුණ වශයෙන් සිත විඳීමෙන් "සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව භික්ෂුව එම අවස්ථාවෙහි වෙසෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

သော ယံ တံ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပဟာနံ, တံ ပညာယ ဒိသွာ သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အဘိဇ္ဈာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏမေဝ, ဒေါမနဿဝသေန ဗျာပါဒနီဝရဏံ ဒဿိတံ. ဣဒဉှိ စတုက္ကံ ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, ဓမ္မာနုပဿနာ စ နီဝရဏပဗ္ဗာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ, တဿာ နီဝရဏပဗ္ဗံ အာဒိ, တဿာပိ ဣဒံ နီဝရဏဒွယံ အာဒိ. ဣတိ ဓမ္မာနုပဿနာယ အာဒိံ ဒဿေတုံ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနန္တိ အာဟ. ပဟာနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညံ ပဇဟတီတိ ဧဝံ ပဟာနကရဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. တံ ပညာယ ဒိသွာတိ တံ အနိစ္စဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ ပဟာနဉာဏံ အပရာယ ဝိပဿနာပညာယ, တမ္ပိ အပရာယာတိ ဧဝံ ဝိပဿနာပရမ္ပရံ ဒဿေတိ[Pg.304]. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ယဉ္စဿ ပထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ, ယဉ္စ ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ ဒွိဓာ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. တတ္ထ သဟဇာတာနမ္ပိအဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿာပိ အဇ္ဈုပေက္ခနာ. ဣဓ အာရမ္မဏ အဇ္ဈုပေက္ခနာ အဓိပ္ပေတာ. တသ္မာတိဟာနန္ဒာတိ ယသ္မာ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ အဿာသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော န ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ, အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿသီသေန ပန ဝုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနကရဉာဏမ္ပိ ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ, တသ္မာ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

"යම් ඒ අභිධ්‍යා හා දෝමනස්සයන්ගේ ප්‍රහාණයක් වේද, එය ප්‍රඥාවෙන් දැක මනාකොට උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යන මෙහි අභිධ්‍යාව යනු කාමච්ඡන්ද නීවරණයමයි. දෝමනස්සය මගින් ව්‍යාපාද නීවරණය දක්වන ලදී. මෙම සතරකය විදර්ශනා වශයෙන්ම වදාරන ලදී. ධර්මානුපස්සනාව නීවරණ පර්වය ආදී වශයෙන් පස් ආකාර වේ. එහි නීවරණ පර්වය ආරම්භයයි. එහිද මෙම නීවරණ යුගලය (අභිධ්‍යා හා දෝමනස්ස) ආරම්භයයි. මෙසේ ධර්මානුපස්සනාවේ ආරම්භය දැක්වීමට "අභිධ්‍යා හා දෝමනස්සයන්" යැයි වදාළ සේක. "ප්‍රහාණය" යනු අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සඤ්ඤාව ප්‍රහාණය කිරීම ආදී වශයෙන් වූ ප්‍රහාණ කර ඥානය අදහස් කරන ලදී. "එය ප්‍රඥාවෙන් දැක" යනු එම අනිත්‍ය, විරාග, නිරෝධ, පටිනිස්සග්ග ඥාන සංඛ්‍යාත ප්‍රහාණ ඥානය වෙනත් විදර්ශනා ප්‍රඥාවකින්ද, එයද තවත් ප්‍රඥාවකින්ද වශයෙන් විදර්ශනා පරම්පරාව දක්වයි. "උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යනු මධ්‍යස්ථව පිළිපන් බවින් උපේක්ෂාවෙන් බැලීම හා එකාන්තයෙන් වැටහීමෙන් උපේක්ෂාවෙන් බැලීම යනුවෙන් දෙපරිදි වේ. එහිදී සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහිද අරමුණ කෙරෙහිද උපේක්ෂාව පවතී. මෙහිදී අරමුණෙහි උපේක්ෂාව අදහස් කෙරේ. "ආනන්දය, එබැවින්" යනු යම් හෙයකින් "අනිත්‍යය බලමින් ආශ්වාස කරමි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පිළිපන් තැනැත්තා නීවරණාදී ධර්මයන් පමණක් නොව, අභිධ්‍යා හා දෝමනස්සයන් ප්‍රමුඛ කොට වදාළ ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණ කර ඥානයද ප්‍රඥාවෙන් දැක උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙකු වන බැවින්, "ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව භික්ෂුව එම අවස්ථාවෙහි වෙසෙයි" යැයි දත යුතුය.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တသ္မိံ ပံသုပုဉ္ဇော ဝိယ ဆသု အာယတနေသု ကိလေသာ. စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂစ္ဆန္တာ သကဋရထာ ဝိယ စတူသု အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ဧကေန သကဋေန ဝါ ရထေန ဝါ ပံသုပုဉ္ဇဿ ဥပဟနနံ ဝိယ ကာယာနုပဿနာဒီဟိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပဃာတော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

"එලෙසින්ම" (ඒවමේව ඛෝ) යන මෙහි සතරමං හන්දියක් මෙන් ආයතන සය දත යුතුය. එහි ඇති වැලි ගොඩ මෙන් ආයතන සයෙහි පවතින කෙලෙස් දත යුතුය. සතර දිසාවෙන් පැමිණෙන ගැල් හා රථ මෙන් සතර අරමුණෙහි පවත්නා සතර සතිපට්ඨානයන් දත යුතුය. එක් ගැලකින් හෝ රථයකින් වැලි ගොඩ යටකරගෙන යන්නාක් මෙන්, කායානුපස්සනා ආදියෙන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් විනාශ කිරීම දත යුතුය.

ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන ඒකධම්ම වර්ගයයි.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

2. දෙවන වර්ගයයි.

၁-၂. ဣစ္ဆာနင်္ဂလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. ඉච්ඡානංගල සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၉၈၇-၉၈၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဧဝံ ဗျာကရေယျာထာတိ ကသ္မာ အတ္တနော ဝိဟာရသမာပတ္တိံ အာစိက္ခတိ? ဥပါရမ္ဘမောစနတ္ထံ. သစေ ဟိ တေ ‘‘န ဇာနာမာ’’တိ ဝဒေယျုံ, အထ နေသံ တိတ္ထိယာ ‘‘တုမှေ ‘အသုကသမာပတ္တိယာ နာမ နော သတ္ထာ တေမာသံ ဝိဟာသီ’တိပိ န ဇာနာထ, အထ ကသ္မာ နံ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ဝိဟရထာ’’တိ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေယျုံ, တတော မောစနတ္ထံ ဧဝမာဟ.

987-988. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය" යන්නෙහි - කුමන හේතුවක් නිසා තමන් වහන්සේගේ විහාර සමපත්තිය ප්‍රකාශ කළ සේක්ද? ගර්හාවෙන් මිදීම සඳහාය. ඉදින් එම භික්ෂූන් "අපි නොදනිමු" යැයි කීවොත්, එවිට තීර්ථකයෝ "නුඹලාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම සමපත්තියෙන් මාස තුනක් වැඩසිටි බව පවා නුඹලා නොදන්නෙහුද? එසේ නම් කුමන හේතුවක් නිසා උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් වෙසෙන්නහුද?" යැයි දොස් නගන්නාහුය. එයින් මුදවනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක.

အထ ကသ္မာ ယထာ အညတ္ထ ‘‘သတောဝ အဿသတိ, ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၄; မ. နိ. ၁.၁၀၇; သံ. နိ. ၅.၉၇၇) ဧဝ-ဝါကာရော ဝုတ္တော. ဧဝံ ဣဓ န ဝုတ္တောတိ? ဧကန္တသန္တတ္တာ. အညေသဉှိ [Pg.305] အဿာသော ဝါ ပါကဋော ဟောတိ ပဿာသော ဝါ, ဘဂဝတော ဥဘယမ္ပေတံ ပါကဋမေဝ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယာတိ ဧကန္တသန္တတ္တာ န ဝုတ္တော. အထ ‘‘သိက္ခာမီ’’တိ အဝတွာ ကသ္မာ ‘‘အဿသာမီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တန္တိ? သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ. သတ္တ ဟိ သေခါ သိက္ခိတဗ္ဗဘာဝါ သေခါ နာမ, ခီဏာသဝါ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ အသေခါ နာမ, တထာဂတာ အသိက္ခိတဗ္ဗာ အသေက္ခာ နာမ နတ္ထိ တေသံ သိက္ခိတဗ္ဗကိစ္စန္တိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ န ဝုတ္တံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

එසේ වුවත්, අන්‍ය සූත්‍රයන්හි "සිහිය ඇතිවම ආශ්වාස කරයි, දීර්ඝව හෝ ආශ්වාස කරමින්" (දී.නි. 2.374; ම.නි. 1.107; සං.නි. 5.977) යනාදී වශයෙන් 'ඒව' (පමණක්) හෝ 'වා' (හෝ) යන වචන පවසා ඇති පරිදි, මෙහි එසේ පවසා නැත්තේ මන්ද? ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්ත වූ බැවිනි. අන් අයට ආශ්වාසය හෝ ප්‍රශ්වාසය ප්‍රකට වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නිරන්තරයෙන්ම එළඹ සිටි සිහිය ඇති බැවින් මේ දෙකම (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස දෙකම) ප්‍රකට වේ. එබැවින් ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්ත වූ බැවින් එසේ පවසා නැත. එසේම "හික්මෙමි" යි නොපවසා, "ආශ්වාස කරමි" යි පමණක් පවසා ඇත්තේ මන්ද? හික්මිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවිනි. සප්ත ශේඛ පුද්ගලයන් හට හික්මිය යුතු බව ඇති බැවින් ඔවුන් 'ශේඛ' නම් වේ. රහතන් වහන්සේලා හට හික්මිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේලා 'අශේඛ' නම් වේ. තථාගතයන් වහන්සේලාද අශේඛ වන බැවින් උන්වහන්සේලාට හික්මිය යුතු කිසක් නැත. එබැවින් හික්මිය යුතු දෙයක් නැති බැවින් එසේ පවසා නැත. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၃-၁၀. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-10. පළමු ආනන්ද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၉၈၉-၉၉၆. တတိယေ ပဝိစိနတီတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ပဝိစိနတိ. ဣတရံ ပဒဒွယံ ဧတဿေဝ ဝေဝစနံ. နိရာမိသာတိ နိက္ကိလေသာ ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပဿဒ္ဓိယာ ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ပဿမ္ဘတိ. သမာဓိယတီတိ သမ္မာ ဌပိယတိ, အပ္ပနာစိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ သဟဇာတအဇ္ဈုပေက္ခနာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ.

989-996. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පවිචිනති' යනු අනිත්‍යාදී වශයෙන් විමසයි. ඉතිරි පද දෙක මෙයටම පර්යාය පද වේ. 'නිරාමිසා' යනු ක්ලේශ රහිත වූ කායික හා චෛතසික පීඩාවන් සංසිඳීමෙන් කයද සිතද සන්සුන් වේ. 'සමාධියති' යනු මැනවින් පිහිටුවනු ලැබේ, අර්පණා චිත්තය මෙන් වේ. 'අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හෝති' යනු සහජාත උපේක්ෂාවෙන් උපේක්ෂා සහගත වේ.

ဧဝံ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယပရိဂ္ဂါဟကဿ ဘိက္ခုနော တသ္မိံ ကာယေ သတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တာယ သတိယာ သမ္ပယုတ္တဉာဏံ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပီတိပဿဒ္ဓိစိတ္တေကဂ္ဂတာ ပီတိပဿဒ္ဓိသမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဣမေသံ ဆန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယထေဝ ဟိ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု သာရထိနော ‘‘အယံ ဩလီယတီ’’တိ တုဒနံ ဝါ, ‘‘အယံ အတိဓာဝတီ’’တိ အာကဍ္ဎနံ ဝါ နတ္ထိ, ကေဝလံ ဧဝံ ပဿမာနဿ ဌိတာကာရောဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဣမေသံ ဆန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ နာမ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ကိံ ကထိတံ? ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ နာနာသရသလက္ခဏာ ဝိပဿနာဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာမ ကထိတာ.

මෙසේ දහහතර ආකාරයකින් කය පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂුවට එම කයෙහි පවතින සිහිය සතිසම්බොජ්ඣංගයයි. එම සිහිය හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣංගයයි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූම කායික හා චෛතසික වීර්යය වීර්යසම්බොජ්ඣංගයයි. ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය සහ චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය පිළිවෙළින් ප්‍රීති, පස්සද්ධි, සමාධි සම්බොජ්ඣංගයෝ වෙති. මෙම බොජ්ඣංග හයෙහි පසුබෑමක් හෝ ඉක්මවා යෑමක් නොමැති මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගයයි. මැනවින් ගමන් කරන අසුන් කෙරෙහි සාරථියා හට "මූ පසුබසින්නේය" කියා කෙවිටෙන් තැලීමක් හෝ "මූ වේගයෙන් දුවන්නේය" කියා රැහැනින් ඇදීමක් හෝ නොමැති වන්නා සේම, ඔහු දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටින්නාක් මෙන්, මෙම බොජ්ඣංග හයෙහි පවතින එම මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය නම් වේ. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේද? එක් සිතැසි මොහොතක පවතින, නානාවිධ කෘත්‍ය ලක්ෂණ ඇති විදර්ශනා බොජ්ඣංගයන් ගැන කියන ලදී.

ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဧတ္ထ ပန သောဠသက္ခတ္တုကာ အာနာပါနဿတိ မိဿကာ ကထိတာ, အာနာပါနမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ[Pg.306], တေသံ မူလဘူတာ အာနာပါနဿတိ ပုဗ္ဗဘာဂါ. ဗောဇ္ဈင်္ဂမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပုဗ္ဗဘာဂါဝ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိပူရကာ ပန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရာ, ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိယော အရိယဖလသမ္ပယုတ္တာ. ဝိဇ္ဇာ ဝါ စတုတ္ထမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ, ဝိမုတ္တိ ဖလသမ္ပယုတ္တာတိ. စတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌာနိပိ ဣမိနာဝ သမာနပရိစ္ဆေဒါနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

'විවේකනිස්සිතං' ආදී පදයන්හි අර්ථ පෙර කියන ලදී. මෙහි දහසය ආකාරයක ආනාපානසති මිශ්‍රකය කියන ලදී. ආනාපානය මුල් කරගත් සතිපට්ඨානයෝ පූර්වභාගයෙහි වෙති, ඒවාට මූල වූ ආනාපානසතියද පූර්වභාගයෙහි වේ. බොජ්ඣංග මුල් කරගත් සතිපට්ඨානයෝ පූර්වභාගයෙහි වෙති, එම බොජ්ඣංගයෝද පූර්වභාගයෙහිමය. විද්‍යා හා විමුක්ති සම්පූර්ණ කරන බොජ්ඣංගයෝ වනාහි උපන් ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ වෙති, විද්‍යා හා විමුක්තිහු ආර්ය ඵලය හා සම්ප්‍රයුක්තයහ. නැතහොත් විද්‍යාව සතරවන මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්තය, විමුක්තිය ඵලය හා සම්ප්‍රයුක්තය. සතරවන, පස්වන හා සයවන සූත්‍රයන්ද මෙයට සමාන කොටස් ඇත්තේය. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

အာနာပါနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනාපාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁. သောတာပတ္တိသံယုတ္တံ

11. සෝතාපත්ති සංයුත්තය

၁. ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ

1. වේළුද්වාර වර්ගය

၁. စက္ကဝတ္တိရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. චක්කවත්තිරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၉၇. သောတာပတ္တိသံယုတ္တဿ [Pg.307] ပဌမေ ကိဉ္စာပီတိ အနုဂ္ဂဟဂရဟဏေသု နိပါတော. စတုန္နဉှိ မဟာဒီပါနံ ဣဿရိယာဓိပစ္စံ ရဇ္ဇံ အနုဂ္ဂဏှန္တော စတုန္နဉ္စ အပါယာနံ အပ္ပဟီနဘာဝံ ဂရဟန္တော သတ္ထာ ‘‘ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စတုန္နံ ဒီပါနန္တိ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရာနံ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ. ဣဿရိယာဓိပစ္စန္တိ ဣဿရဘာဝေါ ဣဿရိယံ, အဓိပတိဘာဝေါ အာဓိပစ္စံ, ဣဿရိယံ အာဓိပစ္စံ ဧတသ္မိံ ရဇ္ဇေ, န ဆေဒနဘေဒနန္တိ ဣဿရိယာဓိပစ္စံ. ကာရေတွာတိ ဧဝရူပံ ရဇ္ဇံ ပဝတ္တာပေတွာ. ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကောတိ ဧတ္ထ အနုဂ္ဂဟပသံသာသု နိပါတော. ပိဏ္ဍိယာလောပေန ဟိ ယာပနံ အနုဂ္ဂဟန္တော စတုန္နဉ္စ အပါယာနံ ပဟီနဘာဝံ ပသံသန္တော သတ္ထာ ‘‘ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နန္တကာနီတိ အနန္တကာနိ. တေရသဟတ္ထောပိ ဟိ ဝတ္ထသာဋကော ဒသစ္ဆေဒနတော ပဋ္ဌာယ နန္တကန္တေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ.

997. සෝතාපත්ති සංයුත්තයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි: 'කිංචාපි' යනු අනුග්‍රහය හා ගැරහීම යන අර්ථයන්හි නිපාතයකි. සතර මහා දීපයන්හි ආධිපත්‍යය සහිත රජකම අනුමත කරමින්ද, සතර අපායෙන් නොමිදුණු බවට ගරහමින්ද ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, සක්විති රජතෙමේ යම්සේ වුවත්" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සතර මහා දීපයන්' යනු දෙදහසක් පරිවාර දීප සහිත වූ සතර මහා දීපයන්ය. 'ඊශ්වර්යාධිපත්‍යය' යනු ඊශ්වර බව හා අධිපති බවයි. මෙම රජකමෙහි ඊශ්වර්යාධිපත්‍යය මිස කැපීමක් හෝ බිඳීමක් නැත. 'කාරෙත්වා' යනු මෙවන් රජකමක් පවත්වා. "මහණෙනි, ආර්ය ශ්‍රාවකයා" යන මෙහි අනුග්‍රහය හා ප්‍රශංසාව යන අර්ථයන්හි නිපාතයකි. පිණ්ඩපාතයෙන් යැපීම අනුමත කරමින් හා සතර අපායෙන් මිදුණු බව පසසමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, ආර්ය ශ්‍රාවකයා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නන්තකානි' යනු වාටි රහිත වස්ත්‍රයි. දහතුන් රියන් වස්ත්‍රයක් වුවද වාටි කපා දැමූ තැන් සිට එය 'නන්තක' (කඩමාලු) යන නමට පත්වේ.

အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အစလပ္ပသာဒေန. သော ပနာယံ ပသာဒေါ ကိံ ဧကော, အနေကောတိ? ဧကောဝ, သော မဂ္ဂေန အာဂတပ္ပသာဒေါ. ယေသု ပန ဝတ္ထူသု အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ရုဟတိ, တေသံ ဝသေန ‘‘ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန တိဓာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ စ ဧကော, တသ္မာဝ နိန္နာနာကရဏော ဟောတိ. အရိယသာဝကဿ ဟိ ဗုဒ္ဓေယေဝ ပသာဒေါ စ ပေမဉ္စ ဂါရဝဉ္စ မဟန္တံ, န ဓမ္မေ ဝါ သံဃေ ဝါ, ဓမ္မေယေဝ ဝါ မဟန္တံ, န ဗုဒ္ဓေ ဝါ သံဃေ ဝါ, သံဃေယေဝ ဝါ မဟန္တံ, န ဗုဒ္ဓေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါတိ ဧတံ နတ္ထိ. ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

'අවේච්චප්පසාදේන' යනු නොසැලෙන ප්‍රසාදයයි. එම ප්‍රසාදය ආර්ය මාර්ගයෙන් ලැබූ ප්‍රසාදයයි. යම් වස්තූන් (බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ) කෙරෙහි එය පෙර පසු නොවී එකවිටම හටගන්නේද, ඒ අනුව "බුදුන් කෙරෙහි නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන්" යනාදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව වදාරන ලදී. එය එකක්ම වන බැවින් එහි කිසිදු වෙනසක් නැත. ආර්ය ශ්‍රාවකයාට බුදුන් කෙරෙහි පවතින ප්‍රසාදය, ප්‍රේමය හා ගෞරවය යම්සේද, ධර්මය හා සංඝයා කෙරෙහිද එසේමය. බුදුන් කෙරෙහි වැඩි වී අන් තැනක අඩු වීමක් මෙහි නැත. 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනාදී පදයන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

အရိယကန္တေဟီတိ အရိယာနံ ကန္တေဟိ ပိယေဟိ မနာပေဟိ. ပဉ္စ ဟိ သီလာနိ ဘဝန္တရဂတာပိ အရိယာ န ကောပေန္တိ, ဧဝံ တေသံ ပိယာနိ. တာနိ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အခဏ္ဍေဟီတိအာဒိ သဒိသဝသေန ဝုတ္တံ. မုခဝဋ္ဋိယဉှိ ဆိန္နေကဒေသာ ပါတိ ခဏ္ဍာတိ ဝုစ္စတိ, မဇ္ဈေ ဘိန္နာ ဆိဒ္ဒါတိ, ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဝိသဘာဂဝဏ္ဏာ ဂါဝီ သဗလာတိ, နာနာဗိန္ဒုစိတ္တာ ကမ္မာသာတိ, ဧဝမေဝ ပဋိပါဋိယာ [Pg.308] အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ ဘိန္နံ သီလံ ခဏ္ဍံ နာမ, မဇ္ဈေ ဘိန္နံ ဆိဒ္ဒံ, ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒွိန္နံ ဝါ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဋိပါဋိယာ ဘိန္နတ္တာ သဗလံ, ဧကန္တရံ ဘိန္နံ ကမ္မာသံ. တေသံ ဒေါသာနံ အဘာဝေန အခဏ္ဍာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဘုဇိဿေဟီတိ ဘုဇိဿဘာဝကရေဟိ. ဝိညုပ္ပသတ္ထေဟီတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသံသိတေဟိ. အပရာမဋ္ဌေဟီတိ ‘‘ဣဒံ နာမ တယာ ကတံ, ဣဒံ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဧဝံ ပရာမသိတုံ အသက္ကုဏေယျေဟိ. သမာဓိသံဝတ္တနိကေဟီတိ အပ္ပနာသမာဓိံ ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တေတုံ သမတ္ထေဟိ.

'අරියකන්තේහි' යනු ආර්යයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද මනාප වූ පන්සිල්ය. ආර්යයෝ භවයෙන් භවයට ගියද පන්සිල් නොකඩති, එසේ ඒවා ඔවුන්ට ප්‍රිය වේ. ඒවා අරභයා මෙය වදාරන ලදී. 'අඛණ්ඩ' ආදිය උපමා මගින් වදාරන ලදී. වළඳක මුවවිට බිඳුණු කල 'ඛණ්ඩ' (කැබැලි) නම් වේ, මැද බිඳුණු කල 'ඡිද්ද' (සිදුරු) නම් වේ, එක තැනක විෂම වර්ණ ඇති එළදෙන 'සබල' (තිත් ඇති) නම් වේ, නොයෙක් ලප ඇති එළදෙන 'කම්මාස' (පුල්ලි ඇති) නම් වේ. එසේම අනුපිළිවෙළින් මුල හෝ අග බිඳුණු සීලය 'ඛණ්ඩ' නම් වේ, මැද බිඳුණු සීලය 'ඡිද්ද' නම් වේ, තැනින් තැන දෙකක් හෝ තුනක් කැඩුණු කල 'සබල' නම් වේ, එකක් හැර එකක් බිඳුණු සීලය 'කම්මාස' නම් වේ. එම දෝෂයන් නොමැති බැවින් අඛණ්ඩ බව දත යුතුය. 'භුජිස්ස' යනු නිදහස් බව ඇති කරන බැවිනි. 'විඤ්ඤුප්පසත්ථ' යනු බුද්ධාදී ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බැවිනි. 'අපරාමට්ඨ' යනු "තෝ මෙය කළෙහිය, මෙය ඉක්මවූයෙහිය" යනාදී වශයෙන් දොස් නැගිය නොහැකි බැවිනි. 'සමාධිසංවත්තනික' යනු අර්පණා හෝ උපචාර සමාධිය ඇති කිරීමට සමර්ථ බැවිනි.

၂. ဗြဟ္မစရိယောဂဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. බ්‍රහ්මචරියොගධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၉၉၈. ဒုတိယေ ယေသံ သဒ္ဓါတိ ပဒေန ဗုဒ္ဓေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. သီလန္တိ ပဒေန အရိယကန္တာနိ သီလာနိ ဂဟိတာနိ. ပသာဒေါတိ ပဒေန သံဃေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. ဓမ္မဒဿနန္တိ ပဒေန ဓမ္မေ ပသာဒေါ ဂဟိတောတိ ဧဝံ စတ္တာရိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ဝုတ္တာနိ. ကာလေန ပစ္စေန္တီတိ ကာလေန ပါပုဏန္တိ. ဗြဟ္မစရိယောဂဓံ သုခန္တိ ဗြဟ္မစရိယံ ဩဂါဟိတွာ ဌိတံ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသမ္ပယုတ္တံ သုခံ. ယော ပနေသ ဂါထာယ အာဂတော ပသာဒေါ, သော ကတရပသာဒေါ ဟောတီတိ. တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော တာဝ ‘‘မဂ္ဂပသာဒေါ’’တိ အာဟ, တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ‘‘အာဂတမဂ္ဂဿ ပစ္စဝေက္ခဏပ္ပသာဒေါ’’တိ. ဥဘောပိ ထေရာ ပဏ္ဍိတာ ဗဟုဿုတာ, ဥဘိန္နံ သုဘာသိတံ. မိဿကပ္ပသာဒေါ ဧသောတိ.

998. දෙවන සූත්‍රයේ 'යෙසං සද්ධා' යන පදයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීම ගන්නා ලදී. 'සීලං' යන පදයෙන් ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රිය කරන ලද (ආර්යකාන්ත) ශීලයන් ගන්නා ලදී. 'පසාදො' යන පදයෙන් සංඝයා වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීම ගන්නා ලදී. 'ධම්මදස්සනං' යන පදයෙන් ධර්මය කෙරෙහි පැහැදීම ගන්නා ලදී. මෙලෙස සෝවාන් පුද්ගලයාගේ අංග සතරක් වදාරන ලදී. 'කාලෙන පච්චෙන්ති' යනු නියමිත කාලයේදී පැමිණෙති යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචරියොගධං සුඛං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මඟ පිළිවෙතට (බ්‍රහ්මචරියාවට) බැසගෙන පවතින, ඉහළ මාර්ගත්‍රයට සම්බන්ධ වූ මාර්ග සැපයයි. මෙම ගාථාවෙහි සඳහන් වන 'පසාදො' යන්න කුමන ප්‍රසාදයක්ද යත්: තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ එය 'මාර්ග ප්‍රසාදය' යැයි වදාළහ. තිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ එය 'පැමිණි මාර්ගය පිළිබඳව ඇති වන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රසාදය' යැයි වදාළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා දෙනමම පණ්ඩිතයහ, බහුශ්‍රැතයහ. ඒ දෙපළගේම වචනය මැනවින් වදාරන ලද්දකි. මෙය 'මිශ්‍රක ප්‍රසාදය' ලෙස දත යුතුය.

၃. ဒီဃာဝုဥပါသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. දීඝාවු උපාසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၉၉၉. တတိယေ တသ္မာတိ ယသ္မာ စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု သန္ဒိဿသိ, တသ္မာ. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယေတိ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသိကေ. သဗ္ဗသင်္ခါရေသူတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကသင်္ခါရေသု. ဧဝမဿ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ ကထိတာ. ဝိဃာတန္တိ ဒုက္ခံ.

999. තෙවන සූත්‍රයේ 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් සෝවාන් අංග සතරෙහි පිහිටා සිටින්නෙහිද, එබැවිනි. 'විජ්ජාභාගියෙ' යනු විද්‍යාවට අයත් කොටස්ය. 'සබ්බසංඛාරෙසු' යනු සියලු ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයන්හි යන්නයි. මෙලෙස එම දීඝාවු උපාසකයාට ඉහළ මාර්ග තුන සඳහා වූ විදර්ශනාව වදාරන ලදී. 'විඝාතං' යනු දුකයි.

၄-၅. ပဌမသာရိပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. ප්‍රථම සාරිපුත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၀၀၀-၁၀၀၁. စတုတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ပဉ္စမေ သောတာပတ္တိယင်္ဂန္တိ သောတာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိလာဘင်္ဂံ. ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒါဒယော ပန ပဋိလဒ္ဓဂုဏာ [Pg.309] သောတာပန္နဿ အင်္ဂါ နာမ, တေပိ ပန သောတာပတ္တိယင်္ဂန္တိ အာဂတာ. တတြာယံ ဒွိန္နမ္ပိ ဝစနတ္ထော – သပ္ပုရိသေ သေဝန္တော ဘဇန္တော ပယိရုပါသန္တော ဓမ္မံ သုဏန္တော ယောနိသော မနသိကရောန္တော ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တော သောတာပတ္တိံ ပဋိလဘတီတိ သပ္ပုရိသသံသေဝါဒယော သောတာပတ္တိအတ္ထာယ အင်္ဂန္တိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ နာမ, ဣတရေ ပဌမမဂ္ဂသင်္ခါတာယ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂန္တိပိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ, ပဋိဝိဒ္ဓသောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အင်္ဂန္တိပိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ.

1000-1001. සිව්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. පස්වන සූත්‍රයේ 'සොතාපත්තියංගං' යනු සෝවාන් මාර්ගය ලැබීමට හේතු වන පූර්වභාග ප්‍රතිපදා අංගයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි නොසැලෙන ප්‍රසාදය ආදී ගුණයන් වනාහි ලැබූ ගුණ ඇති සෝවාන් පුද්ගලයාගේ අංග වේ. ඒවා ද 'සොතාපත්තියංග' (සෝවාන් වීමේ අංග) ලෙස සූත්‍රවල දැක්වේ. එහිදී මේ අර්ථ දෙකෙහිම විග්‍රහය මෙසේය: සත්පුරුෂයන් සේවනය කරමින්, ඇසුරු කරමින්, පයිරුපාසනය කරමින්, ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින්, නුවණින් මෙනෙහි කරමින්, ධර්මානුධර්ම පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වන්නා සෝවාන් මාර්ගය ලබයි; එබැවින් සත්පුරුෂ සේවනය ආදිය සෝවාන් වීම පිණිස වන අංග බැවින් 'සොතාපත්තියංග' නම් වේ. අනෙක් අතින්, ප්‍රථම මාර්ගය සංඛ්‍යාත සෝවාන් වීමේ අංග වන බැවින් ද (බුද්ධප්‍රසාද ආදිය) 'සොතාපත්තියංග' නම් වේ. අවබෝධ කරගත් සෝවාන් මාර්ගයට සෝවාන් මාර්ගයම අංගයක් වන බැවින් ද 'සොතාපත්තියංග' නම් වේ.

၆. ထပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ථපති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၀၂. ဆဋ္ဌေ သာဓုကေ ပဋိဝသန္တီတိ သာဓုကနာမကေ အတ္တနော ဘောဂဂါမကေ ဝသန္တိ. တေသု ဣသိဒတ္တော သကဒါဂါမီ, ပုရာဏော သောတာပန္နော သဒါရသန္တုဋ္ဌော. မဂ္ဂေ ပုရိသံ ဌပေသုန္တိ တေသံ ကိရ ဂါမဒွါရေန ဘဂဝတော ဂမနမဂ္ဂေါ. တသ္မာ ‘‘ဘဂဝါ ကာလေ ဝါ အကာလေ ဝါ အမှာကံ သုတ္တာနံ ဝါ ပမတ္တာနံ ဝါ ဂစ္ဆေယျ, အထ ပဿိတုံ န လဘေယျာမာ’’တိ မဂ္ဂမဇ္ဈေ ပုရိသံ ဌပေသုံ.

1002. හයවන සූත්‍රයේ 'සාධුකෙ පටිවසන්ති' යනු සාධුක නම් වූ තමන්ගේ භුක්තියට අයත් ගමෙහි වසති යන්නයි. ඔවුන් අතරින් ඉසිදත්ත සකෘදාගාමී උපාසකයෙකි, පුරාණ සෝවාන් උපාසකයෙකි; දෙදෙනාම තම බිරියගෙන් පමණක් සතුටු වන්නෝ වූහ. 'මග්ගෙ පුරිසං ඨපෙසුං' යනු ඔවුන්ගේ ගම් දොරටුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කරන මාවත වැටී තිබුණි. එබැවින් "බුදුරජාණන් වහන්සේ සුදුසු වෙලාවක හෝ නොවේලාවක හෝ අප නිදා සිටින විටක හෝ නොපරීක්ෂාකාරීව සිටින විටක හෝ වැඩම කළහොත්, එවිට අපට උන්වහන්සේ දැකගැනීමට නොලැබෙනු ඇතැයි" සිතා මඟ මැද රැකවල්කරුවෙකු නැවැත්වූහ.

အနုဗန္ဓိံသူတိ န ဒူရတောဝ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓိံသု, ဘဂဝါ ပန သကဋမဂ္ဂဿ မဇ္ဈေ ဇင်္ဃမဂ္ဂေန အဂမာသိ, ဣတရေ ဥဘောသု ပဿေသု အနုဂစ္ဆန္တာ အဂမံသု. မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မာတိ ဗုဒ္ဓါနဉှိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တာနံယေဝ ပဋိသန္ထာရံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဌိတကာနံ, ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဒိဝသဘာဂံ နိသိန္နာနံ. တသ္မာ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေဟိ မေ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဋိသန္ထာရံ ကာတုံ အယုတ္တံ, ဌိတကေနပိ ကာတုံ န ယုတ္တံ, ဣမေ ဟိ မယှံ သာသနေ သာမိနော အာဂတဖလာ. ဣမေဟိ သဒ္ဓိံ နိသီဒိတွာဝ ဒိဝသဘာဂံ ပဋိသန္ထာရံ ကရိဿာမီ’’တိ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ယေန အညတရံ ရုက္ခမူလံ တေနုပသင်္ကမိ.

'අනුබන්ධිංසු' යනු දුර සිට නොව පියවරෙන් පියවර පිටුපසින් ලුහුබැඳ ගියහ යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ කරත්ත මාවත මැද පා ගමනින් වැඩම කළහ. අනෙක් උපාසකවරු දෙපසින් අනුගමනය කරමින් ගියහ. 'මග්ගා ඔක්කම්ම' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා කිසිවෙකු සමඟ වඩින අතරතුර හෝ සිටගෙන සිටින අතරතුර හෝ දහවල් කාලයේ වාඩි වී සිටින අතරතුර හෝ පිළිසඳරෙහි යෙදීම සුදුසු වේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මොවුන් සමඟ වඩින අතරතුර පිළිසඳරෙහි යෙදීම සුදුසු නොවේ, සිටගෙන සිටින අතරතුර පිළිසඳර ද සුදුසු නොවේ. මොවුන් මාගේ ශාසනයෙහි හිමිකරුවන් වූ, ආර්ය ඵල ලැබූවෝ වෙති. මොවුන් සමඟ වාඩි වී දහවල් කාලයේ පිළිසඳර පවත්වන්නෙමි" යි සිතා මාවතෙන් ඉවත් වී එක්තරා රුක් මුලකට වැඩම කළහ.

ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီတိ တေ ကိရ ဆတ္တုပါဟနံ ကတ္တရဒဏ္ဍံ ပါဒဗ္ဘဉ္ဇနတေလာဒီနိ စေဝ အဋ္ဌဝိဓဉ္စ ပါနကံ သရဘပါဒပလ္လင်္ကဉ္စ ဂါဟာပေတွာ အဂမံသု, အာဘတံ ပလ္လင်္ကမ္ပိ ပညာပေတွာ အဒံသု, သတ္ထာ တသ္မိံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသီဒိံသူတိ သေသာနိ ဆတ္တုပါဟနာဒီနိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒေထာတိ ဝတွာ သယမ္ပိ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု.

'පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි' යනු ඔවුන් කුඩ, සෙරෙප්පු, සැරයටි, පාද ආලේප කරන තෙල් ආදිය ද, අෂ්ටවිධ පානයන් ද, මුවකුගේ පාද සවිකළ පල්ලැක්කියක් ද රැගෙන ගියහ. එසේ රැගෙන ආ පල්ලැක්කිය පනවා පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩ සිටියහ. 'ඒකමන්තං නිසීදිංසු' යනු ඉතිරි කුඩ, සෙරෙප්පු ආදිය භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට පූජා කරන්නැයි පවසා, තමන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසෙක වාඩි වූහ යන්නයි.

သာဝတ္ထိယာ [Pg.310] ကောသလေသု စာရိကံ ပက္ကမိဿတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ မဇ္ဈိမပဒေသဝသေနဝ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? နိယတတ္တာ. ဘဂဝတော ဟိ စာရိကာစရဏမ္ပိ အရုဏုဋ္ဌာပနမ္ပိ နိယတံ, မဇ္ဈိမပဒေသေယေဝ စာရိကံ စရတိ, မဇ္ဈိမဒေသေ အရုဏံ ဥဋ္ဌပေတီတိ နိယတတ္တာ မဇ္ဈိမဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. အာသန္နေ နော ဘဂဝါ ဘဝိဿတီတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ အာသန္နတ္တာယေဝ တေသံ သောမနဿံ ဟောတိ, အထ ခေါ ‘‘ဣဒါနိ ဒါနံ ဒါတုံ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇံ ကာတုံ ဓမ္မံ သောတုံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ လဘိဿာမာ’’တိ တေသံ သောမနဿံ ဟောတိ.

'සාවත්ථියා කොසලෙසු චාරිකං පක්කමිස්සති' ආදී සියල්ල මධ්‍ය දේශය අනුවම වදාරන ලදී. ඒ මන්ද? එය නියත බැවිනි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ චාරිකාවෙහි වැඩම කිරීම මෙන්ම අරුණ නැගීම සිදුවන ස්ථානය ද නියතය. මධ්‍ය දේශයෙහිම චාරිකා කරති, මධ්‍ය දේශයෙහිම අරුණ නංවති (අරුණ උදාවන විට එහි වඩිති). එසේ නියත බැවින් මධ්‍ය දේශය අනුව වදාරන ලදී. 'ආසන්නෙ නො භගවා භවිස්සති' යන්නෙහි ඔවුන්ට සතුට ඇති වූයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ සිටින නිසාම පමණක් නොවේ. "දැන් දන් දීමට, සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කිරීමට, බණ ඇසීමට හා ප්‍රශ්න ඇසීමට අපට අවස්ථාව ලැබෙන්නේය" යන සිතිවිල්ල නිසා ඔවුන්ට සොම්නස ඇති විය.

တသ္မာတိဟ ထပတယော သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသောတိ ထပတယော ယသ္မာ တုမှာကံ မယိ ဒူရီဘူတေ အနပ္ပကံ ဒေါမနဿံ, အာသန္နေ အနပ္ပကံ သောမနဿံ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ ‘‘သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော’’တိ. ဃရာဝါသဿ ဟိ ဒေါသေန တုမှာကံ ဧဝံ ဟောတိ. သစေ ပန ဃရာဝါသံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, အထ ဧဝံ ဝေါ မယာ သဒ္ဓိံယေဝ ဂစ္ဆန္တာနဉ္စ အာဂစ္ဆန္တာနဉ္စ တံ န ဘဝေယျာတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန သမ္ဗာဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မဟာဝါသေ ဝသန္တဿပိ ဟိ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန ဃရာဝါသော သမ္ဗာဓောဝ. ရဇာပထောတိ ရာဂဒေါသမောဟရဇာနံ အာပထော, အာဂမနဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပန အကိဉ္စနအပလိဗောဓဋ္ဌေန အဗ္ဘောကာသော. စတုရတနိကေပိ ဟိ ဂဗ္ဘေ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ပလ္လင်္ကေန ပလ္လင်္ကံ ဃဋေတွာ နိသိန္နာနမ္ပိ အကိဉ္စနအပလိဗောဓဋ္ဌေန ပဗ္ဗဇ္ဇာ အဗ္ဘောကာသော နာမ ဟောတိ. အလဉ္စ ပန ဝေါ ထပတယော အပ္ပမာဒါယာတိ ဧဝံ သမ္ဗာဓေ ဃရာဝါသေ ဝသန္တာနံ တုမှာကံ အပ္ပမာဒမေဝ ကာတုံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော.

'තස්මාතිහ ථපතයෝ සම්බාධෝ ඝරාවාසෝ' යනු: වඩුවනි, මා ඔබගෙන් දුරස් වූ විට ඔබට මහත් වූ දොම්නසක් ඇති වන නිසාත්, සමීප වූ විට මහත් සොම්නසක් ඇති වන නිසාත් "ගිහිගෙය යනු පටු (සම්බාධ) ස්ථානයක්" බව මෙයින් දත යුතුය. ගිහිගෙයි ඇති දොස නිසාම ඔබට මෙසේ සිදු වේ. ඉදින් ඔබ ගිහිගෙය හැර මහණ වූවා නම්, මා සමඟ යන එන ඔබට එවැනි (දොම්නසක්) ඇති නොවන්නේ යැයි මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරමින් මෙසේ වදාළහ. එහි 'සම්බාධ' බව දත යුත්තේ කෙලෙස් සහිත බැවින් හා බාධා (පලිබෝධ) සහිත බැවිනි. ඉතා විශාල නිවසක විසුවද, කෙලෙස් හා බාධා ඇති බැවින් ගිහිගෙය පටුමය. 'රජාපථෝ' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන රජස් (දූවිලි) පැමිණෙන මාවතයි, පැමිණෙන ස්ථානයයි යනු අර්ථයයි. 'අබ්භෝකාසෝ පබ්බජ්ජා' යනු මහණකම කෙලෙස් රහිත හා බාධා රහිත බැවින් එළිමහනක් බඳුය. රියන් හතරක් පමණ වූ කුඩා කුටියක භික්ෂූන් දෙනමක් එකිනෙකාගේ පළඟ ගැටෙන සේ වාඩි වී සිටිය ද, කෙලෙස් හා බාධා රහිත බැවින් මහණකම එළිමහනක් (අභ්‍යවකාශයක්) ම වන්නේය. 'අලඤ්ච පන වෝ ථපතයෝ අප්පමාදාය' යනු මෙලෙස පටු වූ ගිහිගෙයි වසන ඔබ විසින් අප්‍රමාදීව කටයුතු කිරීමම සුදුසුය යන්න අර්ථයයි.

ဧကံ ပုရတော ဧကံ ပစ္ဆတော နိသီဒါပေမာတိ တေ ကိရ ဒွေပိ ဇနာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတေသု ဒွီသု နာဂေသု တာ ဣတ္ထိယော ဧဝံ နိသီဒါပေတွာ ရညော နာဂံ မဇ္ဈေ ကတွာ ဥဘောသု ပဿေသု ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟံသု. နာဂေါပိ ရက္ခိတဗ္ဗောတိ ယထာ ကိဉ္စိ ဝိသေဝိတံ န ကရောတိ, ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ. တာပိ ဘဂိနိယောတိ ယထာ ပမာဒံ နာပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. အတ္တာပီတိ သိတဟသိတကထိတဝိပေက္ခိတာဒီနိ အကရောန္တေဟိ [Pg.311] အတ္တာပိ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ. (တေဟိ တထာ ကရောန္တေဟိ န အတ္တာပိ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ). တထာ ကရောန္တော ဟိ ‘‘သာမိဒုဗ္ဘော ဧသော’’တိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော ဟောတိ. တသ္မာတိဟ ထပတယောတိ ယသ္မာ တုမှေ ရာဇာ နိစ္စံ ရာဇဘဏ္ဍံ ပဋိစ္ဆာပေတိ, တသ္မာပိ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ရဇာပထော. ယသ္မာ ပန ပံသုကူလိကဘိက္ခုံ ဧဝံ ပဋိစ္ဆာပေန္တော နတ္ထိ, တသ္မာ အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာပိ အလဉ္စ ပန ဝေါ ထပတယော အပ္ပမာဒါယ အပ္ပမာဒမေဝ ကရောထာတိ ဒဿေတိ.

'එකක් ඉදිරියෙන් ද එකක් පිටුපසින් ද හිඳුවන්නෙමු' යන්නෙහි අර්ථය නම්: ඒ ඉසිදත්ත සහ පුරාණ යන දෙදෙනා සියලු අබරණින් සැරසූ ඇතුන් දෙදෙනෙකු පිට එම ස්ත්‍රීන් හිඳුවා, රජුගේ ඇතා මැදිකොට දෙපසින් ගමන් කරති; එබැවින් මෙසේ පැවසුවාහුය. 'ඇතා ද රැකගත යුතුය' යනු, යම්සේ කිසිදු වැරදි ඇසුරක් (ප්‍රමාදයක්) සිදු නොවේද, එසේ රැකගත යුතුය යන්නයි. 'ඒ සොහොයුරියන් ද' යනු, ඔවුන් යම්සේ ප්‍රමාදයට පත් නොවේද, එසේ රැකගත යුතු බවයි. 'තමන් ද' යනු, සිනාසීම, මහහඬින් සිනාසීම, කතා කිරීම, විවිධ පැති බැලීම ආදිය නොකරන්නන් විසින් තමන්ව ද රැකගත යුතු බවයි. (එවැනි දෑ කරන්නන් විසින් තමන්ව රැකගත්තා නොවේ). එසේ කරන්නා වනාහි 'මොහු ස්වාමියාට ද්‍රෝහි වන්නෙකි' යැයි නිග්‍රහයට පත්විය යුතුය. 'එබැවින් වඩුවනි' යනු, යම් හෙයකින් රජතුමා නිරන්තරයෙන් ඔබට රාජකීය වස්තුව භාර කරන්නේද, ඒ හේතුවෙන් ද ගිහිගෙය පීඩාකාරී වූ (සම්බාධ සහිත), කෙලෙස් දූවිලි පිරුණු මාවතකි. යම් හෙයකින් පාංශුකූලික භික්ෂුවකට මෙසේ වගකීම් පවරන්නෙකු නැතිද, එබැවින් පැවිද්ද යනු ආකාශය වැනි නිදහස් තැනකි. මෙලෙස සෑම තැනකදීම 'වඩුවනි, ඔබගේ අප්‍රමාදය පිණිස මෙය සුදුසුය, එබැවින් අප්‍රමාදයම ඇති කරගන්න' යන්න පෙන්වා දෙයි.

မုတ္တစာဂေါတိ ဝိဿဋ္ဌစာဂေါ. ပယတပါဏီတိ အာဂတာဂတာနံ ဒါနတ္ထာယ ဓောတဟတ္ထော. ဝေါဿဂ္ဂရတောတိ ဝေါဿဂ္ဂသင်္ခါတေ စာဂေ ရတော. ယာစယောဂေါတိ ယာစိတဗ္ဗကယုတ္တော. ဒါနသံဝိဘာဂရတောတိ ဒါနေန စေဝ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကိဉ္စိ လဒ္ဓါ တတောပိ သံဝိဘာဂေ ရတော. အပ္ပဋိဝိဘတ္တန္တိ ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ဘဝိဿတိ, ဣဒံ ဘိက္ခူန’’န္တိ ဧဝံ အကတဝိဘာဂံ, သဗ္ဗံ ဒါတဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ ဌိတန္တိ အတ္ထော.

'මුත්තචාගො' යනු අත්හළ පරිත්‍යාගයක් ඇති බවයි. 'පයතපාණී' යනු පැමිණි පැමිණි යාචකයන්ට දන් දීම පිණිස සෝදාගත් දෑත් ඇති බවයි. 'වොස්සග්ගරතො' යනු අත්හැරීම නම් වූ ත්‍යාගයෙහි ඇලුණු බවයි. 'යාචයොගො' යනු ඉල්ලීමට සුදුසු බවයි. 'දානසංවිභාගරතො' යනු දන් දීමෙහි මෙන්ම ස්වල්ප මාත්‍ර වූ යමක් ලැබුණත් එය බෙදා දීමෙහි ද ඇලුණු බවයි. 'අප්පටිවිභත්තං' යනු 'මෙය අපට වේවා, මෙය භික්ෂූන්ට වේවා' යනාදී වශයෙන් බෙදීමක් නොකොට, සියල්ල දිය යුතු දෙයක්ම ලෙස සලකා සිටීම යන අර්ථයයි.

၇. ဝေဠုဒွါရေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. වේළුද්වාරෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၀၃. သတ္တမေ ဝေဠုဒွါရန္တိ ဂါမဒွါရေ ပဝေဏိအာဂတဿ ဝေဠုဂစ္ဆဿ အတ္ထိတာယ ဧဝံလဒ္ဓနာမော ဂါမော. အတ္တုပနာယိကန္တိ အတ္တနိ ဥပနေတဗ္ဗံ. သမ္ဖဘာသေနာတိ အမန္တဘာသေန. သမ္ဖပ္ပလာပဘာသေနာတိ သမ္ဖပ္ပလာပသမ္ဘာသေန နိရတ္ထကေန အညာဏဝစနေနာတိ အတ္ထော.

1003. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි: 'වේළුද්වාරං' යනු ගම් දොරටුවෙහි පරම්පරාවෙන් පැවත එන විශාල උණ පඳුරක් තිබූ බැවින් එම නම ලැබූ ගමයි. 'අත්තුපනායිකං' යනු තමන් උපමාවට ගෙන අනුන් කෙරෙහි ද එසේම යෙදිය යුතු බවයි. 'සම්ඵභාසේන' යනු අර්ථයක් නැති බසින්. 'සම්ඵප්පලාපභාසේන' යනු අර්ථයක් නැති, ප්‍රඥාවෙන් තොර වචන සහිත වැඩකට නැති කතාබහ යන අර්ථයයි.

၈-၉. ပဌမဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. පළමු ගිඤ්ජකාවසථ සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၁၀၀၄-၅. အဋ္ဌမေ ဉာတိကေတိ ဧကံ တဠာကံ နိဿာယ ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ, တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမကေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ. ဩရမ္ဘာဂိယာနန္တိ ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာနံ, ကာမဘဝေယေဝ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂါဟာပကာနန္တိ အတ္ထော. ဩရန္တိ လဒ္ဓနာမေဟိ ဝါ တီဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗာနီတိပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါတိ ဣမာနိ ဒွေ သမာပတ္တိယာ ဝါ အဝိက္ခမ္ဘိတာနိ မဂ္ဂေန ဝါ အသမုစ္ဆိန္နာနိ နိဗ္ဗတ္တိဝသေန ဥဒ္ဓံ ဘာဂံ ရူပဘဝံ အရူပဘဝံ ဝါ ဂန္တုံ န ဒေန္တိ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒီနိ [Pg.312] တီဏိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တမ္ပိ အာနေတွာ ပုန ဣဓေဝ နိဗ္ဗတ္တာပေန္တီတိ သဗ္ဗာနိပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနေဝ. အနာဝတ္တိဓမ္မောတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အနာဂမနသဘာဝေါ.

1004-5. අටවැනි සූත්‍රයෙහි: 'ඥාතිකේ' යනු එක් වැවක් ඇසුරු කරගෙන සිටි බාප්පාගේ පුතුන්ගේ සහ ලොකුප්පාගේ පුතුන්ගේ ගම් දෙකය; එයින් එක් ගමක යන්නයි. 'ගිඤ්ජකාවසථේ' යනු ගඩොලින් කළ ලැගුම්ගෙයෙහි යන්නයි. 'ඕරම්භාගීයානං' යනු පහළ කොටසෙහි වූ කාම භවයෙහිම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන (සංයෝජනයන්ගේ) යන අර්ථයයි. 'ඕර' (පහළ) යන නම ලබන පළමු මාර්ග තුනෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු බැවින් ද 'ඕරම්භාගීයක' නම් වේ. එහි කාමච්ඡන්දය හා ව්‍යාපාදය යන මේ දෙක සමාපත්තියෙන් යටපත් නොකළේ නම් හෝ මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳලනු නොලැබුවේ නම්, ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උඩ කොටසට එනම් රූප භවයට හෝ අරූප භවයට යාමට ඉඩ නොදෙයි. සක්කායදිට්ඨි ආදී තුන වනාහි එහි (උසස් භවයක) උපන් තැනැත්තා පවා ආපසු ඇදගෙන විත් නැවත මෙහිම (කාම ලෝකයෙහිම) උපදවන බැවින් මේ සියල්ලම ඕරම්භාගීයක නම් වේ. 'අනාවත්තිධම්මො' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත නොපැමිණෙන ස්වභාවයයි.

ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာတိ ဧတ္ထ ကဒါစိ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတာယ စာတိ ဒွေဓာပိ တနုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သကဒါဂါမိဿ ဟိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိယ အဘိဏှံ ရာဂါဒယော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ န ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိယ ဗဟလဗဟလာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, မက္ခိပတ္တံ ဝိယ တနုကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒီဃဘာဏကတိပိဋကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ယသ္မာ သကဒါဂါမိဿ ပုတ္တဓီတရော ဟောန္တိ, ဩရောဓာ စ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဗဟလာ ကိလေသာ. ဣဒံ ပန ဘဝတနုကဝသေန ကထိတ’’န္တိ. တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သောတာပန္နဿ သတ္တ ဘဝေ ဌပေတွာ အဋ္ဌမေ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, သကဒါဂါမိဿ ဒွေ ဘဝေ ဌပေတွာ ပဉ္စသု ဘဝေသု ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, အနာဂါမိဿ ရူပါရူပဘဝံ ဌပေတွာ ကာမဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, ခီဏာသဝဿ ကိသ္မိဉ္စိ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ.

රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගේ තුනී බව යන මෙහි: ඇතැම් විට ඉපදීමෙන් ද, පරියුට්ඨාන (කෙලෙස් නැගී සිටීම) මඳ වීමෙන් ද යන ආකාර දෙකෙන්ම තුනී බව තේරුම් ගත යුතුය. සකෘදාගාමී උත්තමයාට පෘථග්ජනයන්ට මෙන් නිතර නිතර රාගාදී කෙලෙස් ඇති නොවේ, කලාතුරකින් උපදියි. උපදින විට ද පෘථග්ජනයන්ගේ මෙන් තදබල ලෙස (ඝන ලෙස) ඇති නොවේ, මැසි තටුවක් මෙන් ඉතා තුනීව උපදියි. දීඝභාණක තිපිටක මහාසීව තෙරුන් වනාහි මෙසේ පවසති - 'යම් හෙයකින් සකෘදාගාමීන්ට දූපුතුන් සහ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් සිටිද්ද, එබැවින් කෙලෙස් තදබල විය හැකිය. මෙය භවය තුනී වීම (භව තනුක) යන අර්ථයෙන් පවසන ලද්දකි' යනුයි. එය අටුවාවෙහි මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත: 'සෝවාන් පුද්ගලයාට භව හතක් ඉතිරිව තිබියදී අටවැනි භවයක භව තනුක භාවයක් නැත, සකෘදාගාමී පුද්ගලයාට භව දෙකක් ඉතිරිව තිබියදී භව පහක භව තනුක භාවයක් නැත, අනාගාමී පුද්ගලයාට රූප අරූප භවයන් ඉතිරිව තිබියදී කාම භවයෙහි භව තනුක භාවයක් නැත, රහතන් වහන්සේට කිසිදු භවයක භව තනුක භාවයක් නැත' යැයි වදාරා ඇති බැවිනි.

ဣမံ လောကန္တိ ဣမံ ကာမာဝစရလောကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – သစေ ဟိ မနုဿေသု သကဒါဂါမိဖလံ ပတ္တော ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. အသက္ကောန္တော ပန အဝဿံ မနုဿလောကံ အာဂန္တွာ သစ္ဆိကရောတိ. ဒေဝေသု သကဒါဂါမိဖလံ ပတ္တောပိ သစေ မနုဿေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. အသက္ကောန္တော ပန အဝဿံ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ သစ္ဆိကရောတီတိ.

'ඉමං ලෝකං' යනු මේ කාමාවචර ලෝකය ගැන අදහස් කරමින් වදාරන ලද්දකි. මෙහි අදහස මෙයයි - ඉදින් මිනිසුන් අතරදී සකෘදාගාමී ඵලයට පැමිණි අයෙක් දෙව්ලොව ඉපිද අරහත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් එය යහපත්ය. එසේ නොහැකි වුවහොත් ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම නැවත මිනිස් ලොවට පැමිණ අරහත් බව සාක්ෂාත් කරයි. දෙව්ලොවදී සකෘදාගාමී ඵලයට පැමිණි අයෙක් ද මිනිස් ලොව ඉපිද අරහත් බව සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් එය යහපත්ය. එසේ නොහැකි වුවහොත් ඒකාන්තයෙන්ම නැවත දෙව්ලොවට ගොස් සාක්ෂාත් කරයි.

ဝိနိပတနံ ဝိနိပါတော, နာဿ ဝိနိပါတော ဓမ္မောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော, စတူသု အပါယေသု အဝိနိပါတနသဘာဝေါတိ အတ္ထော. နိယတောတိ ဓမ္မနိယာမေန နိယတော. သမ္ဗောဓိပရာယဏောတိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတာ သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ အဿ ဂတိ ပဋိသရဏံ အဝဿံ ပတ္တဗ္ဗာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော. ဝိဟေသာဝေသာတိ တေသံ တေသံ ဉာဏဂတိံ ဉာဏူပပတ္တိံ ဉာဏာဘိသမ္ပရာယံ ဩလောကေန္တဿ ကာယကိလမထောဝ ဧသ, အာနန္ဒ, တထာဂတဿာတိ ဒီပေတိ. စိတ္တဝိဟေသာ ပန ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ.

පහළට වැටීම විනිපාතයයි, ඔහුට විනිපාතයට යන ස්වභාවයක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අවිනිපාතධම්මො' නම් වේ, එනම් සතර අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය යන්නයි. 'නියතො' යනු ධර්ම නියමයෙන්ම ස්ථිර වූ බවයි. 'සම්බෝධිපරායණො' යනු ඉහළ මාර්ග තුනෙන් ලැබෙන සම්බෝධියම පරම පිහිට, ගමන, පිළිසරණ කොට ඇති, එය ඒකාන්තයෙන්ම ලැබිය යුතු වූ යන්නයි. 'විහේසා ඒසා' යනු ඒ ඒ පුද්ගලයන්ගේ ගතිය, උප්පත්තිය සහ පරලොව තත්ත්වය ඥාන චක්ෂුසින් බැලීම, ආනන්දය තථාගතයන්ට කයේ වෙහෙසක් පමණක්ම වන්නේය යන්න පෙන්වයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සිතේ වෙහෙසක් (විහේසා) නම් නැත.

ဓမ္မာဒါသန္တိ [Pg.313] ဓမ္မမယံ အာဒါသံ. ယေနာတိ ယေန ဓမ္မာဒါသေန သမန္နာဂတော. ခီဏာပါယဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတောတိ ဣဒံ နိရယာဒီနံယေဝ ဝေဝစနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. နိရယာဒယော ဟိ ဝဍ္ဎိသင်္ခါတတော အယတော အပေတတ္တာ အပါယော, ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ. ဒုဂ္ဂတိ, ဒုက္ကဋကာရိနော ဧတ္ထ ဝိဝသာ နိပတန္တီတိ ဝိနိပါတော. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ.

'ධම්මාදාසං' යනු ධර්මමය කන්නාඩියයි. 'යේන' යනු යම් ධර්ම කන්නාඩියකින් යුක්ත වූයේ ද යන්නයි. 'ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො' යනු නිරය ආදියෙහිම පර්යාය වචන වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. නිරය ආදිය වනාහි දියුණුව හෙවත් අභිවෘද්ධියෙන් තොර බැවින් 'අපාය' නම් වේ, දුකටම ගමනක් හා පිහිටක් බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ, පව් කළවුන් මෙහි තමන්ගේ කැමැත්තෙන් තොරවම ඇද වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. නවවැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

၁၀. တတိယဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. තුන්වැනි ගිඤ්ජකාවසථ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၀၆. ဒသမေ ပရောပညာသာတိ အတိရေကပညာသ. သာဓိကနဝုတီတိ အတိရေကနဝုတိ. ဆာတိရေကာနီတိ ဆဟိ အဓိကာနိ. သော ကိရ ဂါမော ကိဉ္စာပိ နာတိမဟာ အဟောသိ, အရိယသာဝကာ ပနေတ္ထ ဗဟူ. တတ္ထ တတ္ထ အဟိဝါတရောဂေန ဧကပ္ပဟာရေနေဝ စတုဝီသတိ ပါဏသတသဟဿာနိ ကာလမကံသု, တေသု အရိယသာဝကာ ဧတ္တကာ နာမ အဟေသုံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1006. දසවැනි සූත්‍රයෙහි: 'පරොපඤ්ඤාසා' යනු පනහකට වඩා වැඩි පිරිසකි. 'සාධිකනවුති' යනු අනූවකට වඩා වැඩි පිරිසකි. 'ඡාතිරේකානි' යනු හය දෙනෙකුගෙන් අධික වූ (පන්සිය හයක්) යන්නයි. ඒ ගම එතරම් විශාල නොවූවත් එහි බොහෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ සිටියහ. එහි තැනින් තැන අහිවාත රෝගයෙන් (වසංගතයකින්) එකවරම සත්වයන් විසි හතර ලක්ෂයක් කළුරිය කළ අතර, ඔවුන් අතරින් ආර්ය ශ්‍රාවකයන් මෙපමණ සංඛ්‍යාවක් වූ බවයි. ඉතිරිය සෑම තැනම අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

වේළුද්වාර වර්ගය පළමුවැන්නයි.

၂. ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ

2. රාජකාරාම වර්ගය

၁. သဟဿဘိက္ခုနိသံဃသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සහස්ස භික්ඛුනී සංඝ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၀၇. ဒုတိယဿ ပဌမေ ရာဇကာရာမေတိ ရညာ ကာရိတတ္တာ ဧဝံ လဒ္ဓနာမေ အာရာမေ, တံ ရညာ ပသေနဒိကောသလေန ကတံ. ပဌမဗောဓိယံ ကိရ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တံ သတ္ထာရံ ဒိသွာ တိတ္ထိယာ စိန္တယိံသု – ‘‘သမဏော ဂေါတမော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တော, န ခေါ ပနေသ အညံ ကိဉ္စိ သီလံ ဝါ သမာဓိံ ဝါ နိဿာယ ဧဝံ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တော. ဘူမိသီသံ ပန တေန ဂဟိတံ, သစေ မယမ္ပိ ဇေတဝနသမီပေ အာရာမံ ကာရာပေတုံ သက္ကုဏေယျာမ, လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တာ ဘဝေယျာမာ’’တိ. တေ အတ္တနော အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေ သမာဒပေတွာ သတသဟဿမတ္တေ ကဟာပဏေ လဘိတွာ တေ အာဒါယ ရညော သန္တိကံ အဂမံသု. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ? ပုစ္ဆိ. မယံ ဇေတဝနသမီပေ တိတ္ထိယာရာမံ ကရောမ, သစေ သမဏော ဂေါတမော ဝါ သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ ဝါ အာဂန္တွာ ဝါရေဿန္တိ, ဝါရေတုံ မာ အဒတ္ထာတိ လဉ္ဇံ အဒံသု. ရာဇာ လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ ကာရေထာ’’တိ အာဟ.

1007. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘රාජකාරාමය’ යනු රජතුමා විසින් කරවන ලද බැවින් එලෙස නම් ලද ආරාමයයි. එය පසේනදී කොසොල් රජතුමා විසින් කරවන ලද්දකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් පසු මුල් කාලයේදීම අතිශය ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත්ව සිටිනු දුටු තීර්ථකයෝ මෙසේ සිතිවූහ: “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත්ව සිටිති. එහෙත් උන්වහන්සේ එසේ ලාභ සත්කාර ලබන්නේ කිසියම් සීලයක් හෝ සමාධියක් නිසා නොවේ. උන්වහන්සේ විසින් උතුම් භූමි භාගයක් (ජේතවනය) අල්ලාගෙන තිබේ. ඉදින් අපටත් ජේතවනය අසල ආරාමයක් කරවා ගත හැකි නම්, අපටත් එවැනිම ලාභ සත්කාර හා කීර්තියක් ලැබෙනු ඇත.” ඔවුන් තම තමන්ගේ උපස්ථායකයන් උනන්දු කරවා කහවණු ලක්ෂයක් පමණ ලබාගෙන, එම ධනය රැගෙන රජු වෙත ගියහ. රජතුමා “මේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. “අපි ජේතවනය අසල තීර්ථක ආරාමයක් කරමු. ඉදින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් පැමිණ එය වැළැක්වීමට උත්සාහ කළහොත්, එය වැළැක්වීමට ඉඩ නොදෙන්න” යැයි පවසා අල්ලස් දුන්හ. රජතුමා අල්ලස ලබාගෙන “ගොස් එය කරවන්න” යැයි කීවේය.

တေ [Pg.314] ဂန္တွာ, အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေဟိ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေ အာဟရာပေတွာ, ထမ္ဘုဿာပနာဒီနိ ကရောန္တာ, ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ဧကကောလာဟလံ အကံသု. သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ပမုခေ ဌတွာ ‘‘ကေ ပန တေ, အာနန္ဒ, ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေ’’တိ?, ပုစ္ဆိ. တိတ္ထိယာ, ဘန္တေ, ဇေတဝနသမီပေ တိတ္ထိယာရာမံ ကရောန္တီတိ. အာနန္ဒ, ဣမေ သာသနေန ပဋိဝိရုဒ္ဓါ ဘိက္ခုသံဃဿ အဖာသုဝိဟာရံ ကရိဿန္တိ, ရညော အာရောစေတွာ ဝါရာပေဟီတိ.

ඔවුන් ගොස්, තම උපස්ථායකයන් ලවා දැව දඬු ආදිය ගෙන්වාගෙන, කුළුණු එසවීම් ආදිය කරමින් මහා ඝෝෂාවක් පැවැත්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ගඳකිළියෙන් නික්ම පසලට (ඉස්තෝප්පුවට) වැඩම කොට, “ආනන්දය, මසුන් අල්ලන ධීවරයන් මෙන් මේ මහා ශබ්ද පවත්වන්නේ කවුරුන්ද?” යැයි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, තීර්ථකයෝ ජේතවනය අසල තීර්ථක ආරාමයක් කරති” යැයි ආනන්ද තෙරුන් පැවසූහ. “ආනන්දය, මොවුන් ශාසනයට විරුද්ධව භික්ෂු සංඝයාට අපහසුවක් සිදු කරති. එබැවින් රජුට දන්වා මෙය වළක්වන්න” යැයි වදාළ සේක.

ထေရော ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. ရညော ‘‘ထေရာ, ဒေဝ, အာဂတာ’’တိ နိဝေဒယိံသု. ရာဇာ လဉ္ဇဿ ဂဟိတတ္တာ န နိက္ခမိ. ထေရာ ဂန္တွာ သတ္ထု အာရောစယိံသု. သတ္ထာ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ ပေသေသိ. ရာဇာ တေသမ္ပိ ဒဿနံ န အဒါသိ. တေ အာဂန္တွာ သတ္ထု အာရောစယိံသု ‘‘န, ဘန္တေ, ရာဇာ နိက္ခန္တော’’တိ. သတ္ထာ တင်္ခဏံယေဝ ဗျာကာသိ – ‘‘အတ္တနော ရဇ္ဇေ ဌတွာ ကာလံ ကာတုံ န လဘိဿတီ’’တိ.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමඟ රජවාසල දොරටුවට වැඩම කළහ. “දේවයන් වහන්ස, ස්වාමීන් වහන්සේලා වැඩම කර සිටිති” යි රජුට දැන්වූහ. එහෙත් රජතුමා අල්ලස ගෙන තිබූ බැවින් පිටතට පැමිණියේ නැත. තෙරුන් වහන්සේලා ආපසු වැඩම කර බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ බව දැන්වූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ සැරියුත් මුගලන් දෙනම පිටත් කර යැවූහ. රජතුමා උන්වහන්සේලාට ද දැක ගැනීමට අවස්ථාව ලබා නොදුන්නේය. උන්වහන්සේලා ද ආපසු වැඩම කර “ස්වාමීනි, රජතුමා පැමිණියේ නැත” යැයි දැන්වූහ. ඒ මොහොතේම බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මේ රජුට තමාගේම රාජ්‍යයේ සිටියදී මියයෑමට පිනක් නොලැබෙනු ඇත.”

ဒုတိယဒိဝသေ စ သာမံယေဝ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. ရာဇာ ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သုတွာ နိက္ခမိတွာ, နိဝေသနံ ပဝေသေတွာ, သာရပလ္လင်္ကေ နိသီဒါပေတွာ, ယာဂုခဇ္ဇကံ အဒါသိ. သတ္ထာ ပရိဘုတ္တယာဂုခါဒနီယော ‘‘ယာဝ ဘတ္တံ နိဋ္ဌာတိ, တာဝ သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိဿာမီ’’တိ အာဂန္တွာ နိသိန္နံ ရာဇာနံ ‘‘တယာ, မဟာရာဇ, ဣဒံ နာမ ကတ’’န္တိ အဝတွာ, ‘‘ကာရဏေနေဝ နံ သညာပေဿာမီ’’တိ ဣဒံ အတီတကာရဏံ အာဟရိ – မဟာရာဇ, ပဗ္ဗဇိတေ နာမ အညမညံ ယုဇ္ဈာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အတီတေပိ ဣသယော အညမညံ ယုဇ္ဈာပေတွာ သဟ ရဋ္ဌေန ရာဇာ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌောတိ. ကဒါ ဘဂဝါတိ?

දෙවන දිනයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන රජවාසල දොරටුවට වැඩම කළ සේක. “බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළහ” යි අසා රජතුමා පිටතට පැමිණ, උන්වහන්සේ මාලිගාවට වඩාහිඳුවා, උතුම් පලඟක වැඩහිඳුවා යාගු හා කැවිලි පෙවිලි පූජා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසානයේ, “දන් වළඳා අවසන් වනතුරු බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳින්නෙමි” යි පැමිණ සිටි රජුට, “මහරජ, ඔබ මේ වැනි දෙයක් කළා නේද?” යි ඍජුවම නොකියා, “කරුණු සහිතවම ඔහුට ඒ බව අවබෝධ කරවන්නෙමි” යි සිතා මේ අතීත කතාව වදාළ සේක: “මහරජ, පැවිද්දන් අချင်းချင်း කලහ කරවීම නුසුදුසුය. අතීතයෙහි ද ඉසීවරයන් (තවුසන්) අချင်းချင်း කලහ කරවා, රජතුමා රට වැසියන් සමඟම මහා සමුද්‍රයට ගිලී විනාශ විය.” එවිට “ස්වාමීනි, ඒ කවදාද?” යි රජු ඇසීය.

အတီတေ, မဟာရာဇ, ဘရုရဋ္ဌေ ဘရုရာဇာ နာမ ရဇ္ဇံ ကာရေတိ. ပဉ္စသတာ ပဉ္စသတာ ဒွေ ဣသိဂဏာ ပဗ္ဗတပါဒတော လောဏမ္ဗိလသေဝနတ္ထာယ ဘရုနဂရံ ဂန္တွာ နဂရဿ အဝိဒူရေ ဒွေ ရုက္ခာ အတ္ထိ, ပဌမံ အာဂတော ဣသိဂဏော ဧကဿ ရုက္ခဿ မူလေ နိသီဒိ, ပစ္ဆာဂတောပိ ဧကဿာတိ. တေ ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရိတွာ ပဗ္ဗတပါဒံ ဧဝ အဂမံသု. တေ ပုန အာဂစ္ဆန္တာပိ အတ္တနော ရုက္ခမူလေယေဝ နိသီဒန္တိ. အဒ္ဓါနေ ဂစ္ဆန္တေ ဧကော ရုက္ခော သုက္ခိ, တသ္မိံ သုက္ခေ အာဂတာ တာပသာ ‘‘အယံ ရုက္ခော မဟာ, အမှာကမ္ပိ တေသမ္ပိ [Pg.315] ပဟောဿတီ’’တိ ဣတရေသံ ရုက္ခမူလဿ ဧကပဒေသေ နိသီဒိံသု. တေ ပစ္ဆာ အာဂစ္ဆန္တာ ရုက္ခမူလံ အပဝိသိတွာ ဗဟိ ဌိတာဝ ‘‘ကသ္မာ တုမှေ ဧတ္ထ နိသီဒထာ’’တိ အာဟံသု. အာစရိယာ အမှာကံ ရုက္ခော သုက္ခော, အယံ ရုက္ခော မဟာ, တုမှေပိ ပဝိသထ, တုမှာကမ္ပိ အမှာကမ္ပိ ပဟောဿတီတိ. တေ ‘‘န မယံ ပဝိသာမ, နိက္ခမထ တုမှေ’’တိ ကထံ ဝဍ္ဎေတွာ ‘‘န တုမှေ အတ္တနောဝ မနေန နိက္ခမိဿထာ’’တိ ဟတ္ထာဒီသု ဂဟေတွာ နိက္ကဍ္ဎိံသု. တေ ‘‘ဟောတု သိက္ခာပေဿာမ နေ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ သောဝဏ္ဏမယာနိ ဒွေ စက္ကာနိ ရဇတမယဉ္စ အက္ခံ မာပေတွာ ပဝဋ္ဋေန္တာ ရာဇဒွါရံ အဂမိံသု. ရညော ‘‘ဧဝရူပံ, ဒေဝ, တာပသာ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဌိတာ’’တိ နိဝေဒယိံသု. ရာဇာ တုဋ္ဌော ‘‘ပက္ကောသထာ’’တိ တေ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘မဟာကမ္မံ တုမှေဟိ ကတံ, အတ္ထိ ဝေါ ကိဉ္စိ မယာ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. အာမ, မဟာရာဇ, အမှာကံ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဧကရုက္ခမူလံ အတ္ထိ, တံ အညေဟိ ဣသီဟိ ဂဟိတံ, တံ နော ဒါပေဟီတိ. ရာဇာ ပုရိသေ ပေသေတွာ တာပသေ နိက္ကဍ္ဎာပေသိ.

“මහරජ, අතීතයේ භරු රටෙහි භරු නම් රජෙක් රාජ්‍යය කළේය. පන්සියය බැගින් වූ තවුස් කණ්ඩායම් දෙකක් ලුණු ඇඹුල් සේවනය පිණිස හිමාලයේ සිට භරු නුවරට පැමිණියහ. නගරය අසල සෙවන ඇති විශාල ගස් දෙකක් තිබිණි. පළමුව පැමිණි කණ්ඩායම එක් ගසක් මුල ද, පසුව පැමිණි කණ්ඩායම අනෙක් ගස මුල ද නැවතී සිටියහ. ඔවුන් එහි කලක් නැවතී සිට නැවත හිමාලයට ගියහ. ඔවුන් නැවත පැමිණි විට ද තම තමන් සිටි ගස් යටම නතර වූහ. කාලය ගත වෙද්දී එක් ගසක් වියළී ගියේය. එවිට එම ගස යට සිටි තවුසෝ, ‘මේ ගස විශාලය, අපට මෙන්ම ඔවුන්ට ද මෙහි ඉඩ තිබේ’ යැයි සිතා අනික් තවුසන් සිටි ගසේ එක් කොටසක නැවතුණහ. පසුව පැමිණි පිරිස ගස මුලට නොපැමිණ පිටත සිට, ‘ඔබලා ඇයි මෙහි සිටින්නේ?’ යැයි ඇසූහ. ‘ගුරුතුමනි, අපේ ගස වියළී ගොස්ය, මේ ගස විශාල බැවින් අප සැමටම මෙහි සිටිය හැකිය’ යැයි ඔවුහු පැවසූහ. ‘අපි මීට කැමති නැත, ඔබලා මෙතැනින් අයින් වන්න’ යැයි කියා වාද කොට, ‘ඔබලා කැමැත්තෙන් අයින් වන්නේ නැද්ද?’ කියා අතින් පයින් ඇද ඔවුන්ව එළියට දැමූහ. එවිට ඒ තවුසෝ ‘මොවුන්ට පාඩමක් උගන්වමු’ යැයි සිතා සෘද්ධියෙන් රන් රෝද දෙකක් හා රිදී අක්ෂයක් මවාගෙන එය පෙරළමින් රජවාසලට ගියහ. ‘දේවයන් වහන්ස, තවුසන් මෙවැනි තෑග්ගක් ගෙනවිත් ඇතැයි’ රජුට දැන්වූහ. රජතුමා සතුටු වී ඔවුන් කැඳවා, ‘ඔබලා මහත් වූ දෙයක් කළා, මා විසින් ඔබට කළ යුතු යමක් තිබේද?’ යි ඇසීය. ‘මහරජ, අප සිටි ගස යට අනික් තවුසන් අල්ලාගෙන ඇත, එය අපට ලබා දෙන්න’ යැයි පැවසූහ. රජතුමා සේවකයන් යවා අනෙක් තවුසන් පලවා හැරියේය.”

တေ ဗဟိ ဌိတာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဒတွာ လဘိံသူ’’တိ ဩလောကယမာနာ ‘‘ဣဒံ နာမာ’’တိ ဒိသွာ ‘‘မယမ္ပိ လဉ္ဇံ ဒတွာ ပုန ဂဏှိဿာမာ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ သောဝဏ္ဏမယံ ရထပဉ္ဇရံ မာပေတွာ အာဒါယ အဂမံသု. ရာဇာ ဒိသွာ တုဋ္ဌော – ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကာတဗ္ဗ’’န္တိ?, အာဟ. မဟာရာဇ အမှာကံ ရုက္ခမူလေ အညော ဣသိဂဏော နိသိန္နော, တံ နော ရုက္ခမူလံ ဒါပေဟီတိ. ရာဇာ ပုရိသေ ပေသေတွာ တေ နိက္ကဍ္ဎာပေသိ. တာပသာ အညမညံ ကလဟံ ကတွာ, ‘‘အနနုစ္ဆဝိကံ အမှေဟိ ကတ’’န္တိ ဝိပ္ပဋိသာရိနော ဟုတွာ ပဗ္ဗတပါဒမေဝ အဂမံသု. တတော ဒေဝတာ ‘‘အယံ ရာဇာ ဒွိန္နံ ဣသိဂဏာနံ ဟတ္ထတော လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ အညမညံ ကလဟံ ကာရာပေသီ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ တဿ ရညော ဝိဇိတံ ယောဇနသဟဿမတ္တဋ္ဌာနံ သမုဒ္ဒမေဝ အကံသူတိ.

“එළියට දමනු ලැබූ තවුසෝ පිටත සිට, ‘ඔවුන් මොනවා දීලාද මේ ඉඩම ගත්තේ?’ යැයි සොයා බලා ඒ රන් රෝද බව දැනගත්හ. ‘අපිත් අල්ලස් දී නැවත මෙය ලබා ගනිමු’ යැයි සිතා සෘද්ධියෙන් රන් රථයක් මවාගෙන ගියහ. රජතුමා එය දැක සතුටු වී, ‘ස්වාමීනි, කුමක් කළ යුතුද?’ යැයි ඇසීය. ‘මහරජ, අපේ ගස යට අනික් තවුස් කණ්ඩායම ඉන්නවා, ඒ ගස යට අපට ලබා දෙන්න’ යැයි කීහ. රජතුමා සේවකයන් යවා ඔවුන්ව ද පලවා හැරියේය. මෙසේ තවුසෝ අချင်းချင်း කලහ කොට, ‘අප විසින් කර ඇත්තේ නොහොබිනා දෙයකි’ යි පසුතැවෙමින් නැවත හිමාලයටම ගියහ. එකල දේවතාවෝ, ‘මේ රජු තවුස් කණ්ඩායම් දෙකෙන්ම අල්ලස් ගෙන ඔවුන් අချင်းချင်း කලහ කරවූයේය’ යි කෝප වී, මහා සමුද්‍රය කැළඹී රළ ගෙඩි මතු කරවා, රජුගේ යොදුන් දහසක් පමණ වූ මුළු රාජ්‍යයම සමුද්‍රයට යට කර දැමූහ.”

‘‘ဣသီနမန္တရံ ကတွာ, ဘရုရာဇာတိ မေ သုတံ;

ဥစ္ဆိန္နော သဟ ရဋ္ဌေဟိ, သ ရာဇာ ဝိဘဝင်္ဂတော’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၁၂၅) –

“ඍෂීන් වහන්සේලා (තවුසන්) අතර කලහ ඇති කොට, භරු රජතුමා රට වැසියන් ද සමඟ විනාශයට පත්වී යැයි මා අසා ඇත. ඒ රජතුමා සියලු සම්පත්වලින් පිරිහී විනාශයට පත් විය.”

ဧဝံ ဘဂဝတာ ဣမသ္မိံ အတီတေ ဒဿိတေ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ နာမ ကထာ ဩကပ္ပနိယာ ဟောတိ, ‘‘တသ္မာ ရာဇာ အတ္တနော ကိရိယံ သလ္လက္ခေတွာ အနုပဓာရေတွာ [Pg.316] မယာ အကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, တိတ္ထိယေ နိက္ကဍ္ဎထာ’’တိ နိက္ကဍ္ဎာပေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘မယာ ကာရိတော ဝိဟာရော နာမ နတ္ထိ, တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝိဟာရံ ကာရေဿာမီ’’တိ တေသံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေပိ အဒတွာ ဝိဟာရံ ကာရေသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම අතීත ප්‍රවෘත්තිය මෙසේ දක්වන ලද කල්හි, බුදුවරුන්ගේ වචනය සැමවිටම විශ්වාස කටයුතු (සැබෑ) බැවින්, එබැවින් කොසොල් රජතුමා තමා කළ දේ ගැන සලකා බලා, ගැඹුරින් විමසා නොබලා “මා විසින් නොකටයුතු දෙයක් කරන ලදී” යැයි සංවේගයට පත්ව “එම්බා පුරුෂයෙනි, යන්න, තීර්ථකයන් බැහැර කරන්න” යැයි පවසා ඔවුන්ව පන්නා දමා මෙසේ සිතීය: “මා විසින් කරවන ලද විහාරයක් නැත, එම ස්ථානයෙහිම විහාරයක් කරවන්නෙමි” යි සිතා, ඔවුන්ගේ ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය පවා ඔවුන්ට නොදී එහි විහාරය කරවීය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

၂-၃. ဗြာဟ္မဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

၁၀၀၈-၉. ဒုတိယေ ဥဒယဂါမိနိန္တိ အတ္တနော သမယေ ဝဍ္ဎိဂါမိနိံ. မရဏံ အာဂမေယျာသီတိ မရဏံ ဣစ္ဆေယျာသိ, ပတ္ထေယျာသိ ဝါ. တတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

1008-9. දෙවැන්නෙහි 'උදයගාමිනිං' යනු තමාගේ දර්ශනයෙහි (ආගමෙහි) දියුණුවට පමුණුවන පිළිවෙතයි. 'මරණං ආගමෙය්‍යාසි' යනු මරණය කැමති වන්නේද, නැතහොත් ප්‍රාර්ථනා කරන්නේද යන්නයි. තෙවැන්නෙහි අර්ථය ප්‍රකටය.

၄. ဒုဂ္ဂတိဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දුග්ගතිභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၁၀. စတုတ္ထေ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိဘယံ သမတိက္ကန္တောတိ မနုဿဒေါဘဂ္ဂံ ပဋိက္ခိတ္တံ.

1010. සිව්වැන්නෙහි 'සබ්බදුග්ගතිභයං සමතික්කන්තො' යන්නෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි අභාග්‍යසම්පන්න බව (දුප්පත්කම ආදිය) බැහැර කරන ලදී.

၅. ဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දුග්ගතිවිනිපාතභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၁၁. ပဉ္စမေ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတဘယံ သမတိက္ကန္တောတိ မနုဿဒေါဘဂ္ဂေန သဒ္ဓိံ စတ္တာရော အပါယာ ပဋိက္ခိတ္တာ.

1011. පස්වැන්නෙහි 'සබ්බදුග්ගතිවිනිපාතභයං සමතික්කන්තො' යන්නෙන් මනුෂ්‍ය අභාග්‍යය සමඟ සතර අපායද බැහැර කරන ලදී.

၆. ပဌမမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ප්‍රථම මිත්තාමච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၁၂. ဆဋ္ဌေ မိတ္တာတိ အညမညဿ ဂေဟေ အာမိသပရိဘောဂဝသေန ဝေါဟာရမိတ္တာ. အမစ္စာတိ အာမန္တနပဋိမန္တနဣရိယာပထာဒီသု ဧကတော ပဝတ္တကိစ္စာ. ဉာတီတိ သဿုသသုရပက္ခိကာ. သာလောဟိတာတိ သမာနလောဟိတာ ဘာတိဘဂိနိမာတုလာဒယော.

1012. හයවැන්නෙහි 'මිත්තා' යනු ඔවුනොවුන්ගේ නිවෙස්වලදී ආමිස පරිභෝගය (කෑම් බීම් ආදිය) මගින් සම්බන්ධ වන මිතුරන්ය. 'අමච්චා' යනු ඇරයුම් කිරීම්, පිළිසඳරෙහි යෙදීම් සහ ඉරියව් පැවැත්වීම් ආදියේදී එක්ව කටයුතු කරන සහචරයන්ය. 'ඤාතී' යනු නෑනා, මස්සිනා, මාමණ්ඩිය ආදී පාර්ශ්වයන්ට අයත් පිරිසයි. 'සාලෝහිතා' යනු එකම ලේ ඇති සහෝදර සහෝදරියන් හා මව්පස මාමා ආදීන්ය.

၇. ဒုတိယမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ද්විතීය මිත්තාමච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၁၃. သတ္တမေ အညထတ္တံ နာမ ပသာဒညထတ္တံ ဘာဝညထတ္တံ ဂတိအညထတ္တံ လက္ခဏညထတ္တံ ဝိပရိဏာမညထတ္တန္တိ အနေကဝိဓံ. တတ္ထ မဟာဘူတေသု ဘာဝညထတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. သုဝဏ္ဏာဒိဘာဝေန ဟိ ဃနသဏ္ဌိတာယ ပထဝိဓာတုယာ ဝိလီယိတွာ ဥဒကဘာဝံ အာပဇ္ဇမာနာယ ပုရိမဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆတိ, ဘာဝညထတ္တံ ပညာယတိ. လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတိ, ကက္ခဠလက္ခဏာဝ ဟောတိ. ဥစ္ဆုရသာဒိဘာဝေန စ ယူသာကာရသဏ္ဌိတာယ အာပေါဓာတုယာ [Pg.317] သုဿိတွာ ဃနပထဝိဘာဝံ အာပဇ္ဇမာနာယ ပုရိမဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆတိ, ဘာဝညထတ္တံ ပညာယတိ. လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတိ, အာဗန္ဓနလက္ခဏာဝ ဟောတိ. တတြိဒံ အညထတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပန ဂတိအညထတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, တဉှိ အရိယသာဝကဿ နတ္ထိ. ပသာဒညထတ္တမ္ပိ နတ္ထိယေဝ, ဣဓ ပန ပသာဒဖလံ ပကာသေတုံ ဂတိအညထတ္တမေဝ ဒဿိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1013. හත්වැන්නෙහි 'අන්‍යථාත්ව' (වෙනස් වීම) යනු ප්‍රසාදය වෙනස් වීම, ස්වභාවය වෙනස් වීම, ගතිය වෙනස් වීම, ලක්ෂණ වෙනස් වීම සහ විපරිණාම වෙනස් වීම යනාදී වශයෙන් නානාවිධ වේ. එහි මහා භූතයන් සම්බන්ධයෙන් 'භාව-අන්‍යථාත්ව' (ස්වභාවය වෙනස් වීම) අදහස් කෙරේ. නිදසුනක් ලෙස, රන් ආදිය ඝන ස්වභාවයෙන් යුක්තව තිබී උණු වී දියර බවට පත්වීමේදී පෙර තිබූ ස්වභාවය නැති වී යයි, එවිට ස්වභාවය වෙනස් වූ බව පෙනේ. එහෙත් ලක්ෂණය (තද බව ආදිය) නැති නොවේ, එය තද ගතියෙන්ම යුක්ත වේ. එසේම උක් යුෂ ආදිය දියර ස්වභාවයෙන් තිබී වියළී ගොස් ඝන සීනි බවට පත්වීමේදී පෙර තිබූ දියර ස්වභාවය නැති වී යයි, ස්වභාවය වෙනස් වූ බව පෙනේ. එහෙත් එහි බන්ධන ලක්ෂණය නැති නොවේ. 'තත්‍රිදං අන්‍යථාත්තං' යන මෙහිදී 'ගති-අන්‍යථාත්ව' (දුගතියෙහි ඉපදීම) අදහස් වේ, එය ආර්ය ශ්‍රාවකයාට නැත. ප්‍රසාදය වෙනස් වීමක් ද (ආර්ය ශ්‍රාවකයාට) නැත, නමුත් මෙහි ප්‍රසාදයෙහි ඵලය දැක්වීම සඳහා ගති-අන්‍යථාත්වයම දක්වන ලදී. සෙසු තැන්වල අර්ථය පැහැදිලිය.

ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන රාජකාරාම වර්ගය නිමයි.

၃. သရဏာနိဝဂ္ဂေါ

3. සරණානි වර්ගය.

၁-၂. ပဌမမဟာနာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. ප්‍රථම මහානාම සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

၁၀၁၇-၁၈. တတိယဿ ပဌမေ ဣဒ္ဓန္တိ တေလမဓုဖာဏိတာဒီဟိ သမိဒ္ဓံ. ဖီတန္တိ ဟတ္ထူပဂသီသူပဂဂီဝူပဂါဒိအလင်္ကာရဝသေန သုပုပ္ဖိတံ. အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ နိရန္တရမနုဿံ. သမ္ဗာဓဗျူဟန္တိ ဗျူဟာ ဝုစ္စန္တိ အဝိနိဗ္ဗိဒ္ဓရစ္ဆာယော, ယာ ပဝိဋ္ဌမဂ္ဂေနေဝ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ, တာ သမ္ဗာဓာ ဗျူဟာ ဗဟုကာ ဧတ္ထာတိ သမ္ဗာဓဗျူဟံ. ဣမိနာပိ နဂရဿ ဃနဝါသမေဝ ဒီပေတိ. ဘန္တေနာတိ ဣတော စိတော စ ပရိဗ္ဘမန္တေန ဥဒ္ဓတစာရိနာ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

1017-18. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ඉද්ධං' යනු තෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදියෙන් පිරිපුන් බවයි. 'ඵීතං' යනු අත් පලඳනා, හිස පලඳනා, ගෙල පලඳනා ආදී ආභරණවලින් මනාව පිරී තිබීමයි. 'ආකිණ්ණමනුස්සං' යනු මිනිසුන්ගෙන් පිරී පවතින බවයි. 'සම්බාධව්‍යූහං' යනු දෙපසින් විවෘත නොවූ, ඇතුළු වූ මාවතින්ම පිටතට පැමිණිය යුතු පටු මාවත්ය. මෙවැනි තදබද සහිත පටු වීදි බොහෝමයක් ඇති බැවින් එය 'සම්බාධව්‍යූහ' නම් වේ. මෙයින් කපිලවස්තු නගරයෙහි ගෙවල් ඉතා ළඟ ළඟ පිහිටි ඝනාවාස ස්වභාවය දක්වයි. 'භන්තේන' යනු මෙහාටත් එහාටත් ඇවිදින, නොසන්සුන් ගමන් ඇති තැනැත්තා විසිනි. දෙවැන්නෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

၃. ဂေါဓသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ගෝධා ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၁၉. တတိယေ ဘဂဝါဝ ဧတံ ဇာနေယျ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတံ ဝါ အသမန္နာဂတံ ဝါတိ ဣဒံ သော သက္ကော တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပန္နဘာဝံ, စတူဟိ ဝါ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ သောတာပန္နဘာဝံ ဘဂဝါဝ ဇာနာတီတိ အဓိပ္ပာယေန အာဟ.

1019. තෙවැන්නෙහි “භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මෙය දන්නා සේක...” යනුවෙන් එම ශාක්‍යයා පැවසුවේ කරුණු තුනකින් හෝ හතරකින් (සෝතාපත්ති අංගවලින්) යුක්ත පුද්ගලයාගේ සෝතාපන්න භාවය භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දන්නා සේක යන අදහසිනි.

ကောစိဒေဝ ဓမ္မသမုပ္ပာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ဧကတော အဿ ဘဂဝါ, ဧကတော ဘိက္ခုသံဃောတိ ယသ္မိံ ကာရဏေ ဥပ္ပန္နေ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃေန နာနာလဒ္ဓိကော ဟုတွာ ဧကံ ဝါဒံ ဝဒန္တော ဧကတော အဿ, ဘိက္ခုသံဃောပိ ဧကံ ဝဒန္တော ဧကတောတိ [Pg.318] အတ္ထော. တေနေဝါဟန္တိ ယံ ဝါဒံ တုမှေ ဝဒေထ, တမေဝါဟံ ဂဏှေယျန္တိ. နနု စ အရိယသာဝကဿ ရတနတ္တယေ ပသာဒနာနတ္တံ နတ္ထိ, အထ ကသ္မာ ဧသ ဧဝမာဟာတိ? ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတာယ. ဧဝဉှိဿ ဟောတိ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အတ္တနော အသဗ္ဗညုတာယ အဇာနိတွာပိ ကထေယျ, သတ္ထု ပန အညာဏံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. အညတြ ကလျာဏာ အညတြ ကုသလာတိ ကလျာဏမေဝ ကုသလမေဝ ဝဒါမိ, န ကလျာဏကုသလဝိမုတ္တန္တိ. အပိစဿ အနဝဇ္ဇနဒေါသော ဧသောတိ.

“යම් කරුණක් (විවාදයක්) ඇතිවන්නේ නම්” යනු යම් හේතුවක් උපදින්නේ නම් යන්නයි. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් පසකත්, භික්ෂු සංඝයා තවත් පසකත් වන්නේ නම්” යනු යම් විවාදයක් ඇති වූ කල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයාගෙන් වෙනස් මතයක් දරමින් එක් පැත්තක සිටින විටත්, භික්ෂු සංඝයා තවත් මතයක් දරමින් තවත් පැත්තක සිටින විටත් යන්නයි. “එබැවින් මම ඔබ වහන්සේලා පවසන දේම පිළිගනිමි” යනු ඔබ වහන්සේලා යම් මතයක් පවසන්නේ නම් මම එයම පිළිගනිමි යන්නයි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදයෙහි වෙනසක් නැත, එසේ තිබියදී ඔහු මෙසේ පැවසුවේ ඇයි? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය කෙරෙහි ඇති විශ්වාසය නිසාය. “භික්ෂු සංඝයා සර්වඥ නොවන බැවින් නොදැන වුවද යමක් පැවසිය හැකිය, නමුත් ශාස්තෘන් වහන්සේට නොදන්නා දෙයක් නැත” යන අදහස ඔහු තුළ තිබුණි. එබැවින් ඔහු එසේ පැවසීය. “යහපත මිස, කුසලය මිස වෙනකක් නොපවසමි” යනු යහපත් දේම, නිවැරදි දේම පවසමි මිස, යහපතින් හා කුසලයෙන් තොර දෙයක් නොපවසමි යන්නයි. තවද ඔහුට මෙය සිහි බුද්ධියෙන් තොරව වූ දෝෂයක් නොවන බව දත යුතුය.

၄. ပဌမသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ප්‍රථම සරණානි ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၂၀. စတုတ္ထေ ဣဓ မဟာနာမ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလောတိ ဣဒံ န ကေဝလံ သရဏာနိ ဧဝ အပါယတော မုတ္တော, ဣမေပိ ပုဂ္ဂလာ မုတ္တာတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ ပမာဏေန စ ဩလောကနံ ခမန္တိ. ဣမိနာ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ. အဂန္တာ နိရယန္တိ မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလော ဟိ အပါယတော ပရိမုတ္တောတိ ဝါ ပရိမုစ္စိဿတီတိ ဝါ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ပရိမုစ္စတီတိ ပန ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ယသ္မာ စ ပရိမုစ္စတိ, တသ္မာ ဂန္တာ နာမ န ဟောတီတိ, ‘‘အဂန္တာ’’တိ ဝုတ္တော, န ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တန္တိ ဣမိနာ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ. မဟာသာလာတိ သမီပေ ဌိတေဝ စတ္တာရော မဟာသာရရုက္ခေ ဒဿေန္တော အာဟ. မရဏကာလေ သိက္ခံ သမာဒိယီတိ မရဏသမယေ တီသု သိက္ခာသု ပရိပူရကာရီ အဟောသီတိ ဒဿေတိ.

1020. සිව්වැන්නෙහි “මහානාමය, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක්...” යන මෙය පවසන ලද්දේ සරණානි ශාක්‍යයා පමණක් නොව, මෙම පුද්ගලයන් ද අපායෙන් මිදුණු බව දැක්වීමටය. “මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමන්තී” යනු යම් ප්‍රමාණයකින් (ඥානයෙන්) විමසා බැලීමට කැමති වීමයි. මෙයින් ධම්මානුසාරී මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වයි. මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා අපායෙන් මිදුණා හෝ මිදෙන්නේය කියා පැවසීම නුසුදුසුය, නමුත් ඔහු මාර්ගය වඩන බැවින් 'මිදෙමින් පවතී' (පරිමුච්චති) යන්න පැවසීම සුදුසුය. ඔහු අපායට නොයන බැවින් “අගන්තා” යයි කියනු ලැබේ. “සද්ධාමත්තං පෙමමත්තං” යන්නෙන් ශ්‍රද්ධානුසාරී මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වයි. “මහාසාලා” යනු අසල තිබූ විශාල සල් ගස් හතරක් පෙන්වමින් කරන ලද උපමාවකි. “මරණ කාලයෙහි ශික්ෂාවන් සමාදන් විය” යනු මරණාසන්න මොහොතේ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කරන්නෙකු වූ බවයි.

၅. ဒုတိယသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ද්විතීය සරණානි ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၂၁. ပဉ္စမေ ဒုက္ခေတ္တန္တိ ဝိသမခေတ္တံ. ဒုဗ္ဘူမန္တိ ဦသရဘူမိံ လောဏူပဟတံ. ခဏ္ဍာနီတိ ပရိဘိန္နာနိ. ပူတီနီတိ ဥဒကေန တေမေတွာ ပူတိဘာဝံ အာပန္နာနိ. ဝါတာတပဟတာနီတိ ဝါတာတပေန ဟတတ္တာ နိရောဇဘာဝံ ဂတာနိ. အသာရာဒါနီတိ အနာဒိန္နသာရာနိ အဂဟိတသာရာနိ. အသုခသယိတာနီတိ န ကောဋ္ဌာဒီသု ပက္ခိပိတွာ သုဋ္ဌု ဌပိတာနိ. သုခသယိတာနီတိ ဌပိတဋ္ဌာနတော စတ္တာရော မာသေ အစလိတာနိ.

1021. පස්වැන්නෙහි 'දුක්ඛෙත්තං' යනු නිසරු (විෂම) කුඹුරයි. 'දුබ්භූමං' යනු ලුණු රසැති, ක්ෂාරමය නිසරු පොළොවයි. 'ඛණ්ඩානි' යනු කැඩුණු බිඳුණු බීජයි. 'පූතීනි' යනු දියෙන් තෙමී කුණු වූ බීජයි. 'වාතාතපහතානි' යනු සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩිත වීම නිසා සාරය ගෙවී ගිය බීජයි. 'අසාරාදෑනි' යනු සාරයක් (මදයෙක්) රහිත බීජයි. 'අසුඛසයිතානි' යනු අටු කොටුවල මනාව තැන්පත් නොකරන ලද ඒවාය. 'සුඛසයිතානි' යනු තැන්පත් කළ තැනින් මාස හතරක් යනතුරු නොසෙල්වන ලද ඒවාය.

၆. ပဌမအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ප්‍රථම අනාථපිණ්ඩික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၂၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.319] ဌာနသော ဝေဒနာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေယျာတိ ခဏေန ဝေဒနာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေယျ. မိစ္ဆာဉာဏေနာတိ မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏေန မိစ္ဆာဝိမုတ္တိယာတိ အနိယျာနိကဝိမုတ္တိယာ. တသ္မာ သဒ္ဓဉ္စ သီလဉ္စာတိ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ.

1022. හයවැනි සූත්‍රයෙහි: 'ස්ථානයෙහි (එසැණින්) වේදනාවන් සංසිඳෙන්නේය' යනු මොහොතකින් වේදනාවන් සංසිඳෙන්නේය යන්නයි. 'මිථ්‍යා ඥානයෙන්' යනු වැරදි ලෙස මෙනෙහි කිරීමෙනි. 'මිථ්‍යා විමුක්තියෙන්' යනු සංසාරයෙන් එතෙර නොකරන විමුක්තියෙනි. 'තස්මා සද්ධඤ්ච සීලඤ්ච' යන ගාථාවෙහි කියන ලද්දේ කලින් සඳහන් කළ අර්ථයම වේ. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් ස්වභාවයක් ඇත්තේද යන්නයි.

၇. ဒုတိယအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දෙවන අනාථපිණ්ඩික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၂၃. သတ္တမေ သမ္ပရာယိကံ မရဏဘယန္တိ သမ္ပရာယဟေတုကံ မရဏဘယံ ဂိဟိသာမီစိကာနီတိ ဂိဟီနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1023. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි: 'සම්පරායික මරණ භය' යනු මතු භවය හේතු කොට ගත් මරණ බියයි. 'ගිහිසාමීචිකානි' යනු ගිහියන්ට සුදුසු වූ පිළිවෙත්ය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သရဏာနိဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන සරණානි වර්ගයයි.

၄. ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

4. පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය.

၁. ပဌမပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු පුණ්‍යාභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၂၇. စတုတ္ထဿ ပဌမေ ပုညာဘိသန္ဒာ ကုသလာဘိသန္ဒာတိ ပုညနဒိယော ကုသလနဒိယော. သုခဿာဟာရာတိ သုခဿ ပစ္စယာ.

1027. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'පුණ්‍යාභිසන්ද කුසලාභිසන්ද' යනු පින් නමැති ගංගාවන් හා කුසල් නමැති ගංගාවන්ය. 'සුඛස්සාහාරා' යනු සැපය ඇතිවීමට ප්‍රත්‍යයෝ (හේතු) යන්නයි.

၄. ပဌမဒေဝပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පළමු දේවපද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၃၀. စတုတ္ထေ ဒေဝပဒါနီတိ ဒေဝါနံ ဉာဏေန, ဒေဝဿ ဝါ ဉာဏေန အက္ကန္တပဒါနိ. ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယ. ပရိယောဒပနာယာတိ ပုရိယောဒပနတ္ထာယ ဇောတနတ္ထာယ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရောပိ ဖလဋ္ဌပုဂ္ဂလာ ဝိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ဒေဝါ နာမ ဇာတာ.

1030. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'දේවපදානි' යනු දෙවියන්ගේ (බුදුවරයන්ගේ) ඥානයෙන් හෝ දේවයාගේ ඥානයෙන් අවබෝධ කළා වූ මාර්ගයන්ය. 'විසුද්ධියා' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වීම පිණිසයි. 'පරියෝදපනායා' යනු හාත්පසින්ම පිරිසිදු කිරීම පිණිස හෙවත් බැබළවීම පිණිසයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සතර මඟ ඵල ලැබූ පුද්ගලයෝ සතර දෙනාම පිරිසිදු වූ අර්ථයෙන් 'දේව' නම් වූවාහු වෙති.

၈. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. වස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၃၄. အဋ္ဌမေ ပါရံဂန္တွာတိ ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပတွာတိ အတ္ထော. အာသဝါနံ ခယာယ သံဝတ္တန္တီတိ န ပဌမံ နိဗ္ဗာနံ ဂန္တွာ ပစ္ဆာ သံဝတ္တန္တိ, ဂစ္ဆမာနာ ဧဝ သံဝတ္တန္တိ. ဒေသနာ ပန ဧဝံ ကတာ.

1034. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'පාරං ගන්ත්වා' යනු නිවන 'පරතෙර' යැයි කියනු ලැබේ, එයට පැමිණ යනු අර්ථයයි. 'ආසවයන් ක්ෂය වීම පිණිස පවතී' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පළමුව නිවනට ගොස් පසුව (ආසව ක්ෂය වීම) සිදුවන බව නොව, නිවනට පැමිණෙමින් සිටියදීම ආසවයන් ක්ෂය වීම සිදුවන බවයි. එසේ වුවත් දේශනාව පවත්වන ලද්දේ මෙසේය.

၁၀. နန္ဒိယသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නන්දිය ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၃၆. ဒသမေ [Pg.320] ဒိဝါ ပဝိဝေကာယ ရတ္တိံ ပဋိသလ္လာနာယာတိ ဒိဝါ ပဝိဝေကတ္ထာယ ရတ္တိံ ပဋိသလ္လာနတ္ထာယ. ဓမ္မာ န ပါတုဘဝန္တီတိ သမထဝိပဿနာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1036. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'දිවා පවිවේකාය රත්තිං පටිසල්ලානාය' යනු දහවල් කාලයෙහි විවේකය පිණිස ද, රාත්‍රී කාලයෙහි හුදෙකලා භාවය පිණිස ද යන්නයි. 'ධර්මයෝ පහළ නොවෙති' යනු සමථ හා විපස්සනා ධර්මයෝ උපදින්නේ නැත යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය අවසන් විය.

၅. သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

5. සගාථක පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය.

၁. ပဌမအဘိအသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၃၇. ပဉ္စမဿ ပဌမေ အသင်္ချေယျောတိ အာဠှကဂဏနာယ အသင်္ချေယျော, ယောဇနဝသေန ပနဿ သင်္ချာ အတ္ထိ. ဗဟုဘေရဝန္တိ သဝိညာဏကအဝိညာဏကာနံ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ဗဟုဘေရဝံ. ပုထူတိ ဗဟု. သဝန္တီတိ သန္ဒမာနာ. ဥပယန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

1037. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අසංඛ්‍යෙය' යනු ප්‍රමාණ මැනිය හැකි බඳුන්වලින් ගණන් කළ නොහැකි බවයි, නමුත් යොදුන් ප්‍රමාණය අනුව එයට ගණනක් ඇත්තේය. 'බහුභේරවං' යනු සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක වූ බියකරු අරමුණු නිසා ඉතා බියකරු වූ බවයි. 'පුථූ' යනු බොහෝය. 'සවන්ති' යනු ගලා යන්නා වූ යන්නයි. 'උපයන්ති' යනු ළඟා වන්නා වූ යන්නයි.

၂. ဒုတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၃၈. ဒုတိယေ ယတ္ထိမာ မဟာနဒိယော သံသန္ဒန္တိ သမေန္တီတိ ယသ္မိံ သံဘဇ္ဇေ ဧတာ မဟာနဒိယော ဧကီဘဝန္တိ, နိရန္တရာ ဘဝန္တီတိ အတ္ထော.

