1

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

---

သံယုတ္တနိကာယေ

ក្នុងសំយុត្តនិកាយ

---

မဟာဝဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာ

អដ្ឋកថាមហាវគ្គ

---

၁. မဂ္ဂသံယုတ္တံ

១. មគ្គសំយុត្ត

---

၁. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ

១. អវិជ្ជាវគ្គ

---

၁-၂. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. វណ្ណនាអវិជ្ជាសូត្រជាដើម

---

၁-၂. မဟာဝဂ္ဂဿ [Pg.153] ပဌမေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. သမာပတ္တိယာတိ သမာပဇ္ဇနာယ သဘာဝပဋိလာဘာယ, ဥပ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. အနွဒေဝ အဟိရိကံ အနောတ္တပ္ပန္တိ သာ ပနေသာ ယဒေတံ အလဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိကံ အဟိရိကံ, အဘာယနာကာရသဏ္ဌိတဉ္စ အနောတ္တပ္ပံ, ဧတံ အနုဒေဝ သဟေဝ ဧကတောဝ, န ဝိနာ တေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာဂတဿာတိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတဿ သမန္နာဂတဿ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ အယာထာဝဒိဋ္ဌိ အနိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. ပဟောတီတိ ဟောတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒီသုပိ အယာထာဝအနိယျာနိကဝသေနေဝ မိစ္ဆာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဣမာနိ အဋ္ဌပိ အကုသလဓမ္မသမာပတ္တိယာ မိစ္ဆတ္တအင်္ဂါနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပန န ဧကက္ခဏေ သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, နာနက္ခဏေ လဗ္ဘန္တိ.

១-២. ក្នុងសូត្រទី១ នៃមហាវគ្គ ពាក្យថា pubbaṅgamā (ជាប្រធាន ឬជាអ្នកដើរមុខ) គឺដើរមុខដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យផង ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយប្បច្ច័យផង។ ពាក្យថា samāpattiyā (ដើម្បីសម្រេច) សេចក្តីថា ដើម្បីការចូលទៅសម្រេច ដើម្បីការបានមកវិញនូវសភាវៈរបស់ខ្លួន ឬដើម្បីការកើតឡើង។ ពាក្យថា anvadeva ahirikaṃ anottappaṃ សេចក្តីថា អវិជ្ជាដែលជាប្រធាននៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយតាមដែលបានពោលមកហើយនោះ កាលបើមានអហិរិកៈ គឺសភាវៈដែលមិនខ្ពើមអំពើបាប មានលក្ខណៈមិនអៀនខ្មាស និងអនោតប្បៈ គឺសភាវៈដែលមិនខ្លាចអំពើបាប មានលក្ខណៈមិនតក់ស្លុត ធម៌ទាំងពីរនេះ រមែងកើតឡើងជាមួយគ្នា មិនប្រាសចាកគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា avijjāgatassa សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលដែលចូលទៅជិត ឬប្រកបដោយអវិជ្ជា។ ពាក្យថា micchādiṭṭhi គឺការយល់ឃើញមិនពិតប្រាកដ ការយល់ឃើញដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។ ពាក្យថា pahoti គឺកើតឡើង ឬមានឡើង។ សូម្បីតែក្នុងមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម ក៏គប្បីដឹងនូវសភាវៈខុស (មិច្ឆាភាព) ដោយអំណាចនៃសភាវៈមិនពិតប្រាកដ និងមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំង ៨ នេះ ឈ្មោះថា មិច្ឆត្តអង្គ (អង្គនៃសភាវៈខុស) ដើម្បីការសម្រេចនូវអកុសលធម៌។ ប៉ុន្តែ អង្គទាំងនោះ មិនមែនបានទាំងអស់ក្នុងខណៈតែមួយនោះទេ គឺរមែងបានក្នុងខណៈផ្សេងៗគ្នា។

---

ကထံ? ယဒါ ဟိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တံ ကာယဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော မိစ္ဆာဝါယာမော မိစ္ဆာသတိ မိစ္ဆာသမာဓိ [Pg.154] မိစ္ဆာကမ္မန္တောတိ ဆ အင်္ဂါနိ ဟောန္တိ. ယဒါ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တံ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝဇ္ဇာနိ ပဉ္စ. ယဒါ တာနေဝ ဒွေ ဝစီဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ, တဒါ မိစ္ဆာကမ္မန္တဋ္ဌာနေ မိစ္ဆာဝါစာယ သဒ္ဓိံ တာနေဝ ဆ ဝါ ပဉ္စ ဝါ. အယံ အာဇီဝေါ နာမ ကုပ္ပမာနော ကာယဝစီဒွါရေသုယေဝ အညတရသ္မိံ ကုပ္ပတိ, န မနောဒွါရေ. တသ္မာ ယဒါ အာဇီဝသီသေန တာနေဝ စိတ္တာနိ ကာယဝစီဝိညတ္တိယော သမုဋ္ဌာပေန္တိ, တဒါ ကာယကမ္မံ မိစ္ဆာဇီဝေါ နာမ ဟောတိ, တထာ ဝစီကမ္မန္တိ မိစ္ဆာဇီဝဿ ဝသေန တာနေဝ ဆ ဝါ ပဉ္စ ဝါ. ယဒါ ပန ဝိညတ္တိံ အသမုဋ္ဌာပေတွာ တာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမိစ္ဆာသင်္ကပ္ပမိစ္ဆာဝါယာမမိစ္ဆာသတိမိစ္ဆာသမာဓိဝသေန ပဉ္စ ဝါ, မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာဒိဝသေန စတ္တာရိ ဝါ ဟောန္တီတိ ဧဝံ န ဧကက္ခဏေ သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, နာနက္ခဏေ လဗ္ဘန္တီတိ.

តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ក្នុងកាលណា ចិត្តដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិ កើតឡើងញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យតាំងឡើង ក្នុងកាលនោះ អង្គ ៦ គឺ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បៈ មិច្ឆាវាយាមៈ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធិ និងមិច្ឆាកម្មន្តៈ រមែងមាន។ ក្នុងកាលណា ចិត្តប្រាសចាកទិដ្ឋិ កើតឡើង ក្នុងកាលនោះ អង្គ ៥ វៀរលែងតែមិច្ឆាទិដ្ឋិ រមែងមាន។ ក្នុងកាលណា ចិត្តទាំងពីរនោះឯង ញ៉ាំងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យតាំងឡើង ក្នុងកាលនោះ ក្នុងឋានៈនៃមិច្ឆាកម្មន្តៈ រួមជាមួយមិច្ឆាវាចា អង្គ ៦ នោះឯង ឬអង្គ ៥ នោះឯង រមែងមាន។ ឯអាជីវៈនេះ កាលបើខូចខាត រមែងខូចខាតក្នុងទ្វារណាមួយ គឺកាយទ្វារ ឬវចីទ្វារប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងមនោទ្វារឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងកាលណា ចិត្តទាំងនោះឯង ញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិ និងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យតាំងឡើង ដោយជាប្រធាននៃអាជីវៈ ក្នុងកាលនោះ កាយកម្ម ឈ្មោះថា មិច្ឆាអាជីវៈ វចីកម្ម ក៏ដូច្នោះដែរ ឈ្មោះថា មិច្ឆាអាជីវៈ ដោយអំណាចនៃមិច្ឆាអាជីវៈ អង្គ ៦ នោះឯង ឬអង្គ ៥ នោះឯង រមែងមាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលណា ចិត្តទាំងនោះកើតឡើង ដោយមិនញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឲ្យតាំងឡើង ក្នុងកាលនោះ អង្គ ៥ ដោយអំណាចនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បៈ មិច្ឆាវាយាមៈ មិច្ឆាសតិ និងមិច្ឆាសមាធិ ឬអង្គ ៤ ដោយអំណាចនៃមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម រមែងមាន ដូចនេះ អង្គទាំងអស់ មិនមែនបានក្នុងខណៈតែមួយនោះទេ គឺរមែងបានក្នុងខណៈផ្សេងៗគ្នា។

---

သုက္ကပက္ခေ ဝိဇ္ဇာတိ ကမ္မဿကတဉာဏံ. ဣဟာပိ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စာတိ ဒွီဟာကာရေဟိ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဟိရောတ္တပ္ပန္တိ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. တတ္ထ လဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘာယနာကာရသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တောဝ. ဝိဇ္ဇာဂတဿာတိ ဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတဿ သမန္နာဂတဿ. ဝိဒ္ဒသုနောတိ ဝိဒုနော ပဏ္ဍိတဿ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ယာထာဝဒိဋ္ဌိ နိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. သမ္မာကမ္မန္တာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ကုသလဓမ္မသမာပတ္တိယာ ဣမာနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ဟောန္တိ, တာနိ လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ န ဧကတော သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ, လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ပန လဗ္ဘန္တိ. တာနိ စ ခေါ ပဌမဇ္ဈာနိကမဂ္ဂေ, ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒီသု ပန သမ္မာသင်္ကပ္ပဝဇ္ဇာနိ သတ္တေဝ ဟောန္တိ.

ក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ពាក្យថា vijjā (វិជ្ជា) គឺកម្មស្សកតាញាណ។ សូម្បីតែក្នុងសុក្កបក្ខនេះ ភាពជាប្រធាននៃវិជ្ជា គប្បីដឹងដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យផង ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយប្បច្ច័យផង។ ពាក្យថា hirottappaṃ គឺហិរិ និងឱតប្បៈ។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ ហិរិ មានលក្ខណៈតាំងនៅក្នុងការខ្ពើមអំពើបាប ឱតប្បៈ មានលក្ខណៈតាំងនៅក្នុងការខ្លាចអំពើបាប។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ឯសេចក្តីពិស្តារ ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា vijjāgatassa សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលដែលចូលទៅជិត ឬប្រកបដោយវិជ្ជា។ ពាក្យថា viddasunoti គឺដល់អ្នកដឹង ឬដល់បណ្ឌិត។ ពាក្យថា sammādiṭṭhi គឺការយល់ឃើញត្រូវតាមពិត ការយល់ឃើញដែលនាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។ សូម្បីតែក្នុងសម្មាកម្មន្តៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ធម៌ទាំង ៨ នេះ ឈ្មោះថា សម្មត្តអង្គ ដើម្បីការសម្រេចនូវកុសលធម៌ អង្គទាំងនោះ មិនមែនបានទាំងអស់ជាមួយគ្នាក្នុងខណៈនៃលោកិយមគ្គនោះទេ ប៉ុន្តែរមែងបានក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ។ ហើយអង្គទាំងនោះ រមែងបានក្នុងបឋមជ្ឈានមគ្គ តែក្នុងទុតិយជ្ឈានមគ្គជាដើម រមែងមានតែអង្គ ៧ ប៉ុណ្ណោះ វៀរលែងតែសម្មាសង្កប្បៈ។

---

တတ္ထ ယော ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘ယသ္မာ မဇ္ဈိမနိကာယမှိ မဟာသဠာယတနိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၄၃၁) ‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌိ, သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ယော တထာဘူတဿ, သင်္ကပ္ပော, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော. ယော တထာဘူတဿ ဝါယာမော, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာဝါယာမော. ယာ တထာဘူတဿ သတိ, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသတိ. ယော တထာဘူတဿ သမာဓိ, သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသမာဓိ. ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ အာဇီဝေါ စ သုပရိသုဒ္ဓေါ’တိ ဝုတ္တံ တသ္မာ ပဉ္စင်္ဂိကောပိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ သော ဝတ္တဗ္ဗော – တသ္မိံယေဝ သုတ္တေ ‘‘ဧဝမဿာယံ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဣဒံ ကသ္မာ န ပဿသိ[Pg.155]? ယံ ပနေတံ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓဘာဝဒဿနတ္ထံ. ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ကာယကမ္မာဒီနိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ အတိပရိသုဒ္ဓါနိ ဟောန္တီတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော.

ក្នុងសេចក្តីនោះ បើបុគ្គលណាមួយ និយាយយ៉ាងនេះថា «ព្រោះហេតុតែក្នុងមហាសឡាយតនិកសូត្រ នៃមជ្ឈិមនិកាយ មានពោលទុកថា 'ការយល់ឃើញរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងតាមពិតយ៉ាងណា ការយល់ឃើញនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្មាទិដ្ឋិ។ តម្រិះរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងតាមពិតយ៉ាងណា តម្រិះនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្មាសង្កប្បៈ។ ព្យាយាមរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងតាមពិតយ៉ាងណា ព្យាយាមនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្មាវាយាមៈ។ សតិរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងតាមពិតយ៉ាងណា សតិសេចក្តីរលឹកនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្មាសតិ។ សមាធិរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងតាមពិតយ៉ាងណា សមាធិនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្មាសមាធិ។ ក៏ប៉ុន្តែ កាយកម្ម វចីកម្ម និងអាជីវៈរបស់បុគ្គលនោះ ស្អាតបរិសុទ្ធល្អតាំងពីមុនមកម៉្លេះ' ហេតុនោះ លោកុត្តរមគ្គ សូម្បីតែមានអង្គ ៥ ក៏មានបាន» បុគ្គលនោះ គួរត្រូវបានពោលតបថា— ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនមើលពាក្យក្នុងសូត្រនោះដដែលនោះថា "មគ្គដ៏ប្រសើរមានអង្គ ៨ នេះ របស់បុគ្គលនោះ រមែងដល់នូវការពេញលេញដោយការចម្រើន យ៉ាងនេះឯង"? ចំណែកឯពាក្យដែលពោលថា "pubbeva kho panassa" (កាយកម្ម... ស្អាតបរិសុទ្ធល្អតាំងពីមុនមកម៉្លេះ) នោះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធ តាំងពីថ្ងៃបួសមក។ ព្រោះថា កាយកម្មជាដើម ដែលស្អាតបរិសុទ្ធតាំងពីថ្ងៃបួសមក រមែងស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែងក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញទុក។

---

ယမ္ပိ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၁၂), တံ ဧကံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မိဉှိ ကာလေ မိစ္ဆာကမ္မန္တံ ပဟာယ သမ္မာကမ္မန္တံ ပူရေတိ, တသ္မိံ ကာလေ မိစ္ဆာဝါစာ ဝါ မိစ္ဆာဇီဝေါ ဝါ န ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိ သင်္ကပ္ပော ဝါယာမော သတိ သမာဓီတိ ဣမေသုယေဝ ပဉ္စသု ကာရကင်္ဂေသု သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတိ. ဝိရတိဝသေန ဟိ သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတိ နာမ. သမ္မာဝါစာသမ္မာအာဇီဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဣမံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ စ ပဉ္စေဝ ဟောန္တိ, ဝိရတိ ပန အနိယတာ. တသ္မာ ‘‘ဆအင်္ဂိကော’’တိ အဝတွာ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော’’တွေဝ ဝုတ္တံ. ‘‘ယာ စ, ဘိက္ခဝေ, အရိယစိတ္တဿ အနာသဝစိတ္တဿ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိနော အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝယတော တီဟိ ကာယဒုစ္စရိတေဟိ အာရတိ ဝိရတိ ပဋိဝိရတိ ဝေရမဏီ အကိရိယာ အကရဏံ, အယံ ဘိက္ခဝေ သမ္မာကမ္မန္တော အရိယော အနာသဝေါ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၉). ဧဝံ ပန မဟာစတ္တာလီသကသုတ္တာဒီသု အနေကေသု သုတ္တေသု သမ္မာကမ္မန္တာဒီနဉ္စ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အင်္ဂဘာဝသိဒ္ဓိတော အဋ္ဌင်္ဂိကောဝ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အယံ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကောဝ ကထိတော. ဒုတိယံ ကောသလသံယုတ္တေ ဝုတ္တမေဝ.

សូម្បីតែពាក្យដែលពោលទុកក្នុងអភិធម្មថា "ក្នុងសម័យនោះ មគ្គមានអង្គ ៥ រមែងមាន" នោះ ក៏ទ្រង់ពោលដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចផ្សេងគ្នាម្យ៉ាង។ ព្រោះថា ក្នុងកាលណា បុគ្គលលះបង់មិច្ឆាកម្មន្តៈ ហើយបំពេញសម្មាកម្មន្តៈ ក្នុងកាលនោះ មិច្ឆាវាចា ឬមិច្ឆាអាជីវៈ មិនមានឡើយ សម្មាកម្មន្តៈ រមែងពេញលេញក្នុងកាលដែលមានការកតអង្គទាំង ៥ នេះឯង គឺ ទិដ្ឋិ សង្កប្បៈ វាយាមៈ សតិ សមាធិ។ ព្រោះថា សម្មាកម្មន្តៈ ឈ្មោះថាពេញលេញ ដោយអំណាចនៃវីរតិ (ការវៀរចាក)។ សូម្បីក្នុងសម្មាវាចា និងសម្មាអាជីវៈ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ទ្រង់ពោលយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចផ្សេងគ្នានេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងខណៈនៃលោកិយមគ្គ រមែងមានតែអង្គ ៥ ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯវីរតិ មិនទៀងទាត់ឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបមិនពោលថា "មានអង្គ ៦" គឺពោលថា "មានអង្គ ៥" ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការវៀរ ការវៀរស្រឡះ ការវៀរចំពោះ ការជៀសវាង ការមិនធ្វើ ការមិនប្រព្រឹត្ត នូវកាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង របស់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តដ៏ប្រសើរ មានចិត្តមិនមានអាសវៈ ជាអ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គ កំពុងចម្រើននូវអរិយមគ្គ នេះឈ្មោះថា សម្មាកម្មន្តៈ ដ៏ប្រសើរ មិនមានអាសវៈ ជាលោកុត្តរមគ្គ"។ គប្បីដឹងថា លោកុត្តរមគ្គ រមែងមានអង្គ ៨ ប៉ុណ្ណោះ ដោយការសម្រេចនូវភាពជាអង្គនៃលោកុត្តរមគ្គ របស់សម្មាកម្មន្តៈជាដើម ក្នុងសូត្រជាច្រើន មានមហាចត្តាលីសកសូត្រជាដើម យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ មគ្គមានអង្គ ៨ នេះ ទ្រង់សម្តែងដោយលាយឡំគ្នានូវលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។ សូត្រទី២ ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងកោសលសំយុត្ត។

---

၃. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. វណ្ណនាសារីបុត្តសូត្រ

---

၃. တတိယေ သကလမိဒံ ဘန္တေတိ အာနန္ဒတ္ထေရော သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ အပ္ပတ္တတာယ သကလမ္ပိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန လဗ္ဘတီတိ န အညာသိ, ဓမ္မသေနာပတိ ပန သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကေ ဌိတတ္တာ အညာသိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. တေနေဝဿ ဘဂဝါ သာဓု သာဓူတိ သာဓုကာရမဒါသိ.

៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា sakalamidaṃ bhante សេចក្តីថា ព្រះអានន្ទត្ថេរ ព្រោះតែលោកមិនទាន់ដល់នូវកំពូលនៃសាវកបារមីញាណ ទើបមិនដឹងថា មគ្គព្រហ្មចរិយៈទាំងអស់ គប្បីបានដោយការអាស្រ័យនូវកល្យាណមិត្តឡើយ ចំណែកឯព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្ត) ព្រោះតែលោកស្ថិតនៅលើកំពូលនៃសាវកបារមីញាណ ទើបដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគ ទើបទ្រង់ប្រទានសាធុការដល់លោកថា "សាធុ សាធុ"។

---

၄. ဇာဏုဿောဏိဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. វណ្ណនាជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសូត្រ

---

၄. စတုတ္ထေ [Pg.156] သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာတိ သကလသေတေန စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေန. သော ကိရ သဗ္ဗော သစက္ကပဉ္ဇရကုဗ္ဗရော ရဇတပရိက္ခိတ္တော ဟောတိ. ရထော စ နာမေသ ဒုဝိဓော ဟောတိ – ယောဓရထော, အလင်္ကာရရထောတိ. တတ္ထ ယောဓရထော စတုရဿသဏ္ဌာနော ဟောတိ နာတိမဟာ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ဇနာနံ ဂဟဏသမတ္ထော. အလင်္ကာရရထော မဟာ ဟောတိ ဒီဃတော ဒီဃော ပုထုလတော ပုထုလော စ, တတ္ထ ဆတ္တဂ္ဂါဟကော ဝါလဗီဇနိဂ္ဂါဟကော တာလဝဏ္ဋဂ္ဂါဟကောတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ သုခေနေဝ ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝါ သက္ကောန္တိ. အယမ္ပိ အလင်္ကာရရထောယေဝ.

៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា sabbasetena vaḷavābhirathena សេចក្តីថា ដោយរថដែលទឹមដោយសេះញី ៤ ដែលមានពណ៌សសុទ្ធ។ ឮថា រថនោះទាំងអស់ ព្រមទាំងកង់ គ្រោងរថ និងនឹម ត្រូវបានស្រោបដោយប្រាក់។ ម្យ៉ាងទៀត រថនេះមាន ២ យ៉ាង គឺ យុទ្ធរថ (រថចម្បាំង) និងអលង្ការរថ (រថសម្រាប់លម្អ)។ ក្នុងរថទាំងពីរនោះ យុទ្ធរថ មានសណ្ឋានជាចតុកោណ មិនធំពេកទេ អាចផ្ទុកមនុស្សបាន ២ ឬ ៣ នាក់។ ចំណែកឯអលង្ការរថ មានទំហំធំ បណ្តោយក៏វែង ទទឹងក៏ធំទូលាយ ក្នុងរថនោះ មនុស្ស ៨ នាក់ ឬ ១០ នាក់ មានអ្នកកាន់ឆត្រ អ្នកកាន់ផ្លិតវាលវីជនី (ផ្លិតរោមសត្វ) និងអ្នកកាន់ផ្លិតស្លឹករឹតជាដើម អាចឈរ អាចអង្គុយ ឬអាចដេកបានដោយស្រួល។ រថរបស់ព្រាហ្មណ៍នេះ ក៏ជាអលង្ការរថដែរ។

---

သေတာ သုဒံ အဿာတိ တာ ဝဠဝါ ပကတိယာ သေတဝဏ္ဏာဝ. သေတာလင်္ကာရာတိ ပသာဓနံ တာသံ ရဇတမယံ အဟောသိ. သေတော ရထောတိ ရထောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ရဇတပရိက္ခိတ္တတ္တာ တတ္ထ တတ္ထ ဒန္တကမ္မခစိတတ္တာ စ သေတောဝ. သေတပရိဝါရောတိ ယထာ အညေ ရထာ သီဟစမ္မပရိဝါရာပိ ဟောန္တိ, ဗျဂ္ဃစမ္မပရိဝါရာပိ ပဏ္ဍုကမ္ဗလပရိဝါရာပိ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဧသ. ဧသ ပန ဃနဒုကူလေန ပရိဝါရိတော အဟောသိ. သေတာ ရသ္မိယောတိ ရသ္မိယောပိ ရဇတပနာဠိသုပရိက္ခိတ္တာ. သေတာ ပတောဒလဋ္ဌီတိ ပတောဒလဋ္ဌိပိ ရဇတပရိက္ခိတ္တာ.

ពាក្យថា setā sudaṃ assā សេចក្តីថា សេះញីទាំងឡាយនោះ មានពណ៌សដោយប្រក្រតី។ ពាក្យថា setālaṅkārā សេចក្តីថា គ្រឿងលម្អរបស់សេះទាំងនោះ ធ្វើដោយប្រាក់។ ពាក្យថា seto ratho សេចក្តីថា សូម្បីតែរថ ក៏មានពណ៌សដែរ ព្រោះតែស្រោបដោយប្រាក់ និងឆ្លាក់លម្អដោយភ្លុកដំរីក្នុងទីនោះៗ តាមវិធីដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា setaparivāro សេចក្តីថា រថដទៃទៀត តែងមានស្បែកសិង្ហជាគ្រឿងព័ទ្ធជុំវិញខ្លះ មានស្បែកខ្លាធំជាគ្រឿងព័ទ្ធជុំវិញខ្លះ មានសំពត់កម្ពលក្រហមជាគ្រឿងព័ទ្ធជុំវិញខ្លះ តែរថនេះមិនមែនដូច្នោះទេ។ រថនេះ ត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់ឌុកូឡាដ៏ក្រាស់ពណ៌ស។ ពាក្យថា setā rasmiyo សេចក្តីថា សូម្បីតែខ្សែបង្ហៀរទាំងឡាយ ក៏ស្រោបដោយបំពង់ប្រាក់ដែរ។ ពាក្យថា setā patodalaṭṭhi សេចក្តីថា សូម្បីតែដំបងជំពុះ (រំពាត់) ក៏ស្រោបដោយប្រាក់ដែរ។

---

သေတံ ဆတ္တန္တိ ရထမဇ္ဈေ ဥဿာပိတဆတ္တမ္ပိ သေတမေဝ အဟောသိ. သေတံ ဥဏှီသန္တိ အဋ္ဌင်္ဂုလဝိတ္ထာရော ရဇတမယော ဥဏှီသပဋ္ဋော သေတော. သေတာနိ ဝတ္ထာနီတိ ဝတ္ထာနိပိ သေတာနိ ဖေဏပုဉ္ဇဝဏ္ဏာနိ. တေသု နိဝါသနံ ပဉ္စသတဂ္ဃနကံ, ဥတ္တရာသင်္ဂေါ သဟဿဂ္ဃနကော. သေတာ ဥပါဟနာတိ ဥပါဟနာ နာမ မဂ္ဂါရုဠှဿ ဝါ ဟောန္တိ အဋဝိံ ဝါ ပဝိသန္တဿ. အယံ ပန ရထံ အဘိရုဠှော, တေနဿ တဒနုစ္ဆဝိကော ရဇတပဋိသေဝိတော ပါဒါလင်္ကာရော နာမ ဧသ ဧဝံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေတာယ သုဒံ ဝါလဗီဇနိယာတိ ဖလိကမယဒဏ္ဍာယ သေတစမရဝါလဗီဇနိယာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတ္တကမေဝဿ သေတံ အဟောသိ, သော ပန ဗြာဟ္မဏော သေတဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိ, သေတမာလံ ပိဠန္ဓိ, ဒသသု အင်္ဂုလီသု အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာ ကဏ္ဏေသု ကုဏ္ဍလာနီတိ ဧဝမာဒိ အလင်္ကာရောပိဿ ရဇတမယောဝ အဟောသိ[Pg.157]. ပရိဝါရဗြာဟ္မဏာပိဿ ဒသသဟဿမတ္တာ တထေဝ သေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ အဟေသုံ.

ពាក្យថា setaṃ chattaṃ សេចក្តីថា ឆត្រដែលគេលើកឡើងក្នុងកណ្តាលរថ ក៏មានពណ៌សដែរ។ ពាក្យថា setaṃ uṇhīsaṃ សេចក្តីថា ឈ្នួតក្បាល (ក្បាំងក្បាល) ធ្វើដោយប្រាក់ មានទទឹង ៨ ធ្នាប់ មានពណ៌ស។ ពាក្យថា setāni vatthāni សេចក្តីថា សូម្បីតែសំពត់ទាំងឡាយ ក៏មានពណ៌សដូចជាពពុះទឹកដែរ។ ក្នុងសំពត់ទាំងនោះ សំពត់ស្លៀកមានតម្លៃ ៥ រយ (កហាបណៈ) សំពត់ដណ្តប់មានតម្លៃ ១ ពាន់ (កហាបណៈ)។ ពាក្យថា setā upāhanā សេចក្តីថា ធម្មតាទ្រនាប់ជើង រមែងមានដល់អ្នកដើរផ្លូវ ឬអ្នកចូលទៅកាន់ព្រៃ។ ប៉ុន្តែ ព្រាហ្មណ៍នេះ ឡើងជិះរថ ហេតុនោះ គ្រឿងលម្អជើងដែលសមគួរដល់ការជិះរថនោះ ដែលស្រោបដោយប្រាក់ គប្បីដឹងថា លោកហៅថា ទ្រនាប់ជើងស យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា setāya sudaṃ vālabījaniyā សេចក្តីថា ដោយផ្លិតវាលវីជនីធ្វើដោយរោមសត្វចាមរីពណ៌ស មានដងធ្វើដោយកែវផលិក។ មិនមែនមានតែប៉ុណ្ណេះទេដែលមានពណ៌ស សូម្បីតែព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏លាបគ្រឿងក្រអូបពណ៌ស ពាក់កម្រងផ្កាពណ៌ស មានចិញ្ចៀនដៃក្នុងម្រាមដៃទាំង ១០ មានកុណ្ឌល (ទវិចិត្រ) ក្នុងត្រចៀកទាំងពីរ គ្រឿងអលង្ការមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះរបស់លោក សុទ្ធតែធ្វើដោយប្រាក់ទាំងអស់។ សូម្បីតែពួកព្រាហ្មណ៍ជាបរិវាររបស់លោកប្រមាណ ១ ម៉ឺននាក់ ក៏មានសំពត់ គ្រឿងលាប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការពណ៌ស ដូច្នោះដែរ។

---

ယံ ပနေတံ သာဝတ္ထိယာ နိယျာယန္တန္တိ ဝုတ္တံ, တတြာယံ နိယျာယနဝိဘာဝနာ – သော ကိရ ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနံ ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ – ‘‘ဣတော ဧတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရိဿတီ’’တိ ပုရေတရမေဝ ဃောသနာ ကယိရတိ. တံ သုတွာ ယေ နဂရတော န ပက္ကန္တာ, တေ န ပက္ကမန္တိ. ယေပိ ပက္ကန္တာ, တေပိ ‘‘ပုညဝတော သိရိသမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာ’’တိ အာဂစ္ဆန္တိ. ယံ ဒိဝသံ ဗြာဟ္မဏော နဂရံ အနုဝိစရတိ, တဒါ ပါတောဝ နဂရဝီထိယော သမ္မဇ္ဇိတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိတွာ လာဇပဉ္စမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဝိပ္ပကိရိတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပေတွာ ကဒလိယော စ ဓဇေ စ ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဓူပိတဝါသိတံ ကရောန္တိ.

ចំណែកឯពាក្យដែលពោលថា sāvatthiyā niyyāyantaṃ (ចេញចាកក្រុងសាវត្ថី) នោះ មានសេចក្តីពន្យល់អំពីការចេញទៅយ៉ាងនេះថា៖ ឮថា ព្រាហ្មណ៍នោះ តែងធ្វើប្រទក្សិណ (ដើរព័ទ្ធជុំវិញ) ក្រុង ៦ ខែម្តង។ គេតែងវាយគងឃោសនាជាមុនថា "ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ អស់ប្រមាណប៉ុណ្ណេះថ្ងៃ ព្រាហ្មណ៍នឹងធ្វើប្រទក្សិណក្រុង"។ ពួកជនដែលមិនទាន់ចេញទៅក្រៅក្រុង កាលបើបានឮសេចក្តីប្រកាសនោះហើយ ក៏មិនចេញទៅឡើយ។ សូម្បីតែពួកជនដែលចេញទៅហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញ ដោយគិតថា "យើងនឹងមើលនូវសិរីសម្បត្តិរបស់បុគ្គលមានបុណ្យ"។ ក្នុងថ្ងៃដែលព្រាហ្មណ៍ដើរព័ទ្ធជុំវិញក្រុង ពួកជនតែងបោសសម្អាតវិថីក្នុងក្រុងតាំងពីព្រលឹម រោយខ្សាច់ រាយផ្កាមានលាជជាទី ៥ តម្កល់ក្អមទឹកពេញ លើកដើមចេក និងទង់ជ័យទាំងឡាយ ធ្វើក្រុងទាំងមូលឲ្យមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ដោយផ្សែងអប់។

---

ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ သီသံ နှာယိတွာ ပုရေဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ သေတဝတ္ထာဒီဟိ အတ္တာနံ အလင်္ကရိတွာ ပါသာဒါ ဩရုယှ ရထံ အဘိရုဟတိ. အထ နံ တေ ဗြာဟ္မဏာ သဗ္ဗသေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ သေတစ္ဆတ္တာနိ ဂဟေတွာ ပရိဝါရေန္တိ. တတော မဟာဇနဿ သန္နိပါတတ္ထံ ပဌမံယေဝ တရုဏဒါရကာနံ ဖလာဖလာနိ ဝိကိရန္တိ, တဒနန္တရံ မာသကရူပါဒီနိ, တဒနန္တရံ ကဟာပဏေ ဝိကိရန္တိ. မဟာဇနော သန္နိပတတိ, ဥက္ကုဋ္ဌိယော စေဝ စေလုက္ခေပါ စ ဝတ္တန္တိ. အထ ဗြာဟ္မဏော မင်္ဂလိကသောဝတ္ထိကာဒီသု မင်္ဂလာနိ စေဝ သုဝတ္ထိယော စ ကရောန္တေသု မဟာသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အနုဝိစရတိ. ပုညဝန္တာ မနုဿာ ဧကဘူမိကာဒိပါသာဒေ အာရုယှ သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝါတပါနကဝါဋာနိ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တိ. ဗြာဟ္မဏောပိ အတ္တနော ယသသိရိသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဝိယ ဒက္ခိဏဒွါရာဘိမုခေါ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

ព្រាហ្មណ៍ (ជាណុស្សោណិ) កក់ក្បាលតាំងពីព្រលឹម បរិភោគអាហារពេលព្រឹកហើយ តាក់តែងខ្លួនដោយសម្លៀកបំពាក់ពណ៌សជាដើម តាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង ចុះចាកប្រាសាទ ហើយឡើងកាន់រថ (ប្រាក់)។ លំដាប់នោះ ពួកព្រាហ្មណ៍កំលោះទាំងឡាយនោះ ដែលតាក់តែងខ្លួនដោយសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស គ្រឿងលាប និងផ្កាកម្រងពណ៌សទាំងអស់ កាន់ស្វេតច្ឆត្រទាំងឡាយ ចោមរោមព្រាហ្មណ៍នោះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការប្រជុំគ្នានៃមហាជន ជាដំបូងបង្អស់ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏បាចសាចនូវផ្លែឈើតូចធំដល់ក្មេងៗ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បាចសាចនូវរូបមាសកៈជាដើម បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បាចសាចនូវកហាបណៈទាំងឡាយ។ មហាជនក៏មកប្រជុំគ្នា (យ៉ាងកុះករ) ការស្រែកហ៊ោរកញ្ជ្រៀវផង ការបោះឡើងនូវសម្លៀកបំពាក់ (ស្បៃព័ទ្ធក្បាល) ផង ក៏ប្រព្រឹត្តទៅ។ លំដាប់នោះ កាលបើពួកអ្នកពោលពាក្យមង្គល និងពាក្យសួស្តីជាដើម កំពុងធ្វើនូវមង្គល និងសេចក្តីសួស្តីទាំងឡាយ ព្រាហ្មណ៍ក៏ត្រេចទៅក្នុងនគរ ដោយសម្បត្តិដ៏មហិមា។ មនុស្សមានបុណ្យទាំងឡាយ ឡើងកាន់ប្រាសាទមានថ្នាក់តែមួយជាដើម បើកនូវស្លាបបង្អួចដែលមានពណ៌ខៀវស្រងាត់ដូចស្លាបសេក ហើយសម្លឹងមើល។ សូម្បីតែព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏មានមុខឆ្ពោះទៅកាន់ទ្វារទិសខាងត្បូង ហាក់បីដូចជាគ្របដណ្តប់នូវនគរដោយយស សិរី និងសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

---

တမေနံ ဇနော ဒိသွာတိ မဟာဇနော တံ ရထံ ဒိသွာ. ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌာဓိဝစနမေတံ. ဗြဟ္မံ ဝတ ဘော ယာနန္တိ သေဋ္ဌယာနသဒိသံ ဝတ ဘော ယာနန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣမဿေဝ ခေါ ဧတန္တိ, အာနန္ဒ, မနုဿာ နာမ ဝဏ္ဏဘာဏကာနံ ဓနံ ဒတွာ အတ္တနော ဒါရိကာနံ ဝဏ္ဏဂီတံ ဂါယာပေန္တိ ‘‘အဘိရူပေါ ဟောတိ ဒဿနီယော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ’’တိ, န စ တေန ဝဏ္ဏဘဏနမတ္တေန အဘိရူပါ ဝါ ဟောန္တိ မဟဒ္ဓနာ ဝါ, ဧဝမေဝ မဟာဇနော [Pg.158] ဗြာဟ္မဏဿ ရထံ ဒိသွာ – ‘‘ဗြဟ္မံ ဝတ ဘော ယာန’’န္တိ ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝဏ္ဏံ ဘဏတိ, န ပနေတံ ယာနံ ဝဏ္ဏဘဏနမတ္တေနေဝ ဗြဟ္မယာနံ နာမ ဟောတိ. လာမကဉှိ ဧတံ ဆဝံ. ပရမတ္ထေန ပန ဣမဿေဝ ခေါ ဧတံ, အာနန္ဒ, အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ. အယဉှိ သဗ္ဗဒေါသဝိဂမေန သေဋ္ဌော, ဣမိနာ စ အရိယာ နိဗ္ဗာနံ ယန္တီတိ ဗြဟ္မယာနံ ဣတိပိ, ဓမ္မဘူတတ္တာ ယာနတ္တာ စ ဓမ္မယာနံ ဣတိပိ, အနုတ္တရတ္တာ ကိလေသသင်္ဂါမဿ စ ဝိဇိတတ္တာ အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယော ဣတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

ពាក្យថា Tamenaṃ jano disvā សេចក្តីថា មហាជនឃើញរថនោះ។ ពាក្យថា ព្រហ្ម នេះ ជាឈ្មោះនៃរបស់ដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា Brahmaṃ vata bho yāna សេចក្តីថា យានដ៏ប្រសើរហ្ន៎ យានប្រហាក់ប្រហែលនឹងយានដ៏ប្រសើរហ្ន៎ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា Imasseva kho etaṃ សេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ ធម្មតាមនុស្សទាំងឡាយ តែងឲ្យទ្រព្យដល់ពួកអ្នកពោលសរសើរគុណ ហើយឲ្យច្រៀងនូវចម្រៀងសរសើរគុណដល់កូនៗរបស់ខ្លួនថា «ជាអ្នកមានរូបល្អ គួរជាទីគយគន់ មានទ្រព្យច្រើន មានភោគៈច្រើន» ដូច្នេះ ប៉ុន្តែ មិនមែនដោយសារតែការសរសើរគុណនោះ ទើបធ្វើឲ្យពួកគេមានរូបល្អ ឬមានទ្រព្យច្រើននោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ មហាជនឃើញរថរបស់ព្រាហ្មណ៍ហើយ ទោះបីជាពោលសរសើរគុណយ៉ាងនេះថា «យានដ៏ប្រសើរហ្ន៎» ក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ យាននេះ មិនមែនឈ្មោះថាជាព្រហ្មយាន ដោយសារតែការសរសើរគុណនោះឡើយ។ ព្រោះថាយាននោះថោកទាប និងសាបសូន្យ (ដូចជាសាកសព)។ ប៉ុន្តែ ដោយបរមត្ថ ម្នាលអានន្ទ នេះជាឈ្មោះនៃអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គនេះឯង។ ព្រោះថាមគ្គនេះ ជាធម៌ប្រសើរ ដោយការប្រាសចាកទោសទាំងពួង ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពួកអរិយបុគ្គលតែងទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយមគ្គនេះ ហេតុនោះ ទើបគួរដើម្បីហៅថា «ព្រហ្មយាន» ខ្លះ ព្រោះភាពជាធម៌ដ៏ប្រសើរផង ព្រោះភាពជាយានផង ទើបគួរដើម្បីហៅថា «ធម្មយាន» ខ្លះ ព្រោះភាពជាធម៌គ្មានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាងផង និងព្រោះការឈ្នះនូវសង្គ្រាមគឺកិលេសផង ទើបគួរដើម្បីហៅថា «ការឈ្នះសង្គ្រាមដ៏ប្រសើរ» ខ្លះ។

---

ဣဒါနိဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝဉ္စေဝ သင်္ဂါမဝိဇယဘာဝဉ္စ ဒဿေန္တော ရာဂဝိနယပရိယောသာနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရာဂံ ဝိနယမာနာ ပရိယောသာပေတိ ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ရာဂဝိနယပရိယောသာနာ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញនូវភាពគ្មានទោសផង នូវភាពជាការឈ្នះសង្គ្រាមផង នៃអរិយមគ្គយាននេះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា rāgavinayapariyosānā ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា rāgavinayapariyosānā សេចក្តីថា កាលកំចាត់បង់នូវរាគៈដោយសមុច្ឆេទវិន័យ រមែងធ្វើឲ្យចប់សព្វគ្រប់ រមែងដល់នូវការសម្រេច រមែងសម្រេច (ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានការកំចាត់បង់រាគៈជាទីបំផុត)។ ន័យនេះ គប្បីដឹងក្នុងបទទាំងពួង (មានទោសវិនយបរិយោសានាជាដើម)។

---

ယဿ သဒ္ဓါ စ ပညာ စာတိ ယဿ အရိယမဂ္ဂယာနဿ သဒ္ဓါနုသာရိဝသေန သဒ္ဓါ, ဓမ္မာနုသာရိဝသေန ပညာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ သဒါ ဓုရံ ယုတ္တာ, တတြမဇ္ဈတ္တတာယုဂေ ယုတ္တာတိ အတ္ထော. ဟိရီ ဤသာတိ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ အဓိဝိဋ္ဌေန ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနေန ဩတ္တပ္ပေန သဒ္ဓိံ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ ယဿ မဂ္ဂရထဿ ဤသာ. မနော ယောတ္တန္တိ ဝိပဿနာစိတ္တဉ္စ မဂ္ဂစိတ္တဉ္စ ယောတ္တံ. ယထာ ဟိ ရထဿ ဝါကာဒိမယံ ယောတ္တံ ဂေါဏေ ဧကာဗဒ္ဓေ ကရောတိ ဧကသင်္ဂဟိတေ, ဧဝံ မဂ္ဂရထဿ လောကိယဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကပညာသ, လောကုတ္တရဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကသဋ္ဌိ ကုသလဓမ္မေ ဧကာဗဒ္ဓေ ဧကသင်္ဂဟေ ကရောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မနော ယောတ္တ’’န္တိ. သတိ အာရက္ခသာရထီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သတိ အာရက္ခသာရထိ. ယထာ ဟိ ရထဿ အာရက္ခော သာရထိ နာမ ယောဂ္ဂိယော. ဓုရံ ဝါဟေတိ ယောဇေတိ အက္ခံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ ရထံ ပေသေတိ ရထယုတ္တကေ နိဗ္ဗိသေဝနေ ကရောတိ, ဧဝံ မဂ္ဂရထဿ သတိ. အယဉှိ အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ စေဝ ကုသလာကုသလာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသတီတိ ဝုတ္တာ.

ពាក្យថា Yassa saddhā ca paññā ca សេចក្តីថា សទ្ធាដោយអំណាចនៃសទ្ធានុសារីបុគ្គល និងបញ្ញាដោយអំណាចនៃធម្មានុសារីបុគ្គល នៃអរិយមគ្គរថណា ធម៌ទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថាទឹមទុកក្នុងនឹម (គឺតត្រមជ្ឈត្តតាធម៌) ក្នុងកាលទាំងពួង នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា Hirī īsā សេចក្តីថា ហិរិដែលមានការតាំងឡើងខាងក្នុង ជាមួយនិងឱត្តប្បៈដែលមានការតាំងឡើងខាងក្រៅ ដែលតាំងនៅជាមួយគ្នា ជាធ្នឹមនៃមគ្គរថនោះ។ ពាក្យថា Mano yottaṃ សេចក្តីថា វិបស្សនាចិត្តផង មគ្គចិត្តផង ជាខ្សែបរ។ ព្រោះថា យ៉ាងណាមិញ ខ្សែបរដែលធ្វើដោយសំបកឈើជាដើមនៃរថ តែងធ្វើនូវគោទាំងឡាយឲ្យជាប់គ្នាតែមួយ ឲ្យរួមគ្នាតែមួយក្នុងនឹម យ៉ាងណាមិញ លោកិយវិបស្សនាចិត្តនៃមគ្គរថ តែងធ្វើនូវកុសលធម៌ ៥០ ជាង លោកុត្តរវិបស្សនាចិត្ត តែងធ្វើនូវកុសលធម៌ ៦០ ជាង ឲ្យជាប់គ្នាតែមួយ ឲ្យរួមគ្នាតែមួយក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ដូច្នោះឯង។ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា mano yottaṃ។ ពាក្យថា Sati ārakkhasārathī សេចក្តីថា សតិដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ ជាសារថីអ្នករក្សា។ ព្រោះថា យ៉ាងណាមិញ សារថីអ្នករក្សារថ តែងទឹមគោទាំងឡាយដែលគួរទឹម ឲ្យនាំទៅនូវនឹម លាបខ្លាញ់ភ្លៅរថ បររថទៅ និងធ្វើសត្វដែលទឹមរថមិនឲ្យរង្គោះរង្គើ យ៉ាងណាមិញ សតិនៃមគ្គរថក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថាសតិនេះ មានការរក្សាជាបច្ចុបដ្ឋានផង តែងស្វែងរកនូវគតិនៃធម៌ជាកុសលនិងអកុសលទាំងឡាយផង ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

ရထောတိ အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂရထော. သီလပရိက္ခာရောတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာလင်္ကာရော. ဈာနက္ခောတိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာနံ ပဉ္စန္နံ ဈာနင်္ဂါနံ ဝသေန ဈာနမယအက္ခော. စက္ကဝီရိယောတိ ဝီရိယစက္ကော, ကာယိကစေတသိကသင်္ခါတာနိ ဒွေ ဝီရိယာနိ အဿ စက္ကာနီတိ အတ္ထော. ဥပေက္ခာ ဓုရသမာဓီတိ [Pg.159] ဓုရဿ သမာဓိ, ဥန္နတောနတာကာရဿ အဘာဝေန ဒွိန္နမ္ပိ ယုဂပဒေသာနံ သမတာတိ အတ္ထော. အယဉှိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ စိတ္တုပ္ပာဒဿ လီနုဒ္ဓစ္စဘာဝံ ဟရိတွာ ပယောဂမဇ္ဈတ္တေ စိတ္တံ ဌပေတိ, တသ္မာ ဣမဿ မဂ္ဂရထဿ ‘‘ဓုရသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တာ. အနိစ္ဆာ ပရိဝါရဏန္တိ ဗာဟိရကရထဿ သီဟစမ္မာဒီနိ ဝိယ ဣမဿာပိ အရိယမဂ္ဂရထဿ အလောဘသင်္ခါတာ အနိစ္ဆာ ပရိဝါရဏံ နာမ.

ពាក្យថា Ratho សេចក្តីថា អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គរថ។ ពាក្យថា Sīlaparikkhāro សេចក្តីថា គ្រឿងតាក់តែងគឺចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ពាក្យថា Jhānakkho សេចក្តីថា មានភ្លៅរថដែលសម្រេចដោយឈាន ដោយអំណាចនៃអង្គឈានទាំង ៥ ដែលសម្បយុត្តដោយវិបស្សនា។ ពាក្យថា Cakkavīriyo សេចក្តីថា មានវីរិយៈជាកង់រថ សេចក្តីថា វីរិយៈទាំងពីរគឺកាយិកវីរិយៈនិងចេតសិកវីរិយៈ ជាកង់ទាំងពីរនៃមគ្គរថនោះ។ ពាក្យថា Upekkhā dhurasamādhī សេចក្តីថា ការតម្កល់ស្មើនៃនឹម សេចក្តីថា ភាពស្មើគ្នានៃចុងនឹមទាំងពីរ ព្រោះគ្មានអាការៈខ្ពស់ៗទាបៗ។ ព្រោះថាតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខានេះ កំចាត់បង់នូវភាពរួញរានិងភាពរាយមាយនៃចិត្ត ហើយតម្កល់ចិត្តទុកក្នុងភាពកណ្តាលនៃប្រយោគ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ហៅការតម្កល់ស្មើនៃនឹមនេះ នៃមគ្គរថនេះថា «dhurasamādhī»។ ពាក្យថា Anicchā parivāraṇaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីមិនចង់បានដែលពោលគឺអលោភៈ ឈ្មោះថាជាគ្រឿងបិទបាំង សូម្បីតែនៃអរិយមគ្គរថនេះ ដូចជាស្បែកសិង្ហជាដើមដែលជាគ្រឿងបិទបាំងនៃរថខាងក្រៅដូច្នោះដែរ។

---

အဗျာပါဒေါတိ မေတ္တာ စ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. အဝိဟိံသာတိ ကရုဏာ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါ စ. ဝိဝေကောတိ ကာယဝိဝေကာဒိ တိဝိဓဝိဝေကော. ယဿ အာဝုဓန္တိ ယဿ အရိယမဂ္ဂရထေ ဌိတဿ ကုလပုတ္တဿ ဧတံ ပဉ္စဝိဓံ အာဝုဓံ. ယထာ ဟိ ရထေ ဌိတော ပဉ္စဟိ အာဝုဓေဟိ သပတ္တေ ဝိဇ္ဈတိ, ဧဝံ ယောဂါဝစရောပိ ဣမသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂရထေ ဌိတော မေတ္တာယ ဒေါသံ ဝိဇ္ဈတိ, ကရုဏာယ ဝိဟိံသံ, ကာယဝိဝေကေန ဂဏသင်္ဂဏိကံ, စိတ္တဝိဝေကေန ကိလေသသင်္ဂဏိကံ, ဥပဓိဝိဝေကေန သဗ္ဗာကုသလံ ဝိဇ္ဈတိ. တေနဿေတံ ပဉ္စဝိဓံ ‘‘အာဝုဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တိတိက္ခာတိ ဒုရုတ္တာနံ ဒုရာဂတာနံ ဝစနပထာနံ အဓိဝါသနက္ခန္တိ. စမ္မသန္နာဟောတိ သန္နဒ္ဓစမ္မော. ယထာ ဟိ ရထေ ဌိတော ရထိကော ပဋိမုက္ကစမ္မော အာဂတာဂတေ သရေ ခမတိ, န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ အဓိဝါသနက္ခန္တိသမန္နာဂတော ဘိက္ခု အာဂတာဂတေ ဝစနပထေ ခမတိ, န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တိ. တသ္မာ ‘‘တိတိက္ခာ စမ္မသန္နာဟော’’တိ ဝုတ္တော. ယောဂက္ခေမာယ ဝတ္တတီတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမာယ နိဗ္ဗာနာယ ဝတ္တတိ, နိဗ္ဗာနာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိယေဝ, န တိဋ္ဌတိ န ဘိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Abyāpādo សេចក្តីថា មេត្តានិងបុព្វភាគនៃមេត្តា។ ពាក្យថា Avihiṃsā សេចក្តីថា ករុណានិងបុព្វភាគនៃករុណា។ ពាក្យថា Viveko សេចក្តីថា វិវេក ៣ យ៉ាង មានកាយវិវេកជាដើម។ ពាក្យថា Yassa āvudhaṃ សេចក្តីថា ធម៌ ៥ យ៉ាងនេះ ជាអាវុធរបស់កុលបុត្តអ្នកតាំងនៅក្នុងអរិយមគ្គរថនោះ។ ព្រោះថា យ៉ាងណាមិញ យុទ្ធជនអ្នកឈរលើរថ តែងចាក់ទម្លុះនូវសត្រូវទាំងឡាយដោយអាវុធទាំង ៥ យ៉ាងណាមិញ យោគាវចរបុគ្គល កាលតាំងនៅក្នុងលោកិយនិងលោកុត្តរមគ្គរថនេះ តែងចាក់ទម្លុះ (កំចាត់បង់) នូវទោសៈដោយមេត្តា ចាក់ទម្លុះនូវវិហិង្សាដោយករុណា ចាក់ទម្លុះនូវការច្រឡូកច្រឡំដោយពួកក្រុមដោយកាយវិវេក ចាក់ទម្លុះនូវការច្រឡូកច្រឡំដោយកិលេសដោយចិត្តវិវេក ចាក់ទម្លុះនូវអកុសលទាំងពួងដោយឧបធិវិវេក ដូច្នោះឯង។ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ហៅធម៌ ៥ យ៉ាងនេះរបស់យោគាវចរនោះថាជា «អាវុធ»។ ពាក្យថា Titikkhā សេចក្តីថា សេចក្តីអត់ធន់ដោយការអត់ទ្រាំ ចំពោះពាក្យសម្តីដែលគេពោលមិនល្អ មកមិនល្អ។ ពាក្យថា Cammasannāho សេចក្តីថា ក្រោះស្បែកដែលពាក់ហើយ។ ព្រោះថា យ៉ាងណាមិញ យុទ្ធជនអ្នកឈរលើរថដែលពាក់ក្រោះស្បែក តែងអត់ធន់ចំពោះព្រួញទាំងឡាយដែលបាញ់មកហើយៗ ព្រួញទាំងនោះមិនអាចចាក់ទម្លុះយុទ្ធជននោះបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយអធិវាសនខន្តី តែងអត់ធន់ចំពោះពាក្យសម្តីដែលមកហើយៗ ពាក្យសម្តីទាំងនោះមិនអាចចាក់ទម្លុះភិក្ខុនោះបានឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «titikkhā cammasannāho»។ ពាក្យថា Yogakkhemāya vattati សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីព្រះនិព្វាន ជាធម៌ក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤ សេចក្តីថា គឺទៅកាន់ព្រះនិព្វានតែម៉្យាង មិនឈប់ មិនវិនាសឡើយ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។

---

ဧတဒတ္တနိ သမ္ဘူတန္တိ ဧတံ မဂ္ဂယာနံ အတ္တနော ပုရိသကာရံ နိဿာယ လဒ္ဓတ္တာ အတ္တနိ သမ္ဘူတံ နာမ ဟောတိ. ဗြဟ္မယာနံ အနုတ္တရန္တိ အသဒိသံ သေဋ္ဌယာနံ. နိယျန္တိ ဓီရာ လောကမှာတိ ယေသံ ဧတံ ယာနံ အတ္ထိ, တေ ဓီရာ ပဏ္ဍိတပုရိသာ လောကမှာ နိယျန္တိ ဂစ္ဆန္တိ. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသေန. ဇယံ ဇယန္တိ ရာဂါဒယော သပတ္တေ ဇိနန္တာ ဇိနန္တာ.

ពាក្យថា Etadattani sambhūtaṃ សេចក្តីថា មគ្គយាននេះ ឈ្មោះថាជាយានកើតឡើងក្នុងខ្លួន ព្រោះបានមកដោយអាស្រ័យនូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុរសនៃខ្លួន។ ពាក្យថា Brahmayānaṃ anuttaraṃ សេចក្តីថា យានដ៏ប្រសើរគ្មានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាន។ ពាក្យថា Niyyanti dhīrā lokamhā សេចក្តីថា យាននេះមានដល់ជនទាំងឡាយណា ពួកជនជាអ្នកប្រាជ្ញមានប្រាជ្ញាទាំងនោះ តែងចេញទៅ គឺទៅចាកលោក។ ពាក្យថា Aññadatthu សេចក្តីថា ដោយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Jayaṃ jayanti សេចក្តីថា កាលឈ្នះហើយៗនូវសត្រូវមានរាគៈជាដើម។

---

၅-၆. ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-៦. ការពណ៌នាគិមត្ថិយសូត្រជាដើម

---

၅-၆. ပဉ္စမေ အယမေဝါတိ ဧဝသဒ္ဒေါ နိယမတ္ထော. တေန အညံ မဂ္ဂံ ပဋိက္ခိပတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စေဝ မိဿကမဂ္ဂေါ စ ကထိတော. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

៥-៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា ayameva ឯវសព្ទ មានសេចក្តីកំណត់។ ដោយសេចក្តីកំណត់នោះ រមែងបដិសេធនូវមគ្គដទៃ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទាំងវដ្តទុក្ខផង ទាំងមគ្គលាយឡំផង។ សូត្រទី ៦ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

၇. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសូត្រ

---

၇. သတ္တမေ [Pg.160] နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ခေါ ဧတံ ဘိက္ခု အဓိဝစနန္တိ အသင်္ခတာယ အမတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. အာသဝါနံ ခယော တေန ဝုစ္စတီတိ အပိစ တေန ရာဂါဒိဝိနယေန အာသဝါနံ ခယောတိပိ ဝုစ္စတိ. အာသဝက္ခယော နာမ အရဟတ္တံ, အရဟတ္တဿာပိ ဧတံ ရာဂဝိနယောတိအာဒိ နာမမေဝါတိ ဒီပေတိ. ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘သတ္ထာရာ နိဗ္ဗာနဓာတူတိ ဝဒန္တေန အမတံ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ, မဂ္ဂေါ ပနဿ န ကထိတော. တံ ကထာပေဿာမီ’’တိ အနုသန္ဓိကုသလတာယ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစ.

៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា nibbānadhātuyā kho etaṃ bhikkhu adhivacanaṃ សេចក្តីថា នេះជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វានធាតុដែលជាអសង្ខតៈ ជាអមតៈ។ ពាក្យថា Āsavānaṃ khayo tena vuccati សេចក្តីថា ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកំចាត់បង់រាគៈជាដើមនោះ សូម្បីតែការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ក៏ហៅថា (ការកំចាត់បង់រាគៈជាដើម) ដែរ។ ការអស់ទៅនៃអាសវៈ ឈ្មោះថា អរហត្តផល ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីថា ឈ្មោះថា rāgavinaya ជាដើមនេះ ក៏ជាឈ្មោះរបស់អរហត្តផលនោះឯង។ ពាក្យថា Etadavoca សេចក្តីថា កាលព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា និព្វានធាតុ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់នូវព្រះនិព្វានជាអមតៈហើយ ប៉ុន្តែ ផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាននោះ មិនទាន់ត្រាស់ឡើយ។ ភិក្ខុនោះគិតថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យព្រះអង្គត្រាស់នូវផ្លូវនោះ» ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងអនុសន្ធិ កាលនឹងសួរ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ។

---

၈. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នាវិភង្គសូត្រ

---

၈. အဋ္ဌမေ ကတမာ စ ဘိက္ခဝေ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဧကေန ပရိယာယေန အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂံ ဝိဘဇိတွာ ပုန အပရေန ပရိယာယေန ဝိဘဇိတုကာမော ဣဒံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဒုက္ခေ ဉာဏန္တိ သဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏဝသေန စတူဟာကာရေဟိ ဥပ္ပန္နံ ဉာဏံ. သမုဒယေပိ ဧသေဝ နယော. သေသေသု ပန ဒွီသု သမ္မသနဿ အဘာဝါ တိဝိဓမေဝ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝမေတံ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ.

៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhi សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ចែកនូវអដ្ឋង្គិកមគ្គដោយបរិយាយមួយហើយ កាលចង់ចែកជាថ្មីម្តងទៀតដោយបរិយាយដទៃ ទើបតាំងផ្តើមនូវទេសនានេះ។ ក្នុងទេសនានោះ ពាក្យថា dukkhe ñāṇaṃ សេចក្តីថា ញាណដែលកើតឡើងដោយអាការៈ ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ ការពិចារណា ការចាក់ធ្លុះ និងការពិចារណាឡើងវិញ។ សូម្បីតែក្នុងសមុទយសច្ចៈ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសច្ចៈពីរដែលសេសសល់ (គឺនិរោធនិងមគ្គ) ព្រោះគ្មានការពិចារណា (ដោយលក្ខណៈ ៣) រមែងប្រព្រឹត្តទៅត្រឹមតែ ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ (គឺការស្តាប់ ការចាក់ធ្លុះ និងការពិចារណាឡើងវិញ)។ ដោយហេតុនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវចតុសច្ចកម្មដ្ឋាន ដោយពាក្យថា dukkhe ñāṇaṃ ជាដើមនេះ។

---

တတ္ထ ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ပစ္ဆိမာနိ ဝိဝဋ္ဋံ. တေသု ဘိက္ခုနော ဝဋ္ဋေ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသော ဟောတိ, ဝိဝဋ္ဋေ နတ္ထိ အဘိနိဝေသော. ပုရိမာနိ ဟိ ဒွေ သစ္စာနိ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခံ, တဏှာ သမုဒယော’’တိ ဧဝံ သင်္ခေပေန စ, ‘‘ကတမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိတ္ထာရေန စ အာစရိယသန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ဝါစာယ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝတ္တေန္တော ယောဂါဝစရော ကမ္မံ ကရောတိ. ဣတရေသု ပန ဒွီသု သစ္စေသု – ‘‘နိရောဓသစ္စံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ, မဂ္ဂသစ္စံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ ဧဝံ သဝနေနေဝ ကမ္မံ ကရောတိ. သော ဧဝံ ကရောန္တော စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, သမုဒယံ ပဟာနပဋိဝေဓေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန…ပေ… မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ.

ក្នុងសច្ចៈទាំងនោះ សច្ចៈពីរខាងដើម (គឺទុក្ខនិងសមុទយៈ) ជាវដ្តៈ សច្ចៈពីរខាងចុង (គឺនិរោធនិងមគ្គ) ជាវិវដ្តៈ។ ក្នុងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈទាំងនោះ ការចូលទៅកាន់កម្មដ្ឋានក្នុងវដ្តសច្ចៈរបស់ភិក្ខុ រមែងមាន ប៉ុន្តែការចូលទៅកាន់កម្មដ្ឋានក្នុងវិវដ្តសច្ចៈ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា យោគាវចរបុគ្គល រៀននូវសច្ចៈពីរខាងដើម ក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យ ដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះថា «បញ្ចក្ខន្ធជាទុក្ខ តណ្ហាជាសមុទយៈ» ផង ដោយពិស្តារដោយន័យថា «អ្វីខ្លះជាបញ្ចក្ខន្ធ គឺរូបក្ខន្ធជាដើម» ផង ហើយស្វាធ្យាយដោយវាចារឿយៗ ទើបធ្វើនូវកម្ម (គឺការចម្រើនកម្មដ្ឋាន)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសច្ចៈពីរក្រៅពីនោះ យោគាវចររមែងធ្វើនូវកម្មដោយការស្តាប់តែម៉្យាងយ៉ាងនេះថា «និរោធសច្ចៈជាទីប្រាថ្នា ជាទីត្រេកអរ ជាទីគាប់ចិត្ត មគ្គសច្ចៈជាទីប្រាថ្នា ជាទីត្រេកអរ ជាទីគាប់ចិត្ត»។ យោគាវចរនោះ កាលធ្វើយ៉ាងនេះ រមែងចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈទាំង ៤ ដោយការចាក់ធ្លុះតែមួយ រមែងត្រាស់ដឹងដោយការត្រាស់ដឹងតែមួយ។ គឺរមែងចាក់ធ្លុះទុក្ខសច្ចៈដោយការចាក់ធ្លុះគឺកំណត់ដឹង ចាក់ធ្លុះសមុទយសច្ចៈដោយការចាក់ធ្លុះគឺលះបង់ ចាក់ធ្លុះនិរោធសច្ចៈដោយការចាក់ធ្លុះគឺធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ចាក់ធ្លុះមគ្គសច្ចៈដោយការចាក់ធ្លុះគឺចម្រើន។ រមែងត្រាស់ដឹងទុក្ខសច្ចៈដោយការត្រាស់ដឹងគឺកំណត់ដឹង...ល... ត្រាស់ដឹងមគ្គសច្ចៈដោយការត្រាស់ដឹងគឺចម្រើន។

---

ဧဝမဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒွီသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာသဝနဓာရဏသမ္မသနပဋိဝေဓော ဟောတိ, ဒွီသု သဝနပဋိဝေဓောယေဝ. အပရဘာဂေ တီသု [Pg.161] ကိစ္စတော ပဋိဝေဓော ဟောတိ, နိရောဓေ အာရမ္မဏပဋိဝေဓော. ပစ္စဝေက္ခဏာ ပန ပတ္တသစ္စဿ ဟောတိ. ဣမဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗေ ပရိဂ္ဂဟတော – ‘‘ဒုက္ခံ ပရိဇာနာမိ, သမုဒယံ ပဇဟာမိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောမိ, မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ အာဘောဂသမန္နာဟာရမနသိကာရပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထိ, ပရိဂ္ဂဟတော ပဋ္ဌာယ ဟောတိ. အပရဘာဂေ ပန ဒုက္ခံ ပရိညာတမေဝ ဟောတိ…ပေ… မဂ္ဂေါ ဘာဝိတောဝ ဟောတိ.

កាលបើធ្វើការចម្រើនយ៉ាងនេះ ក្នុងបុព្វភាគ (មុននឹងសម្រេចមគ្គ) ការចាក់ធ្លុះដោយការរៀន ការសួរ ការស្តាប់ ការចាំទុក និងការពិចារណា ក្នុងសច្ចៈទាំងពីរ (គឺទុក្ខនិងសមុទយៈ) រមែងមាន ចំណែកក្នុងសច្ចៈទាំងពីរ (គឺនិរោធនិងមគ្គ) ការចាក់ធ្លុះដោយការស្តាប់តែម៉្យាង រមែងមាន។ ក្នុងអបរភាគ (ក្នុងខណៈនៃមគ្គ) ការចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃកិច្ច ក្នុងសច្ចៈទាំង ៣ (គឺទុក្ខ សមុទយៈ និងមគ្គ) រមែងមាន ចំណែកក្នុងនិរោធសច្ចៈ ការចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ រមែងមាន។ ចំណែកឯការពិចារណាឡើងវិញ រមែងមានដល់ព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចសច្ចៈហើយប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកាលមុនអំពីការកំណត់កាន់យកកម្មដ្ឋាន របស់ភិក្ខុនេះ ការយកចិត្តទុកដាក់ ការនាំមកនូវចិត្ត ការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត និងការពិចារណាឡើងវិញថា «អាត្មាអញនឹងកំណត់ដឹងនូវទុក្ខ នឹងលះបង់នូវសមុទយៈ នឹងធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធ នឹងចម្រើននូវមគ្គ» ដូច្នេះ មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែរមែងមានតាំងពីការកំណត់កាន់យកកម្មដ្ឋានទៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអបរភាគ ទុក្ខរមែងជាធម្មជាតិដែលកំណត់ដឹងហើយនោះឯង...ល... មគ្គរមែងជាធម៌ដែលចម្រើនហើយនោះឯង។

---

တတ္ထ ဒွေ သစ္စာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ, ဒွေ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ. ဒုက္ခသစ္စဉှိ ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋံ, ခါဏုကဏ္ဋကပဟာရာဒီသု ‘‘အဟော ဒုက္ခ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတမ္ပိ အာပဇ္ဇတိ. သမုဒယမ္ပိ ခါဒိတုကာမတာဘုဉ္ဇိတုကာမတာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋံ. လက္ခဏပဋိဝေဓတော ပန ဥဘယမ္ပိ ဂမ္ဘီရံ. ဣတိ တာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ. ဣတရေသံ ဒွိန္နံ ဒဿနတ္ထာယ ပယောဂေါ ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဟတ္ထပသာရဏံ ဝိယ အဝီစိဖုသနတ္ထံ ပါဒပသာရဏံ ဝိယ သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒနံ ဝိယ စ ဟောတိ. ဣတိ တာနိ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ. ဧဝံ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရေသု ဂမ္ဘီရတ္တာ စ ဒုဒ္ဒသေသု စတူသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ဣဒံ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိဝေဓက္ခဏေ ပန ဧကမေဝ တံ ဉာဏံ ဟောတိ.

ក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ នោះ សច្ចៈ ២ (គឺទុក្ខសច្ចៈ និងសមុទយសច្ចៈ) ឈ្មោះថាជ្រាលជ្រៅ ព្រោះតែឃើញបានដោយកម្រ សច្ចៈ ២ ទៀត (គឺនិរោធសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈ) ឈ្មោះថាឃើញបានដោយកម្រ ព្រោះតែមានសភាវៈជ្រាលជ្រៅ។ ព្រោះថា ទុក្ខសច្ចៈ តែងប្រាកដឡើងដោយការកើតឡើង ដូចជាក្នុងកាលដែលមុតនឹងជន្លង់ ឬបន្លាជាដើម តែងដល់នូវការនិយាយថា 'ឱ! ទុក្ខណាស់ហ្ន៎'។ សូម្បីសមុទយសច្ចៈ ក៏តែងប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីចង់ខាំ ចង់ស៊ី ចង់បរិភោគជាដើម តាមការកើតឡើង។ ប៉ុន្តែ បើនិយាយដោយការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ សច្ចៈទាំងពីរនោះ គឺជ្រាលជ្រៅណាស់។ ដូច្នេះ សច្ចៈទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថាជ្រាលជ្រៅ ព្រោះតែឃើញបានដោយកម្រ។ ចំណែកឯការព្យាយាមដើម្បីឃើញនូវសច្ចៈពីរក្រៅពីនេះ ប្រៀបដូចជាការលូកដៃទៅចាប់យកភវគ្គព្រហ្ម ប្រៀបដូចជាការលាតជើងទៅប៉ះនឹងមហាអវីចិនរក និងប្រៀបដូចជាការយកចុងសក់ដែលឆ្កៀលជា ១០០ ភាគ ទៅប៉ះនឹងចុងសក់មួយភាគទៀត។ ដូច្នេះ សច្ចៈទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថាឃើញបានដោយកម្រ ព្រោះតែមានសភាវៈជ្រាលជ្រៅ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវពាក្យជាដើមថា 'ញាណក្នុងទុក្ខ' នេះ ក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ដែលជ្រាលជ្រៅព្រោះឃើញបានដោយកម្រ និងដែលឃើញបានដោយកម្រព្រោះជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងខណៈនៃការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធខណៈ) ញាណនោះមានតែមួយគត់។

---

နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒီသု ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေန ကာမတော နိဿဋဘာဝေန ဝါ, ကာမံ သမ္မသန္တဿ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမပဒဃာတံ ကာမဝူပသမံ ကရောန္တော ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ, ကာမဝိဝိတ္တန္တေ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗေပိ စ တေ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နဿ အကုသလသင်္ကပ္ပဿ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနော ဧကောဝ ကုသလသင်္ကပ္ပော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာသင်္ကပ္ပော နာမ.

ក្នុងនេក្ខម្មសង្កប្បៈជាដើម សេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងដោយសេចក្តីយល់ឃើញថាជាធម៌ផ្ទុយនឹងកាម ឬដោយសភាវៈរំដោះចេញចាកកាម ឬកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណានូវកាម ឬកើតឡើងដោយធ្វើការកម្ចាត់បង់នូវកាម ការរំងាប់កាម ឬកើតឡើងក្នុងធម៌ដ៏ស្ងាត់ចាកកាម ឈ្មោះថា នេក្ខម្មសង្កប្បៈ។ ក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ (អព្យាបាទសង្កប្បៈ និងអវិហឹសាសង្កប្បៈ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត នេក្ខម្មសង្កប្បៈជាដើមទាំងអស់នោះ តែងប្លែកៗគ្នាក្នុងបុព្វភាគ ព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃសញ្ញាដែលវៀរចាកកាម ព្យាបាទ និងវិហឹសា ប៉ុន្តែ ក្នុងមគ្គខណៈ កុសលសង្កប្បៈតែមួយគត់ តែងកើតឡើង បំពេញនូវមគ្គង្គ ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់នូវហេតុ និងការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងតទៅទៀត នូវអកុសលសង្កប្បៈដែលគួរកើតឡើងក្នុងឋានៈទាំង ៣ នេះ។ នេះឈ្មោះថា សម្មាសង្កប្បៈ។

---

မုသာဝါဒါ ဝေရမဏီအာဒယောပိ မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ [Pg.162] အကုသလဒုဿီလျစေတနာယ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာဝါစာ နာမ.

សូម្បីវេរមណីមានការវៀរចាកមុសាវាទជាដើម ក៏ប្លែកៗគ្នាក្នុងបុព្វភាគ ព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃសញ្ញាដែលវៀរចាកមុសាវាទជាដើម ប៉ុន្តែ ក្នុងមគ្គខណៈ កុសលវេរមណីតែមួយគត់ តែងកើតឡើង បំពេញនូវមគ្គង្គ ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់នូវហេតុ និងការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងតទៅទៀត នូវអកុសលទុស្សីល្យចេតនាដែលគួរកើតឡើងក្នុងឋានៈទាំង ៤ នេះ។ នេះឈ្មោះថា សម្មាវាចា។

---

ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ အာဒယောပိ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ အကုသလဒုဿီလျစေတနာယ အကိရိယတော ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာကမ္မန္တော နာမ.

សូម្បីវេរមណីមានការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម ក៏ប្លែកៗគ្នាក្នុងបុព្វភាគ ព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃសញ្ញាដែលវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម ប៉ុន្តែ ក្នុងមគ្គខណៈ កុសលវេរមណីតែមួយគត់ តែងកើតឡើង បំពេញនូវមគ្គង្គ ដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើ ការកាត់ផ្តាច់នូវហេតុ និងការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងតទៅទៀត នូវអកុសលទុស្សីល្យចេតនាដែលគួរកើតឡើងក្នុងឋានៈទាំង ៣ នេះ។ នេះឈ្មោះថា សម្មាកម្មន្តៈ។

---

မိစ္ဆာအာဇီဝန္တိ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနံ အတ္ထာယ ပဝတ္တိတံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတံ. ပဟာယာတိ ဝဇ္ဇေတွာ. သမ္မာအာဇီဝေနာတိ ဗုဒ္ဓပသတ္ထေန အာဇီဝေန. ဇီဝိကံ ကပ္ပေတီတိ ဇီဝိတဝုတ္တိံ ပဝတ္တေတိ. သမ္မာဇီဝေါပိ ကုဟနာဒီဟိ ဝိရမဏသညာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ. မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသုယေဝ သတ္တသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နာယ မိစ္ဆာဇီဝဒုဿီလျစေတနာယ ပဒစ္ဆေဒတော အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာဝ ကုသလဝေရမဏီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာအာဇီဝေါ နာမ.

បទថា Micchāājīva សេចក្តីថា កាយទុច្ចរិត និងវចីទុច្ចរិតដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខាទនីយភោជនីយាហារជាដើម។ បទថា Pahāya សេចក្តីថា វៀរចាក។ បទថា Sammāājīvena សេចក្តីថា ដោយការចិញ្ចឹមជីវិតដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សរសើរ។ បទថា Jīvikaṃ kappeti សេចក្តីថា ញ៉ាំងការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ សូម្បីសម្មាអាជីវៈ ក៏ប្លែកៗគ្នាក្នុងបុព្វភាគ ព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃសញ្ញាដែលវៀរចាកការបោកប្រាស់ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងមគ្គខណៈ កុសលវេរមណីតែមួយគត់ តែងកើតឡើង បំពេញនូវមគ្គង្គ ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់នូវហេតុ និងការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងតទៅទៀត នូវមិច្ឆាអាជីវទុស្សីល្យចេតនាដែលគួរកើតឡើងក្នុងឋានៈទាំង ៧ នេះឯង។ នេះឈ្មោះថា សម្មាអាជីវៈ។

---

အနုပ္ပန္နာနန္တိ ဧကသ္မိံ ဘဝေ တထာရူပေ ဝါ အာရမ္မဏေ အတ္တနော န ဥပ္ပန္နာနံ, ပရဿ ပန ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ ဒိသွာ – ‘‘အဟော ဝတ မေ ဧဝရူပါ ပါပကာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိ ဧဝံ အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယ. ဆန္ဒန္တိ တေသံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒကပဋိပတ္တိသာဓကံ ဝီရိယစ္ဆန္ဒံ ဇနေတိ. ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဝီရိယံ ပဝတ္တေတိ. စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတီတိ ဝီရိယေန စိတ္တံ ပဂ္ဂဟိတံ ကရောတိ. ပဒဟတီတိ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄) ပဓာနံ ပဝတ္တေတိ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ သမုဒါစာရဝသေန အတ္တနော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာနံ. ဣဒါနိ တာဒိသေ န ဥပ္ပာဒေဿာမီတိ တေသံ ပဟာနာယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ.

បទថា Anuppannānaṃ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងដល់ខ្លួន ក្នុងភពណាមួយ ឬក្នុងអារម្មណ៍ដែលមានសភាវៈយ៉ាងនោះ ប៉ុន្តែ កាលបើឃើញធម៌ទាំងនោះកើតឡើងដល់អ្នកដទៃ ក៏គិតថា 'ឱហ្ន៎! សូមកុំឲ្យធម៌ដ៏លាមកមានសភាវៈយ៉ាងនេះ កើតឡើងដល់ខ្ញុំឡើយ' យ៉ាងនេះ ដើម្បីកុំឲ្យកើតឡើងនូវធម៌ដ៏លាមកជាអកុសលដែលមិនទាន់កើតឡើងទាំងនោះ។ បទថា Chandaṃ សេចក្តីថា ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាគឺវីរិយៈដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្តីប្រតិបត្តិមិនឲ្យកើតឡើងនូវអកុសលធម៌ទាំងនោះ ឲ្យកើតឡើង។ បទថា Vāyamati សេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាម។ បទថា Vīriyaṃ ārabhati សេចក្តីថា ញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Cittaṃ paggaṇhāti សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឲ្យផ្គង់ឡើងដោយសេចក្តីព្យាយាម។ បទថា Padahati សេចក្តីថា ញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមដ៏ជាប្រធានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយតាំងចិត្តថា 'ស្បែក សរសៃ និងឆ្អឹង ចូរស្វិតស្វញទៅចុះ'។ បទថា Uppannānaṃ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្លាប់កើតឡើងដល់ខ្លួនរួចមកហើយ ដោយអំណាចនៃការសេពគប់រឿយៗ។ ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យកើតឡើងដើម្បីលះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងនោះ ដោយតាំងចិត្តថា 'ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងមិនញ៉ាំងអកុសលធម៌ដែលមានសភាវៈយ៉ាងនោះឲ្យកើតឡើងឡើយ'។

---

အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနန္တိ အပဋိလဒ္ဓါနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ တေသံယေဝ ပဋိလဒ္ဓါနံ. ဌိတိယာတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိပဗန္ဓဝသေန ဌိတတ္ထံ. အသမ္မောသာယာတိ အဝိနာသတ္ထံ. ဘိယျောဘာဝါယာတိ ဥပရိဘာဝါယ. ဝေပုလ္လာယာတိ ဝိပုလဘာဝါယ. ပါရိပူရိယာတိ ဘာဝနာယ ပရိပူရဏတ္ထံ. အယမ္ပိ သမ္မာဝါယာမော [Pg.163] အနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒနာဒိစိတ္တနာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ. မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသုယေဝ စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနံ ဧကမေဝ ကုသလဝီရိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာဝါယာမော နာမ.

បទថា Anuppannānaṃ kusalānaṃ សេចក្តីថា កុសលធម៌ទាំងឡាយមានបឋមជ្ឈានជាដើមដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ បទថា Uppannānaṃ សេចក្តីថា កុសលធម៌ទាំងនោះឯងដែលបានសម្រេចហើយ។ បទថា Ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងតៗគ្នារឿយៗ។ បទថា Asammosāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការមិនវិនាសសាបសូន្យ។ បទថា Bhiyyobhāvāya សេចក្តីថា ដើម្បីការចម្រើនក្រៃលែងឡើងទៅ។ បទថា Vepullāya សេចក្តីថា ដើម្បីភាពធំទូលាយ។ បទថា Pāripūriyā សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការពេញបរិបូណ៌នៃភាវនា។ សូម្បីសម្មាវាយាមៈនេះ ក៏ប្លែកៗគ្នាក្នុងបុព្វភាគ ព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃចិត្តដែលសម្រេចកិច្ចមានការមិនឲ្យកើតឡើងនូវអកុសលធម៌ជាដើម ប៉ុន្តែ ក្នុងមគ្គខណៈ កុសលវីរិយៈតែមួយគត់ តែងកើតឡើង បំពេញនូវមគ្គង្គ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចក្នុងឋានៈទាំង ៤ នេះឯង。 នេះឈ្មោះថា សម្មាវាយាមៈ។

---

သမ္မာသတိပိ ကာယာဒိပရိဂ္ဂါဟကစိတ္တာနံ နာနတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနာ ဧကာ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္မာသတိ နာမ.

សូម្បីសម្មាសតិ ក៏ប្លែកៗគ្នាក្នុងបុព្វភាគ ព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃចិត្តដែលកំណត់ដឹងនូវកាយជាដើម ប៉ុន្តែ ក្នុងមគ្គខណៈ សតិតែមួយគត់ តែងកើតឡើង បំពេញនូវមគ្គង្គ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចក្នុងឋានៈទាំង ៤ នេះ។ នេះឈ្មោះថា សម្មាសតិ។

---

ဈာနာဒီနိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ မဂ္ဂက္ခဏေပိ နာနာ, ပုဗ္ဗဘာဂေ သမာပတ္တိဝသေန နာနာ, မဂ္ဂက္ခဏေ နာနာမဂ္ဂဝသေန. ဧကဿ ဟိ ပဌမမဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, ဒုတိယမဂ္ဂါဒယောပိ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ ဒုတိယာဒီသု အညတရဇ္ဈာနိကာ ဝါ. ဧကဿ ပဌမမဂ္ဂေါ ဒုတိယာဒီနံ အညတရဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, ဒုတိယာဒယောပိ ဒုတိယာဒီနံ အညတရဇ္ဈာနိကာ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ. ဧဝံ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ဈာနဝသေန သဒိသာ ဝါ အသဒိသာ ဝါ ဧကစ္စသဒိသာ ဝါ ဟောန္တိ.

ចំណែកឯឈានទាំងឡាយ តែងប្លែកៗគ្នាទាំងក្នុងបុព្វភាគ ទាំងក្នុងមគ្គខណៈ គឺក្នុងបុព្វភាគ ប្លែកៗគ្នាដោយអំណាចនៃសមាបត្តិ ក្នុងមគ្គខណៈ ប្លែកៗគ្នាដោយអំណាចនៃមគ្គផ្សេងៗគ្នា។ ព្រោះថា មគ្គទីមួយរបស់បុគ្គលខ្លះ ជាបឋមជ្ឈានិកមគ្គ (មគ្គប្រកបដោយបឋមជ្ឈាន) មគ្គទីពីរជាដើមក៏ជាបឋមជ្ឈានិកមគ្គ ឬជាមគ្គប្រកបដោយឈានណាមួយមានទុតិយជ្ឈានជាដើម។ មគ្គទីមួយរបស់បុគ្គលខ្លះ ជាមគ្គប្រកបដោយឈានណាមួយមានទុតិយជ្ឈានជាដើម មគ្គទីពីរជាដើមក៏ជាមគ្គប្រកបដោយឈានណាមួយមានទុតិយជ្ឈានជាដើម ឬជាបឋមជ្ឈានិកមគ្គ។ មគ្គទាំង ៤ សូម្បីទាំងអស់ តែងជាមគ្គដូចគ្នាខ្លះ មិនដូចគ្នាខ្លះ ដូចគ្នាខ្លះមិនដូចគ្នាខ្លះ ដោយអំណាចនៃឈាន យ៉ាងនេះ។

---

အယံ ပနဿ ဝိသေသော ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန ဟောတိ. ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန ဟိ ပဌမဇ္ဈာနလာဘိနော ပဌမဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, မဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ ပရိပုဏ္ဏာနေဝ ဟောန္တိ. ဒုတိယဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နော ဒုတိယဇ္ဈာနိကော ဟောတိ, မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ သတ္တ ဟောန္တိ. တတိယဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿန္တဿ ဥပ္ပန္နော တတိယဇ္ဈာနိကော, မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ သတ္တ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ ဆ ဟောန္တိ. ဧသ နယော စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနာ.

ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នានេះ តែងមានដោយការកំណត់នូវបាទកជ្ឈាន (ឈានជាគ្រឹះ)។ ព្រោះថា មគ្គដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចបឋមជ្ឈាន ចេញចាកបឋមជ្ឈានហើយចម្រើនវិបស្សនា ដោយការកំណត់នូវបាទកជ្ឈាន តែងជាបឋមជ្ឈានិកមគ្គ ឯមគ្គង្គ និងពោជ្ឈង្គទាំងឡាយក្នុងបឋមជ្ឈានិកមគ្គនោះ តែងពេញបរិបូណ៌តែម្តង។ មគ្គដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលចេញចាកទុតិយជ្ឈានហើយចម្រើនវិបស្សនា តែងជាទុតិយជ្ឈានិកមគ្គ ឯមគ្គង្គទាំងឡាយក្នុងទុតិយជ្ឈានិកមគ្គនោះ មាន ៧។ មគ្គដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលចេញចាកតតិយជ្ឈានហើយចម្រើនវិបស្សនា តែងជាតតិយជ្ឈានិកមគ្គ ឯមគ្គង្គទាំងឡាយក្នុងតតិយជ្ឈានិកមគ្គនោះ មាន ៧ ពោជ្ឈង្គមាន ៦។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបតាំងពីចតុត្ថជ្ឈានជាដើម រហូតដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ។

---

အာရုပ္ပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ လောကုတ္တရံ, နော လောကိယန္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ကထန္တိ? ဧတ္ထာပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ယတော ဝုဋ္ဌာယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိလဘိတွာ အရူပသမာပတ္တိံ ဘာဝေတွာ သော အာရုပ္ပေ ဥပ္ပန္နော, တံဈာနိကာဝဿ တတ္ထ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတိ. ကေစိ ပန ထေရာ – ‘‘ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ[Pg.164]. ကေစိ ‘‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ ဝါဒဝိနိစ္ဆယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဓိကာရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓီတိ အယံ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယော, အပရဘာဂေ လောကုတ္တရော သမ္မာသမာဓီတိ ဝုစ္စတိ.

ពាក្យថា 'ក្នុងអរូបភព ចតុត្ថជ្ឈាន និងបញ្ចមកជ្ឈាន តែងកើតឡើង ហើយឈាននោះជាលោកុត្តរៈ មិនមែនជាលោកិយៈឡើយ' ដូច្នេះ ត្រូវបានពោលទុកហើយ។ ក្នុងទីនេះ សួរថា តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សូម្បីក្នុងទីនេះដែរ បុគ្គលចេញចាកឈានណាមួយមានបឋមជ្ឈានជាដើម បានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គហើយ ចម្រើនអរូបសមាបត្តិ កើតក្នុងអរូបភព មគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង ៣ របស់បុគ្គលនោះដែលកើតឡើងក្នុងអរូបភពនោះ តែងជាមគ្គប្រកបដោយឈាននោះឯង។ យ៉ាងនេះ បាទកជ្ឈានតែមួយគត់ តែងជាគ្រឿងកំណត់។ ប៉ុន្តែ ព្រះថេរៈខ្លះពោលថា 'ខន្ធទាំងឡាយដែលជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនា តែងជាគ្រឿងកំណត់'។ ខ្លះពោលថា 'អធ្យាស័យរបស់បុគ្គល តែងជាគ្រឿងកំណត់'។ ខ្លះពោលថា 'វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា តែងជាគ្រឿងកំណត់'។ ការវិនិច្ឆ័យវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាធិការ។ បទថា Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhīti សេចក្តីថា សមាធិនេះ ក្នុងបុព្វភាគជាលោកិយៈ ក្នុងអបរភាគជាលោកុត្តរៈ ហៅថា សម្មាសមាធិ។

---

၉. သူကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. សេចក្តីអធិប្បាយសូកសូត្រ

---

၉. နဝမေ မိစ္ဆာပဏိဟိတန္တိ သူကံ နာမ ဥဒ္ဓဂ္ဂံ ကတွာ ဌပိတံ ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ ဘိန္ဒတိ, တထာ အဋ္ဌပိတံ ပန မိစ္ဆာပဏိဟိတံ နာမ. မိစ္ဆာပဏိဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာတိ မိစ္ဆာဌပိတာယ ကမ္မဿကတပညာယ. အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတီတိ စတုသစ္စပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတိ. ဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေဿတိ. မိစ္ဆာပဏိဟိတတ္တာ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိယာတိ ကမ္မဿကတပညာယ စေဝ မဂ္ဂဘာဝနာယ စ မိစ္ဆာ ဌပိတတ္တာ, အပ္ပဝတ္တိတတ္တာတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကမ္မဿကတဉာဏံ မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမဂ္ဂေါ ကထိတော.

៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា micchāpaṇihitaṃ សេចក្តីថា ធម្មតាចុងស្រូវសាលី ឬចុងស្រូវយាវ ដែលគេដាក់តម្រង់ឡើងលើ តែងមុតដៃ ឬជើងបាន តែបើមិនដាក់យ៉ាងនោះទេ ឈ្មោះថា ដាក់ខុសទិសដៅ (មិច្ឆាបណិហិតៈ)។ បទថា micchāpaṇihitāya diṭṭhiyā សេចក្តីថា ដោយកម្មស្សកតបញ្ញាដែលតាំងទុកខុស។ បទថា avijjaṃ bhindissati សេចក្តីថា នឹងទម្លាយនូវអវិជ្ជាដែលបិទបាំងនូវសច្ចៈទាំង ៤។ បទថា vijjaṃ uppādessati សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងវិជ្ជាគឺអរហត្តមគ្គឲ្យកើតឡើង。 បទថា micchāpaṇihitattā, bhikkhave, diṭṭhiyā សេចក្តីថា ព្រោះតែកម្មស្សកតបញ្ញាផង ការចម្រើនមគ្គផង ត្រូវបានតាំងទុកខុស គឺមិនបានញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សមិស្សកមគ្គ (មគ្គច្របូកច្របល់ដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈ) ដោយធ្វើកម្មស្សកតញាណឲ្យជាទីពឹងនៃមគ្គ។

---

၁၀. နန္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. សេចក្តីអធិប្បាយនន្ទិយសូត្រ

---

၁၀. ဒသမေ ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា paribbājako សេចក្តីថា បរិព្វាជកដែលស្លៀកដណ្តប់ជិតកាយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

អវិជ្ជាវគ្គ ទី ១ ចប់។

---

၂. ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ

២. វិហារវគ្គ

---

၁. ပဌမဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. សេចក្តីអធិប្បាយបឋមវិហារសូត្រ

---

၁၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ နိလီယိတုံ ဧကောဝ ဟုတွာ ဝိဟရိတုံ ဣစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. နမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာတိ ယော အတ္တနာ ပယုတ္တဝါစံ အကတွာ မမတ္ထာယ [Pg.165] သဒ္ဓေသု ကုလေသု ပဋိယတ္တံ ပိဏ္ဍပါတံ နီဟရိတွာ မယှံ ဥပနာမေယျ, တံ ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဌပေတွာ နမှိ အညေန ကေနစိ ဘိက္ခုနာ ဝါ ဂဟဋ္ဌေန ဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ.

១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ បទថា icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាថ្នានឹងសម្ងំនៅ គឺពួនសម្ងំរស់នៅតែម្នាក់ឯង អស់កន្លះខែ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenា សេចក្តីថា លើកលែងតែភិក្ខុអ្នកនាំចង្ហាន់បិណ្ឌបាតមកតែមួយរូប ដែលមិនបានធ្វើនូវវិញ្ញត្តិវាចាដោយខ្លួនឯង ហើយនាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលគេរៀបចំទុកក្នុងត្រកូលដែលមានសទ្ធាទាំងឡាយមកប្រគេនតថាគត ចេញហើយ តថាគតមិនគួរឲ្យភិក្ខុ ឬគ្រហស្ថណាមួយផ្សេងទៀតចូលមកជួបឡើយ។

---

ကသ္မာ ပန ဧဝမာဟာတိ? တသ္မိံ ကိရ အဍ္ဎမာသေ ဝိနေတဗ္ဗော သတ္တော နာဟောသိ. အထ သတ္ထာ – ‘‘ဣမံ အဍ္ဎမာသံ ဖလသမာပတ္တိသုခေနေဝ ဝီတိနာမေဿာမိ, ဣတိ မယှဉ္စေဝ သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတိ, အနာဂတေ စ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ‘သတ္ထာပိ ဂဏံ ဝိဟာယ ဧကကော ဝိဟာသိ, ကိမင်္ဂံ ပန မယ’န္တိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇိဿတိ, တဒဿာ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧဝမာဟ. ဘိက္ခုသံဃောပိ သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဧကံ ဘိက္ခုံ အဒါသိ. သော ပါတောဝ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနမုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ တသ္မိံ ခဏေ ကတွာ အပဂစ္ဆတိ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ឮថា ក្នុងកន្លះខែនោះ គ្មានសត្វលោកដែលត្រូវទូន្មានឡើយ។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា 'តថាគតនឹងញ៉ាំងកន្លះខែនេះឲ្យកន្លងទៅដោយផលសមាបត្តិសុខតែម្តង យ៉ាងនេះ នឹងមានការនៅជាសុខដល់តថាគតផង ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនក្នុងកាលជាខាងក្រោយនឹងយកតម្រាប់តាមថា "សូម្បីព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់លះបង់ពួកក្រុម ហើយគង់នៅតែមួយព្រះអង្គឯងដែរ ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកយើងមិនធ្វើដូច្នោះ?" ការយកតម្រាប់តាមនោះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ពួកជនទាំងនោះអស់កាលជាអង្វែង' ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីភិក្ខុសង្ឃ ក៏បានទទួលព្រះពុទ្ធដីកាដោយគោរព ហើយបានចាត់ចែងភិក្ខុមួយរូប។ ភិក្ខុនោះ ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ធ្វើកិច្ចការទាំងពួងមានការបោសសម្អាតបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ ការប្រគេនទឹកលុបព្រះភក្ត្រ និងឈើស្ទង់ជាដើម ក្នុងខណៈនោះ រួចហើយក៏ថយចេញទៅ។

---

ယေန သွာဟန္တိ ယေန သော အဟံ. ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံယေဝ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ. ဝိဟရာမီတိ ဣဒံ အတီတတ္ထေ ဝတ္တမာနဝစနံ. တဿ ပဒေသေန ဝိဟာသိန္တိ တဿ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓဝိဟာရဿ ပဒေသေန. တတ္ထ ပဒေသော နာမ ခန္ဓပဒေသော အာယတနဓာတုသစ္စဣန္ဒြိယပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနဈာနနာမရူပပဒေသော ဓမ္မပဒေသောတိ နာနာဝိဓော. တံ သဗ္ဗမ္ပိ သန္ဓာယ – ‘‘တဿ ပဒေသေန ဝိဟာသိ’’န္တိ အာဟ. ဘဂဝါ ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ယထာ နာမ ပတ္တရဇ္ဇော ရာဇာ အတ္တနော ဝိဘဝသာရဒဿနတ္ထံ တံ တံ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရာပေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတမုတ္တာမဏိအာဒီနိ ရတနာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟရေယျ, ဧဝမေဝ ပဉ္စက္ခန္ဓေ နိပ္ပဒေသေ ကတွာ သမ္မသန္တော ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ တေသံ ခန္ဓာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာက္ခန္ဓမေဝ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. တဿ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဧဝရူပံ နာမ သုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တိ, ဧဝရူပံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဩလောကယတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပဝတ္တာ သုခဝေဒနာ, ယာဝ အဝီစိတော ပဝတ္တာ ဒုက္ခဝေဒနာ, သဗ္ဗာ သဗ္ဗာကာရေန ဥပဋ္ဌာသိ. အထ နံ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဝိဟာသိ.

ពាក្យថា Yena svāhaṃ គឺ Yena so ahaṃ (ដោយហេតុណា ខ្ញុំនោះ)។ ពាក្យថា Paṭhamābhisambuddho សេចក្តីថា បានត្រាស់ដឹងជាដំបូង គឺបានត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចធម៌ ហើយគង់នៅអស់រយៈពេល ៤៩ ថ្ងៃជាដំបូង។ ពាក្យថា Viharāmi នេះ ជាបច្ចុប្បន្នវចនៈ តែប្រើក្នុងអត្ថជាអតីតកាល។ ពាក្យថា Tassa padesena vihāsiṃ សេចក្តីថា ដោយចំណែកនៃវិហារធម៌នៃការត្រាស់ដឹងដំបូងនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ចំណែក (បទេសៈ) នោះមានច្រើនប្រការ គឺ ខន្ធបទេស អាយតនបទេស ធាតុបទេស សច្ចបទេស ឥន្ទ្រិយបទេស បច្ចយាការបទេស សតិបដ្ឋានបទេស ឈានបទេស នាមរូបបទេស និងធម្មបទេស។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកចំណែកទាំងអស់នោះ ទើបត្រាស់ថា «tassa padesena vihāsiṃ» (តថាគតបាននៅដោយចំណែកនៃវិហារធម៌នោះ)។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់គង់នៅក្រោមដើមពោធិ៍ដំបូង ក្នុងរវាង ៤៩ ថ្ងៃ ប្រៀបដូចជាស្តេចដែលបានសោយរាជ្យថ្មីៗ បើកឃ្លាំងផ្សេងៗ ដើម្បីទតមើលខ្លឹមសារនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ហើយពិចារណាមើលរតនវត្ថុមានមាស ប្រាក់ គជ់ និងកែវមណីជាដើម យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ពិចារណាស្ទាបស្ទង់មើលបញ្ចក្ខន្ធដោយមិនមានសេសសល់ យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកន្លះខែនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាតែចំណែកនៃខន្ធទាំងឡាយនោះ គឺវេទនាខន្ធប៉ុណ្ណោះ ហើយគង់នៅ។ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ទតមើលថា «សត្វទាំងឡាយនេះ តែងទទួលរងនូវសុខមានសភាពយ៉ាងនេះ ទុក្ខមានសភាពយ៉ាងនេះ» សុខវេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម និងទុក្ខវេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់អវីចិនរក ទាំងអស់ក៏ប្រាកដឡើងដល់ព្រះអង្គដោយគ្រប់អាការ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់កំណត់ដឹងនូវវេទនានោះ ដោយន័យមានជាដើមថា «វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះមិច្ឆាទិដ្ឋិជាបច្ច័យខ្លះ» ហើយគង់នៅ។

---

တထာ ပဌမဗောဓိယံ ဒွါဒသာယတနာနိ နိပ္ပဒေသာနေဝ ကတွာ ဝိဟာသိ, ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ တေသံ အာယတနာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေန ဓမ္မာယတနေကဒေသံ, ဓာတူနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေန ဓမ္မဓာတုဧကဒေသံ, သစ္စာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာက္ခန္ဓဝသေနေဝ ဒုက္ခသစ္စေကဒေသံ, ပစ္စယာနံ ပဒေသံ ဖဿပစ္စယာ [Pg.166] ဝေဒနာဝသေန ပစ္စယေကဒေသံ ဈာနာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ ဈာနင်္ဂေကဒေသံ, နာမရူပါနံ ပဒေသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ နာမေကဒေသံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ပဌမဗောဓိယဉှိ ဧကူနပညာသဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ကုသလာဒိဓမ္မေ နိပ္ပဒေသေ ကတွာ အနန္တနယာနိ သတ္တ ပကရဏာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. ဣမသ္မိံ ပန အဍ္ဎမာသေ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပဒေသံ ဝေဒနာတ္တိကမေဝ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဝိဟာသိ. တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ သာ သာ စ ဝိဟာရသမာပတ္တိ ဝေဒနာနုဘာဝေန ဇာတာ.

ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅដោយធ្វើនូវអាយតនៈទាំង ១២ មិនឲ្យមានសេសសល់ ក្នុងបឋមពោធិកាល យ៉ាងណាមិញ ប៉ុន្តែក្នុងកន្លះខែនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាតែចំណែកនៃអាយតនៈទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃវេទនា គឺចំណែកមួយនៃធម្មាយតនៈ, ពិចារណាចំណែកនៃធាតុទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃវេទនា គឺចំណែកមួយនៃធម្មធាតុ, ពិចារណាចំណែកនៃសច្ចៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃវេទនាខន្ធប៉ុណ្ណោះ គឺចំណែកមួយនៃទុក្ខសច្ចៈ, ពិចារណាចំណែកនៃបច្ច័យទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃវេទនាដែលមានផស្សៈជាបច្ច័យ គឺចំណែកមួយនៃបច្ច័យ, ពិចារណាចំណែកនៃឈានទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃវេទនាប៉ុណ្ណោះ គឺចំណែកមួយនៃឈានង្គ, ពិចារណាចំណែកនៃនាមរូប ដោយអំណាចនៃវេទនាប៉ុណ្ណោះ គឺចំណែកមួយនៃនាមធម៌ ហើយគង់នៅ។ ព្រោះថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ក្នុងរវាង ៤៩ ថ្ងៃ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើនូវធម៌មានកុសលធម៌ជាដើមមិនឲ្យមានសេសសល់ ហើយពិចារណានូវបករណ៍ទាំង ៧ ដែលមានន័យមិនចេះចប់មិនចេះហើយ ហើយគង់នៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកន្លះខែនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាតែចំណែកនៃធម៌ទាំងពួង គឺវេទនាតិកៈប៉ុណ្ណោះ ហើយគង់នៅ។ ក្នុងទីនោះៗ វិហារសមាបត្តិទាំងនោះៗ កើតឡើងហើយដោយអានុភាពនៃវេទនា។

---

ဣဒါနိ ယေနာကာရေန ဝိဟာသိ, တံ ဒဿေန္တော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပီတိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ. ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ ဝိပါကဝေဒနာပိ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ အကုသလာဝ ဟောတိ, ဒိဋ္ဌိံ ပန ဥပနိဿာယ ကုသလာပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အကုသလာပိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ဟိ ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿာယ ပက္ခဒိဝသေသု ယာဂုဘတ္တာဒီနိ ဒေန္တိ, အဒ္ဓိကာဒီနံ ဝဋ္ဋံ ပဋ္ဌပေန္တိ, စတုမဟာပထေ သာလံ ကရောန္တိ, ပေါက္ခရဏိဉ္စ ခဏာပေန္တိ, ဒေဝကုလာဒီသု မာလာဂစ္ဆံ ရောပေန္တိ, နဒီဝိဒုဂ္ဂါဒီသု သေတုံ အတ္ထရန္တိ, ဝိသမံ သမံ ကရောန္တိ, ဣတိ နေသံ ကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပန နိဿာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိကေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တိ, ဝဓဗန္ဓနာဒီနိ ကရောန္တိ, ပါဏံ ဝဓိတွာ ဒေဝတာနံ ဥပဟာရံ ဥပဟရန္တိ, ဣတိ နေသံ အကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိပါကဝေဒနာ ပန ဘဝန္တရဂတာနံယေဝ ဟောတိ.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងទ្រង់បង្ហាញនូវអាការដែលទ្រង់គង់នៅនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា Micchādiṭṭhipaccayāpi (ព្រោះមិច្ឆាទិដ្ឋិជាបច្ច័យខ្លះ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Micchādiṭṭhipaccayāpi សេចក្តីថា សូម្បីវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិក៏គួរ សូម្បីកុសលវេទនា និងអកុសលវេទនាដែលកើតឡើងដោយធ្វើមិច្ឆាទិដ្ឋិឲ្យជាឧបនិស្ស័យក៏គួរ សូម្បីវិបាកវេទនាក៏គួរ។ ក្នុងវេទនាទាំងនោះ វេទនាដែលសម្បយុត្តដោយមិច្ឆាទិដ្ឋិ តែងជាអកុសលវេទនាម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ កាលដែលអាស្រ័យមិច្ឆាទិដ្ឋិជាឧបនិស្ស័យ សូម្បីកុសលវេទនាក៏កើតឡើង សូម្បីអកុសលវេទនាក៏កើតឡើង។ ព្រោះថា ពួកជនអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ អាស្រ័យមិច្ឆាទិដ្ឋិជាឧបនិស្ស័យ តែងប្រគេនយាគូ និងភត្តជាដើម ក្នុងថ្ងៃបក្ខ (ថ្ងៃសីល) ទាំងឡាយ តែងចាត់ចែងវត្តប្រតិបត្តិដល់ពួកអ្នកធ្វើដំណើរជាដើម តែងសង់សាលាក្នុងផ្លូវបែកជាបួន តែងជីកស្រះទឹក តែងដាំដើមផ្កាក្នុងទេវស្ថានជាដើម តែងសង់ស្ពានក្នុងទីឆ្លងស្ទឹងដែលលំបាកជាដើម តែងធ្វើទីមិនរាបស្មើឲ្យរាបស្មើ យ៉ាងនេះ កុសលវេទនារបស់ពួកជនទាំងនោះ តែងកើតឡើង។ ប៉ុន្តែ ពួកជនទាំងនោះ អាស្រ័យមិច្ឆាទិដ្ឋិហើយ តែងជេរប្រមាថ គំរាមកំហែងពួកជនអ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ តែងធ្វើការសម្លាប់ និងការចងជាដើម តែងសម្លាប់សត្វហើយធ្វើការបូជាដល់ពួកទេវតា យ៉ាងនេះ អកុសលវេទនារបស់ពួកជនទាំងនោះ តែងកើតឡើង។ ចំណែកឯវិបាកវេទនា តែងកើតមានដល់ពួកសត្វដែលទៅកាន់បរលោកហើយប៉ុណ្ណោះ។

---

သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာတိ ဧတ္ထာပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာပိ ဝဋ္ဋတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလဝေဒနာပိ ဝိပါကဝေဒနာပိ. တတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာ ကုသလာဝ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပန ဥပနိဿာယ ဗုဒ္ဓပူဇံ ဒီပမာလံ မဟာဓမ္မဿဝနံ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ ဒိသာဘာဂေ စေတိယပတိဋ္ဌာပနန္တိ ဧဝမာဒီနိ ပုညာနိ ကရောန္တိ, ဣတိ နေသံ ကုသလာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိံယေဝ နိဿာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တိ, အတ္တာနံ ဥက္ကံသေန္တိ, ပရံ ဝမ္ဘေန္တိ, ဣတိ နေသံ အကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိပါကဝေဒနာ ပန ဘဝန္တရဂတာနံယေဝ ဟောတိ. မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပပစ္စယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဆန္ဒပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒပစ္စယာ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဝိတက္ကပစ္စယာ [Pg.167] ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ. သညာ ပစ္စယာ ဌပေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ သေသာ ဆ သညာသမာပတ္တိဝေဒနာ.

ក្នុងពាក្យថា Sammādiṭṭhipaccayā នេះ សូម្បីវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយសម្មាទិដ្ឋិក៏គួរ សូម្បីកុសលវេទនា និងអកុសលវេទនាដែលកើតឡើងដោយធ្វើសម្មាទិដ្ឋិឲ្យជាឧបនិស្ស័យក៏គួរ សូម្បីវិបាកវេទនាក៏គួរ។ ក្នុងវេទនាទាំងនោះ វេទនាដែលសម្បយុត្តដោយសម្មាទិដ្ឋិ តែងជាកុសលវេទនាម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ កាលដែលអាស្រ័យសម្មាទិដ្ឋិជាឧបនិស្ស័យ ពួកជនតែងធ្វើបុណ្យទាំងឡាយមានជាដើមថា ការបូជាចំពោះព្រះពុទ្ធ ការបូជាគ្រឿងប្រទីប ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម្មដ៏ឧត្តម ការកសាងចេតិយក្នុងទិសភាគដែលមិនទាន់មានការកសាង យ៉ាងនេះ កុសលវេទនារបស់ពួកជនទាំងនោះ តែងកើតឡើង។ ពួកជនអាស្រ័យសម្មាទិដ្ឋិនោះឯង ហើយជេរប្រមាថ គំរាមកំហែងពួកជនអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ លើកតម្កើងខ្លួនឯង បង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃ យ៉ាងនេះ អកុសលវេទនារបស់ពួកជនទាំងនោះ តែងកើតឡើង។ ចំណែកឯវិបាកវេទនា តែងកើតមានដល់ពួកសត្វដែលទៅកាន់បរលោកហើយប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Micchāsaṅkappapaccayā ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Chandapaccayā វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះឆន្ទៈជាបច្ច័យ គប្បីដឹងថា ជាវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយលោភសហគតចិត្តទាំង ៨, វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះវិតក្កៈជាបច្ច័យ គប្បីដឹងថា ជាបឋមជ្ឈានវេទនាម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះសញ្ញាជាបច្ច័យ គប្បីដឹងថា លើកលែងតែបឋមជ្ឈានចេញ គឺវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយសញ្ញាសមាបត្តិទាំង ៦ ដែលនៅសល់។

---

ဆန္ဒော စ အဝူပသန္တောတိအာဒီသု တိဏ္ဏံ အဝူပသမေ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဟောတိ, ဆန္ဒမတ္တဿ ဝူပသမေ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ. ဆန္ဒဝိတက္ကာနံ ဝူပသမေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝေဒနာ အဓိပ္ပေတာ, တိဏ္ဏမ္ပိ ဝူပသမေ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ. အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာတိ အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယ. အတ္ထိ အာယာမန္တိ အတ္ထိ ဝီရိယံ. တသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အနုပ္ပတ္တေတိ တဿ ဝီရိယာရမ္ဘဿ ဝသေန တဿ အရဟတ္တဖလဿ ကာရဏေ အနုပ္ပတ္တေ. တပ္ပစ္စယာပိ ဝေဒယိတန္တိ အရဟတ္တဿ ဌာနပစ္စယာ ဝေဒယိတံ. ဧတေန စတုမဂ္ဂသဟဇာတာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနာဝ ဂဟိတာ.

ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Chando ca avūpasanto កាលបើធម៌ទាំង ៣ (គឺឆន្ទៈ វិតក្កៈ សញ្ញា) មិនទាន់រំងាប់ វេទនាដែលសម្បយុត្តដោយលោភសហគតចិត្តទាំង ៨ តែងកើតមាន, កាលបើឆន្ទៈត្រឹមតែម៉្យាងរំងាប់ទៅ តែងមានបឋមជ្ឈានវេទនាម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើឆន្ទៈ និងវិតក្កៈរំងាប់ទៅ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវេទនាមានទុតិយជ្ឈានវេទនាជាដើម, កាលបើធម៌ទាំង ៣ រំងាប់ទៅ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវេទនា។ ពាក្យថា Appattassa pattiyā សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផលដែលមិនទាន់សម្រេច។ ពាក្យថា Atthi āyāmo សេចក្តីថា មានសេចក្តីព្យាយាម (សម្មាវាយាមៈ)។ ពាក្យថា Tasmimpi ṭhāne anuppatte សេចក្តីថា កាលបើហេតុនៃអរហត្តផលនោះ មិនទាន់សម្រេចដោយអំណាចនៃការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាមនោះ។ ពាក្យថា Tappaccayāpi vedayitaṃ សេចក្តីថា វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺទីតាំងនៃអរហត្តផលនោះ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែលោកុត្តរវេទនាដែលកើតឡើងរួមគ្នាជាមួយមគ្គទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ។

---

၂. ဒုတိယဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អដ្ឋកថាទុតិយវិហារសូត្រ

---

၁၂. ဒုတိယေ ပဋိသလ္လာနကာရဏံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမပစ္စယာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမော နာမ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. တသ္မာ ယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ ဝေဒယိတံ ဝုတ္တံ, တဒေဝ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမပစ္စယာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝိပါကဝေဒနံ အတိဒူရေတိ မညမာနာ န ဂဏှန္တီတိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဿ ယဿ ဟိ ဝူပသမပစ္စယာတိ ဝုစ္စတိ, တဿ တဿ ပဋိပက္ခဓမ္မပစ္စယာဝ တံ တံ ဝေဒယိတံ အဓိပ္ပေတံ. ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာ တာဝ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတက္ကဝူပသမပစ္စယာ ဒုတိယဇ္ဈာနဝေဒနာ. သညာပစ္စယာ ဆသမာပတ္တိဝေဒနာ. သညာဝူပသမပစ္စယာ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ. ဆန္ဒော စ ဝူပသန္တောတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

១២. ក្នុងសូត្រទី ២ ហេតុនៃការសម្ងំ (បដិសល្លានៈ) គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Micchādiṭṭhivūpasamapaccayā សេចក្តីថា ការរំងាប់មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា សម្មាទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ វេទនាណាដែលទ្រង់ត្រាស់ថា កើតឡើងព្រោះសម្មាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ វេទនានោះឯង គប្បីដឹងថា កើតឡើងព្រោះការរំងាប់មិច្ឆាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ លោកពោលថា ព្រោះយល់ថាវិបាកវេទនានៅឆ្ងាយពេក ទើបមិនកាន់យក។ គប្បីដឹងសេចក្តីគ្រប់ទីកន្លែងដោយន័យនេះ។ ព្រោះថា ធម៌ណាៗដែលទ្រង់ត្រាស់ថា កើតឡើងព្រោះការរំងាប់ជាបច្ច័យ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវេទនានោះៗ ដែលកើតឡើងព្រោះធម៌ជាបដិបក្ខនឹងធម៌នោះៗជាបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Chandavūpasamapaccayā វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះការរំងាប់ឆន្ទៈជាបច្ច័យ ជាដំបូងគប្បីដឹងថា ជាបឋមជ្ឈានវេទនា។ វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះការរំងាប់វិតក្កៈជាបច្ច័យ គប្បីដឹងថា ជាទុតិយជ្ឈានវេទនា។ វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះសញ្ញាជាបច្ច័យ គឺវេទនាក្នុងសមាបត្តិទាំង ៦។ វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះការរំងាប់សញ្ញាជាបច្ច័យ គប្បីដឹងថា ជានេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវេទនា។ ពាក្យមានជាដើមថា Chando ca vūpasanto មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលហើយ។

---

၃-၇. သေက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-៧. អដ្ឋកថាសេក្ខសូត្រជាដើម

---

၁၃-၁၇. တတိယေ သေက္ခောတိ သိက္ခနသီလော. ကိံ သိက္ခတီတိ? တိဿော သိက္ခာ. သေက္ခာယာတိ တီဟိ ဖလေဟိ စတူဟိ စ မဂ္ဂေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နာယ. သာပိ ဟိ အနိဋ္ဌိတကိစ္စတ္တာ အတ္တနော ကိစ္စံ သိက္ခတေဝါတိ သေက္ခာ. စတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝါတိ.

១៣-១៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា Sekkho សេចក្តីថា អ្នកមានសីលៈគឺការសិក្សា (ការបំពេញសិក្ខាទាំង ៣)។ សួរថា សិក្សានូវអ្វី? ឆ្លើយថា សិក្ខាទាំង ៣ (គឺអធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា អធិបញ្ញាសិក្ខា)។ ពាក្យថា Sekkhāya សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងរួមគ្នាជាមួយផលទាំង ៣ និងមគ្គទាំង ៤។ ព្រោះថា សូម្បីសម្មាទិដ្ឋិនោះ ព្រោះតែមានកិច្ចមិនទាន់សម្រេច ទើបនៅតែសិក្សានូវកិច្ចរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សេក្ខា។ សូត្រទី ៤ ទី ៥ ទី ៦ និងទី ៧ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၈-၁၀. ပဌမကုက္ကုဋာရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៨-១០. អដ្ឋកថាបឋមកុក្កុដារាមសូត្រជាដើម

---

၁၈-၂၀. အဋ္ဌမေ [Pg.168] ဥမ္မင်္ဂေါတိ ပညာဥမ္မင်္ဂေါ, ပညာဝီမံသနံ, ပညာဂဝေသနန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ တွံ အာဝုသောတိ ဣဒံ တဿ ပုစ္ဆာပတိဋ္ဌာပနတ္ထာယ အာဟ. နဝမဒသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာမေဝါတိ.

១៨-២០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Ummaṅgo សេចក្តីថា បញ្ញាដូចជាទ្វារលូន (បញ្ញាជ្រៅជ្រះ) បញ្ញាជាគ្រឿងស៊ើបសួរ បញ្ញាជាគ្រឿងស្វែងរក។ ពាក្យថា Evañhi tvaṃ āvuso នេះ ព្រះថេរៈពោលដើម្បីតម្កល់ទុកនូវសំណួររបស់លោក។ សូត្រទី ៩ និងទី ១០ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

វិហារវគ្គ ទី ២ ចប់។

---

၃. မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថាមិច្ឆត្តវគ្គ

---

၂၁-၃၀. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ မိစ္ဆတ္တန္တိ မိစ္ဆာသဘာဝံ. သမ္မတ္တန္တိ သမ္မာသဘာဝံ. မိစ္ဆာပဋိပတ္တာဓိကရဏဟေတူတိ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိကရဏဟေတု. ယသ္မာ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိံ ကရောတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. နာရာဓကောတိ န သမ္ပာဒကော. ဉာယံ ဓမ္မန္တိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မံ. မိစ္ဆာဉာဏီတိ မိစ္ဆာဝိညာဏော မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏော. မိစ္ဆာဝိမုတ္တီတိ အယာထာဝဝိမုတ္တိ, အနိယျာနိကဝိမုတ္တိ. ဣမေသု တတိယာဒီသု စတူသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ပစ္ဆိမေသု ပနေတ္ထ ဒွီသု ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတော ဓမ္မော ဝိဘတ္တော, ဧဝံ ဓမ္မေန ပုဂ္ဂလော ဒဿိတောတိ. သုပ္ပဝတ္တိယောတိ သုပ္ပဝတ္တနိယော. ယထာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ ဒိသံ ပဝတ္တေန္တော ဓာဝတိ, ဧဝံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကာ ဟောတီတိ အတ္ထော. သဥပနိသံ သပရိက္ခာရန္တိ သပ္ပစ္စယံ သပရိဝါရံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

២១-៣០. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា Micchattaṃ សេចក្តីថា សភាវៈខុស (មិនពិត)។ ពាក្យថា Sammaṃ សេចក្តីថា សភាវៈត្រូវ (ពិត)។ ពាក្យថា Micchāpaṭipattādhikaraṇahetu សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការធ្វើនូវសេចក្តីប្រតិបត្តិខុស។ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុណាដែលធ្វើនូវសេចក្តីប្រតិបត្តិខុស ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា Nārādhako សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា Ñāyaṃ dhammaṃ សេចក្តីថា អរិយមគ្គធម៌។ ពាក្យថា Micchāñāṇī សេចក្តីថា មានវិញ្ញាណខុស មានការពិចារណាខុស។ ពាក្យថា Micchāvimutti សេចក្តីថា ការរួចផុតមិនពិតប្រាកដ ការរួចផុតដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ៣ ជាដើមនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រ ២ ខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់សួររកបុគ្គល ហើយចែកធម៌ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្ហាញបុគ្គលដោយធម៌។ ពាក្យថា Suppavattiyo សេចក្តីថា អាចឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានដោយងាយ។ សេចក្តីថា ដូចជាការបររថទៅកាន់ទិសដែលខ្លួនប្រាថ្នាៗ យ៉ាងណាមិញ ក៏អាចធ្វើឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Saupanisaṃ saparikkhāraṃ សេចក្តីថា មានបច្ច័យជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ មានបរិវារ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងអស់ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂေါ တတိယော.

មិច្ឆត្តវគ្គ ទី ៣ ចប់។

---

၄. ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៤. អដ្ឋកថាបដិបត្តិវគ្គ

---

၃၁-၄၀. စတုတ္ထေ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိန္တိ အယာထာဝပဋိပတ္တိံ. မိစ္ဆာပဋိပန္နန္တိ အယာထာဝပဋိပန္နံ. ဣတိ ဧကံ သုတ္တံ ဓမ္မဝသေန ကထိတံ, ဧကံ ပုဂ္ဂလဝသေန. အပါရာ ပါရန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာနံ. ပါရဂါမိနောတိ ဧတ္ထ ယေပိ ပါရင်္ဂတာ, ယေပိ ဂစ္ဆန္တိ, ယေပိ ဂမိဿန္တိ, သဗ္ဗေ ပါရဂါမိနောတွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

៣១-៤០. ក្នុងវគ្គទី ៤ ពាក្យថា Micchāpaṭipattiṃ សេចក្តីថា សេចក្តីប្រតិបត្តិខុស (មិនពិតប្រាកដ)។ ពាក្យថា Micchāpaṭipannaṃ សេចក្តីថា អ្នកប្រតិបត្តិខុស។ យ៉ាងនេះ សូត្រមួយទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃធម៌ សូត្រមួយទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គល។ ពាក្យថា Apārā pāraṃ សេចក្តីថា ចាកវដ្តសង្សារទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Pāragāmino ក្នុងទីនេះ ពួកជនណាដែលដល់ត្រើយហើយក្តី កំពុងទៅក្តី នឹងទៅក្តី ទាំងអស់នោះ គប្បីដឹងថា ជាអ្នកទៅកាន់ត្រើយ (ព្រះនិព្វាន) ដូចគ្នាទាំងអស់។

---

တီရမေဝါနုဓာဝတီတိ ဝဋ္ဋမေဝ အနုဓာဝတိ, ဝဋ္ဋေ ဝိစရတိ. ကဏှန္တိ အကုသလဓမ္မံ. သုက္ကန္တိ ကုသလဓမ္မံ. ဩကာ အနောကန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာနံ. အာဂမ္မာတိ [Pg.169] အာရဗ္ဘ သန္ဓာယ ပဋိစ္စ. ပရိယောဒပေယျာတိ ပရိသုဒ္ဓံ ကရေယျ. စိတ္တက္လေသေဟီတိ စိတ္တံ ကိလိဿာပေန္တေဟိ နီဝရဏေဟိ. သမ္ဗောဓိယင်္ဂေသူတိ သတ္တသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု.

ពាក្យថា Tīramevānudhāvati សេចក្តីថា តែងរត់ដេញតាមតែវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ គឺអន្ទោលទៅក្នុងវដ្តៈ។ ពាក្យថា Kaṇhaṃ សេចក្តីថា អកុសលធម៌។ ពាក្យថា Sukkaṃ សេចក្តីថា កុសលធម៌។ ពាក្យថា Okā anokaṃ សេចក្តីថា ចាកវដ្តៈទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Āgamma សេចក្តីថា ប្រារព្ធ សំដៅយក អាស្រ័យ។ ពាក្យថា Pariyodapeyya សេចក្តីថា គប្បីធ្វើឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Cittaklesehi សេចក្តីថា ដោយនីវរណធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើចិត្តឲ្យសៅហ្មង។ ពាក្យថា Sambodhiyaṅgesu សេចក្តីថា ក្នុងពោជ្ឈង្គទាំង ៧។

---

သာမညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ သာမညေန ဥပဂန္တဗ္ဗတော သာမညတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မညန္တိ သေဋ္ဌဘာဝံ. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဗြဟ္မညေန ဥပဂန္တဗ္ဗတော. ယတ္ထ ယတ္ထ ပန ဟေဋ္ဌာ စ ဣမေသု စ တီသု သုတ္တေသု ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိ အာဂတံ, တတ္ထ တတ္ထ အရဟတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ.

ពាក្យថា Sāmaññatthaṃ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះ ជាធម៌ដែលគប្បីសម្រេចបានដោយសាមញ្ញៈ (អរិយមគ្គ) ហេតុនោះ ទើបហៅថា សាមញ្ញត្ថៈ។ ពាក្យថា Brahmaññaṃ សេចក្តីថា ភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរ (អរិយមគ្គ)។ ពាក្យថា Brahmaññatthaṃ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីសម្រេចបានដោយព្រហ្មញ្ញៈ (អរិយមគ្គ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីណាៗ ទាំងក្នុងសូត្រខាងក្រោម ទាំងក្នុងសូត្រទាំង ៣ នេះ ដែលមានពាក្យថា «Rāgakkhayo» (ការអស់ទៅនៃរាគៈ) មកដល់ ក្នុងទីនោះៗ លោកពោលថា សូម្បីអរហត្តផលក៏គួរដូចគ្នា។

---

ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

បដិបត្តិវគ្គ ទី ៤ ចប់។

---

၅. အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាអញ្ញតិត្ថិយបេយ្យាលវគ្គ

---

၄၁-၄၈. အညတိတ္ထိယပေယျာလေ အဒ္ဓါနပရိညတ္ထန္တိ သံသာရဒ္ဓါနံ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ ပရိညာတံ နာမ ဟောတိ. တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ‘‘အဒ္ဓါနပရိညာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တဒတ္ထန္တိ အတ္ထော. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထန္တိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ ပေယျာလေ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလေန အရဟတ္တံ ကထိတံ. ဉာဏဒဿနေန ပစ္စဝေက္ခဏာ, သေသေဟိ နိဗ္ဗာနန္တိ.

៤១-៤៨. ក្នុងអញ្ញតិត្ថិយបេយ្យាលៈ ពាក្យថា addhānapariññatthaṃ (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកំណត់ដឹងនូវផ្លូវឆ្ងាយ) សេចក្តីថា កាលបើបានដល់ព្រះនិព្វានហើយ ឈ្មោះថាបានកំណត់ដឹងនូវផ្លូវឆ្ងាយគឺសង្សារ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាន ទើបលោកហៅថា «អទ្ធានបរិញ្ញា» (ការកំណត់ដឹងនូវផ្លូវឆ្ងាយ) ពាក្យថា tadatthaṃ មានសេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះនិព្វាននោះ។ ពាក្យថា Anupādāparinibbānatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរលត់ខន្ធដោយមិនមានបច្ច័យតទៅទៀត (អបច្ចយបរិនិព្វាន)។ ក្នុងបេយ្យាលៈនេះ ព្រះអរហត្ត លោកសម្តែងដោយពាក្យថា វិជ្ជាវិមុត្តិផល។ បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ លោកសម្តែងដោយពាក្យថា ញាណទស្សនៈ, ព្រះនិព្វាន លោកសម្តែងដោយពាក្យដែលនៅសល់។

---

အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂေါ.

អញ្ញតិត្ថិយបេយ្យាលវគ្គ (ចប់)។

---

၆. သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៦. វណ្ណនា សុរិយបេយ្យាលវគ្គ

---

၄၉-၆၂. သူရိယပေယျာလေ အရုဏုဂ္ဂံ ဝိယ ကလျာဏမိတ္တတ္တာ, ကလျာဏမိတ္တတာယ ဌတွာ နိဗ္ဗတ္တိတော သဝိပဿနအရိယမဂ္ဂေါ သူရိယပါတုဘာဝေါ ဝိယာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သီလသမ္ပဒါတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ဆန္ဒသမ္ပဒါတိ ကုသလကတ္တုကမျတာဆန္ဒော. အတ္တသမ္ပဒါတိ သမ္ပန္နစိတ္တတာ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါတိ ဉာဏသမ္ပတ္တိ. အပ္ပမာဒသမ္ပဒါတိ ကာရာပကအပ္ပမာဒသမ္ပတ္တိ. ယောနိသောမနသိကာရသမ္ပဒါတိ ဥပါယမနသိကာရသမ္ပတ္တိ. ပုန ကလျာဏမိတ္တတာတိအာဒီနိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ အညေနပိ အာကာရေန [Pg.170] ဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သဗ္ဗာနေဝ စေတာနိ သုတ္တာနိ ပါဋိယေက္ကံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တာနီတိ.

៤៩-៦២. ក្នុងសុរិយបេយ្យាលៈ ភាពជាអ្នកមានកល្យាណមិត្ត ប្រៀបដូចជាការរះឡើងនៃអរុណោទ័យ, អរិយមគ្គប្រកបដោយវិបស្សនា ដែលកើតឡើងដោយតាំងនៅក្នុងភាពជាអ្នកមានកល្យាណមិត្ត ប្រៀបដូចជាការប្រាកដឡើងនៃព្រះអាទិត្យ សេចក្តីក្នុងសូត្រទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមន័យនេះឯង។ ពាក្យថា Sīlasampadā (សីលសម្បទា) បានแก่ ចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ពាក្យថា Chandasampadā (ឆន្ទសម្បទា) បានแก่ ឆន្ទៈក្នុងការចង់ធ្វើកុសល (កុសលកត្តុកម្យតាឆន្ទៈ)។ ពាក្យថា Attasampadā (អត្តសម្បទា) បានแก่ ភាពជាអ្នកមានចិត្តបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Diṭṭhisampadā (ទិដ្ឋិសម្បទា) បានแก่ ញាណសម្បត្តិ (ការបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា)។ ពាក្យថា Appamādasampadā (អប្បមាទសម្បទា) បានแก่ អប្បមាទសម្បត្តិដែលជាតួញ៉ាំងកិច្ចឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា Yonisomanasikārasampadā (យោនិសោមនសិការសម្បទា) បានแก่ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏សមគួរ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា kalyāṇamittatā ជាដើម ព្រះអង្គសម្តែងទុក ដើម្បីបង្ហាញពីការកើតឡើងនៃសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ដោយអាការៈផ្សេងទៀត។ សូត្រទាំងអស់នេះ ព្រះអង្គសម្តែងដោយឡែកៗពីគ្នា ទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល។

---

သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂေါ.

សុរិយបេយ្យាលវគ្គ (ចប់)។

---

၇. ဧကဓမ္မပေယျာလဝဂ္ဂါဒိဝဏ္ဏနာ

៧. វណ្ណនា ឯកធម្មបេយ្យាលវគ្គជាដើម

---

၆၃-၁၃၈. ဧကဓမ္မပေယျာလောပိ ဂင်္ဂါပေယျာလောပိ ပါဋိယေက္ကံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေနေဝ တထာ တထာ ဝုတ္တေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတော.

៦៣-១៣៨. សូម្បីតែឯកធម្មបេយ្យាលៈក្តី គង្គាបេយ្យាលៈក្តី ដែលព្រះអង្គសម្តែងដោយឡែកៗពីគ្នា តាមអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលយ៉ាងនោះៗ ក៏ព្រះអង្គសម្តែងទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ពួកជនអ្នកដែលអាចត្រាស់ដឹងបាន。

---

၈. အပ္ပမာဒပေယျာလဝဂ္ဂေါ

៨. អប្បមាទបេយ្យាលវគ្គ

---

၁. တထာဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. វណ្ណនា តថាគតសូត្រ

---

၁၃၉. အပ္ပမာဒပေယျာလေ ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ယထာ သဗ္ဗသတ္တာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ, ဧဝံ သဗ္ဗေသံ ကုသလဓမ္မာနံ ကာရာပကအပ္ပမာဒေါ အဂ္ဂေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နနု စေသ လောကိယောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန လောကုတ္တရာပိ. အယဉ္စ ကာမာဝစရောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန စတုဘူမကာ. ကထမေသ တေသံ အဂ္ဂေါတိ? ပဋိလာဘကဋ္ဌေန. အပ္ပမာဒေန ဟိ တေ ပဋိလဗ္ဘန္တိ, တသ္မာ သော တေသံ အဂ္ဂေါ. တေနေတံ ဝုတ္တံ သဗ္ဗေ တေ အပ္ပမာဒမူလကာတိအာဒိ.

១៣៩. ក្នុងអប្បមាទបេយ្យាលៈ ត្រង់ពាក្យថា evameva kho គប្បីយល់ឃើញថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាកំពូលជាងសត្វលោកទាំងពួងយ៉ាងណា អប្បមាទធម៌ដែលជាតួញ៉ាំងកិច្ចឲ្យសម្រេច ក៏ជាកំពូលជាងកុសលធម៌ទាំងពួងយ៉ាងនោះដែរ។ សួរថា អប្បមាទធម៌នេះជាលោកិយធម៌តែម្យ៉ាង ចំណែកកុសលធម៌ទាំងឡាយមានទាំងលោកុត្តរធម៌ផង ម្យ៉ាងទៀត អប្បមាទធម៌នេះជាកាមាវចរធម៌ ចំណែកកុសលធម៌ទាំងឡាយមានក្នុងភូមិទាំង ៤ ចុះហេតុដូចម្តេចបានជាអប្បមាទធម៌នេះជាកំពូលជាងកុសលធម៌ទាំងនោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះជាតួញ៉ាំងឲ្យបានសម្រេច (បដិលាភកដ្ឋៈ)។ ព្រោះថាកុសលធម៌ទាំងនោះ តែងបានសម្រេចដោយសារអប្បមាទធម៌ ហេតុនោះ អប្បមាទធម៌នោះ ទើបជាកំពូលជាងកុសលធម៌ទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងទុកថា sabbe te appamādamūlakā (ធម៌ទាំងនោះមានអប្បមាទធម៌ជាឫសគល់) ជាដើម។

---

၂. ပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. វណ្ណនា បទសូត្រ

---

၁၄၀. ဇင်္ဂလာနန္တိ ပထဝီတလဝါသီနံ. ပါဏာနန္တိ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ဥပက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေနာတိ မဟန္တဘာဝေန အဂ္ဂမက္ခာယတိ, န ဂုဏဝသေနာတိ အတ္ထော.

១៤០. ពាក្យថា Jaṅgalānaṃ សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលត្រាច់ទៅលើផ្ទៃផែនដី។ ពាក្យថា Pāṇānaṃ សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលមានជើង។ ពាក្យថា Padajātāni បានแก่ ស្នាមជើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Samodhānaṃ gacchanti សេចក្តីថា ចូលទៅរួមចុះ (ក្នុងស្នាមជើងដំរី)។ ពាក្យថា Aggamakkhāyati សេចក្តីថា លោកពោលថាជាកំពូល (ប្រសើរផុត)។ ពាក្យថា Yadidaṃ mahantattena សេចក្តីថា ស្នាមជើងដំរី លោកហៅថាជាកំពូល ព្រោះតែភាពជាស្នាមជើងធំ មិនមែនព្រោះគុណធម៌ឡើយ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។

---

၃-၁၀. ကူဋသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-១០. វណ្ណនា គូដសូត្រជាដើម

---

၁၄၁-၁၄၈. ဝဿိကန္တိ သုမနပုပ္ဖံ. ဣမံ ကိရ သုတ္တံ သုတွာ ဘာတိယမဟာရာဇာ ဝီမံသိတုကာမတာယ ဧကသ္မိံ ဂဗ္ဘေ စတုဇာတိဂန္ဓေဟိ ပရိဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ [Pg.171] သုဂန္ဓာနိ ပုပ္ဖာနိ အာဟရာပေတွာ ဧကဿ သမုဂ္ဂဿ မဇ္ဈေ သုမနပုပ္ဖမုဋ္ဌိံ ဌပေတွာ သေသာနိ တဿ သမန္တတော မုဋ္ဌိမုဋ္ဌိံ ကတွာ ဌပေတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဗဟိ နိက္ခန္တော. အထဿ မုဟုတ္တံ ဝီတိနာမေတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ပဝိသန္တဿ သဗ္ဗပဌမံ သုမနပုပ္ဖဂန္ဓော ဃာနံ ပဟရိ. သော မဟာတလသ္မိံယေဝ မဟာစေတိယာဘိမုခေါ နိပဇ္ဇိတွာ – ‘‘ဝဿိကံ တေသံ အဂ္ဂန္တိ ကထေန္တေန သုကထိတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာ’’တိ စေတိယံ ဝန္ဒိ. ကုဋ္ဋရာဇာနောတိ ခုဒ္ဒကရာဇာနော. ‘‘ခုဒ္ဒရာဇာနော’’တိပိ ပါဌော. တန္တာဝုတာနန္တိ တန္တေ အာဝုတာနံ, တန္တံ အာရောပေတွာ ဝါယိတာနန္တိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ ပစ္စတ္တေ သာမိဝစနံ. ယာနိ ကာနိစိ တန္တာဝုတာနိ ဝတ္ထာနီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. အထ ဝါ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနံ ယာနိ ကာနိစိ ဝတ္ထာနီတိ ဧဝံ သာဝသေသပါဌနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១៤១-១៤៨. ពាក្យថា Vassika បានแก่ ផ្កាម្លិះរួត (ផ្កាសុមនៈ)។ ឮថា កាលដែលព្រះបាទភាតិយមហារាជ បានស្តាប់សូត្រនេះហើយ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យចង់ល្បងមើល ទើបបង្គាប់ឲ្យគេលាបគ្រឿងក្រអូបមានជាតិ ៤ យ៉ាង ក្នុងបន្ទប់មួយ ហើយឲ្យគេនាំយកផ្កាដែលមានក្លិនក្រអូបផ្សេងៗមក រួចដាក់ផ្កាម្លិះរួតមួយក្តាប់ចំកណ្តាលភាជន៍មួយ ហើយយកផ្កាដទៃទៀតដាក់ព័ទ្ធជុំវិញមួយក្តាប់ៗ រួចបិទទ្វារយាងចេញទៅខាងក្រៅ។ លុះកន្លងទៅមួយស្របក់ ព្រះអង្គបើកទ្វារយាងចូលទៅ ស្រាប់តែក្លិនផ្កាម្លិះរួតបានជះមកប៉ះច្រមុះមុនគេបង្អស់។ ព្រះអង្គក៏ក្រាបថ្វាយបង្គំឆ្ពោះទៅរកព្រះមហាចេតិយ លើផ្ទៃប្រាសាទជាន់លើនោះឯង ហើយបន្លឺវាចាថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយហ្ន៎ ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា ផ្កាម្លិះរួតជាកំពូលជាងផ្កាទាំងនោះ» រួចក៏ថ្វាយបង្គំចេតិយ។ ពាក្យថា Kuṭṭarājāno បានแก่ ស្តេចត្រាញ់ទាំងឡាយ (ស្តេចតូចៗ)។ មានបាឋៈថា Khuddarājāno ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា Tantāvutānaṃ សេចក្តីថា សំពត់ដែលគេត្បាញក្នុងអំបោះ គឺសំពត់ដែលគេដាក់លើក្ដារត្បាញហើយត្បាញរួច នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យនេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះថា សំពត់ដែលគេត្បាញរួចហើយណាមួយ (yāni kānici tantāvutāni vatthāni)។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយន័យនៃបាឋៈដែលនៅសល់ថា បណ្តាសំពត់ដែលគេត្បាញរួចហើយ សំពត់ណាមួយ (tantāvutānaṃ vatthānaṃ yāni kānici vatthāni)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

អប្បមាទវគ្គ ទី ៨ (ចប់)។

---

၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ

៩. ពលករណីយវគ្គ

---

၁. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. វណ្ណនា ពលសូត្រ

---

၁၄၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေ ဗလကရဏီယာတိ ဦရုဗလဗာဟုဗလေန ကတ္တဗ္ဗာ ဓာဝနလင်္ဃနတာပနဝဟနာဒယော ကမ္မန္တာ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ဌတွာ. အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂန္တိ သဟဝိပဿနံ အရိယမဂ္ဂံ.

១៤៩. ក្នុងពលករណីយវគ្គ ពាក្យថា balakaraṇīyā បានแก่ ការងារទាំងឡាយមានការរត់ ការលោត ការដុតកម្ដៅ និងការលីសែងជាដើម ដែលត្រូវធ្វើដោយកម្លាំងភ្លៅ និងកម្លាំងដៃ។ ពាក្យថា Sīle patiṭṭhāya សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល。 ពាក្យថា Aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ បានแก่ អរិយមគ្គប្រកបដោយវិបស្សនា។

---

၂. ဗီဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. វណ្ណនា ពូជសូត្រ

---

၁၅၀. ဗီဇဂါမဘူတဂါမာတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ဗီဇံ ဗီဇဂါမော နာမ, တဒေဝ ပဏ္ဏသမ္ပန္နံ နီလဘာဝတော ပဋ္ဌာယ ဘူတဂါမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

១៥០. ត្រង់ពាក្យថា Bījagāmabhūtagāmā គប្បីជ្រាបថា ពូជទាំង ៥ យ៉ាង ឈ្មោះថា ពីជគាម, ពូជនោះឯង កាលបើដុះស្លឹកមានពណ៌ខៀវស្រងាត់តទៅ ឈ្មោះថា ភូតគាម។

---

၃. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. វណ្ណនា នាគសូត្រ

---

၁၅၁. ဗလံ ဂါဟေန္တီတိ ဗလံ ဂဏှန္တိ, ဂဟိတဗလာ ထိရသရီရာ ဟောန္တိ. ကုသောဗ္ဘေ ဩတရန္တီတိအာဒီသု အယမနုပုဗ္ဗိကထာ – နာဂိနိယော ကိရ ဥတုသမယေ [Pg.172] ပတိဋ္ဌိတဂဗ္ဘာ စိန္တေန္တိ – ‘‘သစေ မယံ ဣဓ ဝိဇာယိဿာမ, ဧဝံ နော ဒါရကာ ဦမိဝေဂဉ္စ သုပဏ္ဏဿ စ ပက္ခန္ဒိတွာ အာဂတဿ ဝေဂံ သဟိတုံ န သက္ခိဿန္တီ’’တိ တာ မဟာသမုဒ္ဒေ နိမုဇ္ဇိတွာ သမ္ဘဇ္ဇမုခဒွါရံ ပတွာ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ပဝိသိတွာ ဟိမဝန္တံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ သုပဏ္ဏေဟိ အပက္ခန္ဒနီယာသု သုဝဏ္ဏရဇတမဏိဂုဟာသု ဝသမာနာ ဝိဇာယိတွာ နာဂပေါတကေ ဂေါပ္ဖကာဒိပမာဏေသု ဥဒကေသု ဩတာရေတွာ ဥဒကတရဏံ သိက္ခာပေန္တိ.

១៥១. ពាក្យថា Balaṃ gāhenti សេចក្តីថា យកកម្លាំង គឺកាលបើបានកម្លាំងហើយ ក៏មានរាងកាយមាំមួន។ ក្នុងពាក្យថា Kusobbhe otaranti (ចុះទៅកាន់អូរតូចៗ) ជាដើម មានរឿងរ៉ាវតាមលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ពួកមេនាគទាំងឡាយ ក្នុងសម័យមានគភ៌ តែងគិតថា «ប្រសិនបើយើងសម្រាលកូនក្នុងទីនេះ កូនៗរបស់យើងនឹងមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងកម្លាំងរលក និងកម្លាំងរបស់គ្រុឌដែលហើរឆាបចុះមកបានឡើយ» គិតដូច្នោះហើយ ពួកនាងក៏មុជចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រ ឆ្ពោះទៅកាន់មាត់ស្ទឹងដែលជាទីប្រសព្វ រួចចូលទៅកាន់ស្ទឹងធំទាំង ៥ ហើយធ្វើដំណើរទៅកាន់ព្រៃហេមពាន្ត។ ក្នុងព្រៃហេមពាន្តនោះ ពួកនាងក៏ចូលទៅអាស្រ័យនៅក្នុងគុហាដែលធ្វើដោយមាស ប្រាក់ និងកែវមណី ដែលពួកគ្រុឌមិនអាចឆាបចូលទៅបាន រួចក៏សម្រាលកូន ហើយនាំកូននាគតូចៗទាំងឡាយទៅដាក់ក្នុងទឹកដែលមានជម្រៅត្រឹមកជើង ដើម្បីបង្ហាត់ឲ្យហែលទឹក។

---

အထ ယဒါ အနုက္ကမေန တေ နာဂါ ဂင်္ဂါဒီနံ နဒီနံ ဩရိမတီရတော ပရတီရံ, ပရတီရတော ဩရိမတီရန္တိ တရဏပဋိတရဏံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ, တဒါ ‘‘ဣဒါနိ နော ဒါရကာ ဦမိဝေဂဉ္စ ဂရုဠဝေဂဉ္စ သဟိတုံ သက္ခိဿန္တီ’’တိ ဉတွာ အတ္တနော အာနုဘာဝေန မဟာမေဃံ သမုဋ္ဌာပေတွာ သကလဟိမဝန္တံ ဧကောဒကံ ဝိယ ကုရုမာနာ ဒေဝံ ဝဿာပေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာ နာဝါ မာပေတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကဝိစိတ္တံ သမောသရိတဂန္ဓပုပ္ဖဒါမံ စေလဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ သုရဘိစန္ဒနဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနိ အာဒါယ တာဟိ နာဝါဟိ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ဩဂါဟိတွာ အနုက္ကမေန မဟာသမုဒ္ဒံ ပါပုဏန္တိ. တတ္ထ စ ဝသန္တာ ဒသဗျာမ-သတဗျာမ-သဟဿဗျာမ-သတသဟဿဗျာမ-ပမာဏတံ အာပဇ္ဇန္တာ မဟန္တတ္တံ ဝေပုလ္လတ္တံ အာပဇ္ဇန္တိ နာမ.

លុះកាលជាខាងក្រោយមក កាលណាកូននាគទាំងឡាយនោះ អាចហែលឆ្លងចុះឡើង ពីច្រាំងខាងនេះទៅច្រាំងខាងនោះ ពីច្រាំងខាងនោះមកច្រាំងខាងនេះ នៃទន្លេមានទន្លេគង្គាជាដើមបានហើយ មេនាគទាំងឡាយដឹងថា «ពេលនេះ កូនៗរបស់យើង អាចទ្រាំទ្រនឹងកម្លាំងរលក និងកម្លាំងរបស់គ្រុឌបានហើយ» ទើបញ៉ាំងមហាអ័ព្ទ និងមេឃងងឹតឲ្យកើតឡើងដោយអានុភាពរបស់ខ្លួន ធ្វើព្រៃហេមពាន្តទាំងមូលឲ្យមានទឹកធំតែមួយ រួចបង្អុរភ្លៀងចុះមក ហើយនិម្មិតទូកមាស ទូកប្រាក់ជាដើម ខាងលើចងពិតានសំពត់ដ៏វិចិត្រដោយផ្កាយមាស មានកម្រងផ្កា និងគ្រឿងក្រអូបព្យួររយាយ រួចនាំយកគ្រឿងក្រអូបមានខ្លឹមចន្ទន៍ក្រអូប និងផ្កាជាដើម ចុះទៅកាន់ស្ទឹងធំទាំង ៥ ដោយទូកទាំងនោះ ហើយក៏ដល់នូវមហាសមុទ្រតាមលំដាប់។ កាលដែលរស់នៅក្នុងមហាសមុទ្រនោះ ពួកនាគក៏លូតលាស់មានទំហំខ្លួន ១០ ព្យាម, ១០០ ព្យាម, ១០០០ ព្យាម, ១០០០០០ ព្យាម ដល់នូវភាពជាសត្វមានរាងកាយធំធាត់ និងធំទូលាយដោយពិត។

---

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နာဂပေါတကာ ဝိယ ယောဂါဝစရာ, ကုသောဗ္ဘာဒယော ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ. ယထာ နာဂပေါတကာ ဟိမဝန္တေ ပတိဋ္ဌာယ ကုသောဗ္ဘာဒီဟိ မဟာသမုဒ္ဒံ ပတွာ ကာယမဟန္တတ္တံ အာပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ယောဂိနော သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ အရိယမဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ ပတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ အာဂတေသု ဆသု အဘိညာဓမ္မေသု ဂုဏသရီရမဟန္တတ္တံ ပါပုဏန္တီတိ.

ឧបមេយ្យដូចគ្នានេះដែរ ត្រង់ពាក្យថា evameva kho នេះ គប្បីយល់ថា ចតុបារិសុទ្ធិសីល ប្រៀបដូចជាភ្នំហេមពាន្ត, ព្រះយោគាវចរ ប្រៀបដូចជាកូននាគ, អរិយមគ្គ ប្រៀបដូចជាអូរតូចៗជាដើម, ព្រះនិព្វាន ប្រៀបដូចជាមហាសមុទ្រ។ កូននាគទាំងឡាយ អាស្រ័យភ្នំហេមពាន្តហើយ ហែលតាមអូរតូចៗជាដើម រហូតដល់មហាសមុទ្រ ហើយបាននូវរាងកាយធំធាត់យ៉ាងណា ព្រះយោគីទាំងឡាយ អាស្រ័យសីល តាំងនៅក្នុងសីល ហើយដើរតាមអរិយមគ្គ រហូតដល់ព្រះនិព្វាន ក៏បានដល់នូវភាពធំធាត់នៃគុណសរីរៈ ក្នុងធម៌គឺអភិញ្ញាទាំង ៦ ដែលបានមកដោយសារតែអរហត្តមគ្គនោះឯង យ៉ាងនោះដែរ។

---

၅. ကုမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. វណ្ណនា កុម្ភសូត្រ

---

၁၅၃. ကုမ္ဘောတိ ဥဒကဃဋော. နော ပစ္စာဝမတီတိ န ပတိအာဝမတိ, န အန္တော ပဝေသေတီတိ အတ္ထော.

១៥៣. ពាក្យថា Kumbha បានแก่ ក្អមទឹក។ ពាក្យថា No paccāvamati សេចក្តីថា មិនហូរត្រឡប់មកវិញ គឺមិនហូរចូលទៅខាងក្នុងវិញ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។

---

၇. အာကာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. វណ្ណនា អាកាសសូត្រ

---

၁၅၅. ပုရတ္ထိမာတိ [Pg.173] ပုရတ္ထိမဒိသတော အာဂတဝါတာ. ပစ္ဆိမဒိသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. စတ္တာရောပိ သတိပဋ္ဌာနာတိ ယထေဝ ဟိ ဧတေသံ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒါနံ ဝါတာနံ သန္နိပါတော အာကာသေ ဣဇ္ဈတိ, ဧဝံ ဣဓာပိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ သဟဝိပဿနဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈန္တိ, တေနေတံ ဝုတ္တံ.

១៥៥. ពាក្យថា Puratthimā បានแก่ ខ្យល់ដែលបក់មកពីទិសខាងកើត។ សូម្បីតែក្នុងទិសខាងលិចជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Cattāropi satipaṭṭhānā សេចក្តីថា ការប្រជុំគ្នានៃខ្យល់ទាំងឡាយ មានខ្យល់បក់មកពីទិសខាងកើតជាដើម តែងសម្រេចក្នុងអាកាសយ៉ាងណា ក្នុងសូត្រនេះ បូធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ដែលព្រះអង្គសម្តែងដោយន័យថា «សតិបដ្ឋាន ៤» ជាដើម ក៏រមែងសម្រេចបាន ដោយការចម្រើនអរិយមគ្គប្រកបដោយវិបស្សនា យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងទុកយ៉ាងនេះ។

---

၈-၉. ပဌမမေဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៨-៩. វណ្ណនា បឋមមេឃសូត្រជាដើម

---

၁၅၆-၁၅၇. ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေတိ အာသာဠှမာသေ. ဦဟတန္တိ ဒွိပဒစတုပ္ပဒါနံ ပါဒပ္ပဟာရေန ပထဝီတလေ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥဒ္ဓံ ဂတံ ဝဋ္ဋိဝဋ္ဋိ ဟုတွာ အာကာသေ ပက္ခန္တံ. ရဇောဇလ္လန္တိ ပံသုရဇောဇလ္လံ.

១៥៦-១៥៧. ពាក្យថា Gimhānaṃ pacchime māse បានแก่ ក្នុងខែអាសាឍ (ខែចុងក្រោយនៃរដូវក្តៅ)។ ពាក្យថា Ūhataṃ បានแก่ ធូលីដែលហុយឡើងលើអាកាស វិលវង់ទៅមក ព្រោះការជាន់នៃជើងសត្វជើងពីរ និងសត្វជើងបួន លើផ្ទៃផែនដី។ ពាក្យថា Rajojallaṃ បានแก่ ធូលីដី និងក្អែលដី។

---

၁၀. နာဝါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. វណ្ណនា នាវាសូត្រ

---

၁၅၈. သာမုဒ္ဒိကာယ နာဝါယာတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝါဏိဇကောပမေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

១៥៨. ពាក្យថា Sāmuddikāya nāvāya (នាវាដែលដើរក្នុងសមុទ្រ) ជាដើម លោកបានពិស្តាររួចមកហើយ ក្នុងវាណិជកោបមសូត្រ ខាងក្រោមនោះឯង។

---

၁၁-၁၂. အာဂန္တုကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១១-១២. វណ្ណនា អាគន្តុកសូត្រជាដើម

---

၁၅၉-၁၆၀. အာဂန္တုကာဂါရန္တိ ပုညတ္ထိကေဟိ နဂရမဇ္ဈေ ကတံ အာဂန္တုကဃရံ, ယတ္ထ ရာဇရာဇမဟာမတ္တေဟိပိ သက္ကာ ဟောတိ နိဝါသံ ဥပဂန္တုံ. အဘိညာ ပရိညေယျာတိ ယထေဝ ဟိ တေသံ ပုရတ္ထိမဒိသာဒီဟိ အာဂတာနံ ခတ္တိယာဒီနံ ဝါသော အာဂန္တုကာဂါရေ ဣဇ္ဈတိ, ဧဝံ ဣမေသံ အဘိညာပရိညေယျာတိအာဒီနံ ဓမ္မာနံ အဘိညာပရိဇာနနာဒီဟိ သဟဝိပဿနဿ အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈန္တိ, တေနေတံ ဝုတ္တံ. နဒီသုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

១៥៩-១៦០. ពាក្យថា Āgantukāgāraṃ បានแก่ សាលាសំណាក់ដែលពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យសាងសង់ទុកនៅកណ្តាលក្រុង ដែលជាទីដែលសូម្បីតែព្រះរាជា និងមហាមាត្យរបស់ព្រះរាជា ក៏អាចចូលទៅសម្រាកអាស្រ័យនៅបាន។ ពាក្យថា Abhiññā pariññeyyā សេចក្តីថា ការស្នាក់នៅរបស់ពួកក្សត្រជាដើម ដែលមកពីទិសខាងកើតជាដើម តែងសម្រេចក្នុងសាលាសំណាក់យ៉ាងណា កិច្ចមានការដឹងច្បាស់ និងការកំណត់ដឹងជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយមានធម៌ដែលត្រូវដឹងច្បាស់ និងកំណត់ដឹងជាដើមទាំងនេះ ក៏រមែងសម្រេចបាន ដោយការចម្រើនអរិយមគ្គប្រកបដោយវិបស្សនា យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងទុកយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯនទីសូត្រ មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

---

ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ နဝမော.

ពលករណីយវគ្គ ទី ៩ (ចប់)។

---

၁၀. ဧသနာဝဂ္ဂေါ

១០. ឯសនាវគ្គ

---

၁. ဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. វណ្ណនា ឯសនាសូត្រ

---

၁၆၁. ဧသနာဝဂ္ဂေ [Pg.174] ကာမေသနာတိ ကာမာနံ ဧသနာ ဂဝေသနာ မဂ္ဂနာ ပတ္ထနာ. ဘဝေသနာတိ ဘဝါနံ ဧသနာ. ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ.

១៦១. ក្នុងឯសនាវគ្គ ពាក្យថា kāmesanā បានแก่ ការស្វែងរក ការស្វែងរកជុំវិញ ការស្វែងរកដោយចង់បាន និងការប្រាថ្នានូវកាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា bhavesanā បានแก่ ការស្វែងរកនូវភពទាំងឡាយ។ ពាក្យថា brahmacariyesanā បានแก่ ការស្វែងរកនូវព្រហ្មចរិយៈ ដែលពោលគឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ។

---

၂-၁၁. ဝိဓာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-១១. វណ្ណនា វិធាសូត្រជាដើម

---

၁၆၂-၁၇၁. ဝိဓာတိ မာနကောဋ္ဌာသာ မာနဌပနာ ဝါ. သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိဓာတိ အဟမသ္မိ သေယျောတိ ဧဝံ မာနကောဋ္ဌာသော မာနဌပနာ ဝါ. နီဃာတိ ဒုက္ခာ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ ပုရိသံ နီဟနန္တီတိ နီဃာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១៦២-១៧១. ពាក្យថា Vidhā បានแก่ ចំណែកនៃមានៈ ឬការតាំងទុកនៃមានៈ។ ពាក្យថា Seyyohamasmi (យើងប្រសើរជាងគេ) គឺជាចំណែកនៃមានៈ ឬការតាំងទុកនៃមានៈថា «យើងជាអ្នកប្រសើរជាងគេ» ដូច្នេះ។ ពាក្យថា Nīgha បានแก่ ទុក្ខទាំងឡាយ។ វិគ្រោះពាក្យក្នុងទីនេះថា ធម៌ទាំងឡាយណា កាលបើកើតឡើងដល់បុគ្គលណា តែងបៀតបៀន (nihananti) នូវបុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា នីឃៈ (គ្រឿងបៀតបៀន)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ဧသနာဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

ឯសនាវគ្គ ទី ១០ (ចប់)។

---

၁၁. ဩဃဝဂ္ဂေါ

១១. ឱឃវគ្គ

---

၁-၂. ဩဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. វណ្ណនា ឱឃសូត្រជាដើម

---

၁၇၂-၁၇၃. ဩဃဝဂ္ဂေ ကာမောဃောတိ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂေါ. ဘဝေါဃောတိ ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ. ဒိဋ္ဌောဃောတိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော. အဝိဇ္ဇောဃောတိ စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ. ကာမယောဂါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

១៧២-១៧៣. ក្នុងឱឃវគ្គ ពាក្យថា kāmogha បានแก่ តម្រេកដោយអំណាចតណ្ហា (ឆន្ទរាគ) ក្នុងកាមគុណទាំង ៥។ ពាក្យថា bhavogha បានแก่ ឆន្ទរាគក្នុងរូបភព និងអរូបភព។ ពាក្យថា diṭṭhogha បានแก่ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ៦២ ប្រការ។ ពាក្យថា avijjogha បានแก่ សេចក្តីមិនដឹង (អញ្ញាណ) ក្នុងអរិយសច្ចទាំង ៤។ សូម្បីតែក្នុងកាមយោគៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

၃-၄. ဥပါဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-៤. វណ្ណនា ឧបាទានសូត្រជាដើម

---

၁၇၄-၁၇၅. ကာမုပါဒါနန္တိ ကာမဂ္ဂဟဏံ. ဒိဋ္ဌုပါဒါနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဂန္ထာတိ ဂန္ထနာ ဃဋနာ. ကာယဂန္ထောတိ နာမကာယဿ ဂန္ထော ဂန္ထနဃဋနကိလေသော. ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသောတိ အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိဝသေန ဥပ္ပန္နော ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ဧဝံ အဘိနိဝေသော.

១៧៤-១៧៥. ពាក្យថា Kāmupādāna បានแก่ ការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវកាម។ សូម្បីតែក្នុងទិដ្ឋុបាទានជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Ganthā បានแก่ ធម៌គ្រឿងចងក្រង ឬគ្រឿងដោតក្រង。 ពាក្យថា Kāyagantha បានแก่ គ្រឿងចងក្រងនូវនាមកាយ គឺកិលេសជាគ្រឿងចងក្រង និងដោតក្រង។ ពាក្យថា Idaṃsaccābhinivesa បានแก่ ការចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយអំណាចអន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិ ដែលកើតឡើងថា «សេចក្តីនេះទើបពិត» ដូច្នេះ។

---

၅-၁၀. အနုသယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-១០. វណ្ណនា អនុសយសូត្រជាដើម

---

၁၇၆-၁၈၁. ကာမရာဂါနုသယောတိ [Pg.175] ထာမဂတဋ္ဌေန ကာမရာဂေါဝ အနုသယော ကာမရာဂါနုသယော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဟေဋ္ဌာကောဋ္ဌာသိယာနိ. သံယောဇနာနီတိ ဗန္ဓနာနိ. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနီတိ ဥပရိကောဋ္ဌာသိယာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

១៧៦-១៨១. ពាក្យថា Kāmarāgānusaya បានแก่ កាមរាគៈហ្នឹងឯង ដែលដេកត្រាំក្នុងសន្តានដោយភាពជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំង ឈ្មោះថា កាមរាគានុស័យ។ សូម្បីតែក្នុងអនុស័យដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Orambhāgiyāni បានแก่ ធម៌ជាចំណែកខាងក្រោម។ ពាក្យថា Saṃyojanāni បានแก่ គ្រឿងចង (ចំណង) ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Uddhambhāgiyāni បានแก่ ធម៌ជាចំណែកខាងលើ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

ဩဃဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

ឱឃវគ្គ ទី ១១ (ចប់)។

---

မဂ္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សេចក្តីអធិប្បាយមគ្គសំយុត្ត ចប់ហើយ។

---

၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တံ

២. ពោជ្ឈង្គសំយុត្ត

---

၁. ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ

១. បព្វតវគ្គ

---

၁. ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. សេចក្តីអធិប្បាយហិមវន្តសូត្រ

---

၁၈၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဿ [Pg.176] ပဌမေ နာဂါတိ ဣမေပိ မဟာသမုဒ္ဒပိဋ္ဌေ ဦမိအန္တရဝါသိနောဝ, န ဝိမာနဋ္ဌကနာဂါ. တေသံ ဟိမဝန္တံ နိဿာယ ကာယဝဍ္ဎနာဒိသဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေတိ ဧတ္ထ ဗောဓိယာ, ဗောဓိဿ ဝါ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယာ ဟိ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, ယာယ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟန ကာမသုခတ္တကိလမထာနုယောဂဥစ္ဆေဒသဿတာဘိနိဝေသာဒီနံ အနေကေသံ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋိပက္ခဘူတာယ သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသင်္ခါတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ အရိယသာဝကော ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဗုဇ္ဈတီတိ ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတိ, စတ္တာရိ ဝါ အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ သစ္ဆိကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာဟ ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၈; ဒီ. နိ. ၃.၁၄၃). တဿာ ဓမ္မသာမဂ္ဂိသင်္ခါတာယ ဗောဓိယာ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒယော ဝိယ. ယောပေသ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာယ ဧတာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာ ဗုဇ္ဈတီတိ ကတွာ အရိယသာဝကော ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ, တဿ ဗောဓိဿ အင်္ဂါတိပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ – ‘‘ဗုဇ္ဈနကဿ ပုဂ္ဂလဿ အင်္ဂါတိ ဝါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ.

១៨២. ក្នុងសូត្រទី១ នៃពោជ្ឈង្គសំយុត្ត ពាក្យថា nāgā (នាគទាំងឡាយ) សំដៅយកនាគដែលរស់នៅក្នុងចន្លោះរលកលើផ្ទៃមហាសមុទ្រទាំងឡាយនេះឯង មិនមែនជានាគដែលស្ថិតនៅក្នុងវិមានឡើយ។ សេចក្តីទាំងពួងមានការចម្រើនរាងកាយជាដើម ដោយអាស្រ័យនឹងភ្នំហិមពាន្តរបស់នាគទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ ពាក្យថា bojjhaṅgā ក្នុងទីនេះ បានដល់ អង្គនៃពោធិ (ការត្រាស់ដឹង) ឬអង្គរបស់បុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ពាក្យនោះមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? សេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នានៃធម៌ (ធម៌សាមគ្គី) ណា ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃលោកិយមគ្គ និងលោកុត្តរមគ្គ ជាធម៌ផ្ទុយនឹងឧបទ្រពទាំងឡាយជាច្រើន មានការរួញរា ការរាយមាយ ការតាំងនៅ ការប្រឹងប្រែង ការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគ និងអត្តកិលមថានុយោគ និងការចូលទៅប្រកាន់យកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ដែលជាធម៌សាមគ្គីពោលគឺ សតិ ធម្មវិចយៈ វីរិយៈ បីតិ បស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខា ដែលព្រះអរិយសាវ័កតែងត្រាស់ដឹងដោយធម៌សាមគ្គីនោះ ហេតុនោះ ធម៌សាមគ្គីនោះ ទើបហៅថា bodhi (ពោធិ)។ ពាក្យថា bujjhati (ត្រាស់ដឹង) មានសេចក្តីថា ភ្ញាក់រលឹកឡើងពីការដេកលក់ពោលគឺកិលេសសន្តាន ឬចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ឬធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលទុក។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «បុគ្គលចម្រើនពោជ្ឈង្គ ៧ ហើយ បានត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិ»។ អង្គទាំងឡាយនៃពោធិ ពោលគឺធម៌សាមគ្គីនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាឈានង្គ (អង្គនៃឈាន) និងមគ្គង្គ (អង្គនៃមគ្គ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរិយសាវ័កណាដែលត្រាស់ដឹងដោយធម៌សាមគ្គី មានប្រការដែលពោលមកហើយនេះ ព្រះអរិយសាវ័កនោះ ហៅថា bodhi (ពោធិ) អង្គទាំងឡាយរបស់ព្រះអរិយសាវ័កអ្នកត្រាស់ដឹងនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាសេនង្គ (អង្គនៃសេនា) និងរថង្គ (អង្គនៃរថ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា «អង្គទាំងឡាយរបស់បុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។

---

အပိစ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ကေနဋ္ဌေန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ? ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ပဋိဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, သမ္ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’ဣစ္စာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇) ပဋိသမ္ဘိဒါနယေနာပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យថា ពោជ្ឈង្គ តាមន័យក្នុងគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គជាដើមថា «ពាក្យថា ពោជ្ឈង្គ តើដោយអត្ថដូចម្តេចទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ? ធម៌ទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ, ធម៌ទាំងឡាយរមែងដឹង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ, ធម៌ទាំងឡាយរមែងដឹងតាម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ, ធម៌ទាំងឡាយរមែងដឹងចំពោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ, ធម៌ទាំងឡាយរមែងត្រាស់ដឹងព្រម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។

---

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂန္တိအာဒီသု ပန ပသတ္ထော သုန္ဒရော စ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. သတိယေဝ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ, အတ္တနော [Pg.177] စိတ္တသန္တာနေ ပုနပ္ပုနံ ဇနေတိ, အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ အတ္ထော. ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီနိ ကောသလသံယုတ္တေ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា satisambojjhaṅgo ជាដើមនោះ ពោជ្ឈង្គដ៏ប្រសើរ និងល្អ ឈ្មោះថា សម្ពោជ្ឈង្គ។ សតិនោះឯងជាសម្ពោជ្ឈង្គ ឈ្មោះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ នោះ ដោយវិធីនេះក្នុងបទទាំងពួង។ ពាក្យថា bhāveti (ចម្រើន) មានសេចក្តីថា ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង ធ្វើឱ្យកើតឡើងរឿយៗក្នុងចិត្តសន្តានរបស់ខ្លួន ធ្វើឱ្យកើតឡើងដោយវិសេស នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា vivekanissitaṃ (អាស្រ័យវិវេក) ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងកោសលសំយុត្ត ត្រង់ពាក្យថា «ចម្រើនសម្មាទិដ្ឋិ អាស្រ័យវិវេក» នោះឯង។

---

အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ တဒင်္ဂဝိဝေကနိဿိတံ, သမုစ္ဆေဒဝိဝေကနိဿိတံ, နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတန္တိ, ဝိဝေကတ္တယမေဝ ဝုတ္တံ, ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနံ ပတွာ ပန ပဉ္စဝိဓဝိဝေကနိဿိတမ္ပိ ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တိ. တေ ဟိ န ကေဝလံ ဗလဝဝိပဿနာမဂ္ဂဖလက္ခဏေသု ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ ဝိပဿနာပါဒက-ကသိဏဇ္ဈာန-အာနာပါနာသုဘ-ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနေသုပိ ဥဒ္ဓရန္တိ, န စ ပဋိသိဒ္ဓါ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ. တသ္မာ တေသံ မတေန ဧတေသံ ဈာနာနံ ပဝတ္တိက္ခဏေ ကိစ္စတော ဧဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကနိဿိတံ. ယထာ စ ဝိပဿနာက္ခဏေ ‘‘အဇ္ဈာသယတော နိဿရဏဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတမ္ပိ ဘာဝေတီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាគឺ ក្នុងកោសលសំយុត្តនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់តែវិវេក ៣ ប៉ុណ្ណោះ គឺ តទង្គវិវេកនិស្សិតៈ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតៈ និងនិស្សរណវិវេកនិស្សិតៈ ប៉ុន្តែ លុះមកដល់ការចម្រើនពោជ្ឈង្គនេះ អាចារ្យខ្លះតែងអធិប្បាយសូម្បីតែវិវេកទាំង ៥ ប្រការ។ ព្រោះថា លោកទាំងនោះមិនត្រឹមតែលើកឡើងនូវពោជ្ឈង្គទាំងឡាយក្នុងខណៈនៃវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង និងក្នុងខណៈនៃមគ្គនិងផលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងលើកឡើងក្នុងកសិណឈាន អាណាបានឈាន អសុភឈាន និងព្រហ្មវិហារឈាន ដែលជាបាទនៃវិបស្សនាទៀតផង ហើយការលើកឡើងនោះ ក៏មិនត្រូវបានព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយហាមឃាត់ឡើយ។ ហេតុនោះ តាមមតិរបស់លោកទាំងនោះ ក្នុងខណៈដែលឈានទាំងនោះកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា អាស្រ័យវិក្ខម្ភនវិវេក ដោយកិច្ច។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «អាស្រ័យនិស្សរណវិវេក ដោយអធ្យាស្រ័យ» យ៉ាងណា សូម្បីតែការចម្រើននូវធម៌ដែលអាស្រ័យបដិប្បស្សទ្ធិវិវេក ក៏គួរពោលបានយ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

---

၂. ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. សេចក្តីអធិប្បាយកាយសូត្រ

---

၁၈၃. ဒုတိယေ အာဟာရဋ္ဌိတိကောတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကော. အာဟာရံ ပဋိစ္စာတိ ပစ္စယံ ပဋိစ္စ. သုဘနိမိတ္တန္တိ သုဘမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ, သုဘဿ အာရမ္မဏမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ. အယောနိသောမနသိကာရောတိ အနုပါယမနသိကာရော ဥပ္ပထမနသိကာရော အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝါ, ဒုက္ခေ ‘‘သုခ’’န္တိ, အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝါ, အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝါ, မနသိကာရော. တံ တသ္မိံ သုဘာရမ္မဏေ ဗဟုလံ ပဝတ္တယတော ကာမစ္ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧဝံ သဗ္ဗနီဝရဏေသု ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

១៨៣. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា āhāraṭṭhitiko (មានអាហារជាទីតាំង) បានដល់ មានបច្ច័យជាទីតាំង។ ពាក្យថា āhāraṃ paṭicca (ព្រោះអាស្រ័យអាហារ) បានដល់ ព្រោះអាស្រ័យបច្ច័យ។ ពាក្យថា subhanimittaṃ (សុភនិមិត្ត) បានដល់ សូម្បីតែរបស់ដែលល្អស្អាត ក៏ឈ្មោះថា សុភនិមិត្ត សូម្បីតែអារម្មណ៍នៃរបស់ដែលល្អស្អាត ក៏ឈ្មោះថា សុភនិមិត្ត។ ពាក្យថា ayonisomanasikāro (ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយ) បានដល់ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនត្រូវតាមឧបាយ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តខុសផ្លូវ គឺការធ្វើទុកក្នុងចិត្តក្នុងរបស់ដែលមិនទៀងថា «ទៀង» ឬក្នុងរបស់ដែលជាទុក្ខថា «សុខ» ឬក្នុងរបស់ដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួនថា «ជារបស់ខ្លួន» ឬក្នុងរបស់ដែលមិនស្អាតថា «ស្អាត»។ កាលបើបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសុភារម្មណ៍នោះឱ្យប្រព្រឹត្តទៅច្រើន កាមច្ឆន្ទៈរមែងកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សុភនិមិត្ត មាននៅ» ជាដើម។ គប្បីជ្រាបការផ្សំសេចក្តីក្នុងនីវរណៈទាំងពួង យ៉ាងនេះឯង។

---

ပဋိဃနိမိတ္တန္တိအာဒီသု ပန ပဋိဃောပိ ပဋိဃနိမိတ္တံ ပဋိဃာရမ္မဏမ္ပိ. အရတီတိ ဥက္ကဏ္ဌိတာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ အရတိ? ပန္တေသု ဝါ သေနာသနေသု အညတရညတရေသု ဝါ အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု အရတိ အရတိတာ အနဘိရတိ အနဘိရမနာ ဥက္ကဏ္ဌိတာ ပရိတဿိတာ, အယံ ဝုစ္စတိ အရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၆).

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា paṭighanimittaṃ (បដិឃនិមិត្ត) ជាដើមនោះ សូម្បីតែបដិឃៈ (ការថ្នាំងថ្នាក់ចិត្ត) ក៏ឈ្មោះថា បដិឃនិមិត្ត សូម្បីតែអារម្មណ៍នៃបដិឃៈ ក៏ឈ្មោះថា បដិឃនិមិត្ត។ ពាក្យថា arati (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) បានដល់ ភាពជាអ្នកធុញទ្រាន់។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីមិនត្រេកអរនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីមិនត្រេកអរ តើដូចម្តេច? សេចក្តីមិនត្រេកអរ ភាពមិនត្រេកអរ ភាពមិនរីករាយ ភាពមិនសប្បាយចិត្ត ភាពធុញទ្រាន់ ភាពតក់ស្លុត ក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ទាំងឡាយ ឬក្នុងធម៌ដ៏កុសលដ៏ក្រៃលែងណាមួយ នេះហៅថា សេចក្តីមិនត្រេកអរ»។

---

တန္ဒီတိ အတိသီတာဒိပစ္စယာ ဥပ္ပန္နံ အာဂန္တုကကာယာလသိယံ. ယသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ ‘‘အတိသီတံ အတိဥဏှံ အတိစ္ဆာတောသ္မိ အတိဓာတောသ္မိ အတိဒူရမဂ္ဂံ ဂတောသ္မီ’’တိ ဝဒတိ, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ တန္ဒိ[Pg.178], ယာ တန္ဒီ တန္ဒိယနာ တန္ဒိမနကတာ အာလသျံ အာလသျာယနာ အာလသျာယိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ တန္ဒီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၇).

ពាក្យថា tandī (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) បានដល់ ភាពខ្ជិលច្រអូសនៃកាយដែលជាអាគន្តុកៈ កើតឡើងព្រោះបច្ច័យមានត្រជាក់ខ្លាំងជាដើម។ កាលបើភាពខ្ជិលច្រអូសនោះកើតឡើងហើយ បុគ្គលតែងនិយាយថា «ត្រជាក់ខ្លាំងណាស់ ក្តៅខ្លាំងណាស់ ឃ្លានខ្លាំងណាស់ ឆ្អែតខ្លាំងណាស់ ដើរផ្លូវឆ្ងាយណាស់» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស តើដូចម្តេច? សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ភាពខ្ជិលច្រអូស ភាពជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីអសកម្ម ភាពអសកម្ម ភាពជាអ្នកអសកម្មណា នេះហៅថា សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស»។

---

ဝိဇမ္ဘိတာတိ ကိလေသဝသေန ကာယဝိနမနာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိဇမ္ဘိတာ? ယာ ကာယဿ ဇမ္ဘနာ ဝိဇမ္ဘနာ အာနမနာ ဝိနမနာ သန္နမနာ ပဏမနာ ဗျာဓိယကံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဇမ္ဘိတာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၈).

ពាក្យថា vijambhitā (ការស្ងាប ឬការទម្រង់ខ្លួន) បានដល់ ការពត់រាងកាយដោយអំណាចនៃកិលេស។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការទម្រង់ខ្លួននោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ការទម្រង់ខ្លួន តើដូចម្តេច? ការពត់ខ្លួន ការទម្រង់ខ្លួន ការឱនទៅមុខ ការផ្អៀងទៅក្រោយ ការឱនចុះ ការងើបឡើង ឬភាពជាអ្នកមានជំងឺនៃរាងកាយណា នេះហៅថា ការទម្រង់ខ្លួន»។

---

ဘတ္တသမ္မဒေါတိ ဘတ္တပရိဠာဟော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမော ဘတ္တသမ္မဒေါ? ယာ ဘုတ္တာဝိဿ ဘတ္တမုစ္ဆာ ဘတ္တကိလမထော ဘတ္တပရိဠာဟော ကာယဒုဋ္ဌုလ္လံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘတ္တသမ္မဒေါ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၉).

ពាក្យថា bhattasammado (សេចក្តីស្រវឹងបាយ) បានដល់ ការក្តៅក្រហាយព្រោះអាហារ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីស្រវឹងបាយនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីស្រវឹងបាយ តើដូចម្តេច? ការងងុយព្រោះបាយ ការល្វើយព្រោះបាយ ការក្តៅក្រហាយព្រោះបាយ ភាពមិនស្រួលកាយរបស់បុគ្គលអ្នកបរិភោគហើយណា នេះហៅថា សេចក្តីស្រវឹងបាយ»។

---

စေတသော စ လီနတ္တန္တိ စိတ္တဿ လီယနာကာရော, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ စေတသော လီနတ္တံ? ယာ စိတ္တဿ အကလျတာ အကမ္မညတာ ဩလီယနာ သလ္လီယနာ လီနံ လီယနာ လီယိတတ္တံ ထိနံ ထိယနာ ထိယိတတ္တံ စိတ္တဿ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ စေတသော လီနတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၆၀).

ពាក្យថា cetaso ca līnattaṃ (ភាពរួញរានៃចិត្ត) បានដល់ អាការរួញរានៃចិត្ត ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ភាពរួញរានៃចិត្ត តើដូចម្តេច? ភាពមិនគួរដល់ការងារ ភាពមិនសមគួរដល់ការងារ ការរួញថយ ការរួញចូល ភាពរួញរា អាការរួញរា ភាពជាអ្នករួញរា សេចក្តីងងុយ អាការងងុយ ភាពជាអ្នកងងុយនៃចិត្តណា នេះហៅថា ភាពរួញរានៃចិត្ត»។

---

စေတသော အဝူပသမောတိ ယထာ နာမ ဝီတစ္စိကောပိ အင်္ဂါရော နေဝ တာဝ သန္နိသီဒတိ ပတာပံ ကရောတိယေဝ, ယထာ စ ပတ္တပစနဋ္ဌာနေ နေဝ တာဝ သန္နိသီဒတိ ပတာပံ ကရောတိယေဝ, ဧဝံ စိတ္တဿ အဝူပသန္တာကာရော, အတ္ထတော ပနေတံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝ ဟောတိ.

ពាក្យថា cetaso avūpasamo (សេចក្តីមិនស្ងប់នៃចិត្ត) មានឧបមាដូចជា រងើកភ្លើងដែលគ្មានអណ្តាត ក៏មិនទាន់រលត់ស្ងប់នៅឡើយ តែងតែធ្វើនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដដែល ឬដូចជាកន្លែងដុតឆ្នាំងដី ដែលមិនទាន់ត្រជាក់ស្ងប់នៅឡើយ តែងតែធ្វើនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដដែល យ៉ាងណាមិញ អាការមិនស្ងប់នៃចិត្ត ក៏យ៉ាងនោះដែរ តែដោយអត្ថ ធម៌នេះបានដល់ ឧទ្ធច្ចៈ និងកុក្កុច្ចៈ ហ្នឹងឯង។

---

ဝိစိကိစ္ဆဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ ဝိစိကိစ္ဆာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ. အယောနိသောမနသိကာရော သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယောဝ. ဧဝမေတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ အာရမ္မဏေန ကထိတာ, ဗျာပါဒေါ အာရမ္မဏေန စ ဥပနိဿယေန စ, သေသာ သဟဇာတေန စ ဥပနိဿယေန စာတိ.

ពាក្យថា vicikicchaṭṭhānīyā dhammā (ធម៌ជាទីតាំងនៃវិចិកិច្ឆា) បានដល់ ធម៌ជាអារម្មណ៍នៃវិចិកិច្ឆា។ ពាក្យថា ayonisomanasikāro (ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយ) មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយក្នុងគ្រប់កន្លែង។ ក្នុងសូត្រនេះ ធម៌ទាំងពីរគឺ កាមច្ឆន្ទៈ និងវិចិកិច្ឆា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍, ព្យាបាទ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យផង, ធម៌ដែលសេសសល់ (ថីនមិទ្ធៈ និងឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ) ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យផង ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យផង។

---

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ သတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယာ စ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ စ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရောတိ တတ္ထ ဥပါယမနသိကာရဿ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ.

ពាក្យថា satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā (ធម៌ជាទីតាំងនៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គ) បានដល់ ធម៌ជាអារម្មណ៍នៃសតិ គឺពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការផង លោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការផង។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា yonisomanasikārabahulīkāro (ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏ច្រើន) បានដល់ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏ត្រូវត្រូវរឿយៗក្នុងធម៌នោះ។

---

ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီသု ကုသလာတိ ကောသလ္လသမ္ဘူတာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. အကုသလာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတာ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကာ. သာဝဇ္ဇာတိ အကုသလာ. အနဝဇ္ဇာတိ ကုသလာ. ဟီနပဏီတကဏှသုက္ကေသုပိ ဧသေဝ နယော. သပ္ပဋိဘာဂါတိ ကဏှသုက္ကာယေဝ. ကဏှာ ဟိ ကဏှဝိပါကဒါနတော[Pg.179], သုက္ကာ စ သုက္ကဝိပါကဒါနတော သပ္ပဋိဘာဂါ နာမ, သဒိသဝိပါကကောဋ္ဌာသာတိ အတ္ထော. ပဋိပက္ခဘူတဿ ဝါ ဘာဂဿ အတ္ထိတာယ သပ္ပဋိဘာဂါ. ကဏှာနဉှိ သုက္ကာ ပဋိပက္ခဘာဂါ, သုက္ကာနဉ္စ ကဏှာ ပဋိပက္ခဘာဂါတိ ဧဝမ္ပိ သပ္ပဋိဘာဂါ. သပ္ပဋိဗာဟိတဋ္ဌေန ဝါ သပ္ပဋိဘာဂါ. အကုသလဉှိ ကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒေတိ, ကုသလဉ္စ အကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာတိ ဧဝမ္ပိ ကဏှသုက္ကာ သပ္ပဋိဘာဂါ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា kusalākusalā dhammā (ធម៌ជាកុសល និងអកុសល) ជាដើមនោះ ពាក្យថា kusalā (កុសលទាំងឡាយ) បានដល់ ធម៌ដែលកើតអំពីសេចក្តីឈ្លាសវៃ មានផលមិនមានទោស និងនាំមកនូវសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា akusalā (អកុសលទាំងឡាយ) បានដល់ ធម៌ដែលកើតអំពីសេចក្តីមិនឈ្លាសវៃ មានទោស និងនាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខជាផល។ ពាក្យថា sāvajjā (ធម៌មានទោស) បានដល់ អកុសល។ ពាក្យថា anavajjā (ធម៌មិនមានទោស) បានដល់ កុសល។ សូម្បីតែក្នុងបទទាំងឡាយមាន hīna (ថោកទាប) paṇīta (ឧត្តម) kaṇha (ខ្មៅ) និង sukka (ស) ក៏មានន័យយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា sappaṭibhāgā (ធម៌មានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលគ្នា) បានដល់ ធម៌ខ្មៅ និងធម៌សហ្នឹងឯង។ ព្រោះថា ធម៌ខ្មៅ ឈ្មោះថា មានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ព្រោះឱ្យផលខ្មៅ (ផលអាក្រក់) ឯធម៌ស ក៏ឈ្មោះថា មានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ព្រោះឱ្យផលស (ផលល្អ) សេចក្តីថា មានចំណែកនៃផលដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា មានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ព្រោះមានចំណែកជាបដិបក្ខ (ផ្ទុយគ្នា)។ ព្រោះថា ធម៌ស ជាចំណែកបដិបក្ខនៃធម៌ខ្មៅទាំងឡាយ ឯធម៌ខ្មៅ ក៏ជាចំណែកបដិបក្ខនៃធម៌សទាំងឡាយ សូម្បីតែយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថា មានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា មានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ដោយអត្ថថាជាធម៌កំចាត់បង់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះថា អកុសលធម៌ រមែងកំចាត់បង់កុសលធម៌ហើយទើបឱ្យផលរបស់ខ្លួន ឯកុសលធម៌ ក៏រមែងកំចាត់បង់អកុសលធម៌ហើយទើបឱ្យផលរបស់ខ្លួន សូម្បីតែយ៉ាងនេះ ធម៌ខ្មៅ និងធម៌ស ក៏ឈ្មោះថា មានចំណែកប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។

---

အာရမ္ဘဓာတူတိ ပဌမာရမ္ဘဝီရိယံ. နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတ္တာ တတော ဗလဝတရံ. ပရက္ကမဓာတူတိ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတာယ တတောပိ ဗလဝတရန္တိ တီဟိပိ ပဒေဟိ ဝီရိယမေဝ ကထိတံ.

ពាក្យថា ārambhadhātu (អារម្ភធាតុ) បានដល់ វីរិយៈដែលផ្តើមធ្វើមុនដំបូង។ ពាក្យថា nikkamadhātu (និក្ខមធាតុ) បានដល់ វីរិយៈដែលមានកម្លាំងជាងអារម្ភធាតុនោះ ព្រោះចេញចាកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ ពាក្យថា parakkamadhātu (បរាក្កមធាតុ) បានដល់ វីរិយៈដែលមានកម្លាំងជាងនិក្ខមធាតុនោះទៅទៀត ព្រោះអាចឈានទៅកាន់ឋានៈដ៏ខ្ពស់ៗឡើងទៅ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកវីរិយៈតែមួយមុខប៉ុណ្ណោះ ដោយបទទាំង ៣ នេះ។

---

ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ပီတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ. ကာယပဿဒ္ဓီတိ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ ဒရထပဿဒ္ဓိ. စိတ္တပဿဒ္ဓီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဒရထပဿဒ္ဓိ. သမထနိမိတ္တန္တိ သမထောပိ သမထနိမိတ္တံ, အာရမ္မဏမ္ပိ. အဗျဂ္ဂနိမိတ္တန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

ពាក្យថា pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā (ធម៌ជាទីតាំងនៃបីតិសម្ពោជ្ឈង្គ) បានដល់ ធម៌ជាអារម្មណ៍នៃបីតិ។ ពាក្យថា kāyapassaddhi (កាយបស្សទ្ធិ) បានដល់ ការរលត់ស្ងប់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃខន្ធទាំង ៣ (វេទនា សញ្ញា សង្ខារ)។ ពាក្យថា cittapassaddhi (ចិត្តបស្សទ្ធិ) បានដល់ ការរលត់ស្ងប់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃវិញ្ញាណក្ខន្ធ។ ពាក្យថា samathanimittaṃ (សមថនិមិត្ត) បានដល់ សូម្បីតែសមថៈ ក៏ឈ្មោះថា សមថនិមិត្ត សូម្បីតែអារម្មណ៍ (នៃសមថៈ) ក៏ឈ្មោះថា សមថនិមិត្ត។ ពាក្យថា abyagganimittaṃ (អព្យគ្គនិមិត្ត) ជាវេវចនៈនៃសមថនិមិត្តនោះឯង។

---

ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ဥပေက္ခာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ, အတ္ထတော ပန မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေတ္ထ သတိဓမ္မဝိစယဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အာရမ္မဏေန ကထိတာ, သေသာ အာရမ္မဏေနပိ ဥပနိဿယေနပိ.

ពាក្យថា upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā (ធម៌ជាទីតាំងនៃឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ) បានដល់ ធម៌ជាអារម្មណ៍នៃឧបេក្ខា តែដោយអត្ថ គប្បីជ្រាបថា អាការកណ្តាល (មជ្ឈត្តាការ) គឺជាធម៌ជាទីតាំងនៃឧបេក្ខា។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយគឺ សតិ ធម្មវិចយៈ និងឧបេក្ខា ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍, ឯសម្ពោជ្ឈង្គដែលសេសសល់ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យផង។

---

၃. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. សេចក្តីអធិប្បាយសីលសូត្រ

---

၁၈၄. တတိယေ သီလသမ္ပန္နာတိ ဧတ္ထ ခီဏာသဝဿ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ ကထိတံ, တေန သမ္ပန္နာတိ အတ္ထော. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန ဖလဝိမုတ္တိယေဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဧဝမေတ္ထ သီလာဒယော တယော လောကိယလောကုတ္တရာ, ဝိမုတ္တိ လောကုတ္တရာဝ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ လောကိယမေဝ.

១៨៤. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា sīlasampannā (អ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល) ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកលោកិយសីល និងលោកុត្តរសីលរបស់ព្រះខីណាស្រព សេចក្តីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលនោះ។ សូម្បីតែក្នុងសមាធិ និងបញ្ញា ក៏មានន័យយ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកឯ vimutti (វិមុត្តិ) ក្នុងទីនេះ បានដល់ ផលវិមុត្តិប៉ុណ្ណោះ។ vimuttiñāṇadassanaṃ (វិមុត្តិញាណទស្សនៈ) បានដល់ បច្ចវេក្ខណញាណ។ ក្នុងសូត្រនេះ ធម៌ទាំង ៣ មានសីលជាដើម ជាលោកិយ និងលោកុត្តរ, វិមុត្តិ ជាលោកុត្តរម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ, វិមុត្តិញាណទស្សនៈ ជាលោកិយម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។

---

ဒဿနမ္ပာဟန္တိ ဒဿနမ္ပိ အဟံ. တံ ပနေတံ ဒဿနံ – စက္ခုဒဿနံ, ဉာဏဒဿနန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ အရိယာနံ ဒဿနံ ဩလောကနံ စက္ခုဒဿနံ နာမ. အရိယေဟိ ပန ဒိဋ္ဌဿ လက္ခဏဿ ဒဿနံ, ပဋိဝိဒ္ဓဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ဈာနေန ဝါ ဝိပဿနာယ ဝါ မဂ္ဂဖလေဟိ ဝါ ဉာဏဒဿနံ နာမ. ဣမသ္မိံ ပနေတ္ထ စက္ခုဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ. အရိယာနဉှိ ပသန္နေဟိ စက္ခူဟိ ဩလောကနမ္ပိ [Pg.180] ဗဟုကာရမေဝ. သဝနန္တိ ‘‘အသုကော နာမ ခီဏာသဝေါ အသုကသ္မိံ နာမ ရဋ္ဌေ ဝါ ဇနပဒေ ဝါ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝိဟာရေ ဝါ လေဏေ ဝါ ဝသတီ’’တိ ကထေန္တာနံ သောတေန သဝနံ, ဧတမ္ပိ ဗဟုကာရမေဝ. ဥပသင်္ကမနန္တိ ‘‘ဒါနံ ဝါ ဒဿာမိ, ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိဿာမိ, ဓမ္မံ ဝါ သောဿာမိ, သက္ကာရံ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝရူပေန စိတ္တေန အရိယာနံ ဥပသင်္ကမနံ. ပယိရုပါသနန္တိ ပဉှာပယိရုပါသနံ. အရိယာနံ ဂုဏေ သုတွာ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ နိမန္တေတွာ ဒါနံ ဒတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဉှပုစ္ဆနန္တိ အတ္ထော.

ពាក្យថា ទស្សនម្បាហំ សេចក្តីថា តថាគតពោលថា សូម្បីការជួបឃើញ ក៏មានឧបការៈច្រើនដែរ។ ការជួបឃើញនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ ចក្ខុទស្សនៈ (ការឃើញដោយភ្នែក) ១ ញាណទស្សនៈ (ការឃើញដោយប្រាជ្ញា) ១។ ក្នុងទស្សនៈទាំងពីរនោះ ការជួបឃើញ ការរមិលមើលនូវព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយចក្ខុដែលជ្រះថ្លា ឈ្មោះថា ចក្ខុទស្សនៈ។ ចំណែកការឃើញនូវលក្ខណៈដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបានឃើញហើយ និងការត្រាស់ដឹងនូវធម៌ដែលគួរត្រាស់ដឹង ដោយឈានក្តី ដោយវិបស្សនាក្តី ដោយមគ្គនិងផលក្តី ឈ្មោះថា ញាណទស្សនៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកចក្ខុទស្សនៈ។ ព្រោះថា សូម្បីការរមិលមើលនូវព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយចក្ខុដែលជ្រះថ្លា ក៏មានឧបការៈច្រើនពិតមែន។ ពាក្យថា សវនៈ សេចក្តីថា ការស្តាប់ដោយត្រចៀកនូវពាក្យរបស់ជនទាំងឡាយដែលនិយាយថា «ព្រះខីណាស្រពឈ្មោះឯណោះ គង់នៅក្នុងរដ្ឋ ជនបទ ភូមិ និគម វិហារ ឬល្អាងភ្នំឯណោះ» សូម្បីការស្តាប់នេះ ក៏មានឧបការៈច្រើនដែរ។ ពាក្យថា ឧបសង្កមនៈ សេចក្តីថា ការចូលទៅរកព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយចិត្តមានសភាពយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងថ្វាយទានក្តី នឹងសួរប្រស្នាក្តី នឹងស្តាប់ធម៌ក្តី នឹងធ្វើសក្ការៈក្តី»។ ពាក្យថា បយិរុបាសនៈ សេចក្តីថា ការចូលទៅអង្គុយជិតដើម្បីសួរប្រស្នា។ សេចក្តីអធិប្បាយថា កាលបើបានស្តាប់នូវគុណរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយហើយ ក៏ចូលទៅរក និមន្ត រួចប្រគេនទាន ហើយសួរប្រស្នាដោយន័យជាដើមថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន អ្វីជាកុសល» ដូច្នេះ។

---

အနုဿတိန္တိ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု နိသိန္နဿ ‘‘ဣဒါနိ အရိယာ လေဏဂုဟမဏ္ဍပါဒီသု ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခေဟိ ဝီတိနာမေန္တီ’’တိ အနုဿရဏံ. ယော ဝါ တေသံ သန္တိကေ ဩဝါဒေါ လဒ္ဓေါ ဟောတိ, တံ အာဝဇ္ဇိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂေါ, ဣမသ္မိံ ဖလ’’န္တိ ဧဝံ အနုဿရဏံ. အနုပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ အရိယေသု စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ဃရာ နိက္ခမ္မ တေသံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ. အရိယာနဉှိ သန္တိကေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ တေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတောပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ. အရိယေသု ပသာဒေန အညတ္ထ ပဗ္ဗဇိတွာ အရိယာနံ သန္တိကေ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ. အညေသု ပန ပသာဒေန အညေသံယေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အညေသံယေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ပစ္စာသီသမာနဿ စရတော ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ န ဟောတိ.

ពាក្យថា អនុស្សតិ សេចក្តីថា ការរលឹកចំពោះបុគ្គលដែលអង្គុយនៅក្នុងទីសម្រាករាត្រី ឬទីសម្រាកថ្ងៃថា «ក្នុងពេលនេះ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងញ៉ាំងកាលវេលាឱ្យកន្លងទៅដោយសុខកើតអំពីឈាន វិបស្សនា មគ្គ និងផល ក្នុងទីទាំងឡាយមានល្អាងភ្នំ គុហា និងមណ្ឌបជាដើម»។ មួយវិញទៀត ការពិចារណាដល់ឱវាទដែលខ្លួនបានទទួលក្នុងសំណាក់នៃព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយនោះ រួចរលឹកយ៉ាងនេះថា «ក្នុងទីនេះ លោកសម្តែងអំពីសីល ក្នុងទីនេះ សម្តែងអំពីសមាធិ ក្នុងទីនេះ សម្តែងអំពីវិបស្សនា ក្នុងទីនេះ សម្តែងអំពីមគ្គ ក្នុងទីនេះ សម្តែងអំពីផល» នេះឈ្មោះថា អនុស្សតិ។ ពាក្យថា អនុបព្វជ្ជា សេចក្តីថា ការធ្វើចិត្តឱ្យជ្រះថ្លាក្នុងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ហើយចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសក្នុងសំណាក់នៃលោកទាំងនោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលធ្វើចិត្តឱ្យជ្រះថ្លាក្នុងសំណាក់នៃព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ហើយបួសក្នុងសំណាក់នៃលោកទាំងនោះឯង កាលប្រព្រឹត្តទៅដោយសង្ឃឹមរង់ចាំនូវឱវាទនិងអនុសាសនីរបស់លោកទាំងនោះ សូម្បីការបួសនោះ ក៏ឈ្មោះថា អនុបព្វជ្ជា (ការបួសតាម)។ សូម្បីបុគ្គលដែលជ្រះថ្លាក្នុងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ហើយទៅបួសក្នុងសំណាក់ដទៃ តែប្រព្រឹត្តទៅដោយសង្ឃឹមរង់ចាំនូវឱវាទនិងអនុសាសនីរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ការបួសនោះ ក៏ឈ្មោះថា អនុបព្វជ្ជា ដែរ។ ចំណែកបុគ្គលដែលជ្រះថ្លាក្នុងពួកជនដទៃ ហើយបួសក្នុងសំណាក់នៃពួកជនដទៃនោះឯង កាលប្រព្រឹត្តទៅដោយសង្ឃឹមរង់ចាំនូវឱវាទនិងអនុសាសនីរបស់ពួកជនដទៃនោះ ការបួសនោះ មិនឈ្មោះថា អនុបព្វជ្ជា ឡើយ។

---

ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတေသု ပန မဟာကဿပတ္ထေရဿ တာဝ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ သတသဟဿမတ္တာ အဟေသုံ, တထာ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ စ စန္ဒဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ သူရိယဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ အဿဂုတ္တတ္ထေရဿ, တဿာပိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ယောနကဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဿ, တဿ ပန သဒ္ဓိဝိဟာရိကော အသောကရညော ကနိဋ္ဌဘာတာ တိဿတ္ထေရော နာမ အဟောသိ, တဿ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ အဍ္ဎတေယျကောဋိသင်္ခါ အဟေသုံ. မဟိန္ဒတ္ထေရဿ အနုပဗ္ဗဇိတာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ လင်္ကာဒီပေ သတ္ထရိ ပသာဒေန ပဗ္ဗဇန္တာ မဟိန္ဒတ္ထေရဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုပဗ္ဗဇန္တိ နာမ.

បណ្តាជនដែលបួសយ៉ាងនេះ ជនទាំងឡាយដែលបួសតាមការបួសរបស់ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ មានចំនួនប្រមាណមួយសែនអង្គ ជនដែលបួសតាមព្រះចន្ទគុត្តត្ថេរ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះថេរៈនោះ ក៏មានចំនួនដូច្នោះដែរ ជនដែលបួសតាមព្រះសូរិយគុត្តត្ថេរ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះចន្ទគុត្តត្ថេរនោះ ក៏មានចំនួនដូច្នោះដែរ ជនដែលបួសតាមព្រះអស្សគុត្តត្ថេរ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះសូរិយគុត្តត្ថេរនោះ ក៏មានចំនួនដូច្នោះដែរ ជនដែលបួសតាមព្រះយោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះអស្សគុត្តត្ថេរនោះ ក៏មានចំនួនដូច្នោះដែរ។ ចំណែកសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះយោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរនោះ គឺព្រះអនុជពៅរបស់ព្រះបាទអសោក ព្រះនាម តិស្សត្ថេរ ជនទាំងឡាយដែលបួសតាមការបួសរបស់ព្រះតិស្សត្ថេរនោះ មានចំនួនពីរលានប្រាំសែន (ពីរកោដិកន្លះ)។ ចំណែកពួកជនដែលបួសតាមព្រះមហិន្ទត្ថេរ គឺមិនមានកំណត់រាប់ឡើយ។ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ពួកជនដែលបួសក្នុងកោះលង្កា ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា បួសតាមការបួសរបស់ព្រះមហិន្ទត្ថេរនោះឯង។

---

တံ [Pg.181] ဓမ္မန္တိ တံ တေသံ ဩဝါဒါနုသာသနီဓမ္မံ. အနုဿရတီတိ သရတိ. အနုဝိတက္ကေတီတိ ဝိတက္ကာဟတံ ကရောတိ. အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ပဝိစိနတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ တတ္ထ ဉာဏစာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ပဝိစိနတီတိ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ လက္ခဏံ ဝိစိနတိ. ပဝိစရတီတိ တတ္ထ ဉာဏံ စရာပေတိ. ပရိဝီမံသမာပဇ္ဇတီတိ ဝီမံသနံ ဩလောကနံ ဂဝေသနံ အာပဇ္ဇတိ.

ពាក្យថា តំ ធម្មំ សេចក្តីថា នូវធម៌គឺឱវាទនិងអនុសាសនីរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា អនុស្សរតិ សេចក្តីថា រលឹកឃើញ។ ពាក្យថា អនុវិតក្កេតិ សេចក្តីថា ត្រិះរិះរឿយៗ។ ពាក្យថា អារទ្ធោ ហោតិ សេចក្តីថា បរិបូណ៌។ ពាក្យទាំងពួងមានពាក្យថា បវិចិនតិ ជាដើម ក្នុងទីនោះ លោកសម្តែងដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា បវិចិនតិ សេចក្តីថា ជ្រើសរើស ពិចារណានូវលក្ខណៈនៃធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា បវិចរតិ សេចក្តីថា ញ៉ាំងញាណឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌នោះ។ ពាក្យថា បរិវីមំសម៉ាបជ្ជតិ សេចក្តីថា ដល់នូវការត្រួតត្រា ការរមិលមើល និងការស្វែងរក។

---

သတ္တ ဖလာ သတ္တာနိသံသာတိ ဥဘယမ္ပေတံ အတ္ထတော ဧကံ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပဋိကစ္စ အညံ အာရာဓေတီတိ အရဟတ္တံ အာရာဓေန္တော ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အာရာဓေတိ, တဉ္စ ခေါ ပဋိကစ္စ, အသမ္ပတ္တေယေဝ မရဏကာလေတိ အတ္ထော. အထ မရဏကာလေတိ အထ မရဏဿ အာသန္နကာလေ.

ពាក្យថា សត្ត ផលា សត្តានិសំសា ទាំងពីរម៉ាត់នេះ មានសេចក្តីដូចគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ សេចក្តីថា កាលសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត តែងសម្រេចក្នុងអត្តភាពនេះឯង ហើយការសម្រេចនោះ គឺធ្វើជាមុន ក្នុងពេលដែលមរណកាលមិនទាន់មកដល់ឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ពាក្យថា អថ មរណកាលេ សេចក្តីថា ឬមួយក៏ក្នុងពេលជិតស្លាប់។

---

အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ ယော အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, သော တိဝိဓော ဟောတိ. ကပ္ပသဟဿာယုကေသု တာဝ အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဧကော နိဗ္ဗတ္တဒိဝသေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. နော စေ နိဗ္ဗတ္တဒိဝသေ ပါပုဏာတိ, ပဌမဿ ပန ကပ္ပသတဿ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ. အယမေကော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. အပရော ဧဝံ အသက္ကောန္တော ဒွိန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ, အယံ ဒုတိယော. အပရော ဧဝမ္ပိ အသက္ကောန္တော စတုန္နံ ကပ္ပသတာနံ မတ္ထကေ ပါပုဏာတိ, အယံ တတိယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ.

ពាក្យថា អន្តរាបរិនិព្វាយី សេចក្តីថា បុគ្គលណា មិនកន្លងហួសនូវពាក់កណ្តាលអាយុ ហើយបរិនិព្វាន បុគ្គលនោះ មាន ៣ យ៉ាង។ ក្នុងឋានអវិហា ដែលមានអាយុប្រមាណមួយពាន់កប្បនោះ បុគ្គលម្នាក់កើតឡើងហើយ សម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃដែលកើតនោះឯង។ បើមិនសម្រេចក្នុងថ្ងៃដែលកើតទេ តែងសម្រេចក្នុងទីបំផុតនៃមួយរយកប្បដំបូង។ នេះជាអន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គលទី ១។ បុគ្គលម្នាក់ទៀត កាលមិនអាចសម្រេចយ៉ាងនោះបាន តែងសម្រេចក្នុងទីបំផុតនៃពីររយកប្ប នេះជាបុគ្គលទី ២។ បុគ្គលម្នាក់ទៀត សូម្បីមិនអាចសម្រេចយ៉ាងនោះបាន ក៏តែងសម្រេចក្នុងទីបំផុតនៃបួនរយកប្ប នេះជាអន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គលទី ៣។

---

ပဉ္စမံ ပန ကပ္ပသတံ အတိက္ကမိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ ဟောတိ. အတပ္ပာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပန္နော ပန သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန အရဟတ္တံ ပတ္တော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ပတ္တော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. အဝိဟာဒီသုပိ နိဗ္ဗတ္တော တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဥပရူပရိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အကနိဋ္ဌံ ပတ္တော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ.

ចំណែកបុគ្គលដែលកន្លងហួសប្រាំរយកប្បទៅហើយ ទើបសម្រេចព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា ឧបហច្ចបរិនិព្វាយី។ ក្នុងឋានអតប្បាជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ មួយវិញទៀត បុគ្គលដែលកើតក្នុងទីណាមួយ ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តដោយសសង្ខារ គឺដោយមានការប្រឹងប្រែង ឈ្មោះថា សសង្ខារបរិនិព្វាយី បុគ្គលដែលសម្រេចដោយអសង្ខារ គឺដោយមិនបាច់ប្រឹងប្រែង ឈ្មោះថា អសង្ខារបរិនិព្វាយី។ បុគ្គលដែលកើតក្នុងឋានអវិហាជាដើម ស្ថិតនៅក្នុងឋាននោះៗអស់អាយុកាល រួចទៅកើតក្នុងឋានថ្នាក់លើៗឡើងទៅ រហូតដល់ឋានអកនិដ្ឋា ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមី។

---

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ အဋ္ဌစတ္တာရီသ အနာဂါမိနော ကထေတဗ္ဗာ. အဝိဟေသု ဟိ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စ ဟောန္တိ. တေ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနော ပဉ္စာတိ ဒသ ဟောန္တိ, တထာ အတပ္ပာဒီသု. အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတော နတ္ထိ, တသ္မာ တတ္ထ စတ္တာရော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, စတ္တာရော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ အဋ္ဌာတိ ဧဝံ အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဟောန္တိ. တေသံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ သဗ္ဗဇေဋ္ဌော စေဝ ဟောတိ [Pg.182] သဗ္ဗကနိဋ္ဌော စ. ကထံ? သော ဟိ သောဠသကပ္ပသဟဿာယုကတ္တာ အာယုနာ သဗ္ဗေသံ ဇေဋ္ဌော, သဗ္ဗပစ္ဆာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ သဗ္ဗေသံ ကနိဋ္ဌော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ နာနာလက္ခဏာ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ.

ក៏ក្នុងទីនេះ គួរពោលដល់ព្រះអនាគាមី ៤៨ ពួក។ គឺក្នុងឋានអវិហា មានព្រះអនាគាមី ៥ ពួក គឺ អន្តរាបរិនិព្វាយី ៣ ពួក, ឧបហច្ចបរិនិព្វាយី ១ ពួក, ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមី ១ ពួក។ ព្រះអនាគាមី ៥ ពួកនោះ បើចែកជាអសង្ខារបរិនិព្វាយី ៥ ពួក និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី ៥ ពួក ត្រូវជា ១០ ពួក ក្នុងឋានអតប្បាជាដើម ក៏មាន ១០ ពួកៗ ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកក្នុងឋានអកនិដ្ឋា មិនមានព្រះអនាគាមីប្រភេទឧទ្ធំសោតឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងឋាននោះ ទើបមានសសង្ខារបរិនិព្វាយី ៤ ពួក និងអសង្ខារបរិនិព្វាយី ៤ ពួក រួមជា ៨ ពួក ត្រូវជា ៤៨ ពួក ដោយប្រការដូច្នេះ។ បណ្តាព្រះអនាគាមីទាំងនោះ ព្រះអនាគាមីប្រភេទឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមី ឈ្មោះថាជាច្បងផង ជាប្អូនពៅគេបង្អស់ផង។ ដូចម្តេច? ព្រោះលោកមានអាយុប្រមាណមួយម៉ឺនប្រាំsixពាន់កប្ប ទើបឈ្មោះថាជាច្បងជាងគេទាំងអស់ដោយអាយុ តែដោយហេតុសម្រេចព្រះអរហត្តក្រោយគេបង្អស់ ទើបឈ្មោះថាជាប្អូនពៅគេទាំងអស់។ ក្នុងសូត្រនេះ លោកសម្តែងនូវពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ ដែលជាបុព្វភាគវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គ មានលក្ខណៈផ្សេងៗគ្នា កើតឡើងក្នុងចិត្តតែមួយខណៈ មិនមុនមិនក្រោយ។

---

၄. ဝတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវត្ថសូត្រ

---

၁၈၅. စတုတ္ထေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဣတိ စေ မေ ဟောတီတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ဧဝံ စေ မယှံ ဟောတိ. အပ္ပမာဏောတိ မေ ဟောတီတိ အပ္ပမာဏောတိ ဧဝံ မေ ဟောတိ. သုသမာရဒ္ဓေါတိ သုပရိပုဏ္ဏော. တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ – ဥပ္ပာဒံ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာ အနုပ္ပာဒံ အာဝဇ္ဇိတတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ, ပဝတ္တံ, အပ္ပဝတ္တံ, နိမိတ္တံ, အနိမိတ္တံ သင်္ခါရေ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာ, ဝိသင်္ခါရံ အာဝဇ္ဇိတတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတီတိ. ဣမေဟိ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ တိဋ္ဌတီတိ ထေရော ဇာနာတိ, ဝုတ္တာကာရဝိပရီတေဟေဝ အဋ္ဌဟာကာရေဟိ စဝန္တံ စဝတီတိ ပဇာနာတိ. သေသဗောဇ္ဈင်္ဂေသုပိ ဧသေဝ နယော.

១៨៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ ហោតិ សេចក្តីថា ប្រសិនបើការត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «សតិសម្ពោជ្ឈង្គ» មានដល់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា អប្បមាណោតិ មេ ហោតិ សេចក្តីថា ការត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «មិនមានប្រមាណ» មានដល់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា សុសមារទ្ធោ សេចក្តីថា បរិបូណ៌ល្អ។ ពាក្យថា តិដ្ឋតិ ក្នុងទីនេះ សតិសម្ពោជ្ឈង្គ តែងតាំងនៅដោយអាការៈ ៨ យ៉ាង គឺ សតិសម្ពោជ្ឈង្គ តែងតាំងនៅ ព្រោះមិនមនសិការនូវឧប្បាទៈ (ការកើតឡើង) និងព្រះមនសិការនូវអនុប្បាទៈ (ការមិនកើតឡើង) ១, ព្រោះមិនមនសិការនូវបវត្តៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅ) និងព្រះមនសិការនូវអបវត្តៈ (ការមិនប្រព្រឹត្តទៅ) ១, ព្រោះមិនមនសិការនូវនិមិត្ត និងព្រះមនសិការនូវអនិមិត្ត ១, ព្រោះមិនមនសិការនូវសង្ខារទាំងឡាយ និងព្រះមនសិការនូវវិសង្ខារ ១។ ព្រះថេរៈដឹងច្បាស់ថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ តែងតាំងនៅដោយអាការៈ ៨ យ៉ាងនេះ និងដឹងច្បាស់ថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ តែងសាបសូន្យទៅដោយអាការៈ ៨ យ៉ាង ដែលផ្ទុយពីអាការៈដែលពោលហើយនោះ។ សូម្បីក្នុងពោជ្ឈង្គដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

---

ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ထေရဿ ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ယဒါ ဟိ ထေရော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ သီသံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တဒါ ဣတရေ ဆ တဒနွယာ ဟောန္တိ. ယဒါ ဓမ္မဝိစယာဒီသု အညတရံ, တဒါပိ သေသာ တဒနွယာ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိယံ အတ္တနော စိဏ္ဏဝသိတံ ဒဿေန္တော ထေရော ဣမံ သုတ္တံ ကထေသီတိ.

ដោយហេតុនោះ ក្នុងសូត្រនេះ លោកសម្តែងនូវផលពោជ្ឈង្គរបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រោះថា កាលណាព្រះថេរៈធ្វើសតិសម្ពោជ្ឈង្គឱ្យជាប្រធាន ហើយចូលផលសមាបត្តិ ក្នុងកាលនោះ ពោជ្ឈង្គ ៦ ទៀត តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ។ កាលណា លោកធ្វើពោជ្ឈង្គណាមួយ មានធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គជាដើមឱ្យជាប្រធាន ក្នុងកាលនោះ សូម្បីពោជ្ឈង្គដែលនៅសល់ ក៏តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមពោជ្ឈង្គនោះដែរ ព្រះថេរៈកាលសម្តែងនូវភាពដែលខ្លួនមានវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) ដែលបានសន្សំមកក្នុងផលសមាបត្តិ ទើបសម្តែងសូត្រនេះ។

---

၅. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃភិក្ខុសូត្រ

---

၁၈၆. ပဉ္စမေ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ကိံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ? မဂ္ဂေန အသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ပစ္စဝေက္ခဏာယ ကတကိစ္စတံ, မဂ္ဂေန ဝါ ကိလေသနိဒ္ဒါတော ပဗုဇ္ဈနတ္ထာယ, ဖလေန ပဗုဇ္ဈနဘာဝတ္ထာယာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနေဝေတ္ထ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ ကိလေသပဟာနပစ္စဝေက္ခဏာတိ သဗ္ဗံ ဒဿိတံ.

១៨៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា ពោធាយ សំវត្តន្តិ សេចក្តីថា តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីត្រាស់ដឹង។ ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវអ្វី? គឺដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដែលជាអសង្ខតធម៌ដោយមគ្គ ដើម្បីដឹងនូវភាពដែលខ្លួនមានកិច្ចធ្វើរួចហើយដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ឬមួយដើម្បីភ្ញាក់រលឹកចាកការដេកលក់គឺកិលេសដោយមគ្គ ដើម្បីភាពជាអ្នកភ្ញាក់រលឹកដោយផល ដូច្នេះក៏មាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងសូត្រនេះ លោកបង្ហាញនូវការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ការលះបង់កិលេស និងបច្ចវេក្ខណញ្ញាណទាំងអស់។

---

၆-၇. ကုဏ္ဍလိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៦-៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកុណ្ឌលិយសូត្រជាដើម

---

၁၈၇-၁၈၈. ဆဋ္ဌေ [Pg.183] အာရာမနိဿယီတိ အာရာမံ နိဿာယ ဝသနဘာဝေန အာရာမနိဿယီ. ပရိသာဝစရောတိ ပရိသာယ အဝစရော. ပရိသံ နာမ ဗာလာပိ, ပဏ္ဍိတာပိ ဩသရန္တိ, ယော ပန ပရပ္ပဝါဒံ မဒ္ဒိတွာ အတ္တနော ဝါဒံ ဒီပေတုံ သက္ကောတိ, အယံ ပရိသာဝစရော နာမ. အာရာမေန အာရာမန္တိ အာရာမေနေဝ အာရာမံ အနုစင်္ကမာမိ, န ဗာဟိရေနာတိ အတ္ထော. ဥယျာနေန ဥယျာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အညေန ဝါ အာရာမေန ပဝိသိတွာ အညံ အာရာမံ, အညေန ဥယျာနေန အညံ ဥယျာနန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသန္တိ ‘‘ဧဝံ ပုစ္ဆာ ဟောတိ, ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇနံ, ဧဝံ ဂဟဏံ, ဧဝံ နိဗ္ဗေဌန’’န္တိ ဣမိနာ နယေန ဣတိဝါဒေါ ဟောတိ ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဧတံ အာနိသံသံ. ဥပါရမ္ဘာနိသံသန္တိ ‘‘အယံ ပုစ္ဆာယ ဒေါသော, အယံ ဝိဿဇ္ဇနေ’’တိ ဧဝံ ဝါဒဒေါသာနိသံသံ.

១៨៧-១៨៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា អារាមនិស្សយី សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវអារាមរស់នៅ ទើបឈ្មោះថា អារាមនិស្សយី។ ពាក្យថា បរិសាវចរោ សេចក្តីថា អ្នកត្រេកត្រអាលក្នុងបរិស័ទ។ បរិស័ទនោះ តែងមានទាំងពាលជនទាំងបណ្ឌិតជនមកជួបជុំគ្នា ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាអាចកំចាត់បដិវាទរបស់ជនដទៃ ហើយសម្តែងនូវវាទៈរបស់ខ្លួនឱ្យរុងរឿងបាន បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បរិសាវចរ។ ពាក្យថា អារាមេន អារាមំ សេចក្តីថា ខ្ញុំដើរចង្ក្រមពីអារាមមួយទៅកាន់អារាមមួយ មិនមែនដើរទៅខាងក្រៅឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ពាក្យថា ឧយ្យានេន ឧយ្យានំ ក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ មួយវិញទៀត ចូលទៅតាមអារាមមួយ ហើយដើរទៅកាន់អារាមមួយទៀត ចូលទៅតាមឧទ្យានមួយ ហើយដើរទៅកាន់ឧទ្យានមួយទៀត នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសំ សេចក្តីថា «ការសួរមានយ៉ាងនេះ ការឆ្លើយមានយ៉ាងនេះ ការចោទមានយ៉ាងនេះ ការដោះស្រាយមានយ៉ាងនេះ» ការតាំងវាទៈតែងមានដោយន័យនេះ ការរួចផុតចាកវាទៈនោះ ឈ្មោះថា អានិសង្សនៃការរួចផុតចាកវាទៈ។ ពាក្យថា ឧបារម្ភានិសំសំ សេចក្តីថា «នេះជាទោសក្នុងការសួរ នេះជាទោសក្នុងការឆ្លើយ» នេះជាអានិសង្សនៃការចាប់កំហុសក្នុងវាទៈយ៉ាងនេះ។

---

ကထံ ဘာဝိတော စ, ကုဏ္ဍလိယ, ဣန္ဒြိယသံဝရောတိ သတ္ထာ ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနံ ပရိဗ္ဗာဇကေန ပုစ္ဆိတံ, ဣဒါနိ ပုစ္ဆိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘န တာဝ အယံ ဒေသနာ ယထာနုသန္ဓိံ ဂတာ. ဣဒါနိ နံ ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေဿာမီ’’တိ သယမေဝ ပုစ္ဆန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ မနာပံ နာဘိဇ္ဈတီတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ နာဘိဇ္ဈာယတိ. နာဘိဟံသတီတိ န သာမိသာယ တုဋ္ဌိယာ အဘိဟံသတိ. တဿ ဌိတော စ ကာယော ဟောတိ, ဌိတံ စိတ္တံ အဇ္ဈတ္တန္တိ တဿ နာမကာယော စ စိတ္တဉ္စ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ဌိတံ ဟောတိ. သုသဏ္ဌိတန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန သုဋ္ဌု သဏ္ဌိတံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဝိမုတ္တံ. အမနာပန္တိ အနိဋ္ဌာရမ္မဏံ. န မင်္ကု ဟောတီတိ တသ္မိံ န မင်္ကု ဟောတိ. အပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ကိလေသဝသေန အဋ္ဌိတစိတ္တော. အဒီနမာနသောတိ ဒေါမနဿဝသေန အဒီနစိတ္တော. အဗျာပန္နစေတသောတိ ဒေါသဝသေန အပူတိစိတ္တော.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថា «សេចក្តីប៉ុណ្ណេះ បរិព្វាជកបានសួរហើយ ឥឡូវនេះ គាត់មិនអាចសួរបានទៀតទេ» ទើបទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ទេសនានេះមិនទាន់ដល់នូវយថានុសន្ធិ (ការតភ្ជាប់សេចក្តីដ៏សមគួរ) នៅឡើយទេ ឥឡូវនេះ តថាគតនឹងនាំទេសនានោះឲ្យដល់នូវយថានុសន្ធិ» ដូច្នេះ ទើបទ្រង់សួរដោយព្រះអង្គឯង ហើយចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងទេសនានោះ បទថា manāpaṃ nābhijjhatīti សេចក្តីថា មិនរំពឹងគិត (មិនចង់បាន) នូវឥដ្ឋារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត)។ បទថា nābhihaṃsatīti សេចក្តីថា មិនរីករាយដោយសេចក្តីត្រេកអរដែលប្រកបដោយអាមិស (កិលេស)។ បទថា tassa ṭhito ca kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattanti សេចក្តីថា នាមកាយ និងចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះ តាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍នៃកម្មដ្ឋាន (គោចរជ្ឈត្ត)។ បទថា susaṇṭhitanti សេចក្តីថា តាំងនៅល្អហើយ ដោយអំណាចនៃកម្មដ្ឋាន (មិនរាយមាយ)។ បទថា suvimuttanti សេចក្តីថា រួចផុតល្អហើយ ដោយការរួចផុតនៃកម្មដ្ឋាន (ការរួចផុតពីបដិបក្ខធម៌)។ បទថា amanāpanti សេចក្តីថា អនិដ្ឋារម្មណ៍ (អារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត)។ បទថា na maṅku hotīti សេចក្តីថា មិនមានមុខស្រពោន (មិនអាក់អន់ចិត្ត) ក្នុងអារម្មណ៍នោះ។ បទថា appatiṭṭhitacittoti សេចក្តីថា មានចិត្តមិនរឹងត្អឹងដោយអំណាចកិលេស។ បទថា adīnamānasoti សេចក្តីថា មានចិត្តមិនរួញរាដោយអំណាចនៃទោមនស្ស។ បទថា abyāpannacetasoti សេចក្តីថា មានចិត្តមិនស្អុយរលួយដោយអំណាចនៃទោសៈ។

---

ဧဝံ ဘာဝိတော ခေါ, ကုဏ္ဍလိယ, ဣန္ဒြိယသံဝရော ဧဝံ ဗဟုလီကတော တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတီတိ ဧတ္ထ ဧဝံ သုစရိတပူရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣမေသု တာဝ ဆသု ဒွါရေသု အဋ္ဌာရသ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရေ တာဝ [Pg.184] ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစောပေတွာ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ လောဘံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ မနောဒုစ္စရိတံ ဟောတိ. လောဘသဟဂတေန စိတ္တေန ‘‘အဟော ဝတိဒံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ ဘဏန္တဿ ဝစီဒုစ္စရိတံ, တဒေဝ ဟတ္ထေန ပရာမသန္တဿ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ក្នុងបទថា evaṃ bhāvito kho, kuṇḍaliya, indriyasaṃvaro evaṃ bahulīkato tīṇi sucaritāni paripūreti នេះ គប្បីជ្រាបការបំពេញសុចរិតយ៉ាងនេះ៖ ជាបឋម ក្នុងទ្វារទាំង ៦ នេះ ទុច្ចរិត ១៨ យ៉ាង រមែងកើតឡើង។ តើកើតឡើងដូចម្តេច? ជាបឋម ក្នុងចក្ខុទ្វារ កាលបើឥដ្ឋារម្មណ៍មកប៉ះខ្ទប់ហើយ បុគ្គលមិនញ៉ាំងកាយវិការ និងវចីវិការឲ្យកម្រើកឡើយ តែញ៉ាំងលោភៈឲ្យកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ មនោទុច្ចរិតរមែងមានដល់បុគ្គលនោះ។ កាលបើបុគ្គលនិយាយដោយចិត្តដែលប្រកបដោយលោភៈថា «ឱ! អារម្មណ៍នេះជាទីប្រាថ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីពេញចិត្តហ្ន៎» វចីទុច្ចរិតរមែងមាន (ដល់បុគ្គលនោះ) កាលបើបុគ្គលស្ទាបអង្អែលនូវអារម្មណ៍នោះឯងដោយដៃ កាយទុច្ចរិតរមែងមាន។ ទ្វារដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

အယံ ပန ဝိသေသော – သောတဒွါရသ္မိဉှိ သဒ္ဒါရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ သင်္ခပဏဝါဒိတူရိယဘဏ္ဍံ အနာမာသံ အာမသန္တဿ, ဃာနဒွါရေ ဂန္ဓာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ ဂန္ဓမာလာဒိံ, ဇိဝှာဒွါရေ ရသာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ မစ္ဆမံသာဒိံ, ကာယဒွါရေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ ဝတ္ထတူလကပါဝါရာဒိံ, မနောဒွါရေ ပညတ္တိဝသေန ဓမ္မာရမ္မဏဘူတံ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတာဒိံ အာမသန္တဿ ကာယဒုစ္စရိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဆသု ဒွါရေသု ကာယဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ, ဝစီဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ, မနောဝီတိက္ကမော မနောဒုစ္စရိတန္တိ တီဏေဝ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ.

ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា៖ គឺក្នុងសោតទ្វារ គប្បីជ្រាបកាយទុច្ចរិត របស់បុគ្គលអ្នកស្ទាបអង្អែលនូវវត្ថុដែលជាទីតាំងនៃសទ្ទារម្មណ៍ មានស័ង្ខ និងពិណជាដើម ដែលជាគ្រឿងតូរ្យតន្ត្រីមិនគួរស្ទាបអង្អែល, ក្នុងឃានទ្វារ របស់បុគ្គលអ្នកស្ទាបអង្អែលនូវវត្ថុជាទីតាំងនៃគន្ធារម្មណ៍ មានគ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម, ក្នុងជិវ្ហាទ្វារ របស់បុគ្គលអ្នកបរិភោគ (ស្ទាបអង្អែល) នូវវត្ថុជាទីតាំងនៃរសារម្មណ៍ មានត្រី និងសាច់ជាដើម, ក្នុងកាយទ្វារ របស់បុគ្គលអ្នកស្ទាបអង្អែលនូវវត្ថុជាទីតាំងនៃផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ មានសម្លៀកបំពាក់ គគីរ និងភួយជាដើម, ក្នុងមនោទ្វារ របស់បុគ្គលអ្នកស្ទាបអង្អែលនូវវត្ថុជាធម្មារម្មណ៍ មានទឹកដោះថ្លា ប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅជាដើម ដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិ។ ដោយសង្ខេប ក្នុងទ្វារទាំង ៦ នេះ ការកន្លងដោយកាយ ឈ្មោះថា កាយទុច្ចរិត, ការកន្លងដោយវាចា ឈ្មោះថា វចីទុច្ចរិត, ការកន្លងដោយចិត្ត ឈ្មោះថា មនោទុច្ចរិត ដូច្នេះ ទុច្ចរិតមានតែ ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

---

အယံ ပန ဘိက္ခု အတ္တနော ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေ ဌိတော ဣမာနိ ဒုစ္စရိတာနိ သုစရိတံ ကတွာ ဝိပရိဏာမေတိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရေ တာဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစာလေတွာ ရူပါရမ္မဏံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌာပယတော မနောသုစရိတံ ဟောတိ, ဝိပဿနာသဟဂတေန စိတ္တေန ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မန္တိ ဘဏန္တဿ ဝစီသုစရိတံ, ‘‘အနာမာသဘဏ္ဍံ ဧတ’’န္တိ အနာမသန္တဿ ကာယသုစရိတံ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ ဣမာနိ ဝိတ္ထာရတော အဋ္ဌာရသ သုစရိတာနိ ဟောန္တိ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထာပိ ဆသု ဒွါရေသု ကာယသံဝရော ကာယသုစရိတံ, ဝစီသံဝရော ဝစီသုစရိတံ, မနောသံဝရော မနောသုစရိတန္တိ တီဏေဝ သုစရိတာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဣန္ဒြိယသံဝရော တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္တာဝတာ သီလာနုရက္ခိတံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ကထိတံ.

ចំណែកឯភិក្ខុនេះ កាលតាំងនៅក្នុងការពិចារណាដោយភាវនារបស់ខ្លួន រមែងបង្វែរទុច្ចរិតទាំងនេះឲ្យទៅជាសុចរិតវិញ។ តើបង្វែរដូចម្តេច? ជាបឋម ក្នុងចក្ខុទ្វារ កាលបើឥដ្ឋារម្មណ៍មកប៉ះខ្ទប់ហើយ ភិក្ខុមិនញ៉ាំងកាយវិការ និងវចីវិការឲ្យកម្រើកឡើយ ហើយតាំងទុកនូវវិបស្សនាដែលមានរូបារម្មណ៍ជាអារម្មណ៍ មនោសុចរិតរមែងមាន (ដល់ភិក្ខុនោះ) កាលបើភិក្ខុនិយាយដោយចិត្តប្រកបដោយវិបស្សនាថា «មានសភាវៈសូន្យទៅជាធម្មតា មានសភាវៈវិនាសទៅជាធម្មតា» វចីសុចរិតរមែងមាន កាលបើភិក្ខុមិនស្ទាបអង្អែលដោយគិតថា «វត្ថុនេះជាវត្ថុមិនគួរស្ទាបអង្អែលឡើយ» កាយសុចរិតរមែងមាន។ ទ្វារដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សុចរិតទាំងឡាយ ១៨ យ៉ាងនេះ រមែងមានដោយពិស្តារយ៉ាងនេះ។ ដោយសង្ខេប សូម្បីក្នុងធម៌ចំណែកសនេះ ក្នុងទ្វារទាំង ៦ ការសង្រួមកាយ ឈ្មោះថា កាយសុចរិត, ការសង្រួមវាចា ឈ្មោះថា វចីសុចរិត, ការសង្រួមចិត្ត ឈ្មោះថា មនោសុចរិត ដូច្នេះ សុចរិតមានតែ ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីជ្រាបថា ឥន្ទ្រិយសំវរៈ រមែងបំពេញនូវសុចរិត ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះឯង។ ប៉ុណ្ណេះ ជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយនូវឥន្ទ្រិយសំវរសីល ដែលរក្សានូវសីលទាំងឡាយ។

---

ကာယဒုစ္စရိတံ ပဟာယာတိအာဒီသု တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ, တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ. တဿ ပဋိပက္ခဝသေန ကာယသုစရိတာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတ္တာဝတာ ကာယသံဝရဝစီသံဝရေဟိ ပါတိမောက္ခသီလံ, မနောသံဝရေန တီဏိ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ကထိတံ ဟောတိ. သကလေ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သုစရိတမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ လောကုတ္တရမိဿကာ, သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ [Pg.185] မူလဘူတာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေပိ သတိပဋ္ဌာနမူလကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပုဗ္ဗဘာဂါဝ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိမူလကာ ပန လောကုတ္တရာဝ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានថា kāyaduccaritaṃ pahāya ជាដើម កាយទុច្ចរិតមាន ៣ យ៉ាង, វចីទុច្ចរិតមាន ៤ យ៉ាង, មនោទុច្ចរិតមាន ៣ យ៉ាង។ គប្បីជ្រាបកាយសុចរិតជាដើម ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងទុច្ចរិតនោះ។ ប៉ុណ្ណេះ ជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយនូវចតុបារិសុទ្ធិសីល គឺបាតិមោក្ខសំវរសីល ដោយកាយសំវរៈនិងវចីសំវរៈ និងសីល ៣ ទៀត (គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីល អាជីវបារិសុទ្ធិសីល និងបច្ចយសន្និស្សិតសីល) ដោយមនោសំវរៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រទាំងមូលនេះ សតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលមានសុចរិតជាឫសគល់ រមែងច្រឡំដោយលោកុត្តរធម៌, សតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលជាឫសគល់នៃពោជ្ឈង្គទាំង ៧ ជាបុព្វភាគ, សូម្បីពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលមានសតិបដ្ឋានជាឫសគល់ ក៏ជាបុព្វភាគដែរ។ ចំណែកឯពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលជាឫសគល់នៃវិជ្ជា និងវិមុត្តិ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងថាជាលោកុត្តរៈតែម្យ៉ាង។ សូត្រទី ៧ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၈. ဥပဝါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះឧបវានសូត្រ

---

၁၈၉. အဋ္ဌမေ ပစ္စတ္တန္တိ အတ္တနာဝ. ယောနိသောမနသိကာရာတိ ယောနိသော မနသိကာရေန. အာရဗ္ဘမာနောဝါတိ ကုရုမာနောယေဝ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. အဋ္ဌိံကတွာတိ အတ္ထံ ကရိတွာ, အတ္ထိကော ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

១៨៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា paccattaṃ សេចក្តីថា ដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់។ បទថា yonisomanasikārā សេចក្តីថា ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏សមគួរ (យោនិសោមនសិការ)។ បទថា ārabbhamānovā សេចក្តីថា កាលធ្វើឡើង (កាលញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង) នោះឯង។ បទថា suvimuttaṃ សេចក្តីថា រួចផុតល្អហើយ ដោយការរួចផុតនៃកម្មដ្ឋាន (ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន)។ បទថា aṭṭhiṃkatvā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាប្រយោជន៍ គឺមានសេចក្តីប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍ (មានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនា) ដូច្នេះ នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គសម្តែង។

---

၉. ပဌမဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះបឋមឧប្បន្នសូត្រ

---

၁၉၀. နဝမေ နာညတြ တထာဂတဿ ပါတုဘာဝါတိ တထာဂတဿ ပါတုဘာဝံ ဝိနာ န အညသ္မိံ ကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော.

១៩០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា nāññatra tathāgatassa pātubhāvā សេចក្តីថា វៀរលែងតែការកើតឡើងនៃព្រះតថាគត ធម៌ទាំងឡាយនោះរមែងមិនកើតឡើងក្នុងកាលដទៃឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

---

၁၀. ဒုတိယဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះទុតិយឧប្បន្នសូត្រ

---

၁၉၁. ဒသမေ နာညတြ သုဂတဝိနယာတိ သုဂတောဝါဒံ ဝိနာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ.

១៩១. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា nāññatra sugatavinayā សេចក្តីថា វៀរលែងតែព្រះឱវាទរបស់ព្រះសុគត ធម៌ទាំងឡាយនោះរមែងមិនកើតឡើងឡើយ។

---

ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ.

បព្វតវគ្គ។

---

၂. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

២. គិលានវគ្គ

---

၁-၃. ပါဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៣. ការពន្យល់សូត្រទាំងឡាយមានបាណសូត្រជាដើម

---

၁၉၂-၁၉၄. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ စတ္တာရော ဣရိယာပထေ ကပ္ပေန္တီတိ ယေသံ စတ္တာရော ဣရိယာပထာ အတ္ထိ, တေသံယေဝ ဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. သီလံ နိဿာယာတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ နိဿယံ ကတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေတိ သဟဝိပဿနကေ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂေ. ဒုတိယတတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

១៩២-១៩៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ បទថា cattāro iriyāpathe kappenti នេះ ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃសត្វទាំងឡាយណាដែលមានឥរិយាបថទាំង ៤។ បទថា sīlaṃ nissāya សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវចតុបារិសុទ្ធិសីល។ បទថា satta bojjhaṅge សេចក្តីថា នូវមគ្គពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ សូត្រទី ២ និងទី ៣ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၄-၁၀. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-១០. ការពន្យល់សូត្រទាំងឡាយមានបឋមគិលានសូត្រជាដើម

---

၁၉၅-၂၀၁. စတုတ္ထေ တထာ ပဟီနော စာယသ္မတော မဟာကဿပဿ သော အာဗာဓော အဟောသီတိ ထေရဿ ကိရ ဣမံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနံ သာဓုကံ [Pg.186] သုဏန္တဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘မယှံ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော သတ္တမေ ဒိဝသေ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ ဣမေ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပါတုဘူတာ’’တိ. အထဿ ‘‘နိယျာနိကံ ဝတ သတ္ထုသာသန’’န္တိ စိန္တယတော လောဟိတံ ပသီဒိ, ဥပါဒါရူပံ ဝိသုဒ္ဓံ အဟောသိ, ပေါက္ခရပတ္တေ ပတိတဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ သရီရတော ရောဂေါ ဝိနိဝတ္တိတွာ ဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တထာ ပဟီနော စာယသ္မတော မဟာကဿပဿ သော အာဗာဓော အဟောသီ’’တိ. ပဉ္စမဆဋ္ဌေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေသံ ပန တိဏ္ဏမ္ပိ ဇနာနံ ပဗ္ဗတပါဒေ ပုပ္ဖိတဝိသရုက္ခဝါတသမ္ဖဿေန ဥပ္ပန္နော မန္ဒသီတဇရော အာဗာဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១៩៥-២០១. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា tathā pahīno cāyasmato mahākassapassa so ābādho ahosi សេចក្តីថា ឮថា កាលព្រះថេរៈ (មហាកស្សបៈ) ស្តាប់នូវពោជ្ឈង្គភាវនានេះដោយគោរព ស្រាប់តែមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះកើតឡើងថា «ក្នុងថ្ងៃទី ៧ អំពីថ្ងៃដែលយើងបួសហើយ កាលយើងកំពុងចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈទាំងឡាយ ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយនេះក៏បានប្រាកដឡើង»។ លំដាប់នោះ កាលលោកកំពុងគិតថា «ឱ! ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខពិតមែន» ឈាមរបស់លោកក៏ស្រស់បស់ ឧបាទារូបក៏បរិសុទ្ធ ជំងឺក៏បានថយចេញចាករាងកាយ ដូចជាតំណក់ទឹកដែលធ្លាក់លើស្លឹកឈូកដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា «ជំងឺនោះរបស់ព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ ក៏បានលះបង់ (ជាសះស្បើយ) យ៉ាងនោះឯង»។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី ៥ និងទី ៦ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ជំងឺរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំង ៣ អង្គនោះ គឺជំងឺគ្រុនរងាស្រាលៗ ដែលកើតឡើងដោយសារការប៉ះពាល់នឹងខ្យល់ដែលបក់មកពីដើមឈើមានពិសដែលកំពុងរីកផ្កានៅក្បែរជើងភ្នំ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဂိလာနဝဂ္ဂေါ.

គិលានវគ្គ។

---

၃. ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ

៣. ឧទាយិវគ្គ

---

၁-၂. ဗောဓာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. ការពន្យល់សូត្រទាំងឡាយមានពោធាយសូត្រជាដើម

---

၂၀၂-၂၀၃. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုစ္စန္တီတိ ဘန္တေ, ကိတ္တကေန နု ခေါ ဗုဇ္ဈနကအင်္ဂါ နာမ ဝုစ္စန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ဒုတိယေ ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော.

២០២-២០៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ បទថា kittāvatā nu kho, bhante, bojjhaṅgāti vuccanti សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើដោយហេតុប៉ុន្មាន ទើបហៅថា អង្គនៃបុគ្គលអ្នកដឹង (ពោជ្ឈង្គ)?»។ បទថា bodhāya saṃvattanti សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គសម្តែងនូវពោជ្ឈង្គដែលច្រឡំគ្នា (ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ)។ ក្នុងសូត្រទី ២ ព្រះអង្គសម្តែងនូវការកំណត់ធម៌។

---

၃-၅. ဌာနိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-៥. ការពន្យល់សូត្រទាំងឡាយមានឋានិយសូត្រជាដើម

---

၂၀၄-၂၀၆. တတိယေ ကာမရာဂဋ္ဌာနိယာနန္တိ ကာမရာဂဿ ကာရဏဘူတာနံ အာရမ္မဏဓမ္မာနံ. ဗျာပါဒဋ္ဌာနိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သကလဉှိ ဣဒံ သုတ္တံ အာရမ္မဏေနေဝ ကထိတံ. ပဌမဝဂ္ဂဿ ဒုတိယသုတ္တေ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေါပေတ္ထ လဗ္ဘတေဝ. စတုတ္ထေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ပဉ္စမေ အပရိဟာနိယေ ဓမ္မေတိ အပရိဟာနိကရေ သဘာဝဓမ္မေ.

២០៤-២០៦. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា kāmarāgaṭṭhāniyānaṃ សេចក្តីថា នៃធម៌ទាំងឡាយជាអារម្មណ៍ដែលជាហេតុនៃកាមរាគៈ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន byāpādaṭṭhāniya ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថាសូត្រទាំងមូលនេះ ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង។ សូម្បីការកំណត់ដែលសម្តែងហើយក្នុងសូត្រទី ២ នៃវគ្គទី ១ ក៏រមែងបានក្នុងសូត្រទី ៣ នេះដែរ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ ព្រះអង្គសម្តែងនូវពោជ្ឈង្គដែលច្រឡំគ្នា។ ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា aparihāniye dhamme សេចក្តីថា នូវសភាវធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើមិនឲ្យសាបសូន្យចាកសិក្ខាទាំង ៣។

---

၆-၇. တဏှက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៦-៧. ការពន្យល់សូត្រទាំងឡាយមានតណ្ហក្ខយសូត្រជាដើម

---

၂၀၇-၂၀၈. ဆဋ္ဌေ ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘ဣမိဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော ဥဒါယိတ္ထေရော နာမ အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု အတ္ထိ, သော မံ ပုစ္ဆိဿတီတိ ဘဂဝတာ [Pg.187] ဩသာပိတဒေသနံ ဉတွာ ဒေသနာနုသန္ဓိံ ဃဋေဿာမီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစ. ဝိပုလန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ သုဘာဝိတတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သုဘာဝိတော ဟိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဝိပုလော စ မဟဂ္ဂတော စ အပ္ပမာဏော စ အဗျာပဇ္ဇော စ နာမ ဟောတိ. သော ဟိ ပတ္ထဋတ္တာ ဝိပုလော, မဟန္တဘာဝံ ဂတတ္တာ မဟဂ္ဂတော, ဝဍ္ဎိပမာဏတ္တာ အပ္ပမာဏော, နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝေန ဗျာပါဒရဟိတတ္တာ အဗျာပဇ္ဈော နာမ ဟောတိ. တဏှာယ ပဟာနာ ကမ္မံ ပဟီယတီတိ ယံ တဏှာမူလကံ ကမ္မံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ တဏှာပဟာနေန ပဟီယတိ. ကမ္မဿ ပဟာနာ ဒုက္ခန္တိ ယမ္ပိ ကမ္မမူလကံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တံ ကမ္မပဟာနေန ပဟီယတိ. တဏှက္ခယာဒယော တဏှာဒီနံယေဝ ခယာ, အတ္ထတော ပနေတေဟိ နိဗ္ဗာနံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

២០៧-២០៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា etadavoca សេចក្តីថា ព្រះថេរៈឈ្មោះឧទាយិ ដែលជាភិក្ខុឈ្លាសវៃក្នុងការតភ្ជាប់សេចក្តី (អនុសន្ធិ) អង្គុយនៅក្នុងបរិស័ទនេះ លោកដឹងនូវទេសនាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ហើយ ដោយគិតថា «ព្រះអង្គនឹងសួរតថាគត ដូច្នេះ តថាគតនឹងតភ្ជាប់នូវអនុសន្ធិនៃទេសនា» កាលសួរ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ។ ពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា vipulaṃ ព្រះអង្គសម្តែងសំដៅយកសេចក្តីដែលភាវនាបានចម្រើនល្អហើយ។ ព្រោះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលបុគ្គលចម្រើនល្អហើយ រមែងឈ្មោះថាជាធម៌ធំទូលាយផង ជាធម៌ដល់នូវភាពជាមហគ្គតៈផង ជាធម៌រកប្រមាណមិនបានផង ជាធម៌មិនមានព្យាបាទផង។ សតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ឈ្មោះថា vipulo (ធំទូលាយ) ព្រោះផ្សាយទៅដោយការពេញលេញនៃភាវនា, ឈ្មោះថា mahaggato (ដល់នូវភាពជាមហគ្គតៈ) ព្រោះដល់នូវភាពជាធំ, ឈ្មោះថា appamāṇo (រកប្រមាណមិនបាន) ព្រោះមានប្រមាណដ៏ចម្រើន, ឈ្មោះថា abyāpajjho (មិនមានព្យាបាទ) ព្រោះប្រាសចាកព្យាបាទដោយការនៅឆ្ងាយនៃនីវរណធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា taṇhāya pahānā kammaṃ pahīyati សេចក្តីថា កម្មណាដែលមានតណ្ហាជាឫសគល់គប្បីកើតឡើង កម្មនោះរមែងសូន្យទៅដោយការលះបង់តណ្ហា។ បទថា kammassa pahānā dukkhaṃ សេចក្តីថា សូម្បីវដ្តទុក្ខណាដែលមានកម្មជាឫសគល់គប្បីកើតឡើង វដ្តទុក្ខនោះរមែងសូន្យទៅដោយការលះបង់កម្ម។ បទទាំងឡាយមាន taṇhakkhaya (ការអស់ទៅនៃតណ្ហា) ជាដើម គឺការអស់ទៅនៃតណ្ហាជាដើមនោះឯង ប៉ុន្តែដោយអត្ថ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គសម្តែងនូវព្រះនិព្វានដោយបទទាំងនេះ។ សូត្រទី ៧ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၈. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះនិព្វេធភាគិយសូត្រ

---

၂၀၉. အဋ္ဌမေ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယန္တိ နိဗ္ဗိဇ္ဈနကောဋ္ဌာသိယံ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝိတေနာတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေန ဘာဝိတေန, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဝါ ဘာဝေတွာ ဌိတေန, ဧဝမေတ္ထ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ မိဿကာ. တေဟိ ဘာဝိတံ, တေ ဝါ ဘာဝေတွာ ဌိတံ စိတ္တံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ. တမ္ပိ ပန မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမေဝ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

២០៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា nibbedhabhāgiyaṃ សេចក្តីថា ចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ (កិលេស)។ បទថា satisambojjhaṅgaṃ bhāvitena សេចក្តីថា ដោយសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលបុគ្គលចម្រើនហើយ ឬដោយចិត្តដែលតាំងនៅព្រោះបានចម្រើននូវសតិសម្ពោជ្ឈង្គ យ៉ាងនេះឯង ក្នុងសូត្រនេះ មគ្គពោជ្ឈង្គទាំងឡាយរមែងច្រឡំគ្នា (ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ)។ ចិត្ត (ផលចិត្ត) ដែលពោជ្ឈង្គទាំងនោះអប់រំហើយ ឬចិត្តដែលតាំងនៅព្រោះបានចម្រើននូវពោជ្ឈង្គទាំងនោះ រមែងជាលោកុត្តរៈពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីចិត្តនោះ ក៏គួរហៅថាជាធម៌ច្រឡំគ្នាដែរ ព្រោះធ្វើឲ្យអាស្រ័យនឹងមគ្គ ដោយភាពជាធម៌កើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ។

---

၉. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះឯកធម្មសូត្រ

---

၂၁၀. နဝမေ သံယောဇနဝိနိဗန္ဓာတိ သံယောဇနသင်္ခါတာ ဝိနိဗန္ဓာ. အဇ္ဈောသာနာတိ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏာ.

២១០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា saṃyojanavinibandhā សេចក្តីថា គ្រឿងចងក្រងដែលពោលគឺសញ្ញោជនៈទាំងឡាយ។ បទថា ajjhosānā សេចក្តីថា ការស្ទាបស្ទង់កាន់យកដោយការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមុតមាំ (ការជ្រុលជ្រប់)។

---

၁၀. ဥဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះឧទាយិសូត្រ

---

၂၁၁. ဒသမေ အဗဟုကတောတိ အကတဗဟုမာနော. ဥက္ကုဇ္ဇာဝကုဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ဥက္ကုဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ ဥဒယော, အဝကုဇ္ဇံ ဝယောတိ ဥဒယဗ္ဗယဝသေန ပရိဝတ္တေန္တော သမ္မသန္တောတိ ဒီပေတိ. ဓမ္မော စ မေ, ဘန္တေ, အဘိသမိတောတိ ဝိပဿနာဓမ္မော အဘိသမာဂတော. မဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂေါဝ. သစေ ဟိ ထေရော တသ္မိံ သမယေ သောတာပန္နော, ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အတ္ထာယ, သစေ [Pg.188] အနာဂါမီ, အရဟတ္တမဂ္ဂဿ အတ္ထာယ အယံ ဝိပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ တထာ ဝိဟရန္တန္တိ တေန တေနာကာရေန ဝိဟရန္တံ. တထတ္တာယာတိ တထာဘာဝါယ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီဟိ တထတ္တာယာတိ အဓိပ္ပေတံ တထာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပစ္စဝေက္ခဏတ္ထာယ ဥပနီယတီတိ ဟိ ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော, တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

២១១. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា abahukato សេចក្តីថា មិនបានធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងច្រើនឡើយ។ ក្នុងបទថា ukkujjāvakujjaṃ នេះ បទថា ukkujjaṃ ព្រះអង្គហៅថា ឧទយៈ (ការកើតឡើង), បទថា avakujjaṃ ព្រះអង្គហៅថា វយៈ (ការវិនាសទៅ) ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីថា ភិក្ខុនោះកាលពិចារណា រមែងបង្វែរទៅមកដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ។ បទថា dhammo ca me, bhante, abhisamito សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន វិបស្សនាធម៌ ខ្ញុំព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹងហើយ។ បទថា maggo សេចក្តីថា វិបស្សនាមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថា ប្រសិនបើព្រះថេរៈជាព្រះសោតាបន្នក្នុងសម័យនោះ វិបស្សនានេះ គប្បីជ្រាបថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គទាំង ៣ ខាងលើ, ប្រសិនបើលោកជាព្រះអនាគាមី វិបស្សនានេះ គប្បីជ្រាបថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តមគ្គ។ បទថា tathā tathā viharantaṃ សេចក្តីថា កាលរស់នៅដោយអាការៈនោះៗ (ដោយវិបស្សនាវិហារធម៌)។ បទថា tathattāya សេចក្តីថា ដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ (គឺដើម្បីភាពជាព្រះខីណាស្រព)។ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវភាពជាយ៉ាងនោះដែលចង់បាន ដោយបទទាំងឡាយមាន khīṇā jāti ជាដើម តាមរយៈបទថា tathattāya នេះ។ ព្រោះថា សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងបទនេះ គឺនាំទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ កាលបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ.

ឧទាយិវគ្គ។

---

၄. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

៤. នីវរណវគ្គ

---

၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-៤. សេចក្តីពន្យល់អំពីឧបក្កិលេសសូត្រជាដើម

---

၂၁၄-၂၁၅. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ တတိယေ န စ ပဘဿရန္တိ န စ ပဘာဝန္တံ. ပဘင်္ဂု စာတိ ပဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အယောတိ ကာဠလောဟံ. ဌပေတွာ ဣဓ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ အဝသေသံ လောဟံ နာမ. သဇ္ဈူတိ ရဇတံ. စိတ္တဿာတိ စတုဘူမကစိတ္တဿ. လောကိယဿ တာဝ ဥပက္ကိလေသော ဟောတု, လောကုတ္တရဿ ကထံ ဟောတီတိ? ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တဒဂ္ဂေနေဝ တေ လောကိယဿာပိ လောကုတ္တရဿာပိ ဥပက္ကိလေသာ နာမ ဟောန္တိ. ပဘင်္ဂု စာတိ အာရမ္မဏေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝူပဂမနေန ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. အနာဝရဏာ အနီဝရဏာတိ ကုသလဓမ္မေ န အာဝရန္တီတိ အနာဝရဏာ, န နီဝရန္တိ န ပဋိစ္ဆာဒေန္တီတိ အနီဝရဏာ. စေတသော အနုပက္ကိလေသာတိ စတုဘူမကစိတ္တဿ အနုပက္ကိလေသာ.

២១៤-២១៥. ក្នុងសូត្រទី ៣ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា na ca pabhassaranti គឺមិនមានពន្លឺរស្មីពេញបរិបូណ៌ឡើយ។ ពាក្យថា pabhaṅgu ca គឺមានសភាវៈបែកធ្លាយ (ដូចជាការដុតភ្លើងហើយដំដោយញញួរជាដើម)។ ពាក្យថា ayo គឺដែកខ្មៅ។ លើកលែងតែលោហៈទាំង ៤ យ៉ាងដែលពោលហើយក្នុងសូត្រនេះ ចំណែកលោហៈដែលសេសសល់ពីនោះ មានលោហៈសំរឹទ្ធជាដើម ហៅថា loha (ទង់ដែង ឬលង្ហិន)។ ពាក្យថា sajjhu គឺប្រាក់។ ពាក្យថា cittassā គឺចិត្តជាទៅក្នុងភូមិ ៤។ សួរថា ឧបក្កិលេសនោះ ទុកជាគ្រឿងសៅហ្មងនៃលោកិយចិត្តចុះ ចុះហេតុដូចម្តេចទើបជាគ្រឿងសៅហ្មងនៃលោកុត្តរចិត្តបាន? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនផ្តល់ឱកាសឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយ (មានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម) មិនផ្តល់ឱកាសឲ្យកើតឡើងដោយចំណែកណា ធម៌ទាំងនោះក៏ឈ្មោះថាជាឧបក្កិលេសនៃលោកិយចិត្តផង នៃលោកុត្តរចិត្តផង ដោយចំណែកនោះឯង។ ពាក្យថា pabhaṅgu ca គឺមានសភាវៈបែកធ្លាយខ្ចាត់ខ្ចាយទៅជាលំអិតៗក្នុងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា anāvaraṇā anīvaraṇā គឺ ឈ្មោះថា anāvaraṇā ព្រោះមិនបិទបាំងមិនឲ្យកុសលធម៌កើតឡើង ឈ្មោះថា anīvaraṇā ព្រោះមិនរារាំង មិនគ្របដណ្តប់។ ពាក្យថា cetaso anupakkilesā គឺមិនធ្វើចិត្តក្នុងភូមិទាំង ៤ ឲ្យសៅហ្មងឡើយ។

---

၈. အာဝရဏနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. សេចក្តីពន្យល់អំពីអាវរណនីវរណសូត្រ

---

၂၁၉. အဋ္ဌမေ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာတိ ပညာယ မန္ဒဘာဝကရာ. နီဝရဏာနဉှိ အဘိဏှုပ္ပာဒေ သတိ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ပညာ ဒုဗ္ဗလာ ဟောတိ မန္ဒာ အဝိသဒါ.

២១៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា paññāya dubbalīkaraṇā គឺធ្វើប្រាជ្ញាឲ្យទន់ខ្សោយ ឬឲ្យល្ងង់ខ្លៅ។ ព្រោះថា កាលបើនីវរណៈទាំងឡាយកើតឡើងរឿយៗ ប្រាជ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងចន្លោះៗ តែងតែទន់ខ្សោយ ល្ងង់ខ្លៅ មិនច្បាស់លាស់ឡើយ។

---

ပဉ္စ နီဝရဏာ တသ္မိံ သမယေ န ဟောန္တိ. သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါ တသ္မိံ သမယေ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ အရိယသာဝကဿ ဟိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ [Pg.189] ပဉ္စ နီဝရဏာ ဒူရေ ဟောန္တိ. သော သစေ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမဿ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. နော စေ သက္ကောတိ, တတော ဝုဋ္ဌာယ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော တမေဝ ပီတိံ အဝိဇဟန္တော ပဉ္စ နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ. တတ္ထ အသက္ကောန္တောပိ ယာဝ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရာ တမေဝ ပီတိံ အဝိဇဟန္တော နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဣဒံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဿဝနဝသေန သကိံ ပီတိပါမောဇ္ဇပက္ခိယာ ပဋိလဒ္ဓဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟိ ကမ္မာရာမတာဒီနိ အာဂမ္မ နဿန္တိ, တထာရူပံ ပန ဥတုသပ္ပာယာဒိံ လဘိတွာ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ တသ္မိံ သမယေ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ ဣစ္စေဝ ဝုစ္စတိ.

ពាក្យថា «ក្នុងសម័យនោះ នីវរណៈ ៥ មិនមានឡើយ អង្គនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹង ៧ តែងដល់នូវការចម្រើនពេញបរិបូណ៌ក្នុងសម័យនោះ» សេចក្តីពន្យល់ថា៖ ព្រោះថា កាលអរិយសាវ័កកំពុងស្តាប់ធម៌ដ៏ជាទីសប្បាយ នីវរណៈ ៥ តែងនៅឆ្ងាយ។ ប្រសិនបើអរិយសាវ័កនោះអាចញ៉ាំងគុណវិសេស (មគ្គ និងផល) ឲ្យកើតឡើងក្នុងទីនោះឯងបាន យ៉ាងនេះ អង្គនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹងទាំង ៧ របស់គាត់ តែងដល់នូវការចម្រើនពេញបរិបូណ៌។ ប្រសិនបើមិនអាចទេ កាលដែលគាត់ក្រោកពីទីនោះទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាយប់ ឬទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ មិនលះបង់នូវសេចក្តីរីករាយ (បីតិ) នោះឡើយ ហើយកំចាត់បង់នូវនីវរណៈ ៥ ចេញ នឹងញ៉ាំងគុណវិសេសឲ្យកើតឡើងបាន។ ទោះបីជាមិនអាចញ៉ាំងគុណវិសេសឲ្យកើតឡើងក្នុងទីនោះភ្លាមៗក្តី តែក្នុងរវាង ៧ ថ្ងៃ គាត់មិនលះបង់នូវសេចក្តីរីាករាយនោះឡើយ ហើយកំចាត់បង់នូវនីវរណៈទាំងឡាយ នឹងញ៉ាំងគុណវិសេសឲ្យកើតឡើងបាន ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យនេះទុក។ ព្រោះថា ពួកពោជ្ឈង្គដែលបុគ្គលបានហើយម្តង ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ធម៌ ដែលជាចំណែកនៃសេចក្តីរីករាយ និងសេចក្តីជ្រះថ្លា តែងវិនាសទៅវិញ ព្រោះអាស្រ័យការត្រេកអរក្នុងកិច្ចការងារជាដើម។ ប៉ុន្តែ កាលបើបាននូវឧតុសប្បាយជាដើមដ៏សមគួរ ហើយកើតឡើងជាថ្មីម្តងទៀត តែងពោលថា «ដល់នូវការចម្រើនពេញបរិបូណ៌ក្នុងសម័យនោះ» ដូច្នោះឯង។

---

၉. ရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. សេចក្តីពន្យល់អំពីលុក្ខសូត្រ

---

၂၂၀. နဝမေ အဇ္ဈာရုဟာတိ အဘိရုဟနကာ. ကစ္ဆကောတိ အဋ္ဌိကစ္ဆကော. ကပိတ္ထနောတိ မက္ကဋထနသဒိသဖလော ဝိဇာတပိလက္ခော.

២២០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា ajjhāruhā គឺឈើផ្ញើដែលដុះគ្របដណ្តប់លើដើមឈើដទៃ។ ពាក្យថា kacchako គឺដើមជ្រៃក្រវ៉ាន់ដែលមានជ័រស្អិតច្រើន។ ពាក្យថា kapitthano គឺដើមជ្រៃជ្រៅដែលមានផ្លែដូចជាដោះស្វា ដុះលើដើមឈើដទៃ។

---

၁၀. နီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. សេចក្តីពន្យល់អំពីនីវរណសូត្រ

---

၂၂၁. ဒသမေ အန္ဓကရဏာတိ အန္ဓဘာဝကရဏာ. အစက္ခုကရဏာတိ ပညာစက္ခုဿ အကရဏာ. ပညာနိရောဓိကာတိ ပညာယ နိရောဓနာ. ဝိဃာတပက္ခိယာတိ ဒုက္ခပက္ခိကာ. အနိဗ္ဗာနသံဝတ္တနိကာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ အသံဝတ္တနိကာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. သကလေပိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာတိ.

២២១. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា andhakaraṇā គឺធ្វើឲ្យងងឹត គឺបំផ្លាញបញ្ញាចក្ខុ។ ពាក្យថា acakkhukaraṇā គឺមិនធ្វើឲ្យកើតបញ្ញាចក្ខុ។ ពាក្យថា paññānirodhikā គឺរលត់បញ្ញា។ ពាក្យថា vighātapakkhiyā គឺស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា anibbānasaṃvattanikā គឺមិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះនិព្វាន។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងវគ្គទាំងមូលនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែអំពីពោជ្ឈង្គដែលលាយឡំគ្នាប៉ុណ្ណោះ។

---

နီဝရဏဝဂ္ဂေါ.

នីវរណវគ្គ

---

၅. စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ

៥. ចក្កវត្តិវគ្គ

---

၁. ဝိဓာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. សេចក្តីពន្យល់អំពីវិធាសូត្រ

---

၂၂၂. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ ပဌမေ တိဿော ဝိဓာတိ တယော မာနကောဋ္ဌာသာ, မာနောယေဝ ဝါ. တထာ တထာ ဝိဒဟနတော ဟိ မာနောဝ ဝိဓာတိ ဝုစ္စတိ.

២២២. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា tisso vidhā គឺចំណែកនៃមានះ ៣ យ៉ាង ឬមានះនោះឯង។ ព្រោះថា មានះនោះឯង ហៅថា វិធា ព្រោះតែងតែចាត់ចែង ឬតម្កល់ទុកដោយអាការៈនោះៗ។

---

၂. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. សេចក្តីពន្យល់អំពីចក្កវត្តិសូត្រ

---

၂၂၃. ဒုတိယေ [Pg.190] ရညော, ဘိက္ခဝေ, စက္ကဝတ္တိဿာတိ ဧတ္ထ အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိယာ ရာဇတိ, စတူဟိ ဝါ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာ, တဿ ရညော. ‘‘ပဝတ္တတု ဘဝံ စက္ကရတန’’န္တိ ပုညာနုဘာဝေန အဗ္ဘုဂ္ဂတာယ ဝါစာယ စောဒေန္တော စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကဝတ္တီ, တဿ စက္ကဝတ္တိဿ. ပါတုဘာဝါတိ ပါတုဘာဝေန. သတ္တန္နန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ရတနာနန္တိ ပရိစ္ဆိန္နအတ္ထဒဿနံ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ. အပိစ –

២២៣. ក្នុងសូត្រទី ២ ក្នុងបទថា rañño, bhikkhave, cakkavattissa នេះ៖ ព្រះរាជាអង្គណា រុងរឿងដោយសិរីសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ឬញ៉ាំងសត្វលោកឲ្យត្រេកអរដោយសង្គហវត្ថុ ៤ យ៉ាង ព្រះរាជាអង្គនោះ ឈ្មោះថា រាជា នៃព្រះរាជាអង្គនោះ។ ព្រះរាជាអង្គណា ទ្រង់ញ៉ាំងចក្ររតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយពាក្យដែលបន្លឺឡើងដោយបុណ្យានុភាពថា «សូមចក្ររតនៈដ៏ចម្រើន ចូរប្រព្រឹត្តទៅចុះ» ព្រះរាជាអង្គនោះ ឈ្មោះថា ចក្កវត្តិ នៃព្រះរាជាចក្រពត្តិនោះ។ ពាក្យថា pātubhāvā គឺដោយការកើតឡើងប្រាកដ។ ពាក្យថា sattannaṃ គឺជាពាក្យកំណត់ចំនួន (៧)។ ពាក្យថា ratanānaṃ គឺជាបទបង្ហាញសេចក្តីដែលត្រូវបានកំណត់ទុក។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះនៃពាក្យថា រតនៈ ក្នុងទីនេះ គឺ ឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង។ ម៉្យាងទៀត៖

---

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

«វត្ថុណាដែលគេធ្វើសក្ការបូជា មានតម្លៃច្រើន រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន ក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម វត្ថុនោះទើបហៅថា រតនៈ»។

---

စက္ကရတနဿ စ နိဗ္ဗတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ အညံ ဒေဝဋ္ဌာနံ နာမ န ဟောတိ, သဗ္ဗေဝ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ တဿေဝ ပူဇဉ္စ အဘိဝါဒနာဒီနိ စ ကရောန္တီတိ စိတ္တီကတဋ္ဌေန ရတနံ. စက္ကရတနဿ စ ‘‘ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ အဂ္ဃတီ’’တိ အဂ္ဃော နတ္ထိ, ဣတိ မဟဂ္ဃဋ္ဌေနာပိ ရတနံ. စက္ကရတနဉ္စ အညေဟိ လောကေ ဝိဇ္ဇမာနရတနေဟိ အသဒိသန္တိ အတုလဋ္ဌေန ရတနံ. ယသ္မာ ပန ယသ္မိံ ကပ္ပေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မိံယေဝ စက္ကဝတ္တိနော, ဗုဒ္ဓါ စ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဒုလ္လဘဒဿနဋ္ဌေန ရတနံ. တဒေတံ ဇာတိရူပကုလဣဿရိယာဒီဟိ အနောမဿ ဥဠာရသတ္တဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န အညဿာတိ အနောမသတ္တပရိဘောဂဋ္ဌေနာပိ ရတနံ. ယထာ စ စက္ကရတနံ, ဧဝံ သေသာနိပီတိ. တေန ဝုတ္တံ –

ចាប់តាំងពីពេលដែលចក្ររតនៈកើតឡើងមក ទីសក្ការៈដទៃរបស់មនុស្សទាំងឡាយមិនមានឡើយ មនុស្សទាំងអស់តែងតែធ្វើការបូជាដោយគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើម និងការថ្វាយបង្គំជាដើម ចំពោះតែចក្ររតនៈនោះប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះជាវត្ថុដែលគេធ្វើសក្ការបូជា។ ម៉្យាងទៀត តម្លៃនៃចក្ររតនៈថា «មានតម្លៃប្រមាណប៉ុណ្ណេះ» មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះមានតម្លៃច្រើន។ ចក្ររតនៈនោះ មិនដូចគ្នានឹងរតនៈដទៃទៀតដែលមាននៅក្នុងលោកឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងក្នុងកប្បណា ព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយក៏ច្រើនតែកើតឡើងក្នុងកប្បនោះឯង ហើយព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែងតែត្រាស់ដឹងដោយកម្រក្នុងកាលម្តងម្កាល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រ។ ចក្ររតនៈនោះ តែងតែកើតឡើងចំពោះតែសត្វដ៏ឧត្តមខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលមិនថោកទាបដោយជាតិ រូប កូល និងឥស្សរិយយសជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដទៃឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម។ ចក្ររតនៈយ៉ាងណា រតនៈដែលសេសសល់ (មានដំរីរតនៈជាដើម) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា៖

---

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

«វត្ថុណាដែលគេធ្វើសក្ការបូជា មានតម្លៃច្រើន រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន ក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម វត្ថុនោះទើបហៅថា រតនៈ»។

---

ပါတုဘာဝေါ ဟောတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. တတြာယံ ယောဇနာ – စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါတိ အယုတ္တံ. ဥပ္ပန္နဉှိ စက္ကံ ဝတ္တေတွာ သော စက္ကဝတ္တီ နာမ ဟောတီတိ နာယုတ္တံ. ကသ္မာ? စက္ကဝတ္တနနိယမာပေက္ခတာယ. ယော ဟိ နိယမေန စက္ကံ ဝတ္တေဿတိ, သော ပဋိသန္ဓိတော ပဘုတိ ‘‘စက္ကဝတ္တိ ပါတုဘူတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. လဒ္ဓနာမဿ စ ပုရိသဿ မူလုပ္ပတ္တိဝစနတောပိ ယုတ္တမေဝေတံ. ယော ဟိ ဧသ စက္ကဝတ္တီတိ [Pg.191] လဒ္ဓနာမော သတ္တဝိသေသော, တဿ ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတော ပါတုဘာဝေါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. တဿ ဟိ ပါတုဘာဝါ ရတနာနိ ပါတုဘဝန္တိ. ပါတုဘူတေဟိ ပန တေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိပက္ကေ ပုညသမ္ဘာရေ သော သံယုဇ္ဇတိ, တဒါ လောကဿ တေသု ပါတုဘာဝစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗဟုလဝစနတော စာပိ ယုတ္တမေဝေတံ. ယဒါ ဟိ လောကဿ တေသု ပါတုဘာဝသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ဧကမေဝ ပဌမံ, ပစ္ဆာ ဣတရာနိ ဆ ပါတုဘဝန္တီတိ ဗဟုလဝစနတော စာပိ ဧတံ ယုတ္တံ. ပါတုဘာဝဿ စ အတ္ထဘေဒတောပိ ယုတ္တမေဝေတံ. န ကေဝလဉှိ ပါတုဘူတမေဝ ပါတုဘာဝေါ, ပါတုဘာဝယတီတိ ပါတုဘာဝေါ. အယံ ပါတုဘာဝဿ အတ္ထဘေဒေါ. ယသ္မာ ယော သော ပုညသမ္ဘာရော ရာဇာနံ စက္ကဝတ္တိံ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပါတုဘာဝယတိ, တသ္မာ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ. န ကေဝလဉှိ စက္ကဝတ္တိယေဝ, ဣမာနိ ပန သတ္တ ရတနာနိပိ ပါတုဘဝန္တီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ယထေဝ ဟိ သော ပုညသမ္ဘာရော ရညော ဇနကဟေတု, ဧဝံ ရတနာနမ္ပိ ပရိယာယေန ဥပနိဿယဟေတူတိ ယုတ္တမေဝေတံ ‘‘ရညော, ဘိက္ခဝေ, စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ သတ္တန္နံ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါ ဟောတီ’’တိ.

ពាក្យថា pātubhāvo hoti គឺការកើតឡើងប្រាកដ។ ក្នុងទីនោះ ការប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ ទើបមានការកើតឡើងនៃរតនៈទាំង ៧» នោះ មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះរាជាអង្គនោះ ទ្រង់ញ៉ាំងចក្ររតនៈដែលកើតឡើងហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ទើបឈ្មោះថា ចក្កវត្តិ មិនមែនមិនសមគួរនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះត្រូវរង់ចាំការញ៉ាំងចក្ររតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅជាដាច់ខាត។ ព្រោះថា ព្រះរាជាអង្គណា នឹងញ៉ាំងចក្ររតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយពិតប្រាកដ ព្រះរាជាអង្គនោះ ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិមក តែងដល់នូវការហៅថា «ព្រះរាជាចក្រពត្តិកើតឡើងហើយ»។ សូម្បីតែការនិយាយសំដៅដល់ការកើតឡើងជាដំបូងនៃបុរសវិសេសដែលបានឈ្មោះនោះ ក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថា សត្វវិសេសណាដែលបានឈ្មោះថា ចក្កវត្តិ នេះ ការកើតឡើងប្រាកដដែលពោលគឺបដិសន្ធិរបស់សត្វវិសេសនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ព្រោះថា ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះរាជាចក្រពត្តិនោះ រតនៈទាំងឡាយទើបកើតឡើងប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបុណ្យសម្ភារៈចាស់ក្លាហើយ ព្រះរាជាចក្រពត្តិនោះ តែងជួបប្រទះនឹងរតនៈទាំងឡាយដែលកើតឡើងប្រាកដនោះ ក្នុងកាលនោះ សេចក្តីដឹងថា «រតនៈទាំងឡាយកើតឡើងហើយ» តែងកើតមានដល់សត្វលោក។ សូម្បីតែការនិយាយដោយអំណាចនៃពហុវចនៈ (ការកើតឡើងនៃរតនៈច្រើនយ៉ាង) ក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថា កាលណាសេចក្តីសម្គាល់ថារតនៈទាំងឡាយកើតឡើងហើយ កើតមានដល់សត្វលោក ក្នុងកាលនោះ ចក្ររតនៈតែមួយគត់កើតឡើងមុនគេ បន្ទាប់មក រតនៈ ៦ ទៀតទើបកើតឡើងជាលំដាប់ ហេតុនោះ សូម្បីតែការនិយាយដោយអំណាចនៃពហុវចនៈ ក៏សមគួរដែរ។ សូម្បីតែដោយការប្លែកគ្នានៃសេចក្តីនៃពាក្យថា pātubhāva ក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថា មិនមែនតែការកើតឡើងប្រាកដប៉ុណ្ណោះ ហៅថា pātubhāva ឡើយ តែសូម្បីតែវត្ថុដែលញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងប្រាកដ ក៏ហៅថា pātubhāva ដែរ។ នេះជាការប្លែកគ្នានៃសេចក្តីនៃពាក្យថា pātubhāva។ ព្រោះថា បុណ្យសម្ភារៈណា ញ៉ាំងព្រះរាជាចក្រពត្តិឲ្យកើតឡើងប្រាកដដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ព្រោះការកើតឡើង (គឺបុណ្យសម្ភារៈដែលញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង) នៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ»។ ព្រោះថា មិនមែនតែព្រះរាជាចក្រពត្តិប៉ុណ្ណោះទេដែលកើតឡើង សូម្បីតែរតនៈទាំង ៧ នេះ ក៏កើតឡើងប្រាកដដែរ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ព្រោះថា បុណ្យសម្ភារៈនោះ ជាជនកហេតុ (ហេតុបង្កើត) នៃព្រះរាជាយ៉ាងណា ក៏ជាឧបនិស្សយហេតុនៃរតនៈទាំងឡាយដោយបរិយាយយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ ទើបមានការកើតឡើងនៃរតនៈទាំង ៧» នេះ ទើបសមគួរពិតប្រាកដ។

---

ဣဒါနိ တေသံ ရတနာနံ သရူပဝသေန ဒဿနတ္ထံ ကတမေသံ သတ္တန္နံ စက္ကရတနဿာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ကရတနဿာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပါဓိပ္ပာယော – ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရာနံ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ သိရိဝိဘဝံ ဂဟေတွာ ဒါတုံ သမတ္ထဿ စက္ကရတနဿ ပါတုဘာဝေါ ဟောတိ, တထာ ပုရေဘတ္တမေဝ သာဂရပရိယန္တံ ပထဝိံ အနုပရိယာယနသမတ္ထဿ ဝေဟာသင်္ဂမဿ ဟတ္ထိရတနဿ, တာဒိသဿေဝ အဿရတနဿ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေပိ အန္ဓကာရေ ယောဇနပ္ပမာဏံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ အာလောကဒဿနသမတ္ထဿ မဏိရတနဿ, ဆဗ္ဗိဓံ ဒေါသံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ မနာပစာရိနော ဣတ္ထိရတနဿ, ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အန္တောပထဝိဂတာနံ နိဓီနံ ဒဿနသမတ္ထဿ ဂဟပတိရတနဿ, အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သကလရဇ္ဇာနုသာသနသမတ္ထဿ ဇေဋ္ဌပုတ္တသင်္ခါတဿ ပရိဏာယကရတနဿ စ ပါတုဘာဝေါ ဟောတီတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန တေသံ စက္ကရတနာဒီနံ ပါတုဘာဝဝိဓာနံ မဟာသုဒဿနာဒီသု သုတ္တေသု အာဂတမေဝ. အတ္ထောပိဿ တေသံ ဝဏ္ဏနာယ သံဝဏ္ဏိတောယေဝ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញរតនៈទាំងនោះដោយចំណែករបស់ខ្លួន ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា katamesaṃ sattannaṃ cakkaratanassa ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា cakkaratanassa ជាដើម មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅ៖ ការកើតឡើងនៃចក្ររតនៈ ដែលអាចកាន់យកនូវសិរីសម្បត្តិក្នុងមហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗ ២ ពាន់ជាបរិវារ មកប្រគល់ឲ្យបាន។ យ៉ាងនោះដែរ ការកើតឡើងនៃដំរីរតនៈ ដែលអាចហោះទៅលើអាកាស និងអាចត្រឡប់មកវិញបានមុនពេលបាយព្រឹក ក្រោយពីបានដើរព័ទ្ធជុំវិញផែនដីដែលមានមហាសមុទ្រជាទីបំផុត។ ការកើតឡើងនៃសេះរតនៈ ដែលមានអានុភាពដូចគ្នានោះដែរ។ ការកើតឡើងនៃមណីរតនៈ ដែលអាចកំចាត់បង់នូវងងឹតសូន្យសុងដែលមានអង្គ ៤ ហើយញ៉ាំងពន្លឺឲ្យកើតឡើងក្នុងទីមានប្រមាណ ១ យោជន៍បាន។ ការកើតឡើងនៃឥត្ថីរតនៈ ដែលវៀរចាកទោស ៦ យ៉ាង ហើយប្រព្រឹត្តជាទីគាប់ចិត្តរបស់ស្វាមី។ ការកើតឡើងនៃគហបតីរតនៈ ដែលអាចមើលឃើញកំណប់ទ្រព្យដែលកប់នៅក្នុងដី ក្នុងទីមានប្រមាណ ១ យោជន៍បាន។ និងការកើតឡើងនៃបរិណាយករតនៈ ពោលគឺកូនច្បងដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃព្រះអគ្គមហេសី ដែលអាចប្រៀនប្រដៅរាជ្យទាំងមូលបាន។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯការកើតឡើងនៃចក្ររតនៈជាដើមទាំងនោះដោយពិស្តារ គឺមានមកហើយក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ មានមហាសុទស្សនសូត្រជាដើម។ សូម្បីតែសេចក្តីពន្យល់នៃព្រះសូត្រទាំងនោះ ក៏ត្រូវបានពន្យល់ទុកហើយក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយនៃព្រះសូត្រនោះឯង។

---

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနဿာတိအာဒီသု [Pg.192] သရိက္ခကတာ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ယထေဝ ဟိ စက္ကဝတ္တိနော စက္ကရတနံ သဗ္ဗရတနာနံ ပုရေစရံ, ဧဝံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ သဗ္ဗေသံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ပုရေစရန္တိ, ပုရေစရဏဋ္ဌေန စက္ကဝတ္တိရညော စက္ကရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော စ ရတနေသု မဟာကာယူပပန္နံ အစ္စုဂ္ဂတံ ဝိပုလံ မဟန္တံ ဟတ္ထိရတနံ, ဣဒမ္ပိ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ မဟန္တံ ဓမ္မကာယူပပန္နံ အစ္စုဂ္ဂတံ ဝိပုလံ မဟန္တန္တိ ဟတ္ထိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော အဿရတနံ သီဃံ လဟု ဇဝံ, ဣဒမ္ပိ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ သီဃံ လဟု ဇဝန္တိ ဣမာယ သီဃလဟုဇဝတာယ အဿရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော မဏိရတနံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, အာလောကံ ဒဿေတိ, ဣဒမ္ပိ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ တာယ ဧကန္တကုသလတ္တာ ကိလေသန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, သဟဇာတပစ္စယာဒိဝသေန ဉာဏာလောကံ ဒဿေတီတိ ဣမိနာ အန္ဓကာရဝိဓမနအာလောကဒဿနဘာဝေန မဏိရတနသဒိသံ ဟောတိ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន satisambojjhaṅgaratanassa ជាដើម សេចក្តីដូចគ្នា (ភាពស្រដៀងគ្នា) គួរដឹងយ៉ាងនេះ៖ ព្រោះថា ចក្ររតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ជាប្រធាន (ដើរមុខ) នៃរតនៈទាំងពួងយ៉ាងណា សតិសម្ពោជ្ឈង្គរតនៈ ក៏ជាប្រធាននៃធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៤ ទាំងពួងយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះអត្ថថាជាប្រធាន ហេតុនោះ ទើបដូចគ្នានឹងចក្ររតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបណ្តារតនៈទាំងឡាយរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដំរីរតនៈមានរាងកាយធំ ខ្ពស់ត្រដែត ធំទូលាយ យ៉ាងណា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គរតនៈនេះ ក៏មានធម៌កាយដ៏ធំ ខ្ពស់ត្រដែត (ព្រោះជាធម្មប្រាសាទ) ធំទូលាយ មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបដូចគ្នានឹងដំរីរតនៈ។ សេះរតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ មានល្បឿនលឿន រហ័សរហួន យ៉ាងណា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គរតនៈនេះ ក៏មានល្បឿនលឿន រហ័សរហួន យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះភាពមានល្បឿនលឿនរហ័សរហួននេះ ហេតុនោះ ទើបដូចគ្នានឹងសេះរតនៈ។ មណីរតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ តែងកំចាត់បង់នូវងងឹត ញ៉ាំងពន្លឺឲ្យកើតឡើង យ៉ាងណា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គរតនៈនេះ ព្រោះភាពជាកុសលដ៏បរិសុទ្ធដាច់ខាត តែងកំចាត់បង់នូវងងឹតគឺកិលេស ញ៉ាំងពន្លឺគឺញាណឲ្យកើតឡើង ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះភាពជាអ្នកកំចាត់បង់នូវងងឹត និងញ៉ាំងពន្លឺឲ្យកើតឡើងនេះ ហេតុនោះ ទើបដូចគ្នានឹងមណីរតនៈ។

---

စက္ကဝတ္တိနော ဣတ္ထိရတနံ ကာယစိတ္တဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေတိ, ပရိဠာဟံ ဝူပသမေတိ. ဣဒမ္ပိ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ ကာယစိတ္တဒရထံ ပဋိပဿမ္ဘေတိ, ပရိဠာဟံ ဝူပသမေတီတိ ဣတ္ထိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော ဂဟပတိရတနံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ဓနဒါနေန ဝိက္ခေပံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ကရောတိ, ဣဒမ္ပိ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ ယထိစ္ဆိတာဒိဝသေန အပ္ပနံ သမ္ပာဒေတိ, ဝိက္ခေပံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ကရောတီတိ ဂဟပတိရတနသဒိသံ ဟောတိ. စက္ကဝတ္တိနော စ ပရိဏာယကရတနံ သဗ္ဗတ္ထကိစ္စသမ္ပာဒနေန အပ္ပောဿုက္ကတံ ကရောတိ. ဣဒမ္ပိ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနံ စိတ္တုပ္ပာဒံ လီနုဒ္ဓစ္စတော မောစေတွာ ပယောဂမဇ္ဈတ္တေ ဌပယမာနံ အပ္ပောဿုက္ကတံ ကရောတီတိ ပရိဏာယကရတနသဒိသံ ဟောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတုဘူမကော သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

នាងកែវរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ តែងរម្ងាប់នូវសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយកាយនិងចិត្ត ធ្វើឱ្យសាបសូន្យនូវសេចក្ដីក្តៅក្រហាយ។ សូម្បីតែបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គរតនៈនេះ ក៏រម្ងាប់នូវសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយកាយនិងចិត្ត ធ្វើឱ្យសាបសូន្យនូវសេចក្ដីក្តៅក្រហាយ ហេតុនោះ ទើបដូចជានាងកែវ។ គហបតីកែវរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ តែងកាត់បង់នូវសេចក្ដីរាយមាយ ដោយការថ្វាយទ្រព្យក្នុងខណៈដែលទ្រង់ប្រាថ្នាហើយៗ ធ្វើចិត្តឱ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ សូម្បីតែសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គរតនៈនេះ ក៏ញ៉ាំងអប្បនាសមាធិឱ្យសម្រេចបាន តាមអំណាចនៃធម៌ដែលប្រាថ្នាហើយជាដើម កាត់បង់នូវសេចក្ដីរាយមាយ ធ្វើចិត្តឱ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ ហេតុនោះ ទើបដូចជាគហបតីកែវ។ មួយវិញទៀត បរិនាយកកែវរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ តែងធ្វើឱ្យព្រះរាជាជាអ្នកមានសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយតិច ដោយការសម្រេចកិច្ចការទាំងពួង។ សូម្បីតែឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គរតនៈនេះ ក៏ញ៉ាំងចិត្តុប្បាទឱ្យរួចផុតពីសេចក្ដីរួញរានិងសេចក្ដីរាយមាយ ហើយតម្កល់ទុកក្នុងភាពជាកណ្ដាលនៃប្រយោគៈ ធ្វើឱ្យជាអ្នកមានសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយតិច ហេតុនោះ ទើបដូចជាបរិនាយកកែវ។ គួរដឹងថា ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវការកំណត់ធម៌ដែលសង្គ្រោះចូលទាំងអស់ក្នុងភូមិទាំង ៤ ដោយប្រការដូច្នេះ។

---

၄-၁၀. ဒုပ္ပညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-១០. វណ្ណនាទុប្បញ្ញសូត្រជាដើម។

---

၂၂၅-၂၃၁. စတုတ္ထေ ဧဠမူဂေါတိ မုခေန ဝါစံ နိစ္ဆာရေတုံ သက္ကောန္တောပိ ဒေါသေဟိ မူဂေါ အသမ္ပန္နဝစနော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

២២៥-២៣១. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា eḷamūgo (មនុស្សគថ្លង់) សំដៅលើបុគ្គលដែលសូម្បីតែអាចបញ្ចេញវាចាតាមមាត់បាន ក៏ពិតមែន តែជាអ្នកគរល្ងង់ខ្លៅ ព្រោះតែទោសទាំងឡាយ មានវាចាមិនបរិបូណ៌។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង មានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ.

ចក្កវត្តិវគ្គ។

---

၆. သာကစ္ဆဝဂ္ဂေါ

៦. សាកច្ឆាវគ្គ។

---

၁. အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. វណ្ណនាអាហារសូត្រ។

---

၂၃၂. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ [Pg.193] ပဌမေ အယမာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယာတိအာဒီသု အယံ ပုရိမနယတော ဝိသေသော. န ကေဝလဉှိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဧတေ ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ ဥပ္ပာဒါယ, ဥပ္ပန္နာနံ ဝါ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, အညေပိ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရေပိ ဟိ စတ္တာရော ဓမ္မာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ သတိသမ္ပဇညံ မုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ ဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလသေဝနတာ တဒဓိမုတ္တတာတိ. အဘိက္ကန္တာဒီသု ဟိ သတ္တသု ဌာနေသု သတိသမ္ပဇညေန, ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာကသဒိသေ မုဋ္ဌဿတိပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇနေန, တိဿဒတ္တတ္ထေရအဘယတ္ထေရာဒိသဒိသေ ဥပဋ္ဌိတဿတိပုဂ္ဂလေ သေဝနေန, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သတိသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာယ စ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

២៣២. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៦ បណ្ដាបទទាំងឡាយមានពាក្យថា ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya (នេះជាអាហារដើម្បីញ៉ាំងសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលមិនទាន់កើតឡើងឱ្យកើតឡើង) ជាដើមនេះ មានសេចក្ដីប្លែកពីន័យមុនដូចតទៅ៖ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានប្រការពោលហើយទាំងនេះ មិនមែនជាបច្ច័យដើម្បីការកើតឡើងនៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គជាដើមដែលមិនទាន់កើតឡើង ឬដើម្បីការចម្រើនពេញបរិបូណ៌នៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះតែប៉ុណ្ណោះទេ តែនៅមានធម៌ដទៃទៀតដែលគប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះថា ធម៌ ៤ យ៉ាងដទៃទៀត តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គ គឺ សតិសម្បជញ្ញៈ ១ ការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានសតិវង្វេង ១ ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានសតិតម្កល់មាំ ១ ភាពជាបុគ្គលមានចិត្តបង្អោនទៅក្នុងសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ១។ ព្រោះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ តែងកើតឡើងដោយសតិសម្បជញ្ញៈក្នុងឋានៈទាំង ៧ មានការឈានទៅមុខជាដើម, ដោយការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានសតិវង្វេង ដែលប្រៀបដូចជាក្អែកដែលគេដាក់បាយឱ្យស៊ី, ដោយការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានសតិតម្កល់មាំ ដូចជាព្រះតិស្សទត្តត្ថេរ និងព្រះអភយត្ថេរជាដើម, និងដោយភាពជាអ្នកមានចិត្តបង្អោន ផ្អៀង ឈ្លាសទៅ ដើម្បីការតាំងឡើងនៃសតិ ក្នុងកិរិយាឈរនិងអង្គុយជាដើម។ កាលបើកើតឡើងដោយហេតុ ៤ យ៉ាងនេះហើយ ការចម្រើនពេញបរិបូណ៌នៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ តែងមានដោយអរហត្តមគ្គ។

---

သတ္တ ဓမ္မာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ပရိပုစ္ဆကတာ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ပရိပုစ္ဆကတာတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂသမထဝိပဿနာနံ အတ္ထသန္နိဿိတပရိပုစ္ဆာဗဟုလတာ.

ធម៌ ៧ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ គឺ ភាពជាអ្នកសាកសួរ ១ ការធ្វើវត្ថុឱ្យស្អាតស្អំ ១ ការញ៉ាំងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឱ្យស្មើគ្នា ១ ការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ១ ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា ១ ការពិចារណានូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ១ ភាពជាអ្នកមានចិត្តបង្អោនទៅក្នុងធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ១។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ពាក្យថា paripucchakatā (ភាពជាអ្នកសាកសួរ) សំដៅលើភាពជាអ្នកសាកសួរច្រើន អាស្រ័យនូវអត្ថនៃខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ ឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ មគ្គង្គ ឈានង្គ សមថៈ និងវិបស្សនា។

---

ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနံ ဝတ္ထူနံ ဝိသဒဘာဝကရဏံ. ယဒါ ဟိဿ ကေသနခလောမာနိ ဒီဃာနိ ဟောန္တိ, သရီရံ ဝါ ဥဿန္နဒေါသဉ္စေဝ သေဒမလမက္ခိတဉ္စ, တဒါ အဇ္ဈတ္တိကဝတ္ထု အဝိသဒံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓံ. ယဒါ ပန စီဝရံ ဇိဏ္ဏံ ကိလိဋ္ဌံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဟောတိ, သေနာသနံ ဝါ ဥက္လာပံ, တဒါ ဗာဟိရဝတ္ထု အဝိသဒံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓံ. တသ္မာ ကေသာဒိဆေဒနေန ဥဒ္ဓံဝိရေစနအဓောဝိရေစနာဒီဟိ သရီရသလ္လဟုကဘာဝကရဏေန ဥစ္ဆာဒနနဟာပနေန စ အဇ္ဈတ္တိကဝတ္ထု ဝိသဒံ ကာတဗ္ဗံ. သူစိကမ္မဓောဝနရဇနပရိဘဏ္ဍကရဏာဒီဟိ ဗာဟိရဝတ္ထု ဝိသဒံ ကာတဗ္ဗံ. ဧတသ္မိဉှိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ အဝိသဒေ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဉာဏမ္ပိ အဝိသဒံ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကဝဋ္ဋိတေလာနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော [Pg.194] ဝိယ. ဝိသဒေ ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေ ဝတ္ထုမှိ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဉာဏမ္ပိ ဝိသဒံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကဝဋ္ဋိတေလာနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော ဝိယ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တတီ’’တိ.

ពាក្យថា vatthuvisadakiriyā (ការធ្វើវត្ថុឱ្យស្អាតស្អំ) សំដៅលើការធ្វើវត្ថុទាំងឡាយ ទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ឱ្យស្អាតស្អំ។ ព្រោះថា កាលណា សក់ ក្រចក និងរោមរបស់ភិក្ខុនោះវែង ឬរាងកាយមានទោសកម្រើកឡើង និងប្រឡាក់ដោយញើសនិងធូលី កាលនោះ វត្ថុខាងក្នុងឈ្មោះថា មិនស្អាតស្អំ មិនបរិសុទ្ធឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណាចីវរចាស់ ក្រខ្វក់ មានក្លិនស្អុយ ឬសេនាសនៈសៅហ្មង កាលនោះ វត្ថុខាងក្រៅឈ្មោះថា មិនស្អាតស្អំ មិនបរិសុទ្ធឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុគប្បីធ្វើវត្ថុខាងក្នុងឱ្យស្អាតស្អំ ដោយការកាត់សក់ជាដើម ដោយការធ្វើកាយឱ្យស្រាលស្រួល ដោយការក្អួតឡើងលើនិងការបញ្ចុះចុះក្រោមជាដើម និងដោយការដុសខាត់និងការងូតទឹក។ គប្បីធ្វើវត្ថុខាងក្រៅឱ្យស្អាតស្អំ ដោយការដេរ ការបោកគក់ ការជ្រលក់ និងការជួសជុលជាដើម។ ព្រោះថា កាលបើវត្ថុខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំងនេះមិនស្អាតស្អំ កាលបើចិត្តនិងចេតសិកកើតឡើង ញាណក៏មិនស្អាតស្អំ មិនបរិសុទ្ធដែរ ដូចជាពន្លឺនៃអណ្ដាតភ្លើងប្រទីប ដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យចានប្រទីប ប្រឆេះ និងប្រេងដែលមិនស្អាតស្អំដូច្នោះឯង។ តែថា កាលបើវត្ថុខាងក្នុងនិងខាងក្រៅស្អាតស្អំ កាលបើចិត្តនិងចេតសិកកើតឡើង ញាណក៏ស្អាតស្អំ បរិសុទ្ធដែរ ដូចជាពន្លឺនៃអណ្ដាតភ្លើងប្រទីប ដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យចានប្រទីប ប្រឆេះ និងប្រេងដែលស្អាតស្អំដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ការធ្វើវត្ថុឱ្យស្អាតស្អំ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ”។

---

ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ နာမ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ သမဘာဝကရဏံ. သစေ ဟိဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ, ဣတရာနိ မန္ဒာနိ, တတော ဝီရိယိန္ဒြိယံ ပဂ္ဂဟကိစ္စံ, သတိန္ဒြိယံ ဥပဋ္ဌာနကိစ္စံ, သမာဓိန္ဒြိယံ အဝိက္ခေပကိစ္စံ, ပညိန္ဒြိယံ ဒဿနကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. တသ္မာ တံ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဝါ, ယထာ ဝါ မနသိကရောတော ဗလဝံ ဇာတံ, တထာ အမနသိကရဏေန ဟာပေတဗ္ဗံ. ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿနံ. သစေ ပန ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ, အထ နေဝ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမောက္ခကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတိ, န ဣတရာနိ ဣတရကိစ္စဘေဒံ. တသ္မာ တံ ပဿဒ္ဓါဒိဘာဝနာယ ဟာပေတဗ္ဗံ. တတ္ထာပိ သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ဒဿေတဗ္ဗံ. ဧဝံ သေသေသုပိ ဧကဿ ဗလဝဘာဝေ သတိ ဣတရေသံ အတ္တနော ကိစ္စေသု အသမတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ការញ៉ាំងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឱ្យស្មើគ្នា (ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា) សំដៅលើការធ្វើឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមឱ្យមានសភាពស្មើគ្នា។ ព្រោះថា ប្រសិនបើសទ្ធិន្ទ្រិយរបស់ភិក្ខុនោះខ្លាំងក្លា តែឥន្ទ្រិយដទៃទៀតទន់ខ្សោយ កាលនោះ វីរិយិន្ទ្រិយមិនអាចធ្វើកិច្ចគឺការផ្គងឡើង សតិន្ទ្រិយមិនអាចធ្វើកិច្ចគឺការប្រុងប្រយ័ត្ន សមាធិន្ទ្រិយមិនអាចធ្វើកិច្ចគឺការមិនរាយមាយ និងបញ្ញិន្ទ្រិយមិនអាចធ្វើកិច្ចគឺការឃើញបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុគប្បីបន្ថយសទ្ធិន្ទ្រិយនោះ ដោយការពិចារណានូវសភាវធម៌ ឬដោយការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមរបៀបដែលកាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តហើយ ញ៉ាំងសទ្ធិន្ទ្រិយឱ្យខ្លាំងក្លានោះ។ រឿងព្រះវក្កលិត្ថេរ ក្នុងទីនេះ ជាឧទាហរណ៍។ តែប្រសិនបើវីរិយិន្ទ្រិយខ្លាំងក្លាវិញ កាលនោះ សទ្ធិន្ទ្រិយក៏មិនអាចធ្វើកិច្ចគឺការចុះចិត្តស៊ប់បានឡើយ សូម្បីតែឥន្ទ្រិយដទៃទៀត ក៏មិនអាចធ្វើកិច្ចផ្សេងៗរបស់ខ្លួនបានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុគប្បីបន្ថយវីរិយិន្ទ្រិយនោះ ដោយការចម្រើនបស្សទ្ធិជាដើម។ ក្នុងទីនោះ គប្បីបង្ហាញរឿងព្រះសោណត្ថេរជាឧទាហរណ៍។ សូម្បីតែក្នុងឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ កាលបើឥន្ទ្រិយមួយខ្លាំងក្លា សេចក្ដីមិនអាចធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួននៃឥន្ទ្រិយដទៃទៀត គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។

---

ဝိသေသတော ပနေတ္ထ သဒ္ဓါပညာနံ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ သမတံ ပသံသန္တိ. ဗလဝသဒ္ဓေါ ဟိ မန္ဒပညော မုဓပ္ပသန္နော ဟောတိ, အဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒတိ. ဗလဝပညော ပန မန္ဒသဒ္ဓေါ ကေရာဋိကပက္ခံ ဘဇတိ, ဘေသဇ္ဇသမုဋ္ဌိတော ဝိယ ရောဂေါ အတေကိစ္ဆော ဟောတိ. စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနေဝ ကုသလံ ဟောတီတိ အတိဓာဝိတွာ ဒါနာဒီနိ အကရောန္တော နိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥဘိန္နံ သမတာယ ဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ပသီဒတိ. ဗလဝသမာဓိံ ပန မန္ဒဝီရိယံ သမာဓိဿ ကောသဇ္ဇပက္ခတ္တာ ကောသဇ္ဇံ အဘိဘဝတိ. ဗလဝဝီရိယံ မန္ဒသမာဓိံ ဝီရိယဿ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စံ အဘိဘဝတိ. သမာဓိ ပန ဝီရိယေန သံယောဇိတော ကောသဇ္ဇေ ပတိတုံ န လဘတိ, ဝီရိယံ သမာဓိနာ သံယောဇိတံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတိတုံ န လဘတိ. တသ္မာ တဒုဘယံ သမံ ကာတဗ္ဗံ. ဥဘယသမတာယ ဟိ အပ္ပနာ ဟောတိ.

តែដោយឡែកក្នុងទីនេះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយតែងសរសើរនូវភាពស្មើគ្នានៃសទ្ធានិងបញ្ញាផង នៃសមាធិនិងវីរិយៈផង។ ព្រោះថា បុគ្គលមានសទ្ធាខ្លាំងក្លា តែមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ តែងមានសេចក្ដីជ្រះថ្លាងប់ងុល តែងជ្រះថ្លាក្នុងវត្ថុដែលមិនគួរជ្រះថ្លា។ ចំណែកបុគ្គលមានប្រាជ្ញាខ្លាំងក្លា តែមានសទ្ធាទន់ខ្សោយ តែងលម្អៀងទៅខាងវៀចវេរ ដូចជារោគដែលកើតឡើងព្រោះថ្នាំ ជាជំងឺដែលរកគ្រូព្យាបាលមិនបាន។ គេតែងគិតហួសកម្រិតថា កុសលកើតឡើងត្រឹមតែចិត្តុប្បាទប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនធ្វើទានជាដើម ក៏ទៅកើតក្នុងនរក។ ដោយភាពស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងពីរ បុគ្គលទើបជ្រះថ្លាក្នុងវត្ថុដែលគួរជ្រះថ្លាពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត សមាធិខ្លាំងក្លា តែវីរិយៈទន់ខ្សោយ សេចក្ដីខ្ជិលច្រអូសតែងគ្របសង្កត់ ព្រោះសមាធិជាចំណែកនៃសេចក្ដីខ្ជិលច្រអូស។ វីរិយៈខ្លាំងក្លា តែសមាធិទន់ខ្សោយ សេចក្ដីរាយមាយតែងគ្របសង្កត់ ព្រោះវីរិយៈជាចំណែកនៃសេចក្ដីរាយមាយ។ តែបើកាលណាសមាធិផ្សំផ្គុំជាមួយវីរិយៈ វាក៏មិនធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីខ្ជិលច្រអូសឡើយ កាលណាភិក្ខុផ្សំផ្គុំវីរិយៈជាមួយសមាធិ វាក៏មិនធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីរាយមាយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីធ្វើធម៌ទាំងពីរនោះឱ្យស្មើគ្នា។ ព្រោះថា អប្បនាសមាធិ តែងសម្រេចបានដោយភាពស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងពីរនោះ។

---

အပိ စ သမာဓိကမ္မိကဿ ဗလဝတီပိ သဒ္ဓါ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ သဒ္ဒဟန္တော ဩကပ္ပေန္တော အပ္ပနံ ပါပုဏိဿတိ. သမာဓိပညာသု ပန သမာဓိကမ္မိကဿ ဧကဂ္ဂတာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝဉှိ သော အပ္ပနံ ပါပုဏာတိ. ဝိပဿနာကမ္မိကဿ ပညာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝဉှိ သော လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပုဏာတိ. ဥဘိန္နံ [Pg.195] ပန သမတာယပိ အပ္ပနာ ဟောတိယေဝ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ. သတိ ဟိ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ သဒ္ဓါဝီရိယပညာနံ ဝသေန ဥဒ္ဓစ္စပါတတော, ကောသဇ္ဇပက္ခိကေန စ သမာဓိနာ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခတိ. တသ္မာ သာ လောဏဓူပနံ ဝိယ သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသု, သဗ္ဗကမ္မိကအမစ္စော ဝိယ စ သဗ္ဗရာဇကိစ္စေသု သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘သတိ စ ပန သဗ္ဗတ္ထိကာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ. ကိံ ကာရဏာ? စိတ္တဉှိ သတိပဋိသရဏံ, အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ စ သတိ, န ဝိနာ သတိယာ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟော ဟောတီ’’တိ.

មួយវិញទៀត សម្រាប់អ្នកចម្រើនសមាធិកម្មដ្ឋាន សូម្បីសទ្ធាខ្លាំងក្លាក៏គួរប្រើការបានដែរ។ កាលបើជឿជាក់ ចុះចិត្តស៊ប់យ៉ាងនេះ គេនឹងដល់នូវអប្បនាសមាធិ។ តែបណ្ដាសមាធិនិងបញ្ញា សម្រាប់អ្នកចម្រើនសមាធិកម្មដ្ឋាន ឯកគ្គតាដ៏ខ្លាំងក្លាទើបគួរប្រើការបាន។ ព្រោះថា គេរមែងដល់នូវអប្បនាសមាធិដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ សម្រាប់អ្នកចម្រើនវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន បញ្ញាដ៏ខ្លាំងក្លាទើបគួរប្រើការបាន។ ព្រោះថា គេរមែងដល់នូវការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែដោយភាពស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងពីរ អប្បនាសមាធិក៏រមែងកើតឡើងពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯសតិ តែងគួរប្រើការបានដោយភាពខ្លាំងក្លាក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះថា សតិតែងរក្សាចិត្តមិនឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីរាយមាយ ដោយអំណាចនៃសទ្ធា វីរិយៈ និងបញ្ញា ដែលជាចំណែកនៃសេចក្ដីរាយមាយ និងរក្សាចិត្តមិនឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីខ្ជិលច្រអូស ដោយអំណាចនៃសមាធិដែលជាចំណែកនៃសេចក្ដីខ្ជិលច្រអូស។ ព្រោះហេតុនោះ សតិនោះ គប្បីប្រាថ្នាក្នុងធម៌ទាំងពួង ដូចជាអំបិលក្នុងសម្លទាំងពួង ឬដូចជាអាមាត្យអ្នកធ្វើកិច្ចការទាំងពួងក្នុងរាជកិច្ចទាំងពួងដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ម្យ៉ាងទៀត សតិ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា ត្រូវប្រាថ្នាក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ចិត្តមានសតិជាទីពឹងផ្អែក ហើយសតិមានការរក្សាជាបច្ចុប្បដ្ឋាន ការផ្គងឡើងនិងការសង្កត់ចិត្ត តែងមិនមានឡើយ បើគ្មានសតិ”។

---

ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ နာမ ခန္ဓာဒိဘေဒေ အနောဂါဠှပညာနံ ဒုမ္မေဓပုဂ္ဂလာနံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇနံ. ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ နာမ သမပညာသလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟိကာယ ဥဒယဗ္ဗယပညာယ သမန္နာဂတပုဂ္ဂလသေဝနာ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ နာမ ဂမ္ဘီရေသု ခန္ဓာဒီသု ပဝတ္တာယ ဂမ္ဘီရပညာယ ပဘေဒပစ္စဝေက္ခဏာ. တဒဓိမုတ္တတာ နာမ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

ការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ (ទុប្បញ្ញបុគ្គលបរិវជ្ជនា) សំដៅលើការវៀរចាកឱ្យឆ្ងាយពីបុគ្គលល្ងង់ខ្លៅទាំងឡាយ ដែលមានប្រាជ្ញាមិនចុះស៊ប់ក្នុងចំណែកនៃខន្ធជាដើម។ ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា (បញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនា) សំដៅលើការសេពគប់បុគ្គលដែលប្រកបដោយឧទយព្វយបញ្ញា ដែលកំណត់យកលក្ខណៈ ៥០ យ៉ាង។ ការពិចារណានូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ (គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណា) សំដៅលើការពិចារណានូវសេចក្ដីប្លែកគ្នាដោយបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌មានខន្ធជាដើមដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ ភាពជាអ្នកមានចិត្តបង្អោនទៅក្នុងធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គនោះ (តទធិមុត្តតា) សំដៅលើភាពជាអ្នកមានចិត្តបង្អោន ផ្អៀង ឈ្លាសទៅ ដើម្បីការតាំងឡើងនៃធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ ក្នុងកិរិយាឈរនិងអង្គុយជាដើម។ កាលបើកើតឡើងយ៉ាងនេះហើយ ការចម្រើនពេញបរិបូណ៌នៃធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គនោះ តែងមានដោយអរហត្តមគ្គ។

---

ဧကာဒသ ဓမ္မာ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏတာ, အာနိသံသဒဿာဝိတာ, ဂမနဝီထိပစ္စဝေက္ခဏတာ, ပိဏ္ဍပါတာပစာယနတာ, ဒါယဇ္ဇမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, သတ္ထုမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

ធម៌ ១១ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃវីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ គឺ ការពិចារណានូវភ័យក្នុងអបាយ ១ ការឃើញអានិសង្ស ១ ការពិចារណានូវផ្លូវដែលត្រូវដើរ ១ ការធ្វើសេចក្ដីគោរពចំពោះចង្ហាន់បិណ្ឌបាត ១ ការពិចារណានូវភាពជាមរតកដ៏ឧត្តម ១ ការពិចារណានូវភាពជាព្រះសាស្តាដ៏ឧត្តម ១ ការពិចារណានូវភាពជាជាតិដ៏ឧត្តម ១ ការពិចារណានូវភាពជាសព្រហ្មចារីដ៏ឧត្តម ១ ការវៀរចាកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ១ ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកប្រារព្ធវីរិយៈ ១ ភាពជាអ្នកមានចិត្តបង្អោនទៅក្នុងវីរិយសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ១។

---

တတ္ထ ‘‘နိရယေသု ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏတော ပဋ္ဌာယ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝနကာလေပိ, တိရစ္ဆာနယောနိယံ ဇာလခိပနကုမီနာဒီဟိ ဂဟိတကာလေပိ, ပါဇနကဏ္ဋကာဒိပ္ပဟာရတုန္နဿ ပန သကဋဝဟနာဒိကာလေပိ, ပေတ္တိဝိသယေ အနေကာနိပိ ဝဿသဟဿာနိ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရမ္ပိ ခုပ္ပိပါသာဟိ အာတုရီဘူတကာလေပိ, ကာလကဉ္စိကအသုရေသု သဋ္ဌိဟတ္ထအသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေန အဋ္ဌိစမ္မမတ္တေနေဝ အတ္တဘာဝေန ဝါတာတပါဒိဒုက္ခာနုဘဝနကာလေပိ န သက္ကာ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဥပ္ပာဒေတုံ. အယမေဝ တေ ဘိက္ခု ကာလော’’တိ ဧဝံ အပါယဘယံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ក្នុងធម៌ទាំងនោះ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ តែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកពិចារណានូវភ័យក្នុងអបាយយ៉ាងនេះថា “សូម្បីក្នុងខណៈដែលសត្វរងទុក្ខវេទនាដ៏ធំធេង ចាប់តាំងពីការធ្វើទារុណកម្មដោយការចង ៥ ប្រការក្នុងនរកទាំងឡាយក្តី, ក្នុងខណៈដែលសត្វត្រូវគេចាប់ដោយសំណាញ់ អួន និងទ្រូជាដើមក្នុងកំណើតតិរច្ឆានក្តី, ក្នុងខណៈដែលសត្វត្រូវគេចាក់ដោយជន្លួញនិងរំពាត់ជាដើម ហើយអូសទាញរទេះជាដើមក្តី, ក្នុងខណៈដែលសត្វត្រូវសេចក្ដីស្រេកឃ្លានបៀតបៀនអស់រាប់ពាន់ឆ្នាំ ឬអស់មួយពុទ្ធន្តរក្នុងប្រេតវិស័យក្តី, ក្នុងខណៈដែលសត្វរងទុក្ខវេទនាមានខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃជាដើម ក្នុងពួកកាលកញ្ជិកាសូរៈ ដែលមានរូបរាងប្រមាណ ៦០ ហត្ថ ឬ ៨០ ហត្ថ មានតែស្បែកដណ្ដប់ឆ្អឹងក្តី ក៏មិនអាចញ៉ាំងវីរិយសម្ពោជ្ឈង្គឱ្យកើតឡើងបានឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុ ពេលនេះឯង ជាកាលរបស់ភិក្ខុឯង”។

---

‘‘န သက္ကာ ကုသီတေန နဝလောကုတ္တရဓမ္မံ လဒ္ဓုံ, အာရဒ္ဓဝီရိယေနေဝ သက္ကာ အယမာနိသံသော ဝီရိယဿာ’’တိ ဧဝံ အာနိသံသဒဿာဝိနောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘သဗ္ဗဗုဒ္ဓ-ပစ္စေကဗုဒ္ဓ-မဟာသာဝကေဟေဝ [Pg.196] ဂတမဂ္ဂေါ တေ ဂန္တဗ္ဗော. သော စ န သက္ကာ ကုသီတေန ဂန္တု’’န္တိ ဧဝံ ဂမနဝီထိံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ តែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកឃើញអានិសង្សយ៉ាងនេះថា “បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស មិនអាចសម្រេចនូវនវលោកុត្តរធម៌បានឡើយ បុគ្គលអ្នកប្រារព្ធវីរិយៈប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចសម្រេចបាន នេះជាអានិសង្សនៃវីរិយៈ”។ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ តែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកពិចារណានូវផ្លូវដែលត្រូវដើរយ៉ាងនេះថា “ផ្លូវដែលព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះមហាសាវ័កទាំងពួង ធ្លាប់យាងទៅហើយ ជាផ្លូវដែលអ្នកត្រូវដើរទៅ។ ផ្លូវនោះ បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស មិនអាចដើរទៅបានឡើយ”។

---

‘‘ယေ တံ ပိဏ္ဍပါတာဒီဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဣမေ တေ မနုဿာ နေဝ ဉာတကာ, န ဒါသကမ္မကရာ, နာပိ ‘တံ နိဿာယ ဇီဝိဿာမာ’တိ တေ ပဏီတာနိ ပိဏ္ဍပါတာဒီနိ ဒေန္တိ. အထ ခေါ အတ္တနော ကာရာနံ မဟပ္ဖလတံ ပစ္စာသီသမာနာ ဒေန္တိ. သတ္ထာရာပိ ‘‘အယံ ဣမေ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ကာယဒဠှိဗဟုလော သုခံ ဝိဟရိဿတီ’’တိ န ဧဝံ သမ္ပဿတာ တုယှံ ပစ္စယာ အနုညာတာ, အထ ခေါ ‘‘အယံ ဣမေ ပရိဘုဉ္ဇမာနောဝ သမဏဓမ္မံ ကတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိဿတီ’တိ တေ ပစ္စယာ အနုညာတာ, သော ဒါနိ တွံ ကုသီတော ဝိဟရန္တော န တံ ပိဏ္ဍံ အပစာယိဿသိ, အာရဒ္ဓဝီရိယဿေဝ ဟိ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနံ နာမ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မဟာမိတ္တတ္ထေရဿ ဝိယ.

«ពួកមនុស្សណាដែលបម្រើលោកដោយបិណ្ឌបាតជាដើម មនុស្សទាំងនោះមិនមែនជាញាតិ មិនមែនជាទាសកម្មករ ហើយក៏មិនមែនប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដ៏ផ្អែមល្ហែមជាដើមទាំងនោះ ដោយគិតថា "យើងនឹងរស់នៅអាស្រ័យលោកនោះ" ឡើយ។ ប៉ុន្តែពួកគេប្រគេនដោយសង្ឃឹមចំពោះផលដ៏ច្រើននៃអំពើល្អរបស់ខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីព្រះសាស្តាក៏មិនមែនទ្រង់អនុញ្ញាតបច្ច័យទាំងឡាយដល់អ្នក ព្រោះទ្រង់យល់ឃើញយ៉ាងនេះថា "ភិក្ខុនេះកាលបានបរិភោគបច្ច័យទាំងឡាយនេះហើយ នឹងមានរាងកាយមាំមួន រស់នៅជាសុខ" នោះឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់អនុញ្ញាតបច្ច័យទាំងនោះដោយទ្រង់យល់ឃើញថា "ភិក្ខុនេះកាលបរិភោគបច្ច័យទាំងឡាយនេះហើយ នឹងធ្វើសមណធម៌ រួចផុតពីវដ្តទុក្ខ"។ ឥឡូវនេះ បើអ្នកជាអ្នកខ្ជិលច្រអូសរស់នៅ អ្នកនឹងមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបិណ្ឌបាតនោះឡើយ ព្រោះថាការធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបិណ្ឌបាត តែងមានដល់បុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាមប៉ុណ្ណោះ» កាលបើភិក្ខុពិចារណាការធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបិណ្ឌបាតយ៉ាងនេះ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គក៏រមែងកើតឡើង ដូចជាមហាមិត្តត្ថេរដែរ។

---

ထေရော ကိရ ကဿကလေဏေ နာမ ပဋိဝသတိ. တဿေဝ ဂေါစရဂါမေ ဧကာ မဟာဥပါသိကာ ထေရံ ပုတ္တံ ကတွာ ပဋိဇဂ္ဂတိ. သာ ဧကဒိဝသံ အရညံ ဂစ္ဆန္တီ ဓီတရံ အာဟ – ‘‘အမ္မ, အသုကသ္မိံ ဌာနေ ပုရာဏတဏ္ဍုလာ, အသုကသ္မိံ ခီရံ, အသုကသ္မိံ သပ္ပိ, အသုကသ္မိံ ဖာဏိတံ, တဝ ဘာတိကဿ အယျမိတ္တဿ အာဂတကာလေ ဘတ္တံ ပစိတွာ ခီရသပ္ပိဖာဏိတေဟိ သဒ္ဓိံ ဒေဟိ, တွဉ္စ ဘုဉ္ဇေယျာသိ, အဟံ ပန ဟိယျော ပက္ကံ ပါရိဝါသိကဘတ္တံ ကဉ္ဇိယေန ဘုတ္တာမှီ’’တိ. ‘‘ဒိဝါ ကိံ ဘုဉ္ဇိဿသိ, အမ္မာ’’တိ? ‘‘သာကပဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ကဏတဏ္ဍုလေဟိ အမ္ဗိလယာဂုံ ပစိတွာ ဌပေဟိ, အမ္မာ’’တိ.

ឮថា ព្រះថេរៈគង់នៅក្នុងគុហាឈ្មោះកស្សកគុហា។ ក្នុងគោចរគ្រាមរបស់ព្រះថេរៈនោះ មានមហាឧបាសិកាម្នាក់ ធ្វើសេចក្តីរាប់អានចំពោះព្រះថេរៈទុកដូចជាកូន ហើយទំនុកបម្រុងជានិច្ច។ ថ្ងៃមួយ នាងកាលនឹងទៅព្រៃ បានប្រាប់កូនស្រីថា «កូនស្រី នៅក្នុងកន្លែងឯណោះមានអង្ករចាស់ ក្នុងកន្លែងឯណោះមានទឹកដោះស្រស់ ក្នុងកន្លែងឯណោះមានទឹកដោះថ្លា ក្នុងកន្លែងឯណោះមានទឹកអំពៅ កាលណាព្រះអយ្យមិត្តជាបងប្រុសរបស់កូននិមន្តមកដល់ ចូរដាំបាយប្រគេនលោកជាមួយនឹងទឹកដោះស្រស់ ទឹកដោះថ្លា និងទឹកអំពៅចុះ ហើយកូនឯងក៏ត្រូវបរិភោគដែរ ចំណែកម៉ែបានបរិភោគបាយកកសល់ពីម្សិលមិញជាមួយទឹកបបរជូររួចហើយ»។ កូនស្រីសួរថា «ម៉ែ ចុះពេលថ្ងៃត្រង់ ម៉ែនឹងបរិភោគអ្វី?»។ ឧបាសិកានិយាយថា «កូនស្រី ចូរដាក់ស្លឹកបន្លែ ហើយដាំបបរជូរដោយចុងអង្ករទុកចុះ កូន»។

---

ထေရော စီဝရံ ပါရုပိတွာ ပတ္တံ နီဟရန္တောဝ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ အတ္တာနံ ဩဝဒိ ‘‘မဟာဥပါသိကာ ကိရ ကဉ္ဇိယေန ပါရိဝါသိကဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဒိဝါပိ ကဏပဏ္ဏမ္ဗိလယာဂုံ ဘုဉ္ဇိဿတိ, တုယှံ အတ္ထာယ ပန ပုရာဏတဏ္ဍုလာဒီနိ အာစိက္ခတိ, တံ နိဿာယ ခေါ ပနေသာ နေဝ ခေတ္တံ န ဝတ္ထုံ န ဘတ္တံ န ဝတ္ထံ ပစ္စာသီသတိ, တိဿော ပန သမ္ပတ္တိယော ပတ္ထယမာနာ ဒေတိ, တွံ ဧတိဿာ တာ သမ္ပတ္တိယော ဒါတုံ သက္ခိဿသိ, န သက္ခိဿသီတိ, အယံ ခေါ ပန ပိဏ္ဍပါတော တယာ သရာဂေန သဒေါသေန သမောဟေန န သက္ကာ ဂဏှိတု’’န္တိ ပတ္တံ ထဝိကာယ ပက္ခိပိတွာ ဂဏ္ဌိကံ မုဉ္စိတွာ နိဝတ္တိတွာ ကဿကလေဏမေဝ ဂန္တွာ ပတ္တံ ဟေဋ္ဌာမဉ္စေ, စီဝရံ စီဝရဝံသေ ဌပေတွာ ‘‘အရဟတ္တံ [Pg.197] အပါပုဏိတွာ န နိက္ခမိဿာမီ’’တိ ဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ နိသီဒိ. ဒီဃရတ္တံ အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ နိဝုတ္ထဘိက္ခု ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ပုရေဘတ္တမေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ ဝိကသမာနမိဝ ပဒုမံ မဟာခီဏာသဝေါ သိတံ ကရောန္တောဝ နိက္ခမိ. လေဏဒွါရေ ရုက္ခမှိ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ –

ព្រះថេរៈកំពុងគ្រងចីវរ និងយកသបិតចេញពីថង់ ក៏បានឮសំឡេងនោះ ហើយទូន្មានខ្លួនឯងថា «ឮថា មហាឧបាសិកាបរិភោគបាយកកជាមួយទឹកបបរជូរ ហើយសូម្បីពេលថ្ងៃត្រង់ ក៏នឹងបរិភោគបបរជូរដែលស្លដោយចុងអង្ករនិងស្លឹកបន្លែដែរ ប៉ុន្តែដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នក នាងបែរជាប្រាប់ពីអង្ករចាស់ជាដើមទៅវិញ នាងអាស្រ័យអ្នកហើយ មិនបានសង្ឃឹមចំពោះស្រែ ចំពោះចម្ការ ចំពោះភោជនាហារ ឬចំពោះសម្លៀកបំពាក់ឡើយ ប៉ុន្តែដែលនាងប្រគេន គឺដោយប្រាថ្នានូវសម្បត្តិទាំង ៣ យ៉ាង តើអ្នកនឹងអាចផ្តល់សម្បត្តិទាំងនោះដល់នាងបានដែរឬទេ ឬមួយក៏មិនអាច? មួយវិញទៀត បិណ្ឌបាតនេះ អ្នកមិនអាចទទួលបរិភោគដោយចិត្តប្រកបដោយរាគៈ ទោសៈ មោហៈ បានឡើយ» លោកក៏ដាក់သបិតទៅក្នុងថង់វិញ ដោះគន្លឹះចីវរ ត្រឡប់ទៅកាន់កស្សកគុហាវិញ ដាក់သបិតទុកក្រោមគ្រែ ដាក់ចីវរលើខ្សែចីវរ ហើយតាំងសេចក្តីព្យាយាមអង្គុយចុះដោយតាំងចិត្តថា «បើមិនទាន់បានសម្រេចអរហត្តផលទេ អាត្មាអញនឹងមិនចេញទៅក្រៅឡើយ»។ ព្រះភិក្ខុអ្នកគង់នៅក្នុងគុហានោះ ជាអ្នកមិនប្រមាថអស់រាត្រីដ៏យូរ បានចម្រើនវិបស្សនា ក៏បានសម្រេចអរហត្តផលក្នុងពេលមុនភត្តតែម្តង ហើយជាព្រះមហាខីណាស្រព មានមុខរីកប៉ប្រឹមដូចជាផ្កាឈូកដែលកំពុងរីក ចេញមកក្រៅ។ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនឹងដើមឈើជិតទ្វារគុហា ក៏បានពោលថា៖

---

‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည, နမော တေ ပုရိသုတ္တမ;

ယဿ တေ အာသဝါ ခီဏာ, ဒက္ခိဏေယျောသိ မာရိသာ’’တိ. –

«សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ជាបុរសអាជានេយ្យ សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គ ជាបុរសដ៏ឧត្តម ព្រះអង្គមានអាសវៈអស់ហើយ ព្រះអង្គជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដ៏ប្រសើរ លោកម្ចាស់ដ៏ឥតមានទុក្ខ»។

---

ဥဒါနံ ဥဒါနေတွာ ‘‘ဘန္တေ, ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌာနံ တုမှာဒိသာနံ အရဟန္တာနံ ဘိက္ခံ ဒတွာ မဟလ္လကိတ္ထိယော ဒုက္ခာ မုစ္စိဿန္တီ’’တိ အာဟ. ထေရော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ကာလံ ဩလောကေန္တော ‘‘ပါတောယေဝါ’’တိ ဉတွာ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ ဂါမံ ပါဝိသိ.

លុះបន្លឺឧទានយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ស្រ្តីចាស់ទាំងឡាយ កាលបើបានប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដូចជាលោកម្ចាស់ ដែលនិមន្តចូលមកដើម្បីបិណ្ឌបាត នឹងរួចផុតពីទុក្ខជាមិនខាន»។ ព្រះថេរៈក្រោកឈរឡើង បើកទ្វារ ក្រឡេកមើលពេលវេលា ដឹងថា «នៅព្រលឹមនៅឡើយ» ក៏កាន់យកသបិតនិងចីវរ និមន្តចូលទៅកាន់ភូមិ។

---

ဒါရိကာပိ ဘတ္တံ သမ္ပာဒေတွာ ‘‘ဣဒါနိ မေ ဘာတာ အာဂမိဿတိ, ဣဒါနိ အာဂမိဿတီ’’တိ ဒွါရံ ဩလောကယမာနာ နိသီဒိ. သာ ထေရေ ဃရဒွါရံ သမ္ပတ္တေ ပတ္တံ ဂဟေတွာ သပ္ပိဖာဏိတယောဇိတဿ ခီရပိဏ္ဍပါတဿ ပူရေတွာ ဟတ္ထေ ဌပေသိ. ထေရော ‘‘သုခံ ဟောတူ’’တိ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ. သာပိ တံ ဩလောကယမာနာဝ အဋ္ဌာသိ. ထေရဿ ဟိ တဒါ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓေါ ဆဝိဝဏ္ဏော အဟောသိ, ဝိပ္ပသန္နာနိ ဣန္ဒြိယာနိ, မုခံ ဗန္ဓနာ မုတ္တတာလပက္ကံ ဝိယ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ.

ចំណែកកូនស្រីនោះ កាលរៀបចំចង្ហាន់រួចរាល់ហើយ ក៏អង្គុយមើលផ្លូវទៅកាន់ទ្វារផ្ទះ ដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ បងប្រុសរបស់អាត្មាអញនឹងមកដល់ ឥឡូវនេះលោកនឹងមកដល់»។ កាលព្រះថេរៈនិមន្តមកដល់ទ្វារផ្ទះ នាងក៏ទទួលយកသបិត ហើយវេរចង្ហាន់ទឹកដោះស្រស់ដែលលាយដោយទឹកដោះថ្លានិងទឹកអំពៅរហូតពេញសបិត ប្រគេនដាក់ក្នុងព្រះហស្ត។ ព្រះថេរៈធ្វើអនុមោទនាថា «សូមឲ្យមានសេចក្តីសុខចុះ» រួចនិមន្តចេញទៅ។ នាងក៏ឈរមើលព្រះថេរៈនោះតែម្តង។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ព្រះថេរៈមានសម្បុរកាយស្អាតស្អំក្រៃលែង ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយស្រស់បស់ ព្រះភក្ត្ររបស់លោកភ្លឺថ្លាត្រកាលក្រៃលែង ដូចជាផ្លែត្នោតទុំដែលរបូតចេញពីទង។

---

မဟာဥပါသိကာ အရညတော အာဂန္တွာ ‘‘ကိံ, အမ္မ, ဘာတိကော တေ အာဂတော’’တိ ပုစ္ဆိ. သာ သဗ္ဗံ တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. ဥပါသိကာ ‘‘အဇ္ဇ မေ ပုတ္တဿ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တ’’န္တိ ဉတွာ ‘‘အဘိရမတိ တေ, အမ္မ, ဘာတာ ဗုဒ္ဓသာသနေ, န ဥက္ကဏ္ဌတီ’’တိ အာဟ.

មហាឧបាសិកាត្រឡប់មកពីព្រៃវិញ ក៏សួរថា «កូនស្រី យ៉ាងម៉េចដែរ បងប្រុសរបស់កូនមកដល់ហើយឬ?»។ នាងក៏ជម្រាបរឿងរ៉ាវទាំងអស់នោះ។ ឧបាសិកាដឹងថា «ថ្ងៃនេះ កិច្ចនៃការបួសរបស់កូនអាត្មាអញ បានដល់នូវទីបំផុតហើយ» ទើបនិយាយថា «កូនស្រី បងប្រុសរបស់កូនត្រេកអរក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា មិនអផ្សុកឡើយ»។

---

‘‘မဟန္တံ ခေါ ပနေတံ သတ္ထုဒါယဇ္ဇံ, ယဒိဒံ သတ္တ အရိယဓနာနိ နာမ, တံ န သက္ကာ ကုသီတေန ဂဟေတုံ. ယထာ ဟိ ဝိပ္ပဋိပန္နံ ပုတ္တံ မာတာပိတရော ‘အယံ အမှာကံ အပုတ္တော’တိ ပရိဗာဟိရံ ကရောန္တိ, သော တေသံ အစ္စယေန ဒါယဇ္ဇံ န လဘတိ, ဧဝံ ကုသီတောပိ ဣဒံ အရိယဓနဒါယဇ္ဇံ န လဘတိ, အာရဒ္ဓဝီရိယောဝ လဘတီ’’တိ ဒါယဇ္ဇမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

«មរតករបស់ព្រះសាស្តានេះ គឺអរិយទ្រព្យ ៧ យ៉ាង ឈ្មោះថាជាមរតកដ៏ធំធេងណាស់ មរតកនោះ បុគ្គលខ្ជិលច្រអូសមិនអាចកាន់យកបានឡើយ។ ដូចជាមាតាបិតា តែងបណ្តេញកូនដែលប្រព្រឹត្តខុសឆ្គងចេញទៅក្រៅ ដោយពាក្យថា "កូននេះមិនមែនជាកូនរបស់យើងទេ" កូននោះរមែងមិនបានទទួលមរតកក្នុងកាលដែលមាតាបិតាលាចាកលោកទៅ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ក៏មិនបានទទួលមរតកគឺអរិយទ្រព្យនេះ យ៉ាងនោះដែរ មានតែបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាមប៉ុណ្ណោះ ទើបបានទទួល» កាលបើភិក្ខុពិចារណានូវភាពជាធំនៃមរតកយ៉ាងនេះ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គក៏រមែងកើតឡើង។

---

‘‘မဟာ [Pg.198] ခေါ ပန တေ သတ္ထာ, သတ္ထုနော ဟိ တေ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေပိ အဘိနိက္ခမနေပိ အဘိသမ္ဗောဓိယမ္ပိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တန-ယမကပါဋိဟာရိယ-ဒေဝေါရောဟန-အာယုသင်္ခါရဝေါဿဇ္ဇနေသုပိ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေပိ ဒသသဟဿိလောကဓာတု အကမ္ပိတ္ထ. ယုတ္တံ နု ခေါ တေ ဧဝရူပဿ သတ္ထု သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကုသီတေန ဘဝိတု’’န္တိ ဧဝံ သတ္ထုမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

«ព្រះសាស្តារបស់អ្នក ជាព្រះសាស្តាដ៏ធំធេងណាស់ ព្រោះថាក្នុងកាលដែលព្រះសាស្តារបស់អ្នកយាងចុះកាន់ព្រះគភ៌មាតា កាលយាងចេញសាងព្រះភ្នួស កាលបានត្រាស់ដឹងជាព្រះសម្ពុទ្ធ កាលសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ កាលសម្តែងយមកបាដិហារិយ៍ កាលយាងចុះពីទេវលោក កាលដាក់អាយុសង្ខារ និងកាលបរិនិព្វាន ម៉ឺនលោកធាតុរមែងញាប់ញ័រ។ តើគួរគប្បីដែរឬទេ ដែលអ្នកបួសក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្តាមានសភាពយ៉ាងនេះ ហើយត្រឡប់ជាបុគ្គលខ្ជិលច្រអូសទៅវិញ?» កាលបើភិក្ខុពិចារណានូវភាពជាធំនៃព្រះសាស្តាយ៉ាងនេះ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គក៏រមែងកើតឡើង។

---

‘‘ဇာတိယာပိ တွံ ဣဒါနိ န လာမကဇာတိကော, အသမ္ဘိန္နာယ မဟာသမ္မတပဝေဏိယာ အာဂတဥက္ကာကရာဇဝံသေ ဇာတောသိ, သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ စ မဟာမာယာဒေဝိယာ စ နတ္တာ, ရာဟုလဘဒ္ဒဿ ကနိဋ္ဌော, တယာ နာမ ဧဝရူပေန ဇိနပုတ္တေန ဟုတွာ န ယုတ္တံ ကုသီတေန ဝိဟရိတု’’န္တိ ဧဝံ ဇာတိမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

«សូម្បីដោយជាតិ ក្នុងពេលនេះ អ្នកក៏មិនមែនជាអ្នកមានជាតិថោកទាបឡើយ អ្នកកើតក្នុងអុក្កាករាជវង្ស ដែលមកអំពីខ្សែស្រឡាយមហាសម្មតរាជមិនដាច់ខ្សែ ជាព្រះរាជនត្តានៃព្រះបាទសុទ្ធោទនមហារាជ និងព្រះនាងមហាមាយាទេវី ជាព្រះអនុជនៃព្រះរាហុលភទ្រដ៏ចម្រើន ខ្លួនអ្នកជាជិនបុត្រ (បុត្រព្រះជិនស្រី) មានសភាពយ៉ាងនេះ មិនគួររស់នៅដោយភាពខ្ជិលច្រអូសឡើយ» កាលបើភិក្ខុពិចារណានូវភាពជាធំនៃជាតិយ៉ាងនេះ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គក៏រមែងកើតឡើង។

---

‘‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ စေဝ အသီတိ မဟာသာဝကာ စ ဝီရိယေနေဝ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသု. တွံ ပန ဧတေသံ သဗြဟ္မစာရီနံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇသိ, န ပဋိပဇ္ဇသီ’’တိ ဧဝံ သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

«ព្រះសារីបុត្រ និងព្រះមោគ្គល្លាន ព្រមទាំងព្រះមហាសាវក ៨០ អង្គ បានត្រាស់ដឹងលោកុត្តរធម៌ ដោយសេចក្តីព្យាយាមតែប៉ុណ្ណោះ ចុះអ្នកឯងដើរតាមផ្លូវរបស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយនោះដែរឬទេ?» កាលបើភិក្ខុពិចារណានូវភាពជាធំនៃសព្រហ្មចារីយ៉ាងនេះ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គក៏រមែងកើតឡើង។

---

ကုစ္ဆိံ ပူရေတွာ ဌိတအဇဂရသဒိသေ ဝိဿဋ္ဌကာယိကစေတသိကဝီရိယေ ကုသီတပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, အာရဒ္ဓဝီရိယေ ပဟိတတ္တေ ပုဂ္ဂလေ သေဝန္တဿာပိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဝီရိယုပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ រមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកវៀរចាកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ដែលមានសេចក្តីព្យាយាមខាងកាយនិងចិត្តបោះបង់ចោលហើយ មានសភាពដូចជាពស់ថ្លាន់ដេកសម្ងំក្រោយពេលស៊ីឆ្អែត, ដល់ភិក្ខុអ្នកសេពគប់នឹងបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាម មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន, និងដល់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមឲ្យកើតឡើងក្នុងឥរិយាបថទាំងឡាយមានការឈរនិងការអង្គុយជាដើម។ មួយវិញទៀត កាលបើវីរិយសម្ពោជ្ឈង្គកើតឡើងយ៉ាងនេះហើយ ការបំពេញការចម្រើនឲ្យបរិបូណ៌ រមែងមានដោយអរហត្តមគ្គ។

---

ဧကာဒသ ဓမ္မာ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မော, သံဃော, သီလံ, စာဂေါ, ဒေဝတာနုဿတိ, ဥပသမာနုဿတိ, လူခပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလသေဝနတာ, ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

ធម៌ ១១ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឲ្យបីតិសម្ពោជ្ឈង្គកើតឡើង គឺ ពុទ្ធានុស្សតិ ១ ធម្មានុស្សតិ ១ សង្ឃានុស្សតិ ១ សីលានុស្សតិ ១ ចាគានុស្សតិ ១ ទេវតានុស្សតិ ១ ឧបសមានុស្សតិ ១ ការវៀរចាកបុគ្គលគ្រោតគ្រាត ១ ការសេពគប់បុគ្គលទន់ភ្លន់ ១ ការពិចារណាព្រះសូត្រដែលជាទីនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ១ ភាពជាបុគ្គលមានចិត្តបង្អោនទៅក្នុងបីតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ១។

---

ဗုဒ္ဓဂုဏေ အနုဿရန္တဿာပိ ဟိ ယာဝ ဥပစာရာ သကလသရီရံ ဖရမာနော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဓမ္မသံဃဂုဏေ အနုဿရန္တဿာပိ, ဒီဃရတ္တံ အခဏ္ဍံ ကတွာ ရက္ခိတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဂိဟိနော ဒသသီလပဉ္စသီလာနိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဒုဗ္ဘိက္ခဘယာဒီသု ပဏီတံ ဘောဇနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဒတွာ ‘‘ဧဝံ နာမ အဒမှာ’’တိ စာဂံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဂိဟိနောပိ ဧဝရူပေ ကာလေ သီလဝန္တာနံ ဒိန္နဒါနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ယေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဒေဝတ္တံ ပတ္တာ, တထာရူပါနံ အတ္တနိ အတ္ထိတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘိတာ ကိလေသာ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ ဝဿာနိ [Pg.199] န သမုဒါစရန္တီတိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, စေတိယဒဿနဗောဓိဒဿနထေရဒဿနေသု အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသူစိတလူခဘာဝေ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန ဂဒြဘပိဋ္ဌရဇသဒိသေ လူခပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒဗဟုလေ မုဒုစိတ္တေ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလေ သေဝန္တဿာပိ, ရတနတ္တယဂုဏပရိဒီပကေ ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ပီတိဥပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

ព្រោះថា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់រាងកាយទាំងមូលរហូតដល់ឧបចារសមាធិ រមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នករលឹកនឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណ, ដល់ភិក្ខុអ្នករលឹកនឹកដល់ព្រះធម្មគុណនិងព្រះសង្ឃគុណ, ដល់ភិក្ខុអ្នកពិចារណានូវចតុបារិសុទ្ធិសីលដែលខ្លួនរក្សាទុកមិនឲ្យដាច់អស់រាត្រីដ៏យូរ, ដល់គ្រហស្ថអ្នកពិចារណានូវសីល ១០ ឬសីល ៥ របស់ខ្លួន, ដល់ភិក្ខុអ្នកពិចារណានូវទានដែលខ្លួនបានប្រគេនភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែមដល់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយក្នុងគ្រាមានភ័យអំពីអំណត់អត់បាយជាដើម ដោយនឹកថា «យើងបានប្រគេនទានមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ», ដល់គ្រហស្ថអ្នកពិចារណានូវទានដែលខ្លួនបានប្រគល់ដល់លោកអ្នកមានសីលក្នុងគ្រាមានសភាពយ៉ាងនោះ, ដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណានូវគុណធម៌ទាំងឡាយដែលខ្លួនមាន ដែលជាគុណធម៌ញ៉ាំងពួកទេវតាឲ្យដល់នូវความเป็นទេវៈ, ដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណាថា «កិលេសទាំងឡាយដែលយើងសង្កត់សង្កិនទុកដោយសមាបត្តិ មិនបានមកបៀតបៀនអស់រយៈពេល ៦០ ឆ្នាំ ឬ ៧០ ឆ្នាំហើយ», ដល់បុគ្គលអ្នកវៀរចាកបុគ្គលគ្រោតគ្រាត ដែលមានសភាពដូចជាធូលីនៅលើខ្នងលា ព្រោះគ្មានសេចក្តីជ្រះថ្លានិងសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលបង្ហាញឡើងដោយការធ្វើមិនគោរពក្នុងការថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយ ការថ្វាយបង្គំព្រះស្រីមហាពោធិ និងការសំពះព្រះមហាថេរៈ, ដល់បុគ្គលអ្នកសេពគប់នឹងបុគ្គលទន់ភ្លន់ មានចិត្តទន់ភ្លន់ មានសេចក្តីជ្រះថ្លាច្រើនក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម, ដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណាព្រះសូត្រដែលជាទីនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ដែលបង្ហាញនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ, និងដល់បុគ្គលអ្នកមានចិត្តបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ដើម្បីញ៉ាំងបីតិឲ្យកើតឡើងក្នុងឥរិយាបថទាំងឡាយមានការឈរនិងការអង្គុយជាដើម។ មួយវិញទៀត កាលបើបីតិសម្ពោជ្ឈង្គកើតឡើងយ៉ាងនេះហើយ ការបំពេញការចម្រើនឲ្យបរិបូណ៌ រមែងមានដោយអរហត្តមគ្គ។

---

သတ္တ ဓမ္မာ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ပဏီတဘောဇနသေဝနတာ, ဥတုသုခသေဝနတာ, ဣရိယာပထသုခသေဝနတာ, မဇ္ဈတ္တပယောဂတာ, သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, ပဿဒ္ဓကာယ-ပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ.

ធម៌ ៧ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឲ្យបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គកើតឡើង គឺ ការសេពភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែម ១ ការសេពឧតុជាសុខ ១ ការសេពឥរិយាបថជាសុខ ១ ភាពជាបុគ្គលមានការប្រកបកិច្ចកណ្តាល (ការពិចារណាភាពជាម្ចាស់នៃកម្ម) ១ ការវៀរចាកបុគ្គលមានកាយក្តៅក្រហាយ ១ ការសេពគប់បុគ្គលមានកាយស្ងប់រំងាប់ ១ ភាពជាបុគ្គលមានចិត្តបង្អោនទៅក្នុងបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ១។

---

ပဏီတဉှိ သိနိဒ္ဓံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇန္တဿာပိ, သီတုဏှေသု ဥတူသု ဌာနာဒီသု စ ဣရိယာပထေသု သပ္ပာယံ ဥတုဉ္စ ဣရိယာပထဉ္စ သေဝန္တဿာပိ ပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယော ပန မဟာပုရိသဇာတိကော သဗ္ဗဥတုဣရိယာပထက္ခမောဝ ဟောတိ, န တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယဿ သဘာဂဝိသဘာဂတာ အတ္ထိ, တဿေဝ ဝိသဘာဂေ ဥတုဣရိယာပထေ ဝဇ္ဇေတွာ သဘာဂေ သေဝန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မဇ္ဈတ္တပယောဂေါ ဝုစ္စတိ အတ္တနော စ ပရဿ စ ကမ္မဿကတပစ္စဝေက္ခဏာ. ဣမိနာ မဇ္ဈတ္တပယောဂေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယော လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ပရံ ဝိဟေဌယမာနောဝ ဝိစရတိ, ဧဝရူပံ သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလံ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, သံယတပါဒပါဏိံ ပဿဒ္ဓကာယံ ပုဂ္ဂလံ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ပဿဒ္ဓိဥပ္ပာဒနတ္ထာယ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

ព្រោះថា បស្សទ្ធិ (សេចក្តីស្ងប់កាយស្ងប់ចិត្ត) រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកបរិភោគភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែមនិងទន់ភ្លន់, ដល់បុគ្គលអ្នកសេពឧតុដ៏សមគួរ និងឥរិយាបថដ៏សមគួរ ក្នុងបណ្តាឧតុទាំងឡាយមានត្រជាក់និងក្តៅ និងក្នុងបណ្តាឥរិយាបថទាំងឡាយមានការឈរជាដើម។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាជាមហាបុរស មានជាតិអាចអត់ធន់ចំពោះឧតុនិងឥរិយាបថទាំងពួងបាន ពាក្យនេះមិនមែនពោលសំដៅយកបុគ្គលនោះឡើយ។ ពាក្យនេះពោលសំដៅយកបុគ្គលណាដែលមានសភាពត្រូវគ្នា (សភាគៈ) និងមិនត្រូវគ្នា (វិភាគៈ) បស្សទ្ធិរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះឯង កាលបើវៀរចាកឧតុនិងឥរិយាបថដែលមិនត្រូវគ្នា ហើយសេពតែឧតុនិងឥរិយាបថដែលត្រូវគ្នា។ ការពិចារណាភាពជាម្ចាស់នៃកម្មរបស់ខ្លួននិងអ្នកដទៃ ហៅថា មជ្ឈត្តបយោគៈ (ការប្រកបកិច្ចកណ្តាល)។ បស្សទ្ធិរមែងកើតឡើងដោយសារមជ្ឈត្តបយោគៈនេះ។ បស្សទ្ធិរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកវៀរចាកបុគ្គលមានកាយក្តៅក្រហាយ មានសភាពដើរទៅបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយដុំដីនិងដំបងជាដើម, ដល់បុគ្គលអ្នកសេពគប់នឹងបុគ្គលមានកាយស្ងប់រំងាប់ មានដៃនិងជើងសង្រួមល្អហើយ, និងដល់បុគ្គលអ្នកមានចិត្តបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ដើម្បីញ៉ាំងបស្សទ្ធិឲ្យកើតឡើងក្នុងឥរិយាបថទាំងឡាយមានការឈរនិងការអង្គុយជាដើម។ មួយវិញទៀត កាលបើបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គកើតឡើងយ៉ាងនេះហើយ ការបំពេញការចម្រើនឲ្យបរិបូណ៌ រមែងមានដោយអរហត្តមគ្គ។

---

ဒသ ဓမ္မာ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယတာ, ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ, နိမိတ္တကုသလတာ, သမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနတာ, သမယေ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနတာ, သမယေ သမ္ပဟံသနတာ, သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ, အသမာဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သမာဟိတပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယတာ စ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ធម៌ ១០ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីកើតឡើងនៃសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ គឺ សេចក្តីស្អាតស្អំនៃវត្ថុ ១, ការញ៉ាំងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា ១, សេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងនិមិត្ត ១, ការផ្គងចិត្តក្នុងសម័យដែលគួរផ្គង ១, ការសង្កត់ចិត្តក្នុងសម័យដែលគួរលួងលោម ១, ការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយក្នុងសម័យដែលគួរធ្វើឲ្យរីករាយ ១, ការតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងសម័យដែលគួរតាំងជាកណ្តាល ១, ការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកគ្មានសមាធិ ១, ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានសមាធិ ១, សេចក្តីបង្អោនទៅក្នុងសមាធិនោះ ១។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីស្អាតស្អំនៃវត្ថុផង ការញ៉ាំងឥន្ទ្រិយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នាផង គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលរួចមកហើយ។

---

နိမိတ္တကုသလတာ [Pg.200] နာမ ကသိဏနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟဏကုသလတာ. သမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟိ လီနံ စိတ္တံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနေန တဿ ပဂ္ဂဏှနံ. သမယေ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟိ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပနေန တဿ နိဂ္ဂဏှနံ. သမယေ သမ္ပဟံသနတာတိ ယသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ပညာပယောဂမန္ဒတာယ ဝါ ဥပသမသုခါနံ ဝိဂမေန ဝါ နိရဿာဒံ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ အဋ္ဌသံဝေဂဝတ္ထုပစ္စဝေက္ခဏေန သံဝေဇေတိ. အဋ္ဌ သံဝေဂဝတ္ထူနိ နာမ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ စတ္တာရိ, အပါယဒုက္ခံ ပဉ္စမံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ ဒုက္ခံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကံ ဒုက္ခန္တိ. ရတနတ္တယဂုဏာနုဿရဏေန စ ပသာဒံ ဇနေတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘သမယေ သမ္ပဟံသနတာ’’တိ.

ដែលហៅថា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងនិមិត្ត បានដល់ សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការរៀនយកនូវកសិណនិមិត្ត។ ដែលហៅថា ការផ្គងចិត្តក្នុងសម័យ គឺក្នុងសម័យណា ចិត្តរួញរា ថយថយ ដោយសារសេចក្តីព្យាយាមធូរថយពេកជាដើម ក្នុងសម័យនោះ ត្រូវផ្គងចិត្តនោះឡើង ដោយការញ៉ាំងធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ និងបីតិសម្ពោជ្ឈង្គ ឲ្យកើតឡើង។ ដែលហៅថា ការសង្កត់ចិត្តក្នុងសម័យ គឺក្នុងសម័យណា ចិត្តរាយមាយ ដោយសារសេចក្តីព្យាយាមតានតឹងពេកជាដើម ក្នុងសម័យនោះ ត្រូវសង្កត់ចិត្តនោះ ដោយការញ៉ាំងបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ និងឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ ឲ្យកើតឡើង។ ដែលហៅថា ការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយក្នុងសម័យ គឺក្នុងសម័យណា ចិត្តមិនមានរសជាតិ ព្រោះសេចក្តីព្យាយាមនៃបញ្ញាទន់ខ្សោយក្តី ព្រោះមិនបាននូវឧបសមសុខក្តី ក្នុងសម័យនោះ ត្រូវញ៉ាំងចិត្តឲ្យសង្វេគ ដោយការពិចារណានូវសង្វេគវត្ថុ ៨ យ៉ាង។ សង្វេគវត្ថុ ៨ យ៉ាងនោះ គឺ ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ ទាំង ៤ នេះ, ទុក្ខក្នុងអបាយ ជាទី ៥, ទុក្ខមានវដ្តៈជាឫសគល់ក្នុងអតីត, ទុក្ខមានវដ្តៈជាឫសគល់ក្នុងអនាគត, ទុក្ខមានការស្វែងរកអាហារជាឫសគល់ក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ មួយវិញទៀត ត្រូវញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើង ដោយការរលឹកដល់គុណនៃព្រះរតនត្រ័យ នេះហៅថា «ការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយក្នុងសម័យ»។

---

သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ နာမ ယသ္မိံ သမယေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ အနိရဿာဒံ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ သမထဝီထိပဋိပန္နံ စိတ္တံ ဟောတိ, တဒါဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု န ဗျာပါရံ အာပဇ္ဇတိ သာရထိ ဝိယ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာ’’တိ. အသမာဟိတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ နာမ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ အပ္ပတ္တာနံ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇနံ. သမာဟိတပုဂ္ဂလသေဝနတာ နာမ ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ သမာဟိတစိတ္တာနံ သေဝနာ ဘဇနာ ပယိရုပါသနာ. တဒဓိမုတ္တတာ နာမ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သမာဓိဥပ္ပာဒနတ္ထမေဝ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တတာ. ဧဝဉှိ ပဋိပဇ္ဇတော ဧသ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

ដែលហៅថា ការតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងសម័យ គឺក្នុងសម័យណា ចិត្តមិនរួញរា មិនរាយមាយ មិនមែនជាមិនមានរសជាតិ តែប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នាក្នុងអារម្មណ៍ ចូលទៅកាន់វិថីនៃសមថៈ ព្រោះអាស្រ័យការប្រតិបត្តិត្រូវ ក្នុងកាលនោះ យោគីមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការផ្គង ការសង្កត់ និងការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយឡើយ ប្រៀបដូចជាសារថី កាលបើពួកសេះបរទៅស្មើគ្នាហើយ ក៏មិនខ្វល់ខ្វាយ ដូច្នោះឯង នេះហៅថា «ការតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងសម័យ»។ ដែលហៅថា ការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកគ្មានសមាធិ បានដល់ ការវៀរឆ្ងាយចាកបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានចិត្តខ្ចាត់ខ្ចាយ ដែលមិនទាន់បានសម្រេចឧបចារសមាធិ ឬអប្បនាសមាធិ។ ដែលហៅថា ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានសមាធិ បានដល់ ការសេពគប់ ការចូលទៅជិត ការអង្គុយជិតនូវបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានចិត្តតាំងមាំដោយឧបចារសមាធិ ឬអប្បនាសមាធិ។ ដែលហៅថា សេចក្តីបង្អោនទៅក្នុងសមាធិនោះ បានដល់ ភាពនៃចិត្តបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ដើម្បីញ៉ាំងសមាធិឲ្យកើតឡើងតែម្យ៉ាង ក្នុងកាលឈរ អង្គុយ ជាដើម។ កាលបើបុគ្គលប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គនេះ រមែងកើតឡើង។ ក៏កាលបើកើតឡើងយ៉ាងនេះហើយ ការចម្រើនសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ រមែងដល់នូវការពេញបរិបូណ៌ ដោយអរហត្តមគ្គ។

---

ပဉ္စ ဓမ္မာ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တန္တိ – သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ, သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတာ, သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ, သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂလသေဝနတာ, တဒဓိမုတ္တတာတိ. တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ သတ္တမဇ္ဈတ္တတံ သမုဋ္ဌာပေတိ – ‘‘တွံ အတ္တနောဝ ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနောဝ ကမ္မေန ဂမိဿသိ, ဧသောပိ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနောဝ ကမ္မေန ဂမိဿတိ, တွံ ကံ ကေလာယသီ’’တိ ဧဝံ ကမ္မဿကတပစ္စဝေက္ခဏေန စ – ‘‘ပရမတ္ထတော သတ္တောယေဝ နတ္ထိ, သော တွံ ကံ ကေလာယသီ’’တိ ဧဝံ နိဿတ္တပစ္စဝေက္ခဏေန စ. ဒွီဟေဝါကာရေဟိ သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတံ သမုဋ္ဌာပေတိ – ‘‘ဣဒံ [Pg.201] စီဝရံ အနုပုဗ္ဗေန ဝဏ္ဏဝိကာရတဉ္စေဝ ဇိဏ္ဏဘာဝဉ္စ ဥပဂန္တွာ ပါဒပုဉ္ဆနစောဠကံ ဟုတွာ ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဆဍ္ဍနီယံ ဘဝိဿတိ, သစေ ပနဿ သာမိကော ဘဝေယျ, နာယံ ဧဝံ ဝိနဿိတုံ ဒဒေယျာ’’တိ ဧဝံ အဿာမိကဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန စ, ‘‘အနဒ္ဓနိယံ ဣဒံ တာဝကာလိက’’န္တိ ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန စ. ယထာ စ စီဝရေ, ဧဝံ ပတ္တာဒီသုပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

ធម៌ ៥ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីកើតឡើងនៃឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ គឺ សេចក្តីជាកណ្តាលក្នុងសត្វ ១, សេចក្តីជាកណ្តាលក្នុងសង្ខារ ១, ការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកស្រឡាញ់សត្វនិងសង្ខារ ១, ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកជាកណ្តាលក្នុងសត្វនិងសង្ខារ ១, សេចក្តីបង្អោនទៅក្នុងឧបេក្ខានោះ ១។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ បុគ្គលរមែងញ៉ាំងសេចក្តីជាកណ្តាលក្នុងសត្វឲ្យកើតឡើង ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺ ដោយការពិចារណាភាពមានកម្មជារបស់ខ្លួនថា «អ្នកឯងមកដោយកម្មរបស់ខ្លួន នឹងទៅវិញដោយកម្មរបស់ខ្លួន ទោះបីបុគ្គលនេះ ក៏មកដោយកម្មរបស់ខ្លួន នឹងទៅវិញដោយកម្មរបស់ខ្លួនដែរ តើអ្នកឯងស្រឡាញ់ចំពោះនរណា» យ៉ាងនេះ ១ ដោយការពិចារណាភាពមិនមែនជាសត្វថា «ដោយបរមត្ថ គ្មានសត្វពិតប្រាកដឡើយ កាលបើដូច្នោះ តើអ្នកឯងស្រឡាញ់ចំពោះនរណា» យ៉ាងនេះ ១។ បុគ្គលរមែងញ៉ាំងសេចក្តីជាកណ្តាលក្នុងសង្ខារឲ្យកើតឡើង ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺ ដោយការពិចារណាភាពមិនមែនជាម្ចាស់ថា «ចីវរនេះ មិនយូរប៉ុន្មាន នឹងដល់នូវការប្រែប្រួលពណ៌ និងភាពចាស់គ្រាំគ្រា ហើយក្លាយជាក្រណាត់ជូតជើង ត្រូវគេបោះបង់ចោលដោយចុងឈើច្រត់ ប្រសិនបើចីវរនេះមានម្ចាស់ ម្ចាស់នោះក៏មិនព្រមឲ្យវាវិនាសទៅយ៉ាងនេះឡើយ» យ៉ាងនេះ ១ ដោយការពិចារណាភាពជាវត្ថុបណ្តោះអាសន្នថា «ចីវរនេះមិនស្ថិតស្ថេរ ជាវត្ថុបណ្តោះអាសន្នប៉ុណ្ណោះ» យ៉ាងនេះ ១។ សេចក្តីប្រៀបធៀបក្នុងចីវរយ៉ាងណា ក្នុងបាត្រជាដើម ក៏គប្បីប្រៀបធៀបយ៉ាងនោះដែរ។

---

သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာတိ ဧတ္ထ ယော ပုဂ္ဂလော ဂိဟိ ဝါ အတ္တနော ပုတ္တဓီတာဒိကေ, ပဗ္ဗဇိတော ဝါ အတ္တနော အန္တေဝါသိကသမာနုပဇ္ဈာယကာဒိကေ မမာယတိ, သဟတ္ထာဝ နေသံ ကေသစ္ဆေဒန-သူစိကမ္မ-စီဝရဓောဝန-ရဇန-ပတ္တပစနာဒီနိ ကရောတိ, မုဟုတ္တမ္ပိ အပဿန္တော ‘‘အသုကော သာမဏေရော ကုဟိံ, အသုကော ဒဟရော ကုဟိ’’န္တိ ဘန္တမိဂေါ ဝိယ ဣတော စိတော စ အာလောကေတိ, အညေန ကေသစ္ဆေဒနာဒီနံ အတ္ထာယ ‘‘မုဟုတ္တံ တာဝ အသုကံ ပေသေထာ’’တိ ယာစိယမာနောပိ ‘‘အမှေပိ တံ အတ္တနော ကမ္မံ န ကာရေမ, တုမှေ နံ ဂဟေတွာ ကိလမေဿထာ’’တိ န ဒေတိ, အယံ သတ္တကေလာယနော နာမ. ယော ပန စီဝရပတ္တထာလကကတ္တရယဋ္ဌိအာဒီနိ မမာယတိ, အညဿ ဟတ္ထေန ပရာမသိတုမ္ပိ န ဒေတိ, တာဝကာလိကံ ယာစိတောပိ ‘‘မယမ္ပိ ဣမံ ဓနာယန္တာ န ပရိဘုဉ္ဇာမ, တုမှာကံ ကိံ ဒဿာမာ’’တိ ဝဒတိ, အယံ သင်္ခါရကေလာယနော နာမ. ယော ပန တေသု ဒွီသုပိ ဝတ္ထူသု မဇ္ဈတ္တော ဥဒါသိနော, အယံ သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တော နာမ. ဣတိ အယံ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဧဝရူပံ သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလံ အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေန္တဿာပိ, သတ္တသင်္ခါရမဇ္ဈတ္တပုဂ္ဂလံ သေဝန္တဿာပိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တဒုပ္ပာဒနတ္ထံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဥပ္ပန္နဿ ပနဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ.

ក្នុងពាក្យថា ការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកស្រឡាញ់សត្វនិងសង្ខារ នោះ បុគ្គលណា ទោះជាគ្រហស្ថក្តី រមែងស្រឡាញ់កូនប្រុសកូនស្រីជាដើមរបស់ខ្លួន ទោះជាបព្វជិតក្តី រមែងស្រឡាញ់កូនសិស្ស ឬសព្រហ្មចារីរួមឧបជ្ឈាយ៍ជាដើមរបស់ខ្លួន ដោយគិតថាជារបស់ខ្លួន ហើយធ្វើការកោរសក់ ដេរជួសជុល បោកគក់ ជ្រលក់ចីវរ និងដុតបាត្រជាដើម ដល់ជនទាំងនោះដោយដៃខ្លួនឯង កាលបើមិនឃើញសូម្បីតែមួយរំពេច ក៏រមែងសម្លឹងមើលទៅនេះទៅនោះ ដូចជាម្រឹគផ្អើលឆោឡោ ដោយពោលថា «នេននោះនៅឯណា លោកណោះនៅឯណា» កាលបើអ្នកដទៃសុំខ្ចីដើម្បីឲ្យជួយកោរសក់ជាដើមថា «សូមលោកជួយចាត់ចែងលោកណោះឲ្យមកមួយរំពេចសិន» ក៏មិនព្រមឲ្យ ដោយពោលថា «សូម្បីតែពួកយើង ក៏មិនប្រើលោកឲ្យធ្វើការងាររបស់ខ្លួនដែរ បើអ្នករាល់គ្នានាំលោកទៅ នឹងធ្វើឲ្យលោកលំបាក» បុគ្គលនេះ ហៅថា អ្នកស្រឡាញ់សត្វ។ ចំណែកបុគ្គលណា ស្រឡាញ់ចីវរ បាត្រ ថាស កន្ត្រៃ ឈើច្រត់ជាដើម មិនព្រមឲ្យអ្នកដទៃសូម្បីតែពាល់ត្រូវដោយដៃ សូម្បីតែគេសុំខ្ចីប្រើប្រាស់បណ្តោះអាសន្ន ក៏និយាយថា «សូម្បីតែពួកយើង ក៏ថែរក្សាវត្ថុនេះដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិ មិនហ៊ានប្រើប្រាស់ផង តើនឹងឲ្យដល់អ្នករាល់គ្នាដូចម្តេចបាន» បុគ្គលនេះ ហៅថា អ្នកស្រឡាញ់សង្ខារ។ ចំណែកបុគ្គលណា ជាកណ្តាល ព្រងើយកន្តើយ ក្នុងវត្ថុទាំងពីរយ៉ាងនោះ បុគ្គលនេះ ហៅថា អ្នកជាកណ្តាលក្នុងសត្វនិងសង្ខារ។ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គនេះ រមែងកើតឡើង ដល់បុគ្គលអ្នកវៀរឆ្ងាយចាកបុគ្គលអ្នកស្រឡាញ់សត្វនិងសង្ខារមានសភាពយ៉ាងនេះផង ដល់បុគ្គលអ្នកសេពគប់បុគ្គលអ្នកជាកណ្តាលក្នុងសត្វនិងសង្ខារផង ដល់បុគ្គលអ្នកមានចិត្តបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ដើម្បីញ៉ាំងឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គនោះឲ្យកើតឡើង ក្នុងកាលឈរ អង្គុយ ជាដើមផង។ ក៏កាលបើកើតឡើងយ៉ាងនេះហើយ ការចម្រើនឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គនោះ រមែងដល់នូវការពេញបរិបូណ៌ ដោយអរហត្តមគ្គ។

---

အသုဘနိမိတ္တန္တိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘေဒါ ဒသ အသုဘာရမ္မဏာ ဓမ္မာ. ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရောတိ ဧတ္ထ ပန ယောနိသောမနသိကာရော နာမ ဥပါယမနသိကာရော, ပထမနသိကာရော, ဥပ္ပာဒကမနသိကာရော. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

ពាក្យថា អសុភនិមិត្ត បានដល់ ធម៌ជាអារម្មណ៍នៃអសុភៈ ១០ យ៉ាង មានសាកសពហើមប៉ោង (ឧទ្ធុមាតកៈ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវឲ្យរឿយៗ នោះ ពាក្យថា យោនិសោមនសិការៈ បានដល់ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមផ្លូវត្រូវ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលញ៉ាំងកុសលធម៌ឲ្យកើតឡើង។ មួយវិញទៀត ធម៌ ៦ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់នូវកាមច្ឆន្ទៈ គឺ ការរៀនយកនូវអសុភនិមិត្ត ១, ការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងអសុភភាវនា ១, ភាពជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ១, ភាពជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន ១, ភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ ១, សេចក្តីសន្ទនាដែលជាទីសប្បាយ ១។

---

ဒသဝိဓဉှိ အသုဘနိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဘာဝေန္တဿာပိ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရဿာပိ, စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ အာလောပါနံ ဩကာသေ [Pg.202] သတိ ဥဒကံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလတာယ ဘောဇနေ မတ္တညုနောပိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ –

ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលរៀនយកនូវអសុភនិមិត្ត ១០ យ៉ាង កាមច្ឆន្ទៈក៏រមែងសាបសូន្យទៅ សូម្បីបុគ្គលអ្នកចម្រើនអសុភភាវនាក៏យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីបុគ្គលអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីបុគ្គលអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន ដោយមានសភាពជាអ្នកញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការផឹកទឹក ក្នុងកាលដែលនៅសល់អាហារ ៤-៥ ម៉ាត់នឹងឆ្អែត ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ ទើបពោលពាក្យនេះទុកថា៖

---

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

«ភិក្ខុមិនទាន់ឆ្អែត នៅសល់អាហារ ៤ ឬ ៥ ម៉ាត់ គួរឈប់ឆ្អែត ហើយផឹកទឹកជំនួសវិញ ការធ្វើបែបនេះ គឺគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីការរស់នៅជាសុខ របស់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។»

---

အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရသဒိသေ အသုဘဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဒသအသုဘနိမိတ္တာယ-သပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

សូម្បីកាលដែលបុគ្គលសេពគប់នូវកល្យាណមិត្ត អ្នកត្រេកអរក្នុងអសុភភាវនា ដូចជាព្រះអសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរ កាមច្ឆន្ទៈក៏រមែងសាបសូន្យទៅ សូម្បីដោយសារសេចក្តីសន្ទនាដែលជាទីសប្បាយ អាស្រ័យអសុភនិមិត្ត ១០ យ៉ាង ក្នុងកាលឈរ អង្គុយ ជាដើម កាមច្ឆន្ទៈក៏រមែងសាបសូន្យទៅដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ធម៌ ៦ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់នូវកាមច្ឆន្ទៈ»។ ក៏កាលបើកាមច្ឆន្ទៈដែលបុគ្គលលះបង់បានហើយ ដោយធម៌ ៦ យ៉ាងនេះ ការមិនកើតឡើងតទៅទៀត រមែងមានដោយអរហត្តមគ្គ។

---

မေတ္တာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဧတ္ထ မေတ္တာတိ ဝုတ္တေ အပ္ပနာပိ ဥပစာရောပိ ဝဋ္ဋတိ, စေတောဝိမုတ္တီတိ အပ္ပနာယေဝ. ယောနိသောမနသိကာရော ဝုတ္တလက္ခဏောဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော, မေတ္တာဘာဝနာနုယောဂေါ, ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏတာ, ပဋိသင်္ခါနဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

ក្នុងពាក្យថា មេត្តាចេតោវិមុត្តិ នេះ កាលបើពោលថា មេត្តា សូម្បីអប្បនាសមាធិ ឬឧបចារសមាធិ ក៏រមែងគួរ កាលបើពោលថា ចេតោវិមុត្តិ បានដល់អប្បនាសមាធិប៉ុណ្ណោះ។ យោនិសោមនសិការៈ មានលក្ខណៈដូចដែលពោលរួចមកហើយ។ មួយវិញទៀត ធម៌ ៦ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់នូវព្យាបាទ គឺ ការរៀនយកនូវមេត្តានិមិត្ត ១, ការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងមេត្តាភាវនា ១, ភាពជាអ្នកពិចារណានូវភាពមានកម្មជារបស់ខ្លួន ១, ភាពជាអ្នកពិចារណាដ៏ច្រើន ១, ភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ ១, សេចក្តីសន្ទនាដែលជាទីសប្បាយ ១।

---

ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏာနဉှိ အညတရဝသေန မေတ္တံ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, တထာ ဩဓိသောအနောဓိသောဒိသာဖရဏဝသေန မေတ္တံ ဘာဝေန္တဿာပိ. ‘‘တွံ ဧတဿ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿသိ? ကိမဿ သီလာဒီနိ နာသေတုံ သက္ခိဿသိ? နနု တွံ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿသိ? ပရဿ ကုဇ္ဈနံ နာမ ဝီတစ္စိကင်္ဂါရတတ္တအယသလာကဂူထာဒီနိ ဂဟေတွာ ပရံ ပဟရိတုကာမတာသဒိသံ ဟောတိ. ဧသောပိ တဝ ကုဒ္ဓေါ ကိံ ကရိဿတိ? ကိံ တေ သီလာဒီနိ ဝိနာသေတုံ သက္ခိဿတိ? ဧသ အတ္တနော ကမ္မေန အာဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မေနေဝ ဂမိဿတိ? အပ္ပဋိစ္ဆိတပဟေဏကံ ဝိယ ပဋိဝါတံ ခိတ္တရဇောမုဋ္ဌိ ဝိယ စ ဧတဿေဝေသ ကောဓော မတ္ထကေ ပတိဿတီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော စ ပရဿ စ ကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ, ဥဘယကမ္မဿကတံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿာပိ, အဿဂုတ္တတ္ထေရသဒိသေ မေတ္တာဘာဝနာရတေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု မေတ္တာနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ[Pg.203]. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ဗျာပါဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលរៀនយកនូវមេត្តា ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់ទិស ដោយចំពោះក្តី មិនចំពោះក្តី ព្យាបាទក៏រមែងសាបសូន្យទៅ សូម្បីបុគ្គលអ្នកចម្រើនមេត្តា ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់ទិស ដោយចំពោះ ឬមិនចំពោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីកាលបើបុគ្គលពិចារណាភាពមានកម្មជារបស់ខ្លួន ទាំងរបស់ខ្លួន ទាំងរបស់បុគ្គលដទៃយ៉ាងនេះថា «អ្នកឯងខឹងនឹងបុគ្គលនេះ តើនឹងធ្វើអ្វីបាន? តើអ្នកឯងអាចបំផ្លាញសីលជាដើមរបស់គេបានឬទេ? តើមិនមែនជាអ្នកឯងមកដោយកម្មរបស់ខ្លួន ហើយនឹងទៅវិញដោយកម្មរបស់ខ្លួនទេឬ? ការខឹងនឹងបុគ្គលដទៃ ប្រៀបដូចជាការកាន់យកនូវរងើកភ្លើងដែលគ្មានអណ្តាតក្តី ដែកគោលដ៏ក្តៅក្តី លាមកក្តី ដើម្បីចង់គប់វាយបុគ្គលដទៃ ដូច្នោះឯង។ ទោះបីបុគ្គលនេះ ខឹងនឹងអ្នកឯង តើគេនឹងធ្វើអ្វីបាន? តើគេអាចបំផ្លាញសីលជាដើមរបស់អ្នកឯងបានឬទេ? គេមកដោយកម្មរបស់ខ្លួន ហើយនឹងទៅវិញដោយកម្មរបស់ខ្លួនដែរ កំហឹងរបស់គេនោះ នឹងធ្លាក់ចុះលើក្បាលរបស់គេផ្ទាល់ ដូចជាគ្រឿងបណ្ណាការដែលគេមិនទទួល ឬដូចជាធូលីមួយក្តាប់ដែលគេបោះទៅច្រាសខ្យល់ ដូច្នោះឯង» យ៉ាងនេះក្តី សូម្បីបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងការពិចារណា ដោយពិចារណាភាពមានកម្មជារបស់ខ្លួនទាំងពីរចំណែកយ៉ាងនេះក្តី សូម្បីបុគ្គលអ្នកសេពគប់នូវកល្យាណមិត្ត អ្នកត្រេកអរក្នុងមេត្តាភាវនា ដូចជាព្រះអស្សគុត្តត្ថេរក្តី ព្យាបាទក៏រមែងសាបសូន្យទៅ សូម្បីដោយសារសេចក្តីសន្ទនាដែលជាទីសប្បាយ អាស្រ័យមេត្តា ក្នុងកាលឈរ អង្គុយ ជាដើម ក៏រមែងសាបសូន្យទៅដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ធម៌ ៦ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់នូវព្យាបាទ»។ ក៏កាលបើព្យាបាទដែលបុគ្គលលះបង់បានហើយ ដោយធម៌ ៦ យ៉ាងនេះ ការមិនកើតឡើងតទៅទៀត រមែងមានដោយអនាគាមិមគ្គ។

---

အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ အရတီတိအာဒိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. အပိ စ ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော, ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ, အာလောကသညာမနသိကာရော, အဗ္ဘောကာသဝါသော, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីមិនត្រេកអរ មាននៅឡើយ» ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពន្យល់រួចមកហើយ។ មួយវិញទៀត ធម៌ ៦ យ៉ាង រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់នូវថីនមិទ្ធៈ គឺ ការកំណត់ដឹងនូវហេតុនៃការបរិភោគអាហារច្រើនហួសប្រមាណ ១, ការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថ ១, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវពន្លឺសញ្ញា ១, ការនៅក្នុងទីវាលវាល ១, ភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ ១, សេចក្តីសន្ទនាដែលជាទីសប្បាយ ១។

---

အာဟရဟတ္ထကံ, ဘုတ္တဝမိတကံ, တတြဝဋ္ဋကံ, အလံသာဋကံ, ကာကမာသကဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နဿ ဟိ သမဏဓမ္မံ ကရောတော ထိနမိဒ္ဓံ မဟာဟတ္ထီ ဝိယ ဩတ္ထရန္တံ အာဂစ္ဆတိ, စတုပဉ္စအာလောပဩကာသံ ပန ဌပေတွာ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ယာပနသီလဿ ဘိက္ခုနော တံ န ဟောတီတိ ဧဝံ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တံ ဂဏှန္တဿပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ. ယသ္မိံ ဣရိယာပထေ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, တတော အညံ ပရိဝတ္တေန္တဿာပိ, ရတ္တိံ စန္ဒာလောကဒီပါလောကဥက္ကာလောကေ ဒိဝါ သူရိယာလောကံ မနသိကရောန္တဿာပိ, အဗ္ဘောကာသေ ဝသန္တဿာပိ, မဟာကဿပတ္ထေရသဒိသေ ပဟီနထိနမိဒ္ဓေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ထိနမိဒ္ဓံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနဿ ထိနမိဒ္ဓဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

ពិតមែនហើយ កាលបើភិក្ខុបរិភោគភោជនមានប្រមាណដ៏ហួស គឺអាហារហត្ថកភោជន (បរិភោគទាល់តែគេទាញដៃទើបក្រោកកើបបាន) ភុត្តវមិតកភោជន (បរិភោគទាល់តែក្អួត) តត្រវដ្តកភោជន (បរិភោគហើយដេកននាលនៅទីនោះដូចពស់ថ្លាន់) អលំសាដកភោជន (បរិភោគទាល់តែរបូតសំពត់ស្លៀក) និងកាកមាសកភោជន (បរិភោគទាល់តែពេញមាត់ក្អែកចឹកបាន) ហើយអង្គុយធ្វើសមណធម៌ក្នុងទីសម្រាកយប់ ឬទីសម្រាកថ្ងៃ ថីនមិទ្ធៈ (សេចក្តីងងុយងោក និងធុញទ្រាន់) តែងមកគ្របសង្កត់ដូចជាដំរីសារដ៏ធំ ប៉ុន្តែ កាលបើភិក្ខុទុកឱកាសប្រមាណ ៤-៥ ម៉ាត់ ហើយផឹកទឹកជំនួសវិញ តែងមានសេចក្តីរស់នៅជាប្រក្រតី ថីនមិទ្ធៈនោះរមែងមិនមានឡើយ កាលបើភិក្ខុកំណត់យកនិមិត្តក្នុងសេចក្តីបរិភោគច្រើនហួសប្រមាណយ៉ាងនេះ ថីនមិទ្ធៈរមែងសាបសូន្យទៅ។ មួយវិញទៀត ថីនមិទ្ធៈកើតឡើងក្នុងឥរិយាបថណា កាលបើភិក្ខុផ្លាស់ប្តូរពីឥរិយាបថនោះទៅកាន់ឥរិយាបថដទៃក្តី ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវពន្លឺព្រះចន្ទ ពន្លឺប្រទីប ពន្លឺគប់ភ្លើងក្នុងវេលាយប់ ឬពន្លឺព្រះអាទិត្យក្នុងវេលាថ្ងៃក្តី នៅក្នុងទីវាលក្តី សេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តអ្នកមានថីនមិទ្ធៈលះបង់ហើយ ដូចជាព្រះមហាកស្សបត្ថេរក្តី ថីនមិទ្ធៈរមែងសាបសូន្យទៅ ម្យ៉ាងទៀត ថីនមិទ្ធៈរមែងសាបសូន្យទៅដោយសប្បាយកថាដែលអាស្រ័យនឹងធុតង្គ ក្នុងឥរិយាបថមានការឈរ និងការអង្គុយជាដើមក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ធម៌ ៦ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់ថីនមិទ្ធៈ»។ កាលបើថីនមិទ្ធៈដែលភិក្ខុលះបង់បានហើយដោយធម៌ ៦ យ៉ាងនេះ ការមិនកើតឡើងតទៅទៀតរមែងមានដោយអរហត្តមគ្គ។

---

အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ စေတသော ဝူပသမောတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, ဝုဒ္ဓသေဝိတတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

បទថា Atthi bhikkhave cetaso vūpasamo ជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ ៦ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ គឺ ពហុស្សុតភាព ១ ការសាកសួររឿយៗ ១ សេចក្តីយល់ច្បាស់ក្នុងវិន័យ ១ ការសេពគប់នឹងព្រះថេរៈចាស់វស្សា ១ កល្យាណមិត្តភាព ១ សប្បាយកថា ១។

---

ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာပိ, ဝိနယပညတ္တိယံ စိဏ္ဏဝသီဘာဝတာယ ပကတညုနောပိ, ဝုဒ္ဓေ မဟလ္လကတ္ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တဿာပိ, ဥပါလိတ္ထေရသဒိသေ ဝိနယဓရေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ [Pg.204] ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေ ဥဒ္ဓစ္စဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတီတိ.

ពិតមែនហើយ សូម្បីដោយពហុស្សុតភាព គឺកាលបើភិក្ខុរៀនសូត្រនិកាយ ១ ឬ ២ ឬ ៣ ឬ ៤ ឬ ៥ ដោយចំណែកបាលីក្តី ដោយចំណែកអដ្ឋកថាក្តី ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈរមែងសាបសូន្យទៅ ម្យ៉ាងទៀត ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈរមែងសាបសូន្យទៅដល់ភិក្ខុអ្នកសាកសួរច្រើនក្នុងវត្ថុដែលគួរ និងមិនគួរក្តី ដល់ភិក្ខុអ្នកយល់ច្បាស់ក្នុងព្រះវិន័យបញ្ញត្តិ ព្រោះភាពជាអ្នកមានសេចក្តីស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំទុកក្តី ដល់ភិក្ខុអ្នកចូលទៅរកព្រះថេរៈចាស់វស្សាដ៏ធំៗក្តី ដល់ភិក្ខុអ្នកសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ ដូចជាព្រះឧបាលិត្ថេរក្តី ម្យ៉ាងទៀត ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈរមែងសាបសូន្យទៅដោយសប្បាយកថាដែលអាស្រ័យនឹងវត្ថុដែលគួរ និងមិនគួរ ក្នុងឥរិយាបថមានការឈរ និងការអង្គុយជាដើមក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ធម៌ ៦ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ»។ កាលបើឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈដែលភិក្ខុលះបង់បានហើយដោយធម៌ ៦ យ៉ាងនេះ ការមិនកើតឡើងតទៅទៀតនៃឧទ្ធច្ចៈ រមែងមានដោយអរហត្តមគ្គ ឯការមិនកើតឡើងតទៅទៀតនៃកុក្កុច្ចៈ រមែងមានដោយអនាគាមិមគ្គ។

---

ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီနိပိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. အပိစ ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ – ဗဟုဿုတတာ, ပရိပုစ္ဆကတာ, ဝိနယေ ပကတညုတာ, အဓိမောက္ခဗဟုလတာ, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာတိ.

បទថា Kusalākusalā dhammā ជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ ៦ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់វិចិកិច្ឆា គឺ ពហុស្សុតភាព ១ ការសាកសួររឿយៗ ១ សេចក្តីយល់ច្បាស់ក្នុងវិន័យ ១ អធិមោក្ខច្រើន (សេចក្តីជឿស៊ប់ច្រើន) ១ កល្យាណមិត្តភាព ១ សប្បាយកថា ១។

---

ဗာဟုသစ္စေနပိ ဟိ ဧကံ ဝါ…ပေ… ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ပါဠိဝသေန စ အတ္ထဝသေန စ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘ ပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာပိ, ဝိနယေ စိဏ္ဏဝသီဘာဝဿာပိ, တီသု ရတနေသု ဩကပ္ပနိယသဒ္ဓါသင်္ခါတအဓိမောက္ခဗဟုလဿာပိ, သဒ္ဓါဓိမုတ္တေ ဝက္ကလိတ္ထေရသဒိသေ ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တဿာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဂုဏနိဿိတသပ္ပာယကထာယပိ ပဟီယတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ဣမေဟိ ပန ဆဟိ ဓမ္မေဟိ ပဟီနာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒေသနံ တီဟိ ဘဝေဟိ နိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

ពិតមែនហើយ សូម្បីដោយពហុស្សុតភាព គឺកាលបើភិក្ខុរៀនសូត្រនិកាយ ១...ល... ឬ ៥ ដោយចំណែកបាលីក្តី ដោយចំណែកអដ្ឋកថាក្តី វិចិកិច្ឆារមែងសាបសូន្យទៅ ម្យ៉ាងទៀត វិចិកិច្ឆារមែងសាបសូន្យទៅដល់ភិក្ខុអ្នកសាកសួរច្រើនប្រារព្ធនូវព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ ក្តី ដល់ភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំទុកក្នុងព្រះវិន័យក្តី ដល់ភិក្ខុអ្នកមានអធិមោក្ខច្រើន ពោលគឺសទ្ធាដែលជឿស៊ប់ក្នុងព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ ក្តី ដល់ភិក្ខុអ្នកសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ដោយសទ្ធា ដូចជាព្រះវក្កលិត្ថេរក្តី ម្យ៉ាងទៀត វិចិកិច្ឆារមែងសាបសូន្យទៅដោយសប្បាយកថាដែលអាស្រ័យនឹងគុណនៃព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ ក្នុងឥរិយាបថមានការឈរ និងការអង្គុយជាដើមក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ធម៌ ៦ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់វិចិកិច្ឆា»។ កាលបើវិចិកិច្ឆាដែលភិក្ខុលះបង់បានហើយដោយធម៌ ៦ យ៉ាងនេះ ការមិនកើតឡើងតទៅទៀតរមែងមានដោយសោតាបត្តិមគ្គ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងទេសនាក្នុងសូត្រនេះ ឲ្យត្រឡប់ចាកភពទាំង ៣ ហើយទ្រង់កាន់យកកំពូលដោយអរហត្តផល យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុ ៥ រយរូប បានដល់នូវព្រះអរហត្ត។

---

၂. ပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបរិយាយសូត្រ

---

၂၃၃. ဒုတိယေ သမ္ဗဟုလာတိ ဝိနယပရိယာယေန တယော ဇနာ သမ္ဗဟုလာတိ ဝုစ္စန္တိ, တတော ပရံ သံဃော. သုတ္တန္တပရိယာယေန တယော တယော ဧဝ, တတော ဥဒ္ဓံ သမ္ဗဟုလာ. ဣဓ သုတ္တန္တပရိယာယေန သမ္ဗဟုလာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိံသူတိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌာ. တေ ပန န တာဝ ပဝိဋ္ဌာ, ‘‘ပဝိသိဿာမာ’’တိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန ပဝိသိံသူတိ ဝုတ္တာ. ယထာ ကိံ? ယထာ ‘‘ဂါမံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တပုရိသော တံ ဂါမံ အပတ္တောပိ ‘‘ကဟံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂါမံ ဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ. ပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာရာမောတိ ဇေတဝနဿ အဝိဒူရေ အညတိတ္ထိယာနံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာရာမော အတ္ထိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သမဏော အာဝုသောတိ အာဝုသော တုမှာကံ သတ္ထာ သမဏော ဂေါတမော.

២៣៣. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា sambahulā មានសេចក្តីថា ដោយវិនយបរិយាយ ភិក្ខុ ៣ រូប ហៅថា សម្ពហុលៈ (ច្រើនរូប) ក្រៅពីនោះទៅ ហៅថា សង្ឃ។ ដោយសុត្តន្តបរិយាយ ភិក្ខុ ៣ រូប ហៅថា តយោ (៣ រូប) ប៉ុណ្ណោះ ខ្ពស់ជាងនោះទៅ ទើបហៅថា សម្ពហុលៈ។ ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា សម្ពហុលៈ ដោយសុត្តន្តបរិយាយ។ បទថា piṇḍāya pavisiṃsu សេចក្តីថា ចូលទៅដើម្បីចង្ហាន់បិណ្ឌបាត។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងនោះមិនទាន់បានចូលទៅឡើយ គ្រាន់តែចេញដំណើរទៅដោយគិតថា «យើងនឹងចូលទៅ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា ចូលទៅហើយ។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាបុរសដែលចេញដំណើរទៅដោយគិតថា «ខ្ញុំនឹងទៅកាន់ស្រុក» សូម្បីមិនទាន់ទៅដល់ស្រុកនោះ កាលបើគេសួរថា «អ្នកឈ្មោះនេះ ទៅណា?» គេតែងនិយាយថា «ទៅស្រុកហើយ» យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ បទថា paribbājakānaṃ ārāmo សេចក្តីថា អារាមរបស់ពួកបរិព្វាជកជាអន្យតិរ្ថិយ មាននៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីវត្តជេតពន ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកអារាមនោះ។ បទថា samaṇo āvuso សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ព្រះសមណគោតម ជាសាស្តារបស់អ្នករាល់គ្នា។

---

မယမ္ပိ ခေါ အာဝုသော သာဝကာနံ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေမာတိ တိတ္ထိယာနံ သမယေ ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏာ ပဟာတဗ္ဗာ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ဧတံ နတ္ထိ[Pg.205]. တေ ပန အာရာမံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ ဌတွာ အညံ ဩလောကေန္တော ဝိယ အညဝိဟိတကာ ဝိယ ဟုတွာ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုဏန္တိ. တတော ‘‘သမဏော ဂေါတမော ‘ဣဒံ ပဇဟထ ဣဒံ ဘာဝေထာ’တိ ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ အတ္တနော အာရာမံ ဂန္တွာ အာရာမမဇ္ဈေ အာသနံ ပညာပေတွာ ဥပဋ္ဌာယကဥပဋ္ဌာယိကာဟိ ပရိဝုတာ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ကာယံ ဥန္နာမေတွာ အတ္တနော သယမ္ဘူဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓါကာရံ ဒဿေန္တာ – ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏာ နာမ ပဟာတဗ္ဗာ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာမ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ကထေန္တိ.

បទថា Mayampi kho āvuso sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desema សេចក្តីថា ក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ មិនមានពាក្យថា «នីវរណៈ ៥ ត្រូវលះបង់ ធម៌ជាអង្គនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹង ៧ ត្រូវចម្រើន» នោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ ទៅកាន់អារាម (វត្តជេតពន) ហើយឈរនៅជាយនៃបរិស័ទ ធ្វើហាក់ដូចជាមើលទៅទិសដទៃ ឬធ្វើហាក់ដូចជាមានកិច្ចការដទៃ ហើយស្តាប់ធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ លុះកំណត់ចាំទុកថា «ព្រះសមណគោតម តែងត្រាស់ថា ពួកអ្នកចូលលះបង់ធម៌នេះ ចូរចម្រើនធម៌នេះ» យ៉ាងនេះហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់អារាមរបស់ខ្លួន រៀបចំអាសនៈចំកណ្តាលអារាម មានឧបាសកឧបាសិកា ចោមរោមជុំវិញ ងើបក្បាលឡើង តម្រង់កាយឲ្យត្រង់ ធ្វើជាបង្ហាញអាការៈដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងដោយសយម្ភូញាណរបស់ខ្លួន ហើយនិយាយថា «នីវរណៈ ៥ ឈ្មោះថាត្រូវលះបង់ ធម៌ជាអង្គនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹង ៧ ឈ្មោះថាត្រូវចម្រើន» ដូច្នេះ។

---

ဣဓ နော အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပညာပနေ. ကော ဝိသေသောတိ ကိံ အဓိကံ? ကော အဓိပ္ပယာသောတိ ကော အဓိကပ္ပယောဂေါ? ကိံ နာနာကရဏန္တိ ကိံ နာနတ္တံ? ဓမ္မဒေသနာယ ဝါ ဓမ္မဒေသနန္တိ ယဒိဒံ သမဏဿ ဝါ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ အမှာကံ ဓမ္မဒေသနံ, အမှာကံ ဝါ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနံ အာရဗ္ဘ နာနာကရဏံ ဝုစ္စေယျ, တံ ကိန္နာမာတိ ဝဒန္တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော.

ក្នុងបទថា Idha no āvuso នេះ ពាក្យថា idha សេចក្តីថា ក្នុងការបញ្ញត្តិនេះ។ បទថា ko viseso សេចក្តីថា តើមានអ្វីលើសលប់? បទថា ko adhippayāso សេចក្តីថា តើមានសេចក្តីព្យាយាមអ្វីលើសលប់? បទថា kiṃ nānākaraṇaṃ សេចក្តីថា តើមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងណា? បទថា dhammadesanāya vā dhammadesanaṃ សេចក្តីថា ពួកតិរ្ថិយនិយាយថា «បើគេសួររកសេចក្តីប្លែកគ្នា ប្រារព្ធនូវធម៌ទេសនារបស់យើង ជាមួយនឹងធម៌ទេសនារបស់ព្រះសមណគោតមក្តី ឬធម៌ទេសនារបស់ព្រះសមណគោតម ជាមួយនឹងធម៌ទេសនារបស់យើងក្តី តើសេចក្តីប្លែកគ្នានោះឈ្មោះអ្វី?»។ សូម្បីក្នុងបទទី ២ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

---

နေဝ အဘိနန္ဒိံသူတိ ‘‘ဧဝမေဝ’’န္တိ န သမ္ပဋိစ္ဆိံသု. နပ္ပဋိက္ကောသိံသူတိ ‘‘နယိဒံ ဧဝ’’န္တိ န ပဋိသေဓိံသု. ကိံ ပန တေ ပဟောန္တာ ဧဝံ အကံသု, ဥဒါဟု အပ္ပဟောန္တာတိ? ပဟောန္တာ. န ဟိ တေ ဧတ္တကံ ကထံ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ ‘‘အာဝုသော တုမှာကံ သမယေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ပဟာတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝေတဗ္ဗာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဧဝံ ပန တေသံ အဟောသိ – ‘‘အတ္ထိ နော ဧတံ ကထာပါဘတံ, မယံ ဧတံ သတ္ထု အာရောစေဿာမ, အထ နော သတ္ထာ မဓုရဓမ္မဒေသနံ ဒေသေဿတီ’’တိ.

បទថា neva abhinandiṃsu សេចក្តីថា មិនបានទទួលព្រមថា «យ៉ាងនោះមែនហើយ» ឡើយ។ បទថា nappaṭikkosiṃsu សេចក្តីថា មិនបានបដិសេធថា «រឿងនេះមិនមែនយ៉ាងនោះទេ» ឡើយ។ ចុះភិក្ខុទាំងនោះធ្វើដូច្នេះ ព្រោះមានសមត្ថភាព (នឹងឆ្លើយតប) ឬព្រោះគ្មានសមត្ថភាព? ឆ្លើយថា ព្រោះមានសមត្ថភាព។ ពិតមែនហើយ ភិក្ខុទាំងនោះមិនមែនជាមិនអាចនិយាយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «ម្នាលអាវុសោ ក្នុងលទ្ធិរបស់អ្នករាល់គ្នា មិនមានធម៌ដែលឈ្មោះថានីវរណៈ ៥ ត្រូវលះបង់ ធម៌ដែលឈ្មោះថាអង្គនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹង ៧ ត្រូវចម្រើននោះឡើយ» នោះទេ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «យើងបានពាក្យជាបណ្ណាការនេះហើយ យើងនឹងក្រាបបង្គំទូលរឿងនេះដល់ព្រះសាស្តា លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តានឹងទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនាដ៏ផ្អែមល្ហែមដល់យើង»។

---

ပရိယာယောတိ ကာရဏံ. န စေဝ သမ္ပာယိဿန္တီတိ သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ဥတ္တရိဉ္စ ဝိဃာတန္တိ အသမ္ပာယနတော ဥတ္တရိမ္ပိ ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇိဿန္တိ. သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ အသက္ကောန္တာနဉှိ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ တံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိသယသ္မိန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာတိ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ အဝိသယေ ပဉှော ပုစ္ဆိတောတိ အတ္ထော. သဒေဝကေတိ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကေ. သမာရကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တီဏိ ဌာနာနိ လောကေ ပက္ခိပိတွာ ဒွေ ပဇာယာတိ, ပဉ္စဟိပိ သတ္တလောကမေဝ ပရိယာဒိယိတွာ ဧတသ္မိံ သဒေဝကာဒိဘေဒေ လောကေ [Pg.206] ဒေဝံ ဝါ မနုဿံ ဝါ န သမနုပဿာမီတိ ဒီပေတိ. ဣတော ဝါ ပန သုတွာတိ ဣတော ဝါ ပန မမ သာသနတော သုတွာ. ဣတော သုတွာ ဟိ တထာဂတော တထာဂတသာဝကောပိ အာရာဓေယျ, ပရိတောသေယျ, အညထာ အာရာဓနာ နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

បទថា pariyāyo សេចក្តីថា ហេតុ។ បទថា na ceva sampāyissanti សេចក្តីថា មិនអាចឆ្លើយបំភ្លឺឲ្យពេញលេញបានឡើយ。 បទថា uttariñca vighātaṃ សេចក្តីថា ព្រោះតែមិនអាចឆ្លើយបំភ្លឺឲ្យពេញលេញបាន នឹងត្រូវដល់នូវសេចក្តីលំបាកក្រៅពីនោះទៅទៀត។ ពិតមែនហើយ សេចក្តីលំបាករមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមិនអាចឆ្លើយបំភ្លឺឲ្យពេញលេញបាន។ ក្នុងបទថា yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmiṃ នេះ បទថា taṃ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ បទថា yathā ជាពាក្យសម្តែងហេតុ មានសេចក្តីថា ព្រោះសួរប្រស្នាក្នុងអវិស័យ (មិនមែនជាវិស័យ)។ បទថា sadevake សេចក្តីថា ព្រមទាំងទេវតា។ សូម្បីក្នុងបទថា samārakā ជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងឋានៈ ៣ (ទេវៈ មារៈ ព្រហ្មៈ) ឲ្យចូលទៅក្នុងលោក និង ២ (សមណៈ ព្រាហ្មណៈ) ឲ្យចូលទៅក្នុងប្រជា ដោយបទទាំង ៥ នេះ ទ្រង់កាន់យកសត្វលោកទាំងអស់ ហើយបង្ហាញថា «តថាគតមិនឃើញទេវតា ឬមនុស្សណាម្នាក់ ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវតានេះឡើយ (ដែលនឹងឆ្លើយបាន)»។ បទថា ito vā pana sutvā សេចក្តីថា ឬបានស្តាប់អំពីសាសនារបស់តថាគតនេះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ព្រោះបានស្តាប់អំពីសាសនានេះ សូម្បីព្រះតថាគត ឬសាវ័ករបស់ព្រះតថាគត ក៏អាចឆ្លើយឲ្យពេញចិត្ត ឲ្យរីករាយបាន ក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថាការធ្វើឲ្យពេញចិត្ត មិនមានឡើយ។

---

ဣဒါနိ အတ္တနော တေသံ ပဉှာနံ ဝေယျာကရဏေန စိတ္တာရာဓနံ ဒဿေန္တော ကတမော စ ဘိက္ခဝေ ပရိယာယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ အတ္တနော ပဉ္စက္ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဆန္ဒရာဂေါ. ဗဟိဒ္ဓါ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ပရေသံ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဆန္ဒရာဂေါ. ဥဒ္ဒေသံ ဂစ္ဆတီတိ ဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဗျာပါဒေါတိ အတ္တနော ဟတ္ထပါဒါဒီသု ဥပ္ပန္နပဋိဃော. ဗဟိဒ္ဓါ ဗျာပါဒေါတိ ပရေသံ တေသု ဥပ္ပန္နပဋိဃော. အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာတိ အတ္တနော ခန္ဓေသု ဝိမတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဗဟိဒ္ဓါ အဋ္ဌသု ဌာနေသု မဟာဝိစိကိစ္ဆာ. အဇ္ဈတ္တံ ဓမ္မေသု သတီတိ အဇ္ဈတ္တိကေ သင်္ခါရေ ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ဓမ္မေသု သတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေပိ ဧသေဝ နယော.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញការធ្វើចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះឲ្យរីករាយ ដោយការដោះស្រាយប្រស្នាទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា katamo ca bhikkhave pariyāyo ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា ajjhattaṃ kāmacchando សេចក្តីថា សេចក្តីតម្រេកក្នុងកាមដែលកើតឡើងប្រារព្ធនូវបញ្ចក្ខន្ធរបស់ខ្លួន។ បទថា bahiddhā kāmacchando សេចក្តីថា សេចក្តីតម្រេកក្នុងកាមដែលកើតឡើងប្រារព្ធនូវបញ្ចក្ខន្ធរបស់បុគ្គលដទៃ។ បទថា uddesaṃ gacchati សេចក្តីថា ដល់នូវការរាប់បញ្ចូល។ បទថា ajjhattaṃ byāpādo សេចក្តីថា សេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងដៃ និងជើងជាដើមរបស់ខ្លួន。 បទថា bahiddhā byāpādo សេចក្តីថា សេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងដៃ និងជើងជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃ។ បទថា ajjhattaṃ dhammesu vicikicchā សេចក្តីថា សេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធទាំងឡាយរបស់ខ្លួន។ បទថា bahiddhā dhammesu vicikicchā សេចក្តីថា សេចក្តីសង្ស័យដ៏ធំក្នុងឋានៈ ៨ ខាងក្រៅ។ បទថា ajjhattaṃ dhammesu sati សេចក្តីថា សតិដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកកំណត់កាន់យកសង្ខារធម៌ខាងក្នុង។ បទថា bahiddhā dhammesu sati សេចក្តីថា សតិដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកកំណត់កាន់យកសង្ខារធម៌ខាងក្រៅ។ សូម្បីក្នុងធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

---

ကာယိကန္တိ စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. စေတသိကန္တိ – ‘‘န တာဝါဟံ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမိ, ယာဝ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိဿတီ’’တိ ဧဝံ ကာယပယောဂံ ဝိနာ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ကာယပ္ပဿဒ္ဓီတိ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ ဒရထပဿဒ္ဓိ. စိတ္တပ္ပဿဒ္ဓီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဒရထပဿဒ္ဓိ. ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော.

បទថា kāyikaṃ សេចក្តីថា វីរិយៈដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកសមាទាននូវចង្ក្រម។ បទថា cetasikaṃ សេចក្តីថា វីរិយៈដែលកើតឡើងដោយវៀរចាកកាយបយោគ យ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងមិនទម្លាយភ្នែននេះឡើយ ដរាបណា ចិត្តរបស់អាត្មាអញមិនទាន់រួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំទេនោះ»។ បទថា kāyappassaddhi សេចក្តីថា សេចក្តីរលត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃនាមខន្ធទាំង ៣។ បទថា cittappassaddhi សេចក្តីថា សេចក្តីរលត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃវិញ្ញាណក្ខន្ធ។ ក្នុងឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ មានសេចក្តីសម្រេចដូចជាសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែរ។

---

ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မိဿကသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ဧတေသု ဟိ အဇ္ဈတ္တဓမ္မေသု သတိ, ပဝိစယော, ဥပေက္ခာတိ ဣမေ အတ္တနော ခန္ဓာရမ္မဏတ္တာ လောကိယာဝ ဟောန္တိ, တထာ မဂ္ဂံ အပတ္တံ ကာယိကဝီရိယံ. အဝိတက္ကအဝိစာရာ ပန ပီတိသမာဓီ ကိဉ္စာပိ ရူပါဝစရာ ဟောန္တိ, ရူပါဝစရေ ပန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီတိ လောကုတ္တရာဝ ဟောန္တိ. ယေ စ ထေရာ ဗြဟ္မဝိဟာရဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနာဒီသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ, တေသံ မတေန ရူပါဝစရာပိ အရူပါဝစရာပိ ဟောန္တိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ဟိ အရူပါဝစရေ ပီတိယေဝ ဧကန္တေန န လဗ္ဘတိ, သေသာ ဆ မိဿကာဝ ဟောန္တီတိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ကေစိ ဘိက္ခူ သောတာပန္နာ ဇာတာ, ကေစိ သကဒါဂါမီ, ကေစိ အနာဂါမီ, ကေစိ အရဟန္တောတိ.

ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សម្តែងនូវមិស្សកសម្ពោជ្ឈង្គ (សម្ពោជ្ឈង្គលាយឡំគ្នាទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ)។ ពិតមែនហើយ ក្នុងសម្ពោជ្ឈង្គទាំងនោះ សតិ ធម្មវិចយៈ និងឧបេក្ខា ក្នុងធម៌ខាងក្នុង តែងជាលោកិយពិតប្រាកដ ព្រោះមានខន្ធរបស់ខ្លួនជាអារម្មណ៍ សូម្បីកាយិកវីរិយៈដែលមិនទាន់ដល់មគ្គ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯបីតិ និងសមាធិដែលមិនមានវិតក្កៈនិងវិចារៈ ទោះបីជា រូបាវចរៈ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនបាននូវអង្គនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹងក្នុងរូបាវចរភព (ដោយត្រង់) ហេតុនោះ ទើបជាលោកុត្តរៈពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈទាំងឡាយណាដែលលើកឡើងនូវសម្ពោជ្ឈង្គក្នុងព្រហ្មវិហារធម៌ និងក្នុងឈានដែលជាបាទនៃវិបស្សនាជាដើម តាមមតិរបស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ សម្ពោជ្ឈង្គទាំងនោះរមែងជា រូបាវចរៈ ក្តី អរូបាវចរៈ ក្តី។ ពិតមែនហើយ ក្នុងសម្ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ បីតិរមែងមិនបានក្នុងអរូបាវចរភពដោយចំណែកមួយឡើយ ឯសម្ពោជ្ឈង្គ ៦ ដែលសេសសល់ តែងជាមិស្សកៈ (លាយឡំគ្នា) យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុខ្លះបានជាសោតាបន្ន ខ្លះបានជាសកទាគាមី ខ្លះបានជាអនាគាមី ខ្លះបានជាព្រះអរហន្ត។

---

၃. အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអគ្គិសូត្រ

---

၂၃၄. တတိယေ [Pg.207] သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီတိ လောဏဓူပနံ ဝိယ သဗ္ဗကမ္မိကာမစ္စံ ဝိယ စ သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ လောဏဓူပနံ သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသုပိ နိဝိသတိ, ယထာ စ သဗ္ဗကမ္မိကော အမစ္စော ယောဓကမ္မမ္ပိ ကရောတိ မန္တကမ္မမ္ပိ ပဋိဟာရကမ္မမ္ပီတိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ သာဓေတိ, ဧဝံ ဥဒ္ဓတဿ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနံ, လီနဿ ပဂ္ဂဏှနန္တိ သဗ္ဗမေတံ သတိယာ ဣဇ္ဈတိ, န သက္ကာ ဝိနာ သတိယာ ဧတံ သမ္ပာဒေတုံ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာ.

២៣៤. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថាសតិមានប្រយោជន៍ក្នុងធម៌ទាំងពួង» មានសេចក្តីថា តថាគតពោលថាសតិជាធម៌ដែលគប្បីប្រាថ្នាក្នុងទីទាំងពួង (ក្នុងការសង្កត់ចិត្ត និងការលើកតម្កើងចិត្ត) ដូចជាអំបិលលីងក្នុងម្ហូបអាហារទាំងពួង ឬដូចជាអាមាត្យអ្នកធ្វើកិច្ចការទាំងពួងក្នុងរាជការទាំងពួង។ ព្រោះថា ដូចជាអំបិលលីង រមែងចូលទៅផ្សំក្នុងម្ហូបអាហារទាំងពួងយ៉ាងណាក្តី ដូចជាអាមាត្យអ្នកធ្វើកិច្ចការទាំងពួង រមែងធ្វើសូម្បីតែយុទ្ធកិច្ច ធ្វើសូម្បីតែមន្តកិច្ច ធ្វើសូម្បីតែបដិហារកិច្ច គឺរមែងសម្រេចកិច្ចការទាំងពួងយ៉ាងណាក្តី យ៉ាងនោះឯង ការសង្កត់ចិត្តដែលរាយមាយ ការលើកតម្កើងចិត្តដែលរួញរា ទាំងពួងនេះ រមែងសម្រេចបានដោយសតិ បើគ្មានសតិទេ មិនអាចសម្រេចកិច្ចទាំងពួងនេះបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់តែបុព្វភាគវិបស្សនាពោជ្ឈង្គប៉ុណ្ណោះ។

---

၄. မေတ္တာသဟဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយមេត្តាសហគតសូត្រ

---

၂၃၅. စတုတ္ထေ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာတိအာဒိ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၄၀-၂၄၁) ဝိတ္ထာရိတမေဝ. မယမ္ပိ ခေါ, အာဝုသော, သာဝကာနံ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေမာတိ ဣဒမ္ပိ တေ ပုရိမနယေနေဝ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဝဒန္တိ. တိတ္ထိယာနဉှိ သမယေ ပဉ္စနီဝရဏပ္ပဟာနံ ဝါ မေတ္တာဒိဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ ဝါ နတ္ထိ. ကိံ ဂတိကာ ဟောတီတိ ကိံ နိပ္ဖတ္တိ ဟောတိ. ကိံ ပရမာတိ ကိံ ဥတ္တမာ. ကိံ ဖလာတိ ကိံ အာနိသံသာ. ကိံ ပရိယောသာနာတိ ကိံ နိဋ္ဌာ. မေတ္တာသဟဂတန္တိ မေတ္တာယ သဟဂတံ သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တံ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဝိဝေကနိဿိတာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

២៣៥. ក្នុងសូត្រទី៤ សេចក្តីទាំងពួងមានពាក្យថា «ដោយចិត្តប្រកបដោយមេត្តា» ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តារតាមគ្រប់អាការៈរួចហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ សូម្បីតែពាក្យនេះថា «ម្នាលអាវុសោ សូម្បីតែពួកយើងក៏សម្តែងធម៌យ៉ាងនេះដល់សាវកទាំងឡាយដែរ» ពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងនោះ និយាយយ៉ាងនេះ ក៏ព្រោះបានស្តាប់ព្រះធម្មទេសនារបស់ព្រះសាស្តា តាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុន។ ពិតណាស់ ក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ មិនមានការលះបង់នីវរណៈ៥ ឬការចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌មានមេត្តាជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា «តើមានអ្វីជាគតិ» គឺ តើមានអ្វីជាការសម្រេច? ពាក្យថា «តើមានអ្វីជាបរមៈ» គឺ តើមានអ្វីជាគុណធម៌ដ៏ឧត្តមបំផុត? ពាក្យថា «តើមានអ្វីជាផល» គឺ តើមានអ្វីជាអានិសង្ស? ពាក្យថា «តើមានអ្វីជាទីបំផុត» គឺ តើមានអ្វីជាទីបញ្ចប់? ពាក្យថា «ប្រកបដោយមេត្តា» គឺ ផ្សារភ្ជាប់ ចូលរួម ប្រកបដោយមេត្តា។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា «អាស្រ័យវិវេក» ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពន្យល់រួចមកហើយ។

---

အပ္ပဋိကူလန္တိ ဒုဝိဓံ အပ္ပဋိကူလံ – သတ္တအပ္ပဋိကူလဉ္စ, သင်္ခါရအပ္ပဋိကူလဉ္စ. တသ္မိံ အပ္ပဋိကူလေ ဣဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ အတ္ထော. ပဋိကူလသညီတိ အနိဋ္ဌသညီ. ကထံ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝိဟရတိ? အသုဘဖရဏံ ဝါ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ‘‘ကထံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ. ပဋိကူလေ ပန အနိဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာဖရဏံ ဝါ ဓာတုမနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကထံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇). ဥဘယမိဿကပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အပ္ပဋိကူလပ္ပဋိကူလေသု ဟိ တဒေဝ အသုဘဖရဏံ ဝါ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ [Pg.208] ဝါ ကရောန္တော ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ပဋိကူလာပဋိကူလေသု စ တဒေဝ မေတ္တာဖရဏံ ဝါ ဓာတုမနသိကာရံ ဝါ ကရောန္တော အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ နာမ. ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၂.၁၇) နယေန ဝုတ္တံ ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခံ ပဝတ္တယမာနော ‘‘အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «មិនគួរខ្ពើម» គឺអប្បដិកូលៈមាន ២ យ៉ាង គឺ សត្វមិនគួរខ្ពើម និងសង្ខារមិនគួរខ្ពើម មានសេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុជាទីប្រាថ្នា (ឥដ្ឋារម្មណ៍) ដែលមិនគួរខ្ពើមនោះ។ ពាក្យថា «អ្នកមានសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើម» គឺ មានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាអនិដ្ឋារម្មណ៍។ ចុះភិក្ខុរមែងនៅជាប្រក្រតីយ៉ាងនេះដូចម្តេច? គឺភិក្ខុរមែងនៅជាប្រក្រតី ដោយការផ្សាយទៅនូវអសុភសញ្ញា ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តថាជាអនិច្ចំ។ ព្រោះពាក្យនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គថា «ភិក្ខុជាអ្នកមានសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើមក្នុងរបស់មិនគួរខ្ពើម តើនៅជាប្រក្រតីដូចម្តេច? គឺភិក្ខុរមែងផ្សាយទៅដោយអសុភសញ្ញា ឬបង្អោនទៅដោយអនិច្ចសញ្ញាក្នុងវត្ថុជាទីប្រាថ្នា (ឥដ្ឋារម្មណ៍)»។ ចំណែកក្នុងវត្ថុមិនជាទីប្រាថ្នា (អនិដ្ឋារម្មណ៍) ដែលគួរខ្ពើម ភិក្ខុធ្វើការផ្សាយទៅដោយមេត្តា ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយធាតុសញ្ញា រមែងឈ្មោះថា នៅជាប្រក្រតីដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើម ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «ភិក្ខុជាអ្នកមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើមក្នុងរបស់គួរខ្ពើម តើនៅជាប្រក្រតីដូចម្តេច? គឺភិក្ខុរមែងផ្សាយទៅដោយមេត្តា ឬបង្អោនទៅដោយធាតុសញ្ញាក្នុងវត្ថុមិនជាទីប្រាថ្នា (អនិដ្ឋារម្មណ៍)»។ សូម្បីក្នុងបទដែលលាយឡំគ្នាទាំងពីរ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងវត្ថុមិនគួរខ្ពើម និងវត្ថុគួរខ្ពើម ភិក្ខុធ្វើការផ្សាយទៅដោយអសុភសញ្ញា ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តថាជាអនិច្ចំ រមែងឈ្មោះថា នៅជាប្រក្រតីដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាគួរខ្ពើម។ និងក្នុងវត្ថុគួរខ្ពើម និងវត្ថុមិនគួរខ្ពើម ភិក្ខុធ្វើការផ្សាយទៅដោយមេត្តា ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយធាតុសញ្ញា រមែងឈ្មោះថា នៅជាប្រក្រតីដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាមិនគួរខ្ពើម។ ចំណែកព្រះខីណាស្រព កាលញ៉ាំងឆឡង្គុបេក្ខា (ឧបេក្ខាមានអង្គ៦) ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ តាមន័យដែលត្រាស់ទុកថា «ភ្នែកឃើញរូបហើយ មិនត្រេកអរ...» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា «ភិក្ខុវៀរចាកអារម្មណ៍ទាំងពីរ គឺរបស់មិនគួរខ្ពើម និងរបស់គួរខ្ពើមនោះហើយ ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ មានសតិ និងសម្បជញ្ញៈ រមែងនៅជាប្រក្រតីក្នុងអារម្មណ៍នោះ»។

---

ဧတ္တာဝတာ စ ဣမဿ ဘိက္ခုနော မေတ္တာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အရိယိဒ္ဓိယာ စ ဒဿိတတ္တာ ဒေသနာ ဝိနိဝဋ္ဋေတဗ္ဗာ သိယာ. ဣဒံ ပန မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တောပိ ယော အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ, ယသ္မာ တဿ အရဟတ္တပရမာ မေတ္တာ န ဟောတိ. ယံပရမာ ပန ဟောတိ, တံ ဒဿေတဗ္ဗံ. တသ္မာ တဿ ဒဿနတ္ထံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ပရတော သဗ္ဗသော ဝါ ပန ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန ပုန ဒေသနာရမ္ဘပယောဇနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ម៉្យាងទៀត ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ភិក្ខុនេះញ៉ាំងតិកជ្ឈាន ឬចតុក្កជ្ឈានឲ្យកើតឡើងដោយមេត្តា ហើយធ្វើឈាននោះឯងឲ្យជាបាទដ្ឋាន ចម្រើនវិបស្សនា រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត ព្រះធម្មទេសនាដែលព្រះអង្គសម្តែងរួមជាមួយវិបស្សនា ព្រមទាំងមគ្គសម្ពោជ្ឈង្គ និងអរិយឥទ្ធិ (ឫទ្ធិរបស់ព្រះអរិយៈ) គប្បីបញ្ចប់ត្រឹមនេះ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុណា ទោះបីធ្វើមេត្តាឈាននេះឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយ ក៏មិនអាចសម្រេចព្រះអរហត្តបាន ព្រោះថា មេត្តាដែលមានព្រះអរហត្តជាបរមៈ មិនមានដល់ភិក្ខុនោះឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ មេត្តានោះមានធម៌ណាជាបរមៈ ព្រះអង្គគប្បីសម្តែងធម៌នោះ (គឺសុភវិមោក្ខ) ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌នោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបចាប់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម្មទេសនានេះ។ ក្នុងបាលីបន្ទាប់មកទៀត មានពាក្យថា «កន្លងនូវរូបសញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង» ជាដើម គប្បីជ្រាបពីប្រយោជន៍នៃការចាប់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម្មទេសនាជាថ្មី ដោយន័យនេះឯង។

---

သုဘပရမန္တိ သုဘနိဋ္ဌံ, သုဘကောဋိကံ, သုဘနိပ္ဖတ္တိံ. ဣဓပညဿာတိ ဣဓေဝ ပညာ အဿ, နယိမံ လောကံ အတိက္ကမတီတိ ဣဓပညော, တဿ ဣဓပညဿ, လောကိယပညဿာတိ အတ္ထော. ဥတ္တရိဝိမုတ္တိံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈတောတိ လောကုတ္တရဓမ္မံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ. ယော ပန ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောတိ, တဿ အရဟတ္တပရမာဝ မေတ္တာ ဟောတီတိ အတ္ထော. ကရုဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ពាក្យថា «មានសុភវិមោក្ខជាបរមៈ» គឺមានសុភវិមោក្ខជាទីបំផុត មានសុភវិមោក្ខជាកំពូល មានសុភវិមោក្ខជាការសម្រេច។ ពាក្យថា «នៃភិក្ខុអ្នកមានបញ្ញាក្នុងលោកនេះ» គឺបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះមានត្រឹមតែក្នុងលោកនេះប៉ុណ្ណោះ មិនកន្លងផុតលោកនេះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «អ្នកមានបញ្ញាក្នុងលោកនេះ» មានសេចក្តីថា នៃភិក្ខុអ្នកមានលោកិយបញ្ញា។ ពាក្យថា «កាលមិនបានចាក់ធ្លុះនូវវិមុត្តិដ៏ក្រៃលែង» គឺកាលមិនទាន់បានចាក់ធ្លុះដឹងនូវលោកុត្តរធម៌។ ចំណែកភិក្ខុណាអាចចាក់ធ្លុះដឹងបាន មេត្តារបស់ភិក្ខុនោះ រមែងមានព្រះអរហត្តជាបរមៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូម្បីក្នុងករុណាជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

---

ကသ္မာ ပနေတာသံ မေတ္တာဒီနံ သုဘပရမာဒိတာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာတိ? သဘာဂဝသေန တဿ တဿ ဥပနိဿယတ္တာ. မေတ္တာဝိဟာရိဿ ဟိ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ, အထဿ အပ္ပဋိကူလပရိစယာ အပ္ပဋိကူလေသု ပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏေသု နီလာဒီသု စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ မေတ္တာ သုဘဝိမောက္ခဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ သုဘပရမာတိ ဝုတ္တာ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅមេត្តាជាដើមទាំងនេះថា មានសុភវិមោក្ខជាបរមៈជាដើម? ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាឧបនិស្ស័យដល់សុភវិមោក្ខជាដើមនោះៗ ដោយអំណាចនៃសភាវៈដូចគ្នា (សភាគភាព)។ ព្រោះថា សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានមេត្តាជាវិហារធម៌ សត្វទាំងឡាយរមែងមិនគួរខ្ពើម (ជាទីប្រាថ្នា) កាលដែលបុគ្គលនោះមានការស៊ាំនឹងរបស់មិនគួរខ្ពើម បង្អោនចិត្តទៅក្នុងពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយមានពណ៌ខៀវជាដើម ដែលមិនគួរខ្ពើម ចិត្តរមែងស្ទុះចូលទៅកាន់ពណ៌កសិណទាំងនោះដោយងាយស្រួល។ យ៉ាងនេះ មេត្តារមែងជាឧបនិស្ស័យដល់សុភវិមោក្ខ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់វិមោក្ខដែលខ្ពស់ជាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «មានសុភវិមោក្ខជាបរមៈ»។

---

ကရုဏာဝိဟာရိဿ ဥဏှာဘိဃာတာဒိရူပနိမိတ္တံ သတ္တဒုက္ခံ သမနုပဿန္တဿ ကရုဏာယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ရူပေ အာဒီနဝေါ ပရိဝိဒိတော ဟောတိ[Pg.209], အထဿ ပရိဝိဒိတရူပါဒီနဝတ္တာ ပထဝီကသိဏာဒီသု အညတရံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ရူပနိဿရဏေ အာကာသေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ ကရုဏာ အာကာသာနဉ္စာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ အာကာသာနဉ္စာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ.

សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានករុណាជាវិហារធម៌ កាលដែលសម្លឹងមើលនូវទុក្ខរបស់សត្វទាំងឡាយ ដែលមានរូបជាហេតុ ដូចជាការត្រូវកម្តៅថ្ងៃជាដើម ព្រោះករុណារមែងកើតឡើងបាន ទោសក្នុងរូបរមែងជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលនោះបានដឹងច្បាស់ហើយ កាលដែលបុគ្គលនោះបានដឹងច្បាស់នូវទោសក្នុងរូបហើយ កាលដែលដកចេញនូវកសិណណាមួយ មានបឋវីកសិណជាដើម ហើយបង្អោនចិត្តទៅក្នុងអាកាសដែលជាគ្រឿងរំលាស់ចាករូប ចិត្តរមែងស្ទុះចូលទៅកាន់អាកាសបញ្ញត្តិដោយមិនលំបាកឡើយ។ យ៉ាងនេះ ករុណារមែងជាឧបនិស្ស័យដល់អាកាសានញ្ចាយតនៈ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់ធម៌ដែលខ្ពស់ជាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «មានអាកាសានញ្ចាយតនៈជាបរមៈ»។

---

မုဒိတာဝိဟာရိဿ ပန တေန တေန ပါမောဇ္ဇကာရဏေန ဥပ္ပန္နပါမောဇ္ဇသတ္တာနံ ဝိညာဏံ သမနုပဿန္တဿ မုဒိတာယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ဝိညာဏဂ္ဂဟဏပရိစိတံ ဟောတိ, အထဿ အနုက္ကမာဓိဂတံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ အတိက္ကမ္မ အာကာသနိမိတ္တဂေါစရေ ဝိညာဏေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ မုဒိတာ ဝိညာဏဉ္စာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ ဝိညာဏဉ္စာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ.

ចំណែកបុគ្គលអ្នកមានមុទិតាជាវិហារធម៌ កាលដែលសម្លឹងមើលនូវវិញ្ញាណរបស់សត្វទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីរីករាយ ដែលកើតឡើងដោយហេតុនៃសេចក្តីរីករាយនោះៗ ព្រោះមុទិតារមែងកើតឡើងបាន ការកាន់យកនូវវិញ្ញាណរមែងជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលនោះបានស៊ាំហើយ កាលដែលបុគ្គលនោះកន្លងនូវអាកាសានញ្ចាយតនៈដែលបានសម្រេចតាមលំដាប់ហើយ ហើយបង្អោនចិត្តទៅក្នុងវិញ្ញាណដែលមានអាកាសនិមិត្តជាអារម្មណ៍ (គឺបឋមារុប្បវិញ្ញាណ) ចិត្តរមែងស្ទុះចូលទៅកាន់វិញ្ញាណនោះដោយមិនលំបាកឡើយ។ យ៉ាងនេះ មុទិតារមែងជាឧបនិស្ស័យដល់វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់ធម៌ដែលខ្ពស់ជាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «មានវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈជាបរមៈ»

---

ဥပေက္ခာဝိဟာရိဿ ပန ‘‘သတ္တာ သုခိတာ ဝါ ဟောန္တု, ဒုက္ခတော ဝါ ဝိမုစ္စန္တု, သမ္ပတ္တသုခတော ဝါ မာ ဝိဂစ္ဆန္တူ’’တိ အာဘောဂါဘာဝတော သုခဒုက္ခာဒိပရမတ္ထဂါဟဝိမုခသမ္ဘဝတော အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခစိတ္တံ ဟောတိ. အထဿ ပရမတ္ထဂါဟတော ဝိမုခဘာဝပရိစိတစိတ္တဿ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခစိတ္တဿ စ အနုက္ကမာဓိဂတံ ဝိညာဏာဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မသမ္ဘဝတော အဝိဇ္ဇမာနေ ပရမတ္ထဘူတဿ ဝိညာဏဿ အဘာဝေ စိတ္တံ ဥပသံဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. ဣတိ ဥပေက္ခာ အာကိဉ္စညာယတနဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, န တတော ပရံ, တသ္မာ အာကိဉ္စညာယတနပရမာတိ ဝုတ္တာ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ.

ចំណែកបុគ្គលអ្នកមានឧបេក្ខាជាវិហារធម៌ ព្រោះមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ថា «សូមឲ្យសត្វទាំងឡាយបានសុខចុះ ឬសូមឲ្យរួចផុតពីទុក្ខចុះ ឬសូមកុំឲ្យប្រាសចាកសម្បត្តិដែលបានហើយឡើយ» ដោយអំណាចនៃការបែរខ្នងដាក់ការកាន់យកនូវបរមត្ថធម៌មានសុខនិងទុក្ខជាដើម ចិត្តរមែងជាធម្មជាតិឈ្លាសវៃក្នុងការកាន់យកនូវសត្វបញ្ញត្តិដែលមិនមានពិតដោយបរមត្ថ។ កាលដែលបុគ្គលនោះមានចិត្តស៊ាំនឹងការបែរខ្នងដាក់ការកាន់យកនូវបរមត្ថធម៌ និងមានចិត្តឈ្លាសវៃក្នុងការកាន់យកនូវសត្វបញ្ញត្តិដែលមិនមានពិតដោយបរមត្ថ ព្រោះការកន្លងនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈដែលបានសម្រេចតាមលំដាប់ហើយ កាលដែលបង្អោនចិត្តទៅក្នុងសេចក្តីមិនមាន (នត្ថិភាវបញ្ញត្តិ) នៃវិញ្ញាណដែលជាបរមត្ថដែលមិនមានពិតនោះ ចិត្តរមែងស្ទុះចូលទៅកាន់សេចក្តីមិនមាននោះដោយមិនលំបាកឡើយ។ យ៉ាងនេះ ឧបេក្ខារមែងជាឧបនិស្ស័យដល់អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ មិនមែនជាឧបនិស្ស័យដល់ធម៌ដែលខ្ពស់ជាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «មានអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈជាបរមៈ»។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ព្រះធម្មទេសនា ភិក្ខុ៥រយរូបបានសម្រេចព្រះអរហត្ត។

---

၅. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយសង្គារវសូត្រ

---

၂၃၆. ပဉ္စမေ ပဂေဝါတိ ပဌမညေဝ. ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂဟိတေန. ကာမရာဂပရေတေနာတိ ကာမရာဂါနုဂတေန. နိဿရဏန္တိ တိဝိဓံ ကာမရာဂဿ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ တဒင်္ဂနိဿရဏံ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏန္တိ[Pg.210]. တတ္ထ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ နာမ, ဝိပဿနာ တဒင်္ဂနိဿရဏံ နာမ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ နပ္ပဇာနာတီတိ အတ္ထော. အတ္တတ္ထမ္ပီတိအာဒီသု အရဟတ္တသင်္ခါတော အတ္တနော အတ္ထော အတ္တတ္ထော နာမ, ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္ထော ပရတ္ထော နာမ, သွေဝ ဒုဝိဓောပိ ဥဘယတ္ထော နာမ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

២៣៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា «ជាមុនដំបូងបង្អស់» គឺ ជាដំបូងបង្អស់។ ពាក្យថា «ត្រូវកាមរាគរួបរឹត» គឺ ត្រូវកាមរាគគ្របដណ្តប់។ ពាក្យថា «ត្រូវកាមរាគគ្របសង្កត់» គឺ ត្រូវកាមរាគដេញតាម។ ពាក្យថា «ការរំលាស់ចេញ» (និស្សរណៈ) គឺការរំលាស់ចេញនូវកាមរាគមាន ៣ យ៉ាង គឺ វិក្ខម្ភននិស្សរណៈ (ការរំលាស់ចេញដោយការសង្កត់ទុក) តទង្គនិស្សរណៈ (ការរំលាស់ចេញដោយអង្គនោះៗ) និងសមុច្ឆេទនិស្សរណៈ (ការរំលាស់ចេញដោយការកាត់ផ្តាច់)។ ក្នុងនិស្សរណៈទាំង៣នោះ បឋមជ្ឈានក្នុងអសុភារម្មណ៍ ឈ្មោះថា វិក្ខម្ភននិស្សរណៈ វិបស្សនា ឈ្មោះថា តទង្គនិស្សរណៈ អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា សមុច្ឆេទនិស្សរណៈ មានសេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់នូវការរំលាស់ចេញទាំង ៣ យ៉ាងនោះឡើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា «សូម្បីតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន» ជាដើម ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែលពោលគឺព្រះអរហត្តផល ឈ្មោះថា អត្តត្ថៈ (ប្រយោជន៍ខ្លួន) ប្រយោជន៍របស់ទាយកអ្នកប្រគេនបច្ច័យ ឈ្មោះថា បរត្ថៈ (ប្រយោជន៍អ្នកដទៃ) ប្រយោជន៍ទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង ឈ្មោះថា ឧភយត្ថៈ (ប្រយោជន៍ទាំងពីរ)។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួង ដោយន័យនេះឯង។

---

အယံ ပန ဝိသေသော – ဗျာပါဒဿ နိဿရဏန္တိအာဒီသု ဟိ ဒွေဝ နိဿရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏဉ္စ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏဉ္စ. တတ္ထ ဗျာပါဒဿ တာဝ မေတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ထိနမိဒ္ဓဿ အာလောကသညာ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ယော ကောစိ သမထော ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ဥဒ္ဓစ္စဿ ပနေတ္ထ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, ကုက္ကုစ္စဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ. ဝိစိကိစ္ဆာယ ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ, ပဌမမဂ္ဂေါ သမုစ္ဆေဒနိဿရဏံ.

ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា ព្រោះថាក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា «ការរំលាស់ចេញនូវព្យាបាទ» ជាដើម មានការរំលាស់ចេញតែ ២ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺ វិក្ខម្ភននិស្សរណៈ និងសមុច្ឆេទនិស្សរណៈ។ ក្នុងនិស្សរណៈទាំងពីរនោះ សម្រាប់ព្យាបាទ បឋមជ្ឈានក្នុងមេត្តាជាវិក្ខម្ភននិស្សរណៈ អនាគាមិមគ្គជាសមុច្ឆេទនិស្សរណៈ។ សម្រាប់ថីនមិទ្ធៈ អាលោកសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងពន្លឺ) ជាវិក្ខម្ភននិស្សរណៈ អរហត្តមគ្គជាសមុច្ឆេទនិស្សរណៈ។ សម្រាប់ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ សមថៈណាមួយជាវិក្ខម្ភននិស្សរណៈ ប៉ុន្តែក្នុងឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈនោះ សម្រាប់ឧទ្ធច្ចៈ អរហត្តមគ្គជាសមុច្ឆេទនិស្សរណៈ សម្រាប់កុក្កុច្ចៈ អនាគាមិមគ្គជាសមុច្ឆេទនិស្សរណៈ។ សម្រាប់វិចិកិច្ឆា ការកំណត់កំណត់ធម៌ (ការកំណត់ដឹងនូវសភាវៈនៃបរមត្ថធម៌) ជាវិក្ខម្ភននិស្សរណៈ បឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) ជាសមុច្ឆេទនិស្សរណៈ។

---

ယာ ပနေတ္ထ သေယျထာပိ ဗြာဟ္မဏ ဥဒပတ္တော သံသဋ္ဌော လာခါယ ဝါတိအာဒိကာ ဥပမာ ဝုတ္တာ, တာသု ဥဒပတ္တောတိ ဥဒကဘရိတာ ပါတိ. သံသဋ္ဌောတိ ဝဏ္ဏဘေဒကရဏဝသေန သံသဋ္ဌော. ပက္ကုထိတောတိ ကုထိတော. ဥသ္မုဒကဇာတောတိ ဥသုမဇာတော. သေဝါလပဏကပရိယောနဒ္ဓေါတိ တိလဗီဇကာဒိဘေဒေန သေဝါလေန ဝါ နီလမဏ္ဍူကပိဋ္ဌိဝဏ္ဏေန ဝါ ဥဒကပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတွာ နိဗ္ဗတ္တပဏကေန ပရိယောနဒ္ဓေါ. ဝါတေရိတောတိ ဝါတေန ဧရိတော ကမ္ပိတော. အာဝိလောတိ အပ္ပသန္နော. လုဠိတောတိ အသန္နိသိန္နော. ကလလီဘူတောတိ ကဒ္ဒမီဘူတော. အန္ဓကာရေ နိက္ခိတ္တောတိ ကောဋ္ဌန္တရာဒိဘေဒေ အနာလောကဋ္ဌာနေ ဌပိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဘဂဝါ တီဟိ ဘဝေဟိ ဒေသနံ နိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ, ဗြာဟ္မဏော ပန သရဏမတ္တေ ပတိဋ္ဌိတော.

ក្នុងសូត្រនេះ ឧបមាទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុក មានពាក្យថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ដូចជាភាជន៍ទឹកដែលលាយដោយល័ក្ត...» ជាដើម ក្នុងឧបមាទាំងនោះ ពាក្យថា «ភាជន៍ទឹក» (ឧទបត្តៈ) គឺ ភាជន៍ដែលពេញដោយទឹក។ ពាក្យថា «លាយឡំ» (សំសដ្ឋៈ) គឺ លាយឡំដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យខូចពណ៌។ ពាក្យថា «ពុះកញ្ជ្រោល» (បក្កុដ្ឋិតៈ) គឺ ពុះពពុះ។ ពាក្យថា «មានចំហាយទឹកកើតឡើង» (ឧស្មុទកជាតៈ) គឺ មានចំហាយហុយឡើង។ ពាក្យថា «ត្រូវស្លែនិងចកគ្របដណ្តប់» គឺត្រូវស្លែមានស្លែគ្រាប់ល្ងជាដើម ឬត្រូវចកដែលមានពណ៌ដូចខ្នងកង្កែបខៀវ ដែលកើតឡើងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃទឹក។ ពាក្យថា «ត្រូវខ្យល់បក់បោក» (វាតេរិតៈ) គឺ ត្រូវខ្យល់បក់បោកឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «ល្អក់» (អាវិលៈ) គឺ មិនថ្លា។ ពាក្យថា «កូរវឹក» (លុឡិតៈ) គឺ មិនទាន់កករកក្បុងធ្លាក់ចុះទៅក្រោម។ ពាក្យថា «ក្លាយជាភក់» (កលលីភូតៈ) គឺ ក្លាយជាភក់ជ្រាំ។ ពាក្យថា «ដាក់ក្នុងទីងងឹត» គឺ ដាក់ក្នុងទីដែលគ្មានពន្លឺ មានក្នុងបន្ទប់ងងឹត ឬក្នុងអណ្តូងជាដើម។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយអំណាចនៃសច្ចៈ៣ ហើយទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយការលើកតម្កើងព្រះអរហត្តផលជាកំពូល ចំណែកឯព្រាហ្មណ៍បានតម្កល់ខ្លួនត្រឹមតែក្នុងសរណគមន៍ប៉ុណ្ណោះ។

---

၆. အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយអភយសូត្រ

---

၂၃၇. ဆဋ္ဌေ အညာဏာယ အဒဿနာယာတိ အညာဏတ္ထာယ အဒဿနတ္ထာယ. တဂ္ဃ ဘဂဝါ နီဝရဏာတိ ဧကံသေန ဘဂဝါ နီဝရဏာ. ကာယကိလမထောတိ [Pg.211] ကာယဒရထော. စိတ္တကိလမထောတိ စိတ္တဒရထော. သောပိ မေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓေါတိ တဿ ကိရ သတ္ထု သန္တိကေ သီတလံ ဥတုသပ္ပာယဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နဿ ကာယဒရထော ပဋိပဿမ္ဘိ, တသ္မိံ ပဋိပဿဒ္ဓေ တဒနွယေနေဝ စိတ္တဒရထောပိ. အပိစ မဂ္ဂေနေဝဿ ဧတံ ဥဘယမ္ပိ ပဿဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

២៣៧. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា aññāṇāya adassanāya សេចក្តីថា ដើម្បីមិនដឹង ដើម្បីមិនឃើញ។ បទថា Taggha bhagavā nīvaraṇā សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាធម៌រាំងរាសដោយពិតប្រាកដ។ បទថា Kāyakilamatho សេចក្តីថា សេចក្តីលំបាកកាយ ឬសេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយ។ បទថា Cittakilamatho សេចក្តីថា សេចក្តីលំបាកចិត្ត ឬសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត។ បទថា Sopi me paṭippassaddho សេចក្តីថា ឮថា កាលដែលព្រះអង្គ (ឬអភយរាជកុមារនោះ) ចូលទៅគង់ក្នុងទីដ៏ត្រជាក់ និងជាទីសប្បាយដល់ឧតុ ក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា សេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយក៏រម្ងាប់ទៅ កាលបើសេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយនោះរម្ងាប់ហើយ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តក៏រម្ងាប់ទៅតាមលំដាប់នោះដែរ។ មួយម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយទាំងពីរយ៉ាងនោះ របស់ព្រះអង្គ (ឬរបស់អភយរាជកុមារនោះ) រម្ងាប់ហើយដោយមគ្គនោះឯង។

---

၇. အာနာပါနဝဂ္ဂေါ

៧. អានាបានវគ្គ

---

၁. အဋ္ဌိကမဟပ္ဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋិកមហប្ផលសូត្រជាដើម

---

၂၃၈. သတ္တမာဒီသု အဋ္ဌိကသညာတိ အဋ္ဌိကံ အဋ္ဌိကန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. တံ ပနေတံ ဘာဝယတော ယာဝ နိမိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ ဆဝိပိ စမ္မမ္ပိ ဥပဋ္ဌာတိ. နိမိတ္တေ ပန ဥပ္ပန္နေ ဆဝိစမ္မာနိ နေဝ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, သင်္ခဝဏ္ဏော သုဒ္ဓအဋ္ဌိကသံဃာဋောဝ ဥပဋ္ဌာတိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတံ ဓမ္မိကတိဿရာဇာနံ ဩလောကေန္တဿ သာမဏေရဿ ဝိယ, ပဋိမဂ္ဂေ ဟသမာနံ ဣတ္ထိံ ဩလောကေန္တဿ စေတိယပဗ္ဗတဝါသိနော တိဿတ္ထေရဿ ဝိယ စာတိ. ဝတ္ထူနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၅) ဝိတ္ထာရိတာနိ. သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ ဂဟဏသေသေ ဥပါဒါနသေသေ ဝိဇ္ဇမာနမှိ.

២៣៨. ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៧ជាដើម បទថា aṭṭhikasaññā សេចក្តីថា សេចក្តីសំគាល់ដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកចម្រើនថា "ឆ្អឹងៗ"។ ក៏កាលដែលភិក្ខុនោះចម្រើននូវអដ្ឋិកសញ្ញានោះ ដរាបណាឧបចារនិមិត្តមិនទាន់កើតឡើង ដរាបនោះ ស្បែកក្រៅក្តី ស្បែកក្នុងក្តី ក៏នៅតែប្រាកដឡើង។ លុះកាលបើនិមិត្តកើតឡើងហើយ ស្បែកក្រៅនិងស្បែកក្នុងក៏មិនប្រាកដឡើយ មានតែរាងឆ្អឹងសុទ្ធដ៏មានពណ៌សដូចជាស័ង្ខប៉ុណ្ណោះដែលប្រាកដឡើង ដូចជាសាមណេរដែលមើលព្រះរាជាព្រះនាមធម្មិកតិស្សៈ ដែលស្តេចគង់លើកញ្ចឹងកនៃដំរី ឬដូចជាព្រះតិស្សត្ថេរដែលគង់នៅឯចេតិយបព្វត កាលដែលលោកមើលស្ត្រីម្នាក់ដែលកំពុងសើចនៅតាមផ្លូវ។ រឿងរ៉ាវទាំងឡាយត្រូវបានសម្តែងពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ បទថា Sati vā upādisese សេចក្តីថា កាលបើមានឧបាទានដែលសេសសល់នៅឡើយ។

---

၂-၁၀. ပုဠဝကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបុឡុវកសូត្រជាដើម

---

၂၃၉-၂၄၇. ပုဠဝကသညာတိ ပုဠဝံ ပုဠဝန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ဝိနီလကသညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိနိစ္ဆယကထာ ပနေတ္ထ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၀၂) ဝုတ္တာ. မေတ္တာဒယော တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဥပေက္ခာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေနေဝ.

២៣៩-២៤៧. បទថា Puḷavakasaññā សេចក្តីថា សេចក្តីសំគាល់ដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកចម្រើនថា "ដង្កូវៗ"។ សូម្បីក្នុងវិនីលកសញ្ញាជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកឯសេចក្តីសម្រេចក្នុងអធិប្បាយនេះ ព្រមទាំងវិធីនៃការចម្រើន ត្រូវបានសម្តែងហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ធម៌ទាំងឡាយមានមេត្តាជាដើម គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃតិកជ្ឈាន និងចតុក្កជ្ឈាន ចំណែកឯឧបេក្ខា គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃចតុត្ថជ្ឈានប៉ុណ្ណោះ។

---

၈. နိရောဓဝဂ္ဂေါ

៨. និរោធវគ្គ

---

၁-၁၀. အသုဘသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអសុភសូត្រជាដើម

---

၂၄၈-၂၅၇. အသုဘသညာတိ အသုဘေ ပဌမဇ္ဈာနသညာ. မရဏသညာတိ ‘‘အဝဿံ မရိတဗ္ဗံ, မရဏပဋိဗဒ္ဓံ မေ ဇီဝိတ’’န္တိ အဘိဏှံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ[Pg.212]. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာတိ ဩဒနကုမ္မာသာဒိမှိ အဇ္ဈောဟရဏီယေ ပဋိကူလသညာ. သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာတိ သကလလောကသ္မိံ အနဘိရတိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ပဟာနသညာဝိရာဂသညာတိ ဒွေ ပုဗ္ဗဘာဂါ. နိရောဓသညာ မိဿကာ. ဧဝမေတာနိ အဋ္ဌိကသညာဒီနိ ဝီသတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တေသံ နဝသု အပ္ပနာ ဟောန္တိ, ဧကာဒသ ဥပစာရဇ္ဈာနိကာ. သေသာ ပနေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၉၄) အာဂတာဝ. ဂင်္ဂါပေယျာလာဒယော မဂ္ဂသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

២៤៨-២៥៧. បទថា Asubhasaññā សេចក្តីថា បឋមជ្ឈានសញ្ញាក្នុងអសុភារម្មណ៍។ បទថា Maraṇasaññā សេចក្តីថា សេចក្តីសំគាល់ដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកពិចារណាជានិច្ចថា "អាត្មាអញត្រូវតែស្លាប់ជាប្រាកដ ជីវិតរបស់អាត្មាអញមានការស្លាប់ជាទីបំផុត"។ បទថា Āhāre paṭikūlasaññā សេចក្តីថា សេចក្តីសំគាល់ថារបស់គួរខ្ពើមក្នុងអាហារដែលត្រូវលេបលេប មានបាយ និងនំកុម្មាសជាដើម។ បទថា Sabbaloke anabhiratisaññā សេចក្តីថា សេចក្តីសំគាល់ដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកធ្វើសេចក្តីមិនត្រេកអរក្នុងលោកទាំងពួងឲ្យកើតឡើង។ បទថា Pahānasaññā និង Virāgasaññā ទាំងពីរនេះ ជាចំណែកខាងដើម (នៃមគ្គ)។ ចំណែកឯ និរោធសញ្ញា ជាធម៌លាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរ)។ កម្មដ្ឋានទាំង ២០ មានអដ្ឋិកសញ្ញាជាដើម ត្រូវបានសម្តែងហើយយ៉ាងនេះ។ ក្នុងកម្មដ្ឋានទាំងនោះ ការសម្រេចអប្បនាមានក្នុងកម្មដ្ឋាន ៩ យ៉ាង ចំណែកឯកម្មដ្ឋាន ១១ យ៉ាងទៀត ជាឧបចារជ្ឈាន។ សេចក្តីសម្រេចក្នុងអធិប្បាយដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ គឺមានមកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ធម៌ទាំងឡាយមានគង្គាបេយ្យាលជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានសម្តែងហើយក្នុងមគ្គសំយុត្ត។

---

ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពោជ្ឈង្គសំយុត្ត ចប់ហើយ។

---

၃. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တံ

៣. សតិបដ្ឋានសំយុត្ត

---

၁. အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ

១. អម្ពបាលិវគ្គ

---

၁. အမ္ဗပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអម្ពបាលិសូត្រ

---

၃၆၇. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဿ [Pg.213] ပဌမေ အမ္ဗပါလိဝနေတိ အမ္ဗပါလိယာ နာမ ရူပူပဇီဝိနိယာ ရောပိတေ အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿာ ဥယျာနံ အဟောသိ. သာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပသန္နစိတ္တာ တတ္ထ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ တထာဂတဿ နိယျာတေသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧကာယနွာယန္တိ ဧကာယနော အယံ. တတ္ထ ဧကာယနောတိ ဧကမဂ္ဂေါ. မဂ္ဂဿ ဟိ –

៣៦៧. ក្នុងសូត្រទី១ នៃសតិបដ្ឋានសំយុត្ត បទថា ambapālivane សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃស្វាយដែលនាងស្រីពេស្យាឈ្មោះ អម្ពបាលី បានដាំទុក។ ឮថា ព្រៃស្វាយនោះជាឧទ្យានរបស់នាង។ នាងនោះបានស្តាប់ព្រះធម្មទេសនារបស់ព្រះសាស្តា មានចិត្តជ្រះថ្លា ហើយបានកសាងវិហារក្នុងព្រៃស្វាយនោះ វេរប្រគេនដល់ព្រះតថាគត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកព្រៃស្វាយនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ បទថា Ekāyanvāyaṃ គឺ Ekāyano ayaṃ។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា ekāyano សេចក្តីថា ផ្លូវតែមួយ។ ព្រោះថា ឈ្មោះនៃផ្លូវ...

---

‘‘မဂ္ဂေါ ပန္ထော ပထော ပဇ္ဇော, အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနံ;

နာဝါ ဥတ္တရသေတူ စ, ကုလ္လော စ ဘိသိ သင်္ကမော’’တိ. (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသော ၁၀၁) –

"ផ្លូវ (maggo), ផ្លូវលំ (pantho), ផ្លូវដើរ (patho), ផ្លូវតូច (pajjo), ផ្លូវត្រង់ (añjasaṃ), ផ្លូវចរាចរ (vaṭumaṃ), ផ្លូវទៅ (ayanaṃ), ទូក (nāvā), ស្ពានឆ្លង (uttarasetu), ផែ (kullo), ក្បូន (bhisi), ស្ពាន (saṅkamo)"។

---

ဗဟူနိ နာမာနိ. သွာယံ ဣဓ အယနနာမေန ဝုတ္တော. တသ္မာ ဧကာယနွာယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါတိ ဧတ္ထ ဧကမဂ္ဂေါ. အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ, န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ? နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနီယဋ္ဌေန စ.

ឈ្មោះទាំងឡាយមានច្រើនយ៉ាង។ ផ្លូវនោះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅដោយឈ្មោះថា ayana (ផ្លូវទៅ)។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបទថា ekāyanvāyaṃ, bhikkhave, maggo នេះ សេចក្តីថា ផ្លូវតែមួយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ផ្លូវនេះជាផ្លូវតែមួយ មិនមែនជាផ្លូវបែកជាពីរឡើយ"។ បទថា maggo តើដោយអត្ថថាដូចម្តេច ទើបហៅថា maggo? គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង ដោយអត្ថថាជាផ្លូវដែលពួកជនអ្នកប្រាថ្នាព្រះនិព្វានគប្បីស្វែងរកផង។

---

သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ရာဂါဒီဟိ မလေဟိ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒီဟိ စ ဥပက္ကိလေသေဟိ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တာနံ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ. သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာတိ သောကဿ စ ပရိဒေဝဿ စ သမတိက္ကမာယ, ပဟာနာယာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယာတိ ကာယိကဒုက္ခဿ စ စေတသိကဒေါမနဿဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ အတ္ထင်္ဂမာယ, နိရောဓာယာတိ အတ္ထော. ဉာယဿ အဓိဂမာယာတိ ဉာယော ဝုစ္စတိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, တဿ အဓိဂမာယ ပတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယဉှိ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယော သတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါ ဘာဝိတော လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ သံဝတ္တတိ. တေနာဟ ‘‘ဉာယဿ အဓိဂမာယာ’’တိ. နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ တဏှာဝါနဝိရဟိတတ္တာ နိဗ္ဗာနန္တိ လဒ္ဓနာမဿ အမတဿ သစ္ဆိကိရိယာယ, အတ္တပစ္စက္ခာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယဉှိ မဂ္ဂေါ ဘာဝိတော အနုပုဗ္ဗေန နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယံ သာဓေတိ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’တိ.

បទថា Sattānaṃ visuddhiyā សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃសត្វទាំងឡាយ ដែលមានចិត្តសៅហ្មងដោយគ្រឿងសៅហ្មងមានរាគៈជាដើម និងដោយឧបក្កិលេសមានអភិជ្ឈាននិងវិសមលោភៈជាដើម។ បទថា Sokaparidevānaṃ samatikkamāya សេចក្តីថា ដើម្បីកន្លងផុត ដើម្បីលះបង់នូវសេចក្តីសោក និងសេចក្តីខ្សឹកខ្សួល។ បទថា Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya សេចក្តីថា ដើម្បីរលត់ទៅ ដើម្បីរលត់បាត់ទៅនៃធម៌ទាំងពីរគឺ ទុក្ខកាយ និងទោមនស្សចិត្ត។ បទថា Ñāyassa adhigamāya ពាក្យថា ñāyo ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ សេចក្តីថា ដើម្បីបាន ដើម្បីសម្រេចនូវអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គនោះ។ ព្រោះថា លោកិយសតិបដ្ឋានមគ្គនេះ ដែលបុគ្គលចម្រើនហើយក្នុងចំណែកខាងដើម រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវលោកុត្តរមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ñāyassa adhigamāya”។ បទថា Nibbānassa sacchikiriyāya សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌មិនស្លាប់ ដែលបានឈ្មោះថា ព្រះនិព្វាន ព្រោះប្រាសចាកតណ្ហាជាគ្រឿងចាក់ស្រែះ សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យប្រាកដចំពោះខ្លួន។ ព្រោះថា ផ្លូវនេះដែលបុគ្គលចម្រើនហើយ រមែងសម្រេចនូវការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានតាមលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “nibbānassa sacchikiriyāya”។

---

ဧဝံ [Pg.214] ဘဂဝတာ သတ္တဟိ ပဒေဟိ ဧကာယနမဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏော ဘာသိတော, သော ကသ္မာတိ စေ? ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ. ဝဏ္ဏဘာသနဉှိ သုတွာ တေ ဘိက္ခူ – ‘‘အယံ ကိရ မဂ္ဂေါ ဟဒယသန္တာပဘူတံ သောကံ, ဝါစာဝိပ္ပလာပဘူတံ ပရိဒေဝံ, ကာယိကအသာတဘူတံ ဒုက္ခံ, စေတသိကအသာတဘူတံ ဒေါမနဿန္တိ စတ္တာရော ဥပဒ္ဒဝေ ဟရတိ. ဝိသုဒ္ဓိံ, ဉာယံ, နိဗ္ဗာနန္တိ တယော ဝိသေသေ အာဝဟတီ’’တိ ဥဿာဟဇာတာ ဣမံ ဒေသနံ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗံ, ဓာရေတဗ္ဗံ, ဣမဉ္စ မဂ္ဂံ ဘာဝေတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ. ဣတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ ကမ္ဗလဝါဏိဇာဒယော ကမ္ဗလာဒီနံ ဝဏ္ဏံ ဝိယ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណនៃឯកាយនមគ្គ ដោយបទទាំង ៧ យ៉ាងនេះ។ បើមានសួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណនោះ? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្កើតសេចក្តីព្យាយាមដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ព្រោះថា កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយបានស្តាប់ការសរសើរគុណនោះហើយ ក៏គិតថា៖ "ឮថា ផ្លូវនេះរមែងកំចាត់បង់នូវឧបទ្រពទាំង ៤ គឺ សេចក្តីសោកដែលជាគ្រឿងក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត សេចក្តីខ្សឹកខ្សួលដែលជាការរអ៊ូរទាំដោយវាចា ទុក្ខដែលជាសេចក្តីមិនសប្បាយកាយ និងទោមនស្សដែលជាសេចក្តីមិនសប្បាយចិត្ត។ រមែងនាំមកនូវគុណវិសេសទាំង ៣ គឺ សេចក្តីបរិសុទ្ធ ញាយធម៌ (អរិយមគ្គ) និងព្រះនិព្វាន" ភិក្ខុទាំងឡាយនោះមានសេចក្តីព្យាយាមកើតឡើងហើយ នឹងសំគាល់ថា គួររៀន គួរស្វាធ្យាយ គួរទ្រទ្រង់នូវទេសនានេះ និងគួរចម្រើននូវផ្លូវនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណ ដើម្បីបង្កើតសេចក្តីព្យាយាមដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ យ៉ាងនេះ ដូចជាពួកឈ្មួញលក់សំពត់កម្ពលជាដើម និយាយសរសើរគុណនៃសំពត់កម្ពលជាដើម ដូច្នោះឯង។

---

ယဒိဒန္တိ နိပါတော, ယေ ဣမေတိ အယမဿ အတ္ထော. စတ္တာရောတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. တေန ‘‘န တတော ဟေဋ္ဌာ, န ဥဒ္ဓ’’န္တိ သတိပဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒံ ဒီပေတိ. သတိပဋ္ဌာနာတိ တယော သတိပဋ္ဌာနာ သတိဂေါစရောပိ, တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာပိ, သတိပိ. ‘‘စတုန္နံ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဒေသေဿာမိ တံ သုဏာထ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ကာယဿ သမုဒယော? အာဟရသမုဒယာ ကာယသမုဒယော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) ဟိ သတိဂေါစရော သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တော. တထာ ‘‘ကာယော ဥပဋ္ဌာနံ, နော သတိ, သတိ ဥပဋ္ဌာနဉ္စေဝ သတိ စာ’’တိအာဒီသုပိ (ပဋိ. မ. ၂.၃၅). တဿ အတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတိ အသ္မိန္တိ ပဋ္ဌာနံ. ကာ ပတိဋ္ဌာတိ? သတိ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. ပဓာနံ ဌာနန္တိ ဝါ ပဋ္ဌာနံ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ ဟတ္ထိဋ္ဌာနအဿဋ္ဌာနာဒီနိ ဝိယ.

បទថា Yadidaṃ ជានិបាត សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណាទាំងនេះ នេះជាអត្ថនៃបទនោះ។ បទថា Cattāro ជាគ្រឿងកំណត់ចំនួន។ ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការកំណត់ភាគនៃសតិបដ្ឋានថា "មិនតិចជាងនោះ មិនច្រើនជាងនោះ"។ បទថា Satipaṭṭhānā គឺសតិបដ្ឋានមាន ៣ យ៉ាង គឺ សតិគោចរៈ (អារម្មណ៍របស់សតិ) ១, ភាពដែលព្រះសាស្តាប្រាសចាកការខឹងនិងការស្រឡាញ់ក្នុងពួកសាវ័កដែលប្រតិបត្តិដោយអាការ ៣ យ៉ាង ១, និងតួសតិ ១។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវហេតុកើត និងការរលត់ទៅនៃសតិបដ្ឋានទាំង ៤ ពួកអ្នកចូរស្ដាប់នូវសេចក្តីនោះចុះ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះហេតុកើតនៃកាយ តើដូចម្តេច? ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ ទើបមានការកើតឡើងនៃកាយ" ក្នុងទីនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅ សតិគោចរៈ ថា សតិបដ្ឋាន។ សូម្បីក្នុងព្រះបាលីមានជាដើមថា "កាយជាឧបដ្ឋាន មិនមែនជាសតិទេ សតិជាឧបដ្ឋានផង ជាសតិផង" ក៏ដូច្នោះដែរ។ អត្ថនៃបទនោះថា ធម្មជាតិដែលតម្កល់នៅក្នុងអារម្មណ៍នេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា បដ្ឋាន។ តើធម៌អ្វីដែលតម្កល់នៅ? គឺសតិ។ ទីតម្កល់នៃសតិ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ មួយម៉្យាងទៀត ទីតាំងដ៏ចម្បង ឈ្មោះថា បដ្ឋាន។ ទីតាំងដ៏ចម្បងនៃសតិ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន ដូចជាទីតាំងដំរី ទីតាំងសេះជាដើម។

---

‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ, ယဒရိယော သေဝတိ, ယဒရိယော သေဝမာနော သတ္ထာ ဂဏမနုသာသိတုမရဟတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၁၁) ဧတ္ထ တိဓာ ပဋိပန္နေသု သာဝကေသု သတ္ထုနော ပဋိဃာနုနယဝီတိဝတ္တတာ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပဋ္ဌပေတဗ္ဗတော ပဋ္ဌာနံ, ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ကေန ပဋ္ဌပေတဗ္ဗောတိ? သတိယာ. သတိယာ ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနန္တိ.

ក្នុងព្រះសូត្រមានជាដើមថា "សតិបដ្ឋានមាន ៣ យ៉ាង ដែលព្រះអរិយៈរមែងសេព ដែលព្រះសាស្តាកាលសេពហើយ គួរដើម្បីប្រដៅនូវពួកក្រុមបាន" ក្នុងទីនេះ ភាពដែលព្រះសាស្តាប្រាសចាកការខឹងនិងការស្រឡាញ់ក្នុងពួកសាវ័កដែលប្រតិបត្តិដោយអាការ ៣ យ៉ាង ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា សតិបដ្ឋាន។ អត្ថនៃបទនោះថា ធម្មជាតិដែលបុគ្គលគប្បីតម្កល់ទុក ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា បដ្ឋាន សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលបុគ្គលគប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ តើគប្បីតម្កល់ទុកដោយអ្វី? គឺដោយសតិ។ ការតម្កល់ទុកដោយសតិ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។

---

‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၄၇; သံ. နိ. ၅.၉၈၉) ပန သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. တဿတ္ထော – ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာနံ, ဥပဋ္ဌာတိ ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သတိယေဝ [Pg.215] ပဋ္ဌာနံ သတိပဋ္ဌာနံ. အထ ဝါ သရဏဋ္ဌေန သတိ, ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပဋ္ဌာနံ, ဣတိ သတိ စ သာ ပဋ္ဌာနဉ္စာတိပိ သတိပဋ္ဌာနံ. ဣဒမိဓ အဓိပ္ပေတံ.

ចំណែកឯក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា "សតិបដ្ឋានទាំង ៤ ដែលបុគ្គលចម្រើនហើយ ធ្វើឲ្យច្រើនហើយ រមែងញ៉ាំងពោជ្ឈង្គទាំង ៧ ឲ្យបរិបូណ៌" ព្រះអង្គត្រាស់ហៅតួសតិនោះឯងថា សតិបដ្ឋាន។ អត្ថនៃបទនោះថា ធម្មជាតិដែលតម្កល់នៅ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា បដ្ឋាន សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលចូលទៅស៊ប់ ស្ទុះទៅស៊ប់ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ តួសតិនោះឯងជាបដ្ឋាន ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា សតិ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងរលឹក ឈ្មោះថា បដ្ឋាន ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចូលទៅតម្កល់ទុក ព្រោះហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះជាសតិផង ជាបដ្ឋានផង ទើបឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ សតិបដ្ឋាននេះឯង ដែលព្រះអង្គប្រាថ្នាយកក្នុងសូត្រនេះ។

---

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗဟုဝစနံ ကတန္တိ? သတီနံ ဗဟုတ္တာ. အာရမ္မဏဘေဒေန ဟိ ဗဟုကာ သတိယော. အထ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ကသ္မာ ဧကဝစနန္တိ? မဂ္ဂနဋ္ဌေန ဧကတ္တာ. စတဿောပိ ဟိ ဧတာ သတိယော မဂ္ဂနဋ္ဌေန ဧကတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝုတဉှေတံ ‘‘မဂ္ဂေါတိ ကေနဋ္ဌေန မဂ္ဂေါ? နိဗ္ဗာနမဂ္ဂနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနီယဋ္ဌေန စာ’’တိ. စတဿောပိ စေတာ အပရဘာဂေ ကာယာဒီသု အာရမ္မဏေသု ကိစ္စံ သာဓယမာနာ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တိ, အာဒိတော ပဋ္ဌာယ စ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂိယန္တီတိ တသ္မာ စတဿောပိ ဧကော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တာ. ဧဝဉ္စ သတိ ဝစနာနုသန္ဓိနာ သာနုသန္ဓိကာဝ ဒေသနာ ဟောတိ.

បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គប្រើពហុវចនៈថា "satipaṭṭhānā"? ឆ្លើយថា ព្រោះសតិទាំងឡាយមានច្រើន។ ព្រោះថា សតិទាំងឡាយរមែងមានច្រើនដោយការបែកចែកនៃអារម្មណ៍។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គប្រើឯកវចនៈថា "maggo"? ឆ្លើយថា ព្រោះមានភាពជាតែមួយដោយអត្ថថាជាគ្រឿងស្វែងរក។ ព្រោះថា សូម្បីសតិទាំង ៤ នេះ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាតែមួយដោយអត្ថថាជាគ្រឿងស្វែងរក។ ព្រោះពាក្យនេះ ព្រះអង្គបានត្រាស់ទុកហើយថា "បទថា maggo តើដោយអត្ថថាដូចម្តេច ទើបហៅថា maggo? គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងស្វែងរកព្រះនិព្វានផង ដោយអត្ថថាជាផ្លូវដែលពួកជនអ្នកប្រាថ្នាព្រះនិព្វានគប្បីស្វែងរកផង"។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីសតិទាំង ៤ នេះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កាលដែលធ្វើកិច្ចក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានកាយជាដើម រមែងទៅកាន់ព្រះនិព្វាន និងតាំងពីខាងដើមមក តែងតែត្រូវបានពួកជនអ្នកប្រាថ្នាព្រះនិព្វានស្វែងរក ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីសតិទាំង ៤ នោះ ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ហៅថា ផ្លូវតែមួយ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ទេសនានេះរមែងជាទេសនាមានការតភ្ជាប់គ្នានៃពាក្យដោយសមគួរ។

---

ကတမေ စတ္တာရောတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ကာယေတိ ရူပကာယေ. ကာယာနုပဿီတိ ကာယံ အနုပဿနသီလော, ကာယံ ဝါ အနုပဿမာနော. အယဉှိ ဘိက္ခု ဣမံ ကာယံ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဝသေန အနိစ္စတော အနုပဿတိ, နော နိစ္စတော, ဒုက္ခတော အနုပဿတိ, နော သုခတော, အနတ္တတော အနုပဿတိ, နော အတ္တတော, နိဗ္ဗိန္ဒတိ, နော နန္ဒတိ, ဝိရဇ္ဇတိ, နော ရဇ္ဇတိ, နိရောဓေတိ, နော သမုဒေတိ, ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, နော အာဒိယတိ. သော တံ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတိ, ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော သုခသညံ ပဇဟတိ, အနတ္တတော အနုပဿန္တော အတ္တသညံ ပဇဟတိ, နိဗ္ဗိန္ဒန္တော နန္ဒိံ ပဇဟတိ, ဝိရဇ္ဇန္တော ရာဂံ ပဇဟတိ, နိရောဓေန္တော သမုဒယံ ပဇဟတိ, ပဋိနိဿဇ္ဇန္တော အာဒါနံ ပဇဟတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

បទថា Katame cattāro ជាសំណួរដែលចង់សម្តែង (កថេតុកម្យតាបុច្ឆា)។ បទថា Kāye សេចក្តីថា ក្នុងរូបកាយ។ បទថា Kāyānupassī សេចក្តីថា មានសភាពពិចារណាឃើញរឿយៗនូវកាយ ឬកំពុងពិចារណាឃើញនូវកាយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ កាលពិចារណានូវកាយនេះ ដោយអំណាចនៃអនុបស្សនាទាំង ៧ មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម រមែងពិចារណាឃើញថាមិនទៀង មិនមែនពិចារណាឃើញថាទៀងឡើយ ពិចារណាឃើញថាជាទុក្ខ មិនមែនពិចារណាឃើញថាជាសុខឡើយ ពិចារណាឃើញថាជាអនត្តា មិនមែនពិចារណាឃើញថាជាអត្តាឡើយ នឿយណាយ មិនមែនត្រេកអរឡើយ ប្រាសចាកតម្រេក មិនមែនតម្រេកឡើយ ធ្វើឲ្យរលត់ មិនមែនធ្វើឲ្យកើតឡើងឡើយ លះបង់ មិនមែនប្រកាន់មាំឡើយ។ ភិក្ខុនោះ កាលពិចារណាឃើញនូវកាយនោះថាមិនទៀង រមែងលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញា កាលពិចារណាឃើញថាជាទុក្ខ រមែងលះបង់នូវសុខសញ្ញា កាលពិចារណាឃើញថាជាអនត្តា រមែងលះបង់នូវអត្តសញ្ញា កាលនឿយណាយ រមែងលះបង់នូវនន្ទិ (សេចក្តីត្រេកអរ) កាលប្រាសចាកតម្រេក រមែងលះបង់នូវរាគៈ កាលធ្វើឲ្យរលត់ រមែងលះបង់នូវសមុទ័យ កាលលះបង់ រមែងលះបង់នូវអាទានៈ (ការប្រកាន់មាំ) គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

ဝိဟရတီတိ ဣရီယတိ. အာတာပီတိ တီသု ဘဝေသု ကိလေသေ အာတပတီတိ အာတာပေါ, ဝီရိယဿေတံ နာမံ. အာတာပေါ အဿ အတ္ထီတိ အာတာပီ. သမ္ပဇာနောတိ သမ္ပဇညသင်္ခါတေန ဉာဏေန သမန္နာဂတော. သတိမာတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတော. အယံ ပန ယသ္မာ သတိယာ အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပညာယ အနုပဿတိ. န ဟိ သတိဝိရဟိတဿ အနုပဿနာ နာမ အတ္ထိ, တေနေဝါဟ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). တသ္မာ ဧတ္ထ ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ယသ္မာ အနာတာပိနော [Pg.216] အန္တောသင်္ခေပေါ အန္တရာယကရော ဟောတိ, အသမ္ပဇာနော ဥပါယပရိဂ္ဂဟေ အနုပါယပရိဝဇ္ဇနေ စ သမ္မုယှတိ, မုဋ္ဌဿတိ ဥပါယာပရိစ္စာဂေ အနုပါယာပရိဂ္ဂဟေ စ အသမတ္ထော ဟောတိ, တေနဿ တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ န သမ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ အာနုဘာဝေန တံ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា Viharatī (រមែងនៅ) គឺញ៉ាំងឥរិយាបថឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Ātāpī (អ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស) សេចក្តីព្យាយាមដែលដុតកំដៅកិលេសក្នុងភពទាំងបី ឈ្មោះថា អាតាបៈ នេះជាឈ្មោះនៃវីរិយៈ។ ភិក្ខុណាមានអាតាបៈនោះ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា អាតាបី (អ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស)។ ពាក្យថា Sampajāno (អ្នកមានដឹងខ្លួន) គឺអ្នកប្រកបដោយញាណដែលរាប់ថាជាសម្បជញ្ញៈ។ ពាក្យថា Satimā (អ្នកមានសតិ) គឺអ្នកប្រកបដោយសតិដែលកំណត់កាន់យកនូវកាយ។ ក៏ព្រោះតែភិក្ខុនេះ កំណត់កាន់យកនូវអារម្មណ៍ដោយសតិ ហើយរមែងពិចារណាឃើញដោយបញ្ញា។ ព្រោះថា ការពិចារណាឃើញរបស់បុគ្គលដែលប្រាសចាកសតិ មិនដែលមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថាសតិជាធម៌មានប្រយោជន៍ក្នុងទីទាំងពួង»។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «kāye kāyānupassī viharati» (ពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយ រមែងនៅ) ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ជាការសម្តែងនូវកាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន។ មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសក្នុងចិត្ត រមែងធ្វើនូវអន្តរាយដល់បុគ្គលអ្នកមិនមានសេចក្តីព្យាយាម, បុគ្គលអ្នកមិនមានសម្បជញ្ញៈ រមែងវង្វេងក្នុងការកាន់យកនូវឧបាយ និងការវៀរចាកអនឧបាយ, បុគ្គលអ្នកភ្លេចសតិ រមែងមិនអាចក្នុងការមិនលះបង់នូវឧបាយ និងការមិនកាន់យកនូវអនឧបាយ ព្រោះហេតុនោះ កម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុនោះ រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ទាំងឡាយណា ដែលកម្មដ្ឋាននោះរមែងសម្រេចបានដោយអានុភាពនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ātāpī sampajāno satimā» (មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានដឹងខ្លួន មានសតិ) ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបចុះ។

---

ဣတိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္ဇဿ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဟာနင်္ဂံ ဒဿေတုံ ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿန္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိနေယျာတိ တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ ဝိနယိတွာ. လောကေတိ တသ္မိံယေဝ ကာယေ. ကာယော ဟိ ဣဓ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ အဓိပ္ပေတော. ယသ္မာ ပနဿ န ကာယမတ္တေယေဝ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ ပဟီယတိ, ဝေဒနာဒီသုပိ ပဟီယတိ ဧဝ. တသ္မာ ‘‘ပဉ္စပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော’’တိ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၃၆၂) ဝုတ္တံ. လောကသင်္ခါတတ္တာ ဝါ တေသံ ဓမ္မာနံ အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနေတံ ဝုတ္တံ. ယံ ပနာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော လောကော, သွေဝ ကာယော လောကော’’တိ, အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. တသ္မိံ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ ဝိနေယျာတိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញកាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន និងសម្បយុត្តង្គៈ (អង្គដែលប្រកប) របស់សតិបដ្ឋាននោះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបហានង្គៈ (អង្គនៃការលះបង់) ទើបត្រាស់ថា «vineyya loke abhijjhādomanassaṃ» (កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោកចេញ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា vineyyā គឺកំចាត់បង់ដោយតទង្គវិន័យក្តី ដោយវិក្ខម្ភនវិន័យក្តី។ ពាក្យថា loke គឺក្នុងកាយនោះឯង។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ កាយ លោកចង់សំដៅយកថាជាលោក ដោយអត្ថថាទ្រុឌទ្រោម និងវិនាសទៅ។ ក៏ព្រោះតែអភិជ្ឈានិងទោមនស្សរបស់ភិក្ខុនោះ មិនមែនលះបង់បានត្រឹមតែក្នុងកាយប៉ុណ្ណោះទេ តែរមែងលះបង់បានសូម្បីក្នុងវេទនាជាដើមផងដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងវិភង្គទើបត្រាស់ថា «ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំ ឈ្មោះថាលោក»។ ឬមួយក៏ព្រោះធម៌ទាំងឡាយនោះ រាប់ថាជាលោក ទើបត្រាស់ពាក្យនេះដោយន័យនៃការដកស្រង់សេចក្តី។ ចំណែកពាក្យណាដែលត្រាស់ថា «ក្នុងលោកនោះ តើលោកដូចម្តេច? កាយនោះឯងឈ្មោះថាលោក» នេះជាសេចក្តីដែលចង់បានក្នុងទីនេះ។ គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោក (គឺកាយ) នោះ»។

---

ဝေဒနာသူတိ ဧတ္ထ တိဿော ဝေဒနာ, တာ စ လောကိယာ ဧဝ, စိတ္တမ္ပိ လောကိယံ, တထာ ဓမ္မာ. ယထာ ပန ဝေဒနာ အနုပဿိတဗ္ဗာ, တထာ အနုပဿန္တော ဧသ ဝေဒနာနုပဿီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော စိတ္တဓမ္မေသု. ကထဉ္စ ဝေဒနာ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ? သုခါ တာဝ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော, ဒုက္ခာ သလ္လတော, အဒုက္ခမသုခါ အနိစ္စတော. ယထာဟ –

ក្នុងពាក្យថា Vedanāsū នេះ សំដៅយកវេទនាបីយ៉ាង ហើយវេទនាទាំងនោះជាលោកិយពិតប្រាកដ សូម្បីចិត្តក៏ជាលោកិយ ធម៌ទាំងឡាយក៏ដូច្នោះដែរ។ ក៏ភិក្ខុពិចារណាឃើញវេទនាដោយប្រការណា ភិក្ខុអ្នកពិចារណាឃើញយ៉ាងនោះ គប្បីជ្រាបថាជា «វេទនានុបស្សី» (អ្នកពិចារណាឃើញវេទនា)។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងចិត្តនិងធម៌ទាំងឡាយផងដែរ។ ចុះវេទនា គប្បីពិចារណាឃើញដូចម្តេច? គឺគប្បីពិចារណាឃើញសុខវេទនា ដោយความเป็นទុក្ខ (ទុក្ខតោ) ពិចារណាឃើញទុក្ខវេទនា ដោយความเป็นសរ (សល្លតោ) ពិចារណាឃើញអទុក្ខមសុខវេទនា ដោយความเป็นរបស់មិនទៀង (អនិច្ចតោ)។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖

---

‘‘ယော သုခံ ဒုက္ခတော အဒ္ဒ, ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတော;

အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, အဒ္ဒက္ခိ နံ အနိစ္စတော;

သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသော ဘိက္ခု, ဥပသန္တော စရိဿတီ’’တိ.

«ភិក្ខុណាបានឃើញសុខវេទនា ដោយความเป็นទុក្ខ បានឃើញទុក្ខវេទនា ដោយความเป็นសរ បានឃើញអទុក្ខមសុខវេទនាដ៏ស្ងប់ រលត់ ដោយความเป็นរបស់មិនទៀង ភិក្ខុនោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកឃើញដោយប្រពៃ រមែងជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ ត្រាច់ទៅក្នុងលោក»។

---

သဗ္ဗာ ဧဝ စေတာ ဒုက္ခာတိပိ အနုပဿိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉). သုခဒုက္ခတောပိ စ အနုပဿိတဗ္ဗာ, ယထာဟ [Pg.217] – ‘‘သုခါ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. အပိစ အနိစ္စာဒိသတ္တအနုပဿနာဝသေနပိ အနုပဿိတဗ္ဗာ.

មួយវិញទៀត សូម្បីវេទនាទាំងអស់នេះ ក៏គប្បីពិចារណាឃើញដោយความเป็นទុក្ខ (ទុក្ខតោ) ផងដែរ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះថា «ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ សេចក្តីសោយអារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ តថាគតពោលថា រួមចុះក្នុងទុក្ខ»។ សូម្បីដោយความเป็นសុខនិងទុក្ខ ក៏គប្បីពិចារណាឃើញដែរ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលអាវុសោវិសាខៈ សុខវេទនា ជាសុខព្រោះឋិតនៅ ជាទុក្ខព្រោះប្រែប្រួល» សេចក្តីទាំងអស់គប្បីពង្រីកឲ្យពិស្តារចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីពិចារណាឃើញដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧ យ៉ាង មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើមផងដែរ។

---

စိတ္တဓမ္မေသုပိ စိတ္တံ တာဝ အာရမ္မဏာဓိပတိသဟဇာတဘူမိကမ္မဝိပါကကိရိယာဒိနာနတ္တဘေဒါနံ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာနံ သရာဂါဒီနဉ္စ ဘေဒါနံ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗံ. ဓမ္မာ သလက္ခဏသာမညလက္ခဏာနံ သုညတဓမ္မဿ အနိစ္စာဒိသတ္တအနုပဿနာနံ ‘‘သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ ကာမစ္ဆန္ဒ’’န္တိအာဒီနဉ္စ ပဘေဒါနံ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဒီဃမဇ္ဈိမဋ္ဌကထာသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃ အာဒယော; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၅ အာဒယော) သတိပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

សូម្បីក្នុងចិត្តនិងធម៌ទាំងឡាយ គប្បីពិចារណាឃើញចិត្តជាមុន ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកគ្នា មានអារម្មណ៍ អធិបតី សហជាត ភូមិ កម្ម វិបាក និងកិរិយាជាដើមផង ដោយអំណាចនៃអនុបស្សនាមានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើមផង និងដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកគ្នាមានចិត្តប្រកបដោយរាគៈជាដើមផង។ គប្បីពិចារណាឃើញធម៌ទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃសលក្ខណៈ (លក្ខណៈដោយឡែក) និងសាមញ្ញលក្ខណៈ (លក្ខណៈទូទៅ) ផង ដោយអំណាចនៃសូន្យតធម៌ផង ដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧ យ៉ាង មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើមផង និងដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកគ្នាមាន «កាមច្ឆន្ទៈមាននៅក្នុងចិត្តរបស់ខ្លួន» ជាដើមផង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលទុកហើយ ក្នុងអដ្ឋកថានៃទីឃនិកាយ និងមជ្ឈិមនិកាយ ក្នុងអដ្ឋកថាពន្យល់មហាសតិបដ្ឋានសូត្រចុះ។

---

၂. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់សតិសូត្រ ចប់។

---

၃၆၈. ဒုတိယေ သတောတိ ကာယာဒိအနုပဿနာသတိယာ သမန္နာဂတော. သမ္ပဇာနောတိ စတုသမ္ပဇညပညာယ သမန္နာဂတော. အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမနံ, ပဋိက္ကန္တံ နိဝတ္တနံ, တဒုဘယမ္ပိ စတူသု ဣရိယာပထေသု လဗ္ဘတိ. ဂမနေ တာဝ ပုရတော ကာယံ အဘိဟရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပဋိနိဝတ္တန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. ဌာနေပိ ဌိတကောဝ ကာယံ ပုရတော ဩနမန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆတော အပနာမေန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. နိသဇ္ဇာယပိ နိသိန္နကောဝ အာသနဿ ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါ သံသရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆိမအင်္ဂပ္ပဒေသံ ပစ္စာသံသရန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ. နိပဇ္ဇနေပိ ဧသေဝ နယော.

៣៦៨. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា satō គឺអ្នកប្រកបដោយសតិដែលពិចារណាឃើញកាយជាដើម។ ពាក្យថា sampajāno គឺអ្នកប្រកបដោយបញ្ញាជាសម្បជញ្ញៈ ៤ យ៉ាង។ ក្នុងពាក្យថា abhikkante paṭikkante នេះ ការឈានទៅមុខ ហៅថា អភិក្កន្តៈ ការថយក្រោយ ហៅថា បដិក្កន្តៈ ការឈានទៅមុខនិងការថយក្រោយទាំងពីរនោះ រមែងបានក្នុងឥរិយាបថទាំងបួន។ ក្នុងឥរិយាបថដើរជាមុនសិន កាលដែលនាំកាយទៅខាងមុខ ឈ្មោះថា ឈានទៅមុខ (អភិក្កមតិ) កាលដែលថយត្រឡប់មកវិញ ឈ្មោះថា ថយក្រោយ (បដិក្កមតិ)។ សូម្បីក្នុងឥរិយាបថឈរ កាលដែលឈរនៅហើយឱនកាយទៅខាងមុខ ឈ្មោះថា ឈានទៅមុខ កាលដែលងើបកាយទៅខាងក្រោយ ឈ្មោះថា ថយក្រោយ។ សូម្បីក្នុងឥរិយាបថអង្គុយ កាលដែលអង្គុយនៅហើយរំកិលខ្លួនទៅរកចំណែកខាងមុខនៃអាសនៈ ឈ្មោះថា ឈានទៅមុខ កាលដែលរំកិលខ្លួនថយទៅរកចំណែកខាងក្រោយនៃអាសនៈ ឈ្មោះថា ថយក្រោយ។ សូម្បីក្នុងឥរិយាបថដេក ន័យនេះក៏ដូចគ្នាដែរ។

---

သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီတိ သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ, သမ္ပဇညဿေဝ ဝါ ကာရီ. သော ဟိ အဘိက္ကန္တာဒီသု သမ္ပဇညံ ကရောတေဝ, န ကတ္ထစိ သမ္ပဇညဝိရဟိတော ဟောတိ.

ពាក្យថា Sampajānakārī hotī គឺអ្នកធ្វើនូវកិច្ចទាំងពួងដោយសម្បជញ្ញៈ ឬមួយក៏អ្នកធ្វើនូវសម្បជញ្ញៈនោះឯង។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះរមែងធ្វើនូវសម្បជញ្ញៈក្នុងការឈានទៅមុខជាដើមពិតប្រាកដ មិនដែលប្រាសចាកសម្បជញ្ញៈក្នុងទីណាមួយឡើយ

---

တတ္ထ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ, သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ဂေါစရသမ္ပဇညံ, အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္ပဇညံ. တတ္ထ အဘိက္ကမနစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ စိတ္တဝသေနေဝ အဂန္တွာ ‘‘ကိံ နု မေ ဧတ္ထ ဂတေန အတ္ထော အတ္ထိ, နတ္ထီ’’တိ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တတ္ထ စ အတ္ထောတိ စေတိယဒဿနဗောဓိဒဿနသံဃဒဿနထေရဒဿနအသုဘဒဿနာဒိဝသေန ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိ[Pg.218]. စေတိယံ ဒိသွာပိ ဟိ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ, သံဃဒဿနေန သံဃာရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဒေဝ ခယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. မဟာဝိဟာရသ္မိဉှိ ဒက္ခိဏဒွါရေ ဌတွာ မဟာစေတိယံ ဩလောကေန္တာ တိံသသဟဿဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, တထာ ပစ္ဆိမဒွါရေ ဥတ္တရဒွါရေ ပါစီနဒွါရေ စ, တထာ ပဉှမဏ္ဍပဋ္ဌာနေ အဘယဝါပိပါဠိယံ, ထူပါရာမဒွါရေ နဂရဿ ဒက္ခိဏဒွါရေ အနုရာဓဝါပိပါဠိယံ.

ក្នុងសម្បជញ្ញៈនោះ សម្បជញ្ញៈមាន ៤ យ៉ាងគឺ សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ សប្បាយសម្បជញ្ញៈ គោចរសម្បជញ្ញៈ និងអសម្មោហសម្បជញ្ញៈ។ ក្នុងសម្បជញ្ញៈទាំងនោះ កាលបើចិត្តចង់ឈានទៅមុខកើតឡើងហើយ មិនទៅតាមអំណាចនៃចិត្តភ្លាមៗនោះទេ តែរមែងពិចារណានូវប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ថា «កាលបើអាត្មាអញទៅក្នុងទីនេះ តើមានប្រយោជន៍ឬទេ?» ការកំណត់កាន់យកនូវប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ (សេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងប្រយោជន៍)។ ចំណែកឯប្រយោជន៍ក្នុងទីនោះ គឺសេចក្តីចម្រើនដោយធម៌ ដោយអំណាចនៃការឃើញព្រះចេតិយ ការឃើញព្រះស្រីមហាពោធិ ការឃើញព្រះសង្ឃ ការឃើញព្រះថេរៈ និងការឃើញអសុភជាដើម។ ព្រោះថា ភិក្ខុឃើញព្រះចេតិយហើយ ញ៉ាំងបីតិមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ឲ្យកើតឡើងក្តី ឃើញព្រះសង្ឃហើយ ញ៉ាំងបីតិមានព្រះសង្ឃជាអារម្មណ៍ឲ្យកើតឡើងក្តី ហើយពិចារណានូវបីតិនោះឯងដោយភាពជាធម៌វិនាសទៅ រមែងសម្រេចនូវអរហត្តផល។ ពិតណាស់ ភិក្ខុទាំងឡាយបីម៉ឺនអង្គ ឈរនៅទ្វារខាងត្បូងក្នុងមហាវីហារ ហើយក្រឡេកមើលមហាចេតិយ បានសម្រេចនូវអរហត្តផល សូម្បីនៅទ្វារខាងលិច ទ្វារខាងជើង និងទ្វារខាងកើត ក៏ដូច្នោះដែរ ព្រមទាំងក្នុងទីសាលាសួរប្រស្នា ក្នុងទំនប់ទឹកအភយវាបិ ក្នុងទ្វារធូបារាម ក្នុងទ្វារខាងត្បូងនៃក្រុង និងក្នុងទំនប់ទឹកអនុរាធវាបិផងដែរ។

---

မဟာအရိယဝံသဘာဏကတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘ကိံ တုမှေ ဝဒထ, မဟာစေတိယဿ သမန္တာ ကုစ္ဆိဝေဒိကာယ ဟေဋ္ဌိမဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ပညာယနဋ္ဌာနေ ယတ္ထ ယတ္ထ ဒွေ ပါဒါ သက္ကာ ဟောန္တိ သမံ ပတိဋ္ဌာပေတုံ, တတ္ထ တတ္ထ ဧကပဒုဒ္ဓါရေ တိံသတိံသ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ သက္ကာ ဝတု’’န္တိ. အပရော ပန မဟာထေရော အာဟ – ‘‘မဟာစေတိယတလေ အာကိဏ္ဏဝါလိကာယ ဗဟုတရာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ’’တိ. ထေရေ ဒိသွာ တေသံ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌာယ အသုဘံ ဒိသွာ တတ္ထ ပဌမံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဒေဝ ခယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဧတေသံ ဒဿနံ သာတ္ထံ. ကေစိ ပန – ‘‘အာမိသတောပိ ဝဍ္ဎိ အတ္ထောယေဝ, တံ နိဿာယ ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယ ပဋိပန္နတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ.

ចំណែកឯព្រះមហាអរិយវង្សភាណកត្ថេរ ពោលថា «តើអ្នកទាំងឡាយនិយាយអ្វី? ចាប់តាំងពីផ្នែកខាងក្រោមនៃខឿនកណ្តាល (កុច្ឆិវេទិកា) ជុំវិញមហាចេតិយ ក្នុងទីដែលភ្នែកមើលឃើញ ក្នុងទីណាៗដែលគេអាចដាក់ជើងទាំងពីរស្មើគ្នាបាន ក្នុងទីនោះៗ ត្រឹមតែការលើកជើងមួយជំហាន ភិក្ខុទាំងឡាយបីម៉ឺនៗអង្គ បានសម្រេចនូវអរហត្តផល គប្បីពោលបានយ៉ាងនេះ»។ ចំណែកព្រះមហាថេរៈមួយអង្គទៀត ពោលថា «នៅលើលានមហាចេតិយ ដែលព្រាចដោយខ្សាច់ មានភិក្ខុជាច្រើនអង្គណាស់ បានសម្រេចនូវអរហត្តផល»។ ភិក្ខុឃើញព្រះថេរៈទាំងឡាយហើយ ឋិតនៅក្នុងឱវាទរបស់លោក ឃើញអសុភហើយ ញ៉ាំងបឋមជ្ឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងអសុភនោះ ហើយពិចារណានូវបឋមជ្ឈាននោះឯងដោយភាពជាធម៌វិនាសទៅ រមែងសម្រេចនូវអរហត្តផល។ ព្រោះហេតុនោះ ការឃើញនូវវត្ថុទាំងនេះ ទើបឈ្មោះថាមានប្រយោជន៍។ ប៉ុន្តែគ្រូខ្លះពោលថា «សូម្បីសេចក្តីចម្រើនដោយអាមិសៈ ក៏ជាប្រយោជន៍ពិតប្រាកដដែរ ព្រោះបុគ្គលអាស្រ័យនូវអាមិសៈនោះហើយ ប្រព្រឹត្តដើម្បីអនុគ្រោះដល់ព្រហ្មចរិយធម៌»។

---

တသ္မိံ ပန ဂမနေ သပ္ပာယာသပ္ပာယံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. သေယျထိဒံ? စေတိယဒဿနံ တာဝ သာတ္ထံ. သစေ ပန စေတိယဿ မဟာပူဇာယ ဒသဒွါဒသယောဇနန္တရေ ပရိသာ သန္နိပတန္တိ, အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပါ ဣတ္ထိယောပိ ပုရိသာပိ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယ သဉ္စရန္တိ. တတြ စဿ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ လောဘော, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃော, အသမပေက္ခနေ မောဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကာယသံသဂ္ဂေ ကာယသံသဂ္ဂါပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဇီဝိတဗြဟ္မစရိယာနံ ဝါ အန္တရာယော စ ဟောတိ. ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပာယံ ဟောတိ, ဝုတ္တပ္ပကာရအန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပာယံ. သံဃဒဿနမ္ပိ သာတ္ထံ. သစေ ပန အန္တောဂါမေ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရေတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ ကာရေန္တေသု မနုဿေသု ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ ဇနသန္နိပါတော စေဝ အန္တရာယော စ ဟောတိ, ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပာယံ, အန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပာယံ. မဟာပရိဝါရာနံ ထေရာနံ ဒဿနေပိ ဧသေဝ နယော.

ចំណែកឯក្នុងការទៅនោះ ការពិចារណានូវសេចក្តីសប្បាយ (គួរ) និងអសប្បាយ (មិនគួរ) ហើយកំណត់កាន់យកនូវសេចក្តីសប្បាយ ឈ្មោះថា សប្បាយសម្បជញ្ញៈ (សេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងរបស់ដែលគួរ)។ សេចក្តីនោះដូចម្តេច? ការឃើញព្រះចេតិយ ជាការមានប្រយោជន៍ពិតមែន។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើក្នុងពិធីបូជាដ៏ធំនៃព្រះចេតិយ មានមហាជនប្រជុំគ្នាក្នុងចម្ងាយ ១០ ទៅ ១២ យោជន៍ ទាំងស្ត្រីទាំងបុរសតែងតែតុបតែងខ្លួនតាមទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ដើរទៅមកដូចជារូបគំនូរ។ ក្នុងទីនោះ លោភៈរមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុនោះក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត, បដិឃៈរមែងកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត, មោហៈរមែងកើតឡើងក្នុងការមើលដោយមិនពិចារណា, កាលបើមានការប៉ះពាល់កាយ រមែងត្រូវអាបត្តិព្រោះការប៉ះពាល់កាយ (កាយសំសគ្គៈ) ឬមួយក៏ជាអន្តរាយដល់ជីវិតនិងព្រហ្មចរិយធម៌។ យ៉ាងនេះ ទីនោះឈ្មោះថាជាអសប្បាយ (មិនគួរ) កាលបើមិនមានអន្តរាយតាមប្រការដែលពោលមកហើយនោះ ទើបឈ្មោះថាជាសប្បាយ (គួរ)។ សូម្បីការឃើញព្រះសង្ឃ ក៏មានប្រយោជន៍ដែរ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើពួកមនុស្សសង់មណ្ឌបធំក្នុងភូមិ ហើយញ៉ាំងការស្តាប់ធម៌ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់មួយរាត្រី កាលបើមានការប្រជុំជន និងមានអន្តរាយតាមប្រការដែលពោលមកហើយនោះ ទីនោះឈ្មោះថាជាអសប្បាយ កាលបើមិនមានអន្តរាយ ទើបឈ្មោះថាជាសប្បាយ។ សូម្បីក្នុងការឃើញព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលមានបរិវារច្រើន ន័យនេះក៏ដូចគ្នាដែរ។

---

အသုဘဒဿနမ္ပိ [Pg.219] သာတ္ထံ. တဒတ္ထဒီပနတ္ထဉ္စ ဣဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ဒဟရဘိက္ခု သာမဏေရံ ဂဟေတွာ ဒန္တကဋ္ဌတ္ထာယ ဂတော. သာမဏေရော မဂ္ဂါ ဩက္ကမိတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တော အသုဘံ ဒိသွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တီဏိ ဖလာနိ သစ္ဆိကတွာ ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. ဒဟရော တံ အပဿန္တော ‘‘သာမဏေရာ’’တိ ပက္ကောသိ. သော – ‘‘မယာ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ, အညသ္မိမ္ပိ ဒိဝသေ ဥပရိဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ,’’တိ ပဋိဝစနံ အဒါသိ. ‘‘ဧဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကဝစနေနေဝ အာဂန္တွာ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမိနာ တာဝ မဂ္ဂေန ဂန္တွာ မယာ ဌိတောကာသေ မုဟုတ္တံ ပုရတ္ထာဘိမုခါ ဟုတွာ ဩလောကေထာ’’တိ အာဟ. သော တထာ ကတွာ တေန ပတ္တဝိသေသမေဝ ပါပုဏိ. ဧဝံ ဧကံ အသုဘံ ဒွိန္နံ ဇနာနံ အတ္ထာယ ဇာတံ. ဧဝံ သာတ္ထမ္ပိ ပနေတံ ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘံ အသပ္ပာယံ, မာတုဂါမဿ စ ပုရိသာသုဘံ, သဘာဂမေဝ သပ္ပာယန္တိ ဧဝံ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ.

សូម្បីការឃើញអសុភ ក៏មានប្រយោជន៍ដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា មានភិក្ខុកំលោះមួយអង្គ នាំយកសាមណេរមួយរូបទៅដើម្បីរកឈើស្ទង់។ សាមណេរដើរវៀរចាកផ្លូវទៅខាងមុខ ឃើញអសុភ (សាកសព) ហើយញ៉ាំងបឋមជ្ឈានឲ្យកើតឡើង ធ្វើបឋមជ្ឈាននោះឯងឲ្យជាទីតាំង (បាទកៈ) ហើយពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផលទាំងបី (អនាគាមិផល) ហើយកំណត់កាន់យកនូវកម្មដ្ឋានដើម្បីសម្រេចមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ (អរហត្តមគ្គ) ក៏ឈរនៅ។ ភិក្ខុកំលោះកាលមិនឃើញសាមណេរនោះ ទើបហៅថា «នែសាមណេរ!»។ សាមណេរនោះគិតថា «ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលអាត្មាអញបួសមក មិនដែលនិយាយពាក្យពីរម៉ាត់ជាមួយភិក្ខុឡើយ សូម្បីក្នុងថ្ងៃដទៃ អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងគុណវិសេសថ្នាក់ខ្ពស់ឲ្យកើតឡើង» ទើបឆ្លើយតបទៅវិញថា «ករុណា លោកម្ចាស់»។ កាលបើភិក្ខុកំលោះពោលថា «ចូរមកនេះ» សាមណេរក៏មកដោយពាក្យត្រឹមតែមួយម៉ាត់នោះឯង ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់និមន្តទៅតាមផ្លូវនេះសិន ហើយឈរក្នុងទីដែលខ្ញុំឈរនេះ ងាកមុខទៅទិសខាងកើត ហើយក្រឡេកមើលមួយរំពេចចុះ»។ ភិក្ខុនោះបានធ្វើតាមយ៉ាងនោះ ក៏បានសម្រេចនូវគុណវិសេសដែលសាមណេរបានសម្រេចហើយនោះឯង។ យ៉ាងនេះ អសុភតែមួយ បានប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ជនទាំងពីររូប។ យ៉ាងនេះ សូម្បីអសុភនោះមានប្រយោជន៍ក៏ដោយ តែអសុភស្ត្រីជាអសប្បាយចំពោះបុរស អសុភបុរសជាអសប្បាយចំពោះស្ត្រី មានតែអសុភដែលមានភេទដូចគ្នា (សភាគៈ) ប៉ុណ្ណោះ ទើបជាសប្បាយ ការកំណត់កាន់យកនូវសប្បាយយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សប្បាយសម្បជញ្ញៈ។

---

ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟိတသာတ္ထသပ္ပာယဿ ပန အဋ္ဌတိံသကမ္မဋ္ဌာနေသု အတ္တနော စိတ္တရုစိကံ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ တံ ဂဟေတွာဝ ဂမနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ နာမ.

ចំណែកឯភិក្ខុដែលបានកំណត់កាន់យកនូវសាត្ថកៈនិងសប្បាយយ៉ាងនេះហើយ រៀនយកនូវអារម្មណ៍ដែលរាប់ថាកម្មដ្ឋានដែលជាទីគាប់ចិត្តរបស់ខ្លួន ក្នុងកម្មដ្ឋាន ៣៨ យ៉ាង ហើយកាន់យកនូវកម្មដ្ឋាននោះឯងទៅក្នុងទីគោចរសម្រាប់ត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត ការទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា គោចរសម្បជញ្ញៈ (សេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងអារម្មណ៍ជាទីត្រាច់ទៅ)។

---

တဿာဝိဘာဝတ္ထံ ဣဒံ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ပစ္စာဟရတိ န ဟရတိ, ဧကစ္စော ပန နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စ.

ដើម្បីញ៉ាំងគោចរសម្បជញ្ញៈនោះឲ្យប្រាកដ គប្បីជ្រាបនូវធម៌ ៤ យ៉ាងនេះ គឺ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ នាំទៅ (នូវកម្មដ្ឋាន) តែមិននាំត្រឡប់មកវិញ, ភិក្ខុខ្លះ នាំត្រឡប់មកវិញ តែមិននាំទៅ, ភិក្ខុខ្លះ មិននាំទៅផង មិននាំត្រឡប់មកវិញផង, ភិក្ខុខ្លះ នាំទៅផង នាំត្រឡប់មកវិញផង។

---

တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ စ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတွာ တထာ ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ မဇ္ဈိမယာမေ သေယျံ ကပ္ပေတွာ, ပစ္ဆိမယာမေပိ နိသဇ္ဇာစင်္ကမေဟိ ဝီတိနာမေတွာ, ပဂေဝ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကတွာ ဗောဓိရုက္ခေ ဥဒကံ အာသိဉ္စိတွာ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ အာစရိယုပဇ္ဈာယဝတ္တာဒီနိ သမာဒါယ ဝတ္တတိ. သော သရီရပရိကမ္မံ ကတွာ သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေ ဥသုမံ ဂါဟာပေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုဉ္ဇိတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ သေနာသနတော နိက္ခမိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တောဝ စေတိယင်္ဂဏံ ဂန္တွာ သစေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ စေတိယင်္ဂဏံ ပဝိသတိ. အညံ စေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဟောတိ, သောပါနပါဒမူလေ ဌတွာ ဟတ္ထေန ဂဟိတဘဏ္ဍံ ဝိယ တံ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ [Pg.220] ပီတိံ ဂဟေတွာ စေတိယင်္ဂဏံ အာရုယှ မဟန္တံ စေတိယံ စေ, တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတဗ္ဗံ, ခုဒ္ဒကံ စေ, တထေဝ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတဗ္ဗံ. စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ဗောဓိယင်္ဂဏံ ပတ္တေနာပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ ဗောဓိ ဝန္ဒိတဗ္ဗာ. သော ဧဝံ စေတိယဉ္စ ဗောဓိဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသာမိတဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပဋိသာမိတဘဏ္ဍကံ ဟတ္ထေန ဂဏှန္တော ဝိယ နိက္ခိတ္တကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂါမသမီပေ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ.

ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ភិក្ខុណាជម្រះចិត្តឲ្យស្អាតចាកធម៌ជាគ្រឿងរាំងរាំង (នីវរណធម៌) ដោយការដើរចង្ក្រម និងការអង្គុយអស់ពេលថ្ងៃ ហើយសម្រាកក្នុងមជ្ឈិមយាម ក្នុងយាមដំបូងនៃរាត្រីយ៉ាងនោះ ញ៉ាំងបច្ឆិមយាមឲ្យកន្លងទៅដោយការអង្គុយនិងការដើរចង្ក្រម ធ្វើវត្តក្នុងលានចេតិយនិងលានពោធិ៍តាំងពីព្រលឹម ស្រោចទឹកដើមពោធិ៍ រៀបចំទឹកឆាន់ទឹកប្រើប្រាស់ សមាទានវត្តមានវត្តចំពោះអាចារ្យនិងឧបជ្ឈាយ៍ជាដើម ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ ភិក្ខុនោះធ្វើសរីរៈបរិកម្ម (លុបលាងមុខមាត់ជាដើម) ហើយចូលទៅកាន់សេនាសនៈ អង្គុយពត់ភ្នែនពីរឬបីដង ញ៉ាំងកំដៅក្នុងរាងកាយឲ្យកើតឡើង ប្រកបដោយកម្មដ្ឋាន ក្រោកឡើងក្នុងពេលត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត កាន់យកបាត្រនិងចីវរដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធាន ចេញចាកសេនាសនៈ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ ដើរទៅកាន់លានចេតិយ ប្រសិនបើមានពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានជាកម្មដ្ឋានរបស់ខ្លួន ក៏មិនលះបង់កម្មដ្ឋាននោះឡើយ ហើយចូលទៅកាន់លានចេតិយ។ បើមានកម្មដ្ឋានដទៃ ភិក្ខុនោះឈរនៅទៀបគល់ជណ្តើរ ទុកកម្មដ្ឋាននោះទុកសិន ដូចជាបុគ្គលទុករបស់ដែលកាន់នឹងដៃ ហើយកាន់យកនូវបីតិមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ ឡើងទៅកាន់លានចេតិយ ប្រសិនបើជាចេតិយធំ ត្រូវធ្វើប្រទក្សិណបីជុំ ហើយថ្វាយបង្គំក្នុងទីទាំងបួនកន្លែង បើជាចេតិយតូច ត្រូវធ្វើប្រទក្សិណបីជុំដូចគ្នា ហើយថ្វាយបង្គំក្នុងទីប្រាំបីកន្លែង។ លុះថ្វាយបង្គំចេតិយហើយ សូម្បីភិក្ខុដែលទៅដល់លានពោធិ៍ ក៏ត្រូវបង្ហាញនូវអាការកោតក្រសែប (ការបន្ទាបខ្លួន) ដូចជាស្ថិតនៅចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយថ្វាយបង្គំព្រះស្រីមហាពោធិ៍។ ភិក្ខុនោះថ្វាយបង្គំទាំងចេតិយទាំងព្រះពោធិ៍យ៉ាងនេះហើយ ដើរទៅកាន់កន្លែងដែលខ្លួនទុកកម្មដ្ឋាន កាន់យកកម្មដ្ឋានដែលខ្លួនដាក់ចុះនោះ ដូចជាបុគ្គលកាន់យករបស់ដែលខ្លួនទុកដាក់ដោយដៃ ហើយដណ្តប់ចីវរដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធានក្នុងទីជិតស្រុក ហើយចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត។

---

အထ နံ မနုဿာ ဒိသွာ ‘‘အယျော နော အာဂတော’’တိ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာသနသာလာယ ဝါ ဂေဟေ ဝါ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုံ ဒတွာ ယာဝ ဘတ္တံ န နိဋ္ဌာတိ, တာဝ ပါဒေ ဓောဝိတွာ မက္ခေတွာ ပုရတော နိသီဒိတွာ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆန္တိ, ဓမ္မံ ဝါ သောတုကာမာ ဟောန္တိ. သစေပိ န ကထာပေန္တိ, ဇနသင်္ဂဟဏတ္ထံ ဓမ္မကထာ နာမ ကာတဗ္ဗာယေဝါတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဓမ္မကထာ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဓမ္မံ ကထေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ အနုမောဒနံ ကတွာ နိဝတ္တိယမာနေဟိပိ မနုဿေဟိ အနုဂတောဝ ဂါမတော နိက္ခမိတွာ တတ္ထ တေ နိဝတ္တေတွာ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇတိ.

លំដាប់នោះ ពួកមនុស្សឃើញភិក្ខុនោះហើយ ក៏ទទួលដំណើរដោយពាក្យថា «លោកម្ចាស់របស់យើងនិមន្តមកហើយ» កាន់យកបាត្រ ញ៉ាំងភិក្ខុនោះឲ្យគង់ក្នុងសាលាឆាន់ ឬក្នុងផ្ទះ ហើយប្រគេនយាគូ កាលដែលភត្តមិនទាន់សម្រេចនៅឡើយ ក៏លាងជើងទាំងឡាយ លាបប្រេង អង្គុយនៅខាងមុខ ហើយសួរប្រស្នាខ្លះ ឬជាអ្នកចង់ស្តាប់ធម៌ខ្លះ។ ទោះបីពួកមនុស្សមិនបានឲ្យសម្តែងធម៌ក៏ដោយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា ធម្មកថា គឺភិក្ខុគួរធ្វើពិតប្រាកដ ដើម្បីសង្គ្រោះដល់ជនទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ធម្មកថាដែលវៀរចាកកម្មដ្ឋាន មិនដែលមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុត្រូវសម្តែងធម៌ដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធាន ឆាន់អាហារដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធាន ធ្វើអនុមោទនាដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធាន កាលដែលពួកមនុស្សដើរតាមជូនដំណើរ ក៏ចេញចាកស្រុក ហើយញ៉ាំងពួកមនុស្សទាំងនោះឲ្យត្រឡប់ទៅវិញក្នុងទីនោះ រួចដើរទៅកាន់ផ្លូវ។

---

အထ နံ ပုရေတရံ နိက္ခမိတွာ ဗဟိဂါမေ ကတဘတ္တကိစ္စာ သာမဏေရဒဟရဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပတ္တစီဝရမဿ ဂဏှန္တိ. ပေါရာဏကဘိက္ခူ ကိရ န ‘‘အမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော အာစရိယော’’တိ မုခံ ဩလောကေတွာ ဝတ္တံ ကရောန္တိ, သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝ ကရောန္တိ. တေ တံ ပုစ္ဆန္တိ – ‘‘ဘန္တေ, ဧတေ မနုဿာ တုမှာကံ ကိံ ဟောန္တိ, မာတိပက္ခတော သမ္ဗန္ဓာ ပိတိပက္ခတော’’တိ? ကိံ ဒိသွာ ပုစ္ဆထာတိ? တုမှေသု ဧတေသံ ပေမံ ဗဟုမာနန္တိ. ‘‘အာဝုသော, ယံ မာတာပိတူဟိပိ ဒုက္ကရတရံ, တံ ဧတေ အမှာကံ ကရောန္တိ, ပတ္တစီဝရမ္ပိ နော ဧတေသံ သန္တကမေဝ, ဧတေသံ အာနုဘာဝေန နေဝ ဘယေ ဘယံ, န ဆာတကေ ဆာတကံ ဇာနာမ, ဧဒိသာ နာမ အမှာကံ ဥပကာရိနော နတ္ထီ’’တိ တေသံ ဂုဏေ ကထယန္တော ဂစ္ဆတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီတိ.

លំដាប់នោះ ពួកសាមណេរនិងភិក្ខុខ្ចីទាំងឡាយ ដែលបានធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ចេញទៅមុន ឃើញភិក្ខុនោះក្នុងខាងក្រៅស្រុក ក៏ទទួលដំណើរ ហើយទទួលយកបាត្រនិងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ឮថា ពួកភិក្ខុបុរាណ មិនមែនមើលមុខហើយធ្វើវត្តដោយគិតថា «លោកនេះជាឧបជ្ឈាយ៍របស់យើង លោកនេះជាអាចារ្យរបស់យើង» នោះឡើយ តែងធ្វើវត្តតាមកំណត់ដែលបានជួបប្រទះប៉ុណ្ណោះ។ ភិក្ខុទាំងនោះសួរភិក្ខុនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ពួកមនុស្សទាំងនេះត្រូវជាអ្វីនឹងលោកម្ចាស់ ជាញាតិខាងម្តាយ ឬជាញាតិខាងឪពុក?» ភិក្ខុនោះសួរថា «អ្នកទាំងឡាយឃើញអ្វី ទើបសួរយ៉ាងនេះ?» ភិក្ខុទាំងនោះឆ្លើយថា «ឃើញសេចក្តីស្រឡាញ់ និងសេចក្តីគោរពកោតក្រសែបរបស់មនុស្សទាំងនោះចំពោះលោកម្ចាស់»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ការណាដែលសូម្បីមាតាបិតាក៏ធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ពួកមនុស្សទាំងនេះតែងធ្វើការនោះដល់យើង បើទុកជាបាត្រនិងចីវររបស់យើង ក៏ជារបស់មនុស្សទាំងនេះដែរ ដោយអានុភាពរបស់មនុស្សទាំងនេះ កាលបើភ័យកើតឡើង យើងមិនដែលស្គាល់នូវភ័យឡើយ កាលបើទុរ្ភិក្សកើតឡើង យើងមិនដែលស្គាល់នូវសេចក្តីអត់ឃ្លានឡើយ ឧបការីជនដែលស្មើដោយមនុស្សទាំងនេះ មិនមានដល់យើងឡើយ» ភិក្ខុនោះនិយាយរៀបរាប់គុណរបស់មនុស្សទាំងនោះ ហើយដើរទៅ។ ភិក្ខុនេះ លោកហៅថា នាំទៅ តែមិននាំត្រឡប់មកវិញឡើយ។

---

ယဿ ပန ပဂေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကရောန္တဿ ကမ္မဇတေဇော ပဇ္ဇလတိ, အနုပါဒိဏ္ဏကံ မုဉ္စိတွာ ဥပါဒိဏ္ဏကံ ဂဏှာတိ, သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ, ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နာရောဟတိ, သော ပဂေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဝေဂသာဝ စေတိယံ [Pg.221] ဝန္ဒိတွာ ဂေါရူပါနံ နိက္ခမနဝေလာယမေဝ ဂါမံ ယာဂုဘိက္ခာယ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ လဘိတွာ အာသနသာလံ ဂန္တွာ ပိဝတိ. အထဿ ဒွိတ္တိက္ခတ္တုံ အဇ္ဈောဟရဏမတ္တေနေဝ ကမ္မဇတေဇော ဥပါဒိဏ္ဏကံ မုဉ္စိတွာ အနုပါဒိဏ္ဏကံ ဂဏှာတိ, ဃဋသတေန နှာတော ဝိယ တေဇောဓာတုပရိဠာဟနိဗ္ဗာနံ ပတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ယာဂုံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပတ္တဉ္စ မုခဉ္စ ဓောဝိတွာ အန္တရာဘတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကတွာ အဝသေသဋ္ဌာနေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ ဥပဋ္ဌဟမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ အာဂစ္ဆတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပစ္စာဟရတိ န ဟရတီတိ. ဧဒိသာ စ ဘိက္ခူ ယာဂုံ ပိဝိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ဗုဒ္ဓသာသနေ အရဟတ္တံ ပတ္တာ နာမ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. သီဟဠဒီပေယေဝ တေသု တေသု ဂါမေသု အာသနသာလာယံ န တံ အာသနမတ္ထိ, ယတ္ထ ယာဂုံ ပိဝိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဘိက္ခူ နတ္ထီတိ.

ចំណែកភិក្ខុណា កាលធ្វើវត្តបដិបត្តិមានប្រការពោលហើយតាំងពីព្រលឹម ភ្លើងធាតុដែលកើតអំពីកម្ម (កម្មជតេជោ) ក៏ឆេះឡើង លះបង់នូវរូបដែលមិនមានវិញ្ញាណគ្របដណ្តប់ (អនុបាទិន្នករូប) ហើយកាន់យកនូវរូបដែលមានវិញ្ញាណគ្របដណ្តប់ (ឧបាទិន្នករូប) ញើសទាំងឡាយហូរចេញចាកសរីរៈ កម្មដ្ឋានមិនឡើងកាន់វិថី ភិក្ខុនោះកាន់យកបាត្រនិងចីវរតាំងពីព្រលឹម ថ្វាយបង្គំចេតិយដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ហើយចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាតយាគូ ក្នុងវេលាដែលហ្វូងគោចេញទៅ ភិក្ខុនោះបានយាគូហើយ ដើរទៅកាន់សាលាឆាន់ ហើយឆាន់។ លំដាប់នោះ គ្រាន់តែភិក្ខុនោះលេបចូលទៅពីរឬបីដង ភ្លើងធាតុដែលកើតអំពីកម្ម ក៏លះបង់នូវរូបដែលមានវិញ្ញាណគ្របដណ្តប់ ហើយកាន់យកនូវរូបដែលមិនមានវិញ្ញាណគ្របដណ្តប់ ភិក្ខុនោះដល់នូវការរលត់ទៅនៃសេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះតេជោធាតុ ដូចជាបុគ្គលដែលងូតទឹកដោយក្អមមួយរយ ឆាន់យាគូដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធាន លាងបាត្រនិងលុបលាងមុខមាត់ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានក្នុងចន្លោះភត្ត ត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតក្នុងទីដែលសេសសល់ ឆាន់អាហារដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធាន ចាប់ដើមតាំងពីពេលនោះមក ក៏កាន់យកកម្មដ្ឋានដែលប្រាកដឡើងជាលំដាប់លំដោយ ហើយត្រឡប់មកវិញ។ ភិក្ខុនេះ លោកហៅថា នាំត្រឡប់មកវិញ តែមិននាំទៅឡើយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលឆាន់យាគូហើយ ចាប់ផ្តើមវិបស្សនា ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា គឺមានចំនួនហួសផ្លូវនៃការរាប់។ សូម្បីតែក្នុងកោះសីហឡៈ ក្នុងសាលាឆាន់ក្នុងស្រុកនោះៗ អាសនៈដែលមិនមានភិក្ខុឆាន់យាគូហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត មិនមានឡើយ។

---

ယော ပန ပမာဒဝိဟာရီ ဟောတိ နိက္ခိတ္တဓုရော, သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ ပဉ္စဝိဓစေတောဝိနိဗန္ဓဗဒ္ဓစိတ္တော ဝိဟရန္တော ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီ’’တိပိ သညံ အကတွာ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ အနနုလောမိကေန ဂိဟိသံသဂ္ဂေန သံသဋ္ဌော စရိတွာ စ ဘုဉ္ဇိတွာ စ တုစ္ဆော နိက္ခမတိ. အယံ ဝုစ္စတိ နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီတိ.

ចំណែកភិក្ខុណា ជាអ្នកនៅដោយសេចក្តីប្រមាទ មានធុរៈដាក់ចុះហើយ ទម្លាយវត្តទាំងពួង មានចិត្តត្រូវចំណងនៃចេតោវិនិពន្ធ ៥ ប្រការចងទុកហើយ រស់នៅដោយមិនធ្វើសូម្បីតែសេចក្តីសម្គាល់ថា «កម្មដ្ឋានមានពិត» ចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត ច្រឡូកច្រឡំដោយការសេពគប់នឹងគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរ ត្រាច់ទៅផង ឆាន់ផង ហើយចេញមកវិញជាអ្នកទទេ (ចាកកម្មដ្ឋាន)។ ភិក្ខុនេះ លោកហៅថា មិននាំទៅផង មិននាំត្រឡប់មកវិញផង។

---

ယော ပနာယံ ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စာတိ ဝုတ္တော, သော ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တကာမာ ဟိ ကုလပုတ္တာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဒသပိ ဝီသမ္ပိ တိံသမ္ပိ စတ္တာလီသမ္ပိ ပညာသမ္ပိ သတမ္ပိ ဧကတော ဝသန္တာ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဝိဟရန္တိ ‘‘အာဝုသော, တုမှေ န ဣဏဋ္ဋာ, န ဘယဋ္ဋာ, န ဇီဝိကာပကတာ ပဗ္ဗဇိတာ, ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမာ ပနေတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာ, တသ္မာ ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ ဂမနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထ, ဌာနေ, နိသဇ္ဇာယ, သယနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ သယနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထာ’’တိ. တေ ဧဝံ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆန္တာ အဍ္ဎဥသဘဥသဘအဍ္ဎဂါဝုတဂါဝုတန္တရေသု ပါသာဏာ ဟောန္တိ, တာယ သညာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာဝ ဂစ္ဆန္တိ. သစေ ကဿစိ ဂမနေ ကိလေသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထေဝ နံ နိဂ္ဂဏှာတိ. တထာ အသက္ကောန္တော တိဋ္ဌတိ. အထဿ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တောပိ တိဋ္ဌတိ, သော ‘‘အယံ ဘိက္ခု တုယှံ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကံ ဇာနာတိ, အနနုစ္ဆဝိကံ တေ ဧတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပဋိစောဒေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ တတ္ထေဝ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ, တထာ [Pg.222] အသက္ကောန္တော နိသီဒတီတိ သော ဧဝ နယော. အရိယဘူမိံ ဩက္ကမိတုံ အသက္ကောန္တောပိ, တံ ကိလေသံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တောဝ ဂစ္ဆတိ, န ကမ္မဋ္ဌာနဝိပ္ပယုတ္တေန စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရတိ. ဥဒ္ဓရတိ စေ, ပဋိနိဝတ္တိတွာ ပုရိမပဒေသံယေဝ ဧတိ အာလိန္ဒကဝါသီ မဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရော ဝိယ.

ចំណែកភិក្ខុណាដែលលោកពោលថា នាំទៅផង នាំត្រឡប់មកវិញផង ភិក្ខុនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃគតបច្ចាគតិកវត្ត។ ព្រោះថា ពួកកុលបុត្រអ្នកស្រឡាញ់ខ្លួន បួសក្នុងសាសនាហើយ សូម្បី ១០ រូប ២០ រូប ៣០ រូប ៤០ រូប ៥០ រូប ឬ ១០០ រូប រស់នៅជាមួយគ្នា តែងធ្វើកតិកាវត្តហើយរស់នៅថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយមិនមែនជាអ្នកត្រូវបំណុលគេជិះជាន់ មិនមែនជាអ្នកត្រូវភ័យជិះជាន់ មិនមែនជាអ្នកត្រូវសេចក្តីអត់ឃ្លានជិះជាន់ហើយបួសនោះឡើយ តែអ្នកទាំងឡាយបួសក្នុងសាសនានេះ ព្រោះចង់រួចចាកទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើកិលេសកើតឡើងក្នុងការដើរ ត្រូវសង្កត់សង្កិនកិលេសនោះក្នុងការដើរនោះឯង កាលបើកិលេសកើតឡើងក្នុងការឈរ ក្នុងការអង្គុយ ក្នុងការដេក ត្រូវសង្កត់សង្កិនកិលេសនោះក្នុងការដេកនោះឯង»។ ភិក្ខុទាំងនោះធ្វើកតិកាវត្តយ៉ាងនេះហើយ កាលដើរទៅកាន់ទីត្រាច់បិណ្ឌបាត ក្នុងចន្លោះកន្លះឧសភៈ មួយឧសភៈ កន្លះគាវុត និងមួយគាវុត តែងមានថ្មទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន ដោយសេចក្តីសម្គាល់នូវថ្មនោះឯង ហើយដើរទៅ។ ប្រសិនបើកិលេសកើតឡើងដល់ភិក្ខុណាមួយក្នុងការដើរ ភិក្ខុនោះតែងសង្កត់សង្កិនកិលេសនោះក្នុងទីនោះឯង។ កាលបើមិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះ ក៏ឈរនៅ។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុដែលដើរមកខាងក្រោយ ក៏ឈរនៅដែរ ភិក្ខុនោះដាស់តឿនខ្លួនឯងថា «ភិក្ខុនេះដឹងច្បាស់នូវវិតក្កៈដែលកើតឡើងដល់អ្នក ការនេះមិនសមគួរដល់អ្នកឡើយ» ហើយចម្រើនវិបស្សនា ឈានចូលទៅកាន់អរិយភូមិក្នុងទីនោះឯង កាលបើមិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះ ក៏អង្គុយចុះ ន័យនេះក៏ដូចគ្នាដែរ។ សូម្បីតែភិក្ខុដែលមិនអាចឈានចូលទៅកាន់អរិយភូមិបាន ក៏កំចាត់បង់នូវកិលេសនោះ ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ ទើបដើរទៅ មិនលើកជើងដើរដោយចិត្តដែលប្រាសចាកកម្មដ្ឋានឡើយ។ ប្រសិនបើលើកជើងដើរ ក៏ត្រឡប់ថយក្រោយមកកាន់កន្លែងដើមវិញ ដូចជាព្រះមហាផុស្សត្ថេរ ជាអ្នកនៅក្នុងអាលិន្ទកៈ។

---

သော ကိရ ဧကူနဝီသတိ ဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ဧဝ ဝိဟာသိ. မနုဿာပိ သုဒံ အန္တရာမဂ္ဂေ ကသန္တာ စ ဝပန္တာ စ မဒ္ဒန္တာ စ ကမ္မာနိ စ ကရောန္တာ ထေရံ တထာ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ – ‘‘အယံ ထေရော ပုနပ္ပုနံ နိဝတ္တိတွာ ဂစ္ဆတိ, ကိံ နု ခေါ မဂ္ဂမူဠှော, ဥဒါဟု ကိဉ္စိ ပမုဋ္ဌော’’တိ သမုလ္လပန္တိ. သော တံ အနာဒိယိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တစိတ္တေနေဝ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဝီသတိဝဿဗ္ဘန္တရေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေ စဿ စင်္ကမနကောဋိယံ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ အင်္ဂုလီဟိ ဒီပံ ဥဇ္ဇာလေတွာ အဋ္ဌာသိ. စတ္တာရောပိ မဟာရာဇာနော သက္ကော စ ဒေဝါနမိန္ဒော ဗြဟ္မာ စ သဟမ္ပတိ ဥပဋ္ဌာနံ အာဂမံသု. တဉ္စ ဩဘာသံ ဒိသွာ ဝနဝါသီမဟာတိဿတ္ထေရော တံ ဒုတိယဒိဝသေ ပုစ္ဆိ – ‘‘ရတ္တိဘာဂေ အာယသ္မတော သန္တိကေ ဩဘာသော အဟောသိ, ကိံ သော ဩဘာသော’’တိ? ထေရော ဝိက္ခေပံ ကရောန္တော ‘‘ဩဘာသော နာမ ဒီပေါဘာသောပိ ဟောတိ, မဏိဩဘာသောပီ’’တိ ဧဝမာဒိမာဟ. တတော ‘‘ပဋိစ္ဆာဒေထ တုမှေ’’တိ နိဗဒ္ဓေါ အာမာတိ ပဋိဇာနိတွာ အာရောစေသိ.

ឮថា ព្រះថេរៈនោះបានរស់នៅបំពេញគតបច្ចាគតិកវត្តអស់ដប់ប្រាំបួនឆ្នាំ។ សូម្បីពួកមនុស្សដែលកំពុងភ្ជួររាស់ ព្រោះសាប និងបញ្ជាន់ស្រូវ និងធ្វើការងារទាំងឡាយក្នុងចន្លោះផ្លូវ ឃើញព្រះថេរៈដើរទៅយ៉ាងនោះ ក៏និយាយគ្នាថា «ព្រះថេរៈនេះត្រឡប់ថយក្រោយហើយដើរទៅរឿយៗ លោកវង្វេងផ្លូវឬ ឬក៏ភ្លេចរបស់អ្វីមួយ?» ព្រះថេរៈនោះមិនអើពើនឹងពាក្យនោះឡើយ ធ្វើសមណធម៌ដោយចិត្តប្រកបដោយកម្មដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងរវាងម្ភៃឆ្នាំ។ ក្នុងថ្ងៃដែលលោកសម្រេចព្រះអរហត្ត ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅចុងចង្ក្រម បានបំភ្លឺប្រទីបដោយម្រាមដៃទាំងឡាយហើយឈរនៅ។ សូម្បីតែមហារាជទាំងបួន ព្រះឥន្ទ្រជាធំនៃទេវតា និងព្រះព្រហ្មសហម្បតី ក៏បានមកកាន់ទីបម្រើ។ ព្រះវនវាសីមហាទិស្សត្ថេរ ឃើញពន្លឺនោះហើយ ក៏សួរព្រះថេរៈនោះក្នុងថ្ងៃទីពីរថា «ក្នុងវេលារាត្រី មានពន្លឺកើតឡើងក្នុងសំណាក់របស់លោកម្ចាស់ តើពន្លឺនោះជាពន្លឺអ្វី?» ព្រះថេរៈធ្វើការបង្វែរដាន (ដើម្បីលាក់បាំងគុណធម៌) ហើយពោលយ៉ាងនេះជាដើមថា «ពន្លឺនោះ ឈ្មោះថាពន្លឺប្រទីបក៏មាន ពន្លឺកែវមណីក៏មាន»។ លំដាប់នោះ កាលដែលព្រះវនវាសីមហាទិស្សត្ថេរទទូចសួរថា «លោកម្ចាស់លាក់បាំងហើយ» ព្រះថេរៈក៏ទទួលព្រមថា «អើ» ហើយក៏ប្រាប់តាមត្រង់។

---

ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီမဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ စ. သောပိ ကိရ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ပဌမံ တာဝ ‘‘ဘဂဝတော မဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီ’’တိ သတ္တ ဝဿာနိ ဌာနစင်္ကမမေဝ အဓိဋ္ဌာသိ. ပုန သောဠသ ဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေနေဝ စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိပ္ပယုတ္တေန ဥဒ္ဓဋေ ပဋိနိဝတ္တန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ‘‘ဂါဝီ နု ပဗ္ဗဇိတော နူ’’တိ အာသင်္ကနီယပဒေသေ ဌတွာ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ကစ္ဆကရကတော ဥဒကေန ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကရောတိ. ကိံ ကာရဏာ? ‘‘မာ မေ ဘိက္ခံ ဒါတုံ ဝါ ဝန္ဒိတုံ ဝါ အာဂတေ မနုဿေ ‘ဒီဃာယုကာ ဟောထာ’တိ ဝစနမတ္တေနာပိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိက္ခေပေါ အဟောသီ’’တိ ‘‘အဇ္ဇ, ဘန္တေ, ကတိမီ’’တိ ဒိဝသံ ဝါ ဘိက္ခုဂဏနံ ဝါ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတော [Pg.223] ပန ဥဒကံ ဂိလိတွာ အာရောစေတိ. သစေ ဒိဝသာဒိပုစ္ဆကာ န ဟောန္တိ, နိက္ခမနဝေလာယံ ဂါမဒွါရေ နိဋ္ဌုဘိတွာ ယာတိ.

ដូចជាព្រះមហានាគត្ថេរ ជាអ្នកនៅក្នុងកាឡវល្លិមណ្ឌបដែរ។ ឮថា សូម្បីព្រះថេរៈនោះ កាលបំពេញគតបច្ចាគតិកវត្ត ក្នុងដំបូងបង្អស់ បានអធិដ្ឋានការឈរនិងការដើរចង្ក្រមប៉ុណ្ណោះអស់ប្រាំពីរឆ្នាំ ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងបូជាមហាបធាន (ការព្យាយាមធំ) របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ជាថ្មីម្តងទៀត លោកបំពេញគតបច្ចាគតិកវត្តអស់ដប់ប្រាំបីឆ្នាំ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ព្រះថេរៈនោះលើកជើងដើរដោយចិត្តប្រកបដោយកម្មដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ កាលបើលើកជើងដើរដោយចិត្តប្រាសចាកកម្មដ្ឋាន ក៏ត្រឡប់ថយក្រោយវិញ ដើរទៅដល់ជិតស្រុក ឈរក្នុងទីគួរឲ្យសង្ស័យថា «ជាមេគោ ឬជាអ្នកបួសហ្ន៎?» ហើយដណ្តប់ចីវរ លាងបាត្រដោយទឹកអំពីក្អមដែលស្ពាយនឹងក្លៀក ហើយធ្វើការខ្ពុរមាត់ដោយទឹក។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «កុំឲ្យការខ្ចាត់ខ្ចាយនៃកម្មដ្ឋានកើតមានដល់អាត្មាអញ សូម្បីតែត្រឹមពាក្យពោលថា «សូមឲ្យអ្នកទាំងឡាយមានអាយុយឺនយូរ» ចំពោះពួកមនុស្សដែលមកដើម្បីប្រគេនចង្ហាន់ ឬដើម្បីថ្វាយបង្គំឡើយ» ម្យ៉ាងទៀត កាលបើត្រូវគេសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃប៉ុន្មានកើត (ឬរោច)?» ឬសួរអំពីចំនួនភិក្ខុ ឬសួរប្រស្នា ក៏លេបទឹកនោះទៅ ហើយទើបប្រាប់។ ប្រសិនបើមិនមានអ្នកសួរអំពីថ្ងៃជាដើមទេ កាលដល់វេលាចេញទៅ ក៏ខ្ជាក់ទឹកនោះចោលទៀបទ្វារស្រុក ហើយដើរទៅ។

---

ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ပညာသ ဘိက္ခူ ဝိယ စ. တေ ကိရ အာသာဠှိပုဏ္ဏမိယံ ကတိကဝတ္တံ အကံသု – ‘‘အရဟတ္တံ အပတွာ အညမညံ နာလပိဿာမာ’’တိ. ဂါမဉ္စ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ပဝိသိံသု. ဒိဝသာဒီသု ပုစ္ဆိတေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိံသု. တတ္ထ မနုဿာ နိဋ္ဌုဘနံ ဒိသွာ ဇာနိံသု – ‘‘အဇ္ဇေကော အာဂတော, အဇ္ဇ ဒွေ’’တိ. ဧဝဉ္စ စိန္တေသုံ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတေ အမှေဟေဝ သဒ္ဓိံ န သလ္လပန္တိ, ဥဒါဟု အညမညမ္ပိ. ယဒိ အညမညံ န သလ္လပန္တိ, အဒ္ဓါ ဝိဝါဒဇာတာ ဘဝိဿန္တိ. ဧထ နေ အညမညံ ခမာပေဿာမာ’’တိ သဗ္ဗေ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပညာသာယ ဘိက္ခူသု ဒွေပိ ဘိက္ခူ ဧကောကာသေ နာဒ္ဒသံသု. တတော ယော တေသု စက္ခုမာ ပုရိသော, သော အာဟ – ‘‘န ဘော ကလဟကာရကာနံ ဩကာသော ဤဒိသော ဟောတိ, သုသမ္မဋ္ဌံ စေတိယင်္ဂဏံ ဗောဓိယင်္ဂဏံ, သုနိက္ခိတ္တာ သမ္မဇ္ဇနိယော, သုပဋ္ဌိတံ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယ’’န္တိ. တေ တတောဝ နိဝတ္တာ. တေပိ ဘိက္ခူ အန္တောတေမာသေယေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ မဟာပဝါရဏာယံ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေသုံ.

សេចក្តីនេះ ដូចជាភិក្ខុ ៥០ អង្គ ដែលចាំវស្សាក្នុងកលម្ពតិត្ថវិហារ។ ឮថា ភិក្ខុទាំងនោះបានធ្វើកតិកាវត្តក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍថា «បើមិនទាន់បានសម្រេចអរហត្តផលទេ យើងនឹងមិននិយាយរកគ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ»។ កាលចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត ក៏បានខ្ពុរទឹកទុកក្នុងមាត់ហើយចូលទៅ។ កាលបើគេសួរអំពីថ្ងៃជាដើម ក៏បានប្រតិបត្តិដោយវិធីដែលពោលហើយនោះឯង។ ពួកមនុស្សក្នុងស្រុកនោះ ឃើញកន្លែងដែលលោកខ្ជាក់ទឹកមាត់ចោល ក៏ដឹងថា «ថ្ងៃនេះមានព្រះថេរៈមួយអង្គនិមន្តមក ថ្ងៃនេះមានពីរអង្គនិមន្តមក»។ ហើយបានគិតយ៉ាងនេះថា «តើលោកមិននិយាយរកតែពួកយើង ឬក៏មិននិយាយរកគ្នាឯងផងដែរ? ប្រសិនបើលោកមិននិយាយរកគ្នាឯងទេ ច្បាស់ជាមានការទាស់ទែងគ្នាកើតឡើងហើយ។ មកចុះ យើងនឹងញ៉ាំងលោកទាំងនោះឲ្យអត់ទោសឲ្យគ្នាទៅវិញទៅមក» ពួកមនុស្សទាំងអស់គ្នាទៅកាន់វត្ត ក្នុងចំណោមភិក្ខុ ៥០ អង្គនោះ សូម្បីតែភិក្ខុពីរអង្គគង់នៅកន្លែងជាមួយគ្នាក៏រកមិនឃើញឡើយ។ លំដាប់នោះ បុរសម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេដែលមានភ្នែក (មានប្រាជ្ញា) ក៏និយាយថា «នែអ្នកទាំងឡាយ កន្លែងរបស់ពួកអ្នកឈ្លោះប្រកែកគ្នា មិនមែនមានសភាពបែបនេះទេ ទីធ្លាចេតិយ និងទីធ្លាពោធិ៍ ត្រូវបានបោសសម្អាតយ៉ាងស្អាតល្អ អំបោសទាំងឡាយត្រូវបានទុកដាក់យ៉ាងរៀបរយ ទឹកឆាន់ និងទឹកប្រើប្រាស់ ត្រូវបានតម្កល់ទុកយ៉ាងល្អ»។ ពួកមនុស្សទាំងនោះក៏ត្រឡប់ទៅវិញអំពីទីនោះឯង។ ចំណែកភិក្ខុទាំងនោះ ក៏បានសម្រេចអរហត្តផលក្នុងរវាងត្រីមាសនោះឯង ហើយបានធ្វើវិសុទ្ធិបវារណាក្នុងថ្ងៃមហាបវារណា។

---

ဧဝံ ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီ မဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ, ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ဘိက္ခူ ဝိယ စ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေနေဝ စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ ယတ္ထ သုရာသောဏ္ဍဓုတ္တာဒယော ကလဟကာရကာ စဏ္ဍဟတ္ထိအဿာဒယော ဝါ နတ္ထိ, တံ ဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇတိ. တတ္ထ စ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော န တုရိတတုရိတော ဝိယ ဇဝေန ဂစ္ဆတိ. န ဟိ ဇဝေန ပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်္ဂံ နာမ ကိဉ္စိ အတ္ထိ. ဝိသမဘူမိဘာဂပတ္တံ ပန ဥဒကသကဋံ ဝိယ နိစ္စလော ဟုတွာ ဂစ္ဆတိ. အနုဃရံ ပဝိဋ္ဌော စ ဒါတုကာမံ ဝါ အဒါတုကာမံ ဝါ သလ္လက္ခေတုံ တဒနုရူပံ ကာလံ အာဂမေန္တော ဘိက္ခံ ဂဟေတွာ အန္တောဂါမေ ဝါ ဗဟိဂါမေ ဝါ ဝိဟာရမေဝ ဝါ အာဂန္တွာ ယထာဖာသုကေ ပတိရူပေ ဩကာသေ နိသီဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အက္ခဗ္ဘဉ္ဇနဝဏလေပနပုတ္တမံသူပမာဝသေန ပစ္စဝေက္ခန္တော အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အာဟာရံ အာဟာရေတိ, နေဝ ဒဝါယ န မဒါယ န မဏ္ဍနာယ န ဝိဘူသနာယ…ပေ… ဘုတ္တာဝီ စ ဥဒကကိစ္စံ ကတွာ မုဟုတ္တံ ဘတ္တကိလမထံ ပဋိပဿမ္ဘေတွာ ယထာ ပုရေဘတ္တံ[Pg.224], ဧဝံ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပုရိမယာမံ ပစ္ဆိမယာမဉ္စ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ မနသိကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စာတိ.

យ៉ាងនេះ ដូចជាព្រះមហានាគត្ថេរ ដែលគង់នៅកាឡវល្លិមណ្ឌប និងដូចជាភិក្ខុទាំងឡាយដែលចាំវស្សាក្នុងកលម្ពតិត្ថវិហារ ភិក្ខុលើកជើងឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកម្មដ្ឋានតែម៉្យាង និមន្តទៅជិតស្រុក ខ្ពុរទឹកទុកក្នុងមាត់ សង្កេតមើលផ្លូវទាំងឡាយ ផ្លូវណាដែលគ្មានពួកអ្នកផឹកស្រា ពួកអ្នកលេងល្បែងជាដើម គ្មានពួកអ្នកឈ្លោះប្រកែកគ្នា ឬគ្មានដំរីសាហាវ សេះសាហាវជាដើម ក៏និមន្តទៅតាមផ្លូវនោះ។ ហើយកាលដែលលោកត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងទីនោះ មិននិមន្តទៅដោយល្បឿនលឿនស្លន់ស្លោឡើយ។ ព្រោះថា ធុតង្គរបស់ភិក្ខុអ្នកដើរបិណ្ឌបាតដោយល្បឿនលឿន មិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ លោកនិមន្តទៅដោយអាការៈស្ងប់ស្ងៀម ដូចជារទេះទឹកដែលដល់នូវទីដីមិនស្មើ។ កាលដែលលោកចូលទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ ដើម្បីសង្កេតមើលអ្នកដែលចង់ប្រគេន ឬមិនចង់ប្រគេន ក៏រង់ចាំពេលវេលាដ៏សមគួរដល់ការនោះ ទទួលចង្ហាន់ហើយ និមន្តមកកាន់ខាងក្នុងស្រុកក្តី ខាងក្រៅស្រុកក្តី ឬមកកាន់វត្តវិញក្តី គង់ក្នុងទីកន្លែងដ៏សមគួរដែលជាទីសប្បាយ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន តម្កល់ទុកនូវបដិកូលសញ្ញាក្នុងអាហារ ពិចារណាដោយឧបមាដូចជាការលាបប្រេងដុំកង់ ការលាបថ្នាំដំបៅ និងការបរិភោគសាច់កូន ហើយឆាន់អាហារដែលប្រកបដោយអង្គ ៨ មិនមែនដើម្បីលេង មិនមែនដើម្បីស្រវឹង មិនមែនដើម្បីតុបតែង មិនមែនដើម្បីលម្អ...។ល។ លុះឆាន់រួចហើយ ធ្វើកិច្ចដោយទឹក (ខ្ពុរមាត់លាងដៃ) ហើយ សម្រាកមួយរំពេចដើម្បីបន្ទោបង់នូវសេចក្តីនឿយហត់ព្រោះអាហារ រួចហើយក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានតែម៉្យាង ក្នុងពេលក្រោយចង្ហាន់ ក្នុងបុរិមយាម និងបច្ឆិមយាម ដូចជាពេលមុនចង្ហាន់ដែរ។ ភិក្ខុនេះ លោកហៅថា «នាំទៅផង នាំត្រឡប់មកវិញផង»។

---

ဣမံ ပန ဟရဏပစ္စာဟရဏသင်္ခါတံ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တံ ပူရေန္တော ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတိ, ပဌမဝယေ ဧဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. နော စေ ပဌမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ. နော စေ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ ပစ္ဆိမဝယေ ပါပုဏာတိ, နော စေ ပစ္ဆိမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မရဏသမယေ. နော စေ မရဏသမယေ ပါပုဏာတိ, အထ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ. နော စေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ ပါပုဏာတိ, အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ နိဗ္ဗတ္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ. နော စေ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ, အထ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ ခိပ္ပာဘိညော ဝါ ဟောတိ, သေယျထာပိ ထေရော ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယော မဟာပညော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော သာရိပုတ္တော, မဟိဒ္ဓိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော, ဓုတဝါဒေါ ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော မဟာကဿပေါ, ဒိဗ္ဗစက္ခုကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော အနုရုဒ္ဓေါ, ဝိနယဓရော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ဥပါလိ, ဓမ္မကထိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော, အာရညိကော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ရေဝတော, ဗဟုဿုတော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော အာနန္ဒော, သိက္ခာကာမော ဝါ, သေယျထာပိ ထေရော ရာဟုလော ဗုဒ္ဓပုတ္တောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ယွာယံ ဟရတိ ပစ္စာဟရတိ စ, တဿ ဂေါစရသမ္ပဇညံ သိခါပတ္တံ ဟောတိ.

ម្យ៉ាងទៀត យោគីបុគ្គលកាលបំពេញនូវគតបច្ចាគតិកវត្ត ដែលពោលគឺការនាំទៅនិងការនាំត្រឡប់មកវិញនេះ ប្រសិនបើជាអ្នកមានឧបនិស្ស័យបរិបូណ៌ តែងសម្រេចអរហត្តផលក្នុងបឋមវ័យឡើយ។ បើមិនបានសម្រេចក្នុងបឋមវ័យទេ តែងសម្រេចក្នុងមជ្ឈិមវ័យ។ បើមិនបានសម្រេចក្នុងមជ្ឈិមវ័យទេ តែងសម្រេចក្នុងបច្ឆិមវ័យ។ បើមិនបានសម្រេចក្នុងបច្ឆិមវ័យទេ តែងសម្រេចក្នុងពេលមរណកាល។ បើមិនបានសម្រេចក្នុងពេលមរណកាលទេ តែងទៅកើតជាទេវបុត្រហើយសម្រេច (ក្នុងទេវលោក)។ បើមិនបានសម្រេចក្នុងនាមជាទេវបុត្រទេ កាលព្រះពុទ្ធមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើង ក៏កើតមកសម្រេចបច្ចេកពោធិញ្ញាណ។ បើមិនបានសម្រេចបច្ចេកពោធិញ្ញាណទេ លុះបានជួបប្រទះចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងជាអ្នកត្រាស់ដឹងរហ័ស (ខិប្បាភិញ្ញា) ដូចជាព្រះពាហិយទារុចីរិយត្ថេរ ឬជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន ដូចជាព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ឬជាអ្នកមានឫទ្ធិច្រើន ដូចជាព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ឬជាអ្នកពោលធុតង្គ (ធុតវាទៈ) ដូចជាព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ឬជាអ្នកមានទិព្វចក្ខុ ដូចជាព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ ឬជាអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ ដូចជាព្រះឧបាលិត្ថេរ ឬជាអ្នកសម្តែងធម៌ (ធម្មកថិក) ដូចជាព្រះបុណ្ណមន្តានីបុត្តត្ថេរ ឬជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃ (អារញ្ញិក) ដូចជាព្រះរេវតត្ថេរ ឬជាអ្នកមានពហុស្សូត ដូចជាព្រះអានន្ទត្ថេរ ឬជាអ្នកប្រាថ្នានូវសិក្ខា ដូចជាព្រះរាហុលត្ថេរ ដែលជាព្រះពុទ្ធបុត្រ។ ព្រះភិក្ខុណាដែលនាំទៅផង នាំត្រឡប់មកវិញផង ក្នុងចតុក្កៈនេះ គោចរសម្បជញ្ញៈរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាដល់នូវកំពូល (សិខាបត្តៈ) ដោយប្រការដូច្នេះ។

---

အဘိက္ကမာဒီသု ပန အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. တံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣဓ ဘိက္ခု အဘိက္ကမန္တော ဝါ ပဋိက္ကမန္တော ဝါ ယထာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနာ အဘိက္ကမာဒီသု – ‘‘အတ္တာ အဘိက္ကမတိ, အတ္တနာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ ‘‘အဟံ အဘိက္ကမာမိ, မယာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ သမ္မုယှန္တိ, တထာ အသမ္မုယှန္တော အဘိက္ကမာမီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တေနေဝ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိံ ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန အယံ ကာယသမ္မတော အဋ္ဌိသံဃာဋော အဘိက္ကမတိ. တဿေဝံ အဘိက္ကမတော ဧကေကပါဒုဒ္ဓရဏေ ပထဝီဓာတု အာပေါဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဟောန္တိ ဗလဝတိယော, တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု, ဝေါဿဇ္ဇနေ တေဇောဓာတု ဝါယောဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ [Pg.225] မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဟောန္တိ ဗလဝတိယော, တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသု.

ចំណែកឯសេចក្តីមិនវង្វេងក្នុងអាការៈមានការឈានទៅមុខជាដើម ឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ។ អសម្មោហសម្បជញ្ញៈនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ កាលឈានទៅមុខក្តី ថយក្រោយក្តី មិនវង្វេងដូចជាពួកអន្ធបុថុជ្ជន ដែលតែងវង្វេងក្នុងអាការៈមានការឈានទៅមុខជាដើមថា «ខ្លួនឈានទៅមុខ ការឈានទៅមុខគឺខ្លួនជាអ្នកបង្កើត» ឬថា «អាត្មាអញឈានទៅមុខ ការឈានទៅមុខគឺអាត្មាអញជាអ្នកបង្កើត» ដូច្នេះឡើយ កាលបើចិត្តកើតឡើងថា «អាត្មាអញនឹងឈានទៅមុខ» ខ្យល់ (វាយោធាតុ) ដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ក៏កើតឡើងជាមួយចិត្តនោះឯង ញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ រូបកាយដែលសន្មតថាជាខ្លួន ពោលគឺសំណុំឆ្អឹងនេះ តែងឈានទៅមុខដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅនៃវាយោធាតុដែលកើតអំពីកិរិយាចិត្ត។ កាលដែលសំណុំឆ្អឹងនោះឈានទៅមុខយ៉ាងនេះ ក្នុងការលើកជើងឡើងនីមួយៗ ធាតុពីរគឺបឋវីធាតុនិងអាបោធាតុ មានប្រមាណតិច ថយចុះ ធាតុពីរក្រៅពីនេះ (គឺតេជោធាតុនិងវាយោធាតុ) មានប្រមាណច្រើន មានកម្លាំងខ្លាំង ក្នុងការឈានទៅមុខ និងការឈានបញ្ឆៀង ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងការដាក់ជើងចុះ ធាតុពីរគឺតេជោធាតុនិងវាយោធាតុ មានប្រមាណតិច ថយចុះ ធាតុពីរក្រៅពីនេះ (គឺបឋវីធាតុនិងអាបោធាតុ) មានប្រមាណច្រើន មានកម្លាំងខ្លាំង ក្នុងការជាន់ដី និងការសង្កត់ជើង ក៏ដូច្នោះដែរ។

---

တတ္ထ ဥဒ္ဓရဏေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ, တထာ အတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝီတိဟရဏံ, ဝီတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝေါဿဇ္ဇနံ, ဝေါဿဇ္ဇနေ ပဝတ္တာ သန္နိက္ခေပနံ, သန္နိက္ခေပနေ ပဝတ္တာ သန္နိရုမ္ဘနံ န ပါပုဏန္တိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ပဗ္ဗပဗ္ဗံ သန္ဓိသန္ဓိ ဩဓိဩဓိ ဟုတွာ တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တတိလာနိ ဝိယ တဋတဋာယန္တာ ဘိဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ ကော ဧကော အဘိက္ကမတိ, ကဿ ဝါ ဧကဿ အဘိက္ကမနံ? ပရမတ္ထတော ဟိ ဓာတူနံယေဝ ဂမနံ, ဓာတူနံ ဌာနံ, ဓာတူနံ နိသဇ္ဇာ, ဓာတူနံ သယနံ. တသ္မိံ တသ္မိဉှိ ကောဋ္ဌာသေ သဒ္ဓိံ ရူပေန –

ក្នុងអាការៈទាំងនោះ រូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងការលើកជើង មិនទៅដល់ការឈានទៅមុខឡើយ រូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងការឈានទៅមុខ មិនទៅដល់ការឈានបញ្ឆៀងឡើយ រូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងការឈានបញ្ឆៀង មិនទៅដល់ការដាក់ជើងចុះឡើយ រូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងការដាក់ជើងចុះ មិនទៅដល់ការជាន់ដីឡើយ រូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងការជាន់ដី មិនទៅដល់ការសង្កត់ជើងឡើយ ធម៌ទាំងនោះតែងបែកធ្លាយទៅក្នុងទីនោះៗឯង ដោយឡែកពីគ្នាជាចំណែកៗ ជាសន្លាក់ៗ ជាភាគៗ ដូចជាគ្រាប់ល្ងដែលគេដាក់ទៅលើអំបែងដ៏ក្តៅ តែងផ្ទុះឮសូរតាក់ៗ ហើយបែកធ្លាយទៅដូច្នោះ។ ក្នុងអាការៈនោះ តើមាននរណាម្នាក់ឈានទៅមុខ ឬការឈានទៅមុខជារបស់នរណាម្នាក់? ព្រោះថា ដោយបរមត្ថ គឺមានតែការទៅនៃធាតុទាំងឡាយ ការឈរនៃធាតុទាំងឡាយ ការអង្គុយនៃធាតុទាំងឡាយ និងការដេកនៃធាតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងចំណែកនោះៗ ព្រមដោយរូបធម៌—

---

‘‘အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတိ;

အဝီစိမနုသမ္ဗန္ဓော, နဒီသောတောဝ ဝတ္တတီ’’တိ. –

«ចិត្តមួយកើតឡើង ចិត្តមួយទៀតរលត់ទៅ ការតភ្ជាប់គ្នាមិនដាច់សោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាខ្សែទឹកនៃស្ទឹង ដូច្នោះឯង»។

---

ဧဝံ အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ နာမာတိ.

សេចក្តីមិនវង្វេងក្នុងអាការៈមានការឈានទៅមុខជាដើម យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ។

---

နိဋ္ဌိတော ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိပဒဿ အတ္ထော.

សេចក្តីពន្យល់នៃបទថា «abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti» (ជាអ្នកដឹងខ្លួនក្នុងការឈានទៅមុខនិងការថយក្រោយ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

အာလောကိတေ ဝိလောကိတေတိ ဧတ္ထ ပန အာလောကိတံ နာမ ပုရတော ပေက္ခနံ, ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခနံ. အညာနိပိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ ပစ္ဆတော အနုပေက္ခနဝသေန ဩလောကိတဥလ္လောကိတာပလောကိတာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ဣဓ န ဂဟိတာနိ, သာရုပ္ပဝသေန ပန ဣမာနေဝ ဒွေ ဂဟိတာနိ. ဣမိနာ ဝါ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝါတိ.

ក្នុងបទថា «ālokite vilokite» នេះ ពាក្យថា អាលោកិតៈ គឺការសម្លឹងមើលទៅខាងមុខ វិលោកិតៈ គឺការក្រឡេកមើលទៅទិសតូច (ឆ្វេងស្តាំ)។ សូម្បីការមើលដទៃទៀត មានការមើលចុះក្រោម មើលឡើងលើ និងមើលទៅខាងក្រោយ ដោយអំណាចនៃការមើលតាមលំដាប់ ឈ្មោះថា ឱលោកិតៈ ឧល្លោកិតៈ និងអបលោកិតៈ ក៏មានដែរ។ ការមើលទាំងនោះ មិនបានយកមកពោលក្នុងទីនេះទេ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃភាពសមគួរ ទើបលោកកាន់យកតែការមើលទាំងពីរនេះប៉ុណ្ណោះ។ ឬមួយថា ដោយវិធីនេះ ការមើលទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថា លោកកាន់យកហើយដូចគ្នា។

---

တတ္ထ ‘‘အာလောကေဿာမီ’’တိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ စိတ္တဝသေနေဝ အနောလောကေတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တံ အာယသ္မန္တံ နန္ဒံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

ក្នុងអាការៈនោះ កាលបើចិត្តកើតឡើងថា «អាត្មាអញនឹងមើល» ហើយមិនមើលទៅតាមតែអំណាចនៃចិត្តឡើយ តែជាការកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ នេះឈ្មោះថា សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ។ សាត្ថកសម្បជញ្ញៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយធ្វើព្រះនន្ទត្ថេរដ៏មានអាយុ ឲ្យជាកាយសាក្សី (សាក្សីផ្ទាល់ខ្លួន)។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘သစေ, ဘိက္ခဝေ, နန္ဒဿ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ အာလောကေတဗ္ဗာ ဟောတိ, သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ နန္ဒော ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ အာလောကေတိ ‘ဧဝံ မေ ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ အာလောကယတော နာဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာ [Pg.226] ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ အနွာသဝိဿန္တီ’တိ. ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတိ. သစေ, ဘိက္ခဝေ, နန္ဒဿ ပစ္ဆိမာ ဒိသာ, ဥတ္တရာ ဒိသာ, ဒက္ခိဏာ ဒိသာ, ဥဒ္ဓံ, အဓော, အနုဒိသာ အာလောကေတဗ္ဗာ ဟောတိ, သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ နန္ဒော အနုဒိသံ အာလောကေတိ ‘ဧဝံ မေ အနုဒိသံ အာလောကယတော’…ပေ… သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၉).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រសិនបើទិសខាងកើត ជាទិសដែលនន្ទគប្បីមើល នន្ទតែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ហើយសម្លឹងមើលទៅទិសខាងកើតថា 'កាលបើអាត្មាអញសម្លឹងមើលទៅទិសខាងកើតយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមកជាអកុសល គឺអភិជ្ឈានិងទោមនស្ស នឹងមិនហូរហៀរតាមឡើយ'។ នន្ទនោះ តែងជាអ្នកដឹងខ្លួនក្នុងទីនោះ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រសិនបើទិសខាងលិច ទិសខាងជើង ទិសខាងត្បូង ខាងលើ ខាងក្រោម ឬទិសតូច ជាទិសដែលនន្ទគប្បីមើល នន្ទតែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ហើយសម្លឹងមើលទៅទិសតូចនោះថា 'កាលបើអាត្មាអញសម្លឹងមើលទៅទិសតូចយ៉ាងនេះ...។ល។ តែងជាអ្នកដឹងខ្លួន'»។

---

အပိစ ဣဓာပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တစေတိယဒဿနာဒိဝသေနေဝ သာတ္ထကတာ စ သပ္ပာယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကမ္မဋ္ဌာနဿ ပန အဝိဇဟနမေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညံ, တသ္မာ ခန္ဓဓာတုအာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ အတ္တနော ကမဋ္ဌာနဝသေနေဝ ကသိဏာဒိကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ ဝါ ပန ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ.

ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងទីនេះ សេចក្តីជាប្រយោជន៍ (សាត្ថកភាព) និងសេចក្តីសមគួរ (សប្បាយភាព) គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការមើលចេតិយជាដើម ដែលបានពោលហើយក្នុងកាលមុន។ ចំណែកឯការមិនលះបង់កម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា គោចរសម្បជញ្ញៈ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានខន្ធកម្មដ្ឋាន ធាតុកម្មដ្ឋាន និងអាយតនកម្មដ្ឋានជាអារម្មណ៍ គប្បីធ្វើការមើលនិងការក្រឡេកមើល ដោយអំណាចនៃកម្មដ្ឋានរបស់ខ្លួន ឬភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានកសិណជាដើមជាអារម្មណ៍ គប្បីធ្វើការមើលនិងការក្រឡេកមើល ដោយយកកម្មដ្ឋានជាប្រធាន។

---

‘‘အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ အာလောကေတာ ဝါ ဝိလောကေတာ ဝါ နတ္ထိ, ‘အာလောကေဿာမီ’တိ ပန စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တေနေဝ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိံ ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေန ဟေဋ္ဌိမံ အက္ခိဒလံ အဓော သီဒတိ, ဥပရိမံ ဥဒ္ဓံ လင်္ဃေတိ, ကောစိ ယန္တကေန ဝိဝရန္တော နာမ နတ္ထိ, တတော စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ပဇာနနံ ပနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ နာမ.

«តួខ្លួនដែលជាអ្នកមើល ឬអ្នកក្រឡេកមើល នៅក្នុងខាងក្នុង មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើចិត្តកើតឡើងថា 'អាត្មាអញនឹងមើល' ខ្យល់ (វាយោធាតុ) ដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ក៏កើតឡើងជាមួយចិត្តនោះឯង ញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅនៃវាយោធាតុដែលកើតអំពីកិរិយាចិត្ត ស្រទាប់ភ្នែកខាងក្រោមតែងធ្លាក់ចុះក្រោម ស្រទាប់ភ្នែកខាងលើតែងឡើងលើ នរណាម្នាក់ដែលបើកដោយគ្រឿងយន្ត មិនមានឡើយ លំដាប់នោះ ចក្ខុវិញ្ញាណដែលធ្វើនូវកិច្ចគឺការឃើញ ក៏កើតឡើង» ការដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ។

---

အပိစ မူလပရိညာအာဂန္တုကတာဝကာလိကဘာဝဝသေနပေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မူလပရိညာဝသေန တာဝ –

ម្យ៉ាងទៀត អសម្មោហសម្បជញ្ញៈក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងនូវឫសគល់ (មូលបរិញ្ញា) ភាពជាភ្ញៀវ (អាគន្តុកភាព) និងភាពជាបណ្តោះអាសន្ន (តាវកាលិកភាព)។ ក្នុងវិធីទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងនូវឫសគល់ ជាដំបូង៖

---

‘‘ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇနဉ္စေဝ, ဒဿနံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ;

သန္တီရဏံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ, ဇဝနံ ဘဝတိ သတ္တမံ’’.

«ភវង្គៈ អវជ្ជនៈ ការឃើញ (ចក្ខុវិញ្ញាណ) សម្បដិច្ឆនៈ សន្តីរណៈ វុដ្ឋបនៈ និងជវនៈជាទី ៧ តែងកើតឡើង»។

---

တတ္ထ ဘဝင်္ဂံ ဥပပတ္တိဘဝဿ အင်္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနံ ပဝတ္တတိ, တံ အာဝဋ္ဋေတွာ ကိရိယမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ သာဓယမာနံ, တန္နိရောဓာ ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ သာဓယမာနာ, တန္နိရောဓာ သတ္တက္ခတ္တုံ ဇဝနံ ဇဝတိ. တတ္ထ ပဌမဇဝနေပိ ‘‘အယံ [Pg.227] ဣတ္ထီ, အယံ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဝသေန အာလောကိတဝိလောကိတံ န ဟောတိ, ဒုတိယဇဝနေပိ…ပေ… သတ္တမဇဝနေပိ. ဧတေသု ပန ယုဒ္ဓမဏ္ဍလေ ယောဓေသု ဝိယ ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတေသု ‘‘အယံ ဣတ္ထီ, အယံ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အာလောကိတဝိလောကိတံ ဟောတိ. ဧဝံ တာဝေတ္ထ မူလပရိညာဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ក្នុងបណ្តាចិត្តទាំងនោះ ភវង្គចិត្ត ញ៉ាំងកិច្ចជាអង្គនៃឧបបត្តិភពឲ្យសម្រេច ហើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅ, ធ្វើភវង្គចិត្តនោះឲ្យវិលត្រឡប់ហើយ កិរិយាមនោធាតិ ញ៉ាំងអាវជ្ជនកិច្ចឲ្យសម្រេច ហើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅ, ព្រោះការរលត់ទៅនៃកិរិយាមនោធាតិនោះ ចក្ខុវិញ្ញាណ ញ៉ាំងទស្សនកិច្ចឲ្យសម្រេច ហើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅ, ព្រោះការរលត់ទៅនៃចក្ខុវិញ្ញាណនោះ វិបាកមនោធាតិ ញ៉ាំងសម្បដិច្ឆនកិច្ចឲ្យសម្រេច ហើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅ, ព្រោះការរលត់ទៅនៃវិបាកមនោធាតិនោះ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ ញ៉ាំងសន្តីរណកិច្ចឲ្យសម្រេច ហើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅ, ព្រោះការរលត់ទៅនៃវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុនោះ កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ ញ៉ាំងវុដ្ឋព្វនកិច្ចឲ្យសម្រេច ហើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅ, ព្រោះការរលត់ទៅនៃកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុនោះ ជវនចិត្ត រមែងរត់ទៅអស់ ៧ ដង។ ក្នុងជវនចិត្តទាំងនោះ សូម្បីក្នុងបឋមជវនៈ ការមើលត្រង់ ឬការមើលឆៀង ដោយអំណាចនៃតម្រេក ការប្រទូស្ត និងការវង្វេងថា «នេះជាស្រី នេះជាប្រុស» រមែងមិនមានឡើយ, សូម្បីក្នុងទុតិយជវនៈ...ល... សូម្បីក្នុងសត្តមជវនៈ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលបើជវនចិត្តទាំងនោះ រលត់ធ្លាក់ចុះទៅតាមលំដាប់លើនិងក្រោម ដូចជាពួកយុទ្ធជនក្នុងសមរភូមិ ការមើលត្រង់ ឬការមើលឆៀង ដោយអំណាចនៃតម្រេកជាដើមថា «នេះជាស្រី នេះជាប្រុស» រមែងមាន។ គប្បីជ្រាប អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ក្នុងរឿងនេះ ដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងនូវឫសគល់ (មូលបរិញ្ញា) យ៉ាងនេះជាមុនសិន។

---

စက္ခုဒွါရေ ပန ရူပေ အာပါထမာဂတေ ဘဝင်္ဂစလနတော ဥဒ္ဓံ သကကိစ္စနိပ္ဖာဒနဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေသု အဝသာနေ ဇဝနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နာနံ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဂေဟဘူတေ စက္ခုဒွါရေ အာဂန္တုကပုရိသော ဝိယ ဟောတိ. တဿ ယထာ ပရဂေဟေ ကိဉ္စိ ယာစိတုံ ပဝိဋ္ဌဿ အာဂန္တုကပုရိသဿ ဂေဟသာမိကေသု တုဏှီမာသိနေသု အာဏာကရဏံ န ယုတ္တံ, ဧဝံ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဂေဟဘူတေ စက္ခုဒွါရေ အာဝဇ္ဇနာဒီသုပိ အရဇ္ဇန္တေသု အဒုဿန္တေသု အမုယှန္တေသု စ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနံ အယုတ္တန္တိ ဧဝံ အာဂန္တုကဘာဝဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ម្យ៉ាងទៀត កាលបើ រូបារម្មណ៍ មកខ្ទប់នឹង ចក្ខុទ្វារ ហើយ ខាងលើអំពីការញាប់ញ័រនៃភវង្គ (ភវង្គចលនៈ) កាលបើចិត្តទាំងឡាយមានអាវជ្ជនៈជាដើម កើតឡើងហើយរលត់ទៅ ដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនៗ ឲ្យសម្រេច ក្នុងទីបំផុត ជវនចិត្ត រមែងកើតឡើង។ ជវនចិត្តនោះ រមែងប្រៀបដូចជាបុរសជាភ្ញៀវ (អាគន្តុកបុរស) ក្នុងចក្ខុទ្វារ ដែលប្រៀបដូចជាផ្ទះរបស់ចិត្តមានអាវជ្ជនៈជាដើម ដែលកើតឡើងមុន។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាបុរសជាភ្ញៀវ ដែលចូលទៅក្នុងផ្ទះរបស់អ្នកដទៃ ដើម្បីសូមរបស់អ្វីមួយ កាលបើម្ចាស់ផ្ទះទាំងឡាយ អង្គុយស្ងៀមនៅឡើយ ការដែលភ្ញៀវនោះនឹងធ្វើការបង្គាប់បញ្ជា រមែងមិនសមគួរឡើយ យ៉ាងណាមិញ កាលបើចិត្តមានអាវជ្ជនៈជាដើម មិនត្រេកអរ មិនប្រទូស្ត មិនវង្វេង ក្នុងចក្ខុទ្វារ ដែលជាផ្ទះរបស់ចិត្តមានអាវជ្ជនៈជាដើមនោះ ការដែលជវនចិត្តនោះ នឹងត្រេកអរ ប្រទូស្ត ឬវង្វេង រមែងមិនសមគួរឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ គប្បីជ្រាប អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃភាពជាភ្ញៀវ យ៉ាងនេះចុះ។

---

ယာနိ ပနေတာနိ စက္ခုဒွါရေ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနပရိယောသာနာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာနိ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ, အညမညံ န ပဿန္တိ, ဣတ္တရာနိ တာဝကာလိကာနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ ယထာ ဧကသ္မိံ ဃရေ သဗ္ဗေသု မာနုသကေသု မတေသု အဝသေသဿ ဧကဿ တင်္ခဏံယေဝ မရဏဓမ္မဿ န ယုတ္တာ နစ္စဂီတာဒီသု အဘိရတိ နာမ, ဧဝမေဝ ဧကဒွါရေ သသမ္ပယုတ္တေသု အာဝဇ္ဇနာဒီသု တတ္ထ တတ္ထေဝ မတေသု အဝသေသဿ တင်္ခဏံယေဝ မရဏဓမ္မဿ ဇဝနဿာပိ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဝသေန အဘိရတိ နာမ န ယုတ္တာတိ ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝဝသေန အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តទាំងឡាយណា ដែលមានវុដ្ឋព្វនៈជាទីបំផុត កើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារ ចិត្តទាំងនោះ រមែងរលត់ទៅក្នុងទីនោះៗ ជាមួយគ្នានឹងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ មិនបានឃើញគ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ រមែងជាធម៌មានខណៈដ៏ខ្លី គឺមានកាលបណ្តោះអាសន្នប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានឧបមាដូចជា កាលបើមនុស្សទាំងអស់ក្នុងផ្ទះមួយ ស្លាប់អស់ទៅហើយ ការត្រេកអរក្នុងល្បែងរបាំ និងចម្រៀងជាដើម របស់មនុស្សម្នាក់ដែលនៅសេសសល់ ដែលមានសេចក្តីស្លាប់ជាធម្មតាក្នុងខណៈនោះឯង រមែងមិនសមគួរឡើយ យ៉ាងណាមិញ កាលបើចិត្តមានអាវជ្ជនៈជាដើម ព្រមទាំងសម្បយុត្តធម៌ កើតក្នុងទ្វារតែមួយ រលត់ទៅក្នុងទីនោះៗ ហើយ ការត្រេកអរដោយអំណាចនៃតម្រេក ការប្រទូស្ត និងការវង្វេង នៃជវនចិត្តដែលនៅសេសសល់ ដែលមានសេចក្តីវិនាសជាធម្មតាក្នុងខណៈនោះឯង រមែងមិនសមគួរឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ គប្បីជ្រាប អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃភាពជាធម៌មានកាលបណ្តោះអាសន្ន យ៉ាងនេះចុះ។

---

အပိစ ခန္ဓာယတနဓာတုပစ္စယပစ္စဝေက္ခဏဝသေနပေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ ဟိ စက္ခု စေဝ ရူပါ စ ရူပက္ခန္ဓော, ဒဿနံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သညာ သညာက္ခန္ဓော, ဖဿာဒိကာ သင်္ခါရာ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, ဧဝမေတေသံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု စက္ခာယတနံ, ရူပံ ရူပါယတနံ, ဒဿနံ မနာယတနံ, ဝေဒနာဒယော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဓမ္မာယတနံ, ဧဝမေတေသံ စတုန္နံ အာယတနာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော [Pg.228] ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု စက္ခုဓာတု, ရူပံ ရူပဓာတု, ဒဿနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတု, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာဒယော ဓမ္မာ ဓမ္မဓာတု, ဧဝမေတေသံ စတုန္နံ ဓာတူနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ? တထာ စက္ခု နိဿယပစ္စယော, ရူပံ အာရမ္မဏပစ္စယော, အာဝဇ္ဇနံ အနန္တရသမနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတပစ္စယော, အာလောကော ဥပနိဿယပစ္စယော, ဝေဒနာဒယော သဟဇာတပစ္စယော. ဧဝမေတေသံ ပစ္စယာနံ သမဝါယေ အာလောကနဝိလောကနံ ပညာယတိ. တတ္ထ ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတီတိ ဧဝမေတ္ထ ခန္ဓာယတနဓာတုပစ္စယပစ္စဝေက္ခဏဝသေနပိ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាប អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ នោះ សូម្បីដោយអំណាចនៃការពិចារណាឃើញនូវ ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ និងបច្ច័យ។ ព្រោះថា ក្នុងរឿងនេះ ចក្ខុផង រូបទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា រូបក្ខន្ធ, ការឃើញ (ចក្ខុវិញ្ញាណ) ឈ្មោះថា វិញ្ញាណក្ខន្ធ, វេទនាដែលសម្បយុត្តនឹងចក្ខុវិញ្ញាណនោះ ឈ្មោះថា វេទនាខន្ធ, សញ្ញា ឈ្មោះថា សញ្ញាខន្ធ, សង្ខារទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ឈ្មោះថា សង្ខារក្ខន្ធ។ កាលបើការប្រជុំគ្នានៃខន្ធទាំង ៥ នេះ មានព្រមហើយ ការមើលត្រង់ និងការមើលឆៀង រមែងប្រាកដឡើង។ ក្នុងខន្ធទាំងនោះ តើមានបុគ្គលណាម្នាក់ មើលត្រង់? តើអ្នកណា មើលឆៀង? ដូចគ្នាដែរ ចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខាយតនៈ, រូប ឈ្មោះថា រូបាយតនៈ, ការឃើញ ឈ្មោះថា មនាយតនៈ, ធម៌ដែលសម្បយុត្តទាំងឡាយមានវេទនាជាដើម ឈ្មោះថា ធម្មាយតនៈ។ កាលបើការប្រជុំគ្នានៃអាយតនៈទាំង ៤ នេះ មានព្រមហើយ ការមើលត្រង់ និងការមើលឆៀង រមែងប្រាកដឡើង។ ក្នុងអាយតនៈទាំងនោះ តើមានបុគ្គលណាម្នាក់ មើលត្រង់? តើអ្នកណា មើលឆៀង? ដូចគ្នាដែរ ចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ, រូប ឈ្មោះថា រូបធាតុ, ការឃើញ ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ, ធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាជាដើមដែលសម្បយុត្តនឹងចក្ខុវិញ្ញាណនោះ ឈ្មោះថា ធម្មធាតុ។ កាលបើការប្រជុំគ្នានៃធាតុទាំង ៤ នេះ មានព្រមហើយ ការមើលត្រង់ និងការមើលឆៀង រមែងប្រាកដឡើង។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ តើមានបុគ្គលណាម្នាក់ មើលត្រង់? តើអ្នកណា មើលឆៀង? ដូចគ្នាដែរ ចក្ខុ ជា និស្សយបច្ច័យ, រូប ជា អារម្មណបច្ច័យ, អាវជ្ជនៈ ជា អនន្តរបច្ច័យ សមនន្តរបច្ច័យ ឧបនិស្សយបច្ច័យ នត្ថិបច្ច័យ និងវិគតបច្ច័យ, ពន្លឺ (អាលោកៈ) ជា ឧបនិស្សយបច្ច័យ, ធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាជាដើម ជា សហជាតបច្ច័យ។ កាលបើការប្រជុំគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយនេះ មានព្រមហើយ ការមើលត្រង់ និងការមើលឆៀង រមែងប្រាកដឡើង។ ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ តើមានបុគ្គលណាម្នាក់ មើលត្រង់? តើអ្នកណា មើលឆៀង? គប្បីជ្រាប អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ក្នុងរឿងនេះ សូម្បីដោយអំណាចនៃការពិចារណាឃើញនូវ ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ និងបច្ច័យ យ៉ាងនេះចុះ។

---

သမိဉ္ဇိတေ ပသာရိတေတိ ပဗ္ဗာနံ သမိဉ္ဇနပသာရဏေ. တတ္ထ စိတ္တဝသေနေဝ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ အကတွာ ဟတ္ထပါဒါနံ သမိဉ္ဇနပသာရဏပစ္စယာ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. တတ္ထ ဟတ္ထပါဒေ အတိစိရံ သမိဉ္ဇိတွာ ဝါ ပသာရေတွာ ဝါ ဌိတဿ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န လဘတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပတတိ, ဝိသေသံ နာဓိဂစ္ဆတိ. ကာလေ သမိဉ္ဇန္တဿ ကာလေ ပသာရေန္တဿ ပန တာ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂစ္ဆတိ, ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា Samiñjite pasārite សេចក្តីថា ក្នុងការបត់ចូល និងការលាតចេញ នូវសន្លាក់ទាំងឡាយ។ ក្នុងសកម្មភាពនោះ ការមិនធ្វើការបត់ចូល និងការលាតចេញ តាមតែអំណាចចិត្ត (ដោយមិនពិចារណា) ឡើយ ប៉ុន្តែបានកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនប្រយោជន៍ ព្រោះហេតុនៃការបត់ចូល និងការលាតចេញ នូវដៃនិងជើងទាំងឡាយ ហើយកាន់យកនូវប្រយោជន៍ នេះឈ្មោះថា សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ។ ក្នុងសកម្មភាពនោះ កាលបើបុគ្គលបត់ដៃជើងទុក ឬលាតដៃជើងទុក អស់កាលយូរពេក វេទនាទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងក្នុងខណៈរាល់ៗ ខណៈ, ចិត្តរមែងមិនបាននូវសេចក្តីស្ងប់ (ឯកគ្គតា), កម្មដ្ឋានរមែងស៊ប់សួនធ្លាក់ចុះ (សាបសូន្យ), រមែងមិនបានសម្រេចគុណវិសេសឡើយ។ ចំណែកឯ កាលបើបុគ្គលបត់ចូលតាមកាលដ៏គួរ លាតចេញតាមកាលដ៏គួរ វេទនាទាំងនោះ រមែងមិនកើតឡើងឡើយ, ចិត្តរមែងមានសេចក្តីស្ងប់, កម្មដ្ឋានរមែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើន, រមែងបានសម្រេចគុណវិសេស គប្បីជ្រាបការកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនប្រយោជន៍ យ៉ាងនេះចុះ។

---

အတ္ထေ ပန သတိပိ သပ္ပာယာသပ္ပာယံ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. တတြာယံ နယော – မဟာစေတိယင်္ဂဏေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခူ သဇ္ဈာယံ ဂဏှန္တိ. တေသံ ပိဋ္ဌိပဿေ ဒဟရဘိက္ခုနိယော ဓမ္မံ သုဏန္တိ. တတ္ထေကော ဒဟရော ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ကာယသံသဂ္ဂံ ပတွာ တေနေဝ ကာရဏေန ဂိဟီ ဇာတော. အပရော ဘိက္ခု ပါဒံ ပသာရေန္တော အဂ္ဂိမှိ ပသာရေသိ, အဋ္ဌိံ အာဟစ္စ ပါဒေါ ဈာယိ. အပရော ဝမ္မိကေ ပသာရေသိ, သော အာသီဝိသေန ဒဋ္ဌော. အပရော စီဝရကုဋိဒဏ္ဍကေ ပသာရေသိ, တံ မဏိသပ္ပော ဍံသိ. တသ္မာ ဧဝရူပေ အသပ္ပာယေ အပသာရေတွာ သပ္ပာယေ ပသာရေတဗ္ဗံ. ဣဒမေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ.

ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីកាលបើប្រយោជន៍មានហើយ ការកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីសប្បាយ (គួរ) និងអសប្បាយ (មិនគួរ) ហើយកាន់យកនូវសេចក្តីសប្បាយ នេះឈ្មោះថា សប្បាយសម្បជញ្ញៈ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានន័យ (រឿងរ៉ាវ) ដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ពួកភិក្ខុខ្ចីទាំងឡាយ រមែងរៀនសូត្រធម៌ (សជ្ឈាយៈ) នាទីលានមហាចេតិយ។ នៅខាងក្រោយខ្នងនៃភិក្ខុទាំងនោះ មានពួកភិក្ខុនីខ្ចីទាំងឡាយ ស្តាប់ធម៌។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុខ្ចីមួយរូប កាលលាតដៃទៅ បានពាល់ត្រូវកាយ (ភិក្ខុនី) ហើយក៏បានក្លាយជាគ្រហស្ថ (សឹក) ព្រោះតែហេតុនោះឯង។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត កាលលាតជើងទៅ បានលាតទៅចំភ្នក់ភ្លើង ភ្លើងក៏ឆេះជើងរហូតដល់ឆ្អឹង។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត បានលាតជើងទៅក្នុងដំបូក ក៏ត្រូវពស់វែកចឹក។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត បានលាតជើងទៅក្នុងចន្លោះឈើព្យួរចីវរ ក៏ត្រូវពស់បៃតង (ពស់មានពិសខ្លាំង) ចឹក។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីអសប្បាយមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនគប្បីលាតដៃជើងឡើយ គឺគប្បីលាតក្នុងទីសប្បាយវិញ។ នេះឈ្មោះថា សប្បាយសម្បជញ្ញៈ ក្នុងរឿងនេះ។

---

ဂေါစရသမ္ပဇညံ ပန မဟာထေရဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗံ – မဟာထေရော ကိရ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော အန္တေဝါသိကေဟိ သဒ္ဓိံ ကထယမာနော သဟသာ ဟတ္ထံ [Pg.229] သမိဉ္ဇိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သဏိကံ သမိဉ္ဇေသိ. တံ အန္တေဝါသိကာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, သဟသာ ဟတ္ထံ သမိဉ္ဇိတွာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သဏိကံ သမိဉ္ဇိတ္ထာ’’တိ. ယတော ပဋ္ဌာယာဟံ, အာဝုသော, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကာတုံ အာရဒ္ဓေါ, န မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မုဉ္စိတွာ ဟတ္ထော သမိဉ္ဇိတပုဗ္ဗော, ဣဒါနိ ပန တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ကထယမာနေန ကမ္မဋ္ဌာနံ မုဉ္စိတွာ သမိဉ္ဇိတော, တသ္မာ ပုန ယထာဌာနေ ဌပေတွာ သမိဉ္ဇေသိန္တိ. သာဓု, ဘန္တေ, ဘိက္ခုနာ နာမ ဧဝရူပေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ဧဝမေတ္ထာပိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနမေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ចំណែកឯ គោចរសម្បជញ្ញៈ គប្បីសម្តែងដោយរឿងរបស់ព្រះមហាថេរ៖ ឮថា ព្រះមហាថេរ កាលគង់នៅក្នុងទីសម្រាកថ្ងៃ ព្រះអង្គកំពុងសន្ទនាជាមួយពួកអន្តេវាសិក (សិស្ស) ក៏ស្រាប់តែបត់ដៃចូលភ្លាមៗ រួចហើយក៏ដាក់ដៃទៅក្នុងទីតាំងដើមវិញ ហើយបត់ចូលសន្សឹមៗ ជាថ្មីម្តងទៀត។ ពួកអន្តេវាសិក ក៏បានទូលសួរព្រះថេរៈនោះថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាលោកម្ចាស់បត់ដៃចូលភ្លាមៗ ហើយដាក់ទៅក្នុងទីតាំងដើមវិញ រួចទើបបត់ចូលសន្សឹមៗ ជាថ្មីម្តងទៀត?» ព្រះថេរៈតបថា៖ «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ចាប់តាំងពីពេលដែលខ្ញុំចាប់ផ្តើមធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានមក ខ្ញុំមិនដែលលះបង់កម្មដ្ឋានហើយបត់ដៃឡើយ ប៉ុន្តែអម្បាញ់មិញនេះ កាលដែលខ្ញុំកំពុងនិយាយជាមួយអ្នករាល់គ្នា ខ្ញុំបានលះបង់កម្មដ្ឋានហើយបត់ដៃ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំទើបដាក់ដៃទៅក្នុងទីតាំងដើមវិញ ហើយបត់ចូលជាថ្មី»។ ពួកសិស្សទូលថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ប្រពៃណាស់ ឈ្មោះថាភិក្ខុ គប្បីជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនេះឯង»។ សូម្បីក្នុងរឿងបត់ចូលនិងលាតចេញនេះ ការមិនលះបង់កម្មដ្ឋាននោះឯង ឈ្មោះថា គោចរសម្បជញ្ញៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ သမိဉ္ဇန္တော ဝါ ပသာရေန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေန ပန သုတ္တာကဍ္ဎနဝသေန ဒါရုယန္တဿ ဟတ္ထပါဒလဠနံ ဝိယ သမိဉ္ဇနပသာရဏံ ဟောတီတိ ပရိဇာနနံ ပနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

នៅក្នុងសន្តាន មិនមានតួខ្លួន (អត្តា) ណាមួយ ដែលជាអ្នកបត់ចូល ឬជាអ្នកលាតចេញឡើយ ប៉ុន្តែ ការបត់ចូល និងការលាតចេញ រមែងមានបាន ព្រោះការផ្សាយទៅនៃវាយោធាតុ ដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន (ចិត្តកិរិយា) មានប្រការដូចដែលបានពោលមកហើយ ដូចជាការកម្រើកដៃជើងនៃរូបយន្តឈើ ដោយអំណាចនៃការទាញខ្សែ យ៉ាងនោះឯង។ ការកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ក្នុងរឿងបត់ចូលនិងលាតចេញនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

---

သံဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေတိ ဧတ္ထ သံဃာဋိစီဝရာနံ နိဝါသနပါရုပနဝသေန, ပတ္တဿ ဘိက္ခာပဋိဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန ပရိဘောဂေါ ဓာရဏံ နာမ. တတ္ထ သံဃာဋိစီဝရဓာရဏေ တာဝ နိဝါသေတွာ ပါရုပိတွာ စ ပိဏ္ဍာယ စရတော အာမိသလာဘော, ‘‘သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တပ္ပကာရောယေဝ စ အတ္ထော အတ္ထော နာမ. တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ ការប្រើប្រាស់នូវសង្ឃាដិ និងចីវរ ដោយអំណាចនៃការស្លៀក និងការដណ្តប់ និងការប្រើប្រាស់នូវសបិដ ដោយអំណាចនៃការទទួលចង្ហាន់បិណ្ឌបាតជាដើម ឈ្មោះថា ការទ្រទ្រង់។ ក្នុងបណ្តាការទ្រទ្រង់ទាំងនោះ ក្នុងការទ្រទ្រង់សង្ឃាដិនិងចីវរជាមុនសិន កាលបើភិក្ខុស្លៀកដណ្តប់ហើយ ដើរទៅកាន់បិណ្ឌបាត ការបាននូវអាមិសៈក្តី ប្រយោជន៍ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកហើយ ដោយប្រការដែលបានពោលមកហើយ ដោយន័យជាដើមថា «ដើម្បីការពារនូវត្រជាក់» ក្តី នេះឈ្មោះថា ប្រយោជន៍។ គប្បីជ្រាប សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍នោះចុះ។

---

ဥဏှပကတိကဿ ပန ဒုဗ္ဗလဿ စ စီဝရံ သုခုမံ သပ္ပာယံ, သီတာလုကဿ ဃနံ ဒုပဋ္ဋံ. ဝိပရီတံ အသပ္ပာယံ. ယဿ ကဿစိ ဇိဏ္ဏံ အသပ္ပာယမေဝ. အဂ္ဂဠာဒိဒါနေန ဟိဿ တံ ပလိဗောဓကရံ ဟောတိ. တထာ ပဋ္ဋုဏ္ဏဒုကူလာဒိဘေဒံ လောဘနီယစီဝရံ. တာဒိသဉှိ အရညေ ဧကကဿ နိဝါသန္တရာယကရံ, ဇီဝိတန္တရာယကရဉ္စာပိ ဟောတိ. နိပ္ပရိယာယေန ပန ယံ နိမိတ္တကမ္မာဒိမိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ, ယဉ္စဿ သေဝမာနဿ အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, တံ အသပ္ပာယံ. ဝိပရီတံ သပ္ပာယံ, တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ម្យ៉ាងទៀត ចីវរដ៏ស្តើង រមែងសប្បាយ (សមគួរ) ដល់ភិក្ខុអ្នកមានប្រក្រតីក្តៅ និងភិក្ខុអ្នកមានកម្លាំងខ្សោយ, ចីវរដ៏ក្រាស់ពីរជាន់ រមែងសប្បាយដល់ភិក្ខុអ្នកខ្លាចរងា។ ចីវរដែលផ្ទុយពីនេះ ឈ្មោះថា អសប្បាយ។ ចីវរចាស់រហែក រមែងជាអសប្បាយ ដល់ភិក្ខុគ្រប់រូបពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ចីវរចាស់នោះ រមែងធ្វើនូវកង្វល់ (បលិពោធ) ដល់ភិក្ខុនោះ ដោយការប៉ះប៉ះជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ចីវរដែលគួរឲ្យចង់បាន មានចំណែកជាចីវរធ្វើពីសូត្រ និងសំពត់ឌុកូលជាដើម ក៏ជាអសប្បាយដែរ។ ព្រោះថា ចីវរមានសភាពយ៉ាងនោះ រមែងធ្វើនូវអន្តរាយដល់ការរស់នៅ និងធ្វើនូវអន្តរាយដល់ជីវិត នៃភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃតែមួយអង្គឯង។ ប៉ុន្តែ ដោយបរិយាយត្រង់ (ដោយផ្ទាល់) ចីវរណាដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃមិច្ឆាជីវៈ មានការធ្វើនិមិត្តជាដើម និងចីវរណាដែលកាលបើភិក្ខុប្រើប្រាស់ហើយ អកុសលធម៌ទាំងឡាយ រមែងចម្រើនឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយ រមែងសាបសូន្យទៅ ចីវរទាំងពីរប្រការនោះ ជាអសប្បាយពិតប្រាកដ។ ចីវរដែលផ្ទុយពីនេះ ជាសប្បាយ។ គប្បីជ្រាប សប្បាយសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃចីវរសប្បាយនោះ និងគប្បីជ្រាប គោចរសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃការមិនលះបង់កម្មដ្ឋាននោះឯង ក្នុងរឿងទ្រទ្រង់ចីវរនេះចុះ។

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ စီဝရံ ပါရုပန္တော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပန စီဝရပါရုပနံ ဟောတိ. တတ္ထ စီဝရမ္ပိ [Pg.230] အစေတနံ, ကာယောပိ အစေတနော. စီဝရံ န ဇာနာတိ ‘‘မယာ ကာယော ပါရုပိတော’’တိ. ကာယောပိ န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ စီဝရေန ပါရုပိတော’’တိ. ဓာတုယောဝ ဓာတုသမူဟံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ ပဋပိလောတိကာယ ပေါတ္ထကရူပပဋိစ္ဆာဒနေ ဝိယ. တသ္မာ နေဝ သုန္ဒရံ စီဝရံ လဘိတွာ သောမနဿံ ကာတဗ္ဗံ, န အသုန္ဒရံ လဘိတွာ ဒေါမနဿံ. နာဂဝမ္မိကစေတိယရုက္ခာဒီသု ဟိ ကေစိ မာလာဂန္ဓဓူမဝတ္ထာဒီဟိ သက္ကာရံ ကရောန္တိ, ကေစိ ဂူထမုတ္တကဒ္ဒမဒဏ္ဍသတ္ထပဟာရာဒီဟိ အသက္ကာရံ. န တေဟိ နာဂဝမ္မိကရုက္ခာဒယော သောမနဿံ ဝါ ကရောန္တိ ဒေါမနဿံ ဝါ. ဧဝမေဝံ နေဝ သုန္ဒရံ စီဝရံ လဘိတွာ သောမနဿံ ကာတဗ္ဗံ, န အသုန္ဒရံ လဘိတွာ ဒေါမနဿန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

នៅក្នុងសន្តាន មិនមានតួខ្លួន (អត្តា) ណាមួយ ដែលជាអ្នកដណ្តប់ចីវរឡើយ ប៉ុន្តែ ការដណ្តប់ចីវរ រមែងមានបាន ព្រោះការផ្សាយទៅនៃវាយោធាតុ ដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន មានប្រការដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ក្នុងរឿងនោះ សូម្បីចីវរក៏ជាអចេតនៈ (មិនមានវិញ្ញាណ) សូម្បីកាយក៏ជាអចេតនៈ។ ចីវររមែងមិនដឹងថា «កាយត្រូវបានយើងដណ្តប់ហើយ» ឡើយ។ សូម្បីកាយក៏មិនដឹងថា «យើងត្រូវបានចីវរដណ្តប់ហើយ» ឡើយ។ ធាតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ រមែងបិទបាំងនូវប្រជុំនៃធាតុ ដូចជាការបិទបាំងនូវរូបតុក្កតាឈើ ដោយក្រណាត់ចាស់ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុមិនគប្បីធ្វើនូវសោមនស្ស ព្រោះបាននូវចីវរដ៏ល្អឡើយ ហើយមិនគប្បីធ្វើនូវទោមនស្ស ព្រោះបាននូវចីវរមិនល្អឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីទាំងឡាយមានដំបូកនាគ ចេតិយ និងដើមឈើជាដើម មនុស្សខ្លះរមែងធ្វើនូវសក្ការៈ ដោយផ្កាកម្រង គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងអប់ និងសំពត់ជាដើម, មនុស្សខ្លះរមែងធ្វើនូវអសក្ការៈ ដោយលាមក ទឹកនោម ភក់ ដំបង និងគ្រឿងសស្ត្រាវុធជាដើម។ ដំបូកនាគ និងដើមឈើជាដើមទាំងនោះ រមែងមិនធ្វើនូវសោមនស្ស ឬទោមនស្ស ព្រោះតែសក្ការៈ និងអសក្ការៈទាំងនោះឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុមិនគប្បីធ្វើនូវសោមនស្ស ព្រោះបាននូវចីវរដ៏ល្អឡើយ ហើយមិនគប្បីធ្វើនូវទោមនស្ស ព្រោះបាននូវចីវរមិនល្អឡើយ គប្បីជ្រាប អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ក្នុងរឿងទ្រទ្រង់ចីវរនេះ ដោយអំណាចនៃការពិចារណាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះចុះ។

---

ပတ္တဓာရဏေပိ ပတ္တံ သဟသာဝ အဂ္ဂဟေတွာ – ‘‘ဣမံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော ဘိက္ခံ လဘိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပတ္တဂ္ဂဟဏပစ္စယာ ပဋိလဘိတဗ္ဗအတ္ထဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိသဒုဗ္ဗလသရီရဿ ပန ဂရုပတ္တော အသပ္ပာယော. ယဿ ကဿစိ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတော ဒုဗ္ဗိသောဓနီယော အသပ္ပာယောဝ. ဒုဒ္ဓေါတပတ္တော ဟိ န ဝဋ္ဋတိ, တံ ဓောဝန္တဿေဝ စဿ ပလိဗောဓော ဟောတိ. မဏိဝဏ္ဏပတ္တော ပန လောဘနီယော စီဝရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အသပ္ပာယော. နိမိတ္တကမ္မာဒိဝသေန လဒ္ဓေါ, ပန ယဉ္စဿ သေဝမာနဿ အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, အယံ ဧကန္တအသပ္ပာယောဝ. ဝိပရီတော သပ္ပာယော. တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

សូម្បីក្នុងការទ្រទ្រង់នូវបាត្រ (ការកាន់បាត្រ) ភិក្ខុមិនកាន់យកបាត្រដោយប្រញាប់ប្រញាល់ឡើយ ហើយពិចារណាថា «កាលបើអាត្មាអញកាន់យកបាត្រនេះហើយ ដើរទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត នឹងបាននូវចង្ហាន់បិណ្ឌបាត» យ៉ាងនេះ គប្បីដឹងនូវសាត្ថកសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍ដែលគប្បីបាន ព្រោះតែបច្ច័យគឺការកាន់យកបាត្រនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត បាត្រដែលធ្ងន់ មិនសមគួរដល់ភិក្ខុដែលមានរាងកាយស្គមស្គាំងទន់ខ្សោយឡើយ។ បាត្រដែលបែកបាក់បិទភ្ជាប់ដោយបំណះ ៤-៥ កន្លែង ដែលពិបាកសម្អាត មិនសមគួរដល់ភិក្ខុណាមួយឡើយ។ ព្រោះថា បាត្រដែលលាងសម្អាតបានដោយក្រ មិនគួរប្រើប្រាស់ឡើយ កាលបើភិក្ខុលាងសម្អាតបាត្រនោះ តែងមានកង្វល់ (បលិពោធ) កើតឡើង។ ចំណែកឯបាត្រដែលមានពណ៌ដូចជាកែវមណី នាំឲ្យកើតសេចក្តីលោភលន់ ក៏មិនសមគួរដូចជាវិធីដែលពោលហើយក្នុងចីវរនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត បាត្រដែលបានមកដោយអំណាចនៃនិមិត្តកម្មជាដើម ឬបាត្រណាដែលភិក្ខុប្រើប្រាស់ហើយ ធ្វើឲ្យអកុសលធម៌ទាំងឡាយចម្រើនឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយសាបសូន្យទៅ បាត្រនេះជាអសប្បាយៈដោយចំណែកមួយជាពិតប្រាកដ។ បាត្រដែលផ្ទុយពីនោះ ជាសប្បាយៈ។ គប្បីដឹងនូវសប្បាយសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃសប្បាយបាត្រនោះក្នុងទីនេះ និងគប្បីដឹងនូវគោចរសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃការមិនលះបង់នូវកម្មដ្ឋាននោះឯង។

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ပတ္တံ ဂဏှန္တော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပတ္တဂ္ဂဟဏံ နာမ ဟောတိ. တတ္ထ ပတ္တောပိ အစေတနော, ဟတ္ထာပိ အစေတနာ. ပတ္တော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ ဟတ္ထေဟိ ဂဟိတော’’တိ. ဟတ္ထာပိ န ဇာနန္တိ ‘‘ပတ္တော အမှေဟိ ဂဟိတော’’တိ. ဓာတုယောဝ ဓာတုသမူဟံ ဂဏှန္တိ, သဏ္ဍာသေန အဂ္ဂိဝဏ္ဏပတ္တဂ္ဂဟဏေ ဝိယာတိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ក្នុងសន្តានចិត្តខាងក្នុង មិនមានតួខ្លួន (អត្តា) ណាមួយដែលជាអ្នកកាន់យកបាត្រឡើយ ការដែលហៅថាកាន់យកបាត្រនេះ តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងវាយោធាតុឲ្យកម្រើក ដែលកើតអំពីចិត្តកិរិយាមានប្រការដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ក្នុងទីនោះ សូម្បីបាត្រក៏គ្មានចេតនា សូម្បីដៃទាំងឡាយក៏គ្មានចេតនា។ បាត្រមិនដឹងថា «អាត្មាអញ គឺដៃទាំងឡាយកាន់យកហើយ» ឡើយ។ សូម្បីដៃទាំងឡាយក៏មិនដឹងថា «បាត្រ គឺពួកយើងកាន់យកហើយ» ឡើយ។ មានតែធាតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ កាន់យកនូវប្រជុំនៃធាតុ ដូចជាការកាន់យកនូវបាត្រដែលមានពណ៌ដូចជាភ្លើងដោយដង្កាប់ដែកដូច្នោះឯង គប្បីដឹងនូវអសម្មោហសម្បជញ្ញៈក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការពិចារណាទៅតាមសភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ។

---

အပိစ ယထာ ဆိန္နဟတ္ထပါဒေ ဝဏမုခေဟိ ပဂ္ဃရိတပုဗ္ဗလောဟိတကိမိကုလေ နီလမက္ခိကသမ္ပရိကိဏ္ဏေ အနာထသာလာယ အနာထမနုဿေ ဒိသွာ ဒယာလုကာ ပုရိသာ တေသံ ဝဏပဋ္ဋစောဠကာနိ စေဝ ကပါလာဒီဟိ ဘေသဇ္ဇာနိ စ ဥပနာမေန္တိ. တတ္ထ စောဠကာနိပိ ကေသဉ္စိ သဏှာနိ, ကေသဉ္စိ ထူလာနိ ပါပုဏန္တိ, ဘေသဇ္ဇကပါလာနိပိ ကေသဉ္စိ သုသဏ္ဌာနာနိ, ကေသဉ္စိ [Pg.231] ဒုဿဏ္ဌာနာနိ ပါပုဏန္တိ, န တေ တတ္ထ သုမနာ ဝါ ဒုမ္မနာ ဝါ ဟောန္တိ. ဝဏပဋိစ္ဆာဒနမတ္တေနေဝ ဟိ စောဠကေန ဘေသဇ္ဇပဋိဂ္ဂဟမတ္တေနေဝ စ ကပါလကေန တေသံ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ယော ဘိက္ခု ဝဏစောဠကံ ဝိယ စီဝရံ, ဘေသဇ္ဇကပါလကံ ဝိယ စ ပတ္တံ, ကပါလေ ဘေသဇ္ဇမိဝ စ ပတ္တေ လဒ္ဓဘိက္ခံ သလ္လက္ခေတိ. အယံ သံဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေ အသမ္မောဟသမ္ပဇညေန ဥတ္တမသမ္ပဇာနကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាពួកមនុស្សដែលមានចិត្តអាណិតអាសូរ ឃើញពួកមនុស្សកំសត់គ្មានទីពឹង ដែលដាច់ដៃដាច់ជើង មានខ្ទុះនិងឈាមហូរចេញពីមាត់ដំបៅ ពោរពេញដោយហ្វូងដង្កូវ និងរោមរុំដោយរុយខៀវ នៅក្នុងសាលាអនាថា ហើយក៏នាំយកនូវសំពត់រុំដំបៅ និងថ្នាំទាំងឡាយដោយអំបែងក្អមជាដើម ទៅប្រគេន ឬជូនដល់ពួកមនុស្សកំសត់ទាំងនោះ។ ក្នុងចំណោមសំពត់ទាំងនោះ សំពត់ខ្លះដែលល្អិតទន់ ក៏ទៅដល់មនុស្សខ្លះ សំពត់ខ្លះដែលគ្រើម ក៏ទៅដល់មនុស្សខ្លះ សូម្បីអំបែងដាក់ថ្នាំខ្លះដែលមានទ្រង់ទ្រាយល្អ ក៏ទៅដល់មនុស្សខ្លះ អំបែងខ្លះដែលមានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ ក៏ទៅដល់មនុស្សខ្លះ ពួកមនុស្សកំសត់ទាំងនោះ មិនមែនជាអ្នកត្រេកអរ ឬមិនត្រេកអរចំពោះរបស់ទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ពួកមនុស្សកំសត់ទាំងនោះ មានប្រយោជន៍ត្រឹមតែសំពត់សម្រាប់បិទបាំងដំបៅ និងមានប្រយោជន៍ត្រឹមតែអំបែងសម្រាប់ទទួលថ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុណាពិចារណាឃើញនូវចីវរ ដូចជាសំពត់រុំដំបៅ ឃើញនូវបាត្រ ដូចជាអំបែងដាក់ថ្នាំ និងឃើញនូវចង្ហាន់ដែលបានមកក្នុងបាត្រ ដូចជាថ្នាំនៅក្នុងអំបែង ភិក្ខុនេះ គប្បីដឹងថាជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួនដ៏ឧត្តម ដោយអសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ក្នុងការទ្រទ្រង់នូវសង្ឃាដិ បាត្រ និងចីវរ ដូច្នោះឯង។

---

အသိတာဒီသု အသိတေတိ ပိဏ္ဍပါတဘောဇနေ. ပီတေတိ ယာဂုအာဒိပါနေ. ခါယိတေတိ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒိခါဒနေ. သာယိတေတိ မဓုဖာဏိတာဒိသာယနေ. တတ္ထ ‘‘နေဝ ဒဝါယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထော အတ္ထော နာမ, တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ក្នុងពាក្យថា «អសិតៈ» ជាដើមនោះ ពាក្យថា «អសិតៈ» សំដៅលើការឆាន់ចង្ហាន់បិណ្ឌបាត។ ពាក្យថា «បីតៈ» សំដៅលើការផឹកនូវយាគូជាដើម។ ពាក្យថា «ខាយិតៈ» សំដៅលើការទំពាស៊ីនូវបង្អែមដែលធ្វើដោយម្សៅជាដើម។ ពាក្យថា «សាយិតៈ» សំដៅលើការលិទ្ធភ្លក្សនូវទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ផលប្រយោជន៍ទាំង ៨ ប្រការ ដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយវិធីមានជាដើមថា «មិនមែនដើម្បីលេងសើចឡើយ» ឈ្មោះថាប្រយោជន៍ គប្បីដឹងនូវសាត្ថកសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍នោះ។

---

လူခပဏီတတိတ္တမဓုရာဒီသု ပန ယေန ဘောဇနေန ယဿ အဖာသု ဟောတိ, တံ တဿ အသပ္ပာယံ. ယံ ပန နိမိတ္တကမ္မာဒိဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ, ယဉ္စဿ ဘုဉ္ဇတော အကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, တံ ဧကန္တအသပ္ပာယမေဝ. ဝိပရီတံ သပ္ပာယံ. တဿ ဝသေနေတ္ထ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေနေဝ စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ចំណែកឯក្នុងអាហារដែលគ្រើម សម្រិតសម្រាំង ល្វីង ផ្អែមជាដើមនោះ អាហារណាដែលភិក្ខុឆាន់ហើយ មិនជាទីសប្បាយ (មិនស្រួលខ្លួន) អាហារនោះ ឈ្មោះថាជាអសប្បាយៈដល់ភិក្ខុនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត អាហារណាដែលបានមកដោយអំណាចនៃនិមិត្តកម្មជាដើម ឬអាហារណាដែលភិក្ខុឆាន់ហើយ ធ្វើឲ្យអកុសលធម៌ទាំងឡាយចម្រើនឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយសាបសូន្យទៅ អាហារនោះជាអសប្បាយៈដោយចំណែកមួយជាពិតប្រាកដ។ អាហារដែលផ្ទុយពីនោះ ជាសប្បាយៈ។ គប្បីដឹងនូវសប្បាយសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃសប្បាយអាហារនោះក្នុងទីនេះ និងគប្បីដឹងនូវគោចរសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃការមិនលះបង់នូវកម្មដ្ឋាននោះឯង។

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ဘုဉ္ဇကော နတ္ထိ, ဝုတ္တပ္ပကာရစိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ နာမ ဟောတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ဟတ္ထဿ ပတ္တေ ဩတာရဏံ နာမ ဟောတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ အာလောပကရဏံ အာလောပုဒ္ဓရဏံ မုခဝိဝရဏဉ္စ ဟောတိ. န ကောစိ ကုဉ္စိကာယ န ယန္တကေန ဟနုကဋ္ဌီနိ ဝိဝရတိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ အာလောပဿ မုခေ ဌပနံ ဥပရိဒန္တာနံ မုသလကိစ္စသာဓနံ ဟေဋ္ဌာဒန္တာနံ ဥဒုက္ခလကိစ္စသာဓနံ ဇိဝှာယ ဟတ္ထကိစ္စသာဓနဉ္စ ဟောတိ. ဣတိ နံ တတ္ထ အဂ္ဂဇိဝှာယ တနုကခေဠော, မူလဇိဝှာယ ဗဟလခေဠော မက္ခေတိ. တံ ဟေဋ္ဌာဒန္တဥဒုက္ခလေ ဇိဝှာဟတ္ထပရိဝတ္တိတံ ခေဠဥဒကတေမိတံ ဥပရိဒန္တမုသလသဉ္စုဏ္ဏိတံ ကောစိ ကဋစ္ဆုနာ ဝါ ဒဗ္ဗိယာ ဝါ အန္တော ပဝေသေန္တော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုယာဝ ပဝိသတိ. ပဝိဋ္ဌံ ပဝိဋ္ဌံ ကောစိ ပလာလသန္ထရံ ကတွာ ဓာရေန္တော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတိ. ဌိတံ ဌိတံ ကောစိ ဥဒ္ဓနံ ကတွာ အဂ္ဂိံ ဇာလေတွာ ပစန္တော နာမ နတ္ထိ, တေဇောဓာတုယာဝ ပစ္စတိ. ပက္ကံ ပက္ကံ ကောစိ ဒဏ္ဍကေန ဝါ ယဋ္ဌိယာ ဝါ ဗဟိ နီဟရကော နာမ နတ္ထိ, ဝါယောဓာတုယေဝ နီဟရတိ. ဣတိ ဝါယောဓာတု အတိဟရတိ စ ဝီတိဟရတိ စ [Pg.232] ဓာရေတိ စ ပရိဝတ္တေတိ စ သဉ္စုဏ္ဏေတိ စ ဝိသောသေတိ စ နီဟရတိ စ; ပထဝီဓာတု ဓာရေတိ စ ပရိဝတ္တေတိ စ သဉ္စုဏ္ဏေတိ စ ဝိသောသေတိ စ; အာပေါဓာတု သိနေဟေတိ စ အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတိ; တေဇောဓာတု အန္တောပဝိဋ္ဌံ ပရိပါစေတိ; အာကာသဓာတု အဉ္ဇသော ဟောတိ; ဝိညာဏဓာတု တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာပယောဂမနွာယ အာဘုဇတီတိ ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ក្នុងសន្តានចិត្តខាងក្នុង មិនមានតួខ្លួន (អត្តា) ណាមួយដែលជាអ្នកឆាន់ឡើយ ការទទួលបាត្រ តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងវាយោធាតុឲ្យកម្រើក ដែលកើតអំពីចិត្តកិរិយាមានប្រការដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង ការលូកដៃទៅក្នុងបាត្រ តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងវាយោធាតុឲ្យកម្រើក ដែលកើតអំពីចិត្តកិរិយា ការធ្វើនូវពំនូតបាយ ការលើកពំនូតបាយឡើង និងការបើកមាត់ តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងវាយោធាតុឲ្យកម្រើក ដែលកើតអំពីចិត្តកិរិយា។ មិនមាននរណាម្នាក់បើកនូវឆ្អឹងថ្គាមដោយកូនសោ ឬដោយគ្រឿងយន្តឡើយ ការដាក់ពំនូតបាយទៅក្នុងមាត់ ការធ្វើកិច្ចដូចជាអង្រែរបស់ធ្មេញខាងលើ ការធ្វើកិច្ចដូចជាត្បាល់របស់ធ្មេញខាងក្រោម និងការធ្វើកិច្ចដូចជាដៃរបស់អណ្តាត តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងវាយោធាតុឲ្យកម្រើក ដែលកើតអំពីចិត្តកិរិយាប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនោះ ទឹកមាត់ថ្លានៅចុងអណ្តាត និងទឹកមាត់ខាប់នៅគល់អណ្តាត តែងលាបស្រឡាបនូវពំនូតបាយនោះ។ មិនមាននរណាម្នាក់យកវែក ឬស្លាបព្រាទៅរុញច្រាននូវអាហារដែលអណ្តាតក្រឡាស់ដូចជាដៃនៅក្នុងត្បាល់គឺធ្មេញខាងក្រោម ដែលជោកជាំដោយទឹកគឺទឹកមាត់ ដែលធ្មេញខាងលើបុកកិនដូចជាអង្រែ ឲ្យចូលទៅខាងក្នុងឡើយ អាហារនោះតែងចូលទៅដោយអំណាចនៃវាយោធាតុប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើអាហារចូលទៅហើយៗ មិនមាននរណាម្នាក់យកកម្រាលចំបើងទៅទ្រទ្រង់ទុកឡើយ អាហារនោះតែងតាំងនៅដោយអំណាចនៃវាយោធាតុប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើអាហារតាំងនៅហើយៗ មិនមាននរណាម្នាក់ធ្វើចង្ក្រាន បង្កាត់ភ្លើងហើយដណ្តាំស្លឡើយ អាហារនោះតែងឆ្អិនដោយអំណាចនៃតេជោធាតុ (ភ្លើងធាតុក្នុងកាយ) ប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើអាហារឆ្អិនហើយៗ មិនមាននរណាម្នាក់យកឈើច្រត់ ឬដំបងទៅច្រានចេញទៅខាងក្រៅឡើយ គឺវាយោធាតុនោះឯងតែងនាំចេញទៅ។ យ៉ាងនេះ វាយោធាតុ តែងនាំចូលទៅផង នាំកន្លងទៅផង ទ្រទ្រង់ទុកផង ក្រឡាស់ផង បុកកិនផង ធ្វើឲ្យស្ងួតផង នាំចេញទៅផង បឋវីធាតុ តែងទ្រទ្រង់ទុកផង ក្រឡាស់ផង បុកកិនផង ធ្វើឲ្យស្ងួតផង អាបោធាតុ តែងផ្សើមផង រក្សានូវភាពសើមផង តេជោធាតុ តែងរំលាយអាហារដែលចូលទៅខាងក្នុងផង អាកាសធាតុ តែងធ្វើជាផ្លូវដើរផង វិញ្ញាណធាតុ តែងពិចារណានូវកិច្ចនោះៗ ដោយអាស្រ័យនូវការប្រកបដោយត្រូវសម្របសម្រួល គប្បីដឹងនូវអសម្មោហសម្បជញ្ញៈក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការពិចារណាទៅតាមសភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ។

---

အပိစ ဂမနတော, ပရိယေသနတော, ပရိဘောဂတော, အာသယတော, နိဓာနတော, အပရိပက္ကတော, ပရိပက္ကတော, ဖလတော, နိဿန္ဒတော, သမ္မက္ခနတောတိ ဧဝံ ဒသဝိဓံ ပဋိကူလဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခဏတောပေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၉၄ အာဒယော) အာဟာရပဋိကူလသညာနိဒ္ဒေသတော ဂဟေတဗ္ဗာ.

ម្យ៉ាងទៀត គប្បីដឹងនូវអសម្មោហសម្បជញ្ញៈក្នុងទីនេះ សូម្បីដោយការពិចារណានូវភាពជារបស់គួរខ្ពើម ១០ ប្រការ គឺ ដោយការដើរទៅ១ ដោយការស្វែងរក១ ដោយការបរិភោគ១ ដោយទីតាំង (អាសយៈ)១ ដោយការសន្សំទុក១ ដោយអាហារដែលមិនទាន់រំលាយ១ ដោយអាហារដែលរំលាយហើយ១ ដោយផល១ ដោយការហូរចេញ១ ដោយការប្រឡាក់ប្រឡូស១។ ចំណែកឯសេចក្តីអធិប្បាយពិស្តារក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកពីអាហារបដិកូលសញ្ញានិទ្ទេស ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៤ ជាដើម) ចុះ។

---

ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မေတိ ဥစ္စာရဿ စ ပဿာဝဿ စ ကရဏေ. တတ္ထ ပတ္တကာလေ ဥစ္စာရပဿာဝံ အကရောန္တဿ သကလသရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဘမန္တိ, စိတ္တံ န ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, အညေ စ ရောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကရောန္တဿ ပန သဗ္ဗံ တံ န ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. တဿ ဝသေန သာတ္ထကသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဋ္ဌာနေ ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တဿ ပန အာပတ္တိ ဟောတိ, အယသော ဝဍ္ဎတိ, ဇီဝိတန္တရာယောပိ ဟောတိ. ပတိရူပေ ဌာနေ ကရောန္တဿ သဗ္ဗံ တံ န ဟောတီတိ ဣဒမေတ္ထ သပ္ပာယံ. တဿ ဝသေန သပ္ပာယသမ္ပဇညံ, ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဝသေန စ ဂေါစရသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «ក្នុងការធ្វើនូវឧច្ចារៈនិងបស្សាវៈ» គឺក្នុងការបន្ទោបង់នូវលាមក និងទឹកនោម។ ក្នុងទីនោះ កាលបើដល់ពេលហើយ ភិក្ខុដែលមិនបន្ទោបង់នូវលាមកនិងទឹកនោម ញើសតែងហូរចេញពីសព្វរាងកាយ ភ្នែកទាំងឡាយតែងវិលវល់ ចិត្តមិនតាំងមាំឡើយ និងរោគដទៃទៀតតែងកើតឡើង。 ចំណែកឯភិក្ខុដែលបន្ទោបង់ (តាមពេលវេលា) ទុក្ខលំបាកទាំងអស់នោះមិនមានឡើយ នេះជាប្រយោជន៍ក្នុងទីនេះ។ គប្បីដឹងនូវសាត្ថកសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍នោះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើភិក្ខុបន្ទោបង់នូវលាមកនិងទឹកនោមក្នុងទីមិនសមគួរ តែងត្រូវអាបត្តិ នាំឲ្យខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងសូម្បីតែគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតក៏មាន។ កាលបើបន្ទោបង់ក្នុងទីដ៏សមគួរ ទុក្ខលំបាកទាំងអស់នោះមិនមានឡើយ នេះជាសប្បាយៈក្នុងទីនេះ។ គប្បីដឹងនូវសប្បាយសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃសប្បាយៈនោះ និងគប្បីដឹងនូវគោចរសម្បជញ្ញៈ ដោយអំណាចនៃការមិនលះបង់នូវកម្មដ្ឋាន។

---

အဗ္ဘန္တရေ အတ္တာ နာမ ကောစိ ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မံ ကရောန္တော နတ္ထိ, စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရေနေဝ ပန ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မံ ဟောတိ. ယထာ ပန ပက္ကေ ဂဏ္ဍေ ဂဏ္ဍဘေဒေန ပုဗ္ဗလောဟိတံ အကာမတာယ နိက္ခမတိ, ယထာ စ အတိဘရိတာ ဥဒကဘာဇနာ ဥဒကံ အကာမတာယ နိက္ခမတိ, ဧဝံ ပက္ကာသယမုတ္တဝတ္ထီသု သန္နိစိတာ ဥစ္စာရပဿာဝါ ဝါယုဝေဂသမုပ္ပီဠိတာ အကာမတာယပိ နိက္ခမန္တိ. သော ပနာယံ ဧဝံ နိက္ခမန္တော ဥစ္စာရပဿာဝေါ နေဝ တဿ ဘိက္ခုနော အတ္တနော ဟောတိ န ပရဿ, ကေဝလံ သရီရနိဿန္ဒောဝ ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဥဒကတုမ္ဗတော ပုရာဏဥဒကံ ဆဍ္ဍေန္တဿ နေဝ တံ အတ္တနော ဟောတိ န ပရေသံ, ကေဝလံ ပဋိဇဂ္ဂနမတ္တမေဝ ဟောတိ. ဧဝံ ပဝတ္တပဋိသင်္ခါနဝသေနေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ក្នុងសន្តានចិត្តខាងក្នុង មិនមានតួខ្លួន (អត្តា) ណាមួយដែលជាអ្នកធ្វើនូវការបន្ទោបង់លាមកនិងទឹកនោមឡើយ ការបន្ទោបង់លាមកនិងទឹកនោម តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងវាយោធាតុឲ្យកម្រើក ដែលកើតអំពីចិត្តកិរិយាប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាខ្ទុះនិងឈាម តែងហូរចេញពីបូសដែលទុំខ្លាំង ដោយការធ្លាយបូស ដោយមិនបាច់មានបំណងដូច្នោះឯង និងប្រៀបដូចជាទឹក តែងហូរចេញពីភាជន៍ទឹកដែលពេញប្រៀប ដោយមិនបាច់មានបំណងដូច្នោះឯង យ៉ាងណាមិញ លាមកនិងទឹកនោមដែលសន្សំទុកក្នុងពោះវៀនទុំ និងប្លោកនោម កាលបើត្រូវខ្យល់បក់ខ្ទប់ច្រានចុះក្រោម ក៏តែងហូរចេញមក សូម្បីតែមិនមានបំណងក៏ដោយ យ៉ាងនោះឯង។ ក៏លាមកនិងទឹកនោមដែលហូរចេញមកយ៉ាងនេះ មិនមែនជារបស់ភិក្ខុនោះផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ ទាំងមិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ គ្រាន់តែជាវត្ថុហូរចេញពីសរីរាង្គប៉ុណ្ណោះ។ ប្រៀបដូចជាអ្វី? ប្រៀបដូចជាទឹកចាស់ដែលបុគ្គលចាក់ចោលពីក្អមទឹក ទឹកនោះមិនមែនជារបស់ខ្លួនឡើយ ទាំងមិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ គ្រាន់តែជាការសម្អាតប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ គប្បីដឹងនូវអសម្មោហសម្បជញ្ញៈក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការពិចារណាទៅតាមសភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ដូច្នោះឯង។

---

ဂတာဒီသု [Pg.233] ဂတေတိ ဂမနေ. ဌိတေတိ ဌာနေ. နိသိန္နေတိ နိသဇ္ဇာယ. သုတ္တေတိ သယနေ. ဇာဂရိတေ တိ ဇာဂရဏေ. ဘာသိတေတိ ကထနေ. တုဏှီဘာဝေတိ အကထနေ. ဧတ္ထ စ ယော စိရံ ဂန္တွာ ဝါ စင်္ကမိတွာ ဝါ အပရဘာဂေ ဌိတော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘စင်္ကမနကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ ဂတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

ក្នុងពាក្យថា «គតៈ» ជាដើមនោះ ពាក្យថា «គតៈ» សំដៅលើការដើរទៅ។ ពាក្យថា «ឋិតៈ» សំដៅលើការឈរ។ ពាក្យថា «និសិន្នៈ» សំដៅលើការអង្គុយ។ ពាក្យថា «សុត្តៈ» សំដៅលើការដេក។ ពាក្យថា «ជាគរិតៈ» សំដៅលើការភ្ញាក់រលឹក។ ពាក្យថា «ភាសិតៈ» សំដៅលើការនិយាយស្តី។ ពាក្យថា «តុណ្ហីភាវៈ» សំដៅលើការមិននិយាយ (ការស្ងៀមស្ងាត់)។ ក្នុងទីនេះ ភិក្ខុណាដើរទៅ ឬដើរចង្ក្រមអស់កាលយូរ ហើយឈរនៅក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ពិចារណាយ៉ាងនេះថា «រូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដែលដើរចង្ក្រម បានរលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង» ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងកាលដែលដើរទៅ។

---

ယော သဇ္ဈာယံ ဝါ ကရောန္တော ပဉှံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကရောန္တော စိရံ ဌတွာ အပရဘာဂေ နိသိန္နော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘ဌိတကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ ဌိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

ភិក្ខុណា កាលធ្វើនូវការសូត្រធម៌ក្តី ដោះស្រាយនូវប្រស្នាក្តី ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានក្តី ឈរអស់កាលយូរ ហើយអង្គុយនៅក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ពិចារណាយ៉ាងនេះថា «រូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដែលឈរ បានរលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង» ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងកាលដែលឈរ។

---

ယော သဇ္ဈာယာဒိကရဏဝသေနေဝ စိရံ နိသီဒိတွာ အပရဘာဂေ နိပန္နော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘နိသိန္နကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ နိသိန္နေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

ភិក្ខុណា អង្គុយអស់កាលយូរដោយអំណាចនៃការធ្វើសូត្រធម៌ជាដើមនោះឯង ហើយដេកនៅក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ពិចារណាយ៉ាងនេះថា «រូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដែលអង្គុយ បានរលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង» ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងកាលដែលអង្គុយ។

---

ယော ပန နိပန္နကောဝ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကရောန္တော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတွာ အပရဘာဂေ ဥဋ္ဌာယ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘သယနကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, အယံ သုတ္တေ စ ဇာဂရိတေ စ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ကိရိယမယစိတ္တာနဉှိ အပ္ပဝတ္တံ သုတ္တံ နာမ, ပဝတ္တံ ဇာဂရိတံ နာမာတိ.

ចំណែកឯភិក្ខុណា ដេកហើយសូត្រធម៌ក្តី ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានក្តី ហើយក៏លក់ទៅ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កាលបើភ្ញាក់ឡើង ពិចារណាយ៉ាងនេះថា «រូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដែលដេក បានរលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង» ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងកាលដែលដេក និងក្នុងកាលដែលភ្ញាក់រលឹក។ ព្រោះថា ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃកិរិយាចិត្តទាំងឡាយ ឈ្មោះថាការដេកលក់ ការប្រព្រឹត្តទៅ (នៃកិរិយាចិត្តទាំងឡាយ) ឈ្មោះថាការភ្ញាក់រលឹក។

---

ယော ပန ဘာသမာနော – ‘‘အယံ သဒ္ဒေါ နာမ ဩဋ္ဌေ စ ပဋိစ္စ ဒန္တေ စ ဇိဝှဉ္စ တာလုဉ္စ ပဋိစ္စ စိတ္တဿ စ တဒနုရူပံ ပယောဂံ ပဋိစ္စ ဇာယတီ’’တိ သတော သမ္ပဇာနော ဘာသတိ, စိရံ ဝါ ပန ကာလံ သဇ္ဈာယံ ကတွာ ဓမ္မံ ဝါ ကထေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ ပရိဝတ္တေတွာ ပဉှံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အပရဘာဂေ တုဏှီဘူတော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ ‘‘ဘာသိတကာလေ ဥပ္ပန္နာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ အယံ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ.

ចំណែកឯភិក្ខុណា កាលនិយាយស្តី តែងមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈនិយាយថា «សម្លេងនេះ តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យនូវបបូរមាត់ផង អាស្រ័យនូវធ្មេញផង អាស្រ័យនូវអណ្តាតផង អាស្រ័យនូវពិតានមាត់ផង និងអាស្រ័យនូវការប្រកបដែលសមគួរដល់ចិត្តនោះផង» ឬមួយថា ភិក្ខុនោះសូត្រធម៌ក្តី សម្តែងធម៌ក្តី ពិភាក្សាកម្មដ្ឋានក្តី ដោះស្រាយប្រស្នាក្តី អស់កាលដ៏យូរ ហើយស្ងៀមស្ងាត់នៅក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ពិចារណាយ៉ាងនេះថា «រូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងកាលដែលនិយាយស្តី បានរលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង» ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយសេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងកាលដែលនិយាយស្តី។

---

ယော တုဏှီဘူတော စိရံ ဓမ္မံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကတွာ အပရဘာဂေ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘တုဏှီဘူတကာလေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ. ဥပါဒါရူပပဝတ္တိယာ သတိ ဘာသတိ နာမ, အသတိ တုဏှီ ဘဝတိ နာမာတိ, အယံ တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမာတိ. ဧဝမေတ္ထ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ တဿ ဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတိပဋ္ဌာနမိဿကသမ္ပဇညံ ပုဗ္ဗဘာဂံ ကထိတံ.

ភិក្ខុណាដែលជាអ្នកស្ងៀមស្ងាត់ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ ឬកម្មដ្ឋានអស់កាលយូរ ហើយពិចារណាក្នុងកាលជាខាងក្រោយយ៉ាងនេះថា «រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដែលស្ងៀមស្ងាត់ រមែងរលត់ទៅក្នុងកាលដែលស្ងៀមស្ងាត់នោះឯង»។ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបាទារូប (គឺសទ្ទាយតនៈ) មាននៅ ឈ្មោះថា និយាយ, កាលបើមិនមាន ឈ្មោះថា ស្ងៀមស្ងាត់, ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកធ្វើនូវសេចក្តីដឹងខ្លួន (សម្បជានការី) ក្នុងការស្ងៀមស្ងាត់នោះ។ ក្នុងទីនេះ គួរដឹងនូវភាពជាអ្នកធ្វើនូវសេចក្តីដឹងខ្លួន ដោយអំណាចនៃអសម្មោហសម្បជញ្ញៈ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបុព្វភាគសម្បជញ្ញៈ ដែលលាយឡំដោយសតិបដ្ឋាន។

---

၃. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថាភិក្ខុសូត្រ

---

၃၆၉. တတိယေ [Pg.234] ဧဝမေဝ ပနိဓေကစ္စေတိ သော ကိရ ဘိက္ခု ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ ဣတော စိတော စ အာဟိဏ္ဍတိ, ကာယဝိဝေကံ နာနုယုဉ္ဇတိ. တေန နံ ဘဂဝါ နိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝမာဟ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သံခိတ္တေန ဒေသနံ ယာစသိ, တသ္မာ. ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိ.

៣៦៩. ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ពាក្យថា «evameva panidhekacce» សេចក្តីថា ឮថា ភិក្ខុនោះឱ្យគេសម្តែងកម្មដ្ឋានហើយ ក៏ដើរត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកក្នុងទីនោះៗ មិនប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងកាយវិវេកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសង្កត់សង្កិនភិក្ខុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ត្រង់ពាក្យថា «tasmā» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុណាដែលអ្នកសូមធម៌ទេសនាដោយសង្ខេប ព្រោះហេតុនោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «diṭṭhi» បានដល់ កម្មស្សកតាទិដ្ឋិ។

---

၄. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. អដ្ឋកថាសាលសូត្រ

---

၃၇၀. စတုတ္ထေ ဓမ္မဝိနယောတိ ဓမ္မောတိ ဝါ ဝိနယောတိ ဝါ ဥဘယမေတံ သတ္ထုသာသနဿေဝ နာမံ. သမာဒပေတဗ္ဗာတိ ဂဏှာပေတဗ္ဗာ. ဧကောဒိဘူတာတိ ခဏိကသမာဓိနာ ဧကဂ္ဂဘူတာ. သမာဟိတာ ဧကဂ္ဂစိတ္တာတိ ဥပစာရပ္ပနာဝသေန သမ္မာ ဌပိတစိတ္တာ စ ဧကဂ္ဂစိတ္တာ စ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ နဝကဘိက္ခူဟိ စေဝ ခီဏာသဝေဟိ စ ဘာဝိတသတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, သတ္တဟိ သေခေဟိ ဘာဝိတာ မိဿကာ.

៣៧០. ក្នុងសូត្រទី៤ ត្រង់ពាក្យថា «dhammavinayo» សេចក្តីថា ពាក្យថា ធម៌ក្តី វិន័យក្តី ទាំងពីរនេះជាឈ្មោះនៃព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា។ ត្រង់ពាក្យថា «samādapetabbā» បានដល់ គួរឱ្យកាន់យក។ ត្រង់ពាក្យថា «ekodibhūtā» បានដល់ មានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយដោយខណិកសមាធិ។ ត្រង់ពាក្យថា «samāhitā ekaggacittā» បានដល់ មានចិត្តតម្កល់មាំល្អ និងមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ ដោយអំណាចនៃឧបចារសមាធិ និងអប្បនាសមាធិ។ ក្នុងសូត្រនេះ សតិបដ្ឋានដែលភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយក្តី ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយក្តី ចម្រើនហើយ ជាបុព្វភាគ, សតិបដ្ឋានដែលសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ចម្រើនហើយ ជាមិស្សកៈ។

---

၆. သကုဏဂ္ဃိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. អដ្ឋកថាសកុណគ្ឃិសូត្រ

---

၃၇၂. ဆဋ္ဌေ သကုဏဂ္ဃီတိ သကုဏံ ဟနတီတိ သကုဏဂ္ဃိ, သေနဿေတံ အဓိဝစနံ. သဟသာ အဇ္ဈပတ္တာတိ လောဘသာဟသေန ပတ္တာ. အလက္ခိကာတိ နိဿိရိကာ. အပ္ပပုညာတိ ပရိတ္တပုညာ. သစေဇ္ဇ မယန္တိ သစေ အဇ္ဇ မယံ. နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏန္တိ နင်္ဂလေန ကသိကရဏံ, အဓုနာ ကဋ္ဌံ ခေတ္တဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. လေဍ္ဍုဋ္ဌာနန္တိ လေဍ္ဍူနံ ဌာနံ. သံဝဒမာနာတိ သမ္မာ ဝဒမာနာ, အတ္တနော ဗလဿ သုဋ္ဌု ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနာတိ အတ္ထော. မဟန္တံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာတိ ဥဒ္ဓနသဏ္ဌာနေန ဌိတေသု တီသု လေဍ္ဍူသု ‘‘ဣတော သေနေ အာဂစ္ဆန္တေ ဣတော နိက္ခမိဿာမိ, ဣတော အာဂစ္ဆန္တေ ဣတော’’တိ သလ္လက္ခေတွာ တေသု ဧကံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာ အဋ္ဌာသိ အဝဒမာနော. သန္နယှာတိ ခုရပ္ပံ သန္နယှမာနော ဝိယ သန္နယှိတွာ သုဋ္ဌု ဌပေတွာ. ဗဟုအာဂတော ခေါ မျာယန္တိ ‘‘မယှံ အတ္ထာယ အယံ ဗဟုတံ ဌာနံ အာဂတော, အပ္ပံ အဝသိဋ္ဌံ, ဣဒါနိ မံ ဂဏှိဿတီ’’တိ ဉတွာ ဒါရုဂုဠော ဝိယ ဝိနိဝတ္တိတွာ တဿေဝ လေဍ္ဍုဿ အန္တရေ ပစ္စုပါဒိ, ပဋိပန္နော ပဝိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဥရံ ပစ္စတာဠေသီတိ ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနေဝ လာပဿ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ ဂဟေဿာမီ’’တိ [Pg.235] ပက္ခန္ဒတ္တာ ဝေဂံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော တသ္မိံ လေဍ္ဍုသ္မိံ ဥရံ ပတာဠေသိ. တာဝဒေဝဿ ဟဒယမံသံ ဖာလိယိတ္ထ. အထ လာပေါ ‘‘ဒိဋ္ဌာ ဝတ သတ္တုနော ပိဋ္ဌီ’’တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော တဿ ဟဒယေ အပရာပရံ စင်္ကမိ.

៣៧២. ក្នុងសូត្រទី៦ ត្រង់ពាក្យថា «sakuṇagghī» សេចក្តីថា សត្វដែលតែងបៀតបៀន (សម្លាប់) នូវសត្វស្លាប ឈ្មោះថា សកុណគ្ឃិ នេះជាឈ្មោះរបស់សត្វខ្លែងស្រុក (សេនៈ)។ ត្រង់ពាក្យថា «sahasā ajjhapattā» បានដល់ មកដល់ដោយការប្រញាប់ប្រញាល់ (ដោយអំណាចលោភៈ)។ ត្រង់ពាក្យថា «alakkhikā» បានដល់ មិនមានសិរី។ ត្រង់ពាក្យថា «appapuññā» បានដល់ មានបុណ្យតិច។ ត្រង់ពាក្យថា «sacejja mayaṃ» បានដល់ ប្រសិនបើថ្ងៃនេះយើង។ ត្រង់ពាក្យថា «naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ» បានដល់ ការភ្ជួររាស់ដោយនង្គ័ល សេចក្តីថា ទីកន្លែងស្រែដែលទើបនឹងភ្ជួរថ្មីៗ។ ត្រង់ពាក្យថា «leḍḍuṭṭhānaṃ» បានដល់ ទីកន្លែងដែលមានដីដុំ។ ត្រង់ពាក្យថា «saṃvadamānā» បានដល់ និយាយចរចា សេចក្តីថា និយាយសរសើរនូវកម្លាំងរបស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំង។ ត្រង់ពាក្យថា «mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā» សេចក្តីថា ក្នុងដីដុំបីដុំដែលតម្កល់នៅដូចជាជើងក្រាន កាលបើខ្លែងហើរមកពីទិសនេះ អាត្មាអញនឹងចេញទៅទិសនោះ កាលបើមកពីទិសនោះ នឹងចេញទៅទិសនេះ ដូច្នេះ កាលកំណត់ទុកហើយ ក៏ឡើងទៅកាន់ដីដុំមួយក្នុងចំណោមដីដុំទាំងនោះ ហើយឈរនិយាយបញ្ឆោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «sannayha» សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលរៀបចំសរមុតស្រួច (ខុរប្បៈ) គឺរៀបចំស្លាបទាំងពីរឱ្យល្អដើម្បីហើរទៅឱ្យលឿន។ ត្រង់ពាក្យថា «bahuāgato kho myāyaṃ» សេចក្តីថា ដឹងថា «ខ្លែងនេះហើរមកពីទីឆ្ងាយណាស់ដើម្បីចាប់អាត្មាអញ ទីសល់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ ឥឡូវនេះ វានឹងចាប់អាត្មាអញហើយ» ក៏ត្រឡប់ខ្លួនដូចជាដុំឈើមូល រត់ចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃដីដុំនោះឯង ពាក្យថា «paccupādi» សេចក្តីថា ចូលទៅពួនហើយ។ ត្រង់ពាក្យថា «uraṃ paccatāḷesi» សេចក្តីថា ខ្លែងគិតថា «អាត្មាអញនឹងកាត់ក្បាលសត្វចាបល្វាចេញដោយការវាយតែមួយដងគត់ ហើយនឹងចាប់យក» ព្រោះតែការស្ទុះទៅយ៉ាងលឿន មិនអាចទប់ល្បឿនបាន ក៏ជល់ទ្រូងនឹងដីដុំនោះយ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុងខណៈនោះឯង ឈាមបេះដូងរបស់វា ក៏ធ្លាយចេញ។ គ្រានោះ សត្វចាបល្វាត្រេកអររីករាយយ៉ាងខ្លាំង ពោលថា «ឱ! អាត្មាអញបានឃើញខ្នងរបស់សត្រូវហើយតើ» ហើយក៏ដើរចុះឡើងនៅលើទ្រូងរបស់ខ្លែងនោះ។

---

၇. မက္ကဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. អដ្ឋកថាមក្កដសូត្រ

---

၃၇၃. သတ္တမေ ဒုဂ္ဂါတိ ဒုဂ္ဂမာ. စာရီတိ သဉ္စာရော. လေပံ ဩဍ္ဍေန္တီတိ ဝဋရုက္ခခီရာဒီဟိ ယောဇေတွာ လေပံ ကရောန္တိ, တံ မက္ကဋာနံ ဓုဝဂမနဋ္ဌာနန္တိ သလ္လက္ခေတွာ ရုက္ခသာခါဒီသု ဌပေန္တိ. ပဉ္စောဍ္ဍိတောတိ ပဉ္စသု ဌာနေသု ကာဇဒဏ္ဍကံ ပဝေသေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ ကာဇသိက္ကာ ဝိယ ဩဍ္ဍိတော. ထုနံ သေတီတိ ထုနန္တော သယတိ.

៣៧៣. ក្នុងសូត្រទី៧ ត្រង់ពាក្យថា «duggā» បានដល់ ទៅបានដោយកម្រ។ ត្រង់ពាក្យថា «cārī» បានដល់ ការត្រាច់ទៅ (មិនមានការត្រាច់ទៅឡើយ)។ ត្រង់ពាក្យថា «lepaṃ oḍḍenti» សេចក្តីថា គេផ្សំជ័រស្អិតដោយទឹកដោះដើមជ្រៃជាដើម ធ្វើជាជ័រស្អិត ហើយកំណត់ទុកថា «ទីនេះជាទីដែលពួកស្វាតែងតែមកជាប្រចាំ» រួចក៏លាបទុកលើមែកឈើជាដើម។ ត្រង់ពាក្យថា «pañcoḍḍito» សេចក្តីថា ជាប់ក្នុងទីទាំង ៥ ដូចជាសង្រែកដែលគេស៊កឈើដងរែកចូលទៅក្នុងទីទាំង ៥ ហើយលើកយកទៅ។ ត្រង់ពាក្យថា «thunaṃ seti» សេចក្តីថា ដេកថ្ងូរ។

---

၈. သူဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. អដ្ឋកថាសូទសូត្រ

---

၃၇၄. အဋ္ဌမေ သူဒေါတိ ဘတ္တကာရကော. နာနစ္စယေဟီတိ နာနာစယေဟိ, နာနာဝိဓေဟီတိ အတ္ထော. အယမေဝ ဝါ ပါဌော. အမ္ဗိလဂ္ဂေဟီတိ အမ္ဗိလကောဋ္ဌာသေဟိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အဘိဟရတီတိ ဂဟဏတ္ထာယ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. ဗဟုံ ဂဏှာတီတိ ဧကဂ္ဂဟဏေန ဗဟုံ ဂဏှန္တောပိ ပုနပ္ပုနံ ဂဏှန္တောပိ ဗဟုံ ဂဏှတေဝ. အဘိဟာရာနန္တိ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ အဘိဟဋာနံ ဒါယာနံ. ဥပက္ကိလေသာတိ ပဉ္စ နီဝရဏာ. နိမိတ္တံ န ဥဂ္ဂဏှာတီတိ ‘‘ဣမံ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုလောမံ ဝါ ဂေါတြဘုံ ဝါ အာဟစ္စ ဌိတ’’န္တိ န ဇာနာတိ, အတ္တနော စိတ္တဿ နိမိတ္တံ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ သတိပဋ္ဌာနာဝ ကထိတာ.

៣៧៤. ក្នុងសូត្រទី៨ ត្រង់ពាក្យថា «sūdo» បានដល់ អ្នកធ្វើភត្ត។ ត្រង់ពាក្យថា «nānaccayehi» សេចក្តីថា ដោយរសជាតិប្លែកៗផ្សេងៗគ្នា នេះជាសេចក្តីពន្យល់ ឬក៏ជាតួបាលីដើមយ៉ាងនេះឯង។ ត្រង់ពាក្យថា «ambilaggehi» បានដល់ ដោយចំណែកនៃរសជូរ។ វិធីនេះ គួរដឹងក្នុងពាក្យទាំងពួង។ ត្រង់ពាក្យថា «abhiharati» សេចក្តីថា លាតដៃចេញដើម្បីកាន់យក។ ត្រង់ពាក្យថា «bahuṃ gaṇhāti» សេចក្តីថា ទោះបីកាន់យកច្រើនដោយការចាប់ម្តងក្តី ឬកាន់យកច្រើនដោយការចាប់ម្តងហើយម្តងទៀតក្តី ក៏ឈ្មោះថា កាន់យកច្រើនដូចគ្នា។ ត្រង់ពាក្យថា «abhihārānanti» បានដល់ រង្វាន់ដែលស្តេចប្រទានឱ្យ ដោយការលើកទ្រព្យមួយរយ ឬមួយពាន់មកប្រគល់ឱ្យ។ ត្រង់ពាក្យថា «upakkilesā» បានដល់ នីវរណធម៌ទាំង ៥។ ត្រង់ពាក្យថា «nimittaṃ na uggaṇhāti» សេចក្តីថា មិនដឹងថា «កម្មកដ្ឋាននេះរបស់អាត្មាអញ ដល់នូវអនុលោម ឬដល់នូវគោត្រភូហើយតម្កល់នៅ» គឺមិនអាចកាន់យកនូវនិមិត្តនៃចិត្តរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែបុព្វភាគវិបស្សនាសតិបដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។

---

၉. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. អដ្ឋកថាគិលានសូត្រ

---

၃၇၅. နဝမေ ဗေဠုဝဂါမကေတိ ဝေသာလိယာ သမီပေ ဧဝံနာမကော ပါဒဂါမော အတ္ထိ, တသ္မိံ. ယထာမိတ္တန္တိအာဒီသု မိတ္တာတိ မိတ္တာဝ. သန္ဒိဋ္ဌာတိ တတ္ထ တတ္ထ သင်္ဂမ္မ ဒိဋ္ဌမတ္တာ နာတိဒဠှမိတ္တာ. သမ္ဘတ္တာတိ သုဋ္ဌု ဘတ္တာ သိနေဟဝန္တော ဒဠှမိတ္တာ. ယေသံ ယတ္ထ ယတ္ထ ဧဝရူပါ ဘိက္ခူ အတ္ထိ, တေ တတ္ထ တတ္ထ ဝဿံ ဥပေထာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ဧဝမာဟ? တေသံ ဖာသုဝိဟာရတ္ထာယ. တေသံ ကိရ ဗေဠုဝဂါမကေ သေနာသနံ နပ္ပဟောတိ, ဘိက္ခာပိ [Pg.236] မန္ဒာ. သမန္တာ ဝေသာလိယာ ပန ဗဟူနိ သေနာသနာနိ, ဘိက္ခာပိ သုလဘာ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

៣៧៥. ក្នុងសូត្រទី៩ ត្រង់ពាក្យថា «beḷuvagāmake» សេចក្តីថា ក្នុងភូមិជាទីបំផុតនៃជើងភ្នំ ឈ្មោះ បេឡុវគ្រាម ដែលស្ថិតនៅជិតក្រុងវេសាលី។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «yathāmittaṃ» ជាដើម ត្រង់ពាក្យថា «mittā» បានដល់ មិត្តពិតប្រាកដ។ ត្រង់ពាក្យថា «sandiṭṭhā» បានដល់ មិត្តដែលគ្រាន់តែធ្លាប់ជួបឃើញគ្នាក្នុងទីនោះៗ មិនមែនជាមិត្តជិតស្និទ្ធខ្លាំងឡើយ។ ត្រង់ពាក្យថា «sambhattā» បានដល់ មិត្តដែលធ្លាប់សេពគប់គ្នាយ៉ាងល្អ មានសេចក្តីស្រឡាញ់ ជាមិត្តជិតស្និទ្ធមាំមួន។ សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយមានមិត្តបែបនេះក្នុងទីណាៗ គួរចូលចាំវស្សាក្នុងទីនោះៗចុះ។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ? ដើម្បីការនៅជាសុខរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ឮថា ក្នុងបេឡុវគ្រាមនោះ សេនាសនៈមិនគ្រាន់គ្រាន់សម្រាប់ភិក្ខុទាំងនោះឡើយ សូម្បីចង្ហាន់បិណ្ឌបាតក៏ខ្សត់ខ្សោយដែរ។ ចំណែកឯនៅជុំវិញក្រុងវេសាលីវិញ មានសេនាសនៈច្រើន ហើយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតក៏ងាយរកបានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

အထ ကသ္မာ ‘‘ယထာသုခံ ဂစ္ဆထာ’’တိ န ဝိဿဇ္ဇေသိ? တေသံ အနုကမ္ပာယ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ဒသမာသမတ္တံ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမိ. သစေ ဣမေ ဒူရံ ဂစ္ဆိဿန္တိ, မံ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ ဒဋ္ဌုံ န သက္ခိဿန္တိ. အထ နေသံ ‘သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗာယန္တော အမှာကံ သတိမတ္တမ္ပိ န အဒါသိ. သစေ ဇာနေယျာမ, န ဧဝံ ဒူရေ ဝသေယျာမာ’တိ ဝိပ္ပဋိသာရော ဘဝေယျ. ဝေသာလိယာ သမန္တာ ပန ဝဿံ ဝသန္တာ မာသဿ အဋ္ဌ ဝါရေ အာဂန္တွာ ဓမ္မံ သုဏိဿန္တိ, သုဂတောဝါဒံ လဘိဿန္တီ’’တိ န ဝိဿဇ္ဇေသိ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនអនុញ្ញាតថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយទៅតាមសប្បាយចុះ»? ព្រោះទ្រង់អនុគ្រោះដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងឋិតនៅអស់ប្រមាណ ១០ ខែទៀត ហើយនឹងបរិនិព្វាន។ ប្រសិនបើភិក្ខុទាំងនេះទៅកាន់ទីឆ្ងាយ ពួកគេនឹងមិនអាចមកជួបអាត្មាអញក្នុងកាលបរិនិព្វានឡើយ។ គ្រានោះ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តនឹងកើតមានដល់ពួកគេថា 'ព្រះសាស្តាកាលនឹងបរិនិព្វាន សូម្បីតែការរំលឹកស្មារតីបន្តិចបន្តួចក៏មិនបានប្រទានដល់ពួកយើងឡើយ ប្រសិនបើពួកយើងបានដឹង ពួកយើងក៏មិននៅក្នុងទីឆ្ងាយយ៉ាងនេះដែរ'។ ចំណែកឯពួកភិក្ខុដែលចាំវស្សានៅជុំវិញក្រុងវេសាលី ក្នុងមួយខែនឹងមកកាន់ទីនេះ ៨ ដង ដើម្បីស្តាប់ធម៌ និងទទួលឱវាទរបស់ព្រះសុគត» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គមិនអនុញ្ញាតឱ្យទៅឆ្ងាយ។

---

ခရောတိ ဖရုသော. အာဗာဓောတိ ဝိသဘာဂရောဂေါ. ဗာဠှာတိ ဗလဝတိယော. မာရဏန္တိကာတိ မရဏန္တံ မရဏသန္တိကံ ပါပနသမတ္ထာ. သတော သမ္ပဇာနော အဓိဝါသေသီတိ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အဓိဝါသေသိ. အဝိဟညမာနောတိ ဝေဒနာနုဝတ္တနဝသေန အပရာပရံ ပရိဝတ္တနံ အကရောန္တော အပီဠိယမာနော အဒုက္ခိယမာနော စ အဓိဝါသေသိ. အနာမန္တေတွာတိ အဇာနာပေတွာ. အနပလောကေတွာတိ အဇာနာပေတွာဝ ဩဝါဒါနုသာသနိံ အဒတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝီရိယေနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂဝီရိယေန စေဝ ဖလသမာပတ္တိဝီရိယေန စ. ပဋိပဏာမေတွာတိ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ. ဇီဝိတသင်္ခါရန္တိ ဧတ္ထ ဇီဝိတမ္ပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော. ယေန ဇီဝိတံ သင်္ခရီယတိ ဆိဇ္ဇမာနံ ဃဋေတွာ ဌပီယတိ, သော ဖလသမာပတ္တိဓမ္မောပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော. သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. အဓိဋ္ဌာယာတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပဝတ္တေတွာ ဇီဝိတဌပနသမတ္ထံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇေယျန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော.

ត្រង់ពាក្យថា «kharo» បានដល់ ខ្លាំងក្លា។ ត្រង់ពាក្យថា «ābādhho» បានដល់ ជំងឺដែលមិនស្មើគ្នា (វិសភាគរោគ)។ ត្រង់ពាក្យថា «bāḷhā» បានដល់ ក្លៀវក្លា។ ត្រង់ពាក្យថា «māraṇantikā» បានដល់ អាចធ្វើឱ្យដល់នូវសេចក្តីស្លាប់។ ត្រង់ពាក្យថា «sato sampajānno adhivāsesi» សេចក្តីថា តម្កល់សតិឱ្យខ្ជាប់ខ្ជួនហើយ កំណត់ដឹងដោយប្រាជ្ញា ហើយទើបអត់ធន់។ ត្រង់ពាក្យថា «avihaññamāno» សេចក្តីថា មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃវេទនា មិនបម្រះននៀលទៅមក មិនក្តៅក្រហាយ មិនលំបាក ហើយអត់ធន់។ ត្រង់ពាក្យថា «anāmantetvā» បានដល់ មិនឱ្យដឹង។ ត្រង់ពាក្យថា «anapaloketvā» សេចក្តីថា មិនប្រាប់ឱ្យដឹងឡើយ គឺមិនបានប្រទានឱវាទ និងអនុសាសនីឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ត្រង់ពាក្យថា «vīriyena» បានដល់ ដោយបុព្វភាគវីរិយៈផង ដោយផលសមាបត្តិវីរិយៈផង។ ត្រង់ពាក្យថា «paṭipaṇāmetvā» បានដល់ កំចាត់ចេញ។ ក្នុងពាក្យថា «jīvitasaṅkhāraṃ» នេះ សូម្បីតែជីវិតិន្រ្ទិយក៏ឈ្មោះថា ជីវិតសង្ខារ។ ធម៌គឺផលសមាបត្តិណាដែលតាក់តែងជីវិត គឺតភ្ជាប់ជីវិតដែលនឹងដាច់ឱ្យឋិតនៅ ផលសមាបត្តិធម៌នោះ ក៏ឈ្មោះថា ជីវិតសង្ខារដែរ។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកផលសមាបត្តិធម៌នោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «adhiṭṭhāya» សេចក្តីថា អធិដ្ឋានតម្កល់ទុក ហើយចូលផលសមាបត្តិដែលអាចតម្កល់ជីវិតិន្រ្ទិយទុកបាន នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។

---

ကိံ ပန ဘဂဝါ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဖလသမာပတ္တိံ န သမာပဇ္ဇတီတိ? သမာပဇ္ဇတိ. သာ ပန ခဏိကသမာပတ္တိ. ခဏိကသမာပတ္တိ စ အန္တောသမာပတ္တိယံယေဝ ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတိ, သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတမတ္တဿ ကဋ္ဌပါတေန ဝါ ကဌလပါတေန ဝါ ဆိန္နသေဝါလော ဝိယ ဥဒကံ, ပုန သရီရံ ဝေဒနာ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. ယာ ပန ရူပသတ္တကံ အရူပသတ္တကဉ္စ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ မဟာဝိပဿနာဝသေန သမာပန္နာ သမာပတ္တိ, သာ သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘေတိ. ယထာ နာမ ပုရိသေန ပေါက္ခရဏိံ ဩဂါဟေတွာ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ သုဋ္ဌု အပဗျုဠှသေဝါလော [Pg.237] စိရေန ဥဒကံ ဩတ္ထရတိ, ဧဝမေဝ တတော ဝုဋ္ဌိတဿ စိရေန ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ ဘဂဝါ တံဒိဝသံ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဘိနဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေန္တော ဝိယ ရူပသတ္တကံ အရူပသတ္တကဉ္စ နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ စုဒ္ဒသဟာကာရေဟိ သန္နေတွာ မဟာဝိပဿနာယ ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ‘‘ဒသမာသေ မာ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိ, သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘိတာ ဝေဒနာ ဒသ မာသေ န ဥပ္ပဇ္ဇိယေဝ.

សួរថា ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនធ្លាប់ចូលផលសមាបត្តិមុនពេលនេះទេឬ? ឆ្លើយថា ធ្លាប់ចូលដែរ។ ប៉ុន្តែ សមាបត្តិនោះជាខណិកសមាបត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ខណិកសមាបត្តិនោះ រមែងកំចាត់បង់នូវវេទនាបានតែក្នុងចន្លោះនៃសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ កាលបើព្រះអង្គចេញពីសមាបត្តិភ្លាម វេទនាក៏គ្របដណ្តប់ព្រះកាយម្តងទៀត ដូចជាចកដែលដាច់ចេញពីគ្នាដោយសារការធ្លាក់ចុះនៃកំណាត់ឈើ ឬអំបែងក្អម ហើយក៏ត្រឡប់មកគ្របដណ្តប់ទឹកវិញដូច្នោះ។ ចំណែកឯសមាបត្តិណាដែលព្រះអង្គចូលដោយអំណាចមហាវីបស្សនា ធ្វើនូវរូបសត្តកៈ និងអរូបសត្តកៈ មិនឱ្យមានព្រៃស្បាត មិនឱ្យមានសេចក្តីស្មុគស្មាញ សមាបត្តិនោះរមែងកំចាត់បង់នូវវេទនាបានយ៉ាងល្អ。 ប្រៀបដូចជាបុរសចុះទៅកាន់ស្រះឈូក ហើយយកដៃ និងជើងវែកចកចេញយ៉ាងល្អ ចកនោះរមែងត្រឡប់មកគ្របដណ្តប់ទឹកវិញអស់កាលយូរ យ៉ាងណាមិញ កាលបើព្រះអង្គចេញពីមហាសមាបត្តិនោះហើយ វេទនាក៏កើតឡើងអស់កាលយូរ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងតម្កល់ទុកនូវវិបស្សនាថ្មី លើមហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមមហាពោធិ ហាក់បីដូចជាធ្វើនូវរូបសត្តកៈ និងអរូបសត្តកៈ មិនឱ្យមានព្រៃស្បាត មិនឱ្យមានសេចក្តីស្មុគស្មាញ ផ្សំផ្គុំដោយអាការៈ ១៤ យ៉ាង ហើយកំចាត់បង់នូវវេទនាដោយមហាវីបស្សនា ទើបចូលសមាបត្តិដោយអធិដ្ឋានថា «សូមកុំឱ្យវេទនាកើតឡើងអស់រយៈពេល ១០ ខែឡើយ» វេទនាដែលសមាបត្តិកំចាត់បង់ហើយ ក៏មិនកើតឡើងអស់រយៈពេល ១០ ខែពិតមែន។

---

ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ပုန ဝုဋ္ဌိတော. မဓုရကဇာတော ဝိယာတိ သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ သဉ္ဇာတထဒ္ဓဘာဝေါ သူလေ ဥတ္တာသိတပုရိသော ဝိယ. န ပက္ခာယန္တီတိ န ပကာသန္တိ, နာနာကာရတော န ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ဓမ္မာပိ မံ နပ္ပဋိဘန္တီတိ သတိပဋ္ဌာနဓမ္မာ မယှံ ပါကဋာ န ဟောန္တီတိ ဒီပေတိ. တန္တိဓမ္မာ ပန ထေရဿ သုပ္ပဂုဏာ. န ဥဒါဟရတီတိ ပစ္ဆိမဩဝါဒံ န ဒေတိ, တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

ត្រង់ពាក្យថា «gilānā vuṭṭhito» បានដល់ ឈឺហើយត្រឡប់ជាសះស្បើយឡើងវិញ។ ត្រង់ពាក្យថា «madhurakajāto viya» សេចក្តីថា មានសេចក្តីធ្ងន់ស្រុតចុះ មានសេចក្តីរឹងត្អឹងនៃរាងកាយ ដូចជាបុរសដែលគេដោតនឹងឈើស្រួច។ ត្រង់ពាក្យថា «na pakkhāyanti» សេចក្តីថា មិនប្រាកដច្បាស់ គឺមិនប្រាកដដោយអាការៈផ្សេងៗ។ ត្រង់ពាក្យថា «dhammāpi maṃ nappaṭibhanti» បង្ហាញសេចក្តីថា ធម៌គឺសតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលធ្លាប់ចម្រើនមកហើយ មិនប្រាកដច្បាស់ដល់ខ្ញុំព្រះអង្គឡើយ។ ចំណែកឯតន្តិធម៌ ព្រះថេរៈស្ទាត់ជំនាញយ៉ាងល្អ។ ត្រង់ពាក្យថា «na udāharati» សេចក្តីថា មិនទាន់ប្រទានឱវាទចុងក្រោយ ព្រះថេរៈពោលសំដៅយកសេចក្តីនោះ។

---

အနန္တရံ အဗာဟိရန္တိ ဓမ္မဝသေန ဝါ ပုဂ္ဂလဝသေန ဝါ ဥဘယံ အကတွာ. ‘‘ဧတ္တကံ ဓမ္မံ ပရဿ န ဒေသေဿာမီ’’တိ ဟိ စိန္တေန္တော ဓမ္မံ အဗ္ဘန္တရံ ကရောတိ နာမ, ‘‘ဧတ္တကံ ပရဿ ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ဗာဟိရံ ကရောတိ နာမ. ‘‘ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ပန ပုဂ္ဂလံ အဗ္ဘန္တရံ ကရောတိ နာမ, ‘‘ဣမဿ န ဒေသေဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော ပုဂ္ဂလံ ဗာဟိရံ ကရောတိ နာမ. ဧဝံ အကတွာ ဒေသိတောတိ အတ္ထော. အာစရိယမုဋ္ဌီတိ ယထာ ဗာဟိရကာနံ အာစရိယမုဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ, ဒဟရကာလေ ကဿစိ အကထေတွာ ပစ္ဆိမကာလေ မရဏမဉ္စေ နိပန္နာ ပိယမနာပဿ အန္တေဝါသိကဿ ကထေန္တိ, ဧဝံ တထာဂတဿ ‘‘ဣဒံ မဟလ္လကကာလေ ပစ္ဆိမဌာနေ ကထေဿာမီ’’တိ မုဋ္ဌိံ ကတွာ ပရိဟရိတွာ ဌပိတံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

ត្រង់ពាក្យថា «anantaraṃ abāhiraṃ» សេចក្តីថា មិនធ្វើឱ្យមានចំណែកខាងក្នុង ឬខាងក្រៅ ទាំងពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃធម៌ក្តី ដោយអំណាចនៃបុគ្គលក្តី។ ពិតមែនណាស់ កាលបើគិតថា «អាត្មាអញនឹងមិនសម្តែងធម៌មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះដល់អ្នកដទៃឡើយ» ឈ្មោះថា ធ្វើធម៌ឱ្យជាខាងក្នុង។ កាលបើគិតថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងធម៌មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះដល់អ្នកដទៃ» ឈ្មោះថា ធ្វើធម៌ឱ្យជាខាងក្រៅ។ ចំណែកឯកាលបើគិតថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងធម៌ដល់បុគ្គលនេះ» ឈ្មោះថា ធ្វើបុគ្គលឱ្យជាខាងក្នុង។ កាលបើគិតថា «អាត្មាអញនឹងមិនសម្តែងធម៌ដល់បុគ្គលនេះឡើយ» ឈ្មោះថា ធ្វើបុគ្គលឱ្យជាខាងក្រៅ។ សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយមិនធ្វើការបែងចែកយ៉ាងនេះឡើយ។ ត្រង់ពាក្យថា «ācariyamuṭṭhi» សេចក្តីថា ដូចជាពួកគ្រូខាងក្រៅសាសនា តែងមានអ្វីដែលហៅថា «កណ្តាប់ដៃរបស់គ្រូ» គឺក្នុងកាលខ្លួននៅក្មេង មិនប្រាប់ដល់សិស្សណាឡើយ លុះដល់កាលជាខាងក្រោយ ជិតស្លាប់ ដេកលើគ្រែស្លាប់ ទើបប្រាប់ដល់សិស្សជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត យ៉ាងណាមិញ ចំពោះព្រះតថាគត មិនមានធម៌ណាមួយដែលព្រះអង្គធ្វើជាកណ្តាប់ដៃដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងធម៌នេះក្នុងកាលចាស់ជរា ឬក្នុងកាលជាខាងក្រោយបង្អស់» ហើយរក្សាទុកឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះ។

---

အဟံ ဘိက္ခုသံဃန္တိ အဟမေဝ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဟရိဿာမီတိ ဝါ, မမုဒ္ဒေသိကောတိ အဟံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဥဒ္ဒေသော အဿာတိ မမုဒ္ဒေသိကော, မမေဝ ဥဒ္ဒိဿိတွာ မံ ပစ္စာသီသမာနော ဘိက္ခုသံဃော ဟောတု မမ အစ္စယေန မာ ဝါ အဟောသိ, ယံ ဝါ တံ ဝါ ဟောတူတိ ဣတိ ဝါ ပန ယဿ အဿာတိ အတ္ထော. န ဧဝံ ဟောတီတိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝ ဣဿာမစ္ဆေရာနံ ဝိဂတတ္တာ [Pg.238] ဧဝံ န ဟောတိ. သ ကိန္တိ သော ကိံ. အာသီတိကောတိ အသီတိသံဝစ္ဆရိကော, ဣဒံ ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဝေဌမိဿကေနာတိ ဗာဟဗန္ဓစက္ကဗန္ဓာဒိနာ ပဋိသင်္ခရဏေန ဝေဌမိဿကေန. မညေတိ ဇရသကဋံ ဝိယ ဝေဌမိဿကေန မညေ ယာပေတိ, အရဟတ္တဖလဝေဌနေန စတုဣရိယာပထကပ္ပနံ တထာဂတဿ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា Ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ (តថាគតនឹងគ្រប់គ្រងភិក្ខុសង្ឃ) សេចក្តីថា «តថាគតតែម្នាក់ឯងគប្បីគ្រប់គ្រងភិក្ខុសង្ឃ» ដូច្នេះក្តី។ ពាក្យថា mamuddesiko (ភិក្ខុសង្ឃមានតថាគតជាទីរលឹក) សេចក្តីថា ភិក្ខុសង្ឃមានតថាគតជាទីរលឹក ព្រោះជាបុគ្គលដែលគេគប្បីចង្អុលបង្ហាញថាជាទីពឹង។ មួយវិញទៀត សេចក្តីត្រិះរិះរបស់បុគ្គលណាមានយ៉ាងនេះថា «សូមភិក្ខុសង្ឃចង្អុលបង្ហាញចំពោះតែតថាគត ហើយរំពឹងចាំមើលតថាគតចុះ កាលដែលតថាគតកន្លងទៅហើយ សូមកុំឲ្យមាន (ភិក្ខុសង្ឃ) ឡើយ ឬថា ភិក្ខុសង្ឃនោះនឹងទៅជាយ៉ាងណាក៏ដោយចុះ» ដូច្នេះ នេះជាអត្ថក្នុងបទនោះ។ ពាក្យថា Na evaṃ hoti (សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះមិនមានឡើយ) សេចក្តីថា ព្រោះព្រះតថាគតបានលះបង់ឥស្សានិងមច្ឆរិយៈទាំងស្រុងតាំងពីគង់លើពុទ្ធបល្ល័ង្កមកម៉្លេះ ហេតុនោះ សេចក្តីត្រិះរិះបែបនេះទើបមិនមានដល់ព្រះអង្គឡើយ។ ពាក្យថា Sa kiṃ គឺ សោ កិំ (ព្រះអង្គតើដូចម្តេច?)។ ពាក្យថា Āsītiko គឺ មានព្រះជន្ម ៨០ ឆ្នាំ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីការឈានចូលដល់បច្ឆិមវ័យ។ ពាក្យថា Veṭhamissakena (ដោយការជួសជុលគ្រឿងចងរឹត) គឺដោយការជួសជុលមានការចងរឹតខ្នៀសកង់ និងខ្នៀសទូកជាដើម។ ពាក្យថា Maññe (ដូចជា) សេចក្តីថា ព្រះតថាគតញ៉ាំងព្រះជន្មឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជារទេះចាស់ដែលគេទប់ទល់ដោយគ្រឿងចងរឹតដូច្នោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ការញ៉ាំងឥរិយាបថទាំង ៤ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅរបស់ព្រះតថាគត គឺសម្រេចបានដោយការចូលអរហត្តផលសមាបត្តិជាគ្រឿងចងរឹត។

---

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပကာသေန္တော ယသ္မိံ အာနန္ဒ သမယေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပနိမိတ္တာဒီနံ. ဧကစ္စာနံ ဝေဒနာနန္တိ လောကိယာနံ ဝေဒနာနံ. တသ္မာတိဟာနန္ဒာတိ ယသ္မာ ဣမိနာ ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေန ဖာသု ဟောတိ, တသ္မာ တုမှေပိ တဒတ္ထာယ ဧဝံ ဝိဟရထာတိ ဒဿေတိ. အတ္တဒီပါတိ မဟာသမုဒ္ဒဂတာ ဒီပံ ဝိယ အတ္တာနံ ဒီပံ ပတိဋ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရထ. အတ္တသရဏာတိ အတ္တဂတိကာဝ ဟောထ, မာ အညဂတိကာ. ဓမ္မဒီပဓမ္မသရဏပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ဓမ္မောတိ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော ဝေဒိတဗ္ဗော. တမတဂ္ဂေတိ တမအဂ္ဂေ, မဇ္ဈေ တ-ကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ အဂ္ဂတမာတိ တမတဂ္ဂါတိ. ဧဝံ သဗ္ဗံ တမသောတံ ဆိန္ဒိတွာ အတိဝိယ အဂ္ဂေ ဥတ္တမဘာဝေ ဧတေ, အာနန္ဒ, မမ ဘိက္ခူ ဘဝိဿန္တိ, တေသံ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တိ. ယေ ကေစိ သိက္ခာကာမာ, သဗ္ဗေသံ တေသံ စတုသတိပဋ္ဌာနဂေါစရာဝ ဘိက္ခူ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တီတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ ဂဏှီတိ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា yasmiṃ ānanda samaye (ក្នុងសម័យណា អានន្ទ)។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា sabbanimittānaṃ (នៃនិមិត្តទាំងពួង) សេចក្តីថា នៃរូបនិមិត្តជាដើម។ បទថា ekaccānaṃ vedanānanti (នៃវេទនាទាំងឡាយខ្លះ) សេចក្តីថា នៃវេទនាទាំងឡាយជាលោកិយ។ បទថា tasmātihānanda (ព្រោះហេតុនោះចុះ អានន្ទ) សេចក្តីថា ព្រោះការនៅដោយផលសមាបត្តិវិហារធម៌នេះ នាំមកនូវសេចក្តីសប្បាយ ហេតុនោះ ទ្រង់បង្ហាញថា ទោះបីអ្នកទាំងឡាយក៏ចូរនៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ផលសមាបត្តិនោះ យ៉ាងនេះចុះ។ បទថា attadīpā (មានខ្លួនជាកោះ) សេចក្តីថា ចូរធ្វើខ្លួនឲ្យជាកោះ ជាទីពឹង ដូចជាកោះក្នុងមហាសមុទ្រ ហើយនៅចុះ។ បទថា attasaraṇā (មានខ្លួនជាទីរលឹក) សេចក្តីថា ចូរជាអ្នកមានខ្លួនជាទីទៅ (ជាទីពឹង) កុំជាអ្នកមានអ្នកដទៃជាទីទៅឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទថា dhammadīpa (មានធម៌ជាកោះ) និង dhammasaraṇa (មានធម៌ជាទីរលឹក) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា ធម៌ គប្បីដឹងថា បានដល់លោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ។ បទថា tamatagge មកពីបទថា tama-agge ដោយមានអក្សរ «ត» នៅកណ្តាល សម្រេចដោយអំណាចនៃបទសន្ធិ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសតិបដ្ឋាន ៤ នេះជាគោចរ ឈ្មោះថាជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ហេតុនោះ ទើបហៅថា tamataggā។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «អានន្ទ ភិក្ខុទាំងឡាយរបស់តថាគតទាំងនេះ កាលបើបានកាត់ផ្តាច់នូវខ្សែអវិជ្ជាទាំងពួងយ៉ាងនេះហើយ នឹងជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ជាងពួកជនដែលនៅមានអវិជ្ជាទៅទៀត គឺនឹងជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតជាងពួកជនទាំងនោះ។ ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលជាអ្នកប្រាថ្នាក្នុងសិក្ខា ក្នុងបណ្តាភិក្ខុអ្នកប្រាថ្នាក្នុងសិក្ខាទាំងអស់នោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសតិបដ្ឋាន ៤ ជាគោចរនេះឯង នឹងជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត» ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយកំពូលគឺអរហត្តផល ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។

---

၁၀. ဘိက္ခုနုပဿယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយភិក្ខុនូបស្សយសូត្រ

---

၃၇၆. ဒသမေ တေနုပသင်္ကမီတိ တသ္မိံ ဥပဿယေ ကမ္မဋ္ဌာနကမ္မိကာ ဘိက္ခုနိယော အတ္ထိ, တာသံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေဿာမီတိ ဥပသင်္ကမိ. ဥဠာရံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသန္တိ ပုဗ္ဗဝိသေသတော အပရံ ဥဠာရဝိသေသံ. တတ္ထ မဟာဘူတပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, ဥပါဒါရူပပရိဂ္ဂဟော အပရဝိသေသော နာမ. တထာ သကလရူပပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, အရူပပရိဂ္ဂဟော အပရဝိသေသော နာမ. ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟော ပုဗ္ဗဝိသေသော, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော [Pg.239] အပရဝိသေသော နာမ သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနံ ပုဗ္ဗဝိသေသော, တိလက္ခဏာရောပနံ အပရဝိသေသော နာမ. ဧဝံ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဥဠာရဝိသေသံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော.

៣៧៦. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា tenupasaṅkami (ចូលទៅជិតទីនោះ) សេចក្តីថា មានភិក្ខុនីទាំងឡាយអ្នកចម្រើនកម្មដ្ឋាននៅក្នុងអាវាសនោះ ព្រះថេរៈចូលទៅជិតដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងនាងទាំងនោះឲ្យខ្វល់ខ្វាយ (ខំប្រឹងប្រែង) ហើយនឹងសម្តែងកម្មដ្ឋានប្រាប់»។ បទថា uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ (នូវគុណវិសេសដ៏លើសលុប ខាងដើមនិងខាងចុង) សេចក្តីថា នូវគុណវិសេសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ខាងចុង ជាងគុណវិសេសខាងដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ការកំណត់កាន់យកមហាភូតរូប ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងដើម ការកំណត់កាន់យកឧបាទាយរូប ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងចុង។ ដូចគ្នានោះដែរ ការកំណត់កាន់យករូបទាំងអស់ ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងដើម ការកំណត់កាន់យកអរូប (នាម) ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងចុង។ ការកំណត់កាន់យករូបនិងអរូប ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងដើម ការកំណត់កាន់យកបច្ច័យ ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងចុង។ ការឃើញនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យ ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងដើម ការលើកឡើងកាន់ត្រីលក្ខណៈ ឈ្មោះថាគុណវិសេសខាងចុង។ សេចក្តីថា ភិក្ខុនីនោះដឹងច្បាស់នូវគុណវិសេសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទាំងខាងដើមនិងខាងចុង យ៉ាងនេះឯង។

---

ကာယာရမ္မဏောတိ ယံ ကာယံ အနုပဿတိ, တမေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကိလေသပရိဠာဟော. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဝိက္ခိပတိ. ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပသာဒနီယေ နိမိတ္တေ စိတ္တံ ပဏိဒဟိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ကိလေသပရိဠာဟေ စ လီနတ္တေ စ ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပေ စ ဥပ္ပန္နေ ကိလေသာနုရဉ္ဇိတေန န ဝတ္တိတဗ္ဗံ, ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပသာဒနီယေ ပသာဒါဝဟေ ဗုဒ္ဓါဒီသု အညတရသ္မိံ ဌာနေ ကမ္မဋ္ဌာနစိတ္တံ ဌပေတဗ္ဗံ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ အာရမ္မဏေ သမ္မာ အာဓိယတိ သုဋ္ဌု ဌပိတံ ဌပိယတိ. ပဋိသံဟရာမီတိ ပသာဒနီယဋ္ဌာနတော ပဋိသံဟရာမိ, မူလကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံယေဝ နံ ကရောမီတိ အတ္ထော. သော ပဋိသံဟရတိ စေဝါတိ မူလကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခဉ္စ ပေသေတိ. န စ ဝိတက္ကေတိ န စ ဝိစာရေတီတိ ကိလေသဝိတက္ကံ န ဝိတက္ကေတိ, ကိလေသဝိစာရံ န ဝိစာရေတိ. အဝိတက္ကောမှိ အဝိစာရောတိ ကိလေသဝိတက္ကဝိစာရေဟိ အဝိတက္ကာဝိစာရော. အဇ္ဈတ္တံ သတိမာ သုခမသ္မီတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တာယ သတိယာ ‘‘သတိမာဟမသ္မိ သုခိတော စာ’’တိ ပဇာနာတိ.

បទថា kāyārammaṇo (មានកាយជាអារម្មណ៍) សេចក្តីថា ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវកាយណា ក៏ធ្វើនូវកាយនោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយសេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកិលេសក៏កើតឡើង។ បទថា bahiddhā vā cittaṃ vikkhipati (ឬចិត្តរាយមាយទៅខាងក្រៅ) សេចក្តីថា ជម្រើសនៃចិត្តរាយមាយទៅខាងក្រៅ ក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ក្រៅពីអារម្មណ៍កម្មដ្ឋាន។ បទថា kismiñcideva pasādanīye nimitte cittaṃ paṇidahitabbaṃ (គប្បីតម្កល់ចិត្តក្នុងនិមិត្តជាទីជ្រះថ្លាណាមួយ) សេចក្តីថា កាលបើកិលេសបរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកិលេស) ក្តី សេចក្តីរួញរាក្តី ការរាយមាយទៅខាងក្រៅក្តី កើតឡើងហើយ មិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅដោយចិត្តដែលប្រឡាក់ដោយកិលេសឡើយ គឺគប្បីតម្កល់ចិត្តក្នុងកម្មដ្ឋាន ក្នុងទីជាទីនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាណាមួយ មានព្រះពុទ្ធជាដើម។ បទថា cittaṃ samādhiyati (ចិត្តតម្កល់មាំ) សេចក្តីថា ចិត្តតម្កល់ទុកដោយប្រពៃក្នុងអារម្មណ៍កម្មដ្ឋាន។ បទថា paṭisaṃharāmi (អាត្មាអញដកចិត្តចេញ) សេចក្តីថា អាត្មាអញដកចិត្តចេញពីទីជាទីជ្រះថ្លានោះ ហើយធ្វើចិត្តនោះឲ្យឆ្ពោះទៅរកមូលកម្មដ្ឋានវិញ នេះជាអត្ថក្នុងបទនោះ។ បទថា so paṭisaṃharati ceva (ភិក្ខុនោះដកចិត្តចេញផង) សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះបញ្ជូនចិត្តចម្រើនទៅកាន់មូលកម្មដ្ឋានវិញ។ បទថា na ca vitakketi na ca vicāreti (មិនត្រិះរិះផង មិនពិចារណាផង) សេចក្តីថា មិនត្រិះរិះនូវកិលេសវិតក្ក មិនពិចារណានូវកិលេសវិចារៈ។ បទថា avitakkomhi avicāro (អាត្មាអញជាអ្នកមិនមានវិតក្ក មិនមានវិចារៈ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានវិតក្កនិងវិចារៈ ព្រោះប្រាសចាកកិលេសវិតក្កនិងកិលេសវិចារៈ។ បទថា ajjhattaṃ satimā sukhamasmi (អាត្មាអញជាអ្នកមានសតិ មានសេចក្តីសុខក្នុងខ្លួន) សេចក្តីថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយសតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគោចរជ្ឈត្តៈ (អារម្មណ៍កម្មដ្ឋានខាងក្នុង) ថា «អាត្មាអញជាអ្នកមានសតិ និងមានសេចក្តីសុខ (ដោយឈានសុខ)» ដូច្នេះ។

---

ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီတိ ဧဝံ, အာနန္ဒ, ဌပေတွာ ဘာဝနာ ဟောတိ. ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ယထာ နာမ ပုရိသဿ မဟန္တံ ဥစ္ဆုဘာရံ ဥက္ခိပိတွာ ယန္တသာလံ နေန္တဿ ကိလန္တကိလန္တကာလေ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ဥစ္ဆုခဏ္ဍံ ခါဒိတွာ ပုန ဥက္ခိပိတွာ ဂမနံ ဟောတိ; ဧဝမေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ ဥဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနဿ ကာယပရိဠာဟာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒိအနုဿရဏေန စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ ပန ပုရိသဿ ဥစ္ဆုဘာရံ ယန္တသာလံ နေတွာ ပီဠေတွာ ရသပါနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဖလသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

បទថា Evaṃ kho, ānanda, paṇidhāya bhāvanā hoti (អានន្ទ ការចម្រើនកម្មដ្ឋានដោយការតម្កល់ទុក យ៉ាងនេះឯង) សេចក្តីថា អានន្ទ ការចម្រើនកម្មដ្ឋានដោយការឈប់សម្រាក (តម្កល់ទុក) យ៉ាងនេះឯង។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់លីបាច់អំពៅដ៏ធំទៅកាន់រោងយន្ត កាលបើហត់នឿយខ្លាំង ក៏ដាក់បាច់អំពៅនោះចុះលើដី ហើយស៊ីកង់អំពៅ រួចហើយក៏លីដើរទៅមុខទៀត យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុអ្នករៀនកម្មដ្ឋានហើយ ដើម្បីសម្រេចអរហត្តផល កាលបើកាយបរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយ) ជាដើមកើតឡើង ក៏ដាក់កម្មដ្ឋាននោះទុកសិន ហើយរលឹកដល់ពុទ្ធគុណជាដើម ធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា ឲ្យគួរដល់ការងារ រួចហើយទើបចម្រើនកម្មដ្ឋានតទៅទៀត ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «paṇidhāya bhāvanā hoti» ដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ការសោយសុខក្នុងផលសមាបត្តិរបស់ភិក្ខុដែលបានសម្រេចអរហត្តផល ដោយការធ្វើកម្មដ្ឋានឲ្យដល់កំពូលនោះ គប្បីដឹងថា ដូចជាបុរសនោះនាំបាច់អំពៅទៅដល់រោងយន្ត ហើយកិនផឹកទឹកអំពៅដូច្នោះឯង។

---

ဗဟိဒ္ဓါတိ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ပဟာယ ဗဟိ အညသ္မိံ အာရမ္မဏေ. အပ္ပဏိဓာယာတိ အဋ္ဌပေတွာ. အထ ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဝါ သရီရဝသေန ဝါ ဒေသနာဝသေန ဝါ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

បទថា bahiddhā (ខាងក្រៅ) សេចក្តីថា លះបង់មូលកម្មដ្ឋាន ហើយទៅក្នុងអារម្មណ៍ខាងក្រៅដទៃ។ បទថា appaṇidhāya (ដោយមិនបានតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា ដោយមិនបានឈប់សម្រាក (មិនបានតម្កល់ទុក)។ ក្នុងបទថា pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānāti (ដឹងច្បាស់នូវចិត្តដែលមិនរាយមាយ ផុតស្រឡះ មិនបានតម្កល់ទុក ទាំងខាងក្រោយទាំងខាងដើម) នេះ គប្បីដឹងអត្ថដោយអំណាចនៃកម្មដ្ឋានក្តី ដោយអំណាចនៃរាងកាយក្តី ដោយអំណាចនៃទេសនាក្តី។

---

တတ္ထ [Pg.240] ကမ္မဋ္ဌာနေ တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အဘိနိဝေသော ပုရေ နာမ, အရဟတ္တံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ကိလေသပရိဠာဟဿ ဝါ လီနတ္တဿ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပဿ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဩကာသံ အဒေန္တော သုဒန္တဂေါဏေ ယောဇေတွာ သာရေန္တော ဝိယ စတုရဿစ္ဆိဒ္ဒေ သုတစ္ဆိတံ စတုရဿဃဋိကံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အတိဋ္ဌန္တော အလဂ္ဂန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, သော ပုရေသင်္ခါတဿ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသဿ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ အရဟတ္တဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

ក្នុងវិធីទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុងការយោជនាដោយអំណាចកម្មដ្ឋាន៖ ការចូលទៅកាន់កម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា ខាងដើម (pure) អរហត្តផល ឈ្មោះថា ខាងក្រោយ (pacchā)។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ភិក្ខុណាដែលកាន់យកមូលកម្មដ្ឋានហើយ មិនផ្តល់ឱកាសឲ្យកិលេសបរិឡាហៈក្តី សេចក្តីរួញរាក្តី ការរាយមាយទៅខាងក្រៅក្តី កើតឡើងឡើយ ប្រៀបដូចជានាយសារថីដែលទឹមគោដែលបង្ហាត់បានល្អហើយបរទៅក្តី ឬដូចជាគេញាត់ខ្មាស់ការ៉េដែលខាត់ស្អាតល្អទៅក្នុងរន្ធការ៉េដូច្នោះក្តី ក៏តម្កល់ទុកនូវវិបស្សនា មិនឈប់សម្រាក មិនជំពាក់ជំពិន រហូតដល់សម្រេចអរហត្តផល ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់នូវចិត្តដែលមិនរាយមាយ ផុតស្រឡះ មិនបានតម្កល់ទុក ទាំងខាងក្រោយទាំងខាងដើម ដោយអំណាចនៃការចូលកាន់កម្មដ្ឋានដែលពោលថាខាងដើម និងអរហត្តផលដែលពោលថាខាងក្រោយ។

---

သရီရေ ပန ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗာနိ ပုရေ နာမ, သီသကဋာဟံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗအဋ္ဌိကေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဗျာဘင်္ဂိယာ ယဝကလာပံ မောစေန္တော ဝိယ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဒိသောကာသပရိစ္ဆေဒဝသေန အဋ္ဌီနိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အန္တရာ ကိလေသပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ယာဝ သီသကဋာဟာ ဘာဝနံ ပါပေတိ, သော ပုရေသင်္ခါတာနံ အဂ္ဂပါဒင်္ဂုလိပဗ္ဗာနံ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ သီသကဋာဟဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងរាងកាយ៖ ឆ្អឹងចុងម្រាមជើងទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ខាងដើម (pure) លលាដ៍ក្បាល ឈ្មោះថា ខាងក្រោយ (pacchā)។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ភិក្ខុណាដែលចូលទៅកាន់ឆ្អឹងចុងម្រាមជើងទាំងឡាយ ហើយកំណត់កាន់យកនូវឆ្អឹងទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃពណ៌ ទ្រង់ទ្រាយ ទិស ឱកាស និងការកំណត់ភាគ ប្រៀបដូចជាគេស្រាយបាច់ស្រូវសាលីដោយឈើខ្នែងដូច្នោះ ក៏ការពារការកើតឡើងនៃកិលេសបរិឡាហៈជាដើមក្នុងចន្លោះនោះ ហើយញ៉ាំងការចម្រើនកម្មដ្ឋានឲ្យដល់លលាដ៍ក្បាល ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់នូវចិត្តដែលមិនរាយមាយ ផុតស្រឡះ មិនបានតម្កល់ទុក ទាំងខាងក្រោយទាំងខាងដើម ដោយអំណាចនៃឆ្អឹងចុងម្រាមជើងដែលពោលថាខាងដើម និងលលាដ៍ក្បាលដែលពោលថាខាងក្រោយ។

---

ဒေသနာယပိ ဒွတ္တိံသာကာရဒေသနာယ ကေသာ ပုရေ နာမ, မတ္ထလုင်္ဂံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ကေသေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဒိသောကာသဝသေန ကေသာဒယော ပရိဂ္ဂဏှန္တော အန္တရာ ကိလေသပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ယာဝ မတ္ထလုင်္ဂါ ဘာဝနံ ပါပေတိ. သော ပုရေသင်္ခါတာနံ ကေသာနံ ပစ္ဆာသင်္ခါတဿ မတ္ထလုင်္ဂဿ စ ဝသေန ပစ္ဆာ ပုရေ အသံခိတ္တံ ဝိမုတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ ပဇာနာတိ နာမ.

សូម្បីក្នុងទេសនា គឺការសម្តែងអាការៈ ៣២៖ សក់ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ខាងដើម (pure) ខួរក្បាល ឈ្មោះថា ខាងក្រោយ (pacchā)។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ភិក្ខុណាដែលចូលទៅកាន់សក់ទាំងឡាយ ហើយកំណត់កាន់យកនូវសក់ជាដើម ដោយអំណាចនៃពណ៌ ទ្រង់ទ្រាយ ទិស និងឱកាស ក៏ការពារការកើតឡើងនៃកិលេសបរិឡាហៈជាដើមក្នុងចន្លោះនោះ ហើយញ៉ាំងការចម្រើនកម្មដ្ឋានឲ្យដល់ខួរក្បាល ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់នូវចិត្តដែលមិនរាយមាយ ផុតស្រឡះ មិនបានតម្កល់ទុក ទាំងខាងក្រោយទាំងខាងដើម ដោយអំណាចនៃសក់ទាំងឡាយដែលពោលថាខាងដើម និងខួរក្បាលដែលពោលថាខាងក្រោយ។

---

ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, အပ္ပဏိဓာယ ဘာဝနာ ဟောတီတိ ဧဝံ, အာနန္ဒ, အဋ္ဌပေတွာ ဘာဝနာ ဟောတိ. ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ယထာ နာမ ပုရိသဿ ဂုဠဘာရံ လဘိတွာ အတ္တနော ဂါမံ အတိဟရန္တဿ အန္တရာ အဋ္ဌပေတွာဝ ဥစ္စင်္ဂေ ပက္ခိတ္တာနိ ဂုဠခဏ္ဍာဒီနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တဿ အတ္တနော ဂါမေယေဝ ဩတရဏံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ အာရဒ္ဓဘာဝနဿ ကာယပရိဠာဟာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝါရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အပ္ပဏိဓာယ ဘာဝနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တဿ ပန ပုရိသဿ တံ ဂုဠဘာရံ အတ္တနော ဂါမံ နေတွာ ဉာတီဟိ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂေါ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော [Pg.241] ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဖလသမာပတ္တိသုခါနုဘဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

បទថា Evaṃ kho, ānanda, appaṇidhāya bhāvanā hoti (អានន្ទ ការចម្រើនកម្មដ្ឋានដោយមិនបានតម្កល់ទុក យ៉ាងនេះឯង) សេចក្តីថា អានន្ទ ការចម្រើនកម្មដ្ឋានដោយមិនបានឈប់សម្រាក (មិនបានតម្កល់ទុក) យ៉ាងនេះឯង។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់បានបាច់ស្ករផែន ហើយលីឆ្ពោះទៅកាន់ភូមិរបស់ខ្លួន ដោយមិនបានដាក់ចុះក្នុងចន្លោះផ្លូវឡើយ ក៏ស៊ីនូវដុំស្ករជាដើមដែលដាក់ក្នុងថ្នក់អាវបណ្តើរ ដើរទៅដល់ភូមិរបស់ខ្លួនតែម្តង យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុអ្នកផ្តើមចម្រើនកម្មដ្ឋាន ដើម្បីសម្រេចអរហត្តផល ក៏ការពារការកើតឡើងនៃកាយបរិឡាហៈជាដើម ហើយញ៉ាំងការចម្រើនកម្មដ្ឋានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ (ដោយមិនឈប់សម្រាក) ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «appaṇidhāya bhāvanā» ដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ការសោយសុខក្នុងផលសមាបត្តិរបស់ភិក្ខុដែលបានសម្រេចអរហត្តផល ដោយការធ្វើកម្មដ្ឋានឲ្យដល់កំពូលនោះ គប្បីដឹងថា ដូចជាបុរសនោះនាំបាច់ស្ករទៅដល់ភូមិរបស់ខ្លួន ហើយបរិភោគជាមួយញាតិទាំងឡាយដូច្នោះឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបុព្វភាគវិបស្សនា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

អម្ពបាលិវគ្គ ទី ១ ចប់។

---

၂. နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ

២. ណាលន្ទវគ្គ

---

၂. နာလန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយណាលន្ទសូត្រ

---

၃၇၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ နာလန္ဒာယန္တိ နာလန္ဒာတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. ပါဝါရိကမ္ဗဝနေတိ ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿ ဥယျာနံ အဟောသိ. သော ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဘဂဝတိ ပသန္နော တသ္မိံ ဥယျာနေ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပါဒိပဋိမဏ္ဍိတံ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကတွာ နိယျာတေသိ. သော ဝိဟာရော ဇီဝကမ္ဗဝနံ ဝိယ ပါဝါရိကမ္ဗဝနန္တွေဝ သင်္ခံ ဂတော. တသ္မိံ ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော.

៣៧៨. ក្នុងសូត្រទី ២ នៃវគ្គទី ២ បទថា nālandāyaṃ (ក្នុងក្រុងណាលន្ទា) សេចក្តីថា ក្នុងក្រុងដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះថា ណាលន្ទា ដោយធ្វើក្រុងនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម។ បទថា Pāvārikambavane (ក្នុងព្រៃស្វាយរបស់បាវារិកសេដ្ឋី) សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃស្វាយរបស់សេដ្ឋីអ្នកលក់សំពត់បាវារៈ។ ព្រៃស្វាយនោះ ឮថាជាឧទ្យានរបស់សេដ្ឋីនោះ។ សេដ្ឋីនោះបានស្តាប់ធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ ហើយជ្រះថ្លាក្នុងព្រះមានព្រះភាគ ក៏បានកសាងវត្តដែលតាក់តែងដោយកុដិ ល្អាង និងមណ្ឌបជាដើម ក្នុងឧទ្យាននោះ ហើយប្រគេនដល់ព្រះមានព្រះភាគ។ វត្តនោះ ក៏បានដល់នូវការហៅថា «បាវារិកម្ពវនវិហារ» ដូចជាវត្តជីវកម្ពវនដូច្នោះឯង។ បទថា viharati (គង់នៅ) សេចក្តីថា គង់នៅក្នុងវត្តបាវារិកម្ពវននោះ នេះជាអត្ថក្នុងបទនោះ។

---

ဧဝံပသန္နောတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ, ဧဝံ သဒ္ဒဟာမီတိ အတ္ထော. ဘိယျောဘိညတရောတိ ဘိယျတရော အဘိညာတော ဘိယျတရာဘိယျော ဝါ, ဥတ္တရိတရဉာဏောတိ အတ္ထော. သမ္ဗောဓိယန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေ ဝါ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ နိပ္ပဒေသာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ, ဒွေပိ အဂ္ဂသာဝကာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘန္တိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ, ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စေဝ သကလေ စ ဗုဒ္ဓဂုဏေ. သဗ္ဗမ္ပိ နေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ သမ္ဗောဓိ နာမ ဟောတိ. တေန ဥတ္တရိတရော စ ဘဂဝတာ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော, ယဒိဒံ သမ္ဗောဓိယ’’န္တိ.

បទថា evaṃpasanno (ជ្រះថ្លាយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា មានសទ្ធាកើតឡើងយ៉ាងនេះ គឺជឿយ៉ាងនេះ នេះជាអត្ថក្នុងបទនោះ។ បទថា bhiyyobhiññataro (ជាអ្នកដឹងច្បាស់ដ៏ក្រៃលែង) សេចក្តីថា ជាអ្នកដឹងច្បាស់ដ៏ក្រៃលែង ឬមានញាណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែង នេះជាអត្ថក្នុងបទនោះ。 បទថា sambodhiyaṃ (ក្នុងសម្ពោធិ) សេចក្តីថា ក្នុងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឬក្នុងអរហត្តមគ្គញ្ញាណ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយដែលមិនមានសេសសល់ គឺសម្រេចបានដោយអរហត្តមគ្គនោះឯង។ សូម្បីព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរក៏បានសម្រេចសាវកបារមីញាណដោយអរហត្តមគ្គនោះឯង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយបានសម្រេចបច្ចេកពោធិញាណ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយបានសម្រេចសព្វញ្ញុតញ្ញាណផង ព្រះពុទ្ធគុណទាំងពួងផង។ គុណធម៌ទាំងអស់របស់ព្រះអង្គទាំងនោះ តែងសម្រេចបានដោយអរហត្តមគ្គនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ អរហត្តមគ្គញ្ញាណ ទើបឈ្មោះថា សម្ពោធិ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលដែលក្រៃលែងជាងព្រះមានព្រះភាគដោយសម្ពោធិនោះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរទើបពោលថា «បុគ្គលដែលដឹងច្បាស់ដ៏ក្រៃលែងជាងព្រះមានព្រះភាគ ក្នុងសម្ពោធិនេះ មិនមានឡើយ» ដូច្នេះ។

---

ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ. အယဉှိ ဥဠာရသဒ္ဒေါ ‘‘ဥဠာရာနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၆၆) မဓုရေ အာဂစ္ဆတိ. ‘‘ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၈၈) သေဋ္ဌေ. ‘‘အပ္ပမာဏော ဥဠာရော [Pg.242] ဩဘာသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၂; မ. နိ. ၃.၂၀၁) ဝိပုလေ. သွာယမိဓ သေဋ္ဌေ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ’’တိ. အာသဘီတိ ဥသဘဿ ဝါစာသဒိသီ အစလာ အသမ္ပဝေဓီ. ဧကံသော ဂဟိတောတိ အနုဿဝေန ဝါ အာစရိယပရမ္ပရာယ ဝါ ဣတိကိရာယ ဝါ ပိဋကသမ္ပဒါနေန ဝါ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဝါ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဝါ တက္ကဟေတု ဝါ နယဟေတု ဝါ အကထေတွာ ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိယ ဧကံသော ဂဟိတော, သန္နိဋ္ဌာနကထာဝ ကထိတာတိ အတ္ထော. သီဟနာဒေါတိ သေဋ္ဌနာဒေါ, ဝနေ ဥန္နာဒယန္တေန သီဟေန ဝိယ ဥတ္တမနာဒေါ နဒိတောတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Uḷārā (ដ៏ឧឡារ) បានដល់ ដ៏ប្រសើរ (seṭṭhā)។ ព្រោះថា ពាក្យថា ឧឡារ នេះ តែងមកក្នុងន័យថា ផ្អែមឆ្ងាញ់ (madhure) ក្នុងបាលីជាដើមថា «uḷārāni khādanīyāni khādantī» (តែងទំពាស៊ីនូវខាទនីយវត្ថុដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់)។ តែងមកក្នុងន័យថា ដ៏ប្រសើរ (seṭṭhe) ក្នុងបាលីជាដើមថា «Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī» (ព្រះវច្ឆាយនៈដ៏មានអាយុ តែងសរសើរនូវព្រះសមណគោតម ដោយសេចក្តីសរសើរដ៏ប្រសើរពិតមែន)។ តែងមកក្នុងន័យថា ធំទូលាយ (vipule) ក្នុងបាលីជាដើមថា «Appamāṇo uḷāro obhāso» (ពន្លឺដ៏ធំទូលាយ រកប្រមាណមិនបាន)។ ចំណែកឯពាក្យថា ឧឡារ ក្នុងទីនេះ មកក្នុងន័យថា ដ៏ប្រសើរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «uḷārāti seṭṭhā» (ពាក្យថា ឧឡារ៉ា បានដល់ ដ៏ប្រសើរ)។ ពាក្យថា Āsabhī (អាសភី) គឺ ដូចជាវាចារបស់គោឧសភៈ មិនញាប់ញ័រ មិនតក់ស្លុត។ ពាក្យថា Ekaṃso gahito (កាន់យកចំណែកមួយម៉ាត់) គឺ មិនពោលដោយការឮតៗគ្នា ឬដោយប្រពៃណីអាចារ្យ ឬដោយពាក្យពោលថា ឮថា ឬដោយការសមស្របតាមក្បួនខ្នាត ឬដោយការត្រិះរិះរកហេតុផល ឬដោយការយល់ស្របតាមការពិចារណា ឬដោយហេតុនៃតក្កវិទ្យា ឬដោយហេតុនៃន័យឡើយ គឺកាន់យកចំណែកមួយយ៉ាងពិតប្រាកដ ហាក់ដូចជាចាក់ធ្លុះដោយញាណចំពោះមុខ ពោលគឺពោលតែវាចាដែលកាត់សេចក្តីរួចហើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Sīhanādo (សីហនាទ) គឺ ការបន្លឺសម្លេងដ៏ប្រសើរ គឺការបន្លឺសម្លេងដ៏ឧត្តម ដូចជាសត្វសីហៈដែលបន្លឺសម្លេងឲ្យខ្ទរខ្ទារក្នុងព្រៃ នេះជាអត្ថ។

---

ကိံ နု တေ သာရိပုတ္တာတိ ဣမံ ဒေသနံ ကသ္မာ အာရဘိ? အနုယောဂဒါပနတ္ထံ. ဧကစ္စော ဟိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ အတ္တနော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, နိဃံသနံ န ခမတိ, သိလေသေ ပတိတမက္ကဋော ဝိယ ဟောတိ. ယထာ ဓမမာနံ အပရိသုဒ္ဓံ လောဟံ ဈာယိတွာ အင်္ဂါရော ဟောတိ, ဧဝံ ဈာမင်္ဂါရော ဝိယ ဟောတိ. ဧကော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါပိယမာနော ဒါတုံ သက္ကောတိ, နိဃံသနံ ခမတိ, ဓမမာနံ နိဒ္ဒေါသဇာတရူပံ ဝိယ အဓိကတရံ သောဘတိ, တာဒိသော ထေရော. တေန နံ ဘဂဝါ ‘‘အနုယောဂက္ခမော အယ’’န္တိ ဉတွာ သီဟနာဒေ အနုယောဂဒါပနတ္ထံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមនូវព្រះទេសនានេះថា «Kiṃ nu te sāriputta» (ម្នាលសារីបុត្ត ចុះ... របស់អ្នក)? ដើម្បីឲ្យធ្វើការសួរដេញដោល។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះបន្លឺសីហនាទហើយ មិនអាចឆ្លើយតបនឹងការសួរដេញដោលក្នុងសីហនាទរបស់ខ្លួនបានឡើយ មិនអត់ធន់ចំពោះការប៉ះទង្គិច (ការដេញដោល) តែងជាប្រៀបដូចជាស្វាដែលធ្លាក់ទៅក្នុងជ័រស្អិត។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាលោហៈមិនបរិសុទ្ធដែលគេកំពុងផ្លុំ រមែងឆេះខ្លោចទៅជាធ្យូង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនោះក៏ប្រៀបដូចជាធ្យូងដែលឆេះខ្លោចដូច្នោះដែរ។ ចំណែកបុគ្គលម្នាក់ទៀត កាលបើគេសួរដេញដោលក្នុងសីហនាទ ក៏អាចឆ្លើយតបបាន អត់ធន់ចំពោះការដេញដោល តែងរុងរឿងក្រៃលែងឡើង ដូចជាមាសដ៏បរិសុទ្ធដែលគ្មានទោស កាលបើគេកំពុងផ្លុំ ព្រះថេរៈក៏មានសភាពដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា «ព្រះសារីបុត្តនេះ ជាអ្នកគួរដល់ការសួរដេញដោល» ទើបទ្រង់ផ្តើមទេសនានេះ ដើម្បីឲ្យធ្វើការសួរដេញដោលក្នុងសីហនាទ។

---

တတ္ထ သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ တယာ. ဧဝံသီလာတိ မဂ္ဂသီလေန ဖလသီလေန လောကိယလောကုတ္တရသီလေန ဧဝံသီလာ. ဧဝံဓမ္မာတိ ဧတ္ထ သမာဓိပက္ခာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ, မဂ္ဂသမာဓိနာ ဖလသမာဓိနာ လောကိယလောကုတ္တရေန သမာဓိနာ ဧဝံသမာဓီတိ အတ္ထော. ဧဝံပညာတိ မဂ္ဂပညာဒိဝသေနေဝ ဧဝံပညာ. ဧဝံဝိဟာရိနောတိ ဧတ္ထ ပန ဟေဋ္ဌာ သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတောပိ ပုန ကသ္မာ ဂဟိတမေဝ ဂဏှတီတိ စေ. ထေရေန ဣဒံ ဂဟိတမေဝ. ဣဒဉှိ နိရောဓသမာပတ္တိဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဧဝံ နိရောဓသမာပတ္တိဝိဟာရိနော တေ ဘဂဝန္တော အဟေသုန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «sabbe te» គឺ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទាំងអស់នោះ ដែលអ្នក (ដឹងហើយ)។ បទថា «evaṃsīlā» គឺ មានសីលយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃមគ្គសីល ផលសីល និងលោកិយលោកុត្តរសីល។ បទថា «evaṃdhammā» ក្នុងទីនេះ សំដៅយកធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិ ពោលគឺ មានសមាធិយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃមគ្គសមាធិ ផលសមាធិ និងលោកិយលោកុត្តរសមាធិ នេះជាអត្ថ។ បទថា «evaṃpaññā» គឺ មានបញ្ញាយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃមគ្គបញ្ញាជាដើម។ បទថា «evaṃvihārino» ក្នុងទីនេះ បើមានសំណួរថា៖ ខាងលើបានកាន់យកធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិរួចហើយ ហេតុអ្វីបានជាកាន់យកវិហារធម៌ដែលកាន់យកហើយនោះមកពោលម្តងទៀត? ព្រះថេរៈពោលពាក្យនេះ គឺគួរតែកាន់យកពិតមែន ព្រោះពាក្យនេះពោលឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវនិរោធសមាបត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទាំងឡាយនោះ ជាអ្នកមាននិរោធសមាបត្តិវិហារធម៌យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះចុះ។

---

ဧဝံဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ, တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ, သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ, ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ, နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ ပဉ္စဝိဓာ ဝိမုတ္တိ. တတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သယံ ဝိက္ခမ္ဘိတေဟိ နီဝရဏာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. အနိစ္စာနုပဿနာဒိကာ [Pg.243] သတ္တ အနုပဿနာ သယံ တဿ တဿ ပစ္စနီကဝသေန ပရိစ္စတ္တာဟိ နိစ္စသညာဒီဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ တဒင်္ဂဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ သယံ သမုစ္ဆိန္နေဟိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိဿဋတ္တာ အပဂတတ္တာ ဒူရေ ဌိတတ္တာ နိဿရဏဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂတံ. ဣတိ ဣမာသံ ပဉ္စန္နံ ဝိမုတ္တီနံ ဝသေန ဧဝံ ဝိမုတ္တာတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

បទថា «evaṃvimuttā» ក្នុងទីនេះ វិមុត្តិមាន ៥ យ៉ាង គឺ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ តទង្គវិមុត្តិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ និងនិស្សរណវិមុត្តិ។ ក្នុងវិមុត្តិទាំង ៥ នោះ សមាបត្តិ ៨ ឈ្មោះថា វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកនីវរណៈជាដើម ដែលខ្លួនបានសង្កត់សង្កិនទុក។ អនុបស្សនា ៧ មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ឈ្មោះថា តទង្គវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដែលខ្លួនបានលះបង់ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនោះៗ។ អរិយមគ្គទាំង ៤ ឈ្មោះថា សមុច្ឆេទវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយដែលខ្លួនបានកាត់ផ្តាច់ហើយ។ សាមញ្ញផលទាំង ៤ ឈ្មោះថា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ ព្រោះកើតឡើងក្នុងកាលជាទីរំងាប់ទៅនៃកិលេសទាំងឡាយ ដោយអានុភាពនៃមគ្គ។ ព្រះនិព្វាន ដល់នូវការរាប់ថា និស្សរណវិមុត្តិ ព្រោះជារបស់រលាស់ចេញចាកកិលេសទាំងពួង ព្រោះប្រាសចាកកិលេស និងព្រោះឋិតនៅឆ្ងាយ។ គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងបទនេះថា «រួចផុតហើយយ៉ាងនេះ» ដោយអំណាចនៃវិមុត្តិទាំង ៥ យ៉ាងនេះចុះ។

---

ကိံ ပန တေ သာရိပုတ္တ ယေ တေ ဘဝိဿန္တီတိ အတီတာ တာဝ နိရုဒ္ဓါ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတာ ဒီပသိခါ ဝိယ နိဗ္ဗုတာ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓေ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတေ တွံ ကထံ ဇာနိဿသိ, အနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ပန ဂုဏာ ကိံ တယာ အတ္တနော စိတ္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာတိ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ.

បទថា «Kiṃ pana te sāriputta ye te bhavissanti» (ម្នាលសារីបុត្ត ចុះព្រះមានព្រះភាគទាំងឡាយណា ដែលនឹងមាន) គឺ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល រលត់ទៅហើយ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបាន រលត់ទៅដូចជាអណ្តាតប្រទីប ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលរលត់ទៅហើយ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានយ៉ាងនេះ តើអ្នកនឹងដឹងបានដោយរបៀបណា? ម្យ៉ាងទៀត ចុះគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធក្នុងអនាគតកាល តើអ្នកបានកំណត់ដឹងដោយចិត្តរបស់ខ្លួនហើយឬ? ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសួរ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

ကိံ ပန တျာဟံ သာရိပုတ္တ ဧတရဟီတိ အနာဂတာပိ ဗုဒ္ဓါ အဇာတာ အနိဗ္ဗတ္တာ အနုပ္ပန္နာ, တေ ကထံ ဇာနိဿသိ. တေသဉှိ ဇာနနံ အပဒေ အာကာသေ ပဒဒဿနံ ဝိယ ဟောတိ. ဣဒါနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဧကဝိဟာရေ ဝသသိ, ဧကတော ဘိက္ခာယ စရသိ, ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသီဒသိ, ကိံ ပန မယှံ ဂုဏာ အတ္တနော စေတသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာ တယာတိ အနုယုဉ္ဇန္တော ဧဝမာဟ. ထေရော ပန ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတေ ‘‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ.

បទថា «Kiṃ pana tyāhaṃ sāriputta etarahi» (ម្នាលសារីបុត្ត ចុះតថាគតក្នុងកាលឥឡូវនេះ...) គឺ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល មិនទាន់កើត មិនទាន់បង្កើត មិនទាន់ឧប្បត្តិឡើងនៅឡើយ តើអ្នកនឹងដឹងបានដោយរបៀបណា? ព្រោះការដឹងនូវព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ ប្រៀបដូចជាការមើលឃើញស្នាមជើងក្នុងអាកាសដែលគ្មានស្នាមជើងដូច្នោះឯង។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នករស់នៅក្នុងវិហារជាមួយគ្នានឹងតថាគត ត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតជាមួយគ្នា អង្គុយក្នុងទីជិតខាងស្តាំក្នុងកាលសម្តែងធម៌ ចុះគុណទាំងឡាយរបស់តថាគត តើអ្នកបានកំណត់ដឹងដោយចិត្តរបស់ខ្លួនហើយឬ? ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់សួរដេញដោល ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ចំណែកព្រះថេរៈ កាលបើព្រះមានព្រះភាគសួរហើយៗ ក៏បដិសេធថា «no hetaṃ bhante» (សូមទានប្រោស ហេតុនោះមិនមែនទេ)។

---

ထေရဿ စ ဝိဒိတမ္ပိ အတ္ထိ, အဝိဒိတမ္ပိ. ကိံ သော အတ္တနော ဝိဒိတဋ္ဌာနေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေတိ? ဝိဒိတဋ္ဌာနေ န ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေယေဝ ကရောတိ. ထေရော ကိရ အနုယောဂေ အာရဒ္ဓေ ဧဝံ အညာသိ ‘‘နာယံ အနုယောဂေါ သာဝကပါရမီဉာဏေ, သဗ္ဗညုတညာဏေ ပန အယံ အနုယောဂေါ’’တိ အတ္တနော သာဝကပါရမီဉာဏေ ပဋိက္ခေပံ အကတွာဝ အဝိဒိတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတညာဏေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ. တေန ဣဒမ္ပိ ဒီပေတိ – ဘဂဝါ မယှံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိကာရဏဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတညာဏံ နတ္ထီတိ.

ម្យ៉ាងទៀត អ្វីដែលព្រះថេរៈដឹងក៏មាន អ្វីដែលមិនដឹងក៏មាន។ តើព្រះថេរៈនោះធ្វើការបដិសេធក្នុងទីដែលខ្លួនដឹង ឬក្នុងទីដែលខ្លួនមិនដឹង? ក្នុងទីដែលខ្លួនដឹង មិនធ្វើការបដិសេធឡើយ តែងធ្វើការបដិសេធក្នុងទីដែលខ្លួនមិនដឹងតែប៉ុណ្ណោះ។ ឮថា កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមការសួរដេញដោល ព្រះថេរៈក៏ដឹងយ៉ាងនេះថា «ការសួរដេញដោលនេះ មិនមែនក្នុងសាវកបារមីញាណទេ តែជាការសួរដេញដោលក្នុងសព្វញ្ញុតញ្ញាណវិញ» ទើបមិនធ្វើការបដិសេធក្នុងសាវកបារមីញាណរបស់ខ្លួនឡើយ តែធ្វើការបដិសេធក្នុងសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលជាទីមិនដឹង។ ដោយការបដិសេធនោះ ព្រះថេរៈរមែងបង្ហាញសេចក្តីនេះផងដែរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលសមគួរដល់ការដឹងនូវហេតុមានសីល សមាធិ បញ្ញា និងវិមុត្តិ របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន មិនមានដល់ខ្ញុំព្រះអង្គឡើយ»។

---

ဧတ္ထာတိ ဧတေသု အတီတာဒိဘေဒေသု ဗုဒ္ဓေသု. အထ ကိဉ္စရဟီတိ အထ ကသ္မာ ဧဝံ ဉာဏေ အသတိ တယာ ဧဝံ ကထိတန္တိ ဝဒတိ. ဓမ္မနွယောတိ ဓမ္မဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဿ အနုယောဂံ အနုဂန္တွာ ဥပ္ပန္နံ အနုမာနဉာဏံ နယဂ္ဂါဟော [Pg.244] ဝိဒိတော, သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာဝ ဣမိနာ အာကာရေန ဇာနာမိ ဘဂဝါတိ ဝဒတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော အပ္ပမာဏော အပရိယန္တော. ယထာ စ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပမာဏံ ဝါ ပရိယန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော နယဂ္ဂါဟဿ. တေန သော – ‘‘ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော, ဣမိနာ အနုတ္တရော ဣမိနာ အနုတ္တရော သတ္ထာ’’တိ ဇာနာတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော သဗ္ဗညုတညာဏဂတိကော ဧဝ.

បទថា «ettha» គឺ ក្នុងព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានចំណែកមានអតីតជាដើមនោះ។ បទថា «atha kiñcarahi» គឺ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ចុះបើគ្មានញាណយ៉ាងនេះទេ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកពោលយ៉ាងនេះ?»។ បទថា «dhammanvayo» គឺ អនុមានញាណដែលកើតឡើងដោយការអនុវត្តតាមញាណដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ចំពោះមុខ ពោលគឺការកាន់យកដោយន័យ (nayaggāho) ដែលខ្ញុំព្រះអង្គដឹងហើយ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គឋិតនៅក្នុងសាវកបារមីញាណ ហើយដឹងដោយអាការៈយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ការកាន់យកដោយន័យរបស់ព្រះថេរៈ រកប្រមាណមិនបាន រកទីបំផុតគ្មាន។ ម្យ៉ាងទៀត សព្វញ្ញុតញ្ញាណគ្មានប្រមាណ ឬគ្មានទីបំផុតយ៉ាងណាមិញ ការកាន់យកដោយន័យរបស់ព្រះធម្មសេនាបតី ក៏គ្មានប្រមាណ ឬគ្មានទីបំផុតយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈនោះរមែងដឹងថា «ព្រះសាស្តាជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនេះ ដោយហេតុនេះ... ជាអ្នកគ្មានបុគ្គលក្រៃលែងជាង ដោយហេតុនេះ...»។ ព្រោះថា ការកាន់យកដោយន័យរបស់ព្រះថេរៈ មានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណដូច្នោះឯង។

---

ဣဒါနိ တံ နယဂ္ဂါဟံ ပါကဋံ ကာတုံ ဥပမံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ မဇ္ဈိမဒေသေ နဂရဿ ဥဒ္ဓါပပါကာရာဒီနိ ထိရာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗလာနိ ဝါ, သဗ္ဗသော ဝါ ပန မာ ဟောန္တု, စောရာနံ အာသင်္ကာ န ဟောတိ. တသ္မာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စန္တိမံ နဂရန္တိ အာဟ. ဒဠှုဒ္ဓါပန္တိ ထိရမူလပါကာရံ. ဒဠှပါကာရတောရဏန္တိ ထိရပါကာရဉ္စေဝ ထိရပိဋ္ဌသံဃာဋဉ္စ. ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟ? ဗဟုဒွါရေ ဟိ နဂရေ ဗဟူဟိ ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧကဒွါရေဝ ဧကော ဝဋ္ဋတိ. ထေရဿ စ ပညာယ သဒိသော အညော နတ္ထိ, တသ္မာ အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝဿ ဩပမ္မတ္ထံ ဧကံယေဝ ဒေါဝါရိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကဒွါရ’’န္တိ အာဟ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវការកាន់យកដោយន័យនោះឲ្យប្រាកដ ទើបពោលឧបមាមានពាក្យថា «seyyathāpi bhante» ជាដើម។ ក្នុងឧបមានោះ ព្រោះហេតុតែនៅក្នុងមជ្ឈិមប្រទេស គ្រឹះកំផែងជាដើមរបស់នគរ ទោះបីជារឹងមាំក្តី ទន់ខ្សោយក្តី ឬមិនមានទាល់តែសោះក្តី ក៏មិនមានការសង្ស័យខ្លាចចោរឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈមិនកាន់យកនគរក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសនោះទេ ទើបពោលថា «paccantimaṃ nagaraṃ» (នគរនៅបច្ចន្តប្រទេស)។ បទថា «daḷhuddhāpaṃ» គឺ កំផែងដែលមានគ្រឹះមាំមួន។ បទថា «daḷhapākāratoraṇaṃ» គឺ មានទាំងកំផែងមាំមួន និងមានទាំងខ្លោងទ្វារមាំមួន។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ekadvāraṃ» (មានទ្វារតែមួយ)? ព្រោះថាក្នុងនគរដែលមានទ្វារច្រើន ត្រូវតែមានឆ្មាំទ្វារជាបណ្ឌិតច្រើននាក់ ចំណែកក្នុងនគរដែលមានទ្វារតែមួយ ឆ្មាំទ្វារតែម្នាក់ក៏សមគួរហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដទៃដែលស្មើដោយបញ្ញារបស់ព្រះថេរៈ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ឧបមានៃភាពជាបណ្ឌិតរបស់ខ្លួន ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញឆ្មាំទ្វារតែម្នាក់ ទើបពោលថា «ekadvāraṃ»។

---

ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော ဝိသဒဉာဏော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတော. အနုပရိယာယပထန္တိ အနုပရိယာယနာမကံ ပါကာရမဂ္ဂံ. ပါကာရသန္ဓိန္တိ ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာနံ. ပါကာရဝိဝရန္တိ ပါကာရဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. စေတသော ဥပက္ကိလေသေတိ ပဉ္စနီဝရဏာ စိတ္တံ ဥပက္ကိလိဿန္တိ ကိလိဋ္ဌံ ကရောန္တိ ဥပတာပေန္တိ ဝိဟေဌေန္တိ, တသ္မာ ‘‘စေတသော ဥပက္ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သုပတိဋ္ဌိတစိတ္တာတိ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုဋ္ဌု ဌပိတစိတ္တာ ဟုတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတန္တိ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာသဘာဝေန ဘာဝေတွာ. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိံသူတိ ဒဿေတိ.

បទថា «paṇḍito» គឺ ប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត។ បទថា «byatto» គឺ ប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃ មានញាណដ៏ផូរផង់។ បទថា «medhāvī» គឺ ប្រកបដោយមេធា ពោលគឺបញ្ញាដែលកើតឡើងភ្លាមៗតាមហេតុការណ៍។ បទថា «anupariyāyapathaṃ» គឺ ផ្លូវតាមកំផែងដែលជាផ្លូវសម្រាប់ដើរព័ទ្ធជុំវិញ។ បទថា «pākārasandhiṃ» គឺ ទីដាច់ចេញពីគ្នានៃឥដ្ឋពីរដុំ។ បទថា «pākāravivaraṃ» គឺ ទីដែលបាក់បែកនៃកំផែង។ បទថា «cetaso upakkilese» គឺ នីវរណៈទាំង ៥ តែងធ្វើចិត្តឲ្យសៅហ្មង ឲ្យសៅហ្មង ឲ្យក្តៅក្រហាយ ឲ្យបៀតបៀន ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «cetaso upakkilesā» (គ្រឿងសៅហ្មងនៃចិត្ត)។ បទថា «paññāya dubbalīkaraṇe» គឺ នីវរណៈទាំងឡាយកាលកើតឡើង មិនញ៉ាំងបញ្ញាដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «paññāya dubbalīkaraṇā» (ធម៌ធ្វើបញ្ញាឲ្យទន់ខ្សោយ)។ បទថា «supatiṭṭhitacittā» គឺ មានចិត្តតម្កល់មាំល្អហើយក្នុងសតិបដ្ឋានទាំង ៤។ បទថា «satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ» គឺ ចម្រើននូវពោជ្ឈង្គទាំង ៧ តាមសភាវៈពិត។ បទថា «anuttaraṃ sammāsambodhiṃ» គឺ បង្ហាញថា បានត្រាស់ដឹងនូវអរហត្តផល និងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។

---

အပိစေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝိပဿနာ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ မဂ္ဂေါ, အနုတ္တရသမ္မာသမ္ဗောဓိ အရဟတ္တံ. သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ ဝိပဿနာ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါမိဿကာ, သမ္မာသမ္ဗောဓိ [Pg.245] အရဟတ္တမေဝ. ဒီဃဘာဏကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနေ ဝိပဿနံ ဂဟေတွာ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဂ္ဂေါ စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာတိ ဂဟိတေ သုန္ဒရော ပဉှော ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဣတိ ထေရော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ နီဝရဏပ္ပဟာနေ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သမ္ဗောဓိယဉ္စ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏရဇတာနံ ဝိယ နာနတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា «satipaṭṭhānā» គឺ វិបស្សនា, «bojjhaṅgā» គឺ មគ្គ, «anuttarasammāsambodhi» គឺ អរហត្តផល។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា «satipaṭṭhānā» គឺ វិបស្សនា, «bojjhaṅgā» គឺ ធម៌ច្របូកច្របល់ (សមថៈនិងវិបស្សនា), «sammāsambodhi» គឺ អរហត្តផលតែម៉្យាង។ ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរ ជាទីឃភាណកៈ ពោលថា «កាលបើកាន់យកវិបស្សនាក្នុងសតិបដ្ឋាន កាន់យកមគ្គនិងសព្វញ្ញុតញ្ញាណក្នុងពោជ្ឈង្គ នោះជាប្រស្នាដ៏ល្អ ប៉ុន្តែបុរាណាចារ្យមិនបានកាន់យកយ៉ាងនេះឡើយ»។ ព្រះថេរៈរមែងបង្ហាញនូវភាពមិនខុសប្លែកគ្នា ក្នុងការលះបង់នីវរណៈ ការចម្រើនសតិបដ្ឋាន និងការត្រាស់ដឹង របស់ព្រះពុទ្ធទាំងពួង ប្រៀបដូចជាមាសនិងប្រាក់ដែលគេកាត់ពាក់កណ្តាលដូច្នោះឯង។

---

ဣဓ ဌတွာ ဥပမာ သံသန္ဒေတဗ္ဗာ – အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော ပစ္စန္တနဂရံ ဒဿေသိ, ပါကာရံ ဒဿေသိ, အနုပရိယာယပထံ ဒဿေသိ, ဒွါရံ ဒဿေသိ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကံ ဒဿေသိ, နဂရံ ပဝိသနကနိက္ခမနကေ ဩဠာရိကေ ပါဏေ ဒဿေသိ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေသိ. တတ္ထ ကိံ ကေန သဒိသန္တိ စေ? နဂရံ ဝိယ ဟိ နိဗ္ဗာနံ, ပါကာရော ဝိယ သီလံ, အနုပရိယာယပထော ဝိယ ဟိရီ, ဒွါရံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ, နဂရံ ပဝိသနကနိက္ခမနကာ ဩဠာရိကပါဏာ ဝိယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓါ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမထာဒီဟိ ပါကဋဘာဝေါ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝတော – ‘‘ဧဝမဟံ သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ ဓမ္မနွယေန နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာမီ’’တိ အတ္တနော သီဟနာဒဿ အနုယောဂေါ ဒိန္နော ဟောတိ.

ក្នុងទីនេះ គប្បីប្រៀបធៀបឧបមាដូចតទៅ៖ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ បង្ហាញនូវនគរនៅបច្ចន្តប្រទេស បង្ហាញនូវកំផែង បង្ហាញនូវផ្លូវព័ទ្ធជុំវិញ បង្ហាញនូវទ្វារ បង្ហាញនូវឆ្មាំទ្វារជាបណ្ឌិត បង្ហាញនូវសត្វធំៗដែលចូលនិងចេញពីនគរ បង្ហាញនូវភាពប្រាកដនៃសត្វទាំងឡាយនោះដល់ឆ្មាំទ្វារ។ ក្នុងឧបមានោះ តើអ្វីប្រៀបដូចជាអ្វី? ព្រោះថា នគរប្រៀបដូចជាព្រះនិព្វាន, កំផែងប្រៀបដូចជាសីល, ផ្លូវព័ទ្ធជុំវិញប្រៀបដូចជាហិរិ, ទ្វារប្រៀបដូចជាអរិយមគ្គ, ឆ្មាំទ្វារជាបណ្ឌិតប្រៀបដូចជាព្រះធម្មសេនាបតី, សត្វធំៗដែលចូលនិងចេញពីនគរប្រៀបដូចជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន, ភាពប្រាកដនៃសត្វទាំងឡាយនោះដល់ឆ្មាំទ្វារ ប្រៀបដូចជាភាពប្រាកដនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ដោយសីល សមាធិ ជាដើម ដល់ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ។ ប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាព្រះថេរៈបានថ្វាយការសួរដេញដោលនូវសីហនាទរបស់ខ្លួនចំពោះព្រះមានព្រះភាគថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គឋិតនៅក្នុងសាវកបារមីញាណ ហើយដឹងដោយធម្មានុវត្តិ និងការកាន់យកដោយន័យយ៉ាងនេះ»។

---

တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘န ခေါ မေတံ, ဘန္တေ, အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု အရဟန္တေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု စေတောပရိယဉာဏံ အတ္ထိ, အပိစ ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ ဝဒတိ, တသ္မာ. အဘိက္ခဏံ ဘာသေယျာသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဘာသေယျာသိ, ‘‘ပုဗ္ဗဏှေ မေ ကထိတ’’န္တိ မာ မဇ္ဈနှိကာဒီသု န ကထယိတ္ထ, ‘‘အဇ္ဇ ဝါ မေ ကထိတ’’န္တိ မာ ပရဒိဝသာဒီသု န ကထယိတ္ထာတိ အတ္ထော. သာ ပဟီယိဿတီတိ ‘‘သာရိပုတ္တသဒိသောပိ နာမ ဉာဏဇဝနသမ္ပန္နော သာဝကော ဗုဒ္ဓါနံ စိတ္တာစာရံ ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ အပ္ပမေယျာ တထာဂတာ’’တိ စိန္တေန္တာနံ ယာ တထာဂတေ ကင်္ခါ ဝါ ဝိမတိ ဝါ, သာ ပဟီယိဿတီတိ.

ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះហេតុណាដែល (សារីបុត្រ) ពោលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គគ្មានចេតោបរិយញ្ញាណក្នុងព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នទេ ប៉ុន្តែខ្ញុំព្រះអង្គដឹងច្បាស់នូវធម្មន្វ័យ (លំអាននៃធម៌)» ព្រោះហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsi (គប្បីសម្តែងរឿយៗ) សេចក្តីថា គប្បីសម្តែងរឿយៗ (ម្តងហើយម្តងទៀត) គឺកុំគិតថា «យើងបានសម្តែងហើយក្នុងពេលព្រឹក» ហើយមិនសម្តែងក្នុងពេលថ្ងៃត្រង់ជាដើម ឬកុំគិតថា «ថ្ងៃនេះយើងបានសម្តែងហើយ» ហើយមិនសម្តែងក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Sā pahīyissati (សេចក្តីសង្ស័យនោះនឹងត្រូវលះបង់) សេចក្តីថា សេចក្តីសង្ស័យ (កង្ខា) ឬសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ (វិមតិ) ណាដែលមាននៅក្នុងព្រះតថាគត ចំពោះជនទាំងឡាយដែលគិតថា «សូម្បីព្រះសាវ័កដែលបរិបូណ៌ដោយល្បឿននៃប្រាជ្ញាប្រហែលដូចជាព្រះសារីបុត្រ ក៏មិនអាចដឹងនូវចិត្តាចារៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត) របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយបានឡើយ ព្រះតថាគតទាំងឡាយមានគុណរកប្រមាណមិនបានយ៉ាងនេះ» សេចក្តីសង្ស័យនោះនឹងត្រូវលះបង់ទៅ។

---

၃. စုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាសូត្រឈ្មោះចុន្ទសូត្រ

---

၃၇၉. တတိယေ မဂဓေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. နာလကဂါမကေတိ ရာဇဂဟဿ အဝိဒူရေ အတ္တနော ကုလသန္တကေ ဧဝံနာမကေ ဂါမေ. စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိ [Pg.246] အယံ ထေရော ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော, တံ ဘိက္ခူ အနုပသမ္ပန္နကာလေ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ သမုဒါစရိတွာ ထေရကာလေပိ တထေဝ သမုဒါစရိံသု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ. ဥပဋ္ဌာကော ဟောတီတိ မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနေန စေဝ ပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇန-ပိဋ္ဌိပရိကမ္မကရဏ-ပတ္တစီဝရဂ္ဂဟဏေန စ ဥပဋ္ဌာနကရော ဟောတိ. ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတော. ကတရသ္မိံ ကာလေတိ? ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနသံဝစ္ဆရေ.

៣៧៩. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា magadhesu សេចក្តីថា ក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Nālakagāmake សេចក្តីថា ក្នុងភូមិឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ត្រកូលខ្លួន មិនឆ្ងាយពីក្រុងរាជគ្រឹះ។ ពាក្យថា Cundo samaṇuddeso សេចក្តីថា ព្រះថេរៈនេះជាប្អូនប្រុសបង្កើតរបស់ព្រះធម្មសេនាបតី ពួកភិក្ខុធ្លាប់ហៅលោកក្នុងកាលដែលមិនទាន់ឧបសម្បទាថា «ចុន្ទសាមណេរ» ហើយសូម្បីក្នុងកាលដែលជាព្រះថេរៈហើយ ក៏នៅតែហៅយ៉ាងនោះដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ចុន្ទសាមណេរ»។ ពាក្យថា upaṭṭhāko hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកធ្វើការឧបដ្ឋាក ដោយការប្រគេនទឹកលុបមុខ និងឈើស្ទង់ផង ដោយការបោសសម្អាតបរិវេណ ការធ្វើបរិកម្មខ្នង និងការទទួលយកបាត្រនិងចីវរផង។ ពាក្យថា parinibbāyī សេចក្តីថា បរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ សួរថា ក្នុងកាលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងឆ្នាំដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វាន។

---

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဘဂဝါ ကိရ ဝုတ္ထဝဿော ဝေဠုဝဂါမကာ နိက္ခမိတွာ ‘‘သာဝတ္ထိံ ဂမိဿာမီ’’တိ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ ပဋိနိဝတ္တန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနံ ပါဝိသိ. ဓမ္မသေနာပတိ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော, သော တတ္ထ အန္တေဝါသိကေသု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ကန္တေသု ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ စမ္မခဏ္ဍံ ပညာပေတွာ ပါဒေ ပက္ခာလေတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ ပါဝိသိ. အထဿ ယထာ ပရိစ္ဆေဒေန တတော ဝုဋ္ဌိတဿ အယံ ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ ‘‘ဗုဒ္ဓါ နု ခေါ ပဌမံ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ, ဥဒါဟု အဂ္ဂသာဝကာတိ, တတော ‘‘အဂ္ဂသာဝကာ ပဌမ’’န္တိ ဉတွာ အတ္တနော အာယုသင်္ခါရံ ဩလောကေသိ. သော ‘‘သတ္တာဟမေဝ မေ အာယုသင်္ခါရာ ပဝတ္တိဿန္တီ’’တိ ဉတွာ ‘‘ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវតាមលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះគង់ចាំវស្សារួចហើយ ស្តេចចេញចាកភូមិវេឡុវគ្រាម ដោយព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី» ហើយស្តេចត្រឡប់មកវិញតាមផ្លូវដែលយាងមកនោះឯង រួចស្តេចយាងទៅដល់ក្រុងសាវត្ថីតាមលំដាប់ ហើយបានចូលទៅកាន់វត្តជេតពន។ ព្រះធម្មសេនាបតី ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគរួចហើយ ក៏ទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ព្រះថេរៈនោះ លុះធ្វើវត្តប្រតិបត្តិដល់ពួកអន្តេវាសិកក្នុងទីនោះ ហើយពួកអន្តេវាសិកទាំងនោះចៀសចេញទៅ ក៏បោសសម្អាតទីសម្រាកថ្ងៃ ក្រាលកម្រាលស្បែក លាងជើងទាំងឡាយ រួចអង្គុយពត់ភ្នែន ចូលផលសមាបត្តិ។ លំដាប់នោះ កាលដែលព្រះថេរៈនោះចេញចាកផលសមាបត្តិតាមកំណត់វេលាហើយ សេចក្តីត្រិះរិះនេះក៏កើតឡើងដល់លោកថា «ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយបរិនិព្វានមុន ឬក៏ព្រះអគ្គសាវ័កបរិនិព្វានមុន?» បន្ទាប់មក លុះដឹងថា «ព្រះអគ្គសាវ័កបរិនិព្វានមុន» ក៏ពិចារណាមើលអាយុសង្ខាររបស់ខ្លួន។ ព្រះថេរៈនោះ លុះដឹងថា «អាយុសង្ខាររបស់យើងនឹងប្រព្រឹត្តទៅបានតែ៧ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ» ក៏ត្រិះរិះថា «តើយើងនឹងបរិនិព្វានក្នុងទីណា?»

---

တတော ‘‘ရာဟုလော တာဝတိံသေသု ပရိနိဗ္ဗုတော, အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဆဒ္ဒန္တဒဟေ, အဟံ ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ ပုနပ္ပုနံ စိန္တေန္တော မာတရံ အာရဗ္ဘ သတိံ ဥပ္ပာဒေသိ – ‘‘မယှံ မာတာ သတ္တန္နံ အရဟန္တာနံ မာတာ ဟုတွာပိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃေသု အပ္ပသန္နာ, အတ္ထိ နု ခေါ တဿာ ဥပနိဿယော, နတ္ထိ နု ခေါ’’တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ ‘‘ကဿ ဒေသနာယ အဘိသမယော ဘဝိဿတီ’’တိ ဩလောကေန္တော ‘‘မမေဝ ဓမ္မဒေသနာယ ဘဝိဿတိ, န အညဿ. သစေ ခေါ ပနာဟံ အပ္ပောဿုက္ကော ဘဝေယျံ, ဘဝိဿန္တိ မေ ဝတ္တာရော – ‘‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော အဝသေသဇနာနမ္ပိ အဝဿယော ဟောတိ. တထာ ဟိဿ သမစိတ္တသုတ္တန္တဒေသနာဒိဝသေ (အ. နိ. ၂.၃၃-၃၇) ကောဋိသတသဟဿဒေဝတာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ, တယော မဂ္ဂေ ပဋိဝိဒ္ဓဒေဝတာနံ ဂဏနာ နတ္ထိ, အညေသု စ ဌာနေသု အနေကာ အဘိသမယာ [Pg.247] ဒိဿန္တိ, ထေရေ စ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တာနေဝ အသီတိ ကုလသဟဿာနိ, သော ဒါနိ သကမာတုမိစ္ဆာဒဿနမတ္တမ္ပိ ဟရိတုံ နာသက္ခီ’’တိ. တသ္မာ မာတရံ မိစ္ဆာဒဿနာ မောစေတွာ ဇာတောဝရကေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ‘‘အဇ္ဇေဝ ဘဂဝန္တံ အနုဇာနာပေတွာ နိက္ခမိဿာမီ’’တိ စုန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော, စုန္ဒ, အမှာကံ ပဉ္စသတာယ ဘိက္ခုပရိသာယ သညံ ဒေဟိ. ‘ဂဏှထာဝုသော ပတ္တစီဝရာနိ, ဓမ္မသေနာပတိ နာလကဂါမံ ဂန္တုကာမော’’’တိ. ထေရော တထာ အကာသိ.

បន្ទាប់មក ព្រះថេរៈត្រិះរិះរឿយៗថា «ព្រះរាហុលបរិនិព្វានក្នុងឋានតាវតឹង្ស ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ បរិនិព្វានក្នុងឆទ្ទន្តស្រះ ចំណែកអាត្មាអញ តើនឹងបរិនិព្វានក្នុងទីណា?» ក៏រលឹកនឹកដល់មាតាថា «មាតារបស់យើង សូម្បីជាមាតារបស់ព្រះអរហន្តទាំង៧អង្គ ក៏នៅតែមិនទាន់ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃនៅឡើយ តើឧបនិស្ស័យរបស់គាត់មានដែរឬទេ ឬក៏គ្មាន?»។ លុះឃើញឧបនិស្ស័យនៃសោតាបត្តិមគ្គហើយ ក៏ពិចារណាថា «តើការត្រាស់ដឹងធម៌នឹងមានឡើងព្រោះការសម្តែងធម៌របស់នរណា?» ក៏ឃើញថា «នឹងមានឡើងព្រោះការសម្តែងធម៌របស់អាត្មាអញតែម្នាក់គត់ មិនមែនអ្នកដទៃឡើយ។ ប្រសិនបើអាត្មាអញព្រងើយកន្តើយ នឹងមានគេពោលទិតៀនអាត្មាអញថា “ព្រះសារីបុត្រត្ថេរ តែងជាទីពឹងសូម្បីដល់ជនដទៃដែលសេសសល់។ ព្រោះថា ក្នុងថ្ងៃដែលលោកសម្តែងសមចិត្តសូត្រ ទេវតា១សែនកោដិបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ទេវតាដែលចាក់ធ្លុះមគ្គទាំង៣ថ្នាក់ក្រោម គឺរកចំនួនមិនបានឡើយ ហើយក្នុងទីដទៃទៀត ការត្រាស់ដឹងធម៌ជាច្រើនក៏ប្រាកដ សូម្បីពួកត្រកូល៨ម៉ឺនដែលជ្រះថ្លាក្នុងព្រះថេរៈ ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ក៏មានដែរ តែឥឡូវនេះ លោកមិនអាចសូម្បីតែកម្ចាត់មិច្ឆាទិដ្ឋិត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចរបស់មាតាខ្លួនឯងបានឡើយ”»។ ព្រោះហេតុនោះ អាត្មាអញនឹងដោះលែងមាតាចាកមិច្ឆាទិដ្ឋិ ហើយនឹងបរិនិព្វានក្នុងបន្ទប់ដែលអាត្មាអញកើតនោះឯង។ លុះធ្វើការសម្រេចចិត្តយ៉ាងនេះហើយ ក៏គិតថា «ក្នុងថ្ងៃនេះឯង អាត្មាអញនឹងទូលសូមការអនុញ្ញាតពីព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចហើយនឹងចេញទៅ» ទើបហៅព្រះចុន្ទត្ថេរមកប្រាប់ថា «ម្នាលអាវុសោចុន្ទ ចូរអ្នកប្រាប់ដំណឹងដល់ភិក្ខុបរិស័ទ៥រយរូបរបស់យើងថា “ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាប្រមូលបាត្រនិងចីវរចុះ ព្រះធម្មសេនាបតីមានបំណងនឹងទៅកាន់ភូមិណាលកគ្រាម”»។ ព្រះថេរៈ (ចុន្ទ) ក៏បានធ្វើដូចនោះ។

---

ဘိက္ခူ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမံသု. ထေရော သေနာသနံ သံသာမေတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနဒွါရေ ဌတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣဒံ ဒါနိ ပစ္ဆိမဒဿနံ, ပုန အာဂမနံ နတ္ထီ’’တိ ပဉ္စသတဘိက္ခူဟိ ပရိဝုတော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ ‘‘အနုဇာနာတု မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ, အနုဇာနာတု သုဂတော. ပရိနိဗ္ဗာနကာလော မေ, ဩဿဋ္ဌော မေ အာယုသင်္ခါရော’’တိ. ဗုဒ္ဓါ ပန ယသ္မာ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ မရဏဝဏ္ဏံ သံဝဏ္ဏေန္တီတိ, ‘‘မာ ပရိနိဗ္ဗာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဝဋ္ဋဿ ဂုဏံ ကထေန္တီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ဒေါသံ အာရောပေဿန္တိ, တသ္မာ တဒုဘယမ္ပိ န ဝဒန္တိ. တေန နံ ဘဂဝါ – ‘‘ကတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိဿသိ သာရိပုတ္တာ’’တိ ဝတွာ – ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ, မဂဓေသု နာလကဂါမေ ဇာတောဝရကော, တတ္ထာဟံ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ – ‘‘ယဿ ဒါနိ တွံ, သာရိပုတ္တ, ကာလံ မညသိ, ဣဒါနိ ပန တေ ဇေဋ္ဌကနိဋ္ဌဘာတိကာနံ တာဒိသဿ ဘိက္ခုနော ဒဿနံ ဒုလ္လဘံ ဘဝိဿတိ, ဒေသေဟိ နေသံ ဓမ္မ’’န္တိ အာဟ.

ពួកភិក្ខុរៀបចំសេនាសនៈរួចហើយ កាន់យកបាត្រនិងចីវរ ចូលទៅជិតព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈរៀបចំសេនាសនៈ បោសសម្អាតទីសម្រាកថ្ងៃ រួចឈរនៅទ្វារទីសម្រាកថ្ងៃ ក្រឡេកមើលទីសម្រាកថ្ងៃនោះ ហើយពោលថា «ការមើលឃើញនេះ ជាការមើលឃើញចុងក្រោយបង្អស់ ដំណើរត្រឡប់មកវិញ គឺមិនមានទៀតឡើយ» រួចហើយមានភិក្ខុ៥រយរូបជាបរិវារ ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ថ្វាយបង្គំហើយក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគអនុញ្ញាតដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ សូមព្រះសុគតអនុញ្ញាតដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ ឥឡូវនេះជាកាលបរិនិព្វានរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គហើយ ខ្ញុំព្រះអង្គបានលះបង់អាយុសង្ខារហើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រោះហេតុណា កាលបើពោលថា «ចូរបរិនិព្វានចុះ» ឈ្មោះថា សរសើរគុណនៃសេចក្តីស្លាប់ កាលបើពោលថា «កុំបរិនិព្វានឡើយ» ឈ្មោះថា សម្តែងគុណនៃវដ្តសង្សារ ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិនឹងចោទប្រកាន់ទោសបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ពាក្យទាំងពីរនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់សួរលោកថា «ម្នាលសារីបុត្រ អ្នកនឹងបរិនិព្វានក្នុងទីណា?» កាលបើព្រះថេរៈក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន មានបន្ទប់ដែលខ្ញុំព្រះអង្គកើត នៅក្នុងភូមិណាលកគ្រាម ក្នុងដែនមគធៈ ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងបរិនិព្វានក្នុងទីនោះ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលសារីបុត្រ ឥឡូវនេះ អ្នកចូរដឹងនូវកាលដ៏គួរចុះ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ការជួបឃើញភិក្ខុប្រហែលដូចជាអ្នក របស់ពួកសហធម្មិកទាំងឡាយ (ទាំងចាស់ទាំងក្មេង) គឺជារឿងក្រឡើយ ចូរអ្នកសម្តែងធម៌ដល់ពួកគេចុះ»។

---

ထေရော – ‘‘သတ္ထာ မယှံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဓမ္မဒေသနံ ပစ္စာသီသတီ’’တိ ဉတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ တာလပ္ပမာဏံ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိ, ပုန ဒွိတာလပ္ပမာဏံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိ, ဧတေနုပါယေန သတ္တတာလပ္ပမာဏံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ဒဿေန္တော ဓမ္မကထံ အာရဘိ. ဒိဿမာနေနပိ ကာယေန ကထေတိ, အဒိဿမာနေနပိ. ဥပရိမေန ဝါ ဟေဋ္ဌိမေန ဝါ ဥပဍ္ဎကာယေန ကထေတိ အဒိဿမာနေနပိ ဒိဿမာနေနပိ, ကာလေန စန္ဒဝဏ္ဏံ ဒဿေတိ, ကာလေန သူရိယဝဏ္ဏံ, ကာလေန ပဗ္ဗတဝဏ္ဏံ, ကာလေန သမုဒ္ဒဝဏ္ဏံ, ကာလေန စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဟောတိ, ကာလေန ဝေဿဝဏမဟာရာဇာ, ကာလေန သက္ကော [Pg.248] ဒေဝရာဇာ, ကာလေန မဟာဗြဟ္မာတိ ဧဝံ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ဒဿေန္တော ဓမ္မကထံ ကထေသိ. သကလနဂရံ သန္နိပတိ. ထေရော ဩရုယှ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ သတ္ထာ အာဟ – ‘‘ကော နာမော အယံ သာရိပုတ္တ ဓမ္မပရိယာယော’’တိ. သီဟဝိကီဠိတော နာမ, ဘန္တေတိ. တဂ္ဃ, သာရိပုတ္တ, သီဟဝိကီဠိတော တဂ္ဃ, သာရိပုတ္တ, သီဟဝိကီဠိတောတိ.

ព្រះថេរៈដឹងថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់រំពឹងចង់ឱ្យអាត្មាអញសម្តែងធម៌ដែលមានការសម្តែងឫទ្ធិជាខាងដើម» ទើបថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយហោះឡើងទៅលើអាកាសកម្ពស់ស្មើដើមត្នោតមួយ រួចចុះមកថ្វាយបង្គំព្រះបាទារបស់ព្រះទសពល។ ហោះឡើងទៅលើអាកាសកម្ពស់ស្មើដើមត្នោតពីរ រួចចុះមកថ្វាយបង្គំព្រះបាទារបស់ព្រះទសពល។ ដោយវិធីនេះ លោកហោះឡើងទៅលើអាកាសរហូតដល់កម្ពស់ស្មើដើមត្នោតប្រាំពីរ រួចបង្ហាញបាដិហារិយ៍រាប់រយយ៉ាង ហើយចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌។ លោកសម្តែងទាំងរាងកាយដែលប្រាកដខ្លះ មិនប្រាកដខ្លះ។ សម្តែងដោយរាងកាយពាក់កណ្តាល គឺពាក់កណ្តាលខាងលើ ឬពាក់កណ្តាលខាងក្រោម ទាំងមិនប្រាកដខ្លះ ទាំងប្រាកដខ្លះ។ ជួនកាលបង្ហាញពណ៌ដូចព្រះចន្ទ ជួនកាលដូចព្រះអាទិត្យ ជួនកាលដូចភ្នំ ជួនកាលដូចមហាសមុទ្រ។ ជួនកាលធ្វើជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ ជួនកាលជាស្តេចវេស្សវ័ណមហារាជ ជួនកាលជាព្រះឥន្ទ្រទេវរាជ ជួនកាលជាមហាព្រហ្ម លោកសម្តែងធម៌បង្ហាញបាដិហារិយ៍រាប់រយយ៉ាងយ៉ាងនេះឯង។ មនុស្សទូទាំងក្រុងបានមកប្រជុំគ្នា។ ព្រះថេរៈចុះមកថ្វាយបង្គំព្រះបាទារបស់ព្រះទសពល ហើយឈរនៅ។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរលោកថា «ម្នាលសារីបុត្រ ធម្មបរិយាយនេះមានឈ្មោះអ្វី?» ព្រះថេរៈក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឈ្មោះថា សីហវិកីឡិតៈ (ការលេងកម្សាន្តរបស់សីហៈ)»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ម្នាលសារីបុត្រ ពិតមែនហើយ ធម្មបរិយាយនេះឈ្មោះ សីហវិកីឡិតៈ ពិតមែនហើយ ម្នាលសារីបុត្រ ឈ្មោះ សីហវិកីឡិតៈ»។

---

ထေရော အလတ္တကဝဏ္ဏေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ သတ္ထု သုဝဏ္ဏကစ္ဆပသဒိသေ ပါဒေ ဂေါပ္ဖကေသု ဂဟေတွာ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမေသံ ပါဒါနံ ဝန္ဒနတ္ထာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ အသင်္ချေယျံ ပါရမိယော ပူရိတာ, သော မေ မနောရထော မတ္ထကံ ပတ္တော, ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ပဋိသန္ဓိဝသေန န ပုန ဧကဋ္ဌာနေ သန္နိပါတော သမာဂမော အတ္ထိ, ဆိန္နော ဧသ ဝိဿာသော, အနေကေဟိ ဗုဒ္ဓသတသဟဿေဟိ ပဝိဋ္ဌံ အဇရံ အမရံ ခေမံ သုခံ သီတလံ အဘယံ နိဗ္ဗာနပုရံ ပဝိသိဿာမိ, သစေ မေ ကိဉ္စိ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ န ရောစေထ, ခမထ တံ ဘဂဝါ, ဂမနကာလော မယှ’’န္တိ. ခမာမိ တေ, သာရိပုတ္တ, န ခေါ ပန တေ ကိဉ္စိ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ မယှံ အရုစ္စနကံ အတ္ထိ, ယဿ ဒါနိ တွံ, သာရိပုတ္တ, ကာလံ မညသီတိ.

ព្រះថេរៈលាតដៃទាំងពីរដែលមានពណ៌ក្រហមដូចទឹកល័ក្ត ចាប់កាន់កងព្រះបាទាលើខ្នងព្រះបាទាដែលដូចជាខ្នងអណ្តើកមាសរបស់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះបាទាទាំងឡាយនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គបានបំពេញបារមីទាំងឡាយអស់មួយអសង្ខេយ្យ និងលើសជាងមួយសែនកប្ប បំណងប្រាថ្នានោះរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គបានដល់នូវទីបំផុតហើយ។ ចាប់ពីពេលនេះតទៅ ការជួបជុំគ្នា ការមកជួបគ្នាដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិក្នុងទីជាមួយគ្នា គឺមិនមានទៀតឡើយ សេចក្តីស្និទ្ធស្នាលនេះត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ហើយ។ ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងចូលទៅកាន់បុរីគឺព្រះនិព្វាន ដែលជាទីមិនចាស់ មិនស្លាប់ ជាទីក្សេម មានសេចក្តីសុខ ត្រជាក់ និងគ្មានភ័យ ដែលព្រះពុទ្ធរាប់រយពាន់ព្រះអង្គបានចូលទៅហើយ។ ប្រសិនបើកាយកម្ម ឬវចីកម្មណាមួយរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ មិនជាទីគាប់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គទេ បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គអត់ទោសនូវកំហុសនោះដល់ខ្ញុំព្រះអង្គផង ឥឡូវនេះជាកាលដែលខ្ញុំព្រះអង្គត្រូវទៅហើយ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «តថាគតអត់ទោសឱ្យអ្នក ម្នាលសារីបុត្រ ម្យ៉ាងទៀត កាយកម្ម ឬវចីកម្មណាមួយរបស់អ្នក ដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តដល់តថាគត គឺមិនមានឡើយ ម្នាលសារីបុត្រ ឥឡូវនេះ អ្នកចូរដឹងនូវកាលដ៏គួរចុះ»។

---

ဣတိ ဘဂဝတာ အနုညာတသမနန္တရံ သတ္ထု ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌိတမတ္တေ အာယသ္မန္တေ သာရိပုတ္တေ သိနေရုစက္ကဝါဠဟိမဝန္တပရိဘဏ္ဍပဗ္ဗတေ ဓာရယမာနာပိ – ‘‘အဇ္ဇ ဣမံ ဂုဏရာသိံ ဓာရေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ ဝဒန္တီ ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဝိရဝမာနာ မဟာပထဝီ ယာဝ ဥဒကပရိယန္တာ အကမ္ပိ, အာကာသေ ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော ဖလိံသု, မဟာမေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿိ.

ក្នុងខណៈបន្ទាប់ពីព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតយ៉ាងនេះ កាលដែលព្រះសារីបុត្រដ៏មានអាយុ ថ្វាយបង្គំព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តាហើយក្រោកឈរឡើងភ្លាម ផែនដីដ៏ធំធេង សូម្បីតែអាចទ្រទ្រង់នូវភ្នំសិនេរុ ភ្នំចក្រវាឡ ភ្នំហិមពាន្ត និងភ្នំជុំវិញទាំងឡាយបាន ក៏ហាក់ដូចជានិយាយថា «ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំមិនអាចទ្រទ្រង់នូវគំនរនៃគុណនេះបានឡើយ» ក៏ញាប់ញ័ររញ្ជួយឡើងព្រមគ្នាតែម្តង រហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹក ក្នុងអាកាស ស្គរទេវតាក៏លាន់ឮកណ្តំឡើង មហាមេឃក៏បង្អុរភ្លៀងបោក្ខរព័ស៌ចុះមក។

---

သတ္ထာ – ‘‘ဓမ္မသေနာပတိံ ပဋိပါဒေဿာမီ’’တိ ဓမ္မာသနာ ဝုဋ္ဌာယ ဂန္ဓကုဋိအဘိမုခေါ ဂန္တွာ မဏိဖလကေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတွာ – ‘‘ဘဂဝါ ဣတော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကဿ အသင်္ချေယျဿ ဥပရိ အနောမဒဿီသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ တုမှာကံ ဒဿနံ ပတ္ထေသိံ, သာ မေ ပတ္ထနာ သမိဒ္ဓါ, ဒိဋ္ဌာ တုမှေ, တံ ပဌမဒဿနံ, ဣဒံ ပစ္ဆိမဒဿနံ. ပုန တုမှာကံ ဒဿနံ နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ယာဝ ဒဿနဝိသယာ အဘိမုခေါဝ ပဋိက္ကမိတွာ [Pg.249] ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ. ပုန မဟာပထဝီ ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တီ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ အကမ္ပိ.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងជូនដំណើរព្រះធម្មសេនាបតី» ទើបស្តេចក្រោកចាកធម្មាសនៈ យាងទៅកាន់ទិសដៅឆ្ពោះទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ ហើយឈរនៅលើបន្ទះថ្មមណី។ ព្រះថេរៈធ្វើប្រទក្សិណ៣ជុំ ថ្វាយបង្គំក្នុងទីទាំង៤កន្លែង ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គបានក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះអនោមទស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធ ក្នុងកាលកន្លងទៅអស់មួយអសង្ខេយ្យ និងលើសជាងមួយសែនកប្បអំពីកប្បនេះ ហើយបានប្រាថ្នានូវការជួបឃើញព្រះអង្គ បំណងប្រាថ្នានោះរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គបានសម្រេចហើយ ខ្ញុំព្រះអង្គបានជួបឃើញព្រះអង្គហើយ ការជួបឃើញនោះជាការជួបឃើញលើកដំបូង ចំណែកការជួបឃើញនេះជាការជួបឃើញចុងក្រោយបង្អស់ ការជួបឃើញព្រះអង្គជាថ្មីម្តងទៀត គឺមិនមានឡើយ»។ លុះក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះហើយ ក៏លើកដៃប្រណម្យដែលរុងរឿងដោយពន្លឺនៃក្រចកដៃទាំងដប់ ដើរថយក្រោយបែរមុខរកព្រះដ៏មានព្រះភាគជានិច្ច ដរាបណាដែលនៅមើលឃើញ រួចថ្វាយបង្គំហើយចៀសចេញទៅ។ ផែនដីដ៏ធំធេង ក៏មិនអាចទ្រទ្រង់នូវទម្ងន់នៃគុណបាន ទើបញាប់ញ័ររញ្ជួយឡើងម្តងទៀត រហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹក។

---

ဘဂဝါ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေ ဘိက္ခူ အာဟ – ‘‘အနုဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, တုမှာကံ ဇေဋ္ဌဘာတိက’’န္တိ. တသ္မိံ ခဏေ စတဿောပိ ပရိသာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဧကကံယေဝ ဇေတဝနေ ဩဟာယ နိရဝသေသာ နိက္ခမိံသု. သာဝတ္ထိနဂရဝါသိနောပိ – ‘‘သာရိပုတ္တတ္ထေရော ကိရ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အာပုစ္ဆိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိတုကာမော နိက္ခန္တော, ပဿိဿာမ န’’န္တိ နဂရဒွါရာနိ နိရောကာသာနိ ကရောန္တာ နိက္ခမိတွာ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထာ ကေသေ ဝိကိရိတွာ – ‘‘ဣဒါနိ မယံ ကဟံ မဟာပညော နိသိန္နော, ကဟံ ဓမ္မသေနာပတိ နိသိန္နော’’တိ ပုစ္ဆန္တာ – ‘‘ကဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမ, ကဿ ဟတ္ထေ သတ္ထာရံ ဌပေတွာ ထေရော ပက္ကန္တော’’တိအာဒိနာ နယေန ပရိဒေဝန္တာ ရောဒန္တာ ထေရံ အနုဗန္ဓိံသု.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់នឹងពួកភិក្ខុដែលឈរហែហមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាជូនដំណើររៀមច្បងរបស់អ្នករាល់គ្នាចុះ»។ ក្នុងខណៈនោះ បរិស័ទទាំង៤ ក៏បានទុកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធឱ្យគង់នៅតែមួយព្រះអង្គឯងក្នុងវត្តជេតពន ហើយបាននាំគ្នាចេញទៅទាំងអស់គ្មានសេសសល់ឡើយ។ សូម្បីតែអ្នកក្រុងសាវត្ថីទាំងឡាយ កាលបើឮថា «ឮថា ព្រះសារីបុត្រត្ថេរលាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហើយមានបំណងនឹងបរិនិព្វាន ទើបចេញទៅ ពួកយើងនឹងទៅមើលលោក» ក៏នាំគ្នាចេញទៅ ធ្វើឱ្យទ្វារក្រុងទាំងឡាយចង្អៀតណែនគ្មានចន្លោះឡើយ ពួកគេកាន់គ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើមក្នុងដៃ ខ្លះសក់ក្បាលរញ៉េរញ៉ៃ យំសោកបោកខ្លួនសួរថា «ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈដែលមានប្រាជ្ញាច្រើនគង់នៅទីណា? ព្រះធម្មសេនាបតីគង់នៅទីណា?» ហើយយំសោកសួរថា «តើពួកយើងនឹងទៅរកនរណា? ព្រះថេរៈទុកព្រះសាស្តាក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់នរណា ហើយចៀសចេញទៅ?» ពួកគេនាំគ្នាយំសោកបោកប្រាណតាមដានហែហមតាមព្រះថេរៈទៅដោយប្រការយ៉ាងនេះ។

---

ထေရော မဟာပညာယ ဌိတတ္တာ – ‘‘သဗ္ဗေသံ အနတိက္ကမနီယော ဧသ မဂ္ဂေါ’’တိ မဟာဇနံ ဩဝဒိတွာ – ‘‘တုမှေပိ, အာဝုသော, တိဋ္ဌထ, မာ ဒသဗလေ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဘိက္ခုသံဃမ္ပိ နိဝတ္တေတွာ အတ္တနော ပရိသာယေဝ သဒ္ဓိံ ပက္ကာမိ. ယေပိ မနုဿာ – ‘‘ပုဗ္ဗေ အယျော ပစ္စာဂမနစာရိကံ စရတိ, ဣဒံ ဣဒါနိ ဂမနံ န ပုန ပစ္စာဂမနာယာ’’တိ ပရိဒေဝန္တာ အနုဗန္ဓိံသုယေဝ. တေပိ – ‘‘အပ္ပမတ္တာ, အာဝုသော, ဟောထ, ဧဝံဘာဝိနော နာမ သင်္ခါရာ’’တိ နိဝတ္တေသိ.

ព្រះថេរៈ ព្រោះភាពដែលលោកជាអ្នកតាំងនៅក្នុងមហាបញ្ញា បានទូន្មានមហាជនថា «ផ្លូវនេះ ជាផ្លូវដែលសត្វលោកទាំងអស់មិនអាចកន្លងផុតបានឡើយ» ហើយបានប្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃឱ្យត្រឡប់ទៅវិញថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ អ្នករាល់គ្នាចូរនៅចុះ ចូរកុំធ្វើសេចក្តីប្រមាទក្នុងព្រះទសពលឡើយ» រួចក៏និមន្តទៅជាមួយបរិស័ទរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកពួកមនុស្សដែលធ្លាប់គិតថា «កាលពីមុន ព្រះម្ចាស់និមន្តទៅកាន់ចារិក ហើយតែងត្រឡប់មកវិញ តែការនិមន្តទៅក្នុងពេលនេះ មិនមែនដើម្បីត្រឡប់មកវិញទៀតឡើយ» ក៏យំសោកបណ្តើរ ដើរតាមទៅបណ្តើរ។ ព្រះថេរៈក៏ឱ្យមនុស្សទាំងនោះត្រឡប់ទៅវិញ ដោយទូន្មានថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ អ្នករាល់គ្នាចូរជាអ្នកមិនប្រមាទឡើយ ធម្មតាសង្ខារទាំងឡាយ តែងមានសភាពយ៉ាងនេះឯង»។

---

အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သဗ္ဗတ္ထ ဧကရတ္တိဝါသေန အန္တရာမဂ္ဂေ သတ္တာဟံ မနုဿာနံ သင်္ဂဟံ ကရောန္တော သာယံ နာလကဂါမံ ပတွာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. အထ ဥပရေဝတော နာမ ထေရဿ ဘာဂိနေယျော ဗဟိဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ထေရံ ဒိသွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ထေရော တံ အာဟ – ‘‘အတ္ထိ ဂေဟေ တေ အယျိကာ’’တိ. အာမ ဘန္တေတိ. ဂစ္ဆ အမှာကံ ဣဓာဂတဘာဝံ အာရောစေဟိ. ‘‘ကသ္မာ အာဂတော’’တိ စ ဝုတ္တေ – ‘‘အဇ္ဇ ကိရ ဧကဒိဝသံ အန္တောဂါမေ ဝသိဿတိ, ဇာတောဝရကံ ပဋိဇဂ္ဂထ, ပဉ္စန္နဉ္စ ကိရ ဘိက္ခုသတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဇာနာထာ’’တိ. သော ဂန္တွာ – ‘‘အယျိကေ မယှံ မာတုလော အာဂတော’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ ကုဟိန္တိ? ဂါမဒွါရေတိ. ဧကကောဝ, အညောပိ ကောစိ အတ္ထီတိ? အတ္ထိ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူတိ. ကိံကာရဏာ အာဂတောတိ? သော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. ဗြာဟ္မဏီ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ္တကာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတိ[Pg.250], ဒဟရကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ မဟလ္လကကာလေ ဂိဟီ ဟောတုကာမော’’တိ စိန္တေန္တီ ဇာတောဝရကံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ ပဉ္စသတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ကာရေတွာ ဒဏ္ဍဒီပိကာ ဇာလေတွာ ထေရဿ ပါဟေသိ.

គ្រានោះ ព្រះអាយុស្មាសារីបុត្ត សម្រាកមួយយប់ៗនៅគ្រប់កន្លែង ធ្វើការសង្គ្រោះដល់មនុស្សទាំងឡាយតាមដណ្តប់ផ្លូវអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ លុះដល់ពេលល្ងាច ក៏បានទៅដល់ភូមិណាលកៈ ហើយគង់នៅទៀបគល់ឈើជ្រៃជិតទ្វារភូមិ។ គ្រានោះ ក្មួយប្រុសរបស់ព្រះថេរៈ ឈ្មោះ ឧបរេវតៈ កាលដើរចេញទៅក្រៅភូមិ បានឃើញព្រះថេរៈ ក៏ចូលទៅជិត ថ្វាយបង្គំ ហើយឈរនៅ។ ព្រះថេរៈបានសួរក្មួយនោះថា «ម្នាលក្មួយ ជីដូនរបស់ក្មួយនៅក្នុងផ្ទះដែរឬទេ?» ក្មួយតបថា «ករុណា ព្រះតេជព្រះគុណ មាន»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចូរទៅប្រាប់គាត់ពីការមកដល់ទីនេះរបស់យើងចុះ។ ប្រសិនបើគាត់សួរថា "មកដើម្បីអ្វី?" ចូរប្រាប់គាត់ថា "ឮថា ថ្ងៃនេះលោកនឹងស្នាក់នៅក្នុងភូមិមួយថ្ងៃ ចូររៀបចំបន្ទប់ដែលលោកប្រសូត និងចូររៀបចំកន្លែងស្នាក់នៅសម្រាប់ភិក្ខុប្រាំរយរូបផង"»។ ឧបរេវតៈនោះទៅដល់ហើយ ក៏ជម្រាបថា «លោកយាយ លោកមា (អ៊ំ) របស់ខ្ញុំមកដល់ហើយ»។ ជីដូនសួរថា «ឥឡូវនេះ លោកនៅឯណា?» ក្មួយតបថា «នៅឯទ្វារភូមិ»។ ជីដូនសួរថា «លោកមកតែម្នាក់ឯង ឬមានអ្នកដទៃមកជាមួយដែរ?» ក្មួយតបថា «មានព្រះភិក្ខុប្រាំរយរូបមកជាមួយដែរ»។ ជីដូនសួរថា «លោកមកដើម្បីហេតុអ្វី?» ក្មួយក៏បានជម្រាបរឿងរ៉ាវនោះទាំងអស់។ នាងព្រាហ្មណីគិតថា «ហេតុអ្វីបានជាកូនយើងឱ្យរៀបចំកន្លែងស្នាក់នៅច្រើនម្ល៉េះ? ឬមួយកាលពីក្មេងបានបួស លុះដល់ចាស់ចង់សឹកមកធ្វើជាគ្រហស្ថវិញទេដឹង?» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានចាត់ចែងឱ្យគេសម្អាតបន្ទប់ប្រសូត រៀបចំកន្លែងស្នាក់នៅសម្រាប់ភិក្ខុប្រាំរយរូប អុជចន្លុះ រួចចាត់មនុស្សឱ្យទៅអញ្ជើញព្រះថេរៈមក។

---

ထေရော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပါသာဒံ အာရုယှ ဇာတောဝရကံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိ, နိသီဒိတွာ ‘‘တုမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆထာ’’တိ ဘိက္ခူ ဥယျောဇေသိ. တေသု ဂတမတ္တေသုယေဝ ထေရဿ ခရော အာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇိ, လောဟိတပက္ခန္ဒိကာ မာရဏန္တိကာ ဝေဒနာ ဝတ္တန္တိ. ဧကံ ဘာဇနံ ပဝိသတိ, ဧကံ နိက္ခမတိ. ဗြာဟ္မဏီ – ‘‘မမ ပုတ္တဿ ပဝတ္တိ မယှံ န ရုစ္စတီ’’တိ အတ္တနော ဝသနဂဗ္ဘဒွါရံ နိဿာယ အဋ္ဌာသိ.

ព្រះថេរៈឡើងទៅកាន់ប្រាសាទជាមួយភិក្ខុទាំងឡាយ ចូលទៅគង់នៅក្នុងបន្ទប់ប្រសូត លុះគង់ហើយ ក៏បានបញ្ជូនភិក្ខុទាំងឡាយទៅដោយពាក្យថា «អ្នករាល់គ្នាចូរទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួនចុះ»។ កាលដែលភិក្ខុទាំងនោះគ្រាន់តែចៀសចេញទៅភ្លាម អាពាធជាទម្ងន់ក៏កើតឡើងដល់ព្រះថេរៈ ទុក្ខវេទនាមានកម្លាំងស្ទើរតែនឹងដាច់ខ្យល់ស្លាប់ គឺជំងឺធ្លាក់លោហិតក៏ប្រព្រឹត្តទៅ។ ភាជន៍មួយបញ្ចូលទៅ ភាជន៍មួយយកចេញមកក្រៅ។ នាងព្រាហ្មណីគិតថា «អាការៈរបស់កូនយើង មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់យើងឡើយ» ក៏ឈរផ្អែកទ្វារបន្ទប់ស្នាក់នៅរបស់ខ្លួន។

---

စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ‘‘ဓမ္မသေနာပတိ ကုဟိံ ဝိဟရတီ’’တိ ဩလောကေန္တာ နာလကဂါမေ ဇာတောဝရကေ ပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စေ နိပန္နော, ပစ္ဆိမဒဿနံ ဂမိဿာမာ’’တိ အာဂမ္မ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌံသု. ကေ တုမှေတိ? မဟာရာဇာနော ဘန္တေတိ. ကသ္မာ အာဂတတ္ထာတိ? ဂိလာနုပဋ္ဌာကာ ဘဝိဿာမာတိ. ‘‘ဟောတု, အတ္ထိ ဂိလာနုပဋ္ဌာကော, ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ ဥယျောဇေသိ. တေသံ ဂတာဝသာနေ တေနေဝ နယေန သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော. တသ္မိံ ဂတေ မဟာဗြဟ္မာ စ အာဂမိံသု. တေပိ တထေဝ ထေရော ဥယျောဇေသိ.

ព្រះមហារាជទាំងបួន កាលពិនិត្យមើលថា «ព្រះធម្មសេនាបតី គង់នៅទីណា?» ឃើញលោកសម្រាកលើគ្រែបរិនិព្វាន ក្នុងបន្ទប់ប្រសូត នាភូមិណាលកៈ ក៏គិតថា «យើងនឹងទៅដើម្បីការជួបជុំជាចុងក្រោយ» រួចក៏មកដល់ ថ្វាយបង្គំ ហើយឈរនៅ។ ព្រះថេរៈសួរថា «អ្នករាល់គ្នាជាអ្នកណា?» ទេវតាទាំងនោះក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ពួកយើងជាព្រះមហារាជទាំងបួន»។ ព្រះថេរៈសួរថា «អ្នករាល់គ្នាមកដើម្បីអ្វី?» ទេវតាទាំងនោះក្រាបបង្គំទូលថា «ដើម្បីមកជាអ្នកបម្រើជំងឺ»។ ព្រះថេរៈបានបញ្ជូនទៅវិញថា «មិនអីទេ មានអ្នកបម្រើជំងឺហើយ អ្នករាល់គ្នាចូរទៅវិញចុះ»។ កាលដែលព្រះមហារាជទាំងបួននោះទៅវិញហើយ ព្រះសក្កទេវរាជក៏បានយាងមកតាមរបៀបនោះដែរ។ កាលដែលព្រះសក្កទេវរាជនោះទៅវិញហើយ ព្រះមហាព្រហ្មទាំងឡាយក៏បានយាងមក។ ព្រះថេរៈក៏បានបញ្ជូនព្រះព្រហ្មទាំងនោះទៅវិញតាមរបៀបនោះដែរ។

---

ဗြာဟ္မဏီ ဒေဝတာနံ အာဂမနဉ္စ ဂမနဉ္စ ဒိသွာ ‘‘ကေ နု ခေါ ဧတေ မမ ပုတ္တံ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ထေရဿ ဂဗ္ဘဒွါရံ ဂန္တွာ ‘‘တာတ, စုန္ဒ, ကာ ပဝတ္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘မဟာဥပါသိကာ, ဘန္တေ, အာဂတာ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘ကသ္မာ အဝေလာယ အာဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သာ ‘‘တုယှံ, တာတ, ဒဿနတ္ထာယာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တာတ, ပဌမံ ကေ အာဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဥပါသိကေတိ. တာတ, တွံ စတူဟိ မဟာရာဇေဟိ မဟန္တတရောတိ? အာရာမိကသဒိသာ ဧတေ ဥပါသိကေ, အမှာကံ သတ္ထု ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ခဂ္ဂဟတ္ထာ ဟုတွာ အာရက္ခံ အကံသူတိ. တေသံ တာတ ဂတာဝသာနေ ကော အာဂတောတိ? သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒောတိ. ဒေဝရာဇတောပိ တွံ တာတ မဟန္တတရောတိ? ဘဏ္ဍဂ္ဂါဟကသာမဏေရသဒိသော ဧသ ဥပါသိကေ, အမှာကံ သတ္ထု တာဝတိံသတော ဩတရဏကာလေ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဩတိဏ္ဏောတိ. တဿ တာတ ဂတာဝသာနေ ဇောတယမာနော ဝိယ ကော အာဂတောတိ? ဥပါသိကေ, တုယှံ ဘဂဝါ စ သတ္ထာ စ မဟာဗြဟ္မာ နာမ ဧသောတိ. မယှံ ဘဂဝတော [Pg.251] မဟာဗြဟ္မတောပိ တွံ, တာတ, မဟန္တတရောတိ? အာမ ဥပါသိကေ, ဧတေ နာမ ကိရ အမှာကံ သတ္ထု ဇာတဒိဝသေ စတ္တာရော မဟာဗြဟ္မာနော မဟာပုရိသံ သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဏှိံသူတိ.

នាងព្រាហ្មណីឃើញការមកនិងការទៅរបស់ទេវតាទាំងឡាយ ក៏គិតថា «តើអ្នកណាខ្លះហ្ន៎ ដែលមកថ្វាយបង្គំកូនយើងហើយត្រឡប់ទៅវិញ?» ក៏ដើរទៅកាន់ទ្វារបន្ទប់របស់ព្រះថេរៈ ហើយសួរថា «ម្នាលចុន្ទកូនសម្លាញ់ តើមានរឿងអ្វីកើតឡើង?» ព្រះចុន្ទបានប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ ហើយក្រាបបង្គំទូលព្រះថេរៈថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ មហាឧបាសិកាមកដល់ហើយ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «ហេតុអ្វីបានជាគាត់មកក្នុងពេលខុសវេលាយ៉ាងនេះ?» នាងព្រាហ្មណីពោលថា «កូនសម្លាញ់ ម៉ែមកដើម្បីជួបកូនហ្នឹងឯង» រួចសួរថា «កូនសម្លាញ់ តើពួកអ្នកដែលមកមុនដំបូងគេនោះជាអ្នកណា?» ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលឧបាសិកា គឺព្រះមហារាជទាំងបួន»។ នាងសួរថា «កូនសម្លាញ់ កូនមានគុណធំធេងជាងព្រះមហារាជទាំងបួនទៅទៀតឬ?» ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលឧបាសិកា ទេវតាទាំងនោះប្រៀបដូចជាអ្នកយាមវត្តរបស់ពួកយើង ចាប់តាំងពីព្រះសាស្តារបស់យើងទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិមក ទេវតាទាំងនោះកាន់ដាវនៅក្នុងដៃដើម្បីការពារព្រះអង្គ»។ នាងសួរថា «កូនសម្លាញ់ ចុះកាលដែលទេវតាទាំងនោះទៅវិញហើយ តើអ្នកណាដែលមកបន្ទាប់?» ព្រះថេរៈតបថា «គឺព្រះសក្កទេវរាជ»។ នាងសួរថា «កូនសម្លាញ់ កូនមានគុណធំធេងជាងស្តេចទេវតាទៅទៀតឬ?» ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលឧបាសិកា ព្រះសក្កទេវរាជនេះប្រៀបដូចជាសាមណេរអ្នកកាន់បរិក្ខាររបស់ពួកយើង កាលដែលព្រះសាស្តារបស់យើងយាងចុះពីឋានតាវតឹង្ស ព្រះសក្កទេវរាជនេះឯងកាន់បាត្រនិងចីវរដើរតាមហែហែ»។ នាងសួរថា «កូនសម្លាញ់ ចុះកាលដែលព្រះសក្កទេវរាជនោះទៅវិញហើយ តើអ្នកណាដែលមានពន្លឺរុងរឿងដូចជាភ្លើងឆេះដែលមកបន្ទាប់?» ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលឧបាសិកា ព្រះអង្គនោះគឺព្រះមហាព្រហ្ម ដែលជាព្រះសាស្តានិងជាព្រះដ៏មានព្រះភាគរបស់ឧបាសិកាឯង»។ នាងសួរថា «កូនសម្លាញ់ កូនមានគុណធំធេងជាងព្រះមហាព្រហ្មដែលជាព្រះដ៏មានព្រះភាគរបស់ម៉ែទៅទៀតឬ?» ព្រះថេរៈតបថា «ករុណា ឧបាសិកា ឮថា ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះសាស្តារបស់យើងប្រសូត ព្រះមហាព្រហ្មទាំងបួនរូបនេះឯង បានយកសំណាញ់មាសទៅទ្រទទួលព្រះមហាបុរស»។

---

အထ ဗြာဟ္မဏိယာ – ‘‘ပုတ္တဿ တာဝ မေ အယံ အာနုဘာဝေါ, ကီဒိသော ဝတ မယှံ ပုတ္တဿ ဘဂဝတော သတ္ထု အာနုဘာဝေါ ဘဝိဿတီ’’တိ စိန္တယန္တိယာ သဟသာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သကလသရီရံ ဖရိ. ထေရော – ‘‘ဥပ္ပန္နံ မေ မာတု ပီတိသောမနဿံ, အယံ ဒါနိ ကာလော ဓမ္မဒေသနာယာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ကိံ စိန္တေသိ မဟာဥပါသိကေ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘ပုတ္တဿ တာဝ မေ အယံ ဂုဏော, သတ္ထု ပနဿ ကီဒိသော ဘဝိဿတီတိ ဣဒံ, တာတ, စိန္တေမီ’’တိ အာဟ. မဟာဥပါသိကေ, မယှံ သတ္ထုဇာတက္ခဏေ မဟာဘိနိက္ခမနေ သမ္ဗောဓိယံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ စ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပိတ္ထ. သီလေန သမာဓိနာ ပညာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေန သမော နာမ နတ္ထိ, ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မဒေသနံ ကထေသိ.

គ្រានោះ នាងព្រាហ្មណី កាលគិតថា «សូម្បីតែអានុភាពរបស់កូនយើង នៅមានទំហំប៉ុណ្ណេះទៅហើយ ចុះអានុភាពរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះសាស្តារបស់កូនយើង នឹងអស្ចារ្យយ៉ាងណាទៅហ្ន៎!» ស្រាប់តែមានបីតិប្រាំយ៉ាងកើតឡើង ផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វរាងកាយ។ ព្រះថេរៈគិតថា «បីតិសោមនស្សកើតឡើងដល់មាតារបស់យើងហើយ ពេលនេះជាពេលសមគួរដើម្បីសម្តែងធម៌ទេសនាហើយ» ក៏សួរថា «ម្នាលមហាឧបាសិកា តើអ្នកគិតអ្វី?» នាងតបថា «កូនសម្លាញ់ ម៉ែគិតថា សូម្បីតែគុណរបស់កូននៅធំធេងយ៉ាងនេះ ចុះគុណរបស់ព្រះសាស្តារបស់កូន នឹងធំធេងយ៉ាងណាទៅហ្ន៎!»។ ព្រះថេរៈសម្តែងថា «ម្នាលមហាឧបាសិកា ក្នុងខណៈដែលព្រះសាស្តារបស់យើងប្រសូតក្តី ក្នុងខណៈដែលទ្រង់យាងចេញទៅសាងព្រះផ្នួសក្តី ក្នុងខណៈដែលទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្តី ក្នុងខណៈដែលទ្រង់សម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រក្តី ម៉ឺនលោកធាតុតែងញាប់ញ័រ។ បុគ្គលដែលស្មើនឹងព្រះសាស្តារបស់យើង ដោយសីល សមាធិ បញ្ញា វិමුត្តិ និងវិමුត្តិញាណទស្សនៈ មិនមានឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ទ្រង់មានព្រះនាមថា អរហំ... យ៉ាងនេះជាដើម» រួចហើយក៏បានសម្តែងធម៌ទេសនាទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធគុណយ៉ាងពិស្តារ។

---

ဗြာဟ္မဏီ ပိယပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနာပရိယောသာနေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ပုတ္တံ အာဟ – ‘‘တာတ ဥပတိဿ, ကသ္မာ ဧဝမကာသိ, ဧဝရူပံ နာမ အမတံ မယှံ ဧတ္တကံ ကာလံ န အဒါသီ’’တိ. ထေရော – ‘‘ဒိန္နံ ဒါနိ မေ မာတု ရူပသာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပေါသာဝနိကမူလံ, ဧတ္တကေန ဝဋ္ဋိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘ဂစ္ဆ မဟာဥပသိကေ’’တိ ဗြာဟ္မဏိံ ဥယျောဇေတွာ – ‘‘စုန္ဒ ကာ ဝေလာ’’တိ အာဟ. ဗလဝပစ္စူသကာလော, ဘန္တေတိ. ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေဟီတိ. သန္နိပတိတော ဘန္တေ ဘိက္ခုသံဃောတိ. ‘‘မံ ဥက္ခိပိတွာ နိသီဒါပေဟိ စုန္ဒာ’’တိ ဥက္ခိပိတွာ နိသီဒါပေသိ.

ក្នុងពេលបញ្ចប់ធម៌ទេសនារបស់កូនសម្លាញ់ នាងព្រាហ្មណីបានតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ហើយពោលនឹងកូនថា «កូនឧបតិស្សសម្លាញ់ ហេតុអ្វីបានជាកូនធ្វើបែបនេះ? ហេតុអ្វីបានជាកូនមិនផ្តល់ធម៌ដ៏មិនស្លាប់មានសភាពយ៉ាងនេះដល់ម៉ែ អស់រយៈពេលយូរម្ល៉េះ?» ព្រះថេរៈគិតថា «ឥឡូវនេះ យើងបានសងគុណទឹកដោះថ្លៃបំបៅដល់មាតារបស់យើង គឺនាងរូបសារីព្រាហ្មណីហើយ ប៉ុណ្ណេះគឺល្មមសមគួរហើយ» ក៏បានបញ្ជូននាងព្រាហ្មណីទៅវិញថា «ចូរទៅចុះ មហាឧបាសិកា» រួចសួរថា «ម្នាលចុន្ទ ឥឡូវនេះជាវេលាម៉ោងប៉ុន្មានហើយ?» ព្រះចុន្ទក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ជាវេលាជិតភ្លឺច្បាស់ហើយ»។ ព្រះថេរៈបង្គាប់ថា «ចូរប្រមូលភិក្ខុសង្ឃមកជួបជុំគ្នាចុះ»។ ព្រះចុន្ទក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ភិក្ខុសង្ឃជួបជុំគ្នាហើយ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលចុន្ទ ចូរជួយលើកគ្រាហ៍យើងឱ្យអង្គុយផង» ព្រះចុន្ទក៏បានលើកគ្រាហ៍ឱ្យគង់អង្គុយ។

---

ထေရော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော စတုစတ္တာလီသံ ဝေါ ဝဿာနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဝိစရန္တာနံ ယံ မေ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ န ရောစေထ, တံ ခမထ အာဝုသော’’တိ. ဧတ္တကံ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဆာယာ ဝိယ တုမှေ အမုဉ္စိတွာ ဝိစရန္တာနံ အရုစ္စနကံ နာမ နတ္ထိ, တုမှေ ပန အမှာကံ ခမထာတိ. အထ ထေရော မဟာစီဝရံ သင်္ကဍ္ဎိတွာ မုခံ ပိဓာယ ဒက္ခိဏေန ပဿေန နိပန္နော သတ္ထာ ဝိယ နဝ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိယော အနုလောမပဋိလောမတော သမာပဇ္ဇိတွာ ပုန ပဌမဇ္ဈာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနာ သမာပဇ္ဇိ[Pg.252]. တတော ဝုဋ္ဌာယ အနန္တရံယေဝ မဟာပထဝိံ ဥန္နာဒေန္တော အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

ព្រះថេរៈបានហៅភិក្ខុទាំងឡាយមកពោលថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ អស់រយៈពេល ៤៤ វស្សាដែលអ្នករាល់គ្នាត្រេចទៅជាមួយយើង ប្រសិនបើមានកាយកម្ម ឬវចីកម្មណាមួយរបស់យើងដែលអ្នករាល់គ្នាមិនពេញចិត្ត ចូរអត់ទោសឱ្យយើងផងចុះ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ អស់រយៈពេលយូរប៉ុណ្ណេះដែលពួកយើងដើរតាមលោកម្ចាស់មិនឱ្យដាច់ដូចជាស្រមោល មិនដែលមានកាយកម្មឬវចីកម្មណាមួយដែលមិនជាទីពេញចិត្តឡើយ តែសូមលោកម្ចាស់អត់ទោសឱ្យពួកយើងវិញចុះ»។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈបានទាញសង្ឃាដិមកគ្របមុខ សម្រាន្តផ្អៀងទៅខាងស្តាំ ដូចជាព្រះសាស្តា ទ្រង់ចូលកាន់អនុបុព្វសមាបត្តិទាំង ៩ យ៉ាងតាមលំដាប់និងច្រាសលំដាប់ ហើយចាប់ផ្តើមតាំងពីបឋមជ្ឈានរហូតដល់ចតុត្ថជ្ឈានជាថ្មីម្តងទៀត។ លុះចេញពីចតុត្ថជ្ឈាននោះហើយ ក្នុងខណៈបន្ទាប់នោះឯង ព្រះថេរៈក៏បានបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ធ្វើឱ្យមហាប្រថពីញាប់ញ័រលាន់ឮសូរខ្ទរខ្ទារ។

---

ဥပါသိကာ – ‘‘ကိံ နု ခေါ မေ ပုတ္တော, န ကိဉ္စိ ကထေတီ’’တိ ဥဋ္ဌာယ ပိဋ္ဌိပါဒေ ပရိမဇ္ဇန္တီ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ ဉတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကုရုမာနာ ပါဒေသု နိပတိတွာ – ‘‘တာတ မယံ ဣတော ပုဗ္ဗေ တဝ ဂုဏံ န ဇာနိမှာ, ဣဒါနိ ပန တံ အာဒိံ ကတွာ အနေကသတေ အနေကသဟဿေ အနေကသတသဟဿေ ဘိက္ခူ ဣမသ္မိံ နိဝေသနေ နိသီဒါပေတွာ ဘောဇေတုံ န လဘိမှာ, စီဝရေဟိ အစ္ဆာဒေတုံ န လဘိမှာ, ဝိဟာရသတံ ဝိဟာရသဟဿံ ကာရေတုံ န လဘိမှာ’’တိ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ပရိဒေဝိ. အရုဏေ ဥဂ္ဂတမတ္တေယေဝ သုဝဏ္ဏကာရေ ပက္ကောသာပေတွာ သုဝဏ္ဏဂဗ္ဘံ ဝိဝရာပေတွာ သုဝဏ္ဏဃဋိယော မဟာတုလာယ တုလာပေတွာ – ‘‘ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ ပဉ္စ အဂ္ဃိကသတာနိ ကရောထာ’’တိ ဒါပေတိ.

ឧបាសិកាគិតថា «ហេតុអ្វីបានជាកូនយើងមិននិយាយអ្វីសោះយ៉ាងនេះ?» ក៏ក្រោកឡើង ស្ទាបខ្នងព្រះបាទ ដឹងថាព្រះថេរៈបរិនិព្វានហើយ ក៏ទ្រហោយំយ៉ាងខ្លាំង ក្រាបចុះទៀបព្រះបាទទាំងពីរ ពោលថា «កូនសម្លាញ់ កាលពីមុន ពួកយើងមិនបានដឹងពីគុណរបស់កូនឡើយ តែឥឡូវនេះ ពួកយើងមិនបានឱកាសដើម្បីនិមន្តភិក្ខុរាប់រយ រាប់ពាន់ រាប់សែនរូប មានកូនជាប្រធាន ឱ្យគង់ឆាន់នៅក្នុងផ្ទះនេះឡើយ មិនបានឱកាសដើម្បីប្រគេនចីវរឡើយ មិនបានឱកាសដើម្បីកសាងវត្តរាប់រយ រាប់ពាន់ឡើយ» នាងបានយំសោកខ្សឹកខ្សួលរហូតដល់ពេលអរុណរះ។ លុះព្រះអាទិត្យរះឡើងភ្លាម នាងបានហៅជាងមាសទាំងឡាយមក បើកឃ្លាំងមាស ឱ្យគេយកមាសដុំទៅថ្លឹងនឹងជញ្ជីងធំ ហើយបញ្ជាថា «ចូរធ្វើប្រាសាទកំពូលប្រាំរយ និងស្តូបផ្កាកម្រងប្រាំរយ» រួចប្រគល់មាសទាំងនោះឱ្យទៅជាង។

---

သက္ကောပိ ဒေဝရာဇာ ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ အာမန္တေတွာ – ‘‘တာတ ဓမ္မသေနာပတိ ပရိနိဗ္ဗုတော, ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ ပဉ္စ အဂ္ဃိကသတာနိ စ မာပေဟီ’’တိ အာဟ. ဣတိ ဥပါသိကာယ ကာရိတာနိ စ ဝိဿကမ္မေန နိမ္မိတာနိ စ သဗ္ဗာနိပိ ဒွေသဟဿာနိ အဟေသုံ. တတော နဂရမဇ္ဈေ သာရမယံ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရေတွာ မဏ္ဍပမဇ္ဈေ မဟာကူဋာဂါရံ ဌပေတွာ သေသာနိ ပရိဝါရသင်္ခေပေန ဌပေတွာ သာဓုကီဠိကံ အာရဘိံသု. ဒေဝါနံ အန္တရေ မနုဿာ, မနုဿာနံ အန္တရေ ဒေဝါ အဟေသုံ.

សូម្បីតែព្រះសក្កទេវរាជ ក៏បានហៅវិស្សកម្មទេវបុត្រមកបង្គាប់ថា «ម្នាលវិស្សកម្មសម្លាញ់ ព្រះធម្មសេនាបតីបរិនិព្វានហើយ ចូរអ្នកនិមិត្តប្រាសាទកំពូលប្រាំរយ និងស្តូបផ្កាកម្រងប្រាំរយចុះ»។ យ៉ាងនេះ ប្រាសាទទាំងអស់ដែលឧបាសិកាឱ្យធ្វើក្តី ដែលវិស្សកម្មទេវបុត្រនិមិត្តក្តី សរុបទាំងអស់មានចំនួនពីរពាន់។ បន្ទាប់មក គេបានសង់មណ្ឌបដ៏ធំមួយធ្វើអំពីខ្លឹមឈើនៅកណ្តាលក្រុង តម្កល់ប្រាសាទកំពូលធំមួយនៅចំកណ្តាលមណ្ឌប ហើយតម្កល់ប្រាសាទដែលនៅសល់ជាបរិវារព័ទ្ធជុំវិញ រួចហើយក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើពិធីបុណ្យបូជាសព។ ពួកទេវតានៅលាយឡំនឹងមនុស្ស ពួកមនុស្សនៅលាយឡំនឹងទេវតា។

---

ရေဝတီ နာမ ဧကာ ထေရဿ ဥပဋ္ဌာယိကာ – ‘‘အဟံ ထေရဿ ပူဇံ ကရိဿာမီ’’တိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖာနံ တယော ကုမ္ဘေ ကာရေသိ. ‘‘ထေရဿ ပူဇံ ကရိဿာမီ’’တိ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အဍ္ဎတေယျကောဋိနာဋကေဟိ ပရိဝါရိတော ဩတရိ. ‘‘သက္ကော ဩတရတီ’’တိ မဟာဇနော ပစ္ဆာမုခေါ ပဋိက္ကမိ. တတ္ထ သာပိ ဥပါသိကာ ပဋိက္ကမမာနာ ဂရုဘာရတ္တာ ဧကမန္တံ အပသက္ကိတုံ အသက္ကောန္တီ မနုဿာနံ အန္တရေ ပတိ. မနုဿာ အပဿန္တာ တံ မဒ္ဒိတွာ အဂမိံသု. သာ တတ္ထေဝ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ကနကဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တိ. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝဿာ ရတနက္ခန္ဓော ဝိယ တိဂါဝုတပ္ပမာဏော အတ္တဘာဝေါ အဟောသိ သဋ္ဌိသကဋပူရပ္ပမာဏအလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာ အစ္ဆရာသဟဿပရိဝါရိတာ. အထဿာ ဒိဗ္ဗံ သဗ္ဗကာယိကာဒါသံ ပုရတော ဌပယိံသု[Pg.253]. သာ အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ – ‘‘ဥဠာရာ အယံ သမ္ပတ္တိ, ကိံ နု ခေါ မေ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ စိန္တယမာနာ အဒ္ဒသ – ‘‘မယာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပရိနိဗ္ဗုတဋ္ဌာနေ တီဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖကုမ္ဘေဟိ ပူဇာ ကတာ, မဟာဇနော မံ မဒ္ဒိတွာ ဂတော, သာဟံ တတ္ထ ကာလံ ကတွာ ဣဓူပပန္နာ, ထေရံ နိဿာယ လဒ္ဓံ ဣဒါနိ ပုညဝိပါကံ မနုဿာနံ ကထေဿာမီ’’တိ သဟ ဝိမာနေနေဝ ဩတရိ.

ឧបាសិកាម្នាក់ឈ្មោះ រេវតី ជាអ្នកបម្រើរបស់ព្រះថេរៈ គិតថា «យើងនឹងធ្វើការបូជាចំពោះព្រះថេរៈ» ក៏បានធ្វើក្អមផ្កាមាសចំនួនបី។ ព្រះសក្កទេវរាជ គិតថា «យើងនឹងធ្វើការបូជាចំពោះព្រះថេរៈ» ក៏បានយាងចុះមក ហែហែដោយពួកស្រីរបាំទេវតាចំនួនពីរដងកន្លះកោដិ។ មហាជនដឹងថា «ព្រះសក្កទេវរាជយាងចុះមក» ក៏នាំគ្នាថយក្រោយចៀសចេញ។ ក្នុងទីនោះ ឧបាសិការេវតីនោះ កាលដែលថយក្រោយចៀសចេញទៅ ព្រោះតែមានរបស់ធ្ងន់ មិនអាចចៀសចេញទៅកាន់ទីសមគួរមួយបាន ក៏ដួលចុះក្នុងចន្លោះពួកមនុស្ស។ ពួកមនុស្សមិនបានឃើញ ក៏ជាន់លើនាងហើយដើរទៅ។ នាងបានធ្វើមរណកាលក្នុងទីនោះឯង ហើយទៅកើតក្នុងវិមានមាស នាឋានតាវតឹង្ស។ ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងភ្លាម នាងមានរូបរាងកាយកម្ពស់បីគាវុត ភ្លឺរន្ទាលដូចជាដុំកែវមណី តុបតែងលម្អដោយគ្រឿងអលង្ការមានទម្ងន់ស្មើនឹងរទេះពេញចំនួនហុកសិបគ្រឿង និងមានស្រីអប្សរមួយពាន់ជាបរិវារ។ គ្រានោះ ពួកបរិវារបានយកកញ្ចក់ទិព្វឆ្លុះមើលបានពេញមួយតួខ្លួនមកដាក់នៅខាងមុខនាង។ នាងឃើញសិរីសម្បត្តិរបស់ខ្លួនហើយ គិតថា «សម្បត្តិនេះធំធេងណាស់ តើយើងបានធ្វើកម្មអ្វីហ្ន៎?» កាលពិចារណាមើល ក៏បានឃើញថា «យើងបានធ្វើការបូជាដោយក្អមផ្កាមាសបី ក្នុងកន្លែងបរិនិព្វានរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរៈ មហាជនបានជាន់លើយើងស្លាប់ទៅ យើងក៏បានធ្វើមរណកាលក្នុងទីនោះ ហើយមកកើតក្នុងទីនេះ។ ឥឡូវនេះ យើងនឹងទៅប្រាប់មនុស្សទាំងឡាយពីផលនៃបុណ្យដែលយើងបានទទួលព្រោះអាស្រ័យនឹងព្រះថេរៈ» គិតយ៉ាងនេះហើយ នាងក៏បានយាងចុះមកជាមួយវិមានរបស់ខ្លួនតែម្តង។

---

မဟာဇနော ဒူရတောဝ ဒိသွာ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဒွေ သူရိယာ ဥဋ္ဌိတာ’’တိ? ဩလောကေန္တော – ‘‘ဝိမာနေ အာဂစ္ဆန္တေ ကူဋာဂါရသဏ္ဌာနံ ပညာယတိ, နာယံ သူရိယော, ဝိမာနမေတံ ဧက’’န္တိ အာဟ. တမ္ပိ ဝိမာနံ တာဝဒေဝ အာဂန္တွာ ထေရဿ ဒါရုစိတကမတ္ထကေ ဝေဟာသံ အဋ္ဌာသိ. ဒေဝဓီတာ ဝိမာနံ အာကာသေယေဝ ဌပေတွာ ပထဝိံ ဩတရိ. မဟာဇနော – ‘‘ကာ တွံ, အယျေ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘န မံ တုမှေ ဇာနာထ, ရေဝတီ နာမာဟံ, တီဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖကုမ္ဘေဟိ ထေရံ ပူဇံ ကတွာ မနုဿေဟိ မဒ္ဒိတာ ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တာ, ပဿထ မေ သိရိသမ္ပတ္တိံ, တုမှေပိ ဒါနိ ဒါနာနိ ဒေထ, ပုညာနိ ကရောထာ’’တိ ကုသလကိရိယာယ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ ထေရဿ စိတကံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ဒေဝဋ္ဌာနံယေဝ ဂတာ.

មហាជនឃើញអំពីចម្ងាយហើយ គិតថា «តើព្រះអាទិត្យពីរដួងរះឡើងឬអ្វីហ្នឹង?» កាលសម្លឹងមើលទៅ កាលវិមានខិតជិតមកដល់ ក៏ឃើញមានសណ្ឋានដូចជាប្រាសាទកំពូល ទើបនិយាយថា «នេះមិនមែនជាព្រះអាទិត្យទេ នេះជាវិមានពិតប្រាកដ»។ វិមាននោះក៏មកដល់ក្នុងខណៈនោះឯង ហើយស្ថិតនៅលើអាកាស លើជើងថ្ករឈើរបស់ព្រះថេរៈ។ ទេវធីតាទុកវិមាននៅលើអាកាសហើយ ក៏ចុះមកកាន់ផែនដី។ មហាជនសួរថា «បពិត្រលោកស្រី តើនាងជាអ្នកណា?» ទេវធីតានិយាយថា «អ្នករាល់គ្នាមិនស្គាល់ខ្ញុំទេឬ? ខ្ញុំឈ្មោះរេវតី បានបូជាចំពោះព្រះថេរៈដោយឆ្នាំងផ្កាមាសបី ហើយត្រូវមនុស្សទាំងឡាយជាន់ឈ្លី ធ្វើមរណកាលទៅ កើតក្នុងភពតាវតឹង្ស សូមអ្នករាល់គ្នាមើលនូវសិរីសម្បត្តិរបស់ខ្ញុំចុះ ទោះបីអ្នករាល់គ្នាក៏ចូរធ្វើទាន ធ្វើបុណ្យទាំងឡាយក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ» ទេវធីតានិយាយសរសើរគុណនៃការធ្វើកុសលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ធ្វើប្រទក្សិណចំពោះជើងថ្កររបស់ព្រះថេរៈ ថ្វាយបង្គំហើយ ក៏ទៅកាន់ទេវដ្ឋានរបស់ខ្លួនវិញ។

---

မဟာဇနောပိ သတ္တာဟံ သာဓုကီဠိကံ ကီဠိတွာ သဗ္ဗဂန္ဓေဟိ စိတကံ အကာသိ, စိတကာ ဧကူနရတနသတိကာ အဟောသိ. ထေရဿ သရီရံ စိတကံ အာရောပေတွာ ဥသီရကလာပကေဟိ အာလိမ္ပေသုံ. အာဠာဟနေ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ ပဝတ္တိ. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော သဗ္ဗဂန္ဓောဒကေန ထေရဿ စိတကံ နိဗ္ဗာပေသိ. စုန္ဒတ္ထေရော ဓာတုယော ပရိဿာဝနေ ပက္ခိပိတွာ – ‘‘န ဒါနိ မယာ ဣဓေဝ သက္ကာ ဌာတုံ, မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အာရောစေဿာမီ’’တိ ဓာတုပရိဿာဝနံ ထေရဿ စ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ. ဧကဋ္ဌာနေပိ စ ဒွေ ရတ္တိယော အဝသိတွာ သဗ္ဗတ္ထ ဧကရတ္တိဝါသေနေဝ သာဝတ္ထိံ ပါပုဏိ. တမတ္ထံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ចំណែកមហាជន កាលបានលេងសាធុកីឡា (ពិធីបុណ្យបូជាសព) អស់ប្រាំពីរថ្ងៃហើយ ក៏បានធ្វើជើងថ្ករដោយគ្រឿងក្រអូបទាំងពួង ជើងថ្ករនោះមានកម្ពស់កៅសិបប្រាំបួនហត្ថ (ខ្វះមួយហត្ថគ្រប់មួយរយហត្ថ)។ ពួកជនទាំងឡាយបានលើកសរីរៈរបស់ព្រះថេរៈឡើងកាន់ជើងថ្ករ ហើយដុតដោយកញ្ចប់ឫសស្បូវភ្លាំង។ ការស្តាប់ធម៌អស់មួយរាត្រីទាំងមូលក៏បានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីបូជាសព។ ព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរបានពន្លត់ជើងថ្កររបស់ព្រះថេរៈដោយទឹកក្រអូបទាំងពួង។ ព្រះចុន្ទត្ថេរបានដាក់ព្រះធាតុទាំងឡាយទៅក្នុងតម្រងទឹក (ធម្មក្រក) ហើយគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញមិនអាចនៅក្នុងទីនេះបានឡើយ អាត្មាអញនឹងក្រាបបង្គំទូលនូវការបរិនិព្វានរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាធម្មសេនាបតី ដែលជាបងច្បងរបស់អាត្មាអញ ដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» គិតដូច្នេះហើយ ក៏កាន់យកតម្រងព្រះធាតុ និងបាត្រចីវររបស់ព្រះថេរៈ ដើរតម្រង់ទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី។ ព្រះចុន្ទត្ថេរនោះមិនបានស្នាក់នៅពីរយប់ក្នុងកន្លែងតែមួយឡើយ គឺស្នាក់នៅតែមួយយប់ៗក្នុងគ្រប់កន្លែង ហើយក៏បានទៅដល់ក្រុងសាវត្ថី។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អថ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ» (លំដាប់នោះឯង សាមណេរឈ្មោះចុន្ទៈ...) ជាដើម។

---

တတ္ထ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒောတိ ယေန အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော အာယသ္မာ အာနန္ဒော, တေနုပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပနေသ ဥဇုကံ [Pg.254] သတ္ထု သန္တိကံ အဂန္တွာ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမာသီတိ? သတ္ထရိ စ ထေရေ စ ဂါရဝေန. ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ ပေါက္ခရဏိယံ ကိရဿ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ သုနိဝတ္ထသုပါရုတဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ မဟာပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုနော, ဖဏကတသပ္ပ သီဟဗျဂ္ဃမတ္တဝရဝါရဏာဒယော ဝိယ စ ဒုရာသဒါ, န သက္ကာ မယာ ဥဇုကမေဝ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ကထေတုံ, ကဿ နု ခေါ သန္တိကံ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မေ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော ဇေဋ္ဌဘာတိကတ္ထေရဿ ဥတ္တမသဟာယော, တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တံ အာဒါယ သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံ ကထေဿာမီ’’တိ သတ္ထရိ စေဝ ထေရေ စ ဂါရဝေန ဥပသင်္ကမိ.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «yenāyasmā ānando» សេចក្តីថា ព្រះចុន្ទត្ថេរបានចូលទៅជិតព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ដែលជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួន និងជាធម្មភណ្ឌាគារិក ក្នុងទីណា ក៏ចូលទៅជិតក្នុងទីនោះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះចុន្ទត្ថេរនេះមិនទៅកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាដោយផ្ទាល់ តែត្រឡប់ជាទៅកាន់សំណាក់របស់ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) វិញ? ព្រោះតែសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសាស្តាផង ក្នុងព្រះថេរៈផង។ ឮថា កាលដែលព្រះចុន្ទត្ថេរនោះស្រង់ទឹកក្នុងស្រះបោក្ខរណី ក្នុងវត្តជេតវនមហាវិហារ រួចឡើងមក ស្លៀកដណ្តប់ស្បង់ចីវរត្រឹមត្រូវហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ជាបុគ្គលគួរគោរពក្រៃលែង ដូចជាឆត្រថ្មដ៏ធំ ហើយជាបុគ្គលដែលគេចូលទៅជិតបានដោយក្រ ដូចជាពស់វែកដែលបើកពពារ ដូចជាសត្វសីហៈ ខ្លាធំ និងដំរីដ៏ចុះប្រេងជាដើម អាត្មាអញមិនអាចនឹងចូលទៅជិតសំណាក់របស់ព្រះសាស្តាដោយផ្ទាល់ហើយក្រាបបង្គំទូលបានឡើយ តើអាត្មាអញគួរទៅកាន់សំណាក់របស់អ្នកណា?»។ បន្ទាប់មក លោកក៏គិតថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់អាត្មាអញ ជាធម្មភណ្ឌាគារិកផង ជាសម្លាញ់ដ៏ឧត្តមរបស់ព្រះថេរៈជាបងច្បងផង អាត្មាអញគួរទៅកាន់សំណាក់របស់លោក ហើយនាំលោកទៅក្រាបបង្គំទូលជាមួយគ្នានឹងព្រះសាស្តា» លោកក៏បានចូលទៅជិតព្រះអានន្ទ ព្រោះសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសាស្តាផង ក្នុងព្រះថេរៈផង ដោយហេតុយ៉ាងនេះឯង។

---

ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရန္တိ ‘‘အယမဿ ပရိဘောဂပတ္တော, ဣဒံ ဓာတုပရိဿာဝန’’န္တိ ဧဝံ ဧကေကံ အာစိက္ခိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ကထာပါဘတန္တိ ကထာမူလံ. မူလဉှိ ပါဘတန္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

ពាក្យថា «idamassa pattacīvaraṃ» សេចក្តីថា «នេះជាបាត្រសម្រាប់ប្រើប្រាស់របស់លោក នេះជាតម្រងព្រះធាតុ» លោកបានប្រាប់មួយៗយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងបាលី ត្រាស់តែត្រឹមពាក្យថា «idamassa pattacīvaraṃ» ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «kathāpābhataṃ» សេចក្តីថា ជាប្រធាននៃពាក្យសម្តី (ឬជាដើមទុននៃពាក្យសម្តី)។ ព្រោះថា ដើមទុន ហៅថា «pābhata»។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘အပ္ပကေနပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော;

သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၄);

«ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាអ្នកឈ្លាសវៃ រមែងតាំងខ្លួនឡើងបាន ដោយដើមទុនសូម្បីបន្តិចបន្តួច ដូចជាបុគ្គលផ្លុំភ្លើងដ៏តូចឲ្យឆេះឡើងដូច្នោះ»។

---

ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယာတိ ဘဂဝန္တံ ဒဿနတ္ထာယ. ကိံ ပနိမိနာ ဘဂဝါ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗောတိ? နော န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော. အယဉှိ အာယသ္မာ ဒိဝါ နဝ ဝါရေ, ရတ္တိံ နဝ ဝါရေတိ ဧကာဟံ အဋ္ဌာရသ ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဒိဝသဿ ပန သတဝါရံ ဝါ သဟဿဝါရံ ဝါ ဂန္တုကာမော သမာနောပိ န အကာရဏာ ဂစ္ဆတိ, ဧကံ ပဉှဒွါရံ ဂဟေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. သော တံဒိဝသံ တေန ကထာပါဘတေန ဂန္တုကာမော ဧဝမာဟ. ဣဒမဿ ပတ္တစီဝရန္တိ ထေရောပိ – ‘‘ဣဒံ တဿ ပတ္တစီဝရံ, ဣဒဉ္စ ဓာတုပရိဿာဝန’’န္တိ ပါဋိယေက္ကံယေဝ ဒဿေတွာ အာစိက္ခိ.

ពាក្យថា «bhagavantaṃ dassanāya» សេចក្តីថា ដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអានន្ទនេះមិនដែលធ្លាប់ឃើញពីមុនមកទេឬ? មិនមែនជាមិនធ្លាប់ឃើញនោះទេ។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ តែងតែទៅបម្រើព្រះអង្គក្នុងមួយថ្ងៃៗចំនួនដប់ប្រាំបីដង គឺពេលថ្ងៃប្រាំបួនដង ពេលយប់ប្រាំបួនដង។ ប៉ុន្តែ ទោះបីលោកចង់ទៅមួយថ្ងៃមួយរយដង ឬមួយពាន់ដងក៏ដោយ ក៏លោកមិនទៅដោយគ្មានហេតុផលឡើយ គឺលោកតែងតែកាន់យកនូវបញ្ហាមួយជាហេតុទើបទៅ។ ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះអានន្ទនោះចង់ទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយសារតែប្រធាននៃពាក្យសម្តី (រឿងរ៉ាវ) នោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ចំណែកពាក្យថា «idamassa pattacīvaraṃ» ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) ក៏បានបង្ហាញដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ហើយប្រាប់ថា «នេះជាបាត្រចីវររបស់លោក នេះជាតម្រងព្រះធាតុរបស់លោក»។

---

သတ္ထာ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ဓာတုပရိဿာဝနံ ဂဟေတွာ ဟတ္ထတလေ ဌပေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပုရိမဒိဝသေ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယသတာနိ ကတွာ ပရိနိဗ္ဗာနံ အနုဇာနာပေသိ, တဿ ဣဒါနိ ဣမာ သင်္ခဝဏ္ဏသန္နိဘာ ဓာတုယောဝ ပညာယန္တိ, ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ အသင်္ချေယျံ ပူရိတပါရမီ ဧသ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု, မယာ ပဝတ္တိတံ ဓမ္မစက္ကံ [Pg.255] အနုပဝတ္တကော ဧသ ဘိက္ခု, ပဋိလဒ္ဓဒုတိယအာသနော ဧသ ဘိက္ခု, ပူရိတသာဝကသန္နိပါတော ဧသ ဘိက္ခု, ဌပေတွာ မံ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု ပညာယ အသဒိသော ဧသ ဘိက္ခု, မဟာပညော ဧသ ဘိက္ခု, ပုထုပညော ဟာသပညော ဇဝနပညော တိက္ခပညော နိဗ္ဗေဓိကပညော ဧသ ဘိက္ခု, အပ္ပိစ္ဆော ဧသ ဘိက္ခု, သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော အာရဒ္ဓဝီရိယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဧသ ဘိက္ခု, ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ပဋိလဒ္ဓမဟာသမ္ပတ္တိယော ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတော ဧသ ဘိက္ခု, မမ သာသနေ ပထဝီသမခန္တိကော ဧသ ဘိက္ခု, ဆိန္နဝိသာဏဥသဘသဒိသော ဧသ ဘိက္ခု, စဏ္ဍာလပုတ္တသဒိသနီစစိတ္တော ဧသ ဘိက္ခု. ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, မဟာပညဿ ဓာတုယော, ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုပညဿ ဟာသပညဿ ဇဝနပညဿ တိက္ခပညဿ နိဗ္ဗေဓိကပညဿ အပ္ပိစ္ဆဿ သန္တုဋ္ဌဿ ပဝိဝိတ္တဿ အသံသဋ္ဌဿ အာရဒ္ဓဝီရိယဿ, စောဒကဿ, ပဿထ, ဘိက္ခဝေ, ပါပဂရဟိဿ ဓာတုယောတိ.

ព្រះសាស្តាលាតព្រះហស្តទៅទទួលយកតម្រងព្រះធាតុ មកដាក់លើបាតព្រះហស្ត ហើយត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុណាដែលបានធ្វើបាដិហារិយ៍ជាច្រើនរយក្នុងថ្ងៃមុន ហើយសុំអនុញ្ញាតបរិនិព្វាន ឥឡូវនេះ ព្រះធាតុទាំងឡាយដែលមានពណ៌ដូចជាសំបកខ្ចៅរបស់ភិក្ខុនោះឯង ទើបប្រាកដឡើង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុនេះជាអ្នកបានបំពេញបារមីអស់មួយអសង្ខេយ្យ និងសែនកប្បដ៏លើសលុប ភិក្ខុនេះជាអ្នកបង្វិលតាមនូវធម្មចក្រដែលតថាគតបានបង្វិលទៅហើយ ភិក្ខុនេះជាអ្នកបានទទួលនូវអាសនៈទីពីរ ភិក្ខុនេះជាអ្នកធ្វើឲ្យពេញនូវសាវកសន្និបាត ភិក្ខុនេះ លើកលែងតែតថាគតចេញ ជាអ្នកមិនមានបុគ្គលណាស្មើដោយប្រាជ្ញាក្នុងម៉ឺនចក្រវាឡ ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានប្រាជ្ញាក្រាស់ មានប្រាជ្ញារីករាយ មានប្រាជ្ញារហ័ស មានប្រាជ្ញាមុតស្រួច មានប្រាជ្ញាទម្លុះទម្លាយ ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ភិក្ខុនេះជាអ្នកសន្តោស ស្ងប់ស្ងាត់ មិនច្រឡូកច្រឡំ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ជាអ្នកដាស់តឿន ជាអ្នកតិះដៀលបាប ភិក្ខុនេះលះបង់នូវមហាសម្បត្តិដែលបានទទួលក្នុងប្រាំរយជាតិហើយបួស ភិក្ខុនេះមានសេចក្តីអត់ធន់ស្មើដោយផែនដីក្នុងសាសនារបស់តថាគត ភិក្ខុនេះប្រៀបដូចជាគោឧសភៈដ៏មានស្នែងដាច់ ភិក្ខុនេះមានចិត្តបន្ទាបខ្លួនដូចជាកូនចណ្ឌាល។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាមើលនូវព្រះធាតុទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន ចូរអ្នករាល់គ្នាមើលនូវព្រះធាតុទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុអ្នកមានប្រាជ្ញាក្រាស់ មានប្រាជ្ញារីករាយ មានប្រាជ្ញារហ័ស មានប្រាជ្ញាមុតស្រួច មានប្រាជ្ញាទម្លុះទម្លាយ មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច សន្តោស ស្ងប់ស្ងាត់ មិនច្រឡូកច្រឡំ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ជាអ្នកដាស់តឿន ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាមើលនូវព្រះធាតុទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុអ្នកតិះដៀលបាបចុះ» ព្រះអង្គត្រាស់ហៅយ៉ាងនេះឯង។

---

‘‘ယော ပဗ္ဗဇီ ဇာတိသတာနိ ပဉ္စ,ပဟာယ ကာမာနိ မနောရမာနိ;

တံ ဝီတရာဂံ သုသမာဟိတိန္ဒြိယံ,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

«ព្រះសារីបុត្តណា លះបង់នូវកាមទាំងឡាយជាទីគាប់ចិត្តក្នុងប្រាំរយជាតិហើយបួស ចូរអ្នករាល់គ្នាថ្វាយបង្គំនូវព្រះសារីបុត្តនោះ ដែលជាអ្នកប្រាសចាករាគៈ មានឥន្ទ្រិយតាំងមាំល្អហើយ បរិនិព្វានហើយចុះ។

---

‘‘ခန္တိဗလော ပထဝိသမော န ကုပ္ပတိ,န စာပိ စိတ္တဿ ဝသေန ဝတ္တတိ;

အနုကမ္ပကော ကာရုဏိကော စ နိဗ္ဗုတော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

ព្រះសារីបុត្តមានខន្តីជាកម្លាំង ស្មើដោយផែនដី មិនខឹងក្រោធ មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃចិត្ត ជាអ្នកអនុគ្រោះ មានសេចក្តីករុណា និងរលត់ទុក្ខហើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាថ្វាយបង្គំនូវព្រះសារីបុត្តនោះ ដែលបរិនិព្វានហើយចុះ។

---

‘‘စဏ္ဍာလပုတ္တော ယထာ နဂရံ ပဝိဋ္ဌော,နီစမနော စရတိ ကဠောပိဟတ္ထော;

တထာ အယံ ဝိဟရတိ သာရိပုတ္တော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တံ.

កូនចណ្ឌាល កាលចូលទៅកាន់ទីក្រុង មានចិត្តបន្ទាបខ្លួន កាន់កញ្ជើដើរទៅ យ៉ាងណា ព្រះសារីបុត្តនេះ រមែងរស់នៅយ៉ាងនោះដែរ ចូរអ្នករាល់គ្នាថ្វាយបង្គំនូវព្រះសារីបុត្តនោះ ដែលបរិនិព្វានហើយចុះ។

---

‘‘ဥသဘော ယထာ ဆိန္နဝိသာဏကော,အဟေဌယန္တော စရတိ ပုရန္တရေ ဝနေ;

တထာ အယံ ဝိဟရတိ သာရိပုတ္တော,ပရိနိဗ္ဗုတံ ဝန္ဒထ သာရိပုတ္တ’’န္တိ.

គោឧសភៈដ៏មានស្នែងដាច់ មិនបៀតបៀនសត្វដទៃ ដើរទៅក្នុងចន្លោះនៃក្រុង ឬក្នុងព្រៃ យ៉ាងណា ព្រះសារីបុត្តនេះ រមែងរស់នៅយ៉ាងនោះដែរ ចូរអ្នករាល់គ្នាថ្វាយបង្គំនូវព្រះសារីបុត្តនោះ ដែលបរិនិព្វានហើយចុះ»។

---

ဣတိ [Pg.256] ဘဂဝါ ပဉ္စဟိ ဂါထာသတေဟိ ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ယထာ ယထာ ဘဂဝါ ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ, တထာ တထာ အာနန္ဒတ္ထေရော သန္ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ, ဗိဠာရမုခေ ပက္ခန္တကုက္ကုဋော ဝိယ ပဝေဓတိ. တေနာဟ အပိစ မေ, ဘန္တေ, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယောတိ သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. တတ္ထ မဓုရကဇာတောတိအာဒီနံ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ဣဓ ပန ဓမ္မာတိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. တဿ ဟိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဓမ္မေ အဂဟိတေ ဝါ ဂဟေတုံ, ဂဟိတေ ဝါ သဇ္ဈာယံ ကာတုံ စိတ္တံ န ပဝတ္တတိ. အထ သတ္ထာ ပဉ္စပသာဒဝိစိတြာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ထေရံ ဩလောကေန္တော ‘‘အဿာသေဿာမိ န’’န္တိ အဿာသေန္တော ကိံ နု ခေါ တေ, အာနန္ဒ, သာရိပုတ္တောတိအာဒိမာဟ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណរបស់ព្រះថេរៈដោយគាថាប្រាំរយយ៉ាងនេះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសរសើរគុណរបស់ព្រះថេរៈដោយប្រការណាៗ ព្រះអានន្ទត្ថេរមិនអាចនឹងទប់ទល់ចិត្តបានដោយប្រការនោះៗ ក៏ញាប់ញ័រតក់ស្លុត ដូចជាកូនមាន់ដែលធ្លាក់ទៅក្នុងមាត់ឆ្មាដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ម្យ៉ាងទៀត កាយរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គហាក់ដូចជាធ្ងន់ (ឬស្រពោន)» សេចក្តីទាំងពួងគប្បីពង្រីកឲ្យពិស្តារចុះ។ ក្នុងពាក្យនោះ អត្ថនៃពាក្យថា «madhurakajāto» ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់រួចហើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា «dhammā» សំដៅយកឧទ្ទេសធម៌ និងបរិបុច្ឆាធម៌។ ព្រោះថា កាលដែលឧទ្ទេសធម៌ និងបរិបុច្ឆាធម៌ដែលលោកមិនទាន់បានរៀន លោកក៏គ្មានចិត្តចង់រៀន ឬធម៌ដែលរៀនរួចហើយ លោកក៏គ្មានចិត្តចង់សូត្រធម៌ឡើយ។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់បើកព្រះនេត្រទាំងឡាយដ៏ល្អប្រណីតដោយប្រាសាទប្រាំយ៉ាង សម្លឹងមើលព្រះថេរៈ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងធ្វើឲ្យលោកធូរស្រាលចិត្ត» កាលនឹងធ្វើឲ្យលោកធូរស្រាលចិត្ត ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ តើព្រះសារីបុត្ត...» ជាដើម។

---

တတ္ထ သီလက္ခန္ဓန္တိ လောကိယလောကုတ္တရသီလံ. သမာဓိပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိမုတ္တိ ပန လောကုတ္တရာဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ, တံ လောကိယမေဝ. ဩဝါဒကောတိ ဩဝါဒဒါယကော. ဩတိဏ္ဏောတိ ဩတိဏ္ဏေသု ဝတ္ထူသု နာနပ္ပကာရေန ဩတရဏသီလော. ဝိညာပကောတိ ဓမ္မကထာကာလေ အတ္ထဉ္စ ကာရဏဉ္စ ဝိညာပေတာ. သန္ဒဿကောတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနဝသေန တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ဒဿေတာ. သမာဒပကောတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဂဏှထာ’’တိ ဧဝံ ဂဏှာပကော. သမုတ္တေဇကောတိ အဗ္ဘုဿာဟကော. သမ္ပဟံသကောတိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏေဟိ မောဒါပကော ဇောတာပကော.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «sīlakkhandhaṃ» សំដៅយកលោកិយសីល និងលោកុត្តរសីល។ ក្នុងសមាធិ និងបញ្ញាក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកឯវិមុត្តិ ជាលោកុត្តរៈតែម្យ៉ាង។ វិមុត្តិញាណទស្សនៈ សំដៅយកបច្ចវេក្ខណញាណ ញាណនោះជាលោកិយៈតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា «ovādako» សេចក្តីថា អ្នកផ្តល់ឱវាទ។ ពាក្យថា «otiṇṇo» សេចក្តីថា អ្នកមានសភាពចុះស៊ប់ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលខ្លួនចុះទៅហើយដោយប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «viññāpako» សេចក្តីថា អ្នកធ្វើឲ្យយល់ច្បាស់នូវសេចក្តី និងហេតុផលក្នុងកាលសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា «sandassako» សេចក្តីថា អ្នកបង្ហាញនូវធម៌នោះៗ ដោយអំណាចនៃខន្ធ ធាតុ និងអាយតនៈ។ ពាក្យថា «samādapako» សេចក្តីថា អ្នកឲ្យកាន់យកយ៉ាងនេះថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាកាន់យកនូវសេចក្តីនេះៗ ចុះ»។ ពាក្យថា «samuttejako» សេចក្តីថា អ្នកញ៉ាំងឲ្យមានសេចក្តីអង់អាច (ឬអ្នកជម្រុញចិត្ត)។ ពាក្យថា «sampahaṃsako» សេចក្តីថា អ្នកធ្វើឲ្យរីករាយ ឲ្យភ្លឺស្វាង ដោយគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ។

---

အကိလာသု ဓမ္မဒေသနာယာတိ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိတွာ ‘‘သီသံ ဝါ မေ ရုဇ္ဇတိ, ဟဒယံ ဝါ ကုစ္ဆိ ဝါ ပိဋ္ဌိ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဩသက္ကနာကာရဝိရဟိတော နိက္ကိလာသု ဝိသာရဒေါ ဧကဿာပိ ဒွိန္နမ္ပိ သီဟဝေဂေနေဝ ပက္ခန္ဒတိ. အနုဂ္ဂါဟကော သဗြဟ္မစာရီနန္တိ ပဒဿ အတ္ထော ခန္ဓကဝဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတောဝ. ဓမ္မောဇံ ဓမ္မဘောဂန္တိ ဥဘယေနပိ ဓမ္မပရိဘောဂေါဝ ကထိတော. ဓမ္မာနုဂ္ဂဟန္တိ ဓမ္မေန အနုဂ္ဂဟဏံ.

ពាក្យថា «akilāsu dhammadesanāya» សេចក្តីថា កាលចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ មិនមានអាការៈរួញរាថយក្រោយយ៉ាងនេះថា «ក្បាលរបស់អាត្មាអញឈឺ ឬបេះដូង ផ្ទៃ ពោះ ខ្នងរបស់អាត្មាអញឈឺ» ឡើយ គឺមិនមានសេចក្តីនឿយហត់ ជាអ្នកក្លាហាន រមែងស្ទុះចូលទៅសម្តែងធម៌សូម្បីដល់បុគ្គលម្នាក់ ឬពីរនាក់ ដោយកម្លាំងស្ទុះដូចជាសត្វសីហៈដូច្នោះ។ អត្ថនៃពាក្យថា «anuggāhako sabrahmacārīnaṃ» ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចហើយក្នុងខន្ធកវគ្គ។ ពាក្យទាំងពីរគឺ «dhammojaṃ» និង «dhammabhogaṃ» សុទ្ធតែសំដៅយកការប្រើប្រាស់ធម៌ (ឬការចែករំលែកធម៌) ដូចគ្នា។ ពាក្យថា «dhammānuggahaṃ» សេចក្តីថា ការអនុគ្រោះដោយធម៌។

---

သတ္ထာ ‘‘အတိဝိယ အယံ ဘိက္ခု ကိလမတီ’’တိ ပုန တံ အဿာသေန္တော နနု တံ, အာနန္ဒ, မယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပိယေဟိ မနာပေဟီတိ မာတာပိတာဘာတာဘဂိနီအာဒိကေဟိ ဇာတိယာ နာနာဘာဝေါ, မရဏေန ဝိနာဘာဝေါ, ဘဝေန အညထာဘာဝေါ. တံ ကုတေတ္ထ, အာနန္ဒ, လဗ္ဘာတိ တန္တိ [Pg.257] တသ္မာ. ယသ္မာ သဗ္ဗေဟိ ပိယေဟိ မနာပေဟိ နာနာဘာဝေါ, တသ္မာ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ သမ္ဗောဓိံ ပတွာပိ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာပိ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာပိ ဒေဝေါရောဟနံ ကတွာပိ ယံ တံ ဇာတံ ဘူတံ သင်္ခတံ ပလောကဓမ္မံ, တံ တထာဂတဿာပိ သရီရံ မာ ပလုဇ္ဇီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ, ရောဒန္တေနပိ ကန္ဒန္တေနပိ န သက္ကာ တံ ကာရဏံ လဒ္ဓုန္တိ. သော ပလုဇ္ဇေယျာတိ သော ဘိဇ္ဇေယျ.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ភិក្ខុនេះលំបាកខ្លាំងណាស់» កាលនឹងធ្វើឲ្យលោកធូរស្រាលចិត្តជាថ្មីទៀត ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ តើតថាគតមិនបានប្រាប់ទុកជាមុនទេឬ...» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «piyehi manāpehi» សេចក្តីថា ការព្រាត់ប្រាសដោយជាតិ (កំណើត) ការព្រាត់ប្រាសដោយមរណៈ (សេចក្តីស្លាប់) និងការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃដោយភព ជាមួយនឹងបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ជាទីគាប់ចិត្តទាំងឡាយ មានមាតាបិតាបងប្អូនប្រុសស្រីជាដើម។ ពាក្យថា «taṃ kutettha, ānanda, labbhā» ពាក្យថា «taṃ» គឺ «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ)។ ព្រោះថា ការព្រាត់ប្រាសពីបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ជាទីគាប់ចិត្តទាំងពួង រមែងមាន ហេតុនោះ ទោះបីបានបំពេញបារមីដប់ បានសម្រេចសម្ពោធិញាណ បានសម្តែងធម្មចក្រ បានបង្ហាញយមកបាដិហារិយ៍ ឬបានធ្វើទេវោរោហណៈ (ការចុះពីទេវលោក) ហើយក៏ដោយ សរីរៈណាដែលកើតឡើងហើយ ប្រាកដឡើងហើយ ត្រូវបច្ច័យតាក់តែងហើយ មានសេចក្តីវិនាសជាធម្មតា សូម្បីតែសរីរៈរបស់ព្រះតថាគតនោះ ក៏មិនគប្បីវិនាសឡើយ ហេតុនេះមិនដែលមានឡើយ សូម្បីតែយំទួញសោក ក៏មិនអាចនឹងបានសម្រេចនូវហេតុនោះឡើយ គប្បីដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា «so palujjeyya» សេចក្តីថា មែកឈើដ៏ធំនោះគប្បីបាក់ធ្លាក់ចុះ (ឬវិនាសទៅ)។

---

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော မဟာဇမ္ဗုရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော တဿ ဒက္ခိဏဒိသံ ဂတော ပညာသယောဇနိကော မဟာခန္ဓော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ. တသ္မိံ မဟာခန္ဓေ ဘိန္နေ တတော ပဋ္ဌာယ အနုပုဗ္ဗေန ဝဍ္ဎိတွာ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ တံ ဌာနံ ပူရေတုံ သမတ္ထဿ အညဿ ခန္ဓဿ အဘာဝေါ ဝိယ ထေရေ ပရိနိဗ္ဗုတေ သောဠသန္နံ ပညာနံ မတ္ထကံ ပတ္တဿ အညဿ ဒက္ခိဏာသနေ နိသီဒနသမတ္ထဿ သာရိပုတ္တသဒိသဿ ဘိက္ခုနော အဘာဝေါ. တာယ ပရိဘိန္နာယ သော ရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော ခန္ဓောတွေဝ ဇာတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ ပလောကဓမ္မံ, တံ မာ ပလုဇ္ဇီတိ န သက္ကာ လဒ္ဓုံ, တသ္မာ.

សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យថា Evameva kho នេះ មានសេចក្តីដូចតទៅ៖ ភិក្ខុសង្ឃ ប្រៀបដូចជាដើមព្រះស្រីមហាពោធិ៍ ឬដើមព្រះព្រីងធំ (មហាជម្ពូព្រឹក្ស) ដែលមានកម្ពស់ ១០០ យោជន៍។ ព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្ត) ប្រៀបដូចជាមែកធំ ដែលលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងត្បូង ប្រវែង ៥០ យោជន៍។ កាលបើមែកធំនោះបាក់ទៅហើយ ការមិនមានមែកដទៃទៀត ដែលអាចដុះលូតលាស់ជាលំដាប់ ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលបាក់នោះ ដើម្បីបំពេញកន្លែងនោះឱ្យពេញដោយផ្កានិងផ្លែជាដើម យ៉ាងណាមិញ កាលបើព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) បរិនិព្វានទៅហើយ ការមិនមានភិក្ខុដទៃទៀត ដែលមានប្រាជ្ញាដល់កំពូលទាំង ១៦ ប្រការ ដែលមានសមត្ថភាពអាចគង់លើអាសនៈខាងស្តាំ ដូចជាព្រះសារីបុត្ត យ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើមែកធំនោះបាក់បំផ្លាញទៅ ដើមឈើនោះ ក៏រាប់ថាជាដើមឈើបាក់មែក យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុសង្ឃ ក៏ត្រូវដឹងថា ជាសង្ឃបាក់មែក (ខូចខាតមែកធំ) យ៉ាងនោះដែរ កាលបើព្រះថេរៈបរិនិព្វានទៅ។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ព្រោះសង្ខារទាំងពួង មានសភាវៈទ្រុឌទ្រោមជាធម្មតា ការប្រាថ្នាថា «សូមសង្ខារនោះកុំទ្រុឌទ្រោមឡើយ» ដូច្នេះ មិនអាចសម្រេចបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ។

---

၄-၅. ဥက္ကစေလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-៥. ការពណ៌នាសូត្រមានឧក្កចេលសូត្រជាដើម

---

၃၈၀-၃၈၁. စတုတ္ထေ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေသူတိ နစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု ဒွီသု အဂ္ဂသာဝကေသု. တေသဉှိ ဓမ္မသေနာပတိ ကတ္တိကမာသပုဏ္ဏမာယ ပရိနိဗ္ဗုတော, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တတော အဍ္ဎမာသံ အတိက္ကမ္မ အမာဝသုပေါသထေ. သတ္ထာ ဒွီသု အဂ္ဂသာဝကေသု ပရိနိဗ္ဗုတေသု မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရမာနော အနုပုဗ္ဗေန ဥက္ကစေလနဂရံ ပတွာ တတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဂင်္ဂါပိဋ္ဌေ ရဇတပဋ္ဋဝဏ္ဏဝါလိကာပုလိနေ ဝိဟာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အစိရပရိနိဗ္ဗုတေသု သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေသူ’’တိ. ယေ မဟန္တတရာ ခန္ဓာ တေ ပလုဇ္ဇေယျုန္တိ ဣဓာပိ ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော မဟာဇမ္ဗုရုက္ခော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော, တဿ ဒက္ခိဏတော စ ဥတ္တရတော စ ဂတာ ပဏ္ဏာသယောဇနိကာ ဒွေ မဟာခန္ဓာ ဝိယ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဉ္စမေ ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကဒိဋ္ဌိ.

៣៨០-៣៨១. ក្នុងសូត្រទី ៤ ត្រង់ពាក្យថា aciraparinibbutesu sāriputtamoggallānesu សេចក្តីថា កាលដែលព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរអង្គ បរិនិព្វានទៅមិនយូរប៉ុន្មាន។ ក្នុងព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរនោះ ព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្ត) បរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មី ខែកត្តិក។ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន បរិនិព្វានកន្លងពីថ្ងៃនោះទៅកន្លះខែ គឺក្នុងថ្ងៃឧបោសថដាច់ខែ (កំបាំងខែ)។ ព្រះសាស្តា កាលដែលព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរអង្គបរិនិព្វានទៅហើយ មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារយ៉ាងច្រើន យាងទៅកាន់ចារិកក្នុងមណ្ឌលដ៏ធំ ហើយបានទៅដល់ក្រុងឧក្កចេលាជាលំដាប់ ទ្រង់ត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងនោះ រួចគង់នៅឆ្នេរខ្សាច់ដែលមានពណ៌ដូចបន្ទះប្រាក់ ទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «aciraparinibbutesu sāriputtamoggallānesu»។ ត្រង់ពាក្យថា Ye mahantatarā khandhā te palujjeyyuṃ សូម្បីក្នុងទីនេះ ភិក្ខុសង្ឃប្រៀបដូចជាដើមព្រះស្រីមហាពោធិ៍ ឬដើមព្រះព្រីងធំ កម្ពស់ ១០០ យោជន៍ ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរអង្គ ប្រៀបដូចជាមែកធំពីរ ដែលលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងត្បូង និងទិសខាងជើង ប្រវែង ៥០ យោជន៍។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយន័យមុននោះឯង។ ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា diṭṭhi គឺ កម្មស្សកតាទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថា សត្វមានកម្មជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន)។

---

၆. ဥတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាឧត្តិយសូត្រ

---

၃၈၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.258] မစ္စုဓေယျဿ ပါရန္တိ တေဘူမကဝဋ္ဋဿ ပါရဘူတံ, နိဗ္ဗာနံ.

៣៨២. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា maccudheyyassa pāraṃ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ដែលជាត្រើយនៃវដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី (ត្រៃភូមិ)។

---

၈. ဗြဟ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នាព្រហ្មសូត្រ

---

၃၈၄. အဋ္ဌမေ ကာယေ ဝါ ဘိက္ခူတိ တသ္မိံ ကာလေ ဘိက္ခုယေဝ နတ္ထိ, ဧဝံ သန္တေပိ ယော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေတိ, သော ကိလေသဘိန္ဒနေန ဘိက္ခုယေဝါတိ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကာယနန္တိ ဧကမဂ္ဂံ. ဇာတိက္ခယန္တဒဿီတိ ဇာတိယာ ခယောတိ စ အန္တောတိ စ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပဿတီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂံ ပဇာနာတီတိ ဧကာယနသင်္ခါတံ ဧကမဂ္ဂဘူတံ မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ. ဧကာယနမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ပုဗ္ဗဘာဂသတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါ, တံ ပဇာနာတီတိ အတ္ထော.

៣៨៤. ក្នុងសូត្រទី ៨ ត្រង់ពាក្យថា kāye vā bhikkhū សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ ភិក្ខុមិនទាន់មានឡើយ ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ បុគ្គលណាដែលចម្រើនសតិបដ្ឋាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាភិក្ខុ ព្រោះតែការកម្ចាត់បង់នូវកិលេស ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ekāyana គឺ ផ្លូវតែមួយ (ឯកមគ្គ)។ ពាក្យថា Jātikkhayantadassī សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ហៅថាជាទីអស់ទៅនៃជាតិ និងជាទីបំផុតនៃទុក្ខ បុគ្គលណាឃើញនូវព្រះនិព្វាននោះ (ឈ្មោះថាជាអ្នកឃើញនូវទីអស់ទៅនៃជាតិ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Maggaṃ pajānāti សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវផ្លូវដែលពោលគឺឯកាយនមគ្គ។ ផ្លូវដែលជាបុព្វភាគសតិបដ្ឋាន ហៅថា ឯកាយនមគ្គ បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់នូវផ្លូវនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

---

၉. သေဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាសេដកសូត្រ

---

၃၈၅. နဝမေ သုမ္ဘေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. မေဒကထာလိကာတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမံ. မမံ ရက္ခ, အဟံ တံ ရက္ခိဿာမီတိ ဧတ္ထ အယံ တဿ လဒ္ဓိ – အာစရိယော ဥက္ခိတ္တဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ အဂဏှန္တော, အန္တေဝါသိကေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံ အဂစ္ဆန္တော, သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ အနုလ္လောကေန္တော အန္တေဝါသိကံ န ရက္ခတိ နာမ, ဧဝံ အရက္ခိတော အန္တေဝါသိကော ပတိတွာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟောတိ. ဝံသံ ပန သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော, တေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံ ဂစ္ဆန္တော, သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ ဥလ္လောကေန္တော တံ ရက္ခတိ နာမ. အန္တေဝါသိကောပိ ဣတော စိတော စ ပက္ခန္ဒိတွာ မိဂေါ ဝိယ ကီဠန္တော အာစရိယံ န ရက္ခတိ နာမ. ဧဝဉှိ သတိ တိခိဏဝံသကောဋိ အာစရိယဿ ဂလဝါဋကေ ဝါ နလာဋေ ဝါ ဌပိတာ ဌိတဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆေယျ. အာစာရသမ္ပန္နတာယ ပန ယတော ဝံသော နမတိ, တတော အနာမေန္တော တံ အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယ ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာ ဝါတူပထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ နိစ္စလောဝ နိသီဒန္တော အာစရိယံ ရက္ခတိ နာမာတိ.

៣៨៥. ក្នុងសូត្រទី ៩ ត្រង់ពាក្យថា sumbhesu សេចក្តីថា ក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Medakathālikā គឺជាឈ្មោះដែលបានមកដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គ (សំដៅលើសិស្សស្រី)។ ត្រង់ពាក្យថា Mamaṃ rakkha, ahaṃ taṃ rakkhissāmi នេះ ជាមតិយល់ឃើញរបស់គ្រូនោះ គឺថា កាលបើគ្រូមិនកាន់ចុងឫស្សីដែលលើកឡើងឱ្យបានមាំល្អ មិនទៅតាមទិសដែលសិស្សលោតទៅៗ និងមិនមើលចុងឫស្សីគ្រប់ពេលវេលាទេ ឈ្មោះថាមិនបានរក្សាសិស្សឡើយ កាលបើសិស្សមិនបានរក្សាទុកជាល្អហើយ ក៏ធ្លាក់ចុះមកបែកខ្ទេចខ្ទីអស់។ ផ្ទុយទៅវិញ បើគ្រូកាន់ឫស្សីឱ្យបានមាំល្អ ទៅតាមទិសដែលសិស្សលោតទៅៗ និងមើលចុងឫស្សីគ្រប់ពេលវេលា ឈ្មោះថាបានរក្សាសិស្សនោះ។ ចំណែកសិស្ស បើលោតទៅនេះទៅនោះ លេងដូចជាសត្វម្រឹគ ឈ្មោះថាមិនបានរក្សាគ្រូឡើយ។ កាលបើមានសេចក្តីប្រហែសយ៉ាងនេះ ចុងឫស្សីដ៏មុតស្រួចដែលដាក់នៅលើបំពង់ក ឬនៅលើថ្ងាសរបស់គ្រូ នឹងចាក់ទម្លុះកន្លែងនោះទៅជាមិនខាន។ ប៉ុន្តែ ដោយការប្រព្រឹត្តដ៏សមគួរ កាលបើឫស្សីផ្អៀងទៅខាងណា ក៏មិនបណ្តោយឱ្យផ្អៀងទៅឡើយ គឺទាញមកវិញ ធ្វើឱ្យមានលំនឹង ឱ្យខ្យល់ជួយទប់ បង្កើតសតិឱ្យខ្ជាប់ខ្ជួន ហើយអង្គុយនៅស្ងៀមមិនរំភើប ឈ្មោះថាបានរក្សាគ្រូ យ៉ាងនេះឯង។

---

တွံ အာစရိယ အတ္တာနံ ရက္ခ, အဟံ အတ္တာနံ ရက္ခိဿာမီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – အာစရိယော ဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော, အန္တေဝါသိကေန ပက္ခန္တပက္ခန္တဒိသံဂစ္ဆန္တော[Pg.259], သဗ္ဗကာလဉ္စ ဝံသဂ္ဂံ ဥလ္လောကေန္တော, အတ္တာနမေဝ ရက္ခတိ, န အန္တေဝါသိကံ. အန္တေဝါသိကောပိ ကာယမ္ပိ ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာ ဝါတူပထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ နိစ္စလောဝ နိသီဒမာနော အတ္တာနံယေဝ ရက္ခတိ နာမ, န အာစရိယံ.

ត្រង់ពាក្យថា Tvaṃ ācariya attānaṃ rakkha, ahaṃ attānaṃ rakkhissāmi នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយរបស់សិស្សថា គ្រូកាលបើកាន់ឫស្សីឱ្យបានមាំល្អ ទៅតាមទិសដែលសិស្សលោតទៅៗ និងមើលចុងឫស្សីគ្រប់ពេលវេលា ឈ្មោះថាបានរក្សាតែខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនរក្សាសិស្សឡើយ។ ចំណែកសិស្ស សូម្បីតែធ្វើកាយឱ្យមានលំនឹង ឱ្យខ្យល់ជួយទប់ បង្កើតសតិឱ្យខ្ជាប់ខ្ជួន ហើយអង្គុយនៅស្ងៀមមិនរំភើប ឈ្មោះថាបានរក្សាតែខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនរក្សាគ្រូឡើយ។

---

သော တတ္ထ ဉာယောတိ ယံ မေဒကထာလိကာ အာဟ. သော တတ္ထ ဉာယော, သော ဥပါယော, တံ ကာရဏန္တိ အတ္ထော. သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗံ. အာသေဝနာယာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာသေဝနာယ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတီတိ ယော ဘိက္ခု ကမ္မာရာမတာဒီနိ ပဟာယ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု မူလကမ္မဋ္ဌာနံ အာသေဝန္တော ဘာဝေန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အထ နံ ပရော ဒိသွာ – ‘‘ဘဒ္ဒကော ဝတာယံ, ဘိက္ခု, သမ္မာပဋိပန္နော’’တိ တသ္မိံ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ သဂ္ဂပရာယဏော ဟောတိ. အယံ အတ္တာနံ ရက္ခန္တော ပရံ ရက္ခတိ နာမ.

ពាក្យថា So tattha ñāyo សេចក្តីថា ពាក្យដែលនាងមេទកថាលិកានិយាយនោះ គឺជាហេតុផលដ៏សមគួរ គឺជាឧបាយ គឺជាហេតុផលដ៏ត្រឹមត្រូវ ក្នុងរឿងនោះ។ ពាក្យថា Satipaṭṭhānaṃ sevitabbaṃ សេចក្តីថា គប្បីសេព (ចម្រើន) នូវសតិបដ្ឋានទាំង ៤ ប្រការ។ ពាក្យថា Āsevanāya គឺ ដោយការសេពគប់ (ចម្រើន) នូវកម្មដ្ឋាន។ ត្រង់ពាក្យថា Evaṃ kho, bhikkhave, attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati សេចក្តីថា ភិក្ខុណា លះបង់នូវការត្រេកអរក្នុងការងារជាដើម ហើយសេពគប់ ចម្រើននូវមូលកម្មដ្ឋាន ក្នុងទីសេនាសនៈសម្រាប់យប់និងថ្ងៃ រហូតដល់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ក្រោយមក បុគ្គលដទៃបានឃើញភិក្ខុនោះហើយ កើតសេចក្តីជ្រះថ្លាថា «ឱ! ភិក្ខុនេះល្អណាស់ហ្ន៎ លោកប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវល្អណាស់» ហើយមានចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងភិក្ខុនោះ ក៏មានបរលោកគឺសួគ៌ជាប្រដាប់ទៅក្នុងខាងមុខ។ ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថា កាលរក្សាខ្លួនឯង ក៏ឈ្មោះថារក្សាអ្នកដទៃ យ៉ាងនេះឯង។

---

ခန္တိယာတိ အဓိဝါသနခန္တိယာ. အဝိဟိံသာယာတိ သပုဗ္ဗဘာဂါယ ကရုဏာယ. မေတ္တစိတ္တတာယာတိ သပုဗ္ဗဘာဂါယ မေတ္တာယ. အနုဒယတာယာတိ အနုဝဍ္ဎိယာ, သပုဗ္ဗဘာဂါယ မုဒိတာယာတိ အတ္ထော. ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတီတိ ဧတ္ထ ယော ဘိက္ခု ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတော တီသု ဗြဟ္မဝိဟာရေသု တိကစတုက္ကဇ္ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အယံ ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា Khantiyā គឺ ដោយអធិវាសនខន្តី (ការអត់ធន់សង្កត់ចិត្ត)។ ពាក្យថា Avihiṃsāya គឺ ដោយករុណាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយបុព្វភាគ។ ពាក្យថា Mettacittatāya គឺ ដោយមេត្តាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយបុព្វភាគ។ ពាក្យថា Anudayatāya សេចក្តីថា ដោយមុទិតាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយបុព្វភាគ ដែលជាការរីករាយតាមរឿយៗ។ ត្រង់ពាក្យថា Paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati នេះ គប្បីដឹងថា ភិក្ខុណាទៅកាន់ទីសេនាសនៈសម្រាប់យប់និងថ្ងៃ ហើយញ៉ាំងឈានទី ៣ និងទី ៤ ឱ្យកើតឡើងក្នុងព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយ ធ្វើឈាននោះឱ្យជាបាទដ្ឋាន (គ្រឹះ) ហើយពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ ចម្រើនវិបស្សនា រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត។ ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថា កាលរក្សាអ្នកដទៃ ក៏ឈ្មោះថារក្សាខ្លួនឯង យ៉ាងនេះឯង។

---

၁၀. ဇနပဒကလျာဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាជនបទកល្យាណីសូត្រ

---

၃၈၆. ဒသမေ ဇနပဒကလျာဏီတိ ဇနပဒမှိ ကလျာဏီ ဥတ္တမာ ဆသရီရဒေါသရဟိတာ ပဉ္စကလျာဏသမန္နာဂတာ. သာ ဟိ ယသ္မာ နာတိဒီဃာ နာတိရဿာ, နာတိကိသာ နာတိထူလာ, နာတိကာဠာ နာစ္စောဒါတာ, အတိက္ကန္တာ, မာနုသဝဏ္ဏံ အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏံ, တသ္မာ ဆသရီရဒေါသရဟိတာ. ဆဝိကလျာဏံ, မံသကလျာဏံ, နှာရုကလျာဏံ, အဋ္ဌိကလျာဏံ, ဝယကလျာဏန္တိ ဣမေဟိ ပန ကလျာဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ပဉ္စကလျာဏေဟိ သမန္နာဂတာ နာမ. တဿာ ဟိ အာဂန္တုကောဘာသကိစ္စံ နတ္ထိ, အတ္တနော သရီရောဘာသေနေဝ ဒွါဒသဟတ္ထဋ္ဌာနေ အာလောကံ ကရောတိ, ပိယင်္ဂုသာမာ ဝါ ဟောတိ, သုဝဏ္ဏသာမာ ဝါ, အယမဿာ ဆဝိကလျာဏတာ. စတ္တာရော ပနဿာ ဟတ္ထပါဒါ [Pg.260] မုခပရိယောသာနဉ္စ လာခါရသပရိကမ္မကတံ ဝိယ ရတ္တပဝါဠရတ္တကမ္ဗလသဒိသံ ဟောတိ, အယမဿာ မံသကလျာဏတာ. ဝီသတိ ပန နခပတ္တာနိ မံသတော အမုတ္တဋ္ဌာနေ လာခါရသပူရိတာနိ ဝိယ, မုတ္တဋ္ဌာနေ ခီရဓာရာသဒိသာနိ, ဟောန္တိ အယမဿာ နှာရုကလျာဏကတာ. ဒွတ္တိံသ ဒန္တာ သုဖုသိတာ သုဓောတဝဇိရပန္တိ ဝိယ ခါယန္တိ, အယမဿာ အဋ္ဌိကလျာဏတာ. ဝီသတိဝဿသတိကာပိ ပန သမာနာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ ဟောတိ နိပ္ပလိတာ, အယမဿာ ဝယကလျာဏတာ.

៣៨៦. ក្នុងសូត្រទី ១០ ត្រង់ពាក្យថា janapadakalyāṇī សេចក្តីថា ស្រ្តីដែលល្អឯកក្នុងជនបទទាំងមូល ជាស្រ្តីដ៏ប្រសើរ មិនមានទោសនៃរាងកាយ ៦ ប្រការ ប្រកបដោយកល្យាណធម៌ ៥ ប្រការ (បញ្ចកល្យាណី)។ នាងនោះ ព្រោះតែមិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក មិនស្គមពេក មិនធាត់ពេក មិនខ្មៅពេក មិនសពេក កន្លងហួសពណ៌សម្បុរមនុស្សធម្មតា តែមិនទាន់ដល់ពណ៌សម្បុរទេវតា ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនមានទោសនៃរាងកាយ ៦ ប្រការ។ ម្យ៉ាងទៀត នាងឈ្មោះថា ប្រកបដោយបញ្ចកល្យាណី ព្រោះប្រកបដោយកល្យាណធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺ ឆវិកល្យាណ (ស្បែកល្អ) មំសកល្យាណ (សាច់ល្អ) ន្ហារុកល្យាណ (សរសៃល្អ) អដ្ឋិកល្យាណ (ឆ្អឹងល្អ) វយកល្យាណ (វ័យល្អ)។ នាងនោះ មិនបាច់ពឹងពាក់ពន្លឺពីខាងក្រៅឡើយ គឺរស្មីនៃរាងកាយរបស់នាងផ្ទាល់ អាចបំភ្លឺទីកន្លែងប្រវែង ១២ ហត្ថបាន នាងមានសម្បុរលឿងទុំដូចជាផ្កាស្វាយ ឬមានសម្បុរលឿងដូចជាមាស នេះជា ឆវិកល្យាណ របស់នាង។ ចំណែកឯបាតដៃបាតជើងទាំងបួន និងបបូរមាត់របស់នាង មានពណ៌ក្រហមឆ្អៅដូចជាផ្កាផ្កាថ្ម ឬដូចជាសំពត់កម្ពលក្រហម ដែលគេជ្រលក់ដោយទឹកល័ក្តយ៉ាងល្អ នេះជា មំសកល្យាណ របស់នាង។ ក្រចកទាំង ២០ របស់នាង ត្រង់កន្លែងដែលជាប់នឹងសាច់ មានពណ៌ក្រហមដូចជាគេលាបដោយទឹកល័ក្ត ត្រង់កន្លែងដែលផុតពីសាច់ មានពណ៌សក្បុសដូចជាទឹកដោះស្រស់ នេះជា ន្ហារុកល្យាណ របស់នាង។ ធ្មេញទាំង ៣២ របស់នាង រៀបរយជិតស្និទ្ធគ្នា ល្អស្អាតដូចជាជួរពេជ្រដែលគេខាត់យ៉ាងស្អាត នេះជា អដ្ឋិកល្យាណ របស់នាង។ ទោះបីជានាងមានអាយុដល់ទៅ ១២០ ឆ្នាំក៏ដោយ ក៏នៅតែមើលទៅដូចជាស្រីក្រមុំអាយុ ១៦ ឆ្នាំ មិនមានសក់ស្កូវ ឬស្បែកជ្រីវជ្រួញឡើយ នេះជា វយកល្យាណ របស់នាង។

---

ပရမပါသာဝိနီတိ ဧတ္ထ ပသဝနံ ပသာဝေါ, ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ပသာဝေါ ဧဝ ပါသာဝေါ. ပရမော ပါသာဝေါ ပရမပါသာဝေါ, သော အဿာ အတ္ထီတိ ပရမပါသာဝိနီ. နစ္စေ စ ဂီတေ စ ဥတ္တမပဝတ္တိ သေဋ္ဌကိရိယာ, ဥတ္တမမေဝ နစ္စံ နစ္စတိ, ဂီတံ ဝါ ဂါယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဣမေသု ပန ဒွီသု သုတ္တေသု ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

ត្រង់ពាក្យថា Paramapāsāvinī នេះ ពាក្យថា pasavana គឺ pasāvo មានន័យថា pavatti (ការប្រព្រឹត្តទៅ ឬកិរិយាវិលវល់នៃរាងកាយ)។ ពាក្យថា pasāvo នោះឯង ហៅថា pāsāvo។ កិរិយាវិលវល់ដ៏ប្រសើរ ហៅថា paramapāsāvo នាងណាមានកិរិយាវិលវល់ដ៏ប្រសើរនោះ នាងនោះឈ្មោះថា paramapāsāvinī។ សេចក្តីថា នាងមានការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ប្រសើរ មានកិរិយាដ៏ឧត្តម ក្នុងការរាំនិងការច្រៀង គឺនាងរាំនូវរបាំដ៏ល្អឯក ឬច្រៀងនូវចម្រៀងដ៏ពីរោះក្រៃលែង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងគ្រប់ទីទាំងអស់ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអំពីបុព្វភាគវិបស្សនាតែប៉ុណ្ណោះ។

---

နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

ចប់ នាឡន្ទវគ្គ ទី ២។

---

၃. သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ

៣. សីលដ្ឋិតិវគ្គ

---

၁-၂. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. ការពណ៌នាសីលសូត្រជាដើម

---

၃၈၇-၃၈၈. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာနိ. ဒုတိယေ ဥမ္မင်္ဂေါတိ ပဉှမဂ္ဂေါ ပဉှဂဝေသနံ.

៣៨៧-៣៨៨. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា sīlāni គឺ ចតុបារិសុទ្ធិសីល ទាំង ៤ ប្រការ។ ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ummaṅgo គឺ ផ្លូវនៃប្រស្នា ឬការស្វែងរកប្រស្នា។

---

၃-၅. ပရိဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-៥. ការពណ៌នាបរិហានសូត្រជាដើម

---

၃၈၉-၃၉၁. တတိယေ ပရိဟာနံ ဟောတီတိ ပုဂ္ဂလဝသေန ပရိဟာနံ ဟောတိ. ယော ဟိ ဗုဒ္ဓေသု ဓရန္တေသုပိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ န ဘာဝေတိ, တဿ သဒ္ဓမ္မော အန္တရဟိတော နာမ ဟောတိ ဒေဝဒတ္တာဒီနံ ဝိယ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တဿ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဓမ္မန္တရဓာနံ ကထိတံ. စတုတ္ထပဉ္စမေသု သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝ.

៣៨៩-៣៩១. ក្នុងសូត្រទី ៣ ត្រង់ពាក្យថា parihānaṃ hoti សេចក្តីថា សេចក្តីសាបសូន្យកើតមាន ដោយអំណាចនៃបុគ្គល។ ព្រោះថា បុគ្គលណា ទោះបីជាក្នុងកាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទ្រង់គង់ធរមាននៅឡើយ ក៏មិនព្រមចម្រើនសតិបដ្ឋានទាំង ៤ ដែរ សទ្ធម្មរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាបាត់បង់ទៅហើយ ដូចជាទេវទត្តជាដើម។ ហេតុនោះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការបាត់បង់ធម៌ ចំពោះតែបុគ្គលនោះប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ និងទី ៥ សេចក្តីទាំងពួងមានន័យច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

၆. ပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាបទេសសូត្រ

---

၃၉၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.261] ပဒေသံ ဘာဝိတတ္တာတိ ပဒေသတော ဘာဝိတတ္တာ. စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေန္တေန သတိပဋ္ဌာနာ ပဒေသံ ဘာဝိတာ နာမ ဟောန္တိ.

៣៩២. ក្នុងសូត្រទី ៦ ត្រង់ពាក្យថា padesaṃ bhāvitattā សេចក្តីថា ព្រោះតែការចម្រើនដោយចំណែក (មួយភាគ)។ ព្រោះថា យោគីកាលធ្វើមគ្គទាំង ៤ និងផលទាំង ៣ ឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថាបានចម្រើនសតិបដ្ឋានដោយចំណែក។

---

၇. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាសមត្តសូត្រ

---

၃၉၃. သတ္တမေ သမတ္တံ ဘာဝိတတ္တာတိ သမတ္တာ ဘာဝိတတ္တာ. အရဟတ္တဖလံ ဥပ္ပာဒေန္တေန ဟိ သတိပဋ္ဌာနာ သမတ္တံ ဘာဝိတာ နာမ ဟောန္တိ.

៣៩៣. ក្នុងសូត្រទី ៧ ត្រង់ពាក្យថា samattaṃ bhāvitattā សេចក្តីថា ព្រោះតែការចម្រើនដោយពេញបរិបូណ៌។ ព្រោះថា យោគីកាលធ្វើអរហត្តផលឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថាបានចម្រើនសតិបដ្ឋានដោយពេញបរិបូណ៌។

---

၈-၁၀. လောကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៨-១០. ការពណ៌នាលោកសូត្រជាដើម

---

၃၉၄-၃၉၆. အဋ္ဌမေ မဟာဘိညတန္တိ ဆန္နံ အဘိညာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿံ လောကံ အဘိဇာနာမီတိ သတတဝိဟာရဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ထေရော ကိရ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ မုခံ ဓောဝိတွာ သေနာသနေ နိသိန္နော အတီတေ ကပ္ပသဟဿံ, အနာဂတေ ကပ္ပသဟဿံ အနုဿရတိ, ပစ္စုပ္ပန္နေပိ သဟဿံ စက္ကဝါဠာနံ တဿာဝဇ္ဇနဿ ဂတိံ အနုဗန္ဓတိ. ဣတိ သော ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ သဟဿံ လောကံ အဘိဇာနာတိ, အယမဿ သတတဝိဟာရော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

៣៩៤-៣៩៦. ក្នុងសូត្រទី ៨ ត្រង់ពាក្យថា mahābhiññataṃ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃអភិញ្ញាទាំង ៦។ ត្រង់ពាក្យថា Sahassaṃ lokaṃ abhijānāmi ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃការនៅជាប្រក្រតី (សតតវិហារ)។ ឮថា ព្រះថេរៈ (ព្រះអនុរុទ្ធ) ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម លុបលាងព្រះភក្ត្រ រួចគង់នៅក្នុងសេនាសនៈ រំលឹកទៅកាន់កប្បមួយពាន់ក្នុងអតីត កប្បមួយពាន់ក្នុងអនាគត និងសូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្ន ក៏រំលឹកទៅកាន់ចក្រវាឡមួយពាន់ ដែលការពិចារណារបស់លោកអាចទៅដល់បាន។ យ៉ាងនេះ ព្រះថេរៈនោះដឹងច្បាស់នូវលោកមួយពាន់ ដោយទិព្វចក្ខុ នេះជាសតតវិហារ (ការនៅជាប្រក្រតី) របស់លោក។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងគ្រប់ទីទាំងអស់ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ တတိယော.

ចប់ សីលដ្ឋិតិវគ្គ ទី ៣។

---

၄. အနနုဿုတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាអននុស្សុតវគ្គ

---

၄၀၁-၄၀၆. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ ပဉ္စမေ ဝိဒိတာ ဝေဒနာတိ ယာ ဝေဒနာ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော တာဝဿ ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ယာ စ ပန ပရိဂ္ဂဟိတေသု ဝတ္ထာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ ဝေဒနာ, တာပိ ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိဒိတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဝိဒိတာ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ နာမ. ဝိတက္ကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

៤០១-៤០៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ នៃវគ្គទី ៤ ត្រង់ពាក្យថា viditā vedanā សេចក្តីថា វេទនាទាំងឡាយណាដែលបុគ្គលបានពិចារណាហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត វេទនាទាំងនោះឯង តែងកើតឡើងជាទីដឹងច្បាស់ ប្រាកដឡើងជាទីដឹងច្បាស់ និងរលត់ទៅជាទីដឹងច្បាស់ ដល់បុគ្គលនោះ។ មួយវិញទៀត វេទនាទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុនិងអារម្មណ៍ដែលបានកំណត់កាន់យកហើយ វេទនាទាំងនោះ ក៏កើតឡើងជាទីដឹងច្បាស់ ប្រាកដឡើងជាទីដឹងច្បាស់ និងរលត់ទៅជាទីដឹងច្បាស់ យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីក្នុងវិតក្កជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងគ្រប់ទីទាំងអស់ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

---

အနနုဿုတဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

ចប់ អននុស្សុតវគ្គ ទី ៤។

---

၅. အမတဝဂ္ဂေါ

៥. អមតវគ្គ

---

၂. သမုဒယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអំពីសមុទយសូត្រ

---

၄၀၈. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ [Pg.262] ဒုတိယေ အာဟာရသမုဒယာ ကာယဿ သမုဒယောတိ အာဟာရသမုဒယေန ကာယသမုဒယော. ဧသေဝ နယော သေသေသု. မနသိကာရသမုဒယာတိ ဧတ္ထ ပန ယောနိသောမနသိကာရသမုဒယာ ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မာနံ သမုဒယော, အယောနိသောမနသိကာရသမုဒယာ နီဝရဏဓမ္မာနံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ.

៤០៨. ក្នុងសូត្រទី២ នៃវគ្គទី៥ ពាក្យថា «អាហារសមុទយា កាយស្ស សមុទយោ» សេចក្តីថា ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ ទើបមានការកើតឡើងនៃរូបកាយ។ វិធីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបទថា «មនសិការសមុទយា» នេះ ការកើតឡើងនៃពោជ្ឈង្គធម៌ទាំងឡាយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃយោនិសោមនសិការ, ការកើតឡើងនៃនីវរណធម៌ទាំងឡាយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអយោនិសោមនសិការ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសតិបដ្ឋានដែលមានអារម្មណ៍ជាហេតុ ដូចពោលមកនេះ។

---

၄. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយអំពីសតិសូត្រ

---

၄၁၀. စတုတ္ထံ သုဒ္ဓိကံ ကတွာ သမုဒယေ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ.

៤១០. សូត្រទី៤ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឲ្យជាសូត្រសុទ្ធ (មិនលាយដោយសម្បជញ្ញៈ) កាលបើទ្រង់សម្តែងអំពីសមុទយៈ (ការកើតឡើង) គឺទ្រង់សម្តែងទៅតាមអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យសត្វទាំងឡាយដែលនឹងអាចដឹងបាន។

---

၆. ပါတိမောက္ခသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយអំពីបាតិមោក្ខសំវរសូត្រ

---

၄၁၂. ဆဋ္ဌေ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတောတိ စတုန္နံ သီလာနံ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ, ဣတရာနိ တီဏိ သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဝတွာ တံ အနုဇာနန္တော အာဟ – ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော နာမ ဆဒွါရရက္ခဏမတ္တမေဝ, အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေနေဝ သမေန ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကံ, ပစ္စယသန္နိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ဣဒမတ္ထန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တကံ. နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ. ယဿ သော ဘိန္နော, အယံ ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဟတ္ထပါဒေ, သေသာနိ ရက္ခိဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယဿ ပန သော အရောဂေါ, အယံ အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဇီဝိတံ, သေသာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကတွာ ရက္ခိတုမ္ပိ သက္ကောတီ’’တိ. တသ္မာ ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ, တေန ပါတိမောက္ခသံဝရေန သံဝုတောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော, ဥပေတော သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော.

៤១២. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា «បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសីលដ៏ចម្បង (ជេដ្ឋកសីល) ក្នុងចំណោមសីលទាំង ៤ ប្រការ។ ចំណែកព្រះភិក្ខុត្រៃបិដកចូឡនាគត្ថេរ ពោលថា «បាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះ ជាសីលពិតប្រាកដ, ទីកន្លែងដែលទ្រង់សម្តែងថា សីល ៣ ក្រៅពីនេះជាសីល គឺមិនមានឡើយ»។ លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ លោកក៏ពោលយល់ស្របតាមពាក្យនោះថា «ឯឥន្ទ្រិយសំវរៈ គ្រាន់តែជាការរក្សាទ្វារទាំង ៦ ប៉ុណ្ណោះ, អាជីវបារិសុទ្ធិ គ្រាន់តែជាការកើតឡើងនៃបច្ច័យដោយធម៌ ដោយស្មើភាព, បច្ចយសន្និស្សិតៈ គ្រាន់តែជាការពិចារណាប្រើប្រាស់បច្ច័យដែលបានមកហើយថា បច្ច័យនេះមានប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ។ ដោយត្រង់ (មុជ្យន័យ) បាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះ ជាសីលពិតប្រាកដ។ បាតិមោក្ខសំវរសីលរបស់បុគ្គលណាដាច់ធ្លាយហើយ បុគ្គលនោះប្រៀបដូចជាបុរសដែលកាត់ក្បាលហើយ មិនគួរនិយាយថា នឹងរក្សាដៃជើងបានឡើយ គឺមិនអាចនិយាយបានថា នឹងរក្សាសីលដែលសេសសល់ទាំងឡាយបានឡើយ។ ចំណែកបុគ្គលណាមានបាតិមោក្ខសំវរសីលនោះមិនមានរោគ (មិនដាច់ធ្លាយ) បុគ្គលនោះប្រៀបដូចជាបុរសដែលមិនទាន់កាត់ក្បាល អាចរក្សាជីវិតបាន ទាំងអាចធ្វើសីលដែលសេសសល់ឲ្យប្រក្រតីឡើងវិញ ហើយរក្សាទុកបាន»។ ព្រោះហេតុនោះ បាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះ ជាសីលពិតប្រាកដ, បុគ្គលដែលសង្រួមហើយដោយបាតិមោក្ខសំវរសីលនោះ ឈ្មោះថា «បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកចូលទៅជិត គឺប្រកបព្រមហើយដោយបាតិមោក្ខសំវរសីលនោះ។

---

အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ အာစာရေန စ ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နော. အဏုမတ္တေသူတိ အပ္ပမတ္တကေသု. ဝဇ္ဇေသူတိ အကုသလဓမ္မေသု. ဘယဒဿာဝီတိ ဘယဒဿီ. သမာဒါယာတိ သမ္မာ အာဒိယိတွာ. သိက္ခဿု သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခာပဒေသု တံ တံ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခ, ယံ [Pg.263] ယံ ပန ကိဉ္စိ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ, တံ တံ သဗ္ဗံ သမ္မာ အာဒါယ သိက္ခဿူတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄) ဝုတ္တော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလမေဝ ကထိတံ.

ពាក្យថា «អាចារគោចរសម្បន្នោ» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយអាចារៈផង ដោយគោចរៈផង។ ពាក្យថា «អណុមត្តេសុ» សេចក្តីថា សូម្បីបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «វជ្ជេសុ» សេចក្តីថា ក្នុងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ (ទោសដែលអ្នកប្រាជ្ញខ្ពើមរអើម)។ ពាក្យថា «ភយទស្សាវី» សេចក្តីថា ជាអ្នកមានប្រក្រតីឃើញនូវភ័យ។ ពាក្យថា «សមាទាយ» សេចក្តីថា កាន់យកដោយប្រពៃ (សមាទានដោយល្អ)。 ពាក្យថា «សិក្ខស្សុ សិក្ខាបទេសុ» សេចក្តីថា ចូររៀន (ចូរសិក្សា) ដោយសមាទាននូវសិក្ខាបទនោះៗ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ, មួយវិញទៀត សិក្ខាបទណាមួយដែលគប្បីសិក្សា ក្នុងចំណែកនៃសិក្ខាបទទាំងឡាយ ទោះជាផ្លូវកាយក្តី ផ្លូវវាចាក្តី មាននៅ, ចូរអ្នកកាន់យកនូវចំណែកនៃសិក្ខាបទទាំងអស់នោះដោយប្រពៃ ហើយសិក្សាចុះ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអធិប្បាយនេះ។ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារ ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ក្នុងសូត្រទី៦ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែបាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះ។

---

၇. ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយអំពីទុច្ចរិតសូត្រ

---

၄၁၃. သတ္တမေ ကာယသုစရိတဝစီသုစရိတာနိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ, မနောသုစရိတံ ဣတရာနိ တီဏိ သီလာနီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ကထိတံ ဟောတိ. ဣမိနာ နယေန ပဉ္စသတ္တနဝဒသသု ကုသလကမ္မပထေသု ပစ္ဆိမာပိ တယော သီလံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဆဋ္ဌသတ္တမေသု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

៤១៣. ក្នុងសូត្រទី៧ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងចតុបារិសុទ្ធិសីល ដោយកំណត់យកកាយសុចរិត និងវចីសុចរិតជាបាតិមោក្ខសំវរសីល, មនោសុចរិតជាសីល ៣ ក្រៅពីនេះ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីធម៌ ៣ ខាងចុង (អនភិជ្ឈា អព្យាបាទ សម្មាទិដ្ឋិ) ក្នុងកុសលកម្មបថ ១០ ក៏ជាសីលដែរ នេះជាអធិប្បាយដែលគប្បីជ្រាប។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ សេចក្តីក្នុងសូត្រទី៦ និងទី៧ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលមកហើយខាងលើ។

---

အမတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

អមតវគ្គ ទី៥ ចប់។

---

သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីសតិបដ្ឋានសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

၄. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တံ

៤. ឥន្ទ្រិយសំយុត្ត

---

၁. သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ

១. សុទ្ធិកវគ្គ

---

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអំពីសុទ្ធិកសូត្រ

---

၄၇၁. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဿ [Pg.264] ပဌမေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ သတိန္ဒြိယံ ပညိန္ဒြိယန္တိ ဣမာနိ တီဏိ စတုဘူမကကုသလဝိပါကေသု စေဝ ကိရိယာသု စ လဗ္ဘန္တိ. ဝီရိယိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယာနိ စတုဘူမကကုသလေ အကုသလေ ဝိပါကေ ကိရိယာယာတိ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘန္တိ. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ စတုဘူမကသဗ္ဗသင်္ဂါဟကဓမ္မပရိစ္ဆေဒဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

៤៧១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃឥន្ទ្រិយសំយុត្ត ឥន្ទ្រិយទាំង ៣ នេះ គឺ សទ្ធិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ បញ្ញិន្ទ្រិយ រមែងបានក្នុងកុសល និងវិបាកជាភូមិ ៤ ផង ក្នុងកិរិយាចិត្តទាំងឡាយផង ព្រោះឥន្ទ្រិយទាំង ៣ នោះ មានសភាពជាកុសល និងអព្យាក្រឹត។ ចំណែកឯ វីរិយិន្ទ្រិយ និងសមាធិន្ទ្រិយ រមែងបានក្នុងកុសល អកុសល វិបាក និងកិរិយាជាភូមិ ៤ គឺបានក្នុងធម៌ទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការកំណត់ធម៌ដែលសង្គ្រោះទាំងអស់ក្នុងភូមិ ៤។

---

၇. ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយអំពីទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

---

၄၇၇. သတ္တမေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ နပ္ပဇာနန္တီတိ ဒုက္ခသစ္စဝသေန န ပဇာနန္တိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တီတိ သမုဒယသစ္စဝသေန န ပဇာနန္တိ. ဧဝံ နိရောဓံ နိရောဓသစ္စဝသေန, ပဋိပဒံ မဂ္ဂသစ္စဝသေနာတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

៤៧៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា «សទ្ធិន្ទ្រិយំ នប្បជានន្តិ» សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់នូវសទ្ធិន្ទ្រិយដែលកើតក្នុងភូមិ ៣ ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ。 ពាក្យថា «សទ្ធិន្ទ្រិយសមុទយំ នប្បជានន្តិ» សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់នូវហេតុឲ្យកើតឡើងនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ (មានតណ្ហា និងអវិជ្ជាជាដើម) ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងនិរោធ (ការរលត់ទៅនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ គឺព្រះនិព្វាន) ដោយអំណាចនៃនិរោធសច្ចៈ, ក្នុងបដិបទា (ផ្លូវប្រតិបត្តិដើម្បីដល់ការរលត់ទៅនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ គឺអរិយមគ្គ) ដោយអំណាចនៃមគ្គសច្ចៈ។ វិធីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបក្នុងឥន្ទ្រិយដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។

---

သုက္ကပက္ခေ ပန အဓိမောက္ခဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ, ပဂ္ဂဟဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယိန္ဒြိယသမုဒယော, ဥပဋ္ဌာနဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သတိန္ဒြိယသမုဒယော, အဝိက္ခေပဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သမာဓိန္ဒြိယသမုဒယော, ဒဿနဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. တထာ ဆန္ဒဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ, ဆန္ဒဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတိ. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယသမုဒယော ဟောတီတိ ဧဝမ္ပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေသု ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ការកើតឡើងនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ (សទ្ធិន្ទ្រិយសមុទយៈ) រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ (ការនឹកគិតក្នុងបុព្វភាគ) ដោយអំណាចនៃអធិមោក្ខ (ការជឿស៊ប់), ការកើតឡើងនៃវីរិយិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃបគ្គហៈ (ការផ្គរផ្គង់), ការកើតឡើងនៃសតិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃឧបដ្ឋានៈ (ការចូលទៅតាំងខ្ជាប់), ការកើតឡើងនៃសមាធិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃអវិក្ខេបៈ (ការមិនរាយមាយ), ការកើតឡើងនៃបញ្ញិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃទស្សនៈ (ការឃើញច្បាស់)។ ដូចគ្នាដែរ ការកើតឡើងនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃឆន្ទៈ, ការកើតឡើងនៃវីរិយិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ សមាធិន្ទ្រិយ និងបញ្ញិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃឆន្ទៈ។ ការកើតឡើងនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃមនសិការៈ, ការកើតឡើងនៃវីរិយិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ សមាធិន្ទ្រិយ និងបញ្ញិន្ទ្រិយ រមែងមាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃមនសិការៈ គប្បីជ្រាបសេចក្តីសូម្បីយ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រទាំង ៦ តាមលំដាប់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអរិយសច្ច ៤ ប៉ុណ្ណោះ។

---

၈. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយអំពីទដ្ឋព្វសូត្រ

---

၄၇၈. အဋ္ဌမေ ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသူတိအာဒိ ဣမေသံ ဣန္ဒြိယာနံ သဝိသယေ ဇေဋ္ဌကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု ‘‘နက္ခတ္တံ [Pg.265] ကီဠိဿာမာ’’တိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယဿ, တတိယဿ, စတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရော, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ – ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဧဝမေဝ သဒ္ဓါပဉ္စမကေသု ဣန္ဒြိယေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တီတိ.

៤៧៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា «កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្វំ, ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ» ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធំ (ភាពជាប្រធាន) ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនេះ។ ប្រៀបដូចជា កូនសេដ្ឋី ៤ នាក់ និងព្រះរាជា ១ អង្គ រួមជាមិត្តភក្តិ ៥ នាក់ នាំគ្នាចុះទៅកាន់ច្រកផ្លូវដោយគិតថា «យើងនឹងលេងក្នុងពិធីបុណ្យនក្សត្រ» កាលដែលទៅដល់ផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីម្នាក់ មិត្តភក្តិ ៤ នាក់ក្រៅពីនោះ រមែងអង្គុយស្ងៀម, មានតែម្ចាស់ផ្ទះប៉ុណ្ណោះ ចាត់ចែងក្នុងផ្ទះថា «ចូរឲ្យខាទនីយៈ និងភោជនីយៈដល់មិត្តទាំងឡាយនេះ, ចូរឲ្យគ្រឿងក្រអូប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម»។ កាលដែលទៅដល់ផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីទី២ ទី៣ និងទី៤ មិត្តភក្តិ ៤ នាក់ក្រៅពីនោះ ក៏អង្គុយស្ងៀម, មានតែម្ចាស់ផ្ទះប៉ុណ្ណោះ ចាត់ចែងក្នុងផ្ទះថា «ចូរឲ្យខាទនីយៈ និងភោជនីយៈដល់មិត្តទាំងឡាយនេះ, ចូរឲ្យគ្រឿងក្រអូប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម»។ លុះក្រោយបង្អស់ កាលដែលទៅដល់ព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះរាជា សូម្បីព្រះរាជាជាធំក្នុងទីទាំងពួងក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងសម័យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ចែងក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ថា «ចូរឲ្យខាទនីយៈ និងភោជនីយៈដល់មិត្តទាំងឡាយនេះ, ចូរឲ្យគ្រឿងក្រអូប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម» យ៉ាងណាមិញ។ យ៉ាងនោះមិញ កាលបើឥន្ទ្រិយទាំង ៥ មានសទ្ធាជាទី៥ ទាំងនោះ កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ប្រៀបដូចជាមិត្តភក្តិទាំងនោះចុះទៅកាន់ច្រកផ្លូវជាមួយគ្នា កាលដែលដល់នូវសោតាបត្តិយង្គទាំងឡាយ សទ្ធិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈជឿស៊ប់ (អធិមោក្ខលក្ខណៈ) ប៉ុណ្ណោះ រមែងជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន ហើយមិត្តភក្តិ ៤ នាក់ក្រៅពីនោះអង្គុយស្ងៀម, ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមសទ្ធិន្ទ្រិយនោះ។ កាលដែលដល់នូវសម្មប្បធានទាំងឡាយ វីរិយិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈផ្គរផ្គង់ (បគ្គហលក្ខណៈ) ប៉ុណ្ណោះ រមែងជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះទី២ ចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន, ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមវីរិយិន្ទ្រិយនោះ។ កាលដែលដល់នូវសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ សតិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈចូលទៅតាំងខ្ជាប់ (ឧបដ្ឋានលក្ខណៈ) ប៉ុណ្ណោះ រមែងជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះទី៣ ចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន, ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមសតិន្ទ្រិយនោះ។ កាលដែលដល់នូវឈាន និងវិមោក្ខទាំងឡាយ សមាធិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈមិនរាយមាយ (អវិក្ខេបលក្ខណៈ) ប៉ុណ្ណោះ រមែងជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះទី៤ ចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន, ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមសមាធិន្ទ្រិយនោះ។ ប៉ុន្តែ លុះក្រោយបង្អស់ កាលដែលទៅដល់ព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះរាជា យ៉ាងណា មិត្តភក្តិ ៤ នាក់ក្រៅពីនោះអង្គុយស្ងៀម ព្រះរាជាអង្គឯងចាត់ចែងការងារក្នុងព្រះរាជវាំង យ៉ាងណាមិញ, យ៉ាងនោះឯង កាលដែលដល់នូវអរិយសច្ចទាំងឡាយ បញ្ញិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈដឹងច្បាស់ (បជាននលក្ខណៈ) ប៉ុណ្ណោះ រមែងជាធំ ជាប្រធាន, ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមបញ្ញិន្ទ្រិយនោះ ដូច្នេះឯង។

---

၉-၁၀. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៩-១០. ការអធិប្បាយអំពីបឋមវិភង្គសូត្រជាដើម

---

၄၇၉-၄၈၀. နဝမေ သတိနေပက္ကေနာတိ ဧတ္ထ နိပကဿ ဘာဝေါ နေပက္ကံ, ပညာယေတံ နာမံ. ကသ္မာ ပန သတိဘာဇနေ ပညာ ဝုတ္တာတိ? သတိယာ ဗလဝဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဗလဝသတိ ဟိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ စ ပညာသမ္ပယုတ္တာဝ ဗလဝတီ ဟောတိ, န ဝိပ္ပယုတ္တာတိ ပညာသမ္ပယုတ္တသတိံ ဒဿေန္တော [Pg.266] ဧဝမာဟ. စိရကတန္တိ စိရကာလံ ကတံ ဒါနံ ဝါ သီလံ ဝါ ဥပေါသထကမ္မံ ဝါ. စိရဘာသိတန္တိ ‘‘အသုကသ္မိံ ဌာနေ အသုကံ နာမ ဘာသိတ’’န္တိ ဧဝံ စိရကာလေ ဘာသိတံ. ဝေါဿဂ္ဂါရမ္မဏံ ကတွာတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ကတွာ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ဥဒယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂစ္ဆန္တိယာ, ဥဒယဗ္ဗယပရိဂ္ဂဟိကာယာတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဒ္ဓါသတိပညိန္ဒြိယာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ, ဝီရိယိန္ဒြိယံ မိဿကံ, သမာဓိန္ဒြိယံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ ကထိတံ. ဒသမေပိ အယမေဝ ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါတိ.

៤៧៩-៤៨០. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា «សតិនេបក្កេន» នេះ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ ឈ្មោះថា នេបក្កៈ (នេបក្ក្យៈ) នេះជាឈ្មោះរបស់បញ្ញា។ ចោទថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងបញ្ញាក្នុងការចែកសតិ? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានកម្លាំងខ្លាំងនៃសតិ។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកសតិដែលមានកម្លាំងខ្លាំង។ សតិនោះ កាលបើប្រកបដោយបញ្ញា ទើបមានកម្លាំងខ្លាំង, បើមិនប្រកបដោយបញ្ញាទេ មិនមានកម្លាំងខ្លាំងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវសតិដែលប្រកបដោយបញ្ញា ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ចិរកតំ» សេចក្តីថា ទានក្តី សីលក្តី ឧបោសថកម្មក្តី ដែលធ្វើអស់កាលយូរអង្វែងមកហើយ។ ពាក្យថា «ចិរភាសិតំ» សេចក្តីថា ធម៌ដែលសម្តែងហើយអស់កាលយូរអង្វែងមកហើយ ដូចជា «ក្នុងទីឯណោះ ខ្ញុំបានសម្តែងធម៌ឈ្មោះឯណោះ» ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា «វោស្សគ្គារម្មណំ កត្វា» សេចក្តីថា ធ្វើនូវព្រះនិព្វាន (ការលះបង់សង្ខារទាំងពួង) ឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «ឧទយត្ថគាមិនិយា» សេចក្តីថា ដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ គឺបញ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវការកើត និងការរលត់នៃសង្ខារទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ សទ្ធិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ និងបញ្ញិន្ទ្រិយ ជាធម៌ក្នុងបុព្វភាគ (ចំណែកមុននៃមគ្គ), វីរិយិន្ទ្រិយ ជាធម៌លាយឡំ (មិស្សកៈ), ចំណែកឯសមាធិន្ទ្រិយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែលោកុត្តរៈដែលកើតឡើងពិតប្រាកដប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី១០ ក៏គប្បីជ្រាបនូវការកំណត់ធម៌យ៉ាងនេះដែរ។

---

သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

សុទ្ធិកវគ្គ ទី១ ចប់។

---

၂. မုဒုတရဝဂ္ဂေါ

២. មុទុតរវគ្គ

---

၁. ပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអំពីបដិលាភសូត្រ

---

၄၈၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သမ္မပ္ပဓာနေ အာရဗ္ဘာတိ သမ္မပ္ပဓာနေ ပဋိစ္စ, သမ္မပ္ပဓာနေ ဘာဝေန္တောတိ အတ္ထော. သတိန္ဒြိယေပိ ဧသေဝ နယော.

៤៨១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា «សម្មប្បធានេ អារព្ភ» សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវសម្មប្បធានទាំងឡាយ គឺចម្រើននូវសម្មប្បធានទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការចម្រើន (ភាវនា) នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ。 វិធីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបក្នុងសតិន្ទ្រិយដែរ។

---

၂. ပဌမသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអំពីបឋមសង្ខិត្តសូត្រ

---

၄၈၂. ဒုတိယေ တတောတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. တတော မုဒုတရေဟီတိ တေဟိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ အနာဂါမိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂဿ, တတော မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

៤៨២. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា «តតោ» គប្បីជ្រាបថាជាបញ្ចមីវិភត្តិ ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាមគ្គនិងផល។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ដែលពេញបរិបូរណ៍ រមែងជាវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃអរហត្តមគ្គ។ បទថា «តតោ មុទុតរេហិ» សេចក្តីថា ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ (ខ្ចី) ជាងវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃអរហត្តមគ្គទាំងនោះ រមែងជាវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃអនាគាមិមគ្គ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃអនាគាមិមគ្គនោះ រមែងជាវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃសកទាគាមិមគ្គ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃសកទាគាមិមគ្គនោះ រមែងជាវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃសោតាបត្តិមគ្គ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ រមែងជាវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃធម្មានុសារីមគ្គ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃធម្មានុសារីមគ្គនោះ រមែងជាវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃសទ្ធានុសារីមគ្គ។

---

တထာ သမတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

ដូចគ្នាដែរ ឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ដែលពេញបរិបូរណ៍ រមែងជាអរហត្តមគ្គិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងអរហត្តមគ្គិន្ទ្រិយនោះ រមែងជាអនាគាមិមគ្គិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងអនាគាមិមគ្គិន្ទ្រិយនោះ រមែងជាសកទាគាមិមគ្គិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងសកទាគាមិមគ្គិន្ទ្រិយនោះ រមែងជាសោតាបត្តិមគ្គិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងសោតាបត្តិមគ្គិន្ទ្រិយនោះ រមែងជាធម្មានុសារីមគ្គិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលទន់ជាងធម្មានុសារីមគ្គិន្ទ្រិយនោះ រមែងជាសទ្ធានុសារីមគ្គិន្ទ្រិយ។

---

သမတ္တာနိ [Pg.267] ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဓမ္မာနုသာရိသဒ္ဓါနုသာရိနော ပန ဒွေပိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလာ, မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလဝသေန နေသံ နာနတ္တံ ဇာတန္တိ အာဂမနေနပိ မဂ္ဂေနပိ. သဒ္ဓါနုသာရီ ပုဂ္ဂလော ဟိ ဥဒ္ဒိသာပေန္တော ပရိပုစ္ဆန္တော အနုပုဗ္ဗေန မဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, ဓမ္မာနုသာရီ ဧကေန ဝါ ဒွီဟိ ဝါ သဝနေဟိ. ဧဝံ တာဝ နေသံ အာဂမနေန နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ឥន្ទ្រីយទាំង ៥ ដែលពេញលេញ បរិបូណ៌ ឈ្មោះថា អរហត្តផលិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ ឈ្មោះថា អនាគាមិផលិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ ឈ្មោះថា សកទាគាមិផលិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិផលិន្ទ្រិយ។ ចំណែកឯបុគ្គលទាំងពីរគឺ ធម្មានុសារី និងសទ្ធានុសារី ក៏ជាសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលដែរ។ សួរថា ភាពប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃមគ្គដ្ឋបុគ្គល កើតឡើងដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា កើតឡើងដោយអាគមៈ (ការរៀនសូត្រ) ខ្លះ ដោយមគ្គខ្លះ។ ព្រោះថា បុគ្គលជាសទ្ធានុសារី កាលឱ្យគេឧទ្ទេស (រៀនបាលី) និងសាកសួរ (អដ្ឋកថា) តែងដល់នូវមគ្គតាមលំដាប់, ចំណែកឯបុគ្គលជាធម្មានុសារី តែងដល់នូវមគ្គ ដោយការស្តាប់ធម៌តែម្តង ឬពីរដងប៉ុណ្ណោះ។ ភាពប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំងនោះ ដោយអាគមៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះជាមុនសិន។

---

ဓမ္မာနုသာရိဿ ပန မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ, သူရံ ဉာဏံ ဝဟတိ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ဆိန္ဒတိ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဝိယ တိခိဏာ အသိဓာရာ. သဒ္ဓါနုသာရိဿ န တဿ ဝိယ မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ, န သူရံ ဉာဏံ ဝဟတိ, သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ဆိန္ဒတိ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဝိယ အတိခိဏာ အသိဓာရာ. ကိလေသက္ခယေ ပန တေသံ နာနတ္တံ နတ္ထိ. အဝသေသာ စ ကိလေသာ ခီယန္တိ.

ចំណែកឯមគ្គរបស់ធម្មានុសារីបុគ្គល តែងមុតស្រួច នាំទៅនូវញាណដ៏ក្លាហាន តែងកាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយមិនបាច់ខ្វាយខ្វាយ ដោយគ្មានបយោគៈ ដូចជាមុខដាវដ៏មុត កាត់ដើមចេកដូច្នោះ។ មគ្គរបស់សទ្ធានុសារីបុគ្គល មិនមុតស្រួចដូចជាមគ្គរបស់ធម្មានុសារីបុគ្គលនោះឡើយ មិននាំទៅនូវញាណដ៏ក្លាហានឡើយ តែងកាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយការខ្វាយខ្វាយ ដោយមានបយោគៈ ដូចជាមុខដាវដែលមិនសូវមុត កាត់ដើមចេកដូច្នោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងការអស់ទៅនៃកិលេស ភាពប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំងនោះ មិនមានឡើយ។ កិលេសដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏រមែងអស់ទៅដូចគ្នា។

---

၃. ဒုတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយសង្ខិត្តសូត្រទី ២

---

၄၈၃. တတိယေ တတောတိ ဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, အရဟတ္တဖလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော အရဟာ နာမ ဟောတိ. အရဟတ္တဖလတော မုဒုတရာနိ အနာဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ သကဒါဂါမိဖလိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိဖလိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိဖလေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော သောတာပန္နော နာမ ဟောတိ. ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာ ဖလဝေမတ္တတာ ဟောတီတိ ဣန္ဒြိယနာနတ္တေန ဖလနာနတ္တံ, ဖလနာနတ္တေန ပုဂ္ဂလနာနတ္တန္တိ.

៤៨៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា តតោ គប្បីជ្រាបថាជាអបាទាន ដោយអំណាចនៃផល។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រីយទាំង ៥ ដែលពេញលេញ បរិបូណ៌ ឈ្មោះថា អរហត្តផលិន្ទ្រិយ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយអរហត្តផល ឈ្មោះថា ព្រះអរហន្ត។ ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងអរហត្តផលនោះ ឈ្មោះថា អនាគាមិផលិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ ឈ្មោះថា សកទាគាមិផលិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិផលិន្ទ្រិយ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយសោតាបត្តិផល ឈ្មោះថា ព្រះសោតាបន្នៈ។ បទថា "ឥន្ទ្រិយវេមត្តតា ផលវេមត្តតា ហោតិ" សេចក្តីថា ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រីយ ទើបមានភាពប្លែកគ្នានៃផល, ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃផល ទើបមានភាពប្លែកគ្នានៃបុគ្គល។

---

၄. တတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយសង្ខិត្តសូត្រទី ៣

---

၄၈၄. စတုတ္ထေ ပရိပူရံ ပရိပူရကာရီ အာရာဓေတီတိ ပရိပူရံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ကရောန္တော အရဟတ္တဖလံ အာရာဓေတိ. ပဒေသံ ပဒေသကာရီတိ အဝသေသေ တယော ပဒေသမဂ္ဂေ ကရောန္တော ပဒေသံ ဖလတ္တယမတ္တမေဝ အာရာဓေတိ. ဣတိ ဣမေသု စတူသုပိ သုတ္တေသု မိဿကာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ.

៤៨៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា បរិបូរំ បរិបូរការី អារាធេតិ សេចក្តីថា បុគ្គលកាលធ្វើនូវអរហត្តមគ្គឱ្យពេញលេញ ឈ្មោះថា តែងសម្រេចនូវអរហត្តផល។ បទថា បទេសំ បទេសការី សេចក្តីថា បុគ្គលកាលធ្វើនូវមគ្គថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ដែលជាចំណែកមួយ ឈ្មោះថា តែងសម្រេចនូវផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣ តែប៉ុណ្ណោះ ដែលជាចំណែកមួយ។ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលលាយឡំគ្នាតែប៉ុណ្ណោះ។

---

၅-၇. ပဌမဝိတ္ထာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-៧. ការអធិប្បាយបឋមវិត្ថារសូត្រជាដើម

---

၄၈၅-၄၈၇. ပဉ္စမေ [Pg.268] တတော မုဒုတရေဟီတိ ဝိပဿနာဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ.

៤៨៥-៤៨៧. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា តតោ មុទុតរេហិ គប្បីជ្រាបថាជាអបាទាន ដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រីយទាំង ៥ ដែលពេញលេញ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយនៃអរហត្តមគ្គ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់អន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់ឧបហច្ចបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់អសង្ខារបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់សសង្ខារបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ ឈ្មោះថាជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមីបុគ្គល។

---

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ အရဟတ္တမဂ္ဂေယေဝ ဌတွာ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ. အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ပဌမအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဒုတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ တတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ. အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနောပိ ဧတေဝ ပဉ္စ ဇနာ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គប្បីតាំងនៅក្នុងអរហត្តមគ្គនោះឯង ហើយដកចេញនូវអបាទានទាំង ៥។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងវិបស្សនិន្ទ្រីយនៃអរហត្តមគ្គ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់បឋមអន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់ទុតិយអន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់តតិយអន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់ឧបហច្ចបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមីបុគ្គល។ ចំណែកឯអសង្ខារបរិនិព្វាយីបុគ្គល និងសសង្ខារបរិនិព្វាយីបុគ្គល ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងបុគ្គលទាំង ៥ ជំពូកនេះឯង។

---

ဣဒါနိ တီဏိ နိဿက္ကာနိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေယေဝ ဣန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. တေဟိပိ မုဒုတရာနိ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. ဣမေသု ပန တီသုပိ သုတ္တေသု ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ.

ឥឡូវនេះ គប្បីដកចេញនូវអបាទានទាំង ៣។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងឥន្ទ្រីយនៃសកទាគាមិមគ្គ គឺជាសោតាបត្តិមគ្គិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងឥន្ទ្រីយនៅក្នុងសោតាបត្តិមគ្គនោះឯង គឺជាធម្មានុសារីមគ្គិន្ទ្រិយ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងធម្មានុសារីមគ្គិន្ទ្រិយនោះទៅទៀត គឺជាសទ្ធានុសារីមគ្គិន្ទ្រិយ។ សូត្រទី ៦ និងទី ៧ មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រទាំង ៣ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែបុព្វភាគវិបស្សនិន្ទ្រីយប៉ុណ្ណោះ។

---

၈. ပဋိပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយបដិបន្នសូត្រ

---

၄၈၈. အဋ္ဌမေ တတော မုဒုတရေဟီတိ မဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံ ပါဠိယံ ဝုတ္တမေဝ. ဗာဟိရောတိ ဣမေဟိ အဋ္ဌဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ ဗဟိဘူတော. ပုထုဇ္ဇနပက္ခေ ဌိတောတိ ပုထုဇ္ဇနကောဋ္ဌာသေ ဌိတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ လောကုတ္တရာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ.

៤៨៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា តតោ មុទុតរេហិ គប្បីជ្រាបថាជាអបាទាន ដោយអំណាចនៃមគ្គ និងផល។ សេចក្តីនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងបាលីស្រាប់ហើយ។ បទថា ពាហិរោ សេចក្តីថា ជាអ្នកនៅខាងក្រៅអំពីបុគ្គលទាំង ៨ ជំពូកនេះ។ បទថា បុថុជ្ជនបក្ខេ ឋិតោ សេចក្តីថា ស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃបុថុជ្ជន។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែលោកុត្តរឥន្ទ្រីយប៉ុណ្ណោះ។

---

၉-၁၀. သမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៩-១០. ការអធិប្បាយសម្បន្នសូត្រជាដើម

---

၄၈၉-၄၉၀. နဝမေ [Pg.269] ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော. ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တဒွယေ မိဿကာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနီတိ.

៤៨៩-៤៩០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ សេចក្តីថា មានឥន្ទ្រីយពេញបរិបូណ៌។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលលាយឡំគ្នា។

---

မုဒုတရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

មុទុតរវគ្គ ទី ២ ចប់។

---

၃. ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

៣. ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គ

---

၂. ဇီဝိတိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយជីវិតិន្ទ្រិយសូត្រ

---

၄၉၂. တတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ ဣတ္ထိန္ဒြိယန္တိအာဒီသု ဣတ္ထိဘာဝေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ. ပုရိသဘာဝေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ပုရိသိန္ဒြိယံ. ဇီဝိတေ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတီတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. အတ္ထုပ္ပတ္တိကံ ကိရေတံ သုတ္တံ. သံဃမဇ္ဈသ္မိဉှိ ‘‘ကတိ နု ခေါ ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနီ’’တိ ကထာ ဥဒပါဒိ, အထ ဘဂဝါ ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနိ ဒဿေန္တော တီဏိမာနိ ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ.

៤៩២. ក្នុងសូត្រទី ២ នៃវគ្គទី ៣ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ធម្មជាតិណាធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងភាពជាស្រី ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ឥត្ថិន្ទ្រិយ។ ធម្មជាតិណាធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងភាពជាប្រុស ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា បុរិសិន្ទ្រិយ។ ធម្មជាតិណាធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងការរក្សាជីវិត ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ជីវិតិន្ទ្រិយ។ ឮថា សូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះមានរឿងរ៉ាវកើតឡើង។ ព្រោះថា ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ មានការសន្ទនាគ្នាកើតឡើងថា "ឥន្ទ្រីយដែលជាហេតុនៃវដ្តៈ មានប៉ុន្មានហ្ន៎?" គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងនូវវដ្តិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា "តីណិមានិ ភិក្ខវេ" ជាដើម។

---

၃. အညိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយអញ្ញិន្ទ្រិយសូត្រ

---

၄၉၃. တတိယေ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အဇာနိတပုဗ္ဗံ ဓမ္မံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ပဋိပန္နဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. အညိန္ဒြိယန္တိ တေသံယေဝ ဉာတဓမ္မာနံ အာဇာနနာကာရေန သောတာပတ္တိဖလာဒီသု ဆသု ဌာနေသု ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝီသု အရဟတ္တဖလဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. တတ္ထ တတ္ထ တေန တေနာကာရေန ဥပ္ပန္နဿ ဉာဏဿေဝေတံ အဓိဝစနံ. ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ အတ္ထုပ္ပတ္တိကမေဝ. သံဃမဇ္ဈသ္မိဉှိ ‘‘ကတိ နု ခေါ လောကုတ္တရိန္ဒြိယာနီ’’တိ ကထာ ဥဒပါဒိ, အထ ဘဂဝါ တာနိ ဒဿေန္တော တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနီတိအာဒိမာဟ.

៤៩៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ សេចក្តីថា ឥន្ទ្រីយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ របស់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដោយតាំងចិត្តថា "អាត្មាអញនឹងដឹងនូវធម៌ដែលមិនធ្លាប់ដឹងសោះក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតមិនឃើញ"។ បទថា អញ្ញិន្ទ្រិយំ សេចក្តីថា ឥន្ទ្រីយដែលកើតឡើងក្នុងឋានៈទាំង ៦ មានសោតាបត្តិផលជាដើម ដោយអាការៈដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយដែលខ្លួនដឹងហើយនោះឯង។ បទថា អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ សេចក្តីថា ឥន្ទ្រីយដែលកើតឡើងក្នុងអរហត្តផលធម៌ទាំងឡាយ របស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលបានដឹងច្បាស់នូវធម៌រួចហើយ។ ពាក្យទាំងនេះ ជាឈ្មោះនៃញាណដែលកើតឡើងដោយអាការៈនោះៗ ក្នុងមគ្គ និងផលនោះៗ។ សូត្រនេះ ក៏ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះមានរឿងរ៉ាវកើតឡើងដូចគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ មានការសន្ទនាគ្នាកើតឡើងថា "លោកុត្តរឥន្ទ្រីយ មានប៉ុន្មានហ្ន៎?" គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងនូវលោកុត្តរឥន្ទ្រីយទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា "តីណិមានិ ភិក្ខវេ ឥន្ទ្រិយានិ" ជាដើម។

---

၄. ဧကဗီဇီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយឯកពីជីសូត្រ

---

၄၉၄. စတုတ္ထေ တတော မုဒုတရေဟီတိ ဝိပဿနတော နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမတ္တာနိ ဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ, တတော မုဒုတရာနိ [Pg.270] အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, တတော မုဒုတရာနိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ, တတော မုဒုတရာနိ ဥဒ္ဓံသောတအကနိဋ္ဌဂါမိဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ. ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဌတွာ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ.

៤៩៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា តតោ មុទុតរេហិ គប្បីជ្រាបថាជាអបាទាន ដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រីយទាំង ៥ ដែលពេញលេញ ឈ្មោះថាជាវិបស្សនិន្ទ្រីយនៃអរហត្តមគ្គ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់អន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់ឧបហច្ចបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់អសង្ខារបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់សសង្ខារបរិនិព្វាយីបុគ្គល, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងនោះ ឈ្មោះថាជាវិបស្សនិន្ទ្រីយរបស់ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមីបុគ្គល។ ក្នុងសូត្រនេះ ក៏គប្បីតាំងនៅក្នុងអរហត្តមគ្គ ហើយដកចេញនូវអបាទានទាំង ៥ តាមវិធីមុននោះឯង។

---

ယထာ ပန ပုရိမနယေ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ဌတွာ တီဏိ နိဿက္ကာနိ, ဧဝမိဓ ပဉ္စ နီဟရိတဗ္ဗာနိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ စ တေဟိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရာနိ ဧကဗီဇိအာဒီနံ မဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិធីមុន គប្បីតាំងនៅក្នុងសកទាគាមិមគ្គ ហើយដកចេញនូវអបាទានទាំង ៣ យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីតាំងនៅហើយដកចេញនូវអបាទានទាំង ៥ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងវិបស្សនិន្ទ្រីយនៃសកទាគាមិមគ្គ គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយនៃសោតាបត្តិមគ្គ, ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលទន់ជាងវិបស្សនិន្ទ្រីយនៃសោតាបត្តិមគ្គទាំងនោះទៅទៀត គឺជាវិបស្សនិន្ទ្រីយនៃមគ្គរបស់ពួកបុគ្គលមានឯកពីជីជាដើម។

---

ဧတ္ထ စ ဧကဗီဇီတိအာဒီသု ယော သောတာပန္နော ဟုတွာ ဧကမေဝ အတ္တဘာဝံ ဇနေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ ဧကဗီဇီ နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဧကဗီဇီ, ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော ဧကညေဝ မာနုသကံ ဘဝံ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဧကဗီဇီ’’တိ (ပု. ပ. ၃၃).

ក្នុងបណ្តាបុគ្គលមានឯកពីជីជាដើមនោះ បុគ្គលណាបានជាសោតាបន្នៈហើយ បង្កើតនូវអត្តភាពតែមួយប៉ុណ្ណោះ ហើយក៏ដល់នូវព្រះអរហត្ត បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ឯកពីជី។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា "បុគ្គលជាឯកពីជី តើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងសាសនានេះ ព្រោះអស់ទៅនៃសំយោជនៈទាំង ៣ ទើបជាសោតាបន្នៈ មានសភាពមិនធ្លាក់ចុះជាធម្មតា ជាបុគ្គលទៀងទាត់ មានការត្រាស់ដឹងទៅខាងមុខ បុគ្គលនោះអន្ទោលទៅ អន្ទោលមក ក្នុងភពមនុស្សតែមួយដងប៉ុណ្ណោះ ហើយក៏ធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ។ បុគ្គលនេះ ហៅថា បុគ្គលជាឯកពីជី"។

---

ယော ပန ဒွေ တယော ဘဝေ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ကောလံကောလော နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ကောလံကောလော. ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ကုလာနိ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ကောလံကောလော’’တိ (ပု. ပ. ၃၂). တတ္ထ ကုလာနီတိ ဘဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ’’တိ ဣဒံ ဒေသနာမတ္တမေဝ, ယာဝ ဆဋ္ဌဘဝါ သံသရန္တော ပန ကောလံကောလောဝ ဟောတိ.

ចំណែកឯបុគ្គលណា អន្ទោលទៅក្នុងភព ២ ឬ ៣ ហើយធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា កោលំកោលៈ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា "បុគ្គលជាកោលំកោលៈ តើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងសាសនានេះ ព្រោះអស់ទៅនៃសំយោជនៈទាំង ៣ ទើបជាសោតាបន្នៈ មានសភាពមិនធ្លាក់ចុះជាធម្មតា ជាបុគ្គលទៀងទាត់ មានការត្រាស់ដឹងទៅខាងមុខ បុគ្គលនោះអន្ទោលទៅ អន្ទោលមក ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយ ២ ឬ ៣ ហើយក៏ធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ។ បុគ្គលនេះ ហៅថា បុគ្គលជាកោលំកោលៈ"។ ក្នុងទីនោះ បទថា កុលានិ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកភពទាំងឡាយ។ បទថា "ពីរ ឬបី" នេះ ជាត្រឹមតែទេសនាមត្តៈប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ តាមពិតទៅ សូម្បីតែអន្ទោលទៅរហូតដល់ភពទី ៦ ក៏នៅតែឈ្មោះថា កោលំកោលៈ ដូចគ្នា។

---

ယဿ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမာ ဥပပတ္တိ, အဋ္ဌမံ ဘဝံ နာဒိယတိ, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ. ယထာဟ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သတ္တက္ခတ္တုပရမော. ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော, သော သတ္တက္ခတ္တုံ ဒေဝေ စ မနုဿေ စ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ (ပု. ပ. ၃၁).

បុគ្គលណាមានការកើតឡើងយ៉ាងច្រើនបំផុតត្រឹម ៧ ដង មិនចាប់បដិសន្ធិក្នុងភពទី ៨ ឡើយ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា "បុគ្គលជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ តើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងសាសនានេះ ព្រោះអស់ទៅនៃសំយោជនៈទាំង ៣ ទើបជាសោតាបន្នៈ មានសភាពមិនធ្លាក់ចុះជាធម្មតា ជាបុគ្គលទៀងទាត់ មានការត្រាស់ដឹងទៅខាងមុខ បុគ្គលនោះអន្ទោលទៅ អន្ទោលមក ក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោកអស់ ៧ ដង ហើយក៏ធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ។ បុគ្គលនេះ ហៅថា បុគ្គលជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ"។

---

ဘဂဝတာ [Pg.271] ဂဟိတနာမဝသေနေဝ စေတာနိ တေသံ နာမာနိ. ‘‘ဧတ္တကဉှိ ဌာနံ ဂတော ဧကဗီဇီ နာမ ဟောတိ, ဧတ္တကံ ကောလံကောလော, ဧတ္တကံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ ဘဂဝတာ ဧတေသံ နာမံ ဂဟိတံ. နိယမတော ပန ‘‘အယံ ဧကဗီဇီ, အယံ ကောလံကောလော, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိ နတ္ထိ.

ឈ្មោះទាំងឡាយនេះរបស់បុគ្គលទាំង ៣ ជំពូកនោះ កើតឡើងដោយអំណាចនៃឈ្មោះដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កំណត់យកប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់កំណត់យកឈ្មោះរបស់បុគ្គលទាំងនោះយ៉ាងនេះថា "បុគ្គលដែលដល់នូវទីប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា ឯកពីជី, ដល់នូវទីប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា កោលំកោលៈ, ដល់នូវទីប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ"។ ប៉ុន្តែ ការកំណត់ជាដាច់ខាតថា "បុគ្គលនេះជាឯកពីជី, បុគ្គលនេះជាកោលំកោលៈ, បុគ្គលនេះជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ" នោះ មិនមានឡើយ។

---

ကော ပန နေသံ ဧတံ ပဘေဒံ နိယမေတီတိ? ကေစိ ပန ထေရာ ‘‘ပုဗ္ဗဟေတု နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ကေစိ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ’’, ကေစိ ‘‘ဥပရိမ တယော မဂ္ဂါ’’, ကေစိ ‘‘တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ’’တိ. တတ္ထ ‘‘ပုဗ္ဗဟေတု နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေ ပဌမမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယော ကတော နာမ ဟောတိ, ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ အနုပနိဿယာ ဥပ္ပန္နာတိ ဝစနံ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ နိရတ္ထကတာ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ နိယမေန္တီ’’တိ ဝါဒေ ပဌမမဂ္ဂေ အနုပ္ပန္နေဝ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပန္နာတိ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ နိယမေတီ’’တိ ဝါဒေါ ပန ယုဇ္ဇတိ. သစေ ဟိ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ ဗလဝတီ ဟောတိ, ဧကဗီဇီ နာမ ဟောတိ, တတော မန္ဒတရာယ ကောလံကောလော, တတော မန္ဒတရာယ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ.

តើធម៌ណាជាគ្រឿងកំណត់នូវសេចក្ដីប្លែកគ្នា (ការបែងចែក) នេះ នៃព្រះសោតាបន្នទាំង ៣ ពួកនោះ? ព្រះថេរៈខ្លះពោលថា «បុព្វហេតុ (ហេតុក្នុងកាលមុន) ជាគ្រឿងកំណត់» ខ្លះពោលថា «មគ្គទីមួយ (សោតាបត្តិមគ្គ)» ខ្លះពោលថា «មគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣» ខ្លះពោលថា «វិបស្សនានៃមគ្គទាំង ៣»។ ក្នុងវាទៈទាំងនោះ ក្នុងវាទៈថា «បុព្វហេតុជាគ្រឿងកំណត់» នោះ ការដែលឧបនិស្ស័យនៃមគ្គទីមួយត្រូវបានធ្វើឡើង ឈ្មោះថាមានពិត តែពាក្យថា «មគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ កើតឡើងដោយគ្មានឧបនិស្ស័យ» នោះ រមែងធ្លាក់ចុះមក (មិនសមហេតុផល)។ ក្នុងវាទៈថា «មគ្គទីមួយជាគ្រឿងកំណត់» នោះ ភាពមិនមានប្រយោជន៍នៃមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ រមែងធ្លាក់ចុះមក។ ក្នុងវាទៈថា «មគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ជាគ្រឿងកំណត់» នោះ ពាក្យថា «កាលបើមគ្គទីមួយមិនទាន់កើតឡើងសោះ មគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ក៏កើតឡើងហើយ» រមែងធ្លាក់ចុះមក។ ចំណែកឯវាទៈថា «វិបស្សនានៃមគ្គទាំង ៣ ជាគ្រឿងកំណត់» នោះ ទើបសមគួរ។ ព្រោះថា បើវិបស្សនានៃមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ខ្លាំងក្លា បុគ្គលនោះរមែងជា «ឯកពីជិ» បើថយខ្សោយជាងនោះ រមែងជា «កោលំកោលៈ» បើថយខ្សោយជាងនោះទៅទៀត រមែងជា «សត្តក្ខត្តុបរមៈ»។

---

ဧကစ္စော ဟိ သောတာပန္နော ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယော ဟောတိ ဝဋ္ဋာဘိရတော ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ ဝိစရတိ သန္ဒိဿတိ. အနာထပိဏ္ဍိကော သေဋ္ဌိ, ဝိသာခါ ဥပါသိကာ, စူဠရထမဟာရထာ ဒေဝပုတ္တာ, အနေကဝဏ္ဏော ဒေဝပုတ္တော, သက္ကော ဒေဝရာဇာ, နာဂဒတ္တော ဒေဝပုတ္တောတိ ဣမေ ဟိ ဧတ္တကာ ဇနာ ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယာ ဝဋ္ဋာဘိရတာ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဆ ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌေ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, ဣမေ ဣဓ န ဂဟိတာ. န ကေဝလဉ္စိမေ, ယောပိ မနုဿေသုယေဝ သတ္တက္ခတ္တုံ သံသရိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, ယောပိ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော ဒေဝေသုယေဝ သတ္တက္ခတ္တုံ အပရာပရံ သံသရိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, ဣမေပိ ဣဓ န ဂဟိတာ. ကာလေန ဒေဝေ, ကာလေန မနုဿေ သံသရိတွာ ပန အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တောဝ ဣဓ ဂဟိတော. တသ္မာ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ ဣဒံ ဣဓဋ္ဌကဝေါကိဏ္ဏသုက္ခဝိပဿကဿ နာမံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នខ្លះ ជាអ្នកមានអធ្យាស្រ័យក្នុងវដ្តៈ ត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ រមែងអន្ទោលទៅ គឺគេឃើញមានក្នុងវដ្តៈនោះឯងរឿយៗ។ គឺអនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី វិសាខាឧបាសិកា ចូឡរថទេវបុត្រ មហារថទេវបុត្រ អនេកវណ្ណទេវបុត្រ សក្កទេវរាជ និងនាគទត្តទេវបុត្រ។ ជនទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះនេះ ជាអ្នកមានអធ្យាស្រ័យក្នុងវដ្តៈ ត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ ចាប់ផ្ដើមតាំងពីដំបូងមក រមែងជម្រះទេវលោកទាំង ៦ ថ្នាក់ រួចស្ថិតនៅក្នុងថ្នាក់អកនិដ្ឋភព ហើយនឹងបរិនិព្វាន ជនទាំងឡាយនេះ មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ (ក្នុងសត្តក្ខត្តុបរមនិទ្ទេសនេះ) ឡើយ។ មិនមែនត្រឹមតែជនទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីបុគ្គលណាអន្ទោលទៅក្នុងមនុស្សលោកតែម្យ៉ាងអស់ ៧ ដង ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត ឬបុគ្គលណាទៅកើតក្នុងទេវលោក ហើយអន្ទោលទៅក្នុងទេវលោកតែម្យ៉ាងអស់ ៧ ដងចុះឡើងៗ ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត បុគ្គលទាំងឡាយនេះក៏មិនត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលណា អន្ទោលទៅក្នុងទេវលោកខ្លះ ក្នុងមនុស្សលោកខ្លះ តាមកាលវេលា ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត បុគ្គលនោះឯង ទើបត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា «សត្តក្ខត្តុបរមៈ» នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រះសោតាបន្នជាសុក្ខវិបស្សកៈដ៏ច្របូកច្របល់ដោយការតាំងនៅក្នុងកាមភពនេះ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបចុះ។

---

ဓမ္မာနုသာရီ သဒ္ဓါနုသာရီတိ ဧတ္ထ ပန ဣမသ္မိံ သာသနေ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ဒွေ ဓုရာနိ, ဒွေ သီသာနိ, ဒွေ အဘိနိဝေသာ – သဒ္ဓါဓုရံ, ပညာဓုရံ[Pg.272], သဒ္ဓါသီသံ, ပညာသီသံ, သဒ္ဓါဘိနိဝေသော, ပညာဘိနိဝေသောတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ‘‘သစေ သဒ္ဓါယ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, နိဗ္ဗတ္တေဿာမိ လောကုတ္တရမဂ္ဂ’’န္တိ သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, သော မဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓါနုသာရီ နာမ ဟောတိ. ဖလက္ခဏေ ပန သဒ္ဓါဝိမုတ္တော နာမ ဟုတွာ ဧကဗီဇီ ကောလံကောလော သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ တိဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ဧကေကော ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓဘာဝံ အာပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဓါဓုရေန ဒွါဒသ ဇနာ ဟောန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា «ធម្មានុសារី និង សទ្ធានុសារី» នេះ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើងក្នុងសាសនានេះ មានធុរៈ ២, ប្រធាន ២, ការចូលទៅស៊ប់ (អភិនិវេសៈ) ២ គឺ សទ្ធាធុរៈ បញ្ញាធុរៈ, សទ្ធាសីសៈ បញ្ញាសីសៈ, សទ្ធាភិនិវេសៈ បញ្ញាភិនិវេសៈ។ ក្នុងធុរៈទាំងនោះ ភិក្ខុណាធ្វើសទ្ធាឲ្យជាធុរៈ ដោយគិតថា «បើអាចញ៉ាំងលោកុត្តរមគ្គឲ្យកើតឡើងដោយសទ្ធាបាន អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងលោកុត្តរមគ្គឲ្យកើតឡើង» ហើយញ៉ាំងសោតាបត្តិមគ្គឲ្យកើតឡើង ភិក្ខុនោះក្នុងខណៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថា «សទ្ធានុសារី»។ ចំណែកឯក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា «សទ្ធាវិមុត្ត» ហើយរមែងជា ៣ ពួក គឺ ឯកពីជិ កោលំកោលៈ និងសត្តក្ខត្តុបរមៈ។ ក្នុងព្រះសោតាបន្នទាំងនោះ មួយៗរមែងដល់នូវភាពជា ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃទុក្ខាបដិបទាជាដើម ហេតុនោះ ព្រះសោតាបន្នដោយសទ្ធាធុរៈ ទើបមាន ១២ ពួក។

---

ယော ပန ‘‘သစေ ပညာယ သက္ကာ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, နိဗ္ဗတ္တေဿာမိ လောကုတ္တရမဂ္ဂ’’န္တိ ပညံ ဓုရံ ကတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, သော မဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရီ နာမ ဟောတိ. ဖလက္ခဏေ ပန ပညာဝိမုတ္တော နာမ ဟုတွာ ဧကဗီဇိအာဒိဘေဒေန ဒွါဒသဘေဒေါဝ ဟောတိ. ဧဝံ ဒွေ မဂ္ဂဋ္ဌာ ဖလက္ခဏေ စတုဝီသတိ သောတာပန္နာ ဟောန္တီတိ.

ចំណែកឯភិក្ខុណា ធ្វើបញ្ញាឲ្យជាធុរៈ ដោយគិតថា «បើអាចញ៉ាំងលោកុត្តរមគ្គឲ្យកើតឡើងដោយបញ្ញាបាន អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងលោកុត្តរមគ្គឲ្យកើតឡើង» ហើយញ៉ាំងសោតាបត្តិមគ្គឲ្យកើតឡើង ភិក្ខុនោះក្នុងខណៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថា «ធម្មានុសារី»។ ចំណែកឯក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា «បញ្ញាវិមុត្ត» ហើយរមែងមានការបែងចែកជា ១២ ពួក ដោយការប្លែកគ្នាមានឯកពីជិជាដើម។ យ៉ាងនេះ ព្រះសោតាបន្នដែលស្ថិតនៅក្នុងមគ្គមាន ២ ពួក និងក្នុងខណៈនៃផលមាន ២៤ ពួក ដូច្នេះឯង។

---

တိပိဋကတိဿတ္ထေရော ကိရ ‘‘တီဏိ ပိဋကာနိ သောဓေဿာမီ’’တိ ပရတီရံ ဂတော. တံ ဧကော ကုဋုမ္ဗိကော စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌာသိ, ထေရော အာဂမနကာလေ ‘‘ဂစ္ဆာမိ ဥပါသကာ’’တိ အာဟ. ‘‘ကဟံ ဘန္တေ’’တိ? ‘‘အမှာကံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ သန္တိက’’န္တိ. ‘‘န သက္ကာ, ဘန္တေ, မယာ ဂန္တုံ, ဘဒ္ဒန္တံ ပန နိဿာယ မယာ သာသနဿ ဂုဏော ဉာတော, တုမှာကံ ပရမ္မုခါ ကီဒိသံ ဘိက္ခုံ ဥပသင်္ကမာမီ’’တိ? အထ နံ ထေရော အာဟ – ‘‘ယော ဘိက္ခု စတုဝီသတိ သောတာပန္နေ ဒွါဒသ သကဒါဂါမီ အဋ္ဌစတ္တာလီသ အနာဂါမီ ဒွါဒသ အရဟန္တေ ဒဿေတွာ ဓမ္မကထံ ကထေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ဥပဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ.

ឮថា ព្រះតិបិដកតិស្សត្ថេរ គិតថា «អាត្មាអញនឹងជម្រះព្រះត្រៃបិដក» ហើយក៏បាននិមន្តទៅកាន់ត្រើយម្ខាង។ គហបតីម្នាក់បានឧបត្ថម្ភឧបដ្ឋាកព្រះថេរៈនោះដោយបច្ច័យទាំង ៤ ក្នុងកាលដែលព្រះថេរៈនឹងត្រឡប់មកវិញ ក៏បានពោលថា «អាត្មាទៅហើយ ឧបាសក»។ ឧបាសកសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ និមន្តទៅណា?» ព្រះថេរៈតបថា «ទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះអាចារ្យនិងឧបជ្ឈាយ៍របស់អាត្មា»។ ឧបាសកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំករុណាមិនអាចទៅបានទេ តែថា ខ្ញុំករុណាបានដឹងនូវគុណនៃព្រះសាសនា ក៏ព្រោះអាស្រ័យលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន កាលបើលោកម្ចាស់កំបាំងមុខទៅហើយ តើខ្ញុំករុណាគប្បីចូលទៅរកភិក្ខុមានសភាពបែបណា?» គ្រានោះ ព្រះថេរៈបានពោលនឹងឧបាសកនោះថា «ភិក្ខុណាអាចសម្ដែងធម៌បង្ហាញនូវព្រះសោតាបន្ន ២៤ ពួក ព្រះសកទាគាមី ១2 ពួក ព្រះអនាគាមី ៤៨ ពួក និងព្រះអរហន្ត ១២ ពួកបាន ភិក្ខុមានសភាពបែបនោះឯង ទើបគួរដល់ការចូលទៅឧបដ្ឋាក»។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងវិបស្សនា ដូច្នេះឯង។

---

၅-၁၀. သုဒ္ဓကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-១០. ការពណ៌នានៃសុទ្ធកសូត្រជាដើម

---

၄၉၅-၅၀၀. ပဉ္စမေ စက္ခု စ တံ စက္ခုဒွါရေ နိဗ္ဗတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အာဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဉ္စာတိ စက္ခုန္ဒြိယံ. သောတိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမသုတ္တဉ္စေဝ ဆဋ္ဌာဒီနိ စ ပဉ္စာတိ ဆ သုတ္တာနိ စတုသစ္စဝသေန ကထိတာနီတိ.

៤៩៥-៥០០. ក្នុងសូត្រទី ៥ ចក្ខុផង ភាពជាឥន្ទ្រិយព្រោះអត្ថថាជាធំ ដោយការរាប់ថាជាអធិបតីលើធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារនោះផង ឈ្មោះថា ចក្ខុន្ទ្រិយ។ សូម្បីក្នុងសោតិន្ទ្រិយជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងវគ្គនេះ សូត្រទី ១ ផង និងសូត្រ ៥ ទៀតមានសូត្រទី ៦ ជាដើមផង រួមជាសូត្រ ៦ ត្រូវបានត្រាស់សម្ដែងដោយអំណាចនៃសច្ចៈ ៤ ដូច្នេះឯង។

---

ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ တတိယော.

ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គ ទី ៣ ចប់។

---

၄. သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

៤. សុខិន្ទ្រិយវគ្គ

---

၁-၅. သုဒ္ဓိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៥. ការពណ៌នានៃសុទ្ធិកសូត្រជាដើម

---

၅၀၁-၅၀၅. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ [Pg.273] ပဌမေ သုခဉ္စ တံ သဟဇာတာနံ အာဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဉ္စာတိ သုခိန္ဒြိယံ. ဒုက္ခိန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယဒေါမနဿိန္ဒြိယာနိ ကာမာဝစရာနေဝ, သောမနဿိန္ဒြိယံ ဌပေတွာ အရူပါဝစရံ သေသံ တေဘူမကံ, ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ စတုဘူမကံ. ဒုတိယာဒီနိ စတ္တာရိ စတုသစ္စဝသေနေဝ ကထိတာနိ.

៥០១-៥០៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ សុខផង ភាពជាឥន្ទ្រិយព្រោះអត្ថថាជាធំ ដោយការរាប់ថាជាអធិបតីលើធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នា (សហជាតធម៌) នោះផង ឈ្មោះថា សុខិន្ទ្រិយ។ សូម្បីក្នុងទុក្ខិន្ទ្រិយជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ហើយក្នុងសូត្រនេះ សុខិន្ទ្រិយ ទុក្ខិន្ទ្រិយ និងទោមនស្សិន្ទ្រិយ ជាកាមាវចរធម៌តែម្យ៉ាង ឯសោមនស្សិន្ទ្រិយ វៀរលែងតែអរូបាវចរធម៌ចេញ រមែងកើតក្នុងភូមិ ៣ ដែលសេសសល់ ឯឧបេក្ខិន្ទ្រិយ រមែងកើតក្នុងភូមិទាំង ៤។ សូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ២ ជាដើម ត្រូវបានត្រាស់សម្ដែងដោយអំណាចនៃសច្ចៈ ៤ តែម្យ៉ាង។

---

၆. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នានៃបឋមវិភង្គសូត្រ

---

၅၀၆. ဆဋ္ဌေ ကာယိကန္တိ ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ. သုခန္တိ အယမဿ သရူပနိဒ္ဒေသော. သာတန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, မဓုရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာယသမ္ဖဿဇန္တိ ကာယသမ္ဖဿတော ဇာတံ. သုခံ သာတန္တိ ဝုတ္တနယမေဝ. ဝေဒယိတန္တိ အယမဿ သဗ္ဗဝေဒနာသာဓာရဏော အညဓမ္မဝိသိဋ္ဌော သဘာဝနိဒ္ဒေသော. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာယိကံ ဝါ စေတသိကံ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန စက္ခာဒယော စတ္တာရော ပသာဒကာယေ ဝတ္ထုံ ကတွာ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ကာယိကန္တိ ဝုတ္တံ. ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ ပန အဒုက္ခမသုခံ နာမ နတ္ထိ.

៥០៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «កាយិកំ» បានដល់ មានកាយបសាទជាទីតាំង (វត្ថុ)។ ពាក្យថា «សុខំ» នេះ ជាការសម្ដែងនូវសរូបៈ (រូបពិត) នៃសុខិន្ទ្រិយនោះ។ ពាក្យថា «sātanti» ជាវេវចនសព្ទនៃសុខនោះឯង ពោលគឺមានសេចក្ដីថា ផ្អែមល្ហែម (ជាទីគាប់ចិត្ត)។ ពាក្យថា «កាយសម្ផស្សជំ» បានដល់ កើតអំពីកាយសម្ផស្ស។ ពាក្យថា «សុខំ សាតំ» មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «វេទយិតំ» នេះ ជាការសម្ដែងនូវសភាវៈដែលទូទៅដល់វេទនាទាំងពួង និងប្លែកពីធម៌ដទៃមានផស្សៈជាដើម។ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយន័យនេះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «កាយិកំ វា ចេតសិកំ វា» នេះ ចក្ខុជាដើមទាំង ៤ ធ្វើនូវរូបកាយគឺបសាទរូបឲ្យជាទីតាំង ហើយកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «កាយិកំ»។ ចំណែកឯអទុក្ខមសុខវេទនា ដែលមានកាយបសាទជាទីតាំង មិនមានឡើយ។

---

၉. ကဋ္ဌောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នានៃកដ្ឋោបមសូត្រ

---

၅၀၉. နဝမေ ဒွိန္နံ ကဋ္ဌာနန္တိ ဒွိန္နံ အရဏီနံ. သံဃဋ္ဋနသမောဓာနာတိ သံဃဋ္ဋနေန စေဝ သမောဓာနေန စ. ဥသ္မာတိ ဥသုမာကာရော. တေဇောတိ အဂ္ဂိဓူမော. ဧတ္ထ စ အဓရာရဏီ ဝိယ ဝတ္ထာရမ္မဏံ, ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ ဖဿော, သံဃဋ္ဋော ဝိယ ဖဿသံဃဋ္ဋနံ, အဂ္ဂိ ဝိယ ဝေဒနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဝါ ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ, ဖဿော အဓရာရဏီ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៥០៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា «ទ្វិន្នំ កដ្ឋាបំ» បានដល់ ឈើកកិតភ្លើងទាំងពីរ។ ពាក្យថា «សង្ឃដនសមោធានា» បានដល់ ព្រោះការកកិតផង ព្រោះការជួបជុំគ្នាផង។ ពាក្យថា «ឧស្មា» បានដល់ អាការៈនៃកម្ដៅ។ ពាក្យថា «តេជោ» បានដល់ ផ្សែងភ្លើង (ឬអណ្ដាតភ្លើង)។ ហើយក្នុងសូត្រនេះ គប្បីយល់ឃើញថា វត្ថុនិងអារម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាឈើកកិតខាងក្រោម ផស្សៈ ប្រៀបដូចជាឈើកកិតខាងលើ ការប៉ះទង្គិចនៃផស្សៈ ប្រៀបដូចជាការកកិតគ្នា វេទនា ប្រៀបដូចជាភ្លើង។ ម៉្យាងទៀត គប្បីយល់ឃើញថា វត្ថុនិងអារម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាឈើកកិតខាងលើ ឯផស្សៈ ប្រៀបដូចជាឈើកកិតខាងក្រោម។

---

၁၀. ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នានៃឧប្បដិបាដិកសូត្រ

---

၅၁၀. ဒသမံ ယထာဓမ္မရသေန ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တမ္ပိ ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သေသသုတ္တာနိ ဝိယ အဒေသိတတ္တာ ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ နိမိတ္တန္တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ပစ္စယဝေဝစနာနေဝ. ဒုက္ခိန္ဒြိယဉ္စ ပဇာနာတီတိ ဒုက္ခသစ္စဝသေနေဝ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခိန္ဒြိယသမုဒယန္တိ ကဏ္ဋကေန ဝါ ဝိဒ္ဓဿ မင်္ကုလေန [Pg.274] ဝါ ဒဋ္ဌဿ ပစ္စတ္ထရဏေ ဝါ ဝလိယာ ဖုဋ္ဌဿ ဒုက္ခသဟဂတံ ကာယဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဧတဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ.

៥១០. សូត្រទី ១០ នេះ ទោះបីជាទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងតាមលំដាប់នៃរសនៃធម៌យ៉ាងណាក៏ដោយ តែព្រោះមិនបានត្រាស់សម្ដែងក្នុងឥន្ទ្រិយវិភង្គនេះ ដូចជាសូត្រដទៃឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា «ឧប្បដិបាដិកសូត្រ» (សូត្រក្រៅលំដាប់)។ ក្នុងសូត្រនោះ បទទាំងឡាយមាន «និមិត្តំ» ជាដើម សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទនៃបច្ច័យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ទុក្ខិន្ទ្រិយញ្ច បជានាតិ» បានដល់ ដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា «ទុក្ខិន្ទ្រិយសಮುទយំ» បានដល់ កាលបើបុគ្គលត្រូវបន្លាមុតក្ដី ត្រូវសត្វល្អិតខាំក្ដី ឬត្រូវផ្នត់នៃកម្រាលពូកបៀតបៀនក្ដី កាយវិញ្ញាណដែលប្រកបដោយទុក្ខរមែងកើតឡើង បុគ្គលនោះរមែងដឹងច្បាស់ថា ហេតុនោះជាសមុទ័យ (ហេតុបង្កើត) នៃទុក្ខិន្ទ្រិយនោះ។

---

ပရတော ဒေါမနဿိန္ဒြိယသမုဒယန္တိအာဒီသုပိ တေသံ တေသံ ကာရဏဝသေနေဝ သမုဒယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝါ ဟိ သင်္ခါရာနံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒီနံ ဝါ သတ္တာနံ ဝိနာသေန ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တေသံ ဝိနာသံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝရသယနေ နိပန္နဿ ဟတ္ထပါဒသမ္ဗာဟနတာလဝဏ္ဋဝါတာဒိသမ္ဖဿေန သုခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဖဿံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ ပန သတ္တသင်္ခါရာနံ မနာပါနံ ပဋိလာဘဝသေန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပဋိလာဘံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ. မဇ္ဈတ္တာကာရေန ပန ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သတ္တသင်္ခါရေသု မဇ္ဈတ္တာကာရံ တဿ သမုဒယောတိ ပဇာနာတိ.

ក្នុងបទជាបន្ទាប់មាន «ទោមនស្សិន្ទ្រិយសមុទយំ» ជាដើម សូម្បីក្នុងបទទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបនូវសមុទ័យ ដោយអំណាចនៃហេតុរបស់ឥន្ទ្រិយនោះៗឯង។ ព្រោះថា ទោមនស្សិន្ទ្រិយរមែងកើតឡើង ព្រោះការវិនាសទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយមានបាត្រនិងចីវរជាដើមក្ដី ព្រោះការវិនាសទៅនៃសត្វទាំងឡាយមានសទ្ធិវិហារិកជាដើមក្ដី បុគ្គលនោះរមែងដឹងច្បាស់ថា ការវិនាសនៃសង្ខារនិងសត្វទាំងនោះ ជាសមុទ័យនៃទោមនស្សិន្ទ្រិយនោះ។ សុខិន្ទ្រិយរមែងកើតឡើង ដល់បុគ្គលដែលបរិភោគភោជនាហារដ៏ឆ្ងាញ់ ហើយសម្រាន្តលើទីសេនាសនៈដ៏ប្រសើរ ដោយការប៉ះពាល់មានការច្របាច់ដៃជើង និងខ្យល់បក់ពីផ្លិតស្លឹកត្នោតជាដើម បុគ្គលនោះរមែងដឹងច្បាស់ថា ផស្សៈនោះជាសមុទ័យនៃសុខិន្ទ្រិយនោះ។ ចំណែកឯសោមនស្សិន្ទ្រិយ រមែងកើតឡើង ដោយអំណាចនៃការបាននូវសត្វនិងសង្ខារជាទីគាប់ចិត្ត មានប្រការដូចដែលបានពោលមកហើយ បុគ្គលនោះរមែងដឹងច្បាស់ថា ការបាននោះជាសមុទ័យនៃសោមនស្សិន្ទ្រិយនោះ។ ចំណែកឯឧបេក្ខិន្ទ្រិយ រមែងកើតឡើង ដោយអាការៈកណ្ដាល បុគ្គលនោះរមែងដឹងច្បាស់ថា អាការៈកណ្ដាលក្នុងសត្វនិងសង្ខារទាំងឡាយនោះ ជាសមុទ័យនៃឧបេក្ខិន្ទ្រិយនោះ។

---

ကတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ, ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိအာဒီသု ပန အယံ ဧကတောဝ ဝိနိစ္ဆယကထာ – ဒုက္ခိန္ဒြိယဉှိ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဥပစာရက္ခဏေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ ပဟီနံ ဟောတိ, ဒေါမနဿာဒီနိ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ. ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ အတိသယနိရောဓတ္တာ အယံ ဈာနေသုယေဝ နိရောဓော ဝုတ္တော. အတိသယနိရောဓော ဟိ တေသံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု, န နိရောဓောယေဝ, နိရောဓောယေဝ ပန ဥပစာရက္ခဏေ, နာတိသယနိရောဓော. တထာ ဟိ နာနာဝဇ္ဇနေ ပဌမဇ္ဈာနုပစာရေ နိရုဒ္ဓဿာပိ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ ဍံသမကသာဒိသမ္ဖဿေန ဝါ ဝိသမာသနုပတာပေန ဝါ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ အန္တောအပ္ပနာယံ. ဥပစာရေ ဝါ နိရုဒ္ဓမ္ပေတံ န သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ပဋိပက္ခေန အဝိဟတတ္တာ. အန္တောအပ္ပနာယံ ပန ပီတိဖရဏေန သဗ္ဗော ကာယော သုခေါက္ကန္တော ဟောတိ, သုခေါက္ကန္တကာယဿ စ သုဋ္ဌု နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ပဋိပက္ခေန ဝိဟတတ္တာ. နာနာဝဇ္ဇနေယေဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿ ယသ္မာ ဧတံ ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယေပိ ကာယကိလမထေ စိတ္တုပဃာတေ စ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယတ္ထ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ, အပ္ပဟီနာ ဧဝ စ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ဝိတက္ကဝိစာရာတိ တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ. န တွေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနေ ပဟီနပစ္စယတ္တာ. တထာ တတိယဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သုခိန္ဒြိယဿ ပီတိသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋ္ဌကာယဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ တတိယဇ္ဈာနေ. တတိယဇ္ဈာနေ ဟိ သုခဿ ပစ္စယဘူတာ [Pg.275] ပီတိ သဗ္ဗသော နိရုဒ္ဓါ. တထာ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပစာရေ ပဟီနဿာပိ သောမနဿိန္ဒြိယဿ အာသန္နတ္တာ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ ဥပေက္ခာယ အဘာဝေန သမ္မာ အနတိက္ကန္တတ္တာ စ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ, န တွေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ. တသ္မာ ‘‘ဧတ္ထ စုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ အပရိသေသဂ္ဂဟဏံ ကတံ.

ទុក្ខិន្ទ្រិយដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់មិនមានសេសសល់ក្នុងទីណា... ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ...» នេះជាវិនិច្ឆយកថា (ពាក្យសម្រេចសេចក្តី) តែមួយយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ទុក្ខិន្ទ្រិយ រមែងរលត់ គឺលះបង់បានក្នុងខណៈនៃឧបចារៈនៃបឋមជ្ឈានប៉ុណ្ណោះ ឯទោមនស្សិន្ទ្រិយជាដើម រមែងរលត់ក្នុងខណៈនៃឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈានជាដើម។ កាលបើដូច្នោះមែន តែព្រោះការរលត់ជាអតិរេក (ការរលត់យ៉ាងក្រៃលែង) នៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ការរលត់នេះក្នុងជ្ឈានទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ការរលត់ជាអតិរេកនៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះ រមែងមានក្នុងបឋមជ្ឈានជាដើម មិនមែនគ្រាន់តែជានិរោធ (ការរលត់ធម្មតា) ឡើយ ចំណែកឯក្នុងខណៈនៃឧបចារៈ រមែងជាការរលត់ធម្មតាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការរលត់ជាអតិរេកឡើយ។ ពិតមែនដូច្នោះ ទុក្ខិន្ទ្រិយ ទោះបីរលត់ហើយក្នុងឧបចារៈនៃបឋមជ្ឈាន ដែលមានអាវជ្ជនៈផ្សេងៗគ្នាក៏ដោយ ក៏គប្បីកើតឡើងបាន ព្រោះការខាំទិចនៃរបោមនិងមូសជាដើម ឬព្រោះការក្តៅក្រហាយដោយការអង្គុយលើអាសនៈមិនស្មើគ្នា ប៉ុន្តែមិនកើតឡើងក្នុងផ្ទៃនៃអប្បនានោះឡើយ។ មួយវិញទៀត ទុក្ខិន្ទ្រិយនេះ ទោះបីរលត់ក្នុងឧបចារៈ ក៏មិនឈ្មោះថារលត់ល្អឡើយ ព្រោះមិនទាន់កម្ចាត់បង់ដោយបដិបក្ខធម៌។ ចំណែកឯក្នុងផ្ទៃនៃអប្បនា រូបកាយទាំងអស់រមែងច្របល់ចូលទៅក្នុងសុខ ដោយការផ្សាយទៅនៃបីតិ ហើយទុក្ខិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលដែលមានកាយច្របល់ចូលទៅក្នុងសុខនោះ ឈ្មោះថារលត់ល្អហើយ ព្រោះបដិបក្ខធម៌កម្ចាត់បង់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោមនស្សិន្ទ្រិយដែលលះបង់បានក្នុងឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈាន ដែលមានអាវជ្ជនៈផ្សេងៗគ្នានោះ ព្រោះហេតុតែទោមនស្សិន្ទ្រិយនេះ រមែងកើតឡើងកាលបើមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់កាយ និងការបៀតបៀនចិត្ត ដែលមានវិតក្កៈនិងវិចារៈជាបច្ច័យ ប៉ុន្តែរមែងមិនកើតឡើងឡើយ កាលបើមិនមានវិតក្កៈនិងវិចារៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោមនស្សិន្ទ្រិយរមែងកើតឡើងក្នុងទីណា ព្រោះតែការមានវិតក្កៈនិងវិចារៈក្នុងទីនោះ ហើយវិតក្កៈនិងវិចារៈទាំងឡាយ ក៏មិនទាន់លះបង់បានឡើយក្នុងឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈាន ហេតុនោះ ការកើតឡើងនៃទោមនស្សិន្ទ្រិយនោះ គប្បីមានក្នុងឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈាននោះ។ ប៉ុន្តែមិនកើតឡើងក្នុងទុតិយជ្ឈានឡើយ ព្រោះបច្ច័យ (គឺវិតក្កៈនិងវិចារៈ) ត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ សុខិន្ទ្រិយ ទោះបីលះបង់បានក្នុងឧបចារៈនៃតតិយជ្ឈានក៏ដោយ ក៏គប្បីកើតឡើងបានដល់បុគ្គលដែលមានកាយពាល់ត្រូវដោយរូបដ៏ល្អិតល្អន់ដែលកើតអំពីបីតិ ប៉ុន្តែមិនកើតឡើងក្នុងតតិយជ្ឈានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងតតិយជ្ឈាន បីតិដែលជាបច្ច័យនៃសុខ រមែងរលត់ទៅដោយប្រការទាំងពួង។ ដូចគ្នានោះដែរ សោមនស្សិន្ទ្រិយ ទោះបីលះបង់បានក្នុងឧបចារៈនៃចតុត្ថជ្ឈានក៏ដោយ ក៏គប្បីកើតឡើងបាន ព្រោះភាពនៅជិត និងព្រោះការមិនមានឧបេក្ខាដែលដល់នូវអប្បនា និងព្រោះការមិនទាន់កន្លងផុតទៅដោយល្អ ប៉ុន្តែមិនកើតឡើងក្នុងចតុត្ថជ្ឈានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា «ទុក្ខិន្ទ្រិយដែលកើតឡើងហើយក្នុងទីនេះ រមែងរលត់មិនមានសេសសល់» ដោយការកាន់យកពាក្យថា «មិនមានសេសសល់» ក្នុងវារៈនោះៗ។

---

ယံ ပနေတ္ထ တဒတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပသံဟရတီတိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ အလာဘီ သမာနော ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ, လာဘီ သမာနော သမာပဇ္ဇနတ္ထာယာတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေသု ဒွီသုပိ သုတ္တေသု သမ္မသနဝါရောဝ ကထိတောတိ.

ពាក្យណាដែលពោលក្នុងសូត្រនេះថា «បង្អោនចិត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍នោះ» ក្នុងពាក្យនោះ សេចក្តីពន្យល់គប្បីជ្រាបថា កាលបើជាអ្នកមិនទាន់បានសម្រេច (ជ្ឈាន) រមែងបង្អោនចិត្តទៅដើម្បីញ៉ាំងជ្ឈានឲ្យកើតឡើង កាលបើជាអ្នកបានសម្រេចហើយ រមែងបង្អោនចិត្តទៅដើម្បីចូលកាន់សមាបត្តិ។ ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គត្រាស់តែសម្មសនវារៈ (វារៈនៃការពិចារណា) ប៉ុណ្ណោះ។

---

သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

សុខិន្ទ្រិយវគ្គ ទី៤ ចប់។

---

၅. ဇရာဝဂ္ဂေါ

៥. ជរាវគ្គ

---

၁. ဇရာဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. អដ្ឋកថាជរាធម្មសូត្រ

---

၅၁၁. ပဉ္စမဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပစ္ဆာတပေတိ ပါသာဒစ္ဆာယာယ ပုရတ္ထိမဒိသံ ပဋိစ္ဆန္နတ္တာ ပါသာဒဿ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ အာတပေါ ဟောတိ, တသ္မိံ ဌာနေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နောတိ အတ္ထော. ပိဋ္ဌိံ ဩတာပယမာနောတိ ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿပိ ဥပါဒိန္နကသရီရေ ဥဏှကာလေ ဥဏှံ ဟောတိ, သီတကာလေ သီတံ, အယဉ္စ ဟိမပါတသီတသမယော. တသ္မာ မဟာစီဝရံ ဩတာရေတွာ သူရိယရသ္မီဟိ ပိဋ္ဌိံ ဩတာပယမာနော နိသီဒိ.

៥១១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៥ ពាក្យថា pacchātapeti (កំដៅថ្ងៃប៉ែកខាងក្រោយ) មានសេចក្តីថា ព្រោះទិសខាងកើតត្រូវបាំងដោយស្រមោលប្រាសាទ ពន្លឺថ្ងៃទើបមានក្នុងភាគនៃទិសខាងលិចនៃប្រាសាទ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់លើពុទ្ធាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុកក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា piṭṭhiṃ otāpayamāno (ទ្រង់កំដៅព្រះបិដ្ឋិ) ព្រោះថា សូម្បីតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលបើមានឧបាទិន្នករូប (រូបដែលកម្មកាន់កាប់) ក៏រមែងក្តៅក្នុងសម័យក្តៅ ត្រជាក់ក្នុងសម័យត្រជាក់ ហើយសម័យនោះជាសម័យធ្លាក់ទឹកសន្សើមដ៏ត្រជាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ទម្លាក់មហាចីវរចុះ ហើយទ្រង់គង់កំដៅព្រះបិដ្ឋិដោយកាំរស្មីព្រះអាទិត្យ។

---

ကိံ ပန ဗုဒ္ဓရသ္မိယော မဒ္ဒိတွာ သူရိယရသ္မိ အန္တော ပဝိသိတုံ သက္ကောတီတိ? န သက္ကောတိ. ဧဝံ သန္တေ ကိံ တာပေတီတိ? ရသ္မိတေဇံ. ယထေဝ ဟိ ဌိတမဇ္ဈနှိကေ ပရိမဏ္ဍလာယ ဆာယာယ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နဿ ကိဉ္စာပိ သူရိယရသ္မိယော သရီရံ န ဖုသန္တိ, သဗ္ဗဒိသာသု ပန တေဇော ဖရတိ, အဂ္ဂိဇာလာဟိ ပရိက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဧဝံ သူရိယရသ္မီသု ဗုဒ္ဓရသ္မိယော မဒ္ဒိတွာ အန္တော ပဝိသိတုံ အသက္ကုဏန္တီသုပိ သတ္ထာ တေဇံ တာပေန္တော နိသိန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

សួរថា ចុះកាំរស្មីព្រះអាទិត្យ អាចសង្កត់សង្កិនពុទ្ធរស្មី ហើយចូលទៅខាងក្នុងបានឬទេ? ឆ្លើយថា មិនអាចឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ តើព្រះអង្គទ្រង់កំដៅអ្វី? ទ្រង់កំដៅកំដៅនៃរស្មី (កំដៅថ្ងៃ)។ ពិតណាស់ ដូចជាបុគ្គលដែលអង្គុយនៅទៀបគល់ឈើដែលមានស្រមោលមូលល្អក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់ ទោះបីកាំរស្មីព្រះអាទិត្យមិនពាល់ត្រូវកាយក៏ដោយ ប៉ុន្តែកំដៅថ្ងៃរមែងផ្សាយទៅក្នុងទិសទាំងពួង ហាក់ដូចជាត្រូវព័ទ្ធជុំវិញដោយអណ្តាតភ្លើង យ៉ាងណាមិញ សូម្បីកាលបើកាំរស្មីព្រះអាទិត្យមិនអាចសង្កត់សង្កិនពុទ្ធរស្មីដើម្បីចូលទៅខាងក្នុងបានយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់កំដៅកំដៅថ្ងៃដូច្នោះដែរ។

---

အနောမဇ္ဇန္တောတိ ပိဋ္ဌိပရိကမ္မကရဏဝသေန အနုမဇ္ဇန္တော. အစ္ဆရိယံ ဘန္တေတိ ထေရော ဘဂဝတော ပိဋ္ဌိတော မဟာစီဝရံ ဩတာရေတွာ နိသိန္နဿ ဒွိန္နံ [Pg.276] အံသကူဋာနံ အန္တရေ သုဝဏ္ဏာဝဋ္ဋံ ဝိယ ကေသဂ္ဂပ္ပမာဏံ ဝလိယာဝဋ္ဋံ ဒိသွာ – ‘‘ဧဝရူပေပိ နာမ သရီရေ ဇရာ ပညာယတီ’’တိ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ဇရံ ဂရဟန္တော ဧဝမာဟ. ဂရဟနစ္ဆရိယံ နာမ ကိရေတံ.

ពាក្យថា anomajjanto គឺការស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចនៃការធ្វើបរិកម្ម (ច្របាច់រឹត) នូវព្រះបិដ្ឋិ។ ពាក្យថា acchariyaṃ bhante (គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះអង្គ) គឺព្រះថេរៈ កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទម្លាក់មហាចីវរចុះពីព្រះបិដ្ឋិហើយគង់នៅ បានក្រឡេកឃើញស្នាមជ្រួញរង្វង់តូចប៉ុនចុងសក់ ដូចជាបន្ទះមាសក្នុងចន្លោះនៃព្រះអង្សាកូដ (ស្មា) ទាំងពីរ ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគថា «ឱ! សូម្បីតែក្នុងព្រះកាយមានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏ជរានៅតែប្រាកដឡើងបានដែរតើ!» ទើបពោលពាក្យនេះឡើង ដើម្បីតិះដៀលចំពោះជរា។ ពាក្យនោះ ឮថា ជាការអស្ចារ្យដោយការតិះដៀល។

---

န စေဝံ ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော တာဝ ပရိသုဒ္ဓေါတိ ယထာ ပကတိယာ ဆဝိဝဏ္ဏော ပရိသုဒ္ဓေါ, န ဧဝမေတရဟီတိ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ. တထာဂတဿ ဟိ ဒဟရကာလေ သင်္ကုသတသမဗ္ဘာဟတံ ဥသဘစမ္မံ ဝိယ ဝိဟတဝလိကော ကာယော ဟောတိ, တသ္မိံ ဌပိတော ဟတ္ထော ဘဿတေဝ, န သန္တိဋ္ဌတိ, တေလပုဉ္ဆနာကာရပ္ပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. မဟလ္လကကာလေ ပန သိရာဇာလာ မိလာယန္တိ, သန္ဓိပဗ္ဗာနိ သိထိလာနိ ဟောန္တိ, မံသံ အဋ္ဌိတော မုစ္စိတွာ သိထိလဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဩလမ္ဗတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဧဝရူပံ န ဟောတိ. အညေသံ အပါကဋံ, သန္တိကာဝစရတ္တာ အာနန္ဒတ္ထေရဿေဝ ပါကဋံ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ.

ពាក្យថា na cevaṃ dāni, bhante, bhagavato tāva parisuddho (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឥឡូវនេះ ឆវីវណ្ណរបស់ព្រះមានព្រះភាគ មិនស្អាតស្អំដូចមុនទេ) គឺព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ឆវីវណ្ណដែលធ្លាប់តែស្អាតស្អំតាមប្រក្រតី ឥឡូវនេះមិនស្អាតស្អំដូច្នោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះជន្មនៅក្មេង ព្រះកាយរបស់ព្រះតថាគត រមែងមិនមានស្នាមជ្រួញឡើយ ដូចជាស្បែកគោឧសភៈដែលគេដោតភ្ជាប់ដោយស្នឹងមួយរយ ដៃដែលគេដាក់លើព្រះកាយនោះ រមែងរអិលធ្លាក់ចុះភ្លាម មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ មានសភាពដូចជាវត្ថុដែលគេលាបប្រេងរលោងស្អាត។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះជន្មចាស់ជរា ក្រឡាសរសៃទាំងឡាយរមែងស្វិតស្រពោន សន្លាក់ឆ្អឹងទាំងឡាយរមែងរលុង សាច់រមែងរបូតចេញពីឆ្អឹង ហើយធ្លាក់យារចុះក្នុងទីនោះៗ។ ប៉ុន្តែចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ។ សភាពនោះ មិនប្រាកដដល់ជនដទៃឡើយ ប៉ុន្តែរមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះអានន្ទត្ថេរតែមួយរូបគត់ ព្រោះលោកជាអ្នកនៅបម្រើជិតដិត ហេតុនោះ លោកទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

သိထိလာနိ စ ဂတ္တာနီတိ အညေသံ မုခေ အံသကူဋန္တရေဟိ တေသု တေသု ဌာနေသု ဝလိယော သန္တိဋ္ဌန္တိ, သတ္ထု ပနေတံ နတ္ထိ, ထေရော စ ဒွိန္နံ အံသကူဋာနံ အန္တရေ ဝလိယာဝဋ္ဋကံ ဒိသွာ ဧဝမာဟ. သဗ္ဗာနိ ဝလိယဇာတာနီတိ ဣဒမ္ပိ အတ္တနော ပါကဋဝသေန ဧဝမာဟ – သတ္ထု ပန အညေသံ ဝိယ ဝလိယော နာမ နတ္ထိ. ပုရတော ပဗ္ဘာရော စ ကာယောတိ သတ္ထာ ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော, ဒေဝနဂရေ သမုဿိတသုဝဏ္ဏတောရဏံ ဝိယဿ ကာယော ဥဇုကမေဝ ဥဂ္ဂတော. မဟလ္လကကာလေ ပန ကာယော ပုရတော ဝင်္ကော ဟောတိ, သွာယံ အညေသံ အပါကဋော, သန္တိကာဝစရတ္တာ ပန ထေရဿေဝ ပါကဋော, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဒိဿတိ စ ဣန္ဒြိယာနံ အညထတ္တန္တိ ဣန္ဒြိယာနိ နာမ န စက္ခုဝိညေယျာနိ. ယတော ပန ပကတိယာ ပရိသုဒ္ဓေါ ဆဝိဝဏ္ဏော, ဣဒါနိ န တထာ ပရိသုဒ္ဓေါ, အံသကူဋန္တရေ ဝလိ ပညာယတိ, ဗြဟ္မုဇုကာယော ပုရတော ဝင်္ကော, ဣမိနာဝ ကာရဏေန စက္ခာဒီနဉ္စ ဣန္ဒြိယာနံ အညထတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နယဂ္ဂါဟတော ဧဝမာဟ. ဓီ တံ ဇမ္မိ ဇရေ အတ္ထူတိ လာမကေ ဇရေ ဓီ တံ တုယှံ ဟောတု, ဓိက္ကာရော တံ ဖုသတု. ဗိမ္ဗန္တိ အတ္တဘာဝေါ.

ពាក្យថា sithilāni ca gattāni (ព្រះកាយក៏រលុង) គឺចំពោះជនដទៃ ស្នាមជ្រួញទាំងឡាយរមែងប្រាកដឡើងលើផ្ទៃមុខ ក្នុងចន្លោះស្មា និងក្នុងទីនោះៗ ប៉ុន្តែចំពោះព្រះសាស្តា មិនមានស្នាមជ្រួញយ៉ាងនោះឡើយ ព្រះថេរៈឃើញតែស្នាមជ្រួញរង្វង់តូចក្នុងចន្លោះស្មាទាំងពីរ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា sabbāni valiyajātāni (ស្នាមជ្រួញទាំងឡាយកើតឡើងសព្វគ្រប់) នេះ ព្រះថេរៈពោលដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាកដចំពោះខ្លួនលោកផ្ទាល់ ប៉ុន្តែចំពោះព្រះសាស្តា មិនមានស្នាមជ្រួញដូចជាជនដទៃឡើយ។ ពាក្យថា purato pabbhāro ca kāyo (ព្រះកាយឱនទៅខាងមុខ) ព្រោះថា ព្រះសាស្តាមានព្រះកាយត្រង់ដូចជាព្រហ្ម ព្រះកាយរបស់ព្រះអង្គរមែងត្រង់ស្មើឡើងទៅលើ ដូចជាខ្លោងទ្វារមាសដែលគេលើកឡើងក្នុងទេវនគរ។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះជន្មចាស់ជរា ព្រះកាយរមែងឱនទៅខាងមុខបន្តិចបន្តួច សភាពឱននោះមិនប្រាកដដល់ជនដទៃឡើយ ប៉ុន្តែប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះថេរៈតែមួយរូបគត់ ព្រោះលោកជាអ្នកនៅបម្រើជិតដិត ហេតុនោះ លោកទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា dissati ca indriyānaṃ aññathattaṃ (សេចក្តីប្រែប្រួលនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយក៏ប្រាកដឡើង) ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មិនមែនជាធម្មជាតិដែលដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ។ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុតែឆវីវណ្ណដែលធ្លាប់តែស្អាតស្អំតាមប្រក្រតី ឥឡូវនេះមិនស្អាតស្អំដូច្នោះឡើយ ស្នាមជ្រួញក៏ប្រាកដក្នុងចន្លោះស្មា ព្រះកាយដែលធ្លាប់តែត្រង់ដូចព្រហ្ម ក៏ឱនទៅខាងមុខ ព្រះថេរៈកាន់យកដោយន័យនេះថា «ព្រោះហេតុនេះឯង ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម ក៏គប្បីដល់នូវសេចក្តីប្រែប្រួលជាមិនខាន» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា dhī taṃ jammi jare atthu មានសេចក្តីថា នែជរាដ៏ថោកទាប គួរឲ្យខ្ពើមណាស់ចំពោះនាង សូមសេចក្តីតិះដៀលចូរមានដល់នាងចុះ។ ពាក្យថា bimba គឺអត្តភាព។

---

၂. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អដ្ឋកថាឧណ្ណាបព្រាហ្មណសូត្រ

---

၅၁၂. ဒုတိယေ [Pg.277] ဂေါစရဝိသယန္တိ ဂေါစရဘူတံ ဝိသယံ. အညမညဿာတိ စက္ခု သောတဿ, သောတံ ဝါ စက္ခုဿာတိ ဧဝံ ဧကံ ဧကဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောတိ. သစေ ဟိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ သမောဓာနေတွာ သောတိန္ဒြိယဿ ဥပနေယျ – ‘‘ဣင်္ဃ တွံ တာဝ နံ ဝဝတ္ထပေဟိ ဝိဘာဝေဟိ ‘ကိန္နာမေတံ အာရမ္မဏ’’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏံ ဝိနာပိ မုခေန အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အရေ, အန္ဓဗာလ, ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ဝဿသတသဟဿမ္ပိ ပရိဓာဝမာနော အညတြ မယာ ကုဟိံ ဧတဿ ဇာနနကံ လဘိဿသိ, တံ အာဟရ, စက္ခုပသာဒေ ဥပနေဟိ, အဟမေတံ အာရမ္မဏံ ဇာနိဿာမိ – ယဒိ ဝါ နီလံ, ယဒိ ဝါ ပီတကံ. န ဟိ ဧသော အညဿ ဝိသယော, မယှမေဝေသော ဝိသယော’’တိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတာနိ အညမညဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောန္တိ နာမ.

៥១២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា gocaravisaya គឺអារម្មណ៍ដែលជាគោចរ។ ពាក្យថា aññamaññassa មានសេចក្តីថា ចក្ខុមិនទទួលដឹងនូវគោចរវិស័យរបស់សោតៈ ឬសោតៈមិនទទួលដឹងនូវគោចរវិស័យរបស់ចក្ខុឡើយ ឥន្ទ្រិយមួយរមែងមិនទទួលដឹងនូវគោចរវិស័យរបស់ឥន្ទ្រិយមួយទៀត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពិតណាស់ ប្រសិនបើគេប្រមូលផ្តុំនូវរូបារម្មណ៍មានពណ៌ខៀវជាដើម ហើយនាំទៅជិតសោតិន្ទ្រិយ រួចពោលថា «នែសោតិន្ទ្រិយ ចូរអ្នកកំណត់ ចូរអ្នកធ្វើឲ្យច្បាស់នូវអារម្មណ៍នេះមើល តើអារម្មណ៍នេះឈ្មោះអ្វី?» ចក្ខុវិញ្ញាណ ទោះបីមិនមានមាត់ (សម្រាប់និយាយ) ក៏ដោយ ក៏គប្បីពោលតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា «នែ មនុស្សពាលខ្វាក់ ទោះបីអ្នករត់ទៅរកអស់មួយរយឆ្នាំ មួយពាន់ឆ្នាំ ឬមួយសែនឆ្នាំក៏ដោយ ក្រៅពីយើងហើយ តើអ្នកនឹងរកអ្នកដឹងនូវអារម្មណ៍នេះក្នុងទីណាបាន? ចូរនាំអារម្មណ៍នោះមក ចូរនាំមកជិតចក្ខុបសាទចុះ យើងនឹងដឹងនូវអារម្មណ៍នោះ ទោះបីជាពណ៌ខៀវ ឬពណ៌លឿងក៏ដោយ ព្រោះថា អារម្មណ៍នេះមិនមែនជាវិស័យរបស់ជនដទៃឡើយ វាជាវិស័យរបស់យើងតែម្នាក់គត់»។ សូម្បីក្នុងទ្វារដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ឈ្មោះថាមិនទទួលដឹងនូវគោចរវិស័យរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។

---

ကိံ ပဋိသရဏန္တိ ဧတေသံ ကိံ ပဋိသရဏံ, ကိံ ဧတာနိ ပဋိသရန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. မနော ပဋိသရဏန္တိ ဇဝနမနော ပဋိသရဏံ. မနောဝ နေသန္တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနောဝ ဧတေသံ ဂေါစရဝိသယံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အနုဘောတိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပဒဿနမတ္တမေဝ, ဧတ္ထ ရဇ္ဇနံ ဝါ ဒုဿနံ ဝါ မုယှနံ ဝါ နတ္ထိ. ဧကသ္မိံ ပန ဒွါရေ ဇဝနံ ရဇ္ဇတိ ဝါ ဒုဿတိ ဝါ မုယှတိ ဝါ. သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ពាក្យថា kiṃ paṭisaraṇaṃ គឺសួរថា តើអ្វីជាទីរលឹក (បង្អោនទៅរក) នៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ឥន្ទ្រិយទាំងនោះរមែងបង្អោនទៅរកអ្វី? ពាក្យថា mano paṭisaraṇaṃ គឺជវនចិត្តជាទីរលឹក។ ពាក្យថា manova nesaṃ គឺមនោទ្វារិកជវនចិត្ត ឬបញ្ចទ្វារិកជវនចិត្តហ្នឹងឯង រមែងទទួលដឹងនូវគោចរវិស័យរបស់ឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរជាដើម។ ព្រោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណ គ្រាន់តែជាការឃើញរូបប៉ុណ្ណោះ ក្នុងចក្ខុវិញ្ញាណនេះ មិនមានការត្រេកអរ ការប្រទូស្ត ឬការវង្វេងឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទ្វារមួយៗ ជវនចិត្តរមែងត្រេកអរខ្លះ ប្រទូស្តខ្លះ វង្វេងខ្លះ។ សូម្បីក្នុងសោតវិញ្ញាណជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

တတြာယံ ဥပမာ – ပဉ္စ ကိရ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ရာဇာနံ သေဝိတွာ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဧကသ္မိံ ပဉ္စကုလိကေ ဂါမေ ပရိတ္တကံ အာယံ လဘိံသု. တေသံ တတ္ထ မစ္ဆဘာဂေါ မံသဘာဂေါ, အဒ္ဒုကဟာပဏော ဝါ ယောတ္တကဟာပဏော ဝါ မာသကဟာပဏော ဝါ အဋ္ဌကဟာပဏော ဝါ သောဠသကဟာပဏော ဝါ စတုသဋ္ဌိကဟာပဏော ဝါ ဒဏ္ဍောတိ ဧတ္တကမတ္တမေဝ ပါပုဏာတိ, သတဝတ္ထုကံ ပဉ္စသတဝတ္ထုကံ သဟဿဝတ္ထုကံ မဟာဗလိံ ရာဇာဝ ဂဏှာတိ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានឧបមាដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ជនអ្នកស៊ីលាភសក្ការៈដ៏ទន់ខ្សោយ ៥ នាក់ បានចូលទៅបម្រើព្រះរាជា ហើយបានទទួលនូវសួយសារអាករដ៏តិចតួច ក្នុងភូមិដែលមានផ្ទះប្រាំខ្នង ដោយសេចក្តីលំបាកក្រវាត់ក្រវែញ។ ចំណែកសួយសារអាកររបស់ពួកគេក្នុងភូមិនោះ មានជាចំណែកត្រី ចំណែកសាច់ ឬកហាបណៈពាក់កណ្តាល កហាបណៈមួយខ្សែ កហាបណៈមួយមាសៈ កហាបណៈប្រាំបី កហាបណៈដប់ប្រាំមួយ កហាបណៈហុកសិបបួន ឬជាប្រាក់ពិន័យ រមែងបានត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះឯង ចំណែកឯសួយសារអាករដ៏ធំ ដែលមានតម្លៃមួយរយ មានតម្លៃប្រាំរយ ឬមានតម្លៃមួយពាន់ គឺព្រះរាជាអង្គឯងប៉ុណ្ណោះ ទ្រង់យកទៅ។

---

တတ္ထ ပဉ္စကုလိကဂါမာ ဝိယ ပဉ္စပသာဒါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ပဉ္စ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ဝိယ ပဉ္စဝိညာဏာနိ; ရာဇာ ဝိယ ဇဝနံ, ဒုဗ္ဗလဘောဇကာနံ ပရိတ္တကအာယပါပုဏနံ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ရူပဒဿနာဒိမတ္တံ, ရဇ္ဇနာဒိ ပန ဧတေသု နတ္ထိ[Pg.278]. ရညော မဟာဗလိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ဇဝနဿ ရဇ္ဇနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧဝမေတ္ထ မနောတိ ကုသလာကုသလဇဝနံ ဝုတ္တံ.

ក្នុងឧបមានោះ គប្បីយល់ថា បសាទរូបទាំង ៥ ដូចជាភូមិដែលមានផ្ទះប្រាំខ្នង វិញ្ញាណទាំង ៥ ដូចជាជនអ្នកស៊ីលាភសក្ការៈដ៏ទន់ខ្សោយ ៥ នាក់ ជវនចិត្ត ដូចជាព្រះរាជា ការគ្រាន់តែឃើញរូបជាដើម នៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ដូចជាការបានទទួលសួយសារអាករដ៏តិចតួចរបស់ជនអ្នកស៊ីលាភសក្ការៈដ៏ទន់ខ្សោយទាំងឡាយ ព្រោះថា ការត្រេកអរជាដើម មិនមានក្នុងវិញ្ញាណទាំងនោះឡើយ។ ការត្រេកអរជាដើមនៃជវនចិត្តក្នុងទ្វារទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការយកនូវសួយសារអាករដ៏ធំរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា មនោ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកកុសលជវនចិត្ត និងអកុសលជវនចិត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។

---

သတိ ပဋိသရဏန္တိ မဂ္ဂသတိ ပဋိသရဏံ. ဇဝနမနော ဟိ မဂ္ဂသတိံ ပဋိသရတိ. ဝိမုတ္တီတိ ဖလဝိမုတ္တိ. ပဋိသရဏန္တိ ဖလဝိမုတ္တိယာ နိဗ္ဗာနံ ပဋိသရဏံ. တဉှိ သာ ပဋိသရတိ. နာသက္ခိ ပဉှဿ ပရိယန္တံ ဂဟေတုန္တိ ပဉှဿ ပရိစ္ဆေဒံ ပမာဏံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိ, အပ္ပဋိသရဏံ ဓမ္မံ ‘‘သပ္ပဋိသရဏ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. နိဗ္ဗာနံ နာမေတံ အပ္ပဋိသရဏံ, န ကိဉ္စိ ပဋိသရတိ. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. နိဗ္ဗာနပရာယဏန္တိ နိဗ္ဗာနံ ပရံ အယနမဿ ပရာ ဂတိ, န တတော ပရံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနံ အဝသာနံ အဿာတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ.

ពាក្យថា sati paṭisaraṇaṃ គឺមគ្គសតិជាទីរលឹក ព្រោះថា ជវនចិត្តរមែងបង្អោនទៅរកមគ្គសតិ។ ពាក្យថា vimutti គឺផលវិមុត្តិ។ ពាក្យថា paṭisaraṇaṃ គឺព្រះនិព្វានជាទីរលឹកនៃផលវិមុត្តិ ព្រោះថា ផលវិមុត្តិនោះ រមែងបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាននោះ។ ពាក្យថា nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetuṃ គឺ (ព្រាហ្មណ៍) មិនអាចកាន់យកនូវទីបំផុត ឬប្រមាណនៃប្រស្នាបានឡើយ ទើបសួរនូវធម៌ដែលមិនមានទីរលឹក (គឺព្រះនិព្វាន) ថា «មានទីរលឹក» វិញ។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននេះ ឈ្មោះថាជាធម៌មិនមានទីរលឹកឡើយ មិនបង្អោនទៅរកធម៌ណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា nibbānogadha គឺមានព្រះនិព្វានជាខាងក្នុង គឺការចុះស៊ប់កាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា brahmacariya គឺមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ពាក្យថា nibbānaparāyana មានសេចក្តីថា មានព្រះនិព្វានជាទីទៅខាងមុខ គឺមានព្រះនិព្វានជាគតិដ៏ប្រសើរ មិនទៅហួសពីព្រះនិព្វាននោះឡើយ។ ពាក្យថា nibbānapariyosāna គឺមានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត គឺមានព្រះនិព្វានជាទីបញ្ចប់នៃព្រហ្មចរិយៈនោះ។

---

မူလဇာတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ ဝုစ္စတိ. ဣမမှိ စေ, ဘိက္ခဝေ, သမယေတိ ကိံ သန္ဓာယာဟ? ဈာနအနာဂါမိတံ. တသ္မိဉှိ သမယေ ဗြာဟ္မဏဿ ပဌမမဂ္ဂေန ပဉ္စ အကုသလစိတ္တာနိ ပဟီနာနိ, ပဌမဇ္ဈာနေန ပဉ္စ နီဝရဏာနီတိ ဈာနအနာဂါမိဋ္ဌာနေ ဌိတော. သော အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယေယျ. သစေ ပနဿ ပုတ္တဒါရံ အနုသာသန္တဿ ကမ္မန္တေ ဝိစာရေန္တဿ ဈာနံ နဿတိ, နဋ္ဌေ ဈာနေ ဂတိ အနိဗဒ္ဓါ ဟောတိ, အနဋ္ဌေ ပန နိဗဒ္ဓါတိ ဣမံ ဈာနအနာဂါမိတံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ.

ពាក្យថា «Mūlajātā patiṭṭhitā» (មានឫសគល់កើតឡើងហើយ តាំងនៅមាំហើយ) សំដៅដល់សទ្ធាដែលកើតឡើងដោយសារមគ្គ។ ពាក្យថា «Imamhi ce, bhikkhave, samaye» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើក្នុងសម័យនេះ) តើព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់អ្វី? ទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ភាពជាឈានអនាគាមី (ព្រះអនាគាមីដោយអំណាចឈាន)។ ព្រោះថាក្នុងសម័យនោះ ព្រាហ្មណ៍ (ឈ្មោះឧណ្ណាបៈ) បានលះបង់អកុសលចិត្ត ៥ ដោយបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) និងបានលះបង់នីវរណៈ ៥ ដោយបឋមជ្ឈាន ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅក្នុងឋានៈជាឈានអនាគាមី។ ព្រាហ្មណ៍នោះមានឈានមិនសាបសូន្យ ធ្វើកាលកិរិយាហើយ គប្បីបរិនិព្វានក្នុងព្រហ្មលោកនោះឯង។ ប៉ុន្តែ បើកាលដែលគាត់កំពុងប្រដៅកូនប្រពន្ធ ឬចាត់ចែងការងារផ្សេងៗ ឈានរបស់គាត់សាបសូន្យទៅ កាលបើឈានសាបសូន្យហើយ គតិក៏មិនទៀងទាត់ឡើយ លុះតែឈានមិនសាបសូន្យ ទើបគតិទៀងទាត់ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅដល់ភាពជាឈានអនាគាមីនេះឯង។

---

၃. သာကေတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថាសាកេតសូត្រ

---

၅၁၃. တတိယေ အဉ္ဇနဝနေတိ အဉ္ဇနဝဏ္ဏပုပ္ဖာနံ ရုက္ခာနံ ရောပိတဝနေ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, တံ သဒ္ဓါဗလန္တိ တဉှိ အဓိမောက္ခလက္ခဏေ ဣန္ဒဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, အဿဒ္ဓိယေ အကမ္ပနေန သဒ္ဓါဗလံ. ဣတရေသံ ပဂ္ဂဟဥပဋ္ဌာနအဝိက္ခေပပဇာနနလက္ခဏေသု ဣန္ဒဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယဘာဝေါ, ကောသဇ္ဇမုဋ္ဌသစ္စဝိက္ခေပါဝိဇ္ဇာသု အကမ္ပနေန ဗလဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေဝ ခေါတိ တဿာ နဒိယာ ဧကသောတံ ဝိယ သဒ္ဓါဝီရိယသတိသမာဓိပညာဝသေန ဧတေသံ နိန္နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဒွေ သောတာနိ ဝိယ ဣန္ဒဋ္ဌအကမ္ပနဋ္ဌေဟိ ဣန္ဒြိယဗလဝသေန နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

៥១៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា «añjanavane» (ក្នុងព្រៃអញ្ជនវន) គឺនៅក្នុងសួនច្បារដែលគេដាំដើមឈើមានផ្កាពណ៌ដូចថ្នាំកិនភ្នែក (ពណ៌ខៀវក្រម៉ៅ)។ ពាក្យថា «Yaṃ, bhikkhave, saddhindriyaṃ, taṃ saddhābalam» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សទ្ធិន្រ្ទិយណា នោះជាសទ្ធាពលៈ) ព្រោះថាសទ្ធានោះ ឈ្មោះថា សទ្ធិន្រ្ទិយ ដោយអត្ថថាជាធំក្នុងលក្ខណៈសះជឿ (អធិមោក្ខលក្ខណៈ) និងឈ្មោះថា សទ្ធាពលៈ ដោយអត្ថថាមិនរង្គោះរង្គើក្នុងសេចក្តីមិនជឿ (អសទ្ធិយៈ)។ គប្បីជ្រាបថា ធម៌ដែលសេសសល់ (មានវីរិយៈ សតិ សមាធិ បញ្ញា) ឈ្មោះថាជាឥន្ទ្រិយ ដោយអត្ថថាជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការផ្គងឡើង ការប្រុងប្រយ័ត្ន ការមិនរាយមាយ និងការដឹងច្បាស់ និងឈ្មោះថាជាពលៈ ដោយអត្ថថាមិនរង្គោះរង្គើក្នុងសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ការភ្លេចសតិ ការរាយមាយ និងអវិជ្ជា។ ពាក្យថា «Evameva kho» (យ៉ាងនោះឯង) គប្បីជ្រាបថា ដូចជាខ្សែទឹកតែមួយនៃទន្លេនោះ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃសទ្ធា វីរិយៈ សតិ សមាធិ និងបញ្ញាឡើយ និងគប្បីជ្រាបថា ដូចជាខ្សែទឹកពីរ ដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអំណាចឥន្ទ្រិយនិងពលៈ ព្រោះមានអត្ថជាធំ និងអត្ថថាមិនរង្គោះរង្គើ។

---

၄. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. អដ្ឋកថាបុព្វកោដ្ឋកសូត្រ

---

၅၁၄. စတုတ္ထေ [Pg.279] အမတောဂဓန္တိ အမတဗ္ဘန္တရံ. အမတပရာယဏန္တိ အမတနိဗ္ဗတ္တိကံ. အမတပရိယောသာနန္တိ အမတနိဋ္ဌံ. သာဓု သာဓူတိ ထေရဿ ဗျာကရဏံ ပသံသန္တော သာဓုကာရံ ဒေတိ.

៥១៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា «amatogadhaṃ» គឺមានព្រះនិព្វានជាខាងក្នុង (ចុះស៊ប់ក្នុងព្រះនិព្វាន)។ ពាក្យថា «amataparāyanaṃ» គឺមានព្រះនិព្វានជាទីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងមុខ (មានការកើតឡើងនៃព្រះនិព្វាន)។ ពាក្យថា «amatapariyosānaṃ» គឺមានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «Sādhu sādhu» គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរការដោះស្រាយបញ្ហារបស់ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) ហើយទ្រង់ប្រទាននូវសាធុការ។

---

၅. ပဌမပုဗ္ဗာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាបឋមបុព្វារាមសូត្រ

---

၅၁၅. ပဉ္စမေ တဒနွယာတိ တံ အနုဂစ္ဆမာနာ, အနုဝတ္တမာနာတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ အာဒိံ ကတွာ ပဋိပါဋိယာ ဆသု သုတ္တေသု ဖလိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ.

៥១៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា «tadanvayā» សេចក្តីថា ដើរតាមបញ្ហានោះ គឺប្រព្រឹត្តទៅតាមបញ្ហានោះ។ ចាប់តាំងពីបុព្វកោដ្ឋកសូត្រជាដើម រហូតដល់សូត្រទាំង៦ តាមលំដាប់ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែផលិន្រ្ទិយទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។

---

၁၀. အာပဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាអាបណសូត្រ

---

၅၂၀. ဒသမေ ဣမေ ခေါ တေ ဓမ္မာတိ ဥပရိ သဟ ဝိပဿနာယ တယော မဂ္ဂါ. ယေ မေ ပုဗ္ဗေ သုတာဝ အဟေသုန္တိ ယေ ဓမ္မာ မယာ ပုဗ္ဗေ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ကထေန္တာနံယေဝ သုတာ အဟေသုံ. ကာယေန စ ဖုသိတွာတိ နာမကာယေန စ ဖုသိတွာ ပဋိလဘိတွာ. ပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈ ပဿာမီတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈိတွာ ပဿာမိ. ယာ ဟိဿ, ဘန္တေ, သဒ္ဓါတိ အယံ ကတရသဒ္ဓါ? စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမ္ပယုတ္တာ သဒ္ဓါ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ, အယံ ပန ပစ္စဝေက္ခဏသဒ္ဓါ. သမ္ပယုတ္တသဒ္ဓါ ဟိ မိဿကာ, ပစ္စဝေက္ခဏသဒ္ဓါ လောကိယာဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

៥២០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា «ime kho te dhammā» (ធម៌ទាំងឡាយនេះឯង) សំដៅដល់មគ្គទាំង ៣ ខាងលើ ព្រមទាំងវិបស្សនា។ ពាក្យថា «Ye me pubbe sutāva ahesuṃ» (ធម៌ទាំងឡាយណាដែលខ្ញុំបានឮមកហើយក្នុងកាលមុន) សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលខ្ញុំបានឮពីសំណាក់បុគ្គលដែលនិយាយថា «អរហត្តផលិន្រ្ទិយមានពិតមែន» ក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា «Kāyena ca phusitvā» (ពាល់ត្រូវដោយកាយផង) គឺពាល់ត្រូវ បានសម្រេចដោយនាមកាយ។ ពាក្យថា «Paññāya ca ativijjha passāmi» (ធ្លុះធ្លាយឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញាផង) គឺធ្លុះធ្លាយឃើញច្បាស់ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ពាក្យថា «Yā hissa, bhante, saddhā» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សទ្ធារបស់បុគ្គលនោះណា) សួរថា សទ្ធានេះជាសទ្ធាប្រភេទណា? សទ្ធាដែលសម្បយុត្តដោយឥន្ទ្រិយ ៤ ទៀត ត្រូវបានពោលរួចហើយខាងក្រោម ចំណែកឯសទ្ធានេះ គឺបច្ចវេក្ខណសទ្ធា (សទ្ធាប្រកបដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ)។ ព្រោះថាសទ្ធាដែលសម្បយុត្ត (នឹងមគ្គផល) នោះជាមិស្សកៈ (លាយឡំដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈ) ចំណែកឯបច្ចវេក្ខណសទ្ធានេះ ជាលោកិយពិតប្រាកដ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဇရာဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

ជរាវគ្គ ទី៥ ចប់។

---

၆. သူကရခတဝဂ္ဂေါ

៦. សូករខតវគ្គ

---

၁. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. អដ្ឋកថាសាលសូត្រ

---

၅၂၁. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သူရေနာတိ သူရဘာဝေန. ဗောဓာယာတိ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ.

៥២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៦ ពាក្យថា «sūrena» គឺដោយភាពជាអ្នកក្លាហាន។ ពាក្យថា «bodhāya» គឺដើម្បីត្រាស់ដឹង (ធ្លុះធ្លាយនូវអរិយសច្ចៈទាំង៤)។

---

၂. မလ္လိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អដ្ឋកថាមល្លិកសូត្រ

---

၅၂၂. ဒုတိယေ [Pg.280] မလ္လေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ မိဿကာနိ, အရိယဉာဏံ လောကုတ္တရံ. တမ္ပိ ပန စတုက္ကိန္ဒြိယနိဿိတံ ကတွာ မိဿကန္တိ ဘာဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

៥២២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា «mallesu» គឺនៅក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ (ដែនមល្លៈ)។ ក្នុងសូត្រនេះ ឥន្ទ្រិយទាំង ៤ (វៀរលែងបញ្ញិន្រ្ទិយ) ជាមិស្សកៈ (លាយឡំដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈ) ចំណែកឯអរិយញាណជាលោកុត្តរៈ។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ គប្បីចាត់ទុកអរិយញាណនោះថាជាមិស្សកៈ ព្រោះអាស្រ័យនឹងឥន្ទ្រិយទាំង ៤ នោះ ហើយចែកយ៉ាងនេះក៏សមគួរដែរ។

---

၃. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថាសេខសូត្រ

---

၅၂၃. တတိယေ န ဟေဝ ခေါ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ န နာမကာယေန ဖုသိတွာ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ, ဖုသိတုံ ပဋိလဘိတုံ န သက္ကောတိ. ပညာယ စ အတိဝိဇ္ဈ ပဿတီတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ ပန ‘‘ဥပရိ အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ပဇာနာတိ. အသေခဘူမိယံ ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယာတိ ပစ္စဝေက္ခဏပညာယ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ပဇာနာတိ. န ကုဟိဉ္စိ ကိသ္မိဉ္စီတိ ဒွေပိ အညမညဝေဝစနာနေဝ, ကိသ္မိဉ္စိ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ လောကုတ္တရာနိ, ဆ လောကိကာနိ ဝဋ္ဋနိဿိတာနေဝ ကထိတာနိ.

៥២៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា «na heva kho kāyena phusitvā viharati» (មិនទាន់បានពាល់ត្រូវដោយកាយហើយនៅឡើយទេ) សេចក្តីថា មិនមែនមិនបានពាល់ត្រូវសម្រេចដោយនាមកាយហើយនៅឡើយទេ គឺមិនអាចពាល់ត្រូវសម្រេចបាន ព្រោះឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមិនទាន់ចាស់ក្លា។ ពាក្យថា «Paññāya ca ativijjha passati» (ធ្លុះធ្លាយឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញាផង) សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណថា «អរហត្តផលិន្រ្ទិយខាងលើមានពិតមែន»។ ពាក្យថា «Asekhabhūmiyaṃ phusitvā viharati» (ពាល់ត្រូវសម្រេចនៅក្នុងអសេក្ខភូមិហើយនៅ) គឺបានសម្រេចហើយនៅ។ ពាក្យថា «Paññāya» គឺដឹងច្បាស់ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណថា «អរហត្តផលិន្រ្ទិយមានពិតមែន»។ ពាក្យទាំងពីរគឺ «Na kuhiñci kismiñci» (មិនមែនក្នុងទីណា មិនមែនក្នុងអ្វីមួយ) ជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក មានន័យថា នឹងមិនកើតឡើងក្នុងភពណាមួយឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី៣ នេះ ឥន្ទ្រិយ ៥ (មានសទ្ធិន្រ្ទិយជាដើម) ជាលោកុត្តរៈ ចំណែកឯឥន្ទ្រិយ ៦ (មានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម) ជាលោកិយ អាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តៈ ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយ។

---

၄-၅. ပဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-៥. អដ្ឋកថាបទសូត្រជាដើម

---

၅၂၄-၅၂၅. စတုတ္ထေ ယာနိ ကာနိစိ ပဒါနိ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယာနိ ကာနိစိ ဓမ္မပဒါနိ, ယေ ကေစိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာ, ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

៥២៤-៥២៥. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា «yāni kānici padāni bodhāya saṃvattanti» (ធម៌ទាំងឡាយណាមួយ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង) សេចក្តីថា ពួកធម៌ណាមួយ ឬចំណែកនៃធម៌ណាមួយ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចៈទាំង៤។ សូត្រទី៥ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၆-၇. ပတိဋ္ဌိတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៦-៧. អដ្ឋកថាបតិដ្ឋិតសូត្រជាដើម

---

၅၂၆-၅၂၇. ဆဋ္ဌေ စိတ္တံ ရက္ခတိ အာသဝေသု စ သာသဝေသု စ ဓမ္မေသူတိ တေဘူမကဓမ္မေ အာရဗ္ဘ အာသဝုပ္ပတ္တိံ ဝါရေန္တော အာသဝေသု စ သာသဝေသု စ ဓမ္မေသု စိတ္တံ ရက္ခတိ နာမ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

៥២៦-៥២៧. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា «cittaṃ rakkhati āsavesu ca sāsavesu ca dhammesu» (រក្សាចិត្តក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាអាសវៈផង ជាសាសវៈផង) សេចក្តីថា ការរារាំងការកើតឡើងនៃអាសវៈ ដោយធ្វើធម៌ក្នុងភូមិទាំង៣ ឲ្យជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រក្សាចិត្តចាកអំពើមិនជាប្រយោជន៍ដែលនឹងកើតឡើងព្រោះធម៌ទាំងឡាយជាអាសវៈ និងធម៌ទាំងឡាយជាសាសវៈ (អារម្មណ៍នៃអាសវៈ)។ សូត្រទី៧ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၈. သူကရခတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. អដ្ឋកថាសូករខតសូត្រ

---

၅၂၈. အဋ္ဌမေ သူကရခတာယန္တိ သူကရခတလေဏေ. ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ တံ လေဏံ ဧကသ္မိံ ဗုဒ္ဓန္တရေ ပထဝိယာ ဝဍ္ဎမာနာယ အန္တောဘူမိဂတံ ဇာတံ. အထေကဒိဝသံ ဧကော သူကရော တဿ ဆဒနပရိယန္တသမီပေ ပံသုံ ခဏိ. ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ပံသု ဓောတာ, ဆဒနပရိယန္တော ပါကဋော [Pg.281] အဟောသိ. ဧကော ဝနစရကော ဒိသွာ ‘‘ပုဗ္ဗေ သီလဝန္တေဟိ ပရိဘုတ္တဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ န’’န္တိ သမန္တတော ပံသုံ အပနေတွာ လေဏံ သောဓေတွာ ကုဋိပရိက္ခေပံ ကတွာ ဒွါရဝါတပါနံ ယောဇေတွာ သုပရိနိဋ္ဌိတသုဓာကမ္မစိတ္တကမ္မံ ရဇတပဋ္ဋသဒိသာယ ဝါလိကာယ သန္ထရိတံ ပရိဝေဏံ ကတွာ မဉ္စပီဌံ ပညာပေတွာ ဘဂဝတော ဝသနတ္ထာယ အဒါသိ, လေဏံ ဂမ္ဘီရံ အဟောသိ ဩတရိတွာ အာရုဟိတဗ္ဗံ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ပရမနိပစ္စကာရန္တိ ဘာဝနပုံသကံ, ပရမနိပစ္စကာရီ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနော ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမန္တိ အရဟတ္တံ. သပ္ပတိဿောတိ သဇေဋ္ဌကော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

៥២៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា «sūkarakhatāyaṃ» គឺនៅក្នុងគុហាដែលជ្រូកកាយ (គុហាសូករខតៈ)។ ឮថា ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ គុហានោះបានលិចចូលទៅក្នុងដី ក្នុងចន្លោះពុទ្ធន្តរមួយ ដោយសារដីកើនឡើងខ្ពស់។ លុះដល់ថ្ងៃមួយ ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធរបស់យើង ជ្រូកមួយក្បាលបានកាយដីនៅជិតជាយដំបូលគុហានោះ។ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក ដីដែលកាយនោះក៏ត្រូវទឹកលាងជម្រះទៅ ជាយដំបូលគុហាក៏ប្រាកដឡើង។ ព្រានព្រៃម្នាក់បានឃើញហើយ គិតថា «ទីនេះពីដើមច្បាស់ជាធ្លាប់ជាទីស្នាក់អាស្រ័យរបស់លោកអ្នកមានសីលជាប្រាកដ អាត្មាអញនឹងជម្រះទីនេះ» ក៏កើតសេចក្តីព្យាយាម កាយដីចេញពីជុំវិញ ជម្រះគុហា ធ្វើរបងព័ទ្ធកុដិ ដាក់ទ្វារបង្អួច ធ្វើការបូកកំបោរនិងគំនូរយ៉ាងស្អាតល្អ រួចក្រាលខ្សាច់ដែលមានពណ៌ដូចបន្ទះប្រាក់ ធ្វើជាបរិវេណគុហា រៀបចំគ្រែតាំង ហើយបានថ្វាយចំពោះព្រះមានព្រះភាគដើម្បីជាទីគង់នៅ គុហានោះជ្រៅណាស់ ត្រូវចុះនិងឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅដល់គុហានោះឯង។ ពាក្យថា «paramanipaccakāraṃ» ជាកិរិយាវិសេសនៈក្នុងណបុំសកលិង្គ (ភាវណបុំសកៈ) មានន័យថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយការបន្ទាបខ្លួនយ៉ាងក្រៃលែង គឺគោរពកោតក្រែងយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា «anuttaraṃ yogakkhemaṃ» គឺអរហត្តផល។ ពាក្យថា «sappatisso» គឺមានការកោតក្រែងគោរពចំពោះព្រះថេរៈដ៏មានអាយុ (មានសេចក្តីគោរពកោតក្រែង)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

သူကရခတဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

សូករខតវគ្គ ទី៦ ចប់។

---

၇. ဗောဓိပက္ခိယဝဂ္ဂေါ

៧. ពោធិបក្ខិយវគ្គ

---

၅၃၁-၆၅၀. သတ္တမဝဂ္ဂေ သတ္တ ဖလာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ, တေသံ ဟေဋ္ဌာ ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ မိဿကာနိ. သေသမေတ္ထ ဣတော ပရဉ္စ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

៥៣១-៦៥០. ក្នុងវគ្គទី៧ ផល ៧ យ៉ាងជាបុព្វភាគ (នៃមគ្គ) ក្នុងចំណោមផលទាំងនោះ ផល ២ យ៉ាងខាងក្រោមជាដើម ជាមិស្សកៈ (លាយឡំដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈ)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងវគ្គនេះ និងសេចក្តីទាំងពួងតទៅពីនេះ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អដ្ឋកថាឥន្ទ្រិយសំយុត្ត ចប់។

---

၅. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាសម្មប្បធានសំយុត្ត

---

၆၅၁-၇၀၄. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တေ သကလေပိ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာတိ.

៦៥១-៧០៤. ក្នុងសម្មប្បធានសំយុត្តទាំងមូល ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែបុព្វភាគវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ។

---

သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អដ្ឋកថាសម្មប្បធានសំយុត្ត ចប់។

---

၆. ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. អដ្ឋកថាពលសំយុត្ត

---

၇၀၅-၈၁၂. ဗလသံယုတ္တေ ဗလာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

៧០៥-៨១២. ក្នុងពលសំយុត្ត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែពលៈទាំងឡាយដែលជាមិស្សកៈប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងវគ្គទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អដ្ឋកថាពលសំយុត្ត ចប់។

---

၇. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ

៧. ឥទ្ធិបាទសំយុត្ត

---

၁. စာပါလဝဂ္ဂေါ

១. ចាបាលវគ្គ

---

၁. အပါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. អដ្ឋកថាអបារសូត្រ

---

၈၁၃. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဿ [Pg.282] ပဌမေ ဆန္ဒံ နိဿာယ ပဝတ္တော သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓိ. ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ ပဓာနသင်္ခါရာ. သမန္နာဂတန္တိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဥပေတံ. ဣဒ္ဓိယာ ပါဒံ, ဣဒ္ဓိဘူတံ ဝါ ပါဒန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၄၃၁ အာဒယော) အာဂတောဝ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃.၆၉ အာဒယော) ပနဿ အတ္ထော ဒီပိတော. တထာ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂသတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တေသု စေဝ ဣဓ စ ဧကပရိစ္ဆေဒေါဝ.

៨១៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃឥទ្ធិបាទសំយុត្ត សមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យឆន្ទៈ (សេចក្តីប្រាថ្នានឹងធ្វើ) ឈ្មោះថា ឆន្ទសមាធិ។ សង្ខារទាំងឡាយដែលជាប្រធាន (គឺសម្មប្បធានវីរិយៈដែលសម្រេចកិច្ចទាំង៤) ឈ្មោះថា បធានសង្ខារ។ ពាក្យថា «samannāgataṃ» គឺប្រកបដោយធម៌ទាំងនោះ (មានឆន្ទៈ សមាធិ និងបធានសង្ខារ)។ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ ព្រោះជាឫសគល់ (ជាទីតាំងនៃចិត្តនិងចេតសិកដែលសេសសល់ ប្រកបដោយកុសលចិត្តមានឧបចារជ្ឈានជាដើម ដែលជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចសេចក្តីចម្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយ) នៃឫទ្ធិ ឬមួយទៀត ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ ព្រោះជាឫសគល់នៃសេចក្តីសម្រេច (ឫទ្ធិ) ដែលបានពោលរួចហើយ។ ក្នុងឥទ្ធិបាទដែលសេសសល់ (មានវីរិយៈ ចិត្តៈ វីមំសា) គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះឯង。 នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងឥទ្ធិបាទសំយុត្តនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គឺមានមកហើយក្នុងឥទ្ធិបាទវិភង្គ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ក៏បានបង្ហាញសេចក្តីនៃឥទ្ធិបាទទាំងនោះរួចហើយដែរ។ គប្បីជ្រាបការសម្តែងសេចក្តីដែលមានចំណែកដូចគ្នា ទាំងក្នុងមគ្គសំយុត្ត ពោជ្ឈង្គសំយុត្ត សតិបដ្ឋានសំយុត្ត និងក្នុងឥទ្ធិបាទសំយុត្តនេះ។

---

၅. ဣဒ္ဓိပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាឥទ្ធិបទេសសូត្រ

---

၈၁၇. ပဉ္စမေ ဣဒ္ဓိပဒေသန္တိ တယော စ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနိ.

៨១៧. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា «iddhipadesaṃ» (ចំណែកនៃឥទ្ធិបាទ) គប្បីជ្រាបថាសំដៅដល់មគ្គ ៣ និងផល ៣ ខាងក្រោម។

---

၆. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. អដ្ឋកថាសមត្តសូត្រ

---

၈၁၈. ဆဋ္ဌေ သမတ္တံ ဣဒ္ဓိန္တိ အရဟတ္တဖလမေဝ. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပန နဝသုပိ သုတ္တေသု ဝိဝဋ္ဋပါဒကာ ဧဝ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ.

៨១៨. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា «samattaṃ iddhiṃ» (ឫទ្ធិដ៏បរិបូណ៌) គប្បីជ្រាបថាសំដៅដល់អរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។ ចាប់តាំងពីដើមមក ក្នុងសូត្រទាំង ៩ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែឥទ្ធិបាទទាំងឡាយដែលជាឫសគល់នៃវិវដ្តៈ (លោកុត្តរធម៌) ប៉ុណ្ណោះ។

---

၁၀. စေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាចេតិយសូត្រ

---

၈၂၂. ဒသမေ နိသီဒနန္တိ စမ္မခဏ္ဍံ အဓိပ္ပေတံ. ဥဒေနံ စေတိယန္တိ ဥဒေနယက္ခဿ စေတိယဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရော ဝုစ္စတိ. ဂေါတမကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဘာဝိတာတိ ဝဍ္ဎိတာ. ဗဟုလီကတာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ အဓိဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ သုဝဍ္ဎိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ.

៨២២. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា «nisīdanaṃ» (កម្រាលសម្រាប់អង្គុយ) សំដៅដល់បន្ទះស្បែកសត្វ។ ពាក្យថា «Udenaṃ cetiyaṃ» (ឧទេនចេតិយ) សំដៅដល់វិហារដែលគេសាងសង់ឧទ្ទិសចំពោះព្រះពុទ្ធ ត្រង់កន្លែងអាសនៈរបស់ឧទេនយក្ស ដែលមនុស្សតែងតែបូជា។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «Gotamaka» ជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះឯង។ ពាក្យថា «bhāvitā» គឺធ្វើឲ្យចម្រើនហើយ។ ពាក្យថា «bahulīkatā» គឺធ្វើឲ្យរឿយៗហើយដោយអំណាចភាវនា។ ពាក្យថា «yānīkatā» គឺធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ (គឺធ្វើឲ្យសម្រេចបានតាមប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា «vatthukatā» គឺធ្វើឲ្យជាទីតាំង ព្រោះមានអត្ថថាជាទីតាំង (គឺធ្វើឲ្យជាទីតាំងនៃឫទ្ធិវិសេសផ្សេងៗ ដោយការជម្រះឧបក្កិលេសទាំងពួង ដូចជាទីតាំងដែលគេជម្រះស្អាតល្អគ្មានភ័យអន្តរាយ)។ ពាក្យថា «anuṭṭhitā» គឺតាំងទុកមាំហើយ។ ពាក្យថា «paricitā» គឺសន្សំទុកល្អហើយ គឺធ្វើឲ្យចម្រើនជុំវិញហើយ។ ពាក្យថា «susamāraddhā» គឺប្រារព្ធល្អហើយ គឺប្រឹងប្រែងព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លាហើយ។

---

ဣတိ အနိယမေန ကထေတွာ ပုန နိယမေတွာ ဒဿေန္တော တထာဂတဿ ခေါတိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ, တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ယံ မနုဿာနံ [Pg.283] အာယုပ္ပမာဏံ, တံ ပရိပုဏ္ဏံ ကရောန္တော တိဋ္ဌေယျ. ကပ္ပာဝသေသံ ဝါတိ ‘‘အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ ဝုတ္တဝဿသတတော အတိရေကံ ဝါ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ အဋ္ဌာနေ ဂဇ္ဇိတံ နာမ နတ္ထိ. ယထေဝ ဟိ ဝေဠုဝဂါမကေ ဥပ္ပန္နံ မာရဏန္တိကဝေဒနံ ဒသ မာသေ ဝိက္ခမ္ဘေသိ, ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ တံ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဒသ ဒသ မာသေပိ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဣမံ ဘဒ္ဒကပ္ပမေဝ တိဋ္ဌေယျာ’’တိ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមិនកំណត់យ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យកំណត់បង្ហាញជាបន្តទៀតថា «tathāgatassa kho» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «kappaṃ» គឺអាយុកប្ប គឺព្រះអង្គគប្បីគង់នៅអស់អាយុកាលកំណត់របស់មនុស្សក្នុងសម័យនោះៗ ឲ្យពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា «kappāvasesaṃ vā» គឺលើសជាងអាយុកាល ១០០ ឆ្នាំ ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «តិចតួច ឬច្រើនជាង» នោះទៅទៀត (ដូចជាលើសទៅ ១០, ២០, ៣០, ៤០, ៥០ ឬ ៦០ ឆ្នាំជាដើម)។ ចំណែកឯព្រះមហាសីវត្ថេរពោលថា «ការគំរាមកំហែងក្នុងទីមិនសមគួរចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនដែលសាបសូន្យឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទប់ទល់មរណន្តិកវេទនាដែលកើតឡើងក្នុងភូមិវេឡុវគ្រាមអស់រយៈពេល ១០ ខែយ៉ាងណា ព្រះអង្គក៏គប្បីចូលកាន់សមាបត្តិនោះរឿយៗ ហើយទប់ទល់អស់រយៈពេលម្តង ១០ ខែៗ គង់នៅអស់មួយភទ្ទកប្បនេះតែម្តងក៏បាន»។

---

ကသ္မာ ပန န ဌိတောတိ? ဥပါဒိဏ္ဏကသရီရံ နာမ ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ အဘိဘုယျတိ, ဗုဒ္ဓါ နာမ ခဏ္ဍိစ္စာဒိဘာဝံ အပတွာဝ ပဉ္စမေ အာယုကောဋ္ဌာသေ ဗဟုဇနဿ ပိယမနာပကာလေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ. ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓေသု စ မဟာသာဝကေသု ပရိနိဗ္ဗုတေသု ဧကကေန ခါဏုကေန ဝိယ ဌာတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဒဟရသာမဏေရပရိဝါရိတေန ဝါ, တတော – ‘‘အဟော ဗုဒ္ဓါနံ ပရိသာ’’တိ ဟီဠေတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ န ဌိတောတိ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ သော ပန န ရုစ္စတိ, ‘‘အာယုကပ္ပော’’တိ ဣဒမေဝ အဋ္ဌကထာယံ နိယမိတံ.

សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនគង់នៅ (អស់កាលយូរ)? បើមានគេសួរយ៉ាងនេះ គប្បីឆ្លើយតបថា ធម្មតារូបកាយដែលប្រកបដោយឧបាទិន្នធម៌ តែងត្រូវគ្របសង្កត់ដោយសេចក្តីទ្រុឌទ្រោមមានធ្មេញបាក់ សក់ស្កូវ ស្បែកជ្រីវជ្រួញជាដើម ចំណែកឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនទាន់ដល់នូវភាពទ្រុឌទ្រោមមានធ្មេញបាក់ជាដើមនោះឡើយ គឺទ្រង់បរិនិព្វានក្នុងចំណែកទី៥ នៃអាយុ (វ័យចុងក្រោយ) ក្នុងកាលដែលមហាជននៅតែស្រឡាញ់ពេញចិត្តជាទីគាប់ចិត្តនៅឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើព្រះអនុពុទ្ធ និងព្រះមហាសាវកទាំងឡាយបរិនិព្វានអស់ទៅហើយ ព្រះមានព្រះភាគគង់នៅតែមួយព្រះអង្គឯង ហាក់ដូចជាគល់ឈើ ឬទ្រង់យាងទៅណាៗ ដោយមានតែភិក្ខុខ្ចីៗ និងសាមណេរជាបរិវារ នាំឲ្យគេតិះដៀលថា «ឱហ្ន៎! បរិស័ទរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ (មានតែប៉ុណ្ណឹង)» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គមិនគង់នៅឡើយ។ ទោះបីជាព្រះមហាសីវត្ថេរពោលយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មតិរបស់លោកមិនជាទីពេញចិត្តឡើយ គឺពាក្យថា «āyukappo» (អាយុកប្ប) នេះឯង ដែលត្រូវបានកំណត់ទុកក្នុងអដ្ឋកថា។

---

ယထာ တံ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယထာ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော အဇ္ဈောတ္ထဋစိတ္တော အညောပိ ကောစိ ပုထုဇ္ဇနော ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န သက္ကုဏေယျ, ဧဝမေဝ နာသက္ခိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ အတ္ထော. မာရော ဟိ ယဿ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဒွါဒသ ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တဿ စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတိ. ထေရဿ စ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တေနဿ မာရော စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာသိ. သော ပန စိတ္တပရိယုဋ္ဌာနံ ကရောန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ဘေရဝံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ ဒဿေတိ, သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဝါ သာဝေတိ, တတော သတ္တာ တံ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ သတိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိဝဋမုခါ ဟောန္တိ, တေသံ မုခေန ဟတ္ထံ ပဝေသေတွာ ဟဒယံ မဒ္ဒတိ, တေ ဝိသညီ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ထေရဿ ပနေသ မုခေ ဟတ္ထံ ပဝေသေတုံ ကိံ သက္ခိဿတိ? ဘေရဝါရမ္မဏံ ပန ဒဿေတိ, တံ ဒိသွာ ထေရော နိမိတ္တောဘာသံ န ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဇာနန္တောယေဝ ဘဂဝါ ကိမတ္ထံ ယာဝတတိယကံ အာမန္တေသီတိ. ပရတော ‘‘တိဋ္ဌတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ယာစိတေ ‘‘တုယှေဝေတံ ဒုက္ကဋံ, တုယှေဝေတံ အပရဒ္ဓ’’န္တိ ဒေါသာရောပနေန သောကတနုကရဏတ္ထံ.

ក្នុងបទថា «Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto» នេះ បទថា «taṃ» គ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃនិបាត (និបាតមត្តៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីថា ដូចជាបុថុជ្ជនដទៃណាមួយ ដែលមានចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ (pariyuṭṭhitacitto) ឬមានចិត្តត្រូវមារគ្របដណ្តប់ (ajjhotthaṭacitto) មិនអាចចាក់ធ្លុះ (ដឹងនូវធម៌) បានយ៉ាងណា ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) ក៏មិនអាចចាក់ធ្លុះបាន យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថាមារ តែងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុថុជ្ជនណា ដែលមិនទាន់បានលះបង់នូវវិបល្លាសទាំង ១២ យ៉ាងដាច់ស្រឡះ។ ចំណែកព្រះថេរៈ នៅមិនទាន់បានលះបង់នូវវិបល្លាស ៤ យ៉ាងនៅឡើយ ហេតុនោះ មារទើបគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់ព្រះថេរៈនោះបាន។ ចុះមារនោះ កាលបើធ្វើការគ្របសង្កត់ចិត្ត តើធ្វើដូចម្តេច? មារតែងបង្ហាញនូវរូបារម្មណ៍ដ៏គួរឲ្យខ្លាចខ្លាំង ឬធ្វើឲ្យឮនូវសទ្ទារម្មណ៍ដ៏គួរឲ្យខ្លាចខ្លាំង ពីព្រោះហេតុនោះ សត្វទាំងឡាយ កាលបើបានឃើញ ឬបានឮនូវអារម្មណ៍នោះហើយ ក៏លះបង់នូវសតិ មានមាត់ចំហរ (ភ័យស្លន់ស្លោ) មារក៏លូកដៃចូលទៅក្នុងមាត់របស់សត្វទាំងនោះ ហើយច្រbាច់បេះដូង សត្វទាំងនោះក៏ក្លាយជាអ្នកវង្វេងស្មារតី (សន្លប់បាត់ស្មារតី) ឈរនៅ។ ចុះមារនោះ នឹងអាចលូកដៃចូលទៅក្នុងមាត់របស់ព្រះថេរៈបានដូចម្តេច? គឺមិនអាចឡើយ ប៉ុន្តែវាគ្រាន់តែបង្ហាញនូវអារម្មណ៍ដ៏គួរឲ្យខ្លាចប៉ុណ្ណោះ ព្រះថេរៈកាលបើបានឃើញនូវអារម្មណ៍នោះហើយ ក៏មិនអាចចាក់ធ្លុះនូវឱភាសនៃនិមិត្ត (ពន្លឺនៃនិមិត្ត) បាន។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ហើយ តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី ទើបត្រាស់ហៅ (ព្រះអានន្ទ) រហូតដល់គម្រប់បីដង? ដើម្បីសម្រាលនូវសេចក្តីសោក (របស់ព្រះអានន្ទ) ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ដោយការដាក់ទោសថា «ម្នាលអានន្ទ នេះជាទុច្ចរិត (ការធ្វើមិនល្អ) របស់អ្នក នេះជាកំហុសរបស់អ្នក» ក្នុងខណៈដែលព្រះថេរៈក្រាបបង្គំទូលអង្វរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ គង់នៅអស់មួយអាយុកប្បចុះ»។

---

မာရော ပါပိမာတိ ဧတ္ထ သတ္တေ အနတ္ထေ နိယောဇေန္တော မာရေတီတိ မာရော. ပါပိမာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သော ဟိ ပါပဓမ္မသမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ပါပိမာ’’တိ [Pg.284] ဝုစ္စတိ. ကဏှော, အန္တကော, နမုစိ, ပမတ္တဗန္ဓူတိပိ တဿေဝ နာမာနိ. ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာတိ အယဉှိ ဘဂဝတော သမ္ဗောဓိပတ္တိယာ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိမဏ္ဍံယေဝ အာဂန္တွာ – ‘‘ဘဂဝါ ယဒတ္ထံ တုမှေဟိ ပါရမိယော ပူရိတာ, သော ဝေါ အတ္ထော အနုပ္ပတ္တော, ပဋိဝိဒ္ဓံ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ကိံ ဝေါ လောကဝိစရဏေနာ’’တိ ဝတွာ ယထာ အဇ္ဇ, ဧဝမေဝ – ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, ပရိနိဗ္ဗာတု, သုဂတော,’’တိ ယာစိ. ဘဂဝါ စဿ ‘‘န တာဝါဟ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ ပဋိက္ခိပိ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာ, ဘန္တေ,’’တိအာဒိမာဟ.

ក្នុងបទថា «Māro pāpimā» នេះ ពាក្យថា «māro» សំដៅលើអ្នកដែលតែងសម្លាប់សត្វទាំងឡាយ ដោយការដឹកនាំទៅក្នុងអំពើដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍។ បទថា «pāpimā» (មារមានចិត្តបាប) នេះ ជាឈ្មោះជំនួស (វេវចនៈ) របស់មារនោះឯង។ ព្រោះថាមារនោះ ឈ្មោះថា «pāpimā» ដោយព្រោះតែជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ដ៏លាមក (បាបធម៌)។ សូម្បីតែពាក្យថា កណ្ហៈ (អ្នកមានធម៌ខ្មៅ), អន្តកៈ (អ្នកធ្វើនូវទីបំផុត), នមុចិ (អ្នកមិនលែង), បមត្តពន្ធុ (ផៅពង្សនៃអ្នកធ្វេសប្រហែស) ក៏ជាឈ្មោះរបស់មារនោះដែរ។ បទថា «Bhāsitā kho panesā» នេះ សេចក្តីថា ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨ ក្រោយការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មារនេះឯងបានមកកាន់ពោធិមណ្ឌល ហើយក្រាបបង្គំទូលថា៖ «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ប្រយោជន៍ណាដែលព្រះអង្គបានបំពេញបារមីទាំងឡាយ ប្រយោជន៍នោះព្រះអង្គបានសម្រេចហើយ ព្រះអង្គបានចាក់ធ្លុះនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ តើព្រះអង្គនៅត្រេកអរនឹងការយាងទៅក្នុងលោកធ្វើអ្វីទៀត» ដូចជាក្នុងថ្ងៃនេះដែរ មារក៏បានក្រាបបង្គំទូលអង្វរយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ បពិត្រព្រះសុគត សូមព្រះសុគតបរិនិព្វានក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏បានត្រាស់បដិសេធនឹងមារនោះ ដោយព្រះតម្រាស់មានជាអាទិថា «ម្នាលមារមានចិត្តបាប តថាគតនឹងមិនទាន់បរិនិព្វានឡើយ...»។ ព្រះអានន្ទក្រាបបង្គំទូលសំដៅយកព្រះតម្រាស់នោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះវាចានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ហើយ...»។

---

တတ္ထ ဝိယတ္တာတိ မဂ္ဂဝသေန ဗျတ္တာ. တထေဝ ဝိနီတာ. တထာ ဝိသာရဒါ. ဗဟုဿုတာတိ တေပိဋကဝသေန ဗဟု သုတမေတေသန္တိ ဗဟုဿုတာ. တဒေဝ ဓမ္မံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မဓရာ. အထ ဝါ ပရိယတ္တိဗဟုဿုတာ စေဝ ပဋိဝေဓဗဟုဿုတာ စ, ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဓမ္မာနံယေဝ ဓာရဏတော ဓမ္မဓရာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နာတိ အရိယဓမ္မဿ အနုဓမ္မဘူတံ ဝိပဿနာဓမ္မံ ပဋိပန္နာ. သာမီစိပ္ပဋိပန္နာတိ အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. အနုဓမ္မစာရိနောတိ အနုဓမ္မစရဏသီလာ. သကံ အာစရိယကန္တိ အတ္တနော အာစရိယဝါဒံ. အာစိက္ခိဿန္တီတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အညမညဿေဝ ဝေဝစနာနိ. သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုကေန သကာရဏေန ဝစနေန. သပ္ပာဋိဟာရိယန္တိ ယာဝ နိယျာနိကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တိ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «viyattā» (អ្នកឈ្លាសវៃ) សំដៅលើអ្នកដែលឈ្លាសវៃដោយអំណាចនៃមគ្គ។ បទថា «vinītā» (អ្នកដែលបានណែនាំហើយ) ក៏សំដៅលើអ្នកដែលបានណែនាំហើយដោយអំណាចនៃមគ្គនោះឯង។ បទថា «visāradā» (អ្នកក្លាហាន) ក៏សំដៅលើអ្នកដែលក្លាហានយ៉ាងនោះដែរ (គឺដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហាន ដោយការប្រាសចាកបាបធម៌មានទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម ដែលធ្វើឲ្យមានសេចក្តីញញើត)។ បទថា «bahussutā» (អ្នកជាពហុស្សូត) សំដៅលើអ្នកដែលមានការចេះដឹងឮច្រើន ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដក ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ពហុស្សូត។ បទថា «dhammadharā» (អ្នកទ្រទ្រង់ធម៌) សំដៅលើអ្នកដែលទ្រទ្រង់នូវធម៌ (គឺព្រះត្រៃបិដក) នោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ពហុស្សូត ព្រោះជាអ្នកចេះដឹងច្រើនក្នុងបរិយត្តិផង ចេះដឹងច្រើនក្នុងបដិវេធផង, ឈ្មោះថា ធម្មធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវបរិយត្តិធម៌ និងបដិវេធធម៌នោះឯង គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះ។ បទថា «dhammānudhammappaṭipannā» (អ្នកប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌) សំដៅលើអ្នកប្រតិបត្តិនូវវិបស្សនាធម៌ ដែលជាធម៌សមគួរ (ជាធម៌អនុលោម) ដល់ការសម្រេចនូវអរិយធម៌ (លោកុត្តរធម៌ ៩)។ បទថា «sāmīcippaṭipannā» (អ្នកប្រតិបត្តិដ៏សមគួរ) សំដៅលើអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាដ៏សមគួរ (ដល់លោកុត្តរធម៌)។ បទថា «anudhammacārino» (អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌សមគួរ) សំដៅលើអ្នកមានសីលធម៌ប្រព្រឹត្តសមគួរ (ដូចជាការមានប្រាថ្នាតិចជាដើម ដែលសមគួរដល់វិសុទ្ធិទាំង ៦)។ បទថា «sakaṃ ācariyakanti» សំដៅលើវាទៈរបស់ព្រះសាស្តាជាគ្រូរបស់ខ្លួន (គឺសច្ចទេសនារបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ)។ បទទាំងឡាយមានជាអាទិថា «ācikkhissanti» (នឹងប្រាប់) ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ បទថា «sahadhammena» សំដៅលើវាចាដែលប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍។ បទថា «sappāṭihāriyaṃ» សំដៅលើការសម្តែងធម៌ធ្វើឲ្យជាធម៌នាំសត្វចេញចាកទុក្ខ (យាវនិយ្យានិកៈ)។

---

ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ. ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ ဈာနဿာဒဝသေန. ဖီတန္တိ ဝုဍ္ဎိပတ္တံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ အဘိညာသမ္ပတ္တိဝသေန. ဝိတ္ထာရိကန္တိ ဝိတ္ထတံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ ပတိဋ္ဌိတဝသေန. ဗာဟုဇညန္တိ ဗဟူဟိ ဉာတံ ပဋိဝိဒ္ဓံ မဟာဇနာဘိသမယဝသေန. ပုထုဘူတန္တိ သဗ္ဗာကာရေန ပုထုလဘာဝပတ္တံ. ကထံ? ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတံ, ယတ္တကာ ဝိညုဇာတိကာ ဒေဝါ စေဝ မနုဿာ စ အတ္ထိ, သဗ္ဗေဟိ သုဋ္ဌု ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

បទថា «brahmacariyaṃ» សំដៅលើសាសនព្រហ្មចរិយៈទាំងអស់ ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំងបី (អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា អធិបញ្ញាសិក្ខា)។ បទថា «iddhaṃ» (សម្រេច) សំដៅលើការសម្រេចដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងឈាន។ បទថា «phītaṃ» (ដុះដាល/ចម្រើន) សំដៅលើការដល់នូវសេចក្តីចម្រើន ដូចជាដើមឈើដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយគ្រប់ទិសទី ដោយអំណាចនៃអភិញ្ញាសម្បទា (ការបរិបូណ៌ដោយអភិញ្ញា)។ បទថា «vitthārikaṃ» (ផ្សព្វផ្សាយទៅធំទូលាយ) សំដៅលើការរីកសាយភាយទៅ ដោយអំណាចនៃការប្រតិស្ឋាននៅតាមទិសតំបន់នោះៗ។ បទថា «bāhujaññaṃ» (ដឹងឮដល់ជនច្រើន) សំដៅលើការដែលជនជាច្រើនបានដឹង បានចាក់ធ្លុះ ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងរបស់មហាជន (មហាជនាភិសម័យ)។ បទថា «puthubhūtaṃ» (ក្រាស់ក្រែល/ទូលំទូលាយ) សំដៅលើការដល់នូវភាពធំទូលាយដោយគ្រប់អាការៈ។ សួរថា ដល់នូវភាពធំទូលាយដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដរាបណាដែលពួកទេវតានិងមនុស្សបានប្រកាសទុកល្អហើយ គឺពួកទេវតានិងមនុស្សដែលមានកំណើតជាវិញ្ញូជនមានប្រមាណប៉ុន្មាន ធម៌នោះត្រូវបានពួកសត្វទាំងអស់នោះប្រកាសទុកល្អហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

---

အပ္ပောဿုက္ကောတိ နိရာလယော. တွဉှိ ပါပိမ အဋ္ဌမသတ္တာဟတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, ပရိနိဗ္ဗာတု သုဂတော’’တိ ဝိရဝန္တော အာဟိဏ္ဍိတ္ထ, အဇ္ဇ ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ဝိဂတုဿာဟော ဟောဟိ, မာ မယှံ ပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ဝါယာမံ ကရောဟီတိ ဝဒတိ.

បទថា «appossukko» (អ្នកមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយតិច) សំដៅលើអ្នកមិនមានអាល័យ (សេចក្តីអាឡោះអាល័យ)។ ព្រោះថា ម្នាលមារមានចិត្តបាប អ្នកឯងចាប់តាំងពីសប្តាហ៍ទី ៨ មក បានដើរស្រែកយំទន្ទ្រាំថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ បពិត្រព្រះសុគត សូមព្រះសុគតបរិនិព្វានក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ»។ ចាប់ពីថ្ងៃនេះតទៅ ចូរអ្នកជាអ្នកអស់សេចក្តីព្យាយាម (អស់សេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ) ចុះ កុំព្យាយាមដើម្បីការបរិនិព្វានរបស់តថាគតឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

သတော [Pg.285] သမ္ပဇာနော အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇီတိ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇိ ပဇဟိ. တတ္ထ န ဘဂဝါ ဟတ္ထေန လေဍ္ဍုံ ဝိယ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇိ, တေမာသမတ္တမေဝ ပန ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ပရံ န သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဩဿဇီ’’တိ. ဥဿဇီတိပိ ပါဌော. မဟာဘူမိစာလောတိ မဟန္တော ပထဝိကမ္ပော. တဒါ ကိရ ဒသသဟဿိလောကဓာတု အကမ္ပိတ္ထ. ဘိံသနကောတိ ဘယဇနကော. ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော စ ဖလိံသူတိ ဒေဝဘေရိယော ဖလိံသု, ဒေဝေါ သုက္ခဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇိ, အကာလဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆရိံသု, ခဏိကဝဿံ ဝဿီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

បទថា «sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossaji» សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើសតិឲ្យប្រតិស្ឋានមាំមួនហើយ កំណត់ដោយព្រះញាណ ហើយក៏ទ្រង់លះបង់ គឺលះចោលនូវអាយុសង្ខារ។ ក្នុងពាក្យនោះ មិនមែនព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គ្រវែងចោលនូវអាយុសង្ខារ ដូចជាបុគ្គលយកដៃគ្រវែងចោលនូវដុំដីនោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់បានញ៉ាំងព្រះទ័យឲ្យកើតឡើងថា «តថាគតនឹងចូលផលសមាបត្តិអស់រយៈពេលត្រឹមតែ ៣ ខែប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីនោះទៅ តថាគតនឹងមិនចូលផលសមាបត្តិទៀតឡើយ»។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «ossaji» (លះបង់ហើយ)។ សូម្បីតែបទថា «ussaji» ក៏ជាបាឋៈដែរ។ បទថា «mahābhūmicālo» សំដៅលើការរញ្ជួយដីយ៉ាងខ្លាំង។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ម៉ឺនលោកធាតុបានកម្រើកញាប់ញ័រ។ បទថា «bhiṃsanako» សំដៅលើការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីភ័យខ្លាច (គួរឲ្យស្ញប់ស្ញែង)។ បទថា «devadundubhiyo ca phaliṃsu» សេចក្តីថា ស្គរទិព្វទាំងឡាយក៏លាន់ឮឡើង ផ្គរលាន់ឡើងទាំងមេឃគ្មានពពក (ផ្គរលាន់ស្ងួត) ផ្លេកបន្ទោរខុសកាលក៏ភ្លឺផ្លេកឡើង ភ្លៀងបង្អុរចុះមកមួយរំពេច នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលទុក។

---

ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ကသ္မာ ဥဒါနေသိ? ကောစိ နာမ ဝဒေယျ ‘‘ဘဂဝါ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓိတွာ – ‘ပရိနိဗ္ဗာယထ, ဘန္တေ, ပရိနိဗ္ဗာယထ, ဘန္တေ’တိ ဥပဒ္ဒုတော ဘယေန အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇ္ဇေသီ’’တိ. တဿောကာသော မာ ဟောတူတိ. ဘီတဿ ဟိ ဥဒါနံ နာမ နတ္ထီတိ ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ဥဒါနေသိ.

បទថា «udānaṃ udānesi» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់បន្លឺឧទាន? ឆ្លើយថា ដើម្បីកុំឲ្យបុគ្គលណាមួយពោលបានថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ត្រូវមារដេញតាមពីក្រោយៗ ហើយបៀតបៀនដោយពាក្យថា 'បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅ' ទើបទ្រង់លះបង់អាយុសង្ខារដោយសេចក្តីភ័យខ្លាច» ដូច្នេះឡើយ (គឺដើម្បីកុំឲ្យមានឱកាសដល់ពាក្យចោទប្រកាន់នោះ)។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលភ័យខ្លាច មិនដែលបន្លឺឧទានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់បន្លឺឧទានដែលហូរចេញដោយកម្លាំងនៃបីតិ។

---

တတ္ထ သဗ္ဗေသံ သောဏသိင်္ဂါလာဒီနမ္ပိ ပစ္စက္ခဘာဝတော တုလိတံ ပရိစ္ဆိန္နန္တိ တုလံ. ကိံ တံ? ကာမာဝစရကမ္မံ. န တုလံ, န ဝါ တုလံ သဒိသမဿ အညံ လောကိယကမ္မံ အတ္ထီတိ အတုလံ. ကိံ တံ? မဟဂ္ဂတကမ္မံ. အထ ဝါ ကာမာဝစရံ ရူပါဝစရဉ္စ တုလံ, အရူပါဝစရံ အတုလံ. အပ္ပဝိပါကံ တုလံ, ဗဟုဝိပါကံ အတုလံ. သမ္ဘဝန္တိ သမ္ဘဝဟေတုဘူတံ, ပိဏ္ဍကာရကံ ရာသိကာရကန္တိ အတ္ထော. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ပုနဗ္ဘဝဿ သင်္ခါရံ. အဝဿဇီတိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. မုနီတိ ဗုဒ္ဓမုနိ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ နိယကဇ္ဈတ္တရတော. သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝသေန သမာဟိတော. အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝါတိ ကဝစံ ဝိယ အဘိန္ဒိ. အတ္တသမ္ဘဝန္တိ အတ္တနိ ဇာတကိလေသံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဝိပါကဋ္ဌေန သမ္ဘဝံ ဘဝါဘိသင်္ခဏဋ္ဌေန ဘဝသင်္ခါရန္တိ စ လဒ္ဓနာမံ တုလာတုလသင်္ခါတံ လောကိယကမ္မဉ္စ ဩဿဇိ, သင်္ဂါမသီသေ မဟာယောဓော ကဝစံ ဝိယ အတ္တသမ္ဘဝံ ကိလေသဉ္စ အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော ဟုတွာ အဘိန္ဒီတိ.

ក្នុងគាថានោះ បទថា «tulaṃ» (ធម៌មានប្រមាណ/អាចវាស់បាន) សំដៅលើធម៌ដែលគេវាស់វែង កំណត់បាន ព្រោះជាអារម្មណ៍ប្រចក្សសូម្បីតែដល់ពួកសត្វដទៃមានឆ្កែនិងចចកជាដើម។ តើធម៌នោះជាអ្វី? គឺកាមាវចរកម្ម។ បទថា «atulaṃ» (ធម៌រកប្រមាណគ្មាន/មិនអាចវាស់បាន) សំដៅលើធម៌ដែលគ្មានកម្មលោកិយដទៃទៀតស្មើ ឬដូចនឹងវាឡើយ。 តើធម៌នោះជាអ្វី? គឺមហគ្គតកម្ម។ ម៉្យាងទៀត កាមាវចរធម៌និងរូបាវចរធម៌ ឈ្មោះថា tulaṃ, អរូបាវចរធម៌ ឈ្មោះថា atulaṃ។ ធម៌មានផលតិច ឈ្មោះថា tulaṃ, ធម៌មានផលច្រើន ឈ្មោះថា atulaṃ។ បទថា «sambhavaṃ» សំដៅលើធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតឡើង គឺធ្វើឲ្យជាដុំ ធ្វើឲ្យជាគំនរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា «bhavasaṅkhāraṃ» សំដៅលើការតាក់តែងនូវភពថ្មី (ភវសង្ខារ)។ បទថា «avassaji» សំដៅលើការលះបង់ (លះចោល)។ បទថា «muni» សំដៅលើព្រះពុទ្ធមុនី។ បទថា «ajjhattarato» សំដៅលើការត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុងរបស់ខ្លួន។ បទថា «samāhito» សំដៅលើការមានចិត្តតាំងមាំ ដោយអំណាចនៃឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ។ បទថា «abhindi kavacamiva» សេចក្តីថា ទ្រង់ទម្លាយ (កម្ទេច) ដូចជាទម្លាយនូវក្រោះការពារខ្លួន។ បទថា «attasambhavaṃ» សំដៅលើកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន។ នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលទុកថា ព្រះពុទ្ធមុនី ទ្រង់ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុង មានព្រះទ័យតាំងមាំ បានលះបង់នូវលោកិយកម្មដែលរាប់ថា tula និង atula ដែលបាននូវឈ្មោះថា «sambhava» ដោយអត្ថថាមានផល និងឈ្មោះថា «bhavasaṅkhāra» ដោយអត្ថថាតាក់តែងនូវភព ព្រមទាំងបានទម្លាយនូវកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន ដូចជាមហាយោធាដែលទម្លាយនូវក្រោះការពារខ្លួនក្នុងសមរភូមិដូច្នោះឯង។

---

အထ ဝါ တုလန္တိ တုလေန္တော တီရေန္တော. အတုလဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စေဝ ဘဝဉ္စ. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ဘဝဂါမိကမ္မံ. အဝဿဇိ မုနီတိ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ, ပဉ္စန္နံ [Pg.286] ခန္ဓာနံ နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ နယေန တုလယန္တော ဗုဒ္ဓမုနိ ဘဝေ အာဒီနဝံ နိဗ္ဗာနေ စာနိသံသံ ဒိသွာ တံ ခန္ဓာနံ မူလဘူတံ ဘဝသင်္ခါရံ ‘‘ကမ္မက္ခယာယ သံဝတ္တတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန ကမ္မက္ခယကရေန အရိယမဂ္ဂေန အဝဿဇိ. ကထံ? အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝတ္တသမ္ဘဝံ. သော ဟိ ဝိပဿနာဝသေန အဇ္ဈတ္တရတော, သမထဝသေန သမာဟိတောတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ သမထဝိပဿနာဗလေန ကဝစမိဝ အတ္တဘာဝံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတံ, အတ္တနိ သမ္ဘဝတ္တာ အတ္တသမ္ဘဝန္တိ လဒ္ဓနာမံ သဗ္ဗံ ကိလေသဇာတံ အဘိန္ဒိ. ကိလေသာဘာဝေန စ ကမ္မံ အပ္ပဋိသန္ဓိကတ္တာ အဝဿဋ္ဌံ နာမ ဟောတီတိ ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနေန ကမ္မံ ဇဟိ. ပဟီနကိလေသဿ ဘယံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ အဘီတောဝ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇိ. အဘီတဘာဝဉာပနတ္ထဉ္စ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ម៉្យាងទៀត បទថា «tulaṃ» សំដៅលើការថ្លឹងថ្លែង ពិចារណា។ បទថា «atulañca sambhavaṃ» សំដៅលើព្រះនិព្វាននិងភព។ បទថា «bhavasaṅkhāraṃ» សំដៅលើកម្មដែលនាំទៅកាន់ភព។ បទថា «avassaji muni» សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធមុនី កាលដែលទ្រង់ពិចារណាដោយន័យមានជាអាទិថា «បញ្ចក្ខន្ធជាធម៌មិនទៀង ការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងប្រាំគឺព្រះនិព្វានជាធម៌ទៀង» ដូច្នេះ ទ្រង់បានឃើញនូវទោសក្នុងភព និងឃើញនូវអានិសង្សក្នុងព្រះនិព្វាន ហើយក៏បានលះបង់នូវភវសង្ខារដែលជាឫសគល់នៃខន្ធទាំងឡាយនោះ ដោយអរិយមគ្គដែលធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកម្ម ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការអស់ទៅនៃកម្ម»។ សួរថា លះបង់ដូចម្តេច? គឺទ្រង់ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុង មានចិត្តតាំងមាំ បានទម្លាយនូវកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន ដូចជាទម្លាយនូវក្រោះការពារខ្លួន។ ព្រោះថា ព្រះអង្គឈ្មោះថា ត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុង ដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ឈ្មោះថា មានចិត្តតាំងមាំ ដោយអំណាចនៃសមថៈ យ៉ាងនេះ ចាប់តាំងពីបុព្វភាគទៅ ដោយកម្លាំងនៃសមថៈនិងវិបស្សនា ទ្រង់បានទម្លាយនូវកិលេសជាតិទាំងអស់ ដែលបាននូវឈ្មោះថា «attasambhava» ព្រោះតែកើតឡើងក្នុងខ្លួន ដែលគ្របដណ្តប់នូវអត្តភាពទុក ដូចជាក្រោះការពារខ្លួន។ ហើយដោយព្រោះមិនមានកិលេស កម្មក៏មិនអាចបដិសន្ធិតទៅទៀតបាន ឈ្មោះថាជាកម្មដែលលះបង់ហើយ ព្រះអង្គទ្រង់លះបង់កម្មដោយការលះបង់កិលេសយ៉ាងនេះ។ សម្រាប់ព្រះខីណាស្រពដែលបានលះបង់កិលេសហើយ ឈ្មោះថាសេចក្តីភ័យខ្លាចមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់លះបង់អាយុសង្ខារដោយមិនមានសេចក្តីតក់ស្លុតឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់បន្លឺឧទាន ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីដែលមិនមានភ័យខ្លាចនោះឲ្យដឹងច្បាស់។

---

စာပါလဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

ចាបាលវគ្គ ទី ១ ចប់។

---

၂. ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ

២. បាសាទកម្បនវគ្គ (វគ្គទី ២)

---

၁-၂. ပုဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. វណ្ណនាសូត្រមានបុព្វសូត្រជាដើម

---

၈၂၃-၈၂၄. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ န စ အတိလီနောတိအာဒီနိ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆအဘိညာပါဒကာ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ, တထာ ဒုတိယေ စ.

៨២៣-៨២៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ បទទាំងឡាយមានជាអាទិថា «na ca atilīno» (មិនធូរពេក) នឹងមានប្រាកដច្បាស់ក្នុងកាលខាងមុខ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវឥទ្ធិបាទដែលជាបាទៈ (ជាគ្រឹះ) នៃអភិញ្ញា ៦ យ៉ាង ក្នុងសូត្រទី ២ ក៏សម្តែងយ៉ាងនោះដែរ។

---

၃. ဆန္ဒသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. វណ្ណនាឆន្ទសមាធិសូត្រ

---

၈၂၅. တတိယေ ဆန္ဒန္တိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ. နိဿာယာတိ နိဿယံ ကတွာ, အဓိပတိံ ကတွာတိ အတ္ထော. ပဓာနသင်္ခါရာတိ ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ, စတုကိစ္စသာဓကသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. ဣတိ အယဉ္စ ဆန္ဒောတိအာဒီသု ဆန္ဒော ဆန္ဒသမာဓိနာ စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ, ဆန္ဒသမာဓိ ဆန္ဒေန စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ, ပဓာနသင်္ခါရာပိ ဆန္ဒေန စေဝ ဆန္ဒသမာဓိနာ စ သမန္နာဂတာ. တသ္မာ သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မေ ဧကတော ကတွာ အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဆန္ဒသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတော ဣဒ္ဓိပါဒေါတိ ဝုတ္တံ. ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၄၃၇) ပန ‘‘ယော တထာဘူတဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော တိအာဒိနာ နယေန [Pg.287] ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတာ သေသအရူပိနော ဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဒါတိ ဝုတ္တာ.

៨២៥. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «chandaṃ» សំដៅលើកត្តុកម្យតាឆន្ទៈ (សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ធ្វើ)។ បទថា «nissāya» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាទីពឹង គឺធ្វើឲ្យជាធំ (អធិបតី)។ បទថា «padhānasaṅkhārā» សំដៅលើសង្ខារទាំងឡាយដែលជាប្រធាន នេះជាឈ្មោះរបស់សម្មប្បធានវីរិយៈ ដែលសម្រេចនូវកិច្ច ៤ យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិថា «ayañca chando» នេះ ឆន្ទៈ រមែងប្រកបដោយឆន្ទសមាធិផង ដោយបធានសង្ខារទាំងឡាយផង, ឆន្ទសមាធិ រមែងប្រកបដោយឆន្ទៈផង ដោយបធានសង្ខារទាំងឡាយផង, សូម្បីតែបធានសង្ខារទាំងឡាយ ក៏រមែងប្រកបដោយឆន្ទៈផង ដោយឆន្ទសមាធិផង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់រួមធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ចូលគ្នាតែមួយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ឥទ្ធិបាទដែលប្រកបដោយឆន្ទសមាធិនិងបធានសង្ខារ»។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឥទ្ធិបាទវិភង្គ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅធម៌អរូបដទៃទៀត ដែលប្រកបដោយធម៌ទាំងឡាយនេះ ដោយន័យមានជាអាទិថា «yo tathābhūtassa vedanākkhandho» (វេទនាខន្ធរបស់បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ...) ថាជាឥទ្ធិបាទ។

---

အပိစ ဣမေပိ တယော ဓမ္မာ ဣဒ္ဓီပိ ဟောန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒါပိ. ကထံ? ဆန္ဒဉှိ ဘာဝယတော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, သမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရာ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. သမာဓိံ ဘာဝေန္တဿ သမာဓိ ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, ဆန္ဒပ္ပဓာနသင်္ခါရာ သမာဓိဒ္ဓိယာ ပါဒေါ နာမ. ပဓာနသင်္ခါရေ ဘာဝေန္တဿ ပဓာနသင်္ခါရာ ဣဒ္ဓိ နာမ ဟောတိ, ဆန္ဒသမာဓိ ပဓာနသင်္ခါရိဒ္ဓိယာ ပါဒေါ နာမ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ဟိ ဧကသ္မိံ ဣဇ္ဈမာနေ သေသာပိ ဣဇ္ဈန္တိယေဝ.

ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែធម៌ទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាឥទ្ធិផង ជាឥទ្ធិបាទផង។ សួរថា ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះកាលបើបុគ្គលចម្រើននូវឆន្ទៈ ឆន្ទៈនោះឯងឈ្មោះថា ឥទ្ធិ, ចំណែកសមាធិនិងបធានសង្ខារ ឈ្មោះថា ឆន្ទិទ្ធិបាទ (បាទៈនៃឆន្ទិទ្ធិ)។ កាលបើបុគ្គលចម្រើននូវសមាធិ សមាធិនោះឯងឈ្មោះថា ឥទ្ធិ, ចំណែកឆន្ទៈនិងបធានសង្ខារ ឈ្មោះថា សមាធិទ្ធិបាទ (បាទៈនៃសមាធិទ្ធិ)។ កាលបើបុគ្គលចម្រើននូវបធានសង្ខារ បធានសង្ខារនោះឯងឈ្មោះថា ឥទ្ធិ, ចំណែកឆន្ទៈនិងសមាធិ ឈ្មោះថា បធានសង្ខារិទ្ធិបាទ (បាទៈនៃបធានសង្ខារិទ្ធិ) ព្រោះថាកាលបើធម៌ណាមួយក្នុងចំណោមសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយសម្រេចហើយ ធម៌ដែលនៅសល់ក៏រមែងសម្រេចដូចគ្នាដែរ។

---

အပိစ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေနာပိ ဧတေသံ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဌမဇ္ဈာနဉှိ ဣဒ္ဓိ နာမ, ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပရိကမ္မသမ္ပယုတ္တာ ဆန္ဒာဒယော ဣဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. ဧတေနုပါယေန ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနာ, ဣဒ္ဓိဝိဓံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ နယော နေတဗ္ဗော. သေသိဒ္ဓိပါဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាឥទ្ធិបាទនៃធម៌ទាំងនោះៗ សូម្បីដោយអំណាចនៃបុព្វភាគ ក៏គប្បីជ្រាបដែរ។ ព្រោះថា បឋមជ្ឈាន ឈ្មោះថា ឥទ្ធិ, ធម៌មានឆន្ទៈជាដើម ដែលប្រកបដោយបុព្វភាគបរិកម្មនៃបឋមជ្ឈាន ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ។ ដោយឧបាយនេះ គប្បីនាំទៅនូវន័យរហូតដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ ដោយផ្តើមតាំងពីឥទ្ធិវិធៈ រហូតដល់ទិព្វចក្ខុអភិញ្ញា ដោយផ្តើមតាំងពីសោតាបត្តិមគ្គ រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ សូម្បីក្នុងឥទ្ធិបាទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។

---

ကေစိ ပန ‘‘အနိဗ္ဗတ္တော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣဓ တေသံ ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထာယ အဘိဓမ္မေ ဥတ္တရစူဠဝါရော နာမ အာဂတော –

ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ឆន្ទៈដែលមិនទាន់កើតឡើង ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ»។ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីកម្ចាត់វាទៈរបស់អាចារ្យទាំងនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងអភិធម្ម ដែលមានឈ្មោះថា ឧត្តរចូឡវារៈ យ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ – ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ, ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒေါ, စိတ္တိဒ္ဓိပါဒေါ, ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒေါ. တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ? ဣဓ, ဘိက္ခု, ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ နိယျာနိကံ အပစယဂါမိံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယ ပဌမာယ ဘူမိယာ ပတ္တိယာ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ဒုက္ခာပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ, ယော တသ္မိံ သမယေ ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ ကတ္တုကမျတာ ကုသလော ဓမ္မစ္ဆန္ဒော, အယံ ဝုစ္စတိ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ. အဝသေသာ ဓမ္မာ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒသမ္ပယုတ္တာ’’တိ (ဝိဘ. ၄၅၇-၄၅၈).

«ឥទ្ធិបាទ ៤ គឺ ឆន្ទិទ្ធិបាទ វីរិយិទ្ធិបាទ ចិត្តិទ្ធិបាទ វិមំសិទ្ធិបាទ។ បណ្តាឥទ្ធិបាទទាំងនោះ ឆន្ទិទ្ធិបាទ តើដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុក្នុងសម័យណា ចម្រើនលោកុត្តរឈាន ជាធម៌ស្រោចស្រង់ នាំទៅកាន់ការមិនសន្សំ (កិលេស) ដើម្បីលះបង់នូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ ដើម្បីសម្រេចនូវភូមិទីមួយ ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ... បេ... ចូលកាន់បឋមជ្ឈានសម្រេចសម្រាន្តនៅ ដោយទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញា ឆន្ទៈ ភាពជាអ្នកមានឆន្ទៈ ភាពជាអ្នកចង់ធ្វើ ធម៌គឺឆន្ទៈជាកុសលណា ក្នុងសម័យនោះ នេះហៅថា ឆន្ទិទ្ធិបាទ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលសេសសល់ ឈ្មោះថា ប្រកបដោយឆន្ទិទ្ធិបាទ» (វិភង្គ. ៤៥៧-៤៥៨)។

---

ဣမေ ပန လောကုတ္တရဝသေနေဝ အာဂတာ.

ប៉ុន្តែ ឥទ្ធិបាទទាំងឡាយនេះ មកហើយដោយអំណាចនៃលោកុត្តរៈតែម្យ៉ាង។

---

တတ္ထ ရဋ္ဌပါလတ္ထေရော ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. သောဏတ္ထေရော ဝီရိယံ ဓုရံ ကတွာ; သမ္ဘုတတ္ထေရော စိတ္တံ ဓုရံ ကတွာ, အာယသ္မာ မောဃရာဇာ ဝီမံသံ ဓုရံ ကတွာတိ. တတ္ထ ယထာ စတူသု အမစ္စပုတ္တေသု [Pg.288] ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတွာ ရာဇာနံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တေသု ဧကော ဥပဋ္ဌာနေ ဆန္ဒဇာတော ရညော အဇ္ဈာသယဉ္စ ရုစိဉ္စ ဉတွာ ဒိဝါ စ ရတ္တော စ ဥပဋ္ဌဟန္တော ရာဇာနံ အာရာဓေတွာ ဌာနန္တရံ ပါပုဏိ. ဧဝံ ဆန္ဒဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ក្នុងរឿងនោះ ព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរ ធ្វើឆន្ទៈឲ្យជាធុរៈ (ជាប្រធាន) ហើយញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង។ ព្រះសោណត្ថេរ ធ្វើវីរិយៈឲ្យជាធុរៈ, ព្រះសម្ភូតត្ថេរ ធ្វើចិត្តឲ្យជាធុរៈ, ព្រះមោឃរាជដ៏មានអាយុ ធ្វើវិមំសាឲ្យជាធុរៈ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានឧបមាដូចជា៖ កាលដែលកូនអាមាត្យ ៤ នាក់ ប្រាថ្នានូវយសសក្តិ ហើយចូលទៅជ្រកកោននឹងព្រះរាជា កូនអាមាត្យម្នាក់មានឆន្ទៈក្នុងការបម្រើ ដឹងនូវអធ្យាស្រ័យ និងសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ព្រះរាជា ក៏បានបម្រើទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ ធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះហឫទ័យ ហើយក៏បានសម្រេចនូវយសសក្តិ យ៉ាងណាមិញ។ ភិក្ខុអ្នកញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង ដោយមានឆន្ទៈជាធុរៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។

---

ဧကော ပန – ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဥပဋ္ဌာတုံ န သက္ကောမိ, ဥပ္ပန္နေ ကိစ္စေ ပရက္ကမေန အာရာဓေဿာမီ’’တိ ကုပိတေ ပစ္စန္တေ ရညာ ပဟိတော ပရက္ကမေန သတ္တုမဒ္ဒနံ ကတွာ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ ဝီရိယဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကော ‘‘ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဥပဋ္ဌာနမ္ပိ ဥရေန သတ္တိသရသမ္ပဋိစ္ဆနမ္ပိ ဘာရောယေဝ, မန္တဗလေန အာရာဓေဿာမီ’’တိ ခတ္တဝိဇ္ဇာယ ကတပရိစယတ္တာ မန္တသံဝိဓာနေန ရာဇာနံ အာရာဓေတွာ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ စိတ္တဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ចំណែកកូនអាមាត្យម្នាក់ទៀត គិតថា «យើងមិនអាចបម្រើព្រះរាជារាល់ៗថ្ងៃបានទេ កាលបើមានកិច្ចការកើតឡើង យើងនឹងធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះហឫទ័យដោយសេចក្តីព្យាយាម» លុះព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យទៅក្នុងបច្ចន្តគ្រាមដែលកើតចលាចល ក៏បានកម្ចាត់សត្រូវដោយសេចក្តីព្យាយាម ហើយក៏បានសម្រេចនូវយសសក្តិ យ៉ាងណាមិញ។ ភិក្ខុអ្នកញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង ដោយមានវីរិយៈជាធុរៈ គបប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។ កូនអាមាត្យម្នាក់ទៀត គិតថា «ការបម្រើរាល់ៗថ្ងៃក្តី ការយកទ្រូងទៅទទួលលំពែងនិងព្រួញក្តី សុទ្ធតែជាភារៈធ្ងន់ណាស់ យើងនឹងធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះហឫទ័យដោយកម្លាំងមន្តវិជ្ជា» ព្រោះខ្លួនបានសិក្សាក្នុងខត្តិយវិជ្ជា (ក្បួនតម្រាសម្រាប់ក្សត្រ) ក៏បានធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះហឫទ័យដោយការរៀបចំមន្តវិជ្ជា ហើយក៏បានសម្រេចនូវយសសក្តិ យ៉ាងណាមិញ។ ភិក្ខុអ្នកញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង ដោយមានចិត្តជាធុរៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។

---

အပရော – ‘‘ကိံ ဣမေဟိ ဥပဋ္ဌာနာဒီဟိ, ရာဇာနော နာမ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ဌာနန္တရံ ဒေန္တိ, တာဒိသဿ ဒေန္တော မယှံ ဒဿတီ’’တိ ဇာတိသမ္ပတ္တိမေဝ နိဿာယ ဌာနန္တရံ ပါပုဏိ. ယထာ သော, ဧဝံ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝီမံသံ နိဿာယ ဝီမံသဓုရေန လောကုတ္တရဓမ္မနိဗ္ဗတ္တကော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိဝဋ္ဋပါဒကဣဒ္ဓိ ကထိတာ.

ចំណែកកូនអាមាត្យម្នាក់ទៀត គិតថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបម្រើជាដើមទាំងនេះ ធម្មតាព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងប្រទានយសសក្តិដល់អ្នកដែលបរិបូណ៌ដោយជាតិ (ត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់) កាលបើទ្រង់ប្រទានដល់បុគ្គលបែបនោះ ទ្រង់មុខជានឹងប្រទានដល់យើងជាមិនខាន» គេក៏អាស្រ័យតែជាតិសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ហើយបានសម្រេចនូវយសសក្តិ យ៉ាងណាមិញ។ ភិក្ខុអ្នកអាស្រ័យនូវវិមំសាដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ហើយញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង ដោយមានវិមំសាជាធុរៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តបាទកឥទ្ធិ (ឥទ្ធិជាឫសគល់នៃព្រះនិព្វាន)។

---

၄. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. អដ្ឋកថាមោគ្គល្លានសូត្រ

---

၈၂၆. စတုတ္ထေ ဥဒ္ဓတာတိ ဥဒ္ဓစ္စပကတိကာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနစိတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စေန ဟိ ဧကာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိပ္ဖန္ဒတိ ဓဇယဋ္ဌိယံ ဝါတေန ပဟတဓဇော ဝိယ. ဥန္နဠာတိ ဥဂ္ဂတနဠာ, ဥဋ္ဌိတတုစ္ဆမာနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စပလာတိ ပတ္တစီဝရမဏ္ဍနာဒိစာပလ္လေန ယုတ္တာ. မုခရာတိ မုခခရာ, ခရဝစနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိကိဏ္ဏဝါစာတိ အသံယတဝစနာ ဒိဝသမ္ပိ နိရတ္ထကဝစနပ္ပလာပိနော. မုဋ္ဌဿတီတိ နဋ္ဌဿတိနော. အသမ္ပဇာနာတိ ပညာရဟိတာ. အသမာဟိတာတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝိရဟိတာ. ဘန္တစိတ္တာတိ ဥဗ္ဘန္တစိတ္တာ သမာဓိဝိရဟေန လဒ္ဓေါကာသေန ဥဒ္ဓစ္စေန. ပါကတိန္ဒြိယာတိ အသံဝုတိန္ဒြိယာ. ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရန္တိ အာပေါကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ပါသာဒပတိဋ္ဌိတံ ပထဝိဘာဂံ ‘‘ဥဒက’’န္တိ အဓိဋ္ဌာယ, ဥဒကပိဋ္ဌေ ဌိတပါသာဒံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အင်္ဂုဋ္ဌကေန ပဟရိ. ဂမ္ဘီရနေမောတိ ဂမ္ဘီရအာဝါဋော, ဂမ္ဘီရဘူမိဘာဂံ အနုပဝိဋ္ဌောတိ အတ္ထော[Pg.289]. သုနိခါတောတိ သုဋ္ဌု နိခါတော, ကောဋ္ဋေတွာ သုဋ္ဌု ဌပိတော. ဣဓ အဘိညာပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

៨២៦. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា uddhatā សេចក្តីថា មានសភាពរាយមាយ មានចិត្តញាប់ញ័រ។ ព្រោះថា ចិត្តរមែងញាប់ញ័រក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ដោយសារឧទ្ធច្ចៈ ដូចជាទង់ដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកនៅលើដងទង់ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា unnaḷā សេចក្តីថា មានមានះដូចជាបំពង់ដែលងើបឡើង គឺលោកចង់និយាយថា មានមានះដ៏សូន្យទទេដែលងើបឡើងខ្ពស់។ ពាក្យថា capalā សេចក្តីថា ប្រកបដោយភាពរឡេះរឡោះ មានការតុបតែងသបិត្រនិងចីវរជាដើម។ ពាក្យថា mukharā សេចក្តីថា មានមាត់រឹង គឺលោកចង់និយាយថា មានសម្តីទ្រគោះបោះបោក។ ពាក្យថា vikiṇṇavācā សេចក្តីថា មានសម្តីមិនបានសង្រួម និយាយតែពាក្យឥតប្រយោជន៍រហូតពេញមួយថ្ងៃ។ ពាក្យថា muṭṭhassatī សេចក្តីថា មានសតិភ្លេចភ្លាំង។ ពាក្យថា asampajānā សេចក្តីថា មិនមានប្រាជ្ញាដឹងខ្លួន។ ពាក្យថា asamāhitā សេចក្តីថា ប្រាសចាកឧបចារសមាធិ និងអប្បនាសមាធិ។ ពាក្យថា bhantacittā សេចក្តីថា មានចិត្តវិលវល់ ញាប់ញ័រឡើងទៅលើ ដោយសារឧទ្ធច្ចៈដែលបានឱកាស ព្រោះប្រាសចាកសមាធិ។ ពាក្យថា pākatindriyā សេចក្តីថា មានឥន្ទ្រិយមិនបានសង្រួម។ ពាក្យថា iddhābhisaṅkhāraṃ សេចក្តីថា ចូលកាន់អាបោកសិណ ហើយចេញមកវិញ តាំងចិត្តអធិដ្ឋានលើភាគនៃផែនដីដែលជាទីតាំងនៃប្រាសាទឲ្យទៅជា «ទឹក» រួចហើយហោះឡើងទៅលើអាកាស យកមេជើងធាក់ប្រាសាទដែលតាំងនៅលើផ្ទៃទឹកនោះ។ ពាក្យថា gambhīranemo សេចក្តីថា មានរណ្តៅជ្រៅ មានន័យថា ចូលទៅកាន់ភាគនៃផែនដីដ៏ជ្រៅ។ ពាក្យថា sunikhāto សេចក្តីថា កប់ទុកយ៉ាងណែនល្អ គឺបុកដំដំឡើងឲ្យតាំងនៅមាំមួនល្អ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអភិញ្ញាបាទកឥទ្ធិ (ឥទ្ធិជាឫសគល់នៃអភិញ្ញា)។

---

၅. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អដ្ឋកថាឧណ្ណាបព្រាហ្មណសូត្រ

---

၈၂၇. ပဉ္စမေ ဆန္ဒပ္ပဟာနတ္ထန္တိ တဏှာဆန္ဒဿ ပဟာနတ္ထံ. ဣဓာပိ ဝိဝဋ္ဋပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

៨២៧. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា chandappahānatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់នូវតណ្ហាឆន្ទៈ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តបាទកឥទ្ធិដែរ។

---

၉. ဣဒ္ဓါဒိဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. អដ្ឋកថាឥទ្ធាទិទេសនាសូត្រ

---

၈၃၁. နဝမေ ယော သော ဘိက္ခဝေ မဂ္ဂေါတိ အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ.

៨៣១. ក្នុងសូត្រទី ៩ ត្រង់ពាក្យថា yo so bhikkhave maggo ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកចតុត្ថជ្ឈាន ដែលជាឫសគល់នៃអភិញ្ញា។

---

၁၀. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាវិភង្គសូត្រ

---

၈၃၂. ဒသမေ ကောသဇ္ဇသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ စိတ္တေ လီနာကာရော ဩက္ကမတိ, သော ‘‘လီနာကာရော မေ ဩက္ကန္တော’’တိ ဉတွာ အပါယဘယေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန လီနာကာရော ဩက္ကမတိ. သော ပုန အပါယဘယေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ကောသဇ္ဇေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ကောသဇ္ဇသဟဂတော နာမ ဟောတိ. ကောသဇ္ဇသမ္ပယုတ္တောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

៨៣២. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា kosajjasahagato សេចក្តីថា ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង ហើយអង្គុយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ អាការៈរួញរា (ថីនៈ) រមែងធ្លាក់ចុះក្នុងចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះ ភិក្ខុនោះដឹងថា «អាការៈរួញរាធ្លាក់ចុះមកលើអាត្មាអញហើយ» ក៏គំរាមចិត្តដោយភ័យក្នុងអបាយ ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើងជាថ្មី រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ អាការៈរួញរាក៏ធ្លាក់ចុះមកលើភិក្ខុនោះជាថ្មីទៀត។ ភិក្ខុនោះក៏គំរាមចិត្តដោយភ័យក្នុងអបាយជាថ្មីទៀត ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន យ៉ាងនេះ ឆន្ទៈរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា ជាឆន្ទៈប្រកបដោយកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) ព្រោះច្រឡំដោយកោសជ្ជៈនោះឯង។ ពាក្យថា kosajjasampayutto នេះ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ kosajjasahagato នោះឯង។

---

ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတတိ. သော ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တံ ဟာသေတွာ တောသေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတတိ. သော ပုန ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တံ ဟာသေတွာ တောသေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ဥဒ္ဓစ္စေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော နာမ ဟောတိ.

ពាក្យថា uddhaccasahagato សេចក្តីថា ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង ហើយអង្គុយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះរមែងធ្លាក់ទៅក្នុងឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ)។ ភិក្ខុនោះពិចារណានូវព្រះពុទ្ធគុណ ព្រះធម្មគុណ និងព្រះសង្ឃគុណ ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ឲ្យស្រស់ស្រាយ ឲ្យគួរដល់ការងារ (កម្មដ្ឋាន) ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើងជាថ្មី រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងឧទ្ធច្ចៈជាថ្មីទៀត។ ភិក្ខុនោះក៏ពិចារណានូវព្រះពុទ្ធគុណ ព្រះធម្មគុណ និងព្រះសង្ឃគុណជាថ្មីទៀត ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ឲ្យស្រស់ស្រាយ ឲ្យគួរដល់ការងារ ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន យ៉ាងនេះ ឆន្ទៈរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា ជាឆន្ទៈប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ ព្រោះច្រឡំដោយឧទ្ធច្ចៈនោះឯង។

---

ထိနမိဒ္ဓသဟဂတောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ‘‘ဥပ္ပန္နံ မေ ထိနမိဒ္ဓ’’န္တိ ဉတွာ ဥဒကေန မုခံ ပုဉ္ဆိတွာ, ကဏ္ဏေ အာကဍ္ဎိတွာ ပဂုဏံ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယိတွာ ဒိဝါ ဂဟိတံ ဝါ အာလောကသညံ မနသိကရိတွာ ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ [Pg.290] ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ဝုတ္တနယေနေဝ ပုန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ထိနမိဒ္ဓေန ဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ထိနမိဒ္ဓသဟဂတော နာမ ဟောတိ.

ពាក្យថា thinamiddhasahagato សេចក្តីថា ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង ហើយអង្គុយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ ថីនមិទ្ធៈ (សេចក្តីងងុយងោកនិងធុញទ្រាន់) រមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុនោះដឹងថា «ថីនមិទ្ធៈកើតឡើងដល់អាត្មាអញហើយ» ក៏យកទឹកលុបមុខ ទាញស្លឹកត្រចៀក សូត្រធម៌ដែលខ្លួនចាំស្ទាត់ ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាលោកសញ្ញាដែលខ្លួនបានកាន់យកក្នុងវេលាថ្ងៃ កម្ចាត់បង់នូវថីនមិទ្ធៈ ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើងជាថ្មី រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ ថីនមិទ្ធៈក៏កើតឡើងដល់ភិក្ខុនោះជាថ្មីទៀត។ ភិក្ខុនោះក៏កម្ចាត់បង់នូវថីនមិទ្ធៈតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯងជាថ្មីទៀត ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន យ៉ាងនេះ ឆន្ទៈរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា ជាឆន្ទៈប្រកបដោយថីនមិទ្ធៈ ព្រោះច្រឡំដោយថីនមិទ្ធៈនោះឯង។

---

အနုဝိက္ခိတ္တောတိ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ ကာမဂုဏာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. သော ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခိတ္တံ မေ စိတ္တ’’န္တိ ဉတွာ အနမတဂ္ဂ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄-၁၂၅) ဒေဝဒူတ- (မ. နိ. ၃.၂၆၁) စေလောပမ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၄) အနာဂတဘယသုတ္တာဒီနိ (အ. နိ. ၅.၇၇) အာဝဇ္ဇေန္တော သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ ကမ္မနိယံ ကတွာ ပုန ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အထဿ ပုန စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. သော ပုန သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတီတိ ဧဝမဿ ကာမဝိတက္ကဝေါကိဏ္ဏတ္တာ ဆန္ဒော ဗဟိဒ္ဓါ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ အာရဗ္ဘ အနုဝိက္ခိတ္တော အနုဝိသဋော ဟောတိ.

ពាក្យថា anuvikkhitto សេចក្តីថា ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង ហើយអង្គុយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះរមែងរាយមាយទៅក្នុងអារម្មណ៍គឺកាមគុណ។ ភិក្ខុនោះដឹងថា «ចិត្តរបស់អាត្មាអញរាយមាយទៅខាងក្រៅហើយ» ក៏ពិចារណានូវសូត្រទាំងឡាយ មានអនមតគ្គសូត្រ ទេវទូតសូត្រ សេលូបមសូត្រ និងអនាគតភយសូត្រជាដើម គំរាមចិត្តដោយដំបងគឺព្រះសូត្រ ធ្វើចិត្តឲ្យគួរដល់ការងារ ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើងជាថ្មី រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ លំដាប់នោះ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះក៏រាយមាយជាថ្មីទៀត។ ភិក្ខុនោះក៏ធ្វើចិត្តឲ្យគួរដល់ការងារដោយដំបងគឺព្រះសូត្រជាថ្មីទៀត ហើយញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន យ៉ាងនេះ ឆន្ទៈរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា ជាឆន្ទៈរាយមាយទៅតាម ផ្សាយទៅតាម ខាងក្រៅ ដោយប្រារព្ធនូវកាមគុណទាំង ៥ ព្រោះច្រឡំដោយកាមវិតក្កៈនោះឯង។

---

ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနပိ ဒေသနာဝသေနပိ ပုရိမပစ္ဆိမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? ကမ္မဋ္ဌာနေ တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ အဘိနိဝေသော ပုရေ နာမ, အရဟတ္တံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု မူလကမ္မဋ္ဌာနေ အဘိနိဝိသိတွာ အတိလီနာဒီသု စတူသု ဌာနေသု စိတ္တဿ ဩက္ကမနံ ပဋိသေဓေတွာ, ဒုဋ္ဌဂေါဏေ ယောဇေတွာ သာရေန္တော ဝိယ စတုရဿဃဋိကံ ဩတာရေန္တော ဝိယ စတုန္နံ ဌာနာနံ ဧကဋ္ဌာနေပိ အသဇ္ဇန္တော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အယမ္ပိ ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာ ဝိဟရတိ နာမ. အယံ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ပုရိမပစ္ဆိမတာ. ဒေသနာဝသေန ပန ကေသာ ပုရေ နာမ, မတ္ထလုင်္ဂံ ပစ္ဆာ နာမ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ကေသေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ကေသာဒယော ပရိဂ္ဂဏှန္တော စတူသု ဌာနေသု အသဇ္ဇန္တော ယာဝ မတ္ထလုင်္ဂါ ဘာဝနံ ပါပေတိ, အယမ္ပိ ယထာ ပုရေ တထာ ပစ္ဆာ ဝိဟရတိ နာမ. ဧဝံ ဒေသနာဝသေန ပုရိမပစ္ဆိမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ ပစ္ဆာ တထာ ပုရေတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ.

ពាក្យថា yathā pure tathā pacchā សេចក្តីថា ភាពជាមុននិងក្រោយ គប្បីជ្រាបទាំងដោយអំណាចនៃកម្មដ្ឋាន ទាំងដោយអំណាចនៃទេសនា។ សួរថា គប្បីជ្រាបដូចម្តេច? ជាដំបូង ក្នុងកម្មដ្ឋាន ការចូលទៅកាន់កម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា មុន (pure) ព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា ក្រោយ (pacchā)។ ក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ ភិក្ខុណាចូលទៅកាន់មូលកម្មដ្ឋាន ហើយហាមឃាត់ការធ្លាក់ចុះនៃចិត្តក្នុងឋានៈទាំង ៤ មានការរួញរាហួសហេតុជាដើម មិនជាប់ជំពាក់សូម្បីក្នុងឋានៈមួយ ក្នុងបណ្តាឋានៈទាំង ៤ នោះ ឧបមាដូចជាអ្នកបររទេះដែលទឹមគោសាហាវហើយបរទៅ ឬដូចជាគេទម្លាក់នូវក្អមមានជ្រុងបួនចុះទៅ ភិក្ខុនោះពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ ហើយសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត។ ភិក្ខុនេះ សូម្បីសម្រេចហើយ ក៏ឈ្មោះថា រស់នៅដូចជាមុន យ៉ាងណាក៏យ៉ាងនោះក្នុងខាងក្រោយ។ នេះជាភាពជាមុននិងក្រោយដោយអំណាចនៃកម្មដ្ឋាន។ ចំណែកដោយអំណាចនៃទេសនា សក់ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា មុន ខួរក្បាល ឈ្មោះថា ក្រោយ។ ក្នុងទេសនានោះ ភិក្ខុណាចូលទៅកាន់សក់ទាំងឡាយ កំណត់យកសក់ជាដើម ដោយអំណាចនៃពណ៌និងសណ្ឋានជាដើម មិនជាប់ជំពាក់ក្នុងឋានៈទាំង ៤ ឡើយ ញ៉ាំងភាវនាឲ្យសម្រេចរហូតដល់ខួរក្បាល ភិក្ខុនេះ សូម្បីសម្រេចហើយ ក៏ឈ្មោះថា រស់នៅដូចជាមុន យ៉ាងណាក៏យ៉ាងនោះក្នុងខាងក្រោយ។ ភាពជាមុននិងក្រោយដោយអំណាចនៃទេសនា គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា yathā pacchā tathā pure នេះ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យមុននោះឯង។

---

ယထာ အဓော တထာ ဥဒ္ဓန္တိ ဣဒံ သရီရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ အဓော ကေသမတ္ထကာ’’တိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပါဒတလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ကေသမတ္ထကာ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန ဝါ ပါဒင်္ဂုလိအဂ္ဂပဗ္ဗဋ္ဌိတော ယာဝ သီသကဋာဟံ, သီသကဋာဟတော ယာဝ ပါဒင်္ဂုလီနံ အဂ္ဂပဗ္ဗဋ္ဌီနိ[Pg.291], တာဝ အဋ္ဌိဝသေန ဝါ ဘာဝနံ ပါပေတိ စတူသု ဌာနေသု ဧကဋ္ဌာနေပိ အသဇ္ဇန္တော. အယံ ယထာ ဥဒ္ဓံ တထာ အဓော, ယထာ အဓော တထာ ဥဒ္ဓံ ဝိဟရတိ နာမ.

ពាក្យថា yathā adho tathā uddhaṃ នេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃរាងកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «ខាងលើតាំងពីបាតជើងឡើងទៅ ខាងក្រោមតាំងពីចុងសក់ចុះមក»។ ក្នុងរាងកាយនោះ ភិក្ខុណា ផ្តើមតាំងពីបាតជើង រហូតដល់ចុងសក់ ដោយអំណាចនៃអាការៈ ៣២ ក្តី ឬផ្តើមតាំងពីឆ្អឹងកងចុងម្រាមជើង រហូតដល់លលាដ៍ក្បាល ពីលលាដ៍ក្បាល រហូតដល់ឆ្អឹងកងចុងម្រាមជើង ដោយអំណាចនៃឆ្អឹងក្តី មិនជាប់ជំពាក់សូម្បីក្នុងឋានៈមួយ ក្នុងបណ្តាឋានៈទាំង ៤ ឡើយ ហើយញ៉ាំងភាវនាឲ្យសម្រេច។ ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថា រស់នៅ ខាងលើ យ៉ាងណាក៏យ៉ាងនោះក្នុងខាងក្រោម ខាងក្រោម យ៉ាងណាក៏យ៉ាងនោះក្នុងខាងលើ។

---

ယေဟိ အာကာရေဟီတိ ယေဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. ယေဟိ လိင်္ဂေဟီတိ ယေဟိ သဏ္ဌာနေဟိ. ယေဟိ နိမိတ္တေဟီတိ ယေဟိ ဥပဋ္ဌာနေဟိ. အာလောကသညာ သုဂ္ဂဟိတာ ဟောတီတိ ယော ဘိက္ခု အင်္ဂဏေ နိသီဒိတွာ အာလောကသညံ မနသိ ကရောတိ, ကာလေန နိမီလေတိ, ကာလေန ဥမ္မီလေတိ. အထဿ ယဒါ နိမီလေန္တဿာပိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေန္တဿ ဝိယ ဧကသဒိသမေဝ ဥပဋ္ဌာတိ, တဒါ အာလောကသညာ ဇာတာ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဒိဝါသညာ’’တိပိ တဿေဝ နာမံ. သာ စ ပန ရတ္တိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သုဂ္ဂဟိတာ နာမ ဟောတိ. သွာဓိဋ္ဌိတာတိပိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သုဋ္ဌု အဓိဋ္ဌိတာ သုဋ္ဌု ဌပိတာ သွာဓိဋ္ဌိတာ နာမ ဝုစ္စတိ. သာ အတ္ထတော သုဂ္ဂဟိတာယေဝ. ယော ဝါ အာလောကေန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, တဿ ဒိဝါပိ အာလောကသညာ သုဂ္ဂဟိတာ သွာဓိဋ္ဌိတာ နာမ. ရတ္တိ ဝါ ဟောတု ဒိဝါ ဝါ ယေန အာလောကေန ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, တသ္မိံ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနေ အာလောကေ ဥပ္ပန္နာ သညာ သုဂ္ဂဟိတာယေဝ နာမ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဆန္နံ အဘိညာနံ ပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ.

ពាក្យថា Yehi ākārehi សេចក្តីថា ដោយចំណែកទាំងឡាយណា (yehi koṭṭhāsehi)។ ពាក្យថា Yehi liṅgehi សេចក្តីថា ដោយសណ្ឋានទាំងឡាយណា (yehi saṇṭhānehi)។ ពាក្យថា Yehi nimittehi សេចក្តីថា ដោយការលេចឡើងទាំងឡាយណា (yehi upaṭṭhānehi)។ ពាក្យថា Ālokasaññā suggahitā hoti សេចក្តីថា ភិក្ខុណាអង្គុយនៅទីវាល ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាលោកសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ក្នុងពន្លឺ) ជួនកាលធ្មេចភ្នែក ជួនកាលបើកភ្នែក។ កាលបើភ្នែកធ្មេចក្តី ក៏លេចឡើងដូចជាបើកភ្នែកមើលដូច្នោះដែរ គឺស្មើគ្នាឥតប្លែកគ្នាឡើយ ក្នុងកាលនោះ ឈ្មោះថា អាលោកសញ្ញាកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា "ទិវាសញ្ញា" (សេចក្តីសំគាល់ក្នុងពេលថ្ងៃ) នេះ ក៏ជាឈ្មោះនៃអាលោកសញ្ញានោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត អាលោកសញ្ញានោះ កាលបើកើតឡើងក្នុងពេលយប់ ឈ្មោះថាជាសញ្ញាដែលកាន់យកបានល្អហើយ។ ពាក្យថា Svādhiṭṭhitā (ការតាំងទុកល្អហើយ) នេះ ក៏ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា សុគ្គហិតា (ការកាន់យកបានល្អ) នោះឯង។ អាលោកសញ្ញាដែលបុគ្គលអធិដ្ឋានទុកល្អហើយ តាំងទុកល្អហើយ ឈ្មោះថា ស្វាធិដ្ឋាន (តាំងទុកល្អហើយ)។ អាលោកសញ្ញានោះ ដោយអត្ថក៏គឺការកាន់យកបានល្អហើយនោះឯង។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុណា បន្ទោបង់នូវថីនមិទ្ធៈដោយពន្លឺ ហើយបង្កើតឆន្ទៈ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន អាលោកសញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ទោះបីក្នុងពេលថ្ងៃ ក៏ឈ្មោះថា កាន់យកបានល្អហើយ តាំងទុកល្អហើយ។ ទោះបីយប់ក្តី ថ្ងៃក្តី ភិក្ខុបន្ទោបង់នូវថីនមិទ្ធៈដោយពន្លឺណា ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន សញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងពន្លឺជាគ្រឿងបន្ទោបង់ថីនមិទ្ធៈនោះ ឈ្មោះថា កាន់យកបានល្អហើយពិតប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងធម៌មានវីរិយៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវឥទ្ធិបាទដែលជាបាទៈ (ជាគ្រឹះ) នៃអភិញ្ញាទាំង ៦។

---

ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

ព្រះវគ្គទី ២ ឈ្មោះ បាសាទកម្បនវគ្គ ចប់។

---

၃. အယောဂုဠဝဂ္ဂေါ

៣. អយោគុឡវគ្គ

---

၂. အယောဂုဠသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អយោគុឡសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយអយោគុឡសូត្រ)

---

၈၃၄. တတိယဝဂ္ဂဿ ဒုတိယေ ဣမိနာ စာတုမဟာဘူတိကေနာတိ ဣမိနာ စတုမဟာဘူတမယေန ဧဝံ ဘာရိကေန ဂရုကေန သမာနေနာပိ. ဩမာတီတိ ပဟောတိ သက္ကောတိ, ဣဒံ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အသမ္ဘိန္နပဒံ. ကာယမ္ပိ စိတ္တေ သမောဒဟတီတိ ကာယံ ဂဟေတွာ စိတ္တေ အာရောပေတိ, စိတ္တသန္နိဿိတံ ကရောတိ, စိတ္တဂတိယာ ပေသေတိ. စိတ္တံ နာမ မဟဂ္ဂတစိတ္တံ, စိတ္တဂတိဂမနံ လဟုကံ ဟောတိ. စိတ္တမ္ပိ ကာယေ သမောဒဟတီတိ စိတ္တံ ဂဟေတွာ [Pg.292] ကာယေ အာရောပေတိ, ကာယသန္နိဿိတံ ကရောတိ, ကာယဂတိယာ ပေသေတိ, ကာယော နာမ ကရဇကာယော, ကာယဂတိဂမနံ ဒန္ဓံ ဟောတိ. သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စာတိ အဘိညာစိတ္တသဟဇာတသညာ. သာ ဟိ သန္တသုခသမန္နာဂတတ္တာ သုခသညာ နာမ ဟောတိ, ကိလေသဒန္ဓာယိတတ္တဿ စ အဘာဝါ လဟုသညာ နာမ.

៨៣៤. ក្នុងសូត្រទី ២ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា iminā cātumahābhūtikenā សេចក្តីថា ទោះបីជាកាយដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤ នេះ មានសភាពធ្ងន់ និងយឺតយ៉ាវយ៉ាងនេះក៏ដោយ។ ពាក្យថា Omāti សេចក្តីថា អាចធ្វើបាន សម្រេចបាន ពាក្យនេះជាពាក្យដែលមិនច្រឡំគ្នា (មិនលាយឡំ) ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក។ ពាក្យថា Kāyampi citte samodahati សេចក្តីថា នាំយកកាយទៅដាក់លើចិត្ត ធ្វើកាយឲ្យអាស្រ័យនឹងចិត្ត បញ្ជូនទៅតាមល្បឿននៃចិត្ត។ ចិត្តនោះ សំដៅយកមហគ្គតចិត្ត ដំណើរទៅនៃចិត្តតែងមានសភាពរហ័ស។ ពាក្យថា Cittampi kāye samodahati សេចក្តីថា នាំយកចិត្តទៅដាក់លើកាយ ធ្វើចិត្តឲ្យអាស្រ័យនឹងកាយ បញ្ជូនទៅតាមដំណើរនៃកាយ កាយនោះ សំដៅយកករជកាយ ដំណើរទៅនៃកាយតែងមានសភាពយឺតយ៉ាវ។ ពាក្យថា Sukhasaññañca lahusaññañca សំដៅយកសញ្ញាដែលកើតរួមជាមួយអភិញ្ញាចិត្ត។ ព្រោះថា សញ្ញានោះ ឈ្មោះថា សុខសញ្ញា ព្រោះប្រកបដោយសន្តសុខ និងឈ្មោះថា លហុសញ្ញា ព្រោះមិនមានសភាពយឺតយ៉ាវដោយសារកិលេស។

---

အယောဂုဠော ဒိဝသံ သန္တတ္တော လဟုတရော စေဝ ဟောတီတိ သော ဟိ ဒွီဟိ တီဟိ ဇနေဟိ ဥက္ခိပိတွာ ကမ္မာရုဒ္ဓနေ ပက္ခိတ္တောပိ ဒိဝသံ ပစ္စမာနော ဝိဝရာနုပဝိဋ္ဌေန တေဇေန စေဝ ဝါယေန စ ဝါယောသဟဂတော စ ဥသ္မာသဟဂတော စ တေဇောသဟဂတော စ ဟုတွာ ဧဝံ လဟုကော ဟောတိ, ယထာ နံ ကမ္မာရော မဟာသဏ္ဍာသေန ဂဟေတွာ ဧကတော ပရိဝတ္တေတိ ဥက္ခိပတိ ဗဟိ နီဟရတိ. ဧဝံ ပန မုဒု စ ဟောတိ ကမ္မနိယော စ. ယထာ နံ သော ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ဝိစ္ဆိန္ဒတိ, ကူဋေန ဟနန္တော ဒီဃစတုရဿာဒိဘေဒံ ကရောတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ ကထိတာ.

ពាក្យថា Ayoguḷo divasaṃ santatto lahutaro ceva hoti សេចក្តីថា ដុំដែកដែលគេដុតឲ្យក្តៅពេញមួយថ្ងៃ ទោះបីជាត្រូវមនុស្សពីរឬបីនាក់លើកទៅដាក់ក្នុងគុកភ្លើងរបស់ជាងដែកក៏ដោយ កាលបើត្រូវគេដុតពេញមួយថ្ងៃ ក៏ប្រកបដោយតេជោធាតុ និងវាយោធាតុដែលចូលទៅតាមចន្លោះប្រហោង ហើយក្លាយជាដុំដែកដែលប្រកបដោយវាយោធាតុ កម្តៅ និងតេជោធាតុ ទើបមានសភាពស្រាលយ៉ាងនេះ រហូតដល់ជាងដែកអាចយកដង្កាប់ធំចាប់បង្វិលទៅម្ខាង លើកឡើង ឬនាំយកចេញទៅខាងក្រៅបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ដុំដែកនោះក៏មានសភាពទន់ និងគួរដល់ការប្រើប្រាស់ ដូចជាជាងដែកនោះអាចកាត់វាជាកង់ៗ ឬយកញញួរវាយដំធ្វើជាគ្រឿងប្រើប្រាស់មានសណ្ឋានវែង ឬបួនជ្រុងជាដើមបាន។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវិកុព្វនឥទ្ធិ (ឫទ្ធិដែលប្លែងបានផ្សេងៗ)។

---

၃-၁၀. ဘိက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-១០. ភិក្ខុសូត្រាទិវណ្ណនា (ការអធិប្បាយភិក្ខុសូត្រជាដើម)

---

၈၃၅-၈၄၂. တတိယေ ဝိဝဋ္ဋပါဒကိဒ္ဓိ ကထိတာ, တထာ စတုတ္ထေ. အပိစ ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ မိဿကိဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ, သတ္တသု ဖလေသု ပုဗ္ဗဘာဂါ. သတ္တမာဒီနိ စတ္တာရိ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယာနေဝ.

៨៣៥-៨៤២. ក្នុងសូត្រទី ៣ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្ដបាទកឥទ្ធិ (ឫទ្ធិជាបាទៈនៃវិវដ្ដៈ) ក្នុងសូត្រទី ៤ ក៏ដូច្នោះដែរ។ មួយវិញទៀត ចាប់តាំងពីសូត្រថា Dve phalāni ជាដើមទៅ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវមិស្សកឥទ្ធិបាទខាងក្រោម ក្នុងផលទាំង ៧ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបុព្វភាគឥទ្ធិបាទ។ សូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ៧ ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

---

၁၁-၁၂. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១១-១២. មោគ្គល្លានសូត្រាទិវណ្ណនា (ការអធិប្បាយមោគ្គល្លានសូត្រជាដើម)

---

၈၄၃-၈၄၄. ဧကာဒသမဒွါဒသမေသု ဆ အဘိညာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

៨៤៣-៨៤៤. ក្នុងសូត្រទី ១១ និងទី ១២ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអភិញ្ញាទាំង ៦។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឥទ្ធិបាទសំយុត្ត ចប់។

---

၈. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ

៨. អនុរុទ្ធសំយុត្ត

---

၁. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

១. រហោគតវគ្គ

---

၁-၂. ပဌမရဟောဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. បឋមរហោគតសូត្រាទិវណ្ណនា (ការអធិប្បាយបឋមរហោគតសូត្រជាដើម)

---

၈၉၉-၉၀၀. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဿ [Pg.293] ပဌမေ အာရဒ္ဓါတိ ပရိပုဏ္ဏာ. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ ဆတ္တိံသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ, ဒုတိယေ ဒွါဒသသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ.

៨៩៩-៩០០. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃអនុរុទ្ធសំយុត្ត ពាក្យថា āraddhā សេចក្តីថា បរិបូណ៌ហើយ។ ដោយសង្ខេប ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវិបស្សនាដោយដឹកនាំទៅកាន់អរហត្តផលក្នុងឋានៈ ៣៦ យ៉ាង ក្នុងសូត្រទី ២ ទ្រង់សម្តែងនូវវិបស្សនាដោយដឹកនាំទៅកាន់អរហត្តផលក្នុងឋានៈ ១២ យ៉ាង។

---

၃. သုတနုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. សុតនុសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយសុតនុសូត្រ)

---

၉၀၁. တတိယေ မဟာဘိညတန္တိ ဆအဘိညာဘာဝံ. ဟီနံ ဓမ္မန္တိအာဒီသု ဣမာယ ပါဠိယာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော –

៩០១. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា mahābhiññataṃ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Hīnaṃ dhammaṃ សេចក្តីពន្យល់ គប្បីដឹងតាមព្រះបាលីនេះថា៖

---

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဟီနာ? ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ, ဣမေ ဓမ္မာ ဟီနာ. ကတမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ? တီသု ဘူမီသု ကုသလံ, တီသု ဘူမီသု ဝိပါကော, တီသု ဘူမီသု ကိရိယာဗျာကတံ သဗ္ဗဉ္စ ရူပံ, ဣမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ. ကတမေ ဓမ္မာ ပဏီတာ? စတ္တာရော မဂ္ဂါ အပရိယာပန္နာ, စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ နိဗ္ဗာနဉ္စ, ဣမေ ဓမ္မာ ပဏီတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၂၃-၁၄၂၅).

“ធម៌ទាំងឡាយណាជាធម៌ថោកទាប (ហីនធម៌)? អកុសលចិត្តុប្បាទ ១២ ធម៌ទាំងនេះឈ្មោះថាជាធម៌ថោកទាប។ ធម៌ទាំងឡាយណាជាធម៌កណ្តាល (មជ្ឈិមធម៌)? កុសលក្នុងភូមិទាំង ៣, វិបាកក្នុងភូមិទាំង ៣, កិរិយាអព្យាក្រឹតក្នុងភូមិទាំង ៣ និងរូបទាំងអស់ ធម៌ទាំងនេះឈ្មោះថាជាធម៌កណ្តាល។ ធម៌ទាំងឡាយណាជាធម៌ឧត្តម (បណីតធម៌)? មគ្គ ៤ ដែលជាអបរិយាបន្នៈ (មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងវដ្តៈ) ផង សាមញ្ញផល ៤ ផង ព្រះនិព្វានផង ធម៌ទាំងនេះឈ្មោះថាជាធម៌ឧត្តម” (ធម្មសង្គណី)។

---

၄-၇. ပဌမကဏ္ဍကီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-៧. បឋមកណ្ឌកីសូត្រាទិវណ្ណនា (ការអធិប្បាយបឋមកណ្ឌកីសូត្រជាដើម)

---

၉၀၂-၉၀၅. စတုတ္ထေ ကဏ္ဍကီဝနေတိ မဟာကရမန္ဒဝနေ. ဆဋ္ဌေ သဟဿံ လောကန္တိ ဣမိနာ ထေရဿ သတတ ဝိဟာရော ဒဿိတော. ထေရော ဟိ ပါတောဝ မုခံ ဓောဝိတွာ အတီတာနာဂတေ ကပ္ပသဟဿံ အနုဿရတိ. ပစ္စုပ္ပန္နေ ပန ဒသစက္ကဝါဠသဟဿံ ဧကာဝဇ္ဇနဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

៩០២-៩០៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា kaṇḍakīvane សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃការមន្ទដ៏ធំ (ព្រៃដង្កៅ)។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា sahassaṃ lokaṃ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវវិហារធម៌ដែលព្រះថេរៈតែងតែនៅជាប្រចាំ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈនោះ កាលបើលុបលាងព្រះភក្ត្រក្នុងពេលព្រឹកព្រលឹមហើយ តែងរំលឹកជាតិក្នុងអតីត និងអនាគតអស់មួយពាន់កប្ប។ ចំណែកក្នុងបច្ចុប្បន្ន ពិភពលោកមួយពាន់ចក្រវាឡ តែងមកប្រាកដក្នុងអាវជ្ជនៈតែម្តងរបស់លោក។ សូត្រទី ៧ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၈. သလဠာဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. សលឡាគារសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយសលឡាគារសូត្រ)

---

၉၀၆. အဋ္ဌမေ သလဠာဂါရေတိ သလဠရုက္ခမယာယ ပဏ္ဏသာလာယ, သလဠရုက္ခဿ ဝါ ဒွါရေ ဌိတတ္တာ ဧဝံနာမကေ အဂါရေ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာယ သဒ္ဓိံ ဝိပဿကပုဂ္ဂလော ကထိတော.

៩០៦. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា salaḷāgāre សេចក្តីថា ក្នុងសាលាស្លឹកឈើដែលធ្វើដោយឈើស្រល់ (ដើមសលឡៈ) ឬថា ព្រោះតែសាលានោះតាំងនៅជិតទ្វារនៃដើមស្រល់ ទើបហៅថាសាលាមានឈ្មោះយ៉ាងនោះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបុគ្គលអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ព្រមទាំងវិបស្សនាផង។

---

၉. အမ္ဗပါလိဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. អម្ពបាលីវនសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយអម្ពបាលីវនសូត្រ)

---

၉၀၇. နဝမေ [Pg.294] အာသဘိံ ဝါစန္တိ အတ္တနော အရဟတ္တဘာဝဒီပကံ ဥတ္တမဝါစံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

៩០៧. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា āsabhiṃ vācaṃ សេចក្តីថា ព្រះវាចាដ៏ឧត្តមដែលសម្តែងនូវភាពជាព្រះអរហន្តរបស់ខ្លួន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

រហោគតវគ្គ ទី ១ ចប់។

---

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

២. ទុតិយវគ្គវណ្ណនា (ការអធិប្បាយវគ្គទី ២)

---

၉၀၉-၉၂၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေ ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိအာဒီဟိ ထေရော ဒသဗလဉာဏံ ပဋိဇာနာတိ. ကိမ္ပနေတံ သာဝကာနံ ဟောတီတိ? ဧကဒေသေန ဟောတိ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ ပနေတံ နိပ္ပဒေသံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရန္တိ.

៩០៩-៩២២. ក្នុងវគ្គទី ២ តាមរយៈពាក្យថា ṭhānañca ṭhānato ជាដើម ព្រះថេរៈបានប្តេជ្ញានូវទសពលញាណ។ សួរថា ចុះទសពលញាណនោះ តែងមានដល់សាវ័កទាំងឡាយដែរឬទេ? ឆ្លើយថា តែងមានដោយចំណែកខ្លះ ចំណែកឯព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ ទសពលញាណនោះតែងមានពេញបរិបូណ៌គ្រប់ប្រការដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ។

---

အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអនុរុទ្ធសំយុត្ត ចប់។

---

၉. ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ឈានសំយុត្តវណ្ណនា (ការអធិប្បាយឈានសំយុត្ត)

---

၉၂၃. ဈာနသံယုတ္တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

៩២៣. ឈានសំយុត្ត មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឈានសំយុត្ត ចប់។

---

၁၀. အာနာပါနသံယုတ္တံ

១០. អានាបានសំយុត្ត

---

၁. ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ

១. ឯកធម្មវគ្គ

---

၁. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ឯកធម្មសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយឯកធម្មសូត្រ)

---

၉၇၇. အာနာပါနသံယုတ္တဿ [Pg.295] ပဌမေ ဧကဓမ္မောတိ ဧကော ဓမ္မော. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၁၅) အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တမေဝ.

៩៧៧. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃអានាបានសំយុត្ត ពាក្យថា ekadhammo សេចក្តីថា ធម៌មួយ។ សេចក្តីដែលគួរនិយាយក្នុងទីនេះទាំងអស់ ត្រូវបានពោលទុកគ្រប់ប្រការរួចហើយ ក្នុងអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាននិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

---

၆. အရိဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. អរិដ្ឋសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយអរិដ្ឋសូត្រ)

---

၉၈၂. ဆဋ္ဌေ ဘာဝေထ နောတိ ဘာဝေထ နု. ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါ. အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ဓမ္မေသူတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု ဒွါဒသသု အာယတနဓမ္မေသု. ပဋိဃသညာ သုပ္ပဋိဝိနီတာတိ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တသညာ သုဋ္ဌု ပဋိဝိနီတာ, သမုစ္ဆိန္နာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ အတ္တနော အနာဂါမိမဂ္ဂံ ကထေတိ. ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဝိပဿနံ ဒဿေန္တော သော သတောဝ အဿသိဿာမီတိအာဒိမာဟ.

៩៨២. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា bhāvetha no សេចក្តីថា តើអ្នកទាំងឡាយចម្រើនដែរឬទេ។ ពាក្យថា Kāmacchando សំដៅយកតម្រេកក្នុងកាមគុណទាំង ៥។ ពាក្យថា Ajjhattaṃ bahiddhā ca dhammesu សំដៅយកអាយតនធម៌ទាំង ១២ ខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា Paṭighasaññā suppaṭivinītā សេចក្តីថា សញ្ញាដែលប្រកបដោយបដិឃៈ ត្រូវបានលះបង់ល្អហើយ គឺកាត់ផ្តាច់បានហើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអនាគាមិមគ្គរបស់ខ្លួន។ ឥឡូវនេះ កាលបើទ្រង់បង្ហាញនូវវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា So satova assasissāmi (ភិក្ខុនោះមានស្មារតីដកដង្ហើមចូល)។

---

၇. မဟာကပ္ပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. មហាកបិណសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយមហាកបិណសូត្រ)

---

၉၈၃. သတ္တမေ ဣဉ္ဇိတတ္တံ ဝါ ဖန္ဒိတတ္တံ ဝါတိ ဥဘယေနပိ စလနမေဝ ကထိတံ.

៩៨៣. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យទាំងពីរគឺ iñjitattaṃ ក្តី phanditattaṃ ក្តី ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសំដៅយកការញាប់ញ័រ (ការកម្រើក) ដូចគ្នា។

---

၈. ပဒီပေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. បទីបោបមសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយបទីបោបមសូត្រ)

---

၉၈၄. အဋ္ဌမေ နေဝ ကာယောပိ ကိလမတိ န စက္ခူနီတိ အညေသု ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ ကာယောပိ ကိလမတိ, စက္ခူနိပိ ဝိဟညန္တိ. ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနသ္မိဉှိ ကမ္မံ ကရောန္တဿ ကာယော ကိလမတိ, ယန္တေ ပက္ခိပိတွာ ပီဠနာကာရပ္ပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. ကသိဏကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ စက္ခူနိ ဖန္ဒန္တိ ကိလမန္တိ, နိက္ခမိတွာ ပတနာကာရပ္ပတ္တာနိ ဝိယ ဟောန္တိ. ဣမသ္မိံ ပန ကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ နေဝ ကာယော ကိလမတိ, န အက္ခီနိ ဝိဟညန္တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

៩៨៤. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា neva kāyopi kilamati na cakkhūni សេចក្តីថា ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុធ្វើការចម្រើនក្នុងកម្មដ្ឋានដទៃ កាយក៏តែងតែល្វើយ ភ្នែកក៏តែងតែចុករកាំ។ ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុធ្វើការចម្រើនក្នុងធាតុកម្មដ្ឋាន កាយតែងតែល្វើយ ហាក់ដូចជាត្រូវគេដាក់ចូលទៅក្នុងយន្តហើយច្របាច់ដូច្នោះដែរ។ កាលបើធ្វើការចម្រើនក្នុងកសិណកម្មដ្ឋាន ភ្នែកតែងតែញាក់ និងល្វើយ ហាក់ដូចជាលៀនចេញមកក្រៅហើយហៀបនឹងធ្លាក់ចុះដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯក្នុងកម្មដ្ឋាន (អានាបានស្សតិ) នេះ កាលបើភិក្ខុធ្វើការចម្រើន កាយក៏មិនល្វើយ ភ្នែកក៏មិនចុករកាំឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

သဗ္ဗသော [Pg.296] ရူပသညာနန္တိအာဒိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, ကိံ အာနာပါနေ ကသိဏုဂ္ဃာဋနံ လဗ္ဘတီတိ? တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ယသ္မာ အာနာပါနနိမိတ္တံ တာရကရူပမုတ္တာဝလိကာဒိသဒိသံ ဟုတွာ ပညာယတိ, တသ္မာ တတ္ထ ကသိဏုဂ္ဃာဋနံ လဗ္ဘတီ’’တိ. တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ‘‘န လဗ္ဘတေဝါ’’တိ အာဟ. အလဗ္ဘန္တေ အယံ အရိယိဒ္ဓိအာဒိကော ပဘေဒေါ ကသ္မာ ဂဟိတောတိ? အာနိသံသဒဿနတ္ထံ. အရိယံ ဝါ ဟိ ဣဒ္ဓိံ စတ္တာရိ ဝါ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ စတဿော ဝါ အရူပသမာပတ္တိယော နိရောဓသမာပတ္တိံ ဝါ ပတ္ထယမာနေန ဘိက္ခုနာ အယံ အာနာပါနဿတိသမာဓိ သာဓုကံ မနသိကာတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ နဂရေ လဒ္ဓေ ယံ စတူသု ဒိသာသု ဥဋ္ဌာနကဘဏ္ဍံ, တံ စတူဟိ ဒွါရေဟိ နဂရမေဝ ပဝိသတီတိ, ဇနပဒေါ လဒ္ဓေါ စ ဟောတိ. နဂရဿေဝ ဟေသော အာနိသံသော. ဧဝံ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာယ အာနိသံသော ဧသ အရိယိဒ္ဓိအာဒိကော ပဘေဒေါ, သဗ္ဗာကာရေန ဘာဝိတေ အာနာပါနဿတိသမာဓိသ္မိံ သဗ္ဗမေတံ ယောဂိနော နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ အာနိသံသဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သုခဉ္စေတိ ဧတ္ထ သောတိ ကသ္မာ န ဝုတ္တံ? ယသ္မာ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ ဝါရေ နာဂတံ.

ពាក្យមានជាដើមថា Sabbaso rūpasaññānaṃ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់ទុក? តើការដកចេញនូវកសិណ (កសិណុគ្ឃាដនៈ) តែងបានក្នុងអានាបានកម្មដ្ឋានដែរឬទេ? ព្រះភិក្ខុត្រៃបិដកចូឡាភ័យត្ថេរ ពោលថា៖ "ព្រោះថា និមិត្តនៃអានាបានស្សតិ តែងប្រាកដដូចជាផ្កាយ ឬកម្រងគុជជាដើម ហេតុនោះ ការដកចេញនូវកសិណ តែងបានក្នុងអានាបានកម្មដ្ឋាននោះ"។ ចំណែកព្រះត្រៃបិដកចូឡនាគត្ថេរ ពោលថា "មិនបានឡើយ"។ សួរថា កាលបើមិនបាន ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកលើកយកការបែងចែកមានអរិយឥទ្ធិជាដើមនេះមកសម្តែង? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញនូវអានិសង្ស។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលបើប្រាថ្នានូវអរិយឥទ្ធិក្តី រូបាវចរជ្ឈានទាំង ៤ ក្តី អរូបសមាបត្តិទាំង ៤ ក្តី និរោធសមាបត្តិក្តី គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអានាបានស្សតិសមាធិនេះឲ្យបានល្អ។ ប្រៀបដូចជាកាលបើបានទីក្រុងហើយ ភស្តុភារពន្ធដារដែលកើតឡើងក្នុងទិសទាំង ៤ តែងចូលមកកាន់ទីក្រុងតាមទ្វារទាំង ៤ ដូច្នោះដែរ ជនបទក៏ឈ្មោះថាបុគ្គលនោះបានហើយ។ នេះជាអានិសង្សនៃទីក្រុងនោះឯង យ៉ាងណាមិញ ការបែងចែកមានអរិយឥទ្ធិជាដើមនេះ ក៏ជាអានិសង្សនៃការចម្រើនអានាបានស្សតិសមាធិ យ៉ាងនោះដែរ កាលបើអានាបានស្សតិសមាធិត្រូវបានចម្រើនគ្រប់ប្រការហើយ ផលទាំងអស់នេះតែងសម្រេចដល់យោគីបុគ្គល ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញនូវអានិសង្ស។ ក្នុងពាក្យថា Sukhañca នេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនត្រាស់ពាក្យថា So? ព្រោះថា ពាក្យថា Bhikkhu មិនបានមកក្នុងវារៈនេះឡើយ។

---

၉. ဝေသာလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. វេសាលីសូត្រវណ្ណនា (ការអធិប្បាយវេសាលីសូត្រ)

---

၉၈၅. နဝမေ ဝေသာလိယန္တိ ဧဝံနာမကေ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ပဝတ္တဝေါဟာရေ နဂရေ. တဉှိ နဂရံ တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေန ဝိသာလီဘူတတ္တာ ဝေသာလီတိ ဝုစ္စတိ. ဣဒမ္ပိ စ နဂရံ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တေယေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ သဗ္ဗာကာရဝေပုလ္လတံ ပတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဂေါစရဂါမံ ဒဿေတွာ နိဝါသဋ္ဌာနမာဟ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယန္တိ. တတ္ထ မဟာဝနံ နာမ သယံဇာတံ အရောပိမံ သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနံ. ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာ ပန မဟာဝနံ ဟိမဝန္တေန သဟ ဧကာဗဒ္ဓံ အပရိစ္ဆေဒံ ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ အာဟစ္စ ဌိတံ. ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတိ, သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနန္တိ မဟာဝနံ. ကူဋာဂါရသာလာ ပန မဟာဝနံ နိဿာယ ကတေ အာရာမေ ကူဋာဂါရံ အန္တောကတွာ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကတာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

៩៨៥. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា vesāliyaṃ សេចក្តីថា ក្នុងទីក្រុងដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គ។ ព្រោះថា ទីក្រុងនោះ ឈ្មោះថា វេសាលី ព្រោះតែមានសភាពធំទូលាយ ដោយសារការសាងសង់កំពែងព័ទ្ធជុំវិញចំនួនបីដង។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីដឹងថា ទីក្រុងនេះបានដល់នូវភាពរីកចម្រើនគ្រប់ប្រការ ក្នុងកាលដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយនោះឯង។ កាលបើទ្រង់បង្ហាញនូវគោចរគ្រាមយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់សំដៅយកទីកន្លែងគង់នៅថា mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រៃមហាវន គឺសំដៅយកព្រៃធំដែលកើតឡើងឯង មិនមែនជាព្រៃដែលគេដាំ និងមានព្រំប្រទល់កំណត់។ ចំណែកឯព្រៃមហាវនដែលនៅជិតក្រុងកបិលព័ស្តុ គឺជាព្រៃដែលជាប់គ្នាជាលំដាប់ជាមួយព្រៃហិមពាន្ត មិនមានព្រំប្រទល់កំណត់ឡើយ ហើយលាតសន្ធឹងទៅដល់មហាសមុទ្រ។ ព្រៃមហាវន (នៅក្រុងវេសាលី) នេះ មិនមែនជាព្រៃបែបនោះទេ គឺព្រៃធំដែលមានព្រំប្រទល់កំណត់ ទើបហៅថា មហាវន។ ចំណែកឯកូដាគារសាលា (សាលាដែលមានកំពូលស្រួច) គឺសំដៅយកព្រះគន្ធកុដិរបស់ព្រះមានព្រះភាគពុទ្ធបរមគ្រូ ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈគ្រប់ប្រការ ដែលគេធ្វើឡើងដោយប្រក់ដំបូលមានសណ្ឋានដូចជាស្លាបហង្ស ក្នុងអារាមដែលគេសាងសង់ឡើងដោយអាស្រ័យនឹងព្រៃមហាវននោះ ដោយធ្វើឲ្យមានបន្ទប់មានកំពូលស្រួចនៅខាងក្នុង។

---

အနေကပရိယာယေန အသုဘကထံ ကထေတီတိ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ အသုဘာကာရသန္ဒဿနပ္ပဝတ္တံ ကာယဝိစ္ဆန္ဒနီယကထံ ကထေတိ. သေယျထိဒံ – အတ္ထိ [Pg.297] ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ လောမာ နခါ ဒန္တာ…ပေ… မုတ္တန္တိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဘိက္ခဝေ, ဣမသ္မိံ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သဗ္ဗာကာရေနပိ ဝိစိနန္တော န ကောစိ ကိဉ္စိ မုတ္တံ ဝါ မဏိံ ဝါ ဝေဠုရိယံ ဝါ အဂရုံ ဝါ စန္ဒနံ ဝါ ကုင်္ကုမံ ဝါ ကပ္ပုရံ ဝါ ဝါသစုဏ္ဏာဒိံ ဝါ အဏုမတ္တမ္ပိ သုစိဘာဝံ ပဿတိ, အထ ခေါ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓံ ဇေဂုစ္ဆအဿိရိကဒဿနံ ကေသလောမာဒိနာနပ္ပကာရံ အသုစိမေဝ ပဿတိ, တသ္မာ န ဧတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ကရဏီယော. ယေပိ ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသိ ဇာတာ ကေသာ နာမ, တေပိ အသုဘာ စေဝ အသုစိနော စ ပဋိကူလာ စ. သော စ နေသံ အသုဘာသုစိပဋိကူလဘာဝေါ ဝဏ္ဏတောပိ သဏ္ဌာနတောပိ ဂန္ဓတောပိ အာသယတောပိ ဩကာသတောပီတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ လောမာဒီနမ္ပီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၀၇) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ ဧကမေကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ပဉ္စပဉ္စပ္ပဘေဒေန အနေကပရိယာယေန အသုဘကထံ ကထေတိ.

ពាក្យថា សម្តែងនូវអសុភកថាដោយអនេកបរិយាយ សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវកថាដែលញ៉ាំងការលះបង់នូវកាយ (កាយវិច្ឆន្ទនីយកថា) ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការបង្ហាញនូវអាការៈនៃអសុភៈ ដោយហេតុទាំងឡាយជាច្រើន។ ដូចជា៖ មានសក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ...ល... ទឹកនោម នៅក្នុងកាយនេះ។ តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើពិចារណាដោយគ្រប់អាការៈ ក្នុងរាងកាយដែលមានប្រមាណមួយព្យាមនេះ គ្មាននរណាម្នាក់បានឃើញនូវភាពស្អាតស្អំ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ដូចជា គជ់ មណី កែវពិទូរ្យ ឈើក្រស្នា ខ្លឹមច័ន្ទ ម្សៅល្មៀត ភីមសេន ឬម្សៅក្រអូបជាដើមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ តែងឃើញតែរបស់មិនស្អាត មានប្រការផ្សេងៗ មានសក់ និងរោមជាដើម ដែលមានក្លិនស្អុយខ្លាំង គួរខ្ពើមរអើម គ្មានសិរីសួស្តីក្នុងការមើលឃើញឡើយ ព្រោះហេតុនោះ មិនគួរធ្វើនូវតម្រេក ឬរាគៈ ក្នុងរាងកាយនេះឡើយ។ សូម្បីតែសក់ទាំងឡាយដែលដុះលើក្បាល ដែលហៅថាអវយវៈដ៏ឧត្តម ក៏ជាបដិកូល មិនស្អាត និងមិនល្អមើលដែរ។ ភាពជាអសុភៈ មិនស្អាត និងជាបដិកូលនៃសក់ទាំងនោះ គប្បីដឹងដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ ដោយពណ៌ ដោយសណ្ឋាន ដោយក្លិន ដោយអាស័យ និងដោយឱកាស។ សូម្បីតែរោមជាដើម ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវអសុភកថា ដោយអនេកបរិយាយ ដោយការបែងចែកជា ៥ យ៉ាងៗ ក្នុងកោដ្ឋាសៈនីមួយៗ យ៉ាងនេះឯង។

---

အသုဘာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဝသေန အသုဘမာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ပဒဘာဇနီယေန တံ ဝိဘဇန္တော ဝဏ္ဏေန္တော အသုဘာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ. အသုဘဘာဝနာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ ယာ အယံ ကေသာဒီသု ဝါ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဝတ္ထူသု အသုဘာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တဿ စိတ္တဿ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာ ဖာတိကမ္မံ, တဿာ အသုဘဘာဝနာယ အာနိသံသံ ဒဿေန္တော ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ, ဂုဏံ ပရိကိတ္တေတိ. သေယျထိဒံ – ‘‘အသုဘဘာဝနာဘိယုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကေသာဒီသု ဝါ ဝတ္ထူသု ဥဒ္ဓုမာတကာဒီသု ဝါ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ တိဝိဓကလျာဏံ ဒသလက္ခဏသမ္ပန္နံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပဋိလဘတိ. သော တံ ပဌမဇ္ဈာနသင်္ခါတံ စိတ္တမဉ္ဇူသံ နိဿာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥတ္တမတ္ထံ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီ’’တိ.

ពាក្យថា ពោលសរសើរគុណនៃអសុភៈ សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កម្កល់ទុកនូវអសុភមាតិកា ដោយអំណាចនៃឧទ្ធុមាតកៈជាដើម ហើយទ្រង់បែងចែក បកស្រាយមាតិកានោះ ដោយបទភាជនីយ៍ ទើបឈ្មោះថា ពោលសរសើរគុណនៃអសុភៈ។ ពាក្យថា ពោលសរសើរគុណនៃអសុភភាវនា សេចក្តីថា ការចម្រើន ការធ្វើឱ្យរឿយៗ នូវភាវនាចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការកាន់យកនូវអាការៈមិនស្អាត ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ មានសក់ជាដើម ឬក្នុងឧទ្ធុមាតកៈជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវអានិសង្សនៃអសុភភាវនានោះ ទើបឈ្មោះថា ពោលសរសើរគុណ ពោលសរសើរនូវសេចក្តីល្អ។ ដូចជា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងអសុភភាវនា ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានសក់ជាដើម ឬក្នុងឧទ្ធុមាតកៈជាដើម តែងបានសម្រេចនូវបឋមជ្ឈាន ដែលលះបង់អង្គ ៥ ប្រកបដោយអង្គ ៥ មានសេចក្តីល្អ ៣ ប្រការ បរិបូណ៌ដោយលក្ខណៈ ១០ ប្រការ។ ភិក្ខុនោះ អាស្រ័យនូវបឋមជ្ឈានដែលពោលគឺប្រអប់ចិត្ត (ចិត្តមញ្ជូសា) នោះហើយ ចម្រើនវិបស្សនា តែងដល់នូវព្រះអរហត្ត ដែលជាប្រយោជន៍ដ៏ឧត្តម»។

---

ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဧကံ အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ နိလီယိတုံ ဧကကောဝ ဟုတွာ ဝိဟရိတုံ ဣစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. နာမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာတိ ယော အတ္တနာ ပယုတ္တဝါစံ အကတွာ မမတ္ထာယ သဒ္ဓေသု ကုလေသု ပဋိယတ္တပိဏ္ဍပါတံ နီဟရိတွာ မယှံ ဥပနာမေတိ, တံ ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဌပေတွာ နာမှိ အညေန ကေနစိ ဘိက္ခုနာ ဝါ ဂဟဋ္ဌေန ဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ.

ពាក្យថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាថ្នានឹងសម្ងំនៅអស់កន្លះខែ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាថ្នានឹងសម្ងំនៅ គឺពួនសម្ងំ រស់នៅតែម្នាក់ឯង អស់រយៈពេលកន្លះខែ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា កុំឱ្យនរណាម្នាក់ចូលមករកតថាគត វៀរលែងតែភិក្ខុអ្នកនាំចង្ហាន់បិណ្ឌបាតមកឱ្យតែមួយរូបប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា លើកលែងតែភិក្ខុមួយរូបដែលនាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលគេរៀបចំទុកក្នុងត្រកូលដែលមានសទ្ធាទាំងឡាយមកប្រគេនតថាគត ដោយខ្លួនឯងមិនបានធ្វើនូវពាក្យវិញ្ញត្តិឡើយ ចេញពីនោះទៅ មិនត្រូវឱ្យភិក្ខុ ឬគ្រហស្ថដទៃណាម្នាក់ ចូលមករកតថាគតឡើយ។

---

ကသ္မာ [Pg.298] ပန ဧဝမာဟာတိ? အတီတေ ကိရ ပဉ္စသတာ မိဂလုဒ္ဒကာ မဟတီဟိ ဒဏ္ဍဝါဂုရာဒီဟိ အရညံ ပရိက္ခိပိတွာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဧကတောယေဝ ယာဝဇီဝံ မိဂပက္ခိဃာတကမ္မေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတွာ နိရယေ ဥပ္ပန္နာ. တေ တတ္ထ ပစ္စိတွာ ပုဗ္ဗေ ကတေန ကေနစိဒေဝ ကုသလကမ္မေန မနုဿေသု ဥပ္ပန္နာ ကလျာဏူပနိဿယဝသေန သဗ္ဗေပိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇဉ္စ ဥပသမ္ပဒဉ္စ လဘိံသု. တေသံ တတော မူလာကုသလကမ္မတော အဝိပက္ကဝိပါကာ အပရာပရစေတနာ တသ္မိံ အဍ္ဎမာသဗ္ဘန္တရေ အတ္တူပက္ကမေန စ ပရူပက္ကမေန စ ဇီဝိတူပစ္ဆေဒါယ ဩကာသမကာသိ. တံ ဘဂဝါ အဒ္ဒသ. ကမ္မဝိပါကော စ နာမ န သက္ကာ ကေနစိ ပဋိဗာဟိတုံ. တေသု စ ဘိက္ခူသု ပုထုဇ္ဇနာပိ အတ္ထိ, သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိခီဏာသဝါပိ. တတ္ထ ခီဏာသဝါ အပ္ပဋိသန္ဓိကာ, ဣတရေ အရိယသာဝကာ နိယတဂတိကာ သုဂတိပရာယဏာ, ပုထုဇ္ဇနာနံ ဂတိ အနိယတာ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ? ឮថា ក្នុងអតីតកាល មានព្រានព្រៃ ៥០០ នាក់ បានឡោមព័ទ្ធព្រៃដោយសំណាញ់ និងដំបងធំៗជាដើម មានចិត្តរីករាយត្រេកអរ រួមគ្នាសម្លាប់សត្វម្រឹគនិងបក្សីចិញ្ចឹមជីវិតអស់មួយជីវិត ហើយក៏បានទៅកើតក្នុងនរក។ ពួកព្រានទាំងនោះឆ្អិនក្នុងនរកនោះហើយ ដោយអំណាចកុសលកម្មណាមួយដែលបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន ក៏បានមកកើតក្នុងពួកមនុស្ស ហើយដោយអំណាចនៃកល្យាណឧបនិស្ស័យ ទាំងអស់គ្នាក៏បានបួសជាសាមណេរ និងជាភិក្ខុក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ អបរាបរចេតនាដែលមិនទាន់ឱ្យផល ដែលកើតអំពីមូលអកុសលកម្មនោះ របស់ភិក្ខុទាំងនោះ បានធ្វើឱកាសដើម្បីផ្តាច់បង់ជីវិតិន្ទ្រិយ ដោយសេចក្តីព្យាយាមរបស់ខ្លួនផង ដោយសេចក្តីព្យាយាមរបស់អ្នកដទៃផង ក្នុងចន្លោះកន្លះខែនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានឃើញនូវហេតុនោះ។ ឯកម្មវិបាក នរណាម្នាក់ក៏មិនអាចរារាំងបានឡើយ។ ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងនោះ មានទាំងបុថុជ្ជន មានទាំងព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី ព្រះអនាគាមី និងព្រះខីណាស្រព។ ក្នុងចំណោមនោះ ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ មិនមានបដិសន្ធិទៀតឡើយ ចំណែកអរិយសាវ័កដទៃទៀត មានគតិទៀងទាត់ មានសុគតិជាទីទៅក្នុងខាងមុខ រីឯពួកបុថុជ្ជន មានគតិមិនទៀងទាត់ឡើយ។

---

အထ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ အတ္တဘာဝေ ဆန္ဒရာဂေန မရဏဘယဘီတာ န သက္ခိဿန္တိ ဂတိံ ဝိသောဓေတုံ, ဟန္ဒ နေသံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနာယ အသုဘကထံ ကထေမိ. တံ သုတွာ အတ္တဘာဝေ ဝိဂတစ္ဆန္ဒရာဂတာယ ဂတိဝိသောဓနံ ကတွာ သဂ္ဂေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိဿန္တိ, ဧဝံ တေသံ မမ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သာတ္ထိကာ ဘဝိဿတီ’’တိ. တတော တေသံ အနုဂ္ဂဟာယ အသုဘကထံ ကထေသိ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန, နော မရဏဝဏ္ဏသံဝဏ္ဏနာဓိပ္ပာယေန. ကထေတွာ စ ပနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ ဣမံ အဍ္ဎမာသံ မံ ဘိက္ခူ ပဿိဿန္တိ, ‘အဇ္ဇ ဧကော ဘိက္ခု မတော, အဇ္ဇ ဒွေ…ပေ… အဇ္ဇ ဒသာ’တိ အာဂန္တွာ အာရောစေဿန္တိ, အယဉ္စ ကမ္မဝိပါကော န သက္ကာ မယာ ဝါ အညေန ဝါ ပဋိဗာဟိတုံ, သွာဟံ တံ သုတွာပိ ကိံ ကရိဿာမိ, ကိံ မေ အနတ္ထကေန အနယဗျသနေန သုတေန, ဟန္ဒာဟံ ဘိက္ခူနံ အဒဿနံ ဥပဂစ္ဆာမီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုံ, နာမှိ ကေနစိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗော အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေနာ’’တိ.

គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ភិក្ខុបុថុជ្ជនទាំងឡាយនេះ ខ្លាចភ័យអំពីសេចក្តីស្លាប់ ដោយសារឆន្ទរាគក្នុងអត្តភាព នឹងមិនអាចជម្រះគតិឱ្យស្អាតបានឡើយ បើដូច្នោះ តថាគតនឹងសម្តែងអសុភកថា ដើម្បីលះបង់ឆន្ទរាគរបស់ពួកគេ។ ពួកគេស្តាប់ធម៌នោះហើយ នឹងមានឆន្ទរាគប្រាសចេញក្នុងអត្តភាព ហើយជម្រះគតិឱ្យស្អាត រួចកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងឋានសួគ៌ យ៉ាងនេះ ការបួសរបស់ពួកគេក្នុងសំណាក់តថាគត នឹងមានប្រយោជន៍»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអសុភកថា ដោយតម្កល់ទុកនូវកម្មដ្ឋានជាប្រធាន ដើម្បីអនុគ្រោះដល់ពួកគេ មិនមែនមានបំណងសរសើរគុណនៃសេចក្តីស្លាប់ឡើយ។ លុះទ្រង់សម្តែងរួចហើយ ព្រះតម្រិះនេះក៏កើតឡើងដល់ព្រះអង្គថា «ប្រសិនបើភិក្ខុទាំងឡាយឃើញតថាគតក្នុងកន្លះខែនេះ ពួកគេនឹងមកក្រាបបង្គំទូលថា 'ថ្ងៃនេះ ភិក្ខុមួយរូបស្លាប់ហើយ ថ្ងៃនេះ ពីររូប...ល... ថ្ងៃនេះ ដប់រូបស្លាប់ហើយ' ម្យ៉ាងទៀត កម្មវិបាកនេះ តថាគត ឬអ្នកដទៃ ក៏មិនអាចរារាំងបានឡើយ កាលបើឮពាក្យនោះហើយ តើឱ្យតថាគតធ្វើដូចម្តេច? តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់តថាគតក្នុងការស្តាប់នូវរឿងដែលមិនមានប្រយោជន៍ និងសេចក្តីវិនាសអន្តរាយនោះ បើដូច្នោះ តថាគតនឹងមិនឱ្យភិក្ខុទាំងឡាយឃើញឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាថ្នានឹងសម្ងំនៅអស់កន្លះខែ កុំឱ្យនរណាម្នាក់ចូលមករកតថាគត វៀរលែងតែភិក្ខុអ្នកនាំចង្ហាន់បិណ្ឌបាតមកឱ្យតែមួយរូបប៉ុណ្ណោះ»។

---

အပရေ ပနာဟု – ‘‘ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဧဝံ ဝတွာ ပဋိသလ္လီနော’’တိ. ပရေ ကိရ ဘဂဝန္တံ ဥပဝဒိဿန္တိ – ‘‘အယံ ‘သဗ္ဗညူ အဟံ သဒ္ဓမ္မဝရစက္ကဝတ္တီ’တိ ပဋိဇာနမာနော အတ္တနောပိ သာဝကေ အညမညံ ဃာတေန္တေ နိဝါရေတုံ န သက္ကောတိ, ကိံ အညံ သက္ခိဿတီ’’တိ? တတြ ပဏ္ဍိတာ ဝက္ခန္တိ – ‘‘ဘဂဝါ ပဋိသလ္လာနမနုယုတ္တော န ဣမံ ပဝတ္တိံ ဇာနာတိ, ကောစိဿ အာရောစယိတာပိ နတ္ထိ[Pg.299], သစေ ဇာနေယျ အဒ္ဓါ နိဝါရေယျာ’’တိ. ဣဒံ ပန ဣစ္ဆာမတ္တံ, ပဌမမေဝေတ္ထ ကာရဏံ. နာဿုဓာတိ ဧတ္ထ အဿုဓာတိ ပဒပူရဏမတ္တေ အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ နိပါတော, နေဝ ကောစိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမီတိ အတ္ထော.

ចំណែកគ្រូដទៃទៀតពោលថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ ហើយសម្ងំនៅ ដើម្បីវៀរចាកការតិះដៀលរបស់អ្នកដទៃ»។ ឮថា ជនដទៃទាំងឡាយនឹងតិះដៀលព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ព្រះអង្គនេះ កាលប្តេជ្ញាខ្លួនថា 'តថាគតជាសព្វញ្ញូ ជាស្តេចចក្រភពនៃព្រះសទ្ធម៌ដ៏ប្រសើរ' តែមិនអាចហាមឃាត់សាវ័ករបស់ខ្លួនដែលសម្លាប់គ្នាទៅវិញទៅមកបានឡើយ ចុះនឹងអាចធ្វើអ្វីដទៃទៀតបាន?»។ ក្នុងរឿងនោះ ពួកអ្នកប្រាជ្ញនឹងពោលថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការសម្ងំនៅ មិនបានជ្រាបនូវរឿងរ៉ាវនេះឡើយ សូម្បីតែអ្នកក្រាបបង្គំទូលព្រះអង្គ ក៏មិនមាន ប្រសិនបើទ្រង់ជ្រាប ច្បាស់ជាទ្រង់នឹងហាមឃាត់មិនខាន»។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាការយល់ឃើញតាមចិត្តចង់ប៉ុណ្ណោះ ហេតុដំបូង (ដែលពោលខាងលើ) នោះឯង ទើបជាហេតុពិតប្រាកដក្នុងរឿងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា «នាសុធំ» នេះ បទថា «អសុធំ» ជាការបំពេញបទ ឬជានិបាតក្នុងអត្ថបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់ សេចក្តីថា គ្មាននរណាម្នាក់ហ៊ានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។

---

အနေကေဟိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဝေါကာရော အဿာတိ အနေကာကာရဝေါကာရော. အနေကာကာရဝေါကိဏ္ဏော အနေကာကာရေန သမ္မိဿောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကော သော? အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ, တံ အနေကာကာရဝေါကာရံ. အသုဘဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီတိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ. အဋ္ဋီယမာနာတိ တေန ကာယေန အဋ္ဋာ ဒုက္ခိတာ ဟောန္တိ. ဟရာယမာနာတိ လဇ္ဇမာနာ. ဇိဂုစ္ဆမာနာတိ ဇိဂုစ္ဆံ ဥပ္ပာဒယမာနာ. သတ္ထဟာရကံ ပရိယေသန္တီတိ ဇီဝိတဟရဏကသတ္ထံ ပရိယေသန္တိ. န ကေဝလဉ္စ တေ သတ္ထံ ပရိယေသိတွာ အတ္တနာ ဝါ အတ္တာနံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ, မိဂလဏ္ဍိကမ္ပိ ပန သမဏကုတ္တကံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘သာဓု နော, အာဝုသော, ဇီဝိတာ ဝေါရောပေဟီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္ထ စ အရိယာ နေဝ ပါဏာတိပါတံ ကရိံသု, န သမာဒပေသုံ, န သမနုညာ အဟေသုံ. ပုထုဇ္ဇနာ ပန သဗ္ဗမကံသု.

ការច្របូកច្របល់ដោយហេតុទាំងឡាយជាច្រើន មានពណ៌ និងសណ្ឋានជាដើម នៃសេចក្តីព្យាយាមនោះ មានក្នុងសេចក្តីព្យាយាមនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អនេកាការវោការៈ» (ការច្របូកច្របល់ដោយអាការៈច្រើនយ៉ាង)។ សេចក្តីពន្យល់ថា ច្របូកច្របល់ដោយអាការៈច្រើនយ៉ាង គឺលាយឡំដោយហេតុច្រើនយ៉ាង។ តើអ្វីទៅជាការច្របូកច្របល់នោះ? គឺការខ្វល់ខ្វាយក្នុងអសុភភាវនានោះឯង ហៅថា អនេកាការវោការៈ។ ពាក្យថា «ប្រកបដោយការខ្វល់ខ្វាយក្នុងអសុភភាវនា រស់នៅ» សេចក្តីថា ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំង ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា «ចង្អៀតចង្អល់» សេចក្តីថា ត្រូវរាងកាយនោះបៀតបៀន ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា «ខ្ពើមរអើម» សេចក្តីថា ខ្មាសអៀន។ ពាក្យថា «ធុញទ្រាន់» សេចក្តីថា ញ៉ាំងសេចក្តីខ្ពើមរអើមឱ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «ស្វែងរកគ្រឿងសស្រ្តាសម្រាប់សម្លាប់ខ្លួន» សេចក្តីថា ស្វែងរកគ្រឿងសស្រ្តាដែលនាំទៅនូវជីវិត (គ្រឿងសម្លាប់)។ មិនត្រឹមតែពួកគេស្វែងរកគ្រឿងសស្រ្តា ហើយសម្លាប់ខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានចូលទៅរក មិគលណ្ឌិកៈ ដែលជាសមណកុត្តកៈ (អ្នកក្លែងខ្លួនជាសមណៈ) ហើយនិយាយថា «លោកដ៏មានអាយុ សូមលោកជួយផ្តាច់បង់ជីវិតពួកយើងផង»។ ក្នុងរឿងនេះ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ មិនបានធ្វើនូវបាណាតិបាតឡើយ មិនបានប្រើឱ្យគេសម្លាប់ឡើយ ហើយក៏មិនបានត្រេកអរនឹងការស្លាប់នោះឡើយ ចំណែកឯពួកបុថុជ្ជន បានធ្វើនូវសកម្មភាពទាំងអស់នោះ។

---

ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ တေသံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ဇီဝိတက္ခယပ္ပတ္တဘာဝံ ဉတွာ တတော ဧကီဘာဝတော ဝုဋ္ဌိတော ဇာနန္တောပိ အဇာနန္တော ဝိယ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ. ကိံ နု ခေါ, အာနန္ဒ, တနုဘူတော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃောတိ ဣတော, အာနန္ဒ, ပုဗ္ဗေ ဗဟူ ဘိက္ခူ ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ အာဂစ္ဆန္တိ, ဥဒ္ဒေသံ ပရိပုစ္ဆံ ဂဏှန္တိ, သဇ္ဈာယန္တိ, ဧကပဇ္ဇောတော ဝိယ အာရာမော ဒိဿတိ. ဣဒါနိ ပန အဍ္ဎမာသမတ္တဿ အစ္စယေန တနုဘူတော ဝိယ တနုကော မန္ဒော အပ္ပကော ဝိရဠော ဝိယ ဇာတော ဘိက္ခုသံဃော. ကိံ နု ခေါ ကာရဏံ? ကိံ ဒိသာသု ပက္ကန္တာ ဘိက္ခူတိ?

ពាក្យថា «ចេញពីការសម្ងំ» សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា ភិក្ខុ ៥០០ រូបនោះ ដល់នូវការអស់ទៅនៃជីវិតហើយ ទើបទ្រង់ចេញពីការគង់នៅតែមួយព្រះអង្គនោះ ទោះបីជាទ្រង់ជ្រាបហើយ ក៏ធ្វើដូចជាមិនជ្រាប ដើម្បីជាហេតុឱ្យកើតការសន្ទនា ទើបទ្រង់ត្រាស់សួរព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ ពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ ហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុសង្ឃហាក់ដូចជាស្តើងស្តួចយ៉ាងនេះ?» សេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ ក្នុងកាលមុនអំពីពេលនេះ ភិក្ខុទាំងឡាយជាច្រើនតែងមកជួបជុំគ្នាក្នុងទីឧបដ្ឋាន មកទទួលការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ និងសូត្រធម៌រួមគ្នា វត្តអារាមមើលទៅហាក់ដូចជាភ្លឺរុងរឿងដោយពណ៌ស្បង់ចីវរតែមួយ។ ប៉ុន្តែ ឥឡូវនេះ កាលកន្លងទៅត្រឹមតែកន្លះខែ ភិក្ខុសង្ឃប្រែជាស្តើងស្តួច គឺតិចតួច ស្ងាត់ជ្រងំ ហាក់ដូចជាកម្រមាន។ តើមានហេតុអ្វីហ្ន៎? តើភិក្ខុទាំងឡាយនិមន្តទៅកាន់ទិសផ្សេងៗអស់ហើយឬ?

---

အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ကမ္မဝိပါကေန တေသံ ဇီဝိတက္ခယပ္ပတ္တိံ အသလ္လက္ခေန္တော အသုဘကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂပစ္စယာ ပန သလ္လက္ခေန္တော တထာ ဟိ ပန, ဘန္တေ ဘဂဝါတိအာဒိံ ဝတွာ ဘိက္ခူနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ အညံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ယာစန္တော, သာဓု, ဘန္တေ, ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – သာဓု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အညံ ကာရဏံ အာစိက္ခတု, ယေန ဘိက္ခုသံဃော အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟေယျ[Pg.300]. မဟာသမုဒ္ဒံ ဩရောဟဏတိတ္ထာနိ ဝိယ အညာနိပိ ဒသာနုဿတိ, ဒသကသိဏ, စတုဓာတုဝဝတ္ထာန, ဗြဟ္မဝိဟာရ, အာနာပါနဿတိပဘေဒါနိ ဗဟူနိ နိဗ္ဗာနောရောဟဏကမ္မဋ္ဌာနာနိ သန္တိ, တေသု ဘဂဝါ ဘိက္ခူ သမဿာသေတွာ အညတရံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခတူတိ အဓိပ္ပာယော.

គ្រានោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ មិនបានកំណត់ដឹងនូវការអស់ទៅនៃជីវិតរបស់ភិក្ខុទាំងនោះដោយកម្មវិបាកឡើយ ប៉ុន្តែកំណត់ដឹងថាមានការអស់ទៅនៃជីវិតដោយសារការខ្វល់ខ្វាយក្នុងអសុភកម្មដ្ឋានជាហេតុ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានដើមថា «ពិតមែនហើយ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន...» រួចហើយក្រាបបង្គំទូលសុំកម្មដ្ឋានដទៃ ដើម្បីឱ្យភិក្ខុទាំងឡាយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ដោយពាក្យមានដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោស...»។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាប់នូវហេតុដទៃ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យភិក្ខុសង្ឃបានតម្កល់នៅក្នុងព្រះអរហត្ត។ កម្មដ្ឋានជាគ្រឿងឈានទៅកាន់ព្រះនិព្វានដទៃទៀត ដូចជាកំពង់ទឹកសម្រាប់ចុះទៅកាន់មហាសមុទ្រ ក៏មានច្រើនយ៉ាង គឺ អនុស្សតិ ១០, កសិណ ១០, ចតុធាតុវវត្ថាន, ព្រហ្មវិហារ, និងអាណាបាណស្សតិជាដើម សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយឱ្យធូរស្រាលចិត្ត ហើយប្រាប់នូវកម្មដ្ឋានណាមួយក្នុងចំណោមកម្មដ្ឋានទាំងនោះចុះ នេះជាបំណងនៃសេចក្តីនេះ។

---

အထ ဘဂဝါ တထာ ကာတုကာမော ထေရံ ဥယျောဇေန္တော တေနဟာနန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေသာလိံ ဥပနိဿာယာတိ ဝေသာလိယံ ဥပနိဿာယ သမန္တာ ဂါဝုတေပိ အဍ္ဎယောဇနေပိ ယာဝတိကာ ဝိဟရန္တိ, တေ သဗ္ဗေ သန္နိပါတေဟီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ သန္နိပါတေတွာတိ အတ္တနာ ဂန္တုံ ယုတ္တဋ္ဌာနံ သယံ ဂန္တွာ အညတ္ထ ဒဟရဘိက္ခူ ပဟိဏိတွာ မုဟုတ္တေနေဝ အနဝသေသေ ဘိက္ခူ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ သမူဟံ ကတွာ. ယဿဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ကာလံ မညတီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃော သန္နိပတိတော, ဧသ ကာလော ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထံ ကာတုံ, အနုသာသနိံ ဒါတုံ, ဣဒါနိ ယဿ တုမှေ ကာလံ ဇာနာထ, တံ ကာတဗ္ဗန္တိ.

គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងធ្វើដូច្នោះ ទើបទ្រង់ជម្រុញព្រះថេរៈ ដោយត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «ម្នាលអានន្ទ បើដូច្នោះ...»។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «អាស្រ័យក្រុងវេសាលី» សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលរស់នៅអាស្រ័យក្រុងវេសាលី ក្នុងចម្ងាយមួយគាវុតក្តី កន្លះយោជន៍ក្តី ជុំវិញទីនោះ សូមឱ្យភិក្ខុទាំងអស់នោះមកប្រជុំគ្នា។ បទថា «ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងអស់ឱ្យប្រជុំគ្នាក្នុងឧបដ្ឋានសាលា» សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅកាន់ទីកន្លែងដែលគួរយាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ហើយចាត់ចែងភិក្ខុក្មេងៗឱ្យទៅកាន់កន្លែងដទៃ ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយមិនឱ្យមានសេសសល់ឱ្យមកជួបជុំគ្នាក្នុងឧបដ្ឋានសាលា ត្រឹមតែមួយរំពេចប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំគាល់នូវកាលដ៏គួរក្នុងពេលណា...» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុសង្ឃបានមកប្រជុំគ្នាហើយ នេះជាកាលដ៏គួរដើម្បីសម្តែងធម៌កថា ប្រទាននូវឱវាទដទូន្មានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបនូវកាលដ៏គួរនៃធម៌កថាណា សូមទ្រង់សម្តែងនូវធម៌កថានោះចុះ។

---

အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, အယမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ. အာမန္တေတွာ စ ပန ဘိက္ခူနံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ပုဗ္ဗေ အာစိက္ခိတအသုဘကမ္မဋ္ဌာနတော အညံ ပရိယာယံ အာစိက္ခန္တော အာနာပါနဿတိသမာဓီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာနာပါနဿတိသမာဓီတိ အာနာပါနပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တော သမာဓိ, အာနာပါနဿတိယံ ဝါ သမာဓိ, အာနာပါနဿတိသမာဓိ. ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော ဝဍ္ဎိတော ဝါ. ဗဟုလီကတောတိ ပုနပ္ပုနံ ကတော. သန္တော စေဝ ပဏီတော စာတိ သန္တော စေဝ ပဏီတော စေဝ. ဥဘယတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? အယဉှိ ယထာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ကေဝလံ ပဋိဝေဓဝသေန သန္တဉ္စ ပဏီတဉ္စ, ဩဠာရိကာရမ္မဏတ္တာ ပန ပဋိကူလာရမ္မဏတ္တာ စ အာရမ္မဏဝသေန နေဝ သန္တံ န ပဏီတံ, န ဧဝံ ကေနစိ ပရိယာယေန အသန္တော ဝါ အပ္ပဏီတော ဝါ, အပိစ ခေါ အာရမ္မဏသန္တတာယပိ သန္တော ဝူပသန္တော နိဗ္ဗုတော, ပဋိဝေဓသင်္ခါတာယ အင်္ဂသန္တတာယပိ, အာရမ္မဏပဏီတတာယ ပဏီတော အတိတ္တိကရော, အင်္ဂပဏီတတာယပီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သန္တော စေဝ ပဏီတော စာ’’တိ.

គ្រានោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែធម៌នេះឯង»។ លុះទ្រង់ត្រាស់ហៅហើយ កាលនឹងសំដែងនូវឧបាយផ្សេងទៀត ក្រៅពីអសុភកម្មដ្ឋានដែលបានសំដែងហើយក្នុងកាលមុន ដើម្បីការសម្រេចអរហត្តផលរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «អានាបានស្សតិសមាធិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អានាបានស្សតិសមាធិ» បានដល់ សមាធិដែលប្រកបដោយសតិដែលកំណត់យកនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ឬសមាធិដែលអាស្រ័យក្នុងអានាបានស្សតិ ឈ្មោះថា អានាបានស្សតិសមាធិ។ ពាក្យថា «ភាវិតោ» បានដល់ ធ្វើឲ្យកើតឡើង ឬធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា «ពហុលីកតោ» បានដល់ ធ្វើរយៗ (ធ្វើឲ្យច្រើន)។ ពាក្យថា «សន្តោ ចេវ បណីតោ ច» បានដល់ ទាំងស្ងប់រម្ងាប់ផង ទាំងថ្លៃថ្លាផង។ ក្នុងបទទាំងពីរនោះ គប្បីដឹងការកំណត់ដោយសព្ទថា «ឯវ» (តែម្យ៉ាង)។ តើទ្រង់មានព្រះពុទ្ធដីកាពន្យល់ដូចម្តេច? ព្រោះថា ដូចជាអសុភកម្មដ្ឋាន ស្ងប់រម្ងាប់និងថ្លៃថ្លាដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធៈ) តែម្យ៉ាង ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ មិនមែនជាធម៌ស្ងប់រម្ងាប់ មិនមែនជាធម៌ថ្លៃថ្លាឡើយ ព្រោះមានអារម្មណ៍គ្រោតគ្រាត និងមានអារម្មណ៍គួរខ្ពើមរអើម យ៉ាងណាមិញ អានាបានស្សតិសមាធិនេះ មិនមែនជាធម៌មិនស្ងប់ ឬមិនថ្លៃថ្លា ដោយបរិយាយណាមួយឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ តែងតែស្ងប់រម្ងាប់ រលត់ត្រជាក់ សូម្បីដោយភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ ទាំងស្ងប់រម្ងាប់ សូម្បីដោយភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គធម៌ ពោលគឺបដិវេធៈ ទាំងជាធម៌ថ្លៃថ្លា មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ ដោយភាពថ្លៃថ្លានៃអារម្មណ៍ និងដោយភាពថ្លៃថ្លានៃអង្គធម៌ផង យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «សន្តោ ចេវ បណីតោ ច»។

---

အသေစနကော [Pg.301] စ သုခေါ စ ဝိဟာရောတိ ဧတ္ထ ပန နာဿ သေစနန္တိ အသေစနကော, အနာသိတ္တကော အဗ္ဗောကိဏ္ဏော ပါဋိယေက္ကော အာဝေဏိကော, နတ္ထိ ဧတ္ထ ပရိကမ္မေန ဝါ ဥပစာရေန ဝါ သန္တတာ, အာဒိသမန္နာဟာရတော ပဘုတိ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ သန္တော စ ပဏီတော စာတိ အတ္ထော. ကေစိ ‘‘အသေစနကော’’တိ အနာသိတ္တကော ဩဇဝန္တော, သဘာဝေနေဝ မဓုရော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝမယံ အသေစနကော စ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ ကာယိကစေတသိကသုခပ္ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တနတော သုခေါ စ ဝိဟာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ក្នុងបទថា «អសេចនកោ ច សុខោ ច វិហារោ» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ធម៌ដែលគ្មានការស្រោចស្រព (ឬលាយឡំដោយគ្រឿងផ្សំដទៃ) ឈ្មោះថា «អសេចនកៈ» គឺមិនបាច់ស្រោចស្រព មិនលាយឡំ ដាច់ដោយឡែក ជាធម៌មានដោយឡែកផ្ទាល់ខ្លួន ក្នុងសមាធិនេះ មិនមែនមានសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់ដោយសារបរិកម្ម ឬឧបចារៈនោះទេ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីការយកចិត្តទុកដាក់ដំបូងមក តែងតែស្ងប់រម្ងាប់ផង ថ្លៃថ្លាផង ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងតែម្តង។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «អសេចនកៈ» គឺមិនបាច់ស្រោចស្រព មានឱជារស ផ្អែមល្ហែមដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងតែម្តង។ គប្បីដឹងថា អានាបានស្សតិសមាធិនេះ ជាធម៌មិនបាច់ស្រោចស្រពផង ជាវិហារធម៌នាំមកនូវសេចក្តីសុខផង ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវសុខតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ក្នុងខណៈដែលចូលសមាបត្តិរាល់ៗដង។

---

ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေတိ အဝိက္ခမ္ဘိတေ. ပါပကေတိ လာမကေ. အကုသလေ ဓမ္မေတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတေ ဓမ္မေ. ဌာနသော အန္တရဓာပေတီတိ ခဏေနေဝ အန္တရဓာပေတိ ဝိက္ခမ္ဘေတိ. ဝူပသမေတီတိ သုဋ္ဌု ဥပသမေတိ, နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတ္တာ အနုပုဗ္ဗေန အရိယမဂ္ဂဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တော သမုစ္ဆိန္ဒတိ, ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေတိ အာသာဠှမာသေ. ဦဟတံ ရဇောဇလ္လန္တိ အဋ္ဌ မာသေ ဝါတာတပသုက္ခာယ ဂေါမဟိံသာဒိပါဒပ္ပဟာရသမ္ဘိန္နာယ ပထဝိယာ ဥဒ္ဓံ ဟတံ ဦဟတံ အာကာသေ သမုဋ္ဌိတံ ရဇဉ္စ ရေဏုဉ္စ. မဟာ အကာလမေဃောတိ သဗ္ဗံ နဘံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဥဋ္ဌိတော အာသာဠှဇုဏှပက္ခေ သကလံ အဍ္ဎမာသံ ဝဿနကမေဃော. သော ဟိ အသမ္ပတ္တေ ဝဿကာလေ ဥပ္ပန္နတ္တာ အကာလမေဃောတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဌာနသော အန္တရာဓာပေတိ ဝူပသမေတီတိ ခဏေနေဝ အဒဿနံ နေတိ ပထဝိယံ သန္နိသီဒါပေတိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဩပမ္မနိဒဿနမေတံ. တတော ပရံ ဝုတ္တနယမေဝ.

បទថា «ឧប្បន្នុប្បន្នេ» បានដល់ ធម៌ដែលមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនទុក (មិនទាន់បានកំចាត់)។ បទថា «បាបកេ» បានដល់ ដ៏លាមក។ បទថា «អកុសលេ ធម្មេ» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីសេចក្តីមិនឈ្លាសវៃ។ បទថា «ឋានសោ អន្តរធាបេតិ» បានដល់ ធ្វើឲ្យបាត់ទៅ ធ្វើឲ្យវិនាសទៅ (កំចាត់បង់) ដោយខណៈនោះឯង។ បទថា «វូបសមេតិ» បានដល់ ញ៉ាំងឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ដោយប្រពៃ គឺថា ព្រោះជាធម៌មានចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ (និព្វេធភាគិយធម៌) ទើបសម្រេចនូវការចម្រើននៃអរិយមគ្គតាមលំដាប់ ហើយកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទ) និងធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ជាថ្មីម្តងទៀត (បដិប្បស្សម្ភនៈ) ដោយការដល់នូវផល។ បទថា «គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ» បានដល់ ក្នុងខែចុងក្រោយនៃរដូវក្តៅ គឺខែអាសាឍ។ បទថា «ឧហតំ រជោជល្លំ» បានដល់ ធូលីហ្មងនិងធូលីគ្រោតគ្រាត ដែលហុយឡើងទៅលើអាកាស ព្រោះត្រូវខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃហួតហែងអស់រយៈពេលប្រាំបីខែ និងដោយសារការជាន់ឈ្លីនៃជើងគោនិងក្របីជាដើមនៅលើផែនដី។ បទថា «មហា អកាលមេឃោ» បានដល់ មេឃភ្លៀងធំដែលបង្អុរចុះមកពេញមួយកន្លះខែ ក្នុងកំឡុងខ្នើតនៃខែអាសាឍ ដោយគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃមេឃទាំងមូល។ ភ្លៀងនោះ ឈ្មោះថា «អកាលមេឃ» (ភ្លៀងខុសរដូវ) ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះកើតឡើងក្នុងកាលដែលរដូវវស្សាមិនទាន់មកដល់។ បទថា «ឋានសោ អន្តរធាបេតិ វូបសមេតិ» បានដល់ ធ្វើឲ្យបាត់បង់ទៅមិនឲ្យមើលឃើញដោយខណៈនោះឯង គឺធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះទៅស៊ប់ក្នុងដី។ បទថា «ឯវមេវ ខោ» នេះ ជាពាក្យបង្ហាញសេចក្តីឧបមា។ សេចក្តីបន្ទាប់ពីនោះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។

---

၁၀. ကိမိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. អដ្ឋកថាគិមិលសូត្រ

---

၉၈၆. ဒသမေ ကိမိလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ဧတဒဝေါစာတိ ထေရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဒေသနာ န ယထာနုသန္ဓိကာ ကတာ, ယထာနုသန္ဓိံ ဂမေဿာမီ’’တိ ဒေသနာနုသန္ဓိံ ဃဋေန္တော ဧတံ အဝေါစ. ကာယညတရန္တိ ပထဝီအာဒီသု ကာယေသု အညတရံ ဝဒါမိ ဝါယောကာယံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ စက္ခာယတနံ…ပေ… ကဗဠီကာရော အာဟာရောတိ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာ ရူပကာယော နာမ, တေသု အာနာပါနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနေ [Pg.302] သင်္ဂဟိတတ္တာ ကာယညတရံ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဧဝမာဟ. တသ္မာတိဟာတိ ယသ္မာ စတူသု ကာယေသု အညတရံ ဝါယောကာယံ, ပဉ္စဝီသတိ ကောဋ္ဌာသေ ဝါ ရူပကာယေ အညတရံ အာနာပါနံ အနုပဿတိ, တသ္မာ ကာယေ ကာယာနုပဿီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေဒနာညတရန္တိ တီသု ဝေဒနာသု အညတရံ, သုခဝေဒနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

៩៨៦. ក្នុងសូត្រទីដប់ បទថា «កិមិលាយំ» បានដល់ ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «ឯតទវោច» មានសេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈគិតថា «ទេសនានេះ មិនទាន់បានធ្វើឲ្យមានអនុសន្ធិសមគួរឡើយ តថាគតនឹងធ្វើឲ្យមានអនុសន្ធិ» កាលនឹងតភ្ជាប់អនុសន្ធិនៃទេសនា ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ។ បទថា «កាយញ្ញតរំ» មានន័យថា តថាគតពោលសំដៅយកកាយណាមួយ ក្នុងបណ្តាកាយទាំងឡាយមានបឋវីកាយជាដើម គឺពោលសំដៅយកវាយោកាយ។ ម៉្យាងទៀត រូបកាយ គឺចំណែកនៃរូប ២៥ យ៉ាង មានចក្ខាយតនៈ...បេ... កពឡិង្ការាហារ។ ក្នុងចំណែកទាំងនោះ ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ឈ្មោះថាជាកាយណាមួយ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងផោដ្ឋព្វាយតនៈ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា «តស្មាតិហ» មានន័យថា ព្រោះហេតុតែភិក្ខុរមែងពិចារណាឃើញនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ដែលជាកាយណាមួយក្នុងបណ្តាកាយទាំងបួន ឬជាចំណែកណាមួយក្នុងចំណែករូបកាយទាំង ២៥ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយ។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងកន្លែងទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ បទថា «វេទនាញ្ញតរំ» បានដល់ វេទនាណាមួយក្នុងបណ្តាវេទនាទាំងបី គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសុខវេទនា។

---

သာဓုကံ မနသိကာရန္တိ ပီတိပဋိသံဝေဒိတာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုန္ဒရံ မနသိကာရံ. ကိံ ပန မနသိကာရော သုခါ ဝေဒနာ ဟောတီတိ? န ဟောတိ, ဒေသနာသီသံ ပနေတံ. ယထေဝ ဟိ ‘‘အနိစ္စသညာဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၄၇) ဧတ္ထ သညာနာမေန ပညာ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ မနသိကာရနာမေန ဈာနဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတသ္မိဉှိ စတုက္ကေ ပဌမပဒေ ပီတိသီသေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယပဒေ သုခန္တိ သရူပေနေဝ ဝုတ္တာ. စိတ္တသင်္ခါရပဒဒွယေ ‘‘သညာ စ ဝေဒနာ စ စေတသိကာ ဧတေ ဓမ္မာ စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ စိတ္တသင်္ခါရာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၄) ဝစနတော ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရေ ဌပေတွာ သဗ္ဗေပိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ စိတ္တသင်္ခါရေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝစနတော စိတ္တသင်္ခါရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ. တံ သဗ္ဗံ မနသိကာရနာမေန သင်္ဂဟေတွာ ဣဓ ‘‘သာဓုကံ မနသိကာရ’’န္တိ အာဟ.

បទថា «សាធុកំ មនសិការំ» បានដល់ មនសិការដ៏ល្អដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់នូវបីតិជាដើម។ សួរថា ចុះមនសិការៈជាសុខវេទនាឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ ប៉ុន្តែនេះជាប្រធាននៃទេសនា (ទេសនាសីសៈ)។ ព្រោះថា ដូចជាក្នុងបទថា «អនិច្ចសញ្ញាភាវនានុយោគមនុស្សុត្ដា» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ហៅបញ្ញាដោយឈ្មោះថា «សញ្ញា» យ៉ាងណាមិញ ក្នុងបទនេះ សូម្បីតែឈានវេទនា ក៏ទ្រង់ត្រាស់ហៅដោយឈ្មោះថា «មនសិការៈ» យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថាក្នុងចតុក្កៈនេះ ក្នុងបទទីមួយ ទ្រង់សំដែងវេទនាដោយមានបីតិជាប្រធាន ក្នុងបទទីពីរ ទ្រង់សំដែងវេទនាដោយរូបរាងផ្ទាល់ខ្លួនថា «សុខំ»។ ក្នុងបទទាំងពីរនៃចិត្តសង្ខារ ទ្រង់សំដែងវេទនាដោយឈ្មោះថា «ចិត្តសង្ខារ» ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «សញ្ញាផង វេទនាផង ជាចេតសិក ធម៌ទាំងនេះជំពាក់ទាក់ទិននឹងចិត្ត ឈ្មោះថា ចិត្តសង្ខារ» និងព្រោះមានពាក្យថា «វៀរលែងតែវិតក្កៈនិងវិចារៈចេញ ធម៌ដែលប្រកបដោយចិត្តទាំងអស់ រាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តសង្ខារ»។ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រមូលយកធម៌ទាំងអស់នោះដោយឈ្មោះថា «មនសិការៈ» ហើយទ្រង់ត្រាស់ក្នុងទីនេះថា «សាធុកំ មនសិការំ»។

---

ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ ဧသာ ဝေဒနာ အာရမ္မဏံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတီတိ. နော န ယုဇ္ဇတိ, မဟာသတိပဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဟိ တံ တံ သုခါဒီနံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာ ဝေဒယတိ, တံ ပန ဝေဒနာပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ ‘‘အဟံ ဝေဒယာမီ’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပိစ ‘‘ပီတိပ္ပဋိသံဝေဒီ’’တိအာဒီနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာယမေတဿ ပရိဟာရော ဝုတ္တောယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ –

ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះហេតុតែវេទនានេះមិនមែនជាអារម្មណ៍ ហេតុនោះ វេទនានុបស្សនាមិនសមគួរឬ? មិនមែនមិនសមគួរឡើយ ព្រោះសូម្បីក្នុងមហាសតិបដ្ឋានជាដើម វេទនាក៏រមែងសោយអារម្មណ៍ ដោយធ្វើនូវវត្ថុមានសុខៈជាដើមនោះៗឲ្យជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែដោយអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនានោះ ទើបមានត្រឹមតែវោហារថា «ខ្ញុំសោយ» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវោហារមត្តៈនោះ ទើបត្រាស់ថា «កាលសោយសុខវេទនា ក៏ដឹងច្បាស់ថា ខ្ញុំសោយសុខវេទនា» ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអដ្ឋកថានៃបទមាន «បីតិប្បដិសំវេទី» ជាដើម ដំណោះស្រាយចំពោះបញ្ហានេះ ត្រូវបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យនេះត្រូវបានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គថា៖

---

‘‘ဒွီဟာကာရေဟိ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ – အာရမ္မဏတော စ အသမ္မောဟတော စ. ကထံ အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတိ, တဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. ကထံ အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ? သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တပီတိံ ခယတော ဝယတော သမ္မသတိ, တဿ ဝိပဿနာက္ခဏေ လက္ခဏပ္ပဋိဝေဓေန အသမ္မောဟတော [Pg.303] ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၂) ‘‘‘ဒီဃံ အဿာသဝသေန စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတော သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, တာယ သတိယာ တေန ဉာဏေန သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’တိ. ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

«បីតិ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ១ ដោយអំណាចមិនវង្វេង ១។ តើបីតិឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដូចម្តេច? ភិក្ខុរមែងចូលកាន់ឈានទាំងពីរដែលប្រកបដោយបីតិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិនោះ ព្រោះការបាននូវឈាន បីតិឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះអារម្មណ៍ត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ។ តើបីតិឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ដោយអំណាចមិនវង្វេងដូចម្តេច? ភិក្ខុចូលកាន់ឈានទាំងពីរដែលប្រកបដោយបីតិ ហើយចេញមក ពិចារណានូវបីតិដែលប្រកបដោយឈាន ដោយភាពជាធម៌អស់ទៅនិងសូន្យទៅ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនានោះ ព្រោះការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ បីតិឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ដោយអំណាចមិនវង្វេង។ ពាក្យនេះត្រូវបានពោលទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គថា “កាលភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់មិនរាយមាយនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញវែង សតិរមែងតាំងមាំ ដោយសតិនោះ ដោយញាណនោះ បីតិនោះឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ហើយ”។ គប្បីដឹងសេចក្តីនៃបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ដោយន័យនេះឯង»។

---

ဣတိ ယထေဝ ဈာနပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ပီတိသုခစိတ္တသင်္ခါရာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဣမိနာပိ ဈာနသမ္ပယုတ္တေန ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ဝေဒနာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. တသ္မာ သုဝုတ္တမေတံ ‘‘ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ.

ដូច្នេះ បីតិ សុខៈ និងចិត្តសង្ខារ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះការបាននូវឈានយ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែវេទនា ក៏ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះការបាននូវមនសិការៈពោលគឺវេទនាដែលប្រកបដោយឈាន ដោយភិក្ខុនេះ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះទើបឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់ទុកល្អហើយថា «ភិក្ខុជាអ្នកពិចារណាឃើញវេទនាក្នុងវេទនាទាំងឡាយ រមែងនៅ (ក្នុងសម័យនោះ)»។

---

နာဟံ, အာနန္ဒ, မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿာတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယသ္မာ ‘‘စိတ္တပဋိသံဝေဒီ အဿာသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော ဘိက္ခု ကိဉ္စာပိ အဿာသပဿာသနိမိတ္တမာရမ္မဏံ ကရောတိ, တဿ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သတိဉ္စ သမ္ပဇညဉ္စ ဥပဋ္ဌာပေတွာ ပဝတ္တနတော စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ. န ဟိ မုဋ္ဌဿတိဿ အသမ္ပဇာနဿ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ အတ္ထိ, တသ္မာ အာရမ္မဏတော စိတ္တပဋိသံဝိဒိတဝသေန ‘‘စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ.

ក្នុងបទថា «នាဟំ អានន្ទ មុដ្ឋស្សតិស្ស អសម្បជានស្ស» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា ព្រោះហេតុតែភិក្ខុដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានជាដើមថា «កាលដឹងច្បាស់នូវចិត្ត អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចេញ» ទោះបីធ្វើនូវអស្សាសបស្សាសនិមិត្តឲ្យជាអារម្មណ៍ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយតាំងមាំនូវសតិនិងសម្បជញ្ញៈក្នុងអារម្មណ៍នៃចិត្តនោះ ភិក្ខុនេះទើបឈ្មោះថាជាអ្នកពិចារណាឃើញចិត្តក្នុងចិត្តតែម្តង។ ព្រោះថា ការចម្រើនអានាបានស្សតិសមាធិ មិនមានដល់បុគ្គលដែលមានសតិភ្លេចភ្លាំង គ្មានសម្បជញ្ញៈឡើយ ហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់នូវចិត្តតាមអារម្មណ៍ ទើបត្រាស់ថា «ភិក្ខុជាអ្នកពិចារណាឃើញចិត្តក្នុងចិត្ត រមែងនៅ (ក្នុងសម័យនោះ)»។

---

သော ယံ တံ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပဟာနံ, တံ ပညာယ ဒိသွာ သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အဘိဇ္ဈာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏမေဝ, ဒေါမနဿဝသေန ဗျာပါဒနီဝရဏံ ဒဿိတံ. ဣဒဉှိ စတုက္ကံ ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, ဓမ္မာနုပဿနာ စ နီဝရဏပဗ္ဗာဒိဝသေန ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ, တဿာ နီဝရဏပဗ္ဗံ အာဒိ, တဿာပိ ဣဒံ နီဝရဏဒွယံ အာဒိ. ဣတိ ဓမ္မာနုပဿနာယ အာဒိံ ဒဿေတုံ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနန္တိ အာဟ. ပဟာနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညံ ပဇဟတီတိ ဧဝံ ပဟာနကရဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. တံ ပညာယ ဒိသွာတိ တံ အနိစ္စဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ ပဟာနဉာဏံ အပရာယ ဝိပဿနာပညာယ, တမ္ပိ အပရာယာတိ ဧဝံ ဝိပဿနာပရမ္ပရံ ဒဿေတိ[Pg.304]. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ယဉ္စဿ ပထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ, ယဉ္စ ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ ဒွိဓာ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. တတ္ထ သဟဇာတာနမ္ပိအဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿာပိ အဇ္ဈုပေက္ခနာ. ဣဓ အာရမ္မဏ အဇ္ဈုပေက္ခနာ အဓိပ္ပေတာ. တသ္မာတိဟာနန္ဒာတိ ယသ္မာ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ အဿာသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော န ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ, အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿသီသေန ပန ဝုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနကရဉာဏမ္ပိ ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ, တသ္မာ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ក្នុងបទថា «សោ យំ តំ ហោតិ អភិជ្ឈាទោមനស្សានំ បហានំ តំ បញ្ញាយ ទិស្វា សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ» នេះ ពាក្យថា «អភិជ្ឈា» បានដល់ កាមច្ឆន្ទនីវរណៈតែម្តង ចំណែកឯ «ព្យាបាទនីវរណៈ» ទ្រង់សំដែងដោយអំណាចនៃ «ទោមនស្ស»។ ព្រោះថា ចតុក្កៈនេះ ទ្រង់សំដែងដោយអំណាចនៃវិបស្សនាតែម្យ៉ាង ហើយធម្មានុបស្សនាក៏មាន ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃនីវរណបព្វៈជាដើម ក្នុងធម្មានុបស្សនានោះ នីវរណបព្វៈជាខាងដើម សូម្បីក្នុងនីវរណបព្វៈនោះ នីវរណៈទាំងពីរនេះ (កាមច្ឆន្ទៈនិងព្យាបាទៈ) ក៏ជាខាងដើមដែរ។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវខាងដើមនៃធម្មានុបស្សនា ទើបត្រាស់ថា «អភិជ្ឈាទោមនស្សានំ»។ បទថា «បហានំ» សំដៅយកញាណដែលធ្វើនូវការលះបង់ គឺការលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាដោយអនិច្ចានុបស្សនា। បទថា «តំ បញ្ញាយ ទិស្វា» បានដល់ ការឃើញនូវលះបង់ញាណ ពោលគឺអនិច្ចានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា និងបដិនិស្សគ្គានុបស្សនាញាណ ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដទៃទៀត ហើយឃើញបញ្ញានោះដោយបញ្ញាដទៃទៀត យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញនូវលំដាប់នៃវិបស្សនា (វិបស្សនាបរម្បរា)។ បទថា «អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ» បានដល់ ការតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល ២ យ៉ាង គឺ ការតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាលចំពោះចិត្តដែលកំពុងដំណើរការទៅតាមផ្លូវ ១ និងការតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាលចំពោះការតាំងឡើងតែម្ខាង ១។ ក្នុងអជ្ឈុបេក្ខនានោះ មានទាំងការតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាលចំពោះធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នា ទាំងការតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាលចំពោះអារម្មណ៍។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាលចំពោះអារម្មណ៍ (អារម្មណជ្ឈុបេក្ខនា)។ បទថា «តស្មាតិហានន្ទ» មានន័យថា ព្រោះហេតុតែភិក្ខុដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានជាដើមថា «កាលពិចារណាឃើញរឿយៗនូវធម៌មិនទៀង អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចេញ» មិនមែនតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាលត្រឹមតែក្នុងនីវរណធម៌ជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែរមែងឃើញដោយបញ្ញា ហើយតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល សូម្បីតែក្នុងញាណដែលធ្វើនូវការលះបង់នូវធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់សំដែងដោយមានអភិជ្ឈានិងទោមនស្សជាប្រធាននោះផង ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា «ភិក្ខុជាអ្នកពិចារណាឃើញធម៌ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ រមែងនៅ (ក្នុងសម័យនោះ)»។

---

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တသ္မိံ ပံသုပုဉ္ဇော ဝိယ ဆသု အာယတနေသု ကိလေသာ. စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂစ္ဆန္တာ သကဋရထာ ဝိယ စတူသု အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ဧကေန သကဋေန ဝါ ရထေန ဝါ ပံသုပုဉ္ဇဿ ဥပဟနနံ ဝိယ ကာယာနုပဿနာဒီဟိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပဃာတော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

ក្នុងបទថា «ឯវមេវ ខោ» នេះ គប្បីយល់ឃើញថា អាយតនៈទាំង ៦ ប្រៀបដូចជាផ្លូវបំបែកជាបួន។ កិលេសទាំងឡាយក្នុងអាយតនៈទាំង ៦ ប្រៀបដូចជាគំនរដីខ្សាច់លើផ្លូវនោះ។ សតិបដ្ឋានទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៤ ប្រៀបដូចជារទេះនិងរាជរថដែលបរមកពីទិសទាំង ៤។ ការកំចាត់បង់នូវអកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយ ដោយកាយានុបស្សនាជាដើម គប្បីដឹងថា ប្រៀបដូចជាការកិនកំទេចនូវគំនរដីខ្សាច់ដោយរទេះ ឬដោយរាជរថណាមួយ យ៉ាងនោះឯង។

---

ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

ឯកធម្មវគ្គ ទី១ ចប់។

---

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

២. ទុតិយវគ្គ

---

၁-၂. ဣစ္ဆာနင်္ဂလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. អដ្ឋកថាឥច្ឆានង្គលសូត្រជាដើម

---

၉၈၇-၉၈၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဧဝံ ဗျာကရေယျာထာတိ ကသ္မာ အတ္တနော ဝိဟာရသမာပတ္တိံ အာစိက္ခတိ? ဥပါရမ္ဘမောစနတ္ထံ. သစေ ဟိ တေ ‘‘န ဇာနာမာ’’တိ ဝဒေယျုံ, အထ နေသံ တိတ္ထိယာ ‘‘တုမှေ ‘အသုကသမာပတ္တိယာ နာမ နော သတ္ထာ တေမာသံ ဝိဟာသီ’တိပိ န ဇာနာထ, အထ ကသ္မာ နံ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ဝိဟရထာ’’တိ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေယျုံ, တတော မောစနတ္ထံ ဧဝမာဟ.

៩៨៧-៩៨៨. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ត្រង់ពាក្យថា «evaṃ byākareyyātha» (អ្នកទាំងឡាយគប្បីដោះស្រាយយ៉ាងនេះ) ហេតុអ្វីព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រាប់នូវវិហារសមាបត្តិរបស់ព្រះអង្គ? ដើម្បីដោះលែង (ភិក្ខុទាំងឡាយ) ឲ្យរួចផុតពីការចោទប្រកាន់តិះដៀល។ ព្រោះថា ប្រសិនបើភិក្ខុទាំងនោះពោលថា «យើងខ្ញុំមិនដឹងឡើយ» ពេលនោះ ពួកអន្យតិត្ថិយនឹងចោទប្រកាន់តិះដៀលដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «អ្នកទាំងឡាយ សូម្បីតែពាក្យថា 'ព្រះសាស្តារបស់យើង គង់នៅអស់ត្រីមាស ដោយវិហារសមាបត្តិឈ្មោះឯណោះ' ក៏មិនដឹងផង ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកទាំងឡាយនៅតែបម្រើព្រះអង្គ?'» ដើម្បីដោះលែងភិក្ខុទាំងនោះឲ្យរួចផុតពីការចោទប្រកាន់នោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។

---

အထ ကသ္မာ ယထာ အညတ္ထ ‘‘သတောဝ အဿသတိ, ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၄; မ. နိ. ၁.၁၀၇; သံ. နိ. ၅.၉၇၇) ဧဝ-ဝါကာရော ဝုတ္တော. ဧဝံ ဣဓ န ဝုတ္တောတိ? ဧကန္တသန္တတ္တာ. အညေသဉှိ [Pg.305] အဿာသော ဝါ ပါကဋော ဟောတိ ပဿာသော ဝါ, ဘဂဝတော ဥဘယမ္ပေတံ ပါကဋမေဝ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယာတိ ဧကန္တသန္တတ္တာ န ဝုတ္တော. အထ ‘‘သိက္ခာမီ’’တိ အဝတွာ ကသ္မာ ‘‘အဿသာမီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တန္တိ? သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ. သတ္တ ဟိ သေခါ သိက္ခိတဗ္ဗဘာဝါ သေခါ နာမ, ခီဏာသဝါ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ အသေခါ နာမ, တထာဂတာ အသိက္ခိတဗ္ဗာ အသေက္ခာ နာမ နတ္ထိ တေသံ သိက္ခိတဗ္ဗကိစ္စန္တိ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ န ဝုတ္တံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងសូត្រដទៃ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសព្ទ «eva» និង «vā» ដូចជាពាក្យថា «satova assasati, dīghaṃ vā assasanto» (មានសតិដកដង្ហើមចេញ ឬកាលដកដង្ហើមចេញវែង) តែក្នុងសូត្រនេះ មិនទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនោះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមានសភាពស្ងប់រម្ងាប់ដោយចំណែកមួយ (ឯកន្តសន្តតា)។ ព្រោះថា ចំពោះបុគ្គលដទៃ ដង្ហើមចេញក្តី ដង្ហើមចូលក្តី តែងប្រាកដ (តែម្យ៉ាង) ចំណែកព្រះមានព្រះភាគ ព្រោះតែព្រះអង្គមានសតិប្រុងប្រៀបជានិច្ច ដង្ហើមទាំងពីរនេះតែងប្រាកដច្បាស់ជានិច្ច ហេតុនោះ ព្រោះតែការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមានសភាពស្ងប់រម្ងាប់ដោយចំណែកមួយ ទើបមិនទ្រង់សម្តែង (សព្ទ eva និង vā)។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនទ្រង់សម្តែងថា «sikkhāmi» (ខ្ញុំសិក្សា) តែទ្រង់សម្តែងត្រឹមតែ «assasāmi» (ខ្ញុំដកដង្ហើមចេញ) ដូច្នេះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះគ្មានសិក្ខាដែលត្រូវសិក្សាទៀតឡើយ។ ពិតណាស់ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ព្រោះនៅមានសិក្ខាដែលត្រូវសិក្សា ទើបឈ្មោះថា សេក្ខៈ ចំណែកព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ ព្រោះគ្មានសិក្ខាដែលត្រូវសិក្សា ទើបឈ្មោះថា អសេក្ខៈ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថា អសេក្ខៈ ព្រោះគ្មានសិក្ខាដែលត្រូវសិក្សា កិច្ចដែលត្រូវសិក្សារបស់ព្រះអង្គមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ព្រោះគ្មានសិក្ខាដែលត្រូវសិក្សា ទើបមិនទ្រង់សម្តែង (ពាក្យថា sikkhāmi)។ សូត្រទី២ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၃-၁၀. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-១០. អដ្ឋកថាបឋមអានន្ទសូត្រជាដើម

---

၉၈၉-၉၉၆. တတိယေ ပဝိစိနတီတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ပဝိစိနတိ. ဣတရံ ပဒဒွယံ ဧတဿေဝ ဝေဝစနံ. နိရာမိသာတိ နိက္ကိလေသာ ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပဿဒ္ဓိယာ ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ပဿမ္ဘတိ. သမာဓိယတီတိ သမ္မာ ဌပိယတိ, အပ္ပနာစိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ သဟဇာတအဇ္ဈုပေက္ခနာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ.

៩៨៩-៩៩៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា «pavicinati» (រមែងជ្រើសរើស) គឺរមែងជ្រើសរើសដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម។ បទពីរក្រៅពីនេះ (គឺ parivīmaṃsati និង samāpajjati) ជាវេវចនៈនៃបទ pavicinati នេះឯង។ ពាក្យថា «nirāmisā» (មិនមានអាមិស) គឺមិនមានកិលេស ព្រោះការរម្ងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយក្នុងកាយនិងចិត្ត កាយក្តី ចិត្តក្តី ក៏រមែងស្ងប់រម្ងាប់។ ពាក្យថា «samādhiyati» (រមែងតាំងមាំ) គឺតាំងនៅដោយប្រពៃ មានសភាពដូចជាអប្បនាចិត្ត។ ពាក្យថា «ajjhupekkhitā hoti» (ជាធម្មជាតិដែលព្រះអង្គតម្កល់ទុកជាកណ្តាល) គឺតម្កល់ទុកជាកណ្តាលដោយសហជាតតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា។

---

ဧဝံ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယပရိဂ္ဂါဟကဿ ဘိက္ခုနော တသ္မိံ ကာယေ သတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တာယ သတိယာ သမ္ပယုတ္တဉာဏံ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပီတိပဿဒ္ဓိစိတ္တေကဂ္ဂတာ ပီတိပဿဒ္ဓိသမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, ဣမေသံ ဆန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ယထေဝ ဟိ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု သာရထိနော ‘‘အယံ ဩလီယတီ’’တိ တုဒနံ ဝါ, ‘‘အယံ အတိဓာဝတီ’’တိ အာကဍ္ဎနံ ဝါ နတ္ထိ, ကေဝလံ ဧဝံ ပဿမာနဿ ဌိတာကာရောဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဣမေသံ ဆန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတော မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ နာမ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ကိံ ကထိတံ? ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ နာနာသရသလက္ခဏာ ဝိပဿနာဗောဇ္ဈင်္ဂါ နာမ ကထိတာ.

សតិដែលកើតឡើងក្នុងកាយនោះ ដល់ភិក្ខុអ្នកកំណត់កាយដោយអាکارៈ ១៤ យ៉ាង យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ, ញាណដែលសម្បយុត្តដោយសតិនោះ ឈ្មោះថា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ, វីរិយៈខាងកាយនិងចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយសតិនោះឯង ឈ្មោះថា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ, បីតិ បស្សទ្ធិ និងចិត្តេកគ្គតា ឈ្មោះថា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ និងសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ, អាការៈជាកណ្តាលដែលពោលគឺការមិនថយក្រោយនិងការមិនហួសប្រមាណនៃពោជ្ឈង្គទាំង ៦ នេះ ឈ្មោះថា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ។ ពិតណាស់ ប្រៀបដូចជាកាលដែលពួកសេះបរទៅស្មើគ្នាហើយ នាយសារថីមិនបាច់ជម្រុញដោយគិតថា «សេះនេះយឺត» ឬមិនបាច់ទាញបង្ហៀរដោយគិតថា «សេះនេះរត់លឿនពេក» ឡើយ មានតែអាការៈតាំងនៅស្ងៀមមើលតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ អាការៈជាកណ្តាលដែលពោលគឺការមិនថយក្រោយនិងការមិនហួសប្រមាណនៃពោជ្ឈង្គទាំង ៦ នេះ ក៏ឈ្មោះថា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ យ៉ាងនោះឯង។ ដោយសេចក្តីត្រឹមប៉ុណ្ណេះ តើព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអ្វី? គឺទ្រង់សម្តែងនូវវិបស្សនាពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈចិត្តតែមួយ មានកិច្ចនិងលក្ខណៈផ្សេងៗគ្នា។

---

ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဧတ္ထ ပန သောဠသက္ခတ္တုကာ အာနာပါနဿတိ မိဿကာ ကထိတာ, အာနာပါနမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ[Pg.306], တေသံ မူလဘူတာ အာနာပါနဿတိ ပုဗ္ဗဘာဂါ. ဗောဇ္ဈင်္ဂမူလကာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပုဗ္ဗဘာဂါဝ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိပူရကာ ပန ဗောဇ္ဈင်္ဂါ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရာ, ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိယော အရိယဖလသမ္ပယုတ္တာ. ဝိဇ္ဇာ ဝါ စတုတ္ထမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ, ဝိမုတ္တိ ဖလသမ္ပယုတ္တာတိ. စတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌာနိပိ ဣမိနာဝ သမာနပရိစ္ဆေဒါနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «vivekanissitaṃ» (អាស្រ័យវិវេក) ជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពន្យល់រួចមកហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអានាបានស្សតិដែលលាយឡំគ្នា (មិស្សកៈ) មាន ១៦ វារៈ ដោយអំណាចនៃចតុក្កៈទាំង ៤, សតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលមានអានាបានស្សតិជាឫសគល់ ជាបុព្វភាគ, អានាបានស្សតិដែលជាឫសគល់នៃសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ក៏ជាបុព្វភាគ។ សតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលមានពោជ្ឈង្គជាឫសគល់ ជាបុព្វភាគ, សូម្បីតែពោជ្ឈង្គទាំងនោះ ក៏ជាបុព្វភាគដែរ។ ចំណែកឯពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលបំពេញវិជ្ជា និងវិមុត្តិ គឺជាលោកុត្តរៈសុទ្ធសាធ ដែលកើតឡើងហើយ, វិជ្ជា និងវិមុត្តិទាំងឡាយ តែងសម្បយុត្តដោយអរិយផល។ ម៉្យាងទៀត វិជ្ជា សម្បយុត្តដោយចតុត្ថមគ្គ (អរហត្តមគ្គ), វិមុត្តិ សម្បយុត្តដោយផល (អរហត្តផល)។ សូត្រទី៤ ទី៥ និងទី៦ ក៏មានការកំណត់ស្មើគ្នានឹងសូត្រទី៣ នេះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

အာနာပါနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អដ្ឋកថាអានាបានសំយុត្ត ចប់។

---

၁၁. သောတာပတ္တိသံယုတ္တံ

១១. សោតាបត្តិសំយុត្ត

---

၁. ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ

១. វេឡុទ្វារវគ្គ

---

၁. စက္ကဝတ္တိရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. អដ្ឋកថាចក្កវត្តិរាជសូត្រ

---

၉၉၇. သောတာပတ္တိသံယုတ္တဿ [Pg.307] ပဌမေ ကိဉ္စာပီတိ အနုဂ္ဂဟဂရဟဏေသု နိပါတော. စတုန္နဉှိ မဟာဒီပါနံ ဣဿရိယာဓိပစ္စံ ရဇ္ဇံ အနုဂ္ဂဏှန္တော စတုန္နဉ္စ အပါယာနံ အပ္ပဟီနဘာဝံ ဂရဟန္တော သတ္ထာ ‘‘ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စတုန္နံ ဒီပါနန္တိ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရာနံ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ. ဣဿရိယာဓိပစ္စန္တိ ဣဿရဘာဝေါ ဣဿရိယံ, အဓိပတိဘာဝေါ အာဓိပစ္စံ, ဣဿရိယံ အာဓိပစ္စံ ဧတသ္မိံ ရဇ္ဇေ, န ဆေဒနဘေဒနန္တိ ဣဿရိယာဓိပစ္စံ. ကာရေတွာတိ ဧဝရူပံ ရဇ္ဇံ ပဝတ္တာပေတွာ. ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကောတိ ဧတ္ထ အနုဂ္ဂဟပသံသာသု နိပါတော. ပိဏ္ဍိယာလောပေန ဟိ ယာပနံ အနုဂ္ဂဟန္တော စတုန္နဉ္စ အပါယာနံ ပဟီနဘာဝံ ပသံသန္တော သတ္ထာ ‘‘ကိဉ္စာပိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နန္တကာနီတိ အနန္တကာနိ. တေရသဟတ္ထောပိ ဟိ ဝတ္ထသာဋကော ဒသစ္ဆေဒနတော ပဋ္ဌာယ နန္တကန္တေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ.

៩៩៧. ក្នុងសូត្រទី១ នៃសោតាបត្តិសំយុត្ត ពាក្យថា «kiñcāpi» ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងអត្ថនៃការលើកតម្កើង និងការតិះដៀល។ ពិតណាស់ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់លើកតម្កើងរាជ្យជាឥស្សរាធិបតីលើទ្វីបធំៗទាំង ៤ និងទ្រង់តិះដៀលនូវការមិនទាន់លះបង់អបាយភូមិទាំង ៤ ទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យថា «kiñcāpi, bhikkhave, rājā cakkavattī» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែស្តេចចក្រពត្តិ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «catunnaṃ dīpānaṃ» គឺទ្វីបធំៗទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗ ២០០០ ជាបរិវារ。 ពាក្យថា «issariyādhipaccaṃ» គឺភាពជាធំ ឈ្មោះថា ឥស្សរិយៈ, ភាពជាអធិបតី ឈ្មោះថា អាធិបតេយ្យ, ភាពជាធំនិងភាពជាអធិបតីក្នុងរាជ្យនោះ ដែលមិនមានការកាប់សម្លាប់ឬការបំផ្លិចបំផ្លាញ ឈ្មោះថា ឥស្សរាធិបតី។ ពាក្យថា «kāretvā» គឺញ៉ាំងរាជ្យមានសភាពយ៉ាងនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ត្រង់ពាក្យថា «kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvako» នេះ សព្ទ kiñcāpi ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងអត្ថនៃការលើកតម្កើង និងការសរសើរ។ ពិតណាស់ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់លើកតម្កើងការចិញ្ចឹមជីវិតដោយដុំបាយដែលបានមកពីការដើរស្វែងរក និងទ្រង់សរសើរនូវការលះបង់អបាយភូមិទាំង ៤ ទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យថា «kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvako» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែព្រះអរិយសាវ័ក...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «nantakāni» គឺសំពត់ដែលគ្មានជាយ (សំពត់ចាស់ៗ)។ ពិតណាស់ សូម្បីតែសំពត់ដែលមានប្រវែង ១៣ ហត្ថ កាលបើគេកាត់ជាយចេញហើយ ក៏រាប់ថាជាសំពត់គ្មានជាយ (សំពត់ចាស់) ដូចគ្នា។

---

အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အစလပ္ပသာဒေန. သော ပနာယံ ပသာဒေါ ကိံ ဧကော, အနေကောတိ? ဧကောဝ, သော မဂ္ဂေန အာဂတပ္ပသာဒေါ. ယေသု ပန ဝတ္ထူသု အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ရုဟတိ, တေသံ ဝသေန ‘‘ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန တိဓာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ စ ဧကော, တသ္မာဝ နိန္နာနာကရဏော ဟောတိ. အရိယသာဝကဿ ဟိ ဗုဒ္ဓေယေဝ ပသာဒေါ စ ပေမဉ္စ ဂါရဝဉ္စ မဟန္တံ, န ဓမ္မေ ဝါ သံဃေ ဝါ, ဓမ္မေယေဝ ဝါ မဟန္တံ, န ဗုဒ္ဓေ ဝါ သံဃေ ဝါ, သံဃေယေဝ ဝါ မဟန္တံ, န ဗုဒ္ဓေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါတိ ဧတံ နတ္ထိ. ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

ពាក្យថា «aveccappasādena» គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រ (អចលប្បសាទ)។ ចុះសេចក្តីជ្រះថ្លានោះ តើមានតែមួយ ឬមានច្រើន? ឆ្លើយថា៖ មានតែមួយគត់ គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលបានមកដោយអរិយមគ្គ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសេចក្តីជ្រះថ្លានោះកើតឡើងក្នុងវត្ថុទាំងឡាយ (គឺព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ) មិនមុនមិនក្រោយ គឺកើតឡើងព្រមគ្នាតែម្តង ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងជា ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃវត្ថុទាំងនោះ ដូចជាពាក្យថា «buddhe aveccappasādena» (សេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធ) ជាដើម។ ហើយព្រោះតែសេចក្តីជ្រះថ្លានោះមានតែមួយ ហេតុនោះ ទោះបីជាទីតាំងនៃការកើតឡើងផ្សេងគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ ពិតណាស់ ចំពោះព្រះអរិយសាវ័ក មិនមែនមានសេចក្តីជ្រះថ្លា សេចក្តីស្រឡាញ់ និងសេចក្តីគោរពដ៏ខ្លាំងក្លាតែក្នុងព្រះពុទ្ធ តែមិនមានក្នុងព្រះធម៌ឬព្រះសង្ឃ ឬមានដ៏ខ្លាំងក្លាតែក្នុងព្រះធម៌ តែមិនមានក្នុងព្រះពុទ្ធឬព្រះសង្ឃ ឬមានដ៏ខ្លាំងក្លាតែក្នុងព្រះសង្ឃ តែមិនមានក្នុងព្រះពុទ្ធឬព្រះធម៌ យ៉ាងនេះឡើយ (គឺមានស្មើគ្នាទាំងអស់)។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «itipi so bhagavā» ជាដើម មានសេចក្តីពិស្តារក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។

---

အရိယကန္တေဟီတိ အရိယာနံ ကန္တေဟိ ပိယေဟိ မနာပေဟိ. ပဉ္စ ဟိ သီလာနိ ဘဝန္တရဂတာပိ အရိယာ န ကောပေန္တိ, ဧဝံ တေသံ ပိယာနိ. တာနိ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အခဏ္ဍေဟီတိအာဒိ သဒိသဝသေန ဝုတ္တံ. မုခဝဋ္ဋိယဉှိ ဆိန္နေကဒေသာ ပါတိ ခဏ္ဍာတိ ဝုစ္စတိ, မဇ္ဈေ ဘိန္နာ ဆိဒ္ဒါတိ, ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဝိသဘာဂဝဏ္ဏာ ဂါဝီ သဗလာတိ, နာနာဗိန္ဒုစိတ္တာ ကမ္မာသာတိ, ဧဝမေဝ ပဋိပါဋိယာ [Pg.308] အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ ဘိန္နံ သီလံ ခဏ္ဍံ နာမ, မဇ္ဈေ ဘိန္နံ ဆိဒ္ဒံ, ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒွိန္နံ ဝါ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဋိပါဋိယာ ဘိန္နတ္တာ သဗလံ, ဧကန္တရံ ဘိန္နံ ကမ္မာသံ. တေသံ ဒေါသာနံ အဘာဝေန အခဏ္ဍာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဘုဇိဿေဟီတိ ဘုဇိဿဘာဝကရေဟိ. ဝိညုပ္ပသတ္ထေဟီတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသံသိတေဟိ. အပရာမဋ္ဌေဟီတိ ‘‘ဣဒံ နာမ တယာ ကတံ, ဣဒံ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဧဝံ ပရာမသိတုံ အသက္ကုဏေယျေဟိ. သမာဓိသံဝတ္တနိကေဟီတိ အပ္ပနာသမာဓိံ ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တေတုံ သမတ္ထေဟိ.

ពាក្យថា «ariyakantehi» គឺសីលទាំងឡាយដែលជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីពេញចិត្តរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពិតណាស់ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ទោះបីជាទៅកាន់បរលោកហើយ ក៏មិនធ្វើសីលទាំង ៥ ឲ្យកម្រើកឡើយ សីលទាំងនោះទើបជាទីស្រឡាញ់របស់លោក។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងពាក្យនោះ សំដៅយកសីលទាំងនោះឯង។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «akhaṇḍehi» (សីលមិនដាច់) ជាដើម ទ្រង់សម្តែងដោយឧបមា។ ពិតណាស់ ភាជន៍ដែលបែកត្រង់មាត់ម្ខាង គេហៅថា ភាជន៍បែក (khaṇḍā), បើបែកចំកណ្តាល គេហៅថា ភាជន៍ធ្លាយ (chiddā), មេគោដែលមានពណ៌ខុសគ្នាត្រង់កន្លែងណាមួយ គេហៅថា មេគោពពាល (sabalā), មេគោដែលមានចំណុចពណ៌ផ្សេងៗគ្នា គេហៅថា មេគោក្រឡា (kammāsā) យ៉ាងណាមិញ សីលដែលដាច់ត្រង់ខាងដើម ឬខាងចុងតាមលំដាប់ ឈ្មោះថា សីលដាច់ (khaṇḍa), សីលដែលដាច់ចំកណ្តាល ឈ្មោះថា សីលធ្លាយ (chidda), សីលដែលដាច់ពីរឬបីក្នុងកន្លែងណាមួយតាមលំដាប់ ឈ្មោះថា សីលពពាល (sabala), សីលដែលដាច់ចន្លោះមួយៗ ឈ្មោះថា សីលក្រឡា (kammāsa) យ៉ាងនោះឯង។ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាសីលមិនដាច់ជាដើម ព្រោះមិនមានទោសទាំងនោះ។ ពាក្យថា «bhujissehi» គឺសីលដែលធ្វើឲ្យមានសេរីភាព (មិនជាទាសៈនៃតណ្ហា)។ ពាក្យថា «viññuppasatthehi» គឺសីលដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម ទ្រង់សរសើរហើយ។ ពាក្យថា «aparāmaṭṭhehi» គឺសីលដែលអ្នកដទៃមិនអាចចង្អុលបង្ហាញតិះដៀលបានថា «អំពើឈ្មោះនេះអ្នកបានធ្វើហើយ សីលនេះអ្នកបានកន្លងហើយ» យ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា «samādhisaṃvattanikehi» គឺសីលដែលជាទៅដើម្បីញ៉ាំងអប្បនាសមាធិ ឬឧបចារសមាធិឲ្យកើតឡើងបាន។

---

၂. ဗြဟ္မစရိယောဂဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. អដ្ឋកថាព្រហ្មចរិយោគធសូត្រ

---

၉၉၈. ဒုတိယေ ယေသံ သဒ္ဓါတိ ပဒေန ဗုဒ္ဓေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. သီလန္တိ ပဒေန အရိယကန္တာနိ သီလာနိ ဂဟိတာနိ. ပသာဒေါတိ ပဒေန သံဃေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. ဓမ္မဒဿနန္တိ ပဒေန ဓမ္မေ ပသာဒေါ ဂဟိတောတိ ဧဝံ စတ္တာရိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ဝုတ္တာနိ. ကာလေန ပစ္စေန္တီတိ ကာလေန ပါပုဏန္တိ. ဗြဟ္မစရိယောဂဓံ သုခန္တိ ဗြဟ္မစရိယံ ဩဂါဟိတွာ ဌိတံ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသမ္ပယုတ္တံ သုခံ. ယော ပနေသ ဂါထာယ အာဂတော ပသာဒေါ, သော ကတရပသာဒေါ ဟောတီတိ. တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော တာဝ ‘‘မဂ္ဂပသာဒေါ’’တိ အာဟ, တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ‘‘အာဂတမဂ္ဂဿ ပစ္စဝေက္ခဏပ္ပသာဒေါ’’တိ. ဥဘောပိ ထေရာ ပဏ္ဍိတာ ဗဟုဿုတာ, ဥဘိန္နံ သုဘာသိတံ. မိဿကပ္ပသာဒေါ ဧသောတိ.

៩៩៨. ក្នុងសូត្រទី២ ដោយបទថា «yesaṃ saddhā» (សេចក្តីជំនឿរបស់បុគ្គលទាំងឡាយណា) សំដៅយកសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធ។ ដោយបទថា «sīlaṃ» (សីល) សំដៅយកសីលទាំងឡាយដែលជាទីគាប់ចិត្តរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល។ ដោយបទថា «pasādo» (សេចក្តីជ្រះថ្លា) សំដៅយកសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសង្ឃ。 ដោយបទថា «dhammadassanaṃ» (ការឃើញធម៌) សំដៅយកសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះធម៌ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអង្គនៃសោតាបត្តិ ៤ យ៉ាង ដោយគាថាពីរគូនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «kālena paccenti» គឺរមែងដល់តាមកាលដ៏គួរ។ ពាក្យថា «brahmacariyogadhaṃ sukhaṃ» គឺសេចក្តីសុខដែលចុះស៊ប់ក្នុងព្រហ្មចរិយៈ (មគ្គ) ដែលសម្បយុត្តដោយឧបរិមគ្គទាំង ៣។ ចុះសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលមកក្នុងគាថានេះ តើជាសេចក្តីជ្រះថ្លាបែបណា? ព្រះភិក្ខុព្រះត្រៃបិដកចូឡាភ័យត្ថេរ ពោលថា «ជាមគ្គប្បសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងមគ្គ)» ចំណែកព្រះភិក្ខុព្រះត្រៃបិដកចូឡនាគត្ថេរ ពោលថា «ជាបច្ចវេក្ខណប្បសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ) របស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចមគ្គហើយ»។ ព្រះថេរៈទាំងពីររូបសុទ្ធតែជាបណ្ឌិត ជាពហុស្សូត ពាក្យរបស់លោកទាំងពីររូបសុទ្ធតែជាសុភាសិត។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីជ្រះថ្លានេះ ជាមិស្សកប្បសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លាលាយឡំគ្នា)។

---

၃. ဒီဃာဝုဥပါသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. អដ្ឋកថាទីឃាវុឧបាសកសូត្រ

---

၉၉၉. တတိယေ တသ္မာတိ ယသ္မာ စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု သန္ဒိဿသိ, တသ္မာ. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယေတိ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသိကေ. သဗ္ဗသင်္ခါရေသူတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကသင်္ခါရေသု. ဧဝမဿ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဝိပဿနာ ကထိတာ. ဝိဃာတန္တိ ဒုက္ခံ.

៩៩៩. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះហេតុតែអ្នកតាំងនៅមាំក្នុងអង្គនៃសោតាបត្តិទាំង ៤ នោះឯង។ ពាក្យថា «vijjābhāgiye» គឺធម៌ដែលជាចំណែកនៃវិជ្ជា។ ពាក្យថា «sabbasaṅkhāresu» គឺក្នុងសង្ខារទាំងឡាយក្នុងត្រៃភូមិទាំងអស់។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងវិបស្សនានៃមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ដល់ឧបាសកឈ្មោះទីឃាវុនោះ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «vighātaṃ» គឺសេចក្តីទុក្ខ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត)។

---

၄-၅. ပဌမသာရိပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-៥. អដ្ឋកថាបឋមសារីបុត្តសូត្រជាដើម

---

၁၀၀၀-၁၀၀၁. စတုတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ပဉ္စမေ သောတာပတ္တိယင်္ဂန္တိ သောတာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိလာဘင်္ဂံ. ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒါဒယော ပန ပဋိလဒ္ဓဂုဏာ [Pg.309] သောတာပန္နဿ အင်္ဂါ နာမ, တေပိ ပန သောတာပတ္တိယင်္ဂန္တိ အာဂတာ. တတြာယံ ဒွိန္နမ္ပိ ဝစနတ္ထော – သပ္ပုရိသေ သေဝန္တော ဘဇန္တော ပယိရုပါသန္တော ဓမ္မံ သုဏန္တော ယောနိသော မနသိကရောန္တော ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တော သောတာပတ္တိံ ပဋိလဘတီတိ သပ္ပုရိသသံသေဝါဒယော သောတာပတ္တိအတ္ထာယ အင်္ဂန္တိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ နာမ, ဣတရေ ပဌမမဂ္ဂသင်္ခါတာယ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂန္တိပိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ, ပဋိဝိဒ္ဓသောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အင်္ဂန္တိပိ သောတာပတ္တိယင်္ဂံ.

១០០០-១០០១. សូត្រទី៤ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា «sotāpattiyaṅgaṃ» (អង្គនៃសោតាបត្តិ) គឺចំណែកនៃបុព្វភាគបដិបទាដែលជាហេតុឲ្យបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយមានសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម ឈ្មោះថាជាអង្គ (គុណសម្បត្តិ) របស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចគុណធម៌ហើយ តែធម៌ទាំងនោះក៏មកក្នុងនាមជា «sotāpattiyaṅga» ដែរ។ ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ នេះជាវិគ្រោះនៃពាក្យទាំងពីរ៖ បុគ្គលកាលសេពគប់ ចូលទៅជិត ចូលទៅអង្គុយជិតសប្បុរស ស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏ប្រពៃ ប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ដែលជាបុព្វភាគបដិបទា រមែងបានសម្រេចសោតាបត្តិ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានការសេពគប់សប្បុរសជាដើម ដែលជាអង្គ (ហេតុ) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សោតាបត្តិ ទើបឈ្មោះថា «sotāpattiyaṅga» (អង្គនៃសោតាបត្តិ)។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដទៃទៀត (មានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យ និងសីលជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអរិយបុគ្គល) ជាអង្គ (គ្រឿងសម្គាល់) នៃសោតាបត្តិដែលពោលគឺបឋមមគ្គ ទើបឈ្មោះថា «sotāpattiyaṅga»។ ម៉្យាងទៀត សោតាបត្តិមគ្គ ជាអង្គ (ហេតុ) នៃសោតាបត្តិមគ្គដែលបុគ្គលបានចាក់ធ្លុះហើយ ទើបឈ្មោះថា «sotāpattiyaṅga» ដូចគ្នា។

---

၆. ထပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. អដ្ឋកថាថបតិសូត្រ

---

၁၀၀၂. ဆဋ္ဌေ သာဓုကေ ပဋိဝသန္တီတိ သာဓုကနာမကေ အတ္တနော ဘောဂဂါမကေ ဝသန္တိ. တေသု ဣသိဒတ္တော သကဒါဂါမီ, ပုရာဏော သောတာပန္နော သဒါရသန္တုဋ္ဌော. မဂ္ဂေ ပုရိသံ ဌပေသုန္တိ တေသံ ကိရ ဂါမဒွါရေန ဘဂဝတော ဂမနမဂ္ဂေါ. တသ္မာ ‘‘ဘဂဝါ ကာလေ ဝါ အကာလေ ဝါ အမှာကံ သုတ္တာနံ ဝါ ပမတ္တာနံ ဝါ ဂစ္ဆေယျ, အထ ပဿိတုံ န လဘေယျာမာ’’တိ မဂ္ဂမဇ္ဈေ ပုရိသံ ဌပေသုံ.

១០០២. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា «sādhuke paṭivasanti» គឺរស់នៅក្នុងភូមិសួយរបស់ខ្លួនឈ្មោះសាធុកៈ។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងពីរនោះ ឥសិទត្តៈ ជាព្រះសកទាគាមី, បុរាណៈ ជាព្រះសោតាបន្ន ជាអ្នកត្រេកអរតែនឹងភរិយារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «magge purisaṃ ṭhapesu» ឮថា ផ្លូវយាងទៅរបស់ព្រះមានព្រះភាគ គឺកាត់តាមទ្វារភូមិរបស់ពួកគេ។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកគេគិតថា «ព្រះមានព្រះភាគ គប្បីយាងទៅក្នុងកាលក្តី មិនមែនកាលក្តី ក្នុងខណៈដែលពួកយើងកំពុងដេកលក់ក្តី ឬធ្វេសប្រហែសក្តី ពេលនោះ ពួកយើងនឹងមិនបានចូលគាល់ឡើយ» ទើបដាក់មនុស្សឲ្យចាំយាមនៅកណ្តាលផ្លូវ។

---

အနုဗန္ဓိံသူတိ န ဒူရတောဝ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓိံသု, ဘဂဝါ ပန သကဋမဂ္ဂဿ မဇ္ဈေ ဇင်္ဃမဂ္ဂေန အဂမာသိ, ဣတရေ ဥဘောသု ပဿေသု အနုဂစ္ဆန္တာ အဂမံသု. မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မာတိ ဗုဒ္ဓါနဉှိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တာနံယေဝ ပဋိသန္ထာရံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဌိတကာနံ, ကေနစိ သဒ္ဓိံ ဒိဝသဘာဂံ နိသိန္နာနံ. တသ္မာ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေဟိ မေ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဋိသန္ထာရံ ကာတုံ အယုတ္တံ, ဌိတကေနပိ ကာတုံ န ယုတ္တံ, ဣမေ ဟိ မယှံ သာသနေ သာမိနော အာဂတဖလာ. ဣမေဟိ သဒ္ဓိံ နိသီဒိတွာဝ ဒိဝသဘာဂံ ပဋိသန္ထာရံ ကရိဿာမီ’’တိ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ယေန အညတရံ ရုက္ခမူလံ တေနုပသင်္ကမိ.

ពាក្យថា Anubandhiṃsū គឺតាមដានពីក្រោយៗ មិនមែនពីចម្ងាយឡើយ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅតាមផ្លូវថ្មើរជើងកណ្តាលផ្លូវរទេះ ជនក្រៅពីនោះ ដើរតាមទៅតាមចំហៀងទាំងសងខាង។ ពាក្យថា Maggā okkamma គឺព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលយាងទៅជាមួយនរណាម្នាក់ គប្បីធ្វើបដិសណ្ឋារៈ កាលឈរជាមួយនរណាម្នាក់ ក៏គប្បីធ្វើបដិសណ្ឋារៈ កាលគង់នៅអស់មួយភាគនៃថ្ងៃជាមួយនរណាម្នាក់ ក៏គប្បីធ្វើបដិសណ្ឋារៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលតថាគតដើរទៅជាមួយឧបាសកទាំងឡាយនេះ ការធ្វើបដិសណ្ឋារៈមិនសមគួរឡើយ សូម្បីកាលឈរក៏មិនសមគួរ ព្រោះឧបាសកទាំងឡាយនេះ ជាម្ចាស់ក្នុងសាសនារបស់តថាគត ជាអ្នកសម្រេចផលហើយ។ តថាគតនឹងអង្គុយជាមួយឧបាសកទាំងឡាយនេះ ហើយធ្វើបដិសណ្ឋារៈអស់មួយភាគនៃថ្ងៃ» ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ទើបយាងចេញចាកផ្លូវ ចូលទៅជិតគល់ឈើមួយ។

---

ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီတိ တေ ကိရ ဆတ္တုပါဟနံ ကတ္တရဒဏ္ဍံ ပါဒဗ္ဘဉ္ဇနတေလာဒီနိ စေဝ အဋ္ဌဝိဓဉ္စ ပါနကံ သရဘပါဒပလ္လင်္ကဉ္စ ဂါဟာပေတွာ အဂမံသု, အာဘတံ ပလ္လင်္ကမ္ပိ ပညာပေတွာ အဒံသု, သတ္ထာ တသ္မိံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသီဒိံသူတိ သေသာနိ ဆတ္တုပါဟနာဒီနိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒေထာတိ ဝတွာ သယမ္ပိ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု.

ពាក្យថា Paññatte āsane nisīdi សេចក្តីថា ឮថា ឧបាសកទាំងឡាយនោះ បាននាំយកឆត្រ ស្បែកជើង ដំបងច្រត់ ប្រេងលាបជើងជាដើម ទឹកបាណៈ ៨ យ៉ាង និងបល្ល័ង្កមានជើងដូចជើងសត្វសរភៈទៅជាមួយផង កាលដែលនាំយកបល្ល័ង្កមកហើយ ក៏រៀបចំថ្វាយ ព្រះសាស្តាក៏គង់លើបល្ល័ង្កនោះ។ ពាក្យថា Ekamantaṃ nisīdiṃsu សេចក្តីថា ឧបាសកទាំងនោះបានពោលថា «សូមព្រះអង្គប្រគេនឆត្រ និងស្បែកជើងជាដើមដែលនៅសល់ ដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃចុះ» ហើយខ្លួនឯងក៏ថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចអង្គុយក្នុងទីសមគួរ។

---

သာဝတ္ထိယာ [Pg.310] ကောသလေသု စာရိကံ ပက္ကမိဿတီတိအာဒိ သဗ္ဗံ မဇ္ဈိမပဒေသဝသေနဝ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? နိယတတ္တာ. ဘဂဝတော ဟိ စာရိကာစရဏမ္ပိ အရုဏုဋ္ဌာပနမ္ပိ နိယတံ, မဇ္ဈိမပဒေသေယေဝ စာရိကံ စရတိ, မဇ္ဈိမဒေသေ အရုဏံ ဥဋ္ဌပေတီတိ နိယတတ္တာ မဇ္ဈိမဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. အာသန္နေ နော ဘဂဝါ ဘဝိဿတီတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ အာသန္နတ္တာယေဝ တေသံ သောမနဿံ ဟောတိ, အထ ခေါ ‘‘ဣဒါနိ ဒါနံ ဒါတုံ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇံ ကာတုံ ဓမ္မံ သောတုံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ လဘိဿာမာ’’တိ တေသံ သောမနဿံ ဟောတိ.

ពាក្យថា Sāvatthiyā kosalesu cārikaṃ pakkamissati ជាដើម ទាំងពួងនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកមជ្ឈិមប្រទេសប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាសភាវៈទៀងទាត់។ ព្រោះថា ការយាងទៅកាន់ចារិកក្តី ការធ្វើឲ្យអរុណរះឡើងក្តី របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺទៀងទាត់ ព្រះអង្គតែងយាងទៅកាន់ចារិកក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសប៉ុណ្ណោះ តែងធ្វើឲ្យអរុណរះឡើងក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពទៀងទាត់នោះ ទើបត្រាស់សំដៅយកមជ្ឈិមប្រទេស។ ក្នុងពាក្យថា Āsanne no bhagavā bhavissati នេះ មិនមែនមានតែសេចក្តីសោមនស្សរបស់ឧបាសកទាំងនោះ ព្រោះតែព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅជិតប៉ុណ្ណោះទេ តែថា សេចក្តីសោមនស្សកើតឡើងដល់ពួកគេដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ យើងនឹងបានថ្វាយទាន បានបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម បានស្តាប់ធម៌ បានសួរប្រស្នា»។

---

တသ္မာတိဟ ထပတယော သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသောတိ ထပတယော ယသ္မာ တုမှာကံ မယိ ဒူရီဘူတေ အနပ္ပကံ ဒေါမနဿံ, အာသန္နေ အနပ္ပကံ သောမနဿံ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ ‘‘သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော’’တိ. ဃရာဝါသဿ ဟိ ဒေါသေန တုမှာကံ ဧဝံ ဟောတိ. သစေ ပန ဃရာဝါသံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, အထ ဧဝံ ဝေါ မယာ သဒ္ဓိံယေဝ ဂစ္ဆန္တာနဉ္စ အာဂစ္ဆန္တာနဉ္စ တံ န ဘဝေယျာတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန သမ္ဗာဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မဟာဝါသေ ဝသန္တဿပိ ဟိ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန ဃရာဝါသော သမ္ဗာဓောဝ. ရဇာပထောတိ ရာဂဒေါသမောဟရဇာနံ အာပထော, အာဂမနဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပန အကိဉ္စနအပလိဗောဓဋ္ဌေန အဗ္ဘောကာသော. စတုရတနိကေပိ ဟိ ဂဗ္ဘေ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ပလ္လင်္ကေန ပလ္လင်္ကံ ဃဋေတွာ နိသိန္နာနမ္ပိ အကိဉ္စနအပလိဗောဓဋ္ဌေန ပဗ္ဗဇ္ဇာ အဗ္ဘောကာသော နာမ ဟောတိ. အလဉ္စ ပန ဝေါ ထပတယော အပ္ပမာဒါယာတိ ဧဝံ သမ္ဗာဓေ ဃရာဝါသေ ဝသန္တာနံ တုမှာကံ အပ္ပမာဒမေဝ ကာတုံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Tasmātiha thapatayo sambādho gharāvāso សេចក្តីថា ម្នាលស្ថាបត្យករទាំងឡាយ ព្រោះហេតុតែ កាលបើព្រះតថាគតនៅឆ្ងាយពីអ្នករាល់គ្នា សេចក្តីតូចចិត្តដ៏ច្រើនតែងកើតមាន កាលបើនៅជិត សេចក្តីសោមនស្សដ៏ច្រើនតែងកើតមាន ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីនេះគប្បីដឹងថា «ការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះជាទីចង្អៀត»។ ព្រោះថា សេចក្តីតូចចិត្តបែបនេះកើតមានដល់អ្នករាល់គ្នា ក៏ដោយសារតែទោសនៃការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ។ បើប្រសិនជាអ្នករាល់គ្នា លះបង់ការគ្រប់គ្រងផ្ទះហើយបួស សេចក្តីតូចចិត្តនោះ ក៏មិនមានដល់អ្នករាល់គ្នាដែលដើរទៅក្តី មកក្តី ជាមួយតថាគតឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ភាពចង្អៀត គប្បីដឹងដោយអត្ថថាជាគ្រឿងកង្វល់និងជាគ្រឿងរារាំង។ ព្រោះថា សូម្បីបុគ្គលរស់នៅក្នុងផ្ទះធំទូលាយ ក៏ការគ្រប់គ្រងផ្ទះនៅតែចង្អៀតដដែល ព្រោះតែអត្ថថាជាគ្រឿងកង្វល់និងជាគ្រឿងរារាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Rajāpatho គឺផ្លូវមកនៃធូលី ពោលគឺរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ សេចក្តីថាជាទីកើតឡើង។ ពាក្យថា Abbhokāso pabbajjā គឺការបួសជាឱកាសវាលទូលាយ ព្រោះគ្មានគ្រឿងកង្វល់និងគ្មានគ្រឿងរារាំង។ ព្រោះថា សូម្បីភិក្ខុពីររូបគង់ពត់ភ្នែនទង្គិចគ្នា ក្នុងបន្ទប់ទំហំត្រឹមបួនហត្ថ ក៏ការបួសនៅតែឈ្មោះថាជាឱកាសវាលទូលាយដដែល ព្រោះគ្មានគ្រឿងកង្វល់និងគ្មានគ្រឿងរារាំង។ ពាក្យថា Alañca pana vo thapatayo appamādāya គឺសេចក្តីថា សម្រាប់អ្នករាល់គ្នាដែលរស់នៅក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្ទះដ៏ចង្អៀតយ៉ាងនេះ គួរធ្វើតែសេចក្តីមិនប្រមាថប៉ុណ្ណោះ។

---

ဧကံ ပုရတော ဧကံ ပစ္ဆတော နိသီဒါပေမာတိ တေ ကိရ ဒွေပိ ဇနာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတေသု ဒွီသု နာဂေသု တာ ဣတ္ထိယော ဧဝံ နိသီဒါပေတွာ ရညော နာဂံ မဇ္ဈေ ကတွာ ဥဘောသု ပဿေသု ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟံသု. နာဂေါပိ ရက္ခိတဗ္ဗောတိ ယထာ ကိဉ္စိ ဝိသေဝိတံ န ကရောတိ, ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ. တာပိ ဘဂိနိယောတိ ယထာ ပမာဒံ နာပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. အတ္တာပီတိ သိတဟသိတကထိတဝိပေက္ခိတာဒီနိ အကရောန္တေဟိ [Pg.311] အတ္တာပိ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ. (တေဟိ တထာ ကရောန္တေဟိ န အတ္တာပိ ရက္ခိတဗ္ဗော ဟောတိ). တထာ ကရောန္တော ဟိ ‘‘သာမိဒုဗ္ဘော ဧသော’’တိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော ဟောတိ. တသ္မာတိဟ ထပတယောတိ ယသ္မာ တုမှေ ရာဇာ နိစ္စံ ရာဇဘဏ္ဍံ ပဋိစ္ဆာပေတိ, တသ္မာပိ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ရဇာပထော. ယသ္မာ ပန ပံသုကူလိကဘိက္ခုံ ဧဝံ ပဋိစ္ဆာပေန္တော နတ္ထိ, တသ္မာ အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာပိ အလဉ္စ ပန ဝေါ ထပတယော အပ္ပမာဒါယ အပ္ပမာဒမေဝ ကရောထာတိ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា Ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpema គឺឮថា ជនទាំងពីរនាក់នោះ ឲ្យស្ត្រីទាំងឡាយនោះជិះលើដំរីពីរដែលតុបតែងដោយគ្រឿងអលង្ការទាំងពួងយ៉ាងនេះ ហើយធ្វើដំរីរបស់ព្រះរាជាឲ្យនៅកណ្តាល រួចដើរទៅតាមចំហៀងទាំងសងខាង ព្រោះហេតុនោះ ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Nāgopi rakkhitabbo គឺដំរីក៏ត្រូវរក្សា ដើម្បីកុំឲ្យវាធ្វើការប៉ះទង្គិចអ្វីមួយ។ ពាក្យថា Tāpi bhaginiyo គឺស្ត្រីទាំងនោះក៏ត្រូវរក្សា ដើម្បីកុំឲ្យដល់នូវសេចក្តីប្រមាថ។ ពាក្យថា Attāpi គឺសូម្បីខ្លួនឯងក៏ត្រូវរក្សា ដោយមិនធ្វើការញញឹម ជជែកលេង ឬសម្លឹងមើលជាដើម (កាលបើធ្វើបែបនោះ ឈ្មោះថាមិនបានរក្សាខ្លួនឡើយ)។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលធ្វើបែបនោះ តែងត្រូវគេសង្កត់សង្កិនថា «បុគ្គលនេះជាអ្នកក្បត់ម្ចាស់»។ ពាក្យថា Tasmātiha thapatayo គឺព្រោះហេតុតែកាលបើព្រះរាជាតែងប្រគល់រាជទ្រព្យឲ្យអ្នករាល់គ្នាថែរក្សាជានិច្ច ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីការគ្រប់គ្រងផ្ទះក៏ចង្អៀត ជាផ្លូវនៃធូលី។ ចំណែកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូល គ្មាននរណាប្រគល់ទ្រព្យឲ្យរក្សាឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការបួសទើបជាឱកាសវាលទូលាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសេចក្តីនេះក្នុងគ្រប់ទីកន្លែងថា «ម្នាលស្ថាបត្យករទាំងឡាយ គួរហើយដើម្បីសេចក្តីមិនប្រមាថរបស់អ្នករាល់គ្នា ចូរអ្នករាល់គ្នាធ្វើតែសេចក្តីមិនប្រមាថចុះ»។

---

မုတ္တစာဂေါတိ ဝိဿဋ္ဌစာဂေါ. ပယတပါဏီတိ အာဂတာဂတာနံ ဒါနတ္ထာယ ဓောတဟတ္ထော. ဝေါဿဂ္ဂရတောတိ ဝေါဿဂ္ဂသင်္ခါတေ စာဂေ ရတော. ယာစယောဂေါတိ ယာစိတဗ္ဗကယုတ္တော. ဒါနသံဝိဘာဂရတောတိ ဒါနေန စေဝ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကိဉ္စိ လဒ္ဓါ တတောပိ သံဝိဘာဂေ ရတော. အပ္ပဋိဝိဘတ္တန္တိ ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ဘဝိဿတိ, ဣဒံ ဘိက္ခူန’’န္တိ ဧဝံ အကတဝိဘာဂံ, သဗ္ဗံ ဒါတဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ ဌိတန္တိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Muttacāgo គឺមានការលះបង់រួចស្រឡះហើយ។ ពាក្យថា Payatapāṇi គឺមានដៃលាងស្អាតហើយ ដើម្បីថ្វាយទានដល់អ្នកមកដល់រឿយៗ。 ពាក្យថា Vossaggarato គឺត្រេកអរក្នុងការលះបង់ ពោលគឺការបរិច្ចាគ។ ពាក្យថា Yācayogo គឺគួរដល់ការសូម។ ពាក្យថា Dānasaṃvibhāgarato គឺត្រេកអរក្នុងការចែករំលែកទាន គឺសូម្បីបានរបស់បន្តិចបន្តួច ក៏ត្រេកអរក្នុងការចែករំលែករបស់នោះ។ ពាក្យថា Appaṭivibhatta គឺមិនបានបែងចែកថា «របស់នេះនឹងមានដល់យើង របស់នេះនឹងមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ» គឺរបស់ទាំងអស់ជាវត្ថុគួរថ្វាយទានតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

---

၇. ဝေဠုဒွါရေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះវេឡុទ្វារេយ្យសូត្រ

---

၁၀၀၃. သတ္တမေ ဝေဠုဒွါရန္တိ ဂါမဒွါရေ ပဝေဏိအာဂတဿ ဝေဠုဂစ္ဆဿ အတ္ထိတာယ ဧဝံလဒ္ဓနာမော ဂါမော. အတ္တုပနာယိကန္တိ အတ္တနိ ဥပနေတဗ္ဗံ. သမ္ဖဘာသေနာတိ အမန္တဘာသေန. သမ္ဖပ္ပလာပဘာသေနာတိ သမ္ဖပ္ပလာပသမ္ဘာသေန နိရတ္ထကေန အညာဏဝစနေနာတိ အတ္ထော.

១០០៣. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា Veḷudvāraṃ គឺភូមិដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះមានគុម្ពឫស្សីតាំងពីបុរាណនៅទ្វារភូមិ។ ពាក្យថា Attupanāyikaṃ គឺការនាំចូលមកក្នុងខ្លួន។ ពាក្យថា Samphappalāpabhāsena គឺការនិយាយពាក្យឥតប្រយោជន៍ ពោលគឺពាក្យដែលគ្មានប្រយោជន៍ គ្មានប្រាជ្ញា។

---

၈-၉. ပဌမဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៨-៩. ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមគិញ្ជកាវសថសូត្រជាដើម

---

၁၀၀၄-၅. အဋ္ဌမေ ဉာတိကေတိ ဧကံ တဠာကံ နိဿာယ ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ, တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမကေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ. ဩရမ္ဘာဂိယာနန္တိ ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာနံ, ကာမဘဝေယေဝ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂါဟာပကာနန္တိ အတ္ထော. ဩရန္တိ လဒ္ဓနာမေဟိ ဝါ တီဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗာနီတိပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါတိ ဣမာနိ ဒွေ သမာပတ္တိယာ ဝါ အဝိက္ခမ္ဘိတာနိ မဂ္ဂေန ဝါ အသမုစ္ဆိန္နာနိ နိဗ္ဗတ္တိဝသေန ဥဒ္ဓံ ဘာဂံ ရူပဘဝံ အရူပဘဝံ ဝါ ဂန္တုံ န ဒေန္တိ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒီနိ [Pg.312] တီဏိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တမ္ပိ အာနေတွာ ပုန ဣဓေဝ နိဗ္ဗတ္တာပေန္တီတိ သဗ္ဗာနိပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနေဝ. အနာဝတ္တိဓမ္မောတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အနာဂမနသဘာဝေါ.

១០០៤-៥. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Ñātike គឺភូមិពីររបស់កូនប្អូនប្រុសឪពុកនិងកូនបងប្រុសឪពុក ដោយអាស្រ័យនឹងស្រះទឹកតែមួយ ក្នុងចំណោមភូមិទាំងពីរនោះ គឺសំដៅយកភូមិមួយ។ ពាក្យថា Giñjakāvasathe គឺក្នុងសាលាដែលធ្វើដោយឥដ្ឋ។ ពាក្យថា Orambhāgiyānaṃ គឺធម៌ជាចំណែកខាងក្រោម ពោលគឺធម៌ដែលឲ្យបដិសន្ធិក្នុងកាមភពប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គទាំង ៣ ខាងក្រោម។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ សំយោជនៈពីរគឺ កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈ នេះ បើមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនដោយសមាបត្តិ ឬមិនទាន់បានកាត់ផ្តាច់ដោយមគ្គទេ តែងមិនឲ្យទៅកើតក្នុងភពខាងលើ គឺរូបភព ឬអរូបភពឡើយ ដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ។ សំយោជនៈ ៣ មានសក្កាយទិដ្ឋិជាដើម ទោះបីទៅកើតក្នុងភពជាន់ខ្ពស់នោះហើយ ក៏នៅតែនាំត្រឡប់មកឲ្យកើតក្នុងកាមភពនេះវិញដដែល ព្រោះហេតុនោះ សំយោជនៈទាំងអស់នោះ ទើបឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ តែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា Anāvattidhammo គឺមានសភាវៈមិនត្រឡប់មកវិញ ដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ។

---

ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာတိ ဧတ္ထ ကဒါစိ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတာယ စာတိ ဒွေဓာပိ တနုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သကဒါဂါမိဿ ဟိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိယ အဘိဏှံ ရာဂါဒယော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ န ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိယ ဗဟလဗဟလာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, မက္ခိပတ္တံ ဝိယ တနုကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒီဃဘာဏကတိပိဋကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ယသ္မာ သကဒါဂါမိဿ ပုတ္တဓီတရော ဟောန္တိ, ဩရောဓာ စ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဗဟလာ ကိလေသာ. ဣဒံ ပန ဘဝတနုကဝသေန ကထိတ’’န္တိ. တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သောတာပန္နဿ သတ္တ ဘဝေ ဌပေတွာ အဋ္ဌမေ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, သကဒါဂါမိဿ ဒွေ ဘဝေ ဌပေတွာ ပဉ္စသု ဘဝေသု ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, အနာဂါမိဿ ရူပါရူပဘဝံ ဌပေတွာ ကာမဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ, ခီဏာသဝဿ ကိသ္မိဉ္စိ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ.

ក្នុងពាក្យថា Rāgadosamohānaṃ tanuttā នេះ ភាពស្តើងស្តើង គប្បីដឹងដោយពីរយ៉ាង គឺដោយការកើតឡើងម្តងម្កាល និងដោយភាពទន់ខ្សោយនៃកិលេសដែលគ្របសង្កត់。 ព្រោះថា កិលេសមានរាគៈជាដើម មិនកើតឡើងរឿយៗដល់ព្រះសកទាគាមី ដូចជាបុថុជ្ជនឡើយ គឺកើតឡើងម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ。 កាលបើកើតឡើង ក៏មិនក្រាស់ឃ្មឹកដូចជាបុថុជ្ជនដែរ គឺស្តើងដូចជាស្លាបរុយ។ ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរ អ្នកសូត្រទីឃនិកាយ ទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ពោលថា «ព្រោះហេតុតែព្រះសកទាគាមី នៅតែមានកូនប្រុសស្រី និងមានស្រីស្នំ ព្រោះហេតុនោះ កិលេសទាំងឡាយនៅតែក្រាស់ដដែល។ ប៉ុន្តែពាក្យនេះ ត្រាស់សំដៅយកភាពស្តើងនៃភព»។ ពាក្យនោះ ត្រូវបានបដិសេធក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះត្រាស់ទុកថា «សោតាបន្នបុគ្គល វៀរលែងតែភពទាំង ៧ ហើយ មិនមានភាពស្តើងនៃភពក្នុងភពទី ៨ ឡើយ សកទាគាមីបុគ្គល វៀរលែងតែភពទាំង ២ ហើយ មិនមានភាពស្តើងនៃភពក្នុងភពទាំង ៥ ឡើយ អនាគាមីបុគ្គល វៀរលែងតែរូបភពនិងអរូបភពហើយ មិនមានភាពស្តើងនៃភពក្នុងកាមភពឡើយ ព្រះខីណាស្រព មិនមានភាពស្តើងនៃភពក្នុងភពណាមួយឡើយ»។

---

ဣမံ လောကန္တိ ဣမံ ကာမာဝစရလောကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – သစေ ဟိ မနုဿေသု သကဒါဂါမိဖလံ ပတ္တော ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. အသက္ကောန္တော ပန အဝဿံ မနုဿလောကံ အာဂန္တွာ သစ္ဆိကရောတိ. ဒေဝေသု သကဒါဂါမိဖလံ ပတ္တောပိ သစေ မနုဿေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရောတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. အသက္ကောန္တော ပန အဝဿံ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ သစ္ဆိကရောတီတိ.

ពាក្យថា Imaṃ lokaṃ គឺត្រាស់សំដៅយកកាមាវចរលោកនេះ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ បើបុគ្គលសម្រេចសកទាគាមិផលក្នុងមនុស្សលោក ហើយទៅកើតក្នុងទេវលោក រួចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលក្នុងទេវលោកនោះ យ៉ាងនេះជាការល្អ។ បើមិនអាចទេ តែងត្រឡប់មកកាន់មនុស្សលោកនេះវិញដោយពិត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលសម្រេចសកទាគាមិផលក្នុងទេវលោក ហើយមកកើតក្នុងមនុស្សលោក រួចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលក្នុងមនុស្សលោកនេះ យ៉ាងនេះជាការល្អ។ បើមិនអាចទេ តែងទៅកាន់ទេវលោកវិញដោយពិត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល។

---

ဝိနိပတနံ ဝိနိပါတော, နာဿ ဝိနိပါတော ဓမ္မောတိ အဝိနိပါတဓမ္မော, စတူသု အပါယေသု အဝိနိပါတနသဘာဝေါတိ အတ္ထော. နိယတောတိ ဓမ္မနိယာမေန နိယတော. သမ္ဗောဓိပရာယဏောတိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတာ သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ အဿ ဂတိ ပဋိသရဏံ အဝဿံ ပတ္တဗ္ဗာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော. ဝိဟေသာဝေသာတိ တေသံ တေသံ ဉာဏဂတိံ ဉာဏူပပတ္တိံ ဉာဏာဘိသမ္ပရာယံ ဩလောကေန္တဿ ကာယကိလမထောဝ ဧသ, အာနန္ဒ, တထာဂတဿာတိ ဒီပေတိ. စိတ္တဝိဟေသာ ပန ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ.

ការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយ ឈ្មោះថា វិនិបាតៈ។ សភាវៈធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយមិនមានដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អវិនិបាតធម៌ សេចក្តីថា មានសភាវៈមិនធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយទាំង ៤។ ពាក្យថា Niyato គឺទៀងទាត់ដោយធម្មនិយាម។ ពាក្យថា Sambodhiparāyaṇo គឺមានសម្មាសម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ជាគតិ ជាទីពឹង ជាទីរលឹក ដែលត្រូវតែសម្រេចឲ្យបានដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សម្ពោធិបរាយណៈ។ ពាក្យថា Vihesāvesā គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលអានន្ទ កាលដែលតថាគតពិនិត្យមើលនូវគតិដោយញាណ ការកើតឡើងដោយញាណ និងបរលោកដោយញាណ របស់បុគ្គលនោះៗ នោះគ្រាន់តែជាសេចក្តីលំបាកកាយរបស់តថាគតប៉ុណ្ណោះ»។ ចំណែកសេចក្តីលំបាកចិត្ត តែងមិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។

---

ဓမ္မာဒါသန္တိ [Pg.313] ဓမ္မမယံ အာဒါသံ. ယေနာတိ ယေန ဓမ္မာဒါသေန သမန္နာဂတော. ခီဏာပါယဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတောတိ ဣဒံ နိရယာဒီနံယေဝ ဝေဝစနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. နိရယာဒယော ဟိ ဝဍ္ဎိသင်္ခါတတော အယတော အပေတတ္တာ အပါယော, ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ. ဒုဂ္ဂတိ, ဒုက္ကဋကာရိနော ဧတ္ထ ဝိဝသာ နိပတန္တီတိ ဝိနိပါတော. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ.

ពាក្យថា Dhammādāsaṃ គឺកញ្ចក់ធម៌។ ពាក្យថា Yena គឺប្រកបដោយកញ្ចក់ធម៌ណា។ ពាក្យថា Khīṇāpāyaduggativinipāto នេះ ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃវេវចនៈរបស់នរកជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា នរកជាដើម ឈ្មោះថា អបាយ ព្រោះប្រាសចាកការចម្រើន ពោលគឺប្រយោជន៍។ ឈ្មោះថា ទុក្គតិ ព្រោះជាទីទៅ ជាទីពឹងនៃសេចក្តីទុក្ខ។ ឈ្មោះថា វិនិបាត ព្រោះជាទីដែលពួកអ្នកធ្វើអំពើអាក្រក់ តែងធ្លាក់ចុះទៅដោយមិនចង់ទៅ។ សូត្រទី ៩ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၁၀. တတိယဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះតតិយគិញ្ជកាវសថសូត្រ

---

၁၀၀၆. ဒသမေ ပရောပညာသာတိ အတိရေကပညာသ. သာဓိကနဝုတီတိ အတိရေကနဝုတိ. ဆာတိရေကာနီတိ ဆဟိ အဓိကာနိ. သော ကိရ ဂါမော ကိဉ္စာပိ နာတိမဟာ အဟောသိ, အရိယသာဝကာ ပနေတ္ထ ဗဟူ. တတ္ထ တတ္ထ အဟိဝါတရောဂေန ဧကပ္ပဟာရေနေဝ စတုဝီသတိ ပါဏသတသဟဿာနိ ကာလမကံသု, တေသု အရိယသာဝကာ ဧတ္တကာ နာမ အဟေသုံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០០៦. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា Paropaññāsā គឺលើសពីហាសិប។ ពាក្យថា Sādhikanavutī គឺលើសពីកៅសិប។ ពាក្យថា Chātirekāni គឺលើសពីប្រាំមួយ។ ឮថា ភូមិនោះ ទោះបីមិនធំពេកក្តី តែមានអរិយសាវកច្រើនក្នុងភូមិនោះ។ ក្នុងភូមិនោះ ពួកសត្វចំនួន ២៤ សែន (ពីរលានបួនសែន) បានធ្វើមរណកាលក្នុងពេលជាមួយគ្នា ដោយសារជំងឺខ្យល់ពិស ក្នុងចំណោមសត្វទាំងនោះ អរិយសាវកមានចំនួនប៉ុណ្ណេះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

វេឡុទ្វារវគ្គ ទី ១ ចប់。

---

၂. ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ

២. រាជការាមវគ្គ

---

၁. သဟဿဘိက္ခုနိသံဃသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះសហស្សភិក្ខុនីសង្ឃសូត្រ

---

၁၀၀၇. ဒုတိယဿ ပဌမေ ရာဇကာရာမေတိ ရညာ ကာရိတတ္တာ ဧဝံ လဒ္ဓနာမေ အာရာမေ, တံ ရညာ ပသေနဒိကောသလေန ကတံ. ပဌမဗောဓိယံ ကိရ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တံ သတ္ထာရံ ဒိသွာ တိတ္ထိယာ စိန္တယိံသု – ‘‘သမဏော ဂေါတမော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တော, န ခေါ ပနေသ အညံ ကိဉ္စိ သီလံ ဝါ သမာဓိံ ဝါ နိဿာယ ဧဝံ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တော. ဘူမိသီသံ ပန တေန ဂဟိတံ, သစေ မယမ္ပိ ဇေတဝနသမီပေ အာရာမံ ကာရာပေတုံ သက္ကုဏေယျာမ, လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တာ ဘဝေယျာမာ’’တိ. တေ အတ္တနော အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေ သမာဒပေတွာ သတသဟဿမတ္တေ ကဟာပဏေ လဘိတွာ တေ အာဒါယ ရညော သန္တိကံ အဂမံသု. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ? ပုစ္ဆိ. မယံ ဇေတဝနသမီပေ တိတ္ထိယာရာမံ ကရောမ, သစေ သမဏော ဂေါတမော ဝါ သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ ဝါ အာဂန္တွာ ဝါရေဿန္တိ, ဝါရေတုံ မာ အဒတ္ထာတိ လဉ္ဇံ အဒံသု. ရာဇာ လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ ကာရေထာ’’တိ အာဟ.

១០០៧. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា rājakārāme (ក្នុងរាជការាម) គឺអារាមដែលបាននាមយ៉ាងនេះ ព្រោះតែព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យសាងសង់ឡើង អារាមនោះគឺព្រះបាទបសេនទិកោសលទ្រង់បានសាងសង់ឡើង។ ឮថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ពួកតិរ្ថិយឃើញព្រះសាស្តាទ្រង់ដល់នូវលាភដ៏លើសលប់ និងយសដ៏លើសលប់ ហើយក៏គិតថា «ព្រះសមណគោតម ដល់នូវលាភដ៏លើសលប់ និងយសដ៏លើសលប់។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះសមណគោតមនេះ មិនមែនអាស្រ័យសីល ឬសមាធិណាមួយផ្សេងទៀត ទើបដល់នូវលាភដ៏លើសលប់ និងយសដ៏លើសលប់យ៉ាងនេះឡើយ។ គឺទ្រង់បានកាន់យកនូវទីដ៏ប្រសើរ (ភូមិសីសៈ) បើសិនជាពួកយើងអាចឲ្យគេសាងសង់អារាមនៅជិតវត្តជេតពនបានដែរ ពួកយើងក៏នឹងដល់នូវលាភដ៏លើសលប់ និងយសដ៏លើសលប់ដែរ»។ ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ បានណែនាំពួកឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួនៗ ហើយបានទទួលកហាបណៈប្រមាណមួយសែន ក៏នាំយកកហាបណៈទាំងនោះ ចូលទៅគាល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់សួរថា «តើនេះជាអ្វី?»។ ពួកតិរ្ថិយក្រាបបង្គំទូលថា «ពួកយើងនឹងធ្វើអារាមរបស់ពួកតិរ្ថិយនៅជិតវត្តជេតពន បើសិនជាព្រះសមណគោតម ឬពួកសាវករបស់ព្រះសមណគោតម មកហាមឃាត់ សូមព្រះអង្គកុំអនុញ្ញាតឲ្យពួកគេហាមឃាត់ឡើយ» ហើយក៏បានថ្វាយសំណូក។ ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលសំណូកហើយ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ចូរទៅធ្វើចុះ»។

---

တေ [Pg.314] ဂန္တွာ, အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေဟိ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေ အာဟရာပေတွာ, ထမ္ဘုဿာပနာဒီနိ ကရောန္တာ, ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ဧကကောလာဟလံ အကံသု. သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ပမုခေ ဌတွာ ‘‘ကေ ပန တေ, အာနန္ဒ, ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေ’’တိ?, ပုစ္ဆိ. တိတ္ထိယာ, ဘန္တေ, ဇေတဝနသမီပေ တိတ္ထိယာရာမံ ကရောန္တီတိ. အာနန္ဒ, ဣမေ သာသနေန ပဋိဝိရုဒ္ဓါ ဘိက္ခုသံဃဿ အဖာသုဝိဟာရံ ကရိဿန္တိ, ရညော အာရောစေတွာ ဝါရာပေဟီတိ.

ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះទៅហើយ ឲ្យពួកឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួននាំមកនូវគ្រឿងឈើសម្រាប់សាងសង់ កាលកំពុងធ្វើការលើកសសរជាដើម ក៏បានធ្វើសម្លេងខ្លាំង សម្លេងធំ កើតជាកោលាហលតែមួយ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ទៅគង់នៅខាងមុខ ហើយត្រាស់សួរថា «ម្នាលអានន្ទ ចុះពួកអ្នកណាមានសម្លេងខ្លាំង មានសម្លេងធំ ដូចជាពួកអ្នកនេសាទដណ្តើមត្រីគ្នាដូច្នោះ?»។ ព្រះអានន្ទក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកតិរ្ថិយសាងសង់អារាមរបស់តិរ្ថិយនៅជិតវត្តជេតពន»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ពួកតិរ្ថិយទាំងនេះជាអ្នកផ្ទុយនឹងសាសនា នឹងធ្វើសេចក្តីមិនសប្បាយដល់ភិក្ខុសង្ឃ ចូរអ្នកទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា ដើម្បីឲ្យទ្រង់ហាមឃាត់ចុះ»។

---

ထေရော ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. ရညော ‘‘ထေရာ, ဒေဝ, အာဂတာ’’တိ နိဝေဒယိံသု. ရာဇာ လဉ္ဇဿ ဂဟိတတ္တာ န နိက္ခမိ. ထေရာ ဂန္တွာ သတ္ထု အာရောစယိံသု. သတ္ထာ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ ပေသေသိ. ရာဇာ တေသမ္ပိ ဒဿနံ န အဒါသိ. တေ အာဂန္တွာ သတ္ထု အာရောစယိံသု ‘‘န, ဘန္တေ, ရာဇာ နိက္ခန္တော’’တိ. သတ္ထာ တင်္ခဏံယေဝ ဗျာကာသိ – ‘‘အတ္တနော ရဇ္ဇေ ဌတွာ ကာလံ ကာတုံ န လဘိဿတီ’’တိ.

ព្រះថេរៈរួមជាមួយភិក្ខុសង្ឃ បានទៅឈរនៅទ្វារព្រះបរមរាជវាំង។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ព្រះថេរៈទាំងឡាយយាងមកដល់ហើយ»។ ព្រះរាជាព្រោះតែទ្រង់បានទទួលសំណូកហើយ ទើបមិនយាងចេញមកជួប។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយត្រឡប់ទៅវិញ ហើយក្រាបបង្គំទូលព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ចាត់ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លានទៅ។ ព្រះរាជាក៏មិនព្រមឲ្យព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរនោះចូលជួបដែរ។ ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរត្រឡប់មកវិញ ហើយក្រាបបង្គំទូលព្រះសាស្តាថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះរាជាមិនយាងចេញមកឡើយ»។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្យាករថា «ព្រះរាជានេះ នឹងមិនបានធ្វើមរណកាលក្នុងខណៈដែលកំពុងស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជសម្បត្តិរបស់ខ្លួនឡើយ»។

---

ဒုတိယဒိဝသေ စ သာမံယေဝ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ဂန္တွာ ရာဇဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. ရာဇာ ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သုတွာ နိက္ခမိတွာ, နိဝေသနံ ပဝေသေတွာ, သာရပလ္လင်္ကေ နိသီဒါပေတွာ, ယာဂုခဇ္ဇကံ အဒါသိ. သတ္ထာ ပရိဘုတ္တယာဂုခါဒနီယော ‘‘ယာဝ ဘတ္တံ နိဋ္ဌာတိ, တာဝ သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိဿာမီ’’တိ အာဂန္တွာ နိသိန္နံ ရာဇာနံ ‘‘တယာ, မဟာရာဇ, ဣဒံ နာမ ကတ’’န္တိ အဝတွာ, ‘‘ကာရဏေနေဝ နံ သညာပေဿာမီ’’တိ ဣဒံ အတီတကာရဏံ အာဟရိ – မဟာရာဇ, ပဗ္ဗဇိတေ နာမ အညမညံ ယုဇ္ဈာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အတီတေပိ ဣသယော အညမညံ ယုဇ္ဈာပေတွာ သဟ ရဋ္ဌေန ရာဇာ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌောတိ. ကဒါ ဘဂဝါတိ?

លុះដល់ថ្ងៃទីពីរ ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ហែហមដោយភិក្ខុសង្ឃ ទៅឈរនៅទ្វារព្រះបរមរាជវាំង។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «ព្រះសាស្តាយាងមកដល់ហើយ» ក៏យាងចេញមក និមន្តព្រះអង្គឲ្យចូលទៅក្នុងព្រះរាជវាំង ញ៉ាំងព្រះអង្គឲ្យគង់លើបល្ល័ង្កដ៏ប្រសើរ ហើយបានថ្វាយយាគូ និងខាទនីយៈ។ កាលព្រះសាស្តាទ្រង់សោយយាគូ និងខាទនីយៈរួចហើយ ព្រះរាជាទ្រង់យាងមកគង់នៅជិតព្រះសាស្តា ដោយគិតថា «ដរាបណាភត្តមិនទាន់សម្រេច ខ្ញុំនឹងអង្គុយនៅជិតព្រះសាស្តាដរាបនោះ»។ ព្រះសាស្តាមិនត្រាស់ថា «មហាបពិត្រ ព្រះអង្គបានធ្វើអំពើឈ្មោះនេះហើយ» ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងញ៉ាំងព្រះរាជាឲ្យដឹងខ្លួនដោយហេតុផលប៉ុណ្ណោះ» ទើបទ្រង់នាំមកនូវរឿងអតីតនេះថា «មហាបពិត្រ ឡើងឈ្មោះថាអ្នកបួស មិនគួរញ៉ាំងគ្នា និងគ្នាឲ្យឈ្លោះប្រកែកឡើយ។ សូម្បីក្នុងអតីតកាល ព្រះរាជាដែលញ៉ាំងពួកឥសីឲ្យឈ្លោះប្រកែកគ្នា ក៏បានលិចចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រ ព្រមទាំងដែនដីផងដែរ»។ ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលសួរថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ តើរឿងនោះកើតឡើងក្នុងកាលណា?»។

---

အတီတေ, မဟာရာဇ, ဘရုရဋ္ဌေ ဘရုရာဇာ နာမ ရဇ္ဇံ ကာရေတိ. ပဉ္စသတာ ပဉ္စသတာ ဒွေ ဣသိဂဏာ ပဗ္ဗတပါဒတော လောဏမ္ဗိလသေဝနတ္ထာယ ဘရုနဂရံ ဂန္တွာ နဂရဿ အဝိဒူရေ ဒွေ ရုက္ခာ အတ္ထိ, ပဌမံ အာဂတော ဣသိဂဏော ဧကဿ ရုက္ခဿ မူလေ နိသီဒိ, ပစ္ဆာဂတောပိ ဧကဿာတိ. တေ ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရိတွာ ပဗ္ဗတပါဒံ ဧဝ အဂမံသု. တေ ပုန အာဂစ္ဆန္တာပိ အတ္တနော ရုက္ခမူလေယေဝ နိသီဒန္တိ. အဒ္ဓါနေ ဂစ္ဆန္တေ ဧကော ရုက္ခော သုက္ခိ, တသ္မိံ သုက္ခေ အာဂတာ တာပသာ ‘‘အယံ ရုက္ခော မဟာ, အမှာကမ္ပိ တေသမ္ပိ [Pg.315] ပဟောဿတီ’’တိ ဣတရေသံ ရုက္ခမူလဿ ဧကပဒေသေ နိသီဒိံသု. တေ ပစ္ဆာ အာဂစ္ဆန္တာ ရုက္ခမူလံ အပဝိသိတွာ ဗဟိ ဌိတာဝ ‘‘ကသ္မာ တုမှေ ဧတ္ထ နိသီဒထာ’’တိ အာဟံသု. အာစရိယာ အမှာကံ ရုက္ခော သုက္ခော, အယံ ရုက္ခော မဟာ, တုမှေပိ ပဝိသထ, တုမှာကမ္ပိ အမှာကမ္ပိ ပဟောဿတီတိ. တေ ‘‘န မယံ ပဝိသာမ, နိက္ခမထ တုမှေ’’တိ ကထံ ဝဍ္ဎေတွာ ‘‘န တုမှေ အတ္တနောဝ မနေန နိက္ခမိဿထာ’’တိ ဟတ္ထာဒီသု ဂဟေတွာ နိက္ကဍ္ဎိံသု. တေ ‘‘ဟောတု သိက္ခာပေဿာမ နေ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ သောဝဏ္ဏမယာနိ ဒွေ စက္ကာနိ ရဇတမယဉ္စ အက္ခံ မာပေတွာ ပဝဋ္ဋေန္တာ ရာဇဒွါရံ အဂမိံသု. ရညော ‘‘ဧဝရူပံ, ဒေဝ, တာပသာ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဌိတာ’’တိ နိဝေဒယိံသု. ရာဇာ တုဋ္ဌော ‘‘ပက္ကောသထာ’’တိ တေ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘မဟာကမ္မံ တုမှေဟိ ကတံ, အတ္ထိ ဝေါ ကိဉ္စိ မယာ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. အာမ, မဟာရာဇ, အမှာကံ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဧကရုက္ခမူလံ အတ္ထိ, တံ အညေဟိ ဣသီဟိ ဂဟိတံ, တံ နော ဒါပေဟီတိ. ရာဇာ ပုရိသေ ပေသေတွာ တာပသေ နိက္ကဍ္ဎာပေသိ.

ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «មហាបពិត្រ ក្នុងអតីតកាល ព្រះរាជាព្រះនាមភរុ សោយរាជ្យក្នុងភរុរដ្ឋ។ ពួកឥសីពីរក្រុម មានសមាជិកមួយក្រុមៗប្រាំរយៗរូប បានយាងចុះពីជើងភ្នំហេមពាន្ត ដើម្បីសេពនូវរសប្រៃ និងរសជូរ ហើយបានទៅដល់ក្រុងភរុ។ នៅមិនឆ្ងាយពីក្រុងនោះ មានដើមឈើពីរដើម ពួកឥសីដែលមកដល់មុន បានគង់នៅក្រោមម្លប់ឈើមួយដើម ពួកឥសីដែលមកក្រោយ ក៏បានគង់នៅក្រោមម្លប់ឈើមួយដើមទៀត។ ពួកឥសីទាំងនោះគង់នៅតាមសប្បាយហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ជើងភ្នំវិញ។ លុះដល់ឆ្នាំក្រោយ កាលដែលពួកឥសីទាំងនោះត្រឡប់មកវិញ ក៏គង់នៅក្រោមម្លប់ឈើដដែលរបស់ខ្លួនៗ។ កាលវេលាកន្លងទៅ ដើមឈើមួយដើមបានស្ងួតងាប់។ កាលដើមឈើនោះស្ងួតងាប់ទៅ ពួកតាបសដែលមកដល់ ក៏គិតថា <ដើមឈើនេះធំ ល្មមសម្រាប់ពួកយើងផង សម្រាប់ពួកលោកទាំងនោះផង> ទើបនាំគ្នាទៅគង់នៅចំណែកមួយនៃក្រោមម្លប់ឈើរបស់ពួកឥសីដទៃ។ ពួកឥសីម្ចាស់ដើមឈើដែលមកដល់តាមក្រោយ មិនបានចូលទៅក្រោមម្លប់ឈើឡើយ បានឈរនៅខាងក្រៅ ហើយសួរថា <ហេតុអ្វីបានជាពួកលោកមកអង្គុយនៅទីនេះ?>។ ពួកតាបសឆ្លើយថា <លោកម្ចាស់ ដើមឈើរបស់ពួកយើងស្ងួតងាប់ទៅហើយ ឯដើមឈើនេះធំណាស់ សូមពួកលោកចូលមកគង់ជាមួយគ្នាចុះ ល្មមសម្រាប់ពួកលោកផង សម្រាប់ពួកយើងផង>។ ពួកឥសីម្ចាស់ដើមឈើនិយាយថា <ពួកយើងមិនចូលទៅឡើយ ចូរពួកលោកចេញទៅវិញចុះ> កាលបើពាក្យទាស់ទែងគ្នាកាន់តែខ្លាំងឡើង ក៏និយាយថា <ពួកលោកមិនព្រមចេញទៅដោយចិត្តខ្លួនឯងទេឬ?> ហើយក៏ចាប់ដៃទាញសម្រុតចេញទៅ។ ពួកតាបសដែលត្រូវគេដេញចេញគិតថា <មិនអីទេ ពួកយើងនឹងប្រដៅពួកវាឲ្យដឹងដៃ> ហើយក៏និម្មិតកង់មាសពីរ និងភ្លៅប្រាក់មួយ ដោយឫទ្ធិ រមៀលសំដៅទៅកាន់ទ្វារព្រះបរមរាជវាំង។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា <បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ពួកតាបសនាំយកគ្រឿងបណ្ណាការមានសភាពយ៉ាងនេះមកឈររង់ចាំហើយ>។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរណាស់ ត្រាស់ថា <ចូរហៅពួកគេមក> ហើយទ្រង់ឲ្យហៅពួកតាបសទាំងនោះមក ត្រាស់ថា <ពួកលោកបានធ្វើកិច្ចការដ៏ធំធេងណាស់ តើមានកិច្ចការណាមួយដែលខ្ញុំត្រូវធ្វើថ្វាយពួកលោកដែរឬទេ?>។ ពួកតាបសក្រាបបង្គំទូលថា <ករុណា មហាបពិត្រ ទីកន្លែងដែលពួកយើងធ្លាប់អង្គុយ គឺក្រោមម្លប់ឈើមួយដើមនោះ ឥឡូវត្រូវពួកឥសីដទៃដណ្តើមយកទៅហើយ សូមព្រះអង្គជួយប្រគល់ទីនោះមកឲ្យពួកយើងវិញផង>។ ព្រះរាជាក៏ចាត់ពួកបុរសឲ្យទៅដេញពួកឥសីទាំងនោះចេញ។»

---

တေ ဗဟိ ဌိတာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဒတွာ လဘိံသူ’’တိ ဩလောကယမာနာ ‘‘ဣဒံ နာမာ’’တိ ဒိသွာ ‘‘မယမ္ပိ လဉ္ဇံ ဒတွာ ပုန ဂဏှိဿာမာ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ သောဝဏ္ဏမယံ ရထပဉ္ဇရံ မာပေတွာ အာဒါယ အဂမံသု. ရာဇာ ဒိသွာ တုဋ္ဌော – ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကာတဗ္ဗ’’န္တိ?, အာဟ. မဟာရာဇ အမှာကံ ရုက္ခမူလေ အညော ဣသိဂဏော နိသိန္နော, တံ နော ရုက္ခမူလံ ဒါပေဟီတိ. ရာဇာ ပုရိသေ ပေသေတွာ တေ နိက္ကဍ္ဎာပေသိ. တာပသာ အညမညံ ကလဟံ ကတွာ, ‘‘အနနုစ္ဆဝိကံ အမှေဟိ ကတ’’န္တိ ဝိပ္ပဋိသာရိနော ဟုတွာ ပဗ္ဗတပါဒမေဝ အဂမံသု. တတော ဒေဝတာ ‘‘အယံ ရာဇာ ဒွိန္နံ ဣသိဂဏာနံ ဟတ္ထတော လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ အညမညံ ကလဟံ ကာရာပေသီ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ တဿ ရညော ဝိဇိတံ ယောဇနသဟဿမတ္တဋ္ဌာနံ သမုဒ္ဒမေဝ အကံသူတိ.

ពួកឥសីដែលត្រូវគេដេញចេញទាំងនោះ ឈរនៅខាងក្រៅ ពិចារណាថា «តើពួកតាបសទាំងនោះបានថ្វាយអ្វី ទើបបានទីកន្លែងនោះមកវិញ?» កាលបើឃើញថា «បានថ្វាយរបស់ឈ្មោះនេះ» ក៏គិតថា «ពួកយើងក៏នឹងថ្វាយសំណូក ដើម្បីយកទីកន្លែងនោះមកវិញដែរ» ហើយក៏និម្មិតទ្រុងរថធ្វើដោយមាសដោយឫទ្ធិ រួចនាំយកទៅថ្វាយព្រះរាជា។ ព្រះរាជាឃើញហើយទ្រង់ត្រេកអរណាស់ ត្រាស់សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើខ្ញុំត្រូវធ្វើដូចម្តេច?»។ ពួកឥសីក្រាបបង្គំទូលថា «មហាបពិត្រ ពួកឥសីមួយក្រុមទៀតមកអង្គុយនៅក្រោមម្លប់ឈើរបស់ពួកយើង សូមព្រះអង្គប្រគល់ក្រោមម្លប់ឈើនោះមកឲ្យពួកយើងវិញចុះ»។ ព្រះរាជាក៏ចាត់ពួកបុរសឲ្យទៅដេញពួកតាបសទាំងនោះចេញវិញ។ ពួកតាបស និងពួកឥសីទាំងនោះ កាលបើឈ្លោះប្រកែកគ្នាទៅវិញទៅមក ក៏កើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយថា «ពួកយើងបានធ្វើអំពើដែលមិនសមគួរដល់សមណៈឡើយ» ហើយក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ជើងភ្នំហេមពាន្តវិញ។ លំដាប់នោះ ពួកទេវតាខឹងសម្បារនឹងព្រះរាជាថា «ព្រះរាជានេះ ទទួលសំណូកពីដៃនៃពួកឥសីទាំងពីរក្រុម ហើយញ៉ាំងពួកគេឲ្យឈ្លោះប្រកែកគ្នា» ក៏ធ្វើឲ្យទឹកមហាសមុទ្រជោរជន់ឡើង លិចដែនដីរបស់ព្រះរាជានោះ ប្រមាណមួយពាន់យោជន៍ ឲ្យក្លាយទៅជាមហាសមុទ្រតែម្តង។

---

‘‘ဣသီနမန္တရံ ကတွာ, ဘရုရာဇာတိ မေ သုတံ;

ဥစ္ဆိန္နော သဟ ရဋ္ဌေဟိ, သ ရာဇာ ဝိဘဝင်္ဂတော’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၁၂၅) –

«ខ្ញុំបានឮមកថា ព្រះបាទភរុ ធ្វើការប្រទូស្តក្នុងចន្លោះនៃពួកឥសី ទើបត្រូវវិនាសសាបសូន្យ ព្រមទាំងដែនដី ព្រះរាជានោះដល់នូវការវិនាសទៅហើយ»។

---

ဧဝံ ဘဂဝတာ ဣမသ္မိံ အတီတေ ဒဿိတေ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ နာမ ကထာ ဩကပ္ပနိယာ ဟောတိ, ‘‘တသ္မာ ရာဇာ အတ္တနော ကိရိယံ သလ္လက္ခေတွာ အနုပဓာရေတွာ [Pg.316] မယာ အကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, တိတ္ထိယေ နိက္ကဍ္ဎထာ’’တိ နိက္ကဍ္ဎာပေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘မယာ ကာရိတော ဝိဟာရော နာမ နတ္ထိ, တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝိဟာရံ ကာရေဿာမီ’’တိ တေသံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေပိ အဒတွာ ဝိဟာရံ ကာရေသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងរឿងអតីតនេះយ៉ាងនេះហើយ ព្រោះតែព្រះវាចារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ជាធម្មជាតិគួរឲ្យជឿជាក់បាន ហេតុនោះ ព្រះរាជាទ្រង់ពិចារណាលើទង្វើរបស់ខ្លួន ហើយយល់ថា «យើងមិនបានពិចារណាឲ្យបានហ្មត់ចត់ ទើបធ្វើអំពើដែលមិនគួរធ្វើសោះ» រួចទ្រង់បញ្ជាថា «នែពួកយើង ចូរទៅដេញពួកតិរ្ថិយចេញទៅ» កាលបើឲ្យគេដេញពួកតិរ្ថិយចេញទៅហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «វិហារដែលយើងបានសាងសង់ មិនទាន់មានឡើយ យើងនឹងសាងសង់វិហារក្នុងទីនោះឯង» ទើបទ្រង់មិនប្រគល់គ្រឿងឈើសម្រាប់សាងសង់ទាំងនោះទៅឲ្យពួកតិរ្ថិយឡើយ ហើយបានឲ្យគេសាងសង់វិហារឡើង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកវិហារនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

---

၂-၃. ဗြာဟ္မဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-៣. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងព្រាហ្មណសូត្រជាដើម។

---

၁၀၀၈-၉. ဒုတိယေ ဥဒယဂါမိနိန္တိ အတ္တနော သမယေ ဝဍ္ဎိဂါမိနိံ. မရဏံ အာဂမေယျာသီတိ မရဏံ ဣစ္ဆေယျာသိ, ပတ္ထေယျာသိ ဝါ. တတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

១០០៨-៩. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា udayagāminiṃ សំដៅយក សេចក្តីប្រតិបត្តិដែលញ៉ាំងការចម្រើនឲ្យកើតឡើងក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា maraṇaṃ āgameyyāsi សំដៅយក ប្រាថ្នានូវសេចក្តីស្លាប់ ឬតម្រេកក្នុងសេចក្តីស្លាប់។ សូត្រទីបី មានសេចក្តីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၄. ဒုဂ္ဂတိဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងទុគ្គតិភយសូត្រ។

---

၁၀၁၀. စတုတ္ထေ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိဘယံ သမတိက္ကန္တောတိ မနုဿဒေါဘဂ္ဂံ ပဋိက္ခိတ္တံ.

១០១០. ក្នុងសូត្រទីបួន ពាក្យថា sabbaduggatibhayaṃ samatikkanto (កន្លងផុតភ័យក្នុងទុគ្គតិទាំងពួង) គឺទ្រង់បដិសេធនូវភាពជាមនុស្សមានបុណ្យតិច។

---

၅. ဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងទុគ្គតិវិនិបាតភយសូត្រ។

---

၁၀၁၁. ပဉ္စမေ သဗ္ဗဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတဘယံ သမတိက္ကန္တောတိ မနုဿဒေါဘဂ္ဂေန သဒ္ဓိံ စတ္တာရော အပါယာ ပဋိက္ခိတ္တာ.

១០១១. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា sabbaduggativinipātabhayaṃ samatikkanto (កន្លងផុតភ័យក្នុងទុគ្គតិ និងវិនិបាតទាំងពួង) គឺទ្រង់បដិសេធនូវអបាយទាំងបួន ព្រមទាំងភាពជាមនុស្សមានបុណ្យតិច។

---

၆. ပဌမမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងបឋមមិត្តាមច្ចសូត្រ។

---

၁၀၁၂. ဆဋ္ဌေ မိတ္တာတိ အညမညဿ ဂေဟေ အာမိသပရိဘောဂဝသေန ဝေါဟာရမိတ္တာ. အမစ္စာတိ အာမန္တနပဋိမန္တနဣရိယာပထာဒီသု ဧကတော ပဝတ္တကိစ္စာ. ဉာတီတိ သဿုသသုရပက္ခိကာ. သာလောဟိတာတိ သမာနလောဟိတာ ဘာတိဘဂိနိမာတုလာဒယော.

១០១២. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា mittā (មិត្ត) សំដៅយក មិត្តដោយការរាប់អានគ្នា (វោហារមិត្ត) ដោយអំណាចនៃការបរិភោគអាមិសក្នុងផ្ទះរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា amaccā (អាមាត្យ/សម្លាញ់ស្និទ្ធស្នាល) សំដៅយក ពួកអ្នកដែលមានកិច្ចការប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា ក្នុងការហៅរក ការឆ្លើយតប និងឥរិយាបថជាដើម។ ពាក្យថា ñātī (ញាតិ) សំដៅយក ពួកជនខាងភាគីម្តាយក្មេក និងឪពុកក្មេក។ ពាក្យថា sālohitā (សាលោហិត) សំដៅយក ពួកជនដែលមានឈាមជ័រជាមួយគ្នា មានដូចជា បងប្អូនប្រុស បងប្អូនស្រី និងអ៊ំ ពូ មីង ខាងម្តាយជាដើម។

---

၇. ဒုတိယမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងទុតិយមិត្តាមច្ចសូត្រ។

---

၁၀၁၃. သတ္တမေ အညထတ္တံ နာမ ပသာဒညထတ္တံ ဘာဝညထတ္တံ ဂတိအညထတ္တံ လက္ခဏညထတ္တံ ဝိပရိဏာမညထတ္တန္တိ အနေကဝိဓံ. တတ္ထ မဟာဘူတေသု ဘာဝညထတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. သုဝဏ္ဏာဒိဘာဝေန ဟိ ဃနသဏ္ဌိတာယ ပထဝိဓာတုယာ ဝိလီယိတွာ ဥဒကဘာဝံ အာပဇ္ဇမာနာယ ပုရိမဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆတိ, ဘာဝညထတ္တံ ပညာယတိ. လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတိ, ကက္ခဠလက္ခဏာဝ ဟောတိ. ဥစ္ဆုရသာဒိဘာဝေန စ ယူသာကာရသဏ္ဌိတာယ အာပေါဓာတုယာ [Pg.317] သုဿိတွာ ဃနပထဝိဘာဝံ အာပဇ္ဇမာနာယ ပုရိမဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆတိ, ဘာဝညထတ္တံ ပညာယတိ. လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတိ, အာဗန္ဓနလက္ခဏာဝ ဟောတိ. တတြိဒံ အညထတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပန ဂတိအညထတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, တဉှိ အရိယသာဝကဿ နတ္ထိ. ပသာဒညထတ္တမ္ပိ နတ္ထိယေဝ, ဣဓ ပန ပသာဒဖလံ ပကာသေတုံ ဂတိအညထတ္တမေဝ ဒဿိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០១៣. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា aññathattaṃ (ភាពជាប្រការដទៃ) នេះ មានច្រើនប្រការគឺ៖ ភាពជាប្រការដទៃនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា (pasādaññathattaṃ) ភាពជាប្រការដទៃនៃសភាវៈ (bhāvaññathattaṃ) ភាពជាប្រការដទៃនៃគតិ (gatiaññathattaṃ) ភាពជាប្រការដទៃនៃលក្ខណៈ (lakkhaṇaññathattaṃ) និងភាពជាប្រការដទៃនៃសេចក្តីប្រែប្រួល (vipariṇāmaññathattaṃ)។ ក្នុងបណ្តាភាពជាប្រការដទៃទាំងនោះ ភាពជាប្រការដទៃនៃសភាវៈ ក្នុងមហាភូតរូបទាំងឡាយ ទ្រង់មានបំណងយកក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា កាលបើបឋវីធាតុដែលមានសណ្ឋានរឹងមាំ ដោយភាពជាមាសជាដើម ត្រូវរលាយទៅ ហើយដល់នូវភាពជារាវដូចទឹក សភាវៈដើម (ភាពរឹង) ក៏វិនាសទៅ ភាពជាប្រការដទៃនៃសភាវៈ (ភាពរាវ) ក៏ប្រាកដឡើង។ ប៉ុន្តែ លក្ខណៈមិនវិនាសឡើយ គឺនៅតែមានលក្ខណៈរឹងដដែល។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើអាបោធាតុដែលមានសណ្ឋានជារសទឹក ដោយភាពជាទឹកអំពៅជាដើម ត្រូវរីងស្ងួតទៅ ហើយដល់នូវភាពជាបឋវីធាតុដ៏រឹងមាំ សភាវៈដើម (ភាពរាវ) ក៏វិនាសទៅ ភាពជាប្រការដទៃនៃសភាវៈ (ភាពរឹង) ក៏ប្រាកដឡើង។ ប៉ុន្តែ លក្ខណៈមិនវិនាសឡើយ គឺនៅតែមានលក្ខណៈស្អិតផ្សារភ្ជាប់ (អាពន្ធនលក្ខណៈ) ដដែល។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា tatridaṃ aññathattaṃ នេះ ភាពជាប្រការដទៃនៃគតិ ទ្រង់មានបំណងយកក្នុងទីនេះ ព្រោះថា ភាពជាប្រការដទៃនៃគតិនោះ មិនមានដល់ព្រះអរិយសាវកឡើយ។ សូម្បីតែភាពជាប្រការដទៃនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ក៏មិនមានពិតមែន ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវផលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ទើបទ្រង់បង្ហាញតែភាពជាប្រការដទៃនៃគតិប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

រាជការាមវគ្គ ទី២ ចប់។

---

၃. သရဏာနိဝဂ္ဂေါ

៣. សរណានិវគ្គ។

---

၁-၂. ပဌမမဟာနာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងបឋមមហានាមសូត្រជាដើម។

---

၁၀၁၇-၁၈. တတိယဿ ပဌမေ ဣဒ္ဓန္တိ တေလမဓုဖာဏိတာဒီဟိ သမိဒ္ဓံ. ဖီတန္တိ ဟတ္ထူပဂသီသူပဂဂီဝူပဂါဒိအလင်္ကာရဝသေန သုပုပ္ဖိတံ. အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ နိရန္တရမနုဿံ. သမ္ဗာဓဗျူဟန္တိ ဗျူဟာ ဝုစ္စန္တိ အဝိနိဗ္ဗိဒ္ဓရစ္ဆာယော, ယာ ပဝိဋ္ဌမဂ္ဂေနေဝ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ, တာ သမ္ဗာဓာ ဗျူဟာ ဗဟုကာ ဧတ္ထာတိ သမ္ဗာဓဗျူဟံ. ဣမိနာပိ နဂရဿ ဃနဝါသမေဝ ဒီပေတိ. ဘန္တေနာတိ ဣတော စိတော စ ပရိဗ္ဘမန္တေန ဥဒ္ဓတစာရိနာ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

១០១៧-១៨. ក្នុងសូត្រទីមួយ នៃវគ្គទីបី ពាក្យថា iddhaṃ សំដៅយក សេចក្តីបរិបូណ៌ដោយប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅជាដើម។ ពាក្យថា phītaṃ សំដៅយក ភាពរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាផ្កាដែលរីកស្គុសស្គាយ ដោយអំណាចនៃគ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់ដៃ គ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់ក្បាល និងគ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់កជាដើម។ ពាក្យថា ākiṇṇamanussaṃ សំដៅយក ទីកន្លែងដែលកកកុញដោយមនុស្សគ្មានចន្លោះ។ ក្នុងពាក្យថា sambādhabyūhaṃ នេះ ផ្លូវដែលមិនធ្លុះធ្លាយទៅរកគ្នា (ផ្លូវទាល់) ដែលកាលបើចូលទៅតាមផ្លូវណា ត្រូវត្រឡប់ចេញមកតាមផ្លូវនោះវិញ ហៅថា វ្យូហៈ (byūha) ផ្លូវទាល់ទាំងនោះមានច្រើន និងចង្អៀតណាស់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា សម្ពាធវ្យូហៈ (sambādhabyūha)។ ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពកកកុញនៃផ្ទះសម្បែងក្នុងទីក្រុងនោះឯង។ ពាក្យថា bhantena សំដៅយក ការដើររេរាទៅនេះទៅនោះ ដោយចិត្តរាយមាយ (uddhatacārinā)។ សូត្រទីពីរ មានសេចក្តីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

---

၃. ဂေါဓသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងគោធសក្កសូត្រ។

---

၁၀၁၉. တတိယေ ဘဂဝါဝ ဧတံ ဇာနေယျ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတံ ဝါ အသမန္နာဂတံ ဝါတိ ဣဒံ သော သက္ကော တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပန္နဘာဝံ, စတူဟိ ဝါ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ သောတာပန္နဘာဝံ ဘဂဝါဝ ဇာနာတီတိ အဓိပ္ပာယေန အာဟ.

១០១៩. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា bhagavāva etaṃ jāneyya etehi dhammehi samannāgataṃ vā asamannāgataṃ vā នេះ គឺព្រះរាជាសក្កៈព្រះនាមគោធៈ ទ្រង់ក្រាបបង្គំទូលដោយមានបំណងថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគតែមួយព្រះអង្គឯង ទើបទ្រង់ជ្រាបនូវភាពជាព្រះសោតាបន្នៈរបស់បុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌ ៣ ប្រការ ឬភាពជាព្រះសោតាបន្នៈរបស់បុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌ ៤ ប្រការ»។

---

ကောစိဒေဝ ဓမ္မသမုပ္ပာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ဧကတော အဿ ဘဂဝါ, ဧကတော ဘိက္ခုသံဃောတိ ယသ္မိံ ကာရဏေ ဥပ္ပန္နေ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃေန နာနာလဒ္ဓိကော ဟုတွာ ဧကံ ဝါဒံ ဝဒန္တော ဧကတော အဿ, ဘိက္ခုသံဃောပိ ဧကံ ဝဒန္တော ဧကတောတိ [Pg.318] အတ္ထော. တေနေဝါဟန္တိ ယံ ဝါဒံ တုမှေ ဝဒေထ, တမေဝါဟံ ဂဏှေယျန္တိ. နနု စ အရိယသာဝကဿ ရတနတ္တယေ ပသာဒနာနတ္တံ နတ္ထိ, အထ ကသ္မာ ဧသ ဧဝမာဟာတိ? ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတာယ. ဧဝဉှိဿ ဟောတိ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အတ္တနော အသဗ္ဗညုတာယ အဇာနိတွာပိ ကထေယျ, သတ္ထု ပန အညာဏံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. အညတြ ကလျာဏာ အညတြ ကုသလာတိ ကလျာဏမေဝ ကုသလမေဝ ဝဒါမိ, န ကလျာဏကုသလဝိမုတ္တန္တိ. အပိစဿ အနဝဇ္ဇနဒေါသော ဧသောတိ.

ពាក្យថា kocideva dhammasamuppādo uppajjeyya សេចក្តីថា ហេតុណាមួយគប្បីកើតឡើង។ ពាក្យថា ekato assa bhagavā, ekato bhikkhusaṅgho សេចក្តីថា កាលបើហេតុនោះកើតឡើងហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានលទ្ធិផ្សេងគ្នាពីភិក្ខុសង្ឃ កាលទ្រង់សម្តែងវាទៈមួយ ក៏ស្ថិតនៅចំណែកម្ខាង ឯភិក្ខុសង្ឃកាលពោលវាទៈមួយ ក៏ស្ថិតនៅចំណែកម្ខាង នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា tenevāha សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះករុណានឹងកាន់យកនូវវាទៈណា ដែលព្រះអង្គទាំងឡាយសម្តែងហើយ គឺកាន់យកតែវាទៈនោះឯង។ សួរថា ចុះការយល់ឃើញផ្សេងគ្នាក្នុងការជ្រះថ្លាចំពោះព្រះរតនត្រ័យ របស់ព្រះអរិយសាវ័ក មិនមែនមិនមានទេឬ ចុះហេតុអ្វីបានជាសាក្យៈនេះពោលយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះតែព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រោះថាសាក្យៈនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុសង្ឃ ព្រោះតែខ្លួនមិនមែនជាព្រះសព្វញ្ញូ សូម្បីមិនដឹង ក៏គប្បីពោលទៅបាន តែចំណែកព្រះសាស្តា ឈ្មោះថាការមិនដឹង មិនមានឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា aññatra kalyāṇā aññatra kusalā សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះករុណានិយាយតែសេចក្តីល្អ និយាយតែសេចក្តីកុសលប៉ុណ្ណោះ មិននិយាយសេចក្តីដែលវៀរចាកល្អ និងកុសលឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត នេះជាទោសដែលមិនគួរតិះដៀលរបស់សាក្យៈនោះឡើយ។

---

၄. ပဌမသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមសរណានិសក្កសូត្រ

---

၁၀၂၀. စတုတ္ထေ ဣဓ မဟာနာမ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလောတိ ဣဒံ န ကေဝလံ သရဏာနိ ဧဝ အပါယတော မုတ္တော, ဣမေပိ ပုဂ္ဂလာ မုတ္တာတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ ပမာဏေန စ ဩလောကနံ ခမန္တိ. ဣမိနာ ဓမ္မာနုသာရိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ. အဂန္တာ နိရယန္တိ မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလော ဟိ အပါယတော ပရိမုတ္တောတိ ဝါ ပရိမုစ္စိဿတီတိ ဝါ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ပရိမုစ္စတီတိ ပန ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ယသ္မာ စ ပရိမုစ္စတိ, တသ္မာ ဂန္တာ နာမ န ဟောတီတိ, ‘‘အဂန္တာ’’တိ ဝုတ္တော, န ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တန္တိ ဣမိနာ သဒ္ဓါနုသာရိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလံ ဒဿေတိ. မဟာသာလာတိ သမီပေ ဌိတေဝ စတ္တာရော မဟာသာရရုက္ခေ ဒဿေန္တော အာဟ. မရဏကာလေ သိက္ခံ သမာဒိယီတိ မရဏသမယေ တီသု သိက္ခာသု ပရိပူရကာရီ အဟောသီတိ ဒဿေတိ.

១០២០. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា idha mahānāma ekacco puggalo នេះ ព្រះអង្គចាប់ផ្តើមសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនតែសរណានិសាក្យៈម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ដែលរួចផុតពីអបាយ សូម្បីតែបុគ្គលទាំងឡាយនេះ ក៏រួចផុតដែរ។ ពាក្យថា mattaso nijjhānaṃ khamanti សេចក្តីថា ពេញចិត្តនឹងការពិនិត្យមើលតាមប្រមាណ។ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងមគ្គជាធម្មានុសារី ដោយពាក្យនេះ។ ពាក្យថា agantā nirayaṃ សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងមគ្គ មិនគួរនិយាយថា «រួចផុតស្រឡះហើយពីអបាយ» ឬថា «នឹងរួចផុតស្រឡះ» ឡើយ តែគួរនិយាយថា «កំពុងរួចផុត»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែបុគ្គលនោះកំពុងរួចផុត ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាអ្នកកំពុងទៅកាន់អបាយឡើយ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «agantā» សេចក្តីថា មិនទៅ។ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងមគ្គជាសទ្ធានុសារី ដោយពាក្យថា saddhāmattaṃ pemamattaṃ។ ពាក្យថា mahāsālā ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅទៅលើដើមរាំងធំៗ ៤ ដើម ដែលស្ថិតនៅជិតនោះឯង។ ពាក្យថា maraṇakāle sikkhaṃ samādiyi បង្ហាញថា គាត់ជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសិក្ខាទាំង ៣ ក្នុងពេលជិតស្លាប់។

---

၅. ဒုတိယသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយសរណានិសក្កសូត្រ

---

၁၀၂၁. ပဉ္စမေ ဒုက္ခေတ္တန္တိ ဝိသမခေတ္တံ. ဒုဗ္ဘူမန္တိ ဦသရဘူမိံ လောဏူပဟတံ. ခဏ္ဍာနီတိ ပရိဘိန္နာနိ. ပူတီနီတိ ဥဒကေန တေမေတွာ ပူတိဘာဝံ အာပန္နာနိ. ဝါတာတပဟတာနီတိ ဝါတာတပေန ဟတတ္တာ နိရောဇဘာဝံ ဂတာနိ. အသာရာဒါနီတိ အနာဒိန္နသာရာနိ အဂဟိတသာရာနိ. အသုခသယိတာနီတိ န ကောဋ္ဌာဒီသု ပက္ခိပိတွာ သုဋ္ဌု ဌပိတာနိ. သုခသယိတာနီတိ ဌပိတဋ္ဌာနတော စတ္တာရော မာသေ အစလိတာနိ.

១០២១. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា dukkhettaṃ សេចក្តីថា ស្រែមិនល្អ។ ពាក្យថា dubbhūmaṃ សេចក្តីថា ដីប្រៃ ដីដែលខូចដោយសារជាតិប្រៃ។ ពាក្យថា khaṇḍāni សេចក្តីថា គ្រាប់ពូជដែលបាក់បែក។ ពាក្យថា pūtīni សេចក្តីថា គ្រាប់ពូជដែលទទឹកទឹកហើយដល់នូវភាពរលួយ។ ពាក្យថា vātātapahatāni សេចក្តីថា គ្រាប់ពូជដែលខូចគុណភាព ព្រោះត្រូវខ្យល់និងកម្តៅថ្ងៃបៀតបៀន។ ពាក្យថា asārādāni សេចក្តីថា គ្រាប់ពូជដែលគ្មានខ្លឹមសារ គឺមិនទាន់កាន់យកខ្លឹមសារបាន។ ពាក្យថា asukhasayitāni សេចក្តីថា គ្រាប់ពូជដែលគេមិនបានដាក់ក្នុងជង្រុកជាដើម ហើយរក្សាទុកឲ្យបានល្អ។ ពាក្យថា sukhasayitāni សេចក្តីថា គ្រាប់ពូជដែលគេទុកដាក់មិនឲ្យកម្រើក អស់រយៈពេល ៤ ខែ ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលគេទុកដាក់នោះ។

---

၆. ပဌမအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមអនាថបិណ្ឌិកសូត្រ

---

၁၀၂၂. ဆဋ္ဌေ [Pg.319] ဌာနသော ဝေဒနာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေယျာတိ ခဏေန ဝေဒနာ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေယျ. မိစ္ဆာဉာဏေနာတိ မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏေန မိစ္ဆာဝိမုတ္တိယာတိ အနိယျာနိကဝိမုတ္တိယာ. တသ္မာ သဒ္ဓဉ္စ သီလဉ္စာတိ ဂါထာ ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ.

១០២២. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា ṭhānaso vedanā paṭippassambheyya សេចក្តីថា វេទនាគប្បីស្ងប់រម្ងាប់ទៅមួយរំពេច។ ពាក្យថា micchāñāṇena សេចក្តីថា ដោយការពិចារណាខុស។ ពាក្យថា micchāvimuttiyā សេចក្តីថា ដោយការរួចផុតដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។ គាថាថា tasmā saddhañca sīlañca មានសេចក្តីពោលរួចមកហើយ។ ពាក្យថា yatra hi nāma សេចក្តីថា ឈ្មោះណា ដូចជា។

---

၇. ဒုတိယအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយអនាថបិណ្ឌិកសូត្រ

---

၁၀၂၃. သတ္တမေ သမ္ပရာယိကံ မရဏဘယန္တိ သမ္ပရာယဟေတုကံ မရဏဘယံ ဂိဟိသာမီစိကာနီတိ ဂိဟီနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០២៣. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា samparāyikaṃ maraṇabhayaṃ សេចក្តីថា ភ័យអំពីសេចក្តីស្លាប់ដែលមានភពខាងមុខជាហេតុ។ ពាក្យថា gihisāmīcikāni សេចក្តីថា សេចក្តីសមគួរដល់គ្រហស្ថទាំងឡាយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

---

သရဏာနိဝဂ္ဂေါ တတိယော.

សរណានិវគ្គ ទី ៣ ចប់។

---

၄. ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

៤. បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ

---

၁. ပဌမပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមបុញ្ញាភិសន្ទសូត្រ

---

၁၀၂၇. စတုတ္ထဿ ပဌမေ ပုညာဘိသန္ဒာ ကုသလာဘိသန္ဒာတိ ပုညနဒိယော ကုသလနဒိယော. သုခဿာဟာရာတိ သုခဿ ပစ္စယာ.

១០២៧. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា puññābhisandā kusalābhisandā សេចក្តីថា ស្ទឹងនៃបុណ្យ ស្ទឹងនៃកុសល។ ពាក្យថា sukhassāhārā សេចក្តីថា ជាបច្ច័យនៃសុខ។

---

၄. ပဌမဒေဝပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមទេវបទសូត្រ

---

၁၀၃၀. စတုတ္ထေ ဒေဝပဒါနီတိ ဒေဝါနံ ဉာဏေန, ဒေဝဿ ဝါ ဉာဏေန အက္ကန္တပဒါနိ. ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယ. ပရိယောဒပနာယာတိ ပုရိယောဒပနတ္ထာယ ဇောတနတ္ထာယ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရောပိ ဖလဋ္ဌပုဂ္ဂလာ ဝိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ဒေဝါ နာမ ဇာတာ.

១០៣០. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា devapadāni សេចក្តីថា ផ្លូវដែលឈានទៅដោយញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឬដោយញាណរបស់ព្រះពុទ្ធ។ ពាក្យថា visuddhiyā សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា pariyodapanāya សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីផូរផង់ គឺដើម្បីញ៉ាំងធម៌ឲ្យភ្លឺស្វាង។ ក្នុងសូត្រនេះ បុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងផលទាំង ៤ ពួក ឈ្មោះថា ទេវៈ ព្រោះអត្ថថាជាអ្នកបរិសុទ្ធ។

---

၈. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវស្សសូត្រ

---

၁၀၃၄. အဋ္ဌမေ ပါရံဂန္တွာတိ ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပတွာတိ အတ္ထော. အာသဝါနံ ခယာယ သံဝတ္တန္တီတိ န ပဌမံ နိဗ္ဗာနံ ဂန္တွာ ပစ္ဆာ သံဝတ္တန္တိ, ဂစ္ဆမာနာ ဧဝ သံဝတ္တန္တိ. ဒေသနာ ပန ဧဝံ ကတာ.

១០៣៤. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា pāraṃgantvā សេចក្តីថា ត្រើយ គឺព្រះនិព្វាន ដល់នូវត្រើយនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា āsavānaṃ khayāya saṃvattanti សេចក្តីថា មិនមែនទៅដល់ព្រះនិព្វានមុនហើយ ទើបប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីអស់ទៅនៃអាសវៈជាក្រោយនោះទេ គឺកាលដែលកំពុងទៅនោះឯង ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីអស់ទៅនៃអាសវៈ។ ប៉ុន្តែ ព្រះធម៌ទេសនា ព្រះអង្គសម្តែងទុកយ៉ាងនេះ។

---

၁၀. နန္ဒိယသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទិយសក្កសូត្រ

---

၁၀၃၆. ဒသမေ [Pg.320] ဒိဝါ ပဝိဝေကာယ ရတ္တိံ ပဋိသလ္လာနာယာတိ ဒိဝါ ပဝိဝေကတ္ထာယ ရတ္တိံ ပဋိသလ္လာနတ္ထာယ. ဓမ္မာ န ပါတုဘဝန္တီတိ သမထဝိပဿနာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០៣៦. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា divā pavivekāya rattiṃ paṭisallānāya សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ក្នុងវេលាថ្ងៃ ដើម្បីការសម្ងំនៅក្នុងវេលាយប់។ ពាក្យថា dhammā na pātubhavanti សេចក្តីថា ធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនាមិនកើតឡើង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

---

ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ ទី ៤ ចប់។

---

၅. သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

៥. សគាថកបុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ

---

၁. ပဌမအဘိအသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមអភិសន្ទសូត្រ

---

၁၀၃၇. ပဉ္စမဿ ပဌမေ အသင်္ချေယျောတိ အာဠှကဂဏနာယ အသင်္ချေယျော, ယောဇနဝသေန ပနဿ သင်္ချာ အတ္ထိ. ဗဟုဘေရဝန္တိ သဝိညာဏကအဝိညာဏကာနံ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ဗဟုဘေရဝံ. ပုထူတိ ဗဟု. သဝန္တီတိ သန္ဒမာနာ. ဥပယန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

១០៣៧. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា asaṅkhyeyyo សេចក្តីថា មិនអាចរាប់បានដោយរង្វាស់អាឡ្ហកៈ ប៉ុន្តែបើគិតតាមយោជន៍ ចំនួននៃមហាសមុទ្រនោះ គឺមានពិតមែន។ ពាក្យថា bahubheravaṃ សេចក្តីថា មានភ័យគួរឲ្យខ្លាចជាច្រើន ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍គួរឲ្យខ្លាច ទាំងដែលមានវិញ្ញាណ និងគ្មានវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា puthū សេចក្តីថា ច្រើន។ ពាក្យថា savanti សេចក្តីថា កំពុងហូរទៅ។ ពាក្យថា upayanti សេចក្តីថា ចូលទៅជិត។

---

၂. ဒုတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយអភិសន្ទសូត្រ

---

၁၀၃၈. ဒုတိယေ ယတ္ထိမာ မဟာနဒိယော သံသန္ဒန္တိ သမေန္တီတိ ယသ္မိံ သံဘဇ္ဇေ ဧတာ မဟာနဒိယော ဧကီဘဝန္တိ, နိရန္တရာ ဘဝန္တီတိ အတ္ထော.

១០៣៨. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា yatthimā mahānadiyo saṃsandanti samenti សេចក្តីថា ត្រង់កន្លែងជួបគ្នាណា ដែលស្ទឹងធំៗទាំងឡាយនេះ រួមចូលជាធ្លុងមួយ គឺហូរភ្ជាប់គ្នាឥតដាច់ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។

---

၃. တတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់សេចក្តីនៃតតិយអភិសន្ទសូត្រ

---

၁၀၃၉. တတိယေ ပုညကာမောတိ ပုညတ္ထိကော. ကုသလေ ပတိဋ္ဌိတောတိ မဂ္ဂကုသလေ ပတိဋ္ဌိတော. ဘာဝေတိ မဂ္ဂံ အမတဿ ပတ္တိယာတိ နိဗ္ဗာနဿ ပါပုဏနတ္ထံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဓမ္မသာရာဓိဂမောတိ ဓမ္မသာရော ဝုစ္စတိ အရိယဖလံ ဓမ္မသာရော, အဓိဂမော အဿာတိ ဓမ္မသာရာဓိဂမော, အဓိဂတဖလောတိ အတ္ထော. ခယေ ရတောတိ ကိလေသက္ခယေ ရတော.

១០៣៩. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា puññakāmo សេចក្តីថា អ្នកប្រាថ្នានូវបុណ្យ។ ពាក្យថា kusale patiṭṭhito សេចក្តីថា ស្ថិតនៅក្នុងមគ្គកុសល។ ពាក្យថា bhāveti maggaṃ amatassa pattiyā សេចក្តីថា ចម្រើននូវអរហត្តមគ្គ ដើម្បីដល់នូវព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា dhammasārādhigamo សេចក្តីថា អរិយផល ហៅថា ធម៌ជាខ្លឹមសារ បុគ្គលណាមានការសម្រេចនូវធម៌ជាខ្លឹមសារនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ធម្មសារាធិគម សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចផលហើយ។ ពាក្យថា khaye rato សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅនៃកិលេស។

---

၄. ပဌမမဟဒ္ဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមមហទ្ធនសូត្រ

---

၁၀၄၀. စတုတ္ထေ [Pg.321] အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနောတိ သတ္တဝိဓေန အရိယဓနေန အဍ္ဎော စေဝ မဟဒ္ဓနော စ. တေနေဝ ဘောဂေန မဟာဘောဂေါ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០៤០. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា aḍḍho mahaddhano សេចក្តីថា ជាអ្នកមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភ និងមានទ្រព្យច្រើន ដោយអរិយទ្រព្យ ៧ ប្រការ។ ឈ្មោះថា មានភោគៈច្រើន ក៏ដោយសារតែអរិយភោគៈនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

---

သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

សគាថកបុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ ទី ៥ ចប់។

---

၆. သပ္ပညဝဂ္ဂေါ

៦. សប្បញ្ញវគ្គ

---

၂. ဝဿံဝုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវស្សំវុត្តសូត្រ

---

၁၀၄၈. ဆဋ္ဌဿ ဒုတိယေ အယမဓိပ္ပာယော – သောတာပန္နော ဘိက္ခု ဧတ္တကေန ဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ တာနေဝ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပါပုဏိဿတိ, သကဒါဂါမီ အနာဂါမိမဂ္ဂံ, အနာဂါမီ အရဟတ္တမဂ္ဂန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဘဂဝတာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သာသနေ တန္တိ ပဝေဏီ ကထိတာတိ.

១០៤៨. ក្នុងសូត្រទី ២ នៃវគ្គទី ៦ នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា ភិក្ខុជាសោតាបន្នៈ មិនដល់នូវការបោះបង់ការព្យាយាមត្រឹមប៉ុណ្ណេះឡើយ រួបរួមនូវឥន្ទ្រិយ ពលៈ និងពោជ្ឈង្គទាំងនោះឯង ហើយចម្រើនវិបស្សនា នឹងដល់នូវសកទាគាមិមគ្គ ព្រះសកទាគាមី នឹងដល់នូវអនាគាមិមគ្គ ព្រះអនាគាមី នឹងដល់នូវអរហត្តមគ្គ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវតន្តិបវេណីក្នុងព្រះសាសនានេះ ក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង។

---

၃. ဓမ္မဒိန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់សេចក្តីនៃធម្មទិន្នសូត្រ

---

၁၀၄၉. တတိယေ ဓမ္မဒိန္နောတိ သတ္တသု ဇနေသု ဧကော. ဗုဒ္ဓကာလသ္မိဉှိ ဓမ္မဒိန္နော ဥပါသကော, ဝိသာခေါ ဥပါသကော, ဥဂ္ဂေါ ဂဟပတိ, စိတ္တော ဂဟပတိ, ဟတ္ထကော အာဠဝကော, စူဠအနာထပိဏ္ဍိကော, မဟာအနာထပိဏ္ဍိကောတိ ဣမေ သတ္တ ဇနာ ပဉ္စသတဥပါသကပရိဝါရာ အဟေသုံ. ဧတေသု ဧသ အညတရော.

១០៤៩. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា dhammadinno សេចក្តីថា ជាបុគ្គលម្នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៧ នាក់។ ព្រោះថាក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធ ឧបាសកឈ្មោះធម្មទិន្នៈ ១ ឧបាសកឈ្មោះវិសាខៈ ១ ឧគ្គគហបតី ១ ចិត្តគហបតី ១ ហត្ថកអាឡវកៈ ១ ចូឡអនាថបិណ្ឌិកៈ ១ មហាអនាថបិណ្ឌិកៈ ១ ជនទាំង ៧ នាក់នេះ សុទ្ធតែមានឧបាសក ៥០០ នាក់ជាបរិវារ។ ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ធម្មទិន្នឧបាសកនេះ ជាម្នាក់ដែរ។

---

ဂမ္ဘီရာတိ ဓမ္မဂမ္ဘီရာ သလ္လသုတ္တာဒယော. ဂမ္ဘီရတ္ထာတိ အတ္ထဂမ္ဘီရာ စေတနာသုတ္တန္တာဒယော. လောကုတ္တရာတိ လောကုတ္တရတ္ထဒီပကာ အသင်္ခတသံယုတ္တာဒယော. သုညတပ္ပဋိသံယုတ္တာတိ သတ္တသုညတာဒီပကာ ခဇ္ဇနိကသုတ္တန္တာဒယော. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမာတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရိဿာမ. ဧဝဉှိ ဝေါ, ဓမ္မဒိန္န, သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ တုမှေဟိ စန္ဒောပမပဋိပဒံ ရထဝိနီတပဋိပဒံ မောနေယျပဋိပဒံ မဟာအရိယဝံသပဋိပဒံ ပူရေန္တေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ဣတိ သတ္ထာ ဣမေသံ ဥပါသကာနံ အသယှဘာရံ အာရောပေသိ. ကသ္မာ[Pg.322]? ဧတေ ကိရ န အတ္တနော ဘူမိယံ ဌတွာ ဩဝါဒံ ယာစိံသု, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗဘာရံ ဥက္ခိပိတုံ သမတ္ထာ ဝိယ ‘‘ဩဝဒတု နော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ ယာစိံသု. တေန တေသံ သတ္ထာ အသယှဘာရံ အာရောပေန္တော ဧဝမာဟ. န ခေါ နေတန္တိ န ခေါ ဧတံ. နကာရော ပနေတ္ထ ဗျဉ္ဇနသန္ဓိမတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣဒါနိ အတ္တနော ဘူမိယံ ဌတွာ ဩဝါဒံ ယာစထ, တသ္မာ.

ពាក្យថា gambhīrā សេចក្តីថា ជ្រាលជ្រៅដោយធម៌ ដូចជាសល្លសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា gambhīratthā សេចក្តីថា ជ្រាលជ្រៅដោយអត្ថ ដូចជាចេតនាសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា lokuttarā សេចក្តីថា សម្តែងនូវអត្ថដ៏ឧត្តម គឺព្រះនិព្វាន ដូចជាអសង្ខតសំយុត្តជាដើម។ ពាក្យថា suññatappaṭisaṃyuttā សេចក្តីថា សម្តែងនូវសេចក្តីសូន្យចាកសត្វបុគ្គល ដូចជាខជ្ជនិយសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា upasampajja viharissāma សេចក្តីថា បានសម្រេចហើយនឹងនៅគ្រប់គ្រង។ ពាក្យថា evañhi vo, dhammadinna, sikkhitabbaṃ សេចក្តីថា អ្នកទាំងឡាយ កាលបំពេញនូវចន្ទោបមបដិបទា រថវិនីតបដិបទា មោនេយ្យបដិបទា និងមហាអរិយវង្សបដិបទា គប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ដាក់ភារៈដ៏ធ្ងន់ដែលមិនអាចទ្រទ្រង់បាន ដល់ឧបាសកទាំងឡាយនេះ យ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះឮថា ឧបាសកទាំងនោះ មិនបានស្ថិតនៅក្នុងឋានៈរបស់ខ្លួនហើយសូមឱវាទឡើយ តែបែរជាសូមឱវាទហាក់ដូចជាខ្លួនអាចទទួលភារៈទាំងអស់បាន ដោយពោលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រដៅនូវយើងខ្ញុំទាំងឡាយចុះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់ដាក់ភារៈដ៏ធ្ងន់ដល់ពួកគេ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា na kho netaṃ គឺ na kho etaṃ។ គួរដឹងថា អក្សរ ន ក្នុងពាក្យនេះ គ្រាន់តែជាព្យញ្ជនសន្ធិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែឥឡូវនេះ អ្នកទាំងឡាយស្ថិតនៅក្នុងឋានៈរបស់ខ្លួនហើយសូមឱវាទ ព្រោះហេតុនោះ។

---

၄. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃគិលានសូត្រ

---

၁၀၅၀. စတုတ္ထေ န ခေါ ပနေတန္တိ န ခေါ အမှေဟိ ဧတံ. သပ္ပညော ဥပါသကောတိ သောတာပန္နော အဓိပ္ပေတော. အဿာသနီယေဟိ ဓမ္မေဟီတိ အဿာသကရေဟိ ဓမ္မေဟိ. အဿာသတာယသ္မာတိ အဿာသတု အာယသ္မာ. မာရိသောတိ မရဏပဋိဗဒ္ဓေါ. မရဏဓမ္မောတိ မရဏသဘာဝေါ. အဓိမောစေဟီတိ ဌပေဟိ. အဓိမောစိတန္တိ ဌပိတံ. ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တဿာတိ ဧဝံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ. ယဒိဒံ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တန္တိ ယံ ဣဒံ ဝိမုတ္တိံ အာရဗ္ဘ ဝိမုတ္တိယာ နာနာကရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န တံ ဝဒါမိ. ဘိက္ခုသံဃဿ ဟိ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တေသု စေဝ အသီတိက္ခန္ဓကဝတ္တေသု စာတိ အာဂမနီယဂုဏေသု ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ, ပဋိဝိဒ္ဓေ ပန မဂ္ဂေ ဝါ ဖလေ ဝါ ဥပါသကာနဉ္စ ဘိက္ခူနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ.

១០៥០. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា na kho panetaṃ សេចក្តីថា ធម៌នេះ យើងខ្ញុំមិនធ្លាប់ឮឡើយ។ ពាក្យថា sappañño upāsako សំដៅយកព្រះសោតាបន្នៈ។ ពាក្យថា assāsanīyehi dhammehi សេចក្តីថា ដោយធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើនូវសេចក្តីកក់ក្តៅ។ ពាក្យថា assāsatāyasmā សេចក្តីថា សូមលោកម្ចាស់ចូរសម្រាលចិត្តចុះ។ ពាក្យថា māriso សេចក្តីថា ទាក់ទងនឹងសេចក្តីស្លាប់។ ពាក្យថា maraṇadhammo សេចក្តីថា មានសេចក្តីស្លាប់ជាធម្មតា។ ពាក្យថា adhimocehi សេចក្តីថា ចូរតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា adhimocitaṃ សេចក្តីថា តម្កល់ទុកហើយ។ ពាក្យថា evaṃ vimuttacittassa សេចក្តីថា នៃចិត្តដែលរួចផុតហើយដោយអរហត្តផលវិមុត្តិយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា yadidaṃ vimuttiyā vimuttaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីប្លែកគ្នាណាមួយ នៃការរួចផុតដែលគប្បីពោល ដោយប្រារព្ធនូវវិមុត្តិ នោះ ខ្ញុំមិននិយាយឡើយ។ ព្រោះថា ចំពោះភិក្ខុសង្ឃ ក្នុងវត្តទាំងឡាយមានចេតិយង្គណវត្ត និងពោធិយង្គណវត្តជាដើម និងក្នុងខន្ធកវត្ត ៨០ យ៉ាង ដែលជាគុណជាគ្រឿងនាំមកនូវមគ្គ ឈ្មោះថាប្រមាណមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើបានចាក់ធ្លុះមគ្គ ឬផលហើយ សេចក្តីប្លែកគ្នារវាងឧបាសកទាំងឡាយ និងភិក្ខុទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។

---

၉. ပညာပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបញ្ញាបដិលាភសូត្រ

---

၁၀၅၅. နဝမေ ပညာပဋိလာဘာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဧတ္ထ သတ္တ သေက္ခာ ပညံ ပဋိလဘန္တိ နာမ, ခီဏာသဝေါ ပဋိလဒ္ဓပညော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရတော ပညာဗုဒ္ဓိယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០៥៥. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា paññāpaṭilābhāya saṃvattanti ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ឈ្មោះថា កំពុងបានបញ្ញា ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា បានបញ្ញារួចហើយ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា paññābuddhiyā ខាងមុខ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

---

သပ္ပညဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

សប្បញ្ញវគ្គ ទី ៦ ចប់។

---

၇. မဟာပညဝဂ္ဂေါ

៧. មហាបញ្ញវគ្គ

---

၁. မဟာပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាបញ្ញាសូត្រ

---

၁၀၅၈. သတ္တမေ [Pg.323] မဟာပညတာယ သံဝတ္တန္တီတိအာဒီသု ‘‘မဟန္တေ အတ္ထေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၂.၄) ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១០៥៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ក្នុងពាក្យជាដើមថា mahāpaññatāya saṃvattanti គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង តាមន័យដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គថា «ឈ្មោះថា មហាបញ្ញា ព្រោះកាន់យកនូវអត្ថដ៏ធំធេង» ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

---

သောတာပတ္တိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសោតាបត្តិសំយុត្ត ចប់។

---

၁၂. သစ္စသံယုတ္တံ

១២. សច្ចសំយុត្ត

---

၁. သမာဓိဝဂ္ဂေါ

១. សមាធិវគ្គ

---

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមាធិសូត្រ

---

၁၀၇၁. သစ္စသံယုတ္တဿ [Pg.324] ပဌမေ သမာဓိံ, ဘိက္ခဝေတိ တေ ကိရ ဘိက္ခူ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ပရိဟာယန္တိ, အထ နေသံ သတ္ထာ – ‘‘ဧဝမေတေ စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘိတွာ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတွာ, ဝိသေသံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယောတိ ဧတ္ထ ယထာဘူတာဒိဝသေန ကာရဏစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ သမာဟိတော ဘိက္ခု စတ္တာရိ သစ္စာနိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တသ္မာ တုမှေဟိ စ သမာဟိတေဟိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ယထာဘူတံ ပဇာနနတ္ထာယ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယော. တထာ ယသ္မာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ တထာဂတဿေဝ ပါတုဘာဝါ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ, ယသ္မာ စ တထာဂတေန သုဝိဘတ္တာနိ, ယသ္မာ စ တေသု အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာ အပရိမာဏာနိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ, ယသ္မာ စ တေသံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎတိ, တေသံ ပဋိဝိဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ န ဝဍ္ဎတိ, တသ္မာ ‘‘ဧဝံ နော ဝဋ္ဋံ န ဝဍ္ဎိဿတီ’’တိ တုမှေဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ယောဂေါ ကရဏီယော.

១០៧១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃសច្ចសំយុត្ត បទថា «សមាធិំ ភិក្ខវេ» ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ សាបសូន្យចាកចិត្តេកគ្គតា លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយនេះ បានចិត្តេកគ្គតា ចម្រើនកម្មដ្ឋានហើយ នឹងដល់នូវគុណវិសេស» ដូច្នេះ ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងបទថា «តស្មាតិហ ភិក្ខវេ ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោគោ ករណីយោ» នេះ គប្បីជ្រាបការកាត់សេចក្តីនៃហេតុ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពិតជាដើម។ ពិតណាស់ សេចក្តីនេះព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុតែភិក្ខុអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំ តែងដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ តាមពិត ហេតុនោះ ទោះបីជាអ្នកទាំងឡាយ ជាអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំហើយ ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ តាមពិត គប្បីធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមថា «នេះជាទុក្ខ»។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែអរិយសច្ចៈទាំង ៤ តែងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះតែការកើតឡើងនៃព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ និងព្រោះតែព្រះតថាគតទ្រង់ចែកទុកល្អហើយ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នោះ មានតួអក្សរមិនមានប្រមាណ មានបទនិងព្យញ្ជនៈមិនមានប្រមាណ និងព្រោះតែការមិនបានចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចៈទាំងនោះ វដ្តសង្សារតែងចម្រើនឡើង តែចាប់តាំងពីកាលដែលបានចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចៈទាំងនោះទៅ វដ្តសង្សាររមែងមិនចម្រើនឡើយ ហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយគប្បីធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមថា «នេះជាទុក្ខ» ដោយតម្កល់ចិត្តថា «វដ្តសង្សាររបស់យើងនឹងមិនចម្រើនឡើងយ៉ាងនេះឡើយ»។

---

၂. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. សេចក្តីពន្យល់នៃបដិសល្លានសូត្រ

---

၁၀၇၂. ဒုတိယံ ကာယဝိဝေကဝိကလာနံ ကာယဝိဝေကပဋိလာဘတ္ထာယ ဝုတ္တံ.

១០៧២. សូត្រទី២ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែង ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការបាននូវកាយវិវេក សម្រាប់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលខ្វះខាតកាយវិវេក។

---

၃. ပဌမကုလပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣. សេចក្តីពន្យល់នៃបឋមកុលបុត្តសូត្រជាដើម

---

၁၀၇၃-၇၅. တတိယေ အဘိသမယာယာတိ အဘိသမယတ္ထာယ. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ စေတ္ထ သာသနာဝစရာ အဓိပ္ပေတာ. တထာ စတုတ္ထပဉ္စမေသု, တေန တေန အဘိလာပေန ဗုဇ္ဈနကာနံ ပန အဇ္ဈာသယေနေတာနိ ဝုတ္တာနိ.

១០៧៣-៧៥. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា «អភិសមយាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការចាក់ធ្លុះដឹង។ មួយវិញទៀត ក្នុងបទថា «សមណព្រាហ្មណា» នេះ សំដៅយកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តនៅក្នុងសាសនា។ ក្នុងសូត្រទី៤ និងទី៥ ក៏មានសេចក្តីដូច្នោះដែរ ប៉ុន្តែសូត្រទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ដែលនឹងត្រាស់ដឹងដោយពាក្យសម្តីនោះៗ។

---

၆. ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. សេចក្តីពន្យល់នៃទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

---

၁၀၇၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.325] အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ ပကာသေသုန္တိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဟန္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ ပကာသယိံသု. ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါ စ သမဏဂဟဏေန ဂဟိတာ.

១០៧៦. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា «អភិសម្ពុទ្ធំ បកាសេសុំ» សេចក្តីថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអ្នកត្រាស់ដឹង គឺថា «យើងជាអ្នកត្រាស់ដឹងហើយ»។ ពិតណាស់ ក្នុងសូត្រនេះ សូម្បីព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏ទ្រង់សង្គ្រោះយកដោយពាក្យថា «សមណៈ» នេះដែរ។

---

၁၀. တိရစ္ဆာနကထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. សេចក្តីពន្យល់នៃតិរច្ឆានកថាសូត្រ

---

၁၀၈၀. ဒသမေ အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ. တိရစ္ဆာနကထန္တိ အနိယျာနိကတ္တာ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂါနံ တိရစ္ဆာနဘူတံ ကထံ. ရာဇကထန္တိအာဒီသု ရာဇာနံ အာရဗ္ဘ ‘‘မဟာသမ္မတော မန္ဓာတာ ဓမ္မာသောကော ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တကထာ ရာဇကထာ. ဧသ နယော စောရကထာဒီသု. တေသု ‘‘အသုကော ရာဇာ အဘိရူပေါ ဒဿနီယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ ဟောတိ. ‘‘သောပိ နာမ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ တိဋ္ဌတိ. စောရေသုပိ ‘‘မူလဒေဝေါ ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ မေဃမာလော ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိ တေသံ ကမ္မံ ပဋိစ္စ ‘‘အဟော သူရာ’’တိ ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ. ယုဒ္ဓေပိ ဘာရတယုဒ္ဓါဒီသု ‘‘အသုကေန အသုကော ဧဝံ မာရိတော ဧဝံ ဝိဒ္ဓေါ’’တိ ကာမဿာဒဝသေနေဝ ကထာ တိရစ္ဆာနကထာ, ‘‘တေပိ နာမ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန သဗ္ဗတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဟောတိ. အပိစ အန္နာဒီသု ‘‘ဧဝံ ဝဏ္ဏဝန္တံ ဂန္ဓဝန္တံ ရသဝန္တံ ဖဿသမ္ပန္နံ ခါဒိမှ ဘုဉ္ဇိမှ ပိဝိမှ ပရိဘုဉ္ဇိမှာ’’တိ ကာမဿာဒဝသေန ကထေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဧဝံ ဝဏ္ဏာဒိသမ္ပန္နံ အန္နံ ပါနံ ဝတ္ထံ သယနံ မာလံ ဂန္ဓံ ဝိလေပနံ သီလဝန္တာနံ အဒမှ, စေတိယေ ပူဇံ အကရိမှာ’’တိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

១០៨០. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា «អនេកវិហិតំ» សេចក្តីថា ច្រើនប្រការ។ បទថា «តិរច្ឆានកថំ» សេចក្តីថា សម្តីដែលទទឹងទាស់ដល់ផ្លូវទៅកាន់ស្ថានសួគ៌និងព្រះនិព្វាន ព្រោះមិនមែនជាធម៌នាំចេញចាកទុក្ខ។ ក្នុងពាក្យថា «រាជកថំ» ជាដើម សម្តីដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យថា «ព្រះបាទមហាសម្មតៈ ព្រះបាទមន្ធាតុ ព្រះបាទធម្មាសោក មានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនេះ» ដោយប្រារព្ធចំពោះព្រះរាជាទាំងឡាយ ហៅថា រាជកថា។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងចោរកថាជាដើមដែរ។ ក្នុងរឿងទាំងនោះ សម្តីដែលអាស្រ័យផ្ទះដោយន័យជាដើមថា «ព្រះរាជាឯណោះ មានរូបល្អ គួររំភើបចិត្ត» នេះឯង ទើបជាតិរច្ឆានកថា។ ប៉ុន្តែ សម្តីដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សូម្បីព្រះរាជាដែលមានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនោះ ក៏គង់តែដល់នូវការវិនាសទៅដែរ» នេះ រមែងស្ថិតនៅក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាន។ សូម្បីក្នុងពួកចោរ សម្តីដែលអាស្រ័យផ្ទះ ដោយប្រារព្ធនូវអំពើរបស់ចោរទាំងនោះថា «ចោរឈ្មោះមូលទេវៈ មានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនេះ ចោរឈ្មោះមេឃមាលៈ មានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនេះ ឱ! ពួកចោរទាំងនោះក្លាហានណាស់តើ» នេះឯង ជាតិរច្ឆានកថា។ សូម្បីក្នុងរឿងចម្បាំង ក្នុងភារតយុទ្ធជាដើម សម្តីដែលនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាលក្នុងកាមថា «អ្នកឯណោះ ត្រូវអ្នកឯណោះសម្លាប់យ៉ាងនេះ ត្រូវចាក់យ៉ាងនេះ» នេះជាតិរច្ឆានកថា ប៉ុន្តែ សម្តីដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សូម្បីជនទាំងនោះ ក៏ដល់នូវការវិនាសទៅដែរ» នេះ រមែងជាកម្មដ្ឋានពិតប្រាកដក្នុងទីទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងរឿងអាហារជាដើម ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាលក្នុងកាមថា «យើងបានខាំទំពារ បានបរិភោគ បានផឹក បានប្រើប្រាស់ នូវរបស់ដែលមានពណ៌ ក្លិន រស និងសម្ផស្សល្អយ៉ាងនេះ» មិនគួរនិយាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ គប្បីធ្វើឲ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានថ្វាយនូវបាយ ទឹក សម្លៀកបំពាក់ គ្រែស្នែង កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ដែលបរិបូណ៌ដោយពណ៌ជាដើមយ៉ាងនេះ ដល់លោកអ្នកមានសីលទាំងឡាយ បានធ្វើការបូជាចំពោះព្រះចេតិយ» យ៉ាងនេះ ទើបគួរនិយាយ។

---

ဉာတိကထာဒီသုပိ ‘‘အမှာကံ ဉာတကာ သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ, ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝံ ဝိစိတြေဟိ ယာနေဟိ ဝိစရိမှာ’’တိ ဝါ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘တေပိ နော ဉာတကာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဝါ, ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝရူပါ ဥပါဟနာ သံဃဿ အဒမှာ’’တိ ဝါ ကထေတဗ္ဗာ. ဂါမကထာဒီသုပိ သုနိဝိဋ္ဌဒုန္နိဝိဋ္ဌသုဘိက္ခဒုဗ္ဘိက္ခာဒိဝသေန ဝါ ‘‘အသုကဂါမဝါသိနော သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ ဧဝံ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိ ဝါ, ‘‘ခယံ ဂတာ’’တိ ဝါ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. နိဂမနဂရဇနပဒကထာသုပိ ဧသေဝ နယော.

សូម្បីក្នុងញាតិកថាជាដើម ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាលថា «ពួកញាតិរបស់យើង ក្លាហាន មានសមត្ថភាពណាស់» 或ថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានដើរលេងកម្សាន្តដោយយានដ៏វិចិត្រប្លែកៗយ៉ាងនេះ» មិនគួរនិយាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ គប្បីធ្វើឲ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «សូម្បីពួកញាតិរបស់យើងទាំងនោះ ក៏ដល់នូវការវិនាសទៅហើយ» ឬថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានប្រគេនស្បែកជើងមានសភាពយ៉ាងនេះ ដល់ព្រះសង្ឃ» យ៉ាងនេះ ទើបគួរនិយាយ។ សូម្បីក្នុងគាមកថាជាដើម ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាល ដោយអំណាចនៃការតាំងនៅល្អ ឬការតាំងនៅមិនល្អ ភាពសម្បូណ៌សប្បាយ ឬភាពអត់ឃ្លានជាដើម ឬថា «អ្នកស្រុកភូមិឯណោះ ក្លាហាន មានសមត្ថភាពណាស់» យ៉ាងនេះ មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីធ្វើឲ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «ពួកអ្នកភូមិទាំងនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លាណាស់» ឬថា «ពួកអ្នកភូមិទាំងនោះ ដល់នូវការវិនាសទៅហើយ» យ៉ាងនេះ ទើបគួរនិយាយ។ ក្នុងនិគមកថា នគរកថា និងជនបទកថា ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

ဣတ္ထိကထာပိ [Pg.326] ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီနိ ပဋိစ္စ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သူရကထာပိ ‘‘နန္ဒိမိတ္တော နာမ ယောဓော သူရော အဟောသီ’’တိ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓေါ ပသန္နော အဟောသိ, ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သုရာကထာတိပိ ပါဌော. သာပိ စေသာ သုရာကထာ ‘‘ဧဝရူပါ နာမ သုရာ ပီတာ ရတိဇနနီ ဟောတီ’’တိ အဿာဒဝသေနေဝ န ဝဋ္ဋတိ, အာဒီနဝဝသေန ပန ‘‘ဥမ္မတ္တကသံဝတ္တနိကာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝဋ္ဋတိ. ဝိသိခါကထာပိ ‘‘အသုကဝိသိခါ သုနိဝိဋ္ဌာ ဒုန္နိဝိဋ္ဌာ’’တိ ဝါ, ‘‘အသုကဝိသိခါယ ဝါသိနော သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ အဿာဒဝသေနေဝ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧစ္စေဝံ ဝဋ္ဋတိ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနကထာတိ ဥဒကတိတ္ထကထာ ဝုစ္စတိ, ကုမ္ဘဒါသိကထာ ဝါ. သာပိ ‘‘ပါသာဒိကာ နစ္စိတုံ ဂါယိတုံ ဆေကာ’’တိ အဿာဒဝသေန န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိအာဒိနာ နယေနေဝ ဝဋ္ဋတိ.

សូម្បីឥត្ថីកថា ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាល ដោយប្រារព្ធនូវពណ៌សម្បុរ និងទ្រង់ទ្រាយជាដើម មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «នាងមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ឥឡូវដល់នូវការវិនាសទៅហើយ» យ៉ាងនេះទើបគួរ។ សូម្បីសូរកថា ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាលថា «យុទ្ធជនឈ្មោះនន្ទិមិត្ត ជាអ្នកក្លាហានណាស់» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «គាត់ជាអ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ឥឡូវដល់នូវការវិនាសទៅហើយ» យ៉ាងនេះទើបគួរ។ មានបទបាឋថា «សុរាកថា» ផងដែរ។ សូម្បីតែសុរាកថានោះ ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាលថា «សុរាមានសភាពយ៉ាងនេះ កាលបើផឹកទៅហើយ តែងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង» មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីនិយាយដោយអំណាចនៃទោស ដោយន័យជាដើមថា «សុរានោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាមនុស្សឆ្កួត» យ៉ាងនេះ ទើបគួរ។ សូម្បីវិសិខាកថា ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាលថា «ច្រកផ្លូវឯណោះ តាំងនៅល្អ ឬតាំងនៅមិនល្អ» ឬថា «ពួកអ្នករស់នៅក្នុងច្រកផ្លូវឯណោះ ក្លាហាន មានសមត្ថភាពណាស់» យ៉ាងនេះ មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «ពួកអ្នករស់នៅទីនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ឥឡូវដល់នូវការវិនាសទៅហើយ» យ៉ាងនេះទើបគួរ។ បទថា «កុម្ភដ្ឋានកថា» សំដៅយកសម្តីនិយាយអំពីកំពង់ទឹក ឬសម្តីនិយាយអំពីស្រីបម្រើដងទឹក។ សូម្បីសម្តីនោះ ការនិយាយដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកត្រអាលថា «នាងនោះគួរឲ្យជ្រះថ្លា ឈ្លាសវៃក្នុងការរាំនិងការច្រៀង» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយដោយន័យជាដើមថា «នាងនោះមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា» យ៉ាងនេះទើបគួរ។

---

ပုဗ္ဗပေတကထာတိ အတီတဉာတိကထာ. တတ္ထ ဝတ္တမာနဉာတိကထာသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော. နာနတ္တကထာတိ ပုရိမပစ္ဆိမကထာဟိ ဝိမုတ္တာ အဝသေသာ နာနာသဘာဝါ နိရတ္ထကကထာ. လောကက္ခာယိကာတိ ‘‘အယံ လောကော ကေန နိမ္မိတော, အသုကေန နာမ နိမ္မိတော, ကာကော သေတော အဋ္ဌီနံ သေတတ္တာ, ဗလာကာ ရတ္တာ လောဟိတဿ ရတ္တတ္တာ’’တိ ဧဝမာဒိကာ လောကာယတဝိတဏ္ဍသလ္လာပကထာ. သမုဒ္ဒက္ခာယိကာ နာမ ‘‘ကသ္မာ သမုဒ္ဒေါ သာဂရော, သာဂရဒေဝေန ခနိတတ္တာ သာဂရော, ခတော မေတိ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ နိဝေဒိတတ္တာ သမုဒ္ဒေါ’’တိ ဧဝမာဒိကာ နိရတ္ထကသမုဒ္ဒက္ခာယိကကထာ. ဣတိ ဘဝေါ ဣတိ အဘဝေါတိ ယံ ဝါ တံ ဝါ နိရတ္ထကကာရဏံ ဝတွာ ပဝတ္တိတကထာ ဣတိဘဝါဘဝကထာ. ဧတ္ထ စ ဘဝေါတိ သဿတံ, အဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒံ. ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ, အဘဝေါတိ ဟာနိ. ဘဝေါတိ ကာမသုခံ, အဘဝေါတိ အတ္တကိလမထော. ဣတိ ဣမာယ ဆဗ္ဗိဓာယ ဣတိဘဝါဘဝကထာယ သဒ္ဓိံ ဗာတ္တိံသ တိရစ္ဆာနကထာ နာမ ဟောန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

បទថា «បុព្វបេតកថា» សំដៅយកសម្តីនិយាយអំពីញាតិដែលកន្លងទៅហើយ។ ក្នុងរឿងនោះ មានការវិនិច្ឆ័យដូចគ្នានឹងញាតិកថាបច្ចុប្បន្នដែរ។ បទថា «នានត្តកថា» សំដៅយកសម្តីឥតប្រយោជន៍ មានសភាពផ្សេងៗ ដែលសេសសល់ក្រៅពីសម្តីខាងដើមនិងខាងចុង។ បទថា «លោកក្ខាយិកា» សំដៅយកសម្តីនិយាយលេងបែបលោកាយតៈនិងវិតណ្ឌៈ មានជាដើមថា «លោកនេះ តើអ្នកណាបង្កើតឡើង? គឺព្រះឈ្មោះឯណោះបង្កើតឡើង, ក្អែកស ព្រោះតែឆ្អឹងស, សត្វកុកក្រហម ព្រោះតែឈាមក្រហម» យ៉ាងនេះជាដើម។ ពាក្យថា «សមុទ្ទក្ខាយិកា» គឺសម្តីនិយាយឥតប្រយោជន៍អំពីសមុទ្រ មានជាដើមថា «ហេតុអ្វីបានជាសមុទ្រហៅថា សាគរ? ព្រោះតែព្រះរាជាព្រះនាមសាគរជីក ទើបហៅថា សាគរ, ព្រោះតែព្រះរាជានោះបង្ហាញដោយដៃថា អាត្មាអញជីកហើយ ទើបហៅថា សមុទ្រ» យ៉ាងនេះជាដើម។ បទថា «ឥតិ ភវោ ឥតិ អភវោ» សំដៅយកសម្តីដែលនិយាយអំពីហេតុផលឥតប្រយោជន៍ណាមួយ ហៅថា ឥតិភវាភវកថា។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «ភវៈ» សំដៅយកសស្សតទិដ្ឋិ, ពាក្យថា «អភវៈ» សំដៅយកឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ម៉្យាងទៀត «ភវៈ» សំដៅយកសេចក្តីចម្រើន, «អភវៈ» សំដៅយកសេចក្តីសាបសូន្យ។ ម៉្យាងទៀត «ភវៈ» សំដៅយកកាមសុខ, «អភវៈ» សំដៅយកអត្តកិលមថានុយោគ។ សម្តីនិយាយអំពីភវៈនិងអភវៈមានប្រការ ៦ យ៉ាងនេះ រួមជាមួយនឹងតិរច្ឆានកថាដទៃទៀត ត្រូវជា ៣២ ប្រការ ហៅថា តិរច្ឆានកថា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

វគ្គទី១។

---

၂. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ

២. ធម្មចក្កប្បវត្តនវគ្គ

---

၁. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. សេចក្តីពន្យល់នៃធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ

---

၁၀၈၁. ဒုတိယဿ [Pg.327] ပဌမေ ဗာရာဏသိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ဣသိပတနေ မိဂဒါယေတိ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန ဧဝံလဒ္ဓနာမေ မိဂါနံ အဘယဒါနဝသေန ဒိန္နတ္တာ မိဂဒါယသင်္ခါတေ အာရာမေ. ဧတ္ထ ဟိ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာ သဗ္ဗညုဣသယော ပတန္တိ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ နိသီဒန္တီတိ အတ္ထော. နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရတော သတ္တာဟစ္စယေန နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတာ အနောတတ္တဒဟေ ကတမုခဓောဝနာဒိကိစ္စာ အာကာသေန အာဂန္တွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဣသယောပေတ္ထ ဩတရဏဝသေန ပတန္တိ, ဥပေါသထတ္ထဉ္စ အနုပေါသထတ္ထဉ္စ သန္နိပတန္တိ, ဂန္ဓမာဒနံ ပဋိဂစ္ဆန္တာပိ တတောဝ ဥပ္ပတန္တီတိ ဣမိနာ ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန တံ ‘‘ဣသိပတန’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

១០៨១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ បទថា «ពារាណសិយំ» សេចក្តីថា ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «ឥសិបតនេ មិគទាយេ» សេចក្តីថា ក្នុងអារាមដែលហៅថា មិគទាយៈ ព្រោះជាទីដែលព្រះរាជាប្រទានអភ័យដល់ពួកម្រឹគ និងជាទីដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះជាទីធ្លាក់ចុះនិងហោះឡើងនៃពួកឥសី។ ពិតណាស់ ក្នុងព្រៃមិគទាយៈនេះ ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយដែលត្រាស់ដឹងឡើងៗ តែងយាងចុះមក គង់នៅដើម្បីសម្តែងនូវធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពួកព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាឥសីទាំងឡាយ កាលដែលចេញចាកនិរោធសមាបត្តិដោយកន្លងទៅ ៧ ថ្ងៃ អំពីភ្នំនន្ទមូលកបព្ភារៈ ធ្វើនូវកិច្ចមានការលុបលាងព្រះភក្ត្រជាដើមក្នុងស្រះអនោតត្ត រួចហើយយាងមកតាមអាកាស ក៏តែងយាងចុះមកក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ធ្លាក់ចុះ តែងមកប្រជុំគ្នាដើម្បីធ្វើឧបោសថកម្មខ្លះ មិនមែនឧបោសថកម្មខ្លះ ហើយកាលដែលនឹងយាងត្រឡប់ទៅកាន់ភ្នំគន្ធមាទនវិញ ក៏ហោះឡើងអំពីទីនេះឯង ព្រោះហេតុតែជាទីធ្លាក់ចុះនិងហោះឡើងនៃពួកឥសីទាំងឡាយយ៉ាងនេះ ទើបហៅទីនោះថា «ឥសិបតនៈ»។

---

အာမန္တေသီတိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ပါရမိယော ပူရေန္တော အနုပုဗ္ဗေန ပစ္ဆိမဘဝေ ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိမဏ္ဍံ ပတွာ တတ္ထ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော မာရဗလံ ဘိန္ဒိတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမာဝသာနေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေန္တော သဗ္ဗညုတံ ပတွာ သတ္တ သတ္တာဟာနိ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝီတိနာမေတွာ မဟာဗြဟ္မုနာ အာယာစိတဓမ္မဒေသနော ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေတွာ လောကာနုဂ္ဂဟေန ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ သညာပေတွာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတုကာမော အာမန္တေသိ.

បទថា «អាមន្តេសិ» សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បំពេញបារមីទាំងឡាយ ចាប់តាំងពីការធ្វើនូវអភិនីហារទាបទមុលនៃព្រះបាទទីបង្ករពុទ្ធមក ទ្រង់យាងមកដល់ភភពចុងក្រោយដោយលំដាប់ ទ្រង់ធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ដោយលំដាប់ រួចយាងដល់ពោធិមណ្ឌល គង់លើអបរាជិតបល្ល័ង្កក្នុងទីនោះ ទ្រង់ផ្ចាញ់មារនិងសេនាមារហើយ ក្នុងបឋមយាម ទ្រង់រំលឹកនូវបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ក្នុងមជ្ឈិមយាម ទ្រង់ជម្រះនូវទិព្វចក្ខុញ្ញាណ ក្នុងទីបំផុតនៃបច្ឆិមយាម ទ្រង់ញ៉ាំងលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ទ្រង់គង់សម្រាកដោយសប្តសប្តាហ៍ក្នុងពោធិមណ្ឌល ត្រូវបានមហាព្រហ្មអារាធនាដើម្បីសម្តែងធម៌ ទ្រង់ពិនិត្យមើលសត្វលោកដោយពុទ្ធចក្ខុ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់ក្រុងពារាណសីដោយព្រះទ័យអនុគ្រោះដល់សត្វលោក ទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុបញ្ចវគ្គីឲ្យដឹងច្បាស់ កាលដែលទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងញ៉ាំងធម្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ទើបទ្រង់ហៅ។

---

ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာတိ ဒွေ ဣမေ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋ္ဌာသာ. ဣမဿ ပန ပဒဿ သဟ သမုဒါဟာရေန သမုဒါဟာရနိဂ္ဃောသော ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ပတွာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ပတ္ထရိတွာ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံယေဝ သမယေ အဋ္ဌာရသကောဋိသင်္ခါ ဗြဟ္မာနော သမာဂစ္ဆိံသု, ပစ္ဆိမဒိသာယ သူရိယော အတ္ထမေတိ, ပါစီနဒိသာယ အာသာဠှနက္ခတ္တေန ယုတ္တော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တသ္မိံ သမယေ ဘဂဝါ ဣမံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တံ အာရဘန္တော ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ’’တိအာဒိမာဟ.

បទថា «ទ្វេមេ ភិក្ខវេ អន្តា» សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ផ្នែកទាំងឡាយ ២ នេះ។ មួយវិញទៀត ព្រមជាមួយនឹងការសម្តែងនូវបទនេះ សំឡេងនៃការសម្តែងក៏បានផ្សព្វផ្សាយទៅ ខាងក្រោមដល់អវីចិមហានរក ខាងលើដល់ភវគ្គព្រហ្ម គ្របដណ្តប់ពេញលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន។ ក្នុងខណៈនោះឯង ពួកព្រហ្មមានចំនួន ១៨ កោដិ បានមកប្រជុំគ្នា ព្រះអាទិត្យរៀបនឹងអស្តង្គតក្នុងទិសខាងលិច ព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីប្រកបដោយនក្សត្រឈ្មោះអាសាឡ្ហៈ កំពុងរះឡើងក្នុងទិសខាងកើត។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ទ្វេមេ ភិក្ខវេ អន្តា» ដូច្នេះ។

---

တတ္ထ [Pg.328] ပဗ္ဗဇိတေနာတိ ဂိဟိသံယောဇနံ ဆိန္ဒိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂတေန. န သေဝိတဗ္ဗာတိ န ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗာ. ယော စာယံ ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါတိ ယော စ အယံ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမသုခဿ အနုယောဂေါ. ဟီနောတိ လာမကော. ဂမ္မောတိ ဂါမဝါသီနံ သန္တကော. ပေါထုဇ္ဇနိကောတိ အန္ဓဗာလဇနေန အာစိဏ္ဏော. အနရိယောတိ န အရိယော န ဝိသုဒ္ဓေါ န ဥတ္တမော န ဝါ အရိယာနံ သန္တကော. အနတ္ထသံဟိတောတိ န အတ္ထသံဟိတော, ဟိတသုခါဝဟကာရဏံ အနိဿိတောတိ အတ္ထော. အတ္တကိလမထာနုယောဂေါတိ အတ္တနော ကိလမထဿ အနုယောဂေါ, အတ္တနော ဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော. ဒုက္ခောတိ ကဏ္ဋကာပဿယသေယျာဒီဟိ အတ္တမာရဏေဟိ ဒုက္ခာဝဟော.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «បព្វជិតេន» សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកកាត់នូវចំណងគ្រហស្ថហើយ ចូលទៅកាន់ផ្នួស។ បទថា «ន សេវិតព្វា» សេចក្តីថា មិនគប្បីសេព។ បទថា «យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោ» សេចក្តីថា ការប្រកបជឿយៗនូវសេចក្តីសុខក្នុងកិលេសកាម ក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយ។ បទថា «ហីនោ» សេចក្តីថា ថោកទាប។ បទថា «គម្មោ» សេចក្តីថា ជារបស់អ្នកស្រុកភូមិ។ បទថា «បោថុជ្ជនីកោ» សេចក្តីថា ដែលពួកជនពាលខ្វាក់សេពគប់ជឿយៗ។ បទថា «អនរិយោ» សេចក្តីថា មិនមែនជាធម៌របស់ព្រះអរិយៈ មិនបរិសុទ្ធ មិនឧត្តម ឬមិនមែនជារបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ បទថា «អនត្ថសំហិតោ» សេចក្តីថា មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ សេចក្តីថា មិនអាស្រ័យនូវហេតុដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ។ បទថា «អត្តកិលមថានុយោគោ» សេចក្តីថា ការប្រកបជឿយៗនូវការធ្វើខ្លួនឲ្យលំបាក សេចក្តីថា ការធ្វើខ្លួនឯងឲ្យរងទុក្ខ។ បទថា «ទុក្ខោ» សេចក្តីថា នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ ដោយការធ្វើខ្លួនឯងឲ្យលំបាក មានការដេកលើកម្រាលបន្លាជាដើម។

---

ပညာစက္ခုံ ကရောတီတိ စက္ခုကရဏီ. ဒုတိယပဒံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဥပသမာယာတိ ကိလေသူပသမတ္ထာယ. အဘိညာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ အဘိဇာနနတ္ထာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ တေသံယေဝ သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ. သစ္စကထာပိ သဗ္ဗာကာရေနေဝ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၂၉) ဝိတ္ထာရိတာ.

ពាក្យថា "cakkhukaraṇī" សេចក្ដីថា ធ្វើនូវចក្ខុគឺបញ្ញា (ញ៉ាំងបញ្ញាចក្ខុឲ្យកើតឡើង)។ បទទីពីរ (គឺ ñāṇakaraṇī) ជាវេវចនសព្ទនៃបទទីមួយ (គឺ cakkhukaraṇī) នោះឯង។ ពាក្យថា "upasamāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីរំងាប់នូវកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "abhiññāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤។ ពាក្យថា "sambodhāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នោះឯង។ ពាក្យថា "nibbānāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន។ សេចក្ដីដែលគួរពោលក្រៅពីនេះក្នុងសូត្រនេះ គឺបានពោលរួចមកហើយក្នុងទីនោះៗ ខាងក្រោម។ សូម្បីតែសច្ចកថា ក៏ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្ដារដោយគ្រប់អាការៈក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។

---

တိပရိဝဋ္ဋန္တိ သစ္စဉာဏကိစ္စဉာဏကတဉာဏသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ပရိဝဋ္ဋာနံ ဝသေန တိပရိဝဋ္ဋံ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, ဣဒံ ဒုက္ခသမုဒယ’’န္တိ ဧဝံ စတူသု သစ္စေသု ယထာဘူတံ ဉာဏံ သစ္စဉာဏံ နာမ. တေသုယေဝ ‘‘ပရိညေယျံ ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဇာနနဉာဏံ ကိစ္စဉာဏံ နာမ. ‘‘ပရိညာတံ ပဟီန’’န္တိ ဧဝံ တဿ တဿ ကိစ္စဿ ကတဘာဝဇာနနဉာဏံ ကတဉာဏံ နာမ. ဒွါဒသာကာရန္တိ တေသံယေဝ ဧကေကသ္မိံ သစ္စေ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ အာကာရာနံ ဝသေန ဒွါဒသာကာရံ. ဉာဏဒဿနန္တိ ဧတေသံ တိပရိဝဋ္ဋာနံ ဒွါဒသန္နံ အာကာရာနံ ဝသေန ဥပ္ပန္နဉာဏသင်္ခါတံ ဒဿနံ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ အညတ္ထ တယော မဂ္ဂါ တီဏိ စ ဖလာနိ ဓမ္မစက္ခု နာမ ဟောန္တိ, ဣဓ ပဌမမဂ္ဂေါဝ.

ពាក្យថា "tiparivaṭṭaṃ" សេចក្ដីថា មានការវិលជុំ ៣ ដង ដោយអំណាចនៃការវិលជុំ ៣ យ៉ាង ដែលហៅថា សច្ចញាណ កិច្ចញាណ និងកតញាណ។ ក្នុងញាណទាំងនោះ ការដឹងតាមពិតក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះថា "នេះជាទុក្ខអរិយសច្ចៈ នេះជាទុក្ខសមុទយអរិយសច្ចៈ នេះជាទុក្ខនិរោធអរិយសច្ចៈ នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ចៈ" ឈ្មោះថា "សច្ចញាណ"។ ការដឹងនូវកិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ នោះឯងយ៉ាងនេះថា "ទុក្ខសច្ចៈគួរកំណត់ដឹង សមុទយសច្ចៈគួរលះបង់ និរោធសច្ចៈគួរធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ មគ្គសច្ចៈគួរចម្រើន" ឈ្មោះថា "កិច្ចញាណ"។ ការដឹងនូវភាពដែលកិច្ចនោះៗ ខ្លួនបានធ្វើរួចហើយយ៉ាងនេះថា "ទុក្ខសច្ចៈបានកំណត់ដឹងហើយ សមុទយសច្ចៈបានលះបង់ហើយ និរោធសច្ចៈបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ មគ្គសច្ចៈបានចម្រើនហើយ" ឈ្មោះថា "កតញាណ"។ ពាក្យថា "dvādasākāraṃ" សេចក្ដីថា មានអាការៈ ១២ ដោយអំណាចនៃអាការៈ ៣ ៗ ក្នុងសច្ចៈនីមួយៗ នៃសច្ចៈទាំង ៤ នោះឯង។ ពាក្យថា "ñāṇadassanaṃ" សេចក្ដីថា ការឃើញដែលហៅថា ញាណ ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃអាការៈ ១២ នៃការវិលជុំ ៣ យ៉ាងទាំងនេះ។ ពាក្យថា "dhammacakkhu" សេចក្ដីថា ក្នុងសូត្រដទៃ មគ្គថ្នាក់ទាប ៣ និងផលថ្នាក់ទាប ៣ ឈ្មោះថា ធម្មចក្ខុ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកតែបឋមមគ្គ (គឺសោតាបត្តិមគ្គ) ប៉ុណ្ណោះ។

---

ဓမ္မစက္ကေတိ ပဋိဝေဓဉာဏေ စေဝ ဒေသနာဉာဏေ စ. ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဟိ စတူသု သစ္စေသု ဥပ္ပန္နံ ဒွါဒသာကာရံ ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ, ဣသိပတနေ နိသိန္နဿ ဒွါဒသာကာရာယ သစ္စဒေသနာယ ပဝတ္တိတံ ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ဓမ္မစက္ကံ နာမ. ဥဘယမ္ပိ ဟေတံ ဒသဗလဿ ဥရေ ပဝတ္တဉာဏမေဝ. ဣမာယ [Pg.329] ဒေသနာယ ပကာသေန္တေန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ ပနေတံ ဓမ္မစက္ကံ ယာဝ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာတိ, တာဝ နံ ဘဂဝါ ပဝတ္တေတိ နာမ, ပတိဋ္ဌိတေ စ ပဝတ္တိတံ နာမ. တံ သန္ဓာယ ပဝတ္တိတေ စ ပန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကေ ဘုမ္မာ ဒေဝါ သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា "dhammacakke" សេចក្ដីថា ទាំងក្នុងបដិវេធញាណ ទាំងក្នុងទេសនាញាណ។ ព្រោះថា ទាំងបដិវេធញាណមានអាការៈ ១២ ដែលកើតឡើងក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ដល់ព្រះមានព្រះភាគដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្កក្ដី ទាំងទេសនាញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការសម្ដែងសច្ចៈមានអាការៈ ១២ ដល់ព្រះមានព្រះភាគដែលគង់នៅក្នុងព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័នក្ដី ឈ្មោះថា "ធម្មចក្រ"។ ញាណទាំងពីរនេះ គឺពិតជាញាណដែលកើតឡើងក្នុងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទសពលនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគកាលបើទ្រង់ប្រកាសដោយទេសនានេះ ឈ្មោះថា ទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ធម្មចក្រនោះ ដរាបណាព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ព្រមដោយព្រហ្ម ១៨ កោដិ មិនទាន់បានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផលទេ ដរាបនោះ ព្រះមានព្រះភាគឈ្មោះថា កំពុងញ៉ាំងធម្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ (មិនទាន់សម្រេច) លុះកាលបើព្រះថេរៈបានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផលហើយ ទើបឈ្មោះថា ធម្មចក្រត្រូវបានញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ (សម្រេចហើយ)។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesuṃ" ជាដើម។

---

တတ္ထ ဘုမ္မာတိ ဘူမဋ္ဌကဒေဝတာ. သဒ္ဒမနုဿာဝေသုန္တိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သာဓုကာရံ ဒတွာ – ‘‘ဧတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တာ အနုသာဝယိံသု. ဩဘာသောတိ သဗ္ဗညုတညာဏောဘာသော. သော ဟိ တဒါ ဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ဝိရောစိတ္ထ. အညာသိ ဝတ, ဘော, ကောဏ္ဍညောတိ ဣမဿပိ ဥဒါနဿ ဥဒါဟာရနိဂ္ဃောသော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "bhummā" សេចក្ដីថា ទេវតាដែលស្ថិតនៅលើផែនដី (ភុម្មទេវតា)។ ពាក្យថា "saddamanussāvesuṃ" សេចក្ដីថា ទេវតាទាំងឡាយបានឲ្យសាធុការព្រមគ្នាក្នុងខណៈតែមួយ ហើយពោលពាក្យថា "etaṃ bhagavatā" ជាដើម ញ៉ាំងសំឡេងឲ្យឮខ្ទរខ្ទារទៅ។ ពាក្យថា "obhāso" សេចក្ដីថា ពន្លឺនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះថា ពន្លឺនោះក្នុងខណៈនោះ បានភ្លឺចិញ្ចាចចិញ្ចែងកន្លងហួសនូវទេវានុភាពរបស់ទេវតាទាំងឡាយ។ សូម្បីតែសំឡេងលាន់ឮនៃឧទានថា "aññāsi vata bho koṇḍañño" នេះ ក៏បានផ្សាយទៅសព្វទសសហស្សីលោកធាតុ ហើយស្ថិតនៅ។

---

၉. သင်္ကာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាសង្កាសនសូត្រ

---

၁၀၈၉. နဝမေ အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာတိ အပ္ပမာဏာနိ အက္ခရာနိ. ဗျဉ္ဇနာတိ တေသံယေဝ ဝေဝစနံ, ဝဏ္ဏာနံ ဝါ ဧကဒေသာ ယဒိဒံ ဗျဉ္ဇနာ နာမ. သင်္ကာသနာတိ ဝိဘတ္တိယော. ဧကမေကသ္မိဉှိ သစ္စေ သဗ္ဗာကာရေန ဝိတ္ထာရိယမာနေ ဝဏ္ဏာဒီနံ အန္တော နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

១០៨៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា "aparimāṇā vaṇṇā" សេចក្ដីថា អក្សរទាំងឡាយដែលមិនមានប្រមាណ។ ពាក្យថា "byañjanā" ជាវេវចនសព្ទនៃអក្សរទាំងនោះឯង ឬមួយថា ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយនេះឯង ជាចំណែកមួយនៃវណ្ណៈ (អក្សរ)។ ពាក្យថា "saṅkāsanā" សេចក្ដីថា វិភត្តិទាំងឡាយ (ការចែកសេចក្ដី)។ ព្រោះថា កាលបើអរិយសច្ចៈនីមួយៗ ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្ដារដោយគ្រប់អាការៈហើយ ទីបំផុតនៃវណ្ណៈ ព្យញ្ជនៈ និងសង្កាសនៈទាំងឡាយ គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

၁၀. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាតថសូត្រ

---

၁၀၉၀. ဒသမေ သဘာဝါဝိဇဟနဋ္ဌေန တထံ. ဒုက္ခဉှိ ဒုက္ခမေဝ ဝုတ္တံ. သဘာဝဿ အမောဃတာယ အဝိတထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ အဒုက္ခံ နာမ ဟောတိ. အညဘာဝါနုပဂမေန အနညထံ. န ဟိ ဒုက္ခံ သမုဒယာဒိဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ. သမုဒယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ.

១០៩០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា "tathaṃ" (ពិត) ដោយអត្ថថា មិនលះបង់នូវសភាវៈរបស់ខ្លួន។ ព្រោះថា ទុក្ខសច្ចៈ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថាជាទុក្ខពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា "avitathaṃ" (មិនឃ្លាតឃ្លាត) ព្រោះសភាវៈនោះមិនមែនជាសភាវៈសូន្យទទេ (មិនឥតប្រយោជន៍)។ ព្រោះថា ទុក្ខសច្ចៈ មិនមែនជាអទុក្ខសច្ចៈឡើយ។ ពាក្យថា "anaññathaṃ" (មិនប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ) ព្រោះមិនចូលទៅដល់សភាវៈដទៃ។ ព្រោះថា ទុក្ខសច្ចៈ មិនចូលទៅដល់សភាវៈនៃសមុទយសច្ចៈជាដើមឡើយ។ សូម្បីតែក្នុងសមុទយសច្ចៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

---

ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

ធម្មចក្កប្បវត្តនវគ្គ ទី២ ចប់។

---

၃. ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ

៣. កោដិគាមវគ្គ

---

၁. ကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាកោដិគាមសូត្រ

---

၁၀၉၁. တတိယဿ ပဌမေ အနနုဗောဓာတိ အနနုဗုဇ္ဈနေန. အပ္ပဋိဝေဓာတိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနေန.

១០៩១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា "ananubodhā" សេចក្ដីថា ព្រោះមិនបានដឹងតាមលំដាប់។ ពាក្យថា "appaṭivedhā" សេចក្ដីថា ព្រោះមិនបានចាក់ធ្លុះ។

---

၂. ဒုတိယကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាទុតិយកោដិគាមសូត្រ

---

၁၀၉၂. ဒုတိယေ [Pg.330] စေတောဝိမုတ္တိ ပညာဝိမုတ္တီတိ ဖလသမာပတ္တိဖလပညာနံ နာမံ.

១០៩២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា "cetovimutti paññāvimutti" នេះ ជាឈ្មោះនៃផលសមាធិ (ផលសមាបត្តិ) និងផលបញ្ញា (នៃអរហត្តផល)។

---

၇. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាតថសូត្រ

---

၁၀၉၇. သတ္တမေ တသ္မာ အရိယသစ္စာနီတိ ယသ္မာ တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ, တသ္မာ အရိယာနံ သစ္စာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. န ဟိ ဝိတထာနိ အရိယာ အရိယသစ္စတော ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ.

១០៩៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា "tasmā ariyasaccāni" សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែសច្ចៈទាំងឡាយនោះ ជាសភាវៈពិត មិនឃ្លាតឃ្លាត មិនប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ ហេតុនោះ ទើបហៅថា "អរិយសច្ចៈ" (សច្ចៈរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ)។ ព្រោះថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ មិនដែលចាក់ធ្លុះនូវធម៌ដែលឃ្លាតឃ្លាត ដោយភាពជាអរិយសច្ចៈឡើយ។

---

၈. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នាលោកសូត្រ

---

၁၀၉၈. အဋ္ဌမေ တထာဂတော အရိယော, တသ္မာ ‘‘အရိယသစ္စာနီ’’တိ ယသ္မာ အရိယေန တထာဂတေန ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသိတတ္တာ စ တာနိ အရိယသန္တကာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ အရိယဿ သစ္စတ္တာ အရိယသစ္စာနီတိ အတ္ထော.

១០៩៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា "tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccāni" សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែសច្ចៈទាំងឡាយនោះ ព្រះតថាគតជាព្រះអរិយៈ ទ្រង់បានចាក់ធ្លុះហើយ និងទ្រង់បានសម្ដែងហើយ សច្ចៈទាំងនោះទើបជាទ្រព្យរបស់ព្រះអរិយៈ ព្រោះហេតុនោះ សច្ចៈទាំងឡាយនោះជាសច្ចៈរបស់ព្រះអរិយៈ ទើបហៅថា "អរិយសច្ចៈ" នេះជាអត្ថ។

---

၁၀. ဂဝမ္ပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាកវម្បតិសូត្រ

---

၁၁၀၀. ဒသမေ သဟဉ္စနိကေတိ သဟဉ္စနိယနဂရေ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ ပဿတိ, ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတီတိအာဒိ ဧကပဋိဝေဓဝသေန ဝုတ္တံ, ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ ဧကပဋိဝေဓောဝ ကထိတော.

១១០០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា "sahañcanike" សេចក្ដីថា នៅក្នុងក្រុងសហញ្ចនិកៈ។ ពាក្យថា "yo bhikkhave dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati" ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះតែមួយ (គឺការចាក់ធ្លុះអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ព្រមគ្នាក្នុងខណៈនៃមគ្គញាណតែមួយ) ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងតែការចាក់ធ្លុះតែមួយប៉ុណ្ណោះ។

---

ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ တတိယော.

កោដិគាមវគ្គ ទី៣ ចប់។

---

၄. သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ

៤. សីសបាវនវគ្គ

---

၁. သီသပါဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសីសបាវនសូត្រ

---

၁၁၀၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ ယဒိဒံ ဥပရီတိ ယာနိ ဣမာနိ ဥပရိ. သီသပါဝနေတိ သီသပါရုက္ခေ.

១១០១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា "yadidaṃ upari" សេចក្ដីថា ស្លឹកឈើទាំងឡាយណាដែលនៅលើចុង។ ពាក្យថា "sīsapāvane" សេចក្ដីថា នៅក្នុងព្រៃឈើស្ដៅ (ដើមសីសបា)។

---

၂. ခဒိရပတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នាខទិរបត្តសូត្រ

---

၁၁၀၂. ဒုတိယေ အနဘိသမေစ္စာတိ ဉာဏေန အနဘိသမာဂန္တွာ, အပ္ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ အတ္ထော.

១១០២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា "anabhisamecca" សេចក្ដីថា មិនបានចូលទៅជិតដោយញាណ គឺមិនបានចាក់ធ្លុះ នេះជាអត្ថ។

---

၃. ဒဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាទណ្ឌសូត្រ

---

၁၁၀၃. တတိယေ [Pg.331] အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကန္တိ ဣမမှာ မနုဿလောကာ ပရံ နိရယမ္ပိ, တိရစ္ဆာနယောနိမ္ပိ, ပေတ္တိဝိသယမ္ပိ, မနုဿလောကမ္ပိ, ဒေဝလောကမ္ပိ, ဂစ္ဆန္တိ, ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ အတ္ထော.

១១០៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា "asmā lokā paraṃ lokaṃ" សេចក្ដីថា យំទៅកាន់លោកដទៃ គឺទៅកាន់នរកខ្លះ កំណើតតិរច្ឆានខ្លះ បេត្តិវិស័យខ្លះ មនុស្សលោកខ្លះ ទេវលោកខ្លះ ចាកមនុស្សលោកនេះ ហើយរមែងកើតឡើងក្នុងវដ្តសង្សារម្ដងហើយម្ដងទៀត នេះជាអត្ថ។

---

၅. သတ္တိသတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាសត្តិសតសូត្រ

---

၁၁၀၅. ပဉ္စမေ ဧဝဉ္စေတံ, ဘိက္ခဝေ, အဿာတိ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ စေ ဧတံ ဘဝေယျ, နိရန္တရံ သတ္တိသတေဟိ ဟညမာနဿ ဒုက္ခဒေါမနဿေဟိ သဟေဝေသ သစ္စာဘိသမယော ဘဝေယျ စေတိ အတ္ထော.

១១០៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា "evañcetaṃ, bhikkhave, assā" សេចក្ដីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រសិនបើការចាក់ធ្លុះសច្ចៈនោះ នឹងមានដល់បុគ្គលដែលត្រូវគេចាក់សម្លាប់ដោយលំពែងមួយរយឥតដាច់ ព្រមដោយទុក្ខនិងទោមនស្សទាំងឡាយយ៉ាងនេះមែន នេះជាអត្ថ។

---

၉. ဣန္ဒခီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពណ៌នាឥន្ទខីលសូត្រ

---

၁၁၀၉. နဝမေ မုခံ ဩလောကေန္တီတိ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေန္တိ. အဇ္ဈာသယော ဣဓ မုခန္တိ အဓိပ္ပေတော.

១១០៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា "mukhaṃ olokenti" សេចក្ដីថា សម្លឹងមើលនូវអធ្យាស្រ័យ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា "mukha" សំដៅយកអធ្យាស្រ័យ។

---

၁၀. ဝါဒတ္ထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាវាទត្ថិកសូត្រ

---

၁၁၁၀. ဒသမေ သိလာယူပေါတိ သိလာထမ္ဘော. သောဠသကုက္ကုကောတိ သောဠသဟတ္ထော. သောဠသကုက္ကူတိပိ ပါဌော. ဟေဋ္ဌာ နေမင်္ဂမာတိ ဟေဋ္ဌာ အာဝါဋံ ပဝိဋ္ဌာ. အဋ္ဌ ကုက္ကု ဥပရိနေမဿာတိ အဋ္ဌ ဟတ္ထာ အာဝါဋဿ ဥပရိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဌိတာ ဘဝေယျုံ. ဘုသာတိ ဗလဝတီ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

១១១០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា "silāyūpo" សេចក្ដីថា សសរថ្ម។ ពាក្យថា "soḷasakukkuko" សេចក្ដីថា មានប្រវែង ១៦ ហត្ថ (មានប៉ាឋៈថា soḷasakukkū ក៏មាន)។ ពាក្យថា "heṭṭhā nemaṅgamā" សេចក្ដីថា កប់ចុះទៅក្នុងរណ្តៅខាងក្រោម。 ពាក្យថា "aṭṭha kukku upari nemassa" សេចក្ដីថា ផ្នែកប្រវែង ៨ ហត្ថ ងើបឡើងផុតពីរណ្តៅខាងលើ។ ពាក្យថា "bhusā" សេចក្ដីថា មានកម្លាំងខ្លាំង។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

សីសបាវនវគ្គ ទី៤ ចប់។

---

၅. ပပါတဝဂ္ဂေါ

៥. បបាតវគ្គ

---

၁. လောကစိန္တာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាលោកចិន្តាសូត្រ

---

၁၁၁၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ သုမာဂဓာယ ပေါက္ခရဏိယာတိ ဧဝံနာမိကာယ ပေါက္ခရဏိယာ. လောကစိန္တံ စိန္တေန္တောတိ, ‘‘ကေန နု ခေါ စန္ဒိမသူရိယာ ကတာ, ကေန မဟာပထဝီ, ကေန မဟာသမုဒ္ဒေါ, ကေန သတ္တာ ဥပ္ပာဒိတာ, ကေန ပဗ္ဗတာ, ကေန အမ္ဗတာလနာဠိကေရာဒယော’’တိ ဧဝရူပံ လောကစိန္တံ စိန္တေန္တော နိသီဒိ.

១១១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា "sumāgadhāya pokkharaṇiyā" សេចក្ដីថា ស្រះឈូកដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "lokacintaṃ cintento" សេចក្ដីថា គិតគូរនូវលោកចិន្តាមានសភាពយ៉ាងនេះថា "តើនរណាបង្កើតព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ តើនរណាបង្កើតមហាប្រថពី តើនរណាបង្កើតមហាសមុទ្រ តើនរណាបង្កើតសត្វទាំងឡាយ តើនរណាបង្កើតភ្នំទាំងឡាយ តើនរណាបង្កើតដើមស្វាយ ដើមត្នោត និងដើមដូងជាដើម" ហើយអង្គុយគិត។

---

ဝိစေတောတိ [Pg.332] ဝိဂတစိတ္တော ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဝါ. ဘူတံယေဝ အဒ္ဒသာတိ တေ ကိရ အသုရာ သမ္ဗရိမာယံ သမ္ပရိဝတ္တေတွာ ယထာ နေ သော ပုရိသော ဟတ္ထိအဿာဒီသု အာရုဟန္တေ ဥက္ခိပိတွာ, ဘိသမုဠာလစ္ဆိဒ္ဒေဟိ ပဝိသန္တေ ပဿတိ, ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသု. တံ သန္ဓာယ သတ္ထာ ‘‘ဘူတံယေဝ အဒ္ဒသာ’’တိ အာဟ. ဒေဝါနံယေဝ မောဟယမာနာတိ ဒေဝါနံ စိတ္တံ မောဟယန္တာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ လောကစိန္တံ စိန္တေန္တော ဥမ္မတ္တကောပိ ဟောတိ, တသ္မာ.

ពាក្យថា "viceto" សេចក្ដីថា ប្រាសចាកចិត្ត (វង្វេងស្មារតី) ឬមានចិត្តរាយមាយ។ ពាក្យថា "bhūtaṃyeva addasā" សេចក្ដីថា ឮថា ពួកអសុរៈទាំងនោះបានសូត្រមន្តវិជ្ជាមាយារបស់សម្ពរអសុរិន្ទ ហើយបានអធិដ្ឋានយ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យបុរសនោះបានឃើញពួកអសុរៈទាំងឡាយឡើងជិះដំរីនិងសេះជាដើម ហើយលើកក្រសាំងផ្កាឈូកឡើង ចូលទៅតាមប្រហោងក្រសាំងផ្កាឈូក និងប្រហោងក្រមួនផ្កាឈូកយ៉ាងនោះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "bhūtaṃyeva addasā" (បានឃើញហេតុការណ៍ពិតប្រាកដមែន)។ ពាក្យថា "devānaṃyeva mohayamānā" សេចក្ដីថា ញ៉ាំងចិត្តរបស់ពួកទេវតាឲ្យវង្វេង។ ពាក្យថា "tasmā" សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលគិតគូរនូវលោកចិន្តា រមែងទៅជាឆ្កួតក៏មាន ព្រោះហេតុនោះ។

---

၂-၃. ပပါတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-៣. ការពណ៌នាបបាតសូត្រជាដើម

---

၁၁၁၂-၁၃. ဒုတိယေ ပဋိဘာနကူဋောတိ ဧကော မဟန္တော ပဗ္ဗတသဒိသော မရိယာဒပါသာဏော. တတိယေ အနိဋ္ဌရူပန္တိ အနိဋ္ဌသဘာဝံ.

១១១២-១៣. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា "paṭibhānakūṭo" សេចក្ដីថា ផ្ទាំងថ្មដ៏ធំមួយប្រៀបដូចជាភ្នំ ដែលជាកំពែងថ្មខណ្ឌព្រំដែន។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា "aniṭṭharūpaṃ" សេចក្ដីថា មានសភាវៈមិនជាទីប្រាថ្នា។

---

၄. ကူဋာဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាកូដាគារសូត្រ

---

၁၁၁၄. စတုတ္ထေ ဟေဋ္ဌိမံ ဃရံ အကရိတွာတိ ထမ္ဘဘိတ္တိပါဒုဿာပနာဒိနာ ဃရဿ ဟေဋ္ဌိမဘာဂံ အကတွာ.

១១១៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា "heṭṭhimaṃ gharaṃ akaritvā" សេចក្ដីថា មិនបានធ្វើនូវផ្នែកខាងក្រោមនៃផ្ទះ ដោយការបញ្ឈរសសរ និងការរៀបជញ្ជាំងជាដើម។

---

၅. ဝါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាវាលសូត្រ

---

၁၁၁၅. ပဉ္စမေ သန္ထာဂါရေတိ သိပ္ပုဂ္ဂဏှနသာလာယံ. ဥပါသနံ ကရောန္တေတိ ကဏ္ဍခိပနသိပ္ပံ ကရောန္တေ. အသနံ အတိပါတေန္တေတိ ကဏ္ဍံ အတိက္ကမေန္တေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ဧကံ ကဏ္ဍံ ခိပိတွာ ယထာ အဿ သရဿ ပေါင်္ခံ ဝိဇ္ဈတိ, အပရံ အနုပေါင်္ခံ နာမ ဒုတိယဿ ပေါင်္ခံ, ပုန အပရံ တဿ ပေါင်္ခန္တိ ဧဝံ အတိပါတေန္တေ အဒ္ဒသ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယေ နာမ. ဒုရဘိသမ္ဘဝတရန္တိ ဒုက္ကရတရံ. သတ္တဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ ဧကံ ဝါလံ သတ္တဓာ ဘိန္ဒိတွာ, တဿ ဧကံ ဘေဒံ ဂဟေတွာ, ဝါတိင်္ဂဏမဇ္ဈေ ဗန္ဓိတွာ, အပရံ ဘေဒံ ကဏ္ဍဿ အဂ္ဂကောဋိယံ ဗန္ဓိတွာ, ဥသဘမတ္တေ ဌိတော ကဏ္ဍဗဒ္ဓါယ ကောဋိယာ တံ ဝါတိင်္ဂဏဗဒ္ဓကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ, တသ္မာ.

១១១៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា "santhāgāre" សេចក្ដីថា នៅក្នុងសាលារៀនសិល្បសាស្ត្រ។ ពាក្យថា "upāsanaṃ karonte" សេចក្ដីថា កំពុងហាត់រៀនសិល្បៈបាញ់ធ្នូ។ ពាក្យថា "asanaṃ atipātente" សេចក្ដីថា កំពុងបាញ់លွှតព្រួញទៅ។ ពាក្យថា "poṅkhānupoṅkhaṃ" សេចក្ដីថា បាញ់ព្រួញមួយទៅ ហើយបាញ់ព្រួញបន្ទាប់ឲ្យត្រូវកន្ទុយព្រួញមុននោះ ព្រួញទីពីរឈ្មោះថា អនុពោង្ខៈ បាញ់ព្រួញទីបីឲ្យត្រូវកន្ទុយព្រួញទីពីរនោះទៀត ព្រះអង្គបានឃើញពួកលិច្ឆវីកុមារកំពុងបាញ់ព្រួញតៗ គ្នាយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "yatra hi nāma" សេចក្ដីថា ពួកលិច្ឆវីកុមារណា។ ពាក្យថា "durabhisambhavataraṃ" សេចក្ដីថា ជាកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង。 ពាក្យថា "sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyya" សេចក្ដីថា យកសរសៃសក់មួយមកច្រៀកជា ៧ ចំណែក ហើយយកចំណែកមួយទៅចងព្យួរទុកចំកណ្ដាលផ្លែខ្វិត (ឬផ្លែត្រប់) ហើយយកចំណែកមួយទៀតទៅចងនៅចុងព្រួញ បុគ្គលឈរនៅក្នុងចម្ងាយមួយឧសភៈ (ប្រមាណ ២០ ព្យាម) ហើយបាញ់ព្រួញដែលមានសរសៃសក់ចងនៅចុងនោះ ឲ្យទៅត្រូវចំសរសៃសក់ដែលចងព្យួរផ្លែខ្វិតនោះ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា "tasmā" សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នេះ ជាធម៌ដែលបុគ្គលចាក់ធ្លុះបានដោយកម្រយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ។

---

၇. ပဌမဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពណ៌នាបឋមឆិគ្គឡយុគសូត្រ

---

၁၁၁၇. သတ္တမေ [Pg.333] အညမညခါဒိကာတိ အညမညံ ခါဒနံ. ဒုဗ္ဗလခါဒိကာတိ ဗလဝန္တေဟိ မစ္ဆာဒီဟိ ဒုဗ္ဗလာနံ မစ္ဆာဒီနံ ခါဒနံ.

១១១៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា "aññamaññakhādikā" សេចក្ដីថា ការស៊ីគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា "dubbalakhādikā" សេចក្ដីថា ការដែលពួកសត្វមានកម្លាំងខ្លាំង ដូចជាត្រីធំជាដើម ស៊ីពួកសត្វទន់ខ្សោយ ដូចជាត្រីតូចជាដើម។

---

၈. ဒုတိယဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពណ៌នាទុតិយឆិគ្គឡយុគសូត្រ

---

၁၁၁၈. အဋ္ဌမေ မဟာပထဝီတိ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘန္တရာ မဟာပထဝီ. အဓိစ္စမိဒံ, ဘန္တေတိ ဣဒံ အဓိစ္စုပ္ပတ္တိကံ သစေ တံ ယုဂံ န ပူတိ ဘဝေယျ, သမုဒ္ဒေ ဥဒကံ န သုဿေယျ, သော စ ကစ္ဆပေါ န မရေယျ, အပိ နာမ ယဒိစ္ဆာဝသေန သိယာတိ အတ္ထော.

១១១៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា "mahāpathavī" សេចក្ដីថា មហាប្រថពីដែលស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះនៃចក្រវាឡ។ ពាក្យថា "adhiccamidaṃ, bhante" សេចក្ដីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាការចៃដន្យ (ការកើតឡើងដោយចៃដន្យ) ប្រសិនបើនឹមនោះមិនពុកផុយទៅ មហាសមុទ្រមិនរីងស្ងួតទៅ ហើយអណ្ដើកខ្វាក់នោះមិនស្លាប់ទៅទេ ការណ៍នោះគប្បីមានបានដោយអំណាចនៃភាពចៃដន្យខ្លះ នេះជាអត្ថ។

---

ဧဝံ အဓိစ္စမိဒံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ မဟာသီဝတ္ထေရော စတ္တာရိ ယုဂါနိ ဒဿေတိ – ပုရတ္ထိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပုရိသေန ပက္ခိတ္တယုဂဿ ဟိ ဆိဂ္ဂဠေန တဿ အန္ဓကစ္ဆပဿ ဂီဝါယ ပဝေသနံ ဝိယ မနုဿပဋိလာဘော အဓိစ္စပဋိလာဘီ. ဒက္ခိဏစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ တထာဂတုပ္ပာဒေါ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ. ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂဒွယံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ တထာဂတပ္ပဝေဒိတဿ ဓမ္မဝိနယဿ ဒီပနံ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝံ. ဥတ္တရစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတေန ပက္ခိတ္တဿ ပန ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပုရိမယုဂတ္တယံ ပတွာ ဆိဂ္ဂဠေန ဆိဂ္ဂဠုပရိ အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေန ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယ စတုသစ္စပဋိဝေဓော အတိဝိယ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နဝမာဒီနိ အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယာနေဝါတိ.

ក្នុងពាក្យថា Evaṃ adhiccamidaṃ, bhikkhave នេះ ព្រះមហាសីវត្ថេរ សម្ដែងនូវនឹម ៤ គឺ៖ ការបានអត្តភាពជាមនុស្ស ឈ្មោះថាជាការបានដោយក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាការស៊កក្បាលរបស់អណ្ដើកខ្វាក់នោះ ទៅក្នុងប្រហោងនៃនឹមដែលបុរសម្នាក់ឈរនៅមាត់រង្វង់ចក្រវាឡខាងកើត ហើយបោះទៅក្នុងទឹក។ ការកើតឡើងនៃព្រះតថាគត ឈ្មោះថាជាការកើតឡើងដោយក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត ប្រៀបដូចជាការស៊កក្បាលរបស់អណ្ដើកខ្វាក់នោះ ទៅក្នុងប្រហោងនៃនឹមដែលបុរសម្នាក់ឈរនៅមាត់រង្វង់ចក្រវាឡខាងត្បូង ហើយបោះទៅក្នុងទឹក នឹមនោះអណ្ដែតវិលទៅដល់នឹមខាងកើត ហើយក្បាលអណ្ដើកស៊កចូលទៅក្នុងប្រហោងនៃនឹមដែលត្រួតពីលើប្រហោងនឹមនោះ។ ការរុងរឿងនៃធម៌វិន័យដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្ដែងហើយ ឈ្មោះថាជាការកើតឡើងដោយក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត ប្រៀបដូចជាការស៊កក្បាលរបស់អណ្ដើកខ្វាក់នោះ ទៅក្នុងប្រហោងនៃនឹមដែលបុរសម្នាក់ឈរនៅមាត់រង្វង់ចក្រវាឡខាងលិច ហើយបោះទៅក្នុងទឹក នឹមនោះអណ្ដែតវិលទៅដល់នឹមទាំងពីរខាងកើត ហើយក្បាលអណ្ដើកស៊កចូលទៅក្នុងប្រហោងនៃនឹមដែលត្រួតពីលើប្រហោងនឹមទាំងពីរនោះ។ ការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤ គប្បីជ្រាបថាជាការកើតឡើងដោយក្រៃលែងក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត ប្រៀបដូចជាការស៊កក្បាលរបស់អណ្ដើកខ្វាក់នោះ ទៅក្នុងប្រហោងនៃនឹមដែលបុរសម្នាក់ឈរនៅមាត់រង្វង់ចក្រវាឡខាងជើង ហើយបោះទៅក្នុងទឹក នឹមនោះអណ្ដែតវិលទៅដល់នឹមទាំងបីខាងកើត ហើយក្បាលអណ្ដើកស៊កចូលទៅក្នុងប្រហោងនៃនឹមដែលត្រួតពីលើប្រហោងនឹមទាំងបីនោះ។ ចំណែកសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៩ ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងអភិសមយសំយុត្តនោះឯង។

---

ပပါတဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

បបាតវគ្គ ទី៥ ចប់។

---

၆. အဘိသမယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៦. អភិសមយវគ្គវណ្ណនា

---

၁၁၂၁. အဘိသမယဝဂ္ဂေါ နိဒါနဝဂ္ဂေ အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတောဝ.

១១២១. អភិសមយវគ្គ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពិស្តារទុកហើយ ក្នុងអភិសមយសំយុត្ត នៃនិទានវគ្គ។

---

၇. ပဌမအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

៧. បឋមអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ

---

၃. ပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. បញ្ញាសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၃၃. အာမကဓညပေယျာလေ [Pg.334] အရိယေန ပညာစက္ခုနာတိ ဝိပဿနံ အာဒိံ ကတွာ လောကိယလောကုတ္တရေန ဉာဏစက္ခုနာ.

១១៣៣. ក្នុងអាមកធញ្ញបេយ្យាលៈ ពាក្យថា ariyena paññācakkhunā (ដោយបញ្ញាចក្ខុដ៏ប្រសើរ) គឺដោយញាណចក្ខុជាលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ដោយមានវិបស្សនាញាណជាដើម។

---

၄. သုရာမေရယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. សុរាមេរយសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၃၄. သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ပဋိဝိရတာတိ ဧတ္ထ သုရာ နာမ ပိဋ္ဌသုရာ, ဩဒနသုရာ, ပူဝသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စဝိဓာ. မေရယံ နာမ ပုပ္ဖာသဝေါ, ဖလာသဝေါတိ, ဧဝံ ဝုတ္တော ယော ကောစိ အာသဝေါ. မဇ္ဇန္တိ တဒေဝ ဥဘယံ, ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ သုရာသဝဝိနိမုတ္တံ မဒနီယံ. ယာယ စေတနာယ တံ ပိဝန္တိ, သာ ပမာဒဿ ကာရဏတ္တာ ပမာဒဋ္ဌာနံ နာမ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

១១៣៤. ក្នុងពាក្យថា Surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭiviratā នេះ សុរា មាន ៥ យ៉ាងគឺ៖ ពិដ្ឋសុរា (ស្រាធ្វើដោយម្សៅ), ឱទនសុរា (ស្រាធ្វើដោយបាយ), បូសសុរា (ស្រាធ្វើដោយនំ), កិណ្ណបក្ខិត្តា (ស្រាផ្សំដោយមេ), សម្ភារសំយុត្តា (ស្រាផ្សំដោយគ្រឿងផ្សំផ្សេងៗ)។ មេរយៈ គឺទឹកស្រវឹងដែលបានមកពីផ្កា (បុប្ផាសវៈ) ទឹកស្រវឹងដែលបានមកពីផ្លែឈើ (ផលាសវៈ) ជាដើម គឺគ្រឿងស្រវឹងណាមួយដែលបានពោលហើយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា មជ្ឈៈ គឺគ្រឿងស្រវឹងទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង ឬមួយគ្រឿងស្រវឹងដទៃទៀតដែលក្រៅពីសុរា និងមេរយៈ ប៉ុន្តែធ្វើឲ្យស្រវឹងបាន។ សត្វទាំងឡាយផឹកនូវគ្រឿងស្រវឹងនោះដោយចេតនាណា ចេតនានោះឈ្មោះថាជាហេតុនៃសេចក្ដីប្រមាទ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បមាទដ្ឋាន (ហេតុជាទីតាំងនៃសេចក្ដីប្រមាទ) សេចក្ដីថា វៀរចាកចេតនានោះ។

---

၆-၇. မတ္တေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៦-៧. មត្តេយ្យសូត្រាទិវណ្ណនា

---

၁၁၃၆-၃၇. မတ္တေယျာတိ မာတုဟိတာ, မာတရိ သမ္မာပဋိပန္နာတိ အတ္ထော. ပေတ္တေယျာဒီသု ပိတုဟိတာ ပေတ္တေယျာ.

១១៣៦-៣៧. ពាក្យថា Matteyyā សេចក្ដីថា ជនអ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍ដល់មាតា ឬប្រតិបត្តិត្រូវចំពោះមាតា។ ក្នុងពាក្យថា Petteyyā ជាដើម សេចក្ដីថា ជនអ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍ដល់បិតា ឈ្មោះថា បេត្តេយ្យា។

---

၈-၉. သာမညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៨-៩. សាមញ្ញសូត្រាទិវណ្ណនា

---

၁၁၃၈-၃၉. သမဏာနံ ဟိတာ သာမညာ. ဗြာဟ္မဏာနံ ဟိတာ ဗြဟ္မညာ. တေသု တေသု သမ္မာ ပဋိပန္နာနံယေဝေတံ အဓိဝစနံ.

១១៣៨-៣៩. ជនអ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍ដល់សមណៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញា។ ជនអ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍ដល់ព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះថា ព្រហ្មញ្ញា។ ពាក្យទាំងនេះជាឈ្មោះរបស់ជនទាំងឡាយដែលប្រតិបត្តិត្រូវចំពោះបុគ្គលទាំងនោះឯង។

---

၁၀. ပစာယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. បចាយិកសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၄၀. ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိနောတိ ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ အပစာယိနော, နီစဝုတ္တိနောတိ အတ္ထော.

១១៤០. ពាក្យថា Kule jeṭṭhāpacāyino សេចក្ដីថា ជនអ្នកគោរពកោតក្រែងចំពោះបុគ្គលជាច្បងក្នុងត្រកូល គឺអ្នកមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួនចំពោះបុគ្គលជាច្បងនោះ។

---

၈. ဒုတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

៨. ទុតិយអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ

---

၈. ဗီဇဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ពីជគាមសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၄၈. ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာတိ [Pg.335] မူလဗီဇံ, ခန္ဓဗီဇံ, ဖဠုဗီဇံ, အဂ္ဂဗီဇံ, ဗီဇဗီဇန္တိ ပဉ္စဝိဓဿ ဗီဇဂါမဿ စေဝ ယဿ ကဿစိ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿ ဘူတဂါမဿ စ သမာရမ္ဘာ, ဆေဒနပစနာဒိဘာဝေန ဝိကောပနာ ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

១១៤៨. ពាក្យថា Bījagāmabhūtagāmasamārambhā សេចក្ដីថា វៀរចាកការបំផ្លាញ គឺការកាត់ និងការដុតជាដើម នូវពីជគាម (ពូជឈើ) ៥ យ៉ាង គឺ៖ មូលពីជៈ (ពូជកើតអំពីឫស), ខន្ធពីជៈ (ពូជកើតអំពីដើម), ផលុពីជៈ (ពូជកើតអំពីថ្នាំង), អគ្គពីជៈ (ពូជកើតអំពីចុង), ពីជពីជៈ (ពូជកើតអំពីគ្រាប់) និងភូតគាម (ឈើឈរលំដាប់) ណាមួយ មានស្មៅស្រស់ និងដើមឈើជាដើម។

---

၉. ဝိကာလဘောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. វិកាលភោជនសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၄၉. ဝိကာလဘောဇနာတိ ကာလာတိက္ကန္တဘောဇနာ, မဇ္ဈနှိကာတိက္ကမတော ပဋ္ဌာယ ယာဝကာလိကပရိဘောဂါတိ အတ္ထော.

១១៤៩. ពាក្យថា Vikālabhojanā សេចក្ដីថា การបរិភោគកន្លងវេលា គឺការបរិភោគនូវយាវកាលិក ចាប់តាំងពីវេលាកន្លងថ្ងៃត្រង់ទៅ រហូតដល់អរុណរះឡើង។

---

၁၀. ဂန္ဓဝိလေပနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. គន្ធវិលេបនសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၀. မာလာဒီသု မာလာတိ ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. တတ္ထ ပိဠန္ဓန္တာ ဓာရေန္တိ နာမ, ဦနဋ္ဌာနံ ပူရေန္တာ မဏ္ဍေန္တိ နာမ, ဂန္ဓဝသေန ဆဝိရာဂဝသေန စ သာဒိယန္တာ ဝိဘူသေန္တိ နာမ. ဌာနံ ဝုစ္စတိ ကာရဏံ. တသ္မာ ယာယ ဒုဿီလျစေတနာယ တာနိ မာလာဓာရဏာဒီနိ မဟာဇနော ကရောတိ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

១១៥០. ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា មាលា ជាដើម ពាក្យថា មាលា គឺផ្កាឈើណាមួយ។ ពាក្យថា គន្ធៈ គឺគ្រឿងក្រអូបណាមួយ។ ពាក្យថា វិលេបនៈ គឺគ្រឿងលាបសម្រាប់ធ្វើឲ្យស្បែកមានពណ៌សម្បុរល្អ។ ក្នុងគ្រឿងតុបតែងទាំងនោះ ជនទាំងឡាយកាលសៀតដោត ឈ្មោះថា ធារេន្តិ (ទ្រទ្រង់) កាលបំពេញកន្លងខ្វះខាត ឈ្មោះថា មណ្ឌេន្តិ (ស្អំ ឬតុបតែង) កាលត្រេកអរដោយអំណាចក្លិនក្រអូប និងដោយអំណាចពណ៌សម្បុរស្បែក ឈ្មោះថា វិភូសេន្តិ (ប្រដាប់)។ ពាក្យថា ដ្ឋានៈ គឺហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ចេតនាជាទ្រុស្តសីលណា ដែលមហាជនតែងធ្វើនូវការទ្រទ្រង់ផ្កាកម្រងជាដើមនោះ សេចក្ដីថា វៀរចាកចេតនាជាទ្រុស្តសីលនោះ។

---

၉. တတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

៩. តតិយអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ

---

၁. နစ္စဂီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. នច្ចគីតសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၁. သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ ဝိသူကံ ပဋာဏီဘူတံ ဒဿနန္တိ ဝိသူကဒဿနံ. အတ္တနာ နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေန နစ္စာ စ ဂီတာ စ ဝါဒိတာ စ အန္တမသော မယူရနစ္စာဒိဝသေနာပိ ပဝတ္တာနံ နစ္စာဒီနံ ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာတိ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. နစ္စာဒီနိ ဟိ အတ္တနာ ပယောဇေတုံ ဝါ ပရေဟိ ပယောဇာပေတုံ ဝါ ပယုတ္တာနိ ပဿိတုံ ဝါ နေဝ ဘိက္ခူနံ, န ဘိက္ခုနီနံ ဝဋ္ဋန္တိ.

១១៥១. ការមើលការលេងដែលជាសត្រូវ គឺមិនសមគួរដល់ព្រះសាសនា ឈ្មោះថា វិសូកទស្សនៈ។ ការរាំ ច្រៀង ប្រគំ និងការមើលការលេងជាសត្រូវ មានការរាំ ច្រៀង ប្រគំ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយខ្លួនឯង ដោយការរាំ ឬការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរាំជាដើម សូម្បីតែការរាំរបស់ក្ងោកជាដើម ឈ្មោះថា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនៈ។ ព្រោះថា ការរាំជាដើមនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយក្តី ភិក្ខុនីទាំងឡាយក្តី មិនគួរធ្វើដោយខ្លួនឯង ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យធ្វើ ឬទៅមើលការលេងដែលគេធ្វើហើយនោះឡើយ។

---

၂. ဥစ္စာသယနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ឧច្ចាសយនសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၂. ဥစ္စာသယနံ [Pg.336] ဝုစ္စတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ. မဟာသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏံ, တတော ပဋိဝိရတာတိ အတ္ထော.

១១៥២. ទីដេកខ្ពស់ ហៅថា ទីដេកដែលហួសប្រមាណ។ ទីដេកដ៏ប្រសើរ ហៅថា គ្រឿងកម្រាលដែលមិនគួរគប្បី សេចក្ដីថា វៀរចាកទីដេកខ្ពស់ និងទីដេកដ៏ប្រសើរនោះ។

---

၃. ဇာတရူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ជាតរូបសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၃. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏော – လောဟမာသကော, ဇတုမာသကော, ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တဿ ဥဘယဿာပိ ပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတာ. နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ န ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယန္တီတိ အတ္ထော.

១១៥៣. ពាក្យថា ជាតរូបៈ គឺមាស។ ពាក្យថា រជតៈ គឺប្រាក់ បានแก่ កហាបណៈ លោហមាសកៈ ជតុមាសកៈ (មាសកៈធ្វើដោយជ័រ) ទារុមាសកៈ (មាសកៈធ្វើដោយឈើ) ដែលគេប្រើប្រាស់ក្នុងការទិញដូរ សេចក្ដីថា វៀរចាកការទទួលនូវមាស និងប្រាក់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ គឺមិនទទួលដោយខ្លួនឯង មិនញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យទទួល និងមិនត្រេកអរចំពោះមាសប្រាក់ដែលគេទុកជិតខ្លួន។

---

၄. အာမကဓညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. អាមកធញ្ញសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၄. အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိ သာလိ-ဝီဟိ-ယဝ-ဂေါဓုမ-ကင်္ဂု-ဝရက-ကုဒြူသကသင်္ခါတဿ သတ္တဝိဓဿာပိ အာမကဓညဿ ပဋိဂ္ဂဟဏာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ, အာမသနမ္ပိ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိယေဝ.

១១៥៤. ពាក្យថា Āmakadhaññapaṭiggahaṇā សេចក្ដីថា ការទទួលនូវធញ្ញជាតិស្រស់ ៧ យ៉ាង គឺ៖ ស្រូវសាលី ស្រូវខ្សាយ ស្រូវបាលី ស្រូវសាលីខ្សាច់ ស្មៅម៉ក ស្មៅវរកៈ និងស្មៅកុទ្រូសកៈ។ មិនត្រឹមតែការទទួលធញ្ញជាតិទាំងនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែការប៉ះពាល់ ក៏មិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឡើយ។

---

၅. အာမကမံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. អាមកមំសសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၅. အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ အညတြ ဥဒ္ဒိဿ အနုညာတာ အာမကမံသမစ္ဆာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိ, နော အာမသနံ.

១១៥៥. ក្នុងពាក្យថា Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā នេះ វៀរលែងតែសាច់ និងត្រីស្រស់ដែលគេធ្វើចំពោះ (ឧទ្ទិស) ហើយអនុញ្ញាតទុក ចំណែកការទទួលសាច់ និងត្រីស្រស់ដទៃទៀត មិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែការប៉ះពាល់ គឺគួរគប្បី (មិនហាមឃាត់ឡើយ)។

---

၆. ကုမာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. កុមារិកសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၆. ဣတ္ထိကုမာရိကပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထီတိ ပုရိသန္တရဂတာ, ဣတရာ ကုမာရိကာ နာမ. တာသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ အကပ္ပိယမေဝ.

១១៥៦. ក្នុងពាក្យថា Itthikumārikapaṭiggahaṇā នេះ ពាក្យថា ឥត្ថី គឺស្ត្រីដែលមានប្តីហើយ ចំណែកស្ត្រីក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា កុមារិកា។ ការទទួលក្តី ការប៉ះពាល់ស្ត្រីទាំងនោះក្តី មិនគួរគប្បីដល់ភិក្ខុឡើយ។

---

၇. ဒါသိဒါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ទាសីទាសសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၅၇. ဒါသိဒါသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဒါသိဒါသဝသေနေဝ တေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘ကပ္ပိယကာရကံ ဒမ္မိ, အာရာမိကံ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတိ.

១១៥៧. ក្នុងពាក្យថា Dāsidāsapaṭiggahaṇā នេះ ការទទួលជនទាំងនោះដោយឋានៈជាទាសី ឬទាសៈ គឺមិនគួរឡើយ ប៉ុន្តែបើគេពោលយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយកប្បិយការកៈ ខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយអារាមិកៈ» យ៉ាងនេះ គឺគួរគប្បី។

---

၁၀. စတုတ္ထအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

១០. ចតុត្ថអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ

---

၁. ခေတ္တဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ខេត្តវត្ថុសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၆၁. အဇေဠကာဒီသု [Pg.337] ခေတ္တဝတ္ထုပရိယောသာနေသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယနယော ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. တတ္ထ ခေတ္တံ နာမ ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတိ. ဝတ္ထု နာမ ယသ္မိံ အပရဏ္ဏံ ရုဟတိ. ယတ္ထ ဝါ ဥဘယံ ရုဟတိ, တံ ခေတ္တံ. တဒတ္ထာယ အကတဘူမိဘာဂေါ ဝတ္ထု. ခေတ္တဝတ္ထုသီသေန စေတ္ထ ဝါပိတဠာကာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနေဝ.

១១៦១. ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានពពែ និងចៀមជាដើម រហូតដល់ស្រែ និងចម្ការ ភិក្ខុគប្បីពិចារណានូវវិធីដែលគួរ និងមិនគួរ ដោយអំណាចព្រះវិន័យ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ទីដីណាដែលបុព្វណ្ណជាតិ (ស្រូវ) ដុះឡើង ទីដីនោះឈ្មោះថា ខេត្ត (ស្រែ)។ ទីដីណាដែលអបរណ្ណជាតិ (សណ្តែកជាដើម) ដុះឡើង ទីដីនោះឈ្មោះថា វត្ថុ (ចម្ការ)។ ម៉្យាងទៀត ទីដីណាដែលដំណាំទាំងពីរយ៉ាងដុះឡើង ទីដីនោះឈ្មោះថា ខេត្ត (ស្រែ) ចំណែកចំណែកដីដែលមិនទាន់បានធ្វើដំណាំសម្រាប់ប្រយោជន៍ដល់ដំណាំទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា វត្ថុ (ចម្ការ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែទំនប់ទឹក និងស្រះទឹកជាដើម ក៏រាប់បញ្ចូលដោយពាក្យថា ខេត្ត និងវត្ថុ នេះដែរ។

---

၂-၃. ကယဝိက္ကယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-៣. កយវិក្កយសូត្រាទិវណ្ណនា

---

၁၁၆၂-၆၃. ကယဝိက္ကယာတိ ကယာ စ ဝိက္ကယာ စ. ဒူတေယျံ ဝုစ္စတိ ဒူတကမ္မံ, ဂိဟီနံ ပဏ္ဏံ ဝါ သာသနံ ဝါ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ပဟိဏဂမနံ ဝုစ္စတိ ဃရာ ဃရံ ပေသိတဿ ခုဒ္ဒကဂမနံ. အနုယောဂေါ နာမ တဒုဘယကရဏံ. တသ္မာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

១១៦២-៦៣. ពាក្យថា Kayavikkayā គឺការទិញ និងការលក់។ ពាក្យថា ទូតេយ្យៈ គឺការងារជាទូត បានแก่ ការកាន់យកសំបុត្រ ឬសាររបស់គ្រហស្ថ ហើយដើរទៅកាន់ទីនោះៗ។ ពាក្យថា បហិណគមនៈ គឺការដើរទៅកាន់ទីជិតៗ ដែលគេបញ្ជូនពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ។ ពាក្យថា អនុយោគៈ គឺការប្រកបការងារទាំងពីរយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា dūteyyapahiṇagamanānuyogā គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។

---

၄. တုလာကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. តុលាកូដសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၆၄. တုလာကူဋာဒီသု ကူဋန္တိ ဝဉ္စနံ. တတ္ထ တုလာကူဋံ တာဝ ရူပကူဋံ, အင်္ဂကူဋံ, ဂဟဏကူဋံ, ပဋိစ္ဆန္နကူဋန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ရူပကူဋံ နာမ ဒွေ တုလာ သမရူပါ ကတွာ ဂဏှန္တော မဟတိယာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ခုဒ္ဒိကာယ ဒေတိ. အင်္ဂကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော ပစ္ဆာဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ, ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ. ဂဟဏကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော မူလေ ရဇ္ဇုံ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂေ. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ နာမ တုလံ သုသိရံ ကတွာ အန္တော အယစုဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ဂဏှန္တော တံ ပစ္ဆာဘာဂေ ကရောတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂဘာဂေ.

១១៦៤. ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា តុលាកូដ ជាដើម ពាក្យថា កូដៈ គឺការបញ្ឆោត។ ក្នុងតុលាកូដនោះ មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ រូបកូដ អង្គកូដ គហណកូដ និងបដិច្ឆន្នកូដ។ ក្នុងកូដទាំងនោះ រូបកូដ គឺការធ្វើជញ្ជីងពីរឲ្យមានរូបរាងស្មើគ្នា កាលទទួលយករបស់គេ គឺយកជញ្ជីងធំថ្លឹង កាលឲ្យរបស់ខ្លួនទៅគេ គឺយកជញ្ជីងតូចថ្លឹង។ អង្គកូដ គឺកាលទទួលយករបស់គេ យកដៃសង្កត់ចុងជញ្ជីងខាងក្រោយ កាលឲ្យរបស់ខ្លួនទៅគេ យកដៃសង្កត់ចុងជញ្ជីងខាងមុខ។ គហណកូដ គឺកាលទទួលយករបស់គេ កាន់ខ្សែជញ្ជីងត្រង់គល់ កាលឲ្យរបស់ខ្លួនទៅគេ កាន់ខ្សែជញ្ជីងត្រង់ចុង។ បដិច្ឆន្នកូដ គឺការធ្វើជញ្ជីងឲ្យមានប្រហោងខាងក្នុង ហើយដាក់កម្ទេចដែកទៅខាងក្នុង កាលទទួលយករបស់គេ ធ្វើឲ្យកម្ទេចដែកនោះទៅនៅខាងក្រោយ កាលឲ្យរបស់ខ្លួនទៅគេ ធ្វើឲ្យកម្ទេចដែកនោះទៅនៅខាងមុខ។

---

ကံသော ဝုစ္စတိ သုဝဏ္ဏပါတိ, တာယ ဝဉ္စနံ ကံသကူဋံ. ကထံ? ဧကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ကတွာ အညာ ဒွေ တိဿော လောဟပါတိယော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောန္တိ. တတော ဇနပဒံ ဂန္တွာ, ကိဉ္စိဒေဝ အဍ္ဎကုလံ ပဝိသိတွာ, ‘‘သုဝဏ္ဏဘာဇနာနိ ကိဏထာ’’တိ ဝတွာ, အဂ္ဃေ ပုစ္ဆိတေ သမဂ္ဃတရံ ဒါတုကာမာ ဟောန္တိ, တတော တေဟိ ‘‘ကထံ ဣမေသံ သုဝဏ္ဏဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ [Pg.338] ဝုတ္တေ ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဏှထာ’’တိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပါသာဏေ ဃံသိတွာ သဗ္ဗပါတိယော ဒတွာ ဂစ္ဆန္တိ.

ពាក្យថា កំសៈ គឺភាជន៍មាស ការបញ្ឆោតដោយភាជន៍មាសនោះ ឈ្មោះថា កំសកូដ។ បញ្ឆោតដូចម្តេច? គឺគេធ្វើភាជន៍មាសពិតមួយ ហើយធ្វើភាជន៍លង្ហិនពីរឬបីដទៃទៀតឲ្យមានពណ៌ដូចមាស។ បន្ទាប់មក ក៏ដើរទៅកាន់ជនបទ ចូលទៅកាន់ត្រកូលអ្នកមានស្តុកស្តម្ភណាមួយ ហើយនិយាយថា «សូមទិញភាជន៍មាសទាំងឡាយចុះ» កាលគេសួរតម្លៃ ក៏ចង់លក់ឲ្យក្នុងតម្លៃថោកបំផុត បន្ទាប់មក កាលជនទាំងនោះសួរថា «ធ្វើដូចម្តេចនឹងដឹងថាភាជន៍ទាំងនេះជាមាសពិត?» ជនខូចនោះក៏និយាយថា «សូមសាកល្បងមើលចុះ» ហើយក៏យកភាជន៍មាសពិតនោះទៅដុសខាត់នឹងថ្មបង្ហាញ រួចក៏ប្រគល់ភាជន៍ទាំងអស់ (ដែលជាភាជន៍លង្ហិន) ឲ្យទៅគេ ហើយដើរចេញទៅ។

---

မာနကူဋံ ဟဒယဘေဒ-သိခါဘေဒ-ရဇ္ဇုဘေဒဝသေန တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဟဒယဘေဒေါ သပ္ပိတေလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော ဟေဋ္ဌာဆိဒ္ဒေန မာနေန ‘‘သဏိကံ အာသိဉ္စာ’’တိ ဝတွာ အန္တောဘာဇနေ ဗဟုံ ပဂ္ဃရာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဆိဒ္ဒံ ပိဓာယ သီဃံ ပူရေတွာ ဒေတိ. သိခါဘေဒေါ တိလတဏ္ဍုလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော သဏိကံ သိခံ ဥဿာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဝေဂေန သိခံ ဘိန္ဒန္တော ဒေတိ. ရဇ္ဇုဘေဒေါ ခေတ္တဝတ္ထုမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. လဉ္ဇံ အလဘန္တာ ဟိ ခေတ္တံ အမဟန္တံ မဟန္တံ ကတွာ မိနန္တိ.

មានកូដ (ការបញ្ឆោតដោយរង្វាល់) មាន ៣ យ៉ាងគឺ៖ ហទយភេទ សិខាភេទ និងរជ្ជុភេទ។ ក្នុងកូដទាំងនោះ ហទយភេទ តែងមានក្នុងសម័យវាល់ទឹកដោះថ្លា និងប្រេងជាដើម។ ព្រោះថា កាលទទួលយករបស់គេ យកកំប៉ុងវាល់ដែលមានប្រហោងខាងក្រោម ហើយនិយាយថា «ចូរចាក់សន្សឹមៗ» រួចធ្វើឲ្យហូរចូលទៅក្នុងភាជន៍របស់ខ្លួនឲ្យបានច្រើន ហើយទទួលយក កាលឲ្យរបស់ខ្លួនទៅគេ ក៏បិទប្រហោងនោះ ហើយចាក់បំពេញយ៉ាងលឿន រួចប្រគល់ឲ្យទៅ។ សិខាភេទ តែងមានក្នុងសម័យវាល់ល្ង និងអង្ករជាដើម។ ព្រោះថា កាលទទួលយករបស់គេ ធ្វើឲ្យកំពូលរង្វាល់ឡើងខ្ពស់សន្សឹមៗ ហើយទទួលយក កាលឲ្យរបស់ខ្លួនទៅគេ ក៏ចាក់យ៉ាងលឿន ធ្វើឲ្យកំពូលរង្វាល់បាក់ស្រុតចុះ ហើយប្រគល់ឲ្យទៅ។ រជ្ជុភេទ តែងមានក្នុងសម័យវាល់ស្រែចម្ការ។ ព្រោះថា ពួកមន្ត្រីវាល់ដី កាលមិនបានសំណូក តែងវាល់ដីដែលមិនធំ ឲ្យទៅជាធំ (ឬវាល់ដីធំឲ្យទៅជាតូច)។

---

၅. ဥက္ကောဋနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ឧក្កោដនសូត្រវណ្ណនា

---

၁၁၆၅. ဥက္ကောဋနာဒီသု ဥက္ကောဋနန္တိ သာမိကေ အဿာမိကေ ကာတုံ လဉ္ဇဂ္ဂဟဏံ. ဝဉ္စနန္တိ တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ ပရေသံ ဝဉ္စနံ. တတြိဒမေကံဝတ္ထု – ဧကော ကိရ လုဒ္ဒကော မိဂဉ္စ မိဂပေါတကဉ္စ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆတိ. တမေကော ဓုတ္တော ‘‘ကိံ, ဘော, မိဂေါ အဂ္ဃတိ, ကိံ မိဂပေါတကော’’တိ?, အာဟ. ‘‘မိဂေါ ဒွေ ကဟာပဏေ, မိဂပေါတကော ဧက’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ကဟာပဏံ ဒတွာ, မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ ထောကံ ဂန္တွာ နိဝတ္တော ‘‘န မေ, ဘော, မိဂပေါတကေန အတ္ထော, မိဂံ မေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. တေန ဟိ ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေဟီတိ. နနု, ဘော, မယာ ပဌမံ ဧကော ကဟာပဏော ဒိန္နောတိ. အာမ ဒိန္နောတိ. ဣမမ္ပိ မိဂပေါတကံ ဂဏှ, ဧဝံ သော စ ကဟာပဏော, အယဉ္စ ကဟာပဏဂ္ဃနကော မိဂပေါတကောတိ ဒွေ ကဟာပဏာ ဘဝိဿန္တီတိ. သော ‘‘ကာရဏံ ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ မိဂံ အဒါသီတိ.

១១៦៥. ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា ឧក្កោដនៈ ជាដើម ពាក្យថា ឧក្កោដនៈ គឺការទទួលសំណូកដើម្បីធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឲ្យទៅជាម្ចាស់ទ្រព្យ។ ពាក្យថា បញ្ចនៈ គឺការបញ្ឆោតអ្នកដទៃដោយឧបាយផ្សេងៗ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងមួយយ៉ាងនេះថា៖ ឮថា ព្រានព្រៃម្នាក់ចាប់បានសត្វក្តាន់ធំមួយ និងកូនក្តាន់មួយ ហើយដើរមក។ ជនពាលម្នាក់សួរព្រាននោះថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ក្តាន់ធំតម្លៃប៉ុន្មាន កូនក្តាន់តម្លៃប៉ុន្មាន?» ព្រានព្រៃប្រាប់ថា «ក្តាន់ធំតម្លៃ ២ កហាបណៈ កូនក្តាន់តម្លៃ ១ កហាបណៈ»។ ជនពាលនោះក៏ឲ្យប្រាក់ ១ កហាបណៈ រួចយកកូនក្តាន់ដើរទៅបន្តិច ក៏ត្រឡប់មកវិញ ហើយនិយាយថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្ញុំគ្មានប្រយោជន៍នឹងកូនក្តាន់ទេ សូមឲ្យក្តាន់ធំមកខ្ញុំវិញចុះ»។ ព្រានព្រៃនិយាយថា «បើដូច្នោះ ចូរឲ្យប្រាក់ ២ កហាបណៈមក»។ ជនពាលនិយាយថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន មិនមែនខ្ញុំបានឲ្យប្រាក់ ១ កហាបណៈទៅអ្នកមុនដំបូងហើយទេឬ?» ព្រានព្រៃឆ្លើយថា «អើ ពិតមែនហើយ បានឲ្យហើយ»។ ជនពាលនិយាយទៀតថា «ចូរទទួលយកកូនក្តាន់នេះទៅវិញចុះ កាលបើដូច្នោះ ប្រាក់ ១ កហាបណៈនោះផង និងកូនក្តាន់ដែលមានតម្លៃ ១ កហាបណៈនេះផង រួមគ្នាទៅជា ២ កហាបណៈហើយ»។ ព្រានព្រៃគិតថា «អ្នកនេះនិយាយមានហេតុផលសមគួរ» ក៏ទទួលយកកូនក្តាន់នោះ រួចប្រគល់ក្តាន់ធំឲ្យទៅជនពាលនោះទៅ។

---

နိကတီတိ ယောဂဝသေန ဝါ မာယာဝသေန ဝါ အပါမင်္ဂံ ပါမင်္ဂန္တိ အမဏိံ မဏိန္တိ, အသုဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏန္တိ ကတွာ ပတိရူပကေန ဝဉ္စနံ. သာစိယောဂေါတိ ကုဋိလယောဂေါ. ဧတေသံယေဝ ဥက္ကောဋနာဒီနမေတံ နာမံ. တသ္မာ ဥက္ကောဋနသာစိယောဂါ ဝဉ္စနသာစိယောဂါ နိကတိသာစိယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေစိ အညံ ဒဿေတွာ အညဿ ပရိဝတ္တနံ သာစိယောဂေါတိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ဝဉ္စနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ.

«និកតិ» គឺការបញ្ឆោតដោយរបស់ក្លែងក្លាយ ដោយធ្វើរបស់ដែលមិនមែនជាគ្រឿងអលង្ការស្មា (ខ្សែឆៀង) ឲ្យជាគ្រឿងអលង្ការស្មា របស់ដែលមិនមែនជាកែវមណី ឲ្យជាកែវមណី របស់ដែលមិនមែនជាមាស ឲ្យជាមាស ដោយអំណាចនៃយោគៈ (ដូចជាការសូត្រមន្តអាគម ឬផ្សំថ្នាំជាដើម) ឬដោយអំណាចនៃមាយា។ «សាចិយោគៈ» គឺការប្រកបដោយការវៀចវេរ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃធម៌ទាំងឡាយមានការស៊ីសំណូកជាដើមនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា សាចិយោគៈក្នុងការស៊ីសំណូក សាចិយោគៈក្នុងការបញ្ឆោត សាចិយោគៈក្នុងការបោកប្រាស់។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា ការបង្ហាញរបស់ម្យ៉ាង ហើយបន្លំដូរយករបស់ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា សាចិយោគៈ។ ប៉ុន្តែ ការបន្លំដូរនោះ ក៏សង្គ្រោះចូលក្នុង «វញ្ចនៈ» (ការបញ្ឆោត) នោះឯង។

---

၆-၁၁. ဆေဒနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៦-១១. ការពណ៌នាសូត្រមានការកាត់ជាដើម

---

၁၁၆၆-၇၁. ဆေဒနာဒီသု [Pg.339] ဆေဒနန္တိ ဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိ. ဝဓောတိ မရဏံ. ဗန္ဓောတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ ဗန္ဓနံ. ဝိပရာမောသောတိ ဟိမဝိပရာမောသော, ဂုမ္ဗဝိပရာမောသောတိ ဒုဝိဓော. ယံ ဟိမပါတသမယေ ဟိမေန ပဋိစ္ဆန္နာ ဟုတွာ မဂ္ဂပဋိပန္နံ ဇနံ မုသန္တိ, အယံ ဟိမဝိပရာမောသော. ယံ ဂုမ္ဗာဒိပဋိစ္ဆန္နာ မုသန္တိ, အယံ ဂုမ္ဗဝိပရာမောသော.

១១៦៦-៧១. បណ្តាពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ឆេទនៈ» (ការកាត់) ក្នុងពាក្យមានការកាត់ជាដើម គឺការកាត់ដៃជាដើម។ ពាក្យថា «វធៈ» (ការសម្លាប់) គឺការធ្វើឲ្យស្លាប់។ ពាក្យថា «ពន្ធនៈ» (ការចង) គឺការចងដោយខ្សែជាដើម។ ពាក្យថា «វិបរាមោសៈ» (ការប្លន់) មាន ២ យ៉ាង គឺ ហិមវិបរាមោសៈ (ការប្លន់ដោយបិទបាំងដោយទឹកសន្សើម) និង គុម្ពវិបរាមោសៈ (ការប្លន់ដោយពួនក្នុងព្រៃស៊ុមទ្រុម)។ ការដែលពួកចោរបិទបាំងខ្លួនដោយទឹកសន្សើមក្នុងសម័យដែលទឹកសន្សើមធ្លាក់ចុះ ហើយប្លន់អ្នកដំណើរ នេះឈ្មោះថា ហិមវិបរាមោសៈ។ ការដែលពួកចោរបិទបាំងខ្លួនដោយគុម្ពឈើជាដើម ហើយប្លន់ នេះឈ្មោះថា គុម្ពវិបរាមោសៈ។

---

အာလောပေါ ဝုစ္စတိ ဂါမနိဂမာဒီနံ ဝိလောပကရဏံ. သဟသာကာရောတိ သာဟသကိရိယာ, ဂေဟံ ပဝိသိတွာ, မနုဿာနံ ဥရေ သတ္ထံ ဌပေတွာ, ဣစ္ဆိတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတသ္မာ ဆေဒနဝဓဗန္ဓနဝိပရာမောသအာလောပသဟသာကာရာ ပဋိဝိရတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

ពាក្យថា «អាលោបៈ» (ការប្លន់បំផ្លាញ) សំដៅដល់ការប្លន់បំផ្លាញអ្នកស្រុក និងនិគមជាដើម។ ពាក្យថា «សហសាករៈ» (ការបង្ខំយកដោយហិង្សា) គឺការធ្វើដោយសាហាវឃោរឃៅ ដូចជាការចូលទៅក្នុងផ្ទះ ហើយដាក់គ្រឿងសស្ត្រាវុធលើទ្រូងរបស់មនុស្សទាំងឡាយ រួចយកទ្រព្យសម្បត្តិដែលខ្លួនចង់បាន។ ពួកជនវៀនចាកហើយចាកការកាត់ ការសម្លាប់ ការចង ការប្លន់ ការបំផ្លាញ និងការបង្ខំយកដោយហិង្សានេះ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

---

အာမကဓညပေယျာလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអាមកធញ្ញបេយ្យាល ចប់ហើយ។

---

ဣတိ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី ដែលជាអដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

---

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាមហាវគ្គ ចប់ហើយ។

---

နိဂမနကထာ

និគមនកថា

---

ဧတ္တာဝတာ [Pg.340] ဟိ –

ត្បិតត្រឹមប៉ុណ្ណេះ—

---

‘‘ဗဟုကာရဿ ယတီနံ ဝိပဿနာစာရနိပုဏဗုဒ္ဓီနံ,သံယုတ္တဝရနိကာယဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ.

«ដើម្បីធ្វើការពណ៌នាសេចក្តីនៃសំយុត្តនិកាយដ៏ប្រសើរ ដែលមានឧបការៈច្រើនដល់ពួកយោគីបុគ្គល អ្នកមានប្រាជ្ញាដ៏ល្អិតល្អន់ក្នុងវិបស្សនាចារៈ

---

‘‘သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိမာသိသမာနေန ယာ မယာ;

နိပုဏာ အဋ္ဌကထာ အာရဒ္ဓါ သာရတ္ထပကာသိနီ နာမ.

អដ្ឋកថាដ៏ល្អិតល្អន់ ឈ្មោះថា សារត្ថប្បកាសិនី ឯណា ដែលខ្ញុំបានចាប់ផ្តើមហើយ ដោយប្រាថ្នានូវការតាំងនៅអស់កាលជាយូរអង្វែងនៃព្រះសទ្ធម្ម

---

‘‘သာ ဟိ မဟာအဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ နိဋ္ဌိတာ ဧသာ;

အဋ္ဌသတ္တတိမတ္တာယ ပါဠိယာ ဘာဏဝါရေဟိ.

អដ្ឋកថានោះឯង ខ្ញុំបានកាន់យកនូវសារៈពីមហាអដ្ឋកថា ហើយធ្វើឲ្យសម្រេចហើយ ដោយមានចំនួនភាណវារៈប្រមាណ ៧៨ ភាណវារៈ ក្នុងព្រះបាលី

---

‘‘ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါပိ ဘာဏဝါရေဟိ;

အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထာယ အာဂမာနံ ကတော ယသ္မာ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ដែលមានប្រមាណ ៥៩ ភាណវារៈ ខ្ញុំបានធ្វើហើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនៃគម្ពីរអាគមទាំងឡាយ

---

‘‘တသ္မာ တေန သဟာယံ အဋ္ဌကထာ ဘာဏဝါရဂဏနာယ;

ထောကေန အပရိပူရံ သတ္တတိံသသတံ ဟောတိ.

ព្រោះហេតុនោះ អដ្ឋកថានេះ រួមជាមួយនឹងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះ ដោយការរាប់ចំនួនភាណវារៈ ទើបមានចំនួន ១៣៧ ភាណវារៈ ខ្វះខាតតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ

---

‘‘သတ္တတိံသာဓိကသတ-ပရိမာဏံ ဘာဏဝါရတော ဧဝံ;

သမယံ ပကာသယန္တိံ မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ.

អដ្ឋកថានេះ ដែលមានបរិមាណ ១៣៧ ភាណវារៈ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ តែងបង្ហាញនូវលទ្ធិរបស់ពួកព្រះថេរៈអ្នកគង់នៅក្នុងមហាវីហារ

---

‘‘မူလဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ မယာ ဣမံ ကရောန္တေန;

ယံ ပုညမုပစိတံ တေန ဟောတု သဗ္ဗော သုခီ လောကော.

បុណ្យឯណា ដែលខ្ញុំបានសន្សំហើយ ក្នុងខណៈដែលធ្វើនូវអដ្ឋកថានេះ ដោយកាន់យកនូវសារៈពីមូលអដ្ឋកថា សូមឲ្យសត្វលោកទាំងពួង បានប្រកបដោយសេចក្តីសុខ ដោយបុណ្យនោះចុះ

---

‘‘ဧတိဿာ ကရဏတ္ထံ ထေရေန ဘဒန္တဇောတိပါလေန;

သုစိသီလေန သုဘာသိတဿ ပကာသယန္တဉာဏေန.

ដើម្បីធ្វើនូវអដ្ឋកថានេះ ព្រះថេរៈព្រះនាម ជោតិបាល ដ៏មានសីលដ៏បរិសុទ្ធ មានប្រាជ្ញាជាគ្រឿងញ៉ាំងព្រះពុទ្ធវចនៈដែលពោលល្អហើយឲ្យច្បាស់លាស់

---

‘‘သာသနဝိဘူတိကာမေန ယာစမာနေန မံ သုဘဂုဏေန;

ယံ သမဓိဂတံ ပုညံ တေနာပိ ဇနော သုခီ ဘဝတူ’’တိ.

ជាអ្នកប្រាថ្នានូវភាពរុងរឿងនៃព្រះសាសនា មានគុណធម៌ដ៏ល្អ បានអារាធនាខ្ញុំ មួយវិញទៀត បុណ្យឯណាដែលខ្ញុំបានសម្រេចហើយ សូមឲ្យប្រជាជនទាំងពួង បានប្រកបដោយសេចក្តីសុខ ដោយបុណ្យនោះដែរចុះ»។

---

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပ္ပဋိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟဏသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထုသာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန မဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါပရိဝါရေ ဆဠဘိညာဒိပ္ပဘေဒဂုဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ [Pg.341] သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ ထေရာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန ဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ နာမ သံယုတ္တနိကာယဋ္ဌကထာ.

អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយនេះ ឈ្មោះថា សារត្ថប្បកាសិនី ដែលធ្វើឡើងដោយព្រះថេរៈ ព្រះនាម «ពុទ្ធឃោសៈ» ដែលជាព្រះនាមដែលពួកព្រះគ្រូជាម្ចាស់បានដាក់ថ្វាយ, ព្រះថេរៈនោះ ជាអ្នកប្រកបដោយគ្រឿងលម្អគឺសទ្ធា បញ្ញា និងវីរិយៈដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង, បរិបូណ៌ដោយការប្រជុំនៃគុណធម៌មានសីល អាចារៈ សេចក្តីត្រង់ និងសេចក្តីទន់ភ្លន់ជាដើម, មានសមត្ថភាពក្នុងការចុះកាន់ព្រៃស្មុគស្មាញគឺលទ្ធិរបស់ខ្លួន និងលទ្ធិដទៃ, ប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃនៃប្រាជ្ញា, មានពន្លឺនៃញាណមិនទើសទាក់ក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ព្រមទាំងអដ្ឋកថា ដែលមានការបែងចែកជាព្រះត្រៃបិដកបរិយត្តិ, ជាមហាវេយ្យាករណ៍, ប្រកបដោយភាពស្រស់ស្អាតនៃវាចាដ៏ពីរោះ និងឧត្តុង្គឧត្តម ដែលចេញមកដោយស្រួល ដែលកើតអំពីការសម្រេចនៃករណៈ, ជាអ្នកពោលនូវពាក្យសមគួរ, ជាអ្នកពោលដ៏ប្រសើរ, ជាមហាកវី, ជាគ្រឿងលម្អនៃវង្សរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ អ្នកគង់នៅក្នុងមហាវីហារ ដែលជាប្រទីបនៃថេរវង្ស មានប្រាជ្ញាប្រតិស្ឋានមាំមួនក្នុងឧត្តរិមនុស្សធម៌ ដែលប្រកបដោយគ្រឿងលម្អគឺគុណធម៌មានអភិញ្ញា ៦ ជាដើម និងមានបដិសម្ភិទាដ៏បែកធ្លាយជាបរិវារ, និងជាអ្នកមានប្រាជ្ញាដ៏ទូលំទូលាយ និងបរិសុទ្ធ។

---

‘‘တာဝ တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ;

ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ သီလဝိသုဒ္ဓိယာ.

«សូមអដ្ឋកថានេះ ស្ថិតនៅក្នុងលោក បង្ហាញនូវផ្លូវនៃសីលវិសុទ្ធិ ដល់ពួកកុលបុត្រ អ្នកស្វែងរកការចម្លងខ្លួនចេញចាកលោក អស់កាលត្រឹមណា...

---

‘‘ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော;

လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနော’’တိ.

...អស់កាលត្រឹមតែព្រះនាមថា "ព្រះពុទ្ធ" របស់ព្រះមហេសី ដែលជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោក មានព្រះហឫទ័យបរិសុទ្ធ ជាតាទិបុគ្គល នៅតែប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលោកចុះ»។

---

သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ နာမ

អដ្ឋកថាឈ្មោះ សារត្ថប្បកាសិនី

---

သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာ သဗ္ဗာကာရေန နိဋ္ဌိတာ.

អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ ចប់សព្វគ្រប់ដោយប្រការទាំងពួងហើយ។