Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homenaje a él, el Bendito, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo.

สํยุตฺตนิกาเย

En el Saṃyutta Nikāya (Colección de Discursos Agrupados).

สฬายตนวคฺค-อฏฺฐกถา

Comentario a la Sección de las Seis Bases Sensoriales (Saḷāyatanavagga).

๑. สฬายตนสํยุตฺตํ

1. Discursos agrupados sobre las seis bases sensoriales.

๑. อนิจฺจวคฺโค

1. Capítulo sobre la impermanencia (Aniccavagga).

๑. อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del discurso sobre lo interno e impermanente.

๑. สฬายตนวคฺคสฺส [Pg.1] ปฐเม จกฺขุนฺติ ทฺเว จกฺขูนิ – ญาณจกฺขุ เจว มํสจกฺขุ จ. ตตฺถ ญาณจกฺขุ ปญฺจวิธํ – พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขูติ. เตสุ พุทฺธจกฺขุ นาม อาสยานุสยญาณญฺเจว อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ, ยํ – ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต’’ติ (มหาว. ๙; ม. นิ. ๑.๒๘๓; ๒.๓๓๘) อาคตํ. ธมฺมจกฺขุ นาม เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ, ยํ – ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ (มหาว. ๑๖; ม. นิ. ๒.๓๙๕) อาคตํ. สมนฺตจกฺขุ นาม สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ยํ – ‘‘ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขู’’ติ (มหาว. ๘; ม. นิ. ๑.๒๘๒; ๒.๓๓๘) อาคตํ. ทิพฺพจกฺขุ นาม อาโลกผรเณน อุปฺปนฺนํ ญาณํ, ยํ – ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา’’ติ (ปารา. ๑๓; ม. นิ. ๒.๓๔๑) อาคตํ. ปญฺญาจกฺขุ นาม จตุสจฺจปริจฺเฉทกญาณํ, ยํ – ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ (ส. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) อาคตํ.

1. En el primer discurso de la sección de las seis bases sensoriales, el término «ojo» (cakkhu) se refiere a dos tipos: el ojo de conocimiento (ñāṇacakkhu) y el ojo de carne (maṃsacakkhu). Entre ellos, el ojo de conocimiento es de cinco clases: el ojo de Buda, el ojo del Dhamma, el ojo universal, el ojo divino y el ojo de sabiduría. Entre estos, el «ojo de Buda» es el conocimiento de las inclinaciones y tendencias latentes de los seres y el conocimiento de la madurez de sus facultades espirituales, tal como se menciona en: «observando el mundo con el ojo de un Buda». El «ojo del Dhamma» se refiere a los tres senderos inferiores y sus respectivos frutos, como se menciona en: «surgió el ojo del Dhamma, puro y libre de manchas». El «ojo universal» es el conocimiento de la omnisciencia, como se menciona en: «ascendiendo al palacio, el del ojo universal». El «ojo divino» es el conocimiento que surge mediante la expansión de la luz, como se menciona en: «con el ojo divino, purificado». El «ojo de sabiduría» es el conocimiento que discierne las Cuatro Nobles Verdades, como se menciona en: «el ojo surgió».

มํสจกฺขุปิ [Pg.2] ทุวิธํ – สสมฺภารจกฺขุ, ปสาทจกฺขูติ. เตสุ ยฺวายํ อกฺขิกูปเก อกฺขิปฏเลหิ ปริวาริโต มํสปิณฺโฑ, ยตฺถ จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโว ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ สงฺเขปโต เตรส สมฺภารา โหนฺติ. วิตฺถารโต ปน จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโวติ อิเม นว จตุสมุฏฺฐานวเสน ฉตฺตึส, ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ อิเม กมฺมสมุฏฺฐานา ตาว จตฺตาโรติ จตฺตารีส สมฺภารา โหนฺติ. อิทํ สสมฺภารจกฺขุ นาม. ยํ ปเนตฺถ เสตมณฺฑลปริจฺฉินฺเนน กณฺหมณฺฑเลน ปริวาริเต ทิฏฺฐิมณฺฑเล สนฺนิวิฏฺฐํ รูปทสฺสนสมตฺถํ ปสาทมตฺตํ, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. ตสฺส ตโต ปเรสญฺจ โสตาทีนํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาว.

El ojo de carne también es de dos tipos: el ojo constituyente (sasambhāra) y el ojo sensitivo (pasāda). Entre ellos, el ojo constituyente es la masa de carne situada en la cavidad ocular y rodeada por los párpados, donde se encuentran, en resumen, trece elementos constituyentes: los cuatro elementos primarios, color, olor, sabor, esencia nutritiva, el fluido germinal, la facultad vital, el género, la sensibilidad visual y la sensibilidad corporal. En detalle, los nueve elementos (los cuatro primarios, color, olor, sabor, esencia nutritiva y fluido germinal) multiplicados por las cuatro causas de origen (kamma, mente, temperatura y nutrición) resultan en treinta y seis; sumando la facultad vital, el género, la sensibilidad visual y la sensibilidad corporal, que son de origen exclusivamente kármico, resultan en cuarenta elementos constituyentes. Esto se denomina «ojo constituyente». Por otro lado, la mera sensibilidad capaz de percibir formas, situada en el centro de la pupila y rodeada por el iris negro, el cual está delimitado por el área blanca del ojo, se denomina «ojo sensitivo». La explicación detallada de este y de los otros sentidos como el oído, según sus causas, condiciones y características, ya ha sido expuesta en el Visuddhimagga.

ตตฺถ ยทิทํ ปสาทจกฺขุ, ตํ คเหตฺวา ภควา – จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจนฺติอาทิมาห. ตตฺถ – ‘‘จตูหิ การเณหิ อนิจฺจํ อุทยพฺพยวนฺตตายา’’ติอาทินา นเยน วิตฺถารกถา เหฏฺฐา ปกาสิตาเยว. โสตมฺปิ ปสาทโสตเมว อธิปฺเปตํ, ตถา ฆานชิวฺหากายา. มโนติ เตภูมกสมฺมสนจารจิตฺตํ. อิติ อิทํ สุตฺตํ ฉสุ อชฺฌตฺติกายตเนสุ ตีณิ ลกฺขณานิ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ.

De estos dos, el Bendito se refiere al ojo sensitivo cuando dice: «Monjes, el ojo es impermanente». En dicha enseñanza, la explicación detallada de la impermanencia mediante cuatro razones, tales como el hecho de poseer surgimiento y desaparición, ya ha sido mostrada anteriormente. Con el término «oído», se refiere únicamente a la sensibilidad auditiva; lo mismo se aplica a la nariz, la lengua y el cuerpo. El término «mente» (mano) se refiere a la conciencia que se ocupa de la investigación y contemplación en los tres planos de existencia. Así, este discurso fue expuesto mostrando las tres características en las seis bases internas, de acuerdo con la disposición de aquellos que están maduros para el despertar.

๒-๓. อชฺฌตฺตทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. Explicación del discurso sobre el sufrimiento interno y otros.

๒-๓. ทุติยํ ทฺเว ลกฺขณานิ, ตติยํ เอกลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เสสานิ ปน เตหิ สลฺลกฺขิตานิ วา เอตฺตเกเนว วา สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติ.

2-3. El segundo discurso fue expuesto mostrando dos características, y el tercero mostrando una sola característica, de acuerdo con la disposición de aquellos capaces de despertar. En cuanto a las características restantes, estas ya han sido comprendidas por los monjes o bien las comprenderán mediante esta misma explicación.

๔-๖. พาหิรานิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

4-6. Explicación del discurso sobre lo externo e impermanente y otros.

๔-๖. จตุตฺเถ รูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺพา จตุสมุฏฺฐานา, สทฺโท ทฺวิสมุฏฺฐาโน, ธมฺมาติ เตภูมกธมฺมารมฺมณํ. อิทมฺปิ พาหิเรสุ ฉสุ อายตเนสุ ติลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ วเสน วุตฺตํ. ปญฺจเม ฉฏฺเฐ จ ทุติยตติเยสุ วุตฺตสทิโสว นโย.

4-6. En el cuarto discurso, la forma, el olor, el sabor y lo tangible se originan por cuatro causas; el sonido se origina por dos causas; y el término «dhammas» se refiere a los objetos mentales de los tres planos de existencia. Este discurso también fue expuesto según la capacidad de los oyentes, mostrando las tres características en las seis bases externas. En el quinto y sexto discurso, el método es similar al expuesto en el segundo y tercer discurso.

๗-๑๒. อชฺฌตฺตานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตาทิวณฺณนา

7-12. Explicación de los discursos sobre lo interno e impermanente en el pasado y futuro.

๗-๑๒. สตฺตมาทีนิ [Pg.3] อตีตานาคเตสุ จกฺขาทีสุ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเนสุ พลวคาเหน กิลมนฺตานํ วเสน วุตฺตานิ. เสสํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

7-12. Desde el séptimo discurso en adelante, se enseñó considerando a aquellos seres que se fatigan por un fuerte apego a las bases presentes (ojo, etc.), instándoles a discernir las características de impermanencia y otras en las bases pasadas y futuras. El resto de la explicación en todos estos discursos sigue el mismo método ya mencionado.

อนิจฺจวคฺโค ปฐโม.

Aquí termina el primer capítulo sobre la impermanencia.

๒. ยมกวคฺโค

2. Capítulo de los Pares (Yamakavagga).

๑-๔. ปฐมปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. Explicación del primer discurso sobre «antes de la iluminación» y otros.

๑๓-๑๖. ยมกวคฺคสฺส ปฐมทุติเยสุ อชฺฌตฺติกานนฺติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตวเสน อชฺฌตฺติกานํ. โส ปน เนสํ อชฺฌตฺติกภาโว ฉนฺทราคสฺส อธิมตฺตพลวตาย เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานญฺหิ อนฺโตฆรํ วิย ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ, ฆรูปจารํ วิย ฉ พาหิรายตนานิ. ยถา เนสํ ปุตฺตทารธนธญฺญปุณฺเณ อนฺโตฆเร ฉนฺทราโค อธิมตฺตพลวา โหติ, ตตฺถ กสฺสจิ ปวิสิตุํ น เทนฺติ, อปฺปมตฺเตน ภาชนสทฺทมตฺเตนาปิ ‘‘กึ เอต’’นฺติ? วตฺตาโร ภวนฺติ. เอวเมวํ ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ อธิมตฺตพลวฉนฺทราโคติ. อิติ อิมาย ฉนฺทราคพลวตาย ตานิ ‘‘อชฺฌตฺติกานี’’ติ วุตฺตานิ. ฆรูปจาเร ปน โน ตถา พลวา โหติ, ตตฺถ จรนฺเต มนุสฺเสปิ จตุปฺปทานิปิ น สหสา นิวาเรนฺติ. กิญฺจาปิ น นิวาเรนฺติ, อนิจฺฉนฺตา ปน ปสุปจฺฉิมตฺตมฺปิ คหิตุํ น เทนฺติ. อิติ เนสํ ตตฺถ น อธิมตฺตพลวฉนฺทราโค โหติ. รูปาทีสุปิ ตเถว น อธิมตฺตพลวฉนฺทราโค, ตสฺมา ตานิ ‘‘พาหิรานี’’ติ วุตฺตานิ. วิตฺถารโต ปน อชฺฌตฺติกพาหิรกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาว. เสสํ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ตถา ตติยจตุตฺเถสุ.

13-16. En el primer y segundo discurso del capítulo de los pares, el término «internas» se refiere a las bases que son internas por naturaleza. Su condición de internas debe comprenderse por la fuerza excesiva del deseo y el apego (chandarāga). En efecto, las seis bases internas son como el interior de la casa para los hombres, mientras que las seis bases externas son como los alrededores de la casa. Así como en el interior de la casa, llena de hijos, esposas, riquezas y granos, el deseo y el apego son extremadamente fuertes y no permiten que nadie entre, y ante el mínimo sonido de una vasija preguntan: «¿qué es eso?», del mismo modo, el deseo y el apego son extremadamente fuertes respecto a las seis bases internas. Por esta fuerza del deseo y el apego, se denominan «internas». En cambio, en los alrededores de la casa, el apego no es tan fuerte; no se impide repentinamente el paso a personas o animales que transitan por allí. Aunque no se les prohíba el paso, si no lo desean, no permiten que se lleven ni siquiera una cesta de tierra. Del mismo modo, no hay un deseo y apego tan potentes hacia las formas y otros objetos externos, por lo que se denominan «externas». La explicación detallada sobre lo interno y lo externo ya ha sido tratada en el Visuddhimagga. El resto de la enseñanza en ambos discursos sigue el método anteriormente expuesto. Lo mismo aplica para el tercer y cuarto discurso.

๕-๖. ปฐมโนเจอสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. Explicación del primer discurso sobre «si no hubiera satisfacción» y otros.

๑๗-๑๘. ปญฺจเม นิสฺสฏาติ นิกฺขนฺตา. วิสญฺญุตฺตาติ โนสํยุตฺตา. วิปฺปมุตฺตาติ โน อธิมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสาติ นิมฺมริยาทีกเตน เจตสา. ยญฺหิ กิเลสชาตํ วา วฏฺฏํ วา อปฺปหีนํ โหติ, เตน [Pg.4] เสขานํ จิตฺตํ สมริยาทีกตํ นาม. ยํ ปหีนํ, เตน วิมริยาทีกตํ. อิธ ปน สพฺพโส กิเลสานญฺเจว วฏฺฏสฺส จ ปหีนตฺตา วิมริยาทีกเตน กิเลสวฏฺฏมริยาทํ อติกฺกนฺเตน จิตฺเตน วิหรึสูติ อตฺโถ. ฉฏฺเฐปิ เอเสว นโย. ฉสุปิ ปเนเตสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

17-18. En el quinto sutta, 'nissaṭā' significa salidos (del mundo). 'Visaññuttā' significa no vinculados, debido a que se han abandonado las impurezas que son la causa del vínculo con el mundo. 'Vippamuttā' significa no no-liberados, sino plenamente liberados. 'Vimariyādīkatena cetasā' significa con una mente hecha libre de límites. Ciertamente, para los aprendices (sekhā), mientras las impurezas o el ciclo del devenir (vaṭṭa) no hayan sido abandonados, la mente se dice que posee límites. Cuando han sido abandonados, se dice que es una mente sin límites. Pero aquí, en este sutta, debido al abandono total tanto de las impurezas como del ciclo del devenir, el significado es que moraron con una mente que ha trascendido los límites de las impurezas y del ciclo, habiendo sido hecha ilimitada. En el sexto sutta se aplica este mismo método. Debe entenderse que en estos seis suttas se explican únicamente las Cuatro Nobles Verdades.

๗-๑๐. ปฐมาภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10. Descripción del Paṭhamābhinanda Sutta y otros.

๑๙-๒๒. สตฺตมาทีสุ จตูสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. อนุปุพฺพกถา ปน เนสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ.

19-22. En los cuatro suttas que comienzan con el séptimo, se expone únicamente sobre el ciclo (vaṭṭa) y el fin del ciclo (vivaṭṭa). La explicación secuencial de sus términos debe entenderse según el método ya mencionado anteriormente.

ยมกวคฺโค ทุติโย.

El segundo capítulo, Yamakavagga, ha concluido.

๓. สพฺพวคฺโค

3. Sabbavagga (El Capítulo sobre 'El Todo')

๑. สพฺพสุตฺตวณฺณนา

1. Descripción del Sabba Sutta

๒๓. สพฺพวคฺคสฺส ปฐเม สพฺพํ โว, ภิกฺขเวติ สพฺพํ นาม จตุพฺพิธํ – สพฺพสพฺพํ, อายตนสพฺพํ, สกฺกายสพฺพํ, ปเทสสพฺพนฺติ. ตตฺถ –

23. En el primer sutta del Sabbavagga, respecto a las palabras 'sabbaṃ vo, bhikkhave', el término 'sabba' (el todo) es de cuatro tipos: el todo absoluto (sabbasabba), el todo de las bases (āyatanasabba), el todo de la identidad (sakkāyasabba) y el todo parcial (padesasabba). Entre ellos:

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธอตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ. (มหานิ. ๑๕๖;

จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๓๒;

ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑) –

'No hay nada en este mundo que él no haya visto, ni nada desconocido que deba ser comprendido; el Tathāgata ha conocido por medio de su conocimiento superior todo lo que es cognoscible, por eso se le llama El de Ojo Universal'.

อิทํ สพฺพสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๔) อิทํ อายตนสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑) อิทํ สกฺกายสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโร อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… ตชฺชามโนธาตู’’ติ อิทํ ปเทสสพฺพํ นาม. อิติ ปญฺจารมฺมณมตฺตํ ปเทสสพฺพํ. เตภูมกธมฺมา สกฺกายสพฺพํ. จตุภูมกธมฺมา อายตนสพฺพํ. ยํกิญฺจิ เนยฺยํ สพฺพสพฺพํ. ปเทสสพฺพํ สกฺกายสพฺพํ [Pg.5] น ปาปุณาติ, สกฺกายสพฺพํ อายตนสพฺพํ น ปาปุณาติ, อายตนสพฺพํ สพฺพสพฺพํ น ปาปุณาติ. กสฺมา? สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อยํ นาม ธมฺโม อารมฺมณํ น โหตีติ นตฺถิตาย. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อายตนสพฺพํ อธิปฺเปตํ.

A esto se le llama 'el todo absoluto'. En el pasaje 'Monjes, os enseñaré el todo, escuchadlo', esto se llama 'el todo de las bases'. En 'Monjes, os enseñaré el fundamento de todos los fenómenos', esto se llama 'el todo de la identidad'. En 'En todos los fenómenos surge la atención inicial, la mente, el intelecto... el elemento de la consciencia mental correspondiente', esto se llama 'el todo parcial'. Así, el mero objeto de los cinco sentidos es el todo parcial. Los fenómenos de los tres planos son el todo de la identidad. Los fenómenos de los cuatro planos son el todo de las bases. Cualquier cosa cognoscible es el todo absoluto. El todo parcial no alcanza al todo de la identidad, el todo de la identidad no alcanza al todo de las bases, y el todo de las bases no alcanza al todo absoluto. ¿Por qué? Porque para el conocimiento omnisciente no existe ningún fenómeno que no sea su objeto. Sin embargo, en este sutta se refiere al 'todo de las bases'.

ปจฺจกฺขายาติ ปฏิกฺขิปิตฺวา. วาจาวตฺถุกเมวสฺสาติ, วาจาย วตฺตพฺพวตฺถุมตฺตกเมว ภเวยฺย. อิมานิ ปน ทฺวาทสายตนานิ อติกฺกมิตฺวา อยํ นาม อญฺโญ สภาวธมฺโม อตฺถีติ ทสฺเสตุํ น สกฺกุเณยฺย. ปุฏฺโฐ จ น สมฺปาเยยฺยาติ, ‘‘กตมํ อญฺญํ สพฺพํ นามา’’ติ? ปุจฺฉิโต, ‘‘อิทํ นามา’’ติ วจเนน สมฺปาเทตุํ น สกฺกุเณยฺย. วิฆาตํ อาปชฺเชยฺยาติ ทุกฺขํ อาปชฺเชยฺย. ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมินฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ การณวจนํ, ยสฺมา อวิสเย ปุฏฺโฐติ อตฺโถ. อวิสยสฺมิญฺหิ สตฺตานํ วิฆาโตว โหติ, กูฏาคารมตฺตํ สิลํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา คมฺภีเร อุทเก ตรณํ อวิสโย, ตถา จนฺทิมสูริยานํ อากฑฺฒิตฺวา ปาตนํ, ตสฺมึ อวิสเย วายมนฺโต วิฆาตเมว อาปชฺชติ, เอวํ อิมสฺมิมฺปิ อวิสเย วิฆาตเมว อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย.

'Paccakkhāya' significa rechazando. 'Vācāvatthukamevassa' significa que sería meramente una cuestión de palabras. Si se intentara demostrar que existe otra realidad intrínseca (sabhāvadhamma) llamada 'el todo' más allá de estas doce bases, no sería posible. 'Puṭṭho ca na sampāyeyya' significa que si se le preguntara '¿cuál es ese otro todo?', no podría responder satisfactoriamente. 'Vighātaṃ āpajjeyya' significa que caería en el sufrimiento. En la frase 'Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmiṃ', la palabra 'taṃ' es solo una partícula. 'Yathā' es una expresión de causa, significando 'puesto que se le pregunta sobre lo que no está en su dominio (avisaya)'. Pues para los seres que se esfuerzan en lo que no es su dominio, solo hay aflicción; como alguien que intenta cruzar aguas profundas llevando una piedra del tamaño de un capitel sobre la cabeza, lo cual no es su dominio; o como intentar derribar al sol y la luna; quien se esfuerza en tal cosa fuera de su dominio solo obtiene aflicción. Del mismo modo, en este caso de postular otro 'todo' que no es su dominio, quien se esfuerza solo obtendría aflicción; este es el significado.

๒. ปหานสุตฺตวณฺณนา

2. Descripción del Pahāna Sutta

๒๔. ทุติเย สพฺพปฺปหานายาติ สพฺพสฺส ปหานาย. จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตนฺติ จกฺขุสมฺผสฺสํ มูลปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนา สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนเวทนา. จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. โสตทฺวาราทิเวทนาปจฺจยาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. มโนวิญฺญาณนฺติ สหาวชฺชนกชวนํ. มโนสมฺผสฺโสติ ภวงฺคสหชาโต สมฺผสฺโส. เวทยิตนฺติ สหาวชฺชนเวทนาย ชวนเวทนา. ภวงฺคสมฺปยุตฺตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อาวชฺชนํ ภวงฺคโต อโมเจตฺวา มโนติ สหาวชฺชเนน ภวงฺคํ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. มโนวิญฺญาณนฺติ ชวนวิญฺญาณํ. มโนสมฺผสฺโสติ ภวงฺคสหชาโต สมฺผสฺโส. เวทยิตนฺติ ชวนสหชาตา เวทนา. สหาวชฺชเนน ภวงฺคสหชาตาปิ วฏฺฏติเยว. ยา ปเนตฺถ เทสนา อนุสิฏฺฐิอาณา, อยํ ปณฺณตฺติ นามาติ.

24. En el segundo sutta, 'sabbappahānāya' significa para el abandono del todo. 'Cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ' se refiere a la sensación que surge teniendo al contacto visual como condición raíz, incluyendo la recepción, investigación, determinación y el javana. Respecto a la sensación asociada con la consciencia visual, no es necesario decir nada (es evidente). El mismo método se aplica a las sensaciones de las puertas del oído, etc. Aquí, 'mano' se refiere a la mente del subconsciente (bhavaṅga). 'Dhammā' se refiere al objeto mental. 'Manoviññāṇa' se refiere al javana junto con la advertencia. 'Manosamphassa' es el contacto que surge junto con el bhavaṅga. 'Vedayitaṃ' es la sensación del javana junto con la sensación de la advertencia. No es necesario decir nada sobre la sensación asociada al bhavaṅga. O bien, sin separar la advertencia del bhavaṅga, 'mano' debe entenderse como el bhavaṅga junto con la advertencia, 'dhammā' como el objeto, 'manoviññāṇa' como la consciencia del javana, 'manosamphassa' como el contacto surgido con el bhavaṅga, y 'vedayitaṃ' como la sensación surgida con el javana. También es aceptable considerarlo como lo que surge con el bhavaṅga junto con la advertencia. La enseñanza que es una instrucción de autoridad se llama 'paṇṇatti'.

๓. อภิญฺญาปริญฺญาปหานสุตฺตวณฺณนา

3. Descripción del Abhiññā-pariññā-pahāna Sutta

๒๕. ตติเย [Pg.6] สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานายาติ สพฺพํ อภิชานิตฺวา ปริชานิตฺวา ปชหนตฺถาย. อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพนฺติ อภิชานิตฺวา ปริชานิตฺวา ปหาตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

25. En el tercero, 'sabbaṃ abhiññā pariññā pahānāya' significa con el fin de abandonar tras haber conocido por conocimiento superior (abhijānitvā) y comprendido plenamente (parijānitvā). 'Abhiññā pariññā pahātabbaṃ' significa que debe ser abandonado después de ser conocido y comprendido plenamente. El resto debe entenderse según el método ya explicado.

๔. ปฐมอปริชานนสุตฺตวณฺณนา

4. Descripción del primer Aparijānana Sutta

๒๖. จตุตฺเถ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหนฺติ อนภิชานนฺโต อปริชานนฺโต อวิราเชนฺโต อปฺปชหนฺโต. เอตฺถ จ อวิราเชนฺโตติ อวิคจฺฉาเปนฺโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติสฺโสปิ ปริญฺญา กถิตา โหนฺติ. ‘‘อภิชาน’’นฺติ หิ วจเนน ญาตปริญฺญา กถิตา, ‘‘ปริชาน’’นฺติ วจเนน ตีรณปริญฺญา, ‘‘วิราชยํ ปชห’’นฺติ ทฺวีหิ ปหานปริญฺญาติ.

26. En el cuarto, 'anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ' significa no conociendo superiormente, no comprendiendo plenamente, no desapasionándose y no abandonando. Aquí, 'avirājento' significa no haciendo desaparecer la pasión. Así, en este sutta se explican las tres comprensiones plenas (pariññā). Con la palabra 'abhijāna' se explica la comprensión plena de lo conocido (ñātapariññā); con la palabra 'parijāna' se explica la comprensión plena de la investigación (tīraṇapariññā); y con las dos palabras 'virājayaṃ pajaha' se explica la comprensión plena del abandono (pahānapariññā).

๕. ทุติยอปริชานนสุตฺตวณฺณนา

5. Descripción del segundo Aparijānana Sutta

๒๗. ปญฺจเม จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมาติ เหฏฺฐา คหิตรูปเมว คเหตฺวา ทสฺเสติ. เหฏฺฐา วา อาปาถคตํ คหิตํ, อิธ อนาปาถคตํ. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ – เหฏฺฐา อาปาถคตมฺปิ อนาปาถคตมฺปิ คหิตเมว, อิธ ปน จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ตโย ขนฺธา. เต หิ จกฺขุวิญฺญาเณน สห วิญฺญาตพฺพตฺตา ‘‘จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา’’ติ วุตฺตา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

27. En el quinto [discurso], respecto a la frase 'fenómenos que deben ser conocidos por la conciencia visual' (cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā), muestra tomando nuevamente la misma forma (rūpa) ya mencionada anteriormente. O bien, anteriormente se tomó aquello que ha entrado en el campo visual, mientras que aquí se refiere a lo que no ha entrado. No obstante, esta es la conclusión: anteriormente se tomó tanto lo que ha entrado como lo que no ha entrado en el campo visual; pero aquí, en cambio, se refiere a los tres agregados asociados con la conciencia visual. Pues, debido a que estos deben ser conocidos junto con la conciencia visual, se denominan 'fenómenos que deben ser conocidos por la conciencia visual'. El mismo método se aplica también a los términos restantes.

๖. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Ādittasutta (Discurso sobre el Fuego)

๒๘. ฉฏฺเฐ คยาสีเสติ คยาคามสฺส หิ อวิทูเร คยาติ เอกา โปกฺขรณีปิ อตฺถิ นทีปิ, คยาสีสนามโก หตฺถิกุมฺภสทิโส ปิฏฺฐิปาสาโณปิ, ยตฺถ ภิกฺขุสหสฺสสฺสปิ โอกาโส ปโหติ, ภควา ตตฺถ วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘คยาสีเส’’ติ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เตสํ สปฺปายธมฺมเทสนํ วิจินิตฺวา ตํ เทเสสฺสามีติ อามนฺเตสิ.

28. En el sexto, respecto a 'en Gayāsīsa', se dice que cerca de la aldea de Gayā hay un estanque llamado Gayā y también un río; asimismo, existe una gran roca plana llamada Gayāsīsa, similar a la frente de un elefante, donde hay espacio suficiente para mil monjes, y el Bienaventurado residía allí. Por eso se dice: 'en Gayāsīsa'. 'Llamó a los monjes' significa que, tras seleccionar una enseñanza del Dhamma adecuada para ellos, los llamó con la intención de impartírsela.

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อิโต กิร ทฺวานวุติกปฺเป มหินฺโท นาม ราชา อโหสิ. ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต ผุสฺโส นาม. โส ปูริตปารมี ปจฺฉิมภวิกสตฺโต, ปริปากคเต ญาเณ โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิชฺฌิ[Pg.7]. รญฺโญ กนิฏฺฐปุตฺโต ตสฺส อคฺคสาวโก อโหสิ, ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยสาวโก. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ เชฏฺฐปุตฺโต นิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ชาโต, กนิฏฺฐปุตฺโต อคฺคสาวโก, ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยสาวโก’’ติ. โส ‘‘อมฺหากํเยว พุทฺโธ, อมฺหากํ ธมฺโม, อมฺหากํ สงฺโฆ’’ติ วิหารํ กาเรตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกโต ยาว อตฺตโน ฆรทฺวารา อุภโต เวฬุภิตฺติกุฏิกาหิ ปริกฺขิปิตฺวา มตฺถเก สุวณฺณตารกขจิตสโมสริตคนฺธทามมาลาทามวิตานํ พนฺธาเปตฺวา เหฏฺฐา รชตวณฺณํ วาลุกํ สนฺถริตฺวา ปุปฺผานิ วิกิราเปตฺวา เตน มคฺเคน ภควโต อาคมนํ กาเรสิ.

Al respecto, esta es la historia sucesiva: se dice que hace noventa y dos eones existió un rey llamado Mahinda. Su hijo mayor se llamaba Phussa. Él, habiendo perfeccionado las perfecciones (pāramī) y siendo un ser en su última existencia, cuando su conocimiento alcanzó la madurez, ascendió al lugar de la iluminación (bodhimaṇḍa) y realizó la omnisciencia. El hijo menor del rey se convirtió en su primer discípulo principal, y el hijo del capellán (purohita) en el segundo. El rey pensó: 'Mi hijo mayor renunció y se convirtió en Buda, mi hijo menor es el primer discípulo principal y el hijo del capellán es el segundo'. Pensando: 'El Buda es solo nuestro, el Dhamma es nuestro, el Saṅgha es nuestro', mandó construir un monasterio y, desde el portal del monasterio hasta la puerta de su propia casa, lo cercó por ambos lados con cabañas de paredes de bambú; arriba mandó colocar un dosel incrustado con estrellas de oro y guirnaldas colgantes de flores y fragancias, y abajo esparció arena de color plateado y flores, disponiendo la llegada del Bienaventurado por ese camino.

สตฺถา วิหารสฺมึเยว ฐิโต จีวรํ ปารุปิตฺวา อนฺโตสาณิยาว สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน ราชเคหํ อาคจฺฉติ, กตภตฺตกิจฺโจ อนฺโตสาณิยาว คจฺฉติ. โกจิ กฏจฺฉุภิกฺขามตฺตมฺปิ ทาตุํ น ลภติ. ตโต นาครา อุชฺฌายึสุ, ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, น จ มยํ ปุญฺญานิ กาตุํ ลภาม. ยถา หิ จนฺทิมสูริยา สพฺเพสํ อาโลกํ กโรนฺติ, เอวํ พุทฺธา นาม สพฺเพสํ หิตตฺถาย อุปฺปชฺชนฺติ, อยํ ปน ราชา สพฺเพสํ ปุญฺญเจตนํ อตฺตโนเยว อนฺโต ปเวเสตี’’ติ.

El Maestro, permaneciendo en el mismo monasterio, vistiéndose con el manto, acudía a la casa del rey junto con la comunidad de monjes solo por dentro de las cortinas, y tras terminar la comida, regresaba solo por dentro de las cortinas. Nadie tenía la oportunidad de ofrecer ni siquiera una cucharada de limosna. Por ello, los ciudadanos se quejaron: 'El Buda ha aparecido en el mundo, pero nosotros no tenemos la oportunidad de realizar méritos. Así como el sol y la luna dan luz a todos, así los Budas aparecen para el beneficio de todos; pero este rey encierra la intención meritoria de todos solo para sí mismo'.

ตสฺส จ รญฺโญ อญฺเญ ตโย ปุตฺตา อตฺถิ. นาครา เตหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา สมฺมนฺตยึสุ, ‘‘ราชกุเลหิ สทฺธึ อฏฺโฏ นาม นตฺถิ, เอกํ อุปายํ กโรมา’’ติ. เต ปจฺจนฺเต โจเร อุฏฺฐาเปตฺวา, ‘‘กติปยา คามา ปหฏา’’ติ สาสนํ อาหราเปตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ปุตฺเต ปกฺโกสาเปตฺวา‘‘ตาตา, อหํ มหลฺลโก, คจฺฉถ โจเร วูปสเมถา’’ติ เปเสสิ. ปยุตฺตโจรา อิโต จิโต จ อวิปฺปกิริตฺวา เตสํ สนฺติกเมว อาคจฺฉึสุ. เต อนาวาเส คาเม วาเสตฺวา ‘‘วูปสมิตา โจรา’’ติ อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ.

Ese rey tenía otros tres hijos. Los ciudadanos, uniéndose a ellos, deliberaron: 'No es posible litigar con la familia real, busquemos una estrategia'. Provocaron que unos bandidos se levantaran en la frontera y enviaron un mensaje al rey diciendo: 'Algunas aldeas han sido saqueadas'. El rey llamó a sus hijos y los envió diciendo: 'Hijos, soy anciano, vayan y apacigüen a los bandidos'. Los bandidos contratados, sin dispersarse, acudieron directamente ante ellos. Estos, habiendo pacificado las aldeas y restablecido el orden, regresaron diciendo: 'Los bandidos han sido apaciguados', y se presentaron ante el rey tras rendirle homenaje.

ราชา ตุฏฺโฐ ‘‘ตาตา, วรํ โว เทมี’’ติ อาห. เต อธิวาเสตฺวา คนฺตฺวา นาคเรหิ สทฺธึ มนฺตยึสุ, ‘‘รญฺญา อมฺหากํ วโร ทินฺโน. กึ คณฺหามา’’ติ? อยฺยปุตฺตา, ตุมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทโย น ทุลฺลภา, พุทฺธรตนํ ปน ทุลฺลภํ, น สพฺพกาลํ อุปฺปชฺชติ, ตุมฺหากํ เชฏฺฐภาติกสฺส ผุสฺสพุทฺธสฺส ปฏิชคฺคนวรํ คณฺหถาติ. เต ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ นาครานํ ปฏิสฺสุณิตฺวา [Pg.8] กตมสฺสุกมฺมา สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘เทว, โน วรํ เทถา’’ติ ยาจึสุ. กึ คณฺหิสฺสถ ตาตาติ? เทว, อมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทีหิ อตฺโถ นตฺถิ, เชฏฺฐภาติกสฺส โน ผุสฺสพุทฺธสฺส ปฏิชคฺคนวรํ เทถาติ. ‘‘อยํ วโร น สกฺกา มยา ชีวมาเนน ทาตุ’’นฺติ ทฺเว กณฺเณ ปิทหิ. ‘‘เทว, น ตุมฺเห อมฺเหหิ พลกฺกาเรน วรํ ทาปิตา, ตุมฺเหหิ อตฺตโน รุจิยา ตุฏฺเฐหิ ทินฺโน. กึ, เทว, ราชกุลสฺส ทฺเว กถา วฏฺฏนฺตี’’ติ? สจฺจวาทิตาย ภณึสุ.

El rey, complacido, dijo: 'Hijos, les concedo un don'. Ellos aceptaron y, yendo con los ciudadanos, consultaron: 'El rey nos ha concedido un don. ¿Qué pediremos?'. Los ciudadanos dijeron: 'Príncipes, para ustedes los elefantes, caballos y demás no son difíciles de obtener; pero la joya del Buda es difícil de encontrar, no aparece en todo momento. Pidan el don de servir y cuidar a su hermano mayor, el Buda Phussa'. Ellos, aceptando las palabras de los ciudadanos diciendo: 'Así lo haremos', se afeitaron, se bañaron, se ungieron bien y, acudiendo ante el rey, le suplicaron: 'Señor, concédenos el don'. El rey preguntó: '¿Qué pedirán, hijos?'. 'Señor, no tenemos necesidad de elefantes ni caballos; danos el don de servir a nuestro hermano mayor, el Buda Phussa'. El rey se tapó los oídos diciendo: 'No puedo conceder ese don mientras esté vivo'. 'Señor, no nos ha dado el don por la fuerza, sino que lo dio por su propia voluntad y placer. ¿Acaso, señor, le convienen dos palabras distintas (la falsedad) a la familia real?', dijeron apelando a su veracidad.

ราชา วินิวตฺติตุํ อลภนฺโต – ‘‘ตาตา, สตฺต สํวจฺฉเร สตฺต มาเส สตฺต จ ทิวเส อุปฏฺฐหิตฺวา ตุมฺหากํ ทสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘สุนฺทรํ, เทว, ปาฏิโภคํ เทถา’’ติ. ‘‘กิสฺส ปาฏิโภคํ ตาตา’’ติ? ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อมรณปาฏิโภคํ เทวา’’ติ. ‘‘ตาตา, อยุตฺตํ ปาฏิโภคํ ทาเปถ, น สกฺกา เอวํ ปาฏิโภคํ ทาตุํ, ติณคฺเค อุสฺสาวพินฺทุสทิสํ สตฺตานํ ชีวิต’’นฺติ. ‘‘โน เจ, เทว, ปาฏิโภคํ เทถ, มยํ อนฺตรา มตา กึ กุสลํ กริสฺสามา’’ติ? ‘‘เตน หิ, ตาตา, ฉ สํวจฺฉรานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ปญฺจ, จตฺตาริ, ตีณิ, ทฺเว, เอกํ สํวจฺฉรํ เทถ’’. ‘‘สตฺต, ฉ มาเส เทถ…เป… มาสฑฺฒมตฺตํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ สตฺตทิวสมตฺตํ เทถา’’ติ. ‘‘สาธุ, เทวาติ สตฺต ทิวเส สมฺปฏิจฺฉึสุ’’. ราชา สตฺต สํวจฺฉเร สตฺต มาเส สตฺต ทิวเส กตฺตพฺพสกฺการํ สตฺตสุเยว ทิวเสสุ อกาสิ.

El rey, incapaz de retractarse de su promesa, dijo: 'Hijos, se lo concederé después de haberlo servido yo durante siete años, siete meses y siete días'. Ellos dijeron: 'Excelente, señor, denos una garantía'. '¿Una garantía de qué, hijos?'. 'Una garantía de no morir durante ese tiempo, señor'. 'Hijos, piden una garantía inadecuada, no es posible dar tal garantía; la vida de los seres es como una gota de rocío en la punta de una hierba'. 'Señor, si no nos da la garantía y morimos en el ínterin, ¿qué mérito realizaremos?'. 'Entonces, hijos, concédanme seis años'. 'No es posible, señor'. 'Entonces cinco, cuatro, tres, dos, un año... siete meses, seis meses... medio mes'. 'No es posible, señor'. 'Entonces, concédanme solo siete días'. 'Está bien, señor', y aceptaron los siete días. El rey realizó en solo siete días todos los honores y servicios que debían hacerse durante siete años, siete meses y siete días.

ตโต ปุตฺตานํ วสนฏฺฐานํ สตฺถารํ เปเสตุํ อฏฺฐอุสภวิตฺถตํ มคฺคํ อลงฺการาเปสิ, มชฺฌฏฺฐาเน จตุอุสภปฺปมาณํ ปเทสํ หตฺถีหิ มทฺทาเปตฺวา กสิณมณฺฑลสทิสํ กตฺวา วาลุกาย สนฺถราเปตฺวา ปุปฺผาภิกิณฺณมกาสิ, ตตฺถ ตตฺถ กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐปาเปตฺวา ธชปฏากา อุกฺขิปาเปสิ. อุสเภ อุสเภ โปกฺขรณึ ขณาเปสิ, อปรภาเค ทฺวีสุ ปสฺเสสุ คนฺธมาลาปุปฺผาปเณ ปสาราเปสิ. มชฺฌฏฺฐาเน จตุอุสภวิตฺถารสฺส อลงฺกตมคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ทฺเว อุสภวิตฺถาเร มคฺเค ขาณุกณฺฏเก หราเปตฺวา ทณฺฑทีปิกาโย การาเปสิ. ราชปุตฺตาปิ อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐาเน โสฬสอุสภมคฺคํ ตเถว อลงฺการาเปสุํ.

Después, para enviar al Maestro al lugar de residencia de los hijos reales, el rey hizo decorar un camino de ocho usabhas de ancho; en el área central, hizo que los elefantes pisotearan un espacio de cuatro usabhas de extensión para nivelarlo como un círculo de meditación de tierra (kasiṇamaṇḍala), hizo esparcir arena y arrojó abundantes flores. En diversos puntos hizo colocar plantas de banano y vasijas llenas de agua, e hizo izar banderas y estandartes. Cada usabha de distancia hizo excavar un estanque de lotos y, en la parte posterior, a ambos lados del camino, hizo disponer puestos de perfumes, guirnaldas y flores. En la sección central del camino decorado, de cuatro usabhas de ancho, mandó a despejar los tocones y espinas en una franja de dos usabhas a cada lado, e hizo colocar hileras de antorchas. Los príncipes, por su parte, en el área bajo su propia jurisdicción, hicieron decorar un camino de dieciséis usabhas de ancho de la misma manera.

ราชา [Pg.9] อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐานสฺส เกทารสีมํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปริเทวมาโน, ‘‘ตาตา, มยฺหํ ทกฺขิณกฺขึ อุปฺปาเฏตฺวา คณฺหนฺตา วิย คจฺฉถ, เอวํ คณฺหิตฺวา คตา ปน พุทฺธานํ อนุจฺฉวิกํ กเรยฺยาถ. มา สุราโสณฺฑา วิย ปมตฺตา วิจริตฺถา’’ติ อาห. เต ‘‘ชานิสฺสาม มยํ, เทวา’’ติ สตฺถารํ คเหตฺวา คตา, วิหารํ กาเรตฺวา สตฺถุ นิยฺยาเตตฺวา ตตฺถ สตฺถารํ ปฏิชคฺคนฺตา กาเลน เถราสเน, กาเลน มชฺฌิมาสเน, กาเลน สงฺฆนวกาสเน ติฏฺฐนฺติ. ทานํ อุปปริกฺขมานานํ ติณฺณมฺปิ ชนานํ เอกสทิสเมว อโหสิ. เต อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย จินฺตยึสุ – ‘‘กถํ นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺเหยฺยามา’’ติ? อถ เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม ธมฺมครุโน, น อามิสครุโน, สีเล ปติฏฺฐมานา มยํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺขิสฺสามา’’ติ ทานสํวิธายเก มนุสฺเส ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ตาตา, อิมินาว นีหาเรน ยาคุภตฺตขาทนียาทีนิ สมฺปาเทนฺตา ทานํ ปวตฺเตถา’’ติ วตฺวา ทานสํวิทหนปลิโพธํ ฉินฺทึสุ.

El rey, habiendo llegado hasta el límite de sus dominios, rindió homenaje al Maestro y, llorando, dijo: 'Hijos míos, partís como si me arrancaran el ojo derecho; habiendo partido de esta manera, debéis actuar con la debida propiedad hacia los Budas. No andéis con negligencia como los adictos al licor'. Ellos respondieron: 'Lo sabemos, soberano', y habiendo escoltado al Maestro, construyeron un monasterio y se lo ofrecieron. Allí, mientras servían al Maestro, se situaban a veces en el asiento del monje mayor (therāsana), a veces en el asiento del monje de rango medio, y a veces en el asiento de los monjes recién ordenados. Al examinar las donaciones, las ofrendas de los tres príncipes eran idénticas. Al acercarse el tiempo del retiro de lluvia (vassa), reflexionaron: '¿Cómo podríamos conocer la intención del Maestro?'. Entonces pensaron: 'Los Budas valoran el Dhamma y no las ofrendas materiales; si nos establecemos en la virtud (sīla), podremos comprender la intención del Maestro'. Mandaron llamar a los hombres encargados de organizar las donaciones y les dijeron: 'Hombres, continuad distribuyendo las ofrendas de gachas, comida, comestibles y demás, siguiendo este procedimiento', y tras decir esto, se liberaron del obstáculo de administrar las donaciones.

อถ เนสํ เชฏฺฐภาตา ปญฺจสเต ปุริเส อาทาย ทสสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย ทฺเว กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา กปฺปิยํ อุทกํ ปริภุญฺชมาโน วาสํ กปฺเปสิ. มชฺฌิโม ตีหิ, กนิฏฺโฐ ทฺวีหิ ปุริสสเตหิ สทฺธึ ตเถว ปฏิปชฺชิ. เต ยาวชีวํ สตฺถารํ อุปฏฺฐหึสุ. สตฺถา เตสํเยว สนฺติเก ปรินิพฺพายิ.

Entonces, el hermano mayor, acompañado de quinientos hombres, se estableció en los diez preceptos, vistió dos túnicas teñidas y pasó su tiempo consumiendo únicamente el agua permitida (kappiya). El hermano mediano hizo lo mismo con trescientos hombres, y el menor con doscientos. Ellos sirvieron al Maestro por el resto de sus vidas, y el Maestro alcanzó el parinibbāna en su misma presencia.

เตปิ กาลํ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ทฺวานวุติกปฺเป มนุสฺสโลกโต เทวโลกํ, เทวโลกโต จ มนุสฺสโลกํ สํสรนฺตา อมฺหากํ สตฺถุกาเล เทวโลกา จวิตฺวา มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ ทานคฺเค พฺยาวโฏ มหาอมจฺโจ องฺคมคธานํ ราชา พิมฺพิสาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เต ตสฺเสว รญฺโญ รฏฺเฐ พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺตึสุ. เชฏฺฐภาตา เชฏฺโฐว ชาโต, มชฺฌิมกนิฏฺฐา มชฺฌิมกนิฏฺฐาเยว. เยปิ เตสํ ปริวารมนุสฺสา, เต ปริวารมนุสฺสาว ชาตา. เต วุทฺธิมนฺวาย ตโยปิ ชนา ตํ ปุริสสหสฺสํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา ตาปสา หุตฺวา อุรุเวลายํ นทีตีเรเยว วสึสุ. องฺคมคธวาสิโน มาเส มาเส เตสํ มหาสกฺการํ อภิหรนฺติ.

Ellos también, tras fallecer, transmigraron durante noventa y dos eones del mundo de los humanos al mundo de los devas y del mundo de los devas al de los humanos, hasta que en el tiempo de nuestro Maestro, descendieron del mundo de los devas y renacieron en el mundo de los humanos. El gran ministro que se encargaba de sus donaciones renació como el rey Bimbisāra de los reinos de Anga y Magadha. Ellos renacieron en el mismo reino en familias de brāhmanas de gran fortuna. El hermano mayor renació como el mayor, y el mediano y el menor nacieron también respectivamente. Aquellos que fueron sus seguidores renacieron de igual manera como sus seguidores. Al llegar a la madurez, los tres hombres partieron con sus mil seguidores, se convirtieron en ascetas y vivieron a orillas del río en Uruvela. Los habitantes de Anga y Magadha les rendían grandes honores mes tras mes.

อถ [Pg.10] อมฺหากํ โพธิสตฺโต กตาภินิกฺขมโน อนุปุพฺเพน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ยสาทโย กุลปุตฺเต วิเนตฺวา สฏฺฐิ อรหนฺเต ธมฺมเทสนตฺถาย ทิสาสุ อุยฺโยเชตฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย – ‘‘เต ตโย ชฏิลภาติเก ทเมสฺสามี’’ติ อุรุเวลํ คนฺตฺวา อเนเกหิ ปาฏิหาริยสเตหิ เตสํ ทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา เต ปพฺพาเชสิ. โส ตํ อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรํ สมณสหสฺสํ อาทาย คยาสีสํ คนฺตฺวา เตหิ ปริวาริโต นิสีทิตฺวา, – ‘‘กตรา นุ โข เอเตสํ ธมฺมกถา สปฺปายา’’ติ จินฺเตนฺโต, ‘‘อิเม สายํปาตํ อคฺคึ ปริจรนฺติ. อิเมสํ ทฺวาทสายตนานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ วิย กตฺวา เทเสสฺสามิ, เอวํ อิเม อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานมกาสิ. อถ เนสํ ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ อิมํ อาทิตฺตปริยายํ อภาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เตสํ สปฺปายธมฺมเทสนํ วิจินิตฺวา ตํ เทเสสฺสามีติ อามนฺเตสี’’ติ. ตตฺถ อาทิตฺตนฺติ ปทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ.

Entonces, nuestro Bodhisatta, tras su Gran Renuncia, alcanzó gradualmente la omnisciencia, puso en movimiento la noble Rueda del Dhamma, guió a jóvenes de noble cuna como Yasa y otros, envió a sesenta Arahants a diversas regiones para la enseñanza del Dhamma, y él mismo, tomando su cuenco y túnicas, fue a Uruvela pensando: 'Convertiré a los tres hermanos ascetas de trenzas'. Mediante cientos de milagros, destruyó sus puntos de vista erróneos y los ordenó. El Bendito, llevando consigo a los mil monjes que portaban cuencos y túnicas creados por poder psíquico, fue a Gayāsīsa y, sentado rodeado de ellos, reflexionó: '¿Qué tipo de discurso de Dhamma será adecuado para ellos? Estos hombres solían adorar el fuego mañana y tarde. Les enseñaré haciendo que las doce bases de los sentidos (āyatana) parezcan como si estuvieran ardiendo y flameando; así podrán alcanzar el estado de Arahant'. Habiendo tomado esta decisión, pronunció este Ādittapariyāya Sutta para enseñarles el Dhamma de esa manera. Por eso se dice: 'Se dirigió a los monjes', lo cual significa que tras seleccionar la enseñanza de Dhamma adecuada para ellos, les habló con el fin de exponerla. Allí, 'āditta' significa encendido, flameando. El resto es tal como se ha explicado antes. Así, en este sutta, se explica la característica del sufrimiento (dukkhalakkhaṇa).

๗. อทฺธภูตสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Addhabhūta Sutta

๒๙. สตฺตเม อทฺธภูตนฺติ อธิภูตํ อชฺโฌตฺถฏํ, อุปทฺทุตนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ.

29. En el séptimo [sutta], 'addhabhūtaṃ' significa oprimido, abrumado o afligido. En este sutta también se expone únicamente la característica del sufrimiento.

๘. สมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Samugghātasāruppa Sutta

๓๐. อฏฺฐเม สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปนฺติ สพฺเพสํ ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญิตานํ สมุคฺฆาตาย อนุจฺฉวิกํ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. จกฺขุํ น มญฺญตีติ จกฺขุํ อหนฺติ วา มมนฺติ วา ปโรติ วา ปรสฺสาติ วา น มญฺญติ. จกฺขุสฺมึ น มญฺญตีติ อหํ จกฺขุสฺมึ, มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุสฺมึ ปโร จกฺขุสฺมึ, ปรสฺส กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุสฺมินฺติ น มญฺญติ. จกฺขุโต น มญฺญตีติ อหํ จกฺขุโต นิคฺคโต, มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุโต นิคฺคโต, ปโร จกฺขุโต นิคฺคโต, ปรสฺส กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุโต นิคฺคโตติ เอวมฺปิ น มญฺญติ, ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญนานํ เอกมฺปิ น อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. จกฺขุํ เมติ น มญฺญตีติ มม จกฺขูติ น มญฺญติ, มมตฺตภูตํ ตณฺหามญฺญนํ น อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุจตฺตาลีสาย ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา.

30. En el octavo sutta, con respecto a 'sabbamaññitasamugghātasāruppaṃ': significa adecuado para el desarraigo de todas las concepciones (maññita) basadas en el deseo, el orgullo y los puntos de vista (taṇhā, māna, diṭṭhi). 'Idha' significa en esta Dispensación (sāsana). 'Cakkhuṃ na maññatīti' significa que no concibe el ojo, es decir, no piensa en el ojo como 'yo', como 'mío', como 'otro' o como 'propiedad de otro'. 'Cakkhusmiṃ na maññatīti' significa que no concibe: 'yo estoy en el ojo', o 'mi carga de aflicción está en el ojo', o 'un otro está en el ojo', o 'la carga de aflicción de otro está en el ojo'. 'Cakkhuto na maññatīti' significa que no concibe de esta manera: 'yo he salido del ojo', 'mi carga de aflicción ha salido del ojo', 'un otro ha salido del ojo' o 'la carga de aflicción de otro ha salido del ojo'; el sentido es que no da lugar ni siquiera a una sola concepción de deseo, orgullo o puntos de vista. 'Cakkhuṃ meti na maññatīti' significa que no concibe 'el ojo es mío'; el sentido es que no produce la concepción del deseo que se apropia de las cosas como propias. El resto es evidente por sí mismo. En este sutta, se explica la visión cabal (vipassanā) conduciéndola hasta el estado de Arahant (arahatta) en cuarenta y cuatro puntos.

๙. ปฐมสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Primer Sutta sobre lo Adecuado para el Desarraigo

๓๑. นวเม [Pg.11] สมุคฺฆาตสปฺปายาติ สมุคฺฆาตสฺส อุปการภูตา. ตโต ตํ โหติ อญฺญถาติ ตโต ตํ อญฺเญนากาเรน โหติ. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทตีติ อญฺญถาภาวํ วิปริณามํ อุปคมเนน อญฺญถาภาวี หุตฺวาปิ ภเวสุ สตฺโต ลคฺโค ลคิโต ปลิพุทฺโธ อยํ โลโก ภวํเยว อภินนฺทติ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ขนฺธธาตุอายตนนฺติ, ภิกฺขเว, ยตฺตกํ อิทํ ขนฺธา จ ธาตุโย จ อายตนานิ จาติ ขนฺธธาตุอายตนํ. ตมฺปิ น มญฺญตีติ สพฺพมฺปิ น มญฺญตีติ เหฏฺฐา คหิตเมว สํกฑฺฒิตฺวา ปุน ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต อฏฺฐจตฺตาลีสาย ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา.

31. En el noveno sutta, 'samugghātasappāyā' significa aquello que es útil para el desarraigo (el Noble Camino). 'Tato taṃ hoti aññathā' significa que, a partir de ese estado concebido, el objeto (como el ojo) se vuelve de otra manera (cambia). 'Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavamevābhinandatīti': este mundo, estando apegado, vinculado y obstruido en las existencias, habiéndose vuelto sujeto al cambio debido a la aproximación a la alteración y la transformación (vejez y muerte), se regocija exclusivamente en la existencia misma. 'Yāvatā, bhikkhave, khandhadhātuāyatananti': monjes, en la medida en que existen estos agregados (khandha), elementos (dhātu) y esferas (āyatana). 'Tampi na maññatīti': el Buda muestra de nuevo, resumiendo lo que ya se ha tomado anteriormente como 'no concibe el ojo', etc., que no concibe nada de esto en absoluto. En este sutta, se explica la visión cabal conduciéndola hasta el estado de Arahant en cuarenta y ocho puntos.

๑๐. ทุติยสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Segundo Sutta sobre lo Adecuado para el Desarraigo

๓๒. ทสเม เอตํ มมาติอาทีหิ ตีหิ ตีหิ ปเทหิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาเห ทสฺเสตฺวา ติปริวฏฺฏนเยน เทสนา กตา. ปฏิปาฏิยา ปน ตีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโรปิ มคฺคา กถิตาติ.

32. En el décimo sutta, mediante los tres términos 'esto es mío', etc., el Buda muestra los apegos del deseo, el orgullo y los puntos de vista, y la enseñanza se presenta mediante el método de la triple rotación. En el orden de estos tres suttas, se explican los cuatro caminos (magga) junto con la visión cabal.

สพฺพวคฺโค ตติโย.

El tercer capítulo, el Capítulo sobre Todo (Sabbavagga), ha terminado.

๔. ชาติธมฺมวคฺควณฺณนา

4. Explicación del Capítulo sobre la Naturaleza del Nacimiento (Jātidhammavagga)

๓๓-๔๒. ชาติธมฺมวคฺเค ชาติธมฺมนฺติ ชายนธมฺมํ นิพฺพตฺตนสภาวํ. ชราธมฺมนฺติ ชีรณสภาวํ. พฺยาธิธมฺมนฺติ พฺยาธิโน อุปฺปตฺติปจฺจยภาเวน พฺยาธิสภาวํ. มรณธมฺมนฺติ มรณสภาวํ. โสกธมฺมนฺติ โสกสฺส อุปฺปตฺติปจฺจยภาเวน โสกสภาวํ. สํกิเลสิกธมฺมนฺติ สํกิเลสิกสภาวํ. ขยธมฺมนฺติ ขยคมนสภาวํ. วยธมฺมาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

33-42. En el Capítulo sobre la Naturaleza del Nacimiento, 'jātidhammaṃ' significa aquello que tiene la naturaleza de nacer o surgir. 'Jarādhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de envejecer. 'Byādhidhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de enfermar, por ser la causa del surgimiento de la enfermedad. 'Maraṇadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de morir o destruirse. 'Sokadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de la pesadumbre, por ser la causa del surgimiento del pesar. 'Saṃkilesikadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de ser corruptible o impuro por el poder del deseo, etc. 'Khayadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de llegar a su fin. En los términos 'vayadhamma' (naturaleza de perecer) y otros, se debe entender este mismo método.

ชาติธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto capítulo, el Capítulo sobre la Naturaleza del Nacimiento, ha terminado.

๕. สพฺพอนิจฺจวคฺควณฺณนา

5. Explicación del Capítulo sobre la Impermanencia de Todo (Sabbaaniccavagga)

๔๓-๕๒. อนิจฺจวคฺเค [Pg.12] อภิญฺเญยฺยนฺติ ปเท ญาตปริญฺญา อาคตา, อิตรา ปน ทฺเว คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. ปริญฺเญยฺยปหาตพฺพปเทสุปิ ตีรณปหานปริญฺญาว อาคตา, อิตราปิ ปน ทฺเว คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. สจฺฉิกาตพฺพนฺติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺพํ. อภิญฺญาปริญฺเญยฺยนฺติ อิธาปิ ปหานปริญฺญา อวุตฺตาปิ คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. อุปทฺทุตนฺติ อเนกคฺคฏฺเฐน. อุปสฺสฏฺฐนฺติ อุปหตฏฺเฐน. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

43-52. En el Capítulo sobre la Impermanencia, en la palabra 'abhiññeyyaṃ' (lo que debe ser conocido con conocimiento directo), se incluye la comprensión plena de lo conocido (ñāta-pariññā); sin embargo, debe entenderse que las otras dos comprensiones (tīraṇa y pahāna) también están incluidas. En las palabras 'pariññeyya' (lo que debe ser comprendido plenamente) y 'pahātabba' (lo que debe ser abandonado), se mencionan explícitamente las comprensiones de juicio y de abandono, pero debe entenderse que las otras dos también están incluidas. 'Sacchikātabbanti' significa que debe realizarse o hacerse manifiesto ante los ojos. 'Abhiññāpariññeyyanti': aquí también, aunque no se mencione explícitamente la comprensión por el abandono, debe entenderse que está incluida. 'Upaddutaṃ' significa acosado o afligido en el sentido de no tener una base estable. 'Upassaṭṭhaṃ' significa oprimido o golpeado en el sentido de ser herido de cerca. El resto es evidente.

สพฺพอนิจฺจวคฺโค ปญฺจโม.

El quinto capítulo, el Capítulo sobre la Impermanencia de Todo, ha terminado.

ปฐโม ปณฺณาสโก.

El primer grupo de cincuenta suttas (Paṇṇāsaka) ha terminado.

๖. อวิชฺชาวคฺควณฺณนา

6. Explicación del Capítulo sobre la Ignorancia (Avijjāvagga)

๕๓-๖๒. อวิชฺชาวคฺเค อวิชฺชาติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ. วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา. อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโตติ ทุกฺขานตฺตวเสนาปิ ชานโต ปสฺสโต ปหียติเยว, อิทํ ปน อนิจฺจวเสน กถิเต พุชฺฌนกปุคฺคลสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปิ เจตฺถ สํโยชนาติ ทส สํโยชนานิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา. อนุสยาติ สตฺต อนุสยา. สพฺพุปาทานปริญฺญายาติ สพฺเพสํ จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานนตฺถาย. ปริยาทานายาติ เขปนตฺถาย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

53-62. En el Capítulo sobre la Ignorancia, 'avijjā' es el desconocimiento (aññāṇa) de las cuatro verdades, el engaño que las oculta. 'Vijjā' es el conocimiento asociado con el camino del Arahant. En la frase 'aniccato jānato passato' (para quien conoce y ve como impermanente), para aquel que conoce y ve también mediante el sufrimiento y el no-yo, la ignorancia ciertamente se abandona; sin embargo, este sutta se enseña mediante el aspecto de la impermanencia según la disposición del individuo que va a despertar. Este mismo método debe entenderse en todos los suttas. Además, aquí 'saṃyojanāni' se refiere a los diez grilletes; 'āsavā' se refiere a las cuatro impurezas; 'anusayā' se refiere a las siete tendencias latentes. 'Sabbupādānapariññāyā' significa para el propósito de comprender plenamente los cuatro tipos de apego mediante las tres comprensiones plenas (ñāta, tīraṇa, pahāna). 'Pariyādānāyā' significa para el propósito de agotarlos por completo. En todo lugar, el resto es evidente.

อวิชฺชาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

El sexto capítulo, el Capítulo sobre la Ignorancia, ha terminado.

๗. มิคชาลวคฺโค

7. El Capítulo de Migajāla

๑. ปฐมมิคชาลสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Primer Sutta de Migajāla

๖๓. มิคชาลวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ [Pg.13] มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กมนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสํหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสํหิตา รชนียาติ รญฺชนียา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ. นนฺทีติ ตณฺหานนฺที. สํโยโคติ สํโยชนํ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโตติ นนฺทีพนฺธเนน พทฺโธ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อรญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

63. En el primer sutta del Capítulo de Migajāla, 'cakkhuviññeyyā' significa objetos que deben ser vistos por la conciencia visual. En 'sotaviññeyyā', etc., se aplica el mismo método. 'Iṭṭhā' significa que pueden haber sido buscados o no, pero el sentido es que son objetos deseables. 'Kantā' significa encantadores. 'Manāpā' significa que aumentan el agrado mental. 'Piyarūpā' significa que poseen una naturaleza digna de afecto. 'Kāmūpasaṃhitā' significa asociados con el deseo sensual que surge al tomarlos como objeto. 'Rajanīyā' significa provocadores de pasión, es decir, que actúan como causa para el surgimiento del apego. 'Nandī' es el deleite del deseo (taṇhā). 'Saṃyogo' es el grillete. 'Nandisaṃyojanasaṃyutto' significa atado por el vínculo del deleite del deseo. 'Araññavanapatthānī' se refiere a los bosques y a los lugares remotos en la selva. Allí, aunque en el Abhidhamma se dice en sentido directo que 'todo lo que está fuera del poste de la ciudad tras salir de ella es bosque', sin embargo, aquí debe entenderse que se refiere específicamente a la morada forestal que cumple con el requisito de estar al menos a quinientos arcos de distancia (un cuarto de legua). 'Vanapatthaṃ' es un lugar de difícil acceso para los hombres, alejado de los límites de la aldea, donde no se ara ni se siembra. Así también se ha dicho: 'Vanapattha' es un nombre para las moradas lejanas.

‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจนํ. วนปตฺถนฺติ วนสณฺฑานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ภึสนกานเมตํ, วนปตฺถนฺติ สโลมหํสานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ปริยนฺตานเมตํ, วนปตฺถนฺติ อมนุสฺสูปจารานํ เสนาสนานเมตํ อธิวจน’’นฺติ (วิภ. ๕๓๑).

«'Residencia en la selva' es un término para designar a aquellas moradas que están lejos. 'Residencia en la selva' es para las que están en espesuras boscosas, para las que son aterradoras, para las que erizan el vello, para las que se encuentran en los límites exteriores, y para las moradas que no son frecuentadas por seres humanos» (Vibh. 531).

เอตฺถ จ ปริยนฺตานนฺติ อิมํ เอกํ ปริยายํ ฐเปตฺวา เสสปริยาเยหิ วนปตฺถานิ เวทิตพฺพานิ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ. อปฺปสทฺทานีติ อุทุกฺขลมุสลทารกสทฺทาทีนํ อภาเวน อปฺปสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ เตสํ เตสํ นินฺนาทมหานิคฺโฆสสฺส อภาเวน อปฺปนิคฺโฆสานิ. วิชนวาตานีติ สญฺจรณชนสฺส สรีรวาตวิรหิตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รโหกมฺมสฺส อนุจฺฉวิกานิ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ นิลียนสารุปฺปานิ.

En este pasaje, dejando de lado este único método de 'límites exteriores', las residencias en la selva deben entenderse a través de los métodos restantes. 'Remotas' (pantāni) significa situadas en los límites exteriores o muy distantes. 'De poco ruido' (appasaddāni) significa silenciosas debido a la ausencia de sonidos de morteros, manos de mortero, niños, etc. 'De poco estruendo' (appanigghosāni) significa silenciosas debido a la ausencia de ruidos fuertes y ecos de diversos seres. 'Aisladas' (vijanavātāni) significa libres de la presencia y el rastro de personas que transitan. 'Adecuadas para la privacidad humana' significa apropiadas para los actos privados de los seres humanos. 'Adecuadas para la reclusión' (paṭisallānasāruppāni) significa apropiadas para el retiro solitario.

๒. ทุติยมิคชาลสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Segundo Migajāla Sutta

๖๔. ทุติเย นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธติ ตณฺหานนฺทิยา นิโรเธน วฏฺฏทุกฺขสฺส นิโรโธ.

64. En el segundo [sutta], 'con el cese del deleite, el cese del sufrimiento' significa que, mediante el cese del deleite de la avidez (taṇhā-nandi), se produce el cese del sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha).

๓-๕. ปฐมสมิทฺธิมารปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. Comentario al primer sutta sobre las preguntas de Samiddhi y Māra, y otros

๖๕-๖๗. ตติเย [Pg.14] สมิทฺธีติ อตฺตภาวสฺส สมิทฺธตาย เอวํ ลทฺธนาโม. ตสฺส กิร เถรสฺส อตฺตภาโว อภิรูโป อโหสิ ปาสาทิโก, อุกฺขิตฺตมาลาปุโฏ วิย อลงฺกตมาลาคพฺโภ วิย จ สพฺพาการปาริปูริยา สมิทฺโธ. ตสฺมา สมิทฺธิตฺเวว สงฺขํ คโต. มาโรติ มรณํ ปุจฺฉติ. มารปญฺญตฺตีติ มาโรติ ปญฺญตฺติ นามํ นามเธยฺยํ. อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วาติ ตตฺถ มรณํ วา มรณนฺติ อิทํ นามํ วา อตฺถีติ ทสฺเสติ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว, ตถา ปญฺจมํ.

65-67. En el tercero, 'Samiddhi' es el nombre que recibió debido a la perfección (samiddhatā) de su forma física (attabhāva). Se dice que la apariencia de ese venerable era hermosa y agradable, como un cesto de flores recién levantado o una estancia decorada con flores, dotada de perfección en todos sus aspectos. Por lo tanto, fue conocido simplemente como Samiddhi. Con 'Māra', pregunta sobre la muerte. 'Designación de Māra' se refiere a la denominación o nombre 'Māra'. Indica el sentido de que en ese cuerpo existe tanto la muerte como el nombre 'muerte'. El cuarto sutta es evidente, al igual que el quinto.

๖. สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al sutta sobre las preguntas de Samiddhi acerca del mundo

๖๘. ฉฏฺเฐ โลโกติ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. อิติ มิคชาลตฺเถรสฺส อายาจนสุตฺตโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุปิ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

68. En el sexto, se llama 'mundo' (loko) en el sentido de aquello que se desintegra y se desmorona (lujjana-palujjana). Así, desde el sutta de la petición del venerable Migajāla en adelante, en los cinco suttas se expone únicamente el ciclo de renacimientos (vaṭṭa) y su cesación (vivaṭṭa).

๗. อุปเสนอาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Upasena-Āsīvisa Sutta

๖๙. สตฺตเม สีตวเนติ เอวํนามเก สุสานวเน. สปฺปโสณฺฑิกปพฺภาเรติ สปฺปผณสทิสตาย เอวํลทฺธนาเม ปพฺภาเร. อุปเสนสฺสาติ ธมฺมเสนาปติโน กนิฏฺฐภาติกอุปเสนตฺเถรสฺส. อาสีวิโส ปติโต โหตีติ เถโร กิร กตภตฺตกิจฺโจ มหาจีวรํ คเหตฺวา เลณจฺฉายาย มนฺทมนฺเทน วาตปานวาเตน พีชิยมาโน นิสีทิตฺวา ทุปฏฺฏนิวาสเน สูจิกมฺมํ กโรติ. ตสฺมึ ขเณ เลณจฺฉทเน ทฺเว อาสีวิสโปตกา กีฬนฺติ. เตสุ เอโก ปติตฺวา เถรสฺส อํสกูเฏ อวตฺถาสิ. โส จ ผุฏฺฐวิโส โหติ. ตสฺมา ปติตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย เถรสฺส กาเย ทีปสิขา วิย วฏฺฏึ ปริยาทิยมานเมวสฺส วิสํ โอติณฺณํ. เถโร วิสสฺส ตถาคมนํ ทิสฺวา กิญฺจาปิ ตํ ปติตมตฺตเมว ยถาปริจฺเฉเทน คตํ, อตฺตโน ปน อิทฺธิพเลน ‘‘อยํ อตฺตภาโว เลเณ มา วินสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรตีติ ยาว น วิกิรติ, ตาว นํ พหิทฺธา นีหรถาติ อตฺโถ. อญฺญถตฺตนฺติ อญฺญถาภาวํ. อินฺทฺริยานํ วา วิปริณามนฺติ จกฺขุโสตาทีนํ อินฺทฺริยานํ [Pg.15] ปกติวิชหนภาวํ. ตตฺเถว วิกิรีติ พหิ นีหริตฺวา ฐปิตฏฺฐาเน มญฺจกสฺมึเยว วิกิริ.

69. En el séptimo, 'en Sītavana' se refiere a un bosque que servía de cementerio con ese nombre. 'En el Saliente de la Capucha de la Cobra' (Sappasoṇḍika-pabbhāra) es una pendiente rocosa llamada así por su parecido con la capucha de una serpiente. 'De Upasena' se refiere al venerable Upasena, hermano menor del General del Dhamma (Sariputta). 'Cayó una víbora' narra que el venerable, habiendo terminado sus deberes tras la comida, tomó su manto exterior y se sentó a la sombra de la cueva, recibiendo una suave brisa, mientras cosía su túnica inferior de doble capa. En ese momento, dos crías de víbora jugaban en el techo de la cueva. Una de ellas cayó y aterrizó en el hombro del venerable. Era de la especie cuya picadura es mortal al contacto (phuṭṭhavisa). Por lo tanto, desde el punto del contacto, el veneno penetró en el cuerpo del venerable consumiéndolo como una llama consume la mecha de una lámpara. El venerable, viendo el avance del veneno, aunque acababa de ocurrir y el efecto era inmediato según su naturaleza, mediante su poder espiritual (iddhi) determinó: «Que este cuerpo no se desintegre aquí dentro de la cueva», y llamó a los monjes. «Antes de que este cuerpo se esparza aquí mismo» significa: «Sacadlo fuera mientras aún no se ha descompuesto y esparcido». 'Alteración' (aññathatta) significa el cambio de estado o la pérdida de la condición natural de las facultades (indriya). 'Se desintegró allí mismo' significa que, tras ser llevado fuera y colocado en el camastro, el cuerpo se descompuso en ese mismo lugar.

๘. อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Upavāṇa-Sandiṭṭhika Sutta

๗๐. อฏฺฐเม รูปปฺปฏิสํเวทีติ นีลปีตาทิเภทํ อารมฺมณํ ววตฺถาเปนฺโต รูปํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, ตสฺมา รูปปฺปฏิสํเวที นาม โหติ. รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส อตฺถิภาเวเนว ปน รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ วุจฺจติ. สนฺทิฏฺฐิโกติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตตฺถาเนว. โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส นตฺถิภาเวเนว น รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา ‘‘โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสขาเสขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

70. En el octavo, 'quien experimenta la forma' es aquel que, al determinar objetos con distinciones de azul, amarillo, etc., hace que la forma sea claramente conocida; por eso se le llama así. 'Quien experimenta el apego a la forma' significa que, debido a la presencia de las impurezas (kilesa), uno experimenta el apego por la forma. Los términos 'visible por uno mismo' (sandiṭṭhika), etc., tienen los significados ya explicados en el Visuddhimagga. 'Quien no experimenta el apego a la forma' significa que, debido a la ausencia de impurezas, uno no hace evidente el apego por la forma. En este sutta se describe la reflexión (paccavekkhaṇā) tanto de los aprendices (sekha) como de los que ya no necesitan aprender (asekha).

๙. ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al primer sutta sobre las seis bases de contacto

๗๑. นวเม ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ. อวุสิตนฺติ อวุฏฺฐํ. อารกาติ ทูเร. เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสนฺติ, ภนฺเต, อหํ เอตฺถ อนสฺสสึ, นฏฺโฐ นาม อหนฺติ วทติ. ภควา – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อหํ นาม อิมสฺมึ สาสเน นฏฺโฐ’ติ วทติ, กินฺนุ ขฺวสฺส อญฺเญสุ ธาตุกมฺมฏฺฐาน-กสิณกมฺมฏฺฐานาทีสุ อภิโยโค อตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา, ตมฺปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘กตรํ นุ โข กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺส สปฺปายํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต ‘‘อายตนกมฺมฏฺฐานเมว สปฺปาย’’นฺติ ทิสฺวา ตํ กเถนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขูติอาทิมาห. สาธูติ ตสฺส พฺยากรเณ สมฺปหํสนํ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ อยเมว วฏฺฏทุกฺขสฺสนฺโต ปริจฺเฉโท, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ.

71. En el noveno, 'bases de contacto' (phassāyatanānaṃ) se refiere a las seis clases de contacto. 'No practicado' (avusitaṃ) significa no habitado o no cultivado. 'Lejos' (ārakā) significa a gran distancia. «Aquí, señor, estoy perdido» significa: «Señor, he perecido aquí, me he arruinado». El Bienaventurado, pensando: «Este monje dice que está perdido para esta Dispensación; ¿tendrá acaso alguna práctica en otras meditaciones como los elementos (dhātu) o los kasinas?», y al no ver tal práctica en ellos, consideró: «¿Qué meditación será adecuada para él?». Entonces, viendo que la meditación sobre las bases era la adecuada, para enseñársela dijo: «¿Qué piensas, monje?», etc. 'Bien' (sādhu) es una expresión de regocijo ante su respuesta. 'Este es el fin del sufrimiento' significa que este es el límite del sufrimiento del ciclo, es decir, el Nibbāna.

๑๐. ทุติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al segundo sutta sobre las seis bases de contacto

๗๒. ทสเม อนสฺสสนฺติ นสฺสสึ, นฏฺโฐ นามมฺหิ อิจฺเจว อตฺโถ. อายตึ อปุนพฺภวายาติ เอตฺถ อายตึ อปุนพฺภโว นาม นิพฺพานํ, นิพฺพานตฺถาย ปหีนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

72. En el décimo, 'estoy perdido' significa 'he perecido', 'me he arruinado'. 'Para el no-renacimiento en el futuro': aquí 'no-renacimiento en el futuro' es el Nibbāna; el significado es que aquello será abandonado en pos del Nibbāna.

๑๑. ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario al tercer sutta sobre las seis bases de contacto

๗๓. เอกาทสเม [Pg.16] อนสฺสสนฺติ นฏฺโฐ, ปนสฺสสนฺติ อตินฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

73. En el undécimo, 'estoy perdido' significa arruinado; 'estoy completamente perdido' (panassasaṃ) significa extremadamente arruinado. El resto debe entenderse según el método ya explicado.

มิคชาลวคฺโค สตฺตโม.

El séptimo capítulo, el Vagga de Migajāla, ha terminado.

๘. คิลานวคฺโค

8. Capítulo de los enfermos (Gilānavagga).

๑-๕. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา

1-5. Comentario al primer sutta de los enfermos (Paṭhamagilānasutta) y otros.

๗๔-๗๘. คิลานวคฺคสฺส ปฐเม อมุกสฺมินฺติ อสุกสฺมึ. อยเมว วา ปาโฐ. อปฺปญฺญาโตติ อญฺญาโต อปากโฏ. นโวปิ หิ โกจิ ปญฺญาโต โหติ ราหุลตฺเถโร วิย สุมนสามเณโร วิย จ, อยํ ปน นโว เจว อปญฺญาโต จ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. ตถา อิโต ปเรสุ จตูสุ.

74-78. En el primer sutta del Gilānavagga, 'amukasminti' significa 'en tal lugar'. O bien, esta misma es la lectura. 'Appaññātoti' significa desconocido o no manifiesto. Pues de hecho, incluso un monje nuevo puede ser conocido, como el venerable Rāhula o el novicio Sumana; sin embargo, este es tanto nuevo como desconocido. Lo restante aquí se explica según el método ya mencionado. Lo mismo ocurre con los cuatro sustratos siguientes a este.

๖. ปฐมอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al primer sutta sobre el abandono de la ignorancia (Paṭhamaavijjāpahānasutta).

๗๙. ฉฏฺเฐ อนิจฺจโต ชานโตติ ทุกฺขานตฺตวเสน ชานโตปิ ปหียติเยว, อิทํ ปน อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา วุตฺเต พุชฺฌนกสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ.

79. En el sexto, 'aniccato jānatoti' (conociendo como impermanente) significa que incluso para quien conoce mediante el sufrimiento y el no-yo, la ignorancia ciertamente se abandona. Sin embargo, este sutta se expone habiendo mostrado la característica de la impermanencia, de acuerdo con la inclinación de aquel que comprenderá las verdades.

๗. ทุติยอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al segundo sutta sobre el abandono de la ignorancia (Dutiyaavijjāpahānasutta).

๘๐. สตฺตเม สพฺเพ ธมฺมาติ สพฺเพ เตภูมกธมฺมา. นาลํ อภินิเวสายาติ อภินิเวสปรามาสคฺคาเหน คณฺหิตุํ น ยุตฺตา. สพฺพนิมิตฺตานีติ สพฺพานิ สงฺขารนิมิตฺตานิ. อญฺญโต ปสฺสตีติ ยถา อปริญฺญาตาภินิเวโส ชโน ปสฺสติ, ตโต อญฺญโต ปสฺสติ. อปริญฺญาตาภินิเวโส หิ ชโน สพฺพนิมิตฺตานิปิ อตฺตโต ปสฺสติ. ปริญฺญาตาภินิเวโส ปน อนตฺตโต ปสฺสติ, โน อตฺตโตติ เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ.

80. En el séptimo, 'sabbe dhammā' se refiere a todos los fenómenos de los tres planos de existencia. 'Nālaṃ abhinivesāyāti' significa que no son aptos para ser tomados mediante el asimiento del aferramiento y la interpretación errónea. 'Sabbanimittānīti' son todos los signos de las formaciones. 'Aññato passatīti' significa que, tal como ve una persona que tiene un aferramiento no comprendido, él ve de otra manera a partir de eso. Pues la persona con aferramiento no comprendido ve todos los signos como un 'yo'. Sin embargo, quien tiene el aferramiento comprendido los ve como no-yo, no como un yo; así, en este sutta se expone únicamente la característica del no-yo.

๘. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al sutta de los muchos monjes (Sambahulabhikkhusutta).

๘๑. อฏฺฐเม [Pg.17] อิธ โนติ เอตฺถ โน-กาโร นิปาตมตฺตเมว. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. เกวลํ อิธ ทุกฺขลกฺขณํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

81. En el octavo, en 'idha no', la partícula 'no' es meramente un expletivo. Lo restante tiene un significado evidente. Se debe entender que aquí se expone únicamente la característica del sufrimiento.

๙. โลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al sutta de la pregunta sobre el mundo (Lokapañhāsutta).

๘๒. นวเม ลุชฺชตีติ ปลุชฺชติ ภิชฺชติ. อิธ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ.

82. En el noveno, 'lujjatīti' significa que se desintegra o se rompe. Aquí se expone la característica de la impermanencia.

๑๐. ผคฺคุนปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al sutta de la pregunta de Phagguna (Phaggunapañhāsutta).

๘๓. ทสเม ฉินฺนปปญฺเจติ ตณฺหาปปญฺจสฺส ฉินฺนตฺตา ฉินฺนปปญฺเจ. ฉินฺนวฏุเมติ ตณฺหาวฏุมสฺเสว ฉินฺนตฺตา ฉินฺนวฏุเม. กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? อติกฺกนฺตพุทฺเธหิ ปริหริตานิ จกฺขุโสตาทีนิ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อถ วา สเจ มคฺเค ภาวิเตปิ อนาคเต จกฺขุโสตาทิวฏฺฏํ วฑฺเฒยฺย, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉตีติ.

83. En el décimo, 'chinnapapañce' significa que la proliferación de la avidez ha sido cortada. 'Chinnavaṭume' significa que el camino de la avidez ha sido cortado. 'Kiṃ pucchāmīti' (¿Qué pregunto?) pregunta sobre los órganos de los sentidos como el ojo y el oído que fueron utilizados por los Budas del pasado. O bien, pregunta si el ciclo del ojo, el oído, etc., continuaría en el futuro incluso habiendo cultivado el camino.

คิลานวคฺโค อฏฺฐโม.

Octavo, capítulo de los enfermos (Gilānavagga).

๙. ฉนฺนวคฺโค

9. Capítulo de Channa (Channavagga).

๑. ปโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al sutta de la naturaleza de la desintegración (Palokadhammasutta).

๘๔. ฉนฺนวคฺคสฺส ปฐเม ปโลกธมฺมนฺติ ภิชฺชนกสภาวํ. เอวเมตฺถ อนิจฺจลกฺขณเมว กถิตํ.

84. En el primer sutta del Channavagga, 'palokadhammanti' significa la naturaleza de la desintegración. Así, aquí se expone únicamente la característica de la impermanencia.

๒. สุญฺญตโลกสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al sutta del mundo vacío (Suññatalokasutta).

๘๕. ทุติเย อตฺตนิเยนาติ อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน. เอวเมตฺถ อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ.

85. En el segundo, 'attaniyenāti' significa con las pertenencias propias de uno mismo. Así, aquí se expone únicamente la característica del no-yo.

๓. สํขิตฺตธมฺมสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al sutta del Dhamma en breve (Saṃkhittadhammasutta).

๘๖. ตติยํ ขนฺธิยวคฺเค อานนฺโทวาเท (สํ. นิ. ๓.๘๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

86. El tercero debe entenderse de la misma manera que lo dicho en el Ānandovāda Sutta del Khandhavagga.

๔. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al sutta de Channa (Channasutta).

๘๗. จตุตฺเถ [Pg.18] ฉนฺโนติ เอวํนามโก เถโร, น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตเถโร. ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานุปฏฺฐากา. คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธปสตฺถํ พุทฺธวณฺณิตํ, ตสฺมา เอวมาห. สีสเวฐํ ทเทยฺยาติ สีเส เวฐนํ สีสเวฐํ, ตญฺจ ทเทยฺย. สตฺถนฺติ ชีวิตหารกสตฺถํ. นาวกงฺขามีติ น อิจฺฉามิ. ปริจิณฺโณติ ปริจริโต. มนาเปนาติ มนวฑฺฒนเกน กายกมฺมาทินา. เอตฺถ จ สตฺต เสขา ปริจรนฺติ นาม, อรหา ปริจารี นาม, ภควา ปริจิณฺโณ นาม.

87. En el cuarto, 'Channoti' es el nombre de un anciano, no es el monje que participó en la Gran Renuncia. 'Paṭisallānā' se refiere a la salida del logro de la fruición. 'Gilānapucchakā' son los cuidadores de enfermos. El cuidado de los enfermos es algo elogiado y alabado por el Buda, por eso se dice así. 'Sīsaveṭhaṃ dadeyyā' significa que debería vendarse la cabeza. 'Satthanti' se refiere a un arma para quitarse la vida. 'Nāvakaṅkhāmī' significa no deseo. 'Pariciṇṇo' significa servido. 'Manāpenāti' con actos corporales, etc., que deleitan la mente. Aquí, los siete aprendices se dice que sirven, el Arahant es el servidor, y el Bendito es el servido.

เอตญฺหิ, อาวุโส, สาวกสฺส ปติรูปนฺติ, อาวุโส, สาวกสฺส นาม เอตํ อนุจฺฉวิกํ. อนุปวชฺชนฺติ อปฺปวตฺติกํ อปฺปฏิสนฺธิกํ. ปุจฺฉาวุโส สาริปุตฺต, สุตฺวา เวทิสฺสามาติ อยํ สาวกปวารณา นาม. เอตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหวเสน วุตฺตานิ. นิโรธํ ทิสฺวาติ ขยวยํ ญตฺวา. เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ สมนุปสฺสามิ. เอตฺตเกสุ ฐาเนสุ ฉนฺนตฺเถโร สาริปุตฺตตฺเถเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กเถสิ. สาริปุตฺตตฺเถโร ปน ตสฺส ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวาปิ ตํ ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ วา ‘‘ขีณาสโว’’ติ วา อวตฺวา ตุณฺหีเยว อโหสิ. จุนฺทตฺเถโร ปนสฺส ปุถุชฺชนภาวํ สญฺญาเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา โอวาทํ อทาสิ.

En 'Etañhi, āvuso, sāvakassa patirūpanti', significa 'esto es apropiado para un discípulo'. 'Anupavajjaṃ' significa que no produce un nuevo renacimiento. 'Pucchāvuso sāriputta...' es la invitación de un discípulo. 'Esto es mío', etc., se dice en virtud del aferramiento de la avidez, el orgullo y la visión errónea. 'Nirodhaṃ disvā' significa habiendo conocido la destrucción y el cese. 'No es mío, no soy yo, no es mi yo' significa ver como impermanente, sufrimiento y no-yo. En estos puntos, el venerable Channa respondió a las preguntas del venerable Sāriputta situándolas en el estado de Arahant. El venerable Sāriputta, aun conociendo su estado de mundano, no le dijo 'eres un mundano' ni 'eres un Arahant', sino que permaneció en silencio. El venerable Cunda, por su parte, pensó en hacerle reconocer su estado de mundano y le dio el consejo.

ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา มารณนฺติกํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺถํ อาหรามีติ วทติ, ตสฺมา ปุถุชฺชโน อายสฺมา, เตน อิทมฺปิ มนสิกโรหีติ ทีเปติ. ยสฺมา วา ฉนฺนํ อายตนานํ นิโรธํ ทิสฺวา จกฺขาทีนิ ติณฺณํ คาหานํ วเสน น สมนุปสฺสามีติ วทสิ. ตสฺมา อิทมฺปิ ตสฺส ภควโต สาสนํ อายสฺมตา มนสิกาตพฺพนฺติปิ ปุถุชฺชนภาวเมว ทีเปนฺโต วทติ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. นิสฺสิตสฺสาติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺส. จลิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ โหติ. ยถยิทํ อายสฺมโต อุปฺปนฺนํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อหํ เวทยามิ, มม เวทนา’’ติ อปฺปหีนคฺคาหสฺส อิทานิ วิปฺผนฺทิตํ โหติ, อิมินาปิ นํ ‘‘ปุถุชฺชโนว ตฺว’’นฺติ วทติ.

Ahí, 'tasmā' significa: dado que dice que usará el arma al no poder soportar el dolor mortal, por lo tanto, el venerable es un mundano; así muestra que debe reflexionar sobre esto. O bien, como dices que al ver el cese de las seis bases no las ves a través de los tres tipos de aferramiento, por eso el venerable debe reflexionar sobre esta enseñanza del Bendito; así también lo dice señalando su estado de mundano. 'Niccakappanti' significa en todo momento. 'Nissitassāti' para aquel que se apoya en la avidez, el orgullo y la visión errónea. 'Calitanti' significa que hay agitación. Así como ahora hay agitación para el venerable que no puede soportar el dolor surgido, pensando 'yo siento, mi dolor' debido al aferramiento no abandonado; por esto también le dice: 'tú eres ciertamente un mundano'.

ปสฺสทฺธีติ [Pg.19] กายจิตฺตปสฺสทฺธิ, กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตีติ อตฺโถ. นติยาติ ตณฺหานติยา. อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเน อสติ. อาคติคติ น โหตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นาม, จุติวเสน คมนํ นาม น โหติ. จุตูปปาโตติ จวนวเสน จุติ, อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต. เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรนาติ น อิธโลเก น ปรโลเก น อุภยตฺถ โหติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส อยเมว อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท ปริวฏุมภาโว โหติ. อยเมว หิ เอตฺถ อตฺโถ. เย ปน ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ วจนํ คเหตฺวา อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺติ, เตสํ วจนํ นิรตฺถกํ. อนฺตราภวสฺส หิ ภาโว อภิธมฺเม ปฏิกฺขิตฺโตเยว. ‘‘อนฺตเรนา’’ติ วจนํ ปน วิกปฺปนฺตรทีปนํ. ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ – เนว อิธ น หุรํ, อปโร วิกปฺโป น อุภยนฺติ.

«Passaddhī» significa la tranquilidad del cuerpo y de la mente, es decir, la tranquilidad de las impurezas (kilesas). «Natiyā» se refiere a la inclinación de la avidez (taṇhā). «Asatī» significa que no existe la obsesión por el apego para una existencia futura. «Āgatigati na hoti» significa que no hay un «venir» por vía del renacimiento (paṭisandhi) ni un «ir» por vía de la muerte (cuti). «Cutūpapāto» se refiere a la muerte según el proceso de fallecimiento y al renacimiento según el proceso de surgimiento; ambos no ocurren. «Ni aquí, ni en el más allá, ni entre ambos» significa que no ocurre en este mundo, ni en el otro mundo, ni en ambos lugares. «Este es el fin del sufrimiento» significa que este es el límite, la delimitación o el estado de haber cortado el ciclo del sufrimiento de la ronda (vaṭṭa-dukkha) y del sufrimiento de las impurezas. Este es, de hecho, el significado en este contexto. Aquellos que, tomando la palabra «entre ambos» (ubhayamantarena), postulan la existencia de un estado intermedio (antarābhava), sus palabras carecen de sentido, pues la existencia de un estado intermedio es rechazada en el Abhidhamma. La palabra «antarena» es meramente un indicador de una alternativa distinta y no un indicador de un estado intermedio. Por lo tanto, este es el significado aquí: ni en este mundo, ni en el otro, ni la otra alternativa de que sea en ambos.

สตฺถํ อาหเรสีติ ชีวิตหารกสตฺถํ อาหริ, อาหริตฺวา กณฺฐนาฬํ ฉินฺทิ. อถสฺส ตสฺมึ ขเณ มรณภยํ โอกฺกมิ, คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา, สํวิคฺคจิตฺโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา, สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา, สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพุโต. สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตาติ กิญฺจาปิ อิทํ เถรสฺส ปุถุชฺชนกาเล พฺยากรณํ โหติ; เอเตน ปน พฺยากรเณน อนนฺตรายมสฺส ปรินิพฺพานํ อโหสิ. ตสฺมา ภควา ตเทว พฺยากรณํ คเหตฺวา กเถสิ.

«Tomó el arma» significa que tomó un arma que arrebata la vida y, tras tomarla, se cortó la garganta. Entonces, en ese momento, le sobrevino el temor a la muerte y se le presentó el signo del destino (gatinimitta). Al reconocer su estado de persona mundana (puthujjana), con el corazón conmovido, estableció la visión cabal (vipassanā) y, comprendiendo las formaciones (saṅkhāras), alcanzó el estado de Arahant, convirtiéndose en un «samasīsī» (aquel que alcanza la liberación y el fin de la vida simultáneamente) y entró en el Parinibbāna. Respecto a que fue declarado como alguien que alcanzó la liberación definitiva sin apego ante la presencia (del Buda), aunque esta declaración se basó en el tiempo en que el monje era aún un puthujjana, a través de dicha declaración se entiende que su Parinibbāna ocurrió sin obstáculos. Por lo tanto, el Señor, tomando esa misma declaración, la expuso.

อุปวชฺชกุลานีติ อุปสงฺกมิตพฺพกุลานิ. อิมินา เถโร, ‘‘ภนฺเต, เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ จ อุปฏฺฐายิกาสุ จ วิชฺชมานาสุ โส ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยํ กุลสํสคฺคโทสํ ทสฺเสนฺโต ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา กุเลสุ สํสคฺคาภาวํ ทีเปนฺโต โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตาติอาทิมาห. อิมสฺมึ กิร ฐาเน เถรสฺส กุเลสุ อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

«Upavajjakulānīti» significa las familias que deben ser visitadas. Con esto, el Venerable (Sāriputta) pregunta: «Venerable Señor, existiendo tales devotos y devotas, ¿cómo es que ese monje alcanzará el Parinibbāna en Tu enseñanza?», mostrando así el peligro del contacto con las familias en la práctica preliminar del camino. Entonces, el Señor, señalando la ausencia de apego en el contacto con las familias de aquel monje, dijo: «Existen tales familias, Sāriputta», etc. En este punto, se hizo evidente que el monje Channa no tenía un contacto apegado con las familias. El resto es claro en todo sentido.

๕-๖. ปุณฺณสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. Comentario al Puṇṇa Sutta y otros.

๘๘-๘๙. ปญฺจเม ตญฺเจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ. นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโยติ ตณฺหาย สโมธาเนน ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานํ โหติ. อิติ [Pg.20] ฉสุ ทฺวาเรสุ ‘‘นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย’’ติ อิมินา ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. ทุติยนเย นิโรโธ มคฺโคติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิมินา ตฺวํ ปุณฺณาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เอวํ ตาว วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปุณฺณตฺเถรํ สตฺตสุ ฐาเนสุ สีหนาทํ นทาเปตุํ อิมินา ตฺวนฺติอาทิมาห.

88-89. En el quinto (discurso), «tañca» se refiere a ese mismo ojo y a esa misma forma. «Del origen del deleite surge el origen del sufrimiento» significa que por la combinación con la avidez, ocurre la combinación con el sufrimiento de los cinco agregados. Así, a través de las seis puertas de los sentidos, mediante las dos verdades de «el origen del deleite es el origen del sufrimiento», el Señor mostró el ciclo (vaṭṭa) llevándolo a su culminación. En el segundo método, a través de las dos verdades de «la cesación y el camino», mostró el fin del ciclo (vivaṭṭa) llevándolo a su culminación. «Con esto tú, Puṇṇa» indica una conexión textual específica. Así, habiendo establecido primero la enseñanza en términos del ciclo y su fin dentro del fruto del Arahant, ahora el Señor dijo «con esto tú», etc., para instigar al Venerable Puṇṇa a emitir su rugido de león en siete puntos.

จณฺฑาติ ทุฏฺฐา กิพฺพิสา. ผรุสาติ กกฺขฬา อกฺโกสิสฺสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสิสฺสนฺติ. ปริภาสิสฺสนฺตีติ ‘‘กึ สมโณ นาม ตฺวํ, อิทญฺจิทญฺจ เต กริสฺสามา’’ติ ตชฺเชสฺสนฺติ. เอวเมตฺถาติ เอวํ มยฺหํ เอตฺถ ภวิสฺสติ. ทณฺเฑนาติ จตุหตฺถทณฺเฑน วา ขทิรทณฺเฑน วา ฆฏิกมุคฺคเรน วา. สตฺเถนาติ เอกโตธาราทินา สตฺเถน. สตฺถหารกํ ปริเยสนฺตีติ ชีวิตหารกสตฺถํ ปริเยสนฺติ. อิทํ เถโร ตติยปาราชิกวตฺถุสฺมึ อสุภกถํ สุตฺวา อตฺตภาเวน ชิคุจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺถหารกปริเยสนํ สนฺธายาห. ทมูปสเมนาติ เอตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ.

«Caṇḍā» significa malvados y perversos. «Pharusā» significa rudos. «Lo insultarán» significa que lo insultarán mediante las diez bases del insulto. «Lo increparán» significa que lo amenazarán diciendo: «¿Qué clase de asceta eres tú? Te haremos esto y aquello». «Así en esto» significa que así será mi pensamiento en esa situación. «Con un palo» se refiere a un bastón de cuatro codos, a un palo de madera de acacia o a un mazo de madera. «Con un arma» se refiere a un arma de un solo filo o similar. «Buscan a quien les proporcione un arma» significa que buscan un arma que arrebate la vida. El Venerable dijo esto refiriéndose a la búsqueda de un arma por parte de los monjes que, tras escuchar el discurso sobre lo desagradable (asubhakatha) en el contexto del tercer Pārājika, sintieron asco por su propio cuerpo. En la expresión «por la calma del autocontrol» (damūpasamena), «dama» es un nombre para el control de las facultades y prácticas similares.

‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต,เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๙๕;

สุ. นิ. ๔๖๗) –

«Domado por la verdad, dotado de autocontrol, habiendo llegado al final del conocimiento y habiendo vivido la vida santa».

เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สุ. นิ. ๑๙๑; สํ. นิ. ๑.๒๔๖) เอตฺถ ปญฺญา ทโมติ วุตฺตา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๕; ม. นิ. ๒.๒๒๖) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโมติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ทโมติ เวทิตพฺโพ. อุปสโมติ ตสฺเสว เววจนํ.

Aquí, el control de las facultades se llama «dama». En la frase: «Si la verdad, el autocontrol, la generosidad y la paciencia se encuentran en mayor grado aquí», se dice que la sabiduría es «dama». En la frase: «Por la generosidad, el autocontrol, el dominio y la palabra veraz», se dice que la práctica del Uposatha es «dama». Sin embargo, en este Sutta, debe entenderse que la paciencia (khanti) es «dama». «Upasamo» (calma) es un sinónimo de este mismo término.

อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณติ โก ปเนส ปุณฺโณ, กสฺมา จ ปเนตฺถ คนฺตุกาโม อโหสีติ? สุนาปรนฺตวาสิโก เอว เอส, สาวตฺถิยํ ปน อสปฺปายวิหารํ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม อโหสิ.

«Entonces el Venerable Puṇṇa»; ¿quién era este Puṇṇa y por qué deseaba ir allí? Él era un habitante de Sunāparanta, pero al notar que la estancia en Sāvatthī no le era favorable, deseó marcharse allí (a su tierra natal).

ตตฺรายํ [Pg.21] อนุปฺปุพฺพิกถา – สุนาปรนฺตรฏฺเฐ กิร เอกสฺมึ วาณิชคาเม เอเต ทฺเว ภาตโร. เตสุ กทาจิ เชฏฺโฐ ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ อาหรติ, กทาจิ กนิฏฺโฐ. อิมสฺมึ ปน สมเย กนิฏฺฐํ ฆเร ฐเปตฺวา, เชฏฺฐภาติโก ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา, ชนปทจาริกํ จรนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา, เชตวนสฺส นาติทูเร สกฏสตฺถํ นิเวเสตฺวา ภุตฺตปาตราโส ปริชนปริวุโต ผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิ.

Esta es la historia sucesiva: se dice que en una aldea de comerciantes en la región de Sunāparanta vivían estos dos hermanos. Entre ellos, a veces el mayor tomaba quinientas carretas y viajaba por las provincias para traer mercancías, y a veces lo hacía el menor. En esta ocasión, dejando al hermano menor en casa, el hermano mayor tomó las quinientas carretas y, recorriendo las provincias, llegó sucesivamente a Sāvatthī. Habiendo acampado con su caravana de carretas no muy lejos del monasterio de Jetavana, después de desayunar y rodeado de su séquito, se sentó en un lugar placentero.

เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน ภุตฺตปาตราสา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา เยน พุทฺโธ, เยน ธมฺโม, เยน สงฺโฆ, ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา หุตฺวา, ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวนํ คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา ‘‘กหํ อิเม คจฺฉนฺตี’’ติ เอกํ มนุสฺสํ ปุจฺฉิ. กึ ตฺวํ, อยฺโย, น ชานาสิ? โลเก พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนานิ นาม อุปฺปนฺนานิ, อิจฺเจโส มหาชโน สตฺถุ สนฺติกํ ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉตีติ. ตสฺส ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปริชนปริวุโต ตาย ปริสาย สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา, สตฺถุ มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปริสปริยนฺเต ฐิโต, ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถ ตถาคเตน กาลํ วิทิตฺวา ปริสาย อุยฺโยชิตาย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, ทุติยทิวเส มณฺฑปํ กาเรตฺวา, อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา, พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา, ภุตฺตปาตราโส อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ภณฺฑาคาริกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘เอตฺตกํ ธนํ วิสฺสชฺชิตํ, เอตฺตกํ ธนํ น วิสฺสชฺชิต’’นฺติ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘อิมํ สาปเตยฺยํ มยฺหํ กนิฏฺฐสฺส เทหี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา, กมฺมฏฺฐานปรายโณ อโหสิ.

En aquel tiempo, los habitantes de Sāvatthi, habiendo desayunado, habiendo tomado sobre sí los factores del Uposatha, vistiendo mantos superiores limpios y llevando en sus manos perfumes, flores y demás, se dirigieron hacia donde estaba el Buda, el Dhamma y el Sangha, con sus mentes inclinadas, dirigidas y entregadas a ellos; saliendo por la puerta sur de la ciudad, se encaminaron hacia Jetavana. Él (Mahā Puṇṇa), al verlos, preguntó a un hombre: «¿A dónde van estos?». [El hombre respondió:] «Señor, ¿acaso no lo sabe? Las joyas del Buda, el Dhamma y el Sangha han aparecido en el mundo; por eso esta gran multitud va a la presencia del Maestro para escuchar la enseñanza del Dhamma». Al oír la palabra «Buda», esta penetró en él, atravesando la piel y la carne hasta llegar a la médula de sus huesos. Él, rodeado por su propio séquito, fue con aquella multitud al monasterio y, permaneciendo al borde de la asamblea mientras el Maestro enseñaba el Dhamma con su dulce voz, tras escuchar la enseñanza, concibió el deseo de la ordenación. Entonces, el Tathāgata, conociendo el momento oportuno, una vez que la asamblea se hubo dispersado, [Puṇṇa] se acercó al Maestro, le rindió homenaje y lo invitó para la comida del día siguiente. Al segundo día, mandó construir un pabellón, dispuso los asientos y ofreció una gran donación al Sangha presidido por el Buda. Habiendo desayunado y observado los factores del Uposatha, llamó al tesorero y, explicándole todo: «Tanta riqueza ha sido gastada, tanta riqueza no ha sido gastada», le entregó todas sus posesiones diciendo: «Entrega esta propiedad a mi hermano menor». Habiendo renunciado a todo, se ordenó en presencia del Maestro y se dedicó por completo a la práctica de la meditación.

อถสฺส กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ชนปโท มยฺหํ อสปฺปาโย, ยํนูนาหํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สกรฏฺฐเมว คจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ ปุพฺพณฺหสมเย ปิณฺฑาย จริตฺวา, สายนฺเห ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐหิตฺวา, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา, สตฺต สีหนาเท นทิตฺวา, ปกฺกามิ. เตน วุตฺตํ, ‘‘อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ…เป… วิหรตี’’ติ.

Entonces, mientras practicaba la meditación, el tema de meditación no se le manifestaba con claridad. Por ello pensó: «Esta región no es adecuada para mí. ¿Qué tal si recibo un tema de meditación del Maestro y regreso a mi propia tierra?». Entonces, tras haber recorrido por limosna durante la mañana, se levantó de su retiro solitario al atardecer, se acercó al Bienaventurado, le pidió que le enseñara un tema de meditación y, tras emitir los siete rugidos del león, partió. Por eso se ha dicho: «Entonces, el venerable Puṇṇa... reside».

กตฺถ [Pg.22] ปนายํ วิหาสีติ? จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ. สุนาปรนฺตรฏฺฐํ ตาว ปวิสิตฺวา จ อพฺพุหตฺถปพฺพตํ นาม ปตฺวา วาณิชคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ นํ กนิฏฺฐภาตา สญฺชานิตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ตตฺเถว วสาเปสิ.

¿Dónde residió él? Residió en cuatro lugares. Primero, habiendo entrado en el reino de Sunāparanta y llegado a la montaña llamada Abbuhattha, entró en la aldea de los comerciantes por limosna. Entonces, su hermano menor lo reconoció, le dio limosna y, tras pedirle: «Venerable, no vaya a otro lugar, quédese aquí mismo», obtuvo su promesa e hizo que se estableciera allí mismo.

ตโต สมุทฺทคิริวิหารํ นาม อคมาสิ. ตตฺถ อยกนฺตปาสาเณหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กตจงฺกโม อตฺถิ, โกจิ ตํ จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ตตฺถ สมุทฺทวีจิโย อาคนฺตฺวา อยกนฺตปาสาเณสุ ปหริตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺติ. เถโร ‘‘กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตานํ ผาสุวิหาโร โหตู’’ติ สมุทฺทํ นิสฺสทฺทํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ.

Desde allí, se dirigió al monasterio llamado Samuddagiri. Allí había un camino para caminar delimitado con piedras de imán (o piedras duras como el hierro), pero nadie era capaz de caminar por él [debido al estruendo]. Allí, las olas del mar llegaban a golpear las piedras de imán produciendo un gran ruido. El anciano, pensando: «Que haya una estancia confortable para quienes practican la meditación», hizo una determinación y volvió el mar silencioso.

ตโต มาตุลคิรึ นาม อคมาสิ. ตตฺถปิ สกุณสงฺโฆ อุสฺสนฺโน รตฺติญฺจ ทิวา จ สทฺโท เอกาพทฺโธว อโหสิ. เถโร ‘‘อิทํ ฐานํ น ผาสุก’’นฺติ ตโต มกุลการามวิหารํ นาม คโต. โส วาณิชคามสฺส นาติทูโร นจฺจาสนฺโน คมนาคมนสมฺปนฺโน วิวิตฺโต อปฺปสทฺโท. เถโร ‘‘อิมํ ฐานํ ผาสุก’’นฺติ ตตฺถ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนาทีนิ กาเรตฺวา วสฺสํ อุปคจฺฉิ. เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ.

Desde allí, fue a Mātulagiri. También allí la multitud de aves era excesiva, y su ruido era incesante tanto de día como de noche. El anciano pensó: «Este lugar no es confortable», y por ello se dirigió al monasterio llamado Makulakārāma. Este no estaba ni muy lejos ni muy cerca de la aldea de los comerciantes, era accesible para el tránsito, aislado y de poco ruido. El anciano, pensando: «Este lugar es confortable», hizo construir allí lugares para el día y para la noche, caminos para caminar y demás, y entró en el retiro de las lluvias. Así, residió en cuatro lugares.

อเถกทิวสํ ตสฺมึเยว อนฺโตวสฺเส ปญฺจ วาณิชสตานิ ‘‘ปรสมุทฺทํ คจฺฉามา’’ติ นาวาย ภณฺฑํ ปกฺขิปึสุ. นาวาโรหนทิวเส เถรสฺส กนิฏฺฐภาตา เถรํ โภเชตฺวา, เถรสฺส สนฺติเก สิกฺขาปทานิ คเหตฺวา, วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สมุทฺโท นาม อสทฺเธยฺโย อเนกนฺตราโย, อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ วตฺวา นาวํ อารุหิ. นาวา อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ. มนุสฺสา ‘‘ปาตราสํ กริสฺสามา’’ติ ทีปเก อุตฺติณฺณา. ตสฺมึ ปน ทีปเก อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, จนฺทนวนเมว อโหสิ.

Un día, durante ese mismo retiro de las lluvias, quinientos comerciantes cargaron sus mercancías en un barco diciendo: «Crucemos el mar». El día de la partida, el hermano menor del anciano alimentó al anciano, recibió de él los preceptos, le rindió homenaje y le dijo: «Venerable, el mar es impredecible y está lleno de peligros; por favor, ténganos en sus pensamientos», y subió al barco. El barco, navegando con gran velocidad, llegó a una pequeña isla. Los hombres desembarcaron en la isla diciendo: «Preparemos el desayuno». Sin embargo, en esa isla no había nada más que un bosque de sándalo.

อเถโก วาสิยา รุกฺขํ อาโกเฏตฺวา โลหิตจนฺทนภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘โภ, มยํ ลาภตฺถาย ปรสมุทฺทํ คจฺฉาม, อิโต จ อุตฺตริ ลาโภ นาม นตฺถิ, จตุรงฺคุลมตฺตา ฆฏิกา สตสหสฺสํ อคฺฆติ. หาเรตพฺพยุตฺตกํ ภณฺฑํ หาเรตฺวา จนฺทนสฺส ปูเรสฺสามา’’ติ เต ตถา กรึสุ[Pg.23]. จนฺทนวเน อธิวตฺถา อมนุสฺสา กุชฺฌิตฺวา, ‘‘อิเมหิ อมฺหากํ จนฺทนวนํ นาสิตํ ฆาเตสฺสาม เน’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อิเธว ฆาติเตสุ สพฺพํ เอกกุณปํ ภวิสฺสติ, สมุทฺทมชฺเฌ เนสํ นาวํ โอสีเทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ นาวํ อารุยฺห มุหุตฺตํ คตกาเลเยว อุปฺปาติกํ อุฏฺฐเปตฺวา สยมฺปิ เต อมนุสฺสา ภยานกานิ รูปานิ ทสฺสยึสุ. ภีตา มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน เทวตานํ นมสฺสนฺติ. เถรสฺส กนิฏฺโฐ จูฬปุณฺณกุฏุมฺพิโก ‘‘มยฺหํ ภาตา อวสฺสโย โหตู’’ติ เถรสฺส นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ.

Entonces, uno de ellos golpeó un árbol con un hacha y, al ver que era sándalo rojo, dijo: «Amigos, cruzamos el mar en busca de ganancias, pero no hay mayor ganancia que esta; un trozo de sándalo de solo cuatro dedos de ancho vale cien mil monedas. Deshagámonos de las mercancías que deban ser descartadas y llenemos el barco con sándalo». Así lo hicieron. Los seres no humanos que habitaban en el bosque de sándalo se enfurecieron y pensaron: «Estos han destruido nuestro bosque de sándalo, los mataremos». Pero luego decidieron: «Si los matamos aquí mismo, toda la isla se llenará de cadáveres putrefactos; hundiremos su barco en medio del mar». Entonces, habiendo subido al barco de ellos, cuando apenas había pasado un momento desde la partida, provocaron olas antinaturales y esos mismos seres no humanos mostraron formas aterradoras. Los hombres, aterrorizados, adoraban cada uno a sus propias deidades. El hermano menor del anciano, el hacendado Cūḷa Puṇṇa, pensando: «¡Que mi hermano sea mi refugio!», se mantuvo firme invocando el nombre del anciano.

เถโรปิ กิร ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺเชตฺวา, เตสํ พฺยสนุปฺปตฺตึ ญตฺวา, เวหาสํ อุปฺปติตฺวา, อภิมุโข อฏฺฐาสิ. อมนุสฺสา เถรํ ทิสฺวาว ‘‘อยฺโย ปุณฺณตฺเถโร เอตี’’ติ อปกฺกมึสุ, อุปฺปาติกํ สนฺนิสีทิ. เถโร ‘‘มา ภายถา’’ติ เต อสฺสาเสตฺวา ‘‘กหํ คนฺตุกามตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, อมฺหากํ สกฏฺฐานเมว คจฺฉามาติ. เถโร นาวงฺคเณ อกฺกมิตฺวา ‘‘เอเตสํ อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. วาณิชา สกฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ตํ ปวตฺตึ ปุตฺตทารสฺส อาโรเจตฺวา, ‘‘เอถ เถรํ สรณํ คจฺฉามา’’ติ ปญฺจสตาปิ อตฺตโน ปญฺจหิ มาตุคามสเตหิ สทฺธึ ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐาย อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสุํ. ตโต นาวาย ภณฺฑํ โอตาเรตฺวา เถรสฺส เอกํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา, ‘‘อยํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ โกฏฺฐาโส’’ติ อาหํสุ. เถโร มยฺหํ วิสุํ โกฏฺฐาสกิจฺจํ นตฺถิ. สตฺถา ปน ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐปุพฺโพติ. น ทิฏฺฐปุพฺโพ, ภนฺเตติ. เตน หิ อิมินา สตฺถุ มณฺฑลมาฬํ กโรถ. เอวํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสถาติ. เต สาธุ, ภนฺเตติ. เตน จ โกฏฺฐาเสน อตฺตโน จ โกฏฺฐาเสหิ มณฺฑลมาฬํ กาตุํ อารภึสุ.

Se dice que el venerable Mahā Puṇṇa, en ese mismo momento de reflexión, conociendo la inminente desgracia de los quinientos mercaderes, se elevó por los aires y se mantuvo frente a ellos. Al ver al venerable, los seres no humanos se retiraron diciendo: «El noble venerable Puṇṇa está viniendo», y la gran ola se calmó. El venerable los consoló diciendo: «No temáis», y les preguntó: «¿Hacia dónde deseáis ir?». Ellos respondieron: «Señor, regresamos a nuestro propio lugar». El venerable, pisando sobre la cubierta del barco, hizo la determinación: «Que este barco vaya al lugar deseado por ellos». Los mercaderes llegaron a su tierra, contaron lo sucedido a sus esposas e hijos y dijeron: «Venid, tomemos al venerable como refugio». Así, los quinientos mercaderes, junto con sus quinientas esposas, se establecieron en los Tres Refugios y declararon su condición de seguidores laicos (upāsakas). Luego, tras descargar la mercancía del barco, reservaron una parte para el venerable y dijeron: «Señor, esta es vuestra parte». El venerable dijo: «Yo no tengo necesidad de una parte individual. Pero, ¿habéis visto alguna vez al Maestro?». Ellos respondieron: «No lo hemos visto antes, señor». «Entonces, construid con este sándalo un pabellón circular para el Maestro. Así podréis ver al Maestro». Ellos aceptaron y comenzaron a construir el pabellón con la parte del venerable y sus propias porciones.

สตฺถาปิ กิร ตํ อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ปริโภคํ อกาสิ. อารกฺขมนุสฺสา รตฺตึ โอภาสํ ทิสฺวา, ‘‘มเหสกฺขา เทวตา อตฺถี’’ติ สญฺญํ กรึสุ. อุปาสกา มณฺฑลมาฬญฺจ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ เสนาสนานิ นิฏฺฐาเปตฺวา ทานสมฺภารํ สชฺเชตฺวา, ‘‘กตํ, ภนฺเต, อมฺเหหิ อตฺตโน กิจฺจํ, สตฺถารํ ปกฺโกสถา’’ติ เถรสฺส อาโรเจสุํ. เถโร สายนฺหสมเย อิทฺธิยา สาวตฺถึ คนฺตฺวา, ‘‘ภนฺเต, วาณิชคามวาสิโน ตุมฺเห ทฏฺฐุกามา[Pg.24], เตสํ อนุกมฺปํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา อธิวาเสสิ. เถโร สกฏฺฐานเมว ปจฺจาคโต.

Se dice que el Maestro hizo uso de aquel lugar, entrando en meditación, desde el momento en que se inició su construcción. Los guardias, al ver un resplandor por la noche, pensaron: «Hay una deidad de gran poder aquí». Los seguidores laicos, habiendo terminado el pabellón circular de sándalo y los asientos para la comunidad de monjes, y tras preparar los requisitos para la ofrenda, informaron al venerable: «Señor, nuestra tarea ha sido cumplida; por favor, invitad al Maestro». El venerable, al atardecer, se dirigió a Sāvatthī mediante poderes psíquicos y rogó al Bienaventurado: «Señor, los habitantes de la aldea de mercaderes desean veros; por favor, tened compasión de ellos». El Bienaventurado aceptó. El venerable regresó a su propio lugar en la región de Sunāparanta.

ภควาปิ อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ, ‘‘อานนฺท, สฺเว สุนาปรนฺเต วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริสฺสาม, ตฺวํ เอกูนปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ สลากํ เทหี’’ติ. เถโร ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘อากาสจารี ภิกฺขู สลากํ คณฺหนฺตู’’ติ อาห. ตํทิวสํ กุณฺฑธานตฺเถโร ปฐมํ สลากํ อคฺคเหสิ. วาณิชคามวาสิโนปิ ‘‘สฺเว กิร สตฺถา อาคมิสฺสตี’’ติ คามมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานคฺคํ สชฺชยึสุ. ภควา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา, คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา, ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา, นิสีทิ. สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหํ อโหสิ. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาวชฺเชตฺวา สตฺถุ สุนาปรนฺตคมนํ ทิสฺวา, วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ, ‘‘ตาต, อชฺช ภควา ตึสมตฺตานิ โยชนสตานิ ปิณฺฑจารํ คมิสฺสติ. ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปตฺวา เชตวนทฺวารโกฏฺฐกมตฺถเก คมนสชฺชานิ กตฺวา ฐเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ภควโต กูฏาคารํ จตุมุขํ อโหสิ, ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ทฺวิมุขานิ, เสสานิ เอกมุขานิ, สตฺถา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตกูฏาคาเรสุ ธุรกูฏาคารํ ปาวิสิ. ทฺเว อคฺคสาวเก อาทึ กตฺวา เอกูนปญฺจภิกฺขุสตานิปิ กูฏาคารคตานิ อเหสุํ. เอกํ ตุจฺฉํ กูฏาคารํ อโหสิ, ปญฺจปิ กูฏาคารสตานิ อากาเส อุปฺปตฺตึสุ.

El Bienaventurado se dirigió al venerable Ānanda: «Ānanda, mañana iremos a pedir limosna a la aldea de mercaderes en Sunāparanta. Entrega los boletos de distribución a cuatrocientos noventa y nueve monjes». El venerable respondió: «Está bien, Señor», y tras informar a la comunidad de monjes sobre el asunto, dijo: «Que los monjes que viajan por el aire tomen sus boletos». Ese día, el venerable Koṇḍadhāna tomó el primer boleto. Los habitantes de la aldea de mercaderes, sabiendo que el Maestro vendría, construyeron un pabellón en medio de la aldea y prepararon las ofrendas. El Bienaventurado, temprano por la mañana, realizó sus aseos corporales, entró en la Cámara Perfumada y se sentó tras entrar en el logro de la fruición. El trono de piedra Paṇḍukambala de Sakka se calentó. Él reflexionó sobre la causa y, al ver la partida del Maestro hacia Sunāparanta, ordenó a Vissakamma: «Querido Vissakamma, hoy el Bienaventurado viajará trescientas yojanas para pedir limosna. Crea quinientos palacios con techos de cumbrera y colócalos sobre el portal de Jetavana, preparados para la partida». Él así lo hizo. El palacio del Bienaventurado tenía cuatro frentes, los de los dos discípulos principales tenían dos, y los restantes tenían uno. El Maestro salió de la Cámara Perfumada y entró en el palacio principal de entre los dispuestos en fila. Los dos discípulos principales y los cuatrocientos noventa y nueve monjes también entraron en sus respectivos palacios. Un palacio quedó vacío, y los quinientos palacios se elevaron por los aires.

สตฺถา สจฺจพนฺธปพฺพตํ นาม ปตฺวา กูฏาคารํ อากาเส ฐเปสิ. ตสฺมึ ปพฺพเต สจฺจพนฺโธ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกตาปโส มหาชนํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อุคฺคณฺหาเปนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต หุตฺวา วสติ, อพฺภนฺตเร จสฺส อนฺโตจาฏิยํ ปทีโป วิย อรหตฺตผลสฺส อุปนิสฺสโย ชลติ. ตํ ทิสฺวา ‘‘ธมฺมมสฺส กเถสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตาปโส เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ. มคฺเคเนวสฺส อภิญฺญา อาคตา. โส เอหิภิกฺขุ หุตฺวา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธโร ตุจฺฉกูฏาคารํ ปาวิสิ.

El Maestro, al llegar a la montaña llamada Saccabandha, detuvo el palacio en el aire. En esa montaña vivía un asceta de visión errónea llamado Saccabandha, quien enseñaba doctrinas falsas a la multitud y había alcanzado gran ganancia y fama; sin embargo, en su interior, la aptitud para el fruto del Arhat brillaba como una lámpara dentro de una vasija. Al verlo, pensando: «Le enseñaré el Dhamma», el Buddha se dirigió a él y le predicó la doctrina. Al concluir la enseñanza, el asceta alcanzó el estado de Arhat. Las facultades superiores surgieron en él a través del Sendero. Convertido en un monje «Ehi Bhikkhu», portando un cuenco y mantos creados por poder psíquico, entró en el palacio que estaba vacío.

ภควา [Pg.25] กูฏาคารคเตหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วาณิชคามํ คนฺตฺวา, กูฏาคารานิ อทิสฺสมานกานิ กตฺวา, วาณิชคามํ ปาวิสิ. วาณิชา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถารํ มกุลการามํ นยึสุ. สตฺถา มณฺฑลมาฬํ ปาวิสิ. มหาชโน ยาว สตฺถา ภตฺตทรถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภติ, ตาว ปาตราสํ กตฺวา อุโปสถงฺคานิ สมาทาย พหุํ คนฺธญฺจ ปุปฺผญฺจ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย อารามํ ปจฺจาคมาสิ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺโข ชาโต, มหนฺตํ พุทฺธโกลาหลํ อโหสิ.

El Bienaventurado, junto con los quinientos monjes situados en los palacios, se dirigió a la aldea de mercaderes y, haciendo que los palacios fueran invisibles, entró en la aldea. Los mercaderes ofrecieron una gran limosna a la comunidad de monjes presidida por el Buddha y condujeron al Maestro al monasterio de Makulakārāma. El Maestro entró en el pabellón circular. Mientras el Maestro descansaba de la fatiga corporal del viaje, la multitud desayunó, tomó los preceptos del Uposatha y regresó al monasterio con abundantes perfumes y flores para escuchar el Dhamma. El Maestro predicó la doctrina. La multitud obtuvo la liberación de las ataduras de los condicionamientos, y se produjo un gran clamor de júbilo por el Buddha.

สตฺถา มหาชนสฺส สงฺคหตฺถาย สตฺตาหํ ตตฺเถว วสิ, อรุณํ ปน มหาคนฺธกุฏิยํเยว อุฏฺฐเปสิ. สตฺตาหมฺปิ ธมฺมเทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตตฺถ สตฺตาหํ วสิตฺวา, วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา, ‘‘ตฺวํ อิเธว วสาหี’’ติ ปุณฺณตฺเถรํ นิวตฺเตตฺวา อนฺตเร นมฺมทานที นาม อตฺถิ, ตสฺสา ตีรํ อคมาสิ. นมฺมทา นาคราชา สตฺถุ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา, นาคภวนํ ปเวเสตฺวา, ติณฺณํ รตนานํ สกฺการํ อกาสิ. สตฺถา ตสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. โส ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, ปริจริตพฺพํ เทถา’’ติ ยาจิ. ภควา นมฺมทานทีตีเร ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตํ วีจีสุ อาคตาสุ ปิธียติ, คตาสุ วิวรียติ. มหาสกฺการปตฺตํ อโหสิ. สตฺถา ตโต นิกฺขมิตฺวา สจฺจพนฺธปพฺพตํ คนฺตฺวา สจฺจพนฺธํ อาห – ‘‘ตยา มหาชโน อปายมคฺเค โอตาริโต. ตฺวํ อิเธว วสิตฺวา, เอเตสํ ลทฺธึ วิสฺสชฺชาเปตฺวา, นิพฺพานมคฺเค ปติฏฺฐาเปหี’’ติ. โสปิ ปริจริตพฺพํ ยาจิ. สตฺถา ฆนปิฏฺฐิปาสาเณ อลฺลมตฺติกปิณฺฑมฺหิ ลญฺฉนํ วิย ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตโต เชตวนเมว คโต. เอตมตฺถํ สนฺธาย เตเนว อนฺตรวสฺเสนาติอาทิ วุตฺตํ.

El Maestro residió allí mismo durante siete días para favorecer a la gran multitud, pero hacía que el alba surgiera siempre en la Gran Perfumada Cámara (en Jetavana). Al finalizar la enseñanza del Dhamma durante esos siete días, hubo la realización del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres. Habiendo residido allí siete días y tras caminar por limosnas en la aldea de los mercaderes (Vāṇijagāma), hizo regresar al Thera Puṇṇa diciéndole: “Quédate aquí mismo en esta región de Sunāparanta”. En el trayecto se encuentra el río llamado Nammadā, y el Maestro fue a su orilla. El rey naga Nammadā, habiendo salido al encuentro del Maestro y habiéndolo hecho entrar en la morada de los nagas, rindió homenaje a las Tres Joyas. El Maestro, tras predicarle el Dhamma, salió de la morada de los nagas. Él suplicó: “Señor, dadme un objeto que pueda ser venerado constantemente”. El Bienaventurado mostró la huella de su pie en la orilla del río Nammadā. Esta se cubre cuando vienen las olas y se descubre cuando se retiran, convirtiéndose en objeto de gran veneración. Partiendo de allí, el Maestro fue a la montaña Saccabandha y le dijo al Thera Saccabandha: “Por ti, la gran multitud fue conducida al camino de los estados de miseria de las falsas visiones. Quédate aquí mismo, hazles abandonar la falsa visión que les enseñaste y establécelos en el camino al Nibbāna, que es la visión correcta”. Él también pidió un objeto para venerar. El Maestro mostró la huella de su pie sobre una roca sólida, clara y nítida con sus ciento ocho marcas, como un sello impreso en un trozo de arcilla húmeda. Desde allí, partió hacia el propio monasterio de Jetavana. Refiriéndose a este asunto, se dijo: “debido a ese intervalo de residencia de lluvias”, etc.

ปรินิพฺพายีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มหาชโน เถรสฺส สตฺต ทิวสานิ สรีรปูชํ กตฺวา, พหูนิ คนฺธกฏฺฐานิ สโมธาเนตฺวา, สรีรํ ฌาเปตฺวา ธาตุโย อาทาย เจติยํ อกาสิ. สมฺพหุลา ภิกฺขูติ เถรสฺส อาฬาหนฏฺฐาเน ฐิตภิกฺขู. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

“Alcanzó el parinibbāna” significa que se extinguió mediante el elemento del Nibbāna sin remanente de apego. La gran multitud de la región de Sunāparanta, tras rendir homenaje al cuerpo del Thera durante siete días, reunió mucha madera de sándalo fragante, cremó el cuerpo y, tomando las reliquias, construyó una estupa. “Muchos monjes” se refiere a los monjes que estaban presentes en el lugar de la cremación del Thera. El resto en todos los pasajes es de significado evidente. El sexto sutta es también de significado evidente.

๗-๘. ปฐมเอชาสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. Comentario al primer sutta sobre la agitación (Ejā), etc.

๙๐-๙๑. สตฺตเม [Pg.26] เอชาติ ตณฺหา. สา หิ จลนฏฺเฐน เอชาติ วุจฺจติ. สาว อาพาธนฏฺเฐน โรโค, อนฺโต ทุสฺสนฏฺเฐน คณฺโฑ, นิกนฺตนฏฺเฐน สลฺลํ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอชา โรโค เจว คณฺโฑ จ สลฺลญฺจ, ตสฺมา. จกฺขุํ น มญฺเญยฺยาติอาทิ วุตฺตนยเมว, อิธาปิ สพฺพํ เหฏฺฐา คหิตเมว สํกฑฺฒิตฺวา ทสฺสิตํ. อฏฺฐมํ วุตฺตนยเมว.

90-91. En el séptimo sutta, “agitación” (ejā) es el deseo (taṇhā). Pues este se llama “agitación” por su naturaleza de movimiento o temblor. Este mismo es llamado “enfermedad” por el sentido de aflicción y opresión, “absceso” por el sentido de corrupción interna en la mente, y “dardo” por el sentido de herir o penetrar la carne. “Por tanto” significa porque la agitación es como una gran enfermedad por su naturaleza de oprimir, como un absceso por su naturaleza de corromper la mente desde dentro, y como un dardo por su naturaleza de penetrar y herir la piel y la carne. “No se debe concebir el ojo”, etc., sigue el mismo método ya explicado; aquí también se muestra recopilando todo lo que ya se ha tomado anteriormente en el Sāruppa Sutta. El noveno sutta sigue el mismo método ya explicado.

๙-๑๐. ปฐมทฺวยสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. Comentario al primer sutta sobre la dualidad (Dvaya), etc.

๙๒-๙๓. นวเม ทฺวยนฺติ ทฺเว ทฺเว โกฏฺฐาเส. ทสเม อิตฺเถตํ ทฺวยนฺติ เอวเมตํ ทฺวยํ. จลญฺเจว พฺยถญฺจาติ อตฺตโน สภาเวน อสณฺฐหนโต จลติ เจว พฺยถติ จ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโยติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถารมฺมณํ เหตุ เจว ปจฺจโย จ. กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสตีติ เกน การเณน นิจฺจํ ภวิสฺสติ. ยถา ปน ทาสสฺส ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาโต ปุตฺโต ปโรว ทาโส โหติ, เอวํ อนิจฺจเมว โหตีติ อตฺโถ. สงฺคตีติ สหคติ. สนฺนิปาโตติ เอกโต สนฺนิปตนํ. สมวาโยติ เอกโต สมาคโม. อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโสติ อิมินา สงฺคติสนฺนิปาตสมวายสงฺขาเตน ปจฺจเยน อุปฺปนฺนตฺตา ปจฺจยนาเมเนว สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโยติ อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโส.

92-93. En el noveno, “dualidad” significa dos partes de cada uno. En el décimo, “así esta dualidad” significa esta pareja de fenómenos de esta manera, en términos de impermanencia, etc., enseñada como el ojo y las formas. “Móvil y transitorio” significa que se mueve y se agita debido a su inestabilidad por su propia naturaleza; es sacudido por la vejez y la muerte. “Cualquiera que sea la causa, cualquiera que sea la condición” significa que la base del ojo y el objeto visual son la causa y la condición para el surgimiento de la conciencia visual. “¿Cómo podría ser permanente?” significa ¿por qué razón sería permanente? Para explicarlo más claramente: así como el hijo nacido en el vientre de un esclavo y una esclava es verdaderamente un esclavo, de la misma manera es ciertamente impermanente; este es el significado. “Encuentro” (saṅgati) significa co-ocurrencia. “Reunión” (sannipāto) es la concurrencia en un solo lugar. “Concurrencia” (samavāyo) es el encuentro. Con la frase “esto se llama contacto visual”, se muestra que debido a haber surgido por la condición conocida como encuentro, reunión y concurrencia, el contacto se denomina por el nombre mismo de la condición: encuentro, reunión y concurrencia. Así, este es el sentido mostrado.

โสปิ เหตูติ ผสฺสสฺส วตฺถุ อารมฺมณํ สหชาตา ตโย ขนฺธาติ อยํ เหตุ. ผุฏฺโฐติ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ, ผสฺเสน ผุฏฺฐเมว โคจรํ เวทนา เวเทติ, เจตนา เจเตติ, สญฺญา สญฺชานาตีติ อตฺโถ. ผุฏฺโฐติ วา ผสฺสสมงฺคีปุคฺคโล, ผสฺเสน ผุฏฺฐารมฺมณเมว เวทนาทีหิ เวเทติ เจเตติ สญฺชานาตีติปิ วุตฺตํ โหติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สมตึสกฺขนฺธา กถิตา โหนฺติ. กถํ? จกฺขุทฺวาเร ตาว วตฺถุ เจว อารมฺมณญฺจ รูปกฺขนฺโธ, ผุฏฺโฐ เวเทตีติ เวทนากฺขนฺโธ, เจเตตีติ สงฺขารกฺขนฺโธ, สญฺชานาตีติ สญฺญากฺขนฺโธ, วิชานาตีติ วิญฺญาณกฺขนฺโธติ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. มโนทฺวาเรปิ หิ วตฺถุรูปํ เอกนฺตโต รูปกฺขนฺโธ, รูเป ปน อารมฺมเณ สติ อารมฺมณมฺปิ รูปกฺขนฺโธติ ฉ ปญฺจกาตึส โหนฺติ. สงฺเขเปน ปเนเต ฉสุปิ ทฺวาเรสุ ปญฺเจว [Pg.27] ขนฺธาติ สปจฺจเย ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจาติ วิตฺถาเรตฺวา วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน อิทํ สุตฺตํ เทสิตนฺติ.

“Esa es también la causa” significa que la base del ojo, el objeto visual y los tres agregados co-nacidos (sensación, etc.) constituyen esta triple causa. En la frase “contactado”, se usa el caso nominativo con sentido acusativo; la sensación experimenta el objeto que ha sido contactado por el contacto, la voluntad voliciona y la percepción percibe; este es el significado. O de otra manera: “contactado” significa que la persona dotada de contacto experimenta, percibe y voliciona a través de la sensación y demás facultades el objeto mismo contactado por el contacto. Así, en este décimo sutta se enseñan treinta agregados. ¿Cómo se enseñan? Primero, en la puerta del ojo, tanto la base como el objeto son el agregado de la forma; la sensación mencionada como “aquel que es contactado siente” es el agregado de la sensación; la percepción mencionada como “percibe” es el agregado de la percepción; la voluntad es el agregado de las formaciones; y la conciencia visual es el agregado de la conciencia. Así son cinco agregados. Este mismo método debe entenderse para las otras cinco puertas. Pues incluso en la puerta de la mente, la base física es ciertamente el agregado de la forma; y si el objeto es una forma material, el objeto también es el agregado de la forma; de este modo, hay seis grupos de cinco agregados, lo que suma treinta. En resumen, en las seis puertas hay solo estos cinco agregados. Este décimo sutta fue enseñado según la inclinación de aquellos seres que habrían de comprender las Cuatro Nobles Verdades, explicando detalladamente como impermanentes los cinco agregados junto con sus condiciones. Aquí termina el comentario al décimo sutta.

ฉนฺนวคฺโค นวโม.

El noveno capítulo de Channa ha concluido.

๑๐. สฬวคฺโค

10. Capítulo de los Seis (Saḷavaggo).

๑. อทนฺตอคุตฺตวณฺณนา

1. Comentario sobre lo no domado y lo no protegido.

๙๔. สฬวคฺคสฺส ปฐเม อทนฺตาติ อทมิตา. อคุตฺตาติ อโคปิตา. อรกฺขิตาติ น รกฺขิตา. อสํวุตาติ อปิหิตา. ทุกฺขาธิวาหา โหนฺตีติ เนรยิกาทิเภทํ อธิกทุกฺขํ อาวหนกา โหนฺติ. สุขาธิวาหา โหนฺตีติ ฌานมคฺคผลปเภทํ อธิกสุขํ อาวหนกา โหนฺติ. อธิวหาติปิ ปาโฐ, เอเสวตฺโถ.

94. En el primero del Capítulo de los Seis, “no domados” significa no disciplinados. “No resguardados” significa no protegidos por no haber cerrado firmemente el cofre de la atención y el conocimiento claro. “No protegidos” significa no cuidados por no haber cercado constantemente con la valla de la atención. “No restringidos” significa no cerrados por no haber bajado el cerrojo de la puerta de la atención plena. “Conducen al sufrimiento” significa que traen el sufrimiento excesivo y diverso de los infiernos, etc. “Conducen a la felicidad” significa que traen la felicidad superior de los diversos tipos de jhanas, caminos y frutos. También existe la lectura “adhivahā”, con el mismo significado ya mencionado.

สเฬวาติ ฉ เอว. อสํวุโต ยตฺถ ทุกฺขํ นิคจฺฉตีติ เยสุ อายตเนสุ สํวรวิรหิโต ทุกฺขํ ปาปุณาติ. เตสญฺจ เย สํวรณํ อเวทิสุนฺติ เย เตสํ อายตนานํ สํวรํ วินฺทึสุ ปฏิลภึสุ. วิหรนฺตานวสฺสุตาติ วิหรนฺติ อนวสฺสุตา อตินฺตา.

“Solo seis” significa exactamente seis. “Donde el no restringido encuentra el sufrimiento” significa en aquellas bases donde aquel que carece de las cinco clases de restricción llega al sufrimiento de los infiernos y demás estados. “Y aquellos que conocieron la restricción de estas” significa aquellos que poseen sabiduría y atención y obtuvieron las cinco clases de leyes que cierran y protegen las bases del ojo y las demás. “Viven sin estar empapados” significa que viven sin estar mojados o influenciados por la pasión (rāga).

อสาทิตญฺจ สาทุนฺติ อสฺสาทวนฺตญฺจ มธุรญฺจ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺเข อุเปกฺเขติ สุขผสฺสญฺจ ทุกฺขผสฺสญฺจาติ อิทํ ผสฺสทฺวยํ อุเปกฺเข, อุเปกฺขาเมเวตฺถ อุปฺปาเทยฺยาติ อตฺโถ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโขติ วา ปาโฐ, ผสฺสเหตุกํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโข, สุเข อนุโรธํ ทุกฺเข จ วิโรธํ อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขโก ภเวยฺยาติปิ อตฺโถ. อนานุรุทฺโธ อวิรุทฺโธ เกนจีติ เกนจิ สทฺธึ เนว อนุรุทฺโธ น วิรุทฺโธ ภเวยฺย.

"Asāditañca sādunti" significa lo que posee sabor y es dulce. "Phassadvayaṃ sukhadukkhe upekkheti" significa que ante el contacto agradable y el contacto desagradable, se debe practicar la ecuanimidad; el significado es que uno debe generar únicamente ecuanimidad ante este par de contactos. "Phassadvayaṃ sukhadukkhaṃ upekkhoti" es otra lectura; el significado es que uno debe ser ecuánime ante el placer y el dolor originados por el contacto, sin generar apego (anurodha) hacia el placer ni aversión (virodha) hacia el dolor. "Anānuruddho aviruddho kenacīti" significa no tener ni apego ni hostilidad hacia nadie con quien se esté en compañía.

ปปญฺจสญฺญาติ กิเลสสญฺญาย ปปญฺจสญฺญา นาม หุตฺวา. อิตรีตรา นราติ ลามกสตฺตา ปปญฺจยนฺตา อุปยนฺตีติ ปปญฺจยมานา วฏฺฏํ อุปคจฺฉนฺติ. สญฺญิโนติ สสญฺญา สตฺตา. มโนมยํ เคหสิตญฺจ สพฺพนฺติ สพฺพเมว ปญฺจกามคุณเคหนิสฺสิตํ มโนมยํ วิตกฺกํ. ปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา นีหริตฺวา. เนกฺขมฺมสิตํ อิรียตีติ ทพฺพชาติโก ภิกฺขุ เนกฺขมฺมสิตํ อิริเยน อิรียติ.

"Papañcasaññāti" se refiere a poseer la percepción de las impurezas (kilesa) que expanden el ciclo de renacimientos a través del deseo, el orgullo y los puntos de vista erróneos. "Itarītarā narāti" se refiere a los seres comunes, ya sean inferiores o superiores, que al proliferar mentalmente se acercan al ciclo (vaṭṭa). "Saññinoti" se refiere a los seres que poseen percepción. "Manomayaṃ gehasitañca sabbanti" se refiere a todos los pensamientos (vitakka) generados únicamente por la mente que dependen del hogar, es decir, de los cinco placeres sensoriales. "Panujjāti" significa expulsar o eliminar. "Nekkhammasitaṃ irīyatīti" significa que el monje de naturaleza sabia practica una conducta basada en la renuncia a los placeres sensoriales.

ฉสฺสุ ยทา [Pg.28] สุภาวิโตติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ยทา สุฏฺฐุ ภาวิโต. ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น วิกมฺปเต กฺวจีติ สุขผสฺเสน วา ทุกฺขผสฺเสน วา ผุฏฺฐสฺส กิสฺมิญฺจิ จิตฺตํ น กมฺปติ น เวธติ. ภวตฺถ ชาติมรณสฺส ปารคาติ ชาติมรณานํ ปารํ นิพฺพานํ คมกา โหถ.

"Chassu yadā subhāvitoti" significa cuando [la mente] ha sido bien desarrollada en relación con los seis objetos sensoriales. "Phuṭṭhassa cittaṃ na vikampate kvacīti" significa que la mente de aquel que es impactado por un contacto agradable o desagradable no se agita ni tiembla ante ningún objeto. "Bhavattha jātimaraṇassa pāragāti" significa: sed aquellos que alcanzan el Nibbāna, la orilla opuesta más allá del nacimiento y la muerte.

๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Mālukyaputta Sutta.

๙๕. ทุติเย มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทายาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล รูปาทีสุ ปมชฺชิตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุมฺเหปิ ตรุณกาเล ปมชฺชิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม.

95. En el segundo sutta, "Mālukyaputtoti" es el hijo de la brahmán Mālukyā. "Etthāti" se refiere a esta petición de instrucción. Con estas palabras, el Sublime tanto reprende como elogia al venerable. ¿Cómo lo reprende? Se dice que este, habiendo sido negligente con las formas y demás objetos en su juventud, ahora en su vejez desea vivir en el bosque y solicita un tema de meditación (kammaṭṭhāna). Entonces el Sublime, con la intención de decir: "¿Qué diremos aquí a los monjes jóvenes? Que ellos también, como Mālukyaputta, siendo negligentes en su juventud, entren al bosque en su vejez para practicar la vida ascética", reprende al venerable.

ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กตฺตุกาโม กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ, ตุมฺเห นาม ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นาม.

Por otro lado, dado que el venerable, incluso siendo anciano, desea entrar al bosque para practicar la vida ascética, el Sublime lo elogia con la intención de decir: "¿Qué diremos aquí a los monjes jóvenes? Este nuestro Mālukyaputta, incluso siendo anciano, desea entrar al bosque para practicar la vida ascética y solicita un tema de meditación; vosotros, sin embargo, no hacéis el esfuerzo ni siquiera en vuestra juventud".

ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. กิญฺจาปาหนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘อหํ มหลฺลโก’’ติ ญาตํ. ยทิ อหํ มหลฺลโก, มหลฺลโก สมาโนปิ สกฺขิสฺสามิ สมณธมฺมํ กาตุํ, เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควาติ อธิปฺปาเยน มหลฺลกภาวํ อนุคฺคณฺหนฺโต โอวาทญฺจ ปสํสนฺโต เอวมาห.

"Yatra hi nāmāti" significa "aquel que". "Kiñcāpāhanti" indica que, aunque se reconoce que "soy anciano", [él piensa]: "Aunque sea anciano, podré practicar la vida ascética; que el Sublime me enseñe". Con esta intención, sin desanimarse por su vejez y elogiando la instrucción, dijo esas palabras.

อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว อทิฏฺฐา อตีเตปิ อทิฏฺฐปุพฺพา. น จ ปสฺสสีติ เอตรหิปิ น ปสฺสสิ. น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ เอวํ สมนฺนาหาโรปิ เต ยตฺถ นตฺถิ, อปิ นุ เต ตตฺถ ฉนฺทาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ ปุจฺฉติ.

"Adiṭṭhā adiṭṭhapubbāti" se refiere a lo que no se ha visto en esta existencia ni se vio anteriormente en el pasado. "Na ca passasīti" significa que tampoco lo ves en el presente. El Sublime pregunta: "Allí donde no tienes tal atención consciente [de decir] 'que yo vea esto', ¿acaso surgirían en ti el deseo (chanda) y demás pasiones por ello?".

ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตนฺติ รูปายตเน จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูเป รูปมตฺตเมว ปสฺสติ, น นิจฺจาทิสภาวํ, อิติ เสสวิญฺญาเณหิปิ เม เอตฺถ ทิฏฺฐมตฺตเมว จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อถ วา [Pg.29] ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ, รูเป รูปวิชานนนฺติ อตฺโถ. มตฺตาติ ปมาณํ, ทิฏฺฐํ มตฺตา อสฺสาติ ทิฏฺฐมตฺตํ, จิตฺตํ, จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว เม จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อาปาถคตรูเป จกฺขุวิญฺญาณํ น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ ราคาทิวิรเหน จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว ชวนํ ภวิสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณปมาเณเนว ชวนํ ฐเปสฺสามีติ. อถ วา ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐรูปํ, ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ นาม ตตฺเถว อุปฺปนฺนํ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนสงฺขาตํ จิตฺตตฺตยํ. ยถา ตํ น รชฺชติ, น ทุสฺสติ, น มุยฺหติ, เอวํ อาปาถคเต รูเป เตเนว สมฺปฏิจฺฉนาทิปฺปมาเณน ชวนํ อุปฺปาเทสฺสามิ, นาหํ ตํ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ ทสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอเสว นโย สุตมุเตสุ.

"Diṭṭhe diṭṭhamattanti": ante un objeto visual percibido por la conciencia visual, habrá solo lo visto. Pues la conciencia visual solo percibe la forma pura y no su supuesta naturaleza permanente, etc. El significado es que, a través de las demás conciencias, mi mente ante esto será solo lo visto. O bien, "diṭṭhe diṭṭhaṃ" es la conciencia visual, el conocimiento de la forma en la forma. "Mattā" significa medida; lo que tiene lo visto como su medida es "diṭṭhamattaṃ" (solo lo visto), referido a la mente; el significado es que mi mente será solo la medida de la conciencia visual. Esto es lo que se quiere decir: así como ante una forma que entra en el campo visual la conciencia visual no se apega, no se irrita y no se confunde, así también, mediante el desapego, el javana (impulso mental) será solo la medida de la conciencia visual; mantendré el javana únicamente dentro de esa medida. O bien, "diṭṭhaṃ" es la forma vista por la conciencia visual; "diṭṭhe diṭṭhamattaṃ" es el conjunto de los tres momentos mentales (recepción, investigación y determinación) que surgen allí mismo. Así como estos no se apegan, no se irritan ni se confunden, así también, ante la forma presente, produciré el javana con esa misma medida de recepción y demás; no permitiré que, excediendo esa medida, surja el apego o la aversión. Este mismo método se aplica a lo escuchado y lo sentido.

วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ เอตฺถ ปน วิญฺญาตํ นาม มโนทฺวาราวชฺชเนน วิญฺญาตารมฺมณํ, ตสฺมึ วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ อาวชฺชนปมาณํ. ยถา อาวชฺชเนน น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ อทตฺวา อาวชฺชนปมาเณเนว จิตฺตํ ฐเปสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

En "viññāte viññātamattanti", "lo cognoscible" (viññātaṃ) es el objeto mental percibido por la advertencia en la puerta de la mente. En ese objeto, "solo lo cognoscible" es la medida de la advertencia. El significado es: así como mediante la advertencia no hay apego, irritación ni confusión, así también, sin permitir que surja el apego y demás, mantendré la mente únicamente en la medida de la advertencia.

ยโตติ ยทา. ตโตติ ตทา. น เตนาติ เตน ราเคน วา รตฺโต, โทเสน วา ทุฏฺโฐ, โมเหน วา มูฬฺโห น ภวิสฺสติ. ตโต ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต น ตตฺถาติ ยทา ตฺวํ เตน ราเคน วา โทสโมเหหิ วา รตฺโต วา ทุฏฺโฐ วา มูฬฺโห วา น ภวิสฺสสิ, ตทา ตฺวํ น ตตฺถ ตสฺมึ ทิฏฺเฐ วา สุตมุตวิญฺญาเต วา ปฏิพทฺโธ อลฺลีโน ปติฏฺฐิโต นาม ภวิสฺสสิ. เนวิธาติอาทิ วุตฺตตฺถเมว.

"Yatoti" significa cuando; "tatoti" significa entonces. "Na tenāti" significa que no estará apegado por esa pasión, ni irritado por ese odio, ni confundido por esa ignorancia. "Tato tvaṃ mālukyaputta na tatthāti" significa que cuando no estés apegado, irritado o confundido, entonces no estarás vinculado, adherido ni establecido en eso visto, escuchado, sentido o cognoscible. El pasaje "nevidhātiādi" tiene el mismo significado ya explicado anteriormente.

สติ มุฏฺฐาติ สติ นฏฺฐา. ตญฺจ อชฺโฌสาติ ตํ อารมฺมณํ คิลิตฺวา. อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อภิชฺฌาย จ วิหึสาย จ. อถ วา ‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺตี’’ติ ปเทนาปิ สทฺธึ โยเชตพฺพํ, อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อิเมปิ ทฺเว ธมฺมา ตสฺส วฑฺฒนฺตีติ อตฺโถ.

"Sati muṭṭhāti" significa que la atención se ha perdido. "Tañca ajjhosāti" significa tragar ese objeto de los sentidos. "Abhijjhā ca vihesā cā" se refiere a la codicia y a la crueldad. Alternativamente, estas palabras deben vincularse con el término "tassa vaḍḍhantī"; el significado es que estos dos estados mentales, la codicia y la crueldad, aumentan para esa persona.

จิตฺตมสฺสูปหญฺญตีติ อภิชฺฌาวิเหสาหิ อสฺส จิตฺตํ อุปหญฺญติ. อาจินโตติ อาจินนฺตสฺส. อารา นิพฺพาน วุจฺจตีติ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ นาม ทูเร ปวุจฺจติ. ฆตฺวาติ ฆายิตฺวา. โภตฺวาติ ภุตฺวา สายิตฺวา [Pg.30] เลหิตฺวา. ผุสฺสาติ ผุสิตฺวา. ปฏิสฺสโตติ ปฏิสฺสติสงฺขาตาย สติยา ยุตฺโต. เสวโต จาปิ เวทนนฺติ จตุมคฺคสมฺปยุตฺตํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนํ เสวนฺตสฺส. ขียตีติ ขยํ คจฺฉติ. กึ ตํ? ทุกฺขมฺปิ กิเลสชาตมฺปิ. อญฺญตโรติ อสีติยา มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร เอโก. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต คาถาหิปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

"Cittamassūpahaññatīti" significa que su mente es afligida por la codicia y la crueldad. "Ācinato" se refiere a quien acumula tales estados. "Ārā nibbāna vuccatīti" indica que para tal persona que desarrolla el sufrimiento del ciclo de existencias, se dice que el Nirvana está lejos. "Ghatvā" significa habiendo olido. "Bhotvā" significa habiendo comido, saboreado y lamido. "Phussā" significa habiendo tocado. "Paṭissato" significa dotado de la atención constante en diversos objetos. "Sevato cāpi vedananti" se refiere a quien cultiva la sensación supramundana asociada con los cuatro senderos. "Khīyatīti" significa que llega a su fin o se agota. ¿Qué es lo que se agota? Tanto el sufrimiento del ciclo como las impurezas. "Aññataro" se refiere a uno de los ochenta grandes discípulos. De este modo, en este sutta, se explica mediante versos tanto el ciclo de sufrimientos (vaṭṭa) como su cesación (vivaṭṭa).

๓. ปริหานธมฺมสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Parihānadhamma Sutta

๙๖. ตติเย ปริหานธมฺมนฺติ ปริหานสภาวํ. อภิภายตนานีติ อภิภวิตานิ อายตนานิ. สรสงฺกปฺปาติ เอตฺถ สรนฺตีติ สรา, ธาวนฺตีติ อตฺโถ. สรา จ เต สงฺกปฺปา จ สรสงฺกปฺปา. สํโยชนิยาติ พนฺธนิยา พนฺธนสฺส ปจฺจยภูตา. ตญฺเจ ภิกฺขูติ ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ กิเลสชาตํ, ตํ วา อารมฺมณํ. อธิวาเสตีติ จิตฺเต อาโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ ฉนฺทราคปฺปหาเนน น ปชหติ. เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. อภิภายตนญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ เอตํ พุทฺเธน ภควตา อภิภวิตํ อายตนนฺติ กถิตํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ปุคฺคเลน ธมฺโม ทสฺสิโต.

96. En el tercer sutta, "parihānadhammanti" se refiere a la naturaleza del declive. "Abhibhāyatanānīti" son las bases que dominan u superan las influencias contrarias. En la expresión "sarasaṅkappā", "sarā" significa que corren o deambulan por diversos objetos. Por lo tanto, son pensamientos (saṅkappā) errantes. "Saṃyojaniyā" significa que encadenan o actúan como condiciones para los grilletes. "Tañce bhikkhūti" se refiere a la impureza surgida o al objeto percibido. "Adhivāsetīti" significa que lo mantiene en la mente, permitiendo que resida allí. "Nappajahatīti" significa que no lo abandona mediante la erradicación del deseo y el apego. Este razonamiento debe aplicarse a todos los términos. "Abhibhāyatanañhetaṃ vuttaṃ bhagavatā" significa que el Bienaventurado declaró esto como una base de maestría. Aquí, al interrogar y analizar el Dhamma, el Buda muestra el Dhamma a través de la descripción de la persona (puggalādhiṭṭhāna).

๔. ปมาทวิหารีสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Pamādavihārī Sutta

๙๗. จตุตฺเถ อสํวุตสฺสาติ อปิหิตสฺส น ปิทหิตฺวา สญฺฉาทิตฺวา ฐปิตสฺส. พฺยาสิญฺจตีติ วิอาสิญฺจติ, กิเลสตินฺตํ หุตฺวา วตฺตติ. ปาโมชฺชนฺติ ทุพฺพลปีติ. ปีตีติ พลวปีติ. ปสฺสทฺธีติ ทรถปสฺสทฺธิ. ธมฺมา น ปาตุภวนฺตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต.

97. En el cuarto sutta, "asaṃvutassa" se refiere a quien deja la puerta de los sentidos abierta sin protegerla con la atención. "Byāsiñcatīti" significa que es empapado o rociado por el agua de las impurezas. "Pāmojja" es una alegría incipiente o débil. "Pīti" es una alegría intensa o poderosa. "Passaddhi" es la tranquilidad que alivia el malestar. "Dhammā na pātubhavantīti" significa que los estados de calma (samatha) y visión clara (vipassanā) no surgen. En este sutta, tras preguntar sobre la persona y analizarla, el Buda muestra a la persona a través de la perspectiva del Dhamma.

๕. สํวรสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Saṃvara Sutta

๙๘. ปญฺจเม กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโรติ อิทํ มคฺคกุสลสฺส วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺเหยฺยาสีติ ปฐมํ ปหาตพฺพมคฺคกฺขานํ วิย อุทฺเทสกฺกเมน อวตฺวา เทสนากุสลตาย ปฐมํ ปหาตพฺพธมฺมกฺขานวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา ธมฺโมว วิภตฺโต.

98. En el quinto sutta, la pregunta "kathañca, bhikkhave, asaṃvaro" debe entenderse como la habilidad del Buda en la enseñanza. Al igual que un guía experto que indica primero qué camino evitar diciendo "deja el de la izquierda y toma el de la derecha", el Buda enseña primero los estados que deben abandonarse. En este sutta, tras preguntar sobre el Dhamma, se analiza exclusivamente el Dhamma.

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Samādhi Sutta

๙๙. ฉฏฺเฐ [Pg.31] สมาธินฺติ จิตฺเตกคฺคตํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ จิตฺเตกคฺคตาย ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ.

99. En el sexto sutta, "samādhinti" se refiere a la unificación de la mente (cittekaggatā). Este sutta fue pronunciado al observar a monjes que carecían de concentración, sabiendo que para aquellos que logren la unificación de la mente, su tema de meditación (kammaṭṭhāna) prosperará.

๗. ปฏิสลฺลานสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Paṭisallāna Sutta

๑๐๐. สตฺตเม ปฏิสลฺลานนฺติ กายวิเวกํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ กายวิเวเกน ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ กายวิเวกํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ.

100. En el séptimo sutta, "paṭisallānanti" se refiere al retiro físico (kāyaviveka). Este sutta fue dicho al ver a monjes que no practicaban el retiro, comprendiendo que para aquellos que obtengan el retiro físico, sus temas de meditación, tanto de calma como de visión clara, alcanzarán la plenitud.

๘-๙. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9. Comentario al primer Na-tumhāka Sutta y otros

๑๐๑-๑๐๒. อฏฺฐมํ อุปมาย ปริวาเรตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ, นวมํ สุทฺธิกวเสเนว พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. อตฺโถ ปน อุภยตฺถาปิ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

101-102. El octavo sutta fue enseñado utilizando analogías según la disposición de quienes pueden comprender; el noveno fue enseñado de forma directa según la disposición de los oyentes. El significado de ambos debe entenderse siguiendo el método ya explicado en el Khandhavagga.

๑๐. อุทกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Udaka Sutta

๑๐๓. ทสเม อุทโก สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุทโกติ ตสฺส นามํ. อิทํ ชาตุ เวทคูติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อถ วา อิทํ มม วจนํ สุณาถาติ ทีเปนฺโต เอวมาห. ชาตุ เวทคูติ อหํ เอกํเสเนว เวทคู, เวทสงฺขาเตน ญาเณน เนยฺเยสุ คโต, เวทํ วา คโต อธิคโต, ปณฺฑิโตหมสฺมีติ อตฺโถ. สพฺพชีติ เอกํเสน สพฺพวฏฺฏํ ชินิตฺวา อภิภวิตฺวา ฐิโตสฺมีติ วทติ. อปลิขตํ คณฺฑมูลนฺติ อปลิขตํ ทุกฺขมูลํ. ปลิขณินฺติ ปลิขตํ มยา, ขนิตฺวา ฐิโตสฺมีติ ทีเปติ.

103. En el décimo sutta, en la frase "udako sudaṃ", "sudaṃ" es solo una partícula. "Udako" es el nombre del hijo del asceta Rāma. En "idaṃ jātu vedagū", "idaṃ" es una partícula, o bien significa "escuchen estas palabras mías". "Jātu vedagū" significa: "Ciertamente soy un conocedor de la sabiduría (Veda), he comprendido todo lo cognoscible mediante el conocimiento o he alcanzado la realización; soy un sabio". "Sabbajī" significa: "Soy quien reside habiendo vencido y superado todo el ciclo de existencias". "Apalikhataṃ gaṇḍamūlanti" se refiere a la raíz no arrancada del sufrimiento del ciclo. "Palikhaṇinti" significa: "Ha sido totalmente excavada por mí"; indica que reside habiendo extraído la raíz del sufrimiento.

มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ เอตฺถ อยํ กาโย หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม, ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม, ทหรกาเล [Pg.32] วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทีนํ วเสน ปริมทฺทนธมฺโม, เอวํ ปริหริโตปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ.

En "mātāpettikasambhavassāti", se refiere a lo nacido de madre y padre, surgido de la unión de los fluidos parentales. "Odanakummāsūpacayassāti" significa nutrido y desarrollado por el consumo de arroz y papillas. En la frase sobre la naturaleza impermanente y sujeta a disolución, se explica que este cuerpo es "aniccadhammo" porque deja de existir tras surgir; es "ucchādanadhammo" porque requiere la aplicación de ungüentos para mitigar el mal olor; y es "parimaddanadhammo" porque requiere masajes suaves para aliviar las dolencias de los miembros. También se refiere a los masajes y presiones realizados en la infancia para corregir la postura de los miembros afectados por la estrechez del útero. A pesar de tales cuidados, es de naturaleza quebradiza y destructible, pues termina rompiéndose y desintegrándose.

ตตฺถ มาตาเปตฺติกสมฺภวโอทนกุมฺมาสูปจยปริมทฺทนปเทหิ วฑฺฒิ กถิตา, อนิจฺจเภทนวิทฺธํสนปเทหิ ปริหานิ. ปุริเมหิ วา ตีหิ สมุทโย, ปจฺฉิเมหิ อตฺถงฺคโมติ. เอวํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส วฑฺฒิปริหานินิพฺพตฺติเภทา ทสฺสิตา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Al respecto, con los términos referidos al origen parental, la nutrición y el masaje, se describe el crecimiento (vuḍḍhi). Con los términos referidos a la impermanencia, ruptura y disolución, se describe el declive (parihāni). Alternativamente, los primeros términos indican el surgimiento (samudaya) y los últimos la cesación (atthaṅgama). De este modo, se muestran el crecimiento, el declive, el surgimiento y la desintegración del cuerpo formado por los cuatro grandes elementos. El resto del texto tiene un significado evidente.

สฬวคฺโค ทสโม.

El Sexto Vagga ha finalizado.

ทุติโย ปณฺณาสโก.

El segundo grupo de cincuenta (Paṇṇāsaka) ha concluido.

๑๑. โยคกฺเขมิวคฺโค

11. El Vagga sobre la Seguridad frente a los Vínculos (Yogakkhemivagga).

๑. โยคกฺเขมิสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Yogakkhemi Sutta.

๑๐๔. โยคกฺเขมิวคฺคสฺส ปฐเม โยคกฺเขมิปริยายนฺติ จตูหิ โยเคหิ เขมิโน การณภูตํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. อกฺขาสิ โยคนฺติ ยุตฺตึ กเถสิ. ตสฺมาติ กสฺมา? กึ อกฺขาตตฺตา, อุทาหุ ปหีนตฺตาติ? ปหีนตฺตา. น หิ อกฺขาเนน โยคกฺเขมิ นาม โหติ.

104. En el primer sutta del Yogakkhemivagga, 'yogakkhemipariyāya' se refiere a la causa del estado de seguridad frente a los cuatro vínculos (yogas). 'Dhammapariyāya' significa la causa del conocimiento del Dhamma. 'Akkhāsi yoga' significa que el Buda explicó el método apropiado de Samatha y Vipassanā. 'Tasmā' (por lo cual): ¿por qué causa? ¿Es porque se ha explicado o porque se han abandonado los vínculos? Es porque se han abandonado. Pues uno no es llamado poseedor de la seguridad frente a los vínculos simplemente por el hecho de explicarlo.

๒-๑๐. อุปาทายสุตฺตาทิวณฺณนา

2-10. Comentario que comienza con el Upādāya Sutta.

๑๐๕-๑๑๓. ทุติเย เวทนาสุขทุกฺขํ กถิตํ, ตํ ปน วิปากสุขทุกฺขํ วฏฺฏติ. ตติเย ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. จตุตฺเถ โลกสฺสาติ สงฺขารโลกสฺส. ปญฺจมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนยเมว.

105-113. En el segundo sutta se habla del placer y el dolor de la sensación; sin embargo, esto se refiere al placer y al dolor como resultados (vipāka). En el tercero, 'dukkhassa' se refiere al sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha). En el cuarto, 'lokassa' se refiere al mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). En los suttas quinto y siguientes, lo que deba explicarse sigue el mismo método ya expuesto en el Khandhavagga.

โยคกฺเขมิวคฺโค เอกาทสโม.

Concluye el undécimo vagga, el Yogakkhemivagga.

๑๒. โลกกามคุณวคฺโค

12. El Vagga sobre el Mundo y las Cuerdas del Placer Sensual (Lokakāmaguṇavagga).

๑-๒. ปฐมมารปาสสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. Comentario que comienza con el primer Mārapāsa Sutta.

๑๑๔-๑๑๕. โลกกามคุณวคฺคสฺส [Pg.33] ปฐเม อาวาสคโตติ วสนฏฺฐานํ คโต. มารสฺส วสํ คโตติ ติวิธสฺสาปิ มารสฺส วสํ คโต. ปฏิมุกฺก’สฺส มารปาโสติ อสฺส คีวาย มารปาโส ปฏิมุกฺโก ปเวสิโต. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

114-115. En el primer sutta del Lokakāmaguṇavagga, 'āvāsagato' significa que ha ido al lugar de residencia de Māra. 'Mārassa vasaṃ gato' significa que ha caído bajo el poder de las tres clases de Māra. 'Paṭimukkassa mārapāso' significa que el lazo de Māra —el deseo— ha sido colocado e introducido en su cuello. El segundo sutta es claro en su significado.

๓. โลกนฺตคมนสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Lokantagamanasutta.

๑๑๖. ตติเย โลกสฺสาติ จกฺกวาฬโลกสฺส. โลกสฺส อนฺตนฺติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ. วิหารํ ปาวิสีติ ‘‘มยิ วิหารํ ปวิฏฺเฐ อิเม ภิกฺขู, อิมํ อุทฺเทสํ อานนฺทํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, โส จ เตสํ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทิตฺวา กเถสฺสติ. ตโต นํ โถเมสฺสามิ, มม โถมนํ สุตฺวา ภิกฺขู อานนฺทํ อุปสงฺกมิตพฺพํ, วจนญฺจสฺส โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ จินฺเตตฺวา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวาว นิสินฺนาสเน อนฺตรหิโต คนฺธกุฏิยํ ปาตุรโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสี’’ติ.

116. En el tercer sutta, 'lokassa' se refiere al mundo del universo (cakkavāḷaloka). 'Lokassa antaṃ' se refiere al fin del mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). 'Vihāraṃ pāvisī' (entró en la morada) significa que el Buda, pensando: 'Cuando yo entre en la morada, estos monjes le preguntarán a Ānanda sobre esta enseñanza resumida; él se la explicará de acuerdo con mi conocimiento omnisciente. Entonces lo elogiaré; al escuchar mi elogio, los monjes considerarán que Ānanda es alguien a quien se debe acudir, y que sus palabras deben ser escuchadas y creídas. Eso será para su beneficio y felicidad por largo tiempo', desapareció de su asiento sin desglosar detalladamente el significado de lo que había dicho brevemente y apareció en el Gandhakuti. Por eso se dice: 'se levantó de su asiento y entró en la morada'.

สตฺถุ เจว สํวณฺณิโตติ สตฺถารา จ ปสตฺโถ. วิญฺญูนนฺติ อิทมฺปิ กรณตฺเถ สามิวจนํ, ปณฺฑิเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ จ สมฺภาวิโตติ อตฺโถ. ปโหตีติ สกฺโกติ. อติกฺกมฺเมว มูลํ อติกฺกมฺเมว ขนฺธนฺติ สาโร นาม มูเล วา ขนฺเธ วา ภเวยฺย, ตมฺปิ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. เอวํสมฺปทมิทนฺติ เอวํสมฺปตฺติกํ, อีทิสนฺติ อตฺโถ. อติสิตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพเมว ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสติ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ชานนฺโต ชานาติ, ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยว. สฺวายํ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน ปริยตฺติธมฺมปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติ จกฺขุภูโต. เอวเมเตสุ ปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ธมฺมสฺส [Pg.34] วตฺตนโต วตฺตา. ปวตฺตนโต ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา ทสฺสนสมตฺถตาย อตฺถสฺส นินฺเนตา. อมตาธิคมาย ปฏิปตฺตึ เทเสตีติ อมตสฺส ทาตา.

'Satthu ceva saṃvaṇṇito' significa que es elogiado por el Maestro. 'Viññūnaṃ': aquí el caso genitivo se usa con sentido instrumental, significando 'honrado por los sabios compañeros de vida santa'. 'Pahoti' significa que es capaz. 'Atikkammeva mūlaṃ atikkammeva khandhaṃ': el corazón de la madera (sāra) suele estar en la raíz o en el tronco; esto significa que sobrepasa incluso eso. 'Evaṃsampadamidaṃ' significa que posee tal cualidad, de tal clase. 'Atisitvā' significa habiendo sobrepasado. 'Jānaṃ jānāti' significa que conoce precisamente lo que debe ser conocido. 'Passaṃ passati' significa que ve precisamente lo que debe ser visto. O bien, así como alguien que sostiene una visión errónea no conoce realmente aunque crea conocer, ni ve realmente aunque crea ver, no es así en el caso del Bendito. El Bendito conoce con conocimiento real y ve con visión real. Él es el 'Ojo' (Cakkhubhūto) en el sentido de ser quien guía la visión del mundo. Es el 'Conocimiento' (Ñāṇabhūto) en el sentido de ser quien hace conocer la verdad. Es el 'Dhamma' (Dhammabhūto) por tener una naturaleza que no se desvía, o porque habiendo reflexionado en su corazón, emite a través de su voz el Dhamma de la enseñanza (Pariyatti). Es el 'Brahma' (Brahmabhūto) por su excelencia. O bien, es el 'Ojo' por haber llegado a ser como un ojo. Así debe entenderse el significado de estos términos. Él es el 'Hablante' (Vattā) por exponer el Dhamma de las Cuatro Nobles Verdades. Es el 'Iniciador' (Pavattā) por ponerlo en movimiento. Es el 'Expositor del significado' (Atthassa ninnetā) por su capacidad de extraer y mostrar el sentido con claridad. Es el 'Dador de lo Inmortal' (Amatassa dātā) porque enseña la práctica para alcanzar el Nibbāna.

อครุํ กริตฺวาติ ปุนปฺปุนํ ยาจาเปนฺโตปิ หิ ครุํ กโรติ นาม. อตฺตโน เสกฺขปฏิสมฺภิทาญาเณ ฐตฺวา สิเนรุปาทโต วาลิกํ อุทฺธรมาโน วิย ทุพฺพิญฺเญยฺยํ กตฺวา กเถนฺโตปิ ครุํ กโรติเยว นาม. เอวํ อกตฺวา อมฺเห ปุนปฺปุนํ อยาจาเปตฺวา สุวิญฺเญยฺยมฺปิ โน กตฺวา กเถหีติ วุตฺตํ โหติ.

'Agaruṃ karitvā' (sin hacerlo pesado): pues quien hace que se le pida una y otra vez, ciertamente lo hace 'pesado'. También quien, basándose en su propio conocimiento analítico (paṭisambhidāñāṇa), habla de forma difícil de comprender, como si estuviera extrayendo un grano de arena de la base del monte Sineru, ciertamente lo hace 'pesado'. Lo que se quiere decir es: 'Sin hacer eso, háblanos de modo que sea fácil de entender, sin que tengamos que pedirlo repetidamente'.

ยํ โข โวติ ยํ โข ตุมฺหากํ. จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานีติ จกฺขุญฺหิ โลเก อปฺปหีนทิฏฺฐิ ปุถุชฺชโน สตฺตโลกวเสน โลโกติ สญฺชานาติ เจว มญฺญติ จ, ตถา จกฺกวาฬโลกวเสน. น หิ อญฺญตฺร จกฺขาทีหิ ทฺวาทสายตเนหิ ตสฺส สา สญฺญา วา มาโน วา อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ, ‘‘จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี’’ติ. อิมสฺส จ โลกสฺส คมเนน อนฺโต นาม ญาตุํ วา ทฏฺฐุํ วา ปตฺตุํ วา น สกฺกา. ลุชฺชนฏฺเฐน ปน ตสฺเสว จกฺขาทิเภทสฺส โลกสฺส นิพฺพานสงฺขาตํ อนฺตํ อปฺปตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา นาม นตฺถีติ เวทิตพฺพา.

'Yaṃ kho vo' significa lo que es para vosotros. 'Por medio del ojo, amigos, en el mundo uno tiene la percepción del mundo y la concepción del mundo': pues el hombre común que no ha abandonado la visión errónea percibe y concibe el ojo como 'mundo' en el sentido del mundo de los seres (sattaloka), y del mismo modo en el sentido del mundo del universo (cakkavāḷaloka). Pues fuera de las doce bases de los sentidos, como el ojo, no surge en él tal percepción o concepción. Por eso se dijo: 'por medio del ojo, amigos, en el mundo uno tiene la percepción del mundo y la concepción del mundo'. Y el fin de este mundo no puede conocerse, verse ni alcanzarse mediante el viaje físico. Sin embargo, debe entenderse que, debido a su naturaleza de desintegración (lujjana), sin alcanzar el fin de ese mismo mundo dividido en el ojo, etc. —fin que es llamado Nibbāna— no hay un término final para el sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha).

เอวํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘สาวเกน ปญฺโห กถิโตติ มา นิกฺกงฺขา อหุวตฺถ, อยํ ภควา สพฺพญฺญุตญฺญาณตุลํ คเหตฺวา นิสินฺโน. อิจฺฉมานา ตเมว อุปสงฺกมิตฺวา นิกฺกงฺขา โหถา’’ติ อุยฺโยเชนฺโต อากงฺขมานา ปนาติอาทิมาห.

Tras responder a la pregunta, ahora Ānanda, exhortándoles, dijo: 'No estéis con dudas pensando que la pregunta fue respondida por un discípulo; este Bendito está sentado sosteniendo la balanza del conocimiento omnisciente. Si lo deseáis, acercaos a Él mismo y quedaos libres de dudas', y por ello dijo las palabras que comienzan con 'pero si lo deseáis'.

อิเมหิ อากาเรหีติ อิเมหิ การเณหิ จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺตาภาวการเณหิ เจว สงฺขารโลกสฺส อนฺตาปตฺติการเณหิ จ. อิเมหิ ปเทหีติ อิเมหิ อกฺขรสมฺปิณฺฑเนหิ. พฺยญฺชเนหีติ ปาฏิเยกฺกอกฺขเรหิ.

'Imehi ākārehi' significa por estas razones: tanto por las razones de la inexistencia de un fin para el mundo del universo, como por las razones para alcanzar el fin del mundo de las formaciones. 'Imehi padehi' significa mediante estas combinaciones de sílabas (palabras). 'Byañjanehi' significa mediante las sílabas individuales.

ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต ธาตุกุสโล อายตนกุสโล ปจฺจยาการกุสโล การณาการณกุสโลติ. มหาปญฺโญติ มหนฺเต อตฺเถ มหนฺเต ธมฺเม มหนฺตา [Pg.35] นิรุตฺติโย มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปฏิคฺคณฺหนสมตฺถตาย มหาปญฺญาย สมนฺนาคโต. ยถา ตํ อานนฺเทนาติ ยถา อานนฺเทน พฺยากตํ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยถา อานนฺเทน ตํ พฺยากตํ, อหมฺปิ ตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยนฺติ อตฺโถ.

En la explicación de 'paṇḍito' (el sabio): es aquel que está dotado de sabiduría (paṇḍicca). Es sabio por cuatro razones: por ser experto en los elementos (dhātu), experto en las bases (āyatana), experto en el modo de las condiciones (paccayākāra) y experto en lo que es causa y lo que no es causa (kāraṇākāraṇa). Con respecto a 'mahāpaññoti' (de gran sabiduría): es aquel dotado de una gran sabiduría por su capacidad de captar los grandes significados (attha), las grandes enseñanzas (dhamma), las grandes definiciones lingüísticas (nirutti) y las grandes inspiraciones analíticas (paṭibhāna). 'Yathā taṃ ānandenāti': se dice refiriéndose a lo que fue explicado por Ānanda. El significado es: 'tal como fue explicado extensamente por Ānanda, yo también lo explicaría exactamente de la misma manera'.

๔. กามคุณสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Kāmaguṇa Sutta (Discurso sobre los Cordeles del Placer Sensual).

๑๑๗. จตุตฺเถ เย เมติ เย มม. เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพาติ จิตฺเตน อนุภูตปุพฺพา. ตตฺร เม จิตฺตํ พหุลํ คจฺฉมานํ คจฺเฉยฺยาติ เตสุ ปาสาทตฺตยติวิธนาฏกาทิเภทสมฺปตฺติวเสน อนุภูตปุพฺเพสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ พหูสุ วาเรสุ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ทีเปติ. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วาติ อิธ ปธานจริยกาเล ฉพฺพสฺสานิ สุปุปฺผิตวนสณฺฑชาตานํ ทิชคณาทีนํ วเสน ทิฏฺฐสุตาทิเภทํ มโนรมารมฺมณํ กามคุณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวรูเปสุ ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา พหุลํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ ทสฺเสติ. อปฺปํ วา อนาคเตสูติ อนาคเต ‘‘เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, สงฺโข นาม ราชา, เกตุมตี นาม ราชธานี’’ติอาทิวเสน (ที. นิ. ๓.๑๐๖) ปริตฺตกเมว อนาคเตสุ กามคุเณสุ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ทสฺเสติ. ตตฺร เม อตฺตรูเปนาติ ตตฺร มยา อตฺตโน หิตกามชาติเกน. อปฺปมาโทติ สาตจฺจกิริยา ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตสฺส อโวสฺสคฺโค. สตีติ อารมฺมณปริคฺคหิตสติ. อารกฺโขติ อยํ อปฺปมาโท จ สติ จ เจตโส อารกฺโข กรณีโย, เอวํ เม อโหสีติ ทสฺเสติ, อารกฺขตฺถาย อิเม ทฺเว ธมฺมา กาตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ.

117. En el cuarto discurso, 'ye me' significa 'aquellos que son míos'. 'Cetaso samphuṭṭhapubbā' significa 'experimentados previamente por la mente'. 'Tatra me cittaṃ bahulaṃ gacchamānaṃ gaccheyyā' indica que la mente podría surgir con frecuencia en aquellos cinco cordeles del placer sensual experimentados anteriormente, mediante la gloria de la soberanía real que posee diversas excelencias, tales como los tres tipos de palacios (adecuados para las estaciones) y varios tipos de bailarines. 'Paccuppannesu vā' (o en los presentes): muestra que incluso en los objetos presentes, que son placenteros para el corazón, tales como ver bosques en plena floración o bandadas de aves durante el período de seis años de prácticas ascéticas (padhānacariya), la mente podría surgir con frecuencia. 'Appaṃ vā anāgatesū' indica que, con respecto a los placeres sensuales futuros —tales como pensar que 'en el futuro aparecerá el Buda Metteyya, el rey Saṅkha y la capital Ketumatī'— la mente surgiría solo mínimamente. 'Tatra me attarūpenā' significa 'allí, por mí mismo, quien busca su propio beneficio'. 'Appamādo' es la acción constante y el no abandonar la mente en los cinco cordeles del placer sensual. 'Satī' es la atención que aprehende el objeto. 'Ārakkhoti': se muestra que 'esta diligencia y esta atención deben ser practicadas como protección de la mente'; este fue mi pensamiento. Significa que estos dos factores deben cultivarse para la protección.

ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพติ ยสฺมา เจตโส อารกฺขตฺถาย อปฺปมาโท จ สติ จ กาตพฺพา, ยสฺมา ตสฺมึ อายตเน วิทิเต อปฺปมาเทน วา สติยา วา กาตพฺพํ นตฺถิ, ตสฺมา เส อายตเน เวทิตพฺเพ, ตํ การณํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. สฬายตนนิโรธนฺติ สฬายตนนิโรโธ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ สนฺธาย ภาสิตนฺติ อตฺโถ. นิพฺพานสฺมิญฺหิ จกฺขุอาทีนิ เจว นิรุชฺฌนฺติ รูปสญฺญาทโย จ นิรุชฺฌนฺตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

'Tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe': puesto que se debe cultivar la diligencia y la atención para la protección de la mente, y dado que una vez conocida esa base (Nibbāna) no queda nada más por hacer mediante la diligencia o la atención, por tanto, 'esa base debe ser conocida', significando que se debe comprender esa causa. 'Saḷāyatananirodhaṃ' (el cese de las seis bases) es un nombre para el Nibbāna; se dice refiriéndose a ello. Pues en el Nibbāna, tanto el ojo como los demás sentidos cesan, y también cesan las percepciones de las formas y demás objetos. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

๕-๖. สกฺกปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. Comentario al Sakkapañha Sutta y otros.

๑๑๘-๑๑๙. ปญฺจเม [Pg.36] ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. ปรินิพฺพายนฺตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺติ. ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหตีติ ตณฺหานิสฺสิตํ กมฺมวิญฺญาณํ โหติ. ตทุปาทานนฺติ ตํคหณํ, ตณฺหาคหเณน สหคตํ วิญฺญาณํ โหตีติ อตฺโถ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

118-119. En el quinto discurso, 'diṭṭheva dhamme' significa 'en esta misma existencia'. 'Parinibbāyantī' significa que se extinguen mediante la extinción de las deflicciones (kilesa-parinibbāna). 'Tannissitaṃ viññāṇaṃ hotī' significa que es la conciencia del kamma que se apoya en el deseo (taṇhā). 'Tadupādānaṃ' significa ese asimiento; el significado es que la conciencia está acompañada por el asimiento del deseo. El sexto discurso es evidente en su significado.

๗. สาริปุตฺตสทฺธิวิหาริกสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Sāriputtasaddhivihārika Sutta (Discurso sobre los Compañeros de Sāriputta).

๑๒๐. สตฺตเม สนฺตาเนสฺสตีติ ฆเฏสฺสติ, โยควิจฺเฉทมสฺส ปาปุณิตุํ น ทสฺสติ.

120. En el séptimo, 'santānessatī' significa 'se esforzará'; no permitirá que ocurra una interrupción en su práctica espiritual (brahmacariya).

๘. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Rāhulovāda Sutta (Discurso de Exhortación a Rāhula).

๑๒๑. อฏฺฐเม วิมุตฺติปริปาจนิยาติ วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนิยา. ธมฺมาติ ปนฺนรส ธมฺมา, เต สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

121. En el octavo, 'vimuttiparipācaniyā' son aquellas cualidades que hacen madurar la liberación. 'Dhammā' se refiere a quince factores que deben entenderse por su función de purificar las facultades como la fe (saddhā), etc. Pues esto fue dicho:

‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต[Pg.37], ปญฺจ สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๔).

'Para quien evita a las personas sin fe, frecuenta, se asocia y sirve a las personas con fe, y reflexiona sobre los discursos que inspiran confianza (pasādanīya suttante), por estos tres modos se purifica la facultad de la fe (saddhindriya). Para quien evita a las personas perezosas, frecuenta, se asocia y sirve a las personas diligentes, y reflexiona sobre los cuatro esfuerzos correctos (sammappadhāna), por estos tres modos se purifica la facultad de la energía (vīriyindriya). Para quien evita a las personas olvidadizas, frecuenta, se asocia y sirve a las personas atentas, y reflexiona sobre los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna), por estos tres modos se purifica la facultad de la atención (satindriya). Para quien evita a las personas no concentradas, frecuenta, se asocia y sirve a las personas concentradas, y reflexiona sobre las absorciones y liberaciones (jhāna-vimokkha), por estos tres modos se purifica la facultad de la concentración (samādhindriya). Para quien evita a las personas de poca sabiduría, frecuenta, se asocia y sirve a las personas sabias, y reflexiona sobre la conducta del conocimiento profundo, por estos tres modos se purifica la facultad de la sabiduría (paññindriya). Así, para quien evita a estos cinco tipos de personas, se asocia con otros cinco, y reflexiona sobre estos cinco tipos de discursos, por estos quince modos se purifican estas cinco facultades'.

อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนิยา – สทฺธาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, เมฆิยตฺเถรสฺส กถิตา กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจ ธมฺมาติ (อุทา. ๓๑). กาย ปน เวลาย ภควโต เอตทโหสีติ? ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺตสฺส.

Existen otros quince factores que maduran la liberación: las cinco facultades que comienzan con la fe, las cinco percepciones que conducen a la penetración (la percepción de la impermanencia, la percepción del sufrimiento en lo impermanente, la percepción del no-yo en el sufrimiento, la percepción del abandono y la percepción del desapasionamiento), y los cinco factores enseñados al Venerable Meghiya que comienzan con la buena amistad. ¿En qué momento tuvo el Bienaventurado este pensamiento? Al amanecer, mientras observaba el mundo.

อเนกานิ เทวตาสหสฺสานีติ อายสฺมตา ราหุเลน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล ปาลิตนาคราชกาเล ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺเตน สทฺธึ ปตฺถนํ ปฏฺฐปิตเทวตาสุ ปน กาจิ ภูมฏฺฐกา เทวตา, กาจิ อนฺตลิกฺขฏฺฐกา, กาจิ จาตุมหาราชิกา, กาจิ เทวโลเก, กาจิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา. อิมสฺมึ ปน ทิวเส สพฺพาปิ ตา เอกฏฺฐาเน อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา, ตา สนฺธายาห – ‘‘อเนกานิ เทวตาสหสฺสานี’’ติ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร จ มคฺคา จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ หิ กาจิ เทวตา โสตาปนฺนา อเหสุํ, กาจิ สกทาคามี, อนาคามี, ขีณาสวา. ตาสญฺจ ปน เทวตานํ เอตฺตกาติ คณนวเสน ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

"Muchos miles de deidades" se refiere a aquellas deidades que, habiendo realizado la aspiración junto con el Venerable Rāhula a los pies del Buda Padumuttara en el tiempo en que este último era el rey naga Pālita, renacieron como deidades terrestres, algunas en el aire, algunas en el reino de los Cuatro Grandes Reyes, algunas en el mundo de los devas y otras en el mundo de Brahma. En este día, todas ellas se reunieron en un solo lugar, precisamente en el bosque Andhavana; refiriéndose a ellas, el Buda dijo: "muchos miles de deidades". Respecto a "ojo del Dhamma", en este sutta debe entenderse como los cuatro caminos y los cuatro frutos. Pues allí, algunas deidades se convirtieron en las que entran en la corriente, algunas en las que regresan una vez, en las que no regresan y en las que han extinguido las impurezas. No existe un límite numérico para el recuento de esas deidades. El resto es claro en todo lugar.

๙-๑๐. สํโยชนิยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. Comentario al Saṃyojaniyadhamma Sutta y otros.

๑๒๒-๑๒๓. นวมทสมานิ อิฏฺฐารมฺมณวเสน กถิยมาเน พุชฺฌนกานํ วเสน วุตฺตานีติ.

122-123. El noveno y el décimo suttas, siendo expuestos por medio de objetos deseables, fueron dichos en consideración a aquellos que alcanzarán el despertar.

โลกกามคุณวคฺโค ทฺวาทสโม.

El capítulo sobre las cualidades de los placeres sensoriales del mundo, el duodécimo.

๑๓. คหปติวคฺโค

13. El capítulo sobre el jefe de familia (Gahapativagga).

๑-๓. เวสาลีสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. Comentario al Vesālī Sutta y otros.

๑๒๔-๑๒๖. คหปติวคฺคสฺส ปฐเม อุคฺโคติ ปณีตทายกานํ อคฺคอุคฺโค, โส ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ปณีตทายกานํ ยทิทํ [Pg.38] อุคฺโค คหปตี’’ติ เอวํ เอตทคฺเค ฐปิโต. เสสเมเตสุ เจว ทฺวีสุ, ตติเย จ วุตฺตตฺถเมว.

124-126. En el primero del capítulo sobre el jefe de familia, "Ugga" se refiere al principal entre los donantes de alimentos exquisitos; él fue establecido por el Bienaventurado en el rango supremo diciendo: "Monjes, el principal de mis discípulos que dan cosas exquisitas es este, el jefe de familia Ugga". Lo restante en estos dos suttas y en el tercero tiene el mismo significado ya explicado.

๔-๕. ภารทฺวาชสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. Comentario al Bhāradvāja Sutta y otros.

๑๒๗-๑๒๘. จตุตฺเถ ปิณฺฑํ อุลมาโน ปริเยสมาโน ปพฺพชิโตติ ปิณฺโฑโล. โส กิร ปริชิณฺณโภโค พฺราหฺมโณ อโหสิ. อถ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ ทิสฺวา ปิณฺฑตฺถาย นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต. โส มหนฺตํ กปลฺลปตฺตํ คเหตฺวา จรติ, เตน กปลฺลปูรํ ยาคุํ ปิวติ, กปลฺลปูเร ปูเว ขาทติ, กปลฺลปูรํ ภตฺตํ ภุญฺชติ. อถสฺส มหคฺฆสภาวํ สตฺถุ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตสฺส ปตฺตตฺถวิกํ นานุชานิ. เหฏฺฐามญฺเจ ปตฺตํ นิกฺกุชฺชิตฺวา ฐเปติ. โส ฐเปนฺโตปิ ฆํสนฺโตว ปณาเมตฺวา ฐเปติ, คณฺหนฺโตปิ ฆํสนฺโตว อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาติ. ตํ คจฺฉนฺเต กาเล ธํสเนน ปริกฺขีณํ นาฬิโกทนมตฺตเมว คณฺหนกํ ชาตํ. ตโต สตฺถุ อาโรเจสุํ, อถสฺส สตฺถา ปตฺตตฺถวิกํ อนุชานิ. เถโร อปเรน สมเยน อินฺทฺริยภาวนํ ภาเวตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. อิติ โส ปิณฺฑตฺถาย ปพฺพชิตตฺตา ปิณฺโฑโล, โคตฺเตน ปน ภารทฺวาโชติ อุภยํ เอกโต กตฺวา ปิณฺโฑลภารทฺวาโชติ วุจฺจติ.

127-128. En el cuarto, "Piṇḍola" significa aquel que busca y recolecta limosnas de comida. Se dice que él era un brahmán cuyas riquezas se habían agotado. Entonces, al ver las ganancias y el honor de la Sangha de monjes, abandonó la vida mundana y se ordenó con el propósito de obtener limosnas. Él andaba llevando un cuenco muy grande; con ese cuenco bebía gachas hasta llenarlo, comía pasteles hasta llenarlo y consumía arroz hasta llenarlo. Ante su conducta de gran comedor, se lo informaron al Maestro. El Maestro no le permitió el uso de una bolsa para el cuenco. Cuando lo ponía debajo del catre, lo ponía boca abajo. Incluso al colocarlo, lo empujaba frotándolo contra el suelo, y al tomarlo, lo arrastraba frotándolo. Con el tiempo, debido a la fricción, el cuenco se desgastó hasta el punto de que solo podía contener una pequeña medida de arroz. Entonces se lo informaron al Maestro, y el Maestro le permitió la bolsa para el cuenco. Más tarde, el monje anciano, habiendo cultivado el desarrollo de las facultades, se estableció en el fruto supremo de la santidad (arahantado). Así, por haberse ordenado para obtener limosnas, es llamado "Piṇḍola", y por su linaje es "Bhāradvāja"; combinando ambos nombres, se le llama "Piṇḍolabhāradvāja".

อุปสงฺกมีติ อุคฺคตุคฺคเตหิ มหาอมจฺเจหิ ปริวุโต อุปสงฺกมิ. เถโร กิร เอกทิวสํ สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นิทาฆสมเย สีตฐาเน ทิวาวิหารํ นิสีทิสฺสามีติ อากาเสน คนฺตฺวา คงฺคาตีเร อุเทนสฺส รญฺโญ อุทปานํ นาม อุยฺยานํ อตฺถิ, ตตฺถ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสีทิ สีเตน อุทกวาเตน พีชิยมาโน.

"Se acercó" significa que se aproximó rodeado de ministros de gran renombre. Se cuenta que un día, el monje anciano, tras haber deambulado por Sāvatthī en busca de limosnas y habiendo terminado de comer, pensó: "Me sentaré para el descanso diurno en un lugar fresco durante el calor"; fue por el aire a la orilla del río Ganges, donde se encuentra el jardín del rey Udena llamado Udapāna. Tras entrar allí, se sentó al pie de un árbol para el descanso diurno, siendo refrescado por la brisa fresca del agua.

อุเทโนปิ โข นาม ราชา สตฺตาหํ มหาปานํ ปิวิตฺวา สตฺตเม ทิวเส อุยฺยานํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา มหาชนปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา มงฺคลสิลาปฏฺเฏ อตฺถตาย เสยฺยาย นิปชฺชิ. ตสฺส เอกา ปริจาริกา ปาเท สมฺพาหมานา นิสินฺนา. ราชา กเมน นิทฺทํ โอกฺกมิ. ตสฺมึ นิทฺทํ โอกฺกนฺเต นาฏกิตฺถิโย ‘‘ยสฺสตฺถาย มยํ คีตาทีนิ ปโยเชยฺยาม, โส นิทฺทํ อุปคโต, น จ นิทฺทากาเล [Pg.39] มหาสทฺทํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ตูริยานิ ฐเปตฺวา อุยฺยานํ ปกฺกนฺตา. ตา ตตฺถ ตตฺถ ผลาผลานิ ขาทมานา ปุปฺผานิ ปิฬนฺธมานา วิจรนฺติโย เถรํ ทิสฺวา ‘‘มา สทฺทํ กริตฺถา’’ติ อญฺญมญฺญํ นิวารยมานา วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ. เถโร ‘‘อิสฺสา ปหาตพฺพา, มจฺเฉรํ วิโนเทตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน ตาสํ อนุรูปํ ธมฺมกถํ กเถสิ.

El rey Udena, habiendo bebido en un gran banquete durante siete días, en el séptimo día hizo limpiar el jardín y, rodeado por una gran multitud, fue al jardín y se acostó en un lecho dispuesto sobre una losa de piedra auspiciosa. Una de sus asistentes estaba sentada masajeando sus pies. El rey cayó gradualmente en un sueño profundo. Mientras dormía, las bailarinas pensaron: "Aquel por quien interpretaríamos canciones y danzas se ha dormido, y no es apropiado hacer mucho ruido mientras duerme"; dejaron sus instrumentos y se dispersaron por el jardín. Mientras deambulaban comiendo diversas frutas y adornándose con flores, vieron al monje anciano y, diciéndose unas a otras "no hagáis ruido", le rindieron homenaje y se sentaron. El monje anciano les impartió una plática sobre el Dhamma apropiada para ellas, enseñándoles que "se debe abandonar la envidia y disipar la avaricia", entre otras cosas.

สาปิ โข รญฺโญ ปาเท สมฺพาหมานา นิสินฺนา อิตฺถี ปาเท จาเลตฺวา ราชานํ ปโพเธสิ. โส ‘‘กหํ ตา คตา’’ติ ปุจฺฉิ. กึ ตาสํ ตุมฺเหหิ? ตา เอกํ สมณํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนาติ. ราชา กุทฺโธ อุทฺธเน ปกฺขิตฺตโลณํ วิย ตฏตฏายมาโน อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตมฺพกิปิลฺลิกาหิ นํ ขาทาเปสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต เอกสฺมึ อโสกรุกฺเข ตมฺพกิปิลฺลิกานํ ปุฏํ ทิสฺวา หตฺเถนากฑฺฒิตฺวา สาขํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ. กิปิลฺลิกปุโฏ ฉิชฺชิตฺวา รญฺโญ สีเส ปติ, สกลสรีรํ สาลิถุเสหิ ปริกิณฺณํ วิย ทณฺฑทีปิกาหิ ฑยฺหมานํ วิย จ อโหสิ. เถโร รญฺโญ ปทุฏฺฐภาวํ ญตฺวา อิทฺธิยา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. ตาปิ อิตฺถิโย อุฏฺฐาย รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา สรีรํ ปุญฺฉนฺติโย วิย ภูมิยํ ปติตปติตา กิปิลฺลิกาโย คเหตฺวา สรีเร ขิปมานา สพฺพา มุขสตฺตีหิ วิชฺฌึสุ – ‘‘กึ นาเมตํ, อญฺเญ ราชาโน ปพฺพชิเต ทิสฺวา วนฺทนฺติ, ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, อยํ ปน ราชา กิปิลฺลิกปุฏํ สีเส ภินฺทิตุกาโม ชาโต’’ติ.

Aquella mujer que estaba sentada masajeando los pies del rey movió los pies de este y lo despertó. Él preguntó: "¿A dónde se han ido ellas?". Ella, para crear discordia, dijo: "¿Qué le importan ellas? Están sentadas rodeando a un asceta". El rey, enfurecido y crujiendo como sal arrojada al fuego, se levantó y dijo: "Haré que las hormigas rojas lo devoren". Al ir, vio un nido de hormigas rojas en un árbol de Ashoka; intentó tirar de la rama con la mano pero no pudo. El nido se rompió y cayó sobre la cabeza del rey. Todo su cuerpo se sintió como si estuviera cubierto de cascarilla de arroz y como si fuera quemado por antorchas debido al dolor de las picaduras. El monje anciano, conociendo la mala intención del rey, voló por el aire mediante sus poderes. Aquellas mujeres se levantaron, fueron hacia el rey y, como si estuvieran limpiando su cuerpo, recogieron las hormigas del suelo y se las arrojaron encima, hiriéndolo con dardos de palabras: "¿Qué clase de acto es este? Otros reyes, al ver a los monjes, les rinden homenaje y les hacen preguntas, pero este rey ha querido romper un nido de hormigas sobre la cabeza del venerable".

ราชา อตฺตโน อปราธํ ทิสฺวา อุยฺยานปาลํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ เอส ปพฺพชิโต? อญฺเญสุปิ ทิวเสสุ อิธ อาคจฺฉตี’’ติ? อาม, เทวาติ. อิธ ตฺวํ อาคตทิวเส มยฺหํ อาโรเจยฺยาสีติ. เถโรปิ กติปาเหเนว ปุน อาคนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. อุยฺยานปาโล ทิสฺวา – ‘‘มหนฺโต เม อยํ ปณฺณากาโร’’ติ เวเคน คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อุฏฺฐหิตฺวา สงฺขปณวาทิสทฺทํ นิวาเรตฺวา อุคฺคตุคฺคเตหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ อุยฺยานํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปสงฺกมี’’ติ.

El rey, reconociendo su falta, hizo llamar al guardián del parque y le preguntó: “¿Este renunciante viene aquí también otros días?”. “Sí, majestad”, respondió. “Cuando venga de nuevo, infórmame”, ordenó el rey. El Thera, después de unos días, regresó y se sentó al pie de un árbol. El guardián, al verlo, pensó: “Este es un gran regalo para mí”, y corrió a informar al rey. El rey se levantó de inmediato, detuvo el sonido de las caracolas y tambores, y se dirigió al parque junto con sus ministros más prominentes. Por eso se dice: “se acercó”.

อนิกีฬิตาวิโน กาเมสูติ ยา กาเมสุ กามกีฬา, ตํ อกีฬิตปุพฺพา, อปริภุตฺตกามาติ อตฺโถ. อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตีติ ปเวณึ ปฏิปาเทนฺติ, ทีฆรตฺตํ อนุพนฺธาเปนฺติ. มาตุมตฺตีสูติ มาตุปมาณาสุ. โลกสฺมิญฺหิ มาตา ภคินี ธีตาติ อิทํ ติวิธํ ครุการมฺมณํ นาม[Pg.40], อิติ ครุการมฺมเณ อุปนิพนฺธํ จิตฺตํ วิโมเจตุํ น ลภตีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. อถสฺส เตน ปญฺเหน จิตฺตํ อโนตรนฺตํ ทิสฺวา ภควตา ปฏิกูลมนสิการวเสน จิตฺตูปนิพนฺธนตฺถํ วุตฺตํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ.

“Anikīḷitāvino kāmesu” significa aquellos que no han jugado previamente en los placeres sensuales, es decir, que no han disfrutado de los placeres. “Addhānañca āpādentīti” significa que mantienen el linaje de la práctica, dándole continuidad por largo tiempo. “Mātumattīsūti” se refiere a aquellas que tienen la edad de una madre. Pues en el mundo, la madre, la hermana y la hija son los tres tipos de objetos dignos de respeto; para mostrar que la mente atada a un objeto de respeto no debe ser liberada, dijo esto. Entonces, viendo que su mente no se establecía con esa respuesta, el Thera le explicó la meditación sobre las treinta y dos partes del cuerpo, enseñada por el Bienaventurado para ligar la mente mediante la atención a lo repulsivo.

อภาวิตกายาติ อภาวิตปญฺจทฺวาริกกายา. เตสํ ตํ ทุกฺกรํ โหตีติ เตสํ ตํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุํ ทุกฺกรํ โหติ. อิติสฺส อิมินาปิ จิตฺตํ อโนตรนฺตํ ทิสฺวา อินฺทฺริยสํวรสีลํ กเถสิ. อินฺทฺริยสํวรสฺมิญฺหิ อุปนิพนฺธจิตฺตํ วิเหเฐตุํ น ลภติ. ราชา ตํ สุตฺวา ตตฺถ โอติณฺณจิตฺโต อจฺฉริยํ, โภ ภารทฺวาชาติอาทิมาห.

“Abhāvitakāyā” se refiere a aquellos que no han desarrollado el cuerpo de las cinco puertas sensoriales. “Tesaṃ taṃ dukkaraṃ hoti” significa que para ellos es difícil desarrollar la meditación sobre lo impuro (asubha). Al ver que su mente tampoco se establecía con esto, le enseñó la virtud de la restricción de las facultades (indriyasaṃvara-sīla). Pues cuando la mente está ligada a la restricción de las facultades, no puede ser perturbada. Al escuchar esto, el rey, con la mente clara y establecida en ello, dijo: “¡Es asombroso, honorable Bharadvāja!”, y así sucesivamente.

อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต คีวํ ปริวตฺเตนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม, นานปฺปการํ ทุฏฺฐุลฺลํ กเถนฺโต วจนํ น รกฺขติ นาม, กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. รกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

En la expresión “con el cuerpo no protegido” y otras similares, se dice que no protege el cuerpo quien juega con sus manos y pies o mueve el cuello de un lado a otro; se dice que no protege la palabra quien habla diversas clases de palabras groseras; y se dice que no protege la mente quien abriga pensamientos sensuales y demás. En “con el cuerpo protegido”, etc., el significado debe entenderse de manera inversa a lo expuesto.

อติวิย มํ ตสฺมึ สมเย โลภธมฺมา ปริสหนฺตีติ มํ ตสฺมึ สมเย อติกฺกมิตฺวา โลโภ อธิภวตีติ อตฺโถ. อุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาย สติยา สุปฏฺฐิตาย. น มํ ตถา ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ สมเย มํ ยถา ปุพฺเพ, น ตถา โลโภ อติกฺกมิตฺวา อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. ปริสหนฺตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชนฺตีติปิ อตฺโถเยว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตโย กายา กถิตา. กถํ? ‘‘อิมเมว กาย’’นฺติ เอตฺถ หิ กรชกาโย กถิโต, ‘‘ภาวิตกาโย’’ติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาริกกาโย, ‘‘รกฺขิเตเนว กาเยนา’’ติ เอตฺถ โจปนกาโย, กายวิญฺญตฺตีติ อตฺโถ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

“En aquel momento, los estados de codicia me abruman excesivamente” significa que en aquel momento, la codicia me sobrepasa y me domina. “Con la atención establecida” significa con la atención dirigida al cuerpo (kāyagatāsati) bien establecida. “No me sucede así en aquel momento” significa que en aquel momento la codicia no surge sobrepasándome como antes. La palabra “parisahanti” tiene también el significado de “uppajjanti” (surgir). Así, en este sutta se mencionan tres tipos de “cuerpos”. ¿Cómo? En la frase “este mismo cuerpo”, se refiere al cuerpo físico (karajakāya); en “cuerpo desarrollado”, al cuerpo de las cinco puertas; y en “con el cuerpo protegido”, al cuerpo en movimiento (copanakāya), que significa la expresión corporal (kāyaviññatti). El quinto sutta es de significado evidente.

๖. โฆสิตสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Ghosita Sutta

๑๒๙. ฉฏฺเฐ รูปา จ มนาปาติ รูปา จ มนาปา สํวิชฺชนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺจาติ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ สํวิชฺชติ. สุขเวทนิยํ ผสฺสนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ อุปนิสฺสยวเสน ชวนกาเล สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ ผสฺสํ. สุขา เวทนาติ เอกํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ชวนวเสน สุขเวทนา อุปฺปชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

129. En el sexto sutta, “formas agradables” significa que existen formas que son placenteras al corazón. “Y la conciencia visual” significa que también existe la conciencia visual. “Contacto que produce una sensación placentera” se refiere al contacto asociado con la conciencia visual que, por el poder de la condición de apoyo (upanissaya), se convierte en la causa de una sensación placentera en el momento del proceso de impulsión (javana). “Sensación placentera” significa que, dependiendo de un contacto, surge una sensación placentera por medio de la impulsión. En los términos restantes, el método es el mismo.

อิติ [Pg.41] อิมสฺมึ สุตฺเต เตวีสติ ธาตุโย กถิตา. กถํ? เอตฺถ หิ จกฺขุปสาโท จกฺขุธาตุ, ตสฺส อารมฺมณํ รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณํ วิญฺญาณธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา สหชาตา ตโย ขนฺธา ธมฺมธาตุ, เอวํ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ จตุนฺนํ จตุนฺนํ วเสน วีสติ. มโนทฺวาเร ‘‘มโนธาตู’’ติ อาวชฺชนจิตฺตํ คหิตํ, อารมฺมณญฺเจว หทยวตฺถุ จ ธมฺมธาตุ, วตฺถุนิสฺสิตํ มโนวิญฺญาณธาตูติ เอวํ เตวีสติ โหนฺติ. เอวํ เตวีสติยา ธาตูนํ วเสน ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตาติ ทสฺเสติ.

Así, en este sutta se mencionan veintitrés elementos (dhātus). ¿Cómo? Aquí, la sensibilidad ocular es el elemento ojo (cakkhudhātu); su objeto es el elemento forma (rūpadhātu); la conciencia visual es el elemento conciencia (viññāṇadhātu); y los tres agregados mentales que surgen simultáneamente con la conciencia visual son el elemento fenómenos (dhammadhātu). De esta manera, mediante estos cuatro elementos en cada una de las cinco puertas, resultan veinte. En la puerta de la mente, la conciencia de advertencia (āvajjanacitta) se toma como el “elemento mente” (manodhātu); tanto el objeto como la base del corazón (hadayavatthu) son el elemento fenómenos (dhammadhātu); y la conciencia que depende de la base es el elemento conciencia mental (manoviññāṇadhātu). Así, suman veintitrés. De este modo, se muestra que el Bienaventurado enseñó la diversidad de los elementos a través de estos veintitrés.

๗-๘. หาลิทฺทิกานิสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. Comentario al Hāliddikāni Sutta y otros

๑๓๐-๑๓๑. สตฺตเม มนาปํ อิตฺเถตนฺติ ปชานาตีติ ยํ อเนน มนาปํ รูปํ ทิฏฺฐํ, ตํ อิตฺเถตนฺติ เอวเมตํ มนาปเมว ตนฺติ ปชานาติ. จกฺขุวิญฺญาณํ สุขเวทนิยญฺจ ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ จกฺขุวิญฺญาณญฺเจว, โย จ อุปนิสฺสยโกฏิยา วา อนนฺตรโกฏิยา วา สมนนฺตรโกฏิยา วา สมฺปยุตฺตโกฏิยา วา สุขเวทนาย ปจฺจโย ผสฺโส, ตํ สุขเวทนิยํ ผสฺสญฺจ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ กิริยามโนวิญฺญาณธาตุ อาวชฺชนกิจฺจา, มโนธาตุเยว วา สมานา มโนธาตุนาเมน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

130-131. En el séptimo sutta, “comprende que es algo deseado y agradable” significa que, habiendo visto una forma agradable, comprende: “Esto es verdaderamente algo deseado y agradable”. “En dependencia de la conciencia visual y de un contacto que produce una sensación placentera” significa que, en dependencia de la conciencia visual y de aquel contacto que es condición para la sensación placentera —ya sea por el extremo de la condición de apoyo, la proximidad, la proximidad inmediata o la asociación—, surge una sensación placentera. Este método se aplica en todos los casos. Así, debe entenderse que en estos dos suttas, el elemento funcional de conciencia mental, que cumple la función de advertencia, o bien el elemento mente mismo, se menciona bajo el nombre de “elemento mente” (manodhātu). El octavo sutta es de significado evidente.

๙. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Lohicca Sutta

๑๓๒. นวเม มกฺกรกเตติ เอวํนามเก นคเร อรญฺญกุฏิกายนฺติ อรญฺเญ กตาย ปาฏิเยกฺกาย กุฏิยํ, น วิหารปจฺจนฺตกุฏิยํ. มาณวกาติ เยปิ ตตฺถ มหลฺลกา, เต มหลฺลกกาเลปิ อนฺเตวาสิกตาย มาณวกาตฺเวว วุตฺตา. เตนุปสงฺกมึสูติ ปาโต สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา สายํ ‘‘อาจริยสฺส กฏฺฐานิ อาหริสฺสามา’’ติ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิจรนฺตา เยน สา กุฏิกา, เตนุปสงฺกมึสุ. ปริโต ปริโต กุฏิกายาติ ตสฺสา กุฏิกาย สมนฺตโต สมนฺตโต. เสเลยฺยกานีติ อญฺญมญฺญสฺส ปิฏฺฐึ คเหตฺวา ลงฺฆิตฺวา อิโต จิโต จงฺกมนกีฬนานิ.

132. En el noveno sutta, “en Makkarakata” se refiere a la ciudad de ese nombre. “En una choza en el bosque” significa en una cabaña solitaria construida en el bosque, no en una cabaña situada en los límites de un gran monasterio. “Jóvenes brahmanes” (māṇavakā) se refiere a que incluso aquellos que eran mayores allí, debido a su condición de discípulos residentes, eran llamados simplemente “māṇavakā”. “Se acercaron a él” significa que, tras aprender sus artes por la mañana, por la tarde entraron al bosque pensando: “traeremos leña para el maestro”, y mientras deambulaban, se acercaron a donde estaba la choza. “Alrededor de la choza” significa por todos los alrededores de esa cabaña. “Seleyyakāni” se refiere a juegos en los que corrían y saltaban de aquí para allá, a veces subiéndose a las espaldas unos de otros.

มุณฺฑกาติอาทีสุ [Pg.42] มุณฺเฑ มุณฺฑาติ, สมเณ จ สมณาติ วตฺตุํ วฏฺเฏยฺย, อิเม ปน หีเฬนฺตา ‘‘มุณฺฑกา สมณกา’’ติ อาหํสุ. อิพฺภาติ คหปติกา. กณฺหาติ กณฺหา, กาฬกาติ อตฺโถ. พนฺธุปาทาปจฺจาติ เอตฺถ พนฺธูติ พฺรหฺมา อธิปฺเปโต. ตญฺหิ พฺราหฺมณา ปิตามโหติ โวหรนฺติ. ปาทานํ อปจฺจา ปาทาปจฺจา, พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต ชาตาติ อธิปฺปาโย. เตสํ กิร อยํ ลทฺธิ ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’’ติ. ภรตกานนฺติ กุฏิมฺพิกานํ. กุฏิมฺพิกา หิ ยสฺมา รฏฺฐํ ภรนฺติ, ตสฺมา ภรตาติ วุจฺจนฺติ. อิเม ปน ปริภวํ กตฺวา วทมานา ‘‘ภรตกาน’’นฺติ อาหํสุ.

Con respecto a 'muṇḍakā', etc.: uno podría decir legítimamente 'muṇḍa' (rapado) con respecto a un hombre de cabeza rapada y 'samaṇa' (asceta) con respecto a un asceta; sin embargo, estos jóvenes [brahmanes], queriendo insultar, dijeron 'muṇḍakā samaṇakā' (monajillos rapados). 'Ibbhā' se refiere a los jefes de hogar que son sirvientes. 'Kaṇhā' significa oscuros, es decir, de piel negra. En el término 'bandhupādāpaccā', 'bandhū' se refiere a Brahmā; pues los brahmanes lo llaman 'el Abuelo'. 'Pādāpaccā' significa descendencia de los pies; la intención es que nacieron de la parte superior de los pies de Brahmā. Se dice que su creencia es: 'Los brahmanes salieron de la boca de Brahmā, los khattiyas del pecho, los vessas del ombligo, los suddas de las rodillas y los ascetas (samaṇas) de la parte superior de los pies'. 'Bharatakānaṃ' se refiere a los jefes de hogar; puesto que los jefes de hogar sostienen (bharanti) el reino, se les llama 'bharatā'. Sin embargo, estos jóvenes, hablando con desprecio, dijeron 'bharatakānaṃ' (pequeños sostenedores).

วิหารา นิกฺขมิตฺวาติ ‘‘รตฺติฏฺฐกาปริจฺฉนฺเน รชตปฏฺฏสนฺนิภสมวิปฺปกิณฺณวาลิเก รมณีเย ปริเวเณ กฏฺฐกลาเป พนฺธิตฺวา ขิปมานา วาลิกํ อาลุเฬตฺวา, หตฺเถน หตฺถํ อาทาย ปณฺณกุฏึ ปริยายนฺตา ‘อิเม อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา, อิเม อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา’ติ ปุนปฺปุนํ วิรวนฺตา อติวิย อิเม มาณวกา กีฬํ กโรนฺติ, วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมฺปิ น ชานนฺติ, ทสฺเสสฺสามิ เนสํ ภิกฺขูนํ อตฺถิภาว’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปณฺณกุฏิโต นิกฺขมิ.

Sobre 'vihārā nikkhamitvā' (saliendo del monasterio): En un recinto encantador, delimitado por ladrillos rojos y con arena esparcida uniformemente que asemejaba a láminas de plata, estos jóvenes jugaban intensamente, atando haces de leña y lanzándolos, revolviendo la arena, tomándose de las manos unos a otros y dando vueltas alrededor de la cabaña de hojas, gritando repetidamente: '¡Estos [monjes] son honrados por estos despreciables jefes de hogar! ¡Estos son honrados por estos despreciables jefes de hogar!'. Ni siquiera sabían de la presencia de los monjes en el monasterio. [El Venerable], pensando: 'Les mostraré la presencia de los monjes', salió de la cabaña de hojas.

สีลุตฺตมา ปุพฺพตรา อเหสุนฺติ คุณวนฺตานํ คุเณ กถิเต นิคฺคุณานํ คุณาภาโว ปากโฏว ภวิสฺสตีติ โปราณกพฺราหฺมณานํ คุเณ กเถนฺโต เอวมาห. ตตฺถ สีลุตฺตมาติ สีลเชฏฺฐกา. สีลญฺหิ เตสํ อุตฺตมํ, น ชาติโคตฺตํ. เย ปุราณํ สรนฺตีติ เย โปราณกํ พฺราหฺมณธมฺมํ สรนฺติ. อภิภุยฺย โกธนฺติ โกธํ อภิภวิตฺวา เตสํ ทฺวารานิ สุคุตฺตานิ สุรกฺขิตานิ อเหสุํ. ธมฺเม จ ฌาเน จ รตาติ ทสวิเธ กุสลกมฺมปถธมฺเม อฏฺฐสมาปตฺติฌาเนสุ จ รตา.

Sobre 'sīluttamā pubbatarā ahesuṃ' (antiguamente eran supremos en virtud): [El Buda] habló así describiendo las cualidades de los antiguos brahmanes, pensando que al elogiar las virtudes de los virtuosos, la falta de virtudes de los que no las tienen se haría evidente. Aquí, 'sīluttamā' significa que tenían la virtud como lo principal; pues para ellos la virtud era lo supremo, no el nacimiento ni el linaje. 'Ye purāṇaṃ sarantīti' se refiere a aquellos que recuerdan el antiguo dharma brahmánico. 'Abhibhuyya kodhaṃ' significa que habiendo vencido la ira, sus puertas de los sentidos estaban bien protegidas y custodiadas. 'Dhamme ca jhāne ca ratā' significa que estaban deleitados en las diez clases de acciones saludables (kusalakammapatha) y en los ocho logros de las absorciones meditativas (samāpatti-jhāna).

เอวํ โปราณานํ คุณํ กเถตฺวา อเถตรหิ พฺราหฺมณานํ มานํ นิมฺมทฺเทนฺโต อิเม จ โวกฺกมฺม ชปามเสติอาทิมาห. ตตฺถ โวกฺกมฺมาติ เอเตหิ คุเณหิ อปกฺกมิตฺวา. ชปามเสติ มยํ ชปาม สชฺฌายามาติ เอตฺตเกเนว พฺราหฺมณมฺหาติ มญฺญมานา พฺราหฺมณา มยนฺติ อิมินา โคตฺเตน มตฺตา หุตฺวา วิสมํ จรนฺติ, วิสมานิ กายกมฺมาทีนิ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ปุถุอตฺตทณฺฑาติ [Pg.43] ปุถุ อตฺตา ทณฺฑา เอเตหีติ ปุถุอตฺตทณฺฑา, คหิตนานาวิธทณฺฑาติ อตฺโถ. สตณฺหาตณฺเหสูติ สตณฺหนิตฺตณฺเหสุ. อคุตฺตทฺวารสฺส ภวนฺติ โมฆาติ อสํวุตทฺวารสฺส สพฺเพปิ วตสมาทานา โมฆา ภวนฺตีติ ทีเปติ. ยถา กินฺติ? สุปิเนว ลทฺธํ ปุริสสฺส วิตฺตนฺติ ยถา สุปิเน ปุริสสฺส ลทฺธํ มณิมุตฺตาทินานาวิธํ วิตฺตํ โมฆํ โหติ, ปพุชฺฌิตฺวา กิญฺจิ น ปสฺสติ, เอวํ โมฆา ภวนฺตีติ อตฺโถ.

Habiendo descrito así las virtudes de los antiguos, ahora, para someter el orgullo de los brahmanes actuales, dijo 'ime ca vokkamma japāmaseti', etc. Allí, 'vokkamma' significa desviándose de estas virtudes antes mencionadas. 'Japāmaseti' significa: 'Recitamos y estudiamos [los Vedas], por eso somos brahmanes'; pensando así, embriagados por su linaje de brahmanes, 'visamaṃ caranti', es decir, realizan acciones corporales, etc., que son incorrectas. 'Puthuattadaṇḍā' significa que son aquellos que han tomado diversos tipos de armas o castigos. 'Sataṇhātaṇhesūti' se refiere a aquellos con deseo y sin deseo. 'Aguttadvārassa bhavanti moghā' explica que para quien tiene las puertas de los sentidos sin control, todos sus votos y observancias resultan vanos. ¿Cómo es esto? Como 'supineva laddhaṃ purisassa vittaṃ': así como en un sueño la riqueza de diversos tipos, como gemas y perlas, obtenida por un hombre es vana, pues al despertar no ve nada, del mismo modo [sus prácticas] resultan vanas; este es el significado.

อนาสกาติ เอกาหทฺวีหาทิวเสน อนาหารกา. ถณฺฑิลสายิกา จาติ หริตกุสสนฺถเต ภูมิภาเค สยนํ, ปาโต สินานญฺจ ตโย จ เวทาติ ปาโตว อุทกํ ปวิสิตฺวา นฺหานญฺเจว ตโย จ เวทา. ขราชินํ ชฏา ปงฺโกติ ขรสมฺผสฺสํ อชินจมฺมญฺเจว ชฏากลาโป จ ปงฺโก จ, ปงฺโก นาม ทนฺตมลํ. มนฺตา สีลพฺพตํ ตโปติ มนฺตา จ อชสีลโคสีลสงฺขาตํ สีลํ อชวตโควตสงฺขาตํ วตญฺจ. อยํ อิทานิ พฺราหฺมณานํ ตโปติ วทติ. กุหนา วงฺกทณฺฑา จาติ ปฏิจฺฉนฺนกูโป วิย ปฏิจฺฉนฺนโทสํ โกหญฺญญฺเจว วงฺกทณฺโฑ, จ อุทุมฺพรปลาสเพฬุวรุกฺขานํ อญฺญตรโต คหิตํ วงฺกทณฺฑญฺจาติ อตฺโถ. อุทกาจมนานิ จาติ อุทเกน มุขปริมชฺชนานิ. วณฺณา เอเต พฺราหฺมณานนฺติ เอเต พฺราหฺมณานํ ปริกฺขารภณฺฑกวณฺณาติ ทสฺเสติ. กต กิญฺจิกฺขภาวนาติ กตา กิญฺจิกฺขภาวนา. อยเมว วา ปาโฐ, อามิสกิญฺจิกฺขสฺส วฑฺฒนตฺถาย กตนฺติ อตฺโถ.

'Anāsakā' significa aquellos que no ingieren alimento durante uno o dos días, etc. 'Thaṇḍilasāyikā ca' significa dormir en el suelo cubierto de hierba verde. 'Pāto sinānañca tayo ca vedā' se refiere a entrar en el agua temprano por la mañana para el baño ritual y a los tres Vedas. 'Kharājinaṃ jaṭā paṅko': 'kharājina' es la piel de antílope de tacto áspero, 'jaṭā' es el conjunto de cabello enmarañado y 'paṅko' se refiere a la suciedad, específicamente al sarro dental. 'Mantā sīlabbataṃ tapo': los mantras, la conducta de cabra o de vaca (ajasīla-gosīla) y los votos correspondientes (ajavata-govata); [el Buda] dice que esta es la austeridad (tapo) de los brahmanes de ahora. 'Kuhanā vaṅkadaṇḍā' se refiere a la hipocresía que oculta los propios defectos, como un pozo cubierto, y al bastón curvado hecho de árboles como Udumbara, Palāsa o Beḷuva. 'Udakācamanāni' se refiere al acto de enjuagarse la boca con agua. 'Vaṇṇā ete brāhmaṇānaṃ' muestra que estas son las características de los implementos de los brahmanes. 'Kata kiñcikkhabhāvanā' significa que se ha realizado un poco de cultivo de ganancias mundanas (āmisa); o, según otra lectura, significa que se ha hecho para aumentar las pequeñas ganancias mundanas.

เอวํ เอตรหิ พฺราหฺมณานํ มานํ นิมฺมทฺทิตฺวา ปุน โปราณกพฺราหฺมณานํ วณฺณํ กเถนฺโต จิตฺตญฺจ สุสมาหิตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุสมาหิตนฺติ เตสํ พฺราหฺมณานํ จิตฺตํ อุปจารปฺปนาสมาธีหิ สุสมาหิตํ อโหสีติ ทสฺเสติ. อขิลนฺติ มุทุ อถทฺธํ. โส มคฺโค พฺรหฺมปตฺติยาติ โส เสฏฺฐปตฺติยา มคฺโค, ตุมฺเห ปน กึ พฺราหฺมณา นามาติ ทีเปนฺโต เอวมาห.

Habiendo sometido así el orgullo de los brahmanes actuales, y para elogiar nuevamente a los antiguos brahmanes, dijo 'cittañca susamāhitaṃ', etc. Allí, 'susamāhitaṃ' muestra que las mentes de aquellos antiguos brahmanes estaban bien concentradas mediante el samadhi de acceso y de absorción (upacāra-appanā-samādhi). 'Akhilaṃ' significa que la mente era suave y no rígida, libre de los obstáculos (khila). 'So maggo brahmapattiyā' significa que ese es el camino para alcanzar el estado supremo (o el estado de Brahmā); [el Buda] dijo esto señalando: 'Pero ustedes, ¿en qué sentido son llamados brahmanes?'.

อาคมํสุ นุ ขฺวิธาติ อาคมํสุ นุ โข อิธ. อธิมุจฺจตีติ กิเลสวเสน อธิมุตฺโต คิทฺโธ โหติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทวเสน ปูติจิตฺตํ โหติ. ปริตฺตเจตโสติ อนุปฏฺฐิตสติตาย สํกิเลสจิตฺเตน ปริตฺตจิตฺโต. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลปญฺญํ. อปฺปมาณเจตโสติ อุปฏฺฐิตสติตาย นิกฺกิเลสจิตฺเตน อปฺปมาณจิตฺโต.

En la frase 'āgamaṃsu nu khvidha', la división de palabras es 'āgamaṃsu nu kho idha'. 'Adhimuccatī' significa que debido a las impurezas (kilesa) está obsesionado y codicioso. 'Byāpajjatī' significa que debido a la malevolencia (byāpāda) su mente se corrompe. 'Parittacetaso' significa que tiene una mente limitada debido a la falta de atención (sati), poseyendo una mente afligida por las impurezas. 'Cetovimutti' se refiere al samadhi del fruto (phalasamādhi). 'Paññāvimutti' se refiere a la sabiduría del fruto (phalapaññā). 'Appamāṇacetaso' significa que posee una mente ilimitada gracias a la atención establecida y a una mente libre de impurezas.

๑๐. เวรหจฺจานิสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Verahaccāni Sutta.

๑๓๓. ทสเม [Pg.44] กามณฺฑายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

133. En el décimo sutta, 'Kāmaṇḍāyaṃ' se refiere a una ciudad de ese nombre. 'Yagghe' es una partícula usada en sentido de exhortación. El resto es de significado claro.

คหปติวคฺโค เตรสโม.

Finaliza el décimo tercer capítulo, el Capítulo sobre los Jefes de Hogar (Gahapativagga).

๑๔. เทวทหวคฺโค

14. Capítulo de Devadaha (Devadahavagga).

๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Devadaha Sutta.

๑๓๔. เทวทหวคฺคสฺส ปฐเม เทวทหนฺติ นปุํสกลิงฺเคน ลทฺธนาโม นิคโม. มโนรมาติ มนํ รมยนฺตา, มนาปาติ อตฺโถ. อมโนรมาติ อมนาปา.

134. En el primer sutta del Devadahavagga, 'Devadaha' es el nombre de un poblado en género neutro. 'Manoramā' significa deleitosos para la mente, es decir, agradables. 'Amanoramā' significa no agradables.

๒. ขณสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Khaṇa Sutta (Discurso sobre el Momento Oportuno).

๑๓๕. ทุติเย ฉผสฺสายตนิกา นามาติ วิสุํ ฉผสฺสายตนิกา นาม นิรยา นตฺถิ. สพฺเพสุปิ หิ เอกตึสมหานิรเยสุ ฉทฺวารผสฺสายตนปญฺญตฺติ โหติเยว. อิทํ ปน อวีจิมหานิรยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สคฺคาติ อิธาปิ ตาวตึสปุรเมว อธิปฺเปตํ. กามาวจรเทวโลเก ปน เอกสฺมิมฺปิ ฉผสฺสายตนปญฺญตฺติยา อภาโว นาม นตฺถิ. อิมินา กึ ทีเปติ? นิรเย เอกนฺตทุกฺขสมปฺปิตภาเวน, เทวโลเก จ เอกนฺตสุขสมปฺปิตตฺตา เอกนฺตขิฑฺฑารติวเสน อุปฺปนฺนปมาเทน มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสิตุํ น สกฺกา. มนุสฺสโลโก ปน โวกิณฺณสุขทุกฺโข, อิเธว อปาโยปิ สคฺโคปิ ปญฺญายติ. อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส กมฺมภูมิ นาม, สา ตุมฺเหหิ ลทฺธา. ตสฺมา เย โว อิเม มานุสฺสกา ขนฺธา ลทฺธา, เต โว ลาภา. ยญฺจ โว อิทํ มนุสฺสตฺตํ ลทฺธํ, ปฏิลทฺโธ โว พฺรหฺมจริยวาสสฺส ขโณ สมโยติ. วุตฺตมฺปิ เหตํ โปราเณหิ –

135. En el segundo discurso, respecto a la expresión 'chaphassāyatanikā nāma': no existen infiernos llamados 'de las seis bases del contacto' de forma separada o distinta. Pues, ciertamente, en los treinta y un grandes infiernos ocurre la designación de las seis bases del contacto en las seis puertas. Sin embargo, esto se dijo refiriéndose al gran infierno Avīci. En cuanto a 'saggā' (cielos), también aquí se refiere específicamente a la ciudad de los dioses de Tāvatiṃsa. No obstante, en el mundo de los devas del plano del deseo (kāmāvacara), no hay ningún lugar donde no exista la designación de las seis bases del contacto. ¿Qué se muestra con esto? Que en el infierno, debido a estar sumergido en un sufrimiento absoluto, y en el mundo de los devas, debido a estar entregado a una felicidad absoluta y por la negligencia surgida por el poder de la diversión absoluta, no es posible llevar a cabo la vida santa del Sendero (maggabrahmacariya). El mundo humano, por el contrario, posee una mezcla de felicidad y sufrimiento; aquí mismo se perciben tanto los estados de privación como los celestiales. Esta es la llamada 'tierra de la acción' (kammabhūmi) para la vida santa del Sendero, y esta ha sido obtenida por vosotros. Por lo tanto, estos agregados humanos que habéis obtenido son vuestra ganancia. Y este estado humano que habéis alcanzado es para vosotros el momento y la oportunidad para la práctica de la vida santa. Así fue dicho por los antiguos:

‘‘อยํ กมฺมภูมิ อิธ มคฺคภาวนา,ฐานานิ สํเวชนิยา พหู อิธ;

สํเวคสํเวชนิเยสุ วตฺถุสุ,สํเวคชาโตว ปยุญฺจ โยนิโส’’ติ.

«Esta es la tierra de la acción; aquí se desarrolla el Sendero. Muchos son aquí los motivos de urgencia espiritual (saṃvega). Ante los objetos que inspiran urgencia espiritual, que aquel en quien ha nacido tal urgencia se esfuerce con atención sabia (yoniso).»

๓. ปฐมรูปารามสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al primer Rūpārāma Sutta (Discurso sobre el deleite en las formas).

๑๓๖. ตติเย [Pg.45] รูปสมฺมุทิตาติ รูเป สมฺมุทิตา ปโมทิตา. ทุกฺขาติ ทุกฺขิตา. สุโขติ นิพฺพานสุเขน สุขิโต. เกวลาติ สกลา. ยาวตตฺถีติ วุจฺจตีติ ยตฺตกา อตฺถีติ วุจฺจติ. เอเต โวติ เอตฺถ โว-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตนฺติ ยํ อิทํ ปสฺสนฺตานํ ปณฺฑิตานํ ทสฺสนํ, ตํ สพฺพโลเกน ปจฺจนีกํ โหติ วิรุทฺธํ. โลโก หิ ปญฺจกฺขนฺเธ นิจฺจา สุขา อตฺตา สุภาติ มญฺญติ, ปณฺฑิตา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา อสุภาติ. สุขโต อาหูติ สุขนฺติ กเถนฺติ. สุขโต วิทูติ สุขนฺติ ชานนฺติ. สพฺพเมตํ นิพฺพานเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

136. En el tercer discurso, 'rūpasammuditā' significa regocijados o deleitados en las formas. 'Dukkhā' significa que poseen sufrimiento. 'Sukho' significa bendecido con la felicidad del Nibbāna. 'Kevalā' significa completa o entera. 'Yāvatatthīti vuccatīti' se refiere a todo lo que se dice que existe. En 'ete vo', la palabra 'vo' es solo una partícula (nipāta). 'Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passatanti' significa que la visión que tienen los sabios que ven correctamente es opuesta o contraria a la de todo el mundo. Pues el mundo considera los cinco agregados como permanentes, placenteros, un yo y bellos; pero los sabios dicen que son impermanentes, sufridos, no-yo y desagradables. 'Sukhato āhū' significa que lo llaman felicidad. 'Sukhato vidū' significa que lo conocen como felicidad. Todo esto se dice refiriéndose únicamente al Nibbāna.

สมฺมูฬฺเหตฺถาติ เอตฺถ นิพฺพาเน สมฺมูฬฺหา. อวิทฺทสูติ พาลา. สพฺเพปิ หิ ฉนฺนวุติปาสณฺฑิโน ‘‘นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสามา’’ติ สญฺญิโน โหนฺติ, เต ปน ‘‘นิพฺพานํ นาม อิท’’นฺติปิ น ชานนฺติ. นิวุตานนฺติ กิเลสนีวรเณน นิวุตานํ ปริโยนทฺธานํ. อนฺธกาโร อปสฺสตนฺติ อปสฺสนฺตานํ อนฺธกาโร โหติ. กึ ตํ เอวํ โหติ? นิพฺพานํ วา นิพฺพานทสฺสนํ วา อปสฺสนฺตานญฺหิ พาลานํ นิพฺพานมฺปิ นิพฺพานทสฺสนมฺปิ กาฬเมฆอวจฺฉาทิตํ วิย จนฺทมณฺฑลํ กฏาเหน ปฏิกุชฺชิตปตฺโต วิย จ นิจฺจกาลํ ตโม เจว อนฺธกาโร จ สมฺปชฺชติ.

'Sammūḷhetthā' significa que están confundidos respecto a este Nibbāna. 'Aviddasū' significa necios. Pues todos los seguidores de las noventa y seis sectas externas tienen la percepción de que 'alcanzaremos el Nibbāna', pero ni siquiera saben qué es lo que se llama Nibbāna. 'Nivutānaṃ' significa para aquellos que están cubiertos u obstruidos por los obstáculos de las defilecciones (kilesanīvaraṇa). 'Andhakāro apassatanti' significa que para los que no ven, es oscuridad. ¿Qué es lo que es así? Para los necios que no ven el Nibbāna o la visión del Nibbāna, tanto el Nibbāna como su visión se presentan perpetuamente como tinieblas y oscuridad, como el disco de la luna cubierto por una nube negra o como un cuenco tapado por una vasija de barro.

สตญฺจ วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิวาติ สตญฺจ สปฺปุริสานํ ปญฺญาทสฺสเนน ปสฺสนฺตานํ นิพฺพานํ อาโลโก วิย วิวฏํ โหติ. สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคา ธมฺมสฺส อโกวิทาติ ยํ อตฺตโน สรีเร เกเส วา โลมาทีสุ วา อญฺญตรโกฏฺฐาสํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อนนฺตรเมว อธิคนฺตพฺพโต อตฺตโน วา ขนฺธานํ นิโรธมคฺคโต สนฺติเก นิพฺพานํ. ตํ เอวํ สนฺติเก สมานมฺปิ มคฺคภูตา ชนา มคฺคามคฺคธมฺมสฺส จตุสจฺจธมฺมสฺส วา อโกวิทา น ชานนฺติ.

'Satañca vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmivāti' significa que para los virtuosos (santas), los hombres de bien que ven con el ojo del conocimiento de la sabiduría, el Nibbāna está abierto como la luz. 'Santike na vijānanti, magā dhammassa akovidāti' significa que el Nibbāna está cerca porque puede alcanzarse inmediatamente al discernir cualquier parte del propio cuerpo, como los cabellos, los vellos, etc., o por la vía del cese de los propios agregados. Aunque esté así de cerca, las personas que son como animales, al no ser expertas en la doctrina del Sendero y el no-Sendero o en la doctrina de las Cuatro Nobles Verdades, no lo conocen.

มารเธยฺยานุปนฺเนหีติ เตภูมกวฏฺฏํ มารสฺส นิวาสฏฺฐานํ อนุปนฺเนหิ. โก นุ อญฺญตฺร อริเยภีติ ฐเปตฺวา อริเย โก นุ อญฺโญ นิพฺพานปทํ ชานิตุํ อรหติ. สมฺมทญฺญาย ปรินิพฺพนฺตีติ อรหตฺตปญฺญาย สมฺมา ชานิตฺวา อนนฺตรเมว อนาสวา หุตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพนฺติ. อถ วา สมฺมทญฺญาย อนาสวา หุตฺวา อนฺเต ขนฺธปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺติ.

'Māradheyyānupannehīti' se refiere a quienes no han abandonado el ciclo de los tres planos, que es la morada de Māra. 'Ko nu aññatra ariyebhīti' significa: a excepción de los Nobles (Ariyas), ¿quién más es capaz de conocer el estado del Nibbāna? 'Sammadaññāya parinibbantīti' significa que, tras conocer correctamente mediante el conocimiento del Fruto del Arhat (arahattaphala-paññā), se convierten inmediatamente en seres sin influjos (anāsava) y se extinguen mediante la extinción de las defilecciones (kilesaparinibbāna). O bien, habiendo conocido correctamente y siendo ya anāsavas, al final se extinguen mediante la extinción de los agregados (khandhaparinibbāna).

๔-๑๒. ทุติยรูปารามสุตฺตาทิวณฺณนา

4-12. Comentario al segundo Rūpārāma Sutta y otros.

๑๓๗-๑๔๕. จตุตฺถํ [Pg.46] สุทฺธิกํ กตฺวา เทสิยมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปญฺจมาทีนิ ตถา ตถา พุชฺฌนฺตานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตานิ. อตฺโถ ปน เตสํ ปากโฏเยวาติ.

137-145. El cuarto discurso fue expuesto en prosa pura (suddhikaṃ) según la inclinación de aquellos que habrían de comprenderlo. El quinto y los siguientes fueron expuestos de la misma manera según la inclinación de quienes los comprenderían. El significado de estos es ya evidente.

เทวทหวคฺโค จุทฺทสโม.

Concluye el decimocuarto capítulo, el Devadaha Vagga.

๑๕. นวปุราณวคฺโค

15. Capítulo sobre lo Nuevo y lo Viejo (Navapurāṇa Vagga).

๑. กมฺมนิโรธสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Kammanirodha Sutta (Discurso sobre el cese del kamma).

๑๔๖. นวปุราณวคฺคสฺส ปฐเม นวปุราณานีติ นวานิ จ ปุราณานิ จ. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมนฺติ น จกฺขุ ปุราณํ, กมฺมเมว ปุราณํ, กมฺมโต ปน นิพฺพตฺตตฺตา ปจฺจยนาเมน เอวํ วุตฺตํ. อภิสงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ อภิสมาคนฺตฺวา กตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตนาย ปกปฺปิตํ. เวทนิยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เวทนาย วตฺถูติ ปสฺสิตพฺพํ. นิโรธา วิมุตฺตึ ผุสตีติ อิมสฺส ติวิธสฺส กมฺมสฺส นิโรเธน วิมุตฺตึ ผุสติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ตสฺสา วิมุตฺติยา อารมฺมณภูโต นิโรโธ กมฺมนิโรโธติ วุจฺจติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา.

146. En el primer discurso del Navapurāṇa Vagga, 'navapurāṇānīti' se refiere a las acciones (kammas) nuevas y viejas. En 'Cakkhu, bhikkhave, purāṇakammanti', el ojo presente no es en sí mismo kamma viejo, sino que el kamma es lo viejo; sin embargo, debido a que el ojo ha nacido del kamma, se le llama así por el nombre de su condición (paccaya). 'Abhisaṅkhatanti' significa producido por la concurrencia de condiciones. 'Abhisañcetayitanti' significa concebido por la voluntad (cetanā). 'Vedaniyaṃ daṭṭhabbanti' debe verse como la base para la sensación (vedanā). 'Nirodhā vimuttiṃ phusatīti' significa que alcanza la liberación mediante el cese de este triple kamma (de cuerpo, palabra y mente). 'Ayaṃ vuccatīti' se refiere a este cese (Nibbāna), que es el objeto de esa liberación, y se le llama 'cese del kamma'. Así, en este discurso se describe la visión cabal preliminar (pubbabhāgavipassanā).

๒-๕. อนิจฺจนิพฺพานสปฺปายสุตฺตาทิวณฺณนา

2-5. Comentario al Aniccanibbānasappāya Sutta (Discurso sobre lo adecuado para el Nibbāna como impermanente) y otros.

๑๔๗-๑๕๐. ทุติเย นิพฺพานสปฺปายนฺติ นิพฺพานสฺส สปฺปายํ อุปการปฏิปทํ. ตติยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปฏิปาฏิยา ปน จตูสุปิ เอเตสุ สุตฺเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคา กถิตา.

147-150. En el segundo, 'nibbānasappāyanti' significa la práctica de apoyo que es adecuada para alcanzar el Nibbāna. En el tercero y siguientes, el método es el mismo. Sin embargo, en estos cuatro discursos expuestos en orden, se describen los cuatro Senderos junto con la visión cabal (vipassanā).

๖-๗. อนฺเตวาสิกสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. Comentario al Antevāsika Sutta (Discurso sobre el discípulo residente) y otros.

๑๕๑-๑๕๒. ฉฏฺเฐ อนนฺเตวาสิกนฺติ อนฺโต วสนกกิเลสวิรหิตํ. อนาจริยกนฺติ อาจรณกกิเลสวิรหิตํ. อนฺตสฺส วสนฺตีติ อนฺโต อสฺส วสนฺติ. เต นํ สมุทาจรนฺตีติ เต เอตํ อธิภวนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ สิกฺขาเปนฺติ วา. ‘‘เอวํ เวชฺชกมฺมํ กโรหิ, เอวํ ทูตกมฺม’’นฺติ อิติ สิกฺขาปนสงฺขาเตน สมุทาจรณตฺเถนสฺส เต อาจริยา นาม โหนฺติ, เตหิ [Pg.47] อาจริเยหิ สาจริยโกติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สตฺตมํ เหฏฺฐา กถิตนยเมว.

151-152. En el sexto [sutta], 'anantevāsika' significa libre de los malos alumnos de las impurezas (kilesa) que moran en el interior. 'Anācariyaka' significa libre de los malos maestros de las impurezas que dictan u ordenan. 'Antassa vasantī' significa que moran dentro de esa persona. 'Te naṃ samudācarantīti' significa que esas impurezas dominan, abruman o enseñan a esa persona. En el sentido de que enseñan, diciendo: 'Haz este trabajo médico, haz este trabajo de mensajero', se las llama 'maestros' de esa persona porque enseñan lo que lleva a la caída en el saṃsāra. Se dice que alguien tiene un maestro ('sācariyako') a través de esos maestros [impurezas]. El resto debe entenderse de la manera ya explicada. El séptimo es igual a lo explicado anteriormente.

๘. อตฺถินุโขปริยายสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Atthinukhopariyāya Sutta.

๑๕๓. อฏฺฐเม ยํ ปริยายํ อาคมฺมาติ ยํ การณํ อาคมฺม. อญฺญตฺเรว สทฺธายาติ วินา สทฺธาย สทฺธํ อปเนตฺวา. เอตฺถ จ สทฺธาติ น ปจฺจกฺขา สทฺธา. โย ปน ปรสฺส เอวํ กิร เอวํ กิราติ กเถนฺตสฺส สุตฺวา อุปฺปนฺโน สทฺทหนากาโร, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. รุจิอาทีสุปิ รุจาเปตฺวา ขมาเปตฺวา อตฺเถตนฺติ คหณากาโร รุจิ นาม, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ อนุสฺสวนํ อนุสฺสโว, นิสีทิตฺวา เอกํ การณํ จินฺเตนฺตสฺส การณํ อุปฏฺฐาติ, เอวํ อุปฏฺฐิตสฺส อตฺเถตนฺติ คหณํ อาการปริวิตกฺโก นาม, การณวิตกฺโกติ อตฺโถ. การณํ จินฺเตนฺตสฺส ปาปิกา ลทฺธิ อุปฺปชฺชติ, ตํ อตฺเถสาติ คหณากาโร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ นาม. อญฺญํ พฺยากเรยฺยาติ อิมานิ ปญฺจ ฐานานิ มุญฺจิตฺวา อรหตฺตํ พฺยากเรยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต เสขาเสขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

153. En el octavo, 'yaṃ pariyāyaṃ āgamma' significa dependiendo de qué causa. 'Aññatreva saddhāya' significa sin fe, habiendo dejado de lado la fe. Y aquí, 'fe' (saddhā) no es la fe directa (paccakkha); más bien, se refiere a la disposición de creer que surge al escuchar a otro decir 'así es, dicen'. Respecto a 'ruci' y los demás, 'ruci' es el acto de aceptar algo que le agrada a uno y satisface su mente, pensando 'esto debe ser así'. 'Anussava' es la tradición oral, pensando 'dicen que será así'. 'Ākāraparivitakka' es la reflexión sobre las razones; cuando a alguien sentado en un lugar solitario le surge una razón lógica y piensa 'esto existe por tal razón', esa forma de captarlo se llama 'ākāraparivitakka' (reflexión sobre las razones). 'Diṭṭhinijjhānakkhanti' es la aceptación intelectual; cuando al reflexionar surge una visión errónea y se acepta como 'esta es mi visión', ese modo de captarlo se llama 'diṭṭhinijjhānakkhanti'. 'Aññaṃ byākareyya' significa que podría declarar el fruto del Arahat dejando de lado estos cinco estados. En este sutta, se explica la reflexión (paccavekkhaṇā) de los aprendices (sekha) y de los que ya no son aprendices (asekha).

๙-๑๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. Comentario al Indriyasampanna Sutta y otros.

๑๕๔-๑๕๕. นวเม อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ ปริปุณฺณินฺทฺริโย. ตตฺถ เยน ฉ อินฺทฺริยานิ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตํ, โส เตหิ นิพฺพิเสวเนหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตตฺตา, จกฺขาทีนิ วา ฉ อินฺทฺริยานิ สมฺมสนฺตสฺส อุปฺปนฺเนหิ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตตฺตา ปริปุณฺณินฺทฺริโย นาม โหติ, ตํ สนฺธาย ภควา จกฺขุนฺทฺริเย เจติอาทินา นเยน เทสนํ วิตฺถาเรตฺวา เอตฺตาวตา โข ภิกฺขุ อินฺทฺริยสมฺปนฺโน โหตีติ อาห. ทสมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

154-155. En el noveno, 'indriyasampanno' significa poseedor de facultades completas. Aquí, aquel monje que alcanzó el estado de Arahat tras contemplar las seis facultades posee facultades completas debido a estar dotado de esas facultades libres de mácula. O bien, se dice que posee facultades completas porque está dotado de facultades como la fe (saddhā) y otras que surgieron mientras contemplaba las seis facultades (ojo, etc.). Refiriéndose a esto segundo, el Bienaventurado explicó la enseñanza detalladamente mediante el método de 'la facultad del ojo, etc.', y dijo: 'En esta medida, monje, se es alguien con facultades completas'. El décimo es igual a lo explicado anteriormente.

นวปุราณวคฺโค ปญฺจทสโม.

El Navapurāṇavagga es el decimoquinto.

ตติโย ปณฺณาสโก.

El tercer conjunto de cincuenta (Paṇṇāsaka).

๑๖. นนฺทิกฺขยวคฺโค

16. Nandikkhayavagga.

๑-๔. อชฺฌตฺตนนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. Comentario al Ajjhattanandikkhaya Sutta y otros.

๑๕๖-๑๕๙. นนฺทิกฺขยวคฺคสฺส [Pg.48] ปฐเม นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย, ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโยติ นนฺทิยา จ ราคสฺส จ อตฺถโต เอกตฺตา วุตฺตํ. สุวิมุตฺตนฺติ อรหตฺตผลวิมุตฺติวเสน สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. เสสเมตฺถ ทุติยาทีสุ จ อุตฺตานเมว.

156-159. En el primero del Nandikkhayavagga, 'nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo' se dice porque, en esencia, el fin del deleite (nandi) y el fin de la pasión (rāga) son lo mismo. 'Suvimutta' significa bien liberado por el poder de la liberación del fruto del Arahat. El resto aquí y en el segundo [sutta] y siguientes es evidente.

๕-๖. ชีวกมฺพวนสมาธิสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. Comentario al Jīvakambavanasamādhisutta y otros.

๑๖๐-๑๖๑. ปญฺจมํ สมาธิวิกลานํ, ฉฏฺฐํ ปฏิสลฺลานวิกลานํ จิตฺเตกคฺคตญฺจ กายวิเวกญฺจ ลภนฺตานํ เอเตสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตีติ ญตฺวา กถิตํ. ตตฺถ โอกฺขายตีติ (ปจฺจกฺขายติ) ปญฺญายติ ปากฏํ โหติ. อิติ ทฺวีสุปิ เอเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคา กถิตา.

160-161. El quinto fue dicho sabiendo que para aquellos que carecen de concentración, y el sexto para aquellos que carecen de reclusión, su meditación (kammaṭṭhāna) prosperará si obtienen la unificación de la mente y la reclusión física. Aquí, 'okkhāyati' significa que aparece claramente, se conoce o se hace evidente. Así, en estos dos [suttas] se explican los cuatro senderos junto con la visión cabal (vipassanā).

๗-๙. โกฏฺฐิกอนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

7-9. Comentario al Koṭṭhikaaniccasutta y otros.

๑๖๒-๑๖๔. สตฺตมาทีสุ ตีสุ เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมาว กถิตา.

162-164. En los tres suttas empezando por el séptimo, se explican las cualidades que maduran la liberación del Anciano [Koṭṭhika].

๑๐-๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิปหานสุตฺตาทิวณฺณนา

10-12. Comentario al Micchādiṭṭhipahānasutta y otros.

๑๖๕-๑๖๗. ทสมาทีนิ ตีณิ ปาฏิเยกฺเกน ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน วุตฺตานิ. เตสํ อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

165-167. Los tres suttas empezando por el décimo fueron dichos según las inclinaciones individuales de los diversos tipos de personas. Su significado debe entenderse por el método ya explicado.

นนฺทิกฺขยวคฺโค โสลสโม.

El Nandikkhayavagga es el decimosexto.

๑๗. สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค

17. Saṭṭhipeyyālavagga.

๑-๖๐. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

1-60. Comentario al Ajjhattaaniccachanda Sutta y otros.

๑๖๘-๒๒๗. ตทนนฺตโร สฏฺฐิเปยฺยาโล นาม โหติ, โส อุตฺตานตฺโถว. ยานิ ปเนตฺถ สฏฺฐิ สุตฺตานิ วุตฺตานิ, ตานิ ‘‘ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ [Pg.49] เอวํ ตสฺส ตสฺเสว ปทสฺส วเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตานิ. อิติ สพฺพานิ ตานิ ปาฏิเยกฺเกน ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน กถิตานิ. เอเกกสุตฺตปริโยสาเน เจตฺถ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

168-227. Inmediatamente después está el llamado Saṭṭhipeyyāla; su significado es evidente. Los sesenta suttas que se mencionan aquí fueron dichos según la disposición de aquellos que pueden comprender a través de cada término respectivo, como 'se debe abandonar el deseo' (chando pahātabbo). Así, todos ellos fueron explicados según la inclinación individual de las personas. Y al final de cada uno de estos suttas, sesenta monjes alcanzaron el estado de Arahat.

สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค.

Saṭṭhipeyyālavagga.

๑๘. สมุทฺทวคฺโค

18. Samuddavagga.

๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al primer Samuddasutta.

๒๒๘. สมุทฺทวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโทติ ยทิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน ยทิ วา สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, จกฺขุเมว สมุทฺโท. ตสฺส หิ ปถวิโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา นีลาทิอารมฺมณํ สโมสรนฺตํ ปริปุณฺณภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ ทุปฺปูรณฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. จกฺขุ จ เตสุ เตสุ นีลาทีสุ อารมฺมเณสุ สมุทฺทติ, อสํวุตํ หุตฺวา โอสรมานํ กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาเวน สโทสคมเนน คจฺฉตีติ สมุทฺทนฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. ตสฺส รูปมโย เวโคติ สมุทฺทสฺส อปฺปมาโณ อูมิมโย เวโค วิย ตสฺสาปิ จกฺขุสมุทฺทสฺส สโมสรนฺตสฺส นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส วเสน อปฺปเมยฺโย รูปมโย เวโค เวทิตพฺโพ. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหตีติ โย ตํ จกฺขุสมุทฺเท สโมสฏํ รูปมยํ เวคํ, มนาเป รูเป ราคํ, อมนาเป โทสํ, อสมเปกฺขิเต โมหนฺติ เอวํ ราคาทิกิเลเส อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขกภาเวน สหติ.

228. En el primero del Samuddavagga, 'el ojo, monjes, es el océano del hombre' se dice porque el ojo mismo es un océano, ya sea por el sentido de ser difícil de llenar o por el sentido de 'samuddana' (fluir/moverse hacia lo desagradable). Pues un objeto visual, como el azul, etc., que se presenta desde la tierra hasta el mundo de Brahma Akanittha, no puede hacer que el ojo alcance un estado de plenitud; así, es un océano por ser difícil de llenar. Además, el ojo se 'mueve' (samuddati) hacia los diversos objetos como el azul, etc.; al no estar restringido, se dirige con una marcha defectuosa por ser la causa del surgimiento de las impurezas; por lo tanto, es un océano también en el sentido de 'samuddana'. 'Su impulso consiste en formas' significa que, así como el océano tiene un impulso inconmensurable hecho de olas, el impulso de ese océano del ojo, que debe conocerse como inconmensurable y compuesto de formas visuales, ocurre según los diversos objetos como el azul, etc. 'Aquel que soporta ese impulso de las formas' se refiere al monje que soporta ese impulso de las formas que se presenta en el océano del ojo, no permitiendo que surjan las impurezas como el deseo ante una forma agradable, el odio ante una forma desagradable, o la confusión ante lo que no ha sido bien examinado, permaneciendo en un estado de ecuanimidad.

สอูมินฺติอาทีสุ กิเลสอูมีหิ สอูมึ. กิเลสาวฏฺเฏหิ สาวฏฺฏํ. กิเลสคาเหหิ สคาหํ. กิเลสรกฺขเสหิ สรกฺขสํ. โกธูปายาสสฺส จ วเสน สอูมึ. วุตญฺเหตํ ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒). กามคุณวเสน สาวฏฺฏํ. วุตญฺเหตํ ‘‘อาวฏฺฏคฺคาโหติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑). มาตุคามวเสน สคาหํ สรกฺขสํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘คาหรกฺขโสติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙). เสสวาเรสุปิ เอเสว [Pg.50] นโย. สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตรีติ อูมิภเยน สภยํ ทุรติกฺกมํ อติกฺกมิ. โลกนฺตคูติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ วุจฺจตีติ นิพฺพานํ คโตติ กถียติ.

En pasajes tales como 'saūminti' y otros: 'saūmiṃ' significa tener ondas, concretamente las ondas de las impurezas (kilesa). 'Sāvaṭṭaṃ' significa tener remolinos, es decir, los remolinos de las impurezas. 'Sagāhaṃ' significa tener depredadores, refiriéndose a los tiburones de las impurezas. 'Sarakkhasaṃ' significa tener ogros, esto es, los ogros de las impurezas. Además, 'saūmiṃ' se refiere a aquello que tiene ondas debido al poder del enojo y la desesperación (kodhūpāyāsa). Pues se ha dicho: 'O monjes, "onda de peligro" es un nombre para el enojo y la desesperación'. 'Sāvaṭṭaṃ' significa tener remolinos debido al poder de los hilos de los placeres sensuales (kāmaguṇa). Pues se ha dicho: 'O monjes, "remolino y depredador" es un nombre para los cinco hilos de los placeres sensuales'. 'Sagāhaṃ sarakkhasaṃ' significa tener depredadores y ogros debido al poder de las mujeres. Pues se ha dicho: 'O monjes, "depredador y ogro" es un nombre para las mujeres'. En los pasajes restantes, el método es el mismo. 'Sabhayaṃ duttaraṃ accatarī' significa que cruzó aquello que es peligroso y difícil de cruzar debido al peligro de las ondas. 'Lokantagū' significa que ha llegado al fin del mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). 'Pāragatoti vuccatīti' significa que se dice que ha llegado al Nibbāna.

๒-๓. ทุติยสมุทฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. Comentario al Segundo Sutta sobre el Océano y otros.

๒๒๙-๒๓๐. ทุติเย สมุทฺโทติ สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. เยภุยฺเยนาติ ฐเปตฺวา อริยสาวเก. สมุนฺนาติ กิลินฺนา ตินฺตา นิมุคฺคา. ตนฺตากุลกชาตาติอาทิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. มจฺจุชโหติ ตโย มจฺจู ชหิตฺวา ฐิโต. นิรุปธีติ ตีหิ อุปธีหิ อนุปธิ. อปุนพฺภวายาติ นิพฺพานตฺถาย. อโมหยี มจฺจุราชนฺติ ยถา ตสฺส คตึ น ชานาติ, เอวํ มจฺจุราชานํ โมเหตฺวา คโต. ตติยํ วุตฺตนยเมว.

229-230. En el segundo sutta: 'samuddo' se llama océano por su naturaleza de hinchamiento o inundación, y por su naturaleza de humedecer o empapar con las impurezas. 'Yebhuyyenā' significa con la excepción de los nobles discípulos (ariyasāvaka). 'Samunnā' significa mojados, empapados o sumergidos. 'Tantākulakajātāti' y otros términos han sido detallados anteriormente. 'Maccujaho' significa que permanece habiendo abandonado las tres formas de muerte (maccu). 'Nirupadhī' significa libre de adquisiciones debido a la ausencia de las tres clases de upadhi. 'Apunabbhavāya' significa para el propósito del Nibbāna (el fin del renacimiento). 'Amohayī maccurājaṃ' significa que se fue habiendo confundido al Rey de la Muerte (Mara), de modo que este no conoce su destino. El tercer sutta se explica mediante el método ya mencionado.

๔-๖. ขีรรุกฺโขปมสุตฺตาทิวณฺณนา

4-6. Comentario al Sutta del Símil del Árbol de Savia Lechosa y otros.

๒๓๑-๒๓๓. จตุตฺเถ อปฺปหีนฏฺเฐน อตฺถิ, เตเนวาห โส อปฺปหีโนติ. ปริตฺตาติ, ปพฺพตมตฺตมฺปิ รูปํ อนิฏฺฐํ อรชนียํ ปริตฺตํ นาม โหติ, เอวรูปาปิสฺส รูปา จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ทสฺเสติ. โก ปน วาโท อธิมตฺตานนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ ปนสฺส รชนียํ วตฺถุ จิตฺตํ ปริยาทิยตีติ เอตฺถ กา กถา? เอตฺถ จ นขปิฏฺฐิปมาณมฺปิ มณิมุตฺตาทิ รชนียํ วตฺถุ อธิมตฺตารมฺมณเมวาติ เวทิตพฺพํ. ทหโรติอาทีนิ ตีณิปิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. อาภินฺเทยฺยาติ ปหเรยฺย ปทาเลยฺย วา. ปญฺจเม ตทุภยนฺติ ตํ อุภยํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

231-233. En el cuarto sutta: 'atthi' (existe) se dice en el sentido de lo que no ha sido abandonado (por el camino), por eso dijo 'so appahīno' (aquel no abandonado). 'Parittā' (pequeños): incluso una forma física del tamaño de una montaña se llama 'pequeña' si es indeseable o no provoca apego; muestra que incluso tales formas pueden abrumar la mente de quien no ha abandonado las impurezas. 'Ko pana vādo adhimattānaṃ' (¿qué decir entonces de los objetos intensos?): ¿qué decir de los objetos deseables que provocan apego y abruman la mente? Aquí debe entenderse que incluso un objeto de apego del tamaño de una uña, como una joya o una perla, se considera un 'objeto intenso' (adhimattārammaṇa). 'Daharo' y los otros dos términos son sinónimos entre sí. 'Ābhindeyyā' significa que golpearía o destrozaría. En el quinto: 'tadubhayanti' significa ambos (sentidos y objetos). El sexto es de significado evidente.

๗. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Udāyī Sutta.

๒๓๔. สตฺตเม อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อิติปายนฺติ อิติปิ อยํ. อิมสฺมึ สุตฺเต อนิจฺเจน อนตฺตลกฺขณํ กถิตํ.

234. En el séptimo sutta: 'anekapariyāyenā' significa por muchas razones o causas. 'Itipāyaṃ' significa de esta manera este (cuerpo). En este sutta, la característica de no-yo (anattalakkhaṇa) se explica a través de la impermanencia (anicca).

๘. อาทิตฺตปริยายสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Ādittapariyāya Sutta.

๒๓๕. อฏฺฐเม อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโหติ ‘‘หตฺถา โสภนา ปาทา โสภนา’’ติ เอวํ อนุพฺยญฺชนวเสน นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตคฺคาโหติ หิ [Pg.51] สํสนฺเทตฺวา คหณํ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโหติ วิภตฺติคหณํ. นิมิตฺตคฺคาโห กุมฺภีลสทิโส สพฺพเมว คณฺหาติ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโห รตฺตปาสทิโส วิภชิตฺวา หตฺถปาทาทีสุ ตํ ตํ โกฏฺฐาสํ. อิเม ปน ทฺเว คาหา เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, นานาชวนวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

235. En el octavo sutta: 'anubyañjanaso nimittaggāho' significa captar el signo general a través de los detalles secundarios, como pensar 'las manos son hermosas, los pies son hermosos'. 'Nimittaggāho' es captar la forma combinada (el todo), mientras que 'anubyañjanaggāho' es captar las partes divididas. El captar el signo general es como un cocodrilo que atrapa todo de una vez; el captar los detalles es como una sanguijuela que se adhiere y succiona partes específicas de las manos, pies, etc., tras dividirlos. Estas dos formas de captar pueden ocurrir incluso en un solo proceso de consciencia impulsiva (javana), por lo que huelga decir que ocurren en diferentes procesos.

นิมิตฺตสฺสาทคถิตนฺติ นิมิตฺตสฺสาเทน คนฺถิตํ พทฺธํ. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กเรยฺยาติ น โกจิ สํกิลิฏฺเฐน จิตฺเตน กาลํ กโรนฺโต นาม อตฺถิ. สพฺพสตฺตานญฺหิ ภวงฺเคเนว กาลกิริยา โหติ. กิเลสภยํ ปน ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สมยวเสน วา เอวํ วุตฺตํ. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อาปาถคเต อารมฺมเณ รตฺตจิตฺตํ วา ทุฏฺฐจิตฺตํ วา มูฬฺหจิตฺตํ วา อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ภวงฺเค ฐตฺวา กาลกิริยํ กโรติ. ตสฺมึ สมเย กาลํ กโรนฺตสฺส ทฺเวว คติโย ปาฏิกงฺขา, อิมสฺส สมยสฺส วเสเนตํ วุตฺตํ.

'Nimittassādagathitanti' significa atado o vinculado por el disfrute de los signos. 'Viññāṇanti' se refiere a la consciencia del kamma (kammaviññāṇa). Sobre 'tasmiṃ ce samaye kālaṃ kareyyā' (si muriera en ese momento): nadie muere técnicamente con una mente impura (pues la muerte ocurre en el estado de bhavaṅga), ya que la muerte de todos los seres ocurre mediante el bhavaṅga original. Sin embargo, se dice esto para mostrar el peligro de las impurezas. O bien, se dice así en términos del tiempo cercano a la muerte. Pues cuando un objeto entra en el campo de la puerta del ojo, una mente con apego, odio o delusión experimenta el sabor del objeto y luego entra en el bhavaṅga, y permaneciendo en el bhavaṅga, ocurre la muerte. Para quien muere en ese periodo, solo son de esperar dos destinos (gatis); esto se dijo en virtud de ese momento.

อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวนฺติ อิมํ อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย อนุภวิตพฺพํ ทุกฺขํ สมฺปสฺสมาโน เอวํ วทามิ ตตฺตาย อโยสลากาย อกฺขีนิ อญฺชาเปตุกาโมติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อโยสงฺกุนาติ อยสูเลน. สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ทฺเวปิ กณฺณจฺฉิทฺทานิ วินิวิชฺฌิตฺวา ปถวิยํ อาโกฏนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ.

'Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavanti': viendo este sufrimiento que ha de ser experimentado en el infierno durante muchos cientos de miles de años, digo esto: 'preferiría que los ojos fuesen atravesados por una vara de hierro ardiente'. Por este método debe entenderse el significado en todos los pasajes. 'Ayosaṅkunāti' significa con una estaca de hierro. 'Sampalimaṭṭhanti' significa que el tormento es tal que ambos orificios de los oídos son perforados y clavados al suelo.

ตติยวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ นขจฺเฉทนํ ปเวเสตฺวา อุกฺขิปิตฺวา สหธุนฏฺเฐน ฉินฺทิตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. จตุตฺถวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ พนฺธนมูลํ เฉตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. ปญฺจมวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ติขิณาย สตฺติยา กายปสาทํ อุปฺปาเฏตฺวา ปตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. สตฺติยาติ เอตฺถ มหตี ทณฺฑกวาสิ เวทิตพฺพา. โสตฺตนฺติ นิปชฺชิตฺวา นิทฺโทกฺกมนํ. ยถารูปานํ วิตกฺกานํ วสํ คโต สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ อิมินา วิตกฺกานํ ยาว สงฺฆเภทา ปาปกมฺมาวหนตา ทสฺสิตา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

En la tercera sección: 'sampalimaṭṭhaṃ' significa que se inflige un gran tormento introduciendo un instrumento cortante, levantándolo y cortando junto con el tabique nasal. En la cuarta sección: significa que se atormenta cortando la raíz de la lengua. En la quinta sección: significa que se atormenta arrancando la sensibilidad del cuerpo (kāyapassāda) con una lanza afilada. Aquí, 'sattiyā' debe entenderse como un gran cuchillo de mango largo. 'Sottanti' significa caer en el sueño tras acostarse. Con la frase 'sucumbiendo al poder de tales pensamientos, dividiría la Sangha', se muestra cómo los pensamientos impuros conducen a acciones malvadas hasta llegar al cisma de la Sangha. El resto aquí es de significado evidente.

๙-๑๐. ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. Comentario al Primer Sutta del Símil de las Manos y los Pies, y otros.

๒๓๖-๒๓๗. นวเม [Pg.52] หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สตีติ หตฺเถสุ วิชฺชมาเนสุ. ทสเม น โหตีติ วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ทฺวีสุปิ เจเตสุ วิปากสุขทุกฺขเมว ทสฺเสตฺวา วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

236-237. En el noveno sutta: 'hatthesu, bhikkhave, satīti' significa cuando las manos existen. En el décimo: 'na hotīti' (no existe) se dice según la inclinación de aquellos que han de comprender las Cuatro Nobles Verdades. En ambos suttas, tras mostrar solo el placer y el dolor como resultados (vipāka), se explica el ciclo de renacimientos y su cesación (vaṭṭavivaṭṭa).

สมุทฺทวคฺโค นิฏฺฐิโต.

Fin del Capítulo sobre el Océano (Samuddavagga).

๑๙. อาสีวิสวคฺโค

19. Capítulo de las Serpientes Venenosas (Āsīvisavagga).

๑. อาสีวิโสปมสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Sutta del Símil de las Serpientes Venenosas.

๒๓๘. อาสีวิสวคฺคสฺส ปฐเม ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เอกจาริกทฺวิจาริกติจาริกจตุจาริกปญฺจจาริเก สภาควุตฺติโน การเก ยุตฺตปยุตฺเต สพฺเพปิ ทุกฺขลกฺขณกมฺมฏฺฐานิเก ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน โยคาวจเร ภิกฺขู อามนฺเตสิ. อิทญฺหิ สุตฺตํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปุคฺคเลสุปิ วิปญฺจิตญฺญูนํ ทิสาวาสิกานํ ทุกฺขลกฺขณกมฺมฏฺฐานิกานํ อุปฏฺฐานเวลาย อาคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนานํ วเสน วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีนํ จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ ปจฺจยภูตเมเวตํ. อุคฺฆฏิตญฺญู ปุคฺคโล หิ อิมสฺส สุตฺตสฺส มาติกานิกฺเขเปเนว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, วิปญฺจิตญฺญู มาติกาย วิตฺถารภาชเนน, เนยฺยปุคฺคโล อิมเมว สุตฺตํ สชฺฌายนฺโต ปริปุจฺฉนฺโต โยนิโส มนสิกโรนฺโต กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺโต ภชนฺโต ปยิรุปาสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. ปทปรมสฺเสตํ สุตฺตํ อนาคเต วาสนา ภวิสฺสตีติ เอวํ สพฺเพสมฺปิ อุปการภาวํ ญตฺวา ภควา สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย อากาสํ วิตฺถาเรนฺโต วิย จกฺกวาฬปพฺพตํ กมฺเปนฺโต วิย จ มหนฺเตน อุสฺสาเหน เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติ อิมํ อาสีวิโสปมสุตฺตํ อารภิ.

238. En el primer discurso del Āsīvisavagga, la frase «llamó a los monjes» significa que el Buda se dirigió a los monjes practicantes (yogāvacara) que estaban sentados rodeándolo; estos eran monjes que practicaban en grupos de uno, dos, tres, cuatro o cinco, compartiendo una conducta similar, dedicados al esfuerzo meditativo y todos ellos centrados en la meditación sobre la característica del sufrimiento (dukkhalakkhaṇa). Ciertamente, este sutta fue expuesto según la inclinación de los individuos. Específicamente, se enseñó en consideración a aquellos de entendimiento detallado (vipañcitaññū) que residían en diversas regiones y que, dedicados a la meditación sobre la característica del sufrimiento, acudieron a rodear al Maestro en el momento de su servicio. Aun así, este sutta sirve como condición de apoyo (paccaya) para los cuatro tipos de personas: el individuo de entendimiento rápido (ugghaṭitaññū) alcanzará el estado de Arahant con solo la presentación del esquema (mātikā); el de entendimiento detallado (vipañcitaññū) mediante la explicación extensa del esquema; el individuo que requiere guía (neyya) alcanzará el estado de Arahant recitando este mismo sutta, preguntando, aplicando la atención sabia (yoniso manasikāra) y frecuentando, asociándose y sirviendo a buenos amigos (kalyāṇamitta). Para el individuo cuyas palabras son lo máximo (padaparama), este sutta servirá como una tendencia latente (vāsanā) en el futuro. Así, sabiendo que sería beneficioso para todos, el Sublime inició este Āsīvisopamasutta (Discurso del Símil de las Serpientes) con gran empeño, como si levantara el monte Sineru, expandiera el espacio o hiciera temblar las montañas que rodean el universo, diciendo: «Monjes, es como si hubiera cuatro serpientes venenosas».

ตตฺถ จตฺตาโร อาสีวิสาติ กฏฺฐมุโข, ปูติมุโข, อคฺคิมุโข, สตฺถมุโขติ อิเม จตฺตาโร. เตสุ กฏฺฐมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ สุกฺขกฏฺฐํ วิย ถทฺธํ โหติ, สนฺธิปพฺเพสุ อธิมตฺตํ อยสูลสมปฺปิตํ วิย ติฏฺฐติ. ปูติมุเขน ทฏฺฐสฺส ปกฺกปูติปนสํ วิย วิปุพฺพกภาวํ อาปชฺชิตฺวา ปคฺฆรติ[Pg.53], จงฺควาเร ปกฺขิตฺตอุทกํ วิย โหติ. อคฺคิมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ ฌายิตฺวา ภสฺมมุฏฺฐิ วิย ถุสมุฏฺฐิ วิย จ วิปฺปกิรียติ. สตฺตมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ ภิชฺชติ, อสนิปาตฏฺฐานํ วิย มหานิขาทเนน ขตสนฺธิมุขํ วิย จ โหติ. เอวํ วิสวเสน วิภตฺตา จตฺตาโร อาสีวิสา.

En dicho contexto, «cuatro serpientes venenosas» se refiere a estas cuatro: la de boca de madera (kaṭṭhamukha), la de boca podrida (pūtimukha), la de boca de fuego (aggimukha) y la de boca de espada (satthamukha). Entre ellas, el cuerpo de quien es mordido por la de boca de madera se vuelve rígido como la madera seca; sus articulaciones y miembros permanecen en un estado de dolor extremo, como si fueran atravesados por estacas de hierro. El cuerpo de quien es mordido por la de boca podrida se descompone y supura como una fruta de yaca madura y podrida, volviéndose como agua vertida en una cesta de mimbre. El cuerpo de quien es mordido por la de boca de fuego se consume y se dispersa como un puñado de cenizas o un puñado de cascarilla de arroz. El cuerpo de quien es mordido por la de boca de espada se fragmenta, quedando como un lugar donde ha caído un rayo o como una abertura tallada por un gran cincel. Estas son las cuatro serpientes venenosas clasificadas según la naturaleza de su veneno.

วิสเวควิกาเรน ปเนเต โสฬส โหนฺติ. กฏฺฐมุโข หิ ทฏฺฐวิโส, ทิฏฺฐวิโส, ผุฏฺฐวิโส, วาตวิโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. เตน หิ ทฏฺฐมฺปิ ทิฏฺฐมฺปิ ผุฏฺฐมฺปิ ตสฺส วาเตน ปหฏมฺปิ สรีรํ วุตฺตปฺปกาเรน ถทฺธํ โหติ. เสเสสุปิ เอเสว นโยติ. เอวํ วิสเวควิการวเสน โสฬส โหนฺติ.

Debido a las variaciones en la intensidad del veneno, estas llegan a ser dieciséis. La de boca de madera puede ser de cuatro tipos: la que tiene veneno por mordedura (daṭṭhaviso), por la vista (diṭṭhaviso), por el contacto (phuṭṭhaviso) y por el aliento (vātaviso). Por lo tanto, ya sea por mordedura, por ser mirado con ira, por contacto o por ser golpeado por su aliento nasal, el cuerpo se vuelve rígido de la manera descrita anteriormente. El mismo método debe aplicarse a las restantes serpientes. De esta manera, existen dieciséis tipos según las variaciones del impulso del veneno.

ปุน ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสน จตุสฏฺฐิ โหนฺติ. กถํ? กฏฺฐมุเขสุ ตาว ทฏฺฐวิโส จ อาคตวิโส โน โฆรวิโส, โฆรวิโส โน อาคตวิโส, อาคตวิโส เจว โฆรวิโส จ, เนวาคตวิโส น โฆรวิโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ยสฺส วิสํ สมฺปชฺชลิตติณุกฺกาย อคฺคิ วิย สีฆํ อภิรุหิตฺวา อกฺขีนิ คเหตฺวา ขนฺธํ คเหตฺวา สีสํ คเหตฺวา ฐิตนฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ มณิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, มนฺตํ ปน ปริวตฺเตตฺวา กณฺณวาตํ ทตฺวา ทณฺฑเกน ปหฏมตฺเต โอตริตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ, อยํ อาคตวิโส โน โฆรวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สณิกํ อภิรุหติ, อารุฬฺหารุฬฺหฏฺฐาเน ปน อยํ สีตอุทกํ วิย โหติ อุทกสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, ทฺวาทสวสฺสจฺจเยนาปิ กณฺณปิฏฺฐิขนฺธปิฏฺฐิกาทีสุ คณฺฑปิฬกาทิวเสน ปญฺญายติ, มนฺตปริวตฺตนาทีสุ จ กยิรมานาสุ สีฆํ น โอตรติ, อยํ โฆรวิโส โน อาคตวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สีฆํ อภิรุหติ, น สีฆํ โอตรติ อเนฬกสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ อาคตวิโส เจว โฆรวิโส จ. ยสฺส ปน วิสํ มนฺทํ โหติ, โอตาริยมานมฺปิ สุเขเนว โอตรติ นีลสปฺปธมฺมนิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ เนวาคตวิโส น โฆรวิโส นาม. อิมินา อุปาเยน กฏฺฐมุเข ทฏฺฐวิสาทโย ปูติมุขาทีสุ จ ทฏฺฐวิสาทโย เวทิตพฺพาติ. เอวํ ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสน จตุสฏฺฐิ.

Además, según la designación de los individuos, llegan a ser sesenta y cuatro. ¿Cómo? Entre las de boca de madera, la de veneno por mordedura es de cuatro tipos: la de veneno rápido pero no feroz, la de veneno feroz pero no rápido, la de veneno rápido y feroz, y la que no tiene veneno rápido ni feroz. De ellas, aquella cuyo veneno asciende velozmente como el fuego de una antorcha de paja encendida, afectando los ojos, hombros y cabeza, se dice que es como el veneno de las serpientes joya; sin embargo, si tras recitar mantras, soplar en el oído o simplemente golpear con un palo el veneno desciende y permanece solo en el lugar de la mordedura, se llama «de veneno rápido pero no feroz». Aquella cuyo veneno asciende lentamente pero se siente como agua fría en cada zona por donde sube, similar al veneno de las serpientes de agua, y cuyos síntomas aparecen incluso después de doce años en forma de bultos o eccemas en las orejas o espalda, y que no desciende rápidamente aunque se apliquen mantras, se llama «de veneno feroz pero no rápido». Aquella cuyo veneno sube rápido y no baja rápido, como el veneno de las pitones, se llama «de veneno rápido y feroz». Aquella cuyo veneno es débil y desciende fácilmente cuando se trata, como el veneno de las serpientes verdes o de las serpientes de matorral, se llama «de veneno ni rápido ni feroz». Por este método, deben conocerse las variantes para la de boca de madera, la de boca podrida, etc. Así, hay sesenta y cuatro tipos según la designación individual.

เตสุ [Pg.54] ‘‘อณฺฑชา นาคา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๓๔๒-๓๔๔) โยนิวเสน เอเกกํ จตุธา วิภชิตฺวา ฉปณฺณาสาธิกานิ ทฺเว สตานิ โหนฺติ. เต ชลชาถลชาติ ทฺวิคุณิตา ทฺวาทสาธิกานิ ปญฺจสตานิ โหนฺติ, เต กามรูปอกามรูปานํ วเสน ทฺวิคุณิตา จตุวีสาธิกสหสฺสสงฺขา โหนฺติ. ปุน คตมคฺคสฺส ปฏิโลมโต สํขิปฺปมานา กฏฺฐมุขาทิวเสน จตฺตาโรว โหนฺตีติ. เต สนฺธาย ภควา ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อาสีวิสา’’ติ อาห. กุลวเสน หิ เอเต คหิตา.

De entre ellas, al clasificar cada una en cuatro tipos según su modo de nacimiento (yoni), como las nacidas de huevos, etc., resultan doscientas cincuenta y seis. Al duplicarlas por ser acuáticas o terrestres, resultan quinientas doce. Al duplicarlas nuevamente por ser capaces de cambiar de forma a voluntad (kāmarūpa) o no, llegan a ser mil veinticuatro. Al resumirlas siguiendo el camino inverso al proceso anterior, resultan solo cuatro tipos principales: boca de madera, etc. Refiriéndose a ellas por su linaje o especie (kulavasena), el Bendito dijo: «Monjes, es como si hubiera cuatro serpientes venenosas».

ตตฺถ อาสีวิสาติ อาสิตฺตวิสาติปิ อาสีวิสา, อสิตวิสาติปิ อาสีวิสา, อสิสทิสวิสาติปิ อาสีวิสา. อาสิตฺตวิสาติ สกลกาเย อาสิญฺจิตฺวา วิย ฐปิตวิสา, ปรสฺส จ อตฺตโน สรีเร จ อาสิญฺจนวิสาติ อตฺโถ. อสิตวิสาติ ยํ ยํ เอเตหิ อสิตํ โหติ ปริภุตฺตํ, ตํ ตํ วิสเมว สมฺปชฺชติ, ตสฺมา อสิตํ วิสํ โหติ เอเตสนฺติ อาสีวิสา. อสิสทิสวิสาติ อสิวิย ติขิณํ ปรมมฺมจฺเฉทนสมตฺถํ วิสํ เอเตสนฺติ อาสีวิสาติ เอวเมตฺถ วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺคเตชาติ อุคฺคตเตชา พลวเตชา. โฆรวิสาติ ทุนฺนิมฺมทฺทนวิสา.

En este pasaje, el término «āsīvisā» tiene varios significados: se llaman así porque tienen un veneno que se inyecta (āsittavisā), porque su alimento se convierte en veneno (asitavisā) o porque su veneno es como una espada (asisadisavisā). «Āsittavisā» significa que tienen un veneno depositado como si hubiera sido vertido en todo su cuerpo, o que vierten veneno tanto en el cuerpo ajeno como en el propio. «Asitavisā» significa que cualquier alimento que consumen se convierte exclusivamente en veneno; por lo tanto, su comida es su veneno. «Asisadisavisā» significa que su veneno es afilado como una espada y capaz de realizar cortes extremos. Así debe entenderse la etimología de la palabra. «Uggatejā» significa que poseen un poder o resplandor elevado y potente. «Ghoravisā» significa que tienen un veneno difícil de dominar o neutralizar mediante mantras o medicinas.

เอวํ วเทยฺยุนฺติ ปฏิชคฺคาปนตฺถํ เอวํ วเทยฺยุํ. ราชาโน หิ อาสีวิเส คาหาเปตฺวา – ‘‘ตถารูเป โจเร วา เอเตหิ ฑํสาเปตฺวา มาเรสฺสาม, นครูปโรธกาเล ปรเสนาย วา ตํ ขิปิสฺสาม, ปรพลํ นิมฺมทฺเทตุํ อสกฺโกนฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา วรสยนํ อารุยฺห เอเตหิ อตฺตานํ ฑํสาเปตฺวา สตฺตูนํ วสํ อนาคจฺฉนฺตา อตฺตโน รุจิยา มริสฺสามา’’ติ อาสีวิเส ชคฺคาเปนฺติ. เต ยํ โจรํ สหสาว มาเรตุํ น อิจฺฉนฺติ, ‘‘เอวเมเต ทีฆรตฺตํ ทุกฺขปฺปตฺโต หุตฺวา มริสฺสนฺตี’’ติ อิจฺฉนฺตา ตํ ปุริสํ เอวํ วทนฺติ อิเม เต อมฺโภ ปุริส จตฺตาโร อาสีวิสาติ.

La frase 'así dirían' se refiere a lo que dirían con el propósito de que [los animales] sean cuidados. Pues los reyes, habiendo hecho capturar serpientes venenosas, pensarían: 'Haremos que estas serpientes muerdan a tales ladrones para matarlos; o, en tiempos de asedio a la ciudad, las arrojaremos contra el ejército enemigo; y si no podemos someter a las fuerzas enemigas, después de comer una comida excelente y subir a un lecho noble, dejaremos que nos muerdan a nosotros mismos para morir por nuestra propia voluntad y no caer bajo el poder de los enemigos'. Así es como crían serpientes venenosas. Cuando los reyes no desean matar a un ladrón de inmediato, deseando que 'mueran habiendo caído en una larga miseria', le dicen a ese hombre: 'Hombre, aquí tienes estas cuatro serpientes venenosas para que las cuides'.

ตตฺถ กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล. สํเวเสตพฺพาติ นิปชฺชาเปตพฺพา. อญฺญตโร วา อญฺญตโร วาติ กฏฺฐมุขาทีสุ โย โกจิ. ยํ เต อมฺโภ ปุริส กรณียํ, ตํ กโรหีติ อิทํ อตฺถจรกสฺส วจนํ เวทิตพฺพํ. ตสฺส กิร ปุริสสฺส เอวํ อาสีวิเส ปฏิปาเทตฺวา ‘อยํ โว อุปฏฺฐาโก’ติ จตูสุ เปฬาสุ ฐปิตานํ อาสีวิสานํ อาโรเจนฺติ. อเถโก นิกฺขมิตฺวา อาคมฺม ตสฺส ปุริสสฺส ทกฺขิณปาทานุสาเรน อภิรุหิตฺวา [Pg.55] ทกฺขิณหตฺถํ มณิพนฺธโต ปฏฺฐาย เวเฐตฺวา ทกฺขิณกณฺณโสตมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ. อปโร วามปาทานุสาเรน อภิรุหิตฺวา ตเถว วามหตฺถํ เวเฐตฺวา วามกณฺณโสตมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ, ตติโย นิกฺขมิตฺวา อภิมุขํ อภิรุหิตฺวา กุจฺฉึ เวเฐตฺวา คลวาฏกมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ, จตุตฺโถ ปิฏฺฐิภาเคน อภิรุหิตฺวา คีวํ เวเฐตฺวา อุปริมุทฺธนิ ผณํ ฐเปตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ.

Allí, 'de vez en cuando' significa periódicamente. 'Deben ser acostadas' significa que deben ser puestas a dormir. 'Cualquiera de ellas' se refiere a cualquiera de entre las serpientes de boca de madera y demás tipos. 'Hombre, lo que debas hacer, hazlo' debe entenderse como las palabras de alguien que busca el bienestar [del hombre]. Se dice que, tras entregarle las serpientes venenosas a ese hombre diciendo: 'Este es vuestro servidor', las presentan a las serpientes que están colocadas en cuatro cestas. Entonces, una de ellas sale, sube por la pierna derecha de aquel hombre, se enrosca en su mano derecha empezando desde la muñeca y, extendiendo su capucha cerca de la base del orificio del oído derecho, se acuesta emitiendo un sonido 'shhh'. Otra sube por la pierna izquierda, se enrosca de la misma manera en la mano izquierda y se acuesta con la capucha extendida cerca del oído izquierdo haciendo 'shhh'. La tercera sale, sube por el frente, se enrosca en el vientre y se acuesta con la capucha en la base de la garganta haciendo 'shhh'. La cuarta sube por la espalda, se enrosca en el cuello y se acuesta con la capucha sobre la coronilla de la cabeza haciendo 'shhh'.

เอวํ จตูสุ อาสีวิเสสุ สรีรฏฺฐเกสุเยว ชาเตสุ เอโก ตสฺส ปุริสสฺส อตฺถจรกปุริโส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ เต, โภ ปุริส, ลทฺธ’’นฺติ, ปุจฺฉิ. ตโต เตน ‘‘อิเม เม, โภ, หตฺเถสุ หตฺถกฏกํ วิย พาหาสุ เกยูรํ วิย กุจฺฉิมฺหิ กุจฺฉิเวฐนสาฏโก วิย กณฺเณสุ กณฺณจูฬิกา วิย คเล มุตฺตาวลิโย วิย สีเส สีสปสาธนํ วิย เกจิ อลงฺการวิเสสา รญฺญา ทินฺนา’’ติ วุตฺเต โส อาห – ‘‘โภ อนฺธพาล, มา เอวํ มญฺญิตฺถ ‘รญฺญา เม ตุฏฺเฐเนตํ ปสาธนํ ทินฺน’นฺติ. ตฺวํ รญฺโญ อาคุจารี โจโร, อิเม จ จตฺตาโร อาสีวิสา ทุรุปฏฺฐาหา ทุปฺปฏิชคฺคิยา, เอกสฺมึ อุฏฺฐาตุกาเม เอโก นฺหายิตุกาโม โหติ, เอกสฺมึ นฺหายิตุกาเม เอโก ภุญฺชิตุกาโม, เอกสฺมึ ภุญฺชิตุกาเม เอโก นิปชฺชิตุกาโม. เตสุ ยสฺเสว อิจฺฉา น ปูรติ, โส ตตฺเถว ฑํสิตฺวา มาเรตี’’ติ. อตฺถิ ปน, โภ, เอวํ สนฺเต โกจิ โสตฺถิมคฺโคติ? อาม, ราชปุริสานํ วิกฺขิตฺตภาวํ ญตฺวา ปลายนํ โสตฺถิภาโวติ วตฺวา ‘‘ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ วเทยฺย.

Estando así las cuatro serpientes venenosas sobre su cuerpo, un hombre que buscaba el bienestar de aquel sujeto, al verlo, le preguntó: '¿Qué has obtenido, buen hombre?'. Ante esto, aquel [insensato] respondió: 'Señor, el rey me ha dado estos ornamentos especiales: como brazaletes en las manos, brazaletes en los brazos, como una faja de tela rodeando el vientre, como adornos en las orejas, como collares de perlas en el cuello y como un adorno de cabeza en la parte superior'. Al oír esto, el otro dijo: '¡Oh, necio ciego! No pienses así: "el rey, complacido conmigo, me ha dado este adorno". Eres un ladrón que ha ofendido al rey, y estas cuatro serpientes venenosas son difíciles de servir y de cuidar; cuando una quiere levantarse, otra quiere bañarse; cuando una quiere bañarse, otra quiere comer; cuando una quiere comer, otra quiere dormir. Si el deseo de cualquiera de ellas no se satisface, te morderá allí mismo y te matará'. El hombre preguntó: 'Señor, siendo así, ¿existe algún camino hacia la seguridad?'. Él respondió: 'Sí, habiendo observado el descuido de los guardias del rey, la huida es el medio para la seguridad', y añadió: 'Lo que debas hacer, hazlo'.

ตํ สุตฺวา อิตโร จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขณํ ราชปุริเสหิ จ ปวิวิตฺตํ ทิสฺวา, วามหตฺเถน ทกฺขิณหตฺถํ เวเฐตฺวา, ทกฺขิณกณฺณจูฬิกาย ผณํ ฐเปตฺวา, สยิตาสีวิสสฺส สรีรํ ปริมชฺชนฺโต วิย สณิกํ ตํ อปเนตฺวา, เอเตเนว อุปาเยน เสเสปิ อปเนตฺวา เตสํ ภีโต ปลาเยยฺย. อถ นํ เต อาสีวิสา ‘‘อยํ อมฺหากํ รญฺญา อุปฏฺฐาโก ทินฺโน’’ติ อนุพนฺธมานา อาคจฺเฉยฺยุํ. อิทํ สนฺธาย อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ…เป… ปลาเยถาติ วุตฺตํ.

Al escuchar esto, el otro hombre, observando el momento de descuido de las cuatro serpientes y que el lugar estaba libre de los guardias del rey, envolvió su mano derecha con la izquierda y, sosteniendo la capucha de la serpiente cerca de su oreja derecha, la retiró suavemente como si estuviera acariciando el cuerpo de una serpiente dormida. Usando este mismo método, retiró también a las demás y huyó temeroso de ellas. Entonces, aquellas serpientes lo persiguieron pensando: 'El rey nos dio a este hombre como servidor'. Refiriéndose a esto se dijo: 'Entonces, monjes, aquel hombre, temeroso de las cuatro serpientes venenosas... (pali)... huyó'.

ตสฺมึ ปน ปุริเส เอวํ อาคตมคฺคํ โอโลเกตฺวา โอโลเกตฺวา ปลายนฺเต ราชา ‘‘ปลาโต โส ปุริโส’’ติ สุตฺวา ‘‘โก นุ โข ตํ อนุพนฺธิตฺวา ฆาเตตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ วิจินนฺโต ตสฺเสว ปจฺจตฺถิเก ปญฺจ [Pg.56] ชเน ลภิตฺวา ‘‘คจฺฉถ นํ อนุพนฺธิตฺวา ฆาเตถา’’ติ เปเสยฺย. อถสฺส อตฺถจรา ปุริสา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา อาโรเจยฺยุํ. โส ภิยฺโยโสมตฺตาย ภีโต ปลาเยถ. อิมมตฺถํ สนฺธาย ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุนฺติอาทิ วุตฺตํ.

Mientras aquel hombre huía mirando una y otra vez el camino por el que venía, el rey, al oír que 'ese hombre ha escapado', buscó quién podría perseguirlo y matarlo, y encontrando a cinco hombres que eran enemigos de aquel sujeto, los envió diciendo: 'Id, perseguidlo y matadlo'. Entonces, sus amigos que buscaban su bienestar, al conocer lo ocurrido, se lo informaron. Él, temeroso en extremo, huyó más rápido. Refiriéndose a este significado se dijeron las palabras que comienzan con 'así le dirían a este'.

ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโกติ ‘‘ปฐมํ อาสีวิเสหิ อนุพทฺโธ อิโต จิโต จ เต วญฺเจนฺโต ปลายิ, อิทานิ ปญฺจหิ ปจฺจตฺถิเกหิ อนุพทฺโธ สุฏฺฐุตรํ ปลายติ, น สกฺกา โส เอวํ คเหตุํ, อุปลาฬนาย ปน สกฺกา, ตสฺมา ทหรกาลโต ปฏฺฐาย เอกโต ขาทิตฺวา จ ปิวิตฺวา จ สนฺถวํ อนฺตรจรํ วธกมสฺส เปเสถา’’ติ อมจฺเจหิ วุตฺเตน รญฺญา ปริเยสิตฺวา เปสิโต อนฺตรจโร วธโก.

El 'sexto asesino encubierto' se refiere a lo siguiente: 'Al principio huyó eludiendo a las serpientes que lo perseguían por aquí y por allá; ahora, perseguido por los cinco enemigos, huye aún más rápido; no es posible capturarlo de esa forma, pero sí mediante el engaño. Por tanto, enviad a un asesino encubierto que sea su íntimo, que haya comido y bebido con él desde la infancia'. Siguiendo el consejo de los ministros, el rey buscó y envió a este asesino encubierto.

โส ปสฺเสยฺย สุญฺญํ คามนฺติ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ปทํ ฆายิตฺวา ฆายิตฺวา เวเคนาคจฺฉนฺเต จตฺตาโร อาสีวิเส ปญฺจ วธเก ปจฺจตฺถิเก ฉฏฺฐญฺจ อนฺตรจรํ วธกํ ‘‘นิวตฺต โภ, มา ปลายิ, ปุตฺตทาเรน สทฺธึ กาเม ปริภุญฺชนฺโต สุขํ วสิสฺสสี’’ติ วตฺวา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ภิยฺโยโสมตฺตาย เยน วา เตน วา ปลายนฺโต ปจฺจนฺตรฏฺเฐ อภิมุขคตํ เอกํ ฉกุฏิกํ สุญฺญํ คามํ ปสฺเสยฺย. ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺยาติ ธนธญฺญมญฺจปีฐาทีหิ วิรหิตตฺตา ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺย. ตุจฺฉกํ สุญฺญกนฺติ เอตสฺเสว เววจนํ. ปริมเสยฺยาติ ‘‘สเจ ปานียํ ภวิสฺสติ, ปิวิสฺสามิ, สเจ ภตฺตํ ภวิสฺสติ, ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ภาชนํ วิวริตฺวา หตฺถํ อนฺโต ปเวเสตฺวา ปริมเสยฺย.

“Vería una aldea vacía”: mirando hacia atrás, olfateando el rastro, vio a cuatro serpientes venenosas que venían velozmente, a cinco verdugos enemigos y a un sexto verdugo interno que decía: “¡Detente, amigo, no huyas! Disfruta de los placeres sensuales con tu esposa e hijos y vivirás feliz”. Al verlos venir, huyendo con más fuerza hacia cualquier dirección, vería una aldea vacía de seis casas en una región fronteriza. “Entraría en una vacía”: entraría en una casa vacía por estar desprovista de riquezas, granos, lechos, asientos, etc. “Tucchakaṃ suññakaṃ” (vacía, desierta) son sinónimos de este término. “Palparía”: con la esperanza de que “si hay agua, beberé; si hay comida, comeré”, abriría un recipiente, metería la mano y palparía buscando en el interior.

ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุนฺติ ฉนฺนํ ฆรานํ เอกฆเรปิ กิญฺจิ อลภิตฺวา คามมชฺเฌ เอโก สนฺทจฺฉาโย รุกฺโข อตฺถิ, ตตฺถ วงฺกผลกํ อตฺถตํ ทิสฺวา, ‘‘อิธ ตาว นิสีทิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา, ตตฺถ นิสินฺนํ มนฺทมนฺเทน วาเตน พีชิยมานํ ตตฺตกมตฺตมฺปิ สุขํ สนฺตโต อสฺสาทยมานํ, ตเมนํ ปุริสํ เกจิเทว อตฺถจรกา พหิ ปวตฺตึ ญตฺวา อาคตา เอวํ วเทยฺยุํ. อิทานิ อมฺโภ ปุริสาติ อมฺโภ, ปุริส, อิทานิ. โจรา คามฆาตกาติ ‘‘ยเทเวตฺถ ลภิสฺสาม, ตํ คณฺหิสฺสาม วา ฆาเตสฺสาม วา’’ติ อาคตา ฉ คามฆาตกโจรา.

“Le dirían esto”: al no encontrar nada comestible en ninguna de las seis casas, ve que en medio de la aldea hay un árbol de sombra fresca. Al ver allí un banco de madera dispuesto para que alguien se siente, yendo allí, sentado y siendo abanicado por una brisa muy suave, disfrutando de ese pequeño bienestar como si fuera una paz profunda y olvidando el peligro de muerte, a ese hombre unos benefactores que conocieron lo que ocurría fuera, viniendo, le dirían esto: “Ahora, buen hombre...”. “Asaltantes de aldeas”: son los seis ladrones asaltantes de aldeas que han venido con la intención de: “lo que sea que encontremos aquí, lo tomaremos o los mataremos”.

อุทกณฺณวนฺติ [Pg.57] คมฺภีรํ ปุถุลํ อุทกํ. คมฺภีรมฺปิ หิ อปุถุลํ, ปุถุลํ วา อคมฺภีรํ, น อณฺณโวติ วุจฺจติ, ยมฺปน คมฺภีรญฺจ ปุถุลญฺจ, ตสฺเสเวตํ นามํ. สาสงฺกํ สปฺปฏิภยนฺติ จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปญฺจนฺนํ วธกานํ ฉฏฺฐสฺส อนฺตรจรสฺส ฉนฺนญฺจ คามฆาตกโจรานํ วเสน สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ. เขมํ อปฺปฏิภยนฺติ เตสํเยว อาสีวิสาทีนํ อภาเวน เขมญฺจ นิพฺภยญฺจ วิจิตฺรอุยฺยานวรํ พหฺวนฺนปานํ เทวนครสทิสํ. น จสฺส นาวา สนฺตารณีติ ‘‘อิมาย นาวาย โอริมตีรโต ปรตีรํ คมิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ฐปิตา จ สนฺตารณี นาวา น ภเวยฺย. อุตฺตรเสตุ วาติ รุกฺขเสตุ-ชงฺฆเสตุ-สกฏเสตูนํ อญฺญตโร อุตฺตรเสตุ วา น ภเวยฺย. ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ น โข เอส พฺราหฺมโณ. กสฺมา นํ พฺราหฺมโณติ อาห? เอตฺตกานํ ปจฺจตฺถิกานํ พาหิตตฺตา, เทสนํ วา วินิวตฺเตนฺโต เอกํ ขีณาสวพฺราหฺมณํ ทสฺเสตุมฺปิ เอวมาห.

“Un gran océano de agua”: agua profunda y extensa. Pues si es profunda pero no extensa, o extensa pero no profunda, no se llama “aṇṇava” (océano); solo aquel que es profundo y extenso recibe ese nombre. “Peligroso y temible”: peligroso y temible por causa de las cuatro serpientes venenosas, los cinco verdugos, el sexto verdugo interno y los seis ladrones asaltantes de aldeas. “Seguro y sin temor”: por la ausencia de esas serpientes y demás peligros, es un lugar seguro y sin miedo, con jardines maravillosos, abundantes alimentos y bebidas, semejante a una ciudad celestial. “No habría balsa para cruzar”: no habría una balsa dispuesta con el fin de que “con esta balsa irán de esta orilla a la otra”. “Ni puente”: no habría ningún puente de madera, para peatones o para carros, que sirviera para cruzar. “El Brahmana permanece”: este que ha llegado al otro lado no es un Brahmana ordinario. ¿Por qué se le llama Brahmana? Por haber expulsado a todos esos enemigos, o bien, para concluir la enseñanza, se lo llama así para mostrar a un Brahmana Arahant (con las impurezas agotadas).

ตสฺมึ ปน เอวํ อุตฺติณฺเณ จตฺตาโร อาสีวิสา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต มุรุมุราย ชีวิตํ ขาทิตฺวา ฉฑฺเฑยฺยาม’’. ปญฺจ ปจฺจตฺถิกา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต ปริวาเรตฺวา องฺคมงฺคานิ ฉินฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คตา สตํ วา สหสฺสํ วา ลเภยฺยาม’’. ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ มยา, อชฺช เต ผลิกวณฺเณน อสินา สีสํ ฉินฺทิตฺวา, เสนาปติฏฺฐานํ ลภิตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภเวยฺยํ’’. ฉ โจรา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต วิวิธานิ กมฺมการณานิ กาเรตฺวา พหุธนํ อาหราเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา, อุทกณฺณวํ โอตริตุํ อสกฺโกนฺตา รญฺโญ อาณาย โกปิตตฺตา ปรโต คนฺตุมฺปิ อวิสหนฺตา ตตฺเถว สุสฺสิตฺวา มเรยฺยุํ.

Pero habiendo cruzado él, las cuatro serpientes venenosas pensarían: “En verdad, no te atrapamos; hoy habríamos devorado tu vida poco a poco”. Los cinco enemigos: “En verdad, no te atrapamos; hoy, tras rodearte y cortar tus miembros, habríamos ido ante el rey para recibir cien o mil monedas de recompensa”. El sexto verdugo interno: “En verdad, no te atrapé; hoy, con una espada brillante como el cristal, habría cortado tu cabeza y, obteniendo el cargo de general, habría disfrutado de la prosperidad”. Los seis ladrones: “En verdad, no te atrapamos; hoy, tras hacerte pasar por diversos tormentos, habríamos hecho que entregues muchas riquezas”. Pensando así, al no poder entrar en el gran océano de agua y no atreverse a avanzar por temor a la orden del rey, se secarían y morirían allí mismo en la orilla.

อุปมา โข มฺยายนฺติ เอตฺถ เอวํ อาทิโต ปฏฺฐาย โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – ราชา วิย หิ กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, ราชาปราธิกปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต ปุถุชฺชโน. จตฺตาโร อาสีวิสา วิย จตฺตาริ มหาภูตานิ, รญฺโญ ตสฺส จตฺตาโร อาสีวิเส ปฏิจฺฉาปิตกาโล วิย กมฺมุนา ปุถุชฺชนสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว จตุนฺนํ มหาภูตานํ ทินฺนกาโล. ‘‘อิเมสํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขเณ ราชปุริสานญฺจ วิวิตฺตกฺขเณ นิกฺขมิตฺวา ยํ เต อมฺโภ, ปุริส, กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ วจเนน ‘‘ปลายสฺสู’’ติ วุตฺตกาโล วิย สตฺถารา อิมสฺส ภิกฺขุโน มหาภูตกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา [Pg.58] ‘‘อิเมสุ จตูสุ มหาภูเตสุ นิพฺพินฺท วิรชฺช, เอวํ วฏฺฏโต ปริมุจฺจิสฺสสี’’ติ กถิตกาโล, ตสฺส ปุริสสฺส อตฺถจรกวจนํ สุตฺวา จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขเณ ราชปุริสานญฺจ วิวิตฺตกฺขเณ นิกฺขมิตฺวา เยน วา เตน วา ปลายนํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ ลภิตฺวา มหาภูตาสีวิเสหิ ปริมุจฺจนตฺถาย ญาณปลายเนน ปลายนํ.

“Este es un símil para mí”: aquí debe entenderse la correspondencia del símil desde el principio: el karma debe verse como el rey; el hombre mundano (puthujjana) atrapado en el ciclo de la existencia como el hombre que ha ofendido al rey. Las cuatro serpientes venenosas son los cuatro grandes elementos. El momento en que el rey entrega las cuatro serpientes a aquel hombre es como el momento en que el karma entrega los cuatro grandes elementos al hombre mundano en el instante del renacimiento. El momento en que el benefactor le advierte “Huye”, diciendo: “En el momento de descuido de estas serpientes y de ausencia de los guardias del rey, sal y haz lo que debas hacer, buen hombre”, es como el momento en que el Maestro, tras explicar la meditación sobre los grandes elementos a este monje, le dice: “Desencántate de estos cuatro grandes elementos, desapégate; así te liberarás del ciclo”. El acto de huir por cualquier dirección tras oír las palabras del benefactor es como la huida de este monje mediante el conocimiento para liberarse de las serpientes de los grandes elementos, tras recibir el tema de meditación de manos del Maestro.

อิทานิ จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจนํ ปถวีธาตุยา อาโปธาตุยาติอาทีสุ จตุมหาภูตกถา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธกถา จ อายตนกถา จ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ กฏฺฐมุขอาสีวิโส วิย ปถวีธาตุ ทฏฺฐพฺพา, ปูติมุขอคฺคิมุขสตฺถมุขา วิย เสสธาตุโย. ยเถว หิ กฏฺฐมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลกาโย ถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปโกเปนาปิ. ยถา จ ปูติมุขาทีหิ ทฏฺฐสฺส ปคฺฆรติ เจว ฌายติ จ ฉิชฺชติ จ, เอวํ อาโปธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุปโกเปนาปีติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา –

Ahora bien, esta designación de los cuatro grandes elementos debe entenderse según el método detallado en el Visuddhimagga, tal como ocurre en los pasajes que mencionan 'el elemento tierra, el elemento agua', etc., junto con la explicación de los cuatro grandes elementos, la explicación de los cinco agregados del apego y la explicación de las bases (āyatana). En este contexto, el elemento tierra debe ser visto como la serpiente venenosa de boca de madera (kaṭṭhamukha), mientras que los elementos restantes son como las serpientes de boca podrida, boca de fuego y boca de espada. Pues así como el cuerpo entero de alguien mordido por la de boca de madera se vuelve rígido, lo mismo ocurre con la perturbación del elemento tierra. Y así como el cuerpo de alguien mordido por la de boca podrida y las demás secreta fluidos, arde y se desgarra, lo mismo ocurre con la perturbación de los elementos agua, fuego y aire. Por ello, dijeron los maestros comentaristas:

‘‘ปตฺถทฺโธ ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ กฏฺฐมุเขน วา;

ปถวีธาตุปโกเปน, โหติ กฏฺฐมุเขว โส.

«El cuerpo se vuelve rígido al ser mordido por la de boca de madera; así también, por la perturbación del elemento tierra, el cuerpo se vuelve como la de boca de madera».

‘‘ปูติโก ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ ปูติมุเขน วา;

อาโปธาตุปโกเปน, โหติ ปูติมุเขว โส.

«El cuerpo se vuelve putrefacto al ser mordido por la de boca podrida; así también, por la perturbación del elemento agua, el cuerpo se vuelve como la de boca podrida».

‘‘สนฺตตฺโต ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ อคฺคิมุเขน วา;

เตโชธาตุปโกเปน, โหติ อคฺคิมุเขว โส.

«El cuerpo se vuelve ardiente al ser mordido por la de boca de fuego; así también, por la perturbación del elemento fuego, el cuerpo se vuelve como la de boca de fuego».

‘‘สญฺฉินฺโน ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ สตฺถมุเขน วา;

วาโยธาตุปโกเปน, โหติ สตฺถมุเขว โส’’ติ. –

«El cuerpo es desgarrado al ser mordido por la de boca de espada; así también, por la perturbación del elemento aire, el cuerpo se vuelve como la de boca de espada».

เอวํ ตาเวตฺถ วิเสสโต สทิสภาโว เวทิตพฺโพ.

De esta manera, primeramente, debe entenderse aquí la semejanza en términos de sus características específicas.

อวิเสสโต ปน อาสยโต วิสเวควิการโต อนตฺถคฺคหณโต ทุรุปฏฺฐานโต ทุราสทโต อกตญฺญุตโต อวิเสสการิโต อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อิเมหิ การเณหิ เอเตสํ อาสีวิสสทิสตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อาสยโตติ อาสีวิสานญฺหิ วมฺมิโก อาสโย, ตตฺเถว เต วสนฺติ. มหาภูตานมฺปิ กายวมฺมิโก อาสโย[Pg.59]. อาสีวิสานญฺจ รุกฺขสุสิรติณปณฺณคหนสงฺการฏฺฐานานิปิ อาสโย. เอเตสุปิ หิ เต วสนฺติ. มหาภูตานมฺปิ กายสุสิรํ กายคหนํ กายสงฺการฏฺฐานํ อาสโยติ. เอวํ ตาว อาสยโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

Sin embargo, de manera general, su similitud con las serpientes venenosas debe entenderse por las siguientes razones: por el lugar de residencia (āsaya), por las alteraciones del poder del veneno, por la adquisición de perjuicios, por la dificultad de ser atendidos, por la peligrosidad de su aproximación, por su ingratitud, por su falta de distinción en el obrar y por el peligro de sus infinitos defectos. En cuanto al lugar de residencia: el hormiguero es el hogar de las serpientes venenosas, y allí viven; para los grandes elementos, el hormiguero-cuerpo es su hogar. Además, los huecos de los árboles, la hierba, la maleza de hojas y los vertederos son hogares para las serpientes venenosas; en ellos habitan. Para los grandes elementos, las cavidades del cuerpo, la maleza del cuerpo y el vertedero del cuerpo constituyen su hogar. Así, primero, debe entenderse la semejanza por el lugar de residencia.

วิสเวควิการโตติ อาสีวิสา หิ กุลวเสน กฏฺฐมุขาทิเภทโต จตฺตาโร. ตตฺถ เอเกโก วิสวิการโต วิภชฺชมาโน ทฏฺฐวิสาทิวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. มหาภูตานิปิ ปจฺจตฺตลกฺขณวเสน ปถวีอาทิเภทโต จตฺตาริ. เอตฺถ เอเกกํ กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จตุพฺพิธํ โหติ. เอวํ วิสเวควิการโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

En cuanto a las alteraciones del poder del veneno: las serpientes venenosas son de cuatro tipos según su casta, diferenciándose en boca de madera y demás. Cada una de ellas, al ser clasificada según la alteración de su veneno, es de cuatro tipos: veneno por mordedura, etc. Los grandes elementos también son cuatro según su característica individual, diferenciándose en tierra y demás. Entre ellos, cada uno es de cuatro tipos según su origen por el kamma y demás factores. De esta manera, debe entenderse la semejanza por las alteraciones del poder del veneno.

อนตฺถคฺคหณโตติ อาสีวิเส คณฺหนฺตา ปญฺจ อนตฺเถ คณฺหนฺติ – ทุคฺคนฺธํ คณฺหนฺติ, อสุจึ คณฺหนฺติ, พฺยาธึ คณฺหนฺติ, วิสํ คณฺหนฺติ, มรณํ คณฺหนฺติ. มหาภูตานิปิ คณฺหนฺตา ปญฺจ อนตฺเถ คณฺหนฺติ – ทุคฺคนฺธํ คณฺหนฺติ, อสุจึ คณฺหนฺติ, พฺยาธึ คณฺหนฺติ, ชรํ คณฺหนฺติ, มรณํ คณฺหนฺติ. เตนาหุ โปราณา –

En cuanto a la adquisición de perjuicios: quienes atrapan serpientes venenosas adquieren cinco perjuicios: adquieren mal olor, adquieren impureza, adquieren enfermedad, adquieren veneno y adquieren la muerte. Quienes se aferran a los grandes elementos también adquieren cinco perjuicios: adquieren mal olor, adquieren impureza, adquieren enfermedad, adquieren la vejez y adquieren la muerte. Por ello, dijeron los antiguos maestros:

‘‘เยเกจิ สปฺปํ คณฺหนฺติ, มีฬฺหลิตฺตํ มหาวิสํ;

ปญฺจ คณฺหนฺตุนตฺถานิ, โลเก สปฺปาภินนฺทิโน.

«Quienesquiera que atrapan una serpiente de gran veneno untada en excremento, esos que se deleitan en las serpientes en este mundo, adquieren cinco perjuicios».

‘‘ทุคฺคนฺธํ อสุจึ พฺยาธึ, วิสํ มรณปญฺจมํ;

อนตฺถา โหนฺติ ปญฺเจเต, มีฬฺหลิตฺเต ภุชงฺคเม.

«Mal olor, impureza, enfermedad, veneno y, como quinto, la muerte; estos cinco son los perjuicios presentes en una serpiente untada en excremento».

‘‘เอวเมวํ อกุสลา, อนฺธพาลปุถุชฺชนา;

ปญฺจ คณฺหนฺตุนตฺถานิ, ภเว ชาตาภินนฺทิโน.

«Del mismo modo, los mundanos necios y ciegos, carentes de mérito, que se deleitan en el renacimiento en la existencia, adquieren cinco perjuicios».

‘‘ทุคฺคนฺธํ อสุจึ พฺยาธึ, ชรํ มรณปญฺจมํ;

อนตฺถา โหนฺติ ปญฺเจเต, มีฬฺหลิตฺเตว ปนฺนเค’’ติ. –

«Mal olor, impureza, enfermedad, vejez y, como quinto, la muerte; estos cinco son los perjuicios, tal como en una serpiente untada en excremento».

เอวํ อนตฺถคฺคหณโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

Así debe entenderse la semejanza por la adquisición de perjuicios.

ทุรุปฏฺฐานโตติ เต อาสีวิสา ทุรุปฏฺฐานา, เอกสฺมึ อุฏฺฐาตุกาเม เอโก นฺหายิตุกาโม โหติ, ตสฺมึ นฺหายิตุกาเม อปโร ภุญฺชิตุกาโม, ตสฺมึ ภุญฺชิตุกาเม อญฺโญ นิปชฺชิตุกาโม โหติ. เตสุ ยสฺส ยสฺเสว อชฺฌาสโย น ปูรติ, โส ตตฺเถว ฑํสิตฺวา มาเรติ. อิเมหิ ปน อาสีวิเสหิ ภูตาเนว ทุรุปฏฺฐานตรานิ. ปถวีธาตุยา หิ เภสชฺเช กยิรมาเน อาโปธาตุ กุปฺปติ, ตสฺเสว เภสชฺชํ กโรนฺตสฺส เตโชธาตูติ [Pg.60] เอวํ เอกิสฺสา เภสชฺเช กยิรมาเน อปรา กุปฺปนฺตีติ. เอวํ ทุรุปฏฺฐานโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

En cuanto a la dificultad de ser atendidos: esas serpientes venenosas son difíciles de atender; cuando una desea levantarse, otra desea bañarse; cuando una desea bañarse, otra desea comer; cuando esa desea comer, otra desea recostarse. Entre ellas, aquella cuyo deseo no es satisfecho, muerde y mata allí mismo. Pero los elementos son aún más difíciles de atender que estas serpientes venenosas. Pues al aplicar un remedio para el elemento tierra, el elemento agua se perturba; mientras se trata a este último, se perturba el elemento fuego; así, al tratar a uno, el otro se perturba. De esta manera, debe entenderse la semejanza por la dificultad de ser atendidos.

ทุราสทโตติ ทุราสทา หิ อาสีวิสา, เคหสฺส ปุริมภาเค อาสีวิสํ ทิสฺวา ปจฺฉิมภาเคน ปลายนฺติ, ปจฺฉิมภาเค ทิสฺวา ปุริมภาเคน, เคหมชฺเฌ ทิสฺวา คพฺภํ ปวิสนฺติ, คพฺเภ ทิสฺวา มญฺจปีฐํ อภิรุหนฺติ. มหาภูตานิ ตโตปิ ทุราสทตรานิ. ตถารูเปน หิ กุฏฺฐโรเคน ผุฏฺฐสฺส กณฺณนาสาทีนิ ฉินฺทิตฺวา ปตนฺติ, สรีรํ สมฺผุฏติ นีลมกฺขิกา ปริวาเรนฺติ, สรีรคนฺโธ ทูรโตว อุพฺพาหติ. ตํ ปุริสํ อกฺโกสมานมฺปิ ปริเทวมานมฺปิ เนว โรสวเสน, น การุญฺเญน, อุปสงฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ, นาสิกํ ปิทหิตฺวา เขฬํ ปาเตนฺตา ทูรโตว นํ วิวชฺเชนฺติ. เอวํ อญฺเญสมฺปิ ภคนฺทรกุจฺฉิโรควาตโรคาทีนํ พีภจฺฉเชคุจฺฉภาวกรานญฺจ โรคานํ วเสน อยเมวตฺโถ วิภาเวตพฺโพติ. เอวํ ทุราสทโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

En cuanto a la peligrosidad de su aproximación: las serpientes venenosas son peligrosas al acercarse; al ver una serpiente en la parte delantera de la casa, huyen por la parte trasera; al verla en la trasera, por la delantera; al verla en medio de la casa, entran en el aposento; al verla en el aposento, se suben a la cama o silla. Los grandes elementos son aún más peligrosos que ellas. Pues en alguien afectado por una enfermedad como la lepra, las orejas, la nariz y otros miembros se desprenden y caen; el cuerpo se agrieta y las moscas azules lo rodean; el olor del cuerpo se percibe desde lejos. A ese hombre, aunque insulte o se lamente, nadie puede acercársele ni por ira ni por compasión; tapándose la nariz y escupiendo, lo evitan desde lejos. Del mismo modo, este significado debe ilustrarse mediante enfermedades como las fístulas, dolencias abdominales, trastornos del aire y otras que causan un estado repugnante y abominable. De esta manera, debe entenderse la semejanza por la peligrosidad de su aproximación.»

อกตญฺญุตโตติ อาสีวิสา หิ อกตญฺญุโน โหนฺติ, นฺหาปิยมานาปิ โภชิยมานาปิ คนฺธมาลาทีหิ ปูชิยมานาปิ เปฬายํ ปกฺขิปิตฺวา ปริหริยมานาปิ โอตารเมว คเวสนฺติ. ยตฺถ โอตารํ ลภนฺติ, ตตฺเถว นํ ฑํสิตฺวา มาเรนฺติ. อาสีวิเสหิปิ มหาภูตาเนว อกตญฺญุตรานิ. เอเตสญฺหิ กตํ นาม นตฺถิ, สีเตน วา อุณฺเหน วา นิมฺมเลน ชเลน นฺหาปิยมานานิปิ คนฺธมาลาทีหิ สกฺกริยมานานิปิ มุทุวตฺถมุทุสยนมุทุยานาทีหิ ปริหริยมานานิปิ, วรโภชนํ โภชิยมานานิปิ, วรปานํ ปายาปิยมานานิปิ โอตารเมว คเวสนฺติ. ยตฺถ โอตารํ ลภนฺติ, ตตฺเถว กุปฺปิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺตีติ. เอวํ อกตญฺญุตโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

Respecto a la ingratitud, en verdad las serpientes venenosas son ingratas; aunque se las bañe, se las alimente, se las honre con perfumes y guirnaldas, o se las lleve puestas en una cesta, solo buscan una oportunidad para atacar. Donde encuentran la oportunidad, allí mismo muerden y matan a su benefactor. Los grandes elementos son incluso más ingratos que las serpientes venenosas. En verdad, para ellos no existe lo que se llama una acción agradable realizada; aunque se les bañe con agua pura, ya sea fría o caliente, se les rinda respeto con perfumes y guirnaldas, se les cuide con ropas suaves, lechos suaves y vehículos suaves, se les alimente con comida excelente o se les dé de beber bebidas excelentes, solo buscan una oportunidad para la destrucción. Donde encuentran la oportunidad, allí mismo, tras perturbarse, conducen a la ruina y la desgracia. Así debe entenderse la semejanza en términos de ingratitud.

อวิเสสการิโตติ อาสีวิสา หิ ‘‘อยํ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา’’ติ วิเสสํ น กโรนฺติ, สมฺปตฺตสมฺปตฺตเมว ฑํสิตฺวา มาเรนฺติ. มหาภูตานิปิ ‘‘อยํ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เทโว วา มนุสฺโส วา มาโร วา พฺรหฺมา วา นิคฺคุโณ วา สคุโณ วา’’ติ วิเสสํ น กโรนฺติ. ยทิ หิ เนสํ ‘‘อยํ คุณวา’’ติ ลชฺชา [Pg.61] อุปฺปชฺเชยฺย, สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคเล ตถาคเต ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺยุํ. อถาปิ เนสํ ‘‘อยํ มหาปญฺโญ อยํ มหิทฺธิโก อยํ ธุตวาโท’’ติอาทินา นเยน ลชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย, ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถราทีสุ ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺยุํ. อถาปิ เนสํ ‘‘อยํ นิคฺคุโณ ทารุโณ ถทฺโธ’’ติ ภยํ อุปฺปชฺเชยฺย, สเทวเก โลเก นิคฺคุณถทฺธทารุณานํ อคฺคสฺส เทวทตฺตสฺส ฉนฺนํ วา สตฺถารานํ ภาเยยฺยุํ, น จ ลชฺชนฺติ น จ ภายนฺติ, กุปฺปิตฺวา ยํกิญฺจิ อนยพฺยสนํ อาปาเทนฺติเยว. เอวํ อวิเสสการิโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

Respecto a no hacer distinciones, en verdad las serpientes venenosas no hacen distinción pensando: 'Este es un khattiya, o un brahmán, o un vessa, o un sudda, o un laico, o un renunciante'; muerden y matan a quienquiera que se les acerque. Los grandes elementos tampoco hacen distinciones pensando: 'Este es un khattiya, un brahmán, un vessa, un sudda, un laico, un renunciante, un deva, un humano, Māra, Brahmā, alguien sin virtudes o alguien virtuoso'. Pues si ellos sintieran vergüenza pensando 'este es virtuoso', sentirían vergüenza ante el Tathāgata, la persona suprema en el mundo con sus devas. O si sintieran vergüenza por medio de métodos tales como 'este es de gran sabiduría, de gran poder psíquico, un observador de las prácticas dhuta', sentirían vergüenza ante el Venerable Sāriputta, el general del Dhamma, y otros. O si sintieran temor pensando 'este carece de virtudes, es cruel y obstinado', temerían a Devadatta, el principal entre los crueles y obstinados sin virtudes en el mundo con sus devas, o a los seis maestros; pero ni sienten vergüenza ni sienten temor, sino que, tras perturbarse, simplemente provocan cualquier tipo de ruina y desgracia. Así debe entenderse la semejanza en términos de no hacer distinciones.

อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อาสีวิเส นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกานญฺหิ โทสูปทฺทวานํ ปมาณํ นตฺถิ. ตถา เหเต ฑํสิตฺวา กาณมฺปิ กโรนฺติ ขุชฺชมฺปิ ปีฐสปฺปิมฺปิ เอกปกฺขลมฺปีติ เอวํ อปริมาณํ วิปฺปการํ ทสฺเสนฺติ. ภูตานิปิ กุปฺปิตานิ น กาณาทิภาเวสุ น กิญฺจิ วิปฺปการํ น กโรนฺติ, อปฺปมาโณ เอเตสํ โทสูปทฺทโวติ. เอวํ อนนฺตโทสูปทฺทวโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

Respecto a los infinitos peligros y aflicciones, en verdad no hay medida para los peligros y aflicciones que surgen dependiendo de las serpientes venenosas. Pues al morder, causan ceguera, jorobas, parálisis o estrabismo; así muestran innumerables deformidades. Del mismo modo, cuando los elementos se perturban, no dejan de causar ceguera y otras deformidades; el peligro y la aflicción causados por ellos es incalculable. Así debe entenderse la semejanza en términos de los infinitos peligros y aflicciones.

อิทาเนตฺถ จตุมหาภูตวเสน ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค จตุธาตุววตฺถานนิทฺเทเส กถิตเมว.

Ahora, en este punto, debería explicarse el tema de meditación (kammaṭṭhāna) basándose en los cuatro grandes elementos hasta alcanzar el estado de Arahat; eso ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga, en la sección sobre la definición de los cuatro elementos (catudhātuvavatthānaniddesa).

ปญฺจ วธกา ปจฺจตฺถิกาติ โข ภิกฺขเว ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ อากาเรหิ ขนฺธานํ วธกปจฺจตฺถิกสทิสตา เวทิตพฺพา. ขนฺธา หิ อญฺญมญฺญญฺจ วเธนฺติ, เตสุ จ สนฺเตสุ วโธ นาม ปญฺญายติ. กถํ? รูปํ ตาว รูปมฺปิ วเธติ อรูปมฺปิ, ตถา อรูปํ อรูปมฺปิ วเธติ รูปมฺปิ. กถํ? อยญฺหิ ปถวีธาตุ ภิชฺชมานา อิตรา ติสฺโส ธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ, อาโปธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย, เอวํ ตาว รูปํ รูปเมว วเธติ. รูปกฺขนฺโธ ปน ภิชฺชมาโน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ, เอวํ รูปํ อรูปมฺปิ วเธติ. เวทนากฺขนฺโธปิ ภิชฺชมาโน สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ. สญฺญากฺขนฺธาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ อรูปํ อรูปเมว วเธติ. จุติกฺขเณ ปน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา ภิชฺชมานา วตฺถุรูปมฺปิ คเหตฺวาว ภิชฺชนฺติ, เอวํ อรูปํ รูปมฺปิ วเธติ. เอวํ ตาว อญฺญมญฺญํ วเธนฺตีติ วธกา. ยตฺถ ปน ขนฺธา อตฺถิ, ตตฺถ เฉทนเภทนวธพนฺธนาทโย โหนฺติ, น อญฺญตฺถาติ. เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ วโธ ปญฺญายตีติปิ วธกา.

En el pasaje: 'Cinco verdugos enemigos, monjes, es un término para estos cinco agregados del apego', la semejanza de los agregados con verdugos enemigos debe entenderse de dos maneras. Pues los agregados se matan entre sí y, mientras existen, se manifiesta lo que se llama 'matanza'. ¿Cómo? Primero, la forma (rūpa) mata tanto a la forma como a lo que no es forma (arūpa); del mismo modo, lo que no es forma mata tanto a lo que no es forma como a la forma. ¿Cómo? Pues este elemento tierra (pathavīdhātu), al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo a los otros tres elementos; este mismo método se aplica al elemento agua (āpodhātu) y los demás; así, primero, la forma mata a la forma misma. Pero el agregado de la forma, al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo a los cuatro agregados que no son forma; así la forma mata a lo que no es forma. También el agregado de la sensación (vedanā), al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo a los agregados de la percepción, las formaciones y la conciencia. El mismo método se aplica al agregado de la percepción y los demás. Así lo que no es forma mata a lo que no es forma misma. Pero en el momento de la muerte (cutikkhaṇa), los cuatro agregados que no son forma, al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo también a la forma que sirve de base (vatthurūpa); así lo que no es forma mata a la forma. De esta manera, primero, se matan entre sí, por lo que son 'verdugos'. Además, donde existen los agregados, allí ocurren mutilaciones, divisiones, matanzas, ataduras, etc., y no en otra parte. Así, por el hecho de que la matanza se manifiesta mientras los agregados existen, también se llaman 'verdugos'.

อิทานิ [Pg.62] ปญฺจกฺขนฺเธ รูปารูปวเสน ทฺเว โกฏฺฐาเส กตฺวา, รูปวเสน วา นามวเสน วา รูปปริคฺคหํ อาทึ กตฺวา, ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ สิยา ตมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตเมว.

Ahora, dividiendo los cinco agregados en dos partes según lo material y lo inmaterial (rūpa-arūpa), y comenzando con la aprehensión de la forma a través de la forma o el nombre, debería explicarse el tema de meditación hasta alcanzar el estado de Arahat; eso también ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga.

ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโก อุกฺขิตฺตาสิโกติ โข, ภิกฺขเว, นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ ทฺวีหากาเรหิ นนฺทีราคสฺส อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสตา เวทิตพฺพา ปญฺญาสิรปาตนโต จ โยนิสมฺปฏิปาทนโต จ. กถํ? จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ อารมฺมณํ นิสฺสาย โลโภ อุปฺปชฺชติ, เอตฺตาวตา ปญฺญาสีสํ ปติตํ นาม โหติ, โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ตาว ปญฺญาสิรปาตนโต สทิสตา เวทิตพฺพา. นนฺทีราโค ปเนส อณฺฑชาทิเภทา จตสฺโส โยนิโย อุปเนติ. ตสฺส โยนิอุปคมนมูลกานิ ปญฺจวีสติ มหาภยานิ ทฺวตฺตึส กมฺมการณานิ จ อาคตาเนว โหนฺตีติ เอวํ โยนิสมฺปฏิปาทนโตปิสฺส อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสตา เวทิตพฺพา.

En el pasaje: 'Un sexto verdugo interno con la espada desenvainada, monjes, es un término para el deleite y la lujuria (nandīrāga)', la semejanza del deleite y la lujuria con un verdugo con la espada desenvainada debe entenderse de dos maneras: por el hecho de hacer caer la cabeza de la sabiduría y por el hecho de hacer caer repetidamente en las formas de nacimiento (yoni). ¿Cómo? En verdad, cuando un objeto deseable entra en el campo visual en la puerta del ojo, basándose en ese objeto surge la codicia; por esto mismo, se dice que la cabeza de la sabiduría ha caído. Este mismo método se aplica a la puerta del oído y las demás. Así, primero, debe entenderse la semejanza por el hecho de hacer caer la cabeza de la sabiduría. Además, este deleite y lujuria conduce a las cuatro formas de nacimiento, tales como los nacidos de huevo, etc. Para tal persona, los veinticinco grandes temores que tienen su raíz en el ingreso a una forma de nacimiento y los treinta y dos castigos ya están presentes; así, por el hecho de hacer caer repetidamente en las formas de nacimiento, debe entenderse su semejanza con un verdugo con la espada desenvainada.

อิติ นนฺทีราควเสนาปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานํ กถิตเมว โหติ. กถํ? อยญฺหิ นนฺทีราโค สงฺขารกฺขนฺโธ, ตํ สงฺขารกฺขนฺโธติ ววตฺถเปตฺวา ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตสํ วตฺถารมฺมณํ รูปกฺขนฺโธติ, เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปติ. อิทานิ เต ปญฺจกฺขนฺเธ นามรูปวเสน ววตฺถเปตฺวา, เตสํ ปจฺจยปริเยสนโต ปฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา, อนุปุพฺเพน เอโก อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ เอวํ นนฺทีราควเสน กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ.

Así, a través del deleite y el deseo (nandīrāga), también se explica el tema de meditación (kammaṭṭhāna) para un monje. ¿Cómo? Ciertamente, este deleite y deseo es el agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha); al definirlo como tal, la sensación asociada a él es el agregado de la sensación (vedanākkhandha), la percepción es el agregado de la percepción (saññākkhandho) y la conciencia es el agregado de la conciencia (viññāṇakkhandho). Su base y objeto constituyen el agregado de la materia (rūpakkhandho). De esta manera, uno define los cinco agregados. A continuación, habiendo definido estos cinco agregados en términos de nombre y forma (nāmarūpa), y partiendo de la investigación de sus condiciones (paccaya), cultivando la visión cabal (vipassanā), un individuo alcanza gradualmente el estado de arahant. Así, el tema de meditación se explica por medio del deleite y el deseo.

ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกายตนานํ สุญฺญคาเมน สทิสตา ปาฬิยํเยว อาคตา. อยํ ปเนตฺถ กมฺมฏฺฐานนโย – ยถา จ เต ฉ โจรา ฉกุฏิกํ สุญฺญํ คามํ ปวิสิตฺวา อปราปรํ วิจรนฺตา กิญฺจิ อลภิตฺวา คาเมน อนตฺถิกา โหนฺติ, เอวเมวํ ภิกฺขุ ฉสุ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อภินิวิสิตฺวา วิจินนฺโต ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา คเหตพฺพํ กิญฺจิ อทิสฺวา เตหิ อนตฺถิโก โหติ. โส ‘‘วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสฺสามี’’ติ อุปาทารูปกมฺมฏฺฐานวเสน จกฺขุปสาทาทโย ปริคฺคเหตฺวา ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ’’ติ ววตฺถเปติ, มนายตนํ ‘‘อรูปกฺขนฺโธ’’ติ. อิติ สพฺพานิเปตานิ นามญฺเจว รูปญฺจาติ นามรูปวเสน ววตฺถเปตฺวา, เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา[Pg.63], สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อนุปุพฺเพน อรหตฺเต ปติฏฺฐาติ. อิทํ เอกสฺส ภิกฺขุโน ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ.

La similitud de las seis bases internas de los sentidos con una aldea vacía se menciona en el propio Canon (Pali). Este es el método de meditación: así como seis ladrones que entran en una aldea vacía de seis casas y, al recorrerla de un lado a otro sin encontrar nada, pierden interés en la aldea; de igual modo, un monje que investiga las seis bases internas de los sentidos no encuentra nada que pueda tomarse como «yo» o «mío», y por ello pierde interés en ellas. Con la intención de establecer la visión cabal, mediante el tema de meditación de la materia derivada (upādārūpa), identifica la sensibilidad del ojo, etc., y la define como «el agregado de la materia»; define la base de la mente (manāyatana) como «los agregados inmateriales» (arūpakkhandha). Al definir todas estas bases internas como nombre y forma, investigar sus causas y cultivar la visión cabal, contemplando las formaciones (saṅkhāre), se establece gradualmente en el estado de arahant. Así se explica el tema de meditación para un monje hasta el logro del estado de arahant.

อิทานิ พาหิรานํ คามฆาตกโจเรหิ สทิสตํ ทสฺเสนฺโต โจรา คามฆาตกาติ โขติอาทิมาห. ตตฺถ มนาปามนาเปสูติ กรณตฺเถ ภุมฺมํ, มนาปามนาเปหีติ อตฺโถ. ตตฺถ โจเรสุ คามํ หนนฺเตสุ ปญฺจ กิจฺจานิ วตฺตนฺติ – โจรา ตาว คามํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา อคฺคึ ทตฺวา กฏกฏสทฺทํ อุฏฺฐาเปนฺติ, ตโต มนุสฺสา หตฺถสารํ คเหตฺวา พหิ นิกฺขมนฺติ. ตโต เตหิ สทฺธึ ภณฺฑกสฺส การณา หตฺถปรามาสํ กโรนฺติ. เกจิ ปเนตฺถ ปหารํ ปาปุณนฺติ, เกจิ ปหารฏฺฐาเน ปตนฺติ, อวเสเส ปน อโรคชเน พนฺธิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธิตฺวา ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชนฺติ.

Ahora, para mostrar la similitud de las bases externas con los ladrones asaltantes de aldeas, el Buda dijo: «Los ladrones asaltantes de aldeas...», etc. En ese pasaje, en la expresión «manāpāmanāpesu», el caso locativo se entiende en sentido instrumental, significando «por medio de objetos agradables y desagradables». Cuando los ladrones asaltan una aldea, se llevan a cabo cinco acciones: primero, los ladrones rodean la aldea, le prenden fuego y provocan un gran estruendo; entonces, las personas toman sus pertenencias valiosas y huyen al exterior. Luego, debido a sus posesiones, se produce un enfrentamiento físico con los ladrones. Algunos allí sufren golpes, otros caen heridos en el lugar del ataque, mientras que a los restantes, que permanecen ilesos, los atan, los llevan a su refugio y los mantienen atados con cuerdas, esclavizándolos para su propio servicio.

ตตฺถ คามฆาตกโจรานํ คามํ ปริวาเรตฺวา อคฺคิทานํ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมเณ อาปาถคเต กิเลสปริฬาหุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา, หตฺถสารํ อาทาย พหิ นิกฺขมนํ วิย. ตงฺขเณ กุสลธมฺมํ ปหาย อกุสลสมงฺคิตา, ภณฺฑกสฺส การณา หตฺถปรามสนาปชฺชนํ วิย ทุกฺกฏทุพฺภาสิตปาจิตฺติยถุลฺลจฺจยานํ อาปชฺชนกาโล, ปหารลทฺธกาโล วิย สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชนกาโล, ปหารํ ลทฺธา ปน ปหารฏฺฐาเน ปติตกาโล วิย ปาราชิกํ อาปชฺชิตฺวา อสฺสมณกาโล, อวเสสชนสฺส พนฺธิตฺวา วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชนกาโล วิย ตเมว อารมฺมณํ นิสฺสาย สพฺเพสํ ปสฺสนฺตานํเยว จูฬสีลมชฺฌิมสีลมหาสีลานิ ภินฺทิตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย คิหิภาวํ อาปชฺชนกาโล. ตตฺรสฺส ปุตฺตทารํ โปเสนฺตสฺส สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ, กาลํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺตสฺส สมฺปรายิโก.

En esa analogía, el surgimiento del ardor de las impurezas (kilesa) cuando un objeto entra en el campo de las seis puertas de los sentidos debe entenderse como los ladrones rodeando la aldea y prendiéndole fuego. El hecho de abandonar las cualidades sanas y quedar bajo la influencia de lo insano en ese instante es como huir de la aldea con las pertenencias valiosas. El momento de caer en ofensas como las de mala conducta (dukkaṭa), lenguaje impropio (dubbhāsita), las que requieren expiación (pācittiya) o transgresiones graves (thullaccaya) es como el enfrentamiento físico por causa de las posesiones. El momento de incurrir en una ofensa Saṅghādisesa es como recibir golpes. El momento de incurrir en una ofensa Pārājika, perdiendo la condición de monje, es como caer herido de muerte tras los golpes. El momento en que, dependiendo de ese mismo objeto y ante la mirada de todos, se rompen los preceptos menores, medianos y grandes, se renuncia al entrenamiento y se regresa a la vida laica, es como ser llevado cautivo y esclavizado. Allí, para aquel que debe mantener a esposa e hijos, se debe entender el sufrimiento (dukkhakkhandha) visible en esta vida; y para aquel que renace en estados de privación tras la muerte, el sufrimiento en la vida futura.

อิมานิปิ พาหิรายตนานิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว กถิตานิ. เอตฺถ หิ รูปาทีนิ จตฺตาริ อุปาทารูปานิ, โผฏฺฐพฺพายตนํ ติสฺโส ธาตุโย, ธมฺมายตเน อาโปธาตุยา สทฺธึ ตา จตสฺโสติ อิมานิ จตฺตาริ ภูตานิ, เตสํ ปริจฺเฉทวเสน อากาสธาตุ, ลหุตาทิวเสน ลหุตาทโยติ เอวมิทํ สพฺพมฺปิ ภูตุปาทายรูปํ รูปกฺขนฺโธ, ตทารมฺมณา เวทนาทโย จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. ตตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปํ, จตฺตาโร อรูปิโน [Pg.64] ขนฺธา นาม’’นฺติ. นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ปุริมนเยเนว ปฏิปชฺชนฺตสฺส ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ.

Estas bases externas también han sido explicadas solo como temas de meditación para un monje. Pues aquí, las cuatro bases que comienzan con la forma (rūpa, sadda, gandha, rasa) son materia derivada (upādārūpa). La base de lo tangible consiste en tres elementos (tierra, fuego, aire). En la base de los objetos mentales (dhammāyatana), junto con el elemento agua, estos tres elementos constituyen los cuatro grandes elementos (cattāri mahābhūtāni). El elemento espacio se define por la delimitación de estos elementos, y existen cualidades como la ligereza, etc. Así, toda esta materia, tanto elemental como derivada, es el agregado de la materia (rūpakkhandha). Las cuatro funciones mentales que la toman como objeto son los agregados inmateriales (arūpakkhandha). En esto: «el agregado de la materia es forma (rūpa), y los cuatro agregados inmateriales son nombre (nāma)». Habiendo definido nombre y forma, para quien practica según el método anterior, se explica el tema de meditación hasta el estado de arahant.

โอฆานนฺติ เอตฺถ ทุรุตฺตรณฏฺโฐ โอฆฏฺโฐ. เอเต หิ ‘‘สีลสํวรํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย สมฺมา วายมนฺเตน ตริตพฺพา, เยน วา เตน วา ทุรุตฺตรา. อิมินา ทุรุตฺตรณฏฺเฐน โอฆาติ วุจฺจนฺติ. เตปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสน กถิตา. จตฺตาโรปิ หิ เอเต เอโก สงฺขารกฺขนฺโธ วาติ. เสสํ นนฺทีราเค วุตฺตนเยเนว โยเชตฺวา วิตฺถาเรตพฺพํ.

Respecto a «los torrentes» (ogha), el significado de torrente es aquello que es difícil de cruzar. Estos deben ser cruzados por el monje que, tras generar la firme determinación de «completar la restricción de la virtud y alcanzar el estado de arahant», se apoya en buenos amigos y se esfuerza correctamente; son difíciles de cruzar por cualquier medio azaroso. Debido a esta dificultad se les llama «torrentes». Estos también se explican como tema de meditación para un monje. Pues estos cuatro torrentes son, en esencia, solo el agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha). El resto debe detallarse aplicando el método ya mencionado para el deleite y el deseo (nandīrāga).

สกฺกายสฺเสตํ อธิวจนนฺติ, สกฺกาโยปิ หิ อาสีวิสาทีหิ อุทกณฺณวสฺส โอริมตีรํ วิย จตุมหาภูตาทีหิ สาสงฺโก สปฺปฏิภโย, โสปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว กถิโต. สกฺกาโย หิ เตภูมกปญฺจกฺขนฺธา, เต จ สมาสโต นามรูปเมวาติ. เอวเมตฺถ นามรูปววตฺถานํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ.

Sobre la expresión «Este es un término para la identidad» (sakkāya): la identidad también es peligrosa y temible debido a los cuatro grandes elementos, tal como la orilla cercana de un océano lo es por las serpientes venenosas, etc. Esto también se explica como un tema de meditación para un monje. La identidad son los cinco agregados que pertenecen a los tres planos de existencia (tebhūmaka), los cuales, en síntesis, son simplemente nombre y forma. Así, partiendo de la definición de nombre y forma en este contexto, se debe detallar el tema de meditación hasta el logro del estado de arahant.

นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ นิพฺพานญฺหิ อุทกณฺณวสฺส ปาริมตีรํ วิย จตุมหาภูตาทีหิ เขมํ อปฺปฏิภยํ. วีริยารมฺภสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ จิตฺตกิริยทสฺสนตฺถํ เหฏฺฐา วุตฺตวายามเมว วีริยนฺติ คณฺหิตฺวา ทสฺเสติ. ติณฺโณ ปารงฺคโตติ ตริตฺวา ปารํ คโต.

Este es un nombre para el Nibbāna; pues el Nibbāna, al igual que la otra orilla de un gran océano de agua, es seguro y libre de peligros frente a los cuatro grandes elementos y demás. 'Este es un nombre para el inicio de la energía': aquí, con el fin de mostrar la actividad de la mente, se presenta tomando el esfuerzo mismo mencionado anteriormente como energía. 'Habiendo cruzado, ha ido a la otra orilla' significa que, tras haber cruzado, ha llegado a la otra orilla.

ตตฺถ ยถา สาสงฺกโอริมตีเร ฐิเตน อุทกณฺณวํ ตริตุกาเมน กติปาหํ วสิตฺวา สณิกํ นาวํ สชฺเชตฺวา อุทกกีฬํ กีฬนฺเตน วิย น นาวา อภิรุหิตพฺพา. เอวํ กโรนฺโต หิ อนารุฬฺโหว พฺยสนํ ปาปุณาติ. เอวเมว กิเลสณฺณวํ ตริตุกาเมน ‘‘ตรุโณ ตาวมฺหิ, มหลฺลกกาเล อฏฺฐงฺคิกมคฺคกุลฺลํ พนฺธิสฺสามี’’ติ ปปญฺโจ น กาตพฺโพ. เอวํ กโรนฺโต หิ มหลฺลกกาลํ อปตฺวาปิ วินาสํ ปาปุณาติ, ปตฺวาปิ กาตุํ น สกฺโกติ. ภทฺเทกรตฺตาทีนิ ปน อนุสฺสริตฺวา เวเคเนว อยํ อริยมคฺคกุลฺโล พนฺธิตพฺโพ.

Al respecto, así como quien está en la orilla cercana, que es peligrosa, y desea cruzar el gran océano de agua, no debe abordar la balsa lentamente tras quedarse unos días y prepararla pausadamente como si estuviera disfrutando de juegos acuáticos. Pues quien actúa así llega al desastre antes de haber subido siquiera. Del mismo modo, quien desea cruzar el océano de las impurezas no debe demorarse pensando: 'Aún soy joven, construiré la balsa del Noble Camino Óctuple en mi vejez'. Pues quien actúa así llega a la ruina incluso antes de alcanzar la vejez, e incluso si la alcanza, no es capaz de construirla. En cambio, recordando textos como el Bhaddekaratta Sutta, debe construirse con presteza esta balsa del Noble Camino.

ยถา จ กุลฺลํ พนฺธนฺตสฺส หตฺถปาทปาริปูริ อิจฺฉิตพฺพา. กุณฺฐปาโท หิ ขญฺชปาโท วา ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ผณหตฺถกาทโย ติณปณฺณาทีนิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวมิมมฺปิ อริยมคฺคกุลฺลํ พนฺธนฺตสฺส สีลปาทานญฺเจว สทฺธาหตฺถสฺส [Pg.65] จ ปาริปูริ อิจฺฉิตพฺพา. น หิ ทุสฺสีโล อสฺสทฺโธ สาสเน อปฺปติฏฺฐิโต ปฏิปตฺตึ อสฺสทฺทหนฺโต อริยมคฺคกุลฺลํ พนฺธิตุํ สกฺโกติ. ยถา จ ปริปุณฺณหตฺถปาโทปิ ทุพฺพโล พฺยาธิปีฬิโต กุลฺลํ พนฺธิตุํ น สกฺโกติ, ถามสมฺปนฺโนว สกฺโกติ, เอวํ สีลวา สทฺโธปิ อลโส กุสีโต อิมํ มคฺคกุลฺลํ พนฺธิตุํ น สกฺโกติ, อารทฺธวีริโยว สกฺโกตีติ อิมํ พนฺธิตุกาเมน อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพํ. ยถา โส ปุริโส กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ตีเร ฐตฺวา โยชนวิตฺถารํ อุทกณฺณวํ ‘‘อยํ มยา ปจฺจตฺตปุริสการํ นิสฺสาย นิตฺถริตพฺโพ’’ติ มานสํ พนฺธติ, เอวํ โยคินาปิ จงฺกมา โอรุยฺห ‘‘อชฺช มยา จตุมคฺควชฺฌํ กิเลสณฺณวํ ตริตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาตพฺพ’’นฺติ มานสํ พนฺธิตพฺพํ.

Y así como para quien construye una balsa se requiere la integridad de manos y pies —pues quien tiene los pies lisiados o cojos no puede sostenerse, y quienes tienen las manos defectuosas no pueden asir la paja, las hojas, etc.—, de la misma manera, para quien construye esta balsa del Noble Camino se requiere la plenitud de los pies de la virtud y de la mano de la fe. Pues aquel que carece de virtud, que no tiene fe y no está establecido en la Enseñanza, al no confiar en la práctica, no puede construir la balsa del Noble Camino. Y así como alguien que, aun teniendo pies y manos completos, si es débil o está afligido por la enfermedad no puede construir la balsa, y solo quien posee fortaleza puede hacerlo, del mismo modo, aunque posea virtud y fe, quien es perezoso e indolente no puede construir esta balsa del camino; solo quien ha iniciado el esfuerzo puede hacerlo. Por lo tanto, quien desee construirla debe ser alguien con un esfuerzo firme. Así como aquel hombre, tras construir la balsa y pararse en la orilla, al ver el gran océano de agua de una legua de ancho, determina en su mente: 'Debo cruzar este gran océano de agua confiando en mi propio esfuerzo personal', de igual modo, el yogui, al descender de su senda de meditación caminando, debe determinar en su mente: 'Hoy, habiendo cruzado el océano de las impurezas que debe ser destruido por los cuatro senderos, debo establecerme en el estado de Arahat'.

ยถา จ โส ปุริโส กุลฺลํ นิสฺสาย อุทกณฺณวํ ตรนฺโต คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘เอกโกฏฺฐาสํ อติกฺกนฺโตมฺหิ, อญฺเญ ตโย เสสา’’ติ ชานาติ, อปรมฺปิ คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘ทฺเว อติกฺกนฺโตมฺหิ, ทฺเว เสสา’’ติ ชานาติ, อปรมฺปิ คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘ตโย อติกฺกนฺโตมฺหิ, เอโก เสโส’’ติ ชานาติ, ตมฺปิ อติกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตฺตาโรปิ เม โกฏฺฐสา อติกฺกนฺตา’’ติ ชานาติ, ตญฺจ กุลฺลํ ปาเทน อกฺกมิตฺวา โสตาภิมุขํ ขิปิตฺวา อุตฺตริตฺวา ตีเร ติฏฺฐติ. เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ อริยมคฺคกุลฺลํ นิสฺสาย กิเลสณฺณวํ ตรนฺโต โสตาปตฺติมคฺเคน ปฐมมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ เอโก โกฏฺฐาโส ปหีโน, อิตเร ตโย เสสา’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต สกทาคามิมคฺเคน ทุติยมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา, โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ ทฺเว โกฏฺฐาสา ปหีนา[Pg.66], อิตเร ทฺเว เสสา’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อนาคามิมคฺเคน ตติยมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ ตโย โกฏฺฐาสา ปหีนา, เอโก เสโส’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตมคฺเคน จตุตฺถมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘สพฺพกิเลสา เม ปหีนา’’ติ ชานาติ.

Y así como aquel hombre, apoyándose en la balsa y cruzando el gran océano de agua, al haber avanzado una legua y mirar hacia atrás, reconoce: 'He cruzado una parte, quedan las otras tres'; y al avanzar otra legua y mirar hacia atrás, reconoce: 'He cruzado dos, quedan dos'; y al avanzar otra legua y mirar hacia atrás, reconoce: 'He cruzado tres, queda una'; y al cruzar también esa parte y mirar hacia atrás, reconoce: 'Las cuatro partes han sido ya cruzadas por mí', y tras empujar la balsa con el pie hacia la corriente y subir a tierra firme, se queda en la orilla. De igual modo, este monje, apoyándose en la balsa del Noble Camino y cruzando el océano de las impurezas, al haber cruzado mediante el sendero de la entrada en la corriente las impurezas que deben ser abandonadas por el primer sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'De mis impurezas que deben ser abandonadas por los cuatro senderos, una parte ha sido eliminada y quedan las otras tres'. Luego, reuniendo de la misma manera las facultades, los poderes y los factores de iluminación, y contemplando las formaciones, al cruzar mediante el sendero de quien retorna una vez las impurezas que deben ser abandonadas por el segundo sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'De mis impurezas que deben ser abandonadas por los cuatro senderos, dos partes han sido eliminadas y quedan las otras dos'. Nuevamente, reuniendo de la misma manera las facultades, los poderes y los factores de iluminación, y contemplando las formaciones, al cruzar mediante el sendero de quien no retorna las impurezas que deben ser abandonadas por el tercer sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'De mis impurezas que deben ser abandonadas por los cuatro senderos, tres partes han sido eliminadas y queda una'. Una vez más, reuniendo de la misma manera las facultades, los poderes y los factores de iluminación, y contemplando las formaciones, al cruzar mediante el sendero del Arahat las impurezas que deben ser abandonadas por el cuarto sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'Todas las impurezas han sido eliminadas por mí'.

ยถา โส ปุริโส ตํ กุลฺลํ โสเต ปวาเหตฺวา อุตฺตริตฺวา ถเล ฐิโต นครํ ปวิสิตฺวา อุปริปาสาทวรคโต ‘‘เอตฺตเกน วตมฺหิ อนตฺเถน มุตฺโต’’ติ เอกคฺคจิตฺโต ตุฏฺฐมานโส นิสีทติ, เอวํ ตสฺมึเยว วา อาสเน อญฺเญสุ วา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิสินฺโน ‘‘เอตฺตเกน วตมฺหิ อนตฺเถน มุตฺโต’’ติ นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา เอกคฺคจิตฺโต ตุฏฺฐมานโส นิสีทติ. อิทํ วา สนฺธาย วุตฺตํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, อรหโต เอตํ อธิวจนนฺติ. เอวํ ตาเวตฺถ นานากมฺมฏฺฐานานิ กถิตานิ, สโมธาเนตฺวา ปน สพฺพานิปิ เอกเมว กตฺวา ทสฺเสตพฺพานิ. เอกํ กตฺวา ทสฺเสนฺเตนาปิ ปญฺจกฺขนฺธวเสเนว วินิวตฺเตตพฺพานิ.

Así como aquel hombre, tras dejar que la balsa se aleje en la corriente, sube a tierra firme, entra en la ciudad y, habiendo llegado a lo alto de un excelente palacio, se sienta con la mente unificada y el corazón satisfecho pensando: '¡Oh, ciertamente he quedado libre de tanto infortunio!', del mismo modo, ya sea en ese mismo asiento o en otros lugares para el descanso nocturno o diurno, dondequiera que esté sentado, habiendo alcanzado la consecución del fruto con el Nibbána como objeto, se sienta con la mente unificada y el corazón satisfecho pensando: '¡Oh, ciertamente he quedado libre de tanto infortunio!'. Con referencia a esto se dijo: 'Aquel que ha cruzado y llegado a la otra orilla, el brahmán que permanece en tierra firme; oh monjes, este es un nombre para el Arahat'. De esta manera se han expuesto aquí diversos temas de meditación; sin embargo, reuniéndolos todos, deben ser presentados como uno solo. Y aun presentándolos como uno solo, deben ser analizados precisamente a través de los cinco agregados.

กถํ? เอตฺถ หิ จตฺตาริ มหาภูตานิ อชฺฌตฺติกานิ ปญฺจายตนานิ พาหิรานิ ปญฺจายตนานิ ธมฺมายตเน ปนฺนรส สุขุมรูปานิ สกฺกายสฺส เอกเทโสติ อยํ รูปกฺขนฺโธ, มนายตนํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ธมฺมายตเนกเทโส จตฺตาโร โอฆา สกฺกาเยกเทโสติ อิเม จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ รูปํ, จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา นามนฺติ อิทํ นามรูปํ. ตสฺส นนฺทีราโค กาโมโฆ ภโวโฆ ธมฺมายตเนกเทโส สกฺกาเยกเทโสติ อิเม ปจฺจยา. อิติ สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ววตฺถเปติ นาม. สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อิทํ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิยฺยานมุขํ.

¿Cómo? Aquí, ciertamente, los cuatro grandes elementos, las cinco bases internas, las cinco bases externas, y los quince tipos de materia sutil en la base de los objetos mentales, siendo una porción de la propia personalidad, constituyen el agregado de la materia; la base de la mente es el agregado de la conciencia; una porción de la base de los objetos mentales, los cuatro flujos y una porción de la propia personalidad constituyen estos cuatro agregados inmateriales. De ellos, el agregado de la materia es la 'materia' y los cuatro agregados inmateriales son la 'mente'; esto constituye la 'mente y materia'. El deleite y el apego a ello, el flujo del deseo sensorial, el flujo de la existencia, una porción de la base de los objetos mentales y una porción de la propia personalidad constituyen las causas. De esta manera, se define la mente y la materia junto con sus causas. Habiendo definido la mente y la materia con sus causas, aplicándoles las tres características, desarrollando la visión cabal y contemplando las formaciones condicionadas, se alcanza el estado de Arahant; esta es la puerta a la liberación para un monje.

ตตฺถ จตฺตาโร มหาภูตา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อชฺฌตฺติกพาหิรานิ เอกาทสายตนานิ ธมฺมายตเนกเทโส ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆ สกฺกาเยกเทโสติ อิทํ ทุกฺขสจฺจํ, นนฺทีราโค ธมฺมายตเนกเทโส กาโมโฆ ภโวโฆ สกฺกาเยกเทโสติ อิทํ สมุทยสจฺจํ, ปาริมตีรสงฺขาตํ [Pg.67] นิพฺพานํ นิโรธสจฺจํ, อริยมคฺโค มคฺคสจฺจํ. ตตฺถ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ, ทฺเว วิวฏฺฏํ, ทฺเว โลกิยานิ, ทฺเว โลกุตฺตรานีติ จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐินยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตพฺพานีติ. เทสนาปริโยสาเน วิปญฺจิตญฺญู ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สุตฺตํ ปน ทุกฺขลกฺขณวเสน กถิตํ.

En este contexto, los cuatro grandes elementos, los cinco agregados del apego, las once bases internas y externas, una porción de la base de los objetos mentales, el flujo de las visiones erróneas, el flujo de la ignorancia y una porción de la propia personalidad constituyen la Verdad del Sufrimiento. El deleite y el apego, una porción de la base de los objetos mentales, el flujo del deseo sensorial, el flujo de la existencia y una porción de la propia personalidad constituyen la Verdad del Origen. El Nibbāna, conocido como la otra orilla, es la Verdad del Cese. El Noble Camino Octuple es la Verdad del Camino. De estas, dos verdades constituyen el ciclo de la existencia, dos el fin del ciclo, dos son mundanas y dos son supramundanas. Estas cuatro verdades deben mostrarse clasificadas a través de los dieciséis modos y los sesenta mil métodos. Al concluir la enseñanza, quinientos monjes de entendimiento detallado se establecieron en el estado de Arahant. Este Sutta, sin embargo, fue expuesto por medio de la característica del sufrimiento.

๒. รโถปมสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Sutta del Símil del Carro

๒๓๙. ทุติเย สุขโสมนสฺสพหุโลติ กายิกสุขญฺเจว เจตสิกโสมนสฺสญฺจ พหุลํ อสฺสาติ สุขโสมนสฺสพหุโล. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ โหติ. อาสวานํ ขยายาติ อิธ อาสวกฺขโยติ อรหตฺตมคฺโค อธิปฺเปโต, ตทตฺถายาติ อตฺโถ. โอธสฺตปโตโทติ รถมชฺเฌ ติริยํ ฐปิตปโตโท. เยนิจฺฉกนฺติ เยน ทิสาภาเคน อิจฺฉติ. ยทิจฺฉกนฺติ ยํ ยํ คมนํ อิจฺฉติ. สาเรยฺยาติ เปเสยฺย. ปจฺจาสาเรยฺยาติ ปฏิวินิวตฺเตยฺย. อารกฺขายาติ รกฺขณตฺถาย. สํยมายาติ เวคนิคฺคหณตฺถาย. ทมายาติ นิพฺพิเสวนตฺถาย. อุปสมายาติ กิเลสูปสมตฺถาย.

239. En el segundo Sutta, 'abundante en felicidad y gozo' significa que para aquel que posee estas tres cualidades, la felicidad física y el gozo mental son abundantes; por lo tanto, es abundante en felicidad y gozo. 'Sus causas están dispuestas' significa que para ese monje, las condiciones están plenamente perfeccionadas. 'Para la destrucción de las impurezas' significa que aquí se refiere al camino del Arahant como la destrucción de las impurezas; el sentido es 'para el beneficio de ese camino'. 'Un látigo colocado' se refiere a un látigo situado transversalmente en el centro del carro. 'Hacia donde desee' significa hacia cualquier dirección que quiera ir. 'Cualquier movimiento que desee' se refiere al ritmo que prefiera. 'Conduciría' significa que lo instigaría. 'Haría retroceder' significa que lo haría volver. 'Para la protección' significa con el propósito de protegerse de las impurezas. 'Para la restricción' significa para refrenar el ímpetu de los sentidos. 'Para el autocontrol' significa para evitar seguir tendencias contrarias. 'Para la pacificación' significa para el cese definitivo de las impurezas.

เอวเมว โขติ เอตฺถ ยถา อกุสลสฺส สารถิโน อทนฺเต สินฺธเว โยเชตฺวา วิสมมคฺเคน รถํ เปเสนฺตสฺส จกฺกานิปิ ภิชฺชนฺติ, อกฺโขปิ สินฺธวานญฺจ ขุรา, อตฺตนาปิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ, น จ อิจฺฉิติจฺฉิเตน คมเนน สาเรตุํ สกฺโกติ; เอวํ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร ภิกฺขุ น อิจฺฉิติจฺฉิตํ สมณรตึ อนุภวิตุํ สกฺโกติ. ยถา ปน เฉโก สารถิ ทนฺเต สินฺธเว โยเชตฺวา, สเม ภูมิภาเค รถํ โอตาเรตฺวา รสฺมิโย คเหตฺวา, สินฺธวานํ ขุเรสุ สตึ ฐเปตฺวา, ปโตทํ อาทาย นิพฺพิเสวเน กตฺวา, เปเสนฺโต อิจฺฉิติจฺฉิเตน คมเนน สาเรติ. เอวเมว ฉสุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ภิกฺขุ อิมสฺมึ สาสเน อิจฺฉิติจฺฉิตํ สมณรตึ อนุโภติ, สเจ อนิจฺจานุปสฺสนาภิมุขํ ญาณํ เปเสตุกาโม โหติ, ตทภิมุขํ ญาณํ คจฺฉติ. ทุกฺขานุปสฺสนาทีสุปิ เอเสว นโย.

Del mismo modo, así como un auriga inexperto que, tras uncir caballos de la región de Sindh no domados, conduce el carro por un camino desigual, resultando en la rotura de las ruedas, el eje y los cascos de los caballos, y él mismo cae en la ruina y el desastre sin poder conducir al paso que desea; así también, un monje que no guarda las puertas de sus seis facultades sensoriales no puede experimentar el gozo de la vida ascética que anhela. Sin embargo, así como un auriga experto, tras uncir caballos domados, baja el carro a un terreno nivelado, toma las riendas, fija su atención en los cascos de los caballos, empuña el látigo y, eliminando cualquier resistencia, conduce al paso que desea; exactamente así, un monje que guarda las puertas de sus facultades sensoriales experimenta en esta enseñanza el gozo ascético deseado. Si desea dirigir su conocimiento hacia la contemplación de la impermanencia, su conocimiento fluye hacia ella. El mismo método debe entenderse para la contemplación del sufrimiento y las demás meditaciones.

โภชเน มตฺตญฺญูติ โภชนมฺหิ ปมาณญฺญู. ตตฺถ ทฺเว ปมาณานิ – ปฏิคฺคหณปมาณญฺจ ปริโภคปมาณญฺจ. ตตฺถ ปฏิคฺคหณปมาเณ ทายกสฺส วโส [Pg.68] เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม ชานิตพฺโพ. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ สเจ เทยฺยธมฺโม พหุโก โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาเณน คณฺหาติ. โส ตาย ปฏิคฺคหเณ มตฺตญฺญุตาย อนุปฺปนฺนญฺจ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ ถาวรํ กโรติ ธมฺมิกติสฺสมหาราชกาเล สตฺตวสฺสิโก สามเณโร วิย.

'Moderado en la comida' significa conocer la medida en el alimento. Al respecto, existen dos medidas: la medida en la aceptación y la medida en el consumo. En cuanto a la medida en la aceptación, debe conocerse la voluntad del donante, debe conocerse la naturaleza del objeto ofrecido y debe conocerse la propia capacidad. Ciertamente, un monje de tal naturaleza, si el objeto es abundante pero el donante desea dar poco, acepta poco según la voluntad del donante. Si el objeto es escaso pero el donante desea dar mucho, acepta poco según la cantidad del objeto. Si tanto el objeto como el donante son generosos, él, conociendo su propia capacidad, acepta con moderación. Gracias a esa moderación en la aceptación, él genera ganancias no obtenidas previamente y estabiliza las ya obtenidas, tal como el novicio de siete años en los tiempos del gran rey Dhammika Tissa.

รญฺโญ กิร ปญฺจหิ สกฏสเตหิ คุฬํ อาหรึสุ. ราชา ‘‘มนาโป ปณฺณากาโร, อยฺเยหิ วินา น ขาทิสฺสามา’’ติ อฑฺฒเตยฺยานิ สกฏสตานิ มหาวิหารํ เปเสตฺวา สยมฺปิ ภุตฺตปาตราโส อคมาสิ. เภริยา ปหฏาย ทฺวาทส ภิกฺขุสหสฺสานิ สนฺนิปตึสุ. ราชา เอกมนฺเต ฐิโต อารามิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘รญฺโญ นาม ทาเน ปตฺตปูโรว ปมาณํ, คหิตภาชนํ ปูเรตฺวาว เทหิ, สเจ โกจิ มตฺตปฏิคฺคหเณ ฐิโต น คณฺหาติ, มยฺหํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ.

Se dice que al rey le trajeron melaza en quinientas carretas. El rey pensó: 'Este es un regalo agradable; no comeré sin los nobles monjes'. Envió doscientas cincuenta carretas al Mahāvihāra y él mismo, tras desayunar, acudió allí. Al sonar el tambor, se reunieron doce mil monjes. El rey, de pie a un lado, llamó al encargado del monasterio y le dijo: 'En la ofrenda de un rey, la medida es el cuenco lleno; llena el recipiente que traigan y dáselo. Si alguien, manteniéndose en la moderación de la aceptación, no acepta el cuenco lleno, infórmamelo'.

อเถโก มหาเถโร ‘‘มหาโพธิมหาเจติยานิ วนฺทิสฺสามี’’ติ เจติยปพฺพตา อาคนฺตฺวา, วิหารํ ปวิสนฺโต มหามณฺฑปฏฺฐาเน ภิกฺขู คุฬํ คณฺหนฺเต ทิสฺวา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตํ สามเณรํ อาห, ‘‘นตฺถิ เต คุเฬน อตฺโถ’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, นตฺถี’’ติ. สามเณร มยํ มคฺคกิลนฺตา, เอเกน กปิฏฺฐผลมตฺเตน ปิณฺฑเกน อมฺหากํ อตฺโถติ. สามเณโร ถาลกํ นีหริตฺวา เถรสฺส วสฺสคฺคปฏิปาฏิยํ อฏฺฐาสิ. อารามิโก คหณมานํ ปูเรตฺวา อุกฺขิปิ, สามเณโร องฺคุลึ จาเลสิ. ตาต สามเณร, ราชกุลานํ ทาเน ภาชนปูรเมว ปมาณํ, ถาลกปูรํ คณฺหาหีติ. อาม, อุปาสก, ราชาโน นาม มหชฺฌาสยา โหนฺติ, อมฺหากํ ปน อุปชฺฌายสฺส เอตฺตเกเนว อตฺโถติ.

Entonces, un Gran Anciano, pensando: «Veneraré el Gran Bodhi y las Grandes Estupas», partió desde Cetiyapabbata. Al entrar en el monasterio, vio en el área del gran pabellón a unos monjes recibiendo melaza y le dijo al novicio que venía tras él: «¿No tienes necesidad de melaza?». El novicio respondió: «Ciertamente, venerable señor, no la tengo». El Anciano replicó: «Novicio, nosotros estamos agotados por el viaje; necesitamos una porción de melaza del tamaño de un fruto de kapiṭṭha». El novicio sacó un cuenco y se colocó en la fila según el orden de antigüedad de los monjes. El servidor del jardín, tras llenar el recipiente, lo levantó, pero el novicio movió su dedo [indicando que era suficiente]. El servidor dijo: «Estimado novicio, en las ofrendas de la familia real, la medida es el recipiente lleno; toma el cuenco lleno». El novicio respondió: «Es verdad, devoto seguidor, los reyes poseen grandes intenciones, pero para nuestro preceptor, solo esta cantidad es necesaria».

ราชา ตสฺส กถํ สุตฺวา, ‘‘กึ โภ สามเณโร ภณตี’’ติ? ตสฺส สนฺติกํ คโต. อารามิโก อาห – ‘‘สามิ, สามเณรสฺส ภาชนํ ขุทฺทกํ, พหุํ น คณฺหาตี’’ติ. ราชา อาห, ‘‘อานีตภาชนํ ปูเรตฺวา คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ. มหาราช, ราชาโน นาม มหชฺฌาสยา โหนฺติ[Pg.69], อุกฺขิตฺตภาชนํ ปูเรตฺวาว ทาตุกามา, อมฺหากํ ปน อุปชฺฌายสฺส เอตฺตเกเนว อตฺโถติ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ สตฺตวสฺสิกทารโก, อชฺชาปิสฺส มุขโต ขีรคนฺโธ น มุจฺจติ, คเหตฺวา กุเฏ วา กุฏุมฺเพ วา ปูเรตฺวา สฺเวปิ ปุนทิวเสปิ ขาทิสฺสามาติ น วทติ, สกฺกา พุทฺธสาสนํ ปริคฺคเหตุ’’นฺติ ปุริเส อาณาเปสิ, ‘‘โภ, ปสนฺโนมฺหิ สามเณรสฺส, อิตรานิปิ อฑฺฒเตยฺยานิ สกฏสตานิ อาเนตฺวา สฆํสฺส เทถา’’ติ.

El Rey, habiendo escuchado sus palabras, preguntó: «¿Qué está diciendo el novicio, amigos?», y se acercó a él. El servidor del jardín dijo: «Señor, el cuenco del novicio es pequeño y no acepta mucho». El Rey dijo: «Venerable señor, llenen el recipiente que han traído y acéptenlo». El novicio respondió: «Gran Rey, los reyes poseen grandes intenciones y desean dar llenando el recipiente que se les presenta, pero para nuestro preceptor, solo esta cantidad es necesaria». El Rey pensó: «Este es un niño de siete años, todavía no ha desaparecido de su boca el olor a leche; sin embargo, no dice: “tomaré melaza, llenaré vasijas y tinajas para comer mañana o al día siguiente”. Ciertamente es posible sostener la Dispensación del Buddha con tales personas». Entonces ordenó a sus hombres: «Amigos, estoy complacido con el novicio; traigan otras doscientas cincuenta carretas de melaza y entréguenlas a la Orden de Monjes».

โสเยว ปน ราชา เอกทิวสํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโม จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อหํ องฺคารปกฺกํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโมสฺมีติ อญฺญสฺส กเถสฺสามิ, สมนฺตา โยชนฏฺฐาเน ติตฺติรสมุคฺฆาตํ กริสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนํ ปิปาสํ อธิวาเสนฺโต ตีณิ สํวจฺฉรานิ วีตินาเมสิ. อถสฺส กณฺเณสุ ปุพฺโพ สณฺฐาสิ, โส อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อตฺถิ นุ โข, โภ, อมฺหากํ โกจิ อุปฏฺฐากุปาสโก สีลรกฺขโก’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, เทว, อตฺถิ, ติสฺโส นาม โส อขณฺฑสีลํ รกฺขตีติ. อถ นํ วีมํสิตุกาโม ปกฺโกสาเปสิ. โส อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต นํ อาห – ‘‘ตฺวํ, ตาต, ติสฺโส นามา’’ติ? ‘‘อาม เทวา’’ติ. เตน หิ คจฺฉาติ. ตสฺมึ คเต เอกํ กุกฺกุฏํ อาหราเปตฺวา เอกํ ปุริสํ อาณาเปสิ, ‘‘คจฺฉ ติสฺสํ วทาหิ, อิมํ ตีหิ ปาเกหิ ปจิตฺวา อมฺหากํ อุปฏฺฐาเปหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตถา อโวจ. โส อาห – ‘‘สเจ, โภ, อยํ มตโก อสฺส, ยถา ชานามิ, ตถา ปจิตฺวา อุปฏฺฐเหยฺยํ. ปาณาติปาตํ ปนาหํ น กโรมี’’ติ. โส อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ.

Ese mismo rey, un día, deseando comer carne de perdiz, pensó: «Si digo a otros que deseo comer carne de perdiz asada sobre carbones, causarán la exterminación de las perdices en una legua a la redonda». Soportando el deseo surgido, dejó pasar tres años. Entonces, se formó pus en sus oídos. Al no poder soportarlo más, preguntó: «¿Acaso, amigos, tenemos algún servidor que sea un devoto seguidor que proteja su virtud?». Le respondieron: «Ciertamente, Gran Señor, lo hay; un joven llamado Tissa protege su virtud de manera inquebrantable». Entonces, deseando probarlo, el rey lo mandó llamar. El joven vino, saludó al rey y permaneció de pie. Luego el rey le preguntó: «¿Eres tú, hijo mío, el llamado Tissa?». «Sí, Gran Señor», respondió. «En ese caso, ve», dijo el rey. Una vez que el joven se hubo marchado, el rey hizo traer un gallo vivo y ordenó a un hombre: «Ve y dile a Tissa: “Cocina esto con tres tipos de cocción y sírvenoslo”». El hombre fue y se lo comunicó. Tissa dijo: «Amigo, si este animal estuviera muerto [por causas naturales], lo cocinaría del modo que sé y lo serviría. Pero yo no cometeré la destrucción de un ser vivo». El hombre regresó y se lo informó al rey.

ราชา ปุน ‘‘เอกวารํ คจฺฉา’’ติ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา, ‘‘โภ, ราชุปฏฺฐานํ นาม ภาริยํ, มา เอวํ กริ, ปุนปิ สีลํ สกฺกา สมาทาตุํ, ปเจต’’นฺติ อาห. อถ นํ ติสฺโส อโวจ, ‘‘โภ, เอกสฺมึ นาม อตฺตภาเว ธุวํ เอกํ มรณํ, นาหํ ปาณาติปาตํ กริสฺสามี’’ติ. โส ปุนปิ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตติยมฺปิ เปเสตฺวา อสมฺปฏิจฺฉนฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อตฺตนา ปุจฺฉิ. รญฺโญปิ ตเถว ปฏิวจนํ อทาสิ. อถ ราชา ปุริเส อาณาเปสิ, ‘‘อยํ รญฺโญ อาณํ โกเปติ, คจฺฉเถตสฺส อาฆาตนภณฺฑิกายํ ฐเปตฺวา, สีสํ ฉินฺทถา’’ติ. รโห [Pg.70] จ ปน เนสํ สญฺญมทาสิ – ‘‘อิมํ สนฺตชฺชยมานา เนตฺวา สีสมสฺส อาฆาตนภณฺฑิกายํ ฐเปตฺวา อาคนฺตฺวา มยฺหํ อาโรเจถา’’ติ.

El Rey lo envió de nuevo diciendo: «Ve una vez más». El hombre fue y dijo: «Amigo, el servicio al rey es una carga pesada; no hagas eso. Es posible volver a asumir los preceptos más tarde; ¡cocínalo!». Entonces Tissa le dijo: «Amigo, en una sola existencia, la muerte es algo seguro; no cometeré la destrucción de un ser vivo». El hombre informó de nuevo al rey. El Rey lo envió por tercera vez y, ante su negativa, lo mandó llamar y le preguntó personalmente. El joven dio al Rey la misma respuesta. Entonces el Rey ordenó a sus hombres: «Este joven desafía la autoridad del rey; vayan, pónganlo en el bloque de ejecución y córtenle la cabeza». Pero en secreto les dio una señal: «Llévenlo bajo amenazas, pongan su cabeza en el bloque de ejecución y luego regresen a informarme».

เต ตํ อาฆาตนภณฺฑิกายํ นิปชฺชาเปตฺวา ตมสฺส กุกฺกุฏํ หตฺเถสุ ฐปยึสุ. โส ตํ หทเย ฐเปตฺวา ‘‘อหํ, ตาต, มม ชีวิตํ ตุยฺหํ เทมิ, ตว ชีวิตํ อหํ คณฺหามิ, ตฺวํ นิพฺภโย คจฺฉา’’ติ วิสฺสชฺเชสิ. กุกฺกุโฏ ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา วฏรุกฺเข นิลียิ. ตสฺส กุกฺกุฏสฺส อภยทินฺนฏฺฐานํ กุกฺกุฏคิริ นาม ชาตํ.

Ellos lo hicieron acostar en el bloque de ejecución y pusieron aquel gallo en sus manos. Tissa, poniendo el gallo sobre su pecho, dijo: «Hijo mío, yo te entrego mi vida y tomo tu vida [bajo mi protección]; vete sin miedo», y lo liberó. El gallo batió sus alas, voló por el aire y se posó en un árbol de banyan. El lugar donde se le dio seguridad a aquel gallo se conoció como Kukkuṭagiri.

ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา อมจฺจปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺพาภรเณหิ อลงฺกริตฺวา อาห – ‘‘ตาต, มยา ตฺวํ เอตทตฺถเมว วีมํสิโต, มยฺหํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกามสฺส ตีณิ สํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ, สกฺขิสฺสสิ เม ติโกฏิปริสุทฺธํ กตฺวา อุปฏฺฐาเปตุ’’นฺติ. ‘‘เอตํ นาม, เทว, มยฺหํ กมฺม’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา ทฺวารนฺตเร ฐิโต เอกํ ปุริสํ ปาโตว ตโย ติตฺติเร คเหตฺวา ปวิสนฺตํ ทิสฺวา, ทฺเว กหาปเณ ทตฺวา ติตฺติเร อาทาย ปริโสเธตฺวา, ชีรกาทีหิ วาเสตฺวา, องฺคาเรสุ สุปกฺเก ปจิตฺวา รญฺโญ อุปฏฺฐาเปสิ. ราชา มหาตเล สิรีปลฺลงฺเก นิสินฺโนว เอกํ คเหตฺวา โถกํ ฉินฺทิตฺวา มุเข ปกฺขิปิ, ตาวเทวสฺส สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ.

El Rey, al oír lo sucedido, mandó llamar al hijo del ministro, lo adornó con todos los ornamentos y le dijo: «Hijo mío, te he probado solo con este propósito. Han pasado tres años desde que deseo comer carne de perdiz. ¿Podrás servirme preparándola de modo que sea pura en los tres aspectos [no visto, no oído ni sospechado que fuera matado para mí]?». Tissa pensó: «Ciertamente, Señor, esta es mi tarea». Salió y, estando en la puerta, vio a un hombre que entraba temprano por la mañana con tres perdices [ya muertas]. Le dio dos kahāpaṇas, tomó las perdices, las limpió, las aromatizó con comino y otras especias, las asó bien sobre carbones y se las sirvió al rey. El Rey, sentado en su trono de gloria en el gran palacio, tomó una porción, cortó un trozo y se lo llevó a la boca. En ese mismo instante, el sabor se difundió por sus siete mil nervios gustativos.

ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุสงฺฆํ สริตฺวา, ‘‘มาทิโส นาม ปถวิสฺสโร ราชา ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโม ตีณิ สํวจฺฉรานิ น ลภิ, อปจฺจมาโน ภิกฺขุสงฺโฆ กุโต ลภิสฺสตี’’ติ? มุเข ปกฺขิตฺตกฺขณฺฑํ ภูมิยํ ฉฑฺเฑสิ. อมจฺจปุตฺโต ชณฺณุเกหิ ปติตฺวา มุเขน คณฺหิ. ราชา ‘‘อเปหิ, ตาต, ชานามหํ ตว นิทฺโทสภาวํ, อิมินา นาม การเณน มยา เอตํ ฉฑฺฑิต’’นฺติ กเถตฺวา, ‘‘เสสกํ ตเถว สงฺโคเปตฺวา ฐเปหี’’ติ อาห.

En aquel momento, acordándose de la comunidad de monjes (bhikkhusaṅgha), pensó: «Si un rey como yo, soberano de la tierra, deseando comer carne de francolín, no la ha obtenido durante tres años, ¿cómo la obtendrá la comunidad de monjes, que no cocina por sí misma y vive de lo que recibe?». Entonces, arrojó al suelo el trozo de carne que se había llevado a la boca. El hijo de un ministro, cayendo de rodillas, lo recogió con su propia boca. El rey le dijo: «Apártate, querido, conozco tu inocencia. He arrojado esto por esta razón específica», y añadió: «Guarda bien el resto tal como está y mantenlo a salvo».

ปุนทิวเส ราชกุลูปโก เถโร ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อมจฺจปุตฺโต ตํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ราชเคหํ ปเวเสสิ. อญฺญตโร วุฑฺฒปพฺพชิโตปิ เถรสฺส ปจฺฉาสมโณ วิย หุตฺวา อนุพนฺธนฺโต ปาวิสิ. เถโร ‘‘รญฺญา ปกฺโกสาปิตภิกฺขุ ภวิสฺสตี’’ติ ปมชฺชิ. อมจฺจปุตฺโตปิ ‘‘เถรสฺส อุปฏฺฐาโก ภวิสฺสตี’’ติ ปมาทํ อาปชฺชิ. เตสํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ อทํสุ. ยาคุยา ปีตาย ราชา ติตฺติเร อุปเนสิ. เถโร เอกํ คณฺหิ, อิตโรปิ [Pg.71] เอกํ คณฺหิ. ราชา ‘‘อนุภาโค อตฺถิ, อนาปุจฺฉิตฺวา ขาทิตุํ น ยุตฺต’’นฺติ มหาเถรํ อาปุจฺฉิ. เถโร หตฺถํ ปิทหิ, มหลฺลกตฺเถโร สมฺปฏิจฺฉิ. ราชา อนตฺตมโน หุตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ เถรํ ปตฺตํ อาทาย อนุคจฺฉนฺโต อาห – ‘‘ภนฺเต, กุลเคหํ อาคจฺฉนฺเตหิ อุคฺคหิตวตฺตํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เถโร ตสฺมึ ขเณ อญฺญาสิ ‘‘น เอส รญฺญา ปกฺโกสาปิโต’’ติ.

Al día siguiente, el anciano (thera) que frecuentaba la familia real entró por limosna. El hijo del ministro, al verlo, tomó su cuenco y lo hizo entrar al palacio real. Otro que se había ordenado a edad avanzada entró también siguiendo al anciano como si fuera su monje acompañante (pacchāsamaṇa). El anciano fue negligente pensando: «Seguro que es un monje invitado por el rey». El hijo del ministro también cayó en la negligencia pensando: «Será el asistente del anciano». Tras hacerlos sentar, les ofrecieron gacha (yāgu). Después de beber la gacha, el rey les ofreció francolines. El anciano tomó uno, y el otro monje también tomó uno. El rey, pensando: «Todavía queda una porción, pero no es apropiado comer sin preguntar», consultó al gran anciano. El anciano cubrió su cuenco con la mano, pero el monje de edad avanzada aceptó. El rey, disgustado, después de que terminaron la comida, acompañó al anciano llevando su cuenco y dijo: «Venerable, al venir a una casa de familia, conviene traer consigo a un monje que haya aprendido bien los deberes (uggahitavatta)». En ese momento, el anciano se dio cuenta: «Este monje no ha sido invitado por el rey».

ปุนทิวเส อุปฏฺฐากสามเณรํ คเหตฺวา ปาวิสิ. ราชา ตทาปิ ยาคุยา ปีตาย ติตฺติเร อุปนาเมสิ. เถโร เอกํ อคฺคเหสิ, สามเณโร องฺคุลึ จาเลตฺวา มชฺเฌ ฉินฺทาเปตฺวา เอกโกฏฺฐาสเมว อคฺคเหสิ. ราชา ตํ โกฏฺฐาสํ มหาเถรสฺส อุปนาเมสิ. มหาเถโร หตฺถํ ปิทหิ, สามเณโรปิ ปิทหิ. ราชา อวิทูเร นิสีทิตฺวา ขณฺฑาขณฺฑํ ฉินฺทิตฺวา ขาทนฺโต ‘‘อุคฺคหิตวตฺเต นิสฺสาย ทิยฑฺฒติตฺติเร ขาทิตุํ ลภิมฺหา’’ติ อาห. ตสฺส มํเส ขาทิตมตฺเตว กณฺเณหิ ปุพฺโพ นิกฺขมิ. ตโต มุขํ วิกฺขาเลตฺวา สามเณรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ปสนฺโนสฺมิ, ตาต, อฏฺฐ เต ธุวภตฺตานิ เทมี’’ติ อาห. อหํ, มหาราช, อุปชฺฌายสฺส ทมฺมีติ. อปรานิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ อมฺหากํ อาจริยสฺส ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ สมานุปชฺฌายานํ ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. สามเณโร อธิวาเสสิ. เอวํ ปฏิคฺคหณมตฺตํ ชานนฺโต อนุปฺปนฺนญฺเจว ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ ถาวรํ กโรติ. อิทํ ปฏิคฺคหณปมาณํ นาม. ตตฺถ ปริโภคปมาณํ ปจฺจเวกฺขณปโยชนํ, ‘‘อิทมตฺถิยํ โภชนํ ภุญฺชามี’’ติ ปน ปจฺจเวกฺขิตปริโภคสฺเสว ปโยชนตฺตา ปริโภคปมาณํเยว นาม, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. เตเนว ปฏิสงฺขา โยนิโสติอาทิมาห, อิตรมฺปิ ปน วฏฺฏติเยว.

Al día siguiente, entró llevando a un novicio (sāmaṇera) asistente. El rey, después de que bebieron la gacha, ofreció de nuevo francolines. El anciano tomó uno, pero el novicio, moviendo el dedo, hizo que lo partieran por la mitad y tomó solo una porción. El rey ofreció esa porción al gran anciano. El gran anciano cubrió su cuenco con la mano, y el novicio también lo cubrió. El rey, sentado cerca, cortándolo en trozos y comiendo, dijo: «Gracias a quienes conocen los deberes, hemos podido comer un francolín y medio». En cuanto terminó de comer la carne, salió pus de sus oídos. Entonces, tras lavarse la boca y acercarse al novicio, dijo: «Estoy complacido, querido, te ofrezco ocho raciones de comida permanente (dhuvabhatta)». El novicio respondió: «Gran rey, se las doy a mi preceptor». El rey dijo: «Te doy otras ocho». «Esas se las doy a nuestro maestro». «Te doy otras ocho más». «Esas se las doy a mis compañeros de preceptor». «Te doy otras ocho más». «Esas se las doy a la comunidad de monjes». «Te doy otras ocho más». El novicio aceptó. Así, quien conoce la medida al recibir (paṭiggahaṇamatta), genera ganancias que aún no han surgido y hace permanentes las ya obtenidas. Esto se llama la medida al recibir. Entre estas, la medida en el consumo (paribhogapamāṇa) tiene como propósito la reflexión; pues al pensar «como este alimento con un propósito específico», la medida en el consumo es lo que tiene utilidad, y eso es lo que se pretende aquí. Por eso se dice «reflexionando sabiamente» (paṭisaṅkhā yoniso), etc., aunque conocer la otra medida también es apropiado.

สีหเสยฺยนฺติ เอตฺถ กามโภคิเสยฺยา, เปตเสยฺยา, สีหเสยฺยา, ตถาคตเสยฺยาติ จตสฺโส เสยฺยา. ตตฺถ ‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, กามโภคี วาเมน ปสฺเสน เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ กามโภคิเสยฺยา. เตสญฺหิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสน สยาโน นาม นตฺถิ.

En cuanto a «la postura del león» (sīhaseyyā), existen cuatro formas de acostarse: la de quienes disfrutan de los placeres sensoriales (kāmabhogiseyyā), la de los seres hambrientos (petaseyyā), la del león (sīhaseyyā) y la del Tathāgata (tathāgataseyyā). Al respecto, se dice: «Generalmente, monjes, quienes disfrutan de los placeres sensoriales se acuestan sobre el costado izquierdo»; esta es la postura de los buscadores de placer. Pues, entre ellos, generalmente no existe quien se acueste sobre el costado derecho.

‘‘เยภุยฺเยน[Pg.72], ภิกฺขเว, เปตา อุตฺตานา เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ เปตเสยฺยา. เปตา หิ อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาฏชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว สยนฺติ.

«Generalmente, monjes, los seres hambrientos (petā) se acuestan boca arriba»; esta es la postura de los seres hambrientos. Pues los petas, debido a la escasez de carne y sangre y a que sus cuerpos son solo un conjunto de huesos entrelazados, no pueden acostarse de lado; solo se acuestan boca arriba.

‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, สีโห มิคราชา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ อนุปกฺขิปิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สยตี’’ติ อยํ สีหเสยฺยา. เตชุสฺสทตฺตา หิ สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ, ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺรสนฺโต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขติ. สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา สูรภาวสฺส จ อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภิตํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ.

«Generalmente, monjes, el león, rey de las bestias, tras colocar su cola entre los muslos, se acuesta sobre el costado derecho»; esta es la postura del león. Pues el león, rey de las bestias, debido a su majestuoso poder, coloca sus dos patas delanteras juntas en un lugar y sus dos patas traseras juntas en otro; mete la cola entre los muslos, observa la posición de sus patas y su cola, y se acuesta poniendo la cabeza sobre las patas delanteras. Incluso después de dormir todo el día, al despertar, lo hace sin rastro de agitación. Levanta la cabeza y observa la posición de sus patas y demás miembros. Si alguna parte ha abandonado su lugar original, piensa: «Esto no es digno de tu linaje ni de tu valor», y disgustado, vuelve a acostarse en ese mismo lugar y no sale a cazar. Pero si se han mantenido sin moverse, piensa: «Esto es digno de tu linaje y de tu valor», y alegre y complacido, se levanta, se estira con la majestad de un león, sacude su melena, ruge tres veces su rugido de león y parte en busca de presa.

จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา ปน ตถาคตเสยฺยาติ วุจฺจติ. ตาสุ อิธ สีหเสยฺยา อาคตา. อยญฺหิ เตชุสฺสทอิริยาปถตฺตา อุตฺตมเสยฺยา นาม.

La forma de acostarse en el cuarto jhana (phala-samāpatti) se llama la postura del Tathāgata. De entre estas cuatro, aquí se refiere a la postura del león. Esta se denomina la postura suprema por ser una posición de gran poder y majestad en su porte.

ปาเท ปาทนฺติ ทกฺขิณปาเท วามปาทํ. อจฺจาธายาติ อติอาธาย, อีสกํ อติกฺกมฺม ฐเปตฺวา. โคปฺผเกน หิ โคปฺผเก, ชาณุนา วา ชาณุมฺหิ สงฺฆฏฺฏิยมาเน อภิณฺหํ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ น โหติ, เสยฺยา อผาสุกา โหติ. ยถา ปน น สงฺฆํฏฺเฏติ, เอวํ อติกฺกมฺม ฐปิเต เวทนา นุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, เสยฺยา ผาสุกา โหติ. ตสฺมา เอวํ เสยฺยํ กปฺเปติ.

"Pāde pādaṃ" significa el pie izquierdo sobre el pie derecho. "Accādhāya" significa colocar encima, habiendo cruzado ligeramente. Pues cuando un tobillo presiona el otro tobillo, o una rodilla la otra rodilla, surge dolor continuamente, la mente no se unifica y el sueño es incómodo. Sin embargo, al colocarlos de tal manera que no se presionen mutuamente, habiendo cruzado de esa forma, no surge el dolor, la mente se unifica y el sueño es placentero. Por lo tanto, así se realiza el descanso.

สโต สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต. กถํ นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน โหตีติ? สติสมฺปชญฺญสฺส อปฺปหาเนน. อยญฺหิ ทิวสญฺเจว สกลยามญฺจ อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ปฐมยามาวสาเน จงฺกมา โอรุยฺห ปาเท โธวนฺโตปิ มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว โธวติ, ตํ อวิชหนฺโตว ทฺวารํ [Pg.73] วิวรติ, มญฺเจ นิสีทติ, อวิชหนฺโตว นิทฺทํ โอกฺกมติ. ปพุชฺฌนฺโต ปน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌติ. เอวํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน โหติ. เอวํ ปน ญาณธาตุกนฺติ น โรจยึสุ.

"Sato sampajāno" significa estar dotado tanto de atención como de clara comprensión. ¿Cómo puede alguien estar atento y con clara comprensión mientras duerme? Al no abandonar la atención y la clara comprensión. Pues este monje, después de purificar su mente de los estados obstructores durante todo el día y toda la noche, al final de la primera vigilia desciende del lugar de meditación caminando y, mientras se lava los pies, los lava sin abandonar su objeto fundamental de meditación. Sin abandonarlo, abre la puerta, se sienta en la cama y, sin abandonarlo, entra en el sueño. Al despertar, despierta retomando precisamente su objeto fundamental de meditación. Así, incluso al entrar en el sueño, está atento y con clara comprensión. Sin embargo, los antiguos maestros no aceptaron que esto tuviera la naturaleza de un conocimiento activo durante el sueño profundo.

วุตฺตนเยน ปเนส จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ปฐมยามาวสาเน ‘‘อุปาทินฺนกํ สรีรํ นิทฺทาย สมสฺสาเสสฺสามี’’ติ จงฺกมา โอรุยฺห มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว ปาเท โธวติ, ทฺวารํ วิวรติ, มญฺเจ ปน นิสีทิตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ ปหาย, ‘‘ขนฺธาว ขนฺเธสุ, ธาตุโยว ธาตูสุ ปฏิหญฺญนฺตี’’ติ เสนาสนํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กเมน นิทฺทํ โอกฺกมติ, ปพุชฺฌนฺโต ปน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌติ. เอวํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ เวทิตพฺโพ.

Sin embargo, según el método mencionado, este monje, habiendo purificado su mente, al final de la primera vigilia, pensando: 'Reconfortaré este cuerpo nacido del karma mediante el sueño', desciende del lugar de meditación caminando y, sin abandonar su objeto de meditación, se lava los pies y abre la puerta. Pero al sentarse en la cama, deja a un lado el objeto de meditación y, reflexionando sobre el lugar de descanso con el pensamiento: 'Solo los agregados chocan contra los agregados, solo los elementos contra los elementos', entra gradualmente en el sueño. Al despertar, despierta retomando precisamente su objeto de meditación. Debe entenderse que, actuando así, incluso al entrar en el sueño, se dice que está atento y con clara comprensión.

อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติวงฺคิกา ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา. เอตฺตเกเนว ปน โวสานํ อนาปชฺชิตฺวา ตาเนว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ. เอวํ ยาว อรหตฺตา เทสนา กเถตพฺพา.

De este modo, en este sutta se describe la etapa preliminar de la visión cabal que posee tres factores. Sin detenerse solo en esto, el monje une las facultades, los poderes y los factores de iluminación, desarrolla la visión cabal y alcanza el estado de Arahant. Así, la enseñanza debe exponerse hasta alcanzar el Arahantado.

๓. กุมฺโมปมสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Kummopama Sutta (Discurso del Símil de la Tortuga)

๒๔๐. ตติเย กุมฺโมติ อฏฺฐิกุมฺโม. กจฺฉโปติ ตสฺเสว เววจนํ. อนุนทีตีเรติ นทิยา อนุตีเร. โคจรปสุโตติ ‘‘สเจ กิญฺจิ ผลาผลํ ลภิสฺสามิ, ขาทิสฺสามี’’ติ โคจรตฺถาย ปสุโต อุสฺสุกฺโก ตนฺนิพนฺโธ. สโมทหิตฺวาติ สมุคฺเค วิย ปกฺขิปิตฺวา. สงฺกสายตีติ อจฺฉติ. สโมทหนฺติ สโมทหนฺโต ฐเปนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา กุมฺโม องฺคานิ สเก กปาเล สโมทหนฺโต สิงฺคาลสฺส โอตารํ น เทติ, น จ นํ สิงฺคาโล ปสหติ, เอวํ ภิกฺขุ อตฺตโน มโนวิตกฺเก สเก อารมฺมณกปาเล สโมทหนฺโต กิเลสมารสฺส โอตารํ น เทติ, น จ นํ มาโร ปสหติ.

240. En el tercer sutta, 'kummo' se refiere a la tortuga de caparazón duro. 'Kacchapo' es un sinónimo de lo mismo. 'Anunadītīre' significa a lo largo de la orilla de un río. 'Gocarapasuto' significa dedicado y empeñado en la búsqueda de alimento, pensando: 'Si encuentro alguna fruta, la comeré'. 'Samodahitvā' significa habiéndolos metido adentro, como en un cofre. 'Saṅkasāyati' significa que permanece. 'Samodahanti' significa colocándolos o guardándolos. Esto es lo que se quiere decir: así como una tortuga, al retirar sus miembros dentro de su propio caparazón, no da oportunidad al zorro y el zorro no puede dañarla; del mismo modo, el monje, al retirar sus pensamientos dentro del caparazón de su propio objeto de meditación, no da oportunidad a Mara, el de las impurezas, y Mara no puede dañarlo.

อนิสฺสิโตติ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อญฺญมเหฐยาโนติ อญฺญํ กญฺจิ ปุคฺคลํ อวิเหเฐนฺโต. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. นูปวเทยฺย กญฺจีติ อญฺญํ กญฺจิ ปุคฺคลํ สีลวิปตฺติยา วา อาจารวิปตฺติยา วา อตฺตานํ อุกฺกํเสตุกามตาย วา [Pg.74] ปรํ วมฺเภตุกามตาย วา น อุปวเทยฺย, อญฺญทตฺถุ ปญฺจ ธมฺเม อชฺฌตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา, ‘‘กาเลน วกฺขามิ, โน อกาเลน, ภูเตน วกฺขามิ, โน อภูเตน, สณฺเหน วกฺขามิ, โน ผรุเสน, อตฺถสํหิเตน วกฺขามิ, โน อนตฺถสํหิเตน, เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ, โน โทสนฺตโร’’ติ เอวํ อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตเนว จิตฺเตน วิหรติ.

'Anissito' significa no apoyado en los apoyos de la avidez y los puntos de vista. 'Aññamaheṭhayāno' significa sin dañar a ninguna otra persona. 'Parinibbuto' significa extinguido mediante la extinción de las impurezas. 'Nūpavadeyya kañci' significa que no debería reprochar a ninguna otra persona por fallas en la virtud o en la conducta, ya sea por el deseo de ensalzarse a sí mismo o por el deseo de despreciar a otros. Al contrario, estableciendo internamente cinco cualidades, debe pensar: 'Hablaré en el momento oportuno, no en el inoportuno; hablaré con la verdad, no con mentiras; hablaré con dulzura, no con dureza; hablaré con lo que es beneficioso, no con lo que no lo es; hablaré con una mente de amor bondadoso, no con odio'. Así vive con una mente establecida solo en la intención de ayudar.

๔. ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Paṭhamadārukkhandhopama Sutta (Primer Discurso del Símil del Tronco de Madera)

๒๔๑. จตุตฺเถ อทฺทสาติ คงฺคาตีเร ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน อทฺทส. วุยฺหมานนฺติ จตุรสฺสํ ตจฺเฉตฺวา ปพฺพตนฺตเร ฐปิตํ วาตาตเปน สุปริสุกฺขํ ปาวุสฺสเก เมเฆ วสฺสนฺเต อุทเกน อุปฺลวิตฺวา อนุปุพฺเพน คงฺคาย นทิยา โสเต ปติตํ เตน โสเตน วุยฺหมานํ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ‘‘อิมินา ทารุกฺขนฺเธน สทิสํ กตฺวา มม สาสเน สทฺธาปพฺพชิตํ กุลปุตฺตํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ธมฺมํ เทเสตุกามตาย อามนฺเตสิ. อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานนฺติ อิทํ ปน อฏฺฐโทสวิมุตฺตตฺตา โสตปฏิปนฺนสฺส ทารุกฺขนฺธสฺส อปเร สมุทฺทปตฺติยา อนฺตรายกเร อฏฺฐ โทเส ทสฺเสตุํ อารภิ.

241. En el cuarto sutta, 'addasa' significa que vio mientras estaba sentado en el noble asiento de Buda preparado a la orilla del río Ganges. 'Vuyhamānaṃ' se refiere a un tronco que, tras haber sido cortado en forma cuadrada en las montañas y haber sido bien secado por el viento y el sol, fue arrastrado por el agua cuando llovieron las nubes al inicio de la temporada de lluvias, cayendo gradualmente en la corriente del río Ganges y siendo llevado por ella. 'Bhikkhū āmantesi' significa que los llamó con el deseo de enseñar el Dhamma, pensando: 'Utilizando este tronco como ejemplo, instruiré al hijo de buena familia que se ha ordenado por fe'. La frase 'ese gran tronco llevado por la corriente del Ganges' se inició para mostrar otros ocho defectos que impiden llegar al océano, a diferencia del tronco que está libre de ocho defectos y fluye por la corriente.

ตตฺรสฺส เอวํ อฏฺฐโทสวิมุตฺตตา เวทิตพฺพา – เอโก หิ คงฺคาย นทิยา อวิทูเร ปพฺพตตเล ชาโต นานาวลฺลีหิ ปลิเวฐิโต ปณฺฑุปลาสตํ อาปชฺชิตฺวา อุปจิกาทีหิ ขชฺชมาโน ตสฺมึเยว ฐาเน อปณฺณตฺติกภาวํ คจฺฉติ, อยํ ทารุกฺขนฺโธ คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ.

En ese pasaje, su liberación de los ocho defectos debe entenderse así: un tronco nacido en la cima de una montaña no lejos del río Ganges, envuelto por diversas lianas, llega a marchitarse y, siendo devorado por termitas y otros insectos, en ese mismo lugar pierde su condición de madera. Este tronco, al no entrar en el Ganges y quedar atrapado en lugares tortuosos, no llega a alcanzar el océano ni a brillar sobre la superficie de las olas de color esmeralda.

อปโร คงฺคาตีเร พหิมูโล อนฺโตสาโข หุตฺวา ชาโต, อยํ กิญฺจาปิ กาเลน กาลํ โอลมฺพินีหิ สาขาหิ อุทกํ ผุสติ, พหิมูลตฺตา ปน คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ.

Otro tronco nació a la orilla del Ganges con las raíces hacia afuera y las ramas hacia adentro. Este, aunque de vez en cuando toca el agua con sus ramas colgantes, debido a que sus raíces están en el exterior, no entra en la corriente del Ganges y, al quedar atrapado en lugares tortuosos, no llega a alcanzar el océano ni a brillar sobre la superficie de las olas de color esmeralda.

อปโร มชฺเฌ คงฺคาย ชาโต, ทฬฺหมูเลน ปน สุปฺปติฏฺฐิโต, พหิ จสฺส คตา วงฺกสาขา นานาวลฺลีหิ อาพทฺธา, อยมฺปิ ทฬฺหมูลตฺตา พหิทฺธา วลฺลีหิ อาพทฺธตฺตา จ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… โสภิตุํ น ลภติ.

Otro [tronco] nace en medio del Ganges, pero está firmemente arraigado con raíces profundas; sus ramas torcidas se extienden hacia afuera y están atadas por diversas enredaderas. Este también, debido a su firme arraigo y a estar atado por las enredaderas exteriores, no logra entrar en el Ganges... y resplandecer [en el océano].

อปโร [Pg.75] ปติตฏฺฐาเนเยว วาลิกาย โอตฺถโฏ ปูติภาวํ อาปชฺชติ, อยมฺปิ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

Otro, en el mismo lugar donde cayó, es cubierto por la arena y llega a un estado de putrefacción; este tampoco logra entrar en el Ganges...

อปโร ทฺวินฺนํ ปาสาณานํ อนฺตเร ชาตตฺตา, สุนิขาโต วิย นิจฺจโล ฐิโต, อาคตาคตํ อุทกํ ทฺวิธา ผาเลติ, อยํ ปาสาณนฺตเร สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตตฺตา คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

Otro, por haber quedado atrapado entre dos rocas, permanece inmóvil como si estuviera firmemente clavado, dividiendo en dos el agua que fluye hacia él. Este, por estar bien fijado entre las rocas, no logra entrar en el Ganges...

อปโร อพฺโภกาสฏฺฐาเน นภํ ปูเรตฺวา วลฺลีหิ อาพทฺโธ ฐิโต. เอกํ ทฺเว สํวจฺฉเร อติกฺกมิตฺวา อาคเต มโหเฆ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตเมติ, อยมฺปิ นภํ ปูเรตฺวา ฐิตตาย เจว เอกสฺส วา ทฺวินฺนํ วา สํวจฺฉรานํ อจฺจเยน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมนตาย จ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

Otro permanece en un espacio abierto, elevándose hacia el cielo y atado por enredaderas. Cuando llega una gran lluvia después de transcurridos uno o dos años, se moja apenas una o dos veces. Este también, debido a que permanece elevándose hacia el cielo y a que solo se moja una o dos veces al cabo de uno o dos años, no logra entrar en el Ganges...

อปโรปิ มชฺเฌ คงฺคาย ทีปเก ชาโต มุทุกฺขนฺธสาโข โอเฆ อาคเต อนุโสตํ นิปชฺชิตฺวา, อุทเก คเต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา, นจฺจนฺโต วิย ติฏฺฐติ. ยสฺสตฺถาย สาคโร คงฺคํ เอวํ วิย วทติ, ‘‘โภติ คงฺเค ตฺวํ มยฺหํ จนฺทนสารสลฬสาราทีนิ นานาทารูนิ อาหรสิ, ทารุกฺขนฺธํ ปน นาหรสี’’ติ. สุลโภ เอส, เทว, ปุนวาเร ชานิสฺสามีติ. ปุนวาเร ตมฺพวณฺเณน อุทเกน อาลิงฺคมานา วิย อาคจฺฉติ. โสปิ ตเถว อนุโสตํ นิปชฺชิตฺวา, อุทเก คเต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา, นจฺจนฺโต วิย ติฏฺฐติ. อยํ อตฺตโน มุทุตาย คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

Otro también nace en una pequeña isla en medio del Ganges, teniendo el tronco y las ramas flexibles. Cuando llega la inundación, se inclina siguiendo la corriente; cuando el agua se retira, levanta su parte superior y permanece como si estuviera bailando. Por causa de este [tronco], el Océano le dice al Ganges: «Oh Ganges, tú me traes diversas maderas como la esencia de sándalo y la esencia de pino, pero no me traes este tronco flexible». [El Ganges responde]: «Oh señor, este es fácil de obtener; me encargaré de ello en la próxima ocasión». En la siguiente ocasión, llega como si fuera abrazado por las aguas de color cobrizo. Aquel también, del mismo modo, se inclina ante la corriente y, al retirarse el agua, levanta su parte superior y permanece como si estuviera bailando. Este, debido a su propia flexibilidad, no logra entrar en el Ganges...

อปโร คงฺคาย นทิยา ติริยํ ปติโต วาลิกาย โอตฺถริโต อนฺตรเสตุ วิย พหูนํ ปจฺจโย ชาโต, อุโภสุ ตีเรสุ เวฬุนฬกรญฺชกกุธาทโย อุปฺลวิตฺวา ตตฺเถว ลคฺคนฺติ. ตถา นานาวิธา คจฺฉา วุยฺหมานา ภินฺนมุสลภินฺนสุปฺปอหิกุกฺกุรหตฺถิอสฺสาทิกุณปานิปิ ตตฺเถว ลคฺคนฺติ. มหาคงฺคาปิ นํ อาสชฺช ภิชฺชิตฺวา ทฺวิธา คจฺฉติ, มจฺฉกจฺฉปกุมฺภีลมกราทโยปิ ตตฺเถว วาสํ กปฺเปนฺติ. อยมฺปิ ติริยํ ปติตฺวา มหาชนสฺส ปจฺจยตฺตกตภาเวน คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ.

Otro cayó atravesado en el río Ganges y fue cubierto por la arena, convirtiéndose en una especie de puente intermedio que sirve a muchos. En ambas orillas, bambúes, juncos, árboles karañja y kakudha flotan y quedan atrapados allí mismo. Del mismo modo, diversos matorrales y cadáveres arrastrados por la corriente —como morteros rotos, cestas de aventar dañadas, serpientes, perros, elefantes y caballos— se quedan enganchados allí. Incluso el gran Ganges, al chocar con él, se divide y fluye en dos direcciones; también peces, tortugas, cocodrilos y monstruos marinos establecen allí su morada. Este también, por haber caído atravesado y por servir de utilidad a mucha gente, no logra entrar en el Ganges ni, tras alcanzar el océano, resplandecer sobre la superficie de las olas de color de gema.

อิติ ภควา อิเมหิ อฏฺฐหิ โทเสหิ วิมุตฺตตฺตา โสตปฏิปนฺนสฺส ทารุกฺขนฺธสฺส อปเร สมุทฺทปตฺติยา อนฺตรายกเร อฏฺฐ โทเส ทสฺเสตุํ อมุํ [Pg.76] มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ น ถเล อุสฺสีทิสฺสตีติ ถลํ นาภิรุหิสฺสติ. น มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสตีติ ‘‘มหา วตายํ ทารุกฺขนฺโธ’’ติ ทิสฺวา, อุฬุมฺเปน ตรมานา คนฺตฺวา, โคปานสีอาทีนํ อตฺถาย มนุสฺสา น คณฺหิสฺสนฺติ. น อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสตีติ ‘‘มหคฺโฆ อยํ จนฺทนสาโร, วิมานทฺวาเร นํ ฐเปสฺสามา’’ติ มญฺญมานา น อมนุสฺสา คณฺหิสฺสนฺติ.

Así, el Bienaventurado, para mostrar los otros ocho defectos que impiden alcanzar el océano a un tronco de madera que ya ha entrado en la corriente y está libre de estos [primeros] ocho defectos, pronunció las palabras que comienzan con: «Ese gran tronco de madera que es arrastrado por la corriente del río Ganges...». En ese pasaje, «no encallará en tierra firme» significa que no subirá a la orilla. «No será capturado por seres humanos» significa que los hombres, al verlo y pensar: «¡Qué gran tronco de madera es este!», mientras cruzan en balsas, no lo tomarán para usarlo como vigas u otros fines. «No será capturado por seres no humanos» significa que los seres no humanos no lo tomarán pensando: «Esta esencia de sándalo es muy valiosa; la colocaremos en la puerta de nuestro palacio celestial».

เอวเมว โขติ เอตฺถ สทฺธึ พาหิเรหิ อฏฺฐหิ โทเสหิ เอวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – คงฺคาย อวิทูเร ปพฺพตตเล ชาโต ตตฺเถว อุปจิกาทีหิ ขชฺชมาโน อปณฺณตฺติกภาวํ คตทารุกฺขนฺโธ วิย หิ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ สาสนสฺส ทูรีภูตตฺตา อริยมคฺคํ โอรุยฺห สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

«Del mismo modo» se refiere a que aquí debe entenderse la comparación junto con los ocho defectos externos de esta manera: así como un tronco de madera que nace en una meseta de montaña no lejos del Ganges y es devorado allí mismo por las termitas, llegando a un estado de inexistencia o inutilidad, así debe entenderse a la persona que posee una visión errónea tal como «lo dado no tiene fruto», etc. Pues este, debido a estar alejado de la Dispensación, no puede descender al Noble Camino ni, sentado en la balsa de la concentración (samādhi), alcanzar el océano del Nibbāna.

คงฺคาตีเร พหิมูโล อนฺโตสาโข หุตฺวา ชาโต วิย อจฺฉินฺนคิหิพนฺธโน สมณกุฏิมฺพิกปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺหิ ‘‘จิตฺตํ นาเมตํ อนิพทฺธํ, ‘สมโณมฺหี’ติ วทนฺโตว คิหี โหติ, ‘คิหีมฺหี’ติ วทนฺโตว สมโณ โหติ. โก ชานิสฺสติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ? มหลฺลกกาเล ปพฺพชนฺโตปิ คิหิพนฺธนํ น วิสฺสชฺเชติ. มหลฺลกปพฺพชิตานญฺจ สมฺปตฺติ นาม นตฺถิ. ตสฺส สเจ จีวรํ ปาปุณาติ, อนฺตจฺฉินฺนกํ วา ชิณฺณทุพฺพณฺณํ วา ปาปุณาติ. เสนาสนมฺปิ วิหารปจฺจนฺเต ปณฺณสาลา วา มณฺฑโป วา ปาปุณาติ. ปิณฺฑาย จรนฺเตนาปิ ปุตฺตนตฺตกานํ ทารกานํ ปจฺฉโต จริตพฺพํ โหติ, ปริยนฺเต นิสีทิตพฺพํ โหติ. เตน โส ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสูนิ มุญฺจนฺโต, ‘‘อตฺถิ เม กุลสนฺตกํ ธนํ, กปฺปติ นุ โข ตํ ขาทนฺเตน ชีวิตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอกํ วินยธรํ ปุจฺฉติ – ‘‘กึ, ภนฺเต อาจริย, อตฺตโน สนฺตกํ วิจาเรตฺวา ขาทิตุํ กปฺปติ, โน กปฺปตี’’ติ? ‘‘นตฺเถตฺถ โทโส, กปฺปเตต’’นฺติ. โส อตฺตโน ภชมานเก กติปเย ทุพฺพเจ ทุราจาเร ภิกฺขู คเหตฺวา, สายนฺหสมเย อนฺโตคามํ คนฺตฺวา, คามมชฺเฌ ฐิโต คามิเก ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ปโยคโต อุฏฺฐิตํ อายํ กสฺส เทถา’’ติ อาห. ภนฺเต, ตุมฺเห ปพฺพชิตา, มยํ กสฺส ทสฺสามาติ? กึ ปพฺพชิตานํ อตฺตโน สนฺตกํ น วฏฺฏตีติ? กุทฺทาล-ปิฏกํ คเหตฺวา, เขตฺตมริยาทพนฺธนาทีนิ กโรนฺโต นานาปฺปการํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณญฺเจว [Pg.77] ผลาผเล จ สงฺคณฺหิตฺวา, เหมนฺตคิมฺหวสฺสาเนสุ ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ ปจาเปตฺวา ขาทนฺโต สมณกุฏุมฺพิโก หุตฺวา ชีวติ. เกวลมสฺส ปญฺจจูฬเกน ทารเกน สทฺธึ ปาทปริจาริกาว เอกา นตฺถิ. อยํ ปุคฺคโล กิญฺจาปิ โอลมฺพินีหิ สาขาหิ อุทกํ ผุสมาโน อนฺโตสาโข รุกฺโข วิย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณาทีสุ ภิกฺขูนํ กายสามคฺคึ เทติ, คิหิพนฺธนสฺส ปน อจฺฉินฺนตาย พหิมูลตฺตา อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

Debe considerarse al individuo 'monje-terrateniente' como aquel cuyos lazos con la vida laica no han sido cortados, semejante a un árbol que crece en la orilla del Ganges con raíces hacia afuera [hacia el mundo] y ramas inclinadas hacia el interior del río. Pues este monje-terrateniente piensa: 'Esta mente es inconstante; al decir "soy monje" uno es laico, y al decir "soy laico" uno es monje. ¿Quién sabe qué sucederá?'. Incluso ordenándose en la vejez, no abandona sus ataduras laicas. Para quienes se ordenan en la vejez, no existe la prosperidad espiritual. Si tal monje llega a recibir un manto, este suele estar roto en los bordes, desgastado o ser de color desagradable. Si recibe una vivienda, esta será una choza de hojas o un pabellón al final del monasterio. Incluso al caminar para pedir limosna, debe seguir los pasos de los jóvenes monjes que son como sus hijos o nietos, y debe sentarse en el último lugar. Debido a esto, sintiéndose afligido y deprimido, derramando lágrimas, piensa: 'Tengo riqueza perteneciente a mi familia; ¿será lícito vivir usándola?'. Tras reflexionar así, pregunta a un experto en el Vinaya: 'Venerable maestro, ¿es lícito gestionar y usar las posesiones propias o no lo es?'. El maestro responde: 'No hay falta en ello, es lícito'. Entonces, aquel monje reúne a unos cuantos monjes rebeldes y de mala conducta, entra en la aldea al atardecer y, de pie en medio del pueblo, manda llamar a los aldeanos y les dice: '¿A quién entregan las rentas que provienen de nuestras tierras y negocios?'. Ellos responden: 'Venerable, ustedes se han ordenado, ¿a quién más deberíamos dárselas?'. Él replica: '¿Acaso no es lícito para los ordenados poseer lo propio?'. Así, tomando azadones y cestas, construyendo linderos en los campos y realizando otras tareas, recolecta diversos tipos de granos y frutas; y en las estaciones de invierno, verano y lluvias, manda preparar lo que desea y lo consume. De este modo vive como un monje-terrateniente. Lo único que le falta es una esposa que lo cuide como a un niño de cinco mechones de pelo. Aunque este individuo, a semejanza de un árbol con ramas inclinadas que tocan el agua, ofrece su cooperación física a los monjes en los patios de las estupas y de los árboles Bodhi, debido a que sus lazos laicos no se han cortado y sus raíces están fuera [de la enseñanza], es incapaz de descender al Noble Camino y alcanzar el océano del Nibbāna sentado en la balsa del Samādhi.

คงฺคาย มชฺเฌ ชาโต พหิทฺธา วลฺลีหิ อาพทฺธวงฺกสาขา วิย สงฺฆสนฺตกํ นิสฺสาย ชีวมาโน ภินฺนาชีวปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ. เอกจฺโจ คิหิพนฺธนํ ปหาย ปพฺพชนฺโตปิ สารุปฺปฏฺฐาเน ปพฺพชฺชํ น ลภติ. ปพฺพชฺชา หิ นาเมสา ปฏิสนฺธิคฺคหณสทิสา. ยถา มนุสฺสา ยตฺถ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ, เตสํเยว กุลานํ อาจารํ สิกฺขนฺติ, เอวํ ภิกฺขูปิ เยสํ สนฺติเก ปพฺพชนฺติ, เตสํเยว อาจารํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เอกจฺโจ อสารุปฺปฏฺฐาเน ปพฺพชิตฺวา โอวาทานุสาสนีอุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ ปริพาหิโร หุตฺวา ปาโตว มุณฺฑฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉติ, อาจริยุปชฺฌายานํ ภตฺตตฺถาย ขนฺเธ ปตฺตํ กตฺวา ภตฺตสาลํ คจฺฉติ, ทุพฺพจสามเณเรหิ สทฺธึ นานากีฬํ กีฬติ, อารามิกทารเกหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ.

Se debe considerar a la persona de medio de vida corrupto, que vive dependiendo de las propiedades de la Sangha, como un árbol nacido en medio del Ganges cuyas ramas torcidas están firmemente atadas por enredaderas externas. Aunque algunos abandonan los lazos laicos para ordenarse, no obtienen la ordenación en un lugar adecuado. Pues la ordenación es semejante a la concepción en una matriz: así como los seres humanos aprenden las costumbres de la familia en la cual nacen, de la misma manera los monjes aprenden las costumbres de aquellos maestros bajo cuya guía se ordenan. Por lo tanto, si alguien se ordena en un lugar inadecuado, queda excluido de la exhortación, la instrucción, el estudio de los textos y la indagación; y tomando de mañana un cántaro roto, se dirige al lugar de agua; se coloca el cuenco al hombro para buscar comida para sus maestros y preceptores y va al salón de comida; se dedica a diversos juegos con novicios rebeldes y vive mezclado con los niños de los trabajadores del monasterio.

โส ทหรภิกฺขุกาเล อตฺตโน อนุรูเปหิ ทหรภิกฺขูหิ เจว อารามิเกหิ จ สทฺธึ สงฺฆโภคํ คนฺตฺวา, ‘‘อยํ ขีณาสเวหิ อสุกรญฺโญ สนฺติกา ปฏิคฺคหิตสงฺฆโภโค, ตุมฺเห สงฺฆสฺส อิทญฺจิทญฺจ น เทถ, น หิ ตุมฺหากํ ปวตฺตึ สุตฺวา ราชา วา ราชมหามตฺตา วา อตฺตมนา ภวิสฺสนฺติ, เอถ ทานิ อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ กุทฺทาล-ปิฏกานิ คาหาเปตฺวา เหฏฺฐา ตฬากมาติกาสุ กตฺตพฺพกิจฺจานิ การาเปตฺวา พหุํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณํ วิหารํ ปเวเสตฺวา อารามิเกหิ อตฺตโน อุปการภาวํ สงฺฆสฺส อาโรจาเปติ. สงฺโฆ ‘‘อยํ ทหโร พหูปกาโร, อิมสฺส สตํ วา ทฺวิสตํ วา เทถา’’ติ ทาเปติ. อิติ โส อิโต จิโต จ สงฺฆสนฺตเกเนว วฑฺฒนฺโต พหิทฺธา เอกวีสติวิธาหิ อเนสนาหิ พทฺโธ อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

En sus días de monje joven, junto con otros monjes jóvenes afines y con los trabajadores del monasterio, hace uso de los bienes de la Sangha diciendo: 'Este uso de bienes fue recibido por los Arhats de manos de tal rey; ustedes no entregan esto ni aquello a la Sangha. Ciertamente, al enterarse de su proceder, ni el rey ni sus ministros estarán complacidos. Vengan ahora, realicen tal y tal tarea'. De este modo, haciéndoles tomar azadones y cestas y obligándoles a trabajar en los canales bajo los estanques, introduce gran cantidad de granos en el monasterio y hace que los trabajadores informen a la Sangha sobre su propia utilidad. La Sangha, pensando: 'Este joven es de gran ayuda', hace que se le entreguen cien o doscientas monedas. Así, prosperando aquí y allá únicamente mediante las posesiones de la Sangha, atado por los veintiún tipos de medios de vida incorrectos externos a la doctrina, es incapaz de descender al Noble Camino y alcanzar el océano del Nibbāna sentado en la balsa del Samādhi.

ปติตฏฺฐาเนเยว [Pg.78] วาลิกาย โอตฺถริตฺวา ปูติภาวํ อาปาทิตรุกฺโข วิย อาลสิยมหคฺฆโส เวทิตพฺโพ. เอวรูปญฺหิ ปุคฺคลํ อามิสจกฺขุํ ปจฺจยโลลํ วิสฺสฏฺฐอาจริยุปชฺฌายวตฺตํ อุทฺเทสปริปุจฺฉาโยนิโสมนสิการวชฺชิตํ สนฺธาย ปญฺจ นีวรณานิ อตฺถโต เอวํ วทนฺติ – ‘‘โภ, กสฺส สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ? อถ ถินมิทฺธํ อุฏฺฐาย เอวมาห – ‘‘กึ น ปสฺสถ? เอโส อสุกวิหารวาสี กุสีตปุคฺคโล อสุกํ นาม คามํ คนฺตฺวา ยาคุมตฺถเก ยาคุํ, ปูวมตฺถเก ปูวํ, ภตฺตมตฺถเก ภตฺตํ อชฺโฌหริตฺวา วิหารํ อาคมฺม วิสฺสฏฺฐสพฺพวตฺโต อุทฺเทสาทิวิรหิโต มญฺจํ อุปคจฺฉนฺโต มยฺหํ โอกาสํ กโรตี’’ติ.

Se debe conocer al monje perezoso y glotón como un árbol que, en el mismo lugar donde ha caído, ha sido cubierto por la arena y se ha podrido. Refiriéndose a tal individuo —que tiene su ojo puesto en las ganancias materiales, es codicioso por los requisitos, ha descuidado sus deberes hacia sus maestros y preceptores, y está desprovisto de estudio, indagación y atención adecuada—, los cinco obstáculos (nīvaraṇas) dicen en esencia: '¡Eh!, ¿hacia quién iremos?'. Entonces, la pereza y el letargo (thīna-middha) se levantan y dicen: '¿Es que no ven? Ese individuo perezoso que reside en tal monasterio, tras ir a tal aldea y tragar gachas tras gachas, pasteles tras pasteles y comida tras comida, regresa al monasterio, abandona todos sus deberes, se priva del estudio y, al acercarse a su lecho, me ofrece la oportunidad'.

ตโต กามจฺฉนฺทนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘โภ, ตว โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, อิทาเนว โส นิทฺทายิตฺวา กิเลสานุรญฺชิโตว ปพุชฺฌิตฺวา กามวิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสตี’’ติ. ตโต พฺยาปาทนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ. อิทาเนว นิทฺทายิตฺวา วุฏฺฐิโต ‘วตฺตปฏิวตฺตํ กโรหี’ติ วุจฺจมาโน, ‘โภ, อิเม อตฺตโน กมฺมํ อกตฺวา อมฺเหสุ พฺยาวฏา’ติ นานปฺปการํ ผรุสวจนํ วทนฺโต อกฺขีนิ นีหริตฺวา วิจริสฺสตี’’ติ. ตโต อุทฺธจฺจนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, กุสีโต นาม วาตาหโต อคฺคิกฺขนฺโธ วิย อุทฺธโต โหตี’’ติ. อถ กุกุจฺจนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, กุสีโต นาม กุกฺกุจฺจปกโตว โหติ, อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญํ กปฺปิเย จ อกปฺปิยสญฺญํ อุปฺปาเทตี’’ติ. อถ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ. เอวรูโป หิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ มหาวิจิกิจฺฉํ อุปฺปาเทสี’’ติ. เอวํ อาลสิยมหคฺฆสํ ปญฺจ นีวรณานิ จณฺฑสุนขาทโย วิย สิงฺคจฺฉินฺนํ ชรคฺควํ อชฺโฌตฺถริตฺวา คณฺหนฺติ. โสปิ อริยมคฺคโสตํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

Entonces, el obstáculo del deseo sensorial se levantó y dijo: “Amigo, cuando se te concede una oportunidad a ti (pereza y letargo), mi oportunidad se crea automáticamente. Ahora mismo, después de que él haya dormido profundamente y se despierte con el corazón manchado por las impurezas, se entregará a pensamientos de deseo sensorial”. Luego, el obstáculo de la mala voluntad se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. Ahora mismo, cuando él se levante tras haber dormido y se le diga: ‘Cumple con tus deberes y obligaciones’, él dirá palabras ásperas de diversas maneras: ‘¡Amigos, estos monjes, en lugar de ocuparse de sus propios asuntos, se entrometen con nosotros!’, y deambulará con los ojos desorbitados”. Luego, el obstáculo de la agitación se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. Quien es perezoso tiene una mente agitada, como una gran hoguera azotada por el viento”. Entonces, el obstáculo del remordimiento se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. El que es perezoso está ciertamente abrumado por el remordimiento; percibe lo inadecuado como adecuado y lo adecuado como inadecuado”. Luego, el obstáculo de la duda se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. En verdad, yo provocaré en tal persona una gran duda respecto a los ocho puntos de incertidumbre”. De esta manera, los cinco obstáculos, como perros feroces, abruman y atrapan a ese monje perezoso y glotón, como si fuera un buey viejo agotado por su carga. Él, aunque haya entrado en la corriente del camino noble y esté sentado en la balsa de la concentración, no es capaz de alcanzar el océano del Nirvana.

ทฺวินฺนํ ปาสาณานํ อนฺตเร นิขาตมูลากาเรน ฐิตรุกฺโข วิย ทิฏฺฐึ อุปฺปาเทตฺวา ฐิโต ทิฏฺฐิคติโก เวทิตพฺโพ. โส หิ ‘‘อรูปภเว รูปํ อตฺถิ, อสญฺญีภเว จิตฺตํ ปวตฺตติ, พหุจิตฺตกฺขณิโก โลกุตฺตรมคฺโค, อนุสโย [Pg.79] จิตฺตวิปฺปยุตฺโต, เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺตี’’ติ วทนฺโต อริฏฺโฐ วิย กณฺฏกสามเณโร วิย จ วิจรติ. ปิสุณวาโจ ปน โหติ, อุปชฺฌายาทโย สทฺธิวิหาริกาทีหิ ภินฺทนฺโต วิจรติ. โสปิ อริยมคฺคโสตํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

Debe reconocerse como una persona de puntos de vista erróneos a aquel que se mantiene firme en su visión, como un árbol cuyas raíces están encajadas entre dos rocas. Pues él deambula como el monje Ariṭṭha o el novicio Kaṇṭaka, proclamando falsedades como: “Hay forma en el reino inmaterial, la mente funciona en el reino de los seres inconscientes, el camino supramundano consta de muchos momentos de consciencia, las tendencias latentes están disociadas de la mente, y los seres transmigran y rondan de una existencia a otra”. Además, es calumniador y deambula provocando divisiones entre los preceptores y sus discípulos. Él también, aunque haya entrado en la corriente del camino noble y esté sentado en la balsa de la concentración, no es capaz de alcanzar el océano del Nirvana.

อพฺโภกาเส นภํ ปูเรตฺวา วลฺลีหิ อาพทฺโธ ฐิโต เอกํ ทฺเว สํวจฺฉเร อติกฺกมิตฺวา อาคเต มโหเฆ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมนรุกฺโข วิย มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตฺวา ปจฺจนฺเต วสมาโน ทุลฺลภสงฺฆทสฺสโน เจว ทุลฺลภธมฺมสฺสวโน จ ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. เอกจฺโจ หิ วุฑฺฒกาเล ปพฺพชิโต กติปาเหน อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา ปญฺจวสฺสกาเล ปาติโมกฺขํ ปคุณํ กตฺวา ทสวสฺสกาเล วินยธรตฺเถรสฺส สนฺติเก วินยกถากาเล มริจํ วา หรีตกขณฺฑํ วา มุเข ฐเปตฺวา พีชเนน มุขํ ปิธาย นิทฺทายนฺโต นิสีทิตฺวา เลสกปฺเปน กตวินโย นาม หุตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ปจฺจนฺตํ คจฺฉติ. ตตฺร นํ มนุสฺสา สกฺกริตฺวา ภิกฺขุทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ‘‘อิเธว, ภนฺเต, วสถา’’ติ วิหารํ กาเรตฺวา ปุปฺผูปคผลูปครุกฺเข โรเปตฺวา ตตฺถ วาเสนฺติ.

Debe reconocerse como una persona para quien es difícil ver a la Sangha y difícil escuchar el Dhamma a aquel que se ordena en la vejez y vive en una región remota, siendo como un árbol que, habiendo crecido en un espacio abierto llenando el cielo y estando enredado por lianas, es apenas mojado una o dos veces por una gran inundación que llega después de uno o dos años. Pues alguien que se ordena en su vejez, obtiene la ordenación completa en pocos días, se familiariza con el Pātimokkha al quinto año, y al décimo año, mientras un anciano experto en Vinaya enseña la disciplina, se sienta con una semilla de pimienta o un trozo de fruta harītakī en la boca, cubriéndola con un abanico para ocultar que está cabeceando de sueño, y así se convierte en un supuesto experto en Vinaya solo por apariencia; luego, tomando su cuenco y mantos, se marcha a una región remota. Allí, los habitantes lo honran y, debido a la dificultad de ver a un monje, le dicen: “Venerable, resida aquí mismo”, construyen un monasterio para él, plantan árboles que dan flores y frutos, y lo hacen vivir allí.

อถ มหาวิหารสทิสวิหารา พหุสฺสุตา ภิกฺขู, ‘‘ชนปเท จีวรรชนาทีนิ กตฺวา อาคมิสฺสามา’’ติ ตตฺถ คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา, หฏฺฐตุฏฺโฐ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา, ปุนทิวเส อาทาย ภิกฺขาจารคามํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อสุโก เถโร สุตฺตนฺติโก, อสุโก อภิธมฺมิโก, อสุโก วินยธโร, อสุโก เตปิฏโก, เอวรูเป เถเร กทา ลภิสฺสถ, ธมฺมสวนํ กาเรถา’’ติ วทติ. อุปาสกา ‘‘ธมฺมสฺสวนํ กาเรสฺสามา’’ติ วิหารมคฺคํ โสเธตฺวา, สปฺปิเตลาทีนิ อาทาย, มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ธมฺมสฺสวนํ กาเรสฺสาม, ธมฺมกถิกานํ วิจาเรถา’’ติ วตฺวา ปุนทิวเส อาคนฺตฺวา ธมฺมํ สุณนฺติ.

Posteriormente, unos monjes eruditos de monasterios tan grandes como el Mahāvihāra, pensando: “Iremos a las provincias a teñir nuestros mantos y realizar otras labores, y luego regresaremos”, llegan a ese lugar. Al verlos, el monje residente se alegra y, tras cumplir con los deberes de hospitalidad, los lleva al día siguiente a la aldea para pedir limosna y dice a los laicos: “Este anciano es un experto en los Suttas, este es un experto en el Abhidhamma, este es un experto en el Vinaya, este conoce el Tipiṭaka. ¿Cuándo volverán a tener a tales monjes? ¡Hagan que se imparta la enseñanza del Dhamma!”. Los devotos, diciendo: “Escucharemos el Dhamma”, limpian el camino al monasterio, traen mantequilla clarificada, aceite y otras ofrendas, se acercan al gran anciano y dicen: “Venerable, queremos escuchar el Dhamma; por favor, asigne a los predicadores del Dhamma”. Al día siguiente, regresan y escuchan el Dhamma.

เนวาสิกตฺเถโร อาคนฺตุกานํ ปตฺตจีวรานิ ปฏิสาเมนฺโต อนฺโตคพฺเภเยว ทิวสภาคํ วีตินาเมติ. ทิวากถิโก อุฏฺฐิโต สรภาณโก ฆเฏน อุทกํ วเมนฺโต วิย สรภาณํ ภณิตฺวา อุฏฺฐิโต, ตมฺปิ [Pg.80] โส น ชานาติ. รตฺติกถิโก สาครํ โขเภนฺโต วิย รตฺตึ กเถตฺวา อุฏฺฐิโต, ตมฺปิ โส น ชานาติ. ปจฺจูสกถิโก กเถตฺวา อุฏฺฐาสิ, ตมฺปิ โส น ชานาติ. ปาโตว ปน อุฏฺฐาย มุขํ โธวิตฺวา, เถรานํ ปตฺตจีวรานิ อุปนาเมตฺวา, ภิกฺขาจารํ อุปคจฺฉนฺโต มหาเถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, ทิวากถิโก กตรํ ชาตกํ นาม กเถสิ, สรภาณโก กตรํ สุตฺตํ นาม ภณิ, รตฺติกถิโก กตรํ ธมฺมกถํ นาม กเถสิ, ปจฺจูสกถิโก กตรํ ชาตกํ นาม กเถสิ, ขนฺธา นาม กติ, ธาตุโย นาม กติ, อายตนา นาม กตี’’ติ. เอวรูโป เอกํ ทฺเว สํวจฺฉรานิ อติกฺกมิตฺวา ภิกฺขุทสฺสนญฺเจว ธมฺมสฺสวนญฺจ ลภนฺโตปิ โอเฆ อาคเต อุทเกน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมิตรุกฺขสทิโส โหติ. โส เอวํ สงฺฆทสฺสนโต จ ธมฺมสฺสวนโต จ ปฏิกฺกมฺม ทูเร วสนฺโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

El monje residente pasa el día dentro de su habitación guardando los cuencos y mantos de los visitantes, dejando pasar el tiempo sin escuchar. Cuando el predicador del día termina su enseñanza y se retira, o cuando el recitador de entonación termina de recitar las estrofas como si vertiera agua de una jarra y se levanta, él no se entera de nada. Cuando el predicador de la noche termina de hablar toda la noche como si agitara el océano y se retira, él tampoco se entera de nada. Cuando el predicador del amanecer termina y se levanta, él tampoco se entera de nada. Sin embargo, al levantarse temprano, lavarse la cara y presentar los cuencos y mantos a los monjes mientras se dirigen a pedir limosna, le pregunta al gran anciano: “Venerable, ¿qué Jātaka contó el predicador del día? ¿Qué Sutta recitó el recitador? ¿Qué enseñanza del Dhamma impartió el predicador de la noche? ¿Qué Jātaka contó el predicador del amanecer? ¿Cuántos son los agregados? ¿Cuántos son los elementos? ¿Cuántas son las bases?”. Tal persona, tras el paso de uno o dos años, aunque tenga la oportunidad de ver monjes y escuchar el Dhamma, es como un árbol que solo se moja una o dos veces cuando llega una inundación. Así, alejándose de la oportunidad de ver a la Sangha y escuchar el Dhamma, viviendo en la lejanía, aunque entre en la corriente del camino noble y esté sentado en la balsa de la concentración, no es capaz de alcanzar el océano del Nirvana.

มชฺเฌ คงฺคาย ทีปเก ชาโต มุทุรุกฺโข วิย มธุรสฺสรภาณกปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. โส หิ อภิญฺญาตานิ อภิญฺญาตานิ เวสฺสนฺตราทีนิ ชาตกานิ อุคฺคณฺหิตฺวา, ทุลฺลภภิกฺขุทสฺสนํ ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา, ตตฺถ ธมฺมกถาย ปสาทิตหทเยน ชเนน อุปฏฺฐิยมาโน อตฺตานํ อุทฺทิสฺส กเต สมฺปนฺนปุปฺผผลรุกฺเข นนฺทนวนาภิราเม วิหาเร วสติ. อถสฺส ภารหารภิกฺขู ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา, ‘‘อสุโก กิร เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ ปฏิพทฺธจิตฺโต วิหรติ. ปณฺฑิโต ภิกฺขุ ปฏิพโล พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ, กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกาตุํ, อาเนตฺวา เตน สทฺธึ อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ อุคฺคณฺหิสฺสาม, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ ตตฺถ คจฺฉนฺติ.

Se debe conocer a la persona que predica con voz dulce como un árbol tierno nacido en una pequeña isla en medio del Ganges. De hecho, habiendo aprendido los Jatakas famosos como el Vessantara y otros, y habiéndose dirigido a una región remota donde es difícil ver monjes, vive allí en un monasterio encantador como el bosque Nandana, provisto de árboles llenos de flores y frutos, construido para él por la gente cuyos corazones fueron inspirados por sus sermones de Dhamma. Entonces, los monjes encargados de los deberes, al oír esa noticia, pensaron: «Se dice que tal monje vive con su mente apegada a sus benefactores. Un monje sabio es capaz de aprender la palabra del Buda o de practicar la meditación. Traigámoslo y, junto con él, aprenderemos el Dhamma ante tal anciano, y la meditación ante tal anciano», y se dirigieron hacia allá.

โส เตสํ วตฺตํ กตฺวา สายนฺหสมยํ วิหารจาริกํ นิกฺขนฺเตหิ เตหิ ‘‘อิมํ, อาวุโส, เจติยํ ตยา การิต’’นฺติ ปุฏฺโฐ, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วทติ. ‘‘อยํ โพธิ, อยํ มณฺฑโป, อิทํ อุโปสถาคารํ, เอสา อคฺคิสาลา, อยํ จงฺกโม ตยา การิโต. อิเม รุกฺเข โรปาเปตฺวา ตยา นนฺทนวนาภิราโม วิหาโร การิโต’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ, วทติ.

Tras cumplir con los deberes hacia ellos, cuando salieron a caminar por el monasterio al atardecer, ellos le preguntaron: «Amigo, ¿construiste tú esta estupa?». Él respondió: «Sí, venerables». «¿Este árbol Bodhi, este pabellón, esta sala de Uposatha, esta sala del fuego, este camino para caminar fueron construidos por ti? ¿Hiciste construir este monasterio tan encantador como el bosque Nandana plantando estos árboles?». Él respondió: «Sí, venerables».

โส สายํ เถรุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปุจฺฉติ – ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ? ‘‘อาวุโส, ตํ อาทาย คนฺตฺวา, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก [Pg.81] ธมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ, อสุกสฺมึ นาม อรญฺเญ สมคฺคา สมณธมฺมํ กริสฺสามาติ อิมินา การเณน อาคตมฺหา’’ติ. สาธุ, ภนฺเต, ตุมฺเห นาม มยฺหํ อตฺถาย อาคตา, อหมฺปิ จิรนิวาเสน อิธ อุกฺกณฺฐิโต คจฺฉามิ, ปตฺตจีวรํ คณฺหามิ, ภนฺเตติ. อาวุโส, สามเณรทหรา มคฺคกิลนฺตา, อชฺช วสิตฺวา สฺเว ปจฺฉาภตฺตํ คมิสฺสามาติ. สาธุ, ภนฺเตติ ปุนทิวเส เตหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปวิสติ. คามวาสิโน ‘‘อมฺหากํ อยฺโย พหู อาคนฺตุเก ภิกฺขู คเหตฺวา อาคโต’’ติ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา สุขนิสินฺนกถํ สุตฺวา ภตฺตํ อทํสุ. เถรา ‘‘ตฺวํ, อาวุโส, อนุโมทนํ กตฺวา นิกฺขม, มยํ อุทกผาสุกฏฺฐาเน ภตฺตกิจฺจํ กริสฺสามา’’ติ นิกฺขนฺตา.

Por la tarde, habiendo ido a servir a los ancianos y habiéndoles rendido homenaje, preguntó: «Venerables, ¿por qué han venido?». «Amigo, hemos venido con el propósito de llevarte con nosotros, aprender el Dhamma ante tal anciano, la meditación ante tal anciano, y practicar los deberes de monje en armonía en tal bosque». [Él dijo:] «Bien, venerables, ciertamente han venido por mi bien. Yo también estoy cansado de vivir aquí por tanto tiempo. Iré, tomaré mi cuenco y mis mantos, venerables». [Los ancianos dijeron:] «Amigo, los novicios y los monjes jóvenes están cansados del viaje. Tras quedarnos hoy aquí, partiremos mañana después de la comida». [Él dijo:] «Bien, venerables». Al día siguiente, entró en la aldea para recoger limosna junto con ellos. Los aldeanos, pensando «nuestro venerable ha venido trayendo consigo a muchos monjes visitantes», prepararon asientos, les ofrecieron gachas y, tras escuchar una plática después de haberse sentado cómodamente, les dieron la comida. Los ancianos dijeron: «Amigo, tú sal después de hacer la bendición; nosotros haremos la comida en un lugar donde el agua sea conveniente», y se marcharon primero.

คามวาสิโน อนุโมทนํ สุตฺวา ปุจฺฉึสุ, ‘‘กุโต, ภนฺเต, เถรา อาคตา’’ติ? เอเต อมฺหากํ อาจริยุปชฺฌายา สมานุปชฺฌายา สนฺทิฏฺฐา สมฺภตฺตาติ. กสฺมา อาคตาติ? มํ คเหตฺวา คนฺตุกามตายาติ. ตุมฺเห ปน คนฺตุกามาติ? อามาวุโสติ. กึ วเทถ, ภนฺเต, อมฺเหหิ กสฺส อุโปสถาคารํ การิตํ, กสฺส โภชนสาลา, กสฺส อคฺคิสาลาทโย การิตา, มยํ มงฺคลามงฺคเลสุ กสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามาติ? มหาอุปาสิกาโยปิ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺตยึสุ. ทหโร ‘‘ตุมฺเหสุ เอวํ ทุกฺขิเตสุ อหํ คนฺตฺวา กึ กริสฺสามิ? เถเร อุยฺโยเชสฺสามี’’ติ วิหารํ คโต.

Los aldeanos, tras escuchar la bendición, preguntaron: «Venerable, ¿de dónde han venido estos ancianos?». «Ellos son mis maestros y preceptores, compañeros de preceptor, amigos íntimos». «¿Y por qué han venido?». «Han venido con el deseo de llevarme con ellos». «¿Pero usted desea irse?». «Sí, amigos». [Ellos dijeron:] «¿Qué dice, venerable? ¿Para quién construimos la sala de Uposatha, para quién la sala de comida, para quién la sala del fuego y demás? Cuando ocurran eventos auspiciosos o infortunios, ¿ante quién acudiremos?». Incluso las seguidoras laicas se sentaron allí mismo y derramaron lágrimas. El joven monje pensó: «Puesto que ustedes están tan afligidos, ¿qué haré yo yéndome? Despediré a los ancianos», y regresó al monasterio.

เถราปิ กตภตฺตกิจฺจา ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา นิสินฺนา ตํ ทิสฺวาว, ‘‘กึ, อาวุโส, จิรายสิ, ทิวา โหติ, คจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. อาม, ภนฺเต, ตุมฺเห สุขิตา, อสุกเคหสฺส อิฏฺฐกามูลํ ฐิตสณฺฐาเนเนว ฐิตํ, อสุกเคหาทีนํ จิตฺตกมฺมมูลาทีนิ อตฺถิ, คตสฺสาปิ เม จิตฺตวิกฺเขโป ภวิสฺสติ, ตุมฺเห ปุรโต คนฺตฺวา อสุกวิหาเร จีวรโธวนรชนาทีนิ กโรถ, อหํ ตตฺถ สมฺปาปุณิสฺสามีติ. เต ตสฺส โอสกฺกิตุกามตํ ญตฺวา ตฺวํ ปจฺฉา อาคจฺเฉยฺยาสีติ ปกฺกมึสุ.

Los ancianos, habiendo terminado su comida, estaban sentados con sus cuencos y mantos. Al verlo, dijeron: «Amigo, ¿por qué tardas tanto? Se hace tarde, partamos». «Sí, venerables, ustedes están tranquilos, pero los cimientos de tal edificio permanecen tal como estaban, y están los trabajos de pintura de tal edificio y demás. Incluso si me fuera, mi mente estaría dispersa. Ustedes vayan delante y realicen el lavado y teñido de mantos en tal monasterio; yo los alcanzaré allí». Ellos, comprendiendo su deseo de retractarse, le dijeron: «Ven más tarde si quieres, o no vengas», y partieron.

โส เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺโต วิหารเมว อาคนฺตฺวา โภชนสาลาทีนิ โอโลเกนฺโต วิหารํ รามเณยฺยกํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สาธุ วตมฺหิ น คโต. สเจ อคมิสฺสํ, โกจิ, เทว, ธมฺมกถิโก อาคนฺตฺวา[Pg.82], สพฺเพสํ มนํ ภินฺทิตฺวา, วิหารํ อตฺตโน นิกายสนฺตกํ กเรยฺย, อถ มยา ปจฺฉา อาคนฺตฺวา เอตสฺส ปจฺฉโต ลทฺธปิณฺฑํ ภุญฺชนฺเตน จริตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติ.

Habiendo acompañado a los ancianos, regresó al monasterio y, mientras observaba la sala de comida y demás, viendo la belleza del monasterio, pensó: «¡Qué bien que no me fui! Si me hubiera ido, algún predicador del Dhamma podría haber venido y, tras ganarse el corazón de todos, habría reclamado el monasterio para su propia comunidad. Entonces, si yo regresara después, tendría que vivir comiendo las sobras de la limosna recibida detrás de él».

โส อปเรน สมเยน สุณาติ, ‘‘เต กิร ภิกฺขู คตฏฺฐาเน เอกนิกายทฺเวนิกายเอกปิฏกทฺเวปิฏกาทิวเสน พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อฏฺฐกถาจริยา ชาตา วินยธรา ชาตา สตปริวาราปิ สหสฺสปริวาราปิ จรนฺติ. เย ปเนตฺถ สมณธมฺมํ กาตุํ คตา, เต ฆเฏนฺตา วายมนฺตา โสตาปนฺนา ชาตา, สกทาคามิโน อนาคามิโน อรหนฺโต ชาตา, มหาสกฺกาเรน ปรินิพฺพุตา’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อหมฺปิ อคมิสฺสํ, มยฺหมฺเปสา สมฺปตฺติ อภวิสฺส, อิมํ ปน ฐานํ มุญฺจิตุํ อสกฺโกนฺโต อติวิย ปริหีนมฺหี’’ติ. อยํ ปุคฺคโล อตฺตโน มุทุตาย ตํ ฐานํ อมุญฺจนฺโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

Tiempo después, él escuchó: «Se dice que aquellos monjes, en los lugares a donde fueron, habiendo aprendido la palabra del Buda en términos de uno o dos Nikayas, de uno o dos Pitakas, se han convertido en maestros de las Attha-kathas y en expertos del Vinaya, y viajan rodeados de cientos o incluso miles de seguidores. Y de aquellos que fueron allí para practicar los deberes de monje, algunos, esforzándose y persistiendo, se han convertido en los que han entrado en la corriente, en los que retornan una vez, en los que no retornan, y en Arahants, y han alcanzado el Parinirvana con gran honor». Él pensó: «Si yo también hubiera ido, habría alcanzado esta misma prosperidad; pero por no ser capaz de abandonar este lugar, he decaído grandemente». Esta persona, debido a su propia debilidad de espíritu, al no abandonar ese lugar, no puede entrar en el Camino Noble y, sentado en la balsa de la concentración, no puede alcanzar el océano del Nirvana.

คงฺคาย นทิยา ติริยํ ปติตฺวา, วาลิกาย โอตฺถฏภาเวน อนฺตรเสตุ วิย หุตฺวา, พหูนํ ปจฺจโย ชาตรุกฺโข วิย รถวินีตมหาอริยวํสจนฺโทปมาทิปฏิปทาสุ อญฺญตรํ ปฏิปทํ อุคฺคเหตฺวา ฐิโต โอลีนวุตฺติโก ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. โส หิ ตํ ปฏิปตฺตินิสฺสิตํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา ปกติยา มญฺชุสฺสโร จิตฺตลปพฺพตาทิสทิสํ มหนฺตํ ฐานํ คนฺตฺวา เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ กโรติ. อถ นํ ธมฺมสฺสวนคฺคํ ปตฺตํ อาคนฺตุกา ทหรา ‘‘ธมฺมํ กเถหี’’ติ วทนฺติ. โส สมฺมา อุคฺคหิตํ ธมฺมํ ปฏิปทํ ทีเปตฺวา กเถติ. อถสฺส ปํสุกูลิกปิณฺฑปาติกาทโย สพฺเพ เถรนวมชฺฌิมา ภิกฺขู ‘‘อโห สปฺปุริโส’’ติ อตฺตมนา ภวนฺติ.

Se debe entender que una persona de conducta estancada (olīnavuttiko) es como un árbol caído transversalmente en el río Ganges que, por estar cubierto de arena, se convierte en un puente entre orillas; habiendo aprendido una de las prácticas, como el Rathavinīta, el Mahāariyavaṃsa o el Candopama, este individuo, apoyándose en esa enseñanza relacionada con la práctica, poseyendo por naturaleza una voz melodiosa, se dirige a un lugar prominente similar al monte Cittala y realiza sus deberes en el patio de la estupa. Entonces, cuando llega al lugar de la enseñanza del Dhamma, los monjes jóvenes recién llegados le dicen: «Predica el Dhamma». Él predica mostrando la práctica del Dhamma que ha aprendido correctamente. Entonces, todos los monjes —ancianos, nuevos y medianos—, incluidos los que visten harapos y los que recogen limosna, se regocijan pensando: «¡Oh, qué hombre tan virtuoso!».

โส กสฺสจิ นิทานมตฺตํ, กสฺสจิ อุปฑฺฒคาถํ, กสฺสจิ คาถํ อุปฏฺฐาเปนฺโต อยปฏฺฏเกน อาพนฺธนฺโต วิย ทหรสามเณเร สงฺคณฺหิตฺวา มหาเถเร อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อยํ โปราณกวิหาโร อตฺถิ, เอตฺถ โกจิ ตตฺรุปฺปาโท’’ติ?, ปุจฺฉติ. เถรา – ‘‘กึ วเทสิ, อาวุโส, จตุวีสติ กรีสสหสฺสานิ ตตฺรุปฺปาโท’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห เอวํ วเทถ, อุทฺธเน ปน อคฺคิปิ น ชลตีติ. อาวุโส, มหาวิหารวาสีหิ ลทฺธา [Pg.83] นาม เอวเมว นสฺสนฺติ, น โกจิ สณฺฐเปตีติ. ภนฺเต, โปราณกราชูหิ ทินฺนํ ขีณาสเวหิ ปฏิคฺคหิตํ กสฺมา เอเต นาเสนฺตีติ? อาวุโส, ตาทิเสน ธมฺมกถิเกน สกฺกา ภเวยฺย ลทฺธุนฺติ. ภนฺเต, มา เอวํ วเทถ, อมฺเห ปฏิปตฺติทีปกธมฺมกถิกา นาม, ตุมฺเห มํ ‘‘สงฺฆกุฏุมฺพิโก วิหารุปฏฺฐาโก’’ติ มญฺญมานา กาตุกามาติ. กึ นุ โข, อาวุโส, อกปฺปิยเมตํ, ตุมฺหาทิเสหิ ปน กถิเต อมฺหากํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ? เตน หิ, ภนฺเต, อารามิเกสุ อาคเตสุ อมฺหากํ ภารํ กโรถ, เอกํ กปฺปิยทฺวารํ กเถสฺสามาติ.

Él, estableciendo para algunos solo la introducción, para otros media estrofa y para otros una estrofa completa, como si los uniera con una banda de hierro, asiste a los jóvenes novicios. Luego, acercándose a los grandes ancianos, pregunta: «Venerables, este es un monasterio antiguo; ¿existe aquí algún ingreso o propiedad perteneciente a este lugar (tatruppādo)?». Los ancianos responden: «¡Qué dices, amado! Veinticuatro mil karisas de tierra son propiedad de este lugar». Él dice: «Venerables, ustedes dicen eso, pero en el fogón ni siquiera arde el fuego». Los ancianos dicen: «Amado, lo que han recibido los habitantes del Mahāvihāra se pierde de esta manera; nadie lo mantiene». Él pregunta: «Venerables, dado por antiguos reyes y aceptado por los que han extinguido las impurezas (arahants), ¿por qué dejan que se pierda?». Los ancianos dicen: «Amado, si un predicador del Dhamma como tú hablara, sería posible recuperarlo». Él responde: «Venerables, no digan eso. Nosotros somos llamados predicadores que aclaran la práctica; ustedes, considerándome un administrador de la comunidad o un servidor del monasterio, desean que actúe». Los ancianos dicen: «¿Acaso, amado, es esto algo inapropiado? Si alguien como tú hablara, surgirían ganancias para nosotros». Él responde: «En ese caso, venerables, cuando vengan los guardianes del parque, asuman nuestra carga; nosotros indicaremos una vía lícita (kappiyadvāraṃ)».

โส ปาโตว คนฺตฺวา, สนฺนิปาตสาลายํ ฐตฺวา, อารามิเกสุ อาคเตสุ ‘‘อุปาสกา อสุกเขตฺเต ภาโค กุหึ, อสุกเขตฺเต กหาปณํ กุหิ’’นฺติอาทีนิ วตฺวา, อญฺญสฺส เขตฺตํ คเหตฺวา, อญฺญสฺส เทติ. เอวํ อนุกฺกเมน ตํ ตํ ปฏิเสเธนฺโต ตสฺส ตสฺส เทนฺโต ตถา อกาสิ, ยถา ยาคุหตฺถา ปูวหตฺถา ภตฺตหตฺถา เตลมธุผาณิตฆตาทิหตฺถา จ อตฺตโนว สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ. สกลวิหาโร เอกโกลาหโล โหติ, เปสลา ภิกฺขู นิพฺพิชฺช อปกฺกมึสุ.

Él, yendo muy temprano y permaneciendo en la sala de asambleas, cuando llegaron los guardianes del parque, dijo cosas como: «Upāsakas, ¿dónde está la parte de tal campo? ¿Dónde está la moneda de tal campo?», y tomando el campo de uno, se lo daba a otro. Así, sucesivamente, rechazando a unos y dando a otros, actuó de tal manera que aquellos que traían gachas, pasteles, comida, aceite, miel, melaza y mantequilla clarificada en sus manos venían solo ante él. Todo el monasterio se volvió un solo clamor; los monjes escrupulosos, hastiados, se marcharon.

โสปิ อาจริยุปชฺฌาเยหิ วิสฺสฏฺฐกานํ พหูนํ ทุพฺพจปุคฺคลานํ อุปชฺฌํ เทนฺโต วิหารํ ปูเรติ. อาคนฺตุกา ภิกฺขู วิหารทฺวาเร ฐตฺวาว ‘‘วิหาเร เก วสนฺตี’’ติ, ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘เอวรูปา นาม ภิกฺขู’’ติ สุตฺวา พาหิเรเนว ปกฺกมนฺติ. อยํ ปุคฺคโล สาสเน ติริยํ นิปนฺนตาย มหาชนสฺส ปจฺจยภาวํ อุปคโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

Él también llena el monasterio dando tutoría a muchos individuos difíciles de disciplinar que habían sido abandonados por sus maestros y preceptores. Los monjes visitantes, deteniéndose a la puerta del monasterio, preguntan: «¿Quiénes viven en el monasterio?», y al oír: «Viven monjes de tal clase», se marchan desde afuera mismo. Esta persona, por estar postrada transversalmente en la Dispensación (Sāsana), se convierte en un obstáculo para la gran multitud; habiendo entrado en el Sendero Noble y estando sentado en la balsa de la concentración, no puede alcanzar el océano del Nibbāna.

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ‘‘นิพฺพานปพฺภารา’’ติ ปเทน โอสาปิตํ ธมฺมเทสนํ ญตฺวา อนุสนฺธิกุสลตาย เอตํ ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตถาคโตปิ หิ อิมิสฺสํ ปริสติ นิสินฺโน ‘‘อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ อตฺถิ, โส มํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ ตสฺเสว โอกาสกรณตฺถาย อิมสฺมึ ฐาเน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

La frase «Dijo esto al Bienaventurado» se refiere a que, habiendo comprendido la enseñanza del Dhamma que terminaba con las palabras «inclinado hacia el Nibbāna», debido a su habilidad en la conexión de los discursos (anusandhi), formuló la pregunta: «¿Qué es esto, venerable?». Pues el Tathāgata, sentado en medio de esa asamblea, sabiendo que «hay un monje hábil en la conexión que me hará una pregunta», concluyó la enseñanza en ese punto precisamente para darle la oportunidad.

อิทานิ โอริมํ ตีรนฺติอาทินา นเยน วุตฺเตสุ อชฺฌตฺติกายตนาทีสุ เอวํ อุปคมนานุปคมนาทีนิ เวทิตพฺพานิ. ‘‘มยฺหํ จกฺขุ-ปสนฺนํ, อหํ อปฺปมตฺตกมฺปิ รูปารมฺมณํ [Pg.84] ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกมี’’ติ เอตํ นิสฺสาย จกฺขุํ อสฺสาเทนฺโตปิ ติมิรกวาตาทีหิ อุปหตปสาโท ‘‘อมนาปํ มยฺหํ จกฺขุ, มหนฺตมฺปิ รูปารมฺมณํ วิภาเวตุํ น สกฺโกมี’’ติ โทมนสฺสํ อาปชฺชนฺโตปิ จกฺขายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ติณฺณํ ลกฺขณานํ วเสน วิปสฺสนฺโต ปน น อุปคจฺฉติ นาม. โสตาทีสุปิ เอเสว นโย.

Ahora, respecto a las bases internas y demás mencionadas mediante el método que comienza con «la orilla cercana», se deben entender de la siguiente manera el acercarse y el no acercarse. Alguien que se deleita en el ojo apoyándose en esto: «Mi ojo es lúcido, soy capaz de percibir incluso un objeto visual pequeño», o alguien que cae en la pesadumbre porque su sensibilidad está dañada por cataratas o enfermedades del viento, pensando: «Mi ojo es desagradable, no puedo distinguir ni siquiera un objeto visual grande», se dice que «se acerca» a la base del ojo. Sin embargo, quien practica la visión cabal (vipassanā) por medio de las tres características —impermanencia, sufrimiento y no-yo— se dice que «no se acerca». Este mismo método debe entenderse para el oído y los demás sentidos.

มนายตเน ปน ‘‘มนาปํ วต เม มโน, กิญฺจิ วามโต อคฺคเหตฺวา สพฺพํ ทกฺขิณโตว คณฺหาตี’’ติ วา ‘‘มเนน เม จินฺติตจินฺติตสฺส อลาโภ นาม นตฺถี’’ติ วา เอวํ อสฺสาเทนฺโตปิ, ‘‘ทุจินฺติตจินฺติตสฺส เม มโน อปฺปทกฺขิณคฺคาหี’’ติ เอวํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโตปิ มนายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. อิฏฺเฐ ปน รูเป ราคํ, อนิฏฺเฐ ปฏิฆํ อุปฺปาเทนฺโต รูปายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. สทฺทายตนาทีสุปิ เอเสว นโย.

En cuanto a la base de la mente, quien se deleita diciendo: «¡Qué placentera es mi mente! Capta todo correctamente sin desviarse», o «No existe falta de logro en lo que sea que mi mente piense», o quien genera pesadumbre diciendo: «Mi mente, que piensa pensamientos erróneos, no capta las cosas adecuadamente», se dice que «se acerca» a la base de la mente. Por otro lado, quien genera deseo ante una forma agradable o aversión ante una forma desagradable, se dice que «se acerca» a la base de las formas. Este mismo método debe entenderse para la base del sonido y las demás.

นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ มชฺเฌ สํสีทิตฺวา ถลํ ปตฺตํ ทารุกฺขนฺธํ สณฺหถูลวาลิกา ปิทหติ, โส ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกติ, เอวํ นนฺทีราเคน อาพทฺโธ ปุคฺคโล จตูสุ มหาอปาเยสุ ปติโต มหาทุกฺเขน ปิธียติ, โส อเนเกหิปิ วสฺสสหสฺเสหิ ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ.

La expresión «es un nombre para el deleite y la pasión (nandīrāga)» significa que, así como un tronco de madera que se ha hundido en medio del río y ha llegado a un banco de arena es cubierto por arena fina y gruesa y no puede volver a levantar su parte superior, de la misma manera, una persona atada por el deleite y la pasión, caída en los cuatro estados de miseria y cubierta por un gran sufrimiento, no puede volver a levantar la cabeza ni siquiera en muchos miles de años. Por eso se dijo: «es un nombre para el deleite y la pasión».

อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ ถเล อารุฬฺโห ทารุกฺขนฺโธ เหฏฺฐา คงฺโคทเกน เจว อุปริ วสฺเสน จ เตเมนฺโต อนุกฺกเมน เสวาลปริโยนทฺโธ ‘‘ปาสาโณ นุ โข เอส ขาณุโก’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, เอวเมว อสฺมิมาเนน อุนฺนโต ปุคฺคโล ปํสุกูลิกฏฺฐาเน ปํสุกูลิโก โหติ, ธมฺมกถิกฏฺฐาเน ธมฺมกถิโก, ภณฺฑนการกฏฺฐาเน ภณฺฑนการโก, เวชฺชฏฺฐาเน เวชฺโช, ปิสุณฏฺฐาเน ปิสุโณ. โส นานปฺปการํ อเนสนํ อาปชฺชนฺโต ตาหิ ตาหิ อาปตฺตีหิ ปลิเวฐิโต ‘‘อตฺถิ นุ โข อสฺส อพฺภนฺตเร กิญฺจิ สีลํ, อุทาหุ นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ.

«Esta es una designación para el engreimiento del “yo soy” (asmimāna)»: tal como un tronco de madera arrojado a tierra firme, empapado por debajo por el agua del Ganges y por arriba por la lluvia, que con el tiempo se cubre de musgo y algas llegando a ser objeto de duda, diciendo: «¿Es esto una roca o un tocón?», de la misma manera, una persona inflada por el engreimiento del «yo soy» pretende ser un practicante de los harapos (paṃsukūlika) en el lugar de los tales, un predicador del Dhamma en el lugar de los predicadores, un buscador de disputas entre los pendencieros, un médico entre los médicos, o un calumniador entre los calumniadores. Al incurrir en diversas formas de medios de vida indebidos y quedar envuelto en tales ofensas, llega a ser objeto de duda, diciendo: «¿Existe acaso alguna virtud en su interior o no existe nada?». Por eso se dijo: «Esta es una designación para el engreimiento del “yo soy”».

ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ อาวฏฺเฏ ปติตทารุขนฺโธ อนฺโตเยว ปาสาณาทีสุ อาหตสมพฺภาหโต ภิชฺชิตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ, เอวํ ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ ปติตปุคฺคโล จตูสุ [Pg.85] อปาเยสุ กมฺมการณขุปฺปิปาสาทิทุกฺเขหิ อาหตสมพฺภาหโต ทีฆรตฺตํ จุณฺณวิจุณฺณตํ อาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ.

«Esta es una designación para los cinco hilos del placer sensual»: tal como un tronco de madera que cae en un remolino y, golpeado una y otra vez contra las rocas y otros obstáculos en su interior, se rompe y queda reducido a fragmentos y polvo, de la misma manera, la persona que cae en el remolino de los cinco hilos del placer sensual, siendo golpeada y azotada por los sufrimientos de los castigos por el karma, el hambre y la sed en los cuatro estados de privación (apāyas), llega a quedar reducida a fragmentos y polvo por largo tiempo. Por eso se dijo: «Esta es una designación para los cinco hilos del placer sensual».

ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อสุจีติ น สุจิ. สงฺกสฺสรสมาจาโรติ ‘‘อิมสฺส มญฺเญ อิมสฺส มญฺเญ อิทํ กมฺม’’นฺติ เอวํ ปเรหิ สงฺกาย สริตพฺพสมาจาโร. สงฺกาย วา ปเรสํ สมาจารํ สรตีติปิ สงฺกสฺสรสมาจาโร. ตสฺส หิ ทฺเว ตโย ชเน กเถนฺเต ทิสฺวา, ‘‘มม โทสํ มญฺเญ กเถนฺตี’’ติ เตสํ สมาจารํ สงฺกสฺสรติ ธาวตีติ สงฺกสฺสรสมาจาโร.

«Inmoral» (dussīlo) significa carente de virtud. «De naturaleza malvada» (pāpadhammo) significa de carácter vil o bajo. «Impuro» (asucī) significa que no es puro. «De conducta sospechosa» (saṅkassarasamācāro) significa alguien cuya conducta es recordada con sospecha por otros, pensando: «Sospecho que este acto es de tal persona». O bien, se denomina así porque él mismo recuerda la conducta de otros con sospecha; pues al ver a dos o tres personas conversando, piensa: «Sospecho que están hablando de mis faltas», y su mente corre hacia la conducta de ellos con sospecha. Por eso se dice «de conducta sospechosa».

สมณปฏิญฺโญติ สลากคฺคหณาทีสุ ‘‘กิตฺตกา วิหาเร สมณา’’ติ คณนาย อารทฺธาย ‘‘อหมฺปิ สมโณ, อหมฺปิ สมโณ’’ติ ปฏิญฺญํ เทติ, สลากคฺคหณาทีนิ กโรติ. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ อุโปสถปวารณาทีสุ ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญาย ตานิ กมฺมานิ ปวิสติ. อนฺโตปูตีติ วกฺกหทยาทีสุ อปูติกสฺสปิ คุณานํ ปูติภาเวน, อนฺโตปูติ. อวสฺสุโตติ ราเคน ตินฺโต. กสมฺพุชาโตติ ราคาทีหิ กิเลเสหิ กจวรชาโต.

«Que se declara asceta» (samaṇapaṭiñño) significa que, cuando se inicia el conteo en el monasterio preguntando «¿cuántos ascetas hay aquí?» para la distribución de tablillas (salāka) y otros fines, él da su consentimiento diciendo: «Yo también soy un asceta», y participa en la recepción de tablillas. «Que se declara célibe» (brahmacāripaṭiñño) significa que, en las ceremonias de Uposatha o Pavāraṇā, entra a participar en dichos actos declarando: «Yo también soy un practicante de la vida pura». «Podrido por dentro» (antopūti) significa que, aunque sus órganos como el bazo o el corazón no estén físicamente descompuestos, está podrido internamente por la putrefacción de sus virtudes. «Lleno de filtraciones» (avassuto) significa empapado por la lujuria. «Basura por naturaleza» (kasambujāto) significa que se ha convertido en desechos debido a las impurezas (kilesas) como el deseo y otros.

เอตทโวจาติ โคคณํ คงฺคาตีราภิมุขํ กตฺวา ปริสปริยนฺเต ฐิโต อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา, ‘‘สตฺถา โอริมตีราทีนํ อนุปคจฺฉนฺตาทิวเสน สกฺกา ปฏิปตฺตึ ปูเรตุนฺติ วทติ. ยทิ เอวํ ปูเรตุํ สกฺกา, อหํ ปพฺพชิตฺวา ปูเรสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อหํ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

«Dijo esto» (etadavoca): habiendo dirigido su rebaño de vacas hacia la orilla del Ganges y permaneciendo en la periferia de la congregación, escuchó la enseñanza del Dhamma del Maestro desde el principio hasta el final y pensó: «El Maestro dice que es posible completar la práctica si uno no se acerca a la orilla cercana y demás. Si es posible completarla de este modo, yo me ordenaré y la completaré». Pensando así, pronunció estas palabras: «Ciertamente, Venerable Señor...».

วจฺฉคิทฺธินิโยติ วจฺเฉสุ สสฺเนหา ถเนหิ ขีรํ ปคฺฆรนฺเตหิ วจฺฉกสฺเนเหน สยเมว คมิสฺสนฺตีติ. นิยฺยาเตเหวาติ นิยฺยาเตหิเยว. คาวีสุ หิ อนิยฺยาติตาสุ โคสามิกา อาคนฺตฺวา, ‘‘เอกา คาวี น ทิสฺสติ, เอโก โคโณ, เอโก วจฺฉโก น ทิสฺสตี’’ติ ตุยฺหํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต วิจริสฺสนฺติ, อิติ เต อผาสุกํ ภวิสฺสติ. ปพฺพชฺชา จ นาเมสา สอิณสฺส น รุหติ, อณณา ปพฺพชฺชา จ พุทฺธาทีหิ สํวณฺณิตาติ ทสฺสนตฺถํ เอวมาห. นิยฺยาตาติ นิยฺยาติตา. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

«Deseosas de sus terneros» (vacchagiddhiniyo) significa que las vacas, por el afecto hacia sus terneros y con la leche fluyendo de sus ubres por ese amor, irán por su propia voluntad. «Entrégalas primero» (niyyāteheva) significa que deben ser entregadas formalmente. Pues si las vacas no son entregadas, los dueños vendrán diciendo: «No se ve una vaca, no se ve un buey, no se ve un ternero», y te seguirán continuamente, causándote incomodidad. Además, se dijo esto para mostrar que la ordenación no prospera para quien tiene deudas, y que la ordenación sin deudas es alabada por los Budas y otros seres nobles. «Entregadas» (niyyātā) significa que han sido cedidas. En este sutta se ha expuesto tanto el ciclo de renacimientos (vaṭṭa) como la cesación del ciclo (vivaṭṭa).

๕. ทุติยทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Segundo Sutta del Símil del Tronco de Madera.

๒๔๒. ปญฺจเม [Pg.86] กิมิลายนฺติ กิมิลานามเก นคเร. สํกิลิฏฺฐนฺติ ปฏิจฺฉนฺนกาลโต ปฏฺฐาย อสํกิลิฏฺฐา นาม อาปตฺติ นตฺถิ, เอวรูปํ สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ. น วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ ปริวาสมานตฺตอพฺภาเนหิ วุฏฺฐานํ น ทิสฺสติ.

242. En el quinto [sutta], «en Kimilā» (kimilāyaṃ) se refiere a la ciudad llamada Kimilā. «Contaminada» (saṃkiliṭṭhaṃ) significa que, desde el momento en que una ofensa es ocultada, no existe tal cosa como una ofensa no contaminada; se refiere a una ofensa de tal naturaleza. «No se percibe la rehabilitación» (na vuṭṭhānaṃ paññāyati) significa que no se ve una salida o rehabilitación mediante los actos de Parivāsa, Mānatta o Abbhāna.

๖. อวสฺสุตปริยายสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Avassutapariyāya Sutta (Sutta sobre el método de estar lleno de filtraciones).

๒๔๓. ฉฏฺเฐ นวํ สนฺถาคารนฺติ อธุนา การิตํ สนฺถาคารํ, เอกา มหาสาลาติ อตฺโถ. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา, ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา, เอตฺตกา อุโภหิ ปสฺเสหิ, เอตฺตกา หตฺถี อภิรุหนฺตุ, เอตฺตกา อสฺเส, เอตฺตกา รเถสุ ติฏฺฐนฺตู’’ติ เอวํ สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ สนฺถาคารนฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเหสุ อลฺลโคมยปริภณฺฑาทีนิ กาเรนฺติ, ตาว ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ. คณราชาโน หิ เต, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ เอกสฺส วเสน น ฉิชฺชติ, สพฺเพสํ ฉนฺโทปิ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคาร’’นฺติ. ยสฺมา ปน เต ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ, สนฺถาคารํ. อจิรการิตํ โหตีติ อิฏฺฐกกมฺมสุธากมฺมจิตฺตกมฺมาทิวเสน สุสชฺชิตํ เทววิมานํ วิย อธุนา นิฏฺฐาปิตํ. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหณกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เทเวน วา’’ติ อวตฺวา, ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ.

243. En el sexto [sutta], «una nueva sala de asambleas» (navaṃ santhāgāraṃ) significa una sala de asambleas recientemente construida; el sentido es una gran sala. En tiempos de preparativos militares y otros eventos, los reyes se sitúan allí y establecen el orden y los límites diciendo: «Que tantos vayan al frente, tantos detrás, tantos por ambos flancos, que tantos monten elefantes, tantos caballos y tantos permanezcan en los carros»; por eso ese lugar se llama santhāgāra. También se llama así porque, al regresar del campo de batalla, mientras hacen que en sus casas se aplique el revestimiento de estiércol fresco y demás, esos reyes descansan allí durante dos o tres días. Asimismo, es una sala para la instrucción conjunta de los asuntos de Estado; como ellos son reyes que gobiernan en asamblea (gaṇarājāno), los asuntos que surgen no se resuelven por la palabra de uno solo, sino que se requiere obtener el consenso de todos, por lo que todos se reúnen allí para deliberar. Por eso se dijo: «una sala para la instrucción conjunta». Además, como se reúnen allí para consultar sobre los asuntos domésticos de la vida de hogar, siguiendo métodos tales como: «en este momento conviene arar, en este momento conviene sembrar», y así reparan las deficiencias de la vida de hogar, por eso se llama santhāgāra. «Está recién terminada» (acirakāritaṃ hoti) significa que acaba de ser concluida, bien decorada como un palacio celestial con trabajos de ladrillo, estuco y pintura. En el pasaje «por un asceta» (samaṇena vā), se dice «por un asceta, por un brahmán o por cualquier ser humano» en lugar de mencionar a los devas, porque las deidades toman posesión de sus lugares de residencia precisamente en el momento en que los humanos toman posesión del terreno para la vivienda.

เยน [Pg.87] ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สนฺถาคารํ นิฏฺฐิตนฺติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉาม นํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกโต ปฏฺฐาย สพฺพํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทํ สนฺถาคารํ อติวิย มโนรมํ สสฺสิริกํ. เกน ปฐมํ ปริภุตฺตํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส ปฐมํ ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ทกฺขิเณยฺยวเสน ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ตสฺมา สตฺถารํ ปฐมํ ปริภุญฺชาเปสฺสาม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อาคมนํ กริสฺสาม, ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสติ, สตฺถารํ ติยามรตฺตึ อมฺหากํ ธมฺมกถํ กถาเปสฺสาม, อิติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺตํ ปจฺฉา มยํ ปริภุญฺชิสฺสาม, เอวํ โน ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อุปสงฺกมึสุ.

"Se acercaron a donde estaba el Bienaventurado": habiendo escuchado que la sala de asambleas estaba terminada, pensaron: "Vayamos y veámosla". Habiendo ido y observado todo desde el pórtico de entrada, pensaron: "Esta sala de asambleas es sumamente encantadora y espléndida. ¿Quién debería usarla primero para que sea para nuestro bienestar y felicidad por largo tiempo?". Habiendo reflexionado así: "Aunque se le ofrezca primero al más excelente de nuestros parientes, es apropiado solo para el Maestro; aunque se ofrezca por ser el más digno de ofrendas, es apropiado solo para el Maestro. Por lo tanto, haremos que el Maestro la use primero e invitaremos a la comunidad de monjes. Cuando la comunidad de monjes haya venido, la palabra del Buda, contenida en el Tipitaka, habrá llegado también. Haremos que el Maestro nos imparta una plática de Dhamma durante las tres vigilias de la noche. De esta manera, una vez que haya sido utilizada por las Tres Joyas, nosotros la usaremos después. Así será para nuestro bienestar y felicidad por largo tiempo"; habiendo llegado a esta firme conclusión, se acercaron.

เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํทิวสํ กิร สนฺถาคารํ กิญฺจาปิ ราชกุลานํ ทสฺสนตฺถาย เทววิมานํ วิย สุสชฺชิตํ โหติ สุปฏิชคฺคิตํ, พุทฺธารหํ ปน กตฺวา อปญฺญตฺตํ. พุทฺธา หิ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา, ตสฺมา ‘‘ภควโต มนํ ชานิตฺวาว, ปญฺญาเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา, เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ, อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปญฺญาเปตุกามา เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ.

"Se dirigieron hacia donde estaba la nueva sala de asambleas": se dice que aquel día, aunque la sala de asambleas estaba bien dispuesta y preparada como una mansión celestial para que el linaje real la viera, no se había preparado ningún asiento específicamente para el Buda. Pues los Budas tienen su inclinación hacia el bosque y se deleitan en la soledad del bosque; no se sabía si residirían o no dentro de la aldea. Por lo tanto, pensando "prepararemos el lugar solo después de conocer la intención del Bienaventurado", se acercaron al Bienaventurado. Ahora, habiendo obtenido el consentimiento y deseando prepararla, se dirigieron hacia donde estaba la sala de asambleas.

สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวาติ ยถา สพฺพเมว สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตํ สนฺถราเปตฺวา. สพฺพปฐมํ ตาว ‘‘โคมยํ นาม สพฺพมงฺคเลสุ วฏฺฏตี’’ติ สุธาปริกมฺมกตมฺปิ ภูมึ อลฺลโคมเยน โอปุญฺชาเปตฺวา, ปริสุกฺขภาวํ ญตฺวา, ยถา อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ ปญฺญายติ, เอวํ จตุชฺชาติยคนฺเธหิ ลิมฺปาเปตฺวา อุปริ นานาวณฺณกฏสารเก สนฺถริตฺวา เตสํ อุปริ มหาปิฏฺฐิกโกชเว อาทึ กตฺวา หตฺถตฺถรอสฺสตฺถรสีหตฺถรพฺยคฺฆตฺถรจนฺทตฺถรกสูริยตฺถรกจิตฺตตฺถรกาทีหิ นานาวณฺเณหิ อตฺถรเกหิ สนฺถริตพฺพยุตฺตกํ สพฺโพกาสํ สนฺถราเปสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา’’ติ.

"Habiendo cubierto toda la sala de asambleas con alfombras": esto significa que hicieron que todo quedara cubierto. En primer lugar, pensando que "el estiércol de vaca es adecuado para todos los ritos auspiciosos", hicieron que el suelo, aunque ya estaba tratado con estuco, fuera ungido con estiércol de vaca fresco. Al comprobar que estaba bien seco y de tal manera que no se notaran las huellas al pisar, lo hicieron perfumar con las cuatro clases de fragancias. Sobre esto, extendieron esteras de diversos colores y, encima de ellas, colocaron grandes alfombras de lana fina, seguidas de diversos tipos de cubiertas: alfombras para elefantes, para caballos, pieles de león, pieles de tigre, alfombras con diseños de lunas, de soles y alfombras multicolores, cubriendo así cada espacio que fuera apto para ser cubierto. Por eso se dice: "habiendo cubierto toda la sala de asambleas con alfombras".

อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวาติ มชฺฌฏฺฐาเน ตาว มงฺคลถมฺภํ นิสฺสาย มหารหํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, ตตฺถ ตตฺถ ยํ ยํ มุทุกญฺจ มโนรมญฺจ ปจฺจตฺถรณํ[Pg.88], ตํ ตํ ปจฺจตฺถริตฺวา อุภโตโลหิตกํ มนุญฺญทสฺสนํ อุปธานํ อุปทหิตฺวา อุปริ สุวณฺณรชตตารกวิจิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา สมนฺตา ทฺวาทสหตฺเถ ฐาเน ปุปฺผชาลํ กาเรตฺวา, ตึสหตฺถมตฺตํ ฐานํ ปฏสาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ นิสฺสาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลฺลงฺกปีฐอปสฺสยปีฐมุณฺฑปีฐานิ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ เสตปจฺจตฺถรเณหิ ปจฺจตฺถราเปตฺวา ปาจีนภิตฺตึ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน มหาปิฏฺฐิกโกชเว ปญฺญาเปตฺวา มโนรมานิ หํสโลมาทิปูริตานิ อุปธานานิ ฐปาเปสุํ ‘‘เอวํ อกิลมมานา สพฺพรตฺตึ ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา’’ติ.

"Habiendo dispuesto los asientos": primeramente, en el lugar central, junto al pilar auspicioso, prepararon un valioso asiento para el Buda. Allí extendieron diversas cubiertas suaves y encantadoras, colocaron un cojín de color rojo por ambos lados y de apariencia agradable, y arriba sujetaron un dosel adornado con estrellas de oro y plata. Lo decoraron con guirnaldas de fragancias, de flores y de hojas, y en un área de doce codos a la redonda hicieron colocar una red de flores. Hicieron cercar un espacio de unos treinta codos con cortinas de tela. Junto a la pared occidental, dispusieron para la comunidad de monjes diversos tipos de asientos —asientos con respaldo, con apoyo y simples— cubriéndolos con telas blancas. Junto a la pared oriental, prepararon para sí mismos grandes alfombras de lana fina y colocaron cojines encantadores rellenos de plumón de cisne y otros materiales, pensando: "Así escucharemos el Dhamma durante toda la noche sin cansarnos". A esto se refiere "habiendo dispuesto los asientos".

อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ มหากุจฺฉิกํ อุทกจาฏึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘เอวํ ภควา จ ภิกฺขุสงฺโฆ จ ยถารุจิยา หตฺเถ วา โธวิสฺสนฺติ ปาเท วา, มุขํ วา วิกฺขาเลสฺสนฺตี’’ติ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มณิวณฺณสฺส อุทกสฺส ปูราเปตฺวา วาสตฺถาย นานาปุปฺผานิ เจว อุทกวาสจุณฺณานิ จ ปกฺขิปิตฺวา กทลิปณฺเณหิ ปิทหิตฺวา ปติฏฺฐาเปสุํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวา’’ติ.

"Habiendo colocado una vasija de agua": significa que colocaron grandes tinajas de agua, pensando: "Así, tanto el Bienaventurado como la comunidad de monjes podrán lavarse las manos, los pies o el rostro según lo deseen". En diversos lugares las llenaron con agua cristalina como una gema, y para aromatizarla añadieron varias flores y polvos perfumados, cubriéndolas luego con hojas de banano. A esto se refiere "habiendo colocado una vasija de agua".

เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวาติ รชตสุวณฺณาทิมยทณฺฑทีปิกาสุ โยนกรูปกิราตรูปกาทีนํ หตฺเถ ฐปิตสุวณฺณรชตาทิมยกปลฺลิกาสุ จ เตลปฺปทีปํ ชาลาเปตฺวาติ อตฺโถ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต สกฺยราชาโน น เกวลํ สนฺถาคารเมว, อถ โข โยชนาวฏฺเฏ กปิลวตฺถุสฺมึ นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปเตวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ‘‘ขีรูปเค ทารเก ขีรํ ปาเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภเชตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกา อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ.

"Habiendo encendido lámparas de aceite": esto significa que se encendieron lámparas de aceite en candelabros de oro y plata, y en cuencos de oro y plata sostenidos en las manos de figuras talladas de estilo griego y de otras etnias. En cuanto a "se acercaron a donde estaba el Bienaventurado", aquellos reyes sakyas no solo adornaron la sala de asambleas, sino que también hicieron barrer las calles de la ciudad de Kapilavatthu en un radio de una yojana, izaron banderas, colocaron vasijas llenas de agua y árboles de banano a las puertas de las casas, y convirtieron a toda la ciudad en algo parecido a un cielo estrellado mediante hileras de lámparas. Hicieron pregonar con tambores: "Amamantad a los bebés, dad de comer pronto a los niños pequeños y hacedlos dormir; no hagáis ruidos fuertes. Hoy, por una sola noche, el Maestro residirá dentro de la aldea, y los Budas desean silencio". Entonces, llevando ellos mismos antorchas, se acercaron a donde estaba el Bienaventurado.

อถ [Pg.89] โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมีติ ‘‘ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ เอวํ กิร กาเล อาโรจิเต ภควา ลาขารสตินฺตรตฺตโกวิฬารปุปฺผวณฺณํ รตฺตทุปฏฺฏํ กตฺตริยา ปทุมํ กนฺเตนฺโต วิย, สํวิธาย ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต นิวาเสตฺวา สุวณฺณปามงฺเคน ปทุมกลาปํ ปริกฺขิปนฺโต วิย, วิชฺชุลตาสสฺสิริกํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพเลน คชกุมฺภํ ปริโยนนฺธนฺโต วิย, รตนสตุพฺเพเธ สุวณฺณคฺฆิเก ปวาฬชาลํ ขิปมาโน วิย สุวณฺณเจติเย รตฺตกมฺพลกญฺจุกํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย, คจฺฉนฺตํ ปุณฺณจนฺทํ รตฺตวณฺณวลาหเกน ปฏิจฺฉาทยมาโน วิย, กญฺจนปพฺพตมตฺถเก สุปกฺกลาขารสํ ปริสิญฺจนฺโต วิย, จิตฺตกูฏปพฺพตมตฺถกํ วิชฺชุลตาย ปริกฺขิปนฺโต วิย จ สจกฺกวาฬสิเนรุยุคนฺธรํ มหาปถวึ สญฺจาเลตฺวา คหิตํ นิคฺโรธปลฺลวสมานวณฺณํ รตฺตวรปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา, คนฺธกุฏิทฺวารโต นิกฺขมิ กญฺจนคุหโต สีโห วิย อุทยปพฺพตกูฏโต ปุณฺณจนฺโท วิย จ. นิกฺขมิตฺวา ปน คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ.

Entonces, el Bienaventurado, tras vestirse y tomar su cuenco y sus mantos, se dirigió junto con la comunidad de monjes hacia la nueva sala de asambleas. Se dice que, cuando se le informó que era el momento oportuno diciendo: 'Señor, ahora el Bienaventurado puede hacer lo que considere apropiado', el Bienaventurado, habiéndose ajustado la túnica inferior de color rojo intenso —semejante al tinte de laca o al color de la flor de kovitara— de modo que cubriera adecuadamente las tres áreas circulares (las rodillas y el ombligo), como si cortara un loto con tijeras; y habiéndose atado el cinturón, esplendoroso como un relámpago, como si rodeara un ramo de lotos con una banda de oro; se cubrió con el noble manto superior de color rojo —semejante en tono a los brotes de una higuera sagrada— que sacudió la gran tierra junto con los universos, el monte Sineru y el Yugandhara. Este acto fue como si se cubriera la frente de un elefante con un manto carmesí, o como si se lanzara una red de coral sobre un santuario de oro de cien codos de altura, o como si se cubriera una estupa dorada con una funda de tela roja, o como si la luna llena en su curso fuera velada por una nube rojiza, o como si se vertiera laca bien cocida sobre la cima de una montaña de oro, o como si se rodeara la cumbre del monte Cittakuta con un relámpago. Así, salió por la puerta de la celda perfumada (Gandhakuti) como un león que emerge de una cueva de oro, o como la luna llena surgiendo de la cima de la montaña de oriente. Tras salir, se detuvo frente a la entrada de la Gandhakuti.

อถสฺส กายโต เมฆมุเขหิ วิชฺชุกลาปา วิย รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสธาราปริเสกปิญฺชรปตฺตปุปฺผผลวิฏเป วิย อารามรุกฺเข กรึสุ. ตาวเทว จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย มหาภิกฺขุสงฺโฆ ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. เต ปน ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู เอวรูปา อเหสุํ – อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหิโน สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ, รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา, ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิกา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา.

Entonces, desde el cuerpo del Bienaventurado, surgieron rayos semejantes a haces de relámpagos que emergen de nubes oscuras, los cuales bañaron los árboles del monasterio transformándolos en algo parecido a ramas, hojas, flores y frutos empapados en corrientes de oro líquido. En ese mismo instante, la gran comunidad de monjes, habiendo tomado sus propios cuencos y mantos, rodeó al Bienaventurado. Los monjes que permanecían rodeándole poseían estas cualidades: tenían pocos deseos, estaban satisfechos con lo que tenían, eran amantes de la soledad, no se mezclaban con las multitudes, eran diligentes en su esfuerzo, maestros en la palabra, pacientes ante la corrección, exhortadores de otros, censores de la maldad, y estaban plenamente dotados de virtud, concentración, sabiduría, liberación y del conocimiento y la visión de la liberación. Rodeado por ellos, el Bienaventurado resplandecía como un bloque de oro envuelto en mantos carmesíes, como una barca de oro navegando en medio de un bosque de lotos rojos, o como un palacio de oro rodeado por una balaustrada de coral. Los grandes ancianos, encabezados por Sāriputta y Moggallāna, vistiendo sus mantos de color de nube oscura, le rodeaban como grandes elefantes protegidos por armaduras de joyas; ellos eran hombres que habían expulsado la pasión, destruido las impurezas, desenredado la maraña de la existencia, roto todos los vínculos y no guardaban apego ni a familias ni a grupos.

อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต ปตฺตปริวาริตํ วิย [Pg.90] เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติราชา, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริตมหาพฺรหฺมา, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน กปิลวตฺถุคามิมคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

Así el Bienaventurado, estando él mismo libre de pasión rodeado por los libres de pasión, libre de odio rodeado por los libres de odio, libre de engaño rodeado por los libres de engaño, libre de deseo rodeado por los libres de deseo y libre de impurezas rodeado por los libres de impurezas; siendo él mismo el Buda rodeado por discípulos de gran conocimiento, como un filamento rodeado por sus pétalos, como el receptáculo de un loto rodeado por sus estambres, como el rey elefante Chaddanta rodeado por ocho mil elefantes, como el rey de los cisnes Dhataraṭṭha rodeado por noventa mil cisnes, como un rey universal rodeado por su ejército, como Sakka el rey de los dioses rodeado por las huestes celestiales, como el gran Brahma Harita rodeado por su séquito de Brahmas, o como la luna llena rodeada por la multitud de estrellas; con la incomparable apariencia de un Buda y la infinita elegancia propia de su estado, emprendió el camino hacia la ciudad de Kapilavatthu.

อถสฺส ปุรตฺถิมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ ปจฺฉิม-กายโต, ทกฺขิณหตฺถโต, วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวฏฺเฏหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวึ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถฏฺฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสุ. สพฺพทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย, สุวณฺณฆฏโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย, ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย, เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสโมกิณฺณา วิย วิปฺปภาสึสุ.

Entonces, desde la parte frontal de su cuerpo, surgió un rayo de color dorado que cubrió un espacio de ochenta codos; y del mismo modo, desde la parte posterior, desde su mano derecha y desde su mano izquierda, surgieron rayos dorados que se extendieron por ochenta codos. Desde la parte superior, comenzando por las puntas de su cabello y emanando de cada rizo, surgió un rayo del color del cuello de un pavo real que ascendió ochenta codos por el firmamento. Desde la parte inferior, desde las plantas de sus pies, surgió un rayo de color coral que, penetrando la densa tierra, se extendió ochenta codos. Así, en todas las direcciones, los rayos búdicos de seis colores, resplandecientes y vibrantes, se difundieron como llamas que saltan hacia el espacio desde antorchas de oro, o como relámpagos que brotan de una gran nube que cubre los cuatro continentes. Todas las regiones resplandecieron como si estuvieran siendo esparcidas con flores de campaka doradas, como si fueran rociadas con corrientes de oro líquido vertidas desde jarras de oro, como si estuvieran envueltas en telas de oro extendidas, o como si estuvieran cubiertas por el polvo de flores de kimsuka y kanikara levantado por los vientos Verambha.

ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลสรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก, ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺตีนํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจิตฺถ, ยถา ตํ ทสหิ ปารมีหิ ทสหิ อุปปารมีหิ ทสหิ ปรมตฺถปารมีหิ สมฺมเทว ปูริตาหิ สมตึสปารมิตาหิ อลงฺกตํ. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนทานํ รกฺขิตสีลํ กตกลฺยาณกมฺมํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว โอตริตฺวา วิปากํ ทาตุํ ฐานํ อลภมานํ สมฺพาธปตฺตํ วิย อโหสิ. นาวาสหสฺสภณฺฑํ เอกนาวํ อาโรปนกาโล วิย, สกฏสหสฺสภณฺฑํ เอกสกฏํ อาโรปนกาโล วิย, ปญฺจวีสติยา คงฺคานํ [Pg.91] โอฆสฺส สมฺภิชฺช มุขทฺวาเร เอกโต ราสิภูตกาโล วิย อโหสิ.

El cuerpo del Bienaventurado resplandecía, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre y las ochenta marcas menores, con un aura de una braza de extensión. Brillaba como el firmamento cubierto de estrellas, como un bosque de lotos en plena floración o como el árbol Pāricchattaka de cien leguas totalmente cubierto de flores. Su esplendor superaba la gloria combinada de treinta y dos lunas, treinta y dos soles, treinta y dos reyes universales, treinta y dos reyes de los deas y treinta y dos grandes Brahmas, pues estaba adornado con las treinta perfecciones (pāramitā) cumplidas íntegramente: las diez perfecciones, las diez perfecciones superiores y las diez perfecciones supremas. El mérito acumulado mediante las dádivas otorgadas, la moralidad protegida y las acciones virtuosas realizadas durante cuatro incalculables y cien mil eones, al no encontrar espacio suficiente para madurar en una sola existencia, parecía estar comprimido, como la carga de mil barcos puesta en uno solo, o la carga de mil carretas en una sola, o como la convergencia de las corrientes de veinticinco ríos Ganges en la embocadura del océano.

อิมาย พุทฺธสิริยา โอภาสมานสฺสาปิ จ ภควโต ปุรโต อเนกานิ ทณฺฑทีปิกาสหสฺสานิ อุกฺขิปึสุ, ตถา ปจฺฉโต, วามปสฺเส, ทกฺขิณปสฺเส. ชาติสุมนจมฺปกวนมลฺลิการตฺตุปฺปล-นีลุปฺปล-พกุลสินฺทุวารปุปฺผานิ เจว นีลปีตาทิวณฺณสุคนฺธคนฺธจุณฺณานิ จ จาตุทฺทีปิกเมฆวิสฺสฏฺฐา อุทกวุฏฺฐิโย วิย วิปฺปกิริยึสุ. ปญฺจงฺคิกตูริยนิคฺโฆสา เจว พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณปฏิสํยุตฺตา ถุติโฆสา จ สพฺพา ทิสา ปูรยึสุ. เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนิ อมตปานํ วิย ลภึสุ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา ปทสหสฺเสน คมนวณฺณํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ตตฺริทํ มุขมตฺตํ –

A pesar de que el Bienaventurado ya resplandecía con esta gloria búdica, miles de antorchas se alzaban frente a él, así como detrás, a su izquierda y a su derecha. Flores de jazmín, champaka, mallikā, lotos rojos y azules, bakula y sinduvāra, junto con polvos aromáticos de diversos colores, caían esparcidos como lluvias enviadas por las nubes sobre los cuatro continentes. El sonido de los instrumentos musicales de cinco piezas y los cánticos de alabanza sobre las virtudes del Buda, el Dhamma y el Saṅgha llenaban todas las direcciones. Los ojos de los deas, humanos, nagas, garudas, gandhabbas y yakshas percibían esto como si bebieran el néctar de la inmortalidad. En este punto, es apropiado elogiar su modo de caminar con mil versos, pero aquí se presenta solo un resumen:

‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน, กมฺปยนฺโต วสุนฺธรํ;

อเหฐยนฺโต ปาณานิ, ยาติ โลกวินายโก.

Dotado de todos los atributos físicos, haciendo temblar la tierra, sin dañar a ningún ser vivo, así avanza el Guía del Mundo.

‘‘ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ, อุทฺธรนฺโต นราสโภคจฺฉนฺโต สิริสมฺปนฺโน, โสภเต ทฺวิปทุตฺตโม.

Levantando primero el pie derecho, el toro entre los hombres avanza; lleno de gloria, así resplandece el supremo entre los seres de dos pies.

‘‘คจฺฉโต พุทฺธเสฏฺฐสฺส, เหฏฺฐาปาทตลํ มุทุ;

สมํ สมฺผุสเต ภูมึ, รชสา นุปลิปฺปติ.

Al caminar el excelso Buda, sus suaves plantas tocan el suelo de manera uniforme; el polvo no se adhiere a ellas.

‘‘นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก;

อุนฺนตญฺจ สมํ โหติ, ปถวี จ อเจตนา.

El terreno bajo se eleva cuando el Guía del Mundo camina, y lo elevado se nivela; así actúa la tierra, aunque carezca de conciencia.

‘‘ปาสาณา สกฺขรา เจว, กถลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

Piedras, gravilla, fragmentos de cerámica, troncos y espinas se apartan del camino cuando avanza el Guía del Mundo.

‘‘นาติทูเร อุทฺธรติ, นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปํ;

อฆฏฺฏยนฺโต นิยฺยาติ, อุโภ ชาณู จ โคปฺผเก.

No levanta el pie demasiado lejos ni lo baja demasiado cerca; avanza sin que sus rodillas ni sus tobillos se rocen entre sí.

‘‘นาติสีฆํ ปกฺกมติ, สมฺปนฺนจรโณ มุนิ;

น จาปิ สณิกํ ยาติ, คจฺฉมาโน สมาหิโต.

El Sabio de conducta perfecta no camina demasiado rápido ni demasiado lento; avanza con la mente concentrada y serena.

‘‘อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, ทิสญฺจ วิทิสํ ตถา;

น เปกฺขมาโน โส ยาติ, ยุคมตฺตญฺหิ เปกฺขติ.

No camina mirando hacia arriba, ni hacia abajo, ni a los lados, ni hacia las direcciones intermedias; avanza mirando solo la distancia de un yugo frente a él.

‘‘นาควิกฺกนฺตจาโร [Pg.92] โส, คมเน โสภเต ชิโน;

จารุํ คจฺฉติ โลกคฺโค, หาสยนฺโต สเทวเก.

Con el paso majestuoso de un elefante, el Conquistador resplandece al andar; el Supremo del Mundo camina con gracia, deleitando a los dioses y hombres.

‘‘อุฬุราชาว โสภนฺโต, จตุจารีว เกสรี;

โตสยนฺโต พหู สตฺเต, ปุรํ เสฏฺฐํ อุปาคมี’’ติ.

Brillando como la luna, avanzando como un león, complaciendo a muchos seres, entró en la noble ciudad.

วณฺณกาโล นาม กิเรส, เอวํวิเธสุ กาเลสุ พุทฺธสฺส สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา ธมฺมกถิกสฺส ถาโมเยว ปมาณํ. จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาพนฺเธน วา ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ วตฺตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. อปฺปมาณวณฺณา หิ พุทฺธา. เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชาติ. อิมินา สิริวิลาเสน อลงฺกตปฏิยตฺตํ สกฺยราชกุลํ ปวิสิตฺวา ภควา ปสนฺนจิตฺเตน ชเนน คนฺธธูมวาสจุณฺณาทีหิ ปูชิยมาโน สนฺถาคารํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมี’’ติ.

Este es, por cierto, el momento de la alabanza; en tales ocasiones, la elocuencia del predicador del Dhamma es la única medida para elogiar la belleza física o las virtudes del Buda. Ya sea en prosa o en verso, uno debe hablar tanto como sea capaz. No debe pensarse que la descripción es excesiva, pues los Budas poseen virtudes infinitas. Ni siquiera los propios Budas podrían agotar la descripción de tales virtudes, ¡cuánto menos otros seres! Con este esplendor de gloria, tras entrar en la ciudad real de los Sakyas y ser honrado por la gente de corazón devoto con perfumes, incienso y polvos aromáticos, el Bienaventurado entró en la sala de asambleas. Por eso se dice: “Entonces el Bienaventurado, tras vestirse y tomar su cuenco y mantos, se dirigió con la comunidad de monjes hacia la nueva sala de asambleas”.

ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน โวทกํ กตฺวา ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา รตฺตกมฺพลปลิเวฐิเต ปีเฐ ฐปิตรตฺตสุวณฺณฆนปฏิมา วิย อติวิโรจิตฺถ. อยํ ปเนตฺถ โปราณานํ วณฺณภณนมคฺโค –

“Teniendo al Bienaventurado al frente” significa ponerlo a la cabeza. Allí, el Bienaventurado, sentado en medio de los monjes y seguidores laicos, tras haber sido bañado con agua perfumada, secado con un paño de seda fina y ungido con bermellón puro, resplandecía intensamente como una estatua de oro macizo sobre un asiento cubierto por una manta roja. Este es el método de los antiguos maestros para elogiar sus virtudes:

‘‘คนฺตฺวาน มณฺฑลมาฬํ, นาควิกฺกนฺตจารโณ;

โอภาสยนฺโต โลกคฺโค, นิสีทิ วรมาสเน.

Habiendo llegado al pabellón, con su paso de elefante, el Supremo del Mundo se sentó en el noble asiento, iluminándolo todo.

‘‘ตหึ นิสินฺโน นรทมฺมสารถิ,เทวาติเทโว สตปุญฺญลกฺขโณ;

พุทฺธาสเน มชฺฌคโต วิโรจติ,สุวณฺณเนกฺขํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล.

Sentado allí, el domador de hombres, el Dios sobre los dioses, dotado de marcas nacidas de cien méritos; en medio del asiento búdico resplandece como una moneda de oro sobre una manta roja.

‘‘เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, นิกฺขิตฺตํ ปณฺฑุกมฺพเล;

วิโรจติ วีตมโล, มณิเวโรจโน ยถา.

Como el oro purísimo de Jambu puesto sobre una manta roja, así resplandece aquel libre de impurezas, como una joya radiante.

‘‘มหาสาโลว [Pg.93] สมฺผุลฺโล, เนรุราชาว’ลงฺกโต;

สุวณฺณยูปสงฺกาโส, ปทุโม โกกนโท ยถา.

Como un gran árbol Sal en plena floración, como el rey de las montañas adornado, semejante a un pilar de oro o a un loto rojo.

‘‘ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, ปพฺพตคฺเค ยถา สิขี;

เทวานํ ปาริจฺฉตฺโตว, สพฺพผุลฺโล วิโรจตี’’ติ.

Como un árbol de lámparas encendidas, como el fuego en la cima de una montaña, o como el árbol Pāricchattaka de los dioses en plena floración, así resplandece.

กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถายาติ เอตฺถ ธมฺมกถา นาม สนฺถาคารานุโมทนาปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ มตฺถเก คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิกํ มธุภณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย กปิลวตฺถุวาสีนํ สกฺยานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ. ‘‘อาวาสทานํ นาเมตํ, มหาราช, มหนฺตํ, ตุมฺหากํ อาวาโส มยา ปริภุตฺโต, ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต, มยา จ ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต ปน ธมฺมรตเนน ปริภุตฺโตเยวาติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺโต นาม โหติ. อาวาสทานสฺมิญฺหิ ทินฺเน สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหติ. ภุมฺมฏฺฐกปณฺณสาลาย วา สาขามณฺฑปสฺส วาปิ อานิสํโส นาม ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกา. อาวาสทานานุภาเวน หิ ภเว ภเว นิพฺพตฺตสฺสาปิ สมฺพาธิตคพฺภวาโส น โหติ, ทฺวาทสหตฺโถ โอวรโก วิย มาตุกุจฺฉิ อสมฺพาโธว โหตี’’ติ. เอวํ นานานยวิจิตฺตํ พหุํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา –

En el pasaje 'Habiendo transcurrido gran parte de la noche entre los Sakyas de Kapilavatthu con un discurso sobre el Dhamma', debe entenderse que el término 'discurso sobre el Dhamma' (dhammakathā) se refiere a un discurso misceláneo relacionado con la apreciación de los beneficios por la donación de la sala de reuniones (santhāgāra). En aquel entonces, mientras residía en esa sala, el Bendito pronunció un discurso variado para el bienestar y la felicidad de los Sakyas residentes en Kapilavatthu; fue como si hiciera descender el Ganges celestial, como si extrajera la esencia nutriente de la gran tierra, como si sacudiera un gran árbol de pomarrosa sujetándolo por sus ramas superiores, o como si ofreciera una bebida de miel tras exprimirla con una prensa mecánica de un recipiente de una legua de tamaño. Dijo: 'Gran rey, esta donación de una morada es un gran mérito. Vuestra morada ha sido utilizada por mí y por la Sangha de monjes; al ser utilizada por mí y por la Sangha, ha sido utilizada por el Tesoro del Dhamma. Así, se dice que es utilizada por las Tres Joyas. Ciertamente, cuando se ofrece una morada, es como si se ofrecieran todas las demás donaciones. Los beneficios de donar incluso una pequeña choza de hojas sobre la tierra o un pabellón de ramas no pueden ser medidos. Por el poder de donar una morada, incluso si se renace en sucesivas existencias, no se experimentará el confinamiento en el vientre materno; el útero de la madre será tan espacioso como una habitación de doce codos'. De este modo, tras impartir un extenso discurso sobre el Dhamma, adornado con diversos métodos, dijo:

‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ;

สิรีสเป จ มกเส, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย.

“Repele el frío y el calor, así como a las bestias feroces, los reptiles y los mosquitos; protege del frío del invierno y de las lluvias.

‘‘ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ;

เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ.

Además, mitiga el feroz viento y el ardor del sol que puedan surgir. Una morada sirve para el refugio, para la comodidad, para practicar la meditación y para desarrollar la visión cabal.

‘‘วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน.

La donación de un monasterio a la Sangha ha sido elogiada por el Buddha como la ofrenda suprema. Por lo tanto, el hombre sabio, buscando su propio beneficio,

‘‘วิหาเร การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต;

เตสํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ.

debería construir monasterios agradables y en ellos alojar a monjes de gran conocimiento. A estos monjes, debería ofrecerles comida y bebida, mantos y asientos.

‘‘ทเทยฺย [Pg.94] อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ;

ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕) –

Debe ofrendar con una mente llena de fe a aquellos que son rectos. Ellos le enseñarán el Dhamma que extingue todo sufrimiento; el Dhamma que, al ser comprendido en esta vida, permite alcanzar el Nibbāna final libre de impurezas”.

เอวํ ‘‘อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส, อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส’’ติ พหุเทว รตฺตึ อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยามํ อาวาสานิสํสกถํ กเถสิ. ตตฺถ อิมา ตาว คาถาว สงฺคหํ อารุฬฺหา, ปกิณฺณกธมฺมเทสนา ปน สงฺคหํ นาโรหติ. สนฺทสฺเสตฺวาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

De esta manera, diciendo 'este es otro beneficio de donar una morada', el Buddha continuó impartiendo el discurso sobre los beneficios de las moradas durante gran parte de la noche, extendiéndose por más de un reloj y medio (unas tres horas). De aquel discurso, solo estas seis estrofas fueron incluidas en los concilios; el discurso misceláneo sobre el Dhamma, sin embargo, no fue registrado en ellos. Las palabras que comienzan con 'habiendo mostrado' tienen el significado ya explicado anteriormente.

อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา ทฺเว ยามา คตา. ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถาติ ยสฺส ตุมฺเห คมนสฺส กาลํ มญฺญถ, คมนกาโล ตุมฺหากํ, คจฺฉถาติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปน ภควา เต อุยฺโยเชสีติ? อนุกมฺปาย. สุขุมาลา หิ เต, ติยามรตฺตึ นิสีทิตฺวา วีตินาเมนฺตานํ สรีเร อาพาโธ อุปฺปชฺเชยฺย. ภิกฺขุสงฺโฆปิ มหา, ตสฺส ฐานนิสชฺชานํ โอกาโส ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ อุภยานุกมฺปาย อุยฺโยเชสิ.

La expresión 'la noche ha avanzado' significa que ya han pasado dos vigilias. 'Hagan lo que consideren oportuno según el tiempo' significa: 'Ustedes conocen el momento adecuado para partir; para ustedes es hora de irse, pueden marcharse'. ¿Por qué el Bendito los despidió? Lo hizo por compasión hacia ambos grupos. Los Sakyas eran personas delicadas; si permanecían sentados durante las tres vigilias de la noche, podría surgir alguna dolencia en sus cuerpos. Además, la Sangha de monjes era numerosa y era apropiado que tuvieran la oportunidad de encontrar lugares para estar de pie o sentarse. Por lo tanto, los despidió por compasión hacia ambos.

วิคตถินมิทฺโธติ ตตฺร กิร ภิกฺขู ยามทฺวยํ ฐิตาปิ นิสินฺนาปิ อจาลยึสุ, ปจฺฉิมยาเม ปน อาหาโร ปริณมติ, ตสฺส ปริณตตฺตา ภิกฺขุสงฺโฆ วิคตถินมิทฺโธ ชาโตติ อการณเมตํ. พุทฺธานญฺหิ กถํ สุณนฺตสฺส กายิกเจตสิกทรถา น โหนฺติ, กายจิตฺตลหุตาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เตน เตสํ ทฺเว ยาเม ฐิตานมฺปิ นิสินฺนานมฺปิ ธมฺมํ สุณนฺตานํ ถินมิทฺธํ วิคตํ, ปจฺฉิมยาเมปิ สมฺปตฺเต ตถา วิคตเมว ชาตํ. เตนาห ‘‘วิคตถินมิทฺโธ’’ติ.

Respecto a 'libre de pereza y somnolencia': se dice que allí los monjes permanecieron sin moverse, ya fuera de pie o sentados, durante las dos primeras vigilias. Algunos maestros afirman que en la última vigilia, como la comida se había digerido, la Sangha quedó libre de somnolencia por ese motivo; pero esto no es una razón válida. Ciertamente, para quien escucha el discurso de los Buddhas, no existe el agotamiento físico ni mental, sino que surgen la ligereza de cuerpo y mente. Por ello, para aquellos que escuchaban el Dhamma, la pereza y la somnolencia se desvanecieron mientras permanecían de pie o sentados durante las dos vigilias; y al llegar la última vigilia, continuaron libres de ellas de la misma forma. Por eso se dice 'libre de pereza y somnolencia'.

ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชีติ. อการณํ วา เอตํ. ปโหติ หิ ภควา อุปฺปนฺนํ เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา เอกมฺปิ ทฺเวปิ สตฺตาหานิ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิตุํ. สนฺถาคารสาลํ ปน จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. ตตฺถ ปาทโธวนฏฺฐานโต ยาว ธมฺมาสนา อคมาสิ, เอตฺตเก ฐาเน คมนํ นิปฺผนฺนํ. ธมฺมาสนํ ปตฺตํ โถกํ ฐตฺวา นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน ฐานํ นิปฺผนฺนํ. ทฺเวยามํ ธมฺมาสเน นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน [Pg.95] นิสชฺชา นิปฺผนฺนา. อิทานิ ทกฺขิเณน ปสฺเสน โถกํ นิปนฺเน สยนํ นิปฺผชฺชิสฺสตีติ เอวํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นาม ‘‘โน อาคิลายตี’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา จิรนิสชฺชาย สญฺชาตํ อปฺปกมฺปิ อาคิลายนํ คเหตฺวา เอวมาห.

Sobre 'mi espalda me duele': ¿Por qué le dolía? El Bendito experimentó un gran sufrimiento físico durante los seis años de sus grandes esfuerzos (austeridades), y más tarde, en su vejez, le surgió este dolor de aire en la espalda. Otra explicación es que esto no fue la causa real, pues el Bendito es capaz de suprimir cualquier sensación dolorosa y permanecer sentado en una sola postura durante una o dos semanas. No obstante, deseaba utilizar la sala de reuniones mediante las cuatro posturas corporales. Desde el lugar donde se lavó los pies hasta el asiento del Dhamma, caminó; así se cumplió la postura de caminar. Al llegar al asiento del Dhamma, permaneció de pie un momento; así se cumplió la postura de estar de pie. Se sentó en el asiento del Dhamma durante dos vigilias; así se cumplió la postura de estar sentado. Pensó: 'Ahora, al recostarme un momento sobre mi costado derecho, se cumplirá la postura de acostado'. Así, deseaba utilizar la sala con las cuatro posturas. Además, no se puede decir que un cuerpo físico nacido del apego no sufra dolor; por lo tanto, refiriéndose al ligero malestar surgido tras estar sentado mucho tiempo, habló de esa manera.

สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺถาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน ปฏสาณึ ปริกฺขิปาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา กปฺปิยปจฺจตฺถรเณน อตฺถริตฺวา อุปริ สุวณฺณตารกคนฺธมาลาทิทามปฏิมณฺฑิตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธเตลปฺปทีปํ อาโรปยึสุ, ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา ธมฺมาสนโต วุฏฺฐาย โถกํ วิสฺสมนฺโต อิธ นิปชฺเชยฺย, เอวํ โน อิมํ สนฺถาคารํ ภควตา จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺชิ. อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วุฏฺฐานสญฺญํ จิตฺเต ฐเปตฺวา, ตญฺจ โข อนิทฺทายนฺโตว เถรสฺส ธมฺมกถํ สุณมาโน.

En cuanto a 'habiendo extendido el manto': se cuenta que a un lado de la sala, los reyes ordenaron colocar cortinas, preparar un lecho apropiado con cubiertas adecuadas, y arriba fijaron un dosel decorado con estrellas de oro, guirnaldas de flores y perfumes, encendiendo lámparas de aceite perfumado. Pensaron: 'Tal vez el Maestro, tras levantarse del asiento del Dhamma, se recueste aquí para descansar un poco; si el Bendito utiliza esta sala de reuniones con las cuatro posturas, será para nuestro bienestar y felicidad por mucho tiempo'. El Maestro, con esa misma intención de beneficiarlos, extendió su manto y se recostó allí. Respecto a 'con la percepción de levantarse establecida en su mente': significa que fijó en su mente el momento exacto en que se levantaría. Y lo hizo sin dormirse, escuchando con respeto el discurso sobre el Dhamma que impartía el venerable Moggallāna.

อวสฺสุตปริยายนฺติ อวสฺสุตสฺส ปริยายํ, อวสฺสุตสฺส การณนฺติ อตฺโถ. อธิมุจฺจตีติ กิเลสาธิมุจฺจเนน อธิมุจฺจติ, คิทฺโธ โหติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทวเสน ปูติจิตฺโต โหติ. จกฺขุโตติ จกฺขุภาเวน. มาโรติ กิเลสมาโรปิ เทวปุตฺตมาโรปิ. โอตารนฺติ วิวรํ. อารมฺมณนฺติ ปจฺจยํ. นฬาคารติณาคารํ วิย หิ สวิเสวนานิ อายตนานิ, ติณุกฺกา วิย กิเลสุปฺปตฺติรหํ อารมฺมณํ, ติณุกฺกาย ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน องฺคารสฺสุชฺชลนํ วิย อารมฺมเณ อาปาถมาคเต กิเลสานํ อุปฺปตฺติ. เตน วุตฺตํ ลเภถ มาโร โอตารนฺติ.

El término 'avassutapariyāya' significa el método de estar 'filtrado' por las impurezas, es decir, la causa de estar empapado por la pasión, etc. 'Adhimuccatīti' significa que uno se entrega u obsesiona mediante la inclinación de las impurezas; se vuelve codicioso. 'Byāpajjatīti' significa que, por el poder de la malevolencia, el corazón se corrompe. 'Cakkhuto' se refiere a la condición o facultad visual. 'Māro' hace referencia tanto a las impurezas (kilesamāra) como a la deidad (devaputtamāra). 'Otāra' significa una abertura o brecha. 'Ārammaṇa' significa una condición o causa. Los sentidos, al buscar complacencia, son como una choza de cañas o de paja; el objeto sensorial, al ser propicio para el surgimiento de las impurezas, es como una antorcha de hierba. Así como el fuego arde en una casa cuando la antorcha de hierba se aplica en diversos puntos, las impurezas surgen cuando el objeto sensorial entra en el campo de la conciencia. Por eso se dijo: 'Que Mara no encuentre una entrada'.

สุกฺกปกฺเข พหลมตฺติกปิณฺฑาวเลปนํ กูฏาคารํ วิย นิพฺพิเสวนานิ อายตนานิ, ติณุกฺกา วิย วุตฺตปการารมฺมณํ, ติณุกฺกาย ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน นิพฺพาปนํ วิย นิพฺพิเสวนานํ อายตนานํ อารมฺมเณ อาปาถมาคเต กิเลสปริฬาหสฺส อนุปฺปตฺติ. เตน วุตฺตํ เนว ลเภถ มาโร โอตารนฺติ.

En el lado brillante (sukkapakkhe), los sentidos son como una mansión de techo puntiagudo protegida con una gruesa capa de barro, que no permite la entrada de elementos externos. El objeto sensorial de la clase mencionada es comparable a la antorcha de hierba. Así como el fuego se extingue sin quemar cuando la antorcha se coloca en tales lugares protegidos, las impurezas no surgen cuando el objeto sensorial entra en el campo de visión de los sentidos protegidos contra las distracciones. Por eso se dice: 'Que Mara no encuentre entrada alguna'.

๗. ทุกฺขธมฺมสุตฺตวณฺณนา

7. Crónica del Dukkhadhamma Sutta (Discurso sobre las cosas que son sufrimiento).

๒๔๔. สตฺตเม [Pg.96] ทุกฺขธมฺมานนฺติ ทุกฺขสมฺภวธมฺมานํ. ปญฺจสุ หิ ขนฺเธสุ สติ เฉทนวธพนฺธนาทิเภทํ ทุกฺขํ สมฺภวติ, ตสฺมา เต ทุกฺขสมฺภวธมฺมตฺตา ทุกฺขธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. ตถา โข ปนสฺสาติ เตนากาเรนสฺส. ยถาสฺส กาเม ปสฺสโตติ เยนากาเรนสฺส กาเม ปสฺสนฺตสฺส. ยถา จรนฺตนฺติ เยนากาเรน จารญฺจ วิหารญฺจ อนุพนฺธิตฺวา จรนฺตํ. องฺคารกาสูปมา กามา ทิฏฺฐา โหนฺตีติ ปริเยฏฺฐิมูลกสฺส เจว ปฏิสนฺธิมูลกสฺส จ ทุกฺขสฺส วเสน องฺคารกาสุ วิย มหาปริฬาหาติ ทิฏฺฐา โหนฺติ. กาเม ปริเยสนฺตานญฺหิ นาวาย มหาสมุทฺโทคาหนอชปถสงฺกุปถปฏิปชฺชนอุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปกฺขนฺทนาทิวเสน ปริเยฏฺฐิมูลกมฺปิ, กาเม ปริภุญฺชนฺตานํ กามปริโภคเจตนาย จตูสุ อปาเยสุ ทินฺนปฏิสนฺธิมูลกมฺปิ มหาปริฬาหทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. เอวเมตสฺส ทุวิธสฺสาปิ ทุกฺขสฺส วเสน องฺคารกาสุ วิย มหาปริฬาหาติ ทิฏฺฐา โหนฺติ.

244. En el séptimo discurso, 'dukkhadhammānaṃ' se refiere a los fenómenos que originan el sufrimiento. Pues cuando existen los cinco agregados, surgen diversos tipos de sufrimientos como el desmembramiento, la ejecución y el encarcelamiento; por lo tanto, se denominan 'dukkhadhamma' por ser la base del surgimiento del dolor. 'Tathā kho panassāti' significa 'de esa manera' con respecto a la ausencia de deseos en el monje. 'Yathāssa kāme passatoti' se refiere a la manera en que alguien percibe los placeres sensoriales. 'Yathā carantanti' se refiere a la manera en que uno se comporta siguiendo el movimiento de la mente y la actividad de las cinco puertas de los sentidos. 'Aṅgārakāsūpamā kāmā diṭṭhā hontīti' significa que los placeres sensoriales son vistos como un gran tormento, similar a un foso de brasas ardientes, debido al sufrimiento originado por la búsqueda (pariyeṭṭhi) y al sufrimiento originado por el renacimiento (paṭisandhi). Para quienes buscan placeres, surge el gran tormento del sufrimiento basado en la búsqueda, como al cruzar el océano en barco, recorrer caminos de montaña difíciles o entrar en combate. Para quienes disfrutan de los placeres, surge el gran tormento del sufrimiento basado en el renacimiento en los cuatro estados de privación debido a la voluntad de disfrutar de los placeres. De esta manera, debido a este doble sufrimiento, los placeres son vistos como un gran tormento similar a un foso de brasas.

ทายนฺติ อฏวึ. ปุรโตปิ กณฺฏโกติ ปุริมปสฺเส วิชฺฌิตุกาโม วิย อาสนฺนฏฺฐาเนเยว ฐิตกณฺฏโก. ปจฺฉโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เหฏฺฐา ปน ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐานสฺส สนฺติเก, น อกฺกนฺตฏฺฐาเนเยว. เอวํ โส กณฺฏกคพฺภํ ปวิฏฺโฐ วิย ภเวยฺย. มา มํ กณฺฏโกติ มา มํ กณฺฏโก วิชฺฌีติ กณฺฏกเวธํ รกฺขมาโน.

'Dāya' significa bosque. 'Puratopi kaṇṭako' se refiere a una espina que está justo frente a uno, cerca de los pies, como si estuviera a punto de pinchar. El mismo principio se aplica a los términos 'detrás', etc. Sin embargo, 'abajo' significa cerca del lugar donde se pisa, no necesariamente justo debajo del pie. Así, aquel hombre se encontraría como si hubiera entrado en las profundidades de un matorral de espinas. 'Que una espina no me pinche' (Mā maṃ kaṇṭako) expresa la intención de protegerse de ser herido por una espina.

ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโทติ สติยา อุปฺปาโทเยว ทนฺโธ, อุปฺปนฺนมตฺตาย ปน ตาย กาจิ กิเลสา นิคฺคหิตาว โหนฺติ, น สณฺฐาตุํ สกฺโกนฺติ. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ ราคาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทุติยชวนวาเรน ‘‘กิเลสา เม อุปฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ตติเย ชวนวาเร สํวรชวนํเยว ชวติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ วิปสฺสโก ตติยชวนวาเร กิเลเส นิคฺคณฺเหยฺย. จกฺขุทฺวาเร ปน อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต ภวงฺคํ อาวฏฺเฏตฺวา อาวชฺชนาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ โวฏฺฐพฺพนานนฺตรํ สมฺปตฺตกิเลสชวนวารํ นิวตฺเตตฺวา กุสลเมว อุปฺปาเทติ. อารทฺธวิปสฺสกานญฺหิ อยมานิสํโส ภาวนาปฏิสงฺขาเน ปติฏฺฐิตภาวสฺส.

'Monjes, el surgimiento de la atención plena es lento' (Dandho, bhikkhave, satuppādoti): el surgimiento mismo es lento, pero en el momento en que esta surge, las impurezas son reprimidas y no pueden establecerse. Pues cuando surgen el apego u otras impurezas en la puerta del ojo, al reconocer en el segundo impulso (javana) que 'las impurezas han surgido en mí', en el tercer impulso solo surge el impulso de restricción (saṃvara). No es sorprendente que un practicante de la visión cabal (vipassaka) reprima las impurezas en el tercer impulso. Pero cuando un objeto deseable aparece en la puerta del ojo, tras desviar el flujo del subconsciente (bhavaṅga) y surgir el proceso de advertencia (āvajjana), inmediatamente después de la determinación (voṭṭhabbana), él detiene el impulso de las impurezas que iba a ocurrir y genera únicamente estados sanos (kusala). Este es el beneficio para los practicantes de vipassanā que son diligentes en la reflexión sobre su propia práctica.

อภิหฏฺฐุํ [Pg.97] ปวาเรยฺยุนฺติ สุทินฺนตฺเถรสฺส วิย รฏฺฐปาลกุลปุตฺตสฺส วิย จ กาเยน วา สตฺต รตนานิ อภิหริตฺวา วาจาย วา ‘‘อมฺหากํ ธนโต ยตฺตกํ อิจฺฉสิ, ตตฺตกํ คณฺหา’’ติ วทนฺตา ปวาเรยฺยุํ. อนุทหนฺตีติ สรีเร ปลิเวฐิตตฺตา อุณฺหปริฬาหํ ชเนตฺวา อนุทหนฺติ. สญฺชาตเสเท วา สรีเร ลคฺคนฺตา อนุเสนฺตีติปิ อตฺโถ. ยญฺหิ ตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตนฺติ อิทํ ยสฺมา จิตฺเต อนาวฏฺฏนฺเต ปุคฺคลสฺส อาวฏฺฏนํ นาม นตฺถิ. เอวรูปญฺหิ จิตฺตํ อนาวฏฺฏนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาพลเมว ทีปิตํ.

'Ofrecerían traer' (Abhihaṭṭhuṃ pavāreyyunti): tal como se le ofreció al Venerable Sudinna o al noble Raṭṭhapāla, le ofrecerían siete tipos de joyas físicamente o le dirían verbalmente: 'De nuestra riqueza, toma cuanto desees'. 'Arden' (Anudahantīti): debido a que envuelven el cuerpo, generan un calor sofocante y queman. También significa que se adhieren al cuerpo sudoroso, como si permanecieran allí quemando. 'Monjes, aquello que es la mente' (Yañhi taṃ, bhikkhave, cittanti): se dice esto porque si la mente no regresa al estado mundano, no hay retorno para la persona. Tal mente se ha vuelto irreversible; por eso se dijo. De esta manera, en este sutta, se demuestra el poder de la visión cabal (vipassanā).

๘. กึสุโกปมสุตฺตวณฺณนา

8. Crónica del Kiṃsukopama Sutta (Discurso de la parábola del árbol Kimshuka).

๒๔๕. อฏฺฐเม ทสฺสนนฺติ ปฐมมคฺคสฺเสตํ อธิวจนํ. ปฐมมคฺโค หิ กิเลสปหานกิจฺจํ สาเธนฺโต ปฐมํ นิพฺพานํ ปสฺสติ, ตสฺมา ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. โคตฺรภุญาณํ ปน กิญฺจาปิ มคฺคโต ปฐมตรํ ปสฺสติ, ปสฺสิตฺวา ปน กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กิเลสปหานสฺส อภาเวน น ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. อปิจ จตฺตาโรปิ มคฺคา ทสฺสนเมว. กสฺมา? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ทสฺสนํ วิสุชฺฌติ, ผลกฺขเณ วิสุทฺธํ. สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคกฺขเณ วิสุชฺฌติ, ผลกฺขเณ วิสุทฺธนฺติ เอวํ กเถนฺตานํ ภิกฺขูนํ สุตฺวา โส ภิกฺขุ ‘‘อหมฺปิ ทสฺสนํ วิโสเธตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐิโต ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสามี’’ติ ตํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ ปุจฺฉิ. โส ผสฺสายตนกมฺมฏฺฐานิโก ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ วเสน รูปารูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. เอตฺถ หิ ปุริมานิ ปญฺจ อายตนานิ รูปํ, มนายตนํ อรูปํ. อิติ โส อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ.

245. En el octavo discurso, 'dassana' (visión) es un nombre para el primer camino (Sotāpattimagga). Pues el primer camino, al realizar la función de abandonar las impurezas, ve por primera vez el Nibbāna; por eso se denomina 'visión'. Aunque el conocimiento de cambio de linaje (gotrabhuñāṇa) percibe el Nibbāna antes que el camino, no se llama 'visión' porque carece de la función de abandonar las impurezas. Además, los cuatro caminos son ciertamente 'visión'. ¿Por qué? En el momento del camino de entrada en la corriente, la visión se purifica; en el momento del fruto, está purificada. Igualmente para los caminos de quien regresa una vez, de quien no regresa y del Arahat. Al escuchar esto de los monjes que así enseñaban, aquel monje se acercó a otro monje y le preguntó: 'Yo también, habiendo purificado la visión y establecido en el fruto del Arhat, habiendo realizado el Nibbāna con la pureza de la visión, viviré'. Aquel monje interrogado, que practicaba la meditación sobre las seis bases del contacto (phassāyatanakammaṭṭhānika), alcanzó el estado de Arhat tras comprender los fenómenos materiales y mentales a través de dichas seis bases. Aquí, las primeras cinco bases son materia (rūpa) y la base de la mente es lo inmaterial (arūpa). Así, él relató el camino que él mismo había alcanzado.

อสนฺตุฏฺโฐติ ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตตฺตา อสนฺตุฏฺโฐ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กเถสิ. สกฺกา นุ โข ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ปาปุณิตุ’’นฺติ? ตโต นํ ปุจฺฉิ – ‘‘อาวุโส, ตฺวํเยว นุ โข อิทํ ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ชานาสิ, อุทาหุ อญฺเญปิ ชานนฺตา อตฺถี’’ติ. อตฺถาวุโส, อสุกวิหาเร อสุกตฺเถโร นามาติ. โส ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เอเตนุปาเยน อญฺญมฺปิ อญฺญมฺปีติ.

'Insatisfecho' (asantuṭṭho) significa que no quedó satisfecho porque la respuesta se dio basándose en una parte limitada de las formaciones (padesa-saṅkhāra). Al parecer, pensó: 'Este monje habla basándose en formaciones parciales. ¿Es posible alcanzar el Nibbāna de la pureza de visión (dassanavisuddhi) basándose en formaciones parciales?'. Por ello le preguntó: 'Amigo, ¿eres solo tú quien conoce este Nibbāna de la pureza de visión, o hay otros que también lo conocen?'. El otro respondió: 'Hay, amigo, en tal monasterio vive un anciano llamado tal'. Él se acercó también a ese y le preguntó. De esta manera, preguntó a uno tras otro.

เอตฺถ [Pg.98] จ ทุติโย ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานิโก รูปกฺขนฺธวเสน รูปํ, เสสกฺขนฺธวเสน นามนฺติ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา อนุกฺกเมน อรหตฺตํ ปตฺโต. ตสฺมา โสปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ, ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวาว กถิตํ, อิมินา นิปฺปเทเสสู’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตเถว ตํ ปุจฺฉิตฺวา ปกฺกามิ.

En este contexto, el segundo monje era alguien cuyo tema de meditación eran los cinco agregados (pañcakkhandha-kammaṭṭhāna). Habiendo definido la materia (rūpa) por medio del agregado de la materia, y la mente (nāma) por medio de los agregados restantes, alcanzó gradualmente el estado de Arahant. Por lo tanto, él también habló basándose únicamente en el camino que él mismo había alcanzado. Pero este monje que preguntaba, pensando: 'Las palabras de estos no coinciden entre sí; el primero habló basándose en formaciones parciales (sappadesa), mientras que este lo hizo basándose en formaciones completas (nippadesa)', quedó insatisfecho y, tras preguntarle de la misma manera, se marchó.

ตติโย มหาภูตกมฺมฏฺฐานิโก จตฺตาริ มหาภูตานิ สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, ตสฺมา อยมฺปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ, ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตํ, ทุติเยน นิปฺปเทเสสุ, ตติเยน อติสปฺปเทเสสู’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตเถว ตํ ปุจฺฉิตฺวา ปกฺกามิ.

El tercer monje era alguien cuyo tema de meditación eran los grandes elementos (mahābhūta-kammaṭṭhāna). Habiendo comprendido los cuatro grandes elementos tanto de forma resumida como detallada, alcanzó el estado de Arahant; por lo tanto, él también habló basándose únicamente en el camino que él mismo había alcanzado. Pero este monje, pensando: 'Las palabras de estos no coinciden entre sí; el primero habló basándose en formaciones parciales (sappadesa), el segundo basándose en formaciones completas (nippadesa), y el tercero basándose en formaciones muy parciales o detalladas (atisappadesa)', quedó insatisfecho y, tras preguntarle de la misma manera, se marchó.

จตุตฺโถ เตภูมกกมฺมฏฺฐานิโก. ตสฺส กิร สมปฺปวตฺตา ธาตุโย อเหสุํ, กลฺลสรีรํ พลปตฺตํ, กมฺมฏฺฐานานิปิสฺส สพฺพาเนว สปฺปายานิ, อตีตา วา สงฺขารา โหนฺตุ อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วา กามาวจรา วา รูปาวจรา วา อรูปาวจรา วา, สพฺเพปิ สปฺปายาว. อสปฺปายกมฺมฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. กาเลสุปิ ปุเรภตฺตํ วา โหตุ ปจฺฉาภตฺตํ วา ปฐมยามาทโย วา, อสปฺปาโย กาโล นาม นตฺถิ. ยถา นาม จาริภูมึ โอติณฺโณ มหาหตฺถี หตฺเถน คเหตพฺพํ หตฺเถเนว ลุญฺจิตฺวา คณฺหาติ, ปาเทหิ ปหริตฺวา คเหตพฺพํ ปาเทหิ ปหริตฺวา คณฺหาติ, เอวเมว สกเล เตภูมกธมฺเม กลาปคฺคาเหน คเหตฺวา สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺโต, ตสฺมา เอโสปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ. ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตํ, ทุติเยน นิปฺปเทเสสุ, ปุน ตติเยน สปฺปเทเสสุ, จตุตฺเถน นิปฺปเทเสสุเยวา’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, อิทํ ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ตุมฺเหหิ อตฺตโนว ธมฺมตาย ญาตํ, อุทาหุ เกนจิ โว อกฺขาต’’นฺติ? อาวุโส, มยํ กึ ชานาม? อตฺถิ ปน สเทวเก โลเก สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตํ นิสฺสาเยตํ อมฺเหหิ ญาตนฺติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อิเม ภิกฺขู มยฺหํ อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ, อหํ สพฺพญฺญุพุทฺธเมว ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสามี’’ติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

El cuarto monje era alguien cuyo tema de meditación eran los fenómenos de los tres planos (tebhūmaka-kammaṭṭhāna). Se dice que sus elementos físicos funcionaban en equilibrio, su cuerpo estaba sano y fuerte, y todos los temas de meditación le resultaban adecuados. Ya fueran formaciones del pasado, del futuro o del presente, o pertenecientes al plano de los sentidos, de la forma o sin forma, todos le resultaban adecuados. No existía para él un tema de meditación inadecuado. Incluso respecto al tiempo, ya fuera antes de la comida o después, o en la primera vigilia, etc., no existía para él un tiempo inadecuado. Así como un gran elefante que ha entrado en su zona de pasto arranca y toma con su trompa lo que debe ser tomado con la trompa, o golpea y toma con sus patas lo que debe ser tomado con las patas; de la misma manera, él, analizando todos los fenómenos de los tres planos mediante la captación en grupos (kalāpaggāha), alcanzó el estado de Arahant. Por ello, él también habló basándose únicamente en el camino que él mismo había alcanzado. Pero este monje, pensando: 'Sus palabras no coinciden entre sí. El primero habló basándose en formaciones parciales, el segundo en formaciones completas, nuevamente el tercero en formaciones parciales, y el cuarto solo en formaciones completas', quedó insatisfecho y le preguntó: 'Amigo, ¿este Nibbāna de la pureza de visión ha sido conocido por ustedes por su propia naturaleza, o les ha sido explicado por alguien?'. Respondieron: 'Amigo, ¿qué podemos saber nosotros por nuestra cuenta? Sin embargo, existe en el mundo con sus devas un Buda Completamente Iluminado; dependiendo de él, esto ha sido conocido por nosotros'. Él pensó: 'Estos monjes no pueden responder captando mi intención; yo mismo preguntaré al Buda Omnisciente y quedaré libre de dudas', y se dirigió hacia el Bienaventurado.

ภควา [Pg.99] ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘เยหิ เต ปญฺโห กถิโต, เต จตฺตาโรปิ ขีณาสวา, สุกถิตํ เตหิ, ตฺวํ ปน อตฺตโน อนฺธพาลตาย ตํ น สลฺลกฺเขสี’’ติ น เอวํ วิเหเสสิ. การกภาวํ ปนสฺส ญตฺวา ‘‘อตฺถคเวสโก เอส, ธมฺมเทสนาย เอว นํ พุชฺฌาเปสฺสามี’’ติ กึสุโกปมํ อาหริ. ตตฺถ ภูตํ วตฺถุํ กตฺวา เอวมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ – เอกสฺมึ กิร มหานคเร เอโก สพฺพคนฺถธโร พฺราหฺมณเวชฺโช ปณฺฑิโต ปฏิวสติ. อเถโก นครสฺส ปาจีนทฺวารคามวาสี ปณฺฑุโรคปุริโส ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เวชฺชปณฺฑิโต เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา ‘‘เกนตฺเถน อาคโตสิ ภทฺรมุขา’’ติ, ปุจฺฉิ. โรเคนมฺหิ, อยฺย, อุปทฺทุโต, เภสชฺชํ เม กเถหีติ. เตน หิ, โภ, คจฺฉ, กึสุกรุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา, โสเสตฺวา ฌาเปตฺวา, ตสฺส ขาโรทกํ คเหตฺวา อิมินา จิมินา จ เภสชฺเชน โยเชตฺวา, อริฏฺฐํ กตฺวา ปิว, เตน เต ผาสุกํ ภวิสฺสตีติ. โส ตถา กตฺวา นิโรโค พลวา ปาสาทิโก ชาโต.

El Bienaventurado, habiendo escuchado sus palabras, no le recriminó diciendo: 'Esos cuatro que te respondieron son todos liberados de los influjos (khīṇāsava); lo que han dicho está bien dicho, pero tú, debido a tu propia necedad, no lo comprendes'. En cambio, conociendo que era un practicante diligente y alguien que buscaba el significado profundo, pensó: 'Le haré comprender mediante un discurso', y relató el símil del árbol Kiṃsuka. En dicho símil, basándose en un hecho real, el significado debe explicarse así: En una gran ciudad vivía un sabio médico brahmán que dominaba todos los tratados médicos. Entonces, un hombre que sufría de ictericia (paṇḍuroga), que vivía en una aldea cerca de la puerta oriental, acudió a él y le saludó. El sabio médico, tras intercambiar saludos cordiales, le preguntó: '¿Con qué propósito has venido, buen hombre?'. Él respondió: 'Señor, estoy afligido por una enfermedad, por favor, indíqueme una medicina'. El médico dijo: 'Ve, corta un árbol Kiṃsuka, sécalo, quémalo, toma el agua de sus cenizas y, mezclándola con tal y tal ingrediente, prepara un tónico (ariṭṭha) y bébelo; así recuperarás la salud'. Él hizo tal como se le indicó y quedó libre de la enfermedad, fuerte y radiante.

อถญฺโญ ทกฺขิณทฺวารคามวาสี ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร ‘‘อสุโก กิร เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ สุตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ. กึสุการิฏฺเฐน นาม, คจฺฉ ตฺวมฺปิ กโรหีติ. โสปิ ตถา กตฺวา ตาทิโสว ชาโต.

Luego, otro hombre que vivía cerca de la puerta sur, afligido por la misma enfermedad, al oír que 'cierta persona ha recuperado la salud tras seguir un tratamiento', se acercó a él y le preguntó: 'Amigo, ¿con qué recuperaste la salud?'. El otro respondió: 'Con el tónico de Kiṃsuka; ve y hazlo tú también'. Él también lo hizo así y quedó igualmente sano.

อถญฺโญ ปจฺฉิมทฺวารคามวาสี…เป… อุตฺตรทฺวารคามวาสี ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร ‘‘อสุโก กิร เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ? กึสุการิฏฺเฐน นาม, คจฺฉ ตฺวมฺปิ กโรหีติ. โสปิ ตถา กตฺวา ตาทิโสว ชาโต.

Luego, otro hombre que vivía cerca de la puerta occidental... y así hasta el hombre que vivía cerca de la puerta norte, afligido por la misma enfermedad, al oír que 'cierta persona ha recuperado la salud tras seguir un tratamiento', se acercó a él y le preguntó: 'Amigo, ¿con qué recuperaste la salud?'. Él respondió: 'Con el tónico de Kiṃsuka; ve y hazlo tú también'. Él también lo hizo así y quedó de la misma manera.

อถญฺโญ ปจฺจนฺตวาสี อทิฏฺฐปุพฺพกึสุโก เอโก ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร จิรํ ตานิ ตานิ เภสชฺชานิ กตฺวา โรเค อวูปสมมาเน ‘‘อสุโก กิร นครสฺส ปาจีนทฺวารคามวาสี ปุริโส เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉามหมฺปิ, เตน กตเภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ทณฺฑโมลุพฺภ อนุปุพฺเพน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ ปุจฺฉิ. กึสุการิฏฺเฐน สมฺมาติ. กีทิโส [Pg.100] ปน โส กึสุโกติ. ฌาปิตคาเม ฐิตฌามถูโณ วิยาติ. อิติ โส ปุริโส อตฺตนา ทิฏฺฐากาเรนว กึสุกํ อาจิกฺขิ. เตน หิ ทิฏฺฐกาเล กึสุโก ปติตปตฺโต ขาณุกกาเล ทิฏฺฐตฺตา ตาทิโสว โหติ.

Entonces, otro hombre de los confines fronterizos, que nunca antes había visto un árbol Kiṃsuka, cayó enfermo de esa misma dolencia [ictericia]. Tras haber empleado diversos medicamentos durante mucho tiempo sin que su enfermedad remitiera, oyó decir: “Se cuenta que cierto hombre que vive en la aldea de la puerta oriental de la capital se ha curado tras usar una medicina”. Pensando: “Iré yo también y usaré la medicina que él empleó”, se puso en camino apoyándose en un bastón y llegó gradualmente ante aquel hombre. Le preguntó: “Amigo, ¿con qué medio se produjo tu recuperación?”. Él respondió: “Amigo, con el licor medicinal de Kiṃsuka (kiṃsukāriṭṭha)”. “Pero, ¿cómo es ese árbol Kiṃsuka?”, preguntó. El otro respondió: “Es como un poste quemado en una aldea incendiada”. Así, aquel hombre describió el Kiṃsuka según el aspecto en que él mismo lo había visto; pues, en el momento en que lo vio, el Kiṃsuka había perdido sus hojas y, al haber sido visto en su estado de tronco seco, era verdaderamente de esa manera.

โส ปน ปุริโส สุตมงฺคลิกตฺตา ‘‘อยํ ‘ฌาปิตคาเม ฌามถูโณ วิยา’ติ อาห, อมงฺคลเมตํ. เอตสฺมิญฺหิ เม เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิสฺสตี’’ติ ตสฺส เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข, โภ, ตฺวญฺเญว กึสุกํ ชานาสิ, อุทาหุ อญฺโญปิ อตฺถี’’ติ. อตฺถิ, โภ, ทกฺขิณทฺวารคาเม อสุโก นามาติ. โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ, สฺวาสฺส ปุปฺผิตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘โลหิตโก กึสุโก’’ติ อาห. โส ‘‘อยํ ปุริเมน วิรุทฺธํ อาห, กาฬโก โลหิตกโต สุวิทูรทูเร’’ติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ปน, โภ, อญฺโญปิ โกจิ กึสุกทสฺสาวี, เยน กึสุโก ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อตฺถิ ปจฺฉิมทฺวารคาเม อสุโก นามา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. สฺวาสฺส ผลิตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘โอจิรกชาโต อาทินฺนสิปาฏิโก’’ติ อาห. ผลิตกาลสฺมิญฺหิ กึสุโก โอลมฺพมานจีรโก วิย อโธมุขํ กตฺวา คหิตอสิโกโส วิย จ สิรีสรุกฺโข วิย จ ลมฺพมานผโล โหติ. โส ‘‘อยํ ปุริเมหิ วิรุทฺธํ อาห, น สกฺกา อิมสฺส วจนํ คเหตุ’’นฺติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ปน, โภ, อญฺโญปิ โกจิ กึสุกทสฺสาวี, เยน กึสุโก ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อตฺถิ อุตฺตรทฺวารคาเม อสุโก นามา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. โส อสฺส สญฺฉนฺนปตฺตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย’’ติ อาห. สนฺทจฺฉาโย นาม สํสนฺทิตฺวา ฐิตจฺฉาโย.

Sin embargo, aquel hombre, debido a su creencia en los augurios auditivos, pensó: “Este hombre ha dicho que es como un poste quemado en una aldea incendiada; esto es de mal agüero. Ciertamente, mi enfermedad no remitirá aunque use esta medicina”. Insatisfecho con esa respuesta, le preguntó: “Señor, ¿acaso eres tú el único que conoce el Kiṃsuka, o hay alguien más que lo sepa?”. Él respondió: “Señor, hay otro hombre en la aldea de la puerta sur”. Él se acercó a aquel hombre y le preguntó. Debido a que este lo había visto en la época de floración, según su propia visión, dijo: “El Kiṃsuka es de un color rojo intenso”. El hombre pensó: “Este dice lo contrario que el anterior; lo negro y lo rojo están sumamente distantes entre sí”. Insatisfecho también con su respuesta, preguntó: “Señor, ¿hay algún otro que haya visto el Kiṃsuka?”. Al decirle que había uno en la aldea de la puerta oeste, se acercó también a él y le preguntó. Debido a que este lo había visto en la época de fructificación, según su propia visión, dijo: “Tiene frutos colgantes y vainas alargadas”. En efecto, en la época de fructificación, el Kiṃsuka tiene frutos que cuelgan hacia abajo como tiras de tela, parecidos a una vaina de espada sostenida hacia abajo o como el fruto del árbol Sirīsa. Él pensó: “Este dice lo contrario que los anteriores; no se puede aceptar su palabra”. Insatisfecho también con su respuesta, preguntó de nuevo si había alguien más que hubiera visto el árbol. Al decirle que había uno en la aldea de la puerta norte, se acercó a él y le preguntó. Debido a que este lo había visto cuando estaba cubierto de hojas, según su propia visión, dijo: “Es de follaje denso y sombra compacta”. “Sombra compacta” significa una sombra formada por hojas bien entrelazadas.

โส ‘‘อยมฺปิ ปุริเมหิ วิรุทฺธํ อาห, น สกฺกา อิมสฺส วจนํ คเหตุ’’นฺติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ตํ อาห, ‘‘กึ นุ โข, โภ, ตุมฺเห อตฺตโนว ธมฺมตาย กึสุกํ ชานาถ, อุทาหุ เกนจิ โว อกฺขาโต’’ติ? กึ, โภ, มยํ ชานาม? อตฺถิ ปน มหานครสฺส มชฺเฌ [Pg.101] อมฺหากํ อาจริโย เวชฺชปณฺฑิโต, ตํ นิสฺสาย อมฺเหหิ ญาตนฺติ. ‘‘เตน หิ อหมฺปิ อาจริยเมว อุปสงฺกมิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสามี’’ติ ตสฺส สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เวชฺชปณฺฑิโต เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา, ‘‘เกนตฺเถน อาคโตสิ ภทฺรมุขา’’ติ ปุจฺฉิ. โรเคนมฺหิ, อยฺย, อุปทฺทุโต, เภสชฺชํ เม กเถถาติ. เตน หิ, โภ, คจฺฉ, กึสุกรุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา โสเสตฺวา ฌาเปตฺวา ตสฺส ขาโรทกํ คเหตฺวา อิมินา จิมินา จ เภสชฺเชน โยเชตฺวา อริฏฺฐํ กตฺวา ปิว, เอเตน เต ผาสุกํ ภวิสฺสตีติ. โส ตถา กตฺวา นิโรโค พลวา ปาสาทิโก ชาโต.

Él pensó: “Este también dice lo contrario que los anteriores; no se puede aceptar su palabra”. Insatisfecho con su respuesta, les dijo: “Señores, ¿conocen el Kiṃsuka por su propia naturaleza, o alguien se lo ha explicado?”. “¿Cómo no habríamos de saberlo, señor? Sin embargo, en medio de la gran ciudad reside nuestro maestro, un sabio médico; a través de él lo conocemos”. Pensando: “Entonces yo también acudiré al maestro para liberarme de mis dudas”, se acercó a él, le rindió homenaje y permaneció allí. El sabio médico intercambió saludos cordiales con él y le preguntó: “Noble joven, ¿con qué propósito has venido?”. Él respondió: “Señor, estoy afligido por una enfermedad; por favor, indíqueme el remedio”. El médico dijo: “Bien, joven, ve, corta un árbol Kiṃsuka, sécalo, quémalo, toma su agua alcalina de ceniza (khārodaka) y, mezclándola con este y aquel medicamento, prepara un licor medicinal y bébelo. Con esto te recuperarás”. Él lo hizo así y quedó sano, fuerte y radiante.

ตตฺถ มหานครํ วิย นิพฺพานนครํ ทฏฺฐพฺพํ. เวชฺชปณฺฑิโต วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตมฺปิ เจ ตํ ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๖๕) จตูสุ ทฺวารคาเมสุ จตฺตาโร เวชฺชนฺเตวาสิกา วิย จตฺตาโร ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตา ขีณาสวา. ปจฺจนฺตวาสี ปฐมปุริโส วิย ปญฺหปุจฺฉโก ภิกฺขุ. ปจฺจนฺตวาสิโน จตุนฺนํ เวชฺชนฺเตวาสิกานํ กถาย อสนฺตุฏฺฐสฺส อาจริยเมว อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน จตุนฺนํ ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตานํ ขีณาสวานํ กถาย อสนฺตุฏฺฐสฺส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนกาโล.

En esta parábola, la gran ciudad debe verse como la ciudad del Nibbāna. El sabio médico debe verse como el Buda Perfectamente Iluminado. Pues se ha dicho: “Sunakkhatta, ‘médico’ y ‘cirujano’ son epítetos del Tathāgata, el Arahant, el Buda Perfectamente Iluminado”. Los cuatro discípulos del médico en las aldeas de las cuatro puertas son como los cuatro Arahants que han alcanzado la pureza de la visión. El primer hombre de los confines es como el monje que hace la pregunta. El momento en que el hombre de los confines, insatisfecho con las palabras de los cuatro discípulos del médico, acude al maestro mismo para preguntar, es como el momento en que este monje, insatisfecho con las explicaciones de los cuatro Arahants que han alcanzado la pureza de la visión, acude al Maestro (el Buda) para preguntarle.

ยถา ยถา อธิมุตฺตานนฺติ เยน เยนากาเรน อธิมุตฺตานํ. ทสฺสนํ สุวิสุทฺธนฺติ นิพฺพานทสฺสนํ สุฏฺฐุ วิสุทฺธํ. ตถา ตถา โข เตหิ สปฺปุริเสหิ พฺยากตนฺติ เตน เตเนวากาเรน ตุยฺหํ เตหิ สปฺปุริเสหิ กถิตํ. ยถา หิ ‘‘กาฬโก กึสุโก’’ติ กเถนฺโต น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา ทิฏฺฐนเยน กึสุกเมว กเถสิ, เอวเมว ฉผสฺสายตนานํ วเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตขีณาสโวปิ อิมํ ปญฺหํ กเถนฺโต น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กเถสิ.

“Según su resolución” (yathā yathā adhimuttānaṃ) significa según el modo en que se han dedicado a la práctica. “La visión es muy pura” (dassanaṃ suvisuddhaṃ) significa que la visión del Nibbāna a través del Noble Sendero está perfectamente purificada. “Así fue explicado por aquellos hombres virtuosos” significa que aquellos hombres excelentes te lo explicaron según el modo específico en que ellos mismos meditaron. Pues, así como aquel que decía “el Kiṃsuka es negro” no estaba hablando de otra cosa, sino que describía el Kiṃsuka según el modo en que lo vio, del mismo modo, el Arahant que ha alcanzado la pureza de la visión a través de las seis bases del contacto sensorial (chaphassāyatana), al explicar esta cuestión, no habla de otra cosa, sino que describe el Nibbāna mismo, la purificación de la visión, según el sendero que él mismo ha realizado.

ยถา จ ‘‘โลหิตโก โอจิรกชาโต พหลปตฺตปลาโส กึสุโก’’ติ กเถนฺโตปิ น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา ทิฏฺฐนเยน กึสุกเมว กเถสิ, เอวเมว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธวเสน จตุมหาภูตวเสน เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตขีณาสโวปิ อิมํ ปญฺหํ กเถนฺโต [Pg.102] น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กเถสิ.

Así como aquel que describe el árbol Kiṃsuka diciendo: 'es de color rojo, con frutos que cuelgan como adornos para el cabello y con un follaje espeso de hojas verdes', no está hablando de otra cosa, sino que describe el árbol Kiṃsuka tal como él mismo lo vio; de la misma manera, el Arahant que ha alcanzado la purificación de la visión, al responder a esta pregunta por medio de los cinco agregados del apego, de los cuatro grandes elementos o de los fenómenos de los tres planos, no habla de otra cosa, sino que describe el Nibbāna mismo a través del camino que él mismo ha realizado para alcanzar la purificación de la visión.

ตตฺถ ยถา กาฬกกาเล กึสุกทสฺสาวิโนปิ ตํ ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ น เตน อญฺญํ ทิฏฺฐํ, กึสุโกว ทิฏฺโฐ, เอวเมว ฉผสฺสายตนวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตสฺสาปิ ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ กถิตํ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กถิตํ. ยถา จ โลหิตกาเล โอจิรกชาตกาเล พหลปตฺตปลาสกาเล กึสุกทสฺสาวิโนปิ ตํ ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ ทิฏฺฐํ, กึสุโกว ทิฏฺโฐ, เอวเมว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธวเสน จตุมหาภูตวเสน เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตสฺสาปิ ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ กถิตํ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กถิตํ.

En este sentido, así como la visión de aquel que vio el árbol Kiṃsuka cuando estaba carbonizado es real y verdadera, y no vio otra cosa sino el árbol Kiṃsuka; de la misma manera, la visión del Arahant que ha alcanzado la purificación de la visión por medio de las seis bases del contacto es real y verdadera, y no ha hablado de otra cosa, sino del Nibbāna mismo para la purificación de la visión a través del camino realizado por él mismo. Y así como la visión de aquel que vio el árbol Kiṃsuka cuando estaba rojo, o cuando tenía frutos colgantes, o cuando tenía un follaje espeso, es real y verdadera, y no vio otra cosa sino el árbol Kiṃsuka; de la misma manera, la visión del Arahant que ha alcanzado la purificación de la visión por medio de los cinco agregados del apego, de los cuatro grandes elementos o de los fenómenos de los tres planos es real y verdadera, y no ha hablado de otra cosa, sino del Nibbāna mismo para la purificación de la visión a través del camino realizado por él mismo.

เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ รญฺโญ ปจฺจนฺติมํ นครนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? สเจ เตน ภิกฺขุนา ตํ สลฺลกฺขิตํ, อถสฺส ธมฺมเทสนตฺถํ อารทฺธํ. สเจ น สลฺลกฺขิตํ, อถสฺส อิมินา นคโรปเมน ตสฺเสวตฺถสฺส ทีปนตฺถาย อาวิภาวนตฺถาย อารทฺธํ. ตตฺถ ยสฺมา มชฺฌิมปเทเส นครสฺส ปาการาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหนฺติ, ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปจฺจนฺติมํ นคร’’นฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรโตรณญฺจ. โตรณานิ นาม หิ ปุริสุพฺเพธานิ นครสฺส อลงฺการตฺถํ กรียนฺติ, โจรนิวารณตฺถานิปิ โหนฺติเยว. อถ วา โตรณนฺติ ปิฏฺฐสงฺฆาฏสฺเสตํ นามํ, ถิรปิฏฺฐสงฺฆาฏนฺติปิ อตฺโถ. ฉทฺวารนฺติ นครทฺวารํ นาม เอกมฺปิ โหติ ทฺเวปิ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ, อิธ ปน สตฺถา ฉทฺวาริกนครํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต วิสทญาโณ. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต.

¿Por qué se presentó esta parábola: 'Monje, es como una ciudad fronteriza de un rey'? Si aquel monje hubiera comprendido el significado de la comparación del árbol Kiṃsuka, entonces se habría enseñado para el progreso en la enseñanza del Dhamma según lo comprendido. Pero si no lo comprendió, entonces se presentó esta parábola de la ciudad para aclarar y manifestar ese mismo significado de la purificación de la visión. En dicha parábola, dado que en las regiones centrales los muros de una ciudad pueden ser fuertes o débiles, o incluso no existir en absoluto, porque no hay temor a los ladrones, el Maestro no tomó eso como ejemplo, sino que dijo 'una ciudad fronteriza'. 'Daḷhuddhāpa' significa que tiene una muralla interior firme. 'Daḷhapākāratoraṇa' significa que tiene tanto murallas exteriores firmes como puertas firmes. Las puertas se construyen para el ornamento de la ciudad y también sirven para impedir el paso a ladrones y enemigos. Alternativamente, 'toraṇa' es el nombre del dintel de la puerta; así, el significado es 'con dinteles firmes'. 'Chadvāra' se refiere a las puertas de la ciudad; una ciudad puede tener una, cien o mil puertas, pero aquí el Maestro, deseando mostrar una ciudad de seis puertas, habló así. 'Paṇḍito' significa dotado de sabiduría. 'Byattoti' significa dotado de pericia y un conocimiento claro. 'Medhāvī' significa dotado de inteligencia, entendida como la sabiduría que surge instantáneamente ante diversas situaciones.

ปุรตฺถิมาย ทิสายาติอาทิมฺหิ ภูตมตฺถํ กตฺวา เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ – สมิทฺเธ กิร มหานคเร สตฺตรตนสมฺปนฺโน ราชา จกฺกวตฺติ รชฺชํ อนุสาสติ, ตสฺเสตํ ปจฺจนฺตนครํ ราชายุตฺตวิรหิตํ, อถ ปุริสา อาคนฺตฺวา [Pg.103] ‘‘อมฺหากํ, เทว, นคเร อายุตฺตโก นตฺถิ, เทหิ โน กิญฺจิ อายุตฺตก’’นฺติ อาหํสุ. ราชา เอกํ ปุตฺตํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, เอตํ อาทาย ตตฺถ อภิสิญฺจิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กตฺวา วสถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. ราชปุตฺโต ปาปมิตฺตสํสคฺเคน กติปาเหเยว สุราโสณฺโฑ หุตฺวา, สพฺพานิ วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ หาเรตฺวา, นครมชฺเฌ ธุตฺเตหิ ปริวาริโต สุรํ ปิวนฺโต นจฺจคีตาทิรติยา วีตินาเมติ. อถ รญฺโญ อาคนฺตฺวา อาโรจยึสุ.

En el pasaje que comienza con 'Desde la dirección del este', el significado debe entenderse de la siguiente manera, basándose en los hechos: se dice que en una gran ciudad próspera, un rey universal dotado de las siete joyas gobernaba su reino de acuerdo con el Dhamma. Él tenía una ciudad fronteriza que carecía de un gobernador designado por él. Entonces, los hombres de esa ciudad vinieron y le dijeron: 'Oh soberano, en nuestra ciudad no hay un gobernador; por favor, concédenos uno'. El rey les entregó a uno de sus hijos, diciendo: 'Id, llevadlo allí, consagradlo, estableced tribunales de justicia y demás, y vivid allí'. Ellos lo hicieron así. Sin embargo, debido a la asociación con malos amigos, al cabo de unos pocos días el príncipe se convirtió en un borracho; abandonó todas las funciones judiciales y, rodeado de bribones en medio de la ciudad, pasaba el tiempo bebiendo licor y deleitándose en bailes y cantos. Entonces, vinieron y se lo informaron al rey.

ราชา เอกํ ปณฺฑิตํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ กุมารํ โอวทิตฺวา, วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กาเรตฺวา, ปุน อภิเสกํ กตฺวา, เอหี’’ติ. น สกฺกา, เทว, กุมารํ โอวทิตุํ, จณฺโฑ กุมาโร ฆาเตยฺยาปิ มนฺติ. อเถกํ พลสมฺปนฺนํ โยธํ อาณาเปสิ – ‘‘ตฺวํ อิมินา สทฺธึ คนฺตฺวา สเจ โส โอวาเท น ติฏฺฐติ, สีสมสฺส ฉินฺทาหี’’ติ. อิติ โส อมจฺโจ โยโธ จาติ อิทํ สีฆํ ทูตยุคํ ตตฺถ คนฺตฺวา โทวาริกํ ปุจฺฉิ – ‘‘กหํ, โภ, นครสฺส สามิ กุมาโร’’ติ. เอส มชฺเฌสิงฺฆาฏเก สุรํ ปิวนฺโต ธุตฺตปริวาริโต คีตาทิรตึ อนุโภนฺโต นิสินฺโนติ. อถ ตํ ทูตยุคํ คนฺตฺวา อมจฺโจ ตาเวตฺถ, ‘‘สามิ, วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กิร กาเรตฺวา สาธุกํ รชฺชํ อนุสาสา’’ติ อาห. กุมาโร อสุณนฺโต วิย นิสีทิ. อถ นํ โยโธ สีเส คเหตฺวา, ‘‘สเจ รญฺโญ อาณํ กโรสิ, กร, โน เจ, เอตฺเถว เต สีสํ ปาเตสฺสามี’’ติ ขคฺคํ อพฺพาหิ. ปริจารกา ธุตฺตา ตาวเทว ทิสาสุ ปลายึสุ. กุมาโร ภีโต สาสนํ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส เต ตตฺเถว อภิเสกํ กตฺวา เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ‘‘สมฺมา รชฺชํ อนุสาสาหี’’ติ รญฺญา วุตฺตํ ยถาภูตวจนํ นิยฺยาเตตฺวา ยถาคตมคฺคเมว ปฏิปชฺชึสุ. อิมมตฺถํ อาวิกโรนฺโต ภควา ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสายา’’ติ อาห.

El rey ordenó a un sabio ministro: 'Ve, amonesta al príncipe, haz que se restablezcan los tribunales de justicia, conságralo de nuevo y regresa'. El ministro respondió: 'Oh soberano, no es posible amonestar al príncipe; es violento y podría matarme'. Entonces, el rey ordenó a un guerrero de gran fuerza: 'Ve tú con este ministro y, si el príncipe no acepta la amonestación, córtale la cabeza'. Así, este par de veloces mensajeros fueron allí y preguntaron al portero: 'Amigo, ¿dónde está el príncipe, el señor de la ciudad?'. Él respondió: 'Está sentado en el cruce de caminos central, rodeado de bribones, bebiendo licor y disfrutando de entretenimientos'. Entonces, los mensajeros fueron allí y el ministro dijo primero: 'Señor, el rey ordena que se establezcan los tribunales y que gobiernes bien el reino'. El príncipe permaneció sentado como si no escuchara. Entonces el guerrero lo agarró por la cabeza y desenvainó su espada, amenazando: 'Si cumples la orden del rey, hazlo; si no, aquí mismo te cortaré la cabeza'. Al instante, sus acompañantes huyeron en todas direcciones. El príncipe, aterrorizado, aceptó la orden. Entonces ellos lo consagraron allí mismo, alzaron el parasol blanco y le entregaron el mensaje real: 'Gobierna rectamente el reino'. Luego regresaron por el mismo camino por el que habían venido. Para revelar este significado, el Bienaventurado pronunció las palabras que comienzan con 'Desde la dirección del este'.

ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สมิทฺธมหานครํ วิย หิ นิพฺพานนครํ ทฏฺฐพฺพํ, สตฺตรตนสมนฺนาคโต ราชา จกฺกวตฺติ วิย สตฺตโพชฺฌงฺครตนสมนฺนาคโต ธมฺมราชา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ปจฺจนฺติมนครํ วิย สกฺกายนครํ, ตสฺมึ นคเร กูฏราชปุตฺโต วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน กูฏจิตฺตุปฺปาโท, กูฏราชปุตฺตสฺส ธุตฺเตหิ ปริวาริตกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ปญฺจหิ นีวรเณหิ สมงฺคิกาโล, ทฺเว สีฆทูตา วิย สมถกมฺมฏฺฐานญฺจ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานญฺจ, มหาโยเธน สีเส คหิตกาโล วิย อุปฺปนฺนปฐมชฺฌานสมาธินา [Pg.104] นิจฺจลํ กตฺวา จิตฺตคฺคหิตกาโล, โยเธน สีเส คหิตมตฺเต ธุตฺตานํ ทิสาสุ ปลายิตฺวา ทูรีภาโว วิย ปฐมชฺฌานมฺหิ อุปฺปนฺนมตฺเต นีวรณานํ ทูรีภาโว, ‘‘กริสฺสามิ รญฺโญ สาสน’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเต วิสฺสฏฺฐกาโล วิย ฌานโต วุฏฺฐิตกาโล, อมจฺเจน รญฺโญ สาสนํ อาโรจิตกาโล วิย สมาธินา จิตฺตํ กมฺมนิยํ กตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานสฺส วฑฺฒิตกาโล, ตตฺเถวสฺส เตหิ ทฺวีหิ ทูเตหิ กตาภิเสกสฺส เสตจฺฉตฺตอุสฺสาปนํ วิย สมถวิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย อรหตฺตปฺปตฺตสฺส วิมุตฺติเสตจฺฉตฺตุสฺสาปนํ เวทิตพฺพํ.

En esta explicación de la parábola: la ciudad de Nibbāna debe verse como una gran ciudad próspera. El Buda, el Rey del Dhamma, dotado de las siete joyas del despertar, debe verse como un Rey Universal dotado de las siete joyas. La ciudad de la identidad debe verse como una ciudad fronteriza. En esa ciudad, el surgimiento del pensamiento tortuoso del monje debe verse como el hijo de un rey astuto. El tiempo en que el monje está acompañado por los cinco obstáculos debe verse como el tiempo en que el príncipe astuto está rodeado de delincuentes. La meditación de tranquilidad y la meditación de visión cabal deben verse como los dos mensajeros veloces. El momento en que la mente es capturada firmemente por la concentración del primer jhāna debe verse como el momento en que el gran guerrero agarra al príncipe por la cabeza. Así como los delincuentes huyen en todas direcciones cuando el príncipe es capturado por la cabeza, la desaparición de los obstáculos ocurre apenas surge el primer jhāna. El momento de salir del jhāna debe verse como el momento de liberación tras aceptar el mensaje del rey diciendo: 'Cumpliré la orden del rey'. El momento de desarrollar la meditación de visión cabal, habiendo hecho la mente maleable a través de la concentración, debe verse como el momento en que el ministro informa el mensaje del rey. La elevación del paraguas blanco de la liberación para aquel que ha alcanzado el estado de Arahant basándose en la meditación de tranquilidad y visión cabal, debe entenderse como la elevación del paraguas blanco para el príncipe que ha sido consagrado por esos dos mensajeros allí mismo.

นครนฺติ โข ภิกฺขุ อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนนฺติอาทีสุ ปน จาตุมหาภูติกสฺสาติอาทีนํ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วิตฺถาริโตว. เกวลํ ปน วิญฺญาณราชปุตฺตสฺส นิวาสฏฺฐานตฺตา เอตฺถ กาโย ‘‘นคร’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺเสว ทฺวารภูตตฺตา ฉ อายตนานิ ‘‘ทฺวารานี’’ติ, เตสุ ทฺวาเรสุ นิจฺจํ สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา สติ ‘‘โทวาริโก’’ติ, กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺเตน ธมฺมราเชน เปสิตตฺตา สมถวิปสฺสนา ‘‘สีฆํ ทูตยุค’’นฺติ. เอตฺถ มหาโยโธ วิย สมโถ, ปณฺฑิตามจฺโจ วิย วิปสฺสนา เวทิตพฺพา.

En pasajes como 'Monje, "ciudad" es un nombre para este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos', el significado de términos como 'compuesto por los cuatro grandes elementos' ya ha sido explicado detalladamente antes. Sin embargo, en esta parábola, el cuerpo se llama 'ciudad' simplemente porque es el lugar donde reside el príncipe de la conciencia. Las seis esferas de los sentidos se llaman 'puertas' porque actúan como entradas a esa ciudad. La atención plena se llama 'portero' porque está firmemente establecida de manera constante en esas puertas. La tranquilidad y la visión cabal se denominan 'la pareja de mensajeros veloces' porque son enviadas por el Rey del Dhamma, quien enseña el tema de meditación. Aquí, la tranquilidad debe entenderse como el gran guerrero, y la visión cabal como el ministro sabio.

มชฺเฌ สิงฺฆาฏโกติ นครมชฺเฌ สิงฺฆาฏโก. มหาภูตานนฺติ หทยวตฺถุสฺส นิสฺสยภูตานํ มหาภูตานํ. วตฺถุรูปสฺส หิ ปจฺจยทสฺสนตฺถเมเวตํ จตุมหาภูตคฺคหณํ กตํ. นครมชฺเฌ ปน โส ราชกุมาโร วิย สรีรมชฺเฌ หทยรูปสิงฺฆาฏเก นิสินฺโน สมถวิปสฺสนาทูเตหิ อรหตฺตาภิเสเกน อภิสิญฺจิตพฺโพ วิปสฺสนาวิญฺญาณราชปุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. นิพฺพานํ ปน ยถาภูตสภาวํ อกุปฺปํ อธิการีติ กตฺวา ยถาภูตํ วจนนฺติ วุตฺตํ. อริยมคฺโค ปน ยาทิโสว ปุพฺพภาควิปสฺสนามคฺโค, อยมฺปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตตฺตา ตาทิโสเยวาติ กตฺวา ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต. อิทํ ตาเวตฺถ ธมฺมเทสนตฺถํ อาภตาย อุปมาย สํสนฺทนํ.

'En la encrucijada en el medio' significa la intersección en el centro de la ciudad. 'De los grandes elementos' se refiere a los grandes elementos que sirven de base para el corazón. La mención de los cuatro grandes elementos se hace con el fin de mostrar la condición para la materia que sirve de base. Así como el hijo del rey se sienta en el centro de la ciudad, el príncipe de la conciencia de la visión cabal, sentado en la encrucijada que es el corazón en medio del cuerpo, debe ser visto como aquel que debe ser consagrado con la unción del estado de Arahant por los mensajeros de tranquilidad y visión cabal. Nibbāna se llama 'palabra de verdad' porque es la realidad inalterable e inquebrantable tal como es. El Noble Camino se llama 'el camino tal como se recorre' porque el camino de visión cabal previo es similar a él al estar dotado de sus ocho factores. Esta es la correspondencia de la parábola presentada aquí para enseñar el Dhamma.

ตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏีกรณตฺถํ อาภตปกฺเข ปน อิทํ สํสนฺทนํ – เอตฺถ หิ ฉทฺวารูปมา ฉผสฺสายตนวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ [Pg.105] อาภตา, นครสามิอุปมา ปญฺจกฺขนฺธวเสน, สิงฺฆาฏกูปมา จตุมหาภูตวเสน, นครูปมา เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ อาภตา. สงฺเขปโต ปนิมสฺมึ สุตฺเต จตุสจฺจเมว กถิตํ. สกเลนปิ หิ นครสมฺภาเรน ทุกฺขสจฺจเมว กถิตํ, ยถาภูตวจเนน นิโรธสจฺจํ, ยถาคตมคฺเคน มคฺคสจฺจํ, ทุกฺขสฺส ปน ปภาวิกา ตณฺหา สมุทยสจฺจํ. เทสนาปริโยสาเน ปญฺหปุจฺฉโก ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโตติ.

En cuanto a la aplicación para aclarar este mismo significado: aquí la parábola de las seis puertas se presenta para mostrar al Arahant que ha alcanzado la pureza de la visión a través de las seis bases del contacto. La parábola del señor de la ciudad se da en términos de los cinco agregados; la parábola de la encrucijada en términos de los cuatro grandes elementos; y la parábola de la ciudad en términos de los fenómenos de los tres planos de existencia, para mostrar al Arahant que ha alcanzado la pureza de la visión. En resumen, en este sutta se enseñan únicamente las Cuatro Nobles Verdades. Con todos los componentes de la ciudad se enseña la verdad del sufrimiento; con la 'palabra de verdad', la verdad del cese; con el 'camino tal como se recorre', la verdad del camino. Además, la sed que origina el sufrimiento es la verdad del origen. Al final de la enseñanza, el monje que hizo las preguntas se estableció en el fruto de la entrada en la corriente.

๙. วีโณปมสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Vīṇopama Sutta

๒๔๖. นวเม ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วาติ อิทํ สตฺถา ยถา นาม มหากุฏุมฺพิโก มหนฺตํ กสิกมฺมํ กตฺวา, นิปฺผนฺนสสฺโส ฆรทฺวาเร มณฺฑปํ กตฺวา, อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ปวตฺเตยฺย. กิญฺจาปิ เตน อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐปิตํ, ทฺวีสุ ปน ปริสาสุ สนฺตปฺปิตาสุ เสสชนมฺปิ สนฺตปฺเปติเยว, เอวเมว ภควา สมธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อธิคนฺตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก เชตวนมหาวิหาเร นิสินฺโน ภิกฺขุปริสาย เจว ภิกฺขุนิปริสาย จ มหาธมฺมยาคํ ยชนฺโต วีโณปมสุตฺตํ อารภิ. ตํ เปเนตํ กิญฺจาปิ ทฺเว ปริสา สนฺธาย อารทฺธํ, จตุนฺนมฺปิ ปน ปริสานํ อวาริตํ. ตสฺมา สพฺเพหิปิ โสตพฺพญฺเจว สทฺธาตพฺพญฺจ, ปริโยคาหิตฺวา จสฺส อตฺถรโส วินฺทิตพฺโพติ.

246. En el noveno sutta, 'Para cualquier monje o monja, monjes', el Maestro, al igual que un gran terrateniente que tras realizar una gran labor agrícola y obtener la cosecha, erige un pabellón a la puerta de su casa y ofrece una gran donación a ambos Sanghas. Aunque la donación fue preparada para ambos Sanghas, mientras las dos asambleas están satisfechas, también se satisface al resto de la gente. Del mismo modo, el Bienaventurado, habiendo completado las perfecciones durante cuatro incalculables y cien mil eones, habiendo alcanzado la omnisciencia en el trono de la iluminación y habiendo puesto en movimiento la excelente rueda del Dhamma, sentado en el gran monasterio de Jetavana, inició el Vīṇopama Sutta ofreciendo el gran sacrificio del Dhamma tanto a la asamblea de monjes como a la de monjas. Aunque este sutta se inició refiriéndose a estas dos asambleas, no está prohibido para las cuatro asambleas. Por lo tanto, debe ser escuchado por todos, debe ser creído, y tras profundizar en él, se debe experimentar el sabor de su significado.

ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ ฉนฺโท นาม ปุพฺพุปฺปตฺติกา ทุพฺพลตณฺหา, โส รญฺเชตุํ น สกฺโกติ. อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ปน พลวตณฺหา ราโค นาม, โส รญฺเชตุํ สกฺโกติ. ทณฺฑาทานาทีนิ กาตุํ อสมตฺโถ ปุพฺพุปฺปตฺติโก ทุพฺพลโกโธ โทโส นาม. ตานิ กาตุํ สมตฺโถ อปราปรุปฺปตฺติโก พลวโกโธ ปฏิฆํ นาม. โมโห ปน โมหนสมฺโมหนวเสน อุปฺปนฺนํ อญฺญาณํ. เอวเมตฺถ ปญฺจหิปิ ปเทหิ ตีณิ อกุสลมูลานิ คหิตานิ. เตสุ คหิเตสุ สพฺเพปิ ตมฺมูลกา กิเลสา คหิตาว โหนฺติ. ‘‘ฉนฺโท ราโค’’ติ วา ปททฺวเยน อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ‘‘โทโส [Pg.106] ปฏิฆ’’นฺติ ปททฺวเยน ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, โมหปเทน โลภโทสรหิตา ทฺเว อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺตุปฺปาทา คหิตาติ. เอวํ สพฺเพปิ ทฺวาทส จิตฺตุปฺปาทา ทสฺสิตาว โหนฺติ.

En ese contexto, entre los términos que comienzan con 'chanda' (deseo): 'chanda' se refiere al deseo débil que surge por primera vez ante un objeto; este no es capaz de cautivar intensamente la mente. Por otro lado, la codicia poderosa que surge repetidamente se denomina 'rāga' (apego), y esta sí tiene el poder de cautivar la mente. El enojo débil que surge inicialmente y es incapaz de llevar a acciones como empuñar armas se denomina 'dosa' (odio). El odio poderoso que surge de forma reiterada y es capaz de llevar a tales acciones se llama 'paṭigha' (aversión). El término 'moha' (delusión), por su parte, se refiere a la ignorancia que surge por el poder de la confusión y el engaño mental. De este modo, mediante estos cinco términos, se incluyen las tres raíces de lo insalubre (akusalamūla). Al incluirlas, también se incluyen todas las impurezas (kilesas) que tienen su raíz en ellas. Alternativamente, con el par de términos 'chanda-rāga' se abarcan los ocho tipos de conciencia acompañados de codicia (lobhasahagata); con 'dosa-paṭigha' se abarcan los dos tipos de conciencia acompañados de aversión (domanassasahagata); y con el término 'moha' se abarcan los dos tipos de conciencia acompañados de agitación y duda (uddhaccavicikicchā), que están libres de codicia y odio. Así, se muestran los doce tipos de conciencia insalubre en su totalidad.

สภโยติ กิเลสโจรานํ นิวาสฏฺฐานตฺตา สภโย. สปฺปฏิภโยติ วธพนฺธนาทีนํ การณตฺตา สปฺปฏิภโย. สกณฺฏโกติ ราคาทีหิ กณฺฏเกหิ สกณฺฏโก. สคหโนติ ราคคหนาทีหิ สคหโน. อุมฺมคฺโคติ เทวโลกํ วา มนุสฺสโลกํ วา นิพฺพานํ วา คจฺฉนฺตสฺส อมคฺโค. กุมฺมคฺโคติ กุจฺฉิตเชคุจฺฉิภูตฏฺฐานคมนเอกปทิกมคฺโค วิย อปายสมฺปาปกตฺตา กุมฺมคฺโค. ทุหิติโกติ เอตฺถ อิหิตีติ อิริยนา, ทุกฺขา อิหิติ เอตฺถาติ, ทุหิติโก. ยสฺมิญฺหิ มคฺเค มูลผลาทิขาทนียํ วา สายนียํ วา นตฺถิ, ตสฺมึ อิริยนา ทุกฺขา โหติ, น สกฺกา ตํ ปฏิปชฺชิตฺวา อิจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตุํ. กิเลสมคฺคมฺปิ ปฏิปชฺชิตฺวา น สกฺกา สมฺปตฺติภวํ คนฺตุนฺติ กิเลสมคฺโค ทุหิติโกติ วุตฺโต. ทฺวีหิติโกติปิ ปาโฐ, เอเสวตฺโถ. อสปฺปุริสเสวิโตติ โกกาลิกาทีหิ อสปฺปุริเสหิ เสวิโต.

'Sabhayo' (temible) significa que es un lugar de peligro por ser la morada de los ladrones que son las impurezas (kilesas). 'Sappaṭibhayo' (peligroso) significa que es causa de muerte, cautiverio y otros males. 'Sakaṇṭako' (espinoso) significa que está lleno de las espinas de la pasión (rāga) y demás. 'Sagahano' (impenetrable como una selva) significa que es como una espesura acechada por las fieras de la pasión. 'Ummaggo' (camino desviado) significa que no es el camino para quien se dirige al mundo celestial, al mundo humano o al Nibbāna. 'Kummaggo' (mal camino) se refiere a un sendero que conduce a lugares despreciables y asquerosos; se llama mal camino porque conduce a los estados de privación (apāya), como un sendero estrecho por el que apenas cabe un pie. En 'duhitiko', el término 'ihiti' significa movimiento o tránsito; 'duhitiko' es aquel lugar donde el tránsito es doloroso y difícil. En efecto, en un camino donde no se encuentran raíces, frutos u otros alimentos comestibles, el tránsito resulta penoso y no es posible llegar al destino deseado tras recorrerlo. Del mismo modo, no es posible alcanzar un renacimiento afortunado recorriendo el camino de las impurezas; por ello, el camino de las impurezas se llama 'duhitiko'. También existe la variante 'dvīhitiko', con el mismo significado. 'Asappurisasevito' significa que es frecuentado por personas de mal carácter, como Kokālika y otros.

ตโต จิตฺตํ นิวารเยติ เตหิ จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ ตํ ฉนฺทาทิวเสน ปวตฺตจิตฺตํ อสุภาวชฺชนาทีหิ อุปาเยหิ นิวารเย. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐารมฺมเณ ราเค อุปฺปนฺเน อสุภโต อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ, อนิฏฺฐารมฺมเณ โทเส อุปฺปนฺเน เมตฺตโต อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ, มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมเห อุปฺปนฺเน อุทฺเทสปริปุจฺฉํ ครุวาสํ อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ. เอวํ อสกฺโกนฺเตน ปน สตฺถุมหตฺตตํ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺติ จ อาวชฺชิตพฺพา. สตฺถุมหตฺตตํ ปจฺจเวกฺขโตปิ หิ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตํ สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขโตปิ จิตฺตํ นิวตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อสุภาวชฺชนาทีหิ อุปาเยหิ นิวารเย’’ติ.

'Tato cittaṃ nivāraye' significa que se debe apartar la mente de aquellas formas percibidas por el ojo que surgen mediante el deseo y otros estados, utilizando medios como la reflexión sobre lo impuro (asubha). Ciertamente, en la puerta del ojo, cuando surge el apego ante un objeto deseable, la mente se aparta en quien reflexiona sobre su impureza. Cuando surge el odio ante un objeto indeseable, la mente se aparta en quien reflexiona con amor benevolente (mettā). Cuando surge la delusión ante un objeto neutro, la mente se aparta en quien se dedica al estudio, a la indagación y a vivir bajo la guía de los maestros. Sin embargo, si uno no es capaz de hacerlo de este modo, debe reflexionar sobre la grandeza del Maestro (el Buddha), la excelencia del Dhamma y la recta práctica del Saṅgha. Pues incluso al reflexionar sobre la grandeza del Maestro, la excelencia del Dhamma o la buena conducta del Saṅgha, la mente se aparta de lo insalubre. Por ello se dijo: 'debe apartarla mediante medios como la reflexión sobre lo impuro'.

กิฏฺฐนฺติ กิฏฺฐฏฺฐาเน อุปฺปนฺนสสฺสํ. สมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณํ สุนิปฺผนฺนํ. กิฏฺฐาโทติ สสฺสขาทโก. เอวเมว โขติ เอตฺถ สมฺปนฺนกิฏฺฐํ วิย ปญฺจ กามคุณา ทฏฺฐพฺพา, กิฏฺฐาโท โคโณ วิย กูฏจิตฺตํ, กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทกาโล วิย ภิกฺขุโน ฉสุ ทฺวาเรสุ สตึ ปหาย วิจรณกาโล, กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทมาคมฺม โคเณน คหิตคพฺภสฺส กิฏฺฐสฺส ขาทิตตฺตา สสฺสสามิโน [Pg.107] สสฺสผลานธิคโม วิย ฉทฺวารรกฺขิกาย สติยา วิปฺปวาสมาคมฺม ปญฺจกามคุณํ อสฺสาเทนฺเตน จิตฺเตน กุสลปกฺขสฺส นาสิตตฺตา ภิกฺขุโน สามญฺญผลาธิคมาภาโว เวทิตพฺโพ.

'Kiṭṭhaṃ' se refiere al cultivo de cereales que crece en un campo labrado. 'Sampannaṃ' significa completo y bien desarrollado. 'Kiṭṭhādo' es el que devora el cultivo. 'Evameva kho' (de la misma manera): aquí, los cinco placeres de los sentidos deben verse como el cultivo maduro. La mente astuta y retorcida debe verse como el buey que devora el cultivo. El tiempo en que el monje vaga descuidando la atención en las seis puertas de los sentidos debe verse como el momento de negligencia del guardián del campo. Se debe entender que, así como el dueño del cultivo no obtiene el fruto de su cosecha debido a que el buey devora el cereal cuando el guardián es negligente, el monje no alcanza los frutos de la vida ascética (sāmaññaphala) porque su mente, al deleitarse en los cinco placeres de los sentidos debido a la falta de atención en la protección de las seis puertas, destruye su parte saludable (kusalapakkhassa).

อุปริฆฏายนฺติ ทฺวินฺนํ สิงฺคานํ อนฺตเร. สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺเหยฺยาติ ฆฏายํ ปติฏฺฐิเต นาสารชฺชุเก สุฏฺฐุ นิคฺคหิตํ กตฺวา นิคฺคณฺเหยฺย. ทณฺเฑนาติ มุคฺครสทิเสน ถูลทณฺฑเกน. เอวญฺหิ โส ภิกฺขเว โคโณติ เอวํ โส กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทมนฺวาย ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ กิฏฺฐํ โอตริตุกาโม โหติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ เอวํ นิคฺคณฺหิตฺวา ตาเฬตฺวา โอสชฺชเนน นิพฺพิเสวนภาวํ อุปนีโต โคโณ.

'Uparighaṭāyaṃ' significa en el espacio entre los dos cuernos. 'Suniggahitaṃ niggaṇheyya' significa que, habiendo colocado firmemente la cuerda en la nariz del buey, se le debe sujetar y controlar con fuerza. 'Daṇḍena' significa con una vara gruesa similar a un mazo. 'Evañhi so bhikkhave goṇo': de esta manera, aquel buey que, debido a la negligencia del guardián, desea entrar en el cultivo en cualquier momento, es controlado en cada uno de esos momentos mediante la sujeción, los golpes y la restricción, hasta que se le impide volver a frecuentar el campo de cultivo.

เอวเมว โขติ อิธาปิ สมฺปนฺนกิฏฺฐมิว ปญฺจ กามคุณา ทฏฺฐพฺพา, กิฏฺฐาโท วิย กูฏจิตฺตํ, กิฏฺฐารกฺขสฺส อปฺปมาโท วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ฉสุ ทฺวาเรสุ สติยา อวิสฺสชฺชนํ, ทณฺโฑ วิย สุตฺตนฺโต, โคณสฺส กิฏฺฐาภิมุขกาเล ทณฺเฑน ตาฬนํ วิย จิตฺตสฺส พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณาภิมุขกาเล อนมตคฺคิยเทวทูตอาทิตฺตอาสีวิสูปมอนาคตภยาทีสุ ตํ ตํ สุตฺตํ อาวชฺเชตฺวา จิตฺตุปฺปาทสฺส ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา มูลกมฺมฏฺฐาเน โอตารณํ เวทิตพฺพํ. เตนาหุ โปราณา –

'Evameva kho' (de la misma manera): aquí también, los cinco placeres de los sentidos deben verse como el cultivo maduro. La mente retorcida debe verse como el buey devorador. El no abandonar la atención (sati) en las seis puertas por parte de este monje debe verse como la diligencia del guardián del campo. Los textos de los Suttas deben verse como la vara. Así como el buey es golpeado con la vara cuando se dirige al cultivo, se debe entender que cuando la mente se dirige hacia diversos objetos externos ajenos a la meditación, el monje debe reflexionar sobre suttas como el Anamataggiya, Devadūta, Āditta, Āsīvisūpama o Anāgatabhaya. De este modo, apartando el surgimiento de la mente de la diversidad de objetos, debe conducirla de regreso a su objeto de meditación original (mūlakammaṭṭhāna). Por ello dijeron los antiguos maestros:

‘‘สุภาสิตํ สุตฺวา มโน ปสีทติ,ทเมติ นํ ปีติสุขญฺจ วินฺทติ;

ตทสฺส อารมฺมเณ ติฏฺฐเต มโน,โคโณว กิฏฺฐาทโก ทณฺฑตชฺชิโต’’ติ.

"Al escuchar la palabra bien dicha, la mente se serena, se disciplina y encuentra alegría y felicidad; entonces la mente permanece firme en su objeto, como el buey devorador de cultivos que es castigado con la vara".

อุทุชิตนฺติ ตชฺชิตํ. สุทุชิตนฺติ สุตชฺชิตํ, สุชิตนฺติปิ อตฺโถ. อุทุ, สุทูติ อิทํ ปน นิปาตมตฺตเมว. อชฺฌตฺตนฺติ โคจรชฺฌตฺตํ. สนฺติฏฺฐตีติอาทีสุ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺติฏฺฐติ, ทุติยชฺฌานวเสน สนฺนิสีทติ, ตติยชฺฌานวเสน เอโกทิ โหติ, จตุตฺถชฺฌานวเสน สมาธิยติ. สพฺพมฺปิ วา เอตํ ปฐมชฺฌานวเสน เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา หิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมถานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวรสีลํ นาม กถิตํ.

'Udujitaṃ' significa disciplinado. 'Sudujitaṃ' significa bien disciplinado; también tiene el sentido de correctamente controlado. Los términos 'udu' y 'sudu' son meras partículas. 'Ajjhattaṃ' significa en el objeto de meditación interno. En los términos que comienzan con 'santiṭṭhati' (permanece firme): permanece firme por el poder del primer jhāna; se asienta por el poder del segundo jhāna; se unifica por el poder del tercer jhāna; y se establece en equilibrio por el poder del cuarto jhāna. O bien, todo esto debe entenderse como el proceso del primer jhāna. Hasta este punto, el Buddha perfectamente iluminado ha explicado la moralidad del control de las facultades sensoriales (indriyasaṃvarasīla), protegida por la tranquilidad mental (samatha).

รญฺโญ วาติ กสฺสจิเทว ปจฺจนฺตรญฺโญ วา. สทฺทํ สุเณยฺยาติ ปจฺจูสกาเล ปพุทฺโธ กุสเลน วีณาวาทเกน วาทิยมานาย มธุรสทฺทํ สุเณยฺย. รชนีโยติอาทีสุ จิตฺตํ รญฺเชตีติ รชนีโย. กาเมตพฺพตาย [Pg.108] กมนีโย. จิตฺตํ มทยตีติ มทนีโย. จิตฺตํ มุจฺฉิตํ วิย กรณโต มุจฺฉิยตีติ มุจฺฉนีโย. อาพนฺธิตฺวา วิย คหณโต พนฺธตีติ พนฺธนีโย. อลํ เม, โภติ วีณาย สณฺฐานํ ทิสฺวา ตํ อนิจฺฉนฺโต เอวมาห. อุปธารเณติ เวฏฺฐเก. โกณนฺติ จตุรสฺสํ สารทณฺฑกํ.

«De un rey» se refiere a cualquier soberano de una región fronteriza. «Escuchara el sonido» significa que, al despertar al amanecer, escuchara el dulce sonido de un laúd tocado por un músico experto. En términos como «rajanīyo» y otros, se dice que es apasionante (rajanīyo) porque encanta la mente. Es encantador (kamanīyo) porque es deseable. Es embriagador (madanīyo) porque aturde la mente. Es fascinante (mucchanīyo) porque hace que la mente se desvanezca, por así decirlo. Es cautivador (bandhanīyo) porque captura la mente como si la atara. «Basta de esto para mí» es lo que dice el rey al ver la forma del laúd y, al no desearlo, se expresa así. «Upadhāraṇe» se refiere a las clavijas de afinación. «Koṇa» se refiere al plectro de cuatro lados hecho de madera dura.

โส ตํ วีณนฺติ โส ราชา ‘‘อาหรถ นํ วีณํ, อหมสฺสา สทฺทํ ปสิสฺสามี’’ติ ตํ วีณํ คเหตฺวา. ทสธา วาติอาทีสุ ปฐมํ ตาว ทสธา ผาเลยฺย, อถสฺสา สทฺทํ อปสฺสนฺโต สตธา ผาเลยฺย, ตถาปิ อปสฺสนฺโต สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย, ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘สกลิกา ฌายิสฺสนฺติ, สทฺโท ปน นิกฺขมิตฺวา ปลายิสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อคฺคินา ฑเหยฺย. ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘สลฺลหุกานิ มสิจุณฺณานิ วาเตน ภสฺสิสฺสนฺติ, สทฺโท สารธญฺญํ วิย ปาทมูเล ปติสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ มหาวาเต วา โอผุเนยฺย. ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘มสิจุณฺณานิ ยโถทกํ คมิสฺสนฺติ, สทฺโท ปน ปารํ คจฺฉนฺโต ปุริโส วิย นิกฺขมิตฺวา ตริสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย.

«Ese laúd»: aquel rey ordena «tráiganme ese laúd, examinaré su sonido», y toma el laúd. En las palabras «en diez partes», se refiere a que primero lo dividiría en diez fragmentos. Al no ver el sonido, lo dividiría en cien; si aún no lo viera, lo haría astillas. Al persistir en no verlo, pensaría: «Las astillas arderán y el sonido saldrá y huirá, entonces lo veré», y lo quemaría con fuego. Al no verlo todavía, pensaría: «Las finas cenizas se dispersarán con el viento y el sonido caerá al suelo como grano maduro, entonces lo veré», y lo lanzaría al viento fuerte. Al no verlo aún, pensaría: «Las cenizas se irán con el agua, pero el sonido saldrá y cruzará como un hombre que cruza a nado, entonces lo veré», y lo lanzaría a un río de corriente rápida.

เอวํ วเทยฺยาติ สพฺเพหิปิเมหิ อุปาเยหิ อปสฺสนฺโต เต มนุสฺเส เอวํ วเทยฺย. อสตี กิรายนฺติ อสตี กิร อยํ วีณา, ลามิกาติ อตฺโถ. อสตีติ ลามกาธิวจนเมตํ. ยถาห –

«Diría así»: al no encontrar el sonido por ninguno de estos medios, diría a aquellos hombres: «Este laúd es verdaderamente insignificante (asatī)»; el significado es que es de mala calidad. «Asatī» es un sinónimo de algo vil o inferior. Como se ha dicho:

‘‘อสา โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชติ;

สารตฺตา จ ปคพฺภา จ, สิขี สพฺพฆโส ยถา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๖๑);

«Ciertamente, las mujeres del mundo no tienen lealtad ni conocen límites; apasionadas y descaradas, son como el fuego que todo lo devora».

ยเถวํ ยํกิญฺจิ วีณา นามาติ น เกวลญฺจ วีณาเยว ลามิกา, ยเถว ปน อยํ วีณา นาม, เอวํ ยํกิญฺจิ อญฺญมฺปิ ตนฺติพทฺธํ, สพฺพํ ตํ ลามกเมวาติ อตฺโถ. เอวเมว โขติ เอตฺถ วีณา วิย ปญฺจกฺขนฺธา ทฏฺฐพฺพา, ราชา วิย โยคาวจโร. ยถา โส ราชา ตํ วีณํ ทสธา ผาลนโต ปฏฺฐาย วิจินนฺโต สทฺทํ อทิสฺวา วีณาย อนตฺถิโก โหติ, เอวํ โยคาวจโร ปญฺจกฺขนฺเธ สมฺมสนฺโต อหนฺติ วา มมนฺติ วา คเหตพฺพํ อปสฺสนฺโต ขนฺเธหิ อนตฺถิโก โหติ. เตนสฺส ตํ ขนฺธสมฺมสนํ [Pg.109] ทสฺเสนฺโต รูปํ สมนฺเวสติ ยาวตา รูปสฺส คตีติอาทิมาห.

«De igual modo, cualquier cosa llamada laúd»: esto significa que no solo el laúd es insignificante, sino que así como este laúd es despreciable, cualquier otro instrumento de cuerda es igualmente vil. En este contexto, los cinco agregados deben verse como el laúd y el practicante (yogāvacaro) como el rey. Así como aquel rey, desde que partió el laúd en diez trozos e investigó, no encontró el sonido y perdió el interés en el laúd, del mismo modo el practicante, al examinar los cinco agregados, no encuentra nada que pueda tomar como “yo” o “mío” y pierde el interés en los agregados. Para mostrar ese examen de los fenómenos de los agregados, el Bienaventurado dijo: «Investiga la forma tanto como alcance el destino de la forma», etc.

ตตฺถ สมนฺเวสตีติ ปริเยสติ. ยาวตา รูปสฺส คตีติ ยตฺตกา รูปสฺส คติ. ตตฺถ คตีติ คติคติ, สญฺชาติคติ, สลกฺขณคติ, วิภวคติ, เภทคตีติ ปญฺจวิธา โหนฺติ. ตตฺถ อิทํ รูปํ นาม เหฏฺฐา อวีจิปริยนฺตํ กตฺวา อุปริ อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกํ อนฺโต กตฺวา เอตฺถนฺตเร สํสรติ วตฺตติ, อยมสฺส คติคติ นาม.

Allí, «investiga» significa que busca. «Tanto como alcance el destino de la forma» significa toda la extensión del curso de la forma. En ese contexto, el término «destino» (gati) es de cinco tipos: el curso del renacimiento (gatigati), el curso del origen (sañjātigati), el curso de la característica (salakkhaṇagati), el curso del cese (vibhavagati) y el curso de la disolución (bhedagati). Entre estos, lo que se llama «forma» transita y existe desde el infierno Avīci por debajo hasta el mundo de Brahma Akaniṭṭha por arriba; esto es lo que se conoce como su «curso del renacimiento» (gatigati).

อยํ ปน กาโย เนว ปทุมคพฺเภ, น ปุณฺฑรีกนีลุปฺปลาทีสุ สญฺชายติ, อามาสยปกฺกาสยานํ ปน อนฺตเร พหลนฺธกาเร ทุคฺคนฺธปวนวิจริเต ปรมเชคุจฺเฉ โอกาเส ปูติมจฺฉาทีสุ กิมิ วิย สญฺชายติ, อยํ รูปสฺส สญฺชาติคติ นาม.

Además, este cuerpo no nace en el interior de un loto, ni entre flores de loto blancas o azules, sino que nace en el espacio entre el receptáculo de la comida nueva y el de la comida vieja, en una oscuridad densa, impregnado de aires malolientes y en un lugar extremadamente repulsivo, como un gusano en pescado podrido. Esto es lo que se llama el «curso del origen» (sañjātigati) de la forma.

ทุวิธํ ปน รูปสฺส ลกฺขณํ, ‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูป’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เอวํ วุตฺต รุปฺปนสงฺขาตํ ปจฺจตฺตลกฺขณญฺจ อนิจฺจาทิเภทํ สามญฺญลกฺขณญฺจ, อยมสฺส สลกฺขณคติ นาม.

La característica de la forma es de dos tipos: la característica individual (paccattalakkhaṇa), definida como «aquello que es oprimido (ruppati)», conforme a lo dicho por el Bienaventurado: «Monjes, se llama forma porque es oprimida», y la característica general (sāmaññalakkhaṇa), que se divide en impermanencia y otras. Esto es lo que se llama el «curso de la característica» (salakkhaṇagati) de la forma.

‘‘คติ มิคานํ ปวนํ, อากาโส ปกฺขินํ คติ;

วิภโว คติ ธมฺมานํ, นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ. (ปริ. ๓๓๙) –

«El bosque es el destino de los ciervos, el espacio es el destino de las aves; el cese es el destino de los fenómenos, el Nibbana es el destino del Arahant».

เอวํ วุตฺโต รูปสฺส อภาโว วิภวคติ นาม. โย ปนสฺส เภโท, อยํ เภทคติ นาม. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. เกวลญฺเหตฺถ อุปริ ยาว ภวคฺคา เตสํ สญฺชาติคติ, สลกฺขณคติยญฺจ เวทยิตสญฺชานนอภิสงฺขรณวิชานนวเสน ปจฺจตฺตลกฺขณํ เวทิตพฺพํ.

La ausencia de la forma descrita de este modo es el «curso del cese» (vibhavagati). Lo que es su ruptura es el «curso de la disolución» (bhedagati). El mismo método debe aplicarse a la sensación y los demás agregados. Sin embargo, aquí el curso del origen debe entenderse hasta la cima de la existencia (bhavagga), y en el curso de la característica, las características individuales deben conocerse según la naturaleza de sentir, percibir, construir y conocer.

ตมฺปิ ตสฺส น โหตีติ ยเทตํ รูปาทีสุ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา เอวํ นิทฺทิฏฺฐํ ทิฏฺฐิตณฺหามานคฺคาหตฺตยํ, ตมฺปิ ตสฺส ขีณาสวสฺส น โหตีติ ยถานุสนฺธินาว สุตฺตาคตํ. เตน วุตฺตํ มหาอฏฺฐกถายํ –

«Eso tampoco ocurre para él» significa que el triple asimiento de la visión errónea, el deseo y el orgullo, que se expresa respecto a la forma y otros agregados como «esto es mío», «yo soy esto» o «este es mi yo», no existe para aquel cuyas impurezas se han extinguido (Arahant). Así, según la conexión temática, se presenta el sutta. Por ello se dice en el Gran Comentario (Mahāaṭṭhakathā):

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ กถิตํ, มชฺเฌ สมาธิภาวนา;

ปริโยสาเน จ นิพฺพานํ, เอสา วีโณปมา กถา’’ติ.

«Al principio se habla de la virtud, en el medio del desarrollo de la concentración y al final del Nibbana; tal es el discurso del símil del laúd».

๑๐. ฉปฺปาณโกปมสุตฺตวณฺณนา

10. Descripción del Chappāṇakopama Sutta.

๒๔๗. ทสเม [Pg.110] อรุคตฺโตติ วณสรีโร. เตสํเยว อรูนํ ปกฺกตฺตา ปกฺกคตฺโต. สรวนนฺติ กณฺฑวนํ. เอวเมว โขติ อรุคตฺโต ปุริโส วิย ทุสฺสีลปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. ตสฺส กุสกณฺฏเกหิ วิทฺธสฺส สรปตฺเตหิ จ อสิธารูปเมหิ วิลิขิตคตฺตสฺส ภิยฺโยโสมตฺตาย ทุกฺขโทมนสฺสํ วิย ตตฺถ ตตฺถ สพฺรหฺมจารีหิ ‘‘อยํ โส อิเมสญฺจ อิเมสญฺจ กมฺมานํ การโก’’ติ วุจฺจมานสฺส อุปฺปชฺชนทุกฺขํ เวทิตพฺพํ.

247. En el décimo sutta, «con el cuerpo llagado» significa con el cuerpo cubierto de heridas. Debido a que esas mismas llagas están supurantes, se dice «cuerpo supurante». «Saravana» se refiere a un bosque de cañas con hojas afiladas como flechas. «De igual modo» significa que el individuo inmoral debe ser entendido como el hombre de cuerpo llagado. Así como aquel hombre, herido por espinas de hierba kusa y con el cuerpo lacerado por hojas de caña afiladas como hojas de espada, sufre un inmenso dolor y aflicción, del mismo modo debe entenderse el sufrimiento que surge en el monje inmoral cuando sus compañeros de vida santa le dicen en diversos lugares: «Este es el que realiza tales y tales actos impropios».

ลภติ วตฺตารนฺติ ลภติ โจทกํ. เอวํการีติ เอวรูปานํ เวชฺชกมฺมทูตกมฺมาทีนํ การโก. เอวํสมาจาโรติ วิธวา โคจราทิวเสน เอวรูปโคจโร. อสุจิคามกณฺฏโกติ อสุทฺธฏฺเฐน อสุจิ, คามวาสีนํ วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏโกติ คามกณฺฏโก.

«Encuentra un crítico» significa que encuentra a un acusador. «Que actúa así» significa que realiza labores como la medicina o actúa como mensajero. «Que se comporta así» significa que frecuenta lugares inapropiados como las casas de viudas. «Espina impura del pueblo» significa que es impuro por su falta de rectitud, y es una espina por herir a los aldeanos al aceptar sus limosnas sin ser digno de ellas, por lo que se llama espina del pueblo.

ปกฺขินฺติ หตฺถิโสณฺฑสกุณํ. โอสฺสชฺเชยฺยาติ วิสฺสชฺเชยฺย. อาวิญฺเฉยฺยุนฺติ อากฑฺเฒยฺยุํ. ปเวกฺขามีติ ปวิสิสฺสามิ. อากาสํ เฑสฺสามีติ อากาสํ อุปฺปติสฺสามิ.

La palabra 'Pakkhi' se refiere al ave de trompa de elefante (hatthisoṇḍasakuṇa). 'Ossajjeyyāti' significa que uno debe soltar o liberar. 'Āviñcheyyunti' significa que deberían tirar o arrastrar hacia sí. 'Pavekkhāmīti' significa que entraré. 'Ākāsaṃ ḍessāmīti' significa que volaré hacia el cielo.

เอเตสุ ปน อหิ ‘‘โภเคหิ มณฺฑลํ พนฺธิตฺวา สุปิสฺสามี’’ติ วมฺมิกํ ปวิสิตุกาโม โหติ. สุสุมาโร ‘‘ทูเร พิลํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิสฺสามี’’ติ อุทกํ ปวิสิตุกาโม โหติ. ปกฺขี ‘‘อชฏากาเส สุขํ วิจริสฺสามี’’ติ อากาสํ เฑตุกาโม โหติ. กุกฺกุโร ‘‘อุทฺธนฏฺฐาเน ฉาริกํ พฺยูหิตฺวา อุสุมํ คณฺหนฺโต นิปชฺชิสฺสามี’’ติ คามํ ปวิสิตุกาโม โหติ. สิงฺคาโล ‘‘มนุสฺสมํสํ ขาทิตฺวา ปิฏฺฐึ ปสาเรตฺวา สยิสฺสามี’’ติ อามกสุสานํ ปวิสิตุกาโม โหติ. มกฺกโฏ ‘‘อุจฺเจ รุกฺเข อภิรุหิตฺวา ทิสาทิสํ ปกฺขนฺทิสฺสามี’’ติ วนํ ปวิสิตุกาโม โหติ.

Entre estos animales, la serpiente desea entrar en un hormiguero, pensando: 'Me enroscaré en espiral y dormiré'. El cocodrilo desea entrar en el agua, pensando: 'Entraré en mi madriguera en las profundidades y descansaré'. El ave desea ir hacia el cielo, pensando: 'Vagaré felizmente en el espacio abierto'. El perro desea entrar en la aldea, pensando: 'Escarbaré en las cenizas del fogón y me acostaré tomando el calor'. El chacal desea entrar en el cementerio de cadáveres frescos, pensando: 'Comeré carne humana y me echaré a descansar estirando el lomo'. El mono desea entrar en el bosque, pensando: 'Subiré a un árbol alto y saltaré de un lugar a otro'.

อนุวิธาเยยฺยุนฺติ อนุคจฺเฉยฺยุํ, อนุวิธิเยยฺยุนฺติปิ ปาโฐ, อนุวิธานํ อาปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. ยตฺถ โส ยาติ, ตตฺเถว คจฺเฉยฺยุนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมวาติ เอตฺถ ฉ ปาณกา วิย ฉายตนานิ ทฏฺฐพฺพานิ, ทฬฺหรชฺชุ วิย ตณฺหา, มชฺเฌ คณฺฐิ วิย อวิชฺชา. ยสฺมึ ยสฺมึ ทฺวาเร อารมฺมณํ พลวํ โหติ, ตํ ตํ อายตนํ ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อาวิญฺฉติ.

'Anuvidhāyeyyuṃ' significa que seguirían o irían tras él; también existe la lectura 'anuvidhiyeyyuṃ', que significa que se someterían al seguimiento de aquel que es más fuerte. El sentido es: irían exactamente a donde aquel animal fuerte se dirija. En este contexto, se deben entender las seis bases sensoriales (āyatanāni) como los seis animales, el deseo (taṇhā) como la cuerda firme y la ignorancia (avijjā) como el nudo en el centro. En cualquier puerta donde el objeto sensorial sea predominante, esa base sensorial respectiva arrastra a la persona hacia dicho objeto.

อิมํ [Pg.111] ปน อุปมํ ภควา สริกฺขเกน วา อาหเรยฺย อายตนานํ วา นานตฺตทสฺสนวเสน. ตตฺถ สริกฺขเกน ตาว วิสุํ อปฺปนากิจฺจํ นตฺถิ, ปาฬิยํเยว อปฺปิตา. อายตนานํ นานตฺตทสฺสเนน ปน อยํ อปฺปนา – อหิ นาเมส พหิ สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ฐาเน นาภิรมติ, สงฺการฏฺฐานติณปณฺณคหนวมฺมิกานิเยว ปน ปวิสิตฺวา นิปนฺนกาเล อภิรมติ, เอกคฺคตํ อาปชฺชติ. เอวเมว จกฺขุเปตํ วิสมชฺฌาสยํ, มฏฺฐาสุ สุวณฺณภิตฺติอาทีสุ นาภิรมติ, โอโลเกตุมฺปิ น อิจฺฉติ, รูปจิตฺตปุปฺผลตาทิวิจิตฺเตสุเยว ปน อภิรมติ. ตาทิเสสุ หิ ฐาเนสุ จกฺขุมฺหิ อปฺปโหนฺเต มุขมฺปิ วิวริตฺวา โอโลเกตุกาโม โหติ.

El Bienaventurado presenta esta metáfora ya sea por similitud o para mostrar la diversidad de las bases sensoriales. En cuanto a la similitud, la aplicación ya está establecida en el propio texto pali. En cuanto a mostrar la diversidad de las bases, la aplicación es la siguiente: la serpiente no se deleita en un lugar limpio y barrido, sino que disfruta y alcanza la calma al entrar en basureros, matorrales de hierba o en un hormiguero para dormir. Del mismo modo, el ojo tiene una inclinación por lo irregular; no disfruta mirando paredes lisas de oro, sino que se deleita únicamente en la variedad de formas, pinturas y flores. En tales lugares, si el ojo no es suficiente, uno incluso abre la boca para mirar con deseo.

สุสุมาโรปิ พหิ นิกฺขนฺโต คเหตพฺพํ น ปสฺสติ, อกฺขึ นิมีเลตฺวา จรติ. ยทา ปน พฺยามสตมตฺตํ อุทกํ โอคาหิตฺวา พิลํ ปวิสิตฺวา นิปนฺโน โหติ, ตทา ตสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, สุขํ สุปติ. เอวเมว โสตมฺเปตํ พิลชฺฌาสยํ อากาสสนฺนิสฺสิตํ, กณฺณจฺฉิทฺทกูปเกเยว อชฺฌาสยํ กโรติ, กณฺณจฺฉิทฺทากาโสเยว ตสฺส สทฺทสวเน ปจฺจโย โหติ. อชฏากาโสปิ วฏฺฏติเยว. อนฺโตเลณสฺมิญฺหิ สชฺฌาเย กยิรมาเน น เลณจฺฉทนํ ภินฺทิตฺวา สทฺโท พหิ นิกฺขมติ, ทฺวารวาตปานฉิทฺเทหิ ปน นิกฺขมิตฺวา ธาตุปรมฺปรา ฆฏฺเฏนฺโต อาคนฺตฺวา โสตปสาทํ ฆฏฺเฏติ. อถ ตสฺมึ กาเล ‘‘อสุกํ นาม สชฺฌายตี’’ติ เลณปิฏฺเฐ นิสินฺนา ชานนฺติ.

El cocodrilo, cuando sale del agua, no ve lo que debe ser capturado y camina con los ojos cerrados. Pero cuando se sumerge en el agua a una profundidad considerable y entra en su madriguera para descansar, su mente se calma y duerme plácidamente. Del mismo modo, el oído se inclina hacia los 'agujeros', pues depende del espacio (ākāsa); encuentra su inclinación en el hueco del canal auditivo, y ese espacio del canal es la condición para la audición de los sonidos. El espacio abierto también es adecuado. Por ejemplo, cuando se realiza una recitación dentro de una cueva, el sonido no sale atravesando el techo, sino que sale por las puertas y aberturas de ventilación, golpeando las capas de los elementos hasta llegar a la sensibilidad auditiva. En ese momento, quienes están fuera de la cueva saben qué texto se está recitando.

เอวํ สนฺเต สมฺปตฺตโคจรตา โหติ, กึ ปเนตํ สมฺปตฺตโคจรนฺติ? อาม สมฺปตฺตโคจรํ. ยทิ เอวํ ทูเร เภริอาทีสุ วชฺชมาเนสุ ‘‘ทูเร สทฺโท’’ติ ชานนํ น ภเวยฺยาติ. โน น ภวติ. โสตปสาทสฺมิญฺหิ ฆฏฺฏิเต ‘‘ทูเร สทฺโท, อาสนฺเน สทฺโท, ปรตีเร โอริมตีเร’’ติ ตถา ตถา ชานนากาโร โหติ, ธมฺมตา เอสาติ. กึ เอตาย ธมฺมตาย? ยโต ยโต ฉิทฺทํ, ตโต ตโต สวนํ โหติ จนฺทิมสูริยาทีนํ ทสฺสนํ วิยาติ อสมฺปตฺตโคจรเมเวตํ.

Siendo así, el oído percibe el objeto que llega a él; ¿pero es acaso el oído un sentido de contacto directo (sampattagocara)? Sí, lo es. Si fuera así, cuando suenan tambores a lo lejos, no se percibiría como 'un sonido distante'. Sin embargo, esto no es incorrecto. Cuando se golpea la sensibilidad auditiva, surge el modo de conocimiento de 'sonido lejano, sonido cercano, en la otra orilla o en esta orilla', pues tal es su naturaleza (dhammatā), según se afirma en el Mahā-aṭṭhakathā. ¿Qué se entiende por esta naturaleza? Que la audición ocurre desde donde hay una abertura, similar a la visión de la luna y el sol; por lo tanto, el oído es en realidad un sentido que percibe objetos no adyacentes (asampattagocara).

ปกฺขีปิ รุกฺเข วา ภูมิยํ วา น รมติ. ยทา ปน เอกํ วา ทฺเว วา เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมฺม อชฏากาสํ ปกฺขนฺโท โหติ, ตทา เอกคฺคจิตฺตตํ อาปชฺชติ. เอวเมว ฆานมฺปิ อากาสชฺฌาสยํ วาตูปนิสฺสยคนฺธโคจรํ. ตถา [Pg.112] หิ คาโว นววุฏฺเฐ เทเว ภูมึ ฆายิตฺวา ฆายิตฺวา อากาสาภิมุโข หุตฺวา วาตํ อากฑฺฒนฺติ. องฺคุลีหิ คนฺธปิณฺฑํ คเหตฺวาปิ จ อุปสิงฺฆนกาเล วาตํ อนากฑฺฒนฺโต เนว ตสฺส คนฺธํ ชานาติ.

El ave no se deleita ni en los árboles ni en la tierra. Pero cuando vuela hacia el espacio abierto, superando la distancia de uno o dos lanzamientos de piedra, alcanza la estabilidad mental. Del mismo modo, la nariz se inclina hacia el espacio, teniendo por dominio los olores que dependen del viento. Así, las vacas, cuando ha llovido recientemente, olfatean el suelo y luego, mirando hacia el cielo, inhalan el viento. Incluso si se sostiene un trozo de perfume con los dedos, si no se inhala el aire al intentar olerlo, no se percibe su fragancia.

กุกฺกุโรปิ พหิ จรนฺโต เขมฏฺฐานํ น ปสฺสติ, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ อุปทฺทุโต โหติ. อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา อุทฺธนฏฺฐาเน ฉาริกํ พฺยูหิตฺวา นิปนฺนสฺส ปนสฺส ผาสุ โหติ. เอวเมว ชิวฺหาปิ คามชฺฌาสยา อาโปสนฺนิสฺสิตรสารมฺมณา. ตถา หิ ติยามรตฺตึ สมณธมฺมํ กตฺวาปิ ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปวิสิตพฺพํ โหติ. สุกฺขขาทนียสฺส จ น สกฺกา เขเฬน อเตมิตสฺส รสํ ชานิตุํ.

El perro, mientras vaga afuera, no ve un lugar seguro y es acosado con palos y piedras. Pero al entrar en la aldea y dormir tras escarbar en las cenizas del fogón, se siente cómodo. Del mismo modo, la lengua se inclina hacia la 'aldea' y tiene por objeto los sabores que dependen del elemento agua (āpo). Así, incluso después de practicar el Dhamma de un asceta durante toda la noche, al amanecer es necesario tomar el cuenco y el manto para entrar en la aldea. Además, no es posible conocer el sabor de un alimento seco sin que sea humedecido por la saliva.

สิงฺคาโลปิ พหิ จรนฺโต รตึ น วินฺทติ, อามกสุสาเน มนุสฺสมํสํ ขาทิตฺวา นิปนฺนสฺเสว ปนสฺส ผาสุ โหติ. เอวเมว กาโยปิ อุปาทิณฺณกชฺฌาสโย ปถวีสนฺนิสฺสิตโผฏฺฐพฺพารมฺมโณ. ตถา หิ อญฺญํ อุปาทิณฺณกํ อลภมานา สตฺตา อตฺตโนว หตฺถตเล สีสํ กตฺวา นิปชฺชนฺติ. อชฺฌตฺติกพาหิรา จสฺส ปถวี อารมฺมณคฺคหเณ ปจฺจโย โหติ. สุสนฺถตสฺสาปิ หิ สยนสฺส เหฏฺฐาฐิตานมฺปิ วา ผลกานํ น สกฺกา อนิสีทนฺเตน วา อนุปฺปีฬนฺเตน วา ถทฺธมุทุภาโว ชานิตุนฺติ อชฺฌตฺติกพาหิรา ปถวี เอตสฺส โผฏฺฐพฺพชานเน ปจฺจโย โหติ.

El chacal, vagando afuera, no encuentra placer, pero se siente a gusto al dormir tras comer carne humana en un cementerio. De igual modo, el cuerpo se inclina hacia la materia orgánica (upādiṇṇaka) y tiene por objeto lo táctil apoyado en el elemento tierra (pathavī). Por ello, los seres que no encuentran otro cuerpo táctil, duermen apoyando la cabeza sobre la palma de su propia mano. El elemento tierra, tanto interno como externo, es la condición para percibir los objetos táctiles. Pues incluso en una cama bien tendida, o sobre tablas de madera, no se puede conocer la dureza o suavidad sin sentarse o presionar sobre ellas; por tanto, la tierra interna y externa es la condición para el conocimiento de lo táctil en este cuerpo.

มกฺกโฏปิ ภูมิยํ วิจรนฺโต นาภิรมติ, หตฺถสตุพฺเพธํ ปนสฺส รุกฺขํ อารุยฺห วิฏปปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา ทิสาวิทิสา โอโลเกนฺตสฺเสว ผาสุโก โหติ. เอวํ มโนปิ นานชฺฌาสโย ภวงฺคปจฺจโย, ทิฏฺฐปุพฺเพปิ นานารมฺมณชฺฌาสยํ กโรติเยว มูลภวงฺคํ ปนสฺส ปจฺจโย โหตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน อายตนานํ นานตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค อายตนนิทฺเทเส วุตฺตเมว.

Incluso un mono, cuando deambula por el suelo, no se deleita; pero al subir a un árbol de cien codos de altura, sentarse en la horquilla de una rama y mirar hacia todas las direcciones y direcciones intermedias, se siente a gusto. Del mismo modo, la mente, teniendo diversas inclinaciones, depende del continuo vital (bhavaṅga). Incluso en aquello que ha sido visto anteriormente, realiza diversas inclinaciones hacia los objetos, pero su condición fundamental es el continuo vital original (mūlabhavaṅga); este es el resumen en este contexto. Sin embargo, la diversidad de las bases sensoriales (āyatanas) en detalle ha sido explicada en el Visuddhimagga, en la sección de la descripción de las bases sensoriales (Āyatananiddesa).

ตํ จกฺขุ นาวิญฺฉตีติ ตณฺหารชฺชุกานํ อายตนปาณกานํ กายคตาสติถมฺเภ พทฺธานํ นิพฺพิเสวนภาวํ อาปนฺนตฺตา นากฑฺฒตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา.

Respecto a la frase 'el ojo no lo arrastra', significa que debido a que las bases sensoriales, que son como animales atados con las cuerdas de la sed (taṇhā) al pilar de la atención plena en el cuerpo (kāyagatāsati), han alcanzado un estado de inmovilidad por estar firmemente sujetos, ya no son arrastrados. En este sutta, se enseña específicamente la etapa preliminar de la meditación de introspección (pubbabhāgavipassanā).

๑๑. ยวกลาปิสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario al Yavakalāpi Sutta (El Discurso sobre la Gavilla de Cebada).

๒๔๘. เอกาทสเม [Pg.113] ยวกลาปีติ ลายิตฺวา ฐปิตยวปุญฺโช. พฺยาภงฺคิหตฺถาติ กาชหตฺถา. ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หเนยฺยุนฺติ ฉหิ ปุถุลกาชทณฺฑเกหิ โปเถยฺยุํ. สตฺตโมติ เตสุ ฉสุ ชเนสุ ยเว โปเถตฺวา ปสิพฺพเก ปูเรตฺวา อาทาย คเตสุ อญฺโญ สตฺตโม อาคจฺเฉยฺย. สุหตตรา อสฺสาติ ยํ ตตฺถ อวสิฏฺฐํ อตฺถิ ภุสปลาปมตฺตมฺปิ, ตสฺส คหณตฺถํ สุฏฺฐุตรํ หตา.

248. En el undécimo discurso, 'yavakalāpī' se refiere a un montón de cebada que ha sido segada y amontonada. 'Byābhaṅgihatthā' significa con palos de carga en las manos. 'Lo golpearían con seis palos' (chahi byābhaṅgīhi haneyyuṃ) significa que lo azotarían con seis palos de carga gruesos. 'El séptimo' (sattamo) se refiere a que, después de que aquellas seis personas hubieran golpeado la cebada, llenado sus sacos y se hubieran marchado, vendría una séptima persona. 'Sería más severamente golpeada' (suhatatarā assā) significa que para recoger incluso lo poco que quedara allí, ya fueran restos de paja o tamiz, se golpearía con mucha más fuerza que antes.

เอวเมว โขติ เอตฺถ จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ ทฏฺฐพฺพานิ, จตุมหาปเถ นิกฺขิตฺตยวกลาปี วิย สตฺโต, ฉ พฺยาภงฺคิโย วิย อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตวเสน อฏฺฐารส อารมฺมณานิ, สตฺตมา พฺยาภงฺคี วิย ภวปตฺถนา กิเลสา. ยถา จตุมหาปเถ ฐปิตา ยวกลาปี ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หญฺญติ, เอวมิเม สตฺตา อฏฺฐารสหิ อารมฺมณทณฺฑเกหิ ฉสุ อายตเนสุ หญฺญนฺติ. ยถา สตฺตเมน สุหตตรา โหนฺติ, เอวํ สตฺตา ภวปตฺถนกิเลเสหิ สุหตตรา โหนฺติ ภเวมูลกํ ทุกฺขํ อนุภวมานา.

De la misma manera, en este contexto, las seis bases sensoriales deben verse como un cruce de cuatro caminos; el ser debe verse como la gavilla de cebada colocada en dicho cruce; los dieciocho tipos de objetos (agradables, desagradables o neutros) deben verse como los seis palos de carga; y las impurezas del anhelo por la existencia (bhavapatthanā kilesā) como el séptimo palo. Así como la gavilla colocada en el cruce es golpeada por los seis palos, de igual modo estos seres son golpeados en sus seis bases sensoriales por los dieciocho palos de los objetos. Y así como con el séptimo palo queda más severamente golpeada, así los seres, a través de las impurezas del anhelo por la existencia, son más severamente golpeados mientras experimentan el sufrimiento que tiene su raíz en la existencia.

อิทานิ เนสํ ตํ ภวปตฺถนกิเลสํ ทสฺเสตุํ ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺราติ สุธมฺมายํ ภุมฺมํ, สุธมฺมาย เทวสภาย ทฺวาเรติ อตฺโถ. ธมฺมิกา โข เทวาติ ธมฺมิกา เอเต เทวา นาม, เยหิ มาทิสํ อสุราธิปตึ คเหตฺวา มยฺหํ เภทนมตฺตมฺปิ น กตนฺติ สนฺธาย วทติ. อธมฺมิกา เทวาติ อธมฺมิกา เอเต เทวา นาม, เย มาทิสํ อสุราธิปตึ นวคูถสูกรํ วิย กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา นิสีทาเปนฺติ. เอวํ สุขุมํ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติพนฺธนนฺติ ตํ กิร ปทุมนาฬสุตฺตํ วิย มกฺกฏชาลสุตฺตํ วิย จ สุขุมํ โหติ, เฉตฺตุํ ปน เนว วาสิยา น ผรสุนา สกฺกา. ยสฺมา ปน จิตฺเตเนว พชฺฌติ, จิตฺเตน มุจฺจติ, ตสฺมา ‘‘เวปจิตฺติพนฺธน’’นฺติ วุตฺตํ.

Ahora, para mostrar ese anhelo por la existencia de los seres, el Buddha dijo: 'En el pasado, monjes', etc. 'Allí' (tatra) es un caso locativo en sentido de proximidad, significando 'en la puerta de la sala de asambleas celestiales llamada Sudhammā'. 'Los dioses son ciertamente justos' (dhammikā kho devā) se dice con referencia a que: 'Aquellos dioses son llamados justos porque, habiendo capturado a un soberano de los Asuras como yo, no me han causado ni el más mínimo daño o dolor'. 'Los dioses son injustos' (adhammikā devā) se dice con referencia a: 'Aquellos dioses son llamados injustos porque capturan a un soberano de los Asuras como yo y, como si fuera un cerdo que come estiércol fresco, lo atan con cinco ataduras en el cuello y lo obligan a sentarse'. 'Tan sutil es, monjes, la atadura de Vepacitti': se dice que esa atadura es tan sutil como las fibras de un tallo de loto o como una tela de araña; sin embargo, no puede ser cortada ni con un hacha ni con un cuchillo. Debido a que uno es atado solo por la mente y se libera solo por la mente, por eso se llama 'la atadura de Vepacitti'.

ตโต สุขุมตรํ มารพนฺธนนฺติ กิเลสพนฺธนํ ปเนสํ ตโตปิ สุขุมตรํ, เนว จกฺขุสฺส อาปาถํ คจฺฉติ, น อิริยาปถํ นิวาเรติ. เตน หิ พทฺธา สตฺตา ปถวิตเลปิ อากาเสปิ โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ [Pg.114] คจฺฉนฺติปิ อาคจฺฉนฺติปิ. ฉิชฺชมานํ ปเนตํ ญาเณเนว ฉิชฺชติ, น อญฺเญนาติ ‘‘ญาณโมกฺขํ พนฺธน’’นฺติปิ วุจฺจติ.

Sobre 'el vínculo de Māra es aún más sutil que aquel', se refiere a que la atadura de las impurezas es más sutil que la de Vepacitti; no entra en el campo de visión del ojo ni impide el movimiento físico. Ciertamente, los seres atados por este vínculo de Māra pueden ir y venir por la superficie de la tierra o por el espacio, ya sea por cien o por mil leguas (yojanas). Sin embargo, cuando este vínculo de Māra se corta, se corta únicamente mediante el conocimiento (ñāṇa) y no por ningún otro medio; por eso también se le llama 'el vínculo del cual el conocimiento es la liberación'.

มญฺญมาโนติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานานํ วเสน ขนฺเธ มญฺญนฺโต. พทฺโธ มารสฺสาติ มารพนฺธเนน พทฺโธ. กรณตฺเถ วา เอตํ สามิวจนํ, กิเลสมาเรน พทฺโธติ อตฺโถ. มุตฺโต ปาปิมโตติ มารสฺส พนฺธเนน มุตฺโต. กรณตฺเถเยว วา อิทํ สามิวจนํ, ปาปิมตา กิเลสพนฺธเนน มุตฺโตติ อตฺโถ.

'Concibiendo' (maññamāno) significa concebir los agregados a través del poder del deseo (taṇhā), los puntos de vista (diṭṭhi) y el orgullo (māna). 'Atado por Māra' significa atado por el vínculo de Māra. O bien, el caso genitivo (mārassa) se usa en sentido instrumental, significando 'atado por las impurezas de Māra' (kilesamārena baddho). 'Liberado del Maligno' (mutto pāpimatō) significa liberado del vínculo de Māra. O bien, el caso genitivo (pāpimatō) debe entenderse en sentido instrumental: 'liberado del vínculo de las impurezas por el Maligno'.

อสฺมีติ ปเทน ตณฺหามญฺญิตํ วุตฺตํ. อยมหสฺมีติ ทิฏฺฐิมญฺญิตํ. ภวิสฺสนฺติ สสฺสตวเสน ทิฏฺฐิมญฺญิตเมว. น ภวิสฺสนฺติ อุจฺเฉทวเสน. รูปีติอาทีนิ สสฺสตสฺเสว ปเภททีปนานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา มญฺญิตํ อาพาธํ อนฺโตโทสนิกนฺตนวเสน โรโค เจว คณฺโฑ จ สลฺลญฺจ, ตสฺมา. อิญฺชิตนฺติอาทีนิ ยสฺมา อิเมหิ กิเลเสหิ สตฺตา อิญฺชนฺติ เจว ผนฺทนฺติ จ ปปญฺจิตา จ โหนฺติ ปมตฺตาการปตฺตา, ตสฺมา เตสํ อาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ.

Con la palabra 'soy' (asmīti) se expresa la concepción basada en el deseo. Con la frase 'este soy yo' (ayamahasmīti), la concepción basada en los puntos de vista. 'Existirán' se refiere a la concepción de puntos de vista bajo la modalidad del eternismo (sassata). 'No existirán' se refiere a la modalidad del aniquilacionismo (uccheda). Términos como 'con forma' (rūpī), etc., ilustran las divisiones del propio eternismo. Por tanto, dado que la concepción (maññita) es una enfermedad, un tumor y una flecha, debido a su capacidad de herir y destruir internamente, se ha dicho así. Términos como 'conmoción' (iñjita), etc., se han expuesto para mostrar la naturaleza de tales impurezas de deseo y puntos de vista, por las cuales los seres en el ciclo de nacimientos se conmueven, se agitan, se complican (papañcitā) y caen en un estado de negligencia.

มานคตวาเร ปน มานสฺส คตํ มานคตํ, มานปวตฺตีติ อตฺโถ. มาโนเยว มานคตํ คูถคตํ มุตฺตคตํ วิย. ตตฺถ อสฺมีติ อิทํ ตณฺหาย สมฺปยุตฺตมานวเสน วุตฺตํ. อยมหมสฺมีติ ทิฏฺฐิวเสน. นนุ จ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺโต นาม มาโน นตฺถีติ? อาม นตฺถิ, มานสฺส ปน อปฺปหีนตฺตา ทิฏฺฐิ นาม โหติ. มานมูลกํ ทิฏฺฐึ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

En la sección sobre el orgullo (mānagata), 'mānagata' significa el surgimiento o la manifestación del orgullo, como en la idea 'yo soy mejor'. El término 'mānagata' se refiere al orgullo mismo, de manera similar a cómo se usan los términos 'gūthagata' (excremento) o 'muttagata' (orina), donde la palabra 'gata' denota la naturaleza de la cosa misma. En ese contexto, 'soy' se dice respecto al orgullo asociado con el deseo. 'Este soy yo' se dice respecto a los puntos de vista que tienen como raíz el orgullo. ¿Acaso no es cierto que no existe un orgullo asociado con puntos de vista erróneos? Es cierto, no existe; sin embargo, debido a que el orgullo no ha sido abandonado, surge lo que se llama 'punto de vista'. Se dice esto con referencia al punto de vista que tiene su origen en el orgullo. El resto de los términos en todos los pasajes son de significado evidente.

อาสีวิสวคฺโค.

El grupo de discursos sobre las víboras (Āsīvisavagga).

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก.

El cuarto grupo de cincuenta discursos (Paṇṇāsaka).

สฬายตนสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario al Saḷāyatanasaṃyutta (Vínculo de las Seis Bases Sensoriales).

๒. เวทนาสํยุตฺตํ

2. Vedanāsaṃyutta (Vínculo de las Sensaciones).

๑. สคาถาวคฺโค

1. Sagāthāvagga (Sección con versos).

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Samādhisutta (Discurso sobre la Concentración).

๒๔๙. เวทนาสํยุตฺเต [Pg.115] สคาถาวคฺคสฺส ปฐเม สมาหิโตติ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา สมาหิโต. เวทนา จ ปชานาตีติ เวทนา ทุกฺขสจฺจวเสน ปชานาติ. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ ตาสํเยว สมฺภวํ สมุทยสจฺจวเสน ปชานาติ. ยตฺถ เจตาติ ยตฺเถตา เวทนา นิรุชฺฌนฺติ, ตํ นิพฺพานํ นิโรธสจฺจวเสน ปชานาติ. ขยคามินนฺติ ตาสํเยว เวทนานํ ขยคามินํ มคฺคํ มคฺคสจฺจวเสน ปชานาติ. นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ นิตฺตณฺโห หุตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. เอวเมตฺถ สุตฺเต สมฺมสนจารเวทนา กถิตา. คาถาสุ ทฺวีหิ ปเทหิ สมถวิปสฺสนา กถิตา, เสเสหิ จตุสจฺจํ กถิตํ. เอวเมตฺถ สพฺพสงฺคาหิโก จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท วุตฺโต.

249. En el primer sutta del Sagāthāvagga del Vedanāsaṃyutta, el término 'samāhito' (concentrado) se refiere a estar firmemente establecido en el objeto de la sensación, ya sea mediante la concentración de acceso (upacāra) o la concentración de absorción (appanā). 'Vedanā ca pajānāti' significa que comprende las tres clases de sensaciones a través de la Verdad del Sufrimiento (dukkhasacca). 'Vedanānañca sambhavaṃ' significa que comprende el origen de esas mismas tres sensaciones —causadas por factores como la sed, la ignorancia, el kamma y el contacto— a través de la Verdad del Origen (samudayasacca). 'Yattha cetā' se refiere al Nibbāna, donde estas sensaciones cesan sin resurgir; esto lo comprende a través de la Verdad del Cese (nirodhasacca). 'Khayagāminaṃ' significa que comprende el sendero que conduce al fin de esas mismas sensaciones a través de la Verdad del Sendero (maggasacca). 'Nicchāto parinibbuto' significa que, habiéndose liberado de la sed (nittaṇho), se ha extinguido mediante la extinción de las deflicciones (kilesaparinibbāna). De este modo, en este sutta se exponen las sensaciones como el dominio de la reflexión (sammasana). En los versos, con dos términos (samāhito y sampajāno), se exponen la tranquilidad y la visión cabal (samatha-vipassanā); con los términos restantes, empezando por las sensaciones, se exponen las Cuatro Nobles Verdades. Así, en este sutta se declara la distinción de los fenómenos pertenecientes a los cuatro planos (catubhūmaka) que abarca la totalidad de la realidad.

๒. สุขสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Sukhasutta

๒๕๐. ทุติเย อทุกฺขมสุขํ สหาติ อทุกฺขมสุขญฺจ สุขทุกฺเขหิ สห. อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ อตฺตโน จ ปรสฺส จ. โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาวํ. ปโลกินนฺติ ปลุชฺชนกํ ภิชฺชนสภาวํ. ผุสฺส ผุสฺส วยํ ปสฺสนฺติ ญาเณน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วยํ ปสฺสนฺโต. เอวํ ตตฺถ วิรชฺชตีติ เอวํ ตาสุ เวทนาสุ วิรชฺชติ. อิธาปิ สุตฺเต สมฺมสนจารเวทนา กถิตา, คาถาสุ ญาณผุสนํ.

250. En el segundo sutta, 'adukkhamasukhaṃ saha' significa la sensación ni-dolorosa-ni-placentera junto con el placer y el dolor. 'Ajjhattañca bahiddhā ca' se refiere tanto a lo interno (uno mismo) como a lo externo (otros). 'Mosadhammaṃ' significa aquello que tiene la naturaleza de desaparecer o ser ilusorio. 'Palokinanti' significa aquello que tiene la naturaleza de disgregarse y destruirse. 'Phussa phussa vayaṃ passanti' significa ver la disolución una y otra vez mediante el conocimiento (ñāṇa) que surge tras la visión cabal. 'Evaṃ tattha virajjati' significa que, de esta manera, se desapasiona de esas tres sensaciones mediante el desapego del Sendero (magga-virāga). En este sutta también se exponen las sensaciones como objeto de reflexión (sammasana), y en los versos se expone el contacto a través del conocimiento.

๓. ปหานสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Pahānasutta

๒๕๑. ตติเย อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ สพฺพมฺปิ ตณฺหํ ฉินฺทิ สมุจฺฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ ปริวตฺตยิ นิมฺมูลกมกาสิ. สมฺมาติ เหตุนา การเณน. มานาภิสมยาติ มานสฺส ทสฺสนาภิสมยา, ปหานาภิสมยา จ. อรหตฺตมคฺโค หิ กิจฺจวเสน มานํ สมฺปสฺสติ, อยมสฺส [Pg.116] ทสฺสนาภิสมโย. เตน ทิฏฺโฐ ปน โส ตาวเทว ปหียติ, ทิฏฺฐวิเสน ทิฏฺฐสตฺตานํ ชีวิตํ วิย. อยมสฺส ปหานาภิสมโย.

251. En el tercer sutta, 'acchecchi taṇhaṃ' significa que cortó y erradicó completamente toda sed (taṇhā) mediante el abandono por erradicación (samuccheda-pahāna). 'Vivattayi saṃyojananti' significa que arrancó de raíz y revirtió los diez tipos de grilletes (saṃyojana). 'Sammā' significa mediante la causa o el método correcto. 'Mānābhisamayā' se refiere a la penetración mediante la visión (dassana) y el abandono (pahāna) del orgullo o presunción (māna). Pues el Sendero del Arahant (arahatta-magga), por su función, ve plenamente el orgullo; esto constituye su penetración por visión. Una vez visto por ese Sendero, el orgullo se abandona en ese mismo instante; tal como la vida de quienes han alcanzado el primer sendero cesa tras ser vista [por la muerte]. Esto constituye su penetración por abandono.

อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ เอวํ อรหตฺตมคฺเคน มานสฺส ทิฏฺฐตฺตา จ ปหีนตฺตา จ เย อิเม ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘) หริตนฺตํ วา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) เอวํ วุตฺตอนฺติมมริยาทนฺโต จ, ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติ (อิติวุ. ๙๑; สํ. นิ. ๓.๘๐) เอวํ วุตฺตลามกนฺโต จ, ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๑; จูฬนิ. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๑) เอวํ วุตฺตโกฏฺฐาสนฺโต จ, ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สพฺพปจฺจยสงฺขยา’’ติ (สํ นิ. ๒.๕๑; ๒.๔.๗๑; อุทา. ๗๑) เอวํ วุตฺตโกฏนฺโต จาติ จตฺตาโร อนฺตา, เตสุ สพฺพสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส อทุํ จตุตฺถโกฏิสงฺขาตํ อนฺตมกาสิ, ปริจฺเฉทํ ปริวฏุมํ อกาสิ, อนฺติมสมุสฺสยมตฺตาวเสสํ ทุกฺขมกาสีติ วุตฺตํ โหติ.

'Antamakāsi dukkhassā' significa que, de esta manera, por el hecho de haber visto y abandonado el orgullo mediante el Sendero del Arahant, puso fin al sufrimiento. Existen cuatro tipos de 'fin' (anta): 1. El fin como límite o frontera (mariyādanto), como en 'el extremo de un cinturón se desgasta'. 2. El fin como lo inferior o despreciable (lāmakanto), como en 'esta vida de mendicidad es la más inferior entre las formas de subsistencia'. 3. El fin como una porción o categoría (koṭṭhāsanto), como en 'la propia personalidad es un extremo'. 4. El fin como la cúspide o conclusión última (koṭanto), como en 'este es el fin del sufrimiento mediante la destrucción de todas las condiciones'. De estos cuatro, el Arahant realizó el cuarto tipo de fin, que consiste en la cúspide o conclusión del sufrimiento en el ciclo (vaṭṭadukkha); es decir, delimitó el sufrimiento de modo que solo reste el último agregado físico (antimasamussaya).

สมฺปชญฺญํ น ริญฺจตีติ สมฺปชญฺญํ น ชหติ. สงฺขฺยํ โนเปตีติ รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญตฺตึ น อุเปติ, ตํ ปญฺญตฺตึ ปหาย ขีณาสโว นาม โหตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต อารมฺมณานุสโย กถิโต.

'Sampajaññaṃ na riñcatī' significa que no abandona la clara comprensión. 'Saṅkhyaṃ nopetī' significa que no cae bajo la designación de ser 'apasionado', 'odioso' o 'deludido'; habiendo abandonado tales designaciones, se le llama 'aquel cuyas impurezas se han agotado' (khīṇāsavo). En este sutta se expone la tendencia latente (anusaya) asociada con los objetos de las sensaciones.

๔. ปาตาลสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Pātālasutta

๒๕๒. จตุตฺเถ ปาตาโลติ ปาตสฺส อลํ ปริยตฺโต, นตฺถิ เอตฺถ ปติฏฺฐาติ ปาตาโล. อสนฺตํ อวิชฺชมานนฺติ อสมฺภูตตฺตํ อปญฺญายมานตฺตํ. เอวํ วาจํ ภาสตีติ อตฺถิ มหาสมุทฺเท ปาตาโลติ เอวํ วาจํ. โส หิ ยํ ตํ พลวามุขํ มหาสมุทฺทสฺส อุทกํ เวเคน ปกฺขนฺทิตฺวา จกฺกวาฬํ วา สิเนรุํ วา อาหจฺจ โยชนทฺวิโยชนทสโยชนปฺปมาณมฺปิ อุคฺคนฺตฺวา ปุน มหาสมุทฺเท ปตติ, ยสฺส ปติตฏฺฐาเน มหานรกปปาโต วิย โหติ, ยํ โลเก พลวามุขนฺติ วุจฺจติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วทติ.

252. En el cuarto sutta, 'pātālo' (abismo) se refiere a un lugar apto para una caída sin obstáculos, donde no hay ningún punto de apoyo. 'Asantaṃ avijjamānaṃ' significa algo que es irreal, falso o que no puede ser hallado según su significado literal. 'Evaṃ vācaṃ bhāsatī' se refiere a la frase: 'Hay un abismo en el gran océano'. Pues un hombre común falto de instrucción, al referirse al 'Balavāmukha' (Boca Poderosa) —aquellas aguas del gran océano que, impulsadas con violencia, chocan contra el monte Cakkavāḷa o el monte Sineru, se elevan hasta diez leguas y vuelven a caer al océano creando un precipicio similar a un gran infierno— llama a eso en el mundo 'Balavāmukha'. Aludiendo a ese abismo, dice tales palabras.

ยสฺมา ปน ตตฺถ ตถารูปานํ มจฺฉกจฺฉปเทวทานวานํ ปติฏฺฐาปิ โหติ สุขนิวาโสปิ, ตสฺมา อสนฺตํ อสํวิชฺชมานํ ตํ ตํ วาจํ ภาสติ นาม. ยสฺมา ปน สพฺพปุถุชฺชนา สารีริกาย ทุกฺขเวทนาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, ตสฺมา ปาตสฺส อลนฺติ อตฺเถน อยเมว ปาตาโลติ ทสฺเสนฺโต สารีริกานํ โข เอตํ ภิกฺขเวติอาทิมาห.

Sin embargo, dado que en ese abismo llamado Balavāmukha hay puntos de apoyo y moradas placenteras para seres como peces, tortugas, devas y asuras, se dice que sus palabras son irreales y carentes de fundamento. Por el contrario, dado que todos los hombres comunes (puthujjana) son incapaces de mantener su estabilidad frente a la sensación corporal dolorosa, ese es el verdadero lugar de caída sin obstáculos. Mostrando que solo esta sensación dolorosa merece ser llamada 'abismo', el Buddha dijo: 'Monjes, este es un nombre para la sensación corporal dolorosa', etc.

ปาตาเล [Pg.117] น ปจฺจุฏฺฐาสีติ ปาตาลสฺมึ น ปติฏฺฐาสิ. คาธนฺติ ปติฏฺฐํ. อกฺกนฺทตีติ อนิพทฺธํ วิปฺปลาปํ วิลปนฺโต กนฺทติ. ทุพฺพโลติ ทุพฺพลญาโณ. อปฺปถามโกติ ญาณถามสฺส ปริตฺตตาย ปริตฺตถามโก. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยสาวโกติ โสตาปนฺโน. โสตาปนฺโน หิ เอตฺถ ธุรํ, พลววิปสฺสโก น ติกฺขพุทฺธิ อุปฺปนฺนํ เวทนํ อนนุวตฺติตฺวา ปติฏฺฐาตุํ สมตฺโถ โยคาวจโรปิ วฏฺฏติ.

'Pātāle na paccuṭṭhāsī' significa que no pudo sostenerse en el abismo de la sensación dolorosa. 'Gādhaṃ' significa punto de apoyo. 'Akkandatī' significa que llora y se lamenta profiriendo palabras incoherentes. 'Dubbalo' significa débil en sabiduría. 'Appathāmako' significa poseedor de poca fuerza debido a la escasez de su capacidad intelectual. En este sutta, el término 'ariyasāvako' se refiere al Sotāpanna, pues él es aquí el protagonista. No obstante, también es aplicable a cualquier practicante (yogāvacara) de visión cabal vigorosa y sabiduría aguda que sea capaz de mantenerse firme sin dejarse arrastrar por la sensación surgida.

๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Daṭṭhabbasutta

๒๕๓. ปญฺจเม ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพาติ วิปริณามนวเสน ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา. สลฺลโตติ ทุกฺขาปนวินิวิชฺฌนฏฺเฐน สลฺลาติ ทฏฺฐพฺพา. อนิจฺจโตติ อทุกฺขมสุขา หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา. อทฺทาติ อทฺทส. สนฺตนฺติ สนฺตสภาวํ.

253. En el quinto sutta, 'dukkhato daṭṭhabbā' significa que [la sensación placentera] debe verse como sufrimiento debido a su naturaleza de cambio y destrucción. 'Sallato' (como un dardo) significa que la sensación dolorosa debe verse como un dardo por su naturaleza de herir y afligir el cuerpo. 'Aniccatoto' significa que la sensación ni-dolorosa-ni-placentera debe verse como impermanente, pues desaparece tras haber surgido. 'Addā' significa vio. 'Santanti' significa de naturaleza pacífica.

๖. สลฺลสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Sallasutta

๒๕๔. ฉฏฺเฐ ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ ชเนสุ. อนุเวธํ วิชฺเฌยฺยาติ ตสฺเสว วณมุขสฺส องฺคุลนฺตเร วา ทฺวงฺคุลนฺตเร วา อาสนฺนปเทเส อนุคตเวธํ. เอวํ วิทฺธสฺส หิ สา อนุเวธา เวทนา ปฐมเวทนาย พลวตรา โหติ, ปจฺฉา อุปฺปชฺชมานา โทมนสฺสเวทนาปิ เอวเมว ปุริมเวทนาย พลวตรา โหติ. ทุกฺขาย เวทนาย นิสฺสรณนฺติ ทุกฺขาย เวทนาย หิ สมาธิมคฺคผลานิ นิสฺสรณํ, ตํ โส น ชานาติ, กามสุขเมว นิสฺสรณนฺติ ชานาติ. ตาสํ เวทนานนฺติ ตาสํ สุขทุกฺขเวทนานํ. สญฺญุตฺโต นํ เวทยตีติ กิเลเสหิ สมฺปยุตฺโตว หุตฺวา ตํ เวทนํ เวทยติ, น วิปฺปยุตฺโต. สญฺญุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ กรณตฺเถ นิสฺสกฺกํ, ทุกฺเขน สมฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. สงฺขาตธมฺมสฺสาติ วิทิตธมฺมสฺส ตุลิตธมฺมสฺส. พหุสฺสุตสฺสาติ ปริยตฺติพหุสฺสุตสฺส ปฏิเวธพหุสฺสุตสฺส จ. สมฺมา ปชานาติ ภวสฺส ปารคูติ ภวสฺส ปารํ นิพฺพานํ คโต, ตเทว นิพฺพานํ สมฺมา ปชานาติ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต อารมฺมณานุสโยว กถิโต. อริยสาวเกสุ จ ขีณาสโว เอตฺถ ธุรํ, อนาคามีปิ วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

254. En el sexto sutta, la palabra 'tatra' se refiere a esas dos clases de personas (el instruido y el no instruido). 'Anuvedhaṃ vijjheyya' significa una herida o penetración subsiguiente en el mismo orificio de la herida, ya sea a una distancia de un dedo o de dos dedos en una zona cercana. Para quien es herido de esta manera, esa sensación de la herida subsiguiente es más poderosa que la primera sensación; del mismo modo, la sensación de pesar (domanassa) que surge después es más poderosa que la sensación de pesar anterior. Respecto a 'dukkhāya vedanāya nissaraṇaṃ' (el escape del sentimiento de dolor), el escape de la sensación dolorosa son ciertamente las absorciones (jhāna), los senderos (magga) y sus frutos (phala); el ignorante no conoce esto, y cree que el placer sensual (kāmasukha) es el único escape. 'Tāsaṃ vedanānaṃ' se refiere a esas sensaciones de placer y dolor. 'Saññutto naṃ vedayatīti' significa que experimenta esa sensación estando unido a las impurezas (kilesas), no separado de ellas. 'Saññutto dukkhasmā' emplea el sentido de ablativo con valor instrumental, significando 'unido al sufrimiento'. 'Saṅkhātadhammassa' se refiere a quien ha comprendido y sopesado los fenómenos (los cinco agregados). 'Bahussutassa' se refiere a quien es muy instruido tanto en las escrituras (pariyatti) como en la realización (paṭivedha). 'Sammā pajānāti bhavassa pāragū' significa que ha llegado a la otra orilla de la existencia, el Nibbāna, y comprende correctamente ese mismo Nibbāna. En este sutta también se habla únicamente de la tendencia subyacente basada en el objeto (ārammaṇānusaya). Entre los nobles discípulos, el Arahant (khīṇāsavo) es aquí el referente principal, aunque se dice que también se aplica al que no regresa (anāgāmī).

๗. ปฐมเคลญฺญสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al primer sutta sobre la enfermedad (Paṭhamagelaññasutta).

๒๕๕. สตฺตเม [Pg.118] เยน คิลานสาลา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคโล ตถาคโตปิ คิลานุปฏฺฐานํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐาตพฺพยุตฺตกา นาม คิลานาติ ภิกฺขู สทฺทหิตฺวา โอกปฺเปตฺวา คิลาเน อุปฏฺฐาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ จ ‘‘เย ตตฺถ กมฺมฏฺฐานสปฺปายา, เตสํ กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสามี’’ติ จ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. กาเย กายานุปสฺสีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต วกฺขาม. อนิจฺจานุปสฺสีติ อนิจฺจตํ อนุปสฺสนฺโต. วยานุปสฺสีติ วยํ อนุปสฺสนฺโต. วิราคานุปสฺสีติ วิราคํ อนุปสฺสนฺโต. นิโรธานุปสฺสีติ นิโรธํ อนุปสฺสนฺโต. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ ปฏินิสฺสคฺคํ อนุปสฺสนฺโต.

255. En el séptimo sutta, 'hacia donde estaba la enfermería, se acercó' indica que el Tathāgata, siendo la persona suprema en el mundo con sus devas, acude al cuidado de los enfermos para que los monjes, con fe y convicción, consideren que los enfermos son personas dignas de ser atendidas. También se acercó pensando: 'Enseñaré el tema de meditación (kammaṭṭhāna) a aquellos monjes allí presentes para quienes sea adecuado'. Lo que deba decirse sobre 'contemplando el cuerpo en el cuerpo' (kāye kāyānupassī) y otros términos similares, lo expondremos más adelante en el Satipaṭṭhāna Saṃyutta. 'Aniccānupassī' significa contemplando repetidamente la impermanencia. 'Vayānupassī' significa contemplando la desaparición. 'Virāgānupassī' significa contemplando el desapego. 'Nirodhānupassī' significa contemplando la cesación. 'Paṭinissaggānupassī' significa contemplando el renunciamiento.

เอตฺตาวตา กึ ทสฺสิตํ โหติ? อิมสฺส ภิกฺขุโน อาคมนียปฏิปทา, สติปฏฺฐานาปิ หิ ปุพฺพภาคาเยว, สมฺปชญฺเญปิ อนิจฺจานุปสฺสนา วยานุปสฺสนา วิราคานุปสฺสนาติ จ อิมาปิ ติสฺโส อนุปสฺสนา ปุพฺพภาคาเยว, นิโรธานุปสฺสนาปิ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาปิ อิมา ทฺเว มิสฺสกา. เอตฺตาวตา อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนากาโล ทสฺสิโตติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Con esto, ¿qué se muestra? Se muestra la práctica preliminar (pubbabhāga-paṭipadā) de este monje, pues incluso los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna) pertenecen a la etapa preliminar. En el ámbito del pleno conocimiento (sampajañña), estas tres contemplaciones —la de la impermanencia, la de la desaparición y la del desapego— también son preliminares. La contemplación de la cesación y la contemplación del renunciamiento son de carácter mixto (mundano y supramundano). Con esto se muestra el periodo de cultivo (bhāvanākāla) de este monje. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

๘-๙. ทุติยเคลญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9. Comentario al segundo sutta sobre la enfermedad y otros.

๒๕๖-๒๕๗. อฏฺฐเม อิมเมว ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ วุตฺเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ, อตฺถโต ปเนตํ นินฺนานากรณํ. กาโยว หิ เอตฺถ ผสฺโสติ วุตฺโต. นวมํ อุตฺตานเมว.

256-257. En el octavo, al decir 'dependiendo de este mismo contacto' (phassaṃ paṭiccā), se enseña de acuerdo con la disposición de quienes han de alcanzar la iluminación; pero en esencia, esto no presenta una distinción diferente. Pues aquí, el 'cuerpo' mismo es llamado 'contacto'. El noveno sutta es de significado evidente.

๑๐. ผสฺสมูลกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al sutta sobre la raíz del contacto.

๒๕๘. ทสเม สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อนุปทวณฺณนา ปเนตฺถ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว. อิมสฺมึ สุตฺตทฺวเย สมฺมสนจารเวทนา กถิตา.

258. En el décimo, 'sukhavedaniya' significa que sirve de condición para la sensación placentera. El mismo método se aplica a los términos restantes. El comentario palabra por palabra ya ha sido detallado anteriormente. En este par de suttas se habla de la sensación como el dominio de la contemplación (sammasana).

สคาถาวคฺโค ปฐโม.

Finaliza el primer capítulo: el Capítulo con Versos (Sagāthāvaggo).

๒. รโหคตวคฺโค

2. Capítulo de la Seclusión (Rahogatavaggo).

๑. รโหคตสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Rahogata Sutta.

๒๕๙. รโหคตวคฺคสฺส [Pg.119] ปฐเม ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ สพฺพํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. สงฺขารานํเยว อนิจฺจตนฺติอาทีสุ ยา เอสา สงฺขารานํ อนิจฺจตา ขยธมฺมตา วยธมฺมตา วิปริณามธมฺมตา, เอตํ สนฺธาย ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขนฺติ มยา ภาสิตนฺติ ทีเปติ. ยา หิ สงฺขารานํ อนิจฺจตา, เวทนานมฺปิ สา อนิจฺจตา เอว. อนิจฺจตา จ นาเมสา มรณํ, มรณโต อุตฺตริ ทุกฺขํ นาม นตฺถีติ อิมินา อธิปฺปาเยน สพฺพา เวทนา ทุกฺขาติ วุตฺตา. อถ โข ปน ภิกฺขุ มยาติ อิทํ น เกวลํ อหํ เวทนานํเยว นิโรธํ ปญฺญาเปมิ, อิเมสมฺปิ ธมฺมานํ นิโรธํ ปญฺญาเปมีติ ทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. วูปสโม จ ปสฺสทฺธิโย จ เอวรูปาย เทสนาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตา. สญฺญาเวทยิตนิโรธคฺคหเณน เจตฺถ จตฺตาโร อารุปฺปา คหิตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

259. En el primer sutta del Rahogatavaggo, 'cualquier cosa que sea sentida, eso está en el sufrimiento' (yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasmiṃ) significa que todo lo que se siente es, en un sentido relativo, sufrimiento. Al referirse a la impermanencia, la naturaleza de agotamiento, la naturaleza de desaparición y la naturaleza de cambio de las formaciones (saṅkhāra), [el Buda] aclara: 'Esto es lo que he dicho: cualquier cosa que sea sentida, eso es sufrimiento'. Pues la impermanencia de las formaciones es también la impermanencia de las sensaciones. Esta impermanencia es, en verdad, la muerte (el fin), y no hay sufrimiento superior a la muerte; con esta intención se dice que todas las sensaciones son sufrimiento. La frase 'Sin embargo, monje, por mí...' se inicia para mostrar que 'no solo declaro la cesación de las sensaciones, sino también la cesación de estos otros fenómenos'. El apaciguamiento (vūpasama) y las tranquilidades (passaddhi) se mencionan de acuerdo con la disposición de quienes han de alcanzar la iluminación mediante tal enseñanza. Debe entenderse que, al mencionar la cesación de la percepción y la sensación (saññāvedayitanirodha), se incluyen también las cuatro absorciones inmateriales (āruppā).

๒-๓. ปฐมอากาสสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. Comentario al primer sutta del cielo (Ākāsasutta) y otros.

๒๖๐-๒๖๑. ทุติเย ปุถู วายนฺติ มาลุตาติ พหู วาตา วายนฺติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ตติยํ วินา คาถาหิ พุชฺฌนฺตานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ.

260-261. En el segundo, 'puthū vāyanti mālutā' significa que soplan muchos vientos. El resto es de significado claro. El tercero fue dicho según la disposición de aquellos que pueden comprender sin necesidad de versos.

๔. อคารสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Agāra Sutta.

๒๖๒. จตุตฺเถ ปุรตฺถิมาติ ปุรตฺถิมาย. เอวํ สพฺพตฺถ. สามิสาปิ สุขา เวทนาติอาทีสุ สามิสา สุขา นาม กามามิสปฏิสํยุตฺตา เวทนา. นิรามิสา สุขา นาม ปฐมชฺฌานาทิวเสน วิปสฺสนาวเสน อนุสฺสติวเสน จ อุปฺปนฺนา เวทนา. สามิสา ทุกฺขา นาม กามามิเสเนว สามิสา เวทนา, นิรามิสา ทุกฺขา นาม อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ปิหปจฺจยา อุปฺปนฺนโทมนสฺสเวทนา. สามิสา อทุกฺขมสุขา นาม กามามิเสเนว สามิสา เวทนา. นิรามิสา อทุกฺขมสุขา นาม จตุตฺถชฺฌานวเสน อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขา เวทนา.

262. En el cuarto, 'puratthimā' significa 'desde el este'. Así en todos los casos. En pasajes como 'sensación placentera con cebo' (sāmisā sukhā vedanā), la llamada placentera con cebo es la sensación vinculada al cebo de los placeres sensuales (kāmāmisa). La placentera sin cebo (nirāmisā) es la sensación que surge mediante las primeras absorciones, etc., mediante la visión cabal (vipassanā) o mediante las rememoraciones (anussati). La dolorosa con cebo es la sensación de dolor vinculada precisamente al cebo de los sentidos. La dolorosa sin cebo es la sensación de pesar que surge debido al anhelo en quien establece el deseo por las liberaciones insuperables. La neutra con cebo es la sensación neutra vinculada al cebo de los sentidos. La neutra sin cebo es la sensación neutra que surge mediante la cuarta absorción.

๕-๘. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

5-8. Comentario al primer sutta de Ānanda (Ānandasutta) y otros.

๒๖๓-๒๖๖. ปญฺจมาทีนิ [Pg.120] จตฺตาริ เหฏฺฐา กถิตนยาเนว. ปุริมานิ ปเนตฺถ ทฺเว ปริปุณฺณปสฺสทฺธิกานิ, ปจฺฉิมานิ อุปฑฺฒปสฺสทฺธิกานิ. เทสนาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตานิ.

263-266. Los cuatro suttas que comienzan con el quinto han sido explicados anteriormente. Entre ellos, los dos primeros tratan sobre la tranquilidad completa (paripuṇṇapassaddhika), mientras que los dos últimos tratan sobre la tranquilidad parcial (upaḍḍhapassaddhika), habiendo sido expuestos según la disposición de quienes han de alcanzar la iluminación.

๙-๑๐. ปญฺจกงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. Comentario al Pañcakaṅga Sutta y otros.

๒๖๗-๒๖๘. นวเม ปญฺจกงฺโค ถปตีติ ปญฺจกงฺโคติ ตสฺส นามํ, วาสิผรสุนิขาทนทณฺฑมุคฺครกาฬสุตฺตนาฬิสงฺขาเตหิ วา ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา โส ปญฺจกงฺโคติ ปญฺญาโต. ถปตีติ วฑฺฒกีเชฏฺฐโก. อุทายีติ ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร. ปริยายนฺติ การณํ. ทฺเวปานนฺทาติ ทฺเวปิ, อานนฺท, ปริยาเยนาติ การเณน. เอตฺถ จ กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา, สุขาทิวเสน ติสฺโสปิ, อินฺทฺริยวเสน สุขินฺทฺริยาทิกา ปญฺจ, ทฺวารวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิกา ฉ, อุปวิจารวเสน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติอาทิกา อฏฺฐารส, ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ, ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ, ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตาติ เอวํ ฉตฺตึส. ตา อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐสตํ เวทนา เวทิตพฺพา.

267-268. En el noveno sutta, con respecto a 'Pañcakaṅga Thapati': Pañcakaṅga es su nombre. Se le conoce como Pañcakaṅga porque posee cinco (pañca) herramientas o accesorios (aṅga) de carpintero, a saber: la azuela, el hacha, el cincel, el mazo de mango largo y el hilo de medir negro. 'Thapati' significa el jefe o maestro de los carpinteros. 'Udāyī' se refiere al sabio Venerable Udāyī. 'Pariyāya' significa causa o método. En este pasaje, 'dos, Ānanda', se refiere a que, según el método, las sensaciones deben entenderse como dos según lo corporal y lo mental; como tres según la distinción entre placentero, etc.; como cinco según las facultades (indriya); como seis según las puertas del contacto sensorial; como dieciocho según la exploración mental, como cuando al ver una forma con el ojo se explora una forma que es base de felicidad mental, y así sucesivamente; y como treinta y seis al considerar las seis felicidades mentales basadas en la vida hogareña, las seis basadas en la renuncia, las seis aflicciones mentales de la vida hogareña, las seis de la renuncia, y las seis ecuanimidades de la vida hogareña y las seis de la renuncia. Estas treinta y seis aplicadas al pasado, otras treinta y seis al futuro y otras treinta y seis al presente, resultan en las ciento ocho sensaciones que deben ser comprendidas.

ปญฺจิเม อานนฺท กามคุณาติ อยํ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. น เกวลญฺหิ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ภควตา ปญฺญตฺตา, ปริยาเยน เอกาปิ เวทนา กถิตา, ตํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อตปฺปกตรํ. เอตฺถ จ จตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย อทุกฺขมสุขา เวทนา, สาปิ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน จ สุขนฺติ วุตฺตา. นิโรโธ อเวทยิตสุขวเสน สุขํ นาม ชาโต. ปญฺจกามคุณวเสน หิ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน จ อุปฺปนฺนํ เวทยิตํ สุขํ นาม, นิโรโธ อเวทยิตสุขํ นาม. อิติ เวทยิตสุขํ วา โหตุ อเวทยิตสุขํ วา, นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐน เอกนฺตสุขเมว ชาตํ.

'Hay estos cinco hilos de placer sensual, Ānanda' es una conexión temática independiente. El Bienaventurado no solo estableció las sensaciones comenzando por dos, sino que también habló de una sola sensación según el método; mostrando esto, inició esta enseñanza para apoyar la postura del maestro carpintero Pañcakaṅga. 'Más excelente' (abhikkantatara) significa más bello o superior. 'Más sublime' (paṇītatara) significa más satisfactorio. En esta enseñanza, la sensación ni-dolorosa-ni-placentera a partir del cuarto jhāna en adelante se denomina 'felicidad' (sukha) debido a su naturaleza pacífica y su carácter sublime. El logro de la cesación (nirodha) es llamado felicidad por medio de la 'felicidad no sentida'. La felicidad surgida de los cinco hilos de placer sensual y de los ocho logros meditativos se denomina 'felicidad sentida', mientras que la cesación es 'felicidad no sentida'. Así, ya sea felicidad sentida o felicidad no sentida, ambas se consideran felicidad en sentido absoluto por ser estados libres de sufrimiento.

ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน. สุขํ อุปลพฺภตีติ เวทยิตํ สุขํ วา อเวทยิตํ สุขํ วา อุปลพฺภติ. ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปติ, ตํ สพฺพํ ตถาคโต นิทฺทุกฺขภาวํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปตีติ อิธ [Pg.121] ภควา นิโรธสมาปตฺตึ สีสํ กตฺวา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'Dondequiera' significa en cualquier lugar o circunstancia. 'Se encuentra felicidad' significa que se obtiene ya sea felicidad sentida o felicidad no sentida. El Tathāgata designa todo eso como felicidad; el Tathāgata designa todo aquello que es un estado libre de sufrimiento meramente como felicidad. En este sutta, el Bienaventurado, tomando el logro de la cesación como el punto culminante y de acuerdo con la capacidad de la persona que debe ser guiada, concluye la enseñanza con la cima del estado de Arahant. El décimo sutta tiene un significado evidente.

รโหคตวคฺโค ทุติโย.

El segundo capítulo (Vagga) sobre la reclusión (Rahogata) ha terminado.

๓. อฏฺฐสตปริยายวคฺโค

3. Capítulo sobre el Método de las Ciento Ocho [Sensaciones].

๑. สีวกสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Sīvaka Sutta.

๒๖๙. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม โมฬิยสีวโกติ สีวโกติ ตสฺส นามํ. จูฬา ปนสฺส อตฺถิ, ตสฺมา โมฬิยสีวโกติ วุจฺจติ. ปริพฺพาชโกติ ฉนฺนปริพฺพาชโก. ปิตฺตสมุฏฺฐานานีติ ปิตฺตปจฺจยานิ. เวทยิตานีติ เวทนา. ตตฺถ ปิตฺตปจฺจยา ติสฺโส เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ. กถํ? เอกจฺโจ หิ ‘‘ปิตฺตํ เม กุปิตํ ทุชฺชานํ โข ปน ชีวิต’’นฺติ ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ อุโปสถกมฺมํ กโรติ, เอวมสฺส กุสลเวทนา อุปฺปชฺชติ. เอกจฺโจ ‘‘ปิตฺตเภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยติ, มุสา ภณติ, ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ กโรติ, เอวมสฺส อกุสลเวทนา อุปฺปชฺชติ. เอกจฺโจ ‘‘เอตฺตเกนปิ เม เภสชฺชกรเณน ปิตฺตํ น วูปสมฺมติ, อลํ ยํ โหติ. ตํ โหตู’’ติ มชฺฌตฺโต กายิกเวทนํ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ, เอวํ อสฺส อพฺยากตเวทนา อุปฺปชฺชติ.

269. En el primer sutta del tercer capítulo, 'Moḷiyasīvaka': Sīvaka es su nombre. Se le llama 'Moḷiyasīvaka' porque tiene un gran moño o top-knot de cabello. 'Paribbājaka' se refiere a un asceta errante que viste ropas (a diferencia de los desnudos). 'Originadas por la bilis' significa que tienen la bilis como causa. 'Sensaciones' se refiere a las vedanā. Entre las causas, tres tipos de sensaciones surgen debido a la bilis. ¿Cómo surgen? Cierta persona piensa: 'Mi bilis está alterada y la vida es ciertamente difícil de predecir', y por temor a la muerte realiza actos de generosidad, observa los preceptos o cumple con las prácticas del uposatha; así surge en ella una sensación saludable. Otra persona, pensando 'prepararé medicina para la bilis', mata a un ser vivo, toma lo que no le ha sido dado o miente, realizando las diez acciones inmorales; así surge en ella una sensación perjudicial. Otra persona, pensando 'incluso con este tratamiento médico mi bilis no se calma, que sea lo que tenga que ser', permanece ecuánime aceptando la sensación corporal y se tumba; así surge en ella una sensación indeterminada o neutra.

สามมฺปิ โข เอตนฺติ ตํ ตํ ปิตฺตวิการํ ทิสฺวา อตฺตนาปิ เอตํ เวทิตพฺพํ. สจฺจสมฺมตนฺติ ภูตสมฺมตํ. โลโกปิ หิสฺส สรีเร สพลวณฺณตาทิปิตฺตวิการํ ทิสฺวา ‘‘ปิตฺตมสฺส กุปิต’’นฺติ ชานาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา สามญฺจ วิทิตํ โลกสฺส จ สจฺจสมฺมตํ อติธาวนฺติ, ตสฺมา. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สนฺนิปาติกานีติ ติณฺณมฺปิ ปิตฺตาทีนํ โกเปน สมุฏฺฐิตานิ. อุตุปริณามชานีติ วิสภาคอุตุโต ชาตานิ. ชงฺคลเทสวาสีนญฺหิ อนุปเทเส วสนฺตานํ วิสภาโค อุตุ อุปฺปชฺชติ, อนุปเทสวาสีนญฺจ ชงฺคลเทเสติ เอวํ มลยสมุทฺทตีราทิวเสนาปิ อุตุวิสภาคตา อุปฺปชฺชติเยว. ตโต ชาตาติ อุตุปริณามชาตานิ นาม.

'Por uno mismo' significa que, al observar esa alteración biliar, uno mismo puede reconocer que esa intensa sensación ha llegado debido al trastorno de la bilis. 'Aceptado como verdad' significa reconocido como un hecho real. El mundo también, al ver en el cuerpo de esa persona síntomas de desequilibrio biliar como manchas o cambios de color, sabe que 'su bilis está alterada'. Por lo tanto, es algo conocido por uno mismo y reconocido como verdad por el mundo. El mismo método se aplica a las sensaciones originadas por la flema, etc. Aquí, 'producidas por la combinación de humores' (sannipātikāni) significa que surgen por la alteración de los tres: bilis, flema y viento. 'Originadas por el cambio de clima' significa nacidas de un clima desfavorable. Esto sucede, por ejemplo, a quienes viven en zonas áridas y se trasladan a zonas húmedas y boscosas, o viceversa; así, por la influencia de tierras montañosas, costas marinas, etc., surgen sensaciones causadas por la falta de armonía climática, llamadas originadas por el cambio de clima.

วิสมปริหารชานีติ [Pg.122] มหาภารวหนสุธาโกฏฺฏนาทิโต วา อเวลาย จรนฺตสฺส สปฺปฑํสกูปปาตาทิโต วา วิสมปริหารโต ชาตานิ. โอปกฺกมิกานีติ ‘‘อยํ โจโร วา ปารทาริโก วา’’ติ คเหตฺวา ชณฺณุกกปฺปรมุคฺคราทีหิ นิปฺโปถนอุปกฺกมํ ปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนานิ. เอตํ พหิ อุปกฺกมํ ลภิตฺวา โกจิ วุตฺตนเยเนว กุสลํ กโรติ, โกจิ อกุสลํ, โกจิ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ. กมฺมวิปากชานีติ เกวลํ กมฺมวิปากโต, ชาตานิ. เตสุปิ หิ อุปฺปนฺเนสุ วุตฺตนเยเนว โกจิ กุสลํ กโรติ, โกจิ อกุสลํ, โกจิ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ. เอวํ สพฺพวาเรสุ ติวิธาว เวทนา โหนฺติ.

'Originadas por la falta de cuidado' significa aquellas que surgen por cargar pesos excesivos, por la labor de machacar mortero, por caminar a deshoras, por picaduras de insectos, caídas en pozos, o por tratar el cuerpo sin la debida precaución. 'Por ataques externos' se refiere a cuando alguien es capturado bajo la sospecha de ser un ladrón o un adúltero y, debido a ataques como golpes con las rodillas, codos o mazos, surgen sensaciones. Al recibir tales ataques externos, algunos reaccionan con acciones saludables, otros con acciones perjudiciales y otros simplemente resisten con paciencia. 'Originadas por el resultado del kamma' son aquellas que nacen puramente del resultado del kamma, sin depender de causas externas. Incluso cuando estas surgen, algunos reaccionan de forma saludable, otros de forma perjudicial y otros con paciencia. Así, en todos los casos, las sensaciones pueden ser de tres tipos.

ตตฺถ ปุริเมหิ สตฺตหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา สารีริกา เวทนา สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, กมฺมวิปากชานํ ปน สพฺพเภสชฺชานิปิ สพฺพปริตฺตานิปิ นาลํ ปฏิฆาตาย. อิมสฺมึ สุตฺเต โลกโวหาโร นาม กถิโตติ.

De estas, las sensaciones corporales surgidas de las primeras siete causas pueden ser contrarrestadas o mitigadas. Sin embargo, respecto a las sensaciones corporales que son fruto del kamma, ni todas las medicinas ni todas las protecciones son capaces de eliminarlas. En este sutta, se ha enseñado utilizando el lenguaje convencional del mundo. Fin de la explicación del primer sutta.

๒-๑๐. อฏฺฐสตสุตฺตาทิวณฺณนา

2-10. Explicación del Aṭṭhasata Sutta y otros.

๒๗๐-๒๗๘. ทุติเย อฏฺฐสตปริยายนฺติ อฏฺฐสตสฺส การณภูตํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. กายิกา จ เจตสิกา จาติ เอตฺถ กายิกา กามาวจเรเยว ลพฺภนฺติ, เจตสิกา จตุภูมิกาปิ. สุขาติอาทีสุ สุขา เวทนา อรูปาวจเร นตฺถิ, เสสาสุ ตีสุ ภูมีสุ ลพฺภนฺติ, ทุกฺขา กามาวจราว, อิตรา จตุภูมิกา. ปญฺจเก สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยโทมนสฺสินฺทฺริยานิ กามาวจราเนว, โสมนสฺสินฺทฺริยํ เตภูมกํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ จตุภูมกํ. ฉกฺเก ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ เวทนา กามาวจราว, มโนทฺวาเร จตุภูมิกา, อฏฺฐารสเก ฉสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ โสมนสฺเสน สห อุปวิจรนฺตีติ โสมนสฺสูปวิจารา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิติ อยํ เทสนา วิจารวเสน อาคตา, ตํสมฺปยุตฺตานํ ปน โสมนสฺสาทีนํ วเสน อิธ อฏฺฐารส เวทนา เวทิตพฺพา.

270-278. En el segundo sutta, 'aṭṭhasatapariyāya' se refiere a la causa de los ciento ocho [sentimientos]. 'Dhammapariyāya' significa la causa de la enseñanza. En la frase 'kāyikā ca cetasikā' (corporales y mentales), las sensaciones corporales se encuentran solo en el reino del deseo (kāmāvacara), mientras que las mentales ocurren en los cuatro planos. En pasajes como 'sukhā', el sentimiento placentero no existe en el reino inmaterial (arūpāvacara), pero se encuentra en los tres planos restantes; el sentimiento doloroso (dukkhā) pertenece solo al reino del deseo; el otro (upekkhā) ocurre en los cuatro planos. En el grupo de cinco facultades, las facultades de placer, dolor y pesar (domanassindriya) pertenecen solo al reino del deseo; la facultad de alegría (somanassindriya) pertenece a los tres planos; la facultad de ecuanimidad (upekkhindriya) pertenece a los cuatro planos. En el grupo de seis, en las cinco puertas de los sentidos, los sentimientos pertenecen solo al reino del deseo; en la puerta de la mente, pertenecen a los cuatro planos. En el grupo de dieciocho, se llaman 'somanassūpavicārā' (exploraciones mentales con alegría) porque se exploran seis objetos deseables junto con la alegría. El mismo método se aplica a los otros dos pares [de pesar y ecuanimidad]. Así, esta enseñanza se presenta en términos de exploración (vicāra), pero aquí deben entenderse los dieciocho sentimientos en virtud de la alegría y los demás estados asociados con ellos.

ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานีติอาทีสุ ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ ปฏิลาภํ วา ปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ [Pg.123] วุจฺจติ เคหสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๐๖). เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ วุตฺตกามคุณนิสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ ฉ เคหสิตโสมนสฺสานิ นาม.

En el pasaje 'cha gehasitāni somanassānī' (seis alegrías basadas en la vida hogareña), etc.: 'surge la alegría en quien percibe formas discernibles por el ojo que son deseadas, gratas, agradables, encantadoras y vinculadas con el cebo mundano (lokāmisa), ya sea obteniéndolas o viendo su obtención; o en quien recuerda formas pasadas, ya cesadas y cambiadas, que fueron obtenidas anteriormente. Tal alegría se denomina alegría basada en la vida hogareña'. De este modo, las alegrías basadas en los placeres sensoriales mencionadas respecto a las seis puertas de los sentidos se llaman las seis alegrías basadas en la vida hogareña.

‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ‘ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๐๖) เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจตาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ‘‘อุสฺสุกฺกิตา เม วิปสฺสนา’’ติ โสมนสฺสชาตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสานิ นาม.

'Habiendo conocido la impermanencia de las formas, su cambio, desapasionamiento y cese, y viendo con sabiduría correcta según la realidad que "tanto en el pasado como ahora, todas estas formas son impermanentes, sufridas y sujetas al cambio", surge la alegría. Tal alegría se denomina alegría basada en la renuncia'. Así, en aquel que es capaz de establecer e impulsar la visión cabal (vipassanā) mediante la comprensión de la impermanencia, etc., cuando un objeto deseable aparece en las seis puertas, diciendo: 'Mi visión cabal ha sido impulsada', las alegrías que surgen en quien está lleno de gozo se llaman las seis alegrías basadas en la renuncia.

‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ อปฺปฏิลาภํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โทมนสฺส’’นฺติ. เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ‘‘อิฏฺฐารมฺมณํ นานุภวิสฺสามิ นานุภวามี’’ติ วิตกฺกยโต อุปฺปนฺนานิ กามคุณนิสฺสิตโทมนสฺสานิ ฉ เคหสิตโทมนสฺสานิ นาม.

'Surge el pesar (domanassa) en quien percibe formas discernibles por el ojo que son deseadas... y vinculadas con el cebo mundano, al no obtenerlas o al considerar su falta de obtención; o en quien recuerda formas pasadas, ya cesadas y cambiadas, que fueron obtenidas anteriormente. Tal pesar se denomina pesar basado en la vida hogareña'. De este modo, los pesares basados en los placeres sensoriales que surgen en aquel que reflexiona en las seis puertas: 'No disfrutaré del objeto deseable, no lo estoy disfrutando', se llaman los seis pesares basados en la vida hogareña.

‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ‘ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, ยทริยา เอตรหิ อายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. อิติ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต อุปฺปชฺชติ ปิหปจฺจยา โทมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โทมนสฺสนฺติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนุตฺตรวิโมกฺขสงฺขาตอริยผลธมฺเมสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ตทธิคมาย อนิจฺจตาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อิมมฺปิ ปกฺขํ อิมมฺปิ มาสํ อิมมฺปิ สํวจฺฉรํ วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยภูมึ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต อุปฺปนฺนานิ โทมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสานิ นาม.

'Habiendo conocido la impermanencia de las formas... y viendo esto con sabiduría correcta, establece un anhelo por las liberaciones insuperables (vimokkha): "¿Cuándo entraré y moraré en esa esfera en la que los nobles entran y moran ahora?". Así, en quien establece el anhelo por las liberaciones insuperables, surge el pesar debido a ese anhelo. Esto se denomina pesar basado en la renuncia'. De este modo, cuando un objeto deseable aparece en las seis puertas, habiendo establecido el anhelo por los frutos nobles de la liberación y habiendo iniciado la visión cabal para alcanzarlos, surge el pesar en aquel que, al no ser capaz de alcanzar la realización del sendero, se lamenta diciendo: 'Ni en esta quincena, ni en este mes, ni en este año he sido capaz de impulsar la visión cabal y alcanzar el estado de los nobles'. Estos pesares se llaman los seis pesares basados en la renuncia.

‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺส อโนธิชินสฺส อวิปากชินสฺส อนาทีนวทสฺสาวิโน อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส[Pg.124]. ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา นาติวตฺตติ, ตสฺมา สา อุเปกฺขา เคหสิตาติ วุจฺจตี’’ติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต คุฬปิณฺฑเก นิลีนมกฺขิกา วิย รูปาทีนิ อนติวตฺตมานา ตตฺเถว ลคฺคา ลคฺคิตา หุตฺวา อุปฺปนฺนกามคุณนิสฺสิตา อุเปกฺขา ฉ เคหสิตอุเปกฺขา นาม.

'Al ver una forma con el ojo, surge la indiferencia (upekkhā) en el necio, en el confundido, en el hombre común que no ha vencido sus limitaciones, que no ha vencido el resultado del karma, que no ve el peligro y que carece de instrucción. Tal indiferencia no trasciende la forma; por lo tanto, se denomina indiferencia basada en la vida hogareña'. Así, en las seis puertas, cuando aparece un objeto deseable, aquella indiferencia ignorante basada en los placeres sensoriales que surge en quienes no trascienden las formas y quedan atrapados y apegados a ellas, como una mosca en un trozo de azúcar, se llaman las seis indiferencias basadas en la vida hogareña.

‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, ‘สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา. ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา อติวตฺตติ, ตสฺมา สา อุเปกฺขา เนกฺขมฺมสิตาติ วุจฺจตี’’ติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺส อสมเปกฺขเน อมุยฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตา อุเปกฺขา เนกฺขมฺมสิตอุเปกฺขา นาม. อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺพสงฺคาหโก จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

'Habiendo conocido la impermanencia de las formas... y viendo esto con sabiduría correcta, surge la indiferencia. Tal indiferencia trasciende la forma; por lo tanto, se denomina indiferencia basada en la renuncia'. De este modo, en las seis puertas, cuando aparece un objeto deseable o de otro tipo, surge la indiferencia asociada con el conocimiento de la visión cabal en aquel que no se apega a lo agradable, no se irrita ante lo desagradable y no se confunde en su contemplación; estas se llaman las seis indiferencias basadas en la renuncia. En este segundo sutta se expone la clasificación completa de los fenómenos en los cuatro planos de existencia. Los suttas del tercero al décimo tienen significados evidentes.

๑๑. นิรามิสสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario del Nirāmisa Sutta

๒๗๙. เอกาทสเม สามิสาติ กิเลสามิเสน สามิสา. นิรามิสตราติ นิรามิสายปิ ฌานปีติยา นิรามิสตราว. นนุ จ ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปีติ มหคฺคตาปิ โหติ โลกุตฺตราปิ, ปจฺจเวกฺขณปีติ โลกิยาว, สา กสฺมา นิรามิสตรา ชาตาติ? สนฺตปณีตธมฺมปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา. ยถา หิ ราชวลฺลโภ จูฬุปฏฺฐาโก อปฺปฏิหาริกํ ยถาสุขํ ราชกุลํ ปวิสนฺโต เสฏฺฐิเสนาปติอาทโย ปาเทน ปหรนฺโตปิ น คเณติ. กสฺมา? รญฺโญ อาสนฺนปริจารกตฺตา. อิติ โส เตหิ อุตฺตริตโร โหติ, เอวมยมฺปิ สนฺตปณีตธมฺมปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา โลกุตฺตรปีติโตปิ อุตฺตริตราติ เวทิตพฺพา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย.

279. En el undécimo [sutta], 'con mundanidad' (sāmisa) significa asociado con la mundanidad de las defilecciones (kilesa). 'Más allá de lo mundano' (nirāmisatara) significa incluso más allá de lo mundano que el gozo (pīti) de las absorciones meditativas (jhāna). ¿No es acaso el gozo en los dos primeros jhanas tanto elevado como supramundano? Mientras que el gozo de la reflexión (paccavekkhaṇapīti) es meramente mundano, ¿por qué se dice entonces que este es 'más allá de lo mundano'? Porque surge a través de la reflexión sobre el Dhamma pacífico y sublime [el Arahattaphala]. Así como un joven servidor favorito del rey, al entrar a su antojo en el palacio real, no presta atención incluso si golpea con el pie a grandes banqueros o generales. ¿Por qué? Debido a su cercanía en el servicio al rey. De esta manera, él es superior a ellos; del mismo modo, se debe entender que este gozo de reflexión, por haber surgido mediante la reflexión sobre el Dhamma pacífico y sublime, es superior incluso al gozo supramundano. El mismo método debe aplicarse a las secciones restantes.

วิโมกฺขวาเร ปน รูปปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข อตฺตโน อารมฺมณภูเตน รูปามิสวเสเนว สามิโส นาม, อรูปปฏิสํยุตฺโต รูปามิสาภาเวน นิรามิโส นามาติ.

En la sección sobre las liberaciones (vimokkha), la liberación relacionada con la forma (rūpa) es llamada 'con mundanidad' (sāmisa) debido a la mundanidad de la forma que constituye su propio objeto; la liberación no relacionada con la forma es llamada 'sin mundanidad' (nirāmisa) debido a la ausencia de la mundanidad de la forma.

เวทนาสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Vedanā Saṃyutta ha terminado.

๓. มาตุคามสํยุตฺตํ

3. Mātugāma Saṃyutta (Colección de Discursos sobre las Mujeres)

๑. ปฐมเปยฺยาลวคฺโค

1. Primer Vagga de Repetición (Paṭhama-peyyāla)

๑-๒. มาตุคามสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. Explicación del Mātugāma Sutta y otros

๒๘๐-๒๘๑. มาตุคามสํยุตฺตสฺส [Pg.125] ปฐเม องฺเคหีติ อคุณงฺเคหิ. น จ รูปวาติ น รูปสมฺปนฺโน วิรูโป ทุทฺทสิโก. น จ โภควาติ น โภคสมฺปนฺโน นิทฺธโน. น จ สีลวาติ น สีลสมฺปนฺโน ทุสฺสีโล. อลโส จาติ กนฺตนปจนาทีนิ กมฺมานิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุสีโต อาลสิโย นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโนว, ฐิตฐาเน ฐิโตว นิทฺทายติ เอว. ปชญฺจสฺส น ลภตีติ อสฺส ปุริสสฺส กุลวํสปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ น ลภติ, วญฺฌิตฺถี นาม โหติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. ทุติยํ ปฐเม วุตฺตนเยเนว ปริวตฺเตตพฺพํ.

280-281. En el primer sutta del Mātugāma Saṃyutta, 'con cualidades' (aṅgehi) se refiere a cualidades carentes de virtud. 'No posee belleza' (na ca rūpavā) significa que no está dotada de belleza, es deforme o desagradable de ver. 'No posee riqueza' (na ca bhogavā) significa que no tiene posesiones, es pobre. 'No posee virtud' (na ca sīlavā) significa que no posee moralidad, es inmoral. 'Perezosa' (alaso) significa que no es capaz de realizar tareas como hilar o cocinar; es negligente y simplemente duerme allí donde esté sentada o de pie. 'No obtiene descendencia' (pajañcassa na labhati) significa que no obtiene un hijo que mantenga el linaje familiar del hombre; se dice que es una mujer estéril. El lado favorable (sukkapakkha) debe entenderse por lo opuesto a lo anteriormente dicho. El segundo [sutta] debe ser tratado de la misma manera que el primero [invirtiendo el género].

๓. อาเวณิกทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

3. Explicación del Āveṇikadukkha Sutta (Sufrimiento específico)

๒๘๒. ตติเย อาเวณิกานีติ ปาฏิปุคฺคลิกานิ ปุริเสหิ อสาธารณานิ. ปาริจริยนฺติ ปริจาริกภาวํ.

282. En el tercero, 'específicos' (āveṇikānī) significa individuales y no compartidos con los hombres. 'Servicio' (pāricariyaṃ) significa la condición de ser una servidora.

๔. ตีหิธมฺเมหิสุตฺตาทิวณฺณนา

4. Explicación del Tīhidhammehi Sutta y otros

๒๘๓-๓๐๓. จตุตฺเถ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตนาติ ปุพฺพณฺหสมยสฺมิญฺหิ มาตุคาโม ขีรทธิสงฺโคปนรนฺธนปจนาทีนิ กาตุํ อารทฺโธ, ปุตฺตเกหิปิ ยาจิยมาโน กิญฺจิ ทาตุํ น อิจฺฉติ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพณฺหสมยํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. มชฺฌนฺหิกสมเย ปน มาตุคาโม โกธาภิภูโตว โหติ, อนฺโตฆเร กลหํ อลภนฺโต ปฏิวิสฺสกฆรมฺปิ คนฺตฺวา กลหํ กโรติ, สามิกสฺส จ ฐิตนิสินฺนฏฺฐานานิ วิโลเกนฺโต วิจรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มชฺฌนฺหิกสมยํ อิสฺสาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. สายนฺเห ปนสฺสา อสทฺธมฺมปฏิเสวนาย จิตฺตํ นมติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สายนฺหสมยํ กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

283-303. En el cuarto, 'obsesionada por la mancha de la tacañería' (maccheramalapariyuṭṭhitena) se refiere a que por la mañana, cuando la mujer comienza a recolectar leche y cuajada, a cocinar y demás, no desea dar nada ni siquiera cuando se lo piden sus hijos pequeños. Por eso se dice: 'con la mente obsesionada por la mancha de la tacañería durante la mañana'. Al mediodía, la mujer está dominada por el enojo; si no encuentra una disputa dentro de la casa, va a la casa del vecino y pelea allí, y camina vigilando dónde está su esposo sentado o de pie. Por eso se dice: 'con la mente obsesionada por la envidia (issā) durante el mediodía'. Por la tarde, su mente se inclina hacia la práctica de la conducta incorrecta. Por eso se dice: 'con la mente obsesionada por el deseo sensual (kāmarāga) durante la tarde'. Del quinto en adelante, el significado es evidente.

๓. พลวคฺโค

3. Vagga sobre los Poderes (Bala-vagga)

๑. วิสารทสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Visārada Sutta (Confianza)

๓๐๔. ทสเม [Pg.126] รูปพลนฺติอาทีสุ รูปสมฺปตฺติ รูปพลํ, โภคสมฺปตฺติ โภคพลํ, ญาติสมฺปตฺติ ญาติพลํ, ปุตฺตสมฺปตฺติ ปุตฺตพลํ, สีลสมฺปตฺติ สีลพลํ. ปญฺจสีลทสสีลานิ อขณฺฑานิ กตฺวา รกฺขนฺตสฺส หิ สีลสมฺปตฺติเยว สีลพลํ นาม โหติ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ปญฺจ พลานีติ อิมานิ ปญฺจ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน พลานิ นาม วุจฺจนฺติ.

304. En el décimo, en pasajes como 'el poder de la belleza' (rūpabala), la perfección de la belleza es el poder de la belleza; la perfección de la riqueza es el poder de la riqueza; la perfección de los parientes es el poder de los parientes; la perfección de los hijos es el poder de los hijos; la perfección de la virtud es el poder de la virtud. Para quien protege los cinco o diez preceptos manteniéndolos intactos, esa misma perfección de la virtud es el llamado poder de la virtud. 'Estos cinco poderes, monjes' significa que estos cinco son llamados 'poderes' en el sentido de actuar como un soporte.

๒-๑๐. ปสยฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

2-10. Explicación del Pasayha Sutta y otros

๓๐๕-๓๑๓. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. อภิภุยฺย วตฺตตีติ อภิภวติ อชฺโฌตฺถรติ. เนว รูปพลํ ตายตีติ เนว รูปพลํ ตายิตุํ รกฺขิตุํ สกฺโกติ. นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺตีติ ‘‘ทุสฺสีลา สํภินฺนาจารา อติกฺกนฺตมริยาทา’’ติ คีวายํ คเหตฺวา นีหรนฺติ, น ตสฺมึ กุเล วาเสนฺติ. วาเสนฺเตว นํ กุเล, น นาเสนฺตีติ ‘‘กึ รูเปน โภคาทีหิ วา, ปริสุทฺธสีลา เอสา อาจารสมฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ญาตกา ตสฺมึ กุเล วาเสนฺติเยว, น นาเสนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

305-313. 'Por la fuerza' (pasayha) significa subyugando. 'Actúa dominando' (abhibhuyya vattati) significa que oprime o abruma. 'El poder de la belleza no la protege' significa que el poder de la belleza no puede salvarla ni protegerla. 'La expulsan, no la dejan vivir en la familia' significa que diciendo 'es inmoral, de mala conducta y ha transgredido los límites', la toman por el cuello y la echan, no permitiéndole vivir en esa familia. 'La dejan vivir en la familia, no la expulsan' significa que sabiendo que 'aunque qué importa su belleza o riqueza, ella es de virtud pura y dotada de buena conducta', los parientes la mantienen en esa familia y no la expulsan. El resto en todos los lugares tiene un significado evidente.

มาตุคามสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Mātugāma Saṃyutta ha terminado.

๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ

4. Jambukhādaka Saṃyutta

๑. นิพฺพานปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Nibbānapañha Sutta (Preguntas sobre el Nibbāna)

๓๑๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺเต [Pg.127] ชมฺพุขาทโก ปริพฺพาชโกติ เอวํนาโม เถรสฺส ภาคิเนยฺโย ฉนฺนปริพฺพาชโก. โย โข อาวุโส ราคกฺขโยติ นิพฺพานํ อาคมฺม ราโค ขียติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ราคกฺขโยติ วุจฺจติ. โทสโมหกฺขเยสุปิ เอเสว นโย.

314. En el Jambukhādaka Saṃyutta, 'el asceta errante Jambukhādaka' es el nombre del sobrino del Thera [Sāriputta], un asceta errante que no rechaza las vestiduras. En el pasaje 'lo que es la destrucción de la lujuria, amigo', se llama Nibbāna 'destrucción de la lujuria' porque, al alcanzar el Nibbāna [mediante el Sendero], la lujuria se extingue. El mismo método se aplica a la destrucción del odio y del engaño.

โย ปน อิมินาว สุตฺเตน กิเลสกฺขยมตฺตํ นิพฺพานนฺติ วเทยฺย, โส วตฺตพฺโพ ‘‘กสฺส กิเลสานํ ขโย, กึ อตฺตโน, อุทาหุ ปเรส’’นฺติ? อทฺธา ‘‘อตฺตโน’’ติ วกฺขติ. ตโต ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘โคตฺรภุญาณสฺส กึ อารมฺมณ’’นฺติ? ชานมาโน ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ วกฺขติ. กึ ปน โคตฺรภุญาณกฺขเณ กิเลสา ขีณา ขียนฺติ ขียิสฺสนฺตีติ? ‘‘ขีณา’’ติ วา ‘‘ขียนฺตี’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ‘‘ขียิสฺสนฺตี’’ติ ปน วตฺตพฺพาติ. กึ ปน เตสุ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ โคตฺรภุญาณํ กิเลสกฺขยํ อารมฺมณํ กโรตีติ? อทฺธา เอวํ วุตฺเต นิรุตฺตโร ภวิสฺสติ.

Sin embargo, si alguien dijera basándose en este sutta que el Nibbāna es meramente la destrucción de las defilecciones, se le debería preguntar: '¿La destrucción de las defilecciones de quién? ¿De uno mismo o de otros?'. Ciertamente dirá: 'De uno mismo'. Entonces se le debe preguntar: '¿Cuál es el objeto del conocimiento de cambio de linaje (gotrabhū-ñāṇa)?'. Si lo sabe, dirá: 'El Nibbāna'. [Luego se le pregunta]: 'En el momento del conocimiento de cambio de linaje, ¿están las defilecciones extinguidas, extinguiéndose o por extinguirse?'. No se debe decir que están 'extinguidas' o 'extinguiéndose', sino que se debe decir que están 'por extinguirse'. Entonces, ¿podría el conocimiento de cambio de linaje tomar como objeto la destrucción de las defilecciones cuando estas aún no se han extinguido? Ciertamente, ante tal cuestionamiento, se quedará sin respuesta.

มคฺคญาเณนาปิ เจตํ โยเชตพฺพํ. มคฺคกฺขเณปิ หิ กิเลสา ‘‘ขีณา’’ติ วา ‘‘ขียิสฺสนฺตี’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ‘‘ขียนฺตี’’ติ ปน วตฺตพฺพา, น จ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ กิเลสกฺขโย อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ. ยํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺติ, ตํ นิพฺพานํ. ตํ ปเนตํ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปิโน ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๑) ทุเกสุ อรูปิโน ธมฺมาติ สงฺคหิตตฺตา น กิเลสกฺขยมตฺตเมวาติ.

Esto también debe asociarse con el conocimiento del camino (maggañāṇa). Pues, en el momento del camino, no debe decirse de las impurezas (kilesas) que 'se han extinguido' o que 'se extinguirán', sino que debe decirse que 'se están extinguiendo'. Además, la extinción de las impurezas no se convierte en objeto de la conciencia mientras estas no se hayan extinguido; por lo tanto, esto debe ser aceptado. Aquello que, al ser alcanzado, hace que la lujuria y demás se extingan, eso es el Nirvana. Además, dado que el Nirvana está incluido bajo el término 'fenómenos inmateriales' (arūpino dhammā) en las tríadas (dukas) como 'fenómenos materiales, fenómenos inmateriales', no es simplemente la mera extinción de las impurezas.

๒. อรหตฺตปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca del Estado de Arahant

๓๑๕. อรหตฺตปญฺหพฺยากรเณ ยสฺมา อรหตฺตํ ราคโทสโมหานํ ขีณนฺเต อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ วุตฺตํ.

315. En la explicación de la pregunta sobre el estado de Arahant, dado que el estado de Arahant surge al final de la extinción de la lujuria, el odio y la delusión, se ha dicho: 'la extinción de la lujuria, la extinción del odio, la extinción de la delusión'.

๓-๑๕. ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

3-15. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca de Quien Habla del Dhamma y otros

๓๑๖-๓๒๘. เต [Pg.128] โลเก สุคตาติ เต ราคาทโย ปหาย คตตฺตา สุฏฺฐุ คตาติ สุคตา. ทุกฺขสฺส โข อาวุโส ปริญฺญตฺถนฺติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริชานนตฺถํ. ทุกฺขตาติ ทุกฺขสภาโว. ทุกฺขทุกฺขตาติอาทีสุ ทุกฺขสงฺขาโต ทุกฺขสภาโว ทุกฺขทุกฺขตา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

316-328. 'Ellos son los Bien Idos (sugatas) en el mundo': se llaman Sugatas porque, habiendo abandonado la lujuria y demás mediante el camino noble, se han ido bien a través del conocimiento. 'Para la plena comprensión del sufrimiento, amigo': para conocer exhaustivamente el sufrimiento de la ronda de renacimientos mediante las tres formas de plena comprensión. 'Sufrimiento' (dukkhatā): la naturaleza del sufrimiento. En pasajes como 'el sufrimiento del sufrimiento' (dukkha-dukkhatā), se refiere a la naturaleza del sufrimiento conocida como tal. El mismo método debe aplicarse a los otros dos términos.

๑๖. ทุกฺกรปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

16. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca de lo Difícil de Hacer

๓๒๙. อภิรตีติ ปพฺพชฺชาย อนุกฺกณฺฐนตา. นจิรํ อาวุโสติ อาวุโส ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ ‘‘ปาโต อนุสิฏฺโฐ สายํ วิเสสมธิคมิสฺสติ, สายํ อนุสิฏฺโฐ ปาโต วิเสสมธิคมิสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๔๕) วุตฺตตฺตา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต นจิรสฺสํ ลหุเยว อรหํ อสฺส, อรหตฺเต ปติฏฺฐเหยฺยาติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

329. 'Delicia' (abhirati) significa el estado de no estar insatisfecho con la vida monástica. 'No mucho tiempo, amigo': se muestra que un monje que practica de acuerdo con el Dhamma, siendo instruido por la mañana, alcanzará la distinción por la tarde; por lo tanto, si se esfuerza y se aplica con diligencia, pronto se convertirá en un Arahant y se establecerá en el estado de Arahant. El resto tiene un significado evidente en todos los casos.

ชมฺพุขาทกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el Comentario al Jambukhādaka Saṃyutta.

๕. สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Sāmaṇḍaka Saṃyutta

๓๓๐-๓๓๑. สามณฺฑกสํยุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

330-331. En el Sāmaṇḍaka Saṃyutta también el significado debe entenderse de la misma manera.

สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el Comentario al Sāmaṇḍaka Saṃyutta.

๖. โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ

6. Moggallāna Saṃyutta

๑-๘. ปฐมฌานปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

1-8. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca del Primer Jhana y otros

๓๓๒-๓๓๙. โมคฺคลฺลานสํยุตฺเต [Pg.129] กามสหคตาติ ปญฺจนีวรณสหคตา. ตสฺส หิ ปฐมชฺฌานวุฏฺฐิตสฺส ปญฺจ นีวรณานิ สนฺตโต อุปฏฺฐหึสุ. เตนสฺส ตํ ปฐมชฺฌานํ หานภาคิยํ นาม อโหสิ. ตํ ปมาทํ ญตฺวา สตฺถา ‘‘มา ปมาโท’’ติ โอวาทํ อทาสิ. ทุติยชฺฌานาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อารมฺมณสหคตเมว เหตฺถ ‘‘สหคต’’นฺติ วุตฺตํ.

332-339. En el Moggallāna Saṃyutta, 'asociado con el deseo sensorial' (kāmasahagatā) significa asociado con los cinco obstáculos. Pues, al Venerable Moggallāna, al salir del primer jhana, los cinco obstáculos se le presentaron de forma sutil. Debido a esto, ese primer jhana se denominó 'conducente a la caída' (hānabhāgiya). Reconociendo esa negligencia, el Maestro le dio el consejo: 'No seas negligente'. En el segundo jhana y los demás, el significado debe entenderse de la misma manera. En este contexto, 'asociado' (sahagata) se refiere únicamente a estar asociado en el mismo objeto.

๙. อนิมิตฺตปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca de la Concentración sin Signos

๓๔๐. อนิมิตฺตํ เจโตสมาธินฺติ นิจฺจนิมิตฺตาทีนิ ปหาย ปวตฺตํ วิปสฺสนาสมาธึเยว สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ. นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหตีติ เอวํ อิมินา วิปสฺสนาสมาธิวิหาเรน วิหรโต วิปสฺสนาญาเณ ติกฺเข สูเร วหมาเน. ยถา นาม ปุริสสฺส ติขิเณน ผรสุนา รุกฺขํ ฉินฺทนฺตสฺส ‘‘สุฏฺฐุ วต เม ผรสุ วหตี’’ติ ขเณ ขเณ ผรสุธารํ โอโลเกนฺตสฺส เฉชฺชกิจฺจํ น นิปฺผชฺชติ, เอวํ เถรสฺสาปิ ‘‘สูรํ วต เม หุตฺวา ญาณํ วหตี’’ติ วิปสฺสนํ อารพฺภ นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ. อถ วิปสฺสนากิจฺจํ สาเธตุํ นาสกฺขิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหตี’’ติ. สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสินฺติ สพฺเพสํ นิจฺจสุขอตฺตนิมิตฺตานํ อมนสิกาเรน อนิมิตฺตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ เจโตสมาธึ นิพฺพานารมฺมณํ อุปริมคฺคผลสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ.

340. 'Concentración mental sin signos' (animitta cetosamādhi): esto se dice refiriéndose únicamente a la concentración de la visión cabal (vipassanā-samādhi) que ocurre al abandonar los signos de permanencia, felicidad, alma y belleza. 'La conciencia sigue el signo': esto significa que, para quien reside en este estado de concentración de visión cabal, el conocimiento de la visión cabal fluye de manera aguda y valiente. Así como un hombre que corta un árbol con una hacha afilada, si observa el filo de la hacha en cada momento pensando '¡cuán bien corta mi hacha!', la tarea de cortar no se completa; de igual manera, al Venerable le surgió un apego hacia su visión cabal, pensando '¡qué valiente es mi conocimiento y cómo fluye!'. En ese momento, no pudo completar la tarea de la visión cabal. Refiriéndose a esto, se dijo: 'la conciencia sigue el signo'. 'Mediante la falta de atención a todos los signos, entró y permaneció en la concentración mental sin signos': mediante la falta de atención a todos los signos de permanencia, felicidad y alma, entró y permaneció en la concentración mental asociada con la visión cabal superior (vuṭṭhānagāminī-vipassanā) y también en la concentración del fruto del camino superior que tiene al Nirvana como objeto.

๑๐-๑๑. สกฺกสุตฺตาทิวณฺณนา

10-11. Comentario al Discurso de Sakka y otros

๓๔๑-๓๔๒. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อจลปฺปสาเทน. ทสหิ ฐาเนหีติ ทสหิ การเณหิ. อธิคณฺหนฺตีติ อภิภวนฺติ, อติกฺกมิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

341-342. 'Con fe inamovible' (aveccappasādena) significa con una devoción inquebrantable. 'Por diez razones' (dasahi ṭhānehi) significa por diez causas. 'Superan' (adhigaṇhanti) significa que prevalecen o permanecen habiendo sobrepasado. El resto tiene un significado evidente en todos los casos.

โมคฺคลฺลานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el Comentario al Moggallāna Saṃyutta.

๗. จิตฺตสํยุตฺตํ

7. Citta Saṃyutta

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Discurso sobre los Grilletes

๓๔๓. จิตฺตสํยุตฺตสฺส [Pg.130] ปฐเม มจฺฉิกาสณฺเฑติ เอวํนามเก วนสณฺเฑ. อยมนฺตรากถา อุทปาทีติ โปราณกตฺเถรา อติรจฺฉานกถา โหนฺติ, นิสินฺนนิสินฺนฏฺฐาเน ปญฺหํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อชานนฺตา ปุจฺฉนฺติ, ชานนฺตา วิสฺสชฺเชนฺติ, เตน เนสํ อยํ กถา อุทปาทิ. มิคปถกนฺติ เอวํนามกํ อตฺตโน โภคคามํ. โส กิร อมฺพาฏการามสฺส ปิฏฺฐิภาเค โหติ. เตนุปสงฺกมีติ ‘‘เถรานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ผาสุวิหารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. คมฺภีเร พุทฺธวจเนติ อตฺถคมฺภีเร เจว ธมฺมคมฺภีเร จ พุทฺธวจเน. ปญฺญาจกฺขุ กมตีติ ญาณจกฺขุ วหติ ปวตฺตติ.

343. En el primer discurso del Citta Saṃyutta: 'en Macchikāsaṇḍa' se refiere a un bosque con ese nombre. 'Surgió esta conversación entre ellos': los antiguos ancianos no solían tener conversaciones mundanas; por lo tanto, en cualquier lugar donde se sentaban, planteaban preguntas y, si no sabían, preguntaban, y si sabían, respondían. Debido a esto, surgió entre ellos esta conversación. 'Migapathaka': el nombre de su propia aldea de recursos, que se dice estaba situada detrás del monasterio Ambāṭaka. 'Se acercó allí': se acercó pensando: 'Responderé las preguntas de los ancianos y les proporcionaré una estancia confortable'. 'En la profunda palabra del Buda': en la palabra del Buda que es profunda tanto en significado como en doctrina. 'El ojo de la sabiduría funciona': el ojo del conocimiento se manifiesta o entra en acción.

๒. ปฐมอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Primer Discurso de Isidatta

๓๔๔. ทุติเย อายสฺมนฺตํ เถรนฺติ เตสุ เถเรสุ เชฏฺฐกํ มหาเถรํ. ตุณฺหี อโหสีติ ชานนฺโตปิ อวิสารทตฺตา น กิญฺจิ พฺยาหริ. พฺยากโรมหํ ภนฺเตติ ‘‘อยํ เถโร เนว อตฺตนา พฺยากโรติ, น อญฺเญ อชฺเฌสติ, อุปาสโกปิ ภิกฺขุสงฺฆํ วิเหเสติ, อหเมตํ พฺยากริตฺวา ผาสุวิหารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาสนโต วุฏฺฐาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ โอกาสมกาสิ, กตาวกาโส ปน อตฺตโน อาสเน นิสีทิตฺวา พฺยากาสิ.

344. En el segundo discurso: 'al Venerable Anciano' se refiere al más anciano de esos monjes. 'Permaneció en silencio': aunque sabía, no respondió nada por falta de confianza. 'Yo responderé, venerable señor': pensando: 'Este anciano no responde por sí mismo ni invita a otros, y el seguidor laico está molestando a la Sangha; yo responderé esta pregunta y les proporcionaré una estancia confortable', se levantó de su asiento, fue hacia el anciano y pidió permiso de esta manera. Una vez obtenido el permiso, se sentó en su propio asiento y dio la respuesta.

สหตฺถาติ สหตฺเถน. สนฺตปฺเปสีติ ยาวทิจฺฉกํ เทนฺโต สุฏฺฐุ ตปฺเปสิ. สมฺปวาเรสีติ ‘‘อลํ อล’’นฺติ หตฺถสญฺญาย เจว วาจาย จ ปฏิกฺขิปาเปสิ. โอนีตปตฺตปาณิโนติ ปาณิโต อปนีตปตฺตา โธวิตฺวา ถวิกาย โอสาเปตฺวา อํเส ลคฺคิตปตฺตาติ อตฺโถ.

"Sahatthā" significa "con su propia mano". "Santappesī" significa que satisfizo plenamente dando tanto como se deseaba. "Sampavāresī" significa que rechazó [más comida] tanto mediante gestos de la mano como por palabras, diciendo "¡Basta, basta!". "Onītapattapāṇino" significa que tenían los cuencos retirados de sus manos, lavados, guardados en sus fundas y colgados de sus hombros.

๓. ทุติยอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al segundo Sutta de Isidatta.

๓๔๕. ตติเย อวนฺติยาติ ทกฺขิณาปเถ อวนฺติรฏฺเฐ. กลฺยาณํ วุจฺจตีติ ‘‘จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคิสฺสามี’’ติ วจนํ นิทฺโทสํ อนวชฺชํ วุจฺจติ ตยา อุปาสกาติ อธิปฺปาเยน วทติ.

345. En el tercer sutta, "avantiyā" significa en el reino de Avanti, en la región del sur (Dakkhiṇāpatha). "Kalyāṇaṃ vuccati" se dice con la intención de que tus palabras, ¡oh seguidor laico!, "te serviré con los cuatro requisitos", son palabras sin tacha e irreprochables.

๔. มหกปาฏิหาริยสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Sutta del Milagro de Mahaka.

๓๔๖. จตุตฺเถ [Pg.131] เสสกํ วิสฺสชฺเชถาติ ตสฺส กิร เถเรหิ สทฺธึเยว กํสถาลํ ปมชฺชิตฺวา ปายาสํ วฑฺเฒตฺวา อทํสุ. โส ภุตฺตปายาโส เถเรหิเยว สทฺธึ คนฺตุกาโม จินฺเตสิ ‘‘ฆเร ตาว อุปาสิกา เสสกํ วิจาเรติ, อิธ ปนิเม ทาสกมฺมการา มยา อวุตฺตา น วิจาเรสฺสนฺติ, เอวายํ ปณีตปายาโส นสฺสิสฺสตี’’ติ เตสํ อนุชานนฺโต เอวมาห. กุถิตนฺติ กุธิตํ, เหฏฺฐา สนฺตตฺตาย วาลิกาย อุปริ อาตเปน จ อติติขิณนฺติ อตฺโถ. อิทํ ปน เตปิฏเก พุทฺธวจเน อสมฺภินฺนปทํ. ปเวลิยมาเนนาติ ปฏิลิยมาเนน สาธุ ขฺวสฺส ภนฺเตติ ‘‘ผาสุวิหารํ กริสฺสามิ เนส’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห.

346. En el cuarto sutta, "sesakaṃ vissajjetha" significa "distribuyan lo que queda". Se dice que los sirvientes, tras limpiar los platos de bronce junto con los ancianos, sirvieron el arroz con leche. Él, habiendo comido el arroz con leche y deseando irse con los ancianos, pensó: "En casa, la seguidora laica se encarga de las sobras, pero aquí estos sirvientes no se encargarán si yo no se lo digo; así, este excelente arroz con leche se echaría a perder". Permitiéndoles que dispongan de las sobras de la Sangha a su voluntad, dijo estas palabras. "Kuthitaṃ": en este pasaje, significa extremadamente caliente por la arena caliente debajo y el calor del sol arriba. Este término "kuthitaṃ" es una palabra única en las palabras de Buda del Tipitaka. "Paveliyamānena" significa ablandándose [como cera al fuego]. "Sādhu khvassa bhante": el venerable Mahaka dijo esto pensando: "Proporcionaré bienestar para estos ancianos".

อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขรีติ อธิฏฺฐานิทฺธึ อกาสิ. เอตฺถ จ ‘‘มนฺทมนฺโท สีตกวาโต วายตุ, อพฺภมณฺฑปํ กตฺวา เทโว เอกเมกํ ผุสายตู’’ติ เอวํ นานาปริกมฺมํ – ‘‘สวาโต เทโว วสฺสตู’’ติ เอวํ อธิฏฺฐานํ เอกโตปิ โหติ. ‘‘สวาโต เทโว วสฺสตูติ เอกโตปริกมฺมํ, มนฺทมนฺโท สีตกวาโต วายตุ, อพฺภมณฺฑปํ กตฺวา เทโว เอกเมกํ ผุสายตู’’ติ เอวํ นานาอธิฏฺฐานํ โหติ. วุตฺตนเยเนว นานาปริกมฺมํ นานาธิฏฺฐานํ, เอกโต ปริกมฺมํ เอกโต อธิฏฺฐานมฺปิ โหติเยว. ยถา ตถา กโรนฺตสฺส ปน ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย กตปริกมฺมสฺส ปริกมฺมานนฺตเรน มหคฺคตอธิฏฺฐานจิตฺเตเนว ตํ อิชฺฌติ. โอกาเสสีติ วิปฺปกิริ.

"Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhari" significa que realizó un milagro por determinación. En este acto de determinación, pensó: "que sople una brisa fresca y suave, y que la lluvia caiga gota a gota formando un pabellón de nubes"; así, la lluvia junto con el viento ocurre con preparaciones diversas y una determinación única: "que llueva con viento". O también puede haber una preparación única: "que llueva con viento", y determinaciones diversas: "que sople una brisa fresca y suave...". De la misma manera explicada, ocurren tanto preparaciones y determinaciones múltiples como únicas. Para quien lo realiza de cualquier forma, habiendo emergido del jhana base y habiendo realizado las preparaciones, el milagro se cumple mediante el pensamiento de determinación de carácter superior (mahaggata) inmediatamente después de la preparación. "Okāsesi" significa que lo esparció.

๕. ปฐมกามภูสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al primer Sutta de Kāmabhū.

๓๔๗. ปญฺจเม เนลงฺโคติ นิทฺโทโส. เสตปจฺฉาโทติ เสตปฏิจฺฉาทโน. อนีฆนฺติ นิทฺทุกฺขํ. มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวาติ ตสฺส อตฺถเปกฺขนตฺถํ ตีณิ ปิฏกานิ กณฺเณ กุณฺฑลํ วิย สญฺจาเลนฺโต ‘‘อยํ อิมสฺส อตฺโถ, อยํ อิมสฺส อตฺโถ’’ติ อุปปริกฺขณตฺถํ มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวา. วิมุตฺติยาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา. อิมํ ปน ปญฺหํ กเถนฺโต อุปาสโก ทุกฺกรํ อกาสิ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอตํ ภิกฺขุํ [Pg.132] อาคจฺฉนฺตํ โอทาตกํ ตนุกํ ตุงฺคนาสิก’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๔๕) อตฺตโน ทิฏฺเฐน กเถสิ. อยํ ปน นยคฺคาเหน ‘‘อรหโต เอตํ อธิวจน’’นฺติ อาห.

347. En el quinto sutta, "nelaṅgo" significa sin tacha. "Setapacchādo" significa con una cobertura blanca [la liberación del fruto del Arhat]. "Anīghaṃ" significa libre de sufrimiento. "Muhuttaṃ tuṇhī hutvā": permaneció en silencio por un momento para investigar el significado, moviendo los tres Pitakas en su mente como si fueran aretes en sus oídos, pensando: "este es el significado de esto, este es el significado de aquello". "Vimuttiyā" significa por la liberación del fruto del Arhat. Al responder a esta pregunta, el seguidor laico hizo algo difícil. Pues el Completamente Iluminado dijo a los monjes basándose en su propio conocimiento: "Monjes, ¿veis a ese monje de complexión clara, delgado y con nariz prominente que viene?". Pero este jefe de familia, a través del método de deducción (nayaggāha), dijo: "Esto es una designación para un Arhat".

๖. ทุติยกามภูสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al segundo Sutta de Kāmabhū.

๓๔๘. ฉฏฺเฐ กติ นุ โข ภนฺเต สงฺขาราติ อยํ กิร, คหปติ, นิโรธํ วลญฺเชติ, ตสฺมา ‘‘นิโรธปาทเก สงฺขาเร ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. เถโรปิสฺส อธิปฺปายํ ญตฺวา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ อเนเกสุ สงฺขาเรสุ วิชฺชมาเนสุปิ กายสงฺขาราทโยว อาจิกฺขนฺโต ตโย โข คหปตีติอาทิมาห. ตตฺถ กายปฺปฏิพทฺธตฺตา กาเยน สงฺขรียติ นิพฺพตฺตียตีติ กายสงฺขาโร. วาจาย สงฺขโรติ นิพฺพตฺเตตีติ วจีสงฺขาโร. จิตฺตปฺปฏิพทฺธตฺตา จิตฺเตน สงฺขรียติ นิพฺพตฺตียตีติ จิตฺตสงฺขาโร.

348. En el sexto sutta, "¿cuántas son, venerable señor, las formaciones?": se dice que este jefe de familia Citta practica el logro de la cesación; por lo tanto, pensó: "preguntaré sobre las formaciones que son la base de la cesación", y así dijo esto. El Anciano, conociendo su intención, aunque existen muchas formaciones, explicó solo las formaciones del cuerpo, el habla y la mente, diciendo: "Hay tres, oh jefe de familia". En ese contexto, se llama "formación del cuerpo" porque está ligada al cuerpo y es producida por él. Se llama "formación del habla" porque produce el habla. Se llama "formación de la mente" porque está ligada a la mente y es producida por ella.

กตโม ปน ภนฺเตติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? ‘‘อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญํ มิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา. ตถา หิ กายทฺวาเร อาทานคฺคหณมุญฺจนโจปนานิ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทส อกุสลเจตนาติ เอวํ กุสลากุสลา วีสติ เจตนาปิ, อสฺสาสปสฺสาสาปิ กายสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. วจีทฺวาเร หนุสญฺโจปนํ วจีเภทํ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา วุตฺตปฺปการาว วีสติ เจตนาปิ วิตกฺกวิจาราปิ วจีสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ อปตฺวา รโห นิสินฺนสฺส จินฺตยโต อุปฺปนฺนา กุสลากุสลา เอกูนตึสเจตนาปิ, สญฺญา จ เวทนา จาติ อิเม ทฺเว ธมฺมาปิ จิตฺตสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. เอวํ อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญํ มิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา, เต ปากเฏ วิภูเต กตฺวา กถาเปสฺสามี’’ติ ปุจฺฉิ.

"¿Pero cuál, venerable señor?": ¿qué se pregunta aquí? "Estas formaciones están mezcladas entre sí, confundidas y son difíciles de distinguir. Pues en la puerta del cuerpo, las veinte voluntades (saludables y no saludables) y la inhalación y exhalación se llaman 'formación del cuerpo'. En la puerta del habla, las veinte voluntades mencionadas y el pensamiento aplicado y sostenido se llaman 'formación del habla'. Y para quien está sentado en privado pensando, las veintinueve voluntades mundanas junto con la percepción y la sensación se llaman 'formación de la mente'. Así, estas formaciones están mezcladas; preguntaré para que me las expliquen haciéndolas evidentes".

กสฺมา ปน ภนฺเตติ อิธ กายสงฺขาราทินามสฺส ปทตฺถํ ปุจฺฉติ. ตสฺส วิสฺสชฺชเน กายปฺปฏิพทฺธาติ กายนิสฺสิตา. กาเย สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. จิตฺตปฺปฏิพทฺธาติ จิตฺตนิสฺสิตา. จิตฺเต สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ.

"¿Por qué, venerable señor?": aquí pregunta por el significado de los términos como "formación del cuerpo". En la respuesta, "ligados al cuerpo" significa que dependen del cuerpo. Si el cuerpo está presente, ellas existen; si no, no. "Ligados a la mente" significa que dependen de la mente. Si la mente está presente, ellas existen; si no, no.

อิทานิ [Pg.133] ‘‘กึ นุ โข เอส สญฺญาเวทยิตนิโรธํ วลญฺเชติ, โน วลญฺเชติ, จิณฺณวสี วา ตตฺถ โน จิณฺณวสี’’ติ ชานนตฺถํ ปุจฺฉนฺโต กถํ ปน ภนฺเต สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โหตีติ อาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน สมาปชฺชิสฺสนฺติ วา สมาปชฺชามีติ วา ปททฺวเยน เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติกาโล กถิโต. สมาปนฺโนติ ปเทน อนฺโตนิโรโธ. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน อจิตฺตกกาโล.

Ahora, con el fin de indagar sobre la capacidad de este venerable —si acaso disfruta de la cesación de la percepción y el sentimiento, si no la disfruta, si posee maestría en ella o carece de ella—, se pregunta: '¿Cómo ocurre, venerable señor, la entrada en la obtención de la cesación de la percepción y el sentimiento?'. En la respuesta a esto, mediante las dos expresiones 'entrarán' o 'entro', se indica el tiempo de la obtención de la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción. Con la palabra 'ha entrado', se refiere al estado interno de la cesación. Así, con las dos primeras expresiones se indica el tiempo en que aún existe la conciencia, y con la última, el tiempo en que no hay conciencia.

ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก ภวิสฺสามี’’ติ อทฺธานปริจฺเฉทํ จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ ปน เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย อจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. วจีสงฺขาโร ปฐมํ นิรุชฺฌตีติ เสสสงฺขาเรหิ ปฐมํ ทุติยชฺฌาเนเยว นิรุชฺฌติ. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌติ. ตโต จิตฺตสงฺขาโรติ ตโต ปรํ จิตฺตสงฺขาโร อนฺโตนิโรเธ นิรุชฺฌติ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. วิปริภินฺนานีติ อุปหตานิ วินฏฺฐานิ.

'Previamente la mente ha sido así desarrollada' significa que antes de la obtención de la cesación, precisamente en el momento de determinar la duración, se desarrolla la mente que delimita el tiempo: 'Durante este tiempo estaré sin conciencia'. 'Lo que lo conduce a tal estado' significa que la mente así desarrollada mediante la meditación de cesación conduce a esa persona a ese estado de ausencia de conciencia. 'La formación verbal cesa primero' significa que cesa antes que las formaciones restantes (corporal y mental), precisamente en el segundo jhāna. 'Luego la formación corporal' significa que tras el cese de la anterior, la formación corporal cesa en el cuarto jhāna. 'Luego la formación mental' significa que después de aquello, la formación mental cesa dentro de la propia cesación. 'Vida' se refiere a la facultad vital material. 'Alterados' significa dañados o destruidos.

ตตฺถ เกจิ ‘‘นิโรธสมาปนฺนสฺส ‘จิตฺตสงฺขาโร จ นิรุทฺโธ’ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ โหติ, ตสฺมา สจิตฺตกาปิ อยํ สมาปตฺตี’’ติ วทนฺติ. เต วตฺตพฺพา – ‘‘วจีสงฺขาโรปิสฺส นิรุทฺโธ’’ติ วจนโต วาจา อนิรุทฺธา โหติ, ตสฺมา นิโรธสมาปนฺเนน ธมฺมมฺปิ กเถนฺเตน สชฺฌายมฺปิ กโรนฺเตน นิสีทิตพฺพํ สิยา. โย จายํ มโต กาลงฺกโต, ตสฺสาปิ จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ ภเวยฺย, ตสฺมา กาลงฺกเต มาตาปิตโร วา อรหนฺเต วา ฌาเปนฺเตน อานนฺตริยกมฺมํ กตํ ภเวยฺย. อิติ พฺยญฺชเน อภินิเวสํ อกตฺวา อาจริยานํ นเย ฐตฺวา อตฺโถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อตฺโถ หิ ปฏิสรณํ, น พฺยญฺชนํ.

Al respecto, algunos maestros dicen: 'Puesto que se ha dicho que para quien ha entrado en la cesación "la formación mental ha cesado", la mente misma no ha cesado; por lo tanto, esta obtención es con conciencia'. A ellos se les debe responder: 'Puesto que también se dice que "su formación verbal ha cesado", entonces el habla no habría cesado; por lo tanto, quien ha entrado en la cesación debería permanecer sentado predicando el Dhamma o realizando recitaciones'. Además, respecto a aquel que ha muerto y fallecido, como se dice que su formación mental ha cesado, su mente no habría cesado; por lo tanto, quien cremara a sus padres fallecidos o a Arahants cometería un kamma de consecuencia inmediata. Por lo tanto, sin aferrarse erróneamente a la literalidad de las palabras, se debe investigar el significado permaneciendo en el método de los maestros. Pues el significado es el refugio, no la mera letra.

อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานีติ กิริยมยปวตฺตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน พหิทฺธารมฺมเณสุ ปสาเท ฆฏฺเฏนฺเตสุ อินฺทฺริยานิ กิลมนฺติ, อุปหตานิ มกฺขิตฺตานิ วิย โหนฺติ วาตาทีหิ อุฏฺฐิตรเชน จตุมหาปเถ ฐปิตอาทาโส วิย. ยถา ปน ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา มญฺชูสาทีสุ ฐปิโต อาทาโส อนฺโตเยว [Pg.134] วิโรจติ, เอวํ นิโรธสมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา อติวิย วิโรจนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานี’’ติ.

'Las facultades están extremadamente claras' significa que mientras ocurre la actividad corporal y verbal, cuando los objetos externos como las formas impactan en las facultades sensoriales, las facultades se fatigan y quedan como dañadas o manchadas, tal como un espejo colocado en un cruce de caminos se ensucia con el polvo levantado por el viento. Sin embargo, así como un espejo guardado en una bolsa y colocado dentro de un cofre o caja resplandece en su interior, de la misma manera, para el monje que ha entrado en la cesación, las cinco facultades sensoriales resplandecen intensamente dentro de la cesación. Por eso se dice: 'Las facultades están extremadamente claras'.

วุฏฺฐหิสฺสนฺติ วา วุฏฺฐหามีติ วา ปททฺวเยน อนฺโตนิโรธกาโล กถิโต, วุฏฺฐิโตติ ปเทน ผลสมาปตฺติกาโล. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ อจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน สจิตฺตกกาโล. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก หุตฺวา ตโต ปรํ สจิตฺตโก ภวิสฺสามี’’ติ อทฺธานปริจฺเฉทํ จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย สจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. อิติ เหฏฺฐา นิโรธสมาปชฺชนฺนกาโล คหิโต, อิธ นิโรธโต วุฏฺฐานกาโล.

Mediante las dos expresiones 'emergerán' o 'emerjo', se indica el tiempo dentro de la cesación; con la palabra 'ha emergido', se indica el tiempo de la obtención del fruto. Así, con las dos primeras expresiones se indica el tiempo sin conciencia, y con la última, el tiempo con conciencia. 'Previamente la mente ha sido así desarrollada' significa que antes de la cesación, en el momento de delimitar la duración, se desarrolla la mente que determina el tiempo: 'Habiendo estado sin conciencia durante este tiempo, después de eso tendré conciencia'. 'Lo que lo conduce a tal estado' significa que la mente así desarrollada mediante la meditación de cesación conduce a esa persona al estado de poseer conciencia. De esta manera, anteriormente se tomó el momento de entrada en la cesación, y aquí el momento de emergencia de la misma.

อิทานิ นิโรธกถํ กเถตุํ กาโลติ นิโรธกถา กเถตพฺพา สิยา. สา ปเนสา ‘‘ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปสฺสทฺธิยา โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยํ ญาณ’’นฺติ มาติกํ ฐเปตฺวา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา, ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพา. โก ปนายํ นิโรโธ นาม? จตุนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิสงฺขา อปฺปวตฺติ. อถ กิมตฺถเมตํ สมาปชฺชนฺตีติ? สงฺขารานํ ปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตา สตฺตาหํ อจิตฺตกา หุตฺวา สุขํ วิหริสฺสาม, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ นาเมตํ ยทิทํ นิโรโธติ เอตทตฺถํ สมาปชฺชนฺติ.

Ahora es el momento en que un expositor del Dhamma debe realizar la explicación sobre la cesación. Dicha explicación sobre la cesación, habiendo establecido el sumario: 'El conocimiento de la obtención de la cesación es la sabiduría de la maestría basada en estar dotado de los dos poderes, en el apaciguamiento de las tres formaciones, en las dieciséis conductas del conocimiento y en las nueve conductas de la concentración', ha sido expuesta en todos sus aspectos en el Visuddhimagga; por lo tanto, debe tomarse según el método allí explicado. ¿Qué es esta llamada cesación? Es la no-ocurrencia de los cuatro agregados mentales debido al conocimiento reflexivo. ¿Y con qué propósito entran en ella? Los seres, hastiados del constante surgir de las formaciones, entran en ella con este propósito: 'Estaremos sin conciencia durante siete días y moraremos en felicidad; esto que es la cesación se denomina Nibbāna en esta misma vida'.

จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชตีติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส หิ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ. ตํสมฺปยุตฺตํ สญฺญญฺจ เวทนญฺจ สนฺธาย ‘‘จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อาห. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ ภวงฺคสมเย กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ.

'La formación mental surge primero' significa que para quien emerge de la cesación, surge primero la mente de la obtención del fruto (anāgāmi-phala o arahatta-phala). Refiriéndose a la percepción y al sentimiento asociados con dicha mente, se dice: 'La formación mental surge primero'. 'Luego la formación corporal' significa que después de eso, en el momento del proceso del continuo vital (bhavaṅga), surge la formación corporal.

กึ ปน ผลสมาปตฺติ อสฺสาสปสฺสาเส น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. อิมสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานิกา ผลสมาปตฺติ, สา น สมุฏฺฐาเปติ. กึ วา เอเตน? ผลสมาปตฺติ ปฐมชฺฌานิกา วา โหตุ ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานิกา วา, สนฺตสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา [Pg.135] อพฺโพหาริกา โหนฺติ, เตสํ อพฺโพหาริกภาโว สญฺชีวตฺเถรวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. สญฺชีวตฺเถรสฺส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย กึสุกปุปฺผสทิเส วีตจฺจิตงฺคาเร มทฺทมานสฺส คจฺฉโต จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิ, อุสฺมาการมตฺตมฺปิ นาโหสิ. สมาปตฺติพลํ นาเมตนฺติ วทนฺติ. เอวเมว สนฺตาย ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกา โหนฺตีติ ภวงฺคสมเยเนเวตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

¿Acaso el logro del fruto no produce la inhalación y la exhalación? Sí las produce. Sin embargo, para este monje que ha alcanzado el logro del fruto basado en el cuarto jhāna, este no las produce. ¿O de qué sirve esta distinción? Ya sea que el logro del fruto esté asociado con el primer jhāna, o con el segundo, tercero o cuarto jhāna, para un monje que ha emergido de un logro pacífico, la inhalación y la exhalación son imperceptibles (abbohārikā); su estado de imperceptibilidad debe entenderse a través de la historia del Venerable Sañjīva. Pues se cuenta que el Venerable Sañjīva, al emerger del logro, caminó sobre brasas ardientes sin llamas, similares a las flores del árbol kiṃsuka, y ni siquiera un hilo de su manto se quemó, ni hubo siquiera una señal de calor. Se dice que esto es el poder del logro. Del mismo modo, para un monje que emerge del logro del fruto pacífico, la inhalación y la exhalación son imperceptibles; debe entenderse que esto se refiere al momento del bhavaṅga.

ตโต วจีสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กิริยมยปวตฺตวลญฺชนกาเล วจีสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. กึ ภวงฺคํ วิตกฺกวิจาเร น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. ตํสมุฏฺฐานา ปน วิตกฺกวิจารา วาจํ อภิสงฺขาตุํ น สกฺโกนฺตีติ กิริยมยปวตฺตวลญฺชนกาเลเนเวตํ กถิตํ.

'Luego, la formación verbal': después de eso, en el momento del uso del proceso de actividad funcional, surge la formación verbal. ¿Acaso el bhavaṅga no produce el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido (vitakka-vicāra)? Sí los produce. Pero los pensamientos aplicados y sostenidos originados en el bhavaṅga no son capaces de articular el habla. Por lo tanto, esto se dice específicamente respecto al momento del uso del proceso de actividad funcional.

สุญฺญโต ผสฺโสติอาทโย สคุเณนาปิ อารมฺมเณนาปิ กเถตพฺพา. สคุเณน ตาว สุญฺญตา นาม ผลสมาปตฺติ, ตาย สหชาตผสฺสํ สนฺธาย ‘‘สุญฺญโต ผสฺโส’’ติ วุตฺตํ. อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย. อารมฺมเณน ปน นิพฺพานํ ราคาทีหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญตา นาม, ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวา อนิมิตฺตํ, ราคโทสโมหปฺปณิธีนํ อภาวา อปฺปณิหิตํ, สุญฺญตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนผลสมาปตฺติสมฺผสฺโส สุญฺญโต นาม. อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย.

El 'contacto vacío' (suññato phasso) y los demás deben explicarse tanto por su cualidad propia como por su objeto. Primero, por su cualidad propia, el logro del fruto se denomina vacío (suññatā) por estar exento de codicia, odio y demás; refiriéndose al contacto que surge simultáneamente con él, se llama 'contacto vacío'. Lo mismo se aplica a lo 'sin señales' (animitta) y lo 'sin anhelo' (appaṇihita). Por el objeto, el Nibbāna se llama vacío por estar vacío de codicia y demás; es 'sin señales' por la ausencia de las señales de la codicia, etc.; y es 'sin anhelo' por la ausencia del anhelo de codicia, odio y engaño. El contacto del logro del fruto que surge tomando el Nibbāna vacío como objeto se llama vacío. Lo mismo se aplica a lo sin señales y lo sin anhelo.

อปรา อาคมนิยกถา นาม โหติ. สุญฺญตอนิมิตฺตอปฺปณิหิตาติ หิ วิปสฺสนาปิ วุจฺจติ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ สงฺขาเร อนิจฺจโต ปริคฺคเหตฺวา อนิจฺจโต ทิสฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม โหติ. โย ทุกฺขโต ปริคฺคเหตฺวา ทุกฺขโต ทิสฺวา ทุกฺขโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส อปฺปณิหิตา นาม. โย อนตฺตโต ปริคฺคเหตฺวา อนตฺตโต ทิสฺวา อนตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส สุญฺญตา นาม. ตตฺถ อนิมิตฺตวิปสฺสนาย มคฺโค อนิมิตฺโต นาม, อนิมิตฺตมคฺคสฺส ผลํ อนิมิตฺตํ นาม, อนิมิตฺตผลสมาปตฺติสหชาเต ผสฺเส ผุสนฺเต ‘‘อนิมิตฺโต ผสฺโส ผุสตี’’ติ วุจฺจติ. อปฺปณิหิตสุญฺญเตสุปิ เอเสว นโย. อาคมนิเยน กถิเต ปน สุญฺญโต วา ผสฺโส อนิมิตฺโต วา ผสฺโส อปฺปณิหิโต วา ผสฺโสติ วิกปฺโป อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา สคุเณน [Pg.136] เจว อารมฺมเณน จ กเถตพฺพํ. เอวญฺหิ ตโย ผสฺสา ผุสนฺตีติ สเมติ.

Existe otra explicación según la tradición. La introspección (vipassanā) también se llama vacía, sin señales y sin anhelo. Allí, el monje que comprende las formaciones como impermanentes, al verlas y emerger de ellas como impermanentes, su introspección que conduce a la emergencia se llama 'sin señales'. Quien las comprende como sufrimiento y emerge como tal, se llama 'sin anhelo'. Quien las comprende como no-yo y emerge como tal, se llama 'vacía'. En esto, para la introspección sin señales, el camino se llama sin señales, el fruto del camino sin señales se llama sin señales, y cuando ocurre el contacto asociado con el logro del fruto sin señales, se dice que 'el contacto sin señales toca'. Lo mismo para el vacío y el sin anhelo. Sin embargo, si se explicara solo por la tradición, podría haber duda sobre si es contacto vacío, sin señales o sin anhelo; por lo tanto, debe explicarse tanto por su cualidad como por su objeto. De esta manera, la expresión 'tres contactos tocan' resulta coherente.

วิเวกนินฺนนฺติอาทีสุ นิพฺพานํ วิเวโก นาม. ตสฺมึ วิเวเก นินฺนํ โอนตนฺติ วิเวกนินฺนํ. วิเวกโปณนฺติ อญฺญโต อคนฺตฺวา เยน วิเวโก, เตน วงฺกํ วิย หุตฺวา ฐิตนฺติ วิเวกโปณํ. เยน วิเวโก, เตน ปตมานํ วิย ฐิตนฺติ วิเวกปพฺภารํ.

En 'inclinado hacia la reclusión' (vivekaninna) y otros términos similares, el Nibbāna se llama reclusión (viveka). 'Inclinado hacia la reclusión' significa inclinado o vencido hacia esa reclusión del Nibbāna. 'Tendiente hacia la reclusión' (vivekapoṇa) significa que, habiendo venido de otros objetos, se sitúa como si estuviera encorvado hacia donde está la reclusión. 'Proclive a la reclusión' (vivekapabbhāra) significa situado como si estuviera cayendo hacia donde está la reclusión.

๗. โคทตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Godatta Sutta.

๓๔๙. สตฺตเม นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จาติ พฺยญฺชนมฺปิ เนสํ นานํ, อตฺโถปิ. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส นานตา ปากฏา. อตฺโถ ปน อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ภูมนฺตรโต มหคฺคตา โหติ รูปาวจรา, อารมฺมณโต สตฺตปณฺณตฺติอารมฺมณา. อากิญฺจญฺญา ภูมนฺตรโต มหคฺคตา อรูปาวจรา, อารมฺมณโต นวตฺตพฺพารมฺมณา. สุญฺญตา ภูมนฺตรโต กามาวจรา, อารมฺมณโต สงฺขารารมฺมณา. วิปสฺสนา หิ เอตฺถ สุญฺญตาติ อธิปฺเปตา. อนิมิตฺตา ภูมนฺตรโต โลกุตฺตรา, อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณา.

349. En el séptimo, 'de distintos significados y de distintas palabras': tanto sus palabras como sus significados son diferentes. En esto, la diferencia de palabras es clara. En cuanto al significado, la liberación de la mente inconmensurable es de naturaleza elevada (mahaggatā) en términos de plano, pertenece a la esfera de la forma (rūpāvacara) y tiene como objeto el concepto de los seres. La nada (ākiñcaññā) es elevada en términos de plano, pertenece a la esfera inmaterial (arūpāvacara) y tiene un objeto que no puede describirse. El vacío es de la esfera de los sentidos (kāmāvacarā) en términos de plano y tiene a las formaciones como objeto; pues aquí se entiende por vacío a la introspección (vipassanā). Lo sin señales es supramundano (lokuttara) en términos de plano y tiene al Nibbāna como objeto.

ราโค โข ภนฺเต ปมาณกรโณติอาทีสุ ยถา ปพฺพตปาเท ปูติปณฺณกสฏอุทกํ นาม โหติ กาฬวณฺณํ, โอโลเกนฺตานํ พฺยามสตคมฺภีรํ วิย ขายติ, ยฏฺฐึ วา รชฺชุํ วา คเหตฺวา มินนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาโทตฺถรณมตฺตมฺปิ น โหติ; เอวเมว ยาว ราคาทโย นุปฺปชฺชนฺติ, ตาว ปุคฺคลํ สญฺชานิตุํ น สกฺกา โหติ, โสตาปนฺโน วิย สกทาคามี วิย อนาคามี วิย จ ขายติ. ยทา ปนสฺส ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตทา รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญายติ. อิติ เต ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปุคฺคลสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺตาว อุปฺปชฺชนฺตีติ ปมาณกรณา นาม วุตฺตา.

En 'la codicia, venerable señor, es una medida' y otros pasajes, así como en la falda de una montaña hay agua con hojas podridas que parece de color negro y, a quienes la miran, les parece tener cien brazas de profundidad, pero para quien la mide con un palo o una cuerda, no llega ni a cubrir el empeine del pie; de la misma manera, mientras no surgen la codicia y demás, no es posible reconocer a la persona, y parece un sotāpanna, un sakadāgāmī o un anāgāmī. Pero cuando le surgen la codicia y demás, entonces se hace evidente: 'está apasionado', 'está irritado', 'está confundido'. Así, al surgir, muestran la medida de la persona indicando: 'este hombre es así de limitado'; por eso se llaman 'causantes de medida'.

ยาวตา โข ภนฺเต อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโยติ ยตฺตกา อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย. กิตฺตกา ปน ตา? จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ ผลานีติ ทฺวาทส. ตตฺร พฺรหฺมวิหารา ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาณา, เสสา ปมาณการกานํ กิเลสานํ อภาเวน นิพฺพานมฺปิ อปฺปมาณเมว, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อกุปฺปาติ อรหตฺตผลเจโตวิมุตฺติ. สา หิ ตาสํ สพฺพเชฏฺฐิกา, ตสฺมา [Pg.137] ‘‘อคฺคมกฺขายตี’’ติ วุตฺตา. ราโค โข ภนฺเต กิญฺจนนฺติ ราโค อุปฺปชฺชิตฺวา ปุคฺคลํ กิญฺจติ มทฺทติ ปลิพุนฺธติ, ตสฺมา กิญฺจนนฺติ วุตฺโต. มนุสฺสา กิร โคเณหิ ขลํ มทฺทาเปนฺตา ‘‘กิญฺเจหิ กปิล กิญฺเจหิ กาฬกา’’ติ วทนฺติ. เอวํ มทฺทนฏฺโฐ กิญฺจนฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. โทสโมเหสุปิเอเสว นโย.

En cuanto a la frase '¡oh señor!, liberaciones de la mente inconmensurables': hay tantas liberaciones de la mente inconmensurables como existen. ¿Cuántas son estas? Son doce: los cuatro estados sublimes (brahmavihārā), los cuatro senderos y los cuatro frutos. De entre estos doce, los cuatro estados sublimes se llaman 'inconmensurables' por su cualidad de difundirse de manera ilimitada. Los restantes senderos y frutos se llaman 'inconmensurables' debido a la ausencia de las impurezas (kilesas) que crean medidas o límites. El Nibbāna también es ciertamente inconmensurable, pero no es una 'liberación de la mente', por lo tanto, no se incluye aquí. 'Inamovible' (akuppa) se refiere a la liberación de la mente del fruto del Arhat (arahattaphala-cetovimutti). Ciertamente, entre las nueve liberaciones de la mente mencionadas, esta es la más importante de todas; por ello, se dice que 'es declarada la suprema'. Respecto a 'la codicia, ¡oh señor!, es un impedimento (kiñcana)': la codicia, al surgir, oprime, aflige y hostiga a la persona en la que surge; por lo tanto, se denomina impedimento. Se dice que los hombres, al hacer que los bueyes trillen el grano en la era, exclaman: '¡pisen y trillen, bueyes marrones!, ¡pisen y trillen, bueyes negros!'. Así, el significado de 'impedimento' debe entenderse en el sentido de trillar u oprimir. Este mismo método de interpretación debe aplicarse también al odio y al engaño.

อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติโย นาม นว ธมฺมา อากิญฺจญฺญายตนํ มคฺคผลานิ จ. ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนํ กิญฺจนํ อารมฺมณํ อสฺส นตฺถีติ อากิญฺจญฺญํ. มคฺคผลานิ กิญฺจนานํ มทฺทนปลิพุนฺธนกิเลสานํ นตฺถิตาย อากิญฺจญฺญานิ, นิพฺพานมฺปิ อากิญฺจญฺญํ, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ.

Las llamadas 'liberaciones de la mente de la nada' son nueve estados: la esfera de la nada (ākiñcaññāyatana) junto con los cuatro senderos y los cuatro frutos. De estos, la esfera de la nada se llama 'nada' porque para este estado no existe ningún objeto, ni siquiera el más mínimo. Los senderos y frutos se llaman 'nada' por la ausencia de las impurezas que oprimen y hostigan. El Nibbāna también es 'nada', pero al no ser una 'liberación de la mente', no se incluye aquí.

ราโค โข ภนฺเต นิมิตฺตกรโณติอาทีสุ ยถา นาม ทฺวินฺนํ กุลานํ สทิสา ทฺเว วจฺฉกา โหนฺติ. ยาว เตสํ ลกฺขณํ น กตํ โหติ, ตาว ‘‘อยํ อสุกกุลสฺส วจฺฉโก, อยํ อสุกกุลสฺสา’’ติ น สกฺกา โหติ ชานิตุํ. ยทา ปน เตสํ ติสูลาทีสุ อญฺญตรํ ลกฺขณํ กตํ โหติ, ตทา สกฺกา โหติ ชานิตุํ. เอวเมว ยาว ปุคฺคลสฺส ราโค นุปฺปชฺชติ, ตาว น สกฺกา โหติ ชานิตุํ ‘‘อริโย วา ปุถุชฺชโน วา’’ติ. ราโค ปนสฺส อุปฺปชฺชมาโนว ‘‘สราโค นาม อยํ ปุคฺคโล’’ติ สญฺชานนนิมิตฺตํ กโรนฺโต วิย อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา นิมิตฺตกรโณติ วุตฺโต. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย.

En pasajes como 'la codicia, ¡oh señor!, es un creador de signos', se ofrece la siguiente analogía: supongamos que hay dos terneros idénticos pertenecientes a dos familias diferentes. Mientras no se les haya marcado con un signo, como la marca de un tridente, no es posible distinguir diciendo 'este ternero es de tal familia' y 'aquel es de tal otra'. Pero cuando se les aplica una de las marcas, como el tridente, entonces es posible distinguirlos. De la misma manera, mientras la codicia no surge en una persona, no es posible distinguir si es un noble (ariya) o un hombre común (puthujjana). Pero cuando la codicia surge en ella, surge como si estuviera creando un signo de reconocimiento, permitiendo decir: 'esta persona es alguien con codicia'. Por lo tanto, se dice que la codicia es un 'creador de signos'. Este mismo método de interpretación se aplica al odio y al engaño.

อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติโย นาม เตรส ธมฺมา วิปสฺสนา, จตฺตาโร อารุปฺปา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ ผลานิ. ตตฺถ วิปสฺสนา นิจฺจนิมิตฺตํ สุขนิมิตฺตํ อตฺตนิมิตฺตํ อุคฺฆาเฏตีติ อนิมิตฺตา นาม. จตฺตาโร อารุปฺปา รูปนิมิตฺตสฺส อภาวา อนิมิตฺตา นาม. มคฺคผลานิ นิมิตฺตกรานํ กิเลสานํ อภาเวน อนิมิตฺตานิ, นิพฺพานมฺปิ อนิมิตฺตเมว, ตํ ปน เจโตวิมุตฺติ น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อถ กสฺมา สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ น คหิตาติ? สา ‘‘สุญฺญา ราเคนา’’ติอาทิวจนโต สพฺพตฺถ อนุปวิฏฺฐาว, ตสฺมา วิสุํ น คหิตาติ.

Las llamadas 'liberaciones de la mente sin signos' son trece estados: la visión cabal (vipassanā), los cuatro estados inmateriales, los cuatro senderos y los cuatro frutos. De estos trece, la visión cabal se llama 'sin signos' porque elimina el signo de permanencia, el signo de felicidad y el signo de un yo. Los cuatro estados inmateriales se llaman 'sin signos' debido a la ausencia del signo de la forma (kasina). Los senderos y frutos son 'sin signos' debido a la ausencia de las impurezas que crean signos. El Nibbāna también es ciertamente sin signos, pero no es una 'liberación de la mente', por lo tanto, no se incluye. ¿Y por qué no se incluyó la 'liberación de la mente de la vacuidad' (suññatā-cetovimutti)? Debido a la enseñanza que dice 'vacío de codicia', etc., esta ya está intrínsecamente comprendida en todos los casos; por lo tanto, no se incluyó por separado.

เอกตฺถาติ [Pg.138] อารมฺมณวเสน เอกตฺถา ‘‘อปฺปมาณํ อากิญฺจญฺญํ สุญฺญตํ อนิมิตฺต’’นฺติ หิ สพฺพาเนตานิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. อิติ อิมินา ปริยาเยน เอกตฺถา. อญฺญสฺมึ ปน ฐาเน อปฺปมาณาปิ โหติ, อญฺญสฺมึ อากิญฺจญฺญา, อญฺญสฺมึ สุญฺญตา, อญฺญสฺมึ อนิมิตฺตาติ อิมินา ปริยาเยน นานาพฺยญฺชนาติ.

La expresión 'en un sentido' significa que tienen un mismo sentido en virtud de su objeto (el Nibbāna). Ciertamente, 'lo inconmensurable', 'la nada', 'lo vacío' y 'lo sin signos' son todos nombres del Nibbāna mismo. Así, por este método, tienen un mismo sentido. Sin embargo, en otros contextos, se usa el término 'inconmensurable', en otros 'nada', en otros 'vacuidad' y en otros 'sin signos'; por este método, se dice que 'tienen diferentes fraseologías'.

๘. นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Nigaṇṭha Nāṭaputta Sutta.

๓๕๐. อฏฺฐเม เตนุปสงฺกมีติ สยํ อาคตาคโม วิญฺญาตสาสโน อนาคามี อริยสาวโก สมาโน กสฺมา นคฺคโภคฺคํ นิสฺสิริกํ นิคณฺฐํ อุปสงฺกมีติ? อุปวาทโมจนตฺถญฺเจว วาทาโรปนตฺถญฺจ. นิคณฺฐา กิร ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา ถทฺธขทิรขาณุกสทิสา, เกนจิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารมฺปิ น กโรนฺตี’’ติ อุปวทนฺติ, ตสฺส อุปวาทสฺส โมจนตฺถญฺจ, ‘‘วาทญฺจสฺส อาโรเปสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. น ขฺวาหํ เอตฺถ ภนฺเต ภควโต สทฺธาย คจฺฉามีติ ยสฺส ญาเณน อสจฺฉิกตํ โหติ. โส ‘‘เอวํ กิเรต’’นฺติ อญฺญสฺส สทฺธาย คจฺเฉยฺย, มยา ปน ญาเณเนตํ สจฺฉิกตํ, ตสฺมา นาหํ เอตฺถ ภควโต สทฺธาย คจฺฉามีติ ทีเปนฺโต เอวมาห.

350. En el octavo sutta, sobre la frase 'se acercó a él': siendo él mismo un discípulo noble que ha alcanzado el estado de No-Regresante (anāgāmī), que posee el conocimiento de las escrituras y ha comprendido la enseñanza, ¿por qué se acercó a un Nigaṇṭha que andaba desnudo, de naturaleza torcida y carente de esplendor? Se acercó tanto para librarse de reproches como para establecer un debate. Se dice que los Nigaṇṭhas criticaban diciendo: 'los discípulos del asceta Gotama son como tocones de madera de khadira, rígidos y duros, no entablan conversación amable con nadie'. Se acercó para librarse de ese reproche y con la intención de 'plantearle un debate'. Respecto a '¡oh señor!, no voy por fe en el Blessed One': aquel que no ha realizado algo mediante su propio conocimiento podría ir por la fe en otro, pensando 'así debe ser, según dicen'. Pero Citta dijo esto para mostrar que: 'esto ha sido realizado por mí mediante mi propio conocimiento, por lo tanto, en este asunto no voy simplemente por fe en el Blessed One'.

อุลฺโลเกตฺวาติ กายํ อุนฺนาเมตฺวา กุจฺฉึ นีหริตฺวา คีวํ ปคฺคยฺห สพฺพํ ทิสํ เปกฺขมาโน อุลฺโลเกตฺวา. พาเธตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ยถา วินิวิชฺฌิตฺวา น นิกฺขมติ, เอวํ ปฏิพาหิตพฺพํ มญฺเญยฺย พนฺธิตพฺพํ วา. สหธมฺมิกาติ สการณา. อถ มํ ปฏิหเรยฺยาสิ สทฺธึ นิคณฺฐปริสายาติ เอเตสํ อตฺเถ ญาเต อถ เม นิคณฺฐปริสาย สทฺธึ อภิคจฺเฉยฺยาสิ, ปตีหารสฺส เม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปยฺยาสีติ อตฺโถ. เอโก ปญฺโหติ เอโก ปญฺหมคฺโค, เอกํ ปญฺหคเวสนนฺติ อตฺโถ. เอโก อุทฺเทโสติ เอกํ นาม กินฺติ? อยํ เอโก อุทฺเทโส. เอกํ เวยฺยากรณนฺติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ (ขุ. ปา. ๔.๑; อ. นิ. ๑๐.๒๗) อิทํ เอกํ เวยฺยากรณํ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

La palabra 'mirando hacia arriba' (ulloketvā) significa enderezar el cuerpo, proyectar el abdomen, extender el cuello y observar todas las direcciones elevando la vista. 'Debería ser obstruido' significa que debería pensar en cómo detenerlo o atarlo para que no pueda escapar o atravesar. 'Conforme al Dhamma' (sahadhammikā) significa con razones y lógica. 'Luego deberías responderme junto con la asamblea de Nigaṇṭhas' significa que, una vez comprendido el significado de estas preguntas, deberías venir ante mí con la asamblea de Nigaṇṭhas; el sentido es: 'ven a mi presencia y hazme saber que has venido tal como se te indicó'. 'Una sola pregunta' se refiere a un único método de interrogación o a la búsqueda de una sola cuestión. 'Un resumen' (eko uddeso) se refiere a la pregunta: '¿Qué es uno?'. 'Una sola respuesta' (ekaṃ veyyākaraṇaṃ) se refiere a la declaración: 'Todos los seres subsisten gracias al alimento'. De esta manera, debe entenderse el significado en todos los puntos.

๙. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Acelakassapa Sutta.

๓๕๑. นวเม [Pg.139] กีวจิรํ ปพฺพชิตสฺสาติ กีวจิโร กาโล ปพฺพชิตสฺสาติ อตฺโถ. อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ มนุสฺสธมฺโม นาม ทสกุสลกมฺมปถา, ตโต มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ อริยภาวํ กาตุํ สมตฺถตาย อลมริโยติ สงฺขาโต ญาณทสฺสนวิเสโส. นคฺเคยฺยาติ นคฺคภาวโต. มุณฺเฑยฺยาติ มุณฺฑภาวโต. ปวาฬนิปฺโผฏนายาติ ปาวฬนิปฺโผฏนโต, ภูมิยํ นิสีทนฺตสฺส อานิสทฏฺฐาเน ลคฺคานํ ปํสุรชวาลิกานํ โผฏนตฺถํ คหิตโมรปิญฺฉมตฺตโตติ อตฺโถ.

351. En el noveno (discurso), la expresión 'kīvaciraṃ pabbajitassa' significa '¿cuánto tiempo ha pasado desde que se ordenó?'. 'Uttari manussadhammā': el llamado 'manussadhamma' (estado humano) se refiere a las diez sendas de acción saludable; 'uttari' significa más allá de ese estado humano. 'Alamariyañāṇadassanaviseso' se refiere a la distinción en el conocimiento y la visión que se describe como 'noble' (alamariya) debido a su capacidad para convertir a uno en un noble (ariya). 'Naggeyyā' se refiere al estado de desnudez. 'Muṇḍeyyā' se refiere al estado de tener la cabeza rapada. 'Pavāḷanipphoṭanāyā' significa sacudir; se refiere al acto de usar meramente un plumero de plumas de pavo real para sacudir el polvo, el mugre o la arena adheridos a las nalgas de un asceta desnudo que se sienta en el suelo.

๑๐. คิลานทสฺสนสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Discurso sobre la Visita al Enfermo (Gilānadassanasutta).

๓๕๒. ทสเม อารามเทวตาติ ปุปฺผารามผลาราเมสุ อธิวตฺถา เทวตา. วนเทวตาติ วนสณฺเฑสุ อธิวตฺถา เทวตา. รุกฺขเทวตาติ มตฺตราชกาเล เวสฺสวโณ จ เทวตาติ เอวํ เตสุ เตสุ รุกฺเขสุ อธิวตฺถา เทวตา. โอสธิติณวนปฺปตีสูติ หรีตกามลกีอาทีสุ มุญฺชปพฺพชาทีสุ วนเชฏฺฐรุกฺเขสุ จ อธิวตฺถา เทวตา. สํคมฺมาติ สนฺนิปติตฺวา. สมาคมฺมาติ ตโต ตโต สมาคนฺตฺวา. ปณิเธหีติ ปตฺถนาวเสน ฐเปหิ. อิชฺฌิสฺสติ สีลวโต เจโตปณิธีติ สมิชฺฌิสฺสติ สีลวนฺตสฺส จิตฺตปตฺถนา. ธมฺมิโกติ ทสกุสลธมฺมสมนฺนาคโต อคติคมนรหิโต. ธมฺมราชาติ ตสฺเสว เววจนํ, ธมฺเมน วา ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา. ตสฺมาติ ‘‘ยสฺมา เตน หิ, อยฺยปุตฺต, อมฺเหปิ โอวทาหี’’ติ วทถ, ตสฺมา. อปฺปฏิวิภตฺตนฺติ ‘‘อิทํ ภิกฺขูนํ ทสฺสาม, อิทํ อตฺตนา ภุญฺชิสฺสามา’’ติ เอวํ อวิภตฺตํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สาธารณเมว ภวิสฺสตีติ.

352. En el décimo (discurso), 'ārāmadevatā' son las deidades que residen en los jardines de flores y huertos de frutas. 'Vanadevatā' son las deidades que habitan en los matorrales de los bosques. 'Rukkhadevatā' se refiere a las deidades que residen en diversos árboles, tales como la deidad de la palma (tāla) que sirve bajo el mando de Vessavaṇa. 'Osadhitiṇavanappatīsū' se refiere a las deidades que moran en plantas medicinales como el harītakī y el āmalakī, en pastos como el muñja y el pabbajā, y en los grandes árboles del bosque. 'Saṃgammā' significa habiéndose reunido. 'Samāgammā' significa habiendo llegado de diversos lugares. 'Paṇidhehi' significa 'establece' mediante un anhelo o aspiración. 'Ijjhissati sīlavato cetopaṇidhī' significa que la aspiración mental de una persona virtuosa se cumplirá. 'Dhammiko' es aquel que posee las diez cualidades saludables y está libre de los cuatro prejuicios (agatis). 'Dhammarājā' es un sinónimo del término anterior, o bien se le llama 'Rey del Dhamma' por haber obtenido el reino con rectitud. 'Tasmā' significa: 'puesto que habéis dicho: Noble Señor, instrúyenos también a nosotros'. 'Appaṭivibhattaṃ' significa no dividido, en el sentido de no decir 'daré esto a los monjes y disfrutaré de esto yo mismo'; significa que todo será compartido en común con los monjes virtuosos.

จิตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el Comentario al Cittasaṃyutta.

๘. คามณิสํยุตฺตํ

8. Gāmaṇisaṃyutta (Colección de discursos a los jefes de aldea).

๑. จณฺฑสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Discurso sobre el Iracundo (Caṇḍasutta).

๓๕๓. คามณิสํยุตฺตสฺส [Pg.140] ปฐเม จณฺโฑ คามณีติ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ จณฺโฑติ คหิตนาโม เอโก คามณิ. ปาตุกโรตีติ ภณฺฑนฺตํ ปฏิภณฺฑนฺโต อกฺโกสนฺตํ ปจฺจกฺโกสนฺโต ปหรนฺตํ ปฏิปหรนฺโต ปากฏํ กโรตีติ ทสฺเสติ. น ปาตุกโรตีติ อกฺกุฏฺโฐปิ ปหโฏปิ กิญฺจิ ปจฺจนีกํ อกโรนฺโตติ ทสฺเสติ.

353. En el primer discurso del Gāmaṇisaṃyutta, 'caṇḍo gāmaṇī' se refiere a un jefe de aldea a quien los ancianos compiladores del Dhamma llamaron 'Iracundo' (Caṇḍa). 'Pātukaroti' (se manifiesta) muestra que, al reñir con quien riñe, insultar a quien insulta y golpear a quien golpea, él hace evidente su carácter. 'Na pātukaroti' muestra que, incluso cuando es insultado o golpeado, no realiza ninguna acción contraria (no reacciona), permaneciendo en silencio.

๒. ตาลปุฏสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Discurso sobre Tālapuṭa.

๓๕๔. ทุติเย ตาลปุโฏติ เอวํนามโก. ตสฺส กิร พนฺธนา ปมุตฺตตาลปกฺกวณฺโณ วิย มุขวณฺโณ วิปฺปสนฺโน อโหสิ, เตนสฺส ตาลปุโฏติ นามํ อกํสุ. สฺวายํ อภินีหารสมฺปนฺโน ปจฺฉิมภวิกปุคฺคโล. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิ นาม อนิยตา อากาเส ขิตฺตทณฺฑสทิสา, ตสฺมา เอส นฏกุเล นิพฺพตฺติ. วุฑฺฒิปฺปตฺโต ปน นฏสิปฺเป อคฺโค หุตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ ชาโต. ตสฺส ปญฺจ สกฏสตานิ ปญฺจ มาตุคามสตานิ ปริวาโร, ภริยายปิสฺส ตาวตกาวาติ มาตุคามสหสฺเสน เจว สกฏสหสฺเสน จ สทฺธึ ยํ ยํ นครํ วา นิคมํ วา ปวิสติ, ตตฺถสฺส ปุเรตรเมว สตสหสฺสํ เทนฺติ. สมชฺชเวสํ คณฺหิตฺวา ปน มาตุคามสหสฺเสน สทฺธึ กีฬํ กโรนฺตสฺส ยํ หตฺถูปคปาทูปคาทิอาภรณชาตํ ขิปนฺติ, ตสฺส ปริยนฺโต นตฺถิ. โส ตํทิวสํ มาตุคามสหสฺสปริวาริโต ราชคเห กีฬํ กตฺวา ปริปกฺกญาณตฺตา สปริวาโรว เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

354. En el segundo (discurso), 'Tālapuṭo' es el nombre de dicha persona. Se dice que su rostro era radiante y puro, como el color de una fruta de palma madura recién desprendida de su tallo; por eso le llamaron Tālapuṭa. Él era un individuo en su última existencia, poseedor de las perfecciones necesarias. Sin embargo, dado que el renacimiento es incierto —como un palo lanzado al aire— nació en una familia de actores. Al llegar a la madurez, se volvió supremo en el arte de la actuación y se hizo famoso en todo Jambudīpa. Tenía un séquito de quinientos carros y quinientas mujeres; su esposa principal también tenía un séquito similar. En cualquier ciudad o pueblo que entraba, la gente que deseaba ver su actuación le entregaba cien mil monedas de antemano. Cuando se vestía de actor y se divertía con las mil mujeres, no había límite para las joyas —como brazaletes y tobilleras— que el público le lanzaba. Aquel día, tras haber actuado en Rājagaha con su séquito de mil mujeres, debido a que su sabiduría estaba madura, se dirigió al lugar donde se encontraba el Bienaventurado junto con todo su séquito.

สจฺจาลิเกนาติ สจฺเจน จ อลิเกน จ. ติฏฺฐเตตนฺติ ติฏฺฐตุ เอตํ. รชนียาติ ราคปฺปจฺจยา มุขโต ปญฺจวณฺณสุตฺตนีหรณวาตวุฏฺฐิทสฺสนาทโย อญฺเญ จ กามสฺสาทสํยุตฺตาการทสฺสนกา อภินยา. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ อธิกปฺปมาณตฺตาย. โทสนียาติ โทสปฺปจฺจยา หตฺถปาทจฺเฉทาทิทสฺสนาการา. โมหนียาติ โมหปฺปจฺจยา อุทกํ คเหตฺวา เตลกรณํ, เตลํ คเหตฺวา อุทกกรณนฺติ เอวมาทโย มายาปเภทา.

'Saccālikena' significa con verdad y con mentira. 'Tiṭṭhatetaṃ' significa 'deja eso a un lado'. 'Rajanīyā' son las representaciones que causan apego (lujuria), tales como mostrar hilos de cinco colores saliendo de la boca, crear la ilusión de tormentas de viento y otras formas de actuación que muestran aspectos relacionados con el disfrute de los placeres sensuales. 'Bhiyyosomattāya' significa en gran medida o en exceso. 'Dosanīyā' son aquellas que causan aversión (odio), como las representaciones de mutilación de manos y pies. 'Mohanīyā' son las que causan engaño (confusión), tales como los diversos tipos de magia, por ejemplo, tomar agua y convertirla en aceite, o tomar aceite y convertirlo en agua.

ปหาโส [Pg.141] นาม นิรโยติ วิสุํ ปหาสนามโก นิรโย นาม นตฺถิ, อวีจิสฺเสว ปน เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส นจฺจนฺตา วิย คายนฺตา วิย จ นฏเวสํ คเหตฺวาว ปจฺจนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามีติ อหํ, ภนฺเต, เอตํ ภควโต พฺยากรณํ น โรทามีติ เอวํ สกมฺมกวเสเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุวิโมจนมตฺเตน. ‘‘มตํ วา อมฺมโรทนฺตี’’ติอาทโย เจตฺถ อญฺเญปิ โวหารา เวทิตพฺพา.

'Pahāso nāma nirayo': No existe un infierno separado con el nombre de Pahāsa; más bien, se refiere a una sección del infierno Avīci donde los seres sufren según los resultados de sus acciones, asumiendo la apariencia de actores como si estuvieran bailando y cantando. Esto se dijo refiriéndose a ese tormento. 'Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi' significa 'Venerable Señor, no lloro por esta explicación del Bienaventurado'; el significado debe entenderse aquí en sentido transitivo (llorar algo), no meramente por el acto de derramar lágrimas. También deben entenderse aquí otros usos idiomáticos similares, como 'llorar por la madre fallecida' (mataṃ vā ammarodanti).

๓-๕. โยธาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. Comentario al Discurso sobre el Guerrero (Yodhājīva) y otros.

๓๕๕-๓๕๗. ตติเย โยธาชีโวติ ยุทฺเธน ชีวิกํ กปฺปนโก ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เอวํ คหิตนาโม. อุสฺสหติ วายมตีติ อุสฺสาหํ วายามํ กโรติ. ปริยาปาเทนฺตีติ มรณํ ปฏิปชฺชาเปนฺติ. ทุกฺกฏนฺติ ทุฏฺฐุ กตํ. ทุปฺปณิหิตนฺติ ทุฏฺฐุ ฐปิตํ. ปรชิโต นาม นิรโยติ อยมฺปิ น วิสุํ เอโก นิรโย, อวีจิสฺเสว ปน เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส ปญฺจาวุธสนฺนทฺธา ผลกหตฺถา หตฺถิอสฺสรเถ อารุยฺห สงฺคาเม ยุชฺฌนฺตา วิย ปจฺจนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตุตฺถปญฺจเมสุปิ เอเสว นโย.

355-357. En el tercero (discurso), 'yodhājīvo' es aquel que se gana la vida mediante la guerra; este es el nombre dado por los ancianos compiladores. 'Ussahati vāyamati' significa que hace un esfuerzo y empeño. 'Pariyāpādenti' significa que los conducen a la muerte. 'Dukkaṭaṃ' significa mal hecho o mal practicado. 'Duppaṇihitaṃ' significa mal establecido. 'Parajito nāma nirayo': este tampoco es un infierno separado e independiente, sino que es una sección del infierno Avīci donde los seres sufren —según resultados similares a sus acciones— como si estuvieran combatiendo en un campo de batalla, armados con las cinco armas, portando escudos y montados en elefantes, caballos y carros. Esto se dijo refiriéndose a ellos. En el cuarto y quinto discurso se debe entender el mismo método.

๖. อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Discurso sobre el hijo de Asibandhaka.

๓๕๘. ฉฏฺเฐ ปจฺฉาภูมกาติ ปจฺฉาภูมิวาสิโน. กามณฺฑลุกาติ สกมณฺฑลุโน. เสวาลมาลิกาติ ปาโตว อุทกโต เสวาลญฺเจว อุปฺปลาทีนิ จ คเหตฺวา อุทกสุทฺธิกภาวชานนตฺถาย มาลํ กตฺวา ปิฬนฺธนกา. อุทโกโรหกาติ สายํปาตํ อุทกํ โอโรหนกา. อุยฺยาเปนฺตีติ อุปริ ยาเปนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ สมฺมา ญาเปนฺติ. สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺตีติ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ‘‘คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลกํ, คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลก’’นฺติ วทนฺตา สคฺคํ ปเวเสนฺติ. อนุปริสกฺเกยฺยาติ อนุปริคจฺเฉยฺย. อุมฺมุชฺชาติ อุมฺมุชฺช อุฏฺฐห. ถลมุปฺลวาติ ถลมภิรุห. ตตฺร ยาสฺสาติ ตตฺร ยา ภเวยฺย. สกฺขรา วา กฐลา วาติ สกฺขรา จ กฐลา จ. สา อโธคามี อสฺสาติ สา อโธ คจฺเฉยฺย, เหฏฺฐาคามี ภเวยฺย. อโธคจฺฉาติ เหฏฺฐา คจฺฉ.

358. En el sexto (sutta), 'pacchābhūmakā' se refiere a los habitantes de las regiones occidentales. 'Kāmaṇḍalukā' son aquellos que portan sus propias vasijas de agua. 'Sevālamālikā' son quienes, temprano por la mañana, toman algas y flores de loto del agua y, para dar a conocer su estado de purificación mediante el agua, las convierten en guirnaldas y se las ponen. 'Udakorohakā' son los que descienden al agua al atardecer y al amanecer. 'Uyyāpenti' significa que los hacen ascender a los reinos superiores. 'Saññāpenti' significa que los hacen conocer correctamente. 'Saggaṃ nāma okkāmenti' significa que, situándose a su alrededor, les dicen: '¡Vaya, señor, al mundo de Brahma! ¡Vaya, señor, al mundo de Brahma!', y así los hacen entrar en el cielo. 'Anuparisakkeyyā' significa que daría vueltas alrededor. 'Ummujja' significa emerge, levántate del agua. 'Thalamuplavā' significa sube a tierra firme. 'Tatra yāssa' significa lo que allí habría. 'Sakkharā vā kaṭhalā vā' se refiere a la grava y a los fragmentos de cerámica. 'Sā adhogāmī assā' significa que aquello iría hacia abajo, que tendería hacia lo profundo. 'Adhogacchā' significa ve hacia abajo.

๗. เขตฺตูปมสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Discurso de la Analogía del Campo

๓๕๙. สตฺตเม [Pg.142] ชงฺคลนฺติ ถทฺธํ น มุทุ. อูสรนฺติ สญฺชาตโลณํ. ปาปภูมีติ ลามกภูมิภาคํ. มํทีปาติอาทีสุ อหํ ทีโป ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ มํทีปา. อหํ เลโณ อลฺลียนฏฺฐานํ เอเตสนฺติ มํเลณา. อหํ ตาณํ รกฺขา เอเตสนฺติ มํตาณา. อหํ สรณํ ภยนาสนํ เอเตสนฺติ มํสรณา. วิหรนฺตีติ มํ เอวํ กตฺวา วิหรนฺติ.

359. En el séptimo (sutta), 'jaṅgala' significa árido, no blando. 'Ūsara' significa suelo salino. 'Pāpabhūmī' se refiere a una porción de tierra de mala calidad. En pasajes como 'maṃdīpā', 'yo soy la isla (refugio), el soporte para ellos', por eso se llaman 'maṃdīpā'. 'Yo soy la cueva, el lugar de resguardo para ellos', por eso se llaman 'maṃleṇā'. 'Yo soy la protección, la guardia para ellos', por eso se llaman 'maṃtāṇā'. 'Yo soy el refugio que destruye el miedo para ellos', por eso se llaman 'maṃsaraṇā'. 'Viharenti' significa que moran tomándome así como isla, refugio, etc.

โคภตฺตมฺปีติ ธญฺญผลสฺส อภาเวน ลายิตฺวา กลาปกลาปํ พนฺธิตฺวา ฐปิตํ คิมฺหกาเล คุนฺนมฺปิ ขาทนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อุทกมณิโกติ กุจฺฉิยํ มณิกเมขลาย เอวํ ลทฺธนาโม ภาชนวิเสโส. อหารี อปริหารีติ อุทกํ น หรติ น ปริหรติ, น ปริยาทิยตีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สกฺกจฺจธมฺมเทสนาว กถิตา. พุทฺธานญฺหิ อสกฺกจฺจธมฺมเทสนา นาม นตฺถิ. สีหสมานวุตฺติโน หิ พุทฺธา, ยถา สีโห ปภินฺนวรวารณสฺสปิ สสพิฬาราทีนมฺปิ คหณตฺถาย เอกสทิสเมว เวคํ กโรติ, เอวํ พุทฺธาปิ เอกสฺส เทเสนฺตาปิ ทฺวินฺนํ พหูนํ ภิกฺขุปริสาย ภิกฺขุนิอุปาสกอุปาสิกาปริสายปิ ติตฺถิยานมฺปิ เทเสนฺตา สกฺกจฺจเมว เทเสนฺติ. จตสฺโส ปน ปริสา สทฺทหิตฺวา โอกปฺเปตฺวา สุณนฺตีติ ตาสํ เทสนา สกฺกจฺจเทสนา นาม ชาตา.

En 'gobhattampīti', debido a la escasez de granos, se cosecha la hierba, se ata en fardos y se guarda pensando que será alimento para las vacas en el verano; este es el significado. 'Udakamaṇiko' es un tipo de vasija que recibe ese nombre por tener una franja similar a una faja de joyas en su parte media. 'Ahārī aparihārī' significa que no deja salir el agua por filtración ni se derrama; este es el significado. Así, en este sutta se describe únicamente la enseñanza del Dhamma realizada con esmero (sakkaccaṃ). Ciertamente, no existe en los Budas una enseñanza del Dhamma que no sea realizada con esmero. Pues los Budas tienen un comportamiento similar al del león; así como el león, para capturar tanto a un noble elefante en celo como a liebres, gatos y otros animales pequeños, emplea exactamente el mismo ímpetu, de igual manera los Budas, ya sea enseñando a una persona, a dos, a una gran asamblea de monjes, o a una asamblea de monjas, seguidores y seguidoras laicas, o incluso a ascetas de otras sectas, enseñan siempre con el máximo esmero. Puesto que las cuatro asambleas escuchan con fe y convicción profunda, esa enseñanza para ellas se denomina 'enseñanza con esmero'.

๘. สงฺขธมสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Discurso del Soplador de Caracola

๓๖๐. อฏฺฐเม ยํพหุลํ ยํพหุลนฺติ อิมินา นิคณฺโฐ อตฺตนาว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ. ตสฺมา ภควา เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโกติอาทิมาห. ปุริมานิ ปน จตฺตาริ ปทานิ ทิฏฺฐิยา ปจฺจยา โหนฺติ. ตสฺมา เตสุปิ อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหตีติอาทิมาห. ตตฺถ อหมฺปมฺหีติ อหมฺปิ อมฺหิ.

360. En el octavo (sutta), con la frase 'lo que es frecuente, lo que es frecuente', el Nigaṇṭha rompe su propia tesis por sí mismo. Por ello, el Bienaventurado dijo: 'Siendo así, nadie iría a estados de sufrimiento', etc. Sin embargo, los cuatro términos anteriores son condiciones para la visión errónea. Por lo tanto, mostrando el peligro también en ellos, dijo: 'Aquí, Gāmaṇi, cierto maestro tiene tal doctrina', etc. Allí, 'ahampamhī' debe entenderse como la elisión de 'ahampi amhi' (yo también soy).

เมตฺตาสหคเตนาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. เสยฺยถาปิ, คามณิ, พลวา สงฺขธโมติอาทิ ปน อิธ อปุพฺพํ. ตตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธโม สงฺขํ ธมนฺโตปิ [Pg.143] น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโต ผรติ, พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา ‘‘พลวา’’ติ อาห.

En pasajes como 'acompañado de amor universal', todo lo que debe decirse junto con el método de meditación ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga. Sin embargo, 'tal como, Gāmaṇi, un fuerte soplador de caracola', etc., es un pasaje nuevo en este texto. Allí, 'balavā' significa dotado de fuerza. 'Saṅkhadhamo' es un experto en soplar la caracola. 'Appakasirena' significa sin dificultad, sin aflicción. Pues un soplador de caracola débil, aunque sople la caracola, no es capaz de informar a las cuatro direcciones con el sonido, su sonido no se difunde por todas partes; pero el sonido del fuerte es penetrante, por eso dijo 'balavā'.

เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ ‘‘เมตฺตา’’ติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ, อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปาวจรํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอธิสกอโนธิสกทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ.

En 'liberación mental a través del amor universal', si se dice 'amor' (mettā), se incluyen tanto el acceso (upacāra) como la absorción (appanā); pero si se dice 'liberación mental' (cetovimutti), se refiere únicamente a la absorción. En la frase 'cualquier acción limitada', se llama acción limitada a la del ámbito de los sentidos (kāmāvacara), y acción ilimitada a la del ámbito de la forma (rūpāvacara). Esta se llama ilimitada porque se realiza habiendo superado el límite, habiéndose desarrollado mediante la difusión en las direcciones, ya sea de manera específica o general.

น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ วา น สกฺโกติ. อถ โข รูปารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตํ อุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. อิติ อิทํ สุตฺตํ อาทิมฺหิ กิเลสวเสน วุฏฺฐาย อวสาเน พฺรหฺมวิหารวเสน คหิตตฺตา ยถานุสนฺธินาว คตํ.

'Eso no permanecerá allí, eso no quedará allí' significa que esa acción del ámbito de los sentidos no queda rezagada ni permanece ante esa acción de los ámbitos de la forma o sin forma. ¿Qué se quiere decir? Que esa acción del ámbito de los sentidos no puede quedar atrapada o permanecer en medio de esa acción de los ámbitos de la forma o sin forma, ni puede establecerse tomando su propio lugar tras haber difundido o consumido la acción de los ámbitos superiores. Por el contrario, la acción de los ámbitos superiores, al igual que una gran inundación difunde y consume una pequeña cantidad de agua y permanece ocupando su propio lugar, así permanece ella; habiendo bloqueado el resultado de esa acción del ámbito de los sentidos, conduce por sí misma a la compañía de Brahma. Así, este octavo sutta, habiendo comenzado con el poder de las impurezas y habiendo concluido con el poder de las moradas sublimes, llega a su fin siguiendo la conexión adecuada (yathānusandhi).

๙. กุลสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Discurso sobre las Familias

๓๖๑. นวเม ทุพฺภิกฺขาติ ทุลฺลภภิกฺขา. ทฺวีหิติกาติ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺตอีหิติกา. ‘‘ทุหิติกา’’ติปิ ปาโฐ. อยเมว อตฺโถ. ทุกฺขา อีหิติ เอตฺถ น สกฺกา โกจิ ปโยโค สุเขน กาตุนฺติ ทุหิติกา. ตตฺถ ตตฺถ มตมนุสฺสานํ วิปฺปกิณฺณานิ เสตานิ อฏฺฐิกานิ เอตฺถาติ เสตฏฺฐิกา. สลากาวุตฺตาติ สลากมตฺตวุตฺตา, ยํ ตตฺถ วุตฺตํ วาปิตํ, ตํ สลากมตฺตเมว อโหสิ, ผเล น ชนยตีติ อตฺโถ.

361. En el noveno (sutta), 'dubbhikkhā' significa que el alimento es difícil de obtener. 'Dvīhitikā' se refiere a la ansiedad que surge al pensar: '¿viviremos o no viviremos?'. También existe la lectura 'duhitikā', con el mismo significado. Se llama 'duhitikā' porque existe una ansiedad penosa y no es posible realizar ningún esfuerzo con facilidad. 'Setaṭṭhikā' significa que en ese lugar hay huesos blancos de hombres muertos dispersos. 'Salākāvuttā' significa que los cultivos solo producen tallos; lo que se sembró o plantó allí se convirtió en simples tallos sin grano, lo que significa que no produce frutos.

อุคฺคิลิตุนฺติ [Pg.144] ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขีติ. โอคิลิตุนฺติ ปุจฺฉาย โทสํ ทิสฺวา หาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอคิลิตุํ อนฺโต ปเวเสตุํ น สกฺขีติ.

'Escupir' significa que, al no poder hablar tras liberar ambos extremos, uno no fue capaz de escupir o expulsar [el bocado]. 'Tragar' significa que, al ver la falta en la pregunta y no poder eliminarla, uno no sería capaz de tragar o introducirla en el interior.

อิโต โส คามณิ เอกนวุติกปฺเปติ ภควา กถยมาโนว ยาว นิกฺขนฺโต นาสิกวาโต น ปุน ปวิสติ, ตาวตเกน กาเลน เอกนวุติกปฺเป อนุสฺสริ ‘‘อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ กุเล ปกฺกภิกฺขาทาเนน อุปหตปุพฺพ’’นฺติ ปริชานนตฺถํ. อเถกมฺปิ อปสฺสนฺโต ‘‘อิโต โส, คามณี’’ติอาทิมาห. อิทานิ ทานาทีนํ อานิสํสํ กเถนฺโต อถ โข ยานิ ตานิ กุลานิ อฑฺฒานีติ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ ทานสมฺภูตานีติ ทาเนน สมฺภูตานิ นิพฺพตฺตานิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สจฺจํ นาม สจฺจวาทิตา. สามญฺญํ นาม เสสสีลํ. วิกิรตีติ อโยเคน วฬญฺเชนฺโต วิปฺปกิรติ. วิธมตีติ ธเมนฺโต วิย นาเสติ. วิทฺธํเสตีติ นาเสติ. อนิจฺจตาติ หุตฺวา อภาโว พหุนาปิ กาเลน สงฺคตานํ ขเณเนว อนฺตรธานํ.

'Desde hace noventa y un eones, Gāmaṇi': el Bendito, mientras hablaba, reflexionó durante el tiempo en que el aire sale por la nariz y no vuelve a entrar, con el fin de discernir: '¿Hay alguna familia que haya sido arruinada por dar limosna de comida cocinada?'. Al no ver a ninguna familia arruinada, dijo: 'Desde hace..., Gāmaṇi'. Ahora, deseando hablar sobre los beneficios de la generosidad y otras virtudes, comenzó el discurso sobre el Dhamma con: 'Ciertamente, aquellas familias que son ricas...'. Allí, 'nacidas de la generosidad' significa surgidas o producidas a través de la generosidad. El mismo método se aplica a los otros dos términos. Aquí, 'Verdad' significa veracidad. 'Vida ascética' significa el resto de la virtud (sīla). 'Desperdicia' significa que, mediante un uso inadecuado [como en vicios], se malgastan los recursos. 'Destruye' significa que los hace desaparecer como si los soplara. 'Aniquila' significa que causa la ruina. 'Impermanencia' significa el estado de dejar de existir después de haber sido, o la desaparición en un solo instante de las riquezas acumuladas durante mucho tiempo.

๑๐. มณิจูฬกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Maṇicūḷaka Sutta

๓๖๒. ทสเม ตํ ปริสํ เอตทโวจาติ ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺตา ปุตฺตทารญฺเจว ชาตรูปรชตญฺจ ปหาเยว ปพฺพชนฺติ, น จ สกฺกา ยํ ปหาย ปพฺพชิตา, ตํ เตหิ คเหตุ’’นฺติ นยคฺคาเห ฐตฺวา ‘‘มา อยฺโย’’ติอาทิวจนํ อโวจ. เอกํเสเนตนฺติ เอตํ ปญฺจกามคุณกปฺปนํ อสฺสมณธมฺโม อสกฺยปุตฺติยธมฺโมติ เอกํเสน ธาเรยฺยาสิ.

362. En el décimo [discurso], 'dijo esto a esa asamblea': se dice que él tuvo este pensamiento: 'Los hijos de buena familia, al ordenarse, lo hacen abandonando a sus hijos y esposas, así como el oro y la plata. No es posible que aquello que abandonaron para ordenarse, como quien escupe un bocado, sea tomado nuevamente por ellos'. Basándose en este razonamiento, dijo a la asamblea en el palacio las palabras: 'No, venerables señores', etc. 'Ciertamente eso': debes considerar con certeza que esta aceptación de los cinco hilos del placer sensual no es la práctica de un asceta ni la práctica de un hijo de los Sakyas.

ติณนฺติ เสนาสนจฺฉทนติณํ. ปริเยสิตพฺพนฺติ ติณจฺฉทเน วา อิฏฺฐกจฺฉทเน วา เคเห ปลุชฺชนฺเต เยหิ ตํ การิตํ, เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ การิตเสนาสนํ โอวสฺสติ, น สกฺกา ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ อาจิกฺขิตพฺพํ. มนุสฺสา สกฺโกนฺตา กริสฺสนฺติ, อสกฺโกนฺตา ‘‘ตุมฺเห วฑฺฒกึ คเหตฺวา การาเปถ, มยํ เต สญฺญาเปสฺสามา’’ติ วกฺขนฺติ. เอวํ วุตฺเต กาเรตฺวา เตสํ อาจิกฺขิตพฺพํ. มนุสฺสา วฑฺฒกีนํ ทาตพฺพํ ทสฺสนฺติ. สเจ อาวาสสามิกา นตฺถิ, อญฺเญสมฺปิ ภิกฺขาจารวตฺเตน อาโรเจตฺวา กาเรตุํ วฏฺฏติ. อิทํ สนฺธาย ‘‘ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

'Hierba' se refiere a la hierba para techar el alojamiento. 'Debe ser buscada' significa que, cuando una vivienda techada con hierba o ladrillos se deteriora, uno debe acudir a quienes la hicieron construir y decirles: 'El alojamiento que hicieron construir gotea; no es posible vivir allí'. Si las personas pueden, lo repararán; si no pueden, dirán: 'Venerables, traigan a un carpintero y háganlo reparar, nosotros pagaremos el salario'. Ante tales palabras, después de hacerlo reparar por los carpinteros, debe informárseles. Las personas darán lo que se debe pagar a los carpinteros. Si los dueños del alojamiento no están, es apropiado informar incluso a otros mediante la conducta de pedir limosna para que se realice la reparación. Refiriéndose a este procedimiento, se dijo 'debe ser buscada'.

ทารุนฺติ [Pg.145] เสนาสเน โคปานสิอาทีสุ ปลุชฺชมาเนสุ ตทตฺถาย ทารุํ. สกฏนฺติ คิหิวิกตํ กตฺวา ตาวกาลิกสกฏํ. น เกวลญฺจ สกฏเมว, อญฺญมฺปิ วาสิผรสุกุทฺทาลาทิอุปกรณํ เอวํ ปริเยสิตุํ วฏฺฏติ. ปุริโสติ หตฺถกมฺมวเสน ปุริโส ปริเยสิตพฺโพ. ยํกิญฺจิ หิ ปุริสํ ‘‘หตฺถกมฺมํ, อาวุโส, กตฺวา ทสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ทสฺสามิ, ภนฺเต,’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรหี’’ติ ยํ อิจฺฉติ, ตํ กาเรตุํ วฏฺฏติ. น ตฺเววาหํ, คามณิ, เกนจิ ปริยาเยนาติ ชาตรูปรชตํ ปนาหํ เกนจิปิ การเณน ปริเยสิตพฺพนฺติ น วทามิ.

'Madera' se refiere a la madera para las vigas y demás partes del alojamiento cuando se deterioran. 'Carro' se refiere a un carro de los laicos que se toma prestado temporalmente. Y no solo se debe buscar un carro, sino que también es apropiado buscar de la misma manera otras herramientas como azuelas, hachas, azadones, etc. 'Hombre' significa que se debe buscar a un hombre por sus servicios de trabajo manual. Pues, habiendo dicho a cualquier hombre: 'Amigo, ¿podrías realizar un trabajo manual?', si él responde: 'Lo haré, venerable señor', entonces es apropiado pedirle que haga lo que uno desea diciendo: 'Haz esto y aquello'. 'Pero yo no digo, Gāmaṇi, de ninguna manera': con esto, el Buda expresa que no dice bajo ninguna circunstancia que el oro y la plata deban ser buscados.

๑๑. ภทฺรกสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario al Bhadraka Sutta

๓๖๓. เอกาทสเม มลฺเลสูติ เอวํนามเก ชนปเท. วเธนาติ มารเณน. ชานิยาติ ธนชานิยา. อกาลิเกน ปตฺเตนาติ น กาลนฺตเรน ปตฺเตน, กาลํ อนติกฺกมิตฺวาว ปตฺเตนาติ อตฺโถ. จิรวาสี นาม กุมาโรติ เอวํนามโก ตสฺส ปุตฺโต. พหิ อาวสเถ ปฏิวสตีติ พหินคเร กิญฺจิเทว สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺโต วสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตํ.

363. En el undécimo [discurso], 'entre los Mallas' significa en la región de ese nombre. 'Por ejecución' significa mediante la muerte. 'Por pérdida' significa por la pérdida de riqueza. 'Por lo que llega sin demora' significa que llega sin otro intervalo de tiempo, es decir, llega sin haber pasado el tiempo. 'El joven llamado Ciravāsī' es el nombre del hijo del jefe de la aldea. 'Vive en un alojamiento externo' significa que vive fuera de la ciudad aprendiendo algún arte. En este sutta se describe el sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha).

๑๒. ราสิยสุตฺตวณฺณนา

12. Comentario al Rāsiya Sutta

๓๖๔. ทฺวาทสเม ราสิโยติ ราสึ กตฺวา ปญฺหสฺส ปุจฺฉิตตฺตา ราสิโยติ เอวํ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ คหิตนาโม. ตปสฺสินฺติ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขชีวินฺติ ลูขชีวิกํ. อนฺตาติ โกฏฺฐาสา. คาโมติ คามฺโม. คมฺโมติปิ ปาโฐ, คามวาสีนํ ธมฺโมติ อตฺโถ. อตฺตกิลมถานุโยโคติ อตฺตโน กิลมถานุโยโค, สรีรทุกฺขกรณนฺติ อตฺโถ.

364. En el duodécimo, 'Rāsiya' es el nombre dado por los ancianos que compilaron el Dhamma porque se plantearon preguntas haciendo una clasificación (rāsi). 'Al asceta' se refiere a quien depende de prácticas arduas que atormentan el cuerpo. 'De vida áspera' significa que tiene un modo de vida penoso. 'Extremos' son las partes o facciones. 'Vulgar' (gāmo) significa vil; también existe la variante 'gammo', que significa la conducta habitual de los aldeanos. 'Devoción al tormento de uno mismo' significa la práctica de afligirse a uno mismo, es decir, causar sufrimiento al propio cuerpo.

กสฺมา ปเนตฺถ กามสุขลฺลิกานุโยโค คหิโต, กสฺมา อตฺตกิลมถานุโยโค, กสฺมา มชฺฌิมา ปฏิปทาติ? กามสุขลฺลิกานุโยโค ตาว กามโภคีนํ ทสฺสนตฺถํ คหิโต, อตฺตกิลมถานุโยโค ตปนิสฺสิตกานํ, มชฺฌิมา ปฏิปทา ติณฺณํ นิชฺชรวตฺถูนํ ทสฺสนตฺถํ คหิตา. กึ เอเตสํ ทสฺสเน ปโยชนนฺติ? อิเม ทฺเว อนฺเต ปหาย ตถาคโต มชฺฌิมาย ปฏิปทาย สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต. โส กามโภคิโนปิ น สพฺเพ ครหติ น ปสํสติ, ตปนิสฺสิตเกปิ น สพฺเพ ครหติ น [Pg.146] ปสํสติ, ครหิตพฺพยุตฺตเกเยว ครหติ, ปสํสิตพฺพยุตฺตเก ปสํสตีติ อิมสฺสตฺถสฺส ปกาสนํ เอเตสํ ทสฺสเน ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

¿Por qué se mencionan aquí la devoción al placer sensual, la devoción al tormento de uno mismo y el camino medio? La devoción al placer sensual se menciona para mostrar a quienes disfrutan de los placeres de los sentidos; la devoción al tormento de uno mismo, para mostrar a quienes dependen de prácticas de autotortura; y el camino medio se menciona para mostrar los tres fundamentos de la purificación [de las impurezas]. ¿Cuál es el propósito de mostrar esto? Habiendo abandonado estos dos extremos, el Tathāgata alcanzó el perfecto despertar mediante el camino medio. Él no censura ni elogia a todos los que disfrutan de los placeres de los sentidos, ni censura ni elogia a todos los que dependen de prácticas de autotortura. Debe entenderse que el propósito de mostrar esto es declarar este significado: él censura solo a quienes merecen ser censurados y elogia solo a quienes merecen ser elogiados.

อิทานิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต ตโย โขเม, คามณิ, กามโภคิโนติอาทิมาห. ตตฺถ สาหเสนาติ สาหสิกกมฺเมน. น สํวิภชตีติ มิตฺตสหายสนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตานํ สํวิภาคํ น กโรติ. น ปุญฺญานิ กโรตีติ อนาคตภวสฺส ปจฺจยภูตานิ ปุญฺญานิ น กโรติ. ธมฺมาธมฺเมนาติ ธมฺเมน จ อธมฺเมน จ. ฐาเนหีติ การเณหิ. สจฺฉิกโรตีติ กถํ อตฺตานํ อาตาเปนฺโต ปริตาเปนฺโต สจฺฉิกโรติ? จตุรงฺควีริยวเสน จ ธุตงฺควเสน จ. ติสฺโส สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชราติ เอตฺถ เอโกปิ มคฺโค ติณฺณํ กิเลสานํ นิชฺชรณตาย ติสฺโส นิชฺชราติ วุตฺโตติ.

Ahora, para explicar este asunto, dijo: 'Existen estos tres, jefe, que disfrutan de los placeres sensuales', etc. Allí, 'con violencia' (sāhasena) significa mediante actos violentos. 'No comparte' (na saṃvibhajati) significa que no realiza la partición de bienes con amigos, compañeros o allegados. 'No realiza méritos' (na puññāni karoti) significa que no realiza actos meritorios que son condiciones para una existencia futura. 'Por medios correctos e incorrectos' (dhammādhammena) significa tanto por lo que es conforme al Dhamma como por lo que no lo es. 'Por razones' (ṭhānehi) significa por causas. 'Realiza' (sacchikaroti): ¿cómo puede alguien realizar la meta atormentándose y afligiéndose a sí mismo? Lo hace mediante el poder del esfuerzo de cuatro factores y mediante las prácticas ascéticas (dhutaṅga). En la expresión 'tres desgastes visibles' (tisso sandiṭṭhikā nijjarā), se dice que incluso un solo camino noble constituye los 'tres desgastes' debido a la erradicación de las tres impurezas: apego, odio e ignorancia.

๑๓. ปาฏลิยสุตฺตวณฺณนา

13. Comentario al Pāṭaliya Sutta.

๓๖๕. เตรสเม ทูเตยฺยานีติ ทูตกมฺมานิ ปณฺณานิ เจว มุขสาสนานิ จ. ปาณาติปาตญฺจาหนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? น เกวลํ อหํ มายํ ชานามิ, อญฺญมฺปิ อิทญฺจิทญฺจ ชานามีติ สพฺพญฺญุภาวทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. สนฺติ หิ, คามณิ, เอเก สมณพฺราหฺมณาติ อิทํ เสสสมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธึ ทสฺเสตฺวา ตสฺสา ปชหาปนตฺถํ อารทฺธํ.

365. En el decimotercer discurso, 'mensajerías' (dūteyyāni) se refiere a las labores de mensajero, tanto el transporte de cartas escritas como de mensajes verbales. ¿Por qué se inició este pasaje sobre 'la destrucción de la vida'? Se inició para mostrar el estado de omnisciencia, indicando: 'No solo conozco la ilusión (māyā), sino que también conozco esto y aquello'. 'Hay, jefe, ciertos ascetas y brahmanes': esto se inició para exponer las doctrinas de los demás ascetas y brahmanes con el fin de que sean abandonadas.

มาลี กุณฺฑลีติ มาลาย มาลี, กุณฺฑเลหิ กุณฺฑลี. อิตฺถิกาเมหีติ อิตฺถีหิ สทฺธึ กามา อิตฺถิกามา, เตหิ อิตฺถิกาเมหิ. อาวสถาคารนฺติ กุลฆรสฺส เอกสฺมึ ฐาเน เอเกกสฺเสว สุขนิวาสตฺถาย กตํ วาสาคารํ. เตนาหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชามีติ ตสฺสาหํ อตฺตโน สตฺติอนุรูเปน เจว พลานุรูเปน จ สํวิภาคํ กโรมิ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กงฺขนิเย ฐาเนติ กงฺขิตพฺเพ การเณ. จิตฺตสมาธินฺติ ตสฺมึ ธมฺมสมาธิสฺมึ ฐิโต ตฺวํ สห วิปสฺสนาย จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน จิตฺตสมาธึ สเจ ปฏิลเภยฺยาสีติ ทสฺเสติ. อปณฺณกตาย มยฺหนฺติ อยํ ปฏิปทา มยฺหํ อปณฺณกตาย อนปราธกตาย เอว สํวตฺตตีติ อตฺโถ. กฏคฺคาโหติ ชยคฺคาโห.

'Con guirnaldas y pendientes' (mālī kuṇḍalī) significa adornado con guirnaldas y adornado con pendientes. 'Con placeres de mujeres' (itthikāmehi) se refiere a los placeres sensuales junto con las mujeres. 'Casa de huéspedes' (āvasathāgāraṃ) se refiere a una estancia construida en un lugar de la casa familiar para la cómoda residencia de cada invitado. 'Por eso comparto según mi capacidad y fuerza' significa que realizo la distribución según mi fe y mis recursos. 'Suficiente' (alaṃ) significa adecuado. 'En una situación de duda' (kaṅkhaniye ṭhāne) significa ante una causa que genera incertidumbre. 'Concentración de la mente' (cittasamādhiṃ): muestra que si tú, establecido en esa 'concentración del Dhamma', obtuvieras la concentración mental mediante la visión cabal (vipassanā) y los cuatro senderos nobles. 'Para mi certidumbre' (apaṇṇakatāya mayhaṃ) tiene el significado de que esta práctica conduce a mi ausencia de error o impecabilidad. 'La jugada ganadora' (kaṭaggāho) es obtener la victoria.

อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ, ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสีติ เอตฺถ ธมฺมสมาธีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมา, จิตฺตสมาธีติ สห วิปสฺสนาย [Pg.147] จตฺตาโร มคฺคา. อถ วา ‘‘ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๖) เอวํ วุตฺตา ปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธิสุขสมาธิสงฺขาตา ปญฺจ ธมฺมา ธมฺมสมาธิ นาม, จิตฺตสมาธิ ปน สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคาว. อถ วา ทสกุสลกมฺมปถา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา จาติ อยํ ธมฺมสมาธิ นาม, ตํ ธมฺมสมาธึ ปูเรนฺตสฺส อุปฺปนฺนา จิตฺเตกคฺคตา จิตฺตสมาธิ นาม. เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสีติ เอวํ ตฺวํ อิมสฺมึ วุตฺตปฺปเภเท ธมฺมสมาธิสฺมึ ฐิโต สเจ เอวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอกํเสเนตํ กงฺขํ ปชเหยฺยาสีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนยเมวาติ.

'Esta es, jefe, la concentración del Dhamma; si allí obtuvieras la concentración de la mente': aquí, 'concentración del Dhamma' se refiere a los diez senderos de acción saludable (kusala-kammapatha), y 'concentración de la mente' se refiere a los cuatro senderos junto con la visión cabal. Alternativamente, los cinco factores denominados júbilo (pāmojja), arrobamiento (pīti), tranquilidad (passaddhi), felicidad (sukha) y concentración (samādhi) son llamados 'concentración del Dhamma', mientras que la 'concentración de la mente' son únicamente los cuatro senderos junto con la visión cabal. O bien, los diez senderos de acción saludable y las cuatro moradas divinas (brahmavihāra) constituyen la 'concentración del Dhamma', y la unificación mental que surge en quien perfecciona esa concentración del Dhamma es la 'concentración de la mente'. 'Así abandonarías este estado de duda': el significado es que, si tú, establecido en esta mencionada variedad de concentración del Dhamma, obtuvieras de tal modo la concentración de la mente, abandonarías ciertamente esa duda. El resto es igual a lo explicado en todos los casos anteriores.

คามณิสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario al Gāmaṇi Saṃyutta.

๙. อสงฺขตสํยุตฺตํ

9. Asaṅkhata Saṃyutta (Discursos sobre lo No-Condicionado).

๑. ปฐมวคฺโค

1. Primer Vagga (Capítulo).

๑-๑๑. กายคตาสติสุตฺตาทิวณฺณนา

1-11. Comentario al Kāyagatāsati Sutta y otros.

๓๖๖-๓๗๖. อสงฺขตสํยุตฺเต [Pg.148] อสงฺขตนฺติ อกตํ. หิเตสินาติ หิตํ เอสนฺเตน. อนุกมฺปเกนาติ อนุกมฺปมาเนน. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ อนุกมฺปํ จิตฺเตน ปริคฺคเหตฺวา, ปฏิจฺจาติปิ วุตฺตํ โหติ. กตํ โว ตํ มยาติ ตํ มยา อิมํ อสงฺขตญฺจ อสงฺขตมคฺคญฺจ เทเสนฺเตน ตุมฺหากํ กตํ. เอตฺตกเมว หิ อนุกมฺปกสฺส สตฺถุ กิจฺจํ, ยทิทํ อวิปรีตธมฺมเทสนา. อิโต ปรํ ปน ปฏิปตฺติ นาม สาวกานํ กิจฺจํ. เตนาห เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ…เป… อมฺหากํ อนุสาสนีติ อิมินา รุกฺขมูลเสนาสนํ ทสฺเสติ. สุญฺญาคารานีติ อิมินา ชนวิวิตฺตํ ฐานํ. อุภเยน จ โยคานุรูปํ เสนาสนํ อาจิกฺขติ, ทายชฺชํ นิยฺยาเตติ.

366-376. En el Asaṅkhata Saṃyutta, 'lo No-Condicionado' (asaṅkhataṃ) significa lo que no ha sido creado, es decir, el Nibbāna. 'Por quien busca el bienestar' (hitesinā) significa por aquel que busca el beneficio. 'Por el compasivo' (anukampakena) significa por aquel que siente simpatía. 'Motivado por la compasión' (anukampaṃ upādāya) significa habiendo acogido la compasión con la mente; también se dice que es 'en dependencia de la compasión'. 'Eso ha sido hecho por mí para vosotros' significa que, al enseñar este No-Condicionado y el sendero hacia lo No-Condicionado, yo he cumplido con el deber que os corresponde como maestro. Pues este es el alcance de la tarea de un Maestro compasivo: la enseñanza de la doctrina sin error. Después de esto, la práctica (paṭipatti) es el deber de los discípulos. Por ello dijo: 'Estos, monjes, son raíces de árboles... nuestra instrucción'. Con esto muestra el alojamiento al pie de los árboles. Con 'chozas vacías' (suññāgārāni) muestra un lugar alejado de la gente. Con ambos términos indica un alojamiento apropiado para la práctica de la meditación y entrega su herencia.

ฌายถาติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน อฏฺฐตึสารมฺมณานิ, ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ อนิจฺจาทิโต ขนฺธายตนาทีนิ อุปนิชฺฌายถ, สมถญฺจ วิปสฺสนญฺจ วฑฺเฒถาติ วุตฺตํ โหติ. มา ปมาทตฺถาติ มา ปมชฺชิตฺถ. มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถาติ เย หิ ปุพฺเพ ทหรกาเล อโรคกาเล สตฺตสปฺปายาทิสมฺปตฺติกาเล สตฺถุ สมฺมุขีภาวกาเล จ โยนิโสมนสิการรหิตา รตฺตินฺทิวํ มงฺกุลภตฺตํ หุตฺวา เสยฺยสุขํ มิทฺธสุขํ อนุโภนฺตา ปมชฺชนฺติ, เต ปจฺฉา ชรากาเล โรคกาเล มรณกาเล วิปตฺติกาเล สตฺถุ ปรินิพฺพุตกาเล จ ตํ ปุพฺเพ ปมาทวิหารํ อนุสฺสรนฺตา สปฺปฏิสนฺธิกาลกิริยญฺจ ภาริยํ สมฺปสฺสมานา วิปฺปฏิสาริโน โหนฺติ. ตุมฺเห ปน ตาทิสา มา อหุวตฺถาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถา’’ติ.

'Meditad' (jhāyatha) significa: contemplad los treinta y ocho objetos mediante la observación fija del objeto (ārammaṇūpanijjhāna), y contemplad los agregados, bases, etc., a través de la impermanencia y demás mediante la observación de las características (lakkhaṇūpanijjhāna); se refiere a desarrollar tanto la tranquilidad (samatha) como la visión cabal (vipassanā). 'No seáis negligentes' (mā pamādattha) significa no os descuidéis. 'No seáis de los que se arrepienten después' (mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha): se refiere a aquellos monjes que anteriormente, en su juventud, en tiempos de salud, en tiempos de abundancia de los siete requisitos adecuados y en presencia del Maestro, carecieron de atención sabia (yoniso manasikāra) y pasaron el día y la noche siendo alimento de chinches, disfrutando del placer de estar acostados y del letargo. Ellos, después, en la vejez, en la enfermedad, en el momento de la muerte, en tiempos de desgracia y tras el parinibbāna del Maestro, al recordar aquella vida de negligencia y viendo lo gravoso de una muerte que no está libre de un nuevo renacimiento, se llenan de remordimiento. Mostrando que vosotros no seáis así, dijo: 'No seáis de los que se arrepienten después'.

อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ อยํ อมฺหากํ สนฺติกา ‘‘ฌายถ มา ปมาทตฺถา’’ติ ตุมฺหากํ อนุสาสนี, โอวาโทติ วุตฺตํ โหติ.

'Esta es nuestra instrucción para vosotros' (ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī) significa: esta es la instrucción y el consejo que os doy de mi parte: 'Meditad, no seáis negligentes'.

๒. ทุติยวคฺโค

2. Segundo Vagga.

๑-๓๓. อสงฺขตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-33. Comentario al Asaṅkhata Sutta y otros.

๓๗๗-๔๐๙. กาเย [Pg.149] กายานุปสฺสีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต วกฺขาม.

377-409. Lo que debe decirse respecto a pasajes como 'contemplando el cuerpo en el cuerpo' (kāye kāyānupassī), lo expondremos más adelante en el comentario al Mahāvagga.

อนตนฺติอาทีสุ ตณฺหานติยา อภาเวน อนตํ. จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวํ. ปรมตฺถสจฺจตาย สจฺจํ. วฏฺฏสฺส ปรภาคฏฺเฐน ปารํ. สณฺหฏฺเฐน นิปุณํ. สุฏฺฐุ ทุทฺทสตาย สุทุทฺทสํ. ชราย อชริตตฺตา อชชฺชรํ. ถิรฏฺเฐน ธุวํ. อปลุชฺชนตาย อปโลกิตํ. จกฺขุวิญฺญาเณน อปสฺสิตพฺพตฺตา อนิทสฺสนํ. ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจานํ อภาเวน นิปฺปปญฺจํ.

En los pasajes que comienzan con 'Anata', se denomina 'Anata' (sin inclinación) debido a la ausencia de la inclinación de la sed (taṇhā-nati). Se denomina 'Anāsava' (libre de eflujos) debido a la ausencia de los cuatro eflujos fermentados (āsavas). Se denomina 'Sacca' (verdad) por ser la Verdad en sentido último (paramattha-sacca). Se denomina 'Pāra' (la otra orilla) por tener el significado de ser la sección externa al ciclo de sufrimientos (vaṭṭa). Se denomina 'Nipuṇa' (sutil) por su naturaleza delicada. Se denomina 'Sududdasa' (muy difícil de ver) por el hecho de ser sumamente difícil de percibir. Se denomina 'Ajajjara' (sin decadencia) por estar libre del estado de deterioro y vejez (jarā). Se denomina 'Dhuva' (estable) por su significado de firmeza y permanencia. Se denomina 'Apalokita' (no sujeto a destrucción) por el hecho de carecer de desintegración. Se denomina 'Anidassana' (invisible) por el hecho de que no puede ser visto por la consciencia visual. Se denomina 'Nippapañca' (sin proliferación) por la ausencia de los factores de proliferación conocidos como sed, orgullo y puntos de vista (taṇhā, māna, diṭṭhi).

สนฺตภาวฏฺเฐน สนฺตํ. มรณาภาเวน อมตํ. อุตฺตมฏฺเฐน ปณีตํ. สสฺสิริกฏฺเฐน สิวํ. นิรุปทฺทวตาย เขมํ. ตณฺหากฺขยสฺส ปจฺจยตฺตา ตณฺหกฺขยํ.

Se denomina 'Santa' (paz) por el significado de su estado de tranquilidad. Se denomina 'Amata' (inmortal) por el hecho de no poseer el estado de muerte o destrucción. Se denomina 'Paṇīta' (sublime) por su naturaleza excelente. Se denomina 'Siva' (auspicioso) por su naturaleza dotada de esplendor. Se denomina 'Khema' (seguridad) por el hecho de estar libre de peligros y aflicciones. Se denomina 'Taṇhakkhaya' (extinción de la sed) por ser la causa de la cesación de la sed.

วิมฺหาปนียฏฺเฐน อจฺฉรํ ปหริตพฺพยุตฺตกนฺติ อจฺฉริยํ. อภูตเมว ภูตํ อชาตํ หุตฺวา อตฺถีติ วา อพฺภุตํ. นิทฺทุกฺขตฺตา อนีติกํ. นิทฺทุกฺขสภาวตฺตา อนีติกธมฺมํ. วานาภาเวน นิพฺพานํ. พฺยาพชฺฌาภาเวเนว อพฺยาพชฺฌํ. วิราคาธิคมสฺส ปจฺจยโต วิราคํ. ปรมตฺถสุทฺธิตาย สุทฺธิ. ตีหิ ภเวหิ มุตฺตตาย มุตฺติ. กามาลยานํ อภาเวน อนาลยํ. ปติฏฺฐฏฺเฐน ทีปํ. อลฺลียิตพฺพยุตฺตฏฺเฐน เลณํ. ตายนฏฺเฐน ตาณํ. ภยสรณฏฺเฐน สรณํ, ภยนาสนนฺติ อตฺโถ. ปรํ อยนํ คติ ปติฏฺฐาติ ปรายณํ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ.

Se denomina 'Acchariya' (maravilloso) por su naturaleza capaz de causar asombro, digna de hacer chasquear los dedos. Se denomina 'Abbhuta' (asombroso) porque posee la cualidad de existir habiendo sido previamente algo sin precedentes. Se denomina 'Anītika' (libre de calamidad) por el hecho de estar libre de sufrimiento. Se denomina 'Anītikadhamma' (naturaleza libre de calamidad) por poseer una esencia libre de dolor. Se denomina 'Nibbāna' por el hecho de la ausencia de la sed llamada 'vāna' (atadura). Se denomina 'Abyābajjha' (libre de hostilidad/aflicción) precisamente por la ausencia de preocupación u opresión. Se denomina 'Virāga' (desapasionamiento) por ser la causa para alcanzar el sendero que elimina el apego. Se denomina 'Suddhi' (pureza) por el hecho de ser pura de manera absoluta y definitiva. Se denomina 'Mutti' (liberación) por el hecho de estar liberado de las tres esferas de existencia. Se denomina 'Anālaya' (sin apego) por la ausencia de los placeres sensoriales a los que los seres mundanos se aferran. Se denomina 'Dīpa' (isla) por el significado de ser un lugar de establecimiento. Se denomina 'Leṇa' (abrigo/cueva) por el significado de ser un lugar donde uno puede refugiarse. Se denomina 'Tāṇa' (protección) por su naturaleza de proteger contra el peligro. 'Saraṇa' (refugio) tiene el significado de destruir y eliminar el peligro; significa 'destrucción del miedo'. Se denomina 'Parāyaṇa' (destino final) porque es el camino supremo, la meta y el fundamento. El resto de los términos en este Samyutta debe entenderse de la misma manera que el método ya explicado.

อสงฺขตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Asaṅkhatasaṃyutta ha terminado.

๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตํ

10. Abyākatasaṃyutta (Discursos sobre lo no declarado).

๑. เขมาสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Khemāsutta.

๔๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตสฺส [Pg.150] ปฐเม เขมาติ คิหิกาเล พิมฺพิสารสฺส อุปาสิกา สทฺธาปพฺพชิตา มหาเถรี ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ เขมา’’ติ เอวํ ภควตา มหาปญฺญตาย เอตทคฺเค ฐปิตา. ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. วิยตฺตาติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. เมธาวินีติ เมธาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. พหุสฺสุตาติ ปริยตฺติพาหุสจฺเจนปิ ปฏิเวธพาหุสจฺเจนปิ สมนฺนาคตา.

410. En el primer sutta del Abyākatasaṃyutta, 'Khemā' se refiere a la gran monja (Mahatheri) que, en su época de laica, fue consorte del rey Bimbisara, seguidora del Buda y que se ordenó por fe en la enseñanza. Fue designada por el Bendito en la posición de 'Etadagga' (la más destacada) por su gran sabiduría, diciendo: 'Monjes, entre mis discípulas monjas de gran sabiduría, esta es Khemā'. 'Paṇḍitā' significa que está dotada de erudición. 'Viyattā' significa que está dotada de elocuencia y claridad. 'Medhāvinī' significa que posee una sabiduría capaz de recordar y comprender rápidamente. 'Bahussutā' significa que posee tanto el conocimiento teórico (pariyatti) como el conocimiento de la realización (paṭivedha).

คณโกติ อจฺฉิทฺทกคณนาย กุสโล. มุทฺทิโกติ องฺคุลิมุทฺทาย คณนาย กุสโล. สงฺขายโกติ ปิณฺฑคณนาย กุสโล. คมฺภีโรติ จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร. อปฺปเมยฺโยติ อาฬฺหกคณนาย อปฺปเมยฺโย. ทุปฺปริโยคาโหติ อาฬฺหกคณนาย ปมาณคหณตฺถํ ทุโรคาโห. เยน รูเปน ตถาคตนฺติ เยน รูเปน ทีโฆ รสฺโส สาโม โอทาโตติ สตฺตสงฺขาตํ ตถาคตํ ปญฺญเปยฺย. ตํ รูปํ ตถาคตสฺส ปหีนนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการรูปํ สมุทยปฺปหาเนน สพฺพญฺญุตถาคตสฺส ปหีนํ. รูปสงฺขาย วิมุตฺโตติ อายตึ รูปสฺส อนุปฺปตฺติยา รูปารูปโกฏฺฐาเสนปิ เอวรูโป นาม ภวิสฺสตีติ โวหารสฺสปิ ปฏิปสฺสทฺธตฺตา รูปปณฺณตฺติยาปิ วิมุตฺโต. คมฺภีโรติ อชฺฌาสย คมฺภีรตาย จ คุณคมฺภีรตาย จ คมฺภีโร. ตสฺส เอวํ คุณคมฺภีรสฺส สโต สพฺพญฺญุตถาคตสฺส ยํ อุปาทาย สตฺตสงฺขาโต ตถาคโตติ ปญฺญตฺติ โหติ, ตทภาเวน ตสฺสา ปญฺญตฺติยา อภาวํ ปสฺสนฺตสฺส อยํ สตฺตสงฺขาโต โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิทํ วจนํ น อุเปติ น ยุชฺชติ, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติอาทิวจนมฺปิ น อุเปติ น ยุชฺชตีติ อตฺโถ.

'Gaṇako' es aquel experto en el método de contar por números hasta el nueve sin interrupción. 'Muddiko' es aquel experto en el método de contar utilizando las marcas de los dedos. 'Saṅkhāyako' es aquel experto en el método de cálculo total o por sumatoria. 'Gambhīro' significa que tiene una profundidad de ochenta y cuatro mil leguas (yojanas). 'Appameyyó' significa que no puede ser medido ni cuantificado mediante medidas de capacidad (como el āḷhaka). 'Duppariyogāhó' significa que es difícil de penetrar para tomar su medida mediante cálculos de capacidad. 'Yena rūpena tathāgatanti' se refiere a aquel rastro de forma (rūpa) por el cual uno podría designar a un ser llamado 'Tathagata' como largo, bajo, oscuro o claro. 'Taṃ rūpaṃ tathāgatassa pahīnanti' significa que tal tipo de forma antes mencionado ha sido abandonado por el Buda Omnisciente mediante el abandono de su causa (samudaya). 'Rūpasaṅkhāya vimuttoti' significa que, debido a la no aparición futura de la forma y a la pacificación del lenguaje que lo describe bajo categorías de forma o no-forma, él está liberado de la designación basada en la forma. 'Gambhīro' significa profundo tanto por la profundidad de su disposición interna (ajjhāsaya) como por la profundidad de sus virtudes (guṇa). Para aquel Buda Omnisciente que es así de profundo en virtudes, la designación de 'Tathagata' como un ser basado en los cinco agregados deja de existir; para quien ve la ausencia de tal designación debido a la ausencia de esos agregados, las afirmaciones como 'el Tathagata existe después de la muerte' o 'el Tathagata no existe después de la muerte' no son aplicables ni apropiadas. Este es el significado.

สํสนฺทิสฺสตีติ เอกํ ภวิสฺสติ. สเมสฺสตีติ นิรนฺตรํ ภวิสฺสติ. น วิโรธยิสฺสตีติ น วิรุทฺธํ ปทํ ภวิสฺสติ. อคฺคปทสฺมินฺติ เทสนาย. เทสนา หิ อิธ อคฺคปทนฺติ อธิปฺเปตา.

'Saṃsandissatī' significa que será uno mismo (coincidirá). 'Samessatī' significa que será consistente, sin diferencias. 'Na virodhayissatī' significa que no habrá ni una sola palabra contradictoria entre sí. 'Aggapadasmiṃ' se refiere a la enseñanza (desanā), ya que en este sutta se entiende la enseñanza como el punto o palabra suprema.

๒. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Anurādhasutta.

๔๑๑. ทุติยํ [Pg.151] ขนฺธิยวคฺเค วิตฺถาริตเมว, อพฺยากตาธิการโต ปน อิธ วุตฺตํ.

411. El segundo sutta ya ha sido explicado detalladamente en el Khandhavagga; sin embargo, se menciona aquí por tratarse del tema de lo no declarado (abyākata).

๓-๘. ปฐมสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตาทิวณฺณนา

3-8. Explicación del primer Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasutta y otros.

๔๑๒-๔๑๗. ตติเย รูปคตเมตนฺติ รูปมตฺตเมตํ. เอตฺถ รูปโต อญฺโญ โกจิ สตฺโต นาม น อุปลพฺภติ, รูเป ปน สติ นามมตฺตํ เอตํ โหตีติ ทสฺเสติ. เวทนาคตเมตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ โข อาวุโส เหตูติ อยํ รูปาทีนิ มุญฺจิตฺวา อนุปลพฺภิยสภาโว เหตุ, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตาติ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

412-417. En el tercer sutta, 'rūpagatametanti' significa que esto es solo forma. Muestra que aquí, aparte de la forma, no se encuentra ningún ser, y que mientras exista la forma, esto es solo un nombre. En pasajes como 'vedanāgatametanti', se aplica el mismo método. 'Ayaṃ kho āvuso hetū' significa: 'Esta naturaleza de no ser hallado aparte de la forma y los demás agregados es la causa por la cual esto no ha sido declarado por el Bendito'.

๙. กุตูหลสาลาสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Kutūhalasālāsutta.

๔๑๘. นวเม กุตูหลสาลายนฺติ กุตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ, ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ กุตูหลุปฺปวตฺติฏฺฐานโต กุตูหลสาลาติ วุจฺจติ. ทูรมฺปิ คจฺฉตีติ ยาว อาภสฺสรพฺรหฺมโลกา คจฺฉติ. อิมญฺจ กายํ นิกฺขิปตีติ จุติจิตฺเตน นิกฺขิปติ. อนุปปนฺโน โหตีติ จุติกฺขเณเยว ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อนุปฺปนฺนตฺตา อนุปปนฺโน โหติ.

418. En el noveno sutta, sobre la expresión 'kutūhalasālāyanti': no existe una sala específica llamada así, sino que se denomina 'Kutūhalasālā' (Sala de Curiosidad/Debate) a aquel lugar donde ascetas y brahmanes de diversos puntos de vista entablan diversas conversaciones, siendo un sitio donde surge la curiosidad de muchas personas que se preguntan: '¿Qué dice este?' o '¿Qué dice aquel?'. 'Dūrampi gacchatī' significa que puede ir tan lejos como el mundo de los dioses Abhassara Brahma. 'Imañca kāyaṃ nikkhipatī' significa que deja este cuerpo mediante la consciencia de muerte (cuti-citta). 'Anupapanno hotī' significa que en el mismo momento de la muerte, debido a que la consciencia de renacimiento (paṭisandhi-citta) aún no ha surgido, se dice que no ha reaparecido.

๑๐. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Ānandasutta.

๔๑๙. ทสเม เตสเมตํ สทฺธึ อภวิสฺสาติ เตสํ ลทฺธิยา สทฺธึ เอตํ อภวิสฺส. อนุโลมํ อภวิสฺส ญาณสฺส อุปฺปาทาย สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ ยํ เอตํ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ วิปสฺสนาญาณํ อุปฺปชฺชติ, อปิ นุ เม ตสฺส อนุโลมํ อภวิสฺสาติ อตฺโถ.

419. En el décimo sutta, 'tesametaṃ saddhiṃ abhavissāti' significa que eso habría coincidido con la doctrina de ellos (los eternistas). 'Anulomaṃ abhavissa ñāṇassa uppādāya sabbe dhammā anattāti' se refiere a si tal respuesta habría sido propicia para el surgimiento del conocimiento de introspección (vipassanā-ñāṇa) que comprende que 'todos los fenómenos son no-yo' (sabbe dhammā anattā). Este es el significado.

๑๑. สภิยกจฺจานสุตฺตวณฺณนา

11. Explicación del Sabhiyakaccānasutta.

๔๒๐. เอกาทสเม [Pg.152] เอตเมตฺตเกน เอตฺตกเมวาติ อาวุโส ยสฺสาปิ เอตํ เอตฺตเกน กาเลน ‘‘เหตุมฺหิ สติ รูปีติอาทิ ปญฺญาปนา โหติ, อสติ น โหตี’’ติ พฺยากรณํ ภเวยฺย, ตสฺส เอตฺตกเมว พหุ. โก ปน วาโท อติกฺกนฺเตติ อติกฺกนฺเต ปน อติมนาเป ธมฺมเทสนานเย วาโทเยว โก, นตฺถิ วาโท, ฉินฺนา กถาติ.

420. En el undécimo [discurso], sobre la frase 'esto por tanto, solo por esto': amigos, para aquel que en tan poco tiempo pudiera ofrecer una respuesta analítica como: 'si la causa está presente, ocurre la designación de «con forma», etc.; si está ausente, no ocurre', esto mismo es ya mucho para él. ¿Y qué decir de lo que es superior? Ante un método de enseñanza del Dhamma superior y sumamente deleitable, ¿qué más se podría decir? No hay nada que decir; la cuestión está zanjada.

อพฺยากตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Abyākata Saṃyutta ha finalizado.

อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

Así, de la Sāratthappakāsinī, el comentario del Saṃyutta Nikāya,

สฬายตนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha finalizado la explicación del Saḷāyatanavagga.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homenaje a él, el Bendito, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo. สํยุตฺตนิกาเย En el Saṃyutta Nikāya (Colección de Discursos Agrupados). สฬายตนวคฺค-อฏฺฐกถา Comentario a la Sección de las Seis Bases Sensoriales (Saḷāyatanavagga). ๑. สฬายตนสํยุตฺตํ 1. Discursos agrupados sobre las seis bases sensoriales. ๑. อนิจฺจวคฺโค 1. Capítulo sobre la impermanencia (Aniccavagga). ๑. อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del discurso sobre lo interno e impermanente. ๑. สฬายตนวคฺคสฺส [Pg.1] ปฐเม จกฺขุนฺติ ทฺเว จกฺขูนิ – ญาณจกฺขุ เจว มํสจกฺขุ จ. ตตฺถ ญาณจกฺขุ ปญฺจวิธํ – พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขูติ. เตสุ พุทฺธจกฺขุ นาม อาสยานุสยญาณญฺเจว อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ, ยํ – ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต’’ติ (มหาว. ๙; ม. นิ. ๑.๒๘๓; ๒.๓๓๘) อาคตํ. ธมฺมจกฺขุ นาม เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ, ยํ – ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ (มหาว. ๑๖; ม. นิ. ๒.๓๙๕) อาคตํ. สมนฺตจกฺขุ นาม สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ยํ – ‘‘ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขู’’ติ (มหาว. ๘; ม. นิ. ๑.๒๘๒; ๒.๓๓๘) อาคตํ. ทิพฺพจกฺขุ นาม อาโลกผรเณน อุปฺปนฺนํ ญาณํ, ยํ – ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา’’ติ (ปารา. ๑๓; ม. นิ. ๒.๓๔๑) อาคตํ. ปญฺญาจกฺขุ นาม จตุสจฺจปริจฺเฉทกญาณํ, ยํ – ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ (ส. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) อาคตํ. 1. En el primer discurso de la sección de las seis bases sensoriales, el término «ojo» (cakkhu) se refiere a dos tipos: el ojo de conocimiento (ñāṇacakkhu) y el ojo de carne (maṃsacakkhu). Entre ellos, el ojo de conocimiento es de cinco clases: el ojo de Buda, el ojo del Dhamma, el ojo universal, el ojo divino y el ojo de sabiduría. Entre estos, el «ojo de Buda» es el conocimiento de las inclinaciones y tendencias latentes de los seres y el conocimiento de la madurez de sus facultades espirituales, tal como se menciona en: «observando el mundo con el ojo de un Buda». El «ojo del Dhamma» se refiere a los tres senderos inferiores y sus respectivos frutos, como se menciona en: «surgió el ojo del Dhamma, puro y libre de manchas». El «ojo universal» es el conocimiento de la omnisciencia, como se menciona en: «ascendiendo al palacio, el del ojo universal». El «ojo divino» es el conocimiento que surge mediante la expansión de la luz, como se menciona en: «con el ojo divino, purificado». El «ojo de sabiduría» es el conocimiento que discierne las Cuatro Nobles Verdades, como se menciona en: «el ojo surgió». มํสจกฺขุปิ [Pg.2] ทุวิธํ – สสมฺภารจกฺขุ, ปสาทจกฺขูติ. เตสุ ยฺวายํ อกฺขิกูปเก อกฺขิปฏเลหิ ปริวาริโต มํสปิณฺโฑ, ยตฺถ จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโว ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ สงฺเขปโต เตรส สมฺภารา โหนฺติ. วิตฺถารโต ปน จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโวติ อิเม นว จตุสมุฏฺฐานวเสน ฉตฺตึส, ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ อิเม กมฺมสมุฏฺฐานา ตาว จตฺตาโรติ จตฺตารีส สมฺภารา โหนฺติ. อิทํ สสมฺภารจกฺขุ นาม. ยํ ปเนตฺถ เสตมณฺฑลปริจฺฉินฺเนน กณฺหมณฺฑเลน ปริวาริเต ทิฏฺฐิมณฺฑเล สนฺนิวิฏฺฐํ รูปทสฺสนสมตฺถํ ปสาทมตฺตํ, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. ตสฺส ตโต ปเรสญฺจ โสตาทีนํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาว. El ojo de carne también es de dos tipos: el ojo constituyente (sasambhāra) y el ojo sensitivo (pasāda). Entre ellos, el ojo constituyente es la masa de carne situada en la cavidad ocular y rodeada por los párpados, donde se encuentran, en resumen, trece elementos constituyentes: los cuatro elementos primarios, color, olor, sabor, esencia nutritiva, el fluido germinal, la facultad vital, el género, la sensibilidad visual y la sensibilidad corporal. En detalle, los nueve elementos (los cuatro primarios, color, olor, sabor, esencia nutritiva y fluido germinal) multiplicados por las cuatro causas de origen (kamma, mente, temperatura y nutrición) resultan en treinta y seis; sumando la facultad vital, el género, la sensibilidad visual y la sensibilidad corporal, que son de origen exclusivamente kármico, resultan en cuarenta elementos constituyentes. Esto se denomina «ojo constituyente». Por otro lado, la mera sensibilidad capaz de percibir formas, situada en el centro de la pupila y rodeada por el iris negro, el cual está delimitado por el área blanca del ojo, se denomina «ojo sensitivo». La explicación detallada de este y de los otros sentidos como el oído, según sus causas, condiciones y características, ya ha sido expuesta en el Visuddhimagga. ตตฺถ ยทิทํ ปสาทจกฺขุ, ตํ คเหตฺวา ภควา – จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจนฺติอาทิมาห. ตตฺถ – ‘‘จตูหิ การเณหิ อนิจฺจํ อุทยพฺพยวนฺตตายา’’ติอาทินา นเยน วิตฺถารกถา เหฏฺฐา ปกาสิตาเยว. โสตมฺปิ ปสาทโสตเมว อธิปฺเปตํ, ตถา ฆานชิวฺหากายา. มโนติ เตภูมกสมฺมสนจารจิตฺตํ. อิติ อิทํ สุตฺตํ ฉสุ อชฺฌตฺติกายตเนสุ ตีณิ ลกฺขณานิ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. De estos dos, el Bendito se refiere al ojo sensitivo cuando dice: «Monjes, el ojo es impermanente». En dicha enseñanza, la explicación detallada de la impermanencia mediante cuatro razones, tales como el hecho de poseer surgimiento y desaparición, ya ha sido mostrada anteriormente. Con el término «oído», se refiere únicamente a la sensibilidad auditiva; lo mismo se aplica a la nariz, la lengua y el cuerpo. El término «mente» (mano) se refiere a la conciencia que se ocupa de la investigación y contemplación en los tres planos de existencia. Así, este discurso fue expuesto mostrando las tres características en las seis bases internas, de acuerdo con la disposición de aquellos que están maduros para el despertar. ๒-๓. อชฺฌตฺตทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา 2-3. Explicación del discurso sobre el sufrimiento interno y otros. ๒-๓. ทุติยํ ทฺเว ลกฺขณานิ, ตติยํ เอกลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เสสานิ ปน เตหิ สลฺลกฺขิตานิ วา เอตฺตเกเนว วา สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติ. 2-3. El segundo discurso fue expuesto mostrando dos características, y el tercero mostrando una sola característica, de acuerdo con la disposición de aquellos capaces de despertar. En cuanto a las características restantes, estas ya han sido comprendidas por los monjes o bien las comprenderán mediante esta misma explicación. ๔-๖. พาหิรานิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา 4-6. Explicación del discurso sobre lo externo e impermanente y otros. ๔-๖. จตุตฺเถ รูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺพา จตุสมุฏฺฐานา, สทฺโท ทฺวิสมุฏฺฐาโน, ธมฺมาติ เตภูมกธมฺมารมฺมณํ. อิทมฺปิ พาหิเรสุ ฉสุ อายตเนสุ ติลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ วเสน วุตฺตํ. ปญฺจเม ฉฏฺเฐ จ ทุติยตติเยสุ วุตฺตสทิโสว นโย. 4-6. En el cuarto discurso, la forma, el olor, el sabor y lo tangible se originan por cuatro causas; el sonido se origina por dos causas; y el término «dhammas» se refiere a los objetos mentales de los tres planos de existencia. Este discurso también fue expuesto según la capacidad de los oyentes, mostrando las tres características en las seis bases externas. En el quinto y sexto discurso, el método es similar al expuesto en el segundo y tercer discurso. ๗-๑๒. อชฺฌตฺตานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตาทิวณฺณนา 7-12. Explicación de los discursos sobre lo interno e impermanente en el pasado y futuro. ๗-๑๒. สตฺตมาทีนิ [Pg.3] อตีตานาคเตสุ จกฺขาทีสุ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเนสุ พลวคาเหน กิลมนฺตานํ วเสน วุตฺตานิ. เสสํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ. 7-12. Desde el séptimo discurso en adelante, se enseñó considerando a aquellos seres que se fatigan por un fuerte apego a las bases presentes (ojo, etc.), instándoles a discernir las características de impermanencia y otras en las bases pasadas y futuras. El resto de la explicación en todos estos discursos sigue el mismo método ya mencionado. อนิจฺจวคฺโค ปฐโม. Aquí termina el primer capítulo sobre la impermanencia. ๒. ยมกวคฺโค 2. Capítulo de los Pares (Yamakavagga). ๑-๔. ปฐมปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตาทิวณฺณนา 1-4. Explicación del primer discurso sobre «antes de la iluminación» y otros. ๑๓-๑๖. ยมกวคฺคสฺส ปฐมทุติเยสุ อชฺฌตฺติกานนฺติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตวเสน อชฺฌตฺติกานํ. โส ปน เนสํ อชฺฌตฺติกภาโว ฉนฺทราคสฺส อธิมตฺตพลวตาย เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานญฺหิ อนฺโตฆรํ วิย ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ, ฆรูปจารํ วิย ฉ พาหิรายตนานิ. ยถา เนสํ ปุตฺตทารธนธญฺญปุณฺเณ อนฺโตฆเร ฉนฺทราโค อธิมตฺตพลวา โหติ, ตตฺถ กสฺสจิ ปวิสิตุํ น เทนฺติ, อปฺปมตฺเตน ภาชนสทฺทมตฺเตนาปิ ‘‘กึ เอต’’นฺติ? วตฺตาโร ภวนฺติ. เอวเมวํ ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ อธิมตฺตพลวฉนฺทราโคติ. อิติ อิมาย ฉนฺทราคพลวตาย ตานิ ‘‘อชฺฌตฺติกานี’’ติ วุตฺตานิ. ฆรูปจาเร ปน โน ตถา พลวา โหติ, ตตฺถ จรนฺเต มนุสฺเสปิ จตุปฺปทานิปิ น สหสา นิวาเรนฺติ. กิญฺจาปิ น นิวาเรนฺติ, อนิจฺฉนฺตา ปน ปสุปจฺฉิมตฺตมฺปิ คหิตุํ น เทนฺติ. อิติ เนสํ ตตฺถ น อธิมตฺตพลวฉนฺทราโค โหติ. รูปาทีสุปิ ตเถว น อธิมตฺตพลวฉนฺทราโค, ตสฺมา ตานิ ‘‘พาหิรานี’’ติ วุตฺตานิ. วิตฺถารโต ปน อชฺฌตฺติกพาหิรกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาว. เสสํ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ตถา ตติยจตุตฺเถสุ. 13-16. En el primer y segundo discurso del capítulo de los pares, el término «internas» se refiere a las bases que son internas por naturaleza. Su condición de internas debe comprenderse por la fuerza excesiva del deseo y el apego (chandarāga). En efecto, las seis bases internas son como el interior de la casa para los hombres, mientras que las seis bases externas son como los alrededores de la casa. Así como en el interior de la casa, llena de hijos, esposas, riquezas y granos, el deseo y el apego son extremadamente fuertes y no permiten que nadie entre, y ante el mínimo sonido de una vasija preguntan: «¿qué es eso?», del mismo modo, el deseo y el apego son extremadamente fuertes respecto a las seis bases internas. Por esta fuerza del deseo y el apego, se denominan «internas». En cambio, en los alrededores de la casa, el apego no es tan fuerte; no se impide repentinamente el paso a personas o animales que transitan por allí. Aunque no se les prohíba el paso, si no lo desean, no permiten que se lleven ni siquiera una cesta de tierra. Del mismo modo, no hay un deseo y apego tan potentes hacia las formas y otros objetos externos, por lo que se denominan «externas». La explicación detallada sobre lo interno y lo externo ya ha sido tratada en el Visuddhimagga. El resto de la enseñanza en ambos discursos sigue el método anteriormente expuesto. Lo mismo aplica para el tercer y cuarto discurso. ๕-๖. ปฐมโนเจอสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา 5-6. Explicación del primer discurso sobre «si no hubiera satisfacción» y otros. ๑๗-๑๘. ปญฺจเม นิสฺสฏาติ นิกฺขนฺตา. วิสญฺญุตฺตาติ โนสํยุตฺตา. วิปฺปมุตฺตาติ โน อธิมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสาติ นิมฺมริยาทีกเตน เจตสา. ยญฺหิ กิเลสชาตํ วา วฏฺฏํ วา อปฺปหีนํ โหติ, เตน [Pg.4] เสขานํ จิตฺตํ สมริยาทีกตํ นาม. ยํ ปหีนํ, เตน วิมริยาทีกตํ. อิธ ปน สพฺพโส กิเลสานญฺเจว วฏฺฏสฺส จ ปหีนตฺตา วิมริยาทีกเตน กิเลสวฏฺฏมริยาทํ อติกฺกนฺเตน จิตฺเตน วิหรึสูติ อตฺโถ. ฉฏฺเฐปิ เอเสว นโย. ฉสุปิ ปเนเตสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. 17-18. En el quinto sutta, 'nissaṭā' significa salidos (del mundo). 'Visaññuttā' significa no vinculados, debido a que se han abandonado las impurezas que son la causa del vínculo con el mundo. 'Vippamuttā' significa no no-liberados, sino plenamente liberados. 'Vimariyādīkatena cetasā' significa con una mente hecha libre de límites. Ciertamente, para los aprendices (sekhā), mientras las impurezas o el ciclo del devenir (vaṭṭa) no hayan sido abandonados, la mente se dice que posee límites. Cuando han sido abandonados, se dice que es una mente sin límites. Pero aquí, en este sutta, debido al abandono total tanto de las impurezas como del ciclo del devenir, el significado es que moraron con una mente que ha trascendido los límites de las impurezas y del ciclo, habiendo sido hecha ilimitada. En el sexto sutta se aplica este mismo método. Debe entenderse que en estos seis suttas se explican únicamente las Cuatro Nobles Verdades. ๗-๑๐. ปฐมาภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา 7-10. Descripción del Paṭhamābhinanda Sutta y otros. ๑๙-๒๒. สตฺตมาทีสุ จตูสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. อนุปุพฺพกถา ปน เนสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ. 19-22. En los cuatro suttas que comienzan con el séptimo, se expone únicamente sobre el ciclo (vaṭṭa) y el fin del ciclo (vivaṭṭa). La explicación secuencial de sus términos debe entenderse según el método ya mencionado anteriormente. ยมกวคฺโค ทุติโย. El segundo capítulo, Yamakavagga, ha concluido. ๓. สพฺพวคฺโค 3. Sabbavagga (El Capítulo sobre 'El Todo') ๑. สพฺพสุตฺตวณฺณนา 1. Descripción del Sabba Sutta ๒๓. สพฺพวคฺคสฺส ปฐเม สพฺพํ โว, ภิกฺขเวติ สพฺพํ นาม จตุพฺพิธํ – สพฺพสพฺพํ, อายตนสพฺพํ, สกฺกายสพฺพํ, ปเทสสพฺพนฺติ. ตตฺถ – 23. En el primer sutta del Sabbavagga, respecto a las palabras 'sabbaṃ vo, bhikkhave', el término 'sabba' (el todo) es de cuatro tipos: el todo absoluto (sabbasabba), el todo de las bases (āyatanasabba), el todo de la identidad (sakkāyasabba) y el todo parcial (padesasabba). Entre ellos: ‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธอตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ; สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ. (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๓๒; ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑) – 'No hay nada en este mundo que él no haya visto, ni nada desconocido que deba ser comprendido; el Tathāgata ha conocido por medio de su conocimiento superior todo lo que es cognoscible, por eso se le llama El de Ojo Universal'. อิทํ สพฺพสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๔) อิทํ อายตนสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑) อิทํ สกฺกายสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโร อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… ตชฺชามโนธาตู’’ติ อิทํ ปเทสสพฺพํ นาม. อิติ ปญฺจารมฺมณมตฺตํ ปเทสสพฺพํ. เตภูมกธมฺมา สกฺกายสพฺพํ. จตุภูมกธมฺมา อายตนสพฺพํ. ยํกิญฺจิ เนยฺยํ สพฺพสพฺพํ. ปเทสสพฺพํ สกฺกายสพฺพํ [Pg.5] น ปาปุณาติ, สกฺกายสพฺพํ อายตนสพฺพํ น ปาปุณาติ, อายตนสพฺพํ สพฺพสพฺพํ น ปาปุณาติ. กสฺมา? สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อยํ นาม ธมฺโม อารมฺมณํ น โหตีติ นตฺถิตาย. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อายตนสพฺพํ อธิปฺเปตํ. A esto se le llama 'el todo absoluto'. En el pasaje 'Monjes, os enseñaré el todo, escuchadlo', esto se llama 'el todo de las bases'. En 'Monjes, os enseñaré el fundamento de todos los fenómenos', esto se llama 'el todo de la identidad'. En 'En todos los fenómenos surge la atención inicial, la mente, el intelecto... el elemento de la consciencia mental correspondiente', esto se llama 'el todo parcial'. Así, el mero objeto de los cinco sentidos es el todo parcial. Los fenómenos de los tres planos son el todo de la identidad. Los fenómenos de los cuatro planos son el todo de las bases. Cualquier cosa cognoscible es el todo absoluto. El todo parcial no alcanza al todo de la identidad, el todo de la identidad no alcanza al todo de las bases, y el todo de las bases no alcanza al todo absoluto. ¿Por qué? Porque para el conocimiento omnisciente no existe ningún fenómeno que no sea su objeto. Sin embargo, en este sutta se refiere al 'todo de las bases'. ปจฺจกฺขายาติ ปฏิกฺขิปิตฺวา. วาจาวตฺถุกเมวสฺสาติ, วาจาย วตฺตพฺพวตฺถุมตฺตกเมว ภเวยฺย. อิมานิ ปน ทฺวาทสายตนานิ อติกฺกมิตฺวา อยํ นาม อญฺโญ สภาวธมฺโม อตฺถีติ ทสฺเสตุํ น สกฺกุเณยฺย. ปุฏฺโฐ จ น สมฺปาเยยฺยาติ, ‘‘กตมํ อญฺญํ สพฺพํ นามา’’ติ? ปุจฺฉิโต, ‘‘อิทํ นามา’’ติ วจเนน สมฺปาเทตุํ น สกฺกุเณยฺย. วิฆาตํ อาปชฺเชยฺยาติ ทุกฺขํ อาปชฺเชยฺย. ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมินฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ การณวจนํ, ยสฺมา อวิสเย ปุฏฺโฐติ อตฺโถ. อวิสยสฺมิญฺหิ สตฺตานํ วิฆาโตว โหติ, กูฏาคารมตฺตํ สิลํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา คมฺภีเร อุทเก ตรณํ อวิสโย, ตถา จนฺทิมสูริยานํ อากฑฺฒิตฺวา ปาตนํ, ตสฺมึ อวิสเย วายมนฺโต วิฆาตเมว อาปชฺชติ, เอวํ อิมสฺมิมฺปิ อวิสเย วิฆาตเมว อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. 'Paccakkhāya' significa rechazando. 'Vācāvatthukamevassa' significa que sería meramente una cuestión de palabras. Si se intentara demostrar que existe otra realidad intrínseca (sabhāvadhamma) llamada 'el todo' más allá de estas doce bases, no sería posible. 'Puṭṭho ca na sampāyeyya' significa que si se le preguntara '¿cuál es ese otro todo?', no podría responder satisfactoriamente. 'Vighātaṃ āpajjeyya' significa que caería en el sufrimiento. En la frase 'Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmiṃ', la palabra 'taṃ' es solo una partícula. 'Yathā' es una expresión de causa, significando 'puesto que se le pregunta sobre lo que no está en su dominio (avisaya)'. Pues para los seres que se esfuerzan en lo que no es su dominio, solo hay aflicción; como alguien que intenta cruzar aguas profundas llevando una piedra del tamaño de un capitel sobre la cabeza, lo cual no es su dominio; o como intentar derribar al sol y la luna; quien se esfuerza en tal cosa fuera de su dominio solo obtiene aflicción. Del mismo modo, en este caso de postular otro 'todo' que no es su dominio, quien se esfuerza solo obtendría aflicción; este es el significado. ๒. ปหานสุตฺตวณฺณนา 2. Descripción del Pahāna Sutta ๒๔. ทุติเย สพฺพปฺปหานายาติ สพฺพสฺส ปหานาย. จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตนฺติ จกฺขุสมฺผสฺสํ มูลปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนา สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนเวทนา. จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. โสตทฺวาราทิเวทนาปจฺจยาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. มโนวิญฺญาณนฺติ สหาวชฺชนกชวนํ. มโนสมฺผสฺโสติ ภวงฺคสหชาโต สมฺผสฺโส. เวทยิตนฺติ สหาวชฺชนเวทนาย ชวนเวทนา. ภวงฺคสมฺปยุตฺตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อาวชฺชนํ ภวงฺคโต อโมเจตฺวา มโนติ สหาวชฺชเนน ภวงฺคํ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. มโนวิญฺญาณนฺติ ชวนวิญฺญาณํ. มโนสมฺผสฺโสติ ภวงฺคสหชาโต สมฺผสฺโส. เวทยิตนฺติ ชวนสหชาตา เวทนา. สหาวชฺชเนน ภวงฺคสหชาตาปิ วฏฺฏติเยว. ยา ปเนตฺถ เทสนา อนุสิฏฺฐิอาณา, อยํ ปณฺณตฺติ นามาติ. 24. En el segundo sutta, 'sabbappahānāya' significa para el abandono del todo. 'Cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ' se refiere a la sensación que surge teniendo al contacto visual como condición raíz, incluyendo la recepción, investigación, determinación y el javana. Respecto a la sensación asociada con la consciencia visual, no es necesario decir nada (es evidente). El mismo método se aplica a las sensaciones de las puertas del oído, etc. Aquí, 'mano' se refiere a la mente del subconsciente (bhavaṅga). 'Dhammā' se refiere al objeto mental. 'Manoviññāṇa' se refiere al javana junto con la advertencia. 'Manosamphassa' es el contacto que surge junto con el bhavaṅga. 'Vedayitaṃ' es la sensación del javana junto con la sensación de la advertencia. No es necesario decir nada sobre la sensación asociada al bhavaṅga. O bien, sin separar la advertencia del bhavaṅga, 'mano' debe entenderse como el bhavaṅga junto con la advertencia, 'dhammā' como el objeto, 'manoviññāṇa' como la consciencia del javana, 'manosamphassa' como el contacto surgido con el bhavaṅga, y 'vedayitaṃ' como la sensación surgida con el javana. También es aceptable considerarlo como lo que surge con el bhavaṅga junto con la advertencia. La enseñanza que es una instrucción de autoridad se llama 'paṇṇatti'. ๓. อภิญฺญาปริญฺญาปหานสุตฺตวณฺณนา 3. Descripción del Abhiññā-pariññā-pahāna Sutta ๒๕. ตติเย [Pg.6] สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานายาติ สพฺพํ อภิชานิตฺวา ปริชานิตฺวา ปชหนตฺถาย. อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพนฺติ อภิชานิตฺวา ปริชานิตฺวา ปหาตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 25. En el tercero, 'sabbaṃ abhiññā pariññā pahānāya' significa con el fin de abandonar tras haber conocido por conocimiento superior (abhijānitvā) y comprendido plenamente (parijānitvā). 'Abhiññā pariññā pahātabbaṃ' significa que debe ser abandonado después de ser conocido y comprendido plenamente. El resto debe entenderse según el método ya explicado. ๔. ปฐมอปริชานนสุตฺตวณฺณนา 4. Descripción del primer Aparijānana Sutta ๒๖. จตุตฺเถ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหนฺติ อนภิชานนฺโต อปริชานนฺโต อวิราเชนฺโต อปฺปชหนฺโต. เอตฺถ จ อวิราเชนฺโตติ อวิคจฺฉาเปนฺโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติสฺโสปิ ปริญฺญา กถิตา โหนฺติ. ‘‘อภิชาน’’นฺติ หิ วจเนน ญาตปริญฺญา กถิตา, ‘‘ปริชาน’’นฺติ วจเนน ตีรณปริญฺญา, ‘‘วิราชยํ ปชห’’นฺติ ทฺวีหิ ปหานปริญฺญาติ. 26. En el cuarto, 'anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ' significa no conociendo superiormente, no comprendiendo plenamente, no desapasionándose y no abandonando. Aquí, 'avirājento' significa no haciendo desaparecer la pasión. Así, en este sutta se explican las tres comprensiones plenas (pariññā). Con la palabra 'abhijāna' se explica la comprensión plena de lo conocido (ñātapariññā); con la palabra 'parijāna' se explica la comprensión plena de la investigación (tīraṇapariññā); y con las dos palabras 'virājayaṃ pajaha' se explica la comprensión plena del abandono (pahānapariññā). ๕. ทุติยอปริชานนสุตฺตวณฺณนา 5. Descripción del segundo Aparijānana Sutta ๒๗. ปญฺจเม จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมาติ เหฏฺฐา คหิตรูปเมว คเหตฺวา ทสฺเสติ. เหฏฺฐา วา อาปาถคตํ คหิตํ, อิธ อนาปาถคตํ. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ – เหฏฺฐา อาปาถคตมฺปิ อนาปาถคตมฺปิ คหิตเมว, อิธ ปน จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ตโย ขนฺธา. เต หิ จกฺขุวิญฺญาเณน สห วิญฺญาตพฺพตฺตา ‘‘จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา’’ติ วุตฺตา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. 27. En el quinto [discurso], respecto a la frase 'fenómenos que deben ser conocidos por la conciencia visual' (cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā), muestra tomando nuevamente la misma forma (rūpa) ya mencionada anteriormente. O bien, anteriormente se tomó aquello que ha entrado en el campo visual, mientras que aquí se refiere a lo que no ha entrado. No obstante, esta es la conclusión: anteriormente se tomó tanto lo que ha entrado como lo que no ha entrado en el campo visual; pero aquí, en cambio, se refiere a los tres agregados asociados con la conciencia visual. Pues, debido a que estos deben ser conocidos junto con la conciencia visual, se denominan 'fenómenos que deben ser conocidos por la conciencia visual'. El mismo método se aplica también a los términos restantes. ๖. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al Ādittasutta (Discurso sobre el Fuego) ๒๘. ฉฏฺเฐ คยาสีเสติ คยาคามสฺส หิ อวิทูเร คยาติ เอกา โปกฺขรณีปิ อตฺถิ นทีปิ, คยาสีสนามโก หตฺถิกุมฺภสทิโส ปิฏฺฐิปาสาโณปิ, ยตฺถ ภิกฺขุสหสฺสสฺสปิ โอกาโส ปโหติ, ภควา ตตฺถ วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘คยาสีเส’’ติ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เตสํ สปฺปายธมฺมเทสนํ วิจินิตฺวา ตํ เทเสสฺสามีติ อามนฺเตสิ. 28. En el sexto, respecto a 'en Gayāsīsa', se dice que cerca de la aldea de Gayā hay un estanque llamado Gayā y también un río; asimismo, existe una gran roca plana llamada Gayāsīsa, similar a la frente de un elefante, donde hay espacio suficiente para mil monjes, y el Bienaventurado residía allí. Por eso se dice: 'en Gayāsīsa'. 'Llamó a los monjes' significa que, tras seleccionar una enseñanza del Dhamma adecuada para ellos, los llamó con la intención de impartírsela. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อิโต กิร ทฺวานวุติกปฺเป มหินฺโท นาม ราชา อโหสิ. ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต ผุสฺโส นาม. โส ปูริตปารมี ปจฺฉิมภวิกสตฺโต, ปริปากคเต ญาเณ โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิชฺฌิ[Pg.7]. รญฺโญ กนิฏฺฐปุตฺโต ตสฺส อคฺคสาวโก อโหสิ, ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยสาวโก. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ เชฏฺฐปุตฺโต นิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ชาโต, กนิฏฺฐปุตฺโต อคฺคสาวโก, ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยสาวโก’’ติ. โส ‘‘อมฺหากํเยว พุทฺโธ, อมฺหากํ ธมฺโม, อมฺหากํ สงฺโฆ’’ติ วิหารํ กาเรตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกโต ยาว อตฺตโน ฆรทฺวารา อุภโต เวฬุภิตฺติกุฏิกาหิ ปริกฺขิปิตฺวา มตฺถเก สุวณฺณตารกขจิตสโมสริตคนฺธทามมาลาทามวิตานํ พนฺธาเปตฺวา เหฏฺฐา รชตวณฺณํ วาลุกํ สนฺถริตฺวา ปุปฺผานิ วิกิราเปตฺวา เตน มคฺเคน ภควโต อาคมนํ กาเรสิ. Al respecto, esta es la historia sucesiva: se dice que hace noventa y dos eones existió un rey llamado Mahinda. Su hijo mayor se llamaba Phussa. Él, habiendo perfeccionado las perfecciones (pāramī) y siendo un ser en su última existencia, cuando su conocimiento alcanzó la madurez, ascendió al lugar de la iluminación (bodhimaṇḍa) y realizó la omnisciencia. El hijo menor del rey se convirtió en su primer discípulo principal, y el hijo del capellán (purohita) en el segundo. El rey pensó: 'Mi hijo mayor renunció y se convirtió en Buda, mi hijo menor es el primer discípulo principal y el hijo del capellán es el segundo'. Pensando: 'El Buda es solo nuestro, el Dhamma es nuestro, el Saṅgha es nuestro', mandó construir un monasterio y, desde el portal del monasterio hasta la puerta de su propia casa, lo cercó por ambos lados con cabañas de paredes de bambú; arriba mandó colocar un dosel incrustado con estrellas de oro y guirnaldas colgantes de flores y fragancias, y abajo esparció arena de color plateado y flores, disponiendo la llegada del Bienaventurado por ese camino. สตฺถา วิหารสฺมึเยว ฐิโต จีวรํ ปารุปิตฺวา อนฺโตสาณิยาว สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน ราชเคหํ อาคจฺฉติ, กตภตฺตกิจฺโจ อนฺโตสาณิยาว คจฺฉติ. โกจิ กฏจฺฉุภิกฺขามตฺตมฺปิ ทาตุํ น ลภติ. ตโต นาครา อุชฺฌายึสุ, ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, น จ มยํ ปุญฺญานิ กาตุํ ลภาม. ยถา หิ จนฺทิมสูริยา สพฺเพสํ อาโลกํ กโรนฺติ, เอวํ พุทฺธา นาม สพฺเพสํ หิตตฺถาย อุปฺปชฺชนฺติ, อยํ ปน ราชา สพฺเพสํ ปุญฺญเจตนํ อตฺตโนเยว อนฺโต ปเวเสตี’’ติ. El Maestro, permaneciendo en el mismo monasterio, vistiéndose con el manto, acudía a la casa del rey junto con la comunidad de monjes solo por dentro de las cortinas, y tras terminar la comida, regresaba solo por dentro de las cortinas. Nadie tenía la oportunidad de ofrecer ni siquiera una cucharada de limosna. Por ello, los ciudadanos se quejaron: 'El Buda ha aparecido en el mundo, pero nosotros no tenemos la oportunidad de realizar méritos. Así como el sol y la luna dan luz a todos, así los Budas aparecen para el beneficio de todos; pero este rey encierra la intención meritoria de todos solo para sí mismo'. ตสฺส จ รญฺโญ อญฺเญ ตโย ปุตฺตา อตฺถิ. นาครา เตหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา สมฺมนฺตยึสุ, ‘‘ราชกุเลหิ สทฺธึ อฏฺโฏ นาม นตฺถิ, เอกํ อุปายํ กโรมา’’ติ. เต ปจฺจนฺเต โจเร อุฏฺฐาเปตฺวา, ‘‘กติปยา คามา ปหฏา’’ติ สาสนํ อาหราเปตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ปุตฺเต ปกฺโกสาเปตฺวา‘‘ตาตา, อหํ มหลฺลโก, คจฺฉถ โจเร วูปสเมถา’’ติ เปเสสิ. ปยุตฺตโจรา อิโต จิโต จ อวิปฺปกิริตฺวา เตสํ สนฺติกเมว อาคจฺฉึสุ. เต อนาวาเส คาเม วาเสตฺวา ‘‘วูปสมิตา โจรา’’ติ อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ. Ese rey tenía otros tres hijos. Los ciudadanos, uniéndose a ellos, deliberaron: 'No es posible litigar con la familia real, busquemos una estrategia'. Provocaron que unos bandidos se levantaran en la frontera y enviaron un mensaje al rey diciendo: 'Algunas aldeas han sido saqueadas'. El rey llamó a sus hijos y los envió diciendo: 'Hijos, soy anciano, vayan y apacigüen a los bandidos'. Los bandidos contratados, sin dispersarse, acudieron directamente ante ellos. Estos, habiendo pacificado las aldeas y restablecido el orden, regresaron diciendo: 'Los bandidos han sido apaciguados', y se presentaron ante el rey tras rendirle homenaje. ราชา ตุฏฺโฐ ‘‘ตาตา, วรํ โว เทมี’’ติ อาห. เต อธิวาเสตฺวา คนฺตฺวา นาคเรหิ สทฺธึ มนฺตยึสุ, ‘‘รญฺญา อมฺหากํ วโร ทินฺโน. กึ คณฺหามา’’ติ? อยฺยปุตฺตา, ตุมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทโย น ทุลฺลภา, พุทฺธรตนํ ปน ทุลฺลภํ, น สพฺพกาลํ อุปฺปชฺชติ, ตุมฺหากํ เชฏฺฐภาติกสฺส ผุสฺสพุทฺธสฺส ปฏิชคฺคนวรํ คณฺหถาติ. เต ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ นาครานํ ปฏิสฺสุณิตฺวา [Pg.8] กตมสฺสุกมฺมา สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘เทว, โน วรํ เทถา’’ติ ยาจึสุ. กึ คณฺหิสฺสถ ตาตาติ? เทว, อมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทีหิ อตฺโถ นตฺถิ, เชฏฺฐภาติกสฺส โน ผุสฺสพุทฺธสฺส ปฏิชคฺคนวรํ เทถาติ. ‘‘อยํ วโร น สกฺกา มยา ชีวมาเนน ทาตุ’’นฺติ ทฺเว กณฺเณ ปิทหิ. ‘‘เทว, น ตุมฺเห อมฺเหหิ พลกฺกาเรน วรํ ทาปิตา, ตุมฺเหหิ อตฺตโน รุจิยา ตุฏฺเฐหิ ทินฺโน. กึ, เทว, ราชกุลสฺส ทฺเว กถา วฏฺฏนฺตี’’ติ? สจฺจวาทิตาย ภณึสุ. El rey, complacido, dijo: 'Hijos, les concedo un don'. Ellos aceptaron y, yendo con los ciudadanos, consultaron: 'El rey nos ha concedido un don. ¿Qué pediremos?'. Los ciudadanos dijeron: 'Príncipes, para ustedes los elefantes, caballos y demás no son difíciles de obtener; pero la joya del Buda es difícil de encontrar, no aparece en todo momento. Pidan el don de servir y cuidar a su hermano mayor, el Buda Phussa'. Ellos, aceptando las palabras de los ciudadanos diciendo: 'Así lo haremos', se afeitaron, se bañaron, se ungieron bien y, acudiendo ante el rey, le suplicaron: 'Señor, concédenos el don'. El rey preguntó: '¿Qué pedirán, hijos?'. 'Señor, no tenemos necesidad de elefantes ni caballos; danos el don de servir a nuestro hermano mayor, el Buda Phussa'. El rey se tapó los oídos diciendo: 'No puedo conceder ese don mientras esté vivo'. 'Señor, no nos ha dado el don por la fuerza, sino que lo dio por su propia voluntad y placer. ¿Acaso, señor, le convienen dos palabras distintas (la falsedad) a la familia real?', dijeron apelando a su veracidad. ราชา วินิวตฺติตุํ อลภนฺโต – ‘‘ตาตา, สตฺต สํวจฺฉเร สตฺต มาเส สตฺต จ ทิวเส อุปฏฺฐหิตฺวา ตุมฺหากํ ทสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘สุนฺทรํ, เทว, ปาฏิโภคํ เทถา’’ติ. ‘‘กิสฺส ปาฏิโภคํ ตาตา’’ติ? ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อมรณปาฏิโภคํ เทวา’’ติ. ‘‘ตาตา, อยุตฺตํ ปาฏิโภคํ ทาเปถ, น สกฺกา เอวํ ปาฏิโภคํ ทาตุํ, ติณคฺเค อุสฺสาวพินฺทุสทิสํ สตฺตานํ ชีวิต’’นฺติ. ‘‘โน เจ, เทว, ปาฏิโภคํ เทถ, มยํ อนฺตรา มตา กึ กุสลํ กริสฺสามา’’ติ? ‘‘เตน หิ, ตาตา, ฉ สํวจฺฉรานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ปญฺจ, จตฺตาริ, ตีณิ, ทฺเว, เอกํ สํวจฺฉรํ เทถ’’. ‘‘สตฺต, ฉ มาเส เทถ…เป… มาสฑฺฒมตฺตํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ สตฺตทิวสมตฺตํ เทถา’’ติ. ‘‘สาธุ, เทวาติ สตฺต ทิวเส สมฺปฏิจฺฉึสุ’’. ราชา สตฺต สํวจฺฉเร สตฺต มาเส สตฺต ทิวเส กตฺตพฺพสกฺการํ สตฺตสุเยว ทิวเสสุ อกาสิ. El rey, incapaz de retractarse de su promesa, dijo: 'Hijos, se lo concederé después de haberlo servido yo durante siete años, siete meses y siete días'. Ellos dijeron: 'Excelente, señor, denos una garantía'. '¿Una garantía de qué, hijos?'. 'Una garantía de no morir durante ese tiempo, señor'. 'Hijos, piden una garantía inadecuada, no es posible dar tal garantía; la vida de los seres es como una gota de rocío en la punta de una hierba'. 'Señor, si no nos da la garantía y morimos en el ínterin, ¿qué mérito realizaremos?'. 'Entonces, hijos, concédanme seis años'. 'No es posible, señor'. 'Entonces cinco, cuatro, tres, dos, un año... siete meses, seis meses... medio mes'. 'No es posible, señor'. 'Entonces, concédanme solo siete días'. 'Está bien, señor', y aceptaron los siete días. El rey realizó en solo siete días todos los honores y servicios que debían hacerse durante siete años, siete meses y siete días. ตโต ปุตฺตานํ วสนฏฺฐานํ สตฺถารํ เปเสตุํ อฏฺฐอุสภวิตฺถตํ มคฺคํ อลงฺการาเปสิ, มชฺฌฏฺฐาเน จตุอุสภปฺปมาณํ ปเทสํ หตฺถีหิ มทฺทาเปตฺวา กสิณมณฺฑลสทิสํ กตฺวา วาลุกาย สนฺถราเปตฺวา ปุปฺผาภิกิณฺณมกาสิ, ตตฺถ ตตฺถ กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐปาเปตฺวา ธชปฏากา อุกฺขิปาเปสิ. อุสเภ อุสเภ โปกฺขรณึ ขณาเปสิ, อปรภาเค ทฺวีสุ ปสฺเสสุ คนฺธมาลาปุปฺผาปเณ ปสาราเปสิ. มชฺฌฏฺฐาเน จตุอุสภวิตฺถารสฺส อลงฺกตมคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ทฺเว อุสภวิตฺถาเร มคฺเค ขาณุกณฺฏเก หราเปตฺวา ทณฺฑทีปิกาโย การาเปสิ. ราชปุตฺตาปิ อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐาเน โสฬสอุสภมคฺคํ ตเถว อลงฺการาเปสุํ. Después, para enviar al Maestro al lugar de residencia de los hijos reales, el rey hizo decorar un camino de ocho usabhas de ancho; en el área central, hizo que los elefantes pisotearan un espacio de cuatro usabhas de extensión para nivelarlo como un círculo de meditación de tierra (kasiṇamaṇḍala), hizo esparcir arena y arrojó abundantes flores. En diversos puntos hizo colocar plantas de banano y vasijas llenas de agua, e hizo izar banderas y estandartes. Cada usabha de distancia hizo excavar un estanque de lotos y, en la parte posterior, a ambos lados del camino, hizo disponer puestos de perfumes, guirnaldas y flores. En la sección central del camino decorado, de cuatro usabhas de ancho, mandó a despejar los tocones y espinas en una franja de dos usabhas a cada lado, e hizo colocar hileras de antorchas. Los príncipes, por su parte, en el área bajo su propia jurisdicción, hicieron decorar un camino de dieciséis usabhas de ancho de la misma manera. ราชา [Pg.9] อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐานสฺส เกทารสีมํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปริเทวมาโน, ‘‘ตาตา, มยฺหํ ทกฺขิณกฺขึ อุปฺปาเฏตฺวา คณฺหนฺตา วิย คจฺฉถ, เอวํ คณฺหิตฺวา คตา ปน พุทฺธานํ อนุจฺฉวิกํ กเรยฺยาถ. มา สุราโสณฺฑา วิย ปมตฺตา วิจริตฺถา’’ติ อาห. เต ‘‘ชานิสฺสาม มยํ, เทวา’’ติ สตฺถารํ คเหตฺวา คตา, วิหารํ กาเรตฺวา สตฺถุ นิยฺยาเตตฺวา ตตฺถ สตฺถารํ ปฏิชคฺคนฺตา กาเลน เถราสเน, กาเลน มชฺฌิมาสเน, กาเลน สงฺฆนวกาสเน ติฏฺฐนฺติ. ทานํ อุปปริกฺขมานานํ ติณฺณมฺปิ ชนานํ เอกสทิสเมว อโหสิ. เต อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย จินฺตยึสุ – ‘‘กถํ นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺเหยฺยามา’’ติ? อถ เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม ธมฺมครุโน, น อามิสครุโน, สีเล ปติฏฺฐมานา มยํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺขิสฺสามา’’ติ ทานสํวิธายเก มนุสฺเส ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ตาตา, อิมินาว นีหาเรน ยาคุภตฺตขาทนียาทีนิ สมฺปาเทนฺตา ทานํ ปวตฺเตถา’’ติ วตฺวา ทานสํวิทหนปลิโพธํ ฉินฺทึสุ. El rey, habiendo llegado hasta el límite de sus dominios, rindió homenaje al Maestro y, llorando, dijo: 'Hijos míos, partís como si me arrancaran el ojo derecho; habiendo partido de esta manera, debéis actuar con la debida propiedad hacia los Budas. No andéis con negligencia como los adictos al licor'. Ellos respondieron: 'Lo sabemos, soberano', y habiendo escoltado al Maestro, construyeron un monasterio y se lo ofrecieron. Allí, mientras servían al Maestro, se situaban a veces en el asiento del monje mayor (therāsana), a veces en el asiento del monje de rango medio, y a veces en el asiento de los monjes recién ordenados. Al examinar las donaciones, las ofrendas de los tres príncipes eran idénticas. Al acercarse el tiempo del retiro de lluvia (vassa), reflexionaron: '¿Cómo podríamos conocer la intención del Maestro?'. Entonces pensaron: 'Los Budas valoran el Dhamma y no las ofrendas materiales; si nos establecemos en la virtud (sīla), podremos comprender la intención del Maestro'. Mandaron llamar a los hombres encargados de organizar las donaciones y les dijeron: 'Hombres, continuad distribuyendo las ofrendas de gachas, comida, comestibles y demás, siguiendo este procedimiento', y tras decir esto, se liberaron del obstáculo de administrar las donaciones. อถ เนสํ เชฏฺฐภาตา ปญฺจสเต ปุริเส อาทาย ทสสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย ทฺเว กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา กปฺปิยํ อุทกํ ปริภุญฺชมาโน วาสํ กปฺเปสิ. มชฺฌิโม ตีหิ, กนิฏฺโฐ ทฺวีหิ ปุริสสเตหิ สทฺธึ ตเถว ปฏิปชฺชิ. เต ยาวชีวํ สตฺถารํ อุปฏฺฐหึสุ. สตฺถา เตสํเยว สนฺติเก ปรินิพฺพายิ. Entonces, el hermano mayor, acompañado de quinientos hombres, se estableció en los diez preceptos, vistió dos túnicas teñidas y pasó su tiempo consumiendo únicamente el agua permitida (kappiya). El hermano mediano hizo lo mismo con trescientos hombres, y el menor con doscientos. Ellos sirvieron al Maestro por el resto de sus vidas, y el Maestro alcanzó el parinibbāna en su misma presencia. เตปิ กาลํ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ทฺวานวุติกปฺเป มนุสฺสโลกโต เทวโลกํ, เทวโลกโต จ มนุสฺสโลกํ สํสรนฺตา อมฺหากํ สตฺถุกาเล เทวโลกา จวิตฺวา มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ ทานคฺเค พฺยาวโฏ มหาอมจฺโจ องฺคมคธานํ ราชา พิมฺพิสาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เต ตสฺเสว รญฺโญ รฏฺเฐ พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺตึสุ. เชฏฺฐภาตา เชฏฺโฐว ชาโต, มชฺฌิมกนิฏฺฐา มชฺฌิมกนิฏฺฐาเยว. เยปิ เตสํ ปริวารมนุสฺสา, เต ปริวารมนุสฺสาว ชาตา. เต วุทฺธิมนฺวาย ตโยปิ ชนา ตํ ปุริสสหสฺสํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา ตาปสา หุตฺวา อุรุเวลายํ นทีตีเรเยว วสึสุ. องฺคมคธวาสิโน มาเส มาเส เตสํ มหาสกฺการํ อภิหรนฺติ. Ellos también, tras fallecer, transmigraron durante noventa y dos eones del mundo de los humanos al mundo de los devas y del mundo de los devas al de los humanos, hasta que en el tiempo de nuestro Maestro, descendieron del mundo de los devas y renacieron en el mundo de los humanos. El gran ministro que se encargaba de sus donaciones renació como el rey Bimbisāra de los reinos de Anga y Magadha. Ellos renacieron en el mismo reino en familias de brāhmanas de gran fortuna. El hermano mayor renació como el mayor, y el mediano y el menor nacieron también respectivamente. Aquellos que fueron sus seguidores renacieron de igual manera como sus seguidores. Al llegar a la madurez, los tres hombres partieron con sus mil seguidores, se convirtieron en ascetas y vivieron a orillas del río en Uruvela. Los habitantes de Anga y Magadha les rendían grandes honores mes tras mes. อถ [Pg.10] อมฺหากํ โพธิสตฺโต กตาภินิกฺขมโน อนุปุพฺเพน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ยสาทโย กุลปุตฺเต วิเนตฺวา สฏฺฐิ อรหนฺเต ธมฺมเทสนตฺถาย ทิสาสุ อุยฺโยเชตฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย – ‘‘เต ตโย ชฏิลภาติเก ทเมสฺสามี’’ติ อุรุเวลํ คนฺตฺวา อเนเกหิ ปาฏิหาริยสเตหิ เตสํ ทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา เต ปพฺพาเชสิ. โส ตํ อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรํ สมณสหสฺสํ อาทาย คยาสีสํ คนฺตฺวา เตหิ ปริวาริโต นิสีทิตฺวา, – ‘‘กตรา นุ โข เอเตสํ ธมฺมกถา สปฺปายา’’ติ จินฺเตนฺโต, ‘‘อิเม สายํปาตํ อคฺคึ ปริจรนฺติ. อิเมสํ ทฺวาทสายตนานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ วิย กตฺวา เทเสสฺสามิ, เอวํ อิเม อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานมกาสิ. อถ เนสํ ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ อิมํ อาทิตฺตปริยายํ อภาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เตสํ สปฺปายธมฺมเทสนํ วิจินิตฺวา ตํ เทเสสฺสามีติ อามนฺเตสี’’ติ. ตตฺถ อาทิตฺตนฺติ ปทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ. Entonces, nuestro Bodhisatta, tras su Gran Renuncia, alcanzó gradualmente la omnisciencia, puso en movimiento la noble Rueda del Dhamma, guió a jóvenes de noble cuna como Yasa y otros, envió a sesenta Arahants a diversas regiones para la enseñanza del Dhamma, y él mismo, tomando su cuenco y túnicas, fue a Uruvela pensando: 'Convertiré a los tres hermanos ascetas de trenzas'. Mediante cientos de milagros, destruyó sus puntos de vista erróneos y los ordenó. El Bendito, llevando consigo a los mil monjes que portaban cuencos y túnicas creados por poder psíquico, fue a Gayāsīsa y, sentado rodeado de ellos, reflexionó: '¿Qué tipo de discurso de Dhamma será adecuado para ellos? Estos hombres solían adorar el fuego mañana y tarde. Les enseñaré haciendo que las doce bases de los sentidos (āyatana) parezcan como si estuvieran ardiendo y flameando; así podrán alcanzar el estado de Arahant'. Habiendo tomado esta decisión, pronunció este Ādittapariyāya Sutta para enseñarles el Dhamma de esa manera. Por eso se dice: 'Se dirigió a los monjes', lo cual significa que tras seleccionar la enseñanza de Dhamma adecuada para ellos, les habló con el fin de exponerla. Allí, 'āditta' significa encendido, flameando. El resto es tal como se ha explicado antes. Así, en este sutta, se explica la característica del sufrimiento (dukkhalakkhaṇa). ๗. อทฺธภูตสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Addhabhūta Sutta ๒๙. สตฺตเม อทฺธภูตนฺติ อธิภูตํ อชฺโฌตฺถฏํ, อุปทฺทุตนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ. 29. En el séptimo [sutta], 'addhabhūtaṃ' significa oprimido, abrumado o afligido. En este sutta también se expone únicamente la característica del sufrimiento. ๘. สมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Samugghātasāruppa Sutta ๓๐. อฏฺฐเม สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปนฺติ สพฺเพสํ ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญิตานํ สมุคฺฆาตาย อนุจฺฉวิกํ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. จกฺขุํ น มญฺญตีติ จกฺขุํ อหนฺติ วา มมนฺติ วา ปโรติ วา ปรสฺสาติ วา น มญฺญติ. จกฺขุสฺมึ น มญฺญตีติ อหํ จกฺขุสฺมึ, มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุสฺมึ ปโร จกฺขุสฺมึ, ปรสฺส กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุสฺมินฺติ น มญฺญติ. จกฺขุโต น มญฺญตีติ อหํ จกฺขุโต นิคฺคโต, มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุโต นิคฺคโต, ปโร จกฺขุโต นิคฺคโต, ปรสฺส กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุโต นิคฺคโตติ เอวมฺปิ น มญฺญติ, ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญนานํ เอกมฺปิ น อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. จกฺขุํ เมติ น มญฺญตีติ มม จกฺขูติ น มญฺญติ, มมตฺตภูตํ ตณฺหามญฺญนํ น อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุจตฺตาลีสาย ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา. 30. En el octavo sutta, con respecto a 'sabbamaññitasamugghātasāruppaṃ': significa adecuado para el desarraigo de todas las concepciones (maññita) basadas en el deseo, el orgullo y los puntos de vista (taṇhā, māna, diṭṭhi). 'Idha' significa en esta Dispensación (sāsana). 'Cakkhuṃ na maññatīti' significa que no concibe el ojo, es decir, no piensa en el ojo como 'yo', como 'mío', como 'otro' o como 'propiedad de otro'. 'Cakkhusmiṃ na maññatīti' significa que no concibe: 'yo estoy en el ojo', o 'mi carga de aflicción está en el ojo', o 'un otro está en el ojo', o 'la carga de aflicción de otro está en el ojo'. 'Cakkhuto na maññatīti' significa que no concibe de esta manera: 'yo he salido del ojo', 'mi carga de aflicción ha salido del ojo', 'un otro ha salido del ojo' o 'la carga de aflicción de otro ha salido del ojo'; el sentido es que no da lugar ni siquiera a una sola concepción de deseo, orgullo o puntos de vista. 'Cakkhuṃ meti na maññatīti' significa que no concibe 'el ojo es mío'; el sentido es que no produce la concepción del deseo que se apropia de las cosas como propias. El resto es evidente por sí mismo. En este sutta, se explica la visión cabal (vipassanā) conduciéndola hasta el estado de Arahant (arahatta) en cuarenta y cuatro puntos. ๙. ปฐมสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา 9. Explicación del Primer Sutta sobre lo Adecuado para el Desarraigo ๓๑. นวเม [Pg.11] สมุคฺฆาตสปฺปายาติ สมุคฺฆาตสฺส อุปการภูตา. ตโต ตํ โหติ อญฺญถาติ ตโต ตํ อญฺเญนากาเรน โหติ. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทตีติ อญฺญถาภาวํ วิปริณามํ อุปคมเนน อญฺญถาภาวี หุตฺวาปิ ภเวสุ สตฺโต ลคฺโค ลคิโต ปลิพุทฺโธ อยํ โลโก ภวํเยว อภินนฺทติ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ขนฺธธาตุอายตนนฺติ, ภิกฺขเว, ยตฺตกํ อิทํ ขนฺธา จ ธาตุโย จ อายตนานิ จาติ ขนฺธธาตุอายตนํ. ตมฺปิ น มญฺญตีติ สพฺพมฺปิ น มญฺญตีติ เหฏฺฐา คหิตเมว สํกฑฺฒิตฺวา ปุน ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต อฏฺฐจตฺตาลีสาย ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา. 31. En el noveno sutta, 'samugghātasappāyā' significa aquello que es útil para el desarraigo (el Noble Camino). 'Tato taṃ hoti aññathā' significa que, a partir de ese estado concebido, el objeto (como el ojo) se vuelve de otra manera (cambia). 'Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavamevābhinandatīti': este mundo, estando apegado, vinculado y obstruido en las existencias, habiéndose vuelto sujeto al cambio debido a la aproximación a la alteración y la transformación (vejez y muerte), se regocija exclusivamente en la existencia misma. 'Yāvatā, bhikkhave, khandhadhātuāyatananti': monjes, en la medida en que existen estos agregados (khandha), elementos (dhātu) y esferas (āyatana). 'Tampi na maññatīti': el Buda muestra de nuevo, resumiendo lo que ya se ha tomado anteriormente como 'no concibe el ojo', etc., que no concibe nada de esto en absoluto. En este sutta, se explica la visión cabal conduciéndola hasta el estado de Arahant en cuarenta y ocho puntos. ๑๐. ทุติยสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา 10. Explicación del Segundo Sutta sobre lo Adecuado para el Desarraigo ๓๒. ทสเม เอตํ มมาติอาทีหิ ตีหิ ตีหิ ปเทหิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาเห ทสฺเสตฺวา ติปริวฏฺฏนเยน เทสนา กตา. ปฏิปาฏิยา ปน ตีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโรปิ มคฺคา กถิตาติ. 32. En el décimo sutta, mediante los tres términos 'esto es mío', etc., el Buda muestra los apegos del deseo, el orgullo y los puntos de vista, y la enseñanza se presenta mediante el método de la triple rotación. En el orden de estos tres suttas, se explican los cuatro caminos (magga) junto con la visión cabal. สพฺพวคฺโค ตติโย. El tercer capítulo, el Capítulo sobre Todo (Sabbavagga), ha terminado. ๔. ชาติธมฺมวคฺควณฺณนา 4. Explicación del Capítulo sobre la Naturaleza del Nacimiento (Jātidhammavagga) ๓๓-๔๒. ชาติธมฺมวคฺเค ชาติธมฺมนฺติ ชายนธมฺมํ นิพฺพตฺตนสภาวํ. ชราธมฺมนฺติ ชีรณสภาวํ. พฺยาธิธมฺมนฺติ พฺยาธิโน อุปฺปตฺติปจฺจยภาเวน พฺยาธิสภาวํ. มรณธมฺมนฺติ มรณสภาวํ. โสกธมฺมนฺติ โสกสฺส อุปฺปตฺติปจฺจยภาเวน โสกสภาวํ. สํกิเลสิกธมฺมนฺติ สํกิเลสิกสภาวํ. ขยธมฺมนฺติ ขยคมนสภาวํ. วยธมฺมาทีสุปิ เอเสว นโยติ. 33-42. En el Capítulo sobre la Naturaleza del Nacimiento, 'jātidhammaṃ' significa aquello que tiene la naturaleza de nacer o surgir. 'Jarādhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de envejecer. 'Byādhidhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de enfermar, por ser la causa del surgimiento de la enfermedad. 'Maraṇadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de morir o destruirse. 'Sokadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de la pesadumbre, por ser la causa del surgimiento del pesar. 'Saṃkilesikadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de ser corruptible o impuro por el poder del deseo, etc. 'Khayadhammanti' significa aquello que tiene la naturaleza de llegar a su fin. En los términos 'vayadhamma' (naturaleza de perecer) y otros, se debe entender este mismo método. ชาติธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ. El cuarto capítulo, el Capítulo sobre la Naturaleza del Nacimiento, ha terminado. ๕. สพฺพอนิจฺจวคฺควณฺณนา 5. Explicación del Capítulo sobre la Impermanencia de Todo (Sabbaaniccavagga) ๔๓-๕๒. อนิจฺจวคฺเค [Pg.12] อภิญฺเญยฺยนฺติ ปเท ญาตปริญฺญา อาคตา, อิตรา ปน ทฺเว คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. ปริญฺเญยฺยปหาตพฺพปเทสุปิ ตีรณปหานปริญฺญาว อาคตา, อิตราปิ ปน ทฺเว คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. สจฺฉิกาตพฺพนฺติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺพํ. อภิญฺญาปริญฺเญยฺยนฺติ อิธาปิ ปหานปริญฺญา อวุตฺตาปิ คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. อุปทฺทุตนฺติ อเนกคฺคฏฺเฐน. อุปสฺสฏฺฐนฺติ อุปหตฏฺเฐน. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. 43-52. En el Capítulo sobre la Impermanencia, en la palabra 'abhiññeyyaṃ' (lo que debe ser conocido con conocimiento directo), se incluye la comprensión plena de lo conocido (ñāta-pariññā); sin embargo, debe entenderse que las otras dos comprensiones (tīraṇa y pahāna) también están incluidas. En las palabras 'pariññeyya' (lo que debe ser comprendido plenamente) y 'pahātabba' (lo que debe ser abandonado), se mencionan explícitamente las comprensiones de juicio y de abandono, pero debe entenderse que las otras dos también están incluidas. 'Sacchikātabbanti' significa que debe realizarse o hacerse manifiesto ante los ojos. 'Abhiññāpariññeyyanti': aquí también, aunque no se mencione explícitamente la comprensión por el abandono, debe entenderse que está incluida. 'Upaddutaṃ' significa acosado o afligido en el sentido de no tener una base estable. 'Upassaṭṭhaṃ' significa oprimido o golpeado en el sentido de ser herido de cerca. El resto es evidente. สพฺพอนิจฺจวคฺโค ปญฺจโม. El quinto capítulo, el Capítulo sobre la Impermanencia de Todo, ha terminado. ปฐโม ปณฺณาสโก. El primer grupo de cincuenta suttas (Paṇṇāsaka) ha terminado. ๖. อวิชฺชาวคฺควณฺณนา 6. Explicación del Capítulo sobre la Ignorancia (Avijjāvagga) ๕๓-๖๒. อวิชฺชาวคฺเค อวิชฺชาติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ. วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา. อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโตติ ทุกฺขานตฺตวเสนาปิ ชานโต ปสฺสโต ปหียติเยว, อิทํ ปน อนิจฺจวเสน กถิเต พุชฺฌนกปุคฺคลสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปิ เจตฺถ สํโยชนาติ ทส สํโยชนานิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา. อนุสยาติ สตฺต อนุสยา. สพฺพุปาทานปริญฺญายาติ สพฺเพสํ จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานนตฺถาย. ปริยาทานายาติ เขปนตฺถาย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 53-62. En el Capítulo sobre la Ignorancia, 'avijjā' es el desconocimiento (aññāṇa) de las cuatro verdades, el engaño que las oculta. 'Vijjā' es el conocimiento asociado con el camino del Arahant. En la frase 'aniccato jānato passato' (para quien conoce y ve como impermanente), para aquel que conoce y ve también mediante el sufrimiento y el no-yo, la ignorancia ciertamente se abandona; sin embargo, este sutta se enseña mediante el aspecto de la impermanencia según la disposición del individuo que va a despertar. Este mismo método debe entenderse en todos los suttas. Además, aquí 'saṃyojanāni' se refiere a los diez grilletes; 'āsavā' se refiere a las cuatro impurezas; 'anusayā' se refiere a las siete tendencias latentes. 'Sabbupādānapariññāyā' significa para el propósito de comprender plenamente los cuatro tipos de apego mediante las tres comprensiones plenas (ñāta, tīraṇa, pahāna). 'Pariyādānāyā' significa para el propósito de agotarlos por completo. En todo lugar, el resto es evidente. อวิชฺชาวคฺโค ฉฏฺโฐ. El sexto capítulo, el Capítulo sobre la Ignorancia, ha terminado. ๗. มิคชาลวคฺโค 7. El Capítulo de Migajāla ๑. ปฐมมิคชาลสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Primer Sutta de Migajāla ๖๓. มิคชาลวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ [Pg.13] มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กมนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสํหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสํหิตา รชนียาติ รญฺชนียา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ. นนฺทีติ ตณฺหานนฺที. สํโยโคติ สํโยชนํ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโตติ นนฺทีพนฺธเนน พทฺโธ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อรญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – 63. En el primer sutta del Capítulo de Migajāla, 'cakkhuviññeyyā' significa objetos que deben ser vistos por la conciencia visual. En 'sotaviññeyyā', etc., se aplica el mismo método. 'Iṭṭhā' significa que pueden haber sido buscados o no, pero el sentido es que son objetos deseables. 'Kantā' significa encantadores. 'Manāpā' significa que aumentan el agrado mental. 'Piyarūpā' significa que poseen una naturaleza digna de afecto. 'Kāmūpasaṃhitā' significa asociados con el deseo sensual que surge al tomarlos como objeto. 'Rajanīyā' significa provocadores de pasión, es decir, que actúan como causa para el surgimiento del apego. 'Nandī' es el deleite del deseo (taṇhā). 'Saṃyogo' es el grillete. 'Nandisaṃyojanasaṃyutto' significa atado por el vínculo del deleite del deseo. 'Araññavanapatthānī' se refiere a los bosques y a los lugares remotos en la selva. Allí, aunque en el Abhidhamma se dice en sentido directo que 'todo lo que está fuera del poste de la ciudad tras salir de ella es bosque', sin embargo, aquí debe entenderse que se refiere específicamente a la morada forestal que cumple con el requisito de estar al menos a quinientos arcos de distancia (un cuarto de legua). 'Vanapatthaṃ' es un lugar de difícil acceso para los hombres, alejado de los límites de la aldea, donde no se ara ni se siembra. Así también se ha dicho: 'Vanapattha' es un nombre para las moradas lejanas. ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจนํ. วนปตฺถนฺติ วนสณฺฑานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ภึสนกานเมตํ, วนปตฺถนฺติ สโลมหํสานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ปริยนฺตานเมตํ, วนปตฺถนฺติ อมนุสฺสูปจารานํ เสนาสนานเมตํ อธิวจน’’นฺติ (วิภ. ๕๓๑). «'Residencia en la selva' es un término para designar a aquellas moradas que están lejos. 'Residencia en la selva' es para las que están en espesuras boscosas, para las que son aterradoras, para las que erizan el vello, para las que se encuentran en los límites exteriores, y para las moradas que no son frecuentadas por seres humanos» (Vibh. 531). เอตฺถ จ ปริยนฺตานนฺติ อิมํ เอกํ ปริยายํ ฐเปตฺวา เสสปริยาเยหิ วนปตฺถานิ เวทิตพฺพานิ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ. อปฺปสทฺทานีติ อุทุกฺขลมุสลทารกสทฺทาทีนํ อภาเวน อปฺปสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ เตสํ เตสํ นินฺนาทมหานิคฺโฆสสฺส อภาเวน อปฺปนิคฺโฆสานิ. วิชนวาตานีติ สญฺจรณชนสฺส สรีรวาตวิรหิตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รโหกมฺมสฺส อนุจฺฉวิกานิ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ นิลียนสารุปฺปานิ. En este pasaje, dejando de lado este único método de 'límites exteriores', las residencias en la selva deben entenderse a través de los métodos restantes. 'Remotas' (pantāni) significa situadas en los límites exteriores o muy distantes. 'De poco ruido' (appasaddāni) significa silenciosas debido a la ausencia de sonidos de morteros, manos de mortero, niños, etc. 'De poco estruendo' (appanigghosāni) significa silenciosas debido a la ausencia de ruidos fuertes y ecos de diversos seres. 'Aisladas' (vijanavātāni) significa libres de la presencia y el rastro de personas que transitan. 'Adecuadas para la privacidad humana' significa apropiadas para los actos privados de los seres humanos. 'Adecuadas para la reclusión' (paṭisallānasāruppāni) significa apropiadas para el retiro solitario. ๒. ทุติยมิคชาลสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al Segundo Migajāla Sutta ๖๔. ทุติเย นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธติ ตณฺหานนฺทิยา นิโรเธน วฏฺฏทุกฺขสฺส นิโรโธ. 64. En el segundo [sutta], 'con el cese del deleite, el cese del sufrimiento' significa que, mediante el cese del deleite de la avidez (taṇhā-nandi), se produce el cese del sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha). ๓-๕. ปฐมสมิทฺธิมารปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา 3-5. Comentario al primer sutta sobre las preguntas de Samiddhi y Māra, y otros ๖๕-๖๗. ตติเย [Pg.14] สมิทฺธีติ อตฺตภาวสฺส สมิทฺธตาย เอวํ ลทฺธนาโม. ตสฺส กิร เถรสฺส อตฺตภาโว อภิรูโป อโหสิ ปาสาทิโก, อุกฺขิตฺตมาลาปุโฏ วิย อลงฺกตมาลาคพฺโภ วิย จ สพฺพาการปาริปูริยา สมิทฺโธ. ตสฺมา สมิทฺธิตฺเวว สงฺขํ คโต. มาโรติ มรณํ ปุจฺฉติ. มารปญฺญตฺตีติ มาโรติ ปญฺญตฺติ นามํ นามเธยฺยํ. อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วาติ ตตฺถ มรณํ วา มรณนฺติ อิทํ นามํ วา อตฺถีติ ทสฺเสติ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว, ตถา ปญฺจมํ. 65-67. En el tercero, 'Samiddhi' es el nombre que recibió debido a la perfección (samiddhatā) de su forma física (attabhāva). Se dice que la apariencia de ese venerable era hermosa y agradable, como un cesto de flores recién levantado o una estancia decorada con flores, dotada de perfección en todos sus aspectos. Por lo tanto, fue conocido simplemente como Samiddhi. Con 'Māra', pregunta sobre la muerte. 'Designación de Māra' se refiere a la denominación o nombre 'Māra'. Indica el sentido de que en ese cuerpo existe tanto la muerte como el nombre 'muerte'. El cuarto sutta es evidente, al igual que el quinto. ๖. สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al sutta sobre las preguntas de Samiddhi acerca del mundo ๖๘. ฉฏฺเฐ โลโกติ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. อิติ มิคชาลตฺเถรสฺส อายาจนสุตฺตโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุปิ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. 68. En el sexto, se llama 'mundo' (loko) en el sentido de aquello que se desintegra y se desmorona (lujjana-palujjana). Así, desde el sutta de la petición del venerable Migajāla en adelante, en los cinco suttas se expone únicamente el ciclo de renacimientos (vaṭṭa) y su cesación (vivaṭṭa). ๗. อุปเสนอาสีวิสสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Upasena-Āsīvisa Sutta ๖๙. สตฺตเม สีตวเนติ เอวํนามเก สุสานวเน. สปฺปโสณฺฑิกปพฺภาเรติ สปฺปผณสทิสตาย เอวํลทฺธนาเม ปพฺภาเร. อุปเสนสฺสาติ ธมฺมเสนาปติโน กนิฏฺฐภาติกอุปเสนตฺเถรสฺส. อาสีวิโส ปติโต โหตีติ เถโร กิร กตภตฺตกิจฺโจ มหาจีวรํ คเหตฺวา เลณจฺฉายาย มนฺทมนฺเทน วาตปานวาเตน พีชิยมาโน นิสีทิตฺวา ทุปฏฺฏนิวาสเน สูจิกมฺมํ กโรติ. ตสฺมึ ขเณ เลณจฺฉทเน ทฺเว อาสีวิสโปตกา กีฬนฺติ. เตสุ เอโก ปติตฺวา เถรสฺส อํสกูเฏ อวตฺถาสิ. โส จ ผุฏฺฐวิโส โหติ. ตสฺมา ปติตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย เถรสฺส กาเย ทีปสิขา วิย วฏฺฏึ ปริยาทิยมานเมวสฺส วิสํ โอติณฺณํ. เถโร วิสสฺส ตถาคมนํ ทิสฺวา กิญฺจาปิ ตํ ปติตมตฺตเมว ยถาปริจฺเฉเทน คตํ, อตฺตโน ปน อิทฺธิพเลน ‘‘อยํ อตฺตภาโว เลเณ มา วินสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรตีติ ยาว น วิกิรติ, ตาว นํ พหิทฺธา นีหรถาติ อตฺโถ. อญฺญถตฺตนฺติ อญฺญถาภาวํ. อินฺทฺริยานํ วา วิปริณามนฺติ จกฺขุโสตาทีนํ อินฺทฺริยานํ [Pg.15] ปกติวิชหนภาวํ. ตตฺเถว วิกิรีติ พหิ นีหริตฺวา ฐปิตฏฺฐาเน มญฺจกสฺมึเยว วิกิริ. 69. En el séptimo, 'en Sītavana' se refiere a un bosque que servía de cementerio con ese nombre. 'En el Saliente de la Capucha de la Cobra' (Sappasoṇḍika-pabbhāra) es una pendiente rocosa llamada así por su parecido con la capucha de una serpiente. 'De Upasena' se refiere al venerable Upasena, hermano menor del General del Dhamma (Sariputta). 'Cayó una víbora' narra que el venerable, habiendo terminado sus deberes tras la comida, tomó su manto exterior y se sentó a la sombra de la cueva, recibiendo una suave brisa, mientras cosía su túnica inferior de doble capa. En ese momento, dos crías de víbora jugaban en el techo de la cueva. Una de ellas cayó y aterrizó en el hombro del venerable. Era de la especie cuya picadura es mortal al contacto (phuṭṭhavisa). Por lo tanto, desde el punto del contacto, el veneno penetró en el cuerpo del venerable consumiéndolo como una llama consume la mecha de una lámpara. El venerable, viendo el avance del veneno, aunque acababa de ocurrir y el efecto era inmediato según su naturaleza, mediante su poder espiritual (iddhi) determinó: «Que este cuerpo no se desintegre aquí dentro de la cueva», y llamó a los monjes. «Antes de que este cuerpo se esparza aquí mismo» significa: «Sacadlo fuera mientras aún no se ha descompuesto y esparcido». 'Alteración' (aññathatta) significa el cambio de estado o la pérdida de la condición natural de las facultades (indriya). 'Se desintegró allí mismo' significa que, tras ser llevado fuera y colocado en el camastro, el cuerpo se descompuso en ese mismo lugar. ๘. อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Upavāṇa-Sandiṭṭhika Sutta ๗๐. อฏฺฐเม รูปปฺปฏิสํเวทีติ นีลปีตาทิเภทํ อารมฺมณํ ววตฺถาเปนฺโต รูปํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, ตสฺมา รูปปฺปฏิสํเวที นาม โหติ. รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส อตฺถิภาเวเนว ปน รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ วุจฺจติ. สนฺทิฏฺฐิโกติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตตฺถาเนว. โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส นตฺถิภาเวเนว น รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา ‘‘โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสขาเสขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา. 70. En el octavo, 'quien experimenta la forma' es aquel que, al determinar objetos con distinciones de azul, amarillo, etc., hace que la forma sea claramente conocida; por eso se le llama así. 'Quien experimenta el apego a la forma' significa que, debido a la presencia de las impurezas (kilesa), uno experimenta el apego por la forma. Los términos 'visible por uno mismo' (sandiṭṭhika), etc., tienen los significados ya explicados en el Visuddhimagga. 'Quien no experimenta el apego a la forma' significa que, debido a la ausencia de impurezas, uno no hace evidente el apego por la forma. En este sutta se describe la reflexión (paccavekkhaṇā) tanto de los aprendices (sekha) como de los que ya no necesitan aprender (asekha). ๙. ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario al primer sutta sobre las seis bases de contacto ๗๑. นวเม ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ. อวุสิตนฺติ อวุฏฺฐํ. อารกาติ ทูเร. เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสนฺติ, ภนฺเต, อหํ เอตฺถ อนสฺสสึ, นฏฺโฐ นาม อหนฺติ วทติ. ภควา – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อหํ นาม อิมสฺมึ สาสเน นฏฺโฐ’ติ วทติ, กินฺนุ ขฺวสฺส อญฺเญสุ ธาตุกมฺมฏฺฐาน-กสิณกมฺมฏฺฐานาทีสุ อภิโยโค อตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา, ตมฺปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘กตรํ นุ โข กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺส สปฺปายํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต ‘‘อายตนกมฺมฏฺฐานเมว สปฺปาย’’นฺติ ทิสฺวา ตํ กเถนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขูติอาทิมาห. สาธูติ ตสฺส พฺยากรเณ สมฺปหํสนํ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ อยเมว วฏฺฏทุกฺขสฺสนฺโต ปริจฺเฉโท, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. 71. En el noveno, 'bases de contacto' (phassāyatanānaṃ) se refiere a las seis clases de contacto. 'No practicado' (avusitaṃ) significa no habitado o no cultivado. 'Lejos' (ārakā) significa a gran distancia. «Aquí, señor, estoy perdido» significa: «Señor, he perecido aquí, me he arruinado». El Bienaventurado, pensando: «Este monje dice que está perdido para esta Dispensación; ¿tendrá acaso alguna práctica en otras meditaciones como los elementos (dhātu) o los kasinas?», y al no ver tal práctica en ellos, consideró: «¿Qué meditación será adecuada para él?». Entonces, viendo que la meditación sobre las bases era la adecuada, para enseñársela dijo: «¿Qué piensas, monje?», etc. 'Bien' (sādhu) es una expresión de regocijo ante su respuesta. 'Este es el fin del sufrimiento' significa que este es el límite del sufrimiento del ciclo, es decir, el Nibbāna. ๑๐. ทุติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al segundo sutta sobre las seis bases de contacto ๗๒. ทสเม อนสฺสสนฺติ นสฺสสึ, นฏฺโฐ นามมฺหิ อิจฺเจว อตฺโถ. อายตึ อปุนพฺภวายาติ เอตฺถ อายตึ อปุนพฺภโว นาม นิพฺพานํ, นิพฺพานตฺถาย ปหีนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. 72. En el décimo, 'estoy perdido' significa 'he perecido', 'me he arruinado'. 'Para el no-renacimiento en el futuro': aquí 'no-renacimiento en el futuro' es el Nibbāna; el significado es que aquello será abandonado en pos del Nibbāna. ๑๑. ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา 11. Comentario al tercer sutta sobre las seis bases de contacto ๗๓. เอกาทสเม [Pg.16] อนสฺสสนฺติ นฏฺโฐ, ปนสฺสสนฺติ อตินฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. 73. En el undécimo, 'estoy perdido' significa arruinado; 'estoy completamente perdido' (panassasaṃ) significa extremadamente arruinado. El resto debe entenderse según el método ya explicado. มิคชาลวคฺโค สตฺตโม. El séptimo capítulo, el Vagga de Migajāla, ha terminado. ๘. คิลานวคฺโค 8. Capítulo de los enfermos (Gilānavagga). ๑-๕. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา 1-5. Comentario al primer sutta de los enfermos (Paṭhamagilānasutta) y otros. ๗๔-๗๘. คิลานวคฺคสฺส ปฐเม อมุกสฺมินฺติ อสุกสฺมึ. อยเมว วา ปาโฐ. อปฺปญฺญาโตติ อญฺญาโต อปากโฏ. นโวปิ หิ โกจิ ปญฺญาโต โหติ ราหุลตฺเถโร วิย สุมนสามเณโร วิย จ, อยํ ปน นโว เจว อปญฺญาโต จ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. ตถา อิโต ปเรสุ จตูสุ. 74-78. En el primer sutta del Gilānavagga, 'amukasminti' significa 'en tal lugar'. O bien, esta misma es la lectura. 'Appaññātoti' significa desconocido o no manifiesto. Pues de hecho, incluso un monje nuevo puede ser conocido, como el venerable Rāhula o el novicio Sumana; sin embargo, este es tanto nuevo como desconocido. Lo restante aquí se explica según el método ya mencionado. Lo mismo ocurre con los cuatro sustratos siguientes a este. ๖. ปฐมอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al primer sutta sobre el abandono de la ignorancia (Paṭhamaavijjāpahānasutta). ๗๙. ฉฏฺเฐ อนิจฺจโต ชานโตติ ทุกฺขานตฺตวเสน ชานโตปิ ปหียติเยว, อิทํ ปน อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา วุตฺเต พุชฺฌนกสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. 79. En el sexto, 'aniccato jānatoti' (conociendo como impermanente) significa que incluso para quien conoce mediante el sufrimiento y el no-yo, la ignorancia ciertamente se abandona. Sin embargo, este sutta se expone habiendo mostrado la característica de la impermanencia, de acuerdo con la inclinación de aquel que comprenderá las verdades. ๗. ทุติยอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al segundo sutta sobre el abandono de la ignorancia (Dutiyaavijjāpahānasutta). ๘๐. สตฺตเม สพฺเพ ธมฺมาติ สพฺเพ เตภูมกธมฺมา. นาลํ อภินิเวสายาติ อภินิเวสปรามาสคฺคาเหน คณฺหิตุํ น ยุตฺตา. สพฺพนิมิตฺตานีติ สพฺพานิ สงฺขารนิมิตฺตานิ. อญฺญโต ปสฺสตีติ ยถา อปริญฺญาตาภินิเวโส ชโน ปสฺสติ, ตโต อญฺญโต ปสฺสติ. อปริญฺญาตาภินิเวโส หิ ชโน สพฺพนิมิตฺตานิปิ อตฺตโต ปสฺสติ. ปริญฺญาตาภินิเวโส ปน อนตฺตโต ปสฺสติ, โน อตฺตโตติ เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ. 80. En el séptimo, 'sabbe dhammā' se refiere a todos los fenómenos de los tres planos de existencia. 'Nālaṃ abhinivesāyāti' significa que no son aptos para ser tomados mediante el asimiento del aferramiento y la interpretación errónea. 'Sabbanimittānīti' son todos los signos de las formaciones. 'Aññato passatīti' significa que, tal como ve una persona que tiene un aferramiento no comprendido, él ve de otra manera a partir de eso. Pues la persona con aferramiento no comprendido ve todos los signos como un 'yo'. Sin embargo, quien tiene el aferramiento comprendido los ve como no-yo, no como un yo; así, en este sutta se expone únicamente la característica del no-yo. ๘. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al sutta de los muchos monjes (Sambahulabhikkhusutta). ๘๑. อฏฺฐเม [Pg.17] อิธ โนติ เอตฺถ โน-กาโร นิปาตมตฺตเมว. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. เกวลํ อิธ ทุกฺขลกฺขณํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. 81. En el octavo, en 'idha no', la partícula 'no' es meramente un expletivo. Lo restante tiene un significado evidente. Se debe entender que aquí se expone únicamente la característica del sufrimiento. ๙. โลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario al sutta de la pregunta sobre el mundo (Lokapañhāsutta). ๘๒. นวเม ลุชฺชตีติ ปลุชฺชติ ภิชฺชติ. อิธ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ. 82. En el noveno, 'lujjatīti' significa que se desintegra o se rompe. Aquí se expone la característica de la impermanencia. ๑๐. ผคฺคุนปญฺหาสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al sutta de la pregunta de Phagguna (Phaggunapañhāsutta). ๘๓. ทสเม ฉินฺนปปญฺเจติ ตณฺหาปปญฺจสฺส ฉินฺนตฺตา ฉินฺนปปญฺเจ. ฉินฺนวฏุเมติ ตณฺหาวฏุมสฺเสว ฉินฺนตฺตา ฉินฺนวฏุเม. กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? อติกฺกนฺตพุทฺเธหิ ปริหริตานิ จกฺขุโสตาทีนิ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อถ วา สเจ มคฺเค ภาวิเตปิ อนาคเต จกฺขุโสตาทิวฏฺฏํ วฑฺเฒยฺย, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉตีติ. 83. En el décimo, 'chinnapapañce' significa que la proliferación de la avidez ha sido cortada. 'Chinnavaṭume' significa que el camino de la avidez ha sido cortado. 'Kiṃ pucchāmīti' (¿Qué pregunto?) pregunta sobre los órganos de los sentidos como el ojo y el oído que fueron utilizados por los Budas del pasado. O bien, pregunta si el ciclo del ojo, el oído, etc., continuaría en el futuro incluso habiendo cultivado el camino. คิลานวคฺโค อฏฺฐโม. Octavo, capítulo de los enfermos (Gilānavagga). ๙. ฉนฺนวคฺโค 9. Capítulo de Channa (Channavagga). ๑. ปโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al sutta de la naturaleza de la desintegración (Palokadhammasutta). ๘๔. ฉนฺนวคฺคสฺส ปฐเม ปโลกธมฺมนฺติ ภิชฺชนกสภาวํ. เอวเมตฺถ อนิจฺจลกฺขณเมว กถิตํ. 84. En el primer sutta del Channavagga, 'palokadhammanti' significa la naturaleza de la desintegración. Así, aquí se expone únicamente la característica de la impermanencia. ๒. สุญฺญตโลกสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al sutta del mundo vacío (Suññatalokasutta). ๘๕. ทุติเย อตฺตนิเยนาติ อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน. เอวเมตฺถ อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ. 85. En el segundo, 'attaniyenāti' significa con las pertenencias propias de uno mismo. Así, aquí se expone únicamente la característica del no-yo. ๓. สํขิตฺตธมฺมสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario al sutta del Dhamma en breve (Saṃkhittadhammasutta). ๘๖. ตติยํ ขนฺธิยวคฺเค อานนฺโทวาเท (สํ. นิ. ๓.๘๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 86. El tercero debe entenderse de la misma manera que lo dicho en el Ānandovāda Sutta del Khandhavagga. ๔. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา 4. Comentario al sutta de Channa (Channasutta). ๘๗. จตุตฺเถ [Pg.18] ฉนฺโนติ เอวํนามโก เถโร, น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตเถโร. ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานุปฏฺฐากา. คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธปสตฺถํ พุทฺธวณฺณิตํ, ตสฺมา เอวมาห. สีสเวฐํ ทเทยฺยาติ สีเส เวฐนํ สีสเวฐํ, ตญฺจ ทเทยฺย. สตฺถนฺติ ชีวิตหารกสตฺถํ. นาวกงฺขามีติ น อิจฺฉามิ. ปริจิณฺโณติ ปริจริโต. มนาเปนาติ มนวฑฺฒนเกน กายกมฺมาทินา. เอตฺถ จ สตฺต เสขา ปริจรนฺติ นาม, อรหา ปริจารี นาม, ภควา ปริจิณฺโณ นาม. 87. En el cuarto, 'Channoti' es el nombre de un anciano, no es el monje que participó en la Gran Renuncia. 'Paṭisallānā' se refiere a la salida del logro de la fruición. 'Gilānapucchakā' son los cuidadores de enfermos. El cuidado de los enfermos es algo elogiado y alabado por el Buda, por eso se dice así. 'Sīsaveṭhaṃ dadeyyā' significa que debería vendarse la cabeza. 'Satthanti' se refiere a un arma para quitarse la vida. 'Nāvakaṅkhāmī' significa no deseo. 'Pariciṇṇo' significa servido. 'Manāpenāti' con actos corporales, etc., que deleitan la mente. Aquí, los siete aprendices se dice que sirven, el Arahant es el servidor, y el Bendito es el servido. เอตญฺหิ, อาวุโส, สาวกสฺส ปติรูปนฺติ, อาวุโส, สาวกสฺส นาม เอตํ อนุจฺฉวิกํ. อนุปวชฺชนฺติ อปฺปวตฺติกํ อปฺปฏิสนฺธิกํ. ปุจฺฉาวุโส สาริปุตฺต, สุตฺวา เวทิสฺสามาติ อยํ สาวกปวารณา นาม. เอตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหวเสน วุตฺตานิ. นิโรธํ ทิสฺวาติ ขยวยํ ญตฺวา. เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ สมนุปสฺสามิ. เอตฺตเกสุ ฐาเนสุ ฉนฺนตฺเถโร สาริปุตฺตตฺเถเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กเถสิ. สาริปุตฺตตฺเถโร ปน ตสฺส ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวาปิ ตํ ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ วา ‘‘ขีณาสโว’’ติ วา อวตฺวา ตุณฺหีเยว อโหสิ. จุนฺทตฺเถโร ปนสฺส ปุถุชฺชนภาวํ สญฺญาเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา โอวาทํ อทาสิ. En 'Etañhi, āvuso, sāvakassa patirūpanti', significa 'esto es apropiado para un discípulo'. 'Anupavajjaṃ' significa que no produce un nuevo renacimiento. 'Pucchāvuso sāriputta...' es la invitación de un discípulo. 'Esto es mío', etc., se dice en virtud del aferramiento de la avidez, el orgullo y la visión errónea. 'Nirodhaṃ disvā' significa habiendo conocido la destrucción y el cese. 'No es mío, no soy yo, no es mi yo' significa ver como impermanente, sufrimiento y no-yo. En estos puntos, el venerable Channa respondió a las preguntas del venerable Sāriputta situándolas en el estado de Arahant. El venerable Sāriputta, aun conociendo su estado de mundano, no le dijo 'eres un mundano' ni 'eres un Arahant', sino que permaneció en silencio. El venerable Cunda, por su parte, pensó en hacerle reconocer su estado de mundano y le dio el consejo. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา มารณนฺติกํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺถํ อาหรามีติ วทติ, ตสฺมา ปุถุชฺชโน อายสฺมา, เตน อิทมฺปิ มนสิกโรหีติ ทีเปติ. ยสฺมา วา ฉนฺนํ อายตนานํ นิโรธํ ทิสฺวา จกฺขาทีนิ ติณฺณํ คาหานํ วเสน น สมนุปสฺสามีติ วทสิ. ตสฺมา อิทมฺปิ ตสฺส ภควโต สาสนํ อายสฺมตา มนสิกาตพฺพนฺติปิ ปุถุชฺชนภาวเมว ทีเปนฺโต วทติ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. นิสฺสิตสฺสาติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺส. จลิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ โหติ. ยถยิทํ อายสฺมโต อุปฺปนฺนํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อหํ เวทยามิ, มม เวทนา’’ติ อปฺปหีนคฺคาหสฺส อิทานิ วิปฺผนฺทิตํ โหติ, อิมินาปิ นํ ‘‘ปุถุชฺชโนว ตฺว’’นฺติ วทติ. Ahí, 'tasmā' significa: dado que dice que usará el arma al no poder soportar el dolor mortal, por lo tanto, el venerable es un mundano; así muestra que debe reflexionar sobre esto. O bien, como dices que al ver el cese de las seis bases no las ves a través de los tres tipos de aferramiento, por eso el venerable debe reflexionar sobre esta enseñanza del Bendito; así también lo dice señalando su estado de mundano. 'Niccakappanti' significa en todo momento. 'Nissitassāti' para aquel que se apoya en la avidez, el orgullo y la visión errónea. 'Calitanti' significa que hay agitación. Así como ahora hay agitación para el venerable que no puede soportar el dolor surgido, pensando 'yo siento, mi dolor' debido al aferramiento no abandonado; por esto también le dice: 'tú eres ciertamente un mundano'. ปสฺสทฺธีติ [Pg.19] กายจิตฺตปสฺสทฺธิ, กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตีติ อตฺโถ. นติยาติ ตณฺหานติยา. อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเน อสติ. อาคติคติ น โหตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นาม, จุติวเสน คมนํ นาม น โหติ. จุตูปปาโตติ จวนวเสน จุติ, อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต. เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรนาติ น อิธโลเก น ปรโลเก น อุภยตฺถ โหติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส อยเมว อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท ปริวฏุมภาโว โหติ. อยเมว หิ เอตฺถ อตฺโถ. เย ปน ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ วจนํ คเหตฺวา อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺติ, เตสํ วจนํ นิรตฺถกํ. อนฺตราภวสฺส หิ ภาโว อภิธมฺเม ปฏิกฺขิตฺโตเยว. ‘‘อนฺตเรนา’’ติ วจนํ ปน วิกปฺปนฺตรทีปนํ. ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ – เนว อิธ น หุรํ, อปโร วิกปฺโป น อุภยนฺติ. «Passaddhī» significa la tranquilidad del cuerpo y de la mente, es decir, la tranquilidad de las impurezas (kilesas). «Natiyā» se refiere a la inclinación de la avidez (taṇhā). «Asatī» significa que no existe la obsesión por el apego para una existencia futura. «Āgatigati na hoti» significa que no hay un «venir» por vía del renacimiento (paṭisandhi) ni un «ir» por vía de la muerte (cuti). «Cutūpapāto» se refiere a la muerte según el proceso de fallecimiento y al renacimiento según el proceso de surgimiento; ambos no ocurren. «Ni aquí, ni en el más allá, ni entre ambos» significa que no ocurre en este mundo, ni en el otro mundo, ni en ambos lugares. «Este es el fin del sufrimiento» significa que este es el límite, la delimitación o el estado de haber cortado el ciclo del sufrimiento de la ronda (vaṭṭa-dukkha) y del sufrimiento de las impurezas. Este es, de hecho, el significado en este contexto. Aquellos que, tomando la palabra «entre ambos» (ubhayamantarena), postulan la existencia de un estado intermedio (antarābhava), sus palabras carecen de sentido, pues la existencia de un estado intermedio es rechazada en el Abhidhamma. La palabra «antarena» es meramente un indicador de una alternativa distinta y no un indicador de un estado intermedio. Por lo tanto, este es el significado aquí: ni en este mundo, ni en el otro, ni la otra alternativa de que sea en ambos. สตฺถํ อาหเรสีติ ชีวิตหารกสตฺถํ อาหริ, อาหริตฺวา กณฺฐนาฬํ ฉินฺทิ. อถสฺส ตสฺมึ ขเณ มรณภยํ โอกฺกมิ, คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา, สํวิคฺคจิตฺโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา, สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา, สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพุโต. สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตาติ กิญฺจาปิ อิทํ เถรสฺส ปุถุชฺชนกาเล พฺยากรณํ โหติ; เอเตน ปน พฺยากรเณน อนนฺตรายมสฺส ปรินิพฺพานํ อโหสิ. ตสฺมา ภควา ตเทว พฺยากรณํ คเหตฺวา กเถสิ. «Tomó el arma» significa que tomó un arma que arrebata la vida y, tras tomarla, se cortó la garganta. Entonces, en ese momento, le sobrevino el temor a la muerte y se le presentó el signo del destino (gatinimitta). Al reconocer su estado de persona mundana (puthujjana), con el corazón conmovido, estableció la visión cabal (vipassanā) y, comprendiendo las formaciones (saṅkhāras), alcanzó el estado de Arahant, convirtiéndose en un «samasīsī» (aquel que alcanza la liberación y el fin de la vida simultáneamente) y entró en el Parinibbāna. Respecto a que fue declarado como alguien que alcanzó la liberación definitiva sin apego ante la presencia (del Buda), aunque esta declaración se basó en el tiempo en que el monje era aún un puthujjana, a través de dicha declaración se entiende que su Parinibbāna ocurrió sin obstáculos. Por lo tanto, el Señor, tomando esa misma declaración, la expuso. อุปวชฺชกุลานีติ อุปสงฺกมิตพฺพกุลานิ. อิมินา เถโร, ‘‘ภนฺเต, เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ จ อุปฏฺฐายิกาสุ จ วิชฺชมานาสุ โส ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยํ กุลสํสคฺคโทสํ ทสฺเสนฺโต ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา กุเลสุ สํสคฺคาภาวํ ทีเปนฺโต โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตาติอาทิมาห. อิมสฺมึ กิร ฐาเน เถรสฺส กุเลสุ อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. «Upavajjakulānīti» significa las familias que deben ser visitadas. Con esto, el Venerable (Sāriputta) pregunta: «Venerable Señor, existiendo tales devotos y devotas, ¿cómo es que ese monje alcanzará el Parinibbāna en Tu enseñanza?», mostrando así el peligro del contacto con las familias en la práctica preliminar del camino. Entonces, el Señor, señalando la ausencia de apego en el contacto con las familias de aquel monje, dijo: «Existen tales familias, Sāriputta», etc. En este punto, se hizo evidente que el monje Channa no tenía un contacto apegado con las familias. El resto es claro en todo sentido. ๕-๖. ปุณฺณสุตฺตาทิวณฺณนา 5-6. Comentario al Puṇṇa Sutta y otros. ๘๘-๘๙. ปญฺจเม ตญฺเจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ. นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโยติ ตณฺหาย สโมธาเนน ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานํ โหติ. อิติ [Pg.20] ฉสุ ทฺวาเรสุ ‘‘นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย’’ติ อิมินา ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. ทุติยนเย นิโรโธ มคฺโคติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิมินา ตฺวํ ปุณฺณาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เอวํ ตาว วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปุณฺณตฺเถรํ สตฺตสุ ฐาเนสุ สีหนาทํ นทาเปตุํ อิมินา ตฺวนฺติอาทิมาห. 88-89. En el quinto (discurso), «tañca» se refiere a ese mismo ojo y a esa misma forma. «Del origen del deleite surge el origen del sufrimiento» significa que por la combinación con la avidez, ocurre la combinación con el sufrimiento de los cinco agregados. Así, a través de las seis puertas de los sentidos, mediante las dos verdades de «el origen del deleite es el origen del sufrimiento», el Señor mostró el ciclo (vaṭṭa) llevándolo a su culminación. En el segundo método, a través de las dos verdades de «la cesación y el camino», mostró el fin del ciclo (vivaṭṭa) llevándolo a su culminación. «Con esto tú, Puṇṇa» indica una conexión textual específica. Así, habiendo establecido primero la enseñanza en términos del ciclo y su fin dentro del fruto del Arahant, ahora el Señor dijo «con esto tú», etc., para instigar al Venerable Puṇṇa a emitir su rugido de león en siete puntos. จณฺฑาติ ทุฏฺฐา กิพฺพิสา. ผรุสาติ กกฺขฬา อกฺโกสิสฺสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสิสฺสนฺติ. ปริภาสิสฺสนฺตีติ ‘‘กึ สมโณ นาม ตฺวํ, อิทญฺจิทญฺจ เต กริสฺสามา’’ติ ตชฺเชสฺสนฺติ. เอวเมตฺถาติ เอวํ มยฺหํ เอตฺถ ภวิสฺสติ. ทณฺเฑนาติ จตุหตฺถทณฺเฑน วา ขทิรทณฺเฑน วา ฆฏิกมุคฺคเรน วา. สตฺเถนาติ เอกโตธาราทินา สตฺเถน. สตฺถหารกํ ปริเยสนฺตีติ ชีวิตหารกสตฺถํ ปริเยสนฺติ. อิทํ เถโร ตติยปาราชิกวตฺถุสฺมึ อสุภกถํ สุตฺวา อตฺตภาเวน ชิคุจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺถหารกปริเยสนํ สนฺธายาห. ทมูปสเมนาติ เอตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ. «Caṇḍā» significa malvados y perversos. «Pharusā» significa rudos. «Lo insultarán» significa que lo insultarán mediante las diez bases del insulto. «Lo increparán» significa que lo amenazarán diciendo: «¿Qué clase de asceta eres tú? Te haremos esto y aquello». «Así en esto» significa que así será mi pensamiento en esa situación. «Con un palo» se refiere a un bastón de cuatro codos, a un palo de madera de acacia o a un mazo de madera. «Con un arma» se refiere a un arma de un solo filo o similar. «Buscan a quien les proporcione un arma» significa que buscan un arma que arrebate la vida. El Venerable dijo esto refiriéndose a la búsqueda de un arma por parte de los monjes que, tras escuchar el discurso sobre lo desagradable (asubhakatha) en el contexto del tercer Pārājika, sintieron asco por su propio cuerpo. En la expresión «por la calma del autocontrol» (damūpasamena), «dama» es un nombre para el control de las facultades y prácticas similares. ‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต,เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๙๕; สุ. นิ. ๔๖๗) – «Domado por la verdad, dotado de autocontrol, habiendo llegado al final del conocimiento y habiendo vivido la vida santa». เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สุ. นิ. ๑๙๑; สํ. นิ. ๑.๒๔๖) เอตฺถ ปญฺญา ทโมติ วุตฺตา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๕; ม. นิ. ๒.๒๒๖) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโมติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ทโมติ เวทิตพฺโพ. อุปสโมติ ตสฺเสว เววจนํ. Aquí, el control de las facultades se llama «dama». En la frase: «Si la verdad, el autocontrol, la generosidad y la paciencia se encuentran en mayor grado aquí», se dice que la sabiduría es «dama». En la frase: «Por la generosidad, el autocontrol, el dominio y la palabra veraz», se dice que la práctica del Uposatha es «dama». Sin embargo, en este Sutta, debe entenderse que la paciencia (khanti) es «dama». «Upasamo» (calma) es un sinónimo de este mismo término. อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณติ โก ปเนส ปุณฺโณ, กสฺมา จ ปเนตฺถ คนฺตุกาโม อโหสีติ? สุนาปรนฺตวาสิโก เอว เอส, สาวตฺถิยํ ปน อสปฺปายวิหารํ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม อโหสิ. «Entonces el Venerable Puṇṇa»; ¿quién era este Puṇṇa y por qué deseaba ir allí? Él era un habitante de Sunāparanta, pero al notar que la estancia en Sāvatthī no le era favorable, deseó marcharse allí (a su tierra natal). ตตฺรายํ [Pg.21] อนุปฺปุพฺพิกถา – สุนาปรนฺตรฏฺเฐ กิร เอกสฺมึ วาณิชคาเม เอเต ทฺเว ภาตโร. เตสุ กทาจิ เชฏฺโฐ ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ อาหรติ, กทาจิ กนิฏฺโฐ. อิมสฺมึ ปน สมเย กนิฏฺฐํ ฆเร ฐเปตฺวา, เชฏฺฐภาติโก ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา, ชนปทจาริกํ จรนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา, เชตวนสฺส นาติทูเร สกฏสตฺถํ นิเวเสตฺวา ภุตฺตปาตราโส ปริชนปริวุโต ผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิ. Esta es la historia sucesiva: se dice que en una aldea de comerciantes en la región de Sunāparanta vivían estos dos hermanos. Entre ellos, a veces el mayor tomaba quinientas carretas y viajaba por las provincias para traer mercancías, y a veces lo hacía el menor. En esta ocasión, dejando al hermano menor en casa, el hermano mayor tomó las quinientas carretas y, recorriendo las provincias, llegó sucesivamente a Sāvatthī. Habiendo acampado con su caravana de carretas no muy lejos del monasterio de Jetavana, después de desayunar y rodeado de su séquito, se sentó en un lugar placentero. เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน ภุตฺตปาตราสา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา เยน พุทฺโธ, เยน ธมฺโม, เยน สงฺโฆ, ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา หุตฺวา, ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวนํ คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา ‘‘กหํ อิเม คจฺฉนฺตี’’ติ เอกํ มนุสฺสํ ปุจฺฉิ. กึ ตฺวํ, อยฺโย, น ชานาสิ? โลเก พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนานิ นาม อุปฺปนฺนานิ, อิจฺเจโส มหาชโน สตฺถุ สนฺติกํ ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉตีติ. ตสฺส ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปริชนปริวุโต ตาย ปริสาย สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา, สตฺถุ มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปริสปริยนฺเต ฐิโต, ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถ ตถาคเตน กาลํ วิทิตฺวา ปริสาย อุยฺโยชิตาย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, ทุติยทิวเส มณฺฑปํ กาเรตฺวา, อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา, พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา, ภุตฺตปาตราโส อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ภณฺฑาคาริกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘เอตฺตกํ ธนํ วิสฺสชฺชิตํ, เอตฺตกํ ธนํ น วิสฺสชฺชิต’’นฺติ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘อิมํ สาปเตยฺยํ มยฺหํ กนิฏฺฐสฺส เทหี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา, กมฺมฏฺฐานปรายโณ อโหสิ. En aquel tiempo, los habitantes de Sāvatthi, habiendo desayunado, habiendo tomado sobre sí los factores del Uposatha, vistiendo mantos superiores limpios y llevando en sus manos perfumes, flores y demás, se dirigieron hacia donde estaba el Buda, el Dhamma y el Sangha, con sus mentes inclinadas, dirigidas y entregadas a ellos; saliendo por la puerta sur de la ciudad, se encaminaron hacia Jetavana. Él (Mahā Puṇṇa), al verlos, preguntó a un hombre: «¿A dónde van estos?». [El hombre respondió:] «Señor, ¿acaso no lo sabe? Las joyas del Buda, el Dhamma y el Sangha han aparecido en el mundo; por eso esta gran multitud va a la presencia del Maestro para escuchar la enseñanza del Dhamma». Al oír la palabra «Buda», esta penetró en él, atravesando la piel y la carne hasta llegar a la médula de sus huesos. Él, rodeado por su propio séquito, fue con aquella multitud al monasterio y, permaneciendo al borde de la asamblea mientras el Maestro enseñaba el Dhamma con su dulce voz, tras escuchar la enseñanza, concibió el deseo de la ordenación. Entonces, el Tathāgata, conociendo el momento oportuno, una vez que la asamblea se hubo dispersado, [Puṇṇa] se acercó al Maestro, le rindió homenaje y lo invitó para la comida del día siguiente. Al segundo día, mandó construir un pabellón, dispuso los asientos y ofreció una gran donación al Sangha presidido por el Buda. Habiendo desayunado y observado los factores del Uposatha, llamó al tesorero y, explicándole todo: «Tanta riqueza ha sido gastada, tanta riqueza no ha sido gastada», le entregó todas sus posesiones diciendo: «Entrega esta propiedad a mi hermano menor». Habiendo renunciado a todo, se ordenó en presencia del Maestro y se dedicó por completo a la práctica de la meditación. อถสฺส กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ชนปโท มยฺหํ อสปฺปาโย, ยํนูนาหํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สกรฏฺฐเมว คจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ ปุพฺพณฺหสมเย ปิณฺฑาย จริตฺวา, สายนฺเห ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐหิตฺวา, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา, สตฺต สีหนาเท นทิตฺวา, ปกฺกามิ. เตน วุตฺตํ, ‘‘อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ…เป… วิหรตี’’ติ. Entonces, mientras practicaba la meditación, el tema de meditación no se le manifestaba con claridad. Por ello pensó: «Esta región no es adecuada para mí. ¿Qué tal si recibo un tema de meditación del Maestro y regreso a mi propia tierra?». Entonces, tras haber recorrido por limosna durante la mañana, se levantó de su retiro solitario al atardecer, se acercó al Bienaventurado, le pidió que le enseñara un tema de meditación y, tras emitir los siete rugidos del león, partió. Por eso se ha dicho: «Entonces, el venerable Puṇṇa... reside». กตฺถ [Pg.22] ปนายํ วิหาสีติ? จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ. สุนาปรนฺตรฏฺฐํ ตาว ปวิสิตฺวา จ อพฺพุหตฺถปพฺพตํ นาม ปตฺวา วาณิชคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ นํ กนิฏฺฐภาตา สญฺชานิตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ตตฺเถว วสาเปสิ. ¿Dónde residió él? Residió en cuatro lugares. Primero, habiendo entrado en el reino de Sunāparanta y llegado a la montaña llamada Abbuhattha, entró en la aldea de los comerciantes por limosna. Entonces, su hermano menor lo reconoció, le dio limosna y, tras pedirle: «Venerable, no vaya a otro lugar, quédese aquí mismo», obtuvo su promesa e hizo que se estableciera allí mismo. ตโต สมุทฺทคิริวิหารํ นาม อคมาสิ. ตตฺถ อยกนฺตปาสาเณหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กตจงฺกโม อตฺถิ, โกจิ ตํ จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ตตฺถ สมุทฺทวีจิโย อาคนฺตฺวา อยกนฺตปาสาเณสุ ปหริตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺติ. เถโร ‘‘กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตานํ ผาสุวิหาโร โหตู’’ติ สมุทฺทํ นิสฺสทฺทํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. Desde allí, se dirigió al monasterio llamado Samuddagiri. Allí había un camino para caminar delimitado con piedras de imán (o piedras duras como el hierro), pero nadie era capaz de caminar por él [debido al estruendo]. Allí, las olas del mar llegaban a golpear las piedras de imán produciendo un gran ruido. El anciano, pensando: «Que haya una estancia confortable para quienes practican la meditación», hizo una determinación y volvió el mar silencioso. ตโต มาตุลคิรึ นาม อคมาสิ. ตตฺถปิ สกุณสงฺโฆ อุสฺสนฺโน รตฺติญฺจ ทิวา จ สทฺโท เอกาพทฺโธว อโหสิ. เถโร ‘‘อิทํ ฐานํ น ผาสุก’’นฺติ ตโต มกุลการามวิหารํ นาม คโต. โส วาณิชคามสฺส นาติทูโร นจฺจาสนฺโน คมนาคมนสมฺปนฺโน วิวิตฺโต อปฺปสทฺโท. เถโร ‘‘อิมํ ฐานํ ผาสุก’’นฺติ ตตฺถ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนาทีนิ กาเรตฺวา วสฺสํ อุปคจฺฉิ. เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ. Desde allí, fue a Mātulagiri. También allí la multitud de aves era excesiva, y su ruido era incesante tanto de día como de noche. El anciano pensó: «Este lugar no es confortable», y por ello se dirigió al monasterio llamado Makulakārāma. Este no estaba ni muy lejos ni muy cerca de la aldea de los comerciantes, era accesible para el tránsito, aislado y de poco ruido. El anciano, pensando: «Este lugar es confortable», hizo construir allí lugares para el día y para la noche, caminos para caminar y demás, y entró en el retiro de las lluvias. Así, residió en cuatro lugares. อเถกทิวสํ ตสฺมึเยว อนฺโตวสฺเส ปญฺจ วาณิชสตานิ ‘‘ปรสมุทฺทํ คจฺฉามา’’ติ นาวาย ภณฺฑํ ปกฺขิปึสุ. นาวาโรหนทิวเส เถรสฺส กนิฏฺฐภาตา เถรํ โภเชตฺวา, เถรสฺส สนฺติเก สิกฺขาปทานิ คเหตฺวา, วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สมุทฺโท นาม อสทฺเธยฺโย อเนกนฺตราโย, อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ วตฺวา นาวํ อารุหิ. นาวา อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ. มนุสฺสา ‘‘ปาตราสํ กริสฺสามา’’ติ ทีปเก อุตฺติณฺณา. ตสฺมึ ปน ทีปเก อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, จนฺทนวนเมว อโหสิ. Un día, durante ese mismo retiro de las lluvias, quinientos comerciantes cargaron sus mercancías en un barco diciendo: «Crucemos el mar». El día de la partida, el hermano menor del anciano alimentó al anciano, recibió de él los preceptos, le rindió homenaje y le dijo: «Venerable, el mar es impredecible y está lleno de peligros; por favor, ténganos en sus pensamientos», y subió al barco. El barco, navegando con gran velocidad, llegó a una pequeña isla. Los hombres desembarcaron en la isla diciendo: «Preparemos el desayuno». Sin embargo, en esa isla no había nada más que un bosque de sándalo. อเถโก วาสิยา รุกฺขํ อาโกเฏตฺวา โลหิตจนฺทนภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘โภ, มยํ ลาภตฺถาย ปรสมุทฺทํ คจฺฉาม, อิโต จ อุตฺตริ ลาโภ นาม นตฺถิ, จตุรงฺคุลมตฺตา ฆฏิกา สตสหสฺสํ อคฺฆติ. หาเรตพฺพยุตฺตกํ ภณฺฑํ หาเรตฺวา จนฺทนสฺส ปูเรสฺสามา’’ติ เต ตถา กรึสุ[Pg.23]. จนฺทนวเน อธิวตฺถา อมนุสฺสา กุชฺฌิตฺวา, ‘‘อิเมหิ อมฺหากํ จนฺทนวนํ นาสิตํ ฆาเตสฺสาม เน’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อิเธว ฆาติเตสุ สพฺพํ เอกกุณปํ ภวิสฺสติ, สมุทฺทมชฺเฌ เนสํ นาวํ โอสีเทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ นาวํ อารุยฺห มุหุตฺตํ คตกาเลเยว อุปฺปาติกํ อุฏฺฐเปตฺวา สยมฺปิ เต อมนุสฺสา ภยานกานิ รูปานิ ทสฺสยึสุ. ภีตา มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน เทวตานํ นมสฺสนฺติ. เถรสฺส กนิฏฺโฐ จูฬปุณฺณกุฏุมฺพิโก ‘‘มยฺหํ ภาตา อวสฺสโย โหตู’’ติ เถรสฺส นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. Entonces, uno de ellos golpeó un árbol con un hacha y, al ver que era sándalo rojo, dijo: «Amigos, cruzamos el mar en busca de ganancias, pero no hay mayor ganancia que esta; un trozo de sándalo de solo cuatro dedos de ancho vale cien mil monedas. Deshagámonos de las mercancías que deban ser descartadas y llenemos el barco con sándalo». Así lo hicieron. Los seres no humanos que habitaban en el bosque de sándalo se enfurecieron y pensaron: «Estos han destruido nuestro bosque de sándalo, los mataremos». Pero luego decidieron: «Si los matamos aquí mismo, toda la isla se llenará de cadáveres putrefactos; hundiremos su barco en medio del mar». Entonces, habiendo subido al barco de ellos, cuando apenas había pasado un momento desde la partida, provocaron olas antinaturales y esos mismos seres no humanos mostraron formas aterradoras. Los hombres, aterrorizados, adoraban cada uno a sus propias deidades. El hermano menor del anciano, el hacendado Cūḷa Puṇṇa, pensando: «¡Que mi hermano sea mi refugio!», se mantuvo firme invocando el nombre del anciano. เถโรปิ กิร ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺเชตฺวา, เตสํ พฺยสนุปฺปตฺตึ ญตฺวา, เวหาสํ อุปฺปติตฺวา, อภิมุโข อฏฺฐาสิ. อมนุสฺสา เถรํ ทิสฺวาว ‘‘อยฺโย ปุณฺณตฺเถโร เอตี’’ติ อปกฺกมึสุ, อุปฺปาติกํ สนฺนิสีทิ. เถโร ‘‘มา ภายถา’’ติ เต อสฺสาเสตฺวา ‘‘กหํ คนฺตุกามตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, อมฺหากํ สกฏฺฐานเมว คจฺฉามาติ. เถโร นาวงฺคเณ อกฺกมิตฺวา ‘‘เอเตสํ อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. วาณิชา สกฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ตํ ปวตฺตึ ปุตฺตทารสฺส อาโรเจตฺวา, ‘‘เอถ เถรํ สรณํ คจฺฉามา’’ติ ปญฺจสตาปิ อตฺตโน ปญฺจหิ มาตุคามสเตหิ สทฺธึ ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐาย อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสุํ. ตโต นาวาย ภณฺฑํ โอตาเรตฺวา เถรสฺส เอกํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา, ‘‘อยํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ โกฏฺฐาโส’’ติ อาหํสุ. เถโร มยฺหํ วิสุํ โกฏฺฐาสกิจฺจํ นตฺถิ. สตฺถา ปน ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐปุพฺโพติ. น ทิฏฺฐปุพฺโพ, ภนฺเตติ. เตน หิ อิมินา สตฺถุ มณฺฑลมาฬํ กโรถ. เอวํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสถาติ. เต สาธุ, ภนฺเตติ. เตน จ โกฏฺฐาเสน อตฺตโน จ โกฏฺฐาเสหิ มณฺฑลมาฬํ กาตุํ อารภึสุ. Se dice que el venerable Mahā Puṇṇa, en ese mismo momento de reflexión, conociendo la inminente desgracia de los quinientos mercaderes, se elevó por los aires y se mantuvo frente a ellos. Al ver al venerable, los seres no humanos se retiraron diciendo: «El noble venerable Puṇṇa está viniendo», y la gran ola se calmó. El venerable los consoló diciendo: «No temáis», y les preguntó: «¿Hacia dónde deseáis ir?». Ellos respondieron: «Señor, regresamos a nuestro propio lugar». El venerable, pisando sobre la cubierta del barco, hizo la determinación: «Que este barco vaya al lugar deseado por ellos». Los mercaderes llegaron a su tierra, contaron lo sucedido a sus esposas e hijos y dijeron: «Venid, tomemos al venerable como refugio». Así, los quinientos mercaderes, junto con sus quinientas esposas, se establecieron en los Tres Refugios y declararon su condición de seguidores laicos (upāsakas). Luego, tras descargar la mercancía del barco, reservaron una parte para el venerable y dijeron: «Señor, esta es vuestra parte». El venerable dijo: «Yo no tengo necesidad de una parte individual. Pero, ¿habéis visto alguna vez al Maestro?». Ellos respondieron: «No lo hemos visto antes, señor». «Entonces, construid con este sándalo un pabellón circular para el Maestro. Así podréis ver al Maestro». Ellos aceptaron y comenzaron a construir el pabellón con la parte del venerable y sus propias porciones. สตฺถาปิ กิร ตํ อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ปริโภคํ อกาสิ. อารกฺขมนุสฺสา รตฺตึ โอภาสํ ทิสฺวา, ‘‘มเหสกฺขา เทวตา อตฺถี’’ติ สญฺญํ กรึสุ. อุปาสกา มณฺฑลมาฬญฺจ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ เสนาสนานิ นิฏฺฐาเปตฺวา ทานสมฺภารํ สชฺเชตฺวา, ‘‘กตํ, ภนฺเต, อมฺเหหิ อตฺตโน กิจฺจํ, สตฺถารํ ปกฺโกสถา’’ติ เถรสฺส อาโรเจสุํ. เถโร สายนฺหสมเย อิทฺธิยา สาวตฺถึ คนฺตฺวา, ‘‘ภนฺเต, วาณิชคามวาสิโน ตุมฺเห ทฏฺฐุกามา[Pg.24], เตสํ อนุกมฺปํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา อธิวาเสสิ. เถโร สกฏฺฐานเมว ปจฺจาคโต. Se dice que el Maestro hizo uso de aquel lugar, entrando en meditación, desde el momento en que se inició su construcción. Los guardias, al ver un resplandor por la noche, pensaron: «Hay una deidad de gran poder aquí». Los seguidores laicos, habiendo terminado el pabellón circular de sándalo y los asientos para la comunidad de monjes, y tras preparar los requisitos para la ofrenda, informaron al venerable: «Señor, nuestra tarea ha sido cumplida; por favor, invitad al Maestro». El venerable, al atardecer, se dirigió a Sāvatthī mediante poderes psíquicos y rogó al Bienaventurado: «Señor, los habitantes de la aldea de mercaderes desean veros; por favor, tened compasión de ellos». El Bienaventurado aceptó. El venerable regresó a su propio lugar en la región de Sunāparanta. ภควาปิ อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ, ‘‘อานนฺท, สฺเว สุนาปรนฺเต วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริสฺสาม, ตฺวํ เอกูนปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ สลากํ เทหี’’ติ. เถโร ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘อากาสจารี ภิกฺขู สลากํ คณฺหนฺตู’’ติ อาห. ตํทิวสํ กุณฺฑธานตฺเถโร ปฐมํ สลากํ อคฺคเหสิ. วาณิชคามวาสิโนปิ ‘‘สฺเว กิร สตฺถา อาคมิสฺสตี’’ติ คามมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานคฺคํ สชฺชยึสุ. ภควา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา, คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา, ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา, นิสีทิ. สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหํ อโหสิ. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาวชฺเชตฺวา สตฺถุ สุนาปรนฺตคมนํ ทิสฺวา, วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ, ‘‘ตาต, อชฺช ภควา ตึสมตฺตานิ โยชนสตานิ ปิณฺฑจารํ คมิสฺสติ. ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปตฺวา เชตวนทฺวารโกฏฺฐกมตฺถเก คมนสชฺชานิ กตฺวา ฐเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ภควโต กูฏาคารํ จตุมุขํ อโหสิ, ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ทฺวิมุขานิ, เสสานิ เอกมุขานิ, สตฺถา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตกูฏาคาเรสุ ธุรกูฏาคารํ ปาวิสิ. ทฺเว อคฺคสาวเก อาทึ กตฺวา เอกูนปญฺจภิกฺขุสตานิปิ กูฏาคารคตานิ อเหสุํ. เอกํ ตุจฺฉํ กูฏาคารํ อโหสิ, ปญฺจปิ กูฏาคารสตานิ อากาเส อุปฺปตฺตึสุ. El Bienaventurado se dirigió al venerable Ānanda: «Ānanda, mañana iremos a pedir limosna a la aldea de mercaderes en Sunāparanta. Entrega los boletos de distribución a cuatrocientos noventa y nueve monjes». El venerable respondió: «Está bien, Señor», y tras informar a la comunidad de monjes sobre el asunto, dijo: «Que los monjes que viajan por el aire tomen sus boletos». Ese día, el venerable Koṇḍadhāna tomó el primer boleto. Los habitantes de la aldea de mercaderes, sabiendo