1038. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'යම් තැනක මේ මහා ගංගාවෝ එක්වෙත්ද, සමාන වෙත්ද' යනු යම් ගංගා සංගමයකදී මේ මහා ගංගාවෝ එකතු වී අඛණ්ඩව ගලා යන්නාහුද යන්න අර්ථයයි.

၃. တတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තෙවන අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၃၉. တတိယေ ပုညကာမောတိ ပုညတ္ထိကော. ကုသလေ ပတိဋ္ဌိတောတိ မဂ္ဂကုသလေ ပတိဋ္ဌိတော. ဘာဝေတိ မဂ္ဂံ အမတဿ ပတ္တိယာတိ နိဗ္ဗာနဿ ပါပုဏနတ္ထံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဓမ္မသာရာဓိဂမောတိ ဓမ္မသာရော ဝုစ္စတိ အရိယဖလံ ဓမ္မသာရော, အဓိဂမော အဿာတိ ဓမ္မသာရာဓိဂမော, အဓိဂတဖလောတိ အတ္ထော. ခယေ ရတောတိ ကိလေသက္ခယေ ရတော.

1039. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පුණ්‍යකාමෝ' යනු පින් කැමති තැනැත්තායි. 'කුසලයෙහි පිහිටි' යනු මාර්ග කුසලයෙහි පිහිටා යන්නයි. 'අමෘත නිවනට පැමිණීම පිණිස මාර්ගය වඩයි' යනු නිවනට පැමිණීම සඳහා අර්හත් මාර්ගය වඩයි යන්නයි. 'ධර්මසාරාධිගමෝ' යනු ධර්මසාරය ලෙස ආර්ය ඵලය හඳුන්වයි, එම ධර්මසාරය ලබන ලද්දේ යමකුටද ඔහු 'ධර්මසාරාධිගමෝ' නම් වේ. ලැබූ ඵල ඇති තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. 'ක්ෂයෙහි ඇලුනු' යනු කෙලෙසුන් ක්ෂය වීම (නිවන) කෙරෙහි ඇලුනු තැනැත්තායි.

၄. ပဌမမဟဒ္ဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පළමු මහාධන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၄၀. စတုတ္ထေ [Pg.321] အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနောတိ သတ္တဝိဓေန အရိယဓနေန အဍ္ဎော စေဝ မဟဒ္ဓနော စ. တေနေဝ ဘောဂေန မဟာဘောဂေါ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1040. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'අඩ්ඪෝ මහාධනෝ' යනු සත් වැදෑරුම් ආර්ය ධනයෙන් පොහොසත් වූ ද මහා ධනය ඇත්තා වූ ද යන්නයි. එම ආර්ය ධනයෙන් ම මහා භෝග ඇත්තේ වෙයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන සගාථක පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය අවසන් විය.

၆. သပ္ပညဝဂ္ဂေါ

6. සප්පඤ්ඤ වර්ගය.

၂. ဝဿံဝုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. වස්සංවුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၄၈. ဆဋ္ဌဿ ဒုတိယေ အယမဓိပ္ပာယော – သောတာပန္နော ဘိက္ခု ဧတ္တကေန ဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ တာနေဝ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပါပုဏိဿတိ, သကဒါဂါမီ အနာဂါမိမဂ္ဂံ, အနာဂါမီ အရဟတ္တမဂ္ဂန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဘဂဝတာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သာသနေ တန္တိ ပဝေဏီ ကထိတာတိ.

1048. හයවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි අදහස මෙසේය: සෝවාන් වූ භික්ෂුව මෙපමණකින් උත්සාහය අත් නොහැර, ඒ ඉන්ද්‍රිය, බල හා බොජ්ඣංගයන්ම එක්රැස් කොට ගෙන විපස්සනා වඩමින් සකෘදාගාමී මාර්ගයට පැමිණෙන්නේය, සකෘදාගාමී තැනැත්තා අනාගාමී මාර්ගයටත්, අනාගාමී තැනැත්තා අර්හත් මාර්ගයටත් පැමිණෙන්නේය යන මේ අර්ථය අරමුණු කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි ශාසන පිළිවෙළ දේශනා කරන ලදහ.

၃. ဓမ္မဒိန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ධම්මදින්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၄၉. တတိယေ ဓမ္မဒိန္နောတိ သတ္တသု ဇနေသု ဧကော. ဗုဒ္ဓကာလသ္မိဉှိ ဓမ္မဒိန္နော ဥပါသကော, ဝိသာခေါ ဥပါသကော, ဥဂ္ဂေါ ဂဟပတိ, စိတ္တော ဂဟပတိ, ဟတ္ထကော အာဠဝကော, စူဠအနာထပိဏ္ဍိကော, မဟာအနာထပိဏ္ဍိကောတိ ဣမေ သတ္တ ဇနာ ပဉ္စသတဥပါသကပရိဝါရာ အဟေသုံ. ဧတေသု ဧသ အညတရော.

1049. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'ධම්මදින්න' යනු (ප්‍රකට) පුද්ගලයන් සත් දෙනාගෙන් එක් අයෙකි. බුද්ධ කාලයෙහි ධම්මදින්න උපාසක, විශාඛ උපාසක, උග්ග ගෘහපති, චිත්ත ගෘහපති, හත්ථක ආළවක, චූළ අනාථපිණ්ඩික හා මහා අනාථපිණ්ඩික යන මේ පුද්ගලයෝ සත් දෙනා පන්සියයක් බැගින් වූ උපාසක පිරිවර සහිත වූහ. මොවුන් අතරින් මොහු එක් අයෙකි.

ဂမ္ဘီရာတိ ဓမ္မဂမ္ဘီရာ သလ္လသုတ္တာဒယော. ဂမ္ဘီရတ္ထာတိ အတ္ထဂမ္ဘီရာ စေတနာသုတ္တန္တာဒယော. လောကုတ္တရာတိ လောကုတ္တရတ္ထဒီပကာ အသင်္ခတသံယုတ္တာဒယော. သုညတပ္ပဋိသံယုတ္တာတိ သတ္တသုညတာဒီပကာ ခဇ္ဇနိကသုတ္တန္တာဒယော. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမာတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရိဿာမ. ဧဝဉှိ ဝေါ, ဓမ္မဒိန္န, သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ တုမှေဟိ စန္ဒောပမပဋိပဒံ ရထဝိနီတပဋိပဒံ မောနေယျပဋိပဒံ မဟာအရိယဝံသပဋိပဒံ ပူရေန္တေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ဣတိ သတ္ထာ ဣမေသံ ဥပါသကာနံ အသယှဘာရံ အာရောပေသိ. ကသ္မာ[Pg.322]? ဧတေ ကိရ န အတ္တနော ဘူမိယံ ဌတွာ ဩဝါဒံ ယာစိံသု, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗဘာရံ ဥက္ခိပိတုံ သမတ္ထာ ဝိယ ‘‘ဩဝဒတု နော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ယာစိံသု. တေန တေသံ သတ္ထာ အသယှဘာရံ အာရောပေန္တော ဧဝမာဟ. န ခေါ နေတန္တိ န ခေါ ဧတံ. နကာရော ပနေတ္ထ ဗျဉ္ဇနသန္ဓိမတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣဒါနိ အတ္တနော ဘူမိယံ ဌတွာ ဩဝါဒံ ယာစထ, တသ္မာ.

'ගම්භීරා' යනු සල්ල සූත්‍රය ආදිය මෙන් ධර්මයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ගම්භීරත්ථා' යනු චේතනා සූත්තන්ත ආදිය මෙන් අර්ථයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ලෝකුත්තරා' යනු අසංඛත සංයුත්තය ආදිය මෙන් ලෝකෝත්තර අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'ශුන්‍යතා පටිසංයුත්තා' යනු ඛජ්ජනීක සූත්තන්ත ආදිය මෙන් සත්ව ශුන්‍යත්වය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාම' යනු ලබාගෙන වාසය කරන්නෙමු යන්නයි. 'ධම්මදින්න, මෙසේම ඔබ විසින් හික්මිය යුතුය' යනු ඔබ විසින් මෙසේ චන්දෝපම ප්‍රතිපදාව, රථවිනීත ප්‍රතිපදාව, මෝනෙය්‍ය ප්‍රතිපදාව, මහා අරියවංස ප්‍රතිපදාව පුරමින් හික්මිය යුතුය යන්නයි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම උපාසකවරුන්ට දැරිය නොහැකි බරක් පැවරූහ. ඒ මන්ද? මොවුන් තමන්ගේ භූමියෙහි (ගිහි සීමාවෙහි) සිට අවවාද නොඉල්ලා, සියලු බර දැරීමට සමත් අය මෙන් 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපට අවවාද කළ මැනව' යයි ඉල්ලා සිටි බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ට දැරිය නොහැකි බරක් පවරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. 'න ඛො නේතං' යන්න 'න ඛො ඒතං' ලෙස පද බෙදිය යුතුය. මෙහි 'න' යන්න ව්‍යඤ්ජන සන්ධියක් පමණක් බව දත යුතුය. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් දැන් තමන්ගේ භූමියෙහි සිට අවවාද ඉල්ලන්නේද, එබැවිනි.

၄. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ගිලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၅၀. စတုတ္ထေ န ခေါ ပနေတန္တိ န ခေါ အမှေဟိ ဧတံ. သပ္ပညော ဥပါသကောတိ သောတာပန္နော အဓိပ္ပေတော. အဿာသနီယေဟိ ဓမ္မေဟီတိ အဿာသကရေဟိ ဓမ္မေဟိ. အဿာသတာယသ္မာတိ အဿာသတု အာယသ္မာ. မာရိသောတိ မရဏပဋိဗဒ္ဓေါ. မရဏဓမ္မောတိ မရဏသဘာဝေါ. အဓိမောစေဟီတိ ဌပေဟိ. အဓိမောစိတန္တိ ဌပိတံ. ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တဿာတိ ဧဝံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ. ယဒိဒံ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တန္တိ ယံ ဣဒံ ဝိမုတ္တိံ အာရဗ္ဘ ဝိမုတ္တိယာ နာနာကရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န တံ ဝဒါမိ. ဘိက္ခုသံဃဿ ဟိ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တေသု စေဝ အသီတိက္ခန္ဓကဝတ္တေသု စာတိ အာဂမနီယဂုဏေသု ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ, ပဋိဝိဒ္ဓေ ပန မဂ္ဂေ ဝါ ဖလေ ဝါ ဥပါသကာနဉ္စ ဘိက္ခူနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ.

1050. සතරවන සූත්‍රයෙහි: 'න ඛො පනෙතං' යනු අප විසින් මෙය (අසනු ලැබුවේ) නැත යන්නයි. 'සප්පඤ්ඤො උපාසකො' යන්නෙන් සෝවාන් වූ උපාසකයා අදහස් කෙරේ. 'අස්සාසනීයෙහි ධම්මෙහි' යනු සැනසීම ගෙන දෙන ධර්මයන්ගෙනි. 'අස්සාසතායස්මා' යනු ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සැනසෙනු මැනවි යන්නයි. 'මාරිසො' යනු මරණයට සම්බන්ධ වූ යන්නයි. 'මරණධම්මො' යනු මරණ ස්වභාවය ඇත්තා යන්නයි. 'අධිමොචෙහි' යනු (සිත) පිහිටුවනු යන්නයි. 'අධිමොචිතං' යනු පිහිටුවන ලද්දකි. 'එවං විමුත්තචිත්තස්ස' යනු මෙලෙස රහත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු සිත් ඇත්තා හට යන්නයි. 'යදිදං විමුත්තියා විමුත්තං' යනු විමුක්තිය අරභයා විමුක්තියේ යම් වෙනසක් කිව යුතු වේ නම්, එය මම නොකියමි. භික්ෂු සංඝයාගේ චේතියංගණ, බෝධියංගණ වත් සහ අසූ මහා ඛන්ධක වත් ආදී වූ ආගමනීය ගුණයන්හි ප්‍රමාණයක් නැත. එහෙත් මඟ ඵල අවබෝධ කළ කල්හි උපාසකයන්ගේ සහ භික්ෂූන්ගේ (විමුක්තියෙහි) වෙනසක් නැත.

၉. ပညာပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රඥාපටිලාභ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၅၅. နဝမေ ပညာပဋိလာဘာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဧတ္ထ သတ္တ သေက္ခာ ပညံ ပဋိလဘန္တိ နာမ, ခီဏာသဝေါ ပဋိလဒ္ဓပညော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရတော ပညာဗုဒ္ဓိယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1055. නවවන සූත්‍රයෙහි 'පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්ති' යන මෙහි සප්ත සේඛ පුද්ගලයෝ ප්‍රඥාව ලබන්නෝ නම් වෙති, රහතන් වහන්සේ ප්‍රඥාව ලැබූ තැනැත්තා නම් වෙති යි දත යුතුය. මින් මතු එන 'පඤ්ඤාබුද්ධියා' යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

သပ္ပညဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

සප්පඤ්ඤ වර්ගය සවන වගයි.

၇. မဟာပညဝဂ္ဂေါ

7. මහාපඤ්ඤ වර්ගය

၁. မဟာပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. මහාප්‍රඥා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၅၈. သတ္တမေ [Pg.323] မဟာပညတာယ သံဝတ္တန္တီတိအာဒီသု ‘‘မဟန္တေ အတ္ထေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၂.၄) ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1058. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'මහාපඤ්ඤතාය සංවත්තන්ති' යනාදියෙහි, "මහා වූ අර්ථයන් (සත්‍යයන්) පිරිසිඳ දකින බැවින් මහා ප්‍රඥාව නම් වේ" යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම සෑම තැනකම සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

သောတာပတ္တိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සෝතාපත්ති සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၂. သစ္စသံယုတ္တံ

12. සච්ච සංයුත්තය

၁. သမာဓိဝဂ္ဂေါ

1. සමාධි වර්ගය

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၇၁. သစ္စသံယုတ္တဿ [Pg.324] ပဌမေ သမာဓိံ, ဘိက္ခဝေတိ တေ ကိရ ဘိက္ခူ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ပရိဟာယန္တိ, အထ နေသံ သတ္ထာ – ‘‘ဧဝမေတေ စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘိတွာ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတွာ, ဝိသေသံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယောတိ ဧတ္ထ ယထာဘူတာဒိဝသေန ကာရဏစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ သမာဟိတော ဘိက္ခု စတ္တာရိ သစ္စာနိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တသ္မာ တုမှေဟိ စ သမာဟိတေဟိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ယထာဘူတံ ပဇာနနတ္ထာယ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယော. တထာ ယသ္မာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ တထာဂတဿေဝ ပါတုဘာဝါ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ, ယသ္မာ စ တထာဂတေန သုဝိဘတ္တာနိ, ယသ္မာ စ တေသု အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာ အပရိမာဏာနိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ, ယသ္မာ စ တေသံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎတိ, တေသံ ပဋိဝိဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ န ဝဍ္ဎတိ, တသ္မာ ‘‘ဧဝံ နော ဝဋ္ဋံ န ဝဍ္ဎိဿတီ’’တိ တုမှေဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယော.

1071. සච්ච සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'සමාධිං භික්ඛවෙ' යනු, ඒ භික්ෂූන් සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් පිරිහෙමින් සිටි බැවින්, ශාස්තෘන් වහන්සේ "මොවුහු මෙලෙස සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ලබා, කමටහන් වඩා, සුවිශේෂී (මඟ පල) අවබෝධයට පැමිණෙන්නාහ" යි සිතා මෙම දේශනය ආරම්භ කළ සේක. 'තස්මාතිහ භික්ඛවෙ ඉදං දුක්ඛන්ති යොගො කරණීයො' යන මෙහි තත්ත්වාකාරයෙන් (යථාභූත) අවබෝධ කර ගැනීම් ආදියෙන් කරුණු පිරිසිඳ දැකීම දත යුතුය. මෙහි අදහස මෙසේය: මහණෙනි, යම් හෙයකින් සමාහිත වූ භික්ෂුව සතර සත්‍යයන් යථා පරිදි දැනගන්නේ ද, එබැවින් ඔබලා විසින් ද සමාහිතව සතර සත්‍යයන් යථා පරිදි දැනගනු පිණිස 'මෙය දුකකි' යි වීර්යය (යෝගය) කළ යුතුය. එසේම යම් හෙයකින් සතර සත්‍යයන් තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන්ම ප්‍රකාශ වේ ද, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මනා කොට බෙදා දක්වන ලද්දේ ද, ඒ සත්‍යයන්හි අප්‍රමාණ වර්ණනා හා අප්‍රමාණ පද ව්‍යංජනයන් වේ ද, ඒවා අවබෝධ නොකිරීමෙන් සසර වැඩුනේ ද, ඒවා අවබෝධ කළ තැන් සිට සසර නොවැඩේ ද, එබැවින් "මෙසේ අපගේ සසර නොවැඩෙන්නේය" යි සිතා ඔබලා විසින් 'මෙය දුකකි' යි වීර්යය කළ යුතුය.

၂. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පටිසල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၇၂. ဒုတိယံ ကာယဝိဝေကဝိကလာနံ ကာယဝိဝေကပဋိလာဘတ္ထာယ ဝုတ္တံ.

1072. දෙවන සූත්‍රය කාය විවේකයෙන් තොර වූවන්ට කාය විවේකය ලැබීම පිණිස දේශනා කරන ලදී.

၃. ပဌမကုလပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3. ප්‍රථම කුලපුත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၀၇၃-၇၅. တတိယေ အဘိသမယာယာတိ အဘိသမယတ္ထာယ. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ စေတ္ထ သာသနာဝစရာ အဓိပ္ပေတာ. တထာ စတုတ္ထပဉ္စမေသု, တေန တေန အဘိလာပေန ဗုဇ္ဈနကာနံ ပန အဇ္ဈာသယေနေတာနိ ဝုတ္တာနိ.

1073-75. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'අභිසමයාය' යනු අවබෝධය පිණිස යන්නයි. 'සමණබ්‍රාහ්මණා' යන්නෙන් මෙහි ශාසනයෙහි හැසිරෙන ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ අදහස් කරනු ලැබෙති. සතරවන හා පස්වන සූත්‍රයන්හි ද එසේමය. ඒ ඒ වචන මාලාවන් මඟින් අවබෝධ කරගන්නා අයගේ අදහස්වලට අනුව මේවා දේශනා කරන ලදී.

၆. ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දුතිය සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၇၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.325] အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ ပကာသေသုန္တိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဟန္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ ပကာသယိံသု. ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါ စ သမဏဂဟဏေန ဂဟိတာ.

1076. සවන සූත්‍රයෙහි 'අභිසම්බුද්ධං පකාසේසුං' යනු "මම අවබෝධ කළෙමි" යි මෙසේ තමන් වහන්සේ අවබෝධ කළ බව ප්‍රකාශ කළ සේක. මෙම සූත්‍රයෙහි 'සමණ' යන වචනයෙන් සර්වඥ බුදුවරුන් ද ගනු ලැබේ.

၁၀. တိရစ္ဆာနကထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. තිරච්ඡානකථා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၈၀. ဒသမေ အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ. တိရစ္ဆာနကထန္တိ အနိယျာနိကတ္တာ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂါနံ တိရစ္ဆာနဘူတံ ကထံ. ရာဇကထန္တိအာဒီသု ရာဇာနံ အာရဗ္ဘ ‘‘မဟာသမ္မတော မန္ဓာတာ ဓမ္မာသောကော ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တကထာ ရာဇကထာ. ဧသ နယော စောရကထာဒီသု. တေသု ‘‘အသုကော ရာဇာ အဘိရူပေါ ဒဿနီယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ ဟောတိ. ‘‘သောပိ နာမ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ တိဋ္ဌတိ. စောရေသုပိ ‘‘မူလဒေဝေါ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ မေဃမာလော ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိ တေသံ ကမ္မံ ပဋိစ္စ ‘‘အဟော သူရာ’’တိ ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ. ယုဒ္ဓေပိ ဘာရတယုဒ္ဓါဒီသု ‘‘အသုကေန အသုကော ဧဝံ မာရိတော ဧဝံ ဝိဒ္ဓေါ’’တိ ကာမဿာဒဝသေနေဝ ကထာ တိရစ္ဆာနကထာ, ‘‘တေပိ နာမ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန သဗ္ဗတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဟောတိ. အပိစ အန္နာဒီသု ‘‘ဧဝံ ဝဏ္ဏဝန္တံ ဂန္ဓဝန္တံ ရသဝန္တံ ဖဿသမ္ပန္နံ ခါဒိမှ ဘုဉ္ဇိမှ ပိဝိမှ ပရိဘုဉ္ဇိမှာ’’တိ ကာမဿာဒဝသေန ကထေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဧဝံ ဝဏ္ဏာဒိသမ္ပန္နံ အန္နံ ပါနံ ဝတ္ထံ သယနံ မာလံ ဂန္ဓံ ဝိလေပနံ သီလဝန္တာနံ အဒမှ, စေတိယေ ပူဇံ အကရိမှာ’’တိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

1080. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අනේකවිහිතං' යනු නොයෙක් වැදෑරුම් යන්නයි. 'තිරච්ඡානකථං' යනු (සසරින්) නික්ම යාමට හේතු නොවන බැවින් ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයන්ට හරස් වූ (තිරස් වූ) කතාවයි. 'රාජකථා' යනාදියෙහි රජවරුන් අරභයා "මහා සම්මත, මන්ධාතු, ධර්මාශෝක රජවරු මෙතරම් මහානුභාව සම්පන්න වූහ" යනාදී වශයෙන් පවත්වන කතාව රාජකථාවයි. සොර කතා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඒවා අතර "අසවල් රජු රූමත්ය, දර්ශනීයය" යනාදී වශයෙන් පවත්වන ගෙහි ඇලුනු (කාම නිශ්‍රිත) කතාවම තිරශ්චීන කථාව වේ. "එබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ රජු පවා ක්ෂය වී ගියේය" යි මෙසේ පවත්වන කතාව කමටහනක් (අනිත්‍ය භාවනාවක්) බවට පත්වේ. සොරුන් ගැන ද "මූලදේව මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්නය, මේඝමාල මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්නය" යි ඔවුන්ගේ ක්‍රියාවන් අරභයා "අහෝ සූරයෝය" යි පවත්වන ගෙහි ඇලුනු කතාවම තිරශ්චීන කථාවයි. යුද්ධයන්හි දී ද භාරත යුද්ධ ආදියේ දී "අසවලා විසින් අසවලා මෙසේ මරන ලදී, මෙසේ විදින ලදී" යි කාම ආශ්වාදයෙන්ම පවත්වන කතාව තිරශ්චීන කථාවයි. "ඔවුහු පවා ක්ෂය වී ගියහ" යි මෙසේ පවත්වන කතාව සියලු තන්හි කමටහනක්ම වේ. තවද ආහාර පානාදිය ගැන ද "මෙසේ වර්ණවත්, ගන්ධවත්, රසවත්, ස්පර්ශයෙන් යුතු (ආහාර) අනුභව කළෙමු, පානය කළෙමු" යනාදී වශයෙන් කාම ආශ්වාදයෙන් යුතුව කථා කිරීම සුදුසු නැත. එහෙත් එය අර්ථවත් කරමින් "පෙර මෙබඳු වර්ණාදියෙන් යුතු ආහාර පාන, වස්ත්‍ර, සයන, මල්, සුවඳ විලවුන් සිල්වතුන්ට දුන්නෙමු, චෛත්‍යයට පූජා කළෙමු" යි කීම සුදුසුය.

ဉာတိကထာဒီသုပိ ‘‘အမှာကံ ဉာတကာ သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ, ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝံ ဝိစိတြေဟိ ယာနေဟိ ဝိစရိမှာ’’တိ ဝါ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘တေပိ နော ဉာတကာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဝါ, ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝရူပါ ဥပါဟနာ သံဃဿ အဒမှာ’’တိ ဝါ ကထေတဗ္ဗာ. ဂါမကထာဒီသုပိ သုနိဝိဋ္ဌဒုန္နိဝိဋ္ဌသုဘိက္ခဒုဗ္ဘိက္ခာဒိဝသေန ဝါ ‘‘အသုကဂါမဝါသိနော သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ ဧဝံ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိ ဝါ, ‘‘ခယံ ဂတာ’’တိ ဝါ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. နိဂမနဂရဇနပဒကထာသုပိ ဧသေဝ နယော.

ඥාති කතා ආදියේදී ද "අපගේ නෑයෝ සූරයෝය, සමර්ථයෝය" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු විසිතුරු යානාවලින් හැසිරුණෙමු" කියා හෝ ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. එහෙත් එය අර්ථවත් කරමින් "අපගේ ඒ නෑයෝ ද ක්ෂය වී (මිය) ගියහ" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු වූ වහන් සංඝයාට දුන්නෙමු" කියා හෝ කටයුතුය. ග්‍රාම කතා ආදියේදී ද (ගම්) මනාව පිහිටුවා ඇත, නොමනාව පිහිටුවා ඇත, සුභික්ෂය, දුර්භික්ෂය යනාදී වශයෙන් හෝ "අසවල් ගම්වාසීහු සූරයෝය, සමර්ථයෝය" යි මෙසේ ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. එහෙත් එය අර්ථවත් කරමින් "ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" කියා හෝ "ක්ෂය වී ගියහ" කියා හෝ කීම සුදුසුය. නියම්ගම්, නගර, ජනපද කතාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ဣတ္ထိကထာပိ [Pg.326] ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီနိ ပဋိစ္စ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သူရကထာပိ ‘‘နန္ဒိမိတ္တော နာမ ယောဓော သူရော အဟောသီ’’တိ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓေါ ပသန္နော အဟောသိ, ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သုရာကထာတိပိ ပါဌော. သာပိ စေသာ သုရာကထာ ‘‘ဧဝရူပါ နာမ သုရာ ပီတာ ရတိဇနနီ ဟောတီ’’တိ အဿာဒဝသေနေဝ န ဝဋ္ဋတိ, အာဒီနဝဝသေန ပန ‘‘ဥမ္မတ္တကသံဝတ္တနိကာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝဋ္ဋတိ. ဝိသိခါကထာပိ ‘‘အသုကဝိသိခါ သုနိဝိဋ္ဌာ ဒုန္နိဝိဋ္ဌာ’’တိ ဝါ, ‘‘အသုကဝိသိခါယ ဝါသိနော သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ အဿာဒဝသေနေဝ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧစ္စေဝံ ဝဋ္ဋတိ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနကထာတိ ဥဒကတိတ္ထကထာ ဝုစ္စတိ, ကုမ္ဘဒါသိကထာ ဝါ. သာပိ ‘‘ပါသာဒိကာ နစ္စိတုံ ဂါယိတုံ ဆေကာ’’တိ အဿာဒဝသေန န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိအာဒိနာ နယေနေဝ ဝဋ္ဋတိ.

ස්ත්‍රී කථා ද වර්ණ සටහන් ආදිය ඇසුරු කොට ආශ්වාද වශයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවේ. "ඇය ශ්‍රද්ධාවන්තියක වූවාය, පැහැදුණු සිත් ඇත්තියක වූවාය, කළුරිය කළාය" යනුවෙන් පැවසීමම සුදුසු වේ. වීර කථා (ශූර කථා) ද "නන්දිමිත්ත නම් යෝධයා වීරයෙකු විය" යනාදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවේ. "ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු විය, පැහැදුණු සිත් ඇත්තෙකු විය, කළුරිය කළේය" යන්නම සුදුසුය. සුරා කථා (මද්‍යසාර පිළිබඳ කථා) ද එසේමය. "මෙබඳු නම් වූ සුරා පානය කළ විට සතුට උපදවයි" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවන අතර, ආදීනව පෙන්වා දීමක් ලෙස "මෙය උමතු බව ඇති කරන්නකි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පැවසීම සුදුසුය. වීථි කථා (මංමාවත් පිළිබඳ කථා) ද "අසවල් වීථිය මැනවින් පිහිටා ඇත, අසවල් වීථිය අපිරිසිදුය" කියා හෝ "අසවල් වීථියෙහි වසන්නෝ වීරයෝය, සමර්ථයෝය" කියා හෝ ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවේ. "ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්ත වූහ, කළුරිය කළහ" යනුවෙන් පැවසීමම සුදුසුය. කුම්භට්ඨාන කථා යනු දියතොට පිළිබඳ කථායි (හෝ කළ ගෙඩි දරා දිය රැගෙන එන දාසියන් පිළිබඳ කථායි). එය ද "ඇය පියකරුය, නැටුමට හා ගැයුමට දක්ෂය" යනාදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවන අතර, "ඇය ශ්‍රද්ධාවන්තියක වූවාය, පැහැදුණු සිත් ඇත්තියක වූවාය" යනාදී ක්‍රමයෙන් පැවසීමම සුදුසුය.

ပုဗ္ဗပေတကထာတိ အတီတဉာတိကထာ. တတ္ထ ဝတ္တမာနဉာတိကထာသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော. နာနတ္တကထာတိ ပုရိမပစ္ဆိမကထာဟိ ဝိမုတ္တာ အဝသေသာ နာနာသဘာဝါ နိရတ္ထကကထာ. လောကက္ခာယိကာတိ ‘‘အယံ လောကော ကေန နိမ္မိတော, အသုကေန နာမ နိမ္မိတော, ကာကော သေတော အဋ္ဌီနံ သေတတ္တာ, ဗလာကာ ရတ္တာ လောဟိတဿ ရတ္တတ္တာ’’တိ ဧဝမာဒိကာ လောကာယတဝိတဏ္ဍသလ္လာပကထာ. သမုဒ္ဒက္ခာယိကာ နာမ ‘‘ကသ္မာ သမုဒ္ဒေါ သာဂရော, သာဂရဒေဝေန ခနိတတ္တာ သာဂရော, ခတော မေတိ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ နိဝေဒိတတ္တာ သမုဒ္ဒေါ’’တိ ဧဝမာဒိကာ နိရတ္ထကသမုဒ္ဒက္ခာယိကကထာ. ဣတိ ဘဝေါ ဣတိ အဘဝေါတိ ယံ ဝါ တံ ဝါ နိရတ္ထကကာရဏံ ဝတွာ ပဝတ္တိတကထာ ဣတိဘဝါဘဝကထာ. ဧတ္ထ စ ဘဝေါတိ သဿတံ, အဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒံ. ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ, အဘဝေါတိ ဟာနိ. ဘဝေါတိ ကာမသုခံ, အဘဝေါတိ အတ္တကိလမထော. ဣတိ ဣမာယ ဆဗ္ဗိဓာယ ဣတိဘဝါဘဝကထာယ သဒ္ဓိံ ဗာတ္တိံသ တိရစ္ဆာနကထာ နာမ ဟောန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

පුබ්බපේත කථා යනු අතීත ඥාතීන් පිළිබඳ කථායි. එහි විනිශ්චය වර්තමාන ඥාතීන් පිළිබඳ කථාවට සමානය. නානත්ත කථා යනු පෙර කී කථාවන්ගෙන් බැහැර වූ, ඉතිරි වූ විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුත් නිසරු කථායි. ලෝකක්ඛායිකා යනු "මේ ලෝකය කවුරුන් විසින් මැවූයේ ද? අසවල් දෙවියෙකු විසින් මැවූයේය. අස්ථි සුදු බැවින් කපුටා සුදුය, ලේ රතු බැවින් කොකා රතුය" යනාදී වශයෙන් පවතින ලෝකායත විතණ්ඩ වාද කථායි. සමුද්දක්ඛායිකා යනු "මුහුද සාගර නම් වන්නේ කුමකට ද? සාගර නම් රජු විසින් හෑරූ බැවින් සාගරය, මා විසින් හෑරූ මුහුද යැයි අත් සලකුණින් පෙන්වූ බැවින් සමුද්‍රය" යනාදී වූ නිසරු සමුද්‍ර කථායි. 'ඉති භව ඉති අභව' කථා යනු යම් හෝ නිසරු කරුණක් පවසමින් පවත්වන කථාවයි. මෙහි 'භව' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි, 'අභව' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. නැතහොත් 'භව' යනු දියුණුවයි, 'අභව' යනු පරිහානියයි. එසේත් නැතහොත් 'භව' යනු කාම සුඛයයි, 'අභව' යනු අත්තකිලමථානුයෝගයයි. මෙලෙස මේ සවැදෑරුම් 'ඉති භව අභව' කථා ද සමඟ තිස් දෙකක් වූ තිරශ්චීන කථා (සගමොක් මග අවුරන නිසරු කථා) නම් වේ. සෙසු පද සියල්ලම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

පළමු වර්ගය නිම විය.

၂. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ

2. ධම්මචක්කප්පවත්තන වර්ගය.

၁. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၈၁. ဒုတိယဿ [Pg.327] ပဌမေ ဗာရာဏသိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ဣသိပတနေ မိဂဒါယေတိ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန ဧဝံလဒ္ဓနာမေ မိဂါနံ အဘယဒါနဝသေန ဒိန္နတ္တာ မိဂဒါယသင်္ခါတေ အာရာမေ. ဧတ္ထ ဟိ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာ သဗ္ဗညုဣသယော ပတန္တိ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ နိသီဒန္တီတိ အတ္ထော. နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရတော သတ္တာဟစ္စယေန နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတာ အနောတတ္တဒဟေ ကတမုခဓောဝနာဒိကိစ္စာ အာကာသေန အာဂန္တွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဣသယောပေတ္ထ ဩတရဏဝသေန ပတန္တိ, ဥပေါသထတ္ထဉ္စ အနုပေါသထတ္ထဉ္စ သန္နိပတန္တိ, ဂန္ဓမာဒနံ ပဋိဂစ္ဆန္တာပိ တတောဝ ဥပ္ပတန္တီတိ ဣမိနာ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန တံ ‘‘ဣသိပတန’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

1081. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'බාරාණසියං' යනු එනමින් යුත් නගරයෙහිය. 'ඉසිපතනේ මිගදායේ' යනු ඉසිවරුන්ගේ (බුදු පසේබුදු රහතුන්ගේ) බසින (වැඩම කරවන) හා පැන නගින (පිටත්වන) ස්ථානයක් වූ බැවින් එනම ලැබූ, මුවන්ට අභයදානය දුන් බැවින් මිගදාය නම් වූ ආරාමයෙහිය. එහි පහළ වූ සියලු සර්වඥ ඉසිවරු (බුදුරජාණන් වහන්සේලා) ධර්මචක්‍රය පැවැත්වීම පිණිස අහසින් බසින (වැඩම කරන) සේක. නන්දමූලක පබ්භාරයේ සිට සත් දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි, අනෝතත්ත විලෙහි මුහුණ සේදීම ආදී කටයුතු නිම කළ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා ද අහසින් වැඩම කොට මෙහි බසිති, උපෝසථය පිණිස රැස්වෙති. නැවත ගන්ධමාදන පර්වතයට වඩිනා විට ද එතැනින්ම අහසට පැන නගිති. මෙලෙස ඉසිවරුන්ගේ වැටීම (පැමිණීම) හා ඉගිලීම (යෑම) සිදුවන බැවින් එය 'ඉසිපතන' යැයි කියනු ලැබේ.

အာမန္တေသီတိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ပါရမိယော ပူရေန္တော အနုပုဗ္ဗေန ပစ္ဆိမဘဝေ ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိမဏ္ဍံ ပတွာ တတ္ထ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော မာရဗလံ ဘိန္ဒိတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမာဝသာနေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေန္တော သဗ္ဗညုတံ ပတွာ သတ္တ သတ္တာဟာနိ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝီတိနာမေတွာ မဟာဗြဟ္မုနာ အာယာစိတဓမ္မဒေသနော ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေတွာ လောကာနုဂ္ဂဟေန ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ သညာပေတွာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတုကာမော အာမန္တေသိ.

'ආමන්තේසි' යනු දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල කළ අභිනීහාරයේ සිට පාරමිතාවන් පුරමින්, අනුපිළිවෙලින් අවසාන භවයට පැමිණ, අවසන් භවයෙහි මහා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ, එහි අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, මාර සේනාව පරාජය කොට, ප්‍රථම යාමයෙහි පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය ලබා, මධ්‍යම යාමයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුෂය පිරිසිදු කොට, පශ්චිම යාමය අවසානයෙහි දස දහසක් ලෝකධාතුව කම්පනය කරවමින් සර්වඥතා ඥානය ලබා, සත් සතියක් බෝධි මණ්ඩපයෙහි ගතකොට, සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ධර්ම දේශනය සඳහා ආරාධනා කරන ලද්දේ, බුදු ඇසින් ලොව දෙස බලා, ලෝකානුකම්පාවෙන් බාරාණසියට වැඩම කොට, පස්වග මහණුන් හට තමන් බුදු වූ බව අවබෝධ කරවා, ධර්මචක්‍රය පැවැත්වීමට කැමති වූයේ ඇමතූ සේක.

ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာတိ ဒွေ ဣမေ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋ္ဌာသာ. ဣမဿ ပန ပဒဿ သဟ သမုဒါဟာရေန သမုဒါဟာရနိဂ္ဃောသော ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ပတွာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ပတ္ထရိတွာ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံယေဝ သမယေ အဋ္ဌာရသကောဋိသင်္ခါ ဗြဟ္မာနော သမာဂစ္ဆိံသု, ပစ္ဆိမဒိသာယ သူရိယော အတ္ထမေတိ, ပါစီနဒိသာယ အာသာဠှနက္ခတ္တေန ယုတ္တော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တသ္မိံ သမယေ ဘဂဝါ ဣမံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တံ အာရဘန္တော ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ’’တိအာဒိမာဟ.

'ද්වේමේ භික්ඛවේ අන්තා' යනු මහණෙනි, මේ කොටස් දෙකකි. මේ පදය උච්චාරණය කරනවාත් සමඟම, ඒ ශබ්ද ඝෝෂාව යටින් අවීචිය දක්වාත් උඩින් භවග්ගය දක්වාත් පැමිණ, දස දහසක් ලෝකධාතුව පුරා බුදු තේජසින් පැතිර පැවතියේය. ඒ මොහොතෙහිම දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයෝ රැස් වූහ. බටහිර දිශාවෙන් හිරු අස්තයට ගිය අතර, නැගෙනහිර දිශාවෙන් ඇසළ නැකතින් යුත් පුණු සඳ උදා විය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය ආරම්භ කරමින් 'ද්වේමේ භික්ඛවේ අන්තා' යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ [Pg.328] ပဗ္ဗဇိတေနာတိ ဂိဟိသံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂတေန. န သေဝိတဗ္ဗာတိ န ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗာ. ယော စာယံ ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါတိ ယော စ အယံ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမသုခဿ အနုယောဂေါ. ဟီနောတိ လာမကော. ဂမ္မောတိ ဂါမဝါသီနံ သန္တကော. ပေါထုဇ္ဇနိကောတိ အန္ဓဗာလဇနေန အာစိဏ္ဏော. အနရိယောတိ န အရိယော န ဝိသုဒ္ဓေါ န ဥတ္တမော န ဝါ အရိယာနံ သန္တကော. အနတ္ထသံဟိတောတိ န အတ္ထသံဟိတော, ဟိတသုခါဝဟကာရဏံ အနိဿိတောတိ အတ္ထော. အတ္တကိလမထာနုယောဂေါတိ အတ္တနော ကိလမထဿ အနုယောဂေါ, အတ္တနော ဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော. ဒုက္ခောတိ ကဏ္ဋကာပဿယသေယျာဒီဟိ အတ္တမာရဏေဟိ ဒုက္ခာဝဟော.

එහි 'පබ්බජිතේන' යනු ගිහි බැඳීම් සිඳ පැවිදි බවට පත් වූවන් විසිනි. 'න සේවිතබ්බා' යනු පරිහරණය නොකළ යුතුය. 'යෝ චායං කාමේසු කාමසුඛල්ලිකානුයෝගෝ' යනු පංචකාම වස්තූන් කෙරෙහි වූ යම් ක්ලේශ කාම සුඛයක් වේ ද එහි යෙදීමයි. 'හීනෝ' යනු ලාමක වූ. 'ගම්මෝ' යනු ගැමියන්ට අයත් වූ. 'පෝථුජ්ජනිකෝ' යනු අන්ධ බාල පෘථග්ජනයන් විසින් පුරුදු කරන ලද. 'අනරියෝ' යනු ආර්ය නොවන, පිරිසිදු නොවන, උතුම් නොවන හෝ ආර්යයන් සතු නොවන. 'අනත්ථසංහිතෝ' යනු අර්ථයෙන් (වැඩපිළිවෙළකින්) තොර වූ, හිතසුව පිණිස පවතින කරුණු රහිත වූ යන්නයි. 'අත්තකිලමථානුයෝගෝ' යනු තමාට පීඩා පමුණුවා ගැනීමයි, තමා දුක් කර ගැනීමයි. 'දුක්ඛෝ' යනු කටු මත නිදා ගැනීම ආදී ස්වයං පීඩාවන්ගෙන් දුක පමුණුවන බැවින් දුක් සහිතය.

ပညာစက္ခုံ ကရောတီတိ စက္ခုကရဏီ. ဒုတိယပဒံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဥပသမာယာတိ ကိလေသူပသမတ္ထာယ. အဘိညာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ အဘိဇာနနတ္ထာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ တေသံယေဝ သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ. သစ္စကထာပိ သဗ္ဗာကာရေနေဝ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၂၉) ဝိတ္ထာရိတာ.

ප්‍රඥා ඇස ඇති කරන බැවින් 'චක්ඛුකරණී' නම් වේ. දෙවන පදය (ඤාණකරණී) එහිම පර්යාය වචනයකි. 'උපසමාය' යනු කෙලෙස් සංසිඳීම පිණිසයි. 'අභිඤ්ඤාය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යයන් විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගැනීම පිණිසයි. 'සම්බෝධාය' යනු එම සත්‍යයන්ම මැනවින් අවබෝධ කරගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානාය' යනු නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිසයි. මෙහි කිව යුතු ඉතිරි කරුණු ඇත්නම්, ඒවා පෙර ඒ ඒ තැන්වල පවසා ඇත. සත්‍ය කථා (සච්චකථා) ද සෑම ආකාරයකින්ම විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

တိပရိဝဋ္ဋန္တိ သစ္စဉာဏကိစ္စဉာဏကတဉာဏသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ပရိဝဋ္ဋာနံ ဝသေန တိပရိဝဋ္ဋံ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, ဣဒံ ဒုက္ခသမုဒယ’’န္တိ ဧဝံ စတူသု သစ္စေသု ယထာဘူတံ ဉာဏံ သစ္စဉာဏံ နာမ. တေသုယေဝ ‘‘ပရိညေယျံ ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဇာနနဉာဏံ ကိစ္စဉာဏံ နာမ. ‘‘ပရိညာတံ ပဟီန’’န္တိ ဧဝံ တဿ တဿ ကိစ္စဿ ကတဘာဝဇာနနဉာဏံ ကတဉာဏံ နာမ. ဒွါဒသာကာရန္တိ တေသံယေဝ ဧကေကသ္မိံ သစ္စေ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ အာကာရာနံ ဝသေန ဒွါဒသာကာရံ. ဉာဏဒဿနန္တိ ဧတေသံ တိပရိဝဋ္ဋာနံ ဒွါဒသန္နံ အာကာရာနံ ဝသေန ဥပ္ပန္နဉာဏသင်္ခါတံ ဒဿနံ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ အညတ္ထ တယော မဂ္ဂါ တီဏိ စ ဖလာနိ ဓမ္မစက္ခု နာမ ဟောန္တိ, ဣဓ ပဌမမဂ္ဂေါဝ.

තිපරිවට්ටන්ති යනු සච්චඤාණ, කිච්චඤාණ සහ කතඤාණ යනුවෙන් හැඳින්වෙන ත්‍රිවිධ පරිවර්තනයන්ගේ වශයෙන් ඇති තුන් ආකාරයක පෙරළියයි. එහිදී 'මේ දුක්ඛ අරියසච්චයයි, මේ දුක්ඛසමුදයයි' ආදී වශයෙන් සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති වන තත්ත්වාකාර ඥානය සච්චඤාණ නම් වේ. ඒ සත්‍යයන් කෙරෙහිම 'පිරිසිඳ දත යුතුය, ප්‍රහීණ කළ යුතුය' ආදී වශයෙන් කළ යුතු කෘත්‍යයන් හඳුනාගන්නා ඥානය කිච්චඤාණ නම් වේ. 'පිරිසිඳ දන්නා ලදී, ප්‍රහීණ කරන ලදී' ආදී වශයෙන් ඒ ඒ කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ කළ බව දැනගන්නා ඥානය කතඤාණ නම් වේ. ද්වාදසාකාරන්ති යනු ඒ සතර සත්‍යයන්ගෙන් එක් එක් සත්‍යයක් කෙරෙහි සච්ච, කිච්ච, කත යන ආකාර තුන බැගින් ඇති වන ආකාර දොළොසයි. ඥාණදස්සනන්ති යනු මෙම පරිවර්තන තුන හා ආකාර දොළොසෙහි බලයෙන් උපන් ඥානය නමැති දැකීමයි. ධම්මචක්ඛුන්ති යනු වෙනත් තැන්වලදී මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් සඳහා වුව ද, මෙහිදී පළමු මාර්ගය හෙවත් සෝතාපත්ති මාර්ගය පමණක් අදහස් වේ.

ဓမ္မစက္ကေတိ ပဋိဝေဓဉာဏေ စေဝ ဒေသနာဉာဏေ စ. ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဟိ စတူသု သစ္စေသု ဥပ္ပန္နံ ဒွါဒသာကာရံ ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ, ဣသိပတနေ နိသိန္နဿ ဒွါဒသာကာရာယ သစ္စဒေသနာယ ပဝတ္တိတံ ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ဓမ္မစက္ကံ နာမ. ဥဘယမ္ပိ ဟေတံ ဒသဗလဿ ဥရေ ပဝတ္တဉာဏမေဝ. ဣမာယ [Pg.329] ဒေသနာယ ပကာသေန္တေန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ ပနေတံ ဓမ္မစက္ကံ ယာဝ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာတိ, တာဝ နံ ဘဂဝါ ပဝတ္တေတိ နာမ, ပတိဋ္ဌိတေ စ ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ သန္ဓာယ ပဝတ္တိတေ စ ပန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကေ ဘုမ္မာ ဒေဝါ သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ධම්මචක්කේ යනු අවබෝධ ඥානය (පටිවේධඤාණ) සහ දේශනා ඥානය (දේසනාඤාණ) යන දෙකයි. බෝධි පර්යංකයේ වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේට සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි උපන් දොළොස් ආකාර අවබෝධ ඥානය ද, ඉසිපතනයේදී පවත්වන ලද දොළොස් ආකාර සත්‍ය දේශනා ඥානය ද 'ධර්ම චක්‍රය' නම් වේ. මේ දෙවැදෑරුම් ඥානයම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හෘදයෙහි පැවති ඥානයම වේ. මෙම දේශනය ප්‍රකාශ කරන ලද්දා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලද්දේ නම් වේ. ඒ ධර්ම චක්‍රය වනාහි ආඥාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටන තාක් කල් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'පවත්වනු ලැබේ' යනුවෙන් ද, ඵලයෙහි පිහිටි පසු 'පවත්වන ලදී' යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. එය අරමුණු කරගෙන 'පවන්තිතේ ච පන භගවතා ධම්මචක්කේ භුම්මා දේවා සද්දමනුස්සාවේසුං' යනාදිය වදාරන ලදී.

တတ္ထ ဘုမ္မာတိ ဘူမဋ္ဌကဒေဝတာ. သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သာဓုကာရံ ဒတွာ – ‘‘ဧတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တာ အနုသာဝယိံသု. ဩဘာသောတိ သဗ္ဗညုတညာဏောဘာသော. သော ဟိ တဒါ ဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ဝိရောစိတ္ထ. အညာသိ ဝတ, ဘော, ကောဏ္ဍညောတိ ဣမဿပိ ဥဒါနဿ ဥဒါဟာရနိဂ္ဃောသော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ.

එහි භුම්මා යනු භූමාටු දේවතාවෝය. සද්දමනුස්සාවේසුං යනු එකවරම සාධුකාර දී 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය (පවත්වන ලදී)' ආදිය පවසමින් අනුශ්‍රාවය කළහ යන්නයි. ඕභාසෝ යනු සර්වඥතා ඥානයේ ආලෝකයයි. එය එකල දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය ඉක්මවා බැබළුණේය. 'අඤ්ඤාසි වත භෝ කොණ්ඩඤ්ඤෝ' යන උදානයේ නාදය ද දසසහශ්‍රී ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර පැවතියේය.

၉. သင်္ကာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සංකාසන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၈၉. နဝမေ အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာတိ အပ္ပမာဏာနိ အက္ခရာနိ. ဗျဉ္ဇနာတိ တေသံယေဝ ဝေဝစနံ, ဝဏ္ဏာနံ ဝါ ဧကဒေသာ ယဒိဒံ ဗျဉ္ဇနာ နာမ. သင်္ကာသနာတိ ဝိဘတ္တိယော. ဧကမေကသ္မိဉှိ သစ္စေ သဗ္ဗာကာရေန ဝိတ္ထာရိယမာနေ ဝဏ္ဏာဒီနံ အန္တော နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

1089. නවවන සූත්‍රයෙහි 'අපරිමාණා වණ්ණා' යනු ප්‍රමාණ කළ නොහැකි අක්ෂරයන්ය. 'බ්‍යඤ්ජනා' යනු ඒ අක්ෂරයන්ටම තවත් නමකි, නැතහොත් වර්ණයන්ගේ කොටසක් වන ව්‍යංජනයන්ය. 'සංකාසනා' යනු විභක්තීන් හෙවත් අර්ථ බෙදා දැක්වීම්ය. එක් එක් සත්‍යයක්ම සියලු ආකාරයෙන් විස්තර කරන විට අක්ෂරාදියෙහි කෙළවරක් නැත. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී.

၁၀. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. තථ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၉၀. ဒသမေ သဘာဝါဝိဇဟနဋ္ဌေန တထံ. ဒုက္ခဉှိ ဒုက္ခမေဝ ဝုတ္တံ. သဘာဝဿ အမောဃတာယ အဝိတထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ အဒုက္ခံ နာမ ဟောတိ. အညဘာဝါနုပဂမေန အနညထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ သမုဒယာဒိဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ. သမုဒယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ.

1090. දසවන සූත්‍රයෙහි ස්වභාවය අත්නොහරින අර්ථයෙන් 'තථ' නම් වේ. දුක වනාහි දුකක්ම වේ. වදාරන ලද ස්වභාවය නොවෙනස් බැවින් එය 'අවිතථ' නම් වේ. දුක යන්න කිසිලෙසකත් සැපයක් (අදුක්ඛයක්) නොවේ. අන් ස්වභාවයකට පත් නොවන බැවින් 'අනඤ්ඤථ' නම් වේ. දුක වනාහි සමුදයාදී ස්වභාවයට පත් නොවේ. සමුදයාදී සත්‍යයන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන ධම්මචක්කප්පවත්තන වර්ගය නිමවිය.

၃. ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ

3. කෝටිගාම වර්ගය.

၁. ကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. කෝටිගාම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၉၁. တတိယဿ ပဌမေ အနနုဗောဓာတိ အနနုဗုဇ္ဈနေန. အပ္ပဋိဝေဓာတိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနေန.

1091. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අනනුබෝධා' යනු අනුබෝධ නොකිරීමෙන් හෙවත් අනුකූලව අවබෝධ නොකිරීමෙනි. 'අප්පටිවේධා' යනු විනිවිද දැක අවබෝධ නොකිරීමෙනි.

၂. ဒုတိယကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන කෝටිගාම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၉၂. ဒုတိယေ [Pg.330] စေတောဝိမုတ္တိ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဖလသမာပတ္တိဖလပညာနံ နာမံ.

1092. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'චේතෝවිමුත්ති පඤ්ඤාවිමුත්ති' යනු අරහත් ඵල සමාධියට හා අරහත් ඵල ප්‍රඥාවට නමකි.

၇. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. තථ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၉၇. သတ္တမေ တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိ ယသ္မာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တသ္မာ အရိယာနံ သစ္စာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. န ဟိ ဝိတထာနိ အရိယာ အရိယသစ္စတော ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ.

1097. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'එබැවින් ආර්ය සත්‍යයෝය' යනු ඒවා තථ (සැබෑ), අවිතථ (මුසා නොවන), අනඤ්ඤථ (අන් ආකාර නොවන) වන බැවින් ආර්යයන්ගේ සත්‍යයන් යැයි කියනු ලැබේ. ආර්යයන් වහන්සේලා කිසිලෙසකත් සාවද්‍ය දේ ආර්ය සත්‍යයන් ලෙස අවබෝධ නොකරති.

၈. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၉၈. အဋ္ဌမေ တထာဂတော အရိယော, တသ္မာ ‘‘အရိယသစ္စာနီ’’တိ ယသ္မာ အရိယေန တထာဂတေန ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသိတတ္တာ စ တာနိ အရိယသန္တကာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ အရိယဿ သစ္စတ္တာ အရိယသစ္စာနီတိ အတ္ထော.

1098. අටවන සූත්‍රයෙහි 'තථාගතයන් වහන්සේ ආර්ය වන බැවින් ආර්ය සත්‍යයෝය' යනු ආර්ය වූ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද බැවින් හා දේශනා කරන ලද බැවින් ඒවා ආර්යයන්ට අයත් සත්‍යයන් වේ. එබැවින් ආර්යයන්ගේ සත්‍යයන් වන බැවින් 'ආර්ය සත්‍යයන්' වන බව අර්ථයයි.

၁၀. ဂဝမ္ပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ගවම්පති සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၀၀. ဒသမေ သဟဉ္စနိကေတိ သဟဉ္စနိယနဂရေ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ ပဿတိ, ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတီတိအာဒိ ဧကပဋိဝေဓဝသေန ဝုတ္တံ, ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ ဧကပဋိဝေဓောဝ ကထိတော.

1100. දසවන සූත්‍රයෙහි 'සහඤ්චනිකේ' යනු සහඤ්චනික නගරයෙහි යන්නයි. 'මහණෙනි, යමෙක් දුක දකීද, ඔහු දුක්ඛ සමුදය ද දකී' යනාදිය එක් අවබෝධයකින් (එකපටිවේධ) සතර සත්‍යයන්ම දැකීමේ බලයෙන් වදාරන ලදී. මෙම සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද්දේ ඒකාබද්ධ අවබෝධය (එකපටිවේධ) පිළිබඳවමය.

ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන කෝටිගාම වර්ගය නිමවිය.

၄. သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ

4. සීසපාවන වර්ගය.

၁. သီသပါဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සීසපාවන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၀၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ ယဒိဒံ ဥပရီတိ ယာနိ ဣမာနိ ဥပရိ. သီသပါဝနေတိ သီသပါရုက္ခေ.

1101. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'යදිදං උපරි' යනු යම් මේ ඉහළ (ඇති පත්‍ර) ද යන්නයි. 'සීසපාවනේ' යනු ඇට්ටේරිය (සීසපා) වෘක්ෂයෙහි යන්නයි.

၂. ခဒိရပတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඛදිරපත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၀၂. ဒုတိယေ အနဘိသမေစ္စာတိ ဉာဏေန အနဘိသမာဂန္တွာ, အပ္ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ အတ္ထော.

1102. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අනභිසමෙච්ච' යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කර නොගෙන හෙවත් විනිවිද නොදැක යන්න අර්ථයයි.

၃. ဒဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. දණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၀၃. တတိယေ [Pg.331] အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကန္တိ ဣမမှာ မနုဿလောကာ ပရံ နိရယမ္ပိ, တိရစ္ဆာနယောနိမ္ပိ, ပေတ္တိဝိသယမ္ပိ, မနုဿလောကမ္ပိ, ဒေဝလောကမ္ပိ, ဂစ္ဆန္တိ, ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ အတ္ထော.

1103. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'මෙලොවින් පරලොවට' යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් පසුව නිරයට ද, තිරිසන් යෝනියට ද, ප්‍රේත විෂයට ද, මනුෂ්‍ය ලෝකයට ද, දේව ලෝකයට ද යන්නයි. සතර සත්‍යයන් නොදැකීම නිසා නැවත නැවතත් සංසාර චක්‍රයෙහිම උපදින බව අර්ථයයි.

၅. သတ္တိသတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සත්තිසත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၀၅. ပဉ္စမေ ဧဝဉ္စေတံ, ဘိက္ခဝေ, အဿာတိ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ စေ ဧတံ ဘဝေယျ, နိရန္တရံ သတ္တိသတေဟိ ဟညမာနဿ ဒုက္ခဒေါမနဿေဟိ သဟေဝေသ သစ္စာဘိသမယော ဘဝေယျ စေတိ အတ္ထော.

1105. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, ඉදින් මෙය මෙසේ වන්නේ නම්' යනු, 'මහණෙනි, නිරන්තරයෙන්ම හෙල්ල සියයකින් පහර කනු ලබන්නාට ඇති වන දුක් දොම්නස් ඉවසාගෙන සත්‍ය අවබෝධය වන්නේ නම්' යන්න අර්ථයයි.

၉. ဣန္ဒခီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ඉන්දඛීල සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၀၉. နဝမေ မုခံ ဩလောကေန္တီတိ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေန္တိ. အဇ္ဈာသယော ဣဓ မုခန္တိ အဓိပ္ပေတော.

1109. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'මුඛං ඔලොකෙන්ති' යනු අදහස (අධ්‍යාශය) දෙස බලති යන්නයි. මෙහි 'මුඛ' යන්නෙන් අදහස් කළේ අධ්‍යාශයයි (අභිප්‍රායයි).

၁၀. ဝါဒတ္ထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. වාදත්ථික සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၁၀. ဒသမေ သိလာယူပေါတိ သိလာထမ္ဘော. သောဠသကုက္ကုကောတိ သောဠသဟတ္ထော. သောဠသကုက္ကူတိပိ ပါဌော. ဟေဋ္ဌာ နေမင်္ဂမာတိ ဟေဋ္ဌာ အာဝါဋံ ပဝိဋ္ဌာ. အဋ္ဌ ကုက္ကု ဥပရိနေမဿာတိ အဋ္ဌ ဟတ္ထာ အာဝါဋဿ ဥပရိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဌိတာ ဘဝေယျုံ. ဘုသာတိ ဗလဝတီ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

1110. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, 'සිලායූපො' යනු ශිලා ස්තම්භයයි (ගල් ටැඹයි). 'සොළස කුක්කුකො' යනු රියන් දහසයකි. 'සොළස කුක්කු' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'හෙට්ඨා නෙමංගමා' යනු වළෙහි යට කොටසට ඇතුළු වූ යන්නයි. 'අට්ඨ කුක්කු උපරිනෙමස්සා' යනු රියන් අටක් වළෙන් ඉහළට මතු වී තිබිය යුතුය යන්නයි. 'භුසා' යනු ප්‍රබල වූ යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සිංසපාවන වර්ගය සිව්වැන්නයි.

၅. ပပါတဝဂ္ဂေါ

5. පපාත වර්ගය.

၁. လောကစိန္တာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ලෝකචින්තා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၁၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ သုမာဂဓာယ ပေါက္ခရဏိယာတိ ဧဝံနာမိကာယ ပေါက္ခရဏိယာ. လောကစိန္တံ စိန္တေန္တောတိ, ‘‘ကေန နု ခေါ စန္ဒိမသူရိယာ ကတာ, ကေန မဟာပထဝီ, ကေန မဟာသမုဒ္ဒေါ, ကေန သတ္တာ ဥပ္ပာဒိတာ, ကေန ပဗ္ဗတာ, ကေန အမ္ဗတာလနာဠိကေရာဒယော’’တိ ဧဝရူပံ လောကစိန္တံ စိန္တေန္တော နိသီဒိ.

1111. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සුමාගධාය පොක්ඛරණියා' යනු ඒ නම ඇති පොකුණෙහි යන්නයි. 'ලොකචින්තං චින්තෙන්තො' යනු "සඳ හිරු කවුරුන් විසින් කරන ලද්දේ ද, මහා පෘථිවිය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දේ ද, මහා සාගරය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දේ ද, සත්ත්වයන් කවුරුන් විසින් උපදවන ලද්දේ ද, පර්වතයන් කවුරුන් විසින් උපදවන ලද්දේ ද, අඹ, තල්, පොල් ආදිය කවුරුන් විසින් උපදවන ලද්දේ ද" යන මෙබඳු වූ ලෝක විෂය පිළිබඳ සිතුවිලි සිතමින් හුන්නේය යන්නයි.

ဝိစေတောတိ [Pg.332] ဝိဂတစိတ္တော ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဝါ. ဘူတံယေဝ အဒ္ဒသာတိ တေ ကိရ အသုရာ သမ္ဗရိမာယံ သမ္ပရိဝတ္တေတွာ ယထာ နေ သော ပုရိသော ဟတ္ထိအဿာဒီသု အာရုဟန္တေ ဥက္ခိပိတွာ, ဘိသမုဠာလစ္ဆိဒ္ဒေဟိ ပဝိသန္တေ ပဿတိ, ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသု. တံ သန္ဓာယ သတ္ထာ ‘‘ဘူတံယေဝ အဒ္ဒသာ’’တိ အာဟ. ဒေဝါနံယေဝ မောဟယမာနာတိ ဒေဝါနံ စိတ္တံ မောဟယန္တာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ လောကစိန္တံ စိန္တေန္တော ဥမ္မတ္တကောပိ ဟောတိ, တသ္မာ.

'විචෙතො' යනු සිහිය නැති වූ හෝ විසිරුණු සිත් ඇති හෝ යන්නයි. 'භූතංයෙව අද්දසා' යනු ඒ අසුරයන් සම්බරී මායාව පවත්වා, එම පුරුෂයාට ඇතුන් අසුන් පිට නැඟී නෙළුම් දඬුවල සිදුරුවලින් ඇතුළු වනු පෙනෙන සේ අධිෂ්ඨාන කළහ. එය අරභයා ශාස්තෘන් වහන්සේ "සත්‍යයක්ම දැක්කේය" යි වදාළ සේක. 'දෙවානංයෙව මොහයමානා' යනු දෙවියන්ගේ සිත මුළා කරමින් යන්නයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් ලෝක චින්තාව සිතන්නා උමතු බවට පවා පත් වේ ද, එබැවිනි.

၂-၃. ပပါတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. පපාත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၁၁၂-၁၃. ဒုတိယေ ပဋိဘာနကူဋောတိ ဧကော မဟန္တော ပဗ္ဗတသဒိသော မရိယာဒပါသာဏော. တတိယေ အနိဋ္ဌရူပန္တိ အနိဋ္ဌသဘာဝံ.

1112-13. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'පටිභානකූටො' යනු පර්වතයක් බඳු වූ එක්තරා විශාල ප්‍රපාත සහිත පර්වත තීරයකි. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අනිට්ඨරූපං' යනු අමනාප වූ ස්වභාවයයි.

၄. ကူဋာဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. කූටාගාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၁၄. စတုတ္ထေ ဟေဋ္ဌိမံ ဃရံ အကရိတွာတိ ထမ္ဘဘိတ္တိပါဒုဿာပနာဒိနာ ဃရဿ ဟေဋ္ဌိမဘာဂံ အကတွာ.

1114. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'හෙට්ඨිමං ඝරං අකත්වා' යනු කුළුණු, බිත්ති, පාදම් ආදිය එසවීමෙන් නිවසේ පහළ කොටස නොසාදා යන්නයි.

၅. ဝါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. වාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၁၅. ပဉ္စမေ သန္ထာဂါရေတိ သိပ္ပုဂ္ဂဏှနသာလာယံ. ဥပါသနံ ကရောန္တေတိ ကဏ္ဍခိပနသိပ္ပံ ကရောန္တေ. အသနံ အတိပါတေန္တေတိ ကဏ္ဍံ အတိက္ကမေန္တေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ဧကံ ကဏ္ဍံ ခိပိတွာ ယထာ အဿ သရဿ ပေါင်္ခံ ဝိဇ္ဈတိ, အပရံ အနုပေါင်္ခံ နာမ ဒုတိယဿ ပေါင်္ခံ, ပုန အပရံ တဿ ပေါင်္ခန္တိ ဧဝံ အတိပါတေန္တေ အဒ္ဒသ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယေ နာမ. ဒုရဘိသမ္ဘဝတရန္တိ ဒုက္ကရတရံ. သတ္တဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ ဧကံ ဝါလံ သတ္တဓာ ဘိန္ဒိတွာ, တဿ ဧကံ ဘေဒံ ဂဟေတွာ, ဝါတိင်္ဂဏမဇ္ဈေ ဗန္ဓိတွာ, အပရံ ဘေဒံ ကဏ္ဍဿ အဂ္ဂကောဋိယံ ဗန္ဓိတွာ, ဥသဘမတ္တေ ဌိတော ကဏ္ဍဗဒ္ဓါယ ကောဋိယာ တံ ဝါတိင်္ဂဏဗဒ္ဓကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ, တသ္မာ.

1115. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'සන්ථාගාරෙ' යනු ශිල්ප උගන්නා ශාලාවෙහි යන්නයි. 'උපාසනං කරොන්තෙ' යනු විදීමේ ශිල්පය පුහුණු වන කල්හිය. 'අසානං අතිපාතෙන්තෙ' යනු ඊතල විදින කල්හිය. 'පොංඛානුපොංඛං' යනු එක් ඊතලයක් විද, එහි මිටට වදින සේ තවත් ඊතලයක් විදීමයි. දෙවැන්නෙහි මිටට වදින තවත් එකක් 'අනුපොංඛ' නම් වේ. මෙසේ එක පිට එක නොවැරදී විදිනු දැක්කේය. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් ලෙච්ඡවි කුමාරවරුන් යන්නයි. 'දුරභිසම්භවතරං' යනු ඉතා දුෂ්කර වූ යන්නයි. 'සත්තධා භින්නස්ස වාලස්ස...' යනු එක් අශ්ව රෝමයක් හත් කඩකට පලා, ඉන් එක් කොටසක් ගෙන වම්බටු ගෙඩියක් මැද බැඳ, ඊතලයේ අග තවත් කොටසක් බැඳ, උසභයක් පමණ දුර සිට ඒ ඊතලයේ බැඳි රෝම අගින් වම්බටු ගෙඩියේ බැඳි රෝම අගට විදීමයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කිරීම මෙසේ අතිශය දුෂ්කර ද, එබැවිනි.

၇. ပဌမဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පළමු ඡිග්ගළයුග සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၁၇. သတ္တမေ [Pg.333] အညမညခါဒိကာတိ အညမညံ ခါဒနံ. ဒုဗ္ဗလခါဒိကာတိ ဗလဝန္တေဟိ မစ္ဆာဒီဟိ ဒုဗ္ဗလာနံ မစ္ဆာဒီနံ ခါဒနံ.

1117. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා' යනු එකිනෙකා කා දැමීමයි. 'දුබ්බලඛාදිකා' යනු බලවත් මසුන් ආදීන් විසින් දුබල මසුන් ආදීන් කා දැමීමයි.

၈. ဒုတိယဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දෙවැනි ඡිග්ගළයුග සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၁၈. အဋ္ဌမေ မဟာပထဝီတိ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘန္တရာ မဟာပထဝီ. အဓိစ္စမိဒံ, ဘန္တေတိ ဣဒံ အဓိစ္စုပ္ပတ္တိကံ သစေ တံ ယုဂံ န ပူတိ ဘဝေယျ, သမုဒ္ဒေ ဥဒကံ န သုဿေယျ, သော စ ကစ္ဆပေါ န မရေယျ, အပိ နာမ ယဒိစ္ဆာဝသေန သိယာတိ အတ္ထော.

1118. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'මහාපථවී' යනු සක්වළ ඇතුළත වූ මහා පෘථිවියයි. 'අධිච්චමිදං භන්තෙ' යනු මෙය අහඹු ලෙස සිදු වන්නකි. ඉදින් ඒ වියගහ දිරාපත් නොවන්නේ නම්, මුහුදේ ජලය සිඳී නොයන්නේ නම්, ඒ කැස්බෑවා ද නොමැරෙන්නේ නම්, යම් අහඹු අවස්ථාවකදී මෙය සිදු විය හැකිය යනු අර්ථයයි.

ဧဝံ အဓိစ္စမိဒံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ မဟာသီဝတ္ထေရော စတ္တာရိ ယုဂါနိ ဒဿေတိ – ပုရတ္ထိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပုရိသေန ပက္ခိတ္တယုဂဿ ဟိ ဆိဂ္ဂဠေန တဿ အန္ဓကစ္ဆပဿ ဂီဝါယ ပဝေသနံ ဝိယ မနုဿပဋိလာဘော အဓိစ္စပဋိလာဘီ. ဒက္ခိဏစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ တထာဂတုပ္ပာဒေါ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ. ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂဒွယံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ တထာဂတပ္ပဝေဒိတဿ ဓမ္မဝိနယဿ ဒီပနံ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝံ. ဥတ္တရစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂတ္တယံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ စတုသစ္စပဋိဝေဓော အတိဝိယ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နဝမာဒီနိ အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယာနေဝါတိ.

'එවං අධිච්චමිදං භික්ඛවෙ' යන මෙහි මහාසීව තෙරණුවෝ වියගස් සතරක් දක්වති - පෙරදිග සක්වළ සීමාවේ සිටින මිනිසෙකු විසින් මුහුදට දැමූ වියගසක සිදුරෙන් අන්ධ කැස්බෑවාගේ ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් මිනිසත් බව ලැබීම අතිශය දුර්ලභය. දකුණු දිග සක්වළ සීමාවේ සිට දමන ලද, කැරකෙමින් පවතින වියගසක සිදුරෙන් ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ උප්පත්තිය ඊටත් වඩා දුර්ලභය. බටහිර සක්වළ සීමාවේ සිට දමන ලද, කැරකෙමින් පවතින වියගස් දෙකක් මතුපිටින් තැබූ තවත් වියගසක සිදුරෙන් ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ දෙසූ ධර්ම විනය ප්‍රකාශ වීම ඊටත් වඩා දුර්ලභය. උතුරු දිග සක්වළ සීමාවේ සිට දමන ලද, කැරකෙමින් පවතින වියගස් තුනක් මතුපිටින් තැබූ තවත් වියගසක සිදුරෙන් ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධය අතිශයින්ම දුර්ලභ බව දත යුතුය. නවවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවා අභිසමය සංයුක්තයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ပပါတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වැනි පපාත වර්ගය නිමයි.

၆. အဘိသမယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

6. අභිසමය වර්ග වර්ණනාව.

၁၁၂၁. အဘိသမယဝဂ္ဂေါ နိဒါနဝဂ္ဂေ အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတောဝ.

1121. අභිසමය වර්ගය නිදාන වර්ගයේ අභිසමය සංයුක්තයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

၇. ပဌမအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

7. පළමු ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය.

၃. ပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ප්‍රඥා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၃၃. အာမကဓညပေယျာလေ [Pg.334] အရိယေန ပညာစက္ခုနာတိ ဝိပဿနံ အာဒိံ ကတွာ လောကိယလောကုတ္တရေန ဉာဏစက္ခုနာ.

1133. ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාලයෙහි, 'අරියෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා' යනු විදර්ශනාව පදනම් කරගත් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ඥාන නමැති ඇසින් යන්නයි.

၄. သုရာမေရယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සුරාමේරය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၃၄. သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ပဋိဝိရတာတိ ဧတ္ထ သုရာ နာမ ပိဋ္ဌသုရာ, ဩဒနသုရာ, ပူဝသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စဝိဓာ. မေရယံ နာမ ပုပ္ဖာသဝေါ, ဖလာသဝေါတိ, ဧဝံ ဝုတ္တော ယော ကောစိ အာသဝေါ. မဇ္ဇန္တိ တဒေဝ ဥဘယံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ သုရာသဝဝိနိမုတ္တံ မဒနီယံ. ယာယ စေတနာယ တံ ပိဝန္တိ, သာ ပမာဒဿ ကာရဏတ္တာ ပမာဒဋ္ဌာနံ နာမ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

1134. 'සුරාමෙරය මජ්ජප්පමාදට්ඨානා පටිවිරතා' යන මෙහි සුරා යනු: පිට්ඨ සුරා, ඕදන සුරා, පූව සුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තා යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මේරය යනු මල් යුෂයෙන් කළ, ඵල යුෂයෙන් කළ ආදී වශයෙන් වදාළ ඕනෑම ආසව වර්ගයකි. මජ්ජ යනු ඒ දෙවර්ගයම හෝ සුරා මේරය හැර වෙනත් මත පූර්ව දේය. යම් චේතනාවකින් එය පානය කරයි ද, එම චේතනාව ප්‍රමාදයට හේතු වන බැවින් 'ප්‍රමාදයට කරුණු' නම් වේ, ඉන් වැළකීම යනු අර්ථයයි.

၆-၇. မတ္တေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. මත්තෙය්‍ය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၁၃၆-၃၇. မတ္တေယျာတိ မာတုဟိတာ, မာတရိ သမ္မာပဋိပန္နာတိ အတ္ထော. ပေတ္တေယျာဒီသု ပိတုဟိတာ ပေတ္တေယျာ.

1136-37. 'මත්තෙය්‍යා' යනු මවට හිතවත්ව හැසිරෙන, මව කෙරෙහි මැනවින් පිළිපන් යන්නයි. 'පෙත්තෙය්‍යා' ආදියේදී පියාට හිතවත්ව හැසිරෙන අර්ථය දත යුතුය.

၈-၉. သာမညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. සාමඤ්ඤ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၁၃၈-၃၉. သမဏာနံ ဟိတာ သာမညာ. ဗြာဟ္မဏာနံ ဟိတာ ဗြဟ္မညာ. တေသု တေသု သမ္မာ ပဋိပန္နာနံယေဝေတံ အဓိဝစနံ.

1138-39. ශ්‍රමණයන්ට හිත පිණිස පවතින්නා වූ පිළිවෙත ශ්‍රාමණ්‍යයයි. බ්‍රාහ්මණයන්ට හිත පිණිස පවතින්නා වූ පිළිවෙත බ්‍රාහ්මණ්‍යයයි. මෙය ඒ ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි මැනවින් පිළිපදින්නා වූ උතුමන් සඳහාම යෙදෙන නමකි.

၁၀. ပစာယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. පචායික සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၄၀. ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိနောတိ ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ အပစာယိနော, နီစဝုတ္တိနောတိ အတ္ထော.

1140. ‘කුලයෙහි වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන්නෝ’ යනු තමාගේ කුලයෙහි සිටින වැඩිමහල් සහෝදර සහෝදරියන් ආදීන්ට වැඳීම්, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටීම් හා ඇඟිලි බැඳ ආචාර කිරීම් ආදියෙන් යටහත් පහත් පැවැත්මක් ඇති පුද්ගලයෝ යනු අර්ථයයි.

၈. ဒုတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

8. දෙවන ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය

၈. ဗီဇဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. බීජගාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၄၈. ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာတိ [Pg.335] မူလဗီဇံ, ခန္ဓဗီဇံ, ဖဠုဗီဇံ, အဂ္ဂဗီဇံ, ဗီဇဗီဇန္တိ ပဉ္စဝိဓဿ ဗီဇဂါမဿ စေဝ ယဿ ကဿစိ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿ ဘူတဂါမဿ စ သမာရမ္ဘာ, ဆေဒနပစနာဒိဘာဝေန ဝိကောပနာ ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

1148. ‘බීජගාම භූතගාම සමාරම්භය’ යනු මූල බීජ, ඛන්ධ බීජ, ඵලු බීජ (ගැට බීජ), අග්ග බීජ (අග්‍ර බීජ) සහ බීජ බීජ (ඇට බීජ) යන පස් වැදෑරුම් බීජ සමූහයාගෙන් ද, නිල් තණකොළ හා ගස්වැල් ආදී වූ යම්කිසි භූත සමූහයාගෙන් ද, සිඳීම, පිසීම හා ගින්නෙන් පිළිස්සීම ආදී වශයෙන් විනාශ කිරීමෙන් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

၉. ဝိကာလဘောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. විකාලභෝජන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၄၉. ဝိကာလဘောဇနာတိ ကာလာတိက္ကန္တဘောဇနာ, မဇ္ဈနှိကာတိက္ကမတော ပဋ္ဌာယ ယာဝကာလိကပရိဘောဂါတိ အတ္ထော.

1149. ‘විකාලභෝජනය’ යනු නියමිත කාලය ඉක්මවා අනුභව කිරීමයි. එනම් මද්දහන ඉක්මවූ තැන් සිට පසුදින අරුණෝදය තෙක් කාලය තුළ යාමකාලික වස්තූන් පරිභෝජනය කිරීමෙන් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

၁၀. ဂန္ဓဝိလေပနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ගන්ධවිලේපන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၀. မာလာဒီသု မာလာတိ ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. တတ္ထ ပိဠန္ဓန္တာ ဓာရေန္တိ နာမ, ဦနဋ္ဌာနံ ပူရေန္တာ မဏ္ဍေန္တိ နာမ, ဂန္ဓဝသေန ဆဝိရာဂဝသေန စ သာဒိယန္တာ ဝိဘူသေန္တိ နာမ. ဌာနံ ဝုစ္စတိ ကာရဏံ. တသ္မာ ယာယ ဒုဿီလျစေတနာယ တာနိ မာလာဓာရဏာဒီနိ မဟာဇနော ကရောတိ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

1150. මාලා ආදී පදයන්හි ‘මාලා’ යනු යම්කිසි මල් වර්ගයකි. ‘ගන්ධ’ යනු අඹරන ලද හෝ කුඩු කරන ලද යම්කිසි සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. ‘විලේපන’ යනු ශරීර වර්ණය පැහැපත් කරන ආලේපනයි. එහි මල් පැළඳීම ‘ධාරණය’ නම් වේ. ශරීරයේ අඩු තැන් පුරවමින් සැරසීම ‘මණ්ඩනය’ නම් වේ. සුවඳ සඳහා හෝ ශරීර වර්ණය සඳහා ඇලුම් කිරීම ‘විභූෂණය’ නම් වේ. ‘ස්ථානය’ යනු හේතුවයි. එබැවින්, සාමාන්‍ය ජනයා යම් දුස්සීල චේතනාවකින් ඒ මල් පැළඳීම් ආදිය කරත් ද, එම අකුසල චේතනාකාරී ක්‍රියාවන්ගෙන් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

၉. တတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

9. තුන්වන ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය

၁. နစ္စဂီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. නච්චගීත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၁. သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ ဝိသူကံ ပဋာဏီဘူတံ ဒဿနန္တိ ဝိသူကဒဿနံ. အတ္တနာ နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေန နစ္စာ စ ဂီတာ စ ဝါဒိတာ စ အန္တမသော မယူရနစ္စာဒိဝသေနာပိ ပဝတ္တာနံ နစ္စာဒီနံ ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာတိ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. နစ္စာဒီနိ ဟိ အတ္တနာ ပယောဇေတုံ ဝါ ပရေဟိ ပယောဇာပေတုံ ဝါ ပယုတ္တာနိ ပဿိတုံ ဝါ နေဝ ဘိက္ခူနံ, န ဘိက္ခုနီနံ ဝဋ္ဋန္တိ.

1151. ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින්, ශාසනයේ පිළිවෙතට බාධාවක් (කටුක බවක්) වූ දැකීම ‘විසූකදස්සන’ නම් වේ. තමා නැටීම හෝ අනුන් නැටවීම ආදී වශයෙන් වූ නර්තනය ද, ගායනය ද, වාදනය ද, අවම වශයෙන් මොනර නැටුම් ආදිය නැරඹීම ද ශාසනයට හතුරු වූ දැකීම් බැවින් ‘නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සන’ නම් වේ. නෘත්‍යය ආදිය තමා විසින් කිරීම හෝ අනුන් ලවා කරවීම හෝ එසේ කරන ලද දේ නැරඹීම හෝ භික්ෂූන්ට මෙන්ම භික්ෂුණීන්ට ද කැප නොවේ.

၂. ဥစ္စာသယနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. උච්චාසයන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၂. ဥစ္စာသယနံ [Pg.336] ဝုစ္စတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ. မဟာသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏံ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

1152. නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ආසනය ‘උච්චාසයන’ නම් වේ. අකැප ඇතිරිලි සහිත ආසනය ‘මහාසයන’ නම් වේ. එයින් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

၃. ဇာတရူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ජාතරූප සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၃. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏော – လောဟမာသကော, ဇတုမာသကော, ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တဿ ဥဘယဿာပိ ပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတာ. နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ န ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယန္တီတိ အတ္ထော.

1153. ‘ජාතරූප’ යනු රත්‍රන් ය. ‘රජත’ යනු කහවණු, ලෝහ මාසක, ලාකඩ මාසක සහ දැව මාසක ආදී වශයෙන් වෙළඳාමෙහි යෙදෙන මිල මුදල් ය. ඒ ජාතරූප හා රජත යන දෙවර්ගයම පිළිගැනීමෙන් වැළකුණාහු ය. ඒවා තමා විසින් පිළි නොගනිත්, අනුන් ලවා පිළි නොගන්වත්, තමා අසල තැබූ දෙයට ද ඇලුම් නොකරත් යනු අර්ථයයි.

၄. အာမကဓညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ආමකධඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၄. အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိ သာလိ-ဝီဟိ-ယဝ-ဂေါဓုမ-ကင်္ဂု-ဝရက-ကုဒြူသကသင်္ခါတဿ သတ္တဝိဓဿာပိ အာမကဓညဿ ပဋိဂ္ဂဟဏာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ, အာမသနမ္ပိ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိယေဝ.

1154. ‘ආමකධඤ්ඤ පිළිගැනීම’ යනු ඇල් වී, වී, යව, තිරිඟු, තණහාල්, වරහල් හා කුද්‍රෑසක යන සත් වැදෑරුම් අමු ධාන්‍යයන් පිළිගැනීමයි. මේවා පිළිගැනීම පමණක් නොව, භික්ෂූන්ට ඒවා ඇල්ලීම පවා කැප නොවේ.

၅. အာမကမံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ආමකමංස සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၅. အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ အညတြ ဥဒ္ဒိဿ အနုညာတာ အာမကမံသမစ္ဆာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိ, နော အာမသနံ.

1155. ‘අමු මස් පිළිගැනීම’ යන මෙහිදී, වෙන් කොට අනුදැන වදාළ දේ හැර, අමු මස් හා අමු මසුන් පිළිගැනීම පමණක් භික්ෂූන්ට කැප නොවේ; එහෙත් ඒවා ඇල්ලීම අකැප නොවේ.

၆. ကုမာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. කුමාරිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၆. ဣတ္ထိကုမာရိကပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထီတိ ပုရိသန္တရဂတာ, ဣတရာ ကုမာရိကာ နာမ. တာသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ အကပ္ပိယမေဝ.

1156. ‘ස්ත්‍රී හා කුමාරිකාවන් පිළිගැනීම’ යන මෙහි ‘ස්ත්‍රී’ යනු විවාහක කාන්තාවන් ය, අනෙක් අය ‘කුමාරිකාවන්’ නම් වේ. ඔවුන් පිළිගැනීම ද, ශරීර ස්පර්ශය ද භික්ෂූන්ට අකැපම වේ.

၇. ဒါသိဒါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දාසීදාස සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၅၇. ဒါသိဒါသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဒါသိဒါသဝသေနေဝ တေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘ကပ္ပိယကာရကံ ဒမ္မိ, အာရာမိကံ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတိ.

1157. ‘දාස දාසියන් පිළිගැනීම’ යන මෙහි දාස දාසියන් යන තත්ත්වයෙන් ඔවුන්ව පිළිගැනීම කැප නොවේ; එහෙත් ‘කැපකරුවෙකු පූජා කරමි’ හෝ ‘ආරාමිකයෙකු පූජා කරමි’ යි පවසා පිළිගැන්වූ විට එය කැප වේ.

၁၀. စတုတ္ထအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

10. සිව්වන ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය

၁. ခေတ္တဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ඛෙත්තවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁၆၁. အဇေဠကာဒီသု [Pg.337] ခေတ္တဝတ္ထုပရိယောသာနေသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနယော ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. တတ္ထ ခေတ္တံ နာမ ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတိ. ဝတ္ထု နာမ ယသ္မိံ အပရဏ္ဏံ ရုဟတိ. ယတ္ထ ဝါ ဥဘယံ ရုဟတိ, တံ ခေတ္တံ. တဒတ္ထာယ အကတဘူမိဘာဂေါ ဝတ္ထု. ခေတ္တဝတ္ထုသီသေန စေတ္ထ ဝါပိတဠာကာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနေဝ.

1161. එළු බැටළුවන්ගේ සිට කෙත්වතු දක්වා වූ වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් කැප අකැප භාවය විනය නීතිවලට අනුව විමසා බැලිය යුතුය. එහි ‘ඛෙත්ත’ (කෙත) යනු සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය වැවෙන භූමියයි. ‘වත්ථු’ (වත්ත) යනු මුං මෑ ආදී බීජ වැවෙන භූමියයි. නැතහොත්, ඒ දෙවර්ගයම වැවෙන භූමිය ‘කෙත’ නම් වේ. ඒ සඳහා සකස් කරන ලද, එහෙත් වගා නොකළ බිම් කොටස ‘වත්ත’ නම් වේ. මෙහි කෙත්වතු යන ප්‍රධාන පදවලින් වැව් අමුණු ආදිය ද ඇතුළත් කර තිබේ.

၂-၃. ကယဝိက္ကယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. කයවික්කය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၁၆၂-၆၃. ကယဝိက္ကယာတိ ကယာ စ ဝိက္ကယာ စ. ဒူတေယျံ ဝုစ္စတိ ဒူတကမ္မံ, ဂိဟီနံ ပဏ္ဏံ ဝါ သာသနံ ဝါ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ပဟိဏဂမနံ ဝုစ္စတိ ဃရာ ဃရံ ပေသိတဿ ခုဒ္ဒကဂမနံ. အနုယောဂေါ နာမ တဒုဘယကရဏံ. တသ္မာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

1162-63. ‘කයවික්කය’ යනු මිලට ගැනීම හා විකිණීමයි. ‘දූතෙය්‍ය’ යනු ගිහියන්ගේ හසුන් පත් හෝ පණිවිඩ රැගෙන ඒ ඒ තැන්වලට යාම හෙවත් දූත මෙහෙවරයි. ‘පහිණගමන’ යනු ගෙයින් ගෙට යැවෙන සුළු දූත ගමන් ය. ඒ දෙවර්ගයෙහිම යෙදීම ‘අනුයෝග’ නම් වේ. එබැවින්, ‘දූතෙය්‍ය පහිණගමනානුයෝග’ යන්නෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

၄. တုလာကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. තුලාකූට සූත්‍ර වර්ණනාව (තරාදිවලින් වංචා කිරීම පිළිබඳ සූත්‍රයේ විවරණය)

၁၁၆၄. တုလာကူဋာဒီသု ကူဋန္တိ ဝဉ္စနံ. တတ္ထ တုလာကူဋံ တာဝ ရူပကူဋံ, အင်္ဂကူဋံ, ဂဟဏကူဋံ, ပဋိစ္ဆန္နကူဋန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ရူပကူဋံ နာမ ဒွေ တုလာ သမရူပါ ကတွာ ဂဏှန္တော မဟတိယာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ခုဒ္ဒိကာယ ဒေတိ. အင်္ဂကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော ပစ္ဆာဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ, ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ. ဂဟဏကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော မူလေ ရဇ္ဇုံ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂေ. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ နာမ တုလံ သုသိရံ ကတွာ အန္တော အယစုဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ဂဏှန္တော တံ ပစ္ဆာဘာဂေ ကရောတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂဘာဂေ.

1164. තුලාකූටාදී දේවල්හි 'කූට' යනු රැවටීමයි. එහි තුලාකූටය හෙවත් තරාදියෙන් රැවටීම, රූපකූටය, අංගකූටය, ගහණකූටය සහ පටිච්ඡන්නකූටය යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි රූපකූටය නම්, සමාන රූප ඇති තරාදි දෙකක් සාදාගෙන, අනුන්ගෙන් යමක් ගන්නා විට විශාල තරාදියෙන් ගැනීමත්, තමාගෙන් අනුන්ට යමක් දෙන විට කුඩා තරාදියෙන් දීමත් ය. අංගකූටය නම්, අනුන්ගෙන් ගන්නා විට තරාදියේ පසුපස කොටස අතින් එබීමත්, අනුන්ට දෙන විට එහි ඉදිරිපස කොටස එබීමත් ය. ගහණකූටය නම්, අනුන්ගෙන් ගන්නා විට තරාදියේ රැහැන මුලින් අල්ලා ගැනීමත්, දෙන විට එය අගින් අල්ලා ගැනීමත් ය. පටිච්ඡන්නකූටය නම්, තරාදිය ඇතුළත කුහරයක් කොට එහි යකඩ කුඩු දමා, ගන්නා විට එම බර පසුපසට කිරීමත්, දෙන විට එම බර ඉදිරිපසට කිරීමත් ය.

ကံသော ဝုစ္စတိ သုဝဏ္ဏပါတိ, တာယ ဝဉ္စနံ ကံသကူဋံ. ကထံ? ဧကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ကတွာ အညာ ဒွေ တိဿော လောဟပါတိယော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောန္တိ. တတော ဇနပဒံ ဂန္တွာ, ကိဉ္စိဒေဝ အဍ္ဎကုလံ ပဝိသိတွာ, ‘‘သုဝဏ္ဏဘာဇနာနိ ကိဏထာ’’တိ ဝတွာ, အဂ္ဃေ ပုစ္ဆိတေ သမဂ္ဃတရံ ဒါတုကာမာ ဟောန္တိ, တတော တေဟိ ‘‘ကထံ ဣမေသံ သုဝဏ္ဏဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ [Pg.338] ဝုတ္တေ ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဏှထာ’’တိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပါသာဏေ ဃံသိတွာ သဗ္ဗပါတိယော ဒတွာ ဂစ္ဆန္တိ.

කංස යනු රන් තැටියයි. එයින් රැවටීම කංසකූටය නම් වේ. එය කෙසේ කරන්නේ ද? එක් රන් තැටියක් සාදා, අනෙක් ලෝකඩ තැටි දෙකක් හෝ තුනක් රන්වන් පැහැයෙන් යුක්තව සාදති. පසුව ජනපදයකට ගොස්, යම් ධනවත් පවුලකට ඇතුළු වී 'රන් භාජන මිලට ගන්න' යැයි කියා, මිල විමසූ විට ඉතා අඩු මිලට දීමට කැමැත්ත පළ කරති. පසුව ඔවුන් 'මේවා රන් බව කෙසේ දැනගත හැකිද?' යැයි ඇසූ විට, 'පරීක්ෂා කර බලා ගන්න' යැයි පවසා, නියම රන් තැටිය ගලක උලා පෙන්වා, පසුව ලෝකඩ තැටි සියල්ලම දී යති.

မာနကူဋံ ဟဒယဘေဒ-သိခါဘေဒ-ရဇ္ဇုဘေဒဝသေန တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဟဒယဘေဒေါ သပ္ပိတေလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော ဟေဋ္ဌာဆိဒ္ဒေန မာနေန ‘‘သဏိကံ အာသိဉ္စာ’’တိ ဝတွာ အန္တောဘာဇနေ ဗဟုံ ပဂ္ဃရာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဆိဒ္ဒံ ပိဓာယ သီဃံ ပူရေတွာ ဒေတိ. သိခါဘေဒေါ တိလတဏ္ဍုလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော သဏိကံ သိခံ ဥဿာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဝေဂေန သိခံ ဘိန္ဒန္တော ဒေတိ. ရဇ္ဇုဘေဒေါ ခေတ္တဝတ္ထုမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. လဉ္ဇံ အလဘန္တာ ဟိ ခေတ္တံ အမဟန္တံ မဟန္တံ ကတွာ မိနန္တိ.

මානකූටය (මිනුම්වලින් රැවටීම) හෘදයභේද, ශිඛාභේද සහ රජ්ජුභේද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි හෘදයභේදය ගිතෙල්, තෙල් ආදිය මිනීමේදී සිදු වේ. ඒවා ගන්නා විට, පතුලේ සිදුරක් ඇති මිනුම් භාජනයකින් 'සෙමින් වත් කරන්න' යැයි කියා, තමාගේ භාජනය තුළට විශාල ප්‍රමාණයක් වැගිරෙන්නට සලස්වා ගනියි. අනුන්ට දෙන විට සිදුර වසා ඉක්මනින් පුරවා දෙයි. ශිඛාභේදය තල, සහල් ආදිය මිනීමේදී සිදු වේ. ඒවා ගන්නා විට සෙමින් මිනුම් මට්ටම (කූඩුව) ඉහළට මතු කර ගනියි. දෙන විට වේගයෙන් පුරවා එම මට්ටම බිඳ දමමින් දෙයි. රජ්ජුභේදය ඉඩම් මැනීමේදී සිදු වේ. අල්ලස් නොලැබෙන විට විශාල ඉඩම කුඩා කොටත්, කුඩා ඉඩම විශාල කොටත් මනිති.

၅. ဥက္ကောဋနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. උක්කෝටන සූත්‍ර වර්ණනාව (අල්ලස් ගැනීම පිළිබඳ සූත්‍රයේ විවරණය)

၁၁၆၅. ဥက္ကောဋနာဒီသု ဥက္ကောဋနန္တိ သာမိကေ အဿာမိကေ ကာတုံ လဉ္ဇဂ္ဂဟဏံ. ဝဉ္စနန္တိ တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ ပရေသံ ဝဉ္စနံ. တတြိဒမေကံဝတ္ထု – ဧကော ကိရ လုဒ္ဒကော မိဂဉ္စ မိဂပေါတကဉ္စ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆတိ. တမေကော ဓုတ္တော ‘‘ကိံ, ဘော, မိဂေါ အဂ္ဃတိ, ကိံ မိဂပေါတကော’’တိ?, အာဟ. ‘‘မိဂေါ ဒွေ ကဟာပဏေ, မိဂပေါတကော ဧက’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ကဟာပဏံ ဒတွာ, မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ ထောကံ ဂန္တွာ နိဝတ္တော ‘‘န မေ, ဘော, မိဂပေါတကေန အတ္ထော, မိဂံ မေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. တေန ဟိ ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေဟီတိ. နနု, ဘော, မယာ ပဌမံ ဧကော ကဟာပဏော ဒိန္နောတိ. အာမ ဒိန္နောတိ. ဣမမ္ပိ မိဂပေါတကံ ဂဏှ, ဧဝံ သော စ ကဟာပဏော, အယဉ္စ ကဟာပဏဂ္ဃနကော မိဂပေါတကောတိ ဒွေ ကဟာပဏာ ဘဝိဿန္တီတိ. သော ‘‘ကာရဏံ ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ မိဂံ အဒါသီတိ.

1165. උක්කෝටනය යනු සැබෑ හිමිකරු අහිමිකරු කිරීම සඳහා අල්ලස් ගැනීමයි. වංචාව යනු විවිධ උපක්‍රමවලින් අනුන් රැවටීමයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් මේ කථාව තිබේ: එක් වැද්දෙක් විශාල මුවෙකු සහ මුව පැටවෙකු රැගෙන එයි. එක් කපටියෙක් 'මිතුර, මුවාගේ මිල කීයද? මුව පැටවාගේ මිල කීයද?' යැයි ඇසීය. 'මුවා කහවණු දෙකකි, මුව පැටවා එකකි' යැයි කී කල, කහවණුවක් දී මුව පැටවා ගෙන ස්වල්ප දුරක් ගොස් නැවත හැරී විත්, 'මිතුර, මට මුව පැටවාගෙන් වැඩක් නැත, මට මුවා දෙන්න' යැයි කීය. 'එසේ නම් කහවණු දෙකක් දෙන්න' යැයි වැද්දා කීවිට, 'මිතුර, මම කලින් එක් කහවණුවක් දුන්නා නේද?' යැයි කීය. 'එසේය, දුන්නා' යැයි වැද්දා කීවිට, 'එසේ නම් මේ මුව පැටවාත් ගන්න, එවිට ඔබ ළඟ ඇති ඒ කහවණුවත්, කහවණුවක් වටිනා මේ මුව පැටවාත් යන දෙකම එකතු වූ විට කහවණු දෙකක් වේ' යැයි කීය. ඔහු නිවැරදි දෙයක් පවසන්නේ යැයි සිතා වැද්දා මුව පැටවා ගෙන මුවා ඔහුට දුන්නේය.

နိကတီတိ ယောဂဝသေန ဝါ မာယာဝသေန ဝါ အပါမင်္ဂံ ပါမင်္ဂန္တိ အမဏိံ မဏိန္တိ, အသုဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏန္တိ ကတွာ ပတိရူပကေန ဝဉ္စနံ. သာစိယောဂေါတိ ကုဋိလယောဂေါ. ဧတေသံယေဝ ဥက္ကောဋနာဒီနမေတံ နာမံ. တသ္မာ ဥက္ကောဋနသာစိယောဂါ ဝဉ္စနသာစိယောဂါ နိကတိသာစိယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေစိ အညံ ဒဿေတွာ အညဿ ပရိဝတ္တနံ သာစိယောဂေါတိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ဝဉ္စနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ.

නිකති යනු යම් යම් පයෝගයන්ගෙන් හෝ මායාවෙන් ආභරණ නොවන දෙයක් ආභරණයක් ලෙසත්, මැණික් නොවන දෙයක් මැණිකක් ලෙසත්, රන් නොවන දෙයක් රන් ලෙසත් පෙන්වා ව්‍යාජ දෙයකින් රැවටීමයි. සාචියෝගය යනු වංක ප්‍රයෝගයයි. එය මේ උක්කෝටනාදියටම නමකි. එබැවින් මෙහි උක්කෝටන සාචියෝගය, වංචන සාචියෝගය, නිකති සාචියෝගය ලෙස අර්ථය දැක්විය යුතුය. ඇතැම්හු එකක් පෙන්වා තවකක් මාරු කිරීම සාචියෝගය යැයි කියති. එය වංචාවටම ඇතුළත් වේ.

၆-၁၁. ဆေဒနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-11. ඡේදන සූත්‍රාදී වර්ණනාව (කපා දැමීම් ආදිය පිළිබඳ විවරණය)

၁၁၆၆-၇၁. ဆေဒနာဒီသု [Pg.339] ဆေဒနန္တိ ဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိ. ဝဓောတိ မရဏံ. ဗန္ဓောတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ ဗန္ဓနံ. ဝိပရာမောသောတိ ဟိမဝိပရာမောသော, ဂုမ္ဗဝိပရာမောသောတိ ဒုဝိဓော. ယံ ဟိမပါတသမယေ ဟိမေန ပဋိစ္ဆန္နာ ဟုတွာ မဂ္ဂပဋိပန္နံ ဇနံ မုသန္တိ, အယံ ဟိမဝိပရာမောသော. ယံ ဂုမ္ဗာဒိပဋိစ္ဆန္နာ မုသန္တိ, အယံ ဂုမ္ဗဝိပရာမောသော.

1166-71. ඡේදන ආදියේදී ඡේදනය යනු අත් පා ආදිය කපා දැමීමයි. වධය යනු මැරීමයි. බන්ධනය යනු ලණුවලින් බැඳීමයි. විපරාමෝසය යනු මීදුමෙන් වැසී මංකොල්ලකෑම (හිම විපරාමෝසය) සහ පඳුරුවල සැඟවී මංකොල්ලකෑම (ගුම්බ විපරාමෝසය) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. හිම වැටෙන කාලයේදී හිමෙන් වැසී ගොස් මගී ජනයා මංකොල්ලකෑම හිම විපරාමෝසයයි. පඳුරු ආදියේ සැඟවී මංකොල්ලකෑම ගුම්බ විපරාමෝසයයි.

အာလောပေါ ဝုစ္စတိ ဂါမနိဂမာဒီနံ ဝိလောပကရဏံ. သဟသာကာရောတိ သာဟသကိရိယာ, ဂေဟံ ပဝိသိတွာ, မနုဿာနံ ဥရေ သတ္ထံ ဌပေတွာ, ဣစ္ဆိတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတသ္မာ ဆေဒနဝဓဗန္ဓနဝိပရာမောသအာလောပသဟသာကာရာ ပဋိဝိရတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

ආලෝපය යනු ගම් නියම්ගම් ආදිය කොල්ලකෑමයි. සහසාකාරය යනු සාහසික ක්‍රියාවයි, එනම් ගෙවල්වලට වැදී මිනිසුන්ගේ පපුවට ආයුධ තබා තමන්ට අවශ්‍ය බඩු භාණ්ඩ උදුරා ගැනීමයි. මෙලෙස මේ ඡේදන, වධ, බන්ධන, විපරාමෝස, ආලෝප සහ සහසාකාරයන්ගෙන් ඔවුහු වැළකී සිටිති. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

အာမကဓညပေယျာလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආමකධාන්‍ය පෙයියාල වර්ණනාව නිම විය.

ဣတိ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මෙසේ සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිම විය.

နိဂမနကထာ

නිගමන කථාව

ဧတ္တာဝတာ [Pg.340] ဟိ –

මේ තාක් කල් -

‘‘ဗဟုကာရဿ ယတီနံ ဝိပဿနာစာရနိပုဏဗုဒ္ဓီနံ,သံယုတ္တဝရနိကာယဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ.

විදර්ශනා මාර්ගයෙහි දක්ෂ බුද්ධියක් ඇති, මහත් උපකාරී වූ යතීන්ද්‍රයන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් උතුම් සංයුත්ත නිකායෙහි අර්ථ වර්ණනාව සිදු කරනු පිණිස,

‘‘သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိမာသိသမာနေန ယာ မယာ;

နိပုဏာ အဋ္ဌကထာ အာရဒ္ဓါ သာရတ္ထပကာသိနီ နာမ.

සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පතන්නා වූ මා විසින් සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ යම් ඉතා සියුම් අටුවාවක් ආරම්භ කරන ලද්දේ ද,

‘‘သာ ဟိ မဟာအဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ နိဋ္ဌိတာ ဧသာ;

အဋ္ဌသတ္တတိမတ္တာယ ပါဠိယာ ဘာဏဝါရေဟိ.

එම අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන, භාණවාර අසූ අටක (78 ක් පමණ වූ) පාලි ප්‍රමාණයකින් නිම කරන ලදී.

‘‘ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါပိ ဘာဏဝါရေဟိ;

အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထာယ အာဂမာနံ ကတော ယသ္မာ.

භාණවාර පනස් නවයක් (59) පමණ වූ විසුද්ධිමාර්ගය ද, නිකාය ග්‍රන්ථයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මා විසින් කරන ලදී.

‘‘တသ္မာ တေန သဟာယံ အဋ္ဌကထာ ဘာဏဝါရဂဏနာယ;

ထောကေန အပရိပူရံ သတ္တတိံသသတံ ဟောတိ.

එබැවින් එම විසුද්ධිමාර්ගය ද සමඟින් මේ අටුවාව භාණවාර ගණනින් ගත් කල, එක්සිය තිස් හතක් (137) පමණ වේ.

‘‘သတ္တတိံသာဓိကသတ-ပရိမာဏံ ဘာဏဝါရတော ဧဝံ;

သမယံ ပကာသယန္တိံ မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ.

මෙසේ භාණවාර එකසිය තිස් හතක ප්‍රමාණයකින් යුක්තව, මහා විහාරවාසී ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ දර්ශනය ප්‍රකාශ කරමින්,

‘‘မူလဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ မယာ ဣမံ ကရောန္တေန;

ယံ ပုညမုပစိတံ တေန ဟောတု သဗ္ဗော သုခီ လောကော.

මූල අටුවාවෙහි සාරය ගෙන මා විසින් මෙය සිදු කිරීමෙන් යම් පිනක් රැස් කරන ලද්දේ ද, එම පිනෙන් මුළු ලෝකයාම සුවපත් වේවා!

‘‘ဧတိဿာ ကရဏတ္ထံ ထေရေန ဘဒန္တဇောတိပါလေန;

သုစိသီလေန သုဘာသိတဿ ပကာသယန္တဉာဏေန.

මෙම අටුවාව කරනු පිණිස, පිරිසිදු සීලයක් ඇති, සුභාෂිත ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ඥානයෙන් යුත් භදන්ත ජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේ විසින්,

‘‘သာသနဝိဘူတိကာမေန ယာစမာနေန မံ သုဘဂုဏေန;

ယံ သမဓိဂတံ ပုညံ တေနာပိ ဇနော သုခီ ဘဝတူ’’တိ.

ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පතා මාගෙන් අයැද සිටින ලදී. ඒ පිනෙන් ද සියලු ජනයා සුවපත් වෙත්වා!

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပ္ပဋိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟဏသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထုသာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန မဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါပရိဝါရေ ဆဠဘိညာဒိပ္ပဘေဒဂုဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ [Pg.341] သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ ထေရာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန ဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ နာမ သံယုတ္တနိကာယဋ္ဌကထာ.

පරම පිරිසිදු ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි, වීර්යයෙන් අලංකෘත වූ, සීල, ආචාර, සෘජු බව හා මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයකින් යුක්ත වූ, ස්වකීය දර්ශනය මෙන්ම අන්‍ය මතයන් නමැති ඝන වනාන්තරයට බැස අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වූ, ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ, අටුවා සහිත වූ තිපිටක පර්යාප්ති ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත් ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයෙන් යුක්ත වූ, මහා වෛයාකරණික වූ, ශබ්ද උච්චාරණ ස්ථානයන්ගේ මනා පිහිටීමෙන් හටගත් සුවසේ නිකුත් වන්නා වූ ද මධුර වූ ද උදාර වූ ද වචන ලාලිත්‍යයෙන් යුක්ත වූ, යුක්ති සහගතව හා නිදහස්ව කරුණු පවසන සුලු වූ, වාදීන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මහා කවියෙකු වූ, ප්‍රභේදවත් වූ පටිසම්භිදාවන්ගෙන් පිරිවරන ලද, ෂඩභිඥා ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් විභූෂිත වූ, උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මැනවින් පිහිටි බුද්ධිය ඇති, මහා විහාරවාසී තේර පරම්පරාවට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වංශයට අලංකාරයක් බඳු වූ, විපුල වූ ද පිරිසිදු වූ ද බුද්ධියෙන් යුක්ත වූ, ගුරුවරුන් විසින් 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමය තබන ලද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් මෙම 'සාරත්ථප්පකාසිනී' නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාව සම්පාදනය කරන ලදී.

‘‘တာဝ တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ;

ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ သီလဝိသုဒ္ဓိယာ.

ලෝකයෙන් එතෙර වනු කැමති කුලපුත්‍රයන්ට සීල විසුද්ධියෙහි මාර්ගය පෙන්වා දෙමින්, මෙය ලෝකයෙහි පවතීවා.

‘‘ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော;

လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနော’’တိ.

පිරිසිදු සිත් ඇති, අටලෝ දහමෙහි කම්පා නොවන, ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, මහා සෘෂී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුද්ධ' යන නාමය පවා ලෝකයෙහි යම් තාක් කල් පවතී ද, (ඒ තාක් කල් මෙය පවතීවා).

သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ နာမ

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ

သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာ သဗ္ဗာကာရေန နိဋ္ဌိတာ.

සංයුත්ත නිකාය අටුවාව සියලු ආකාරයෙන් නිමවන ලදී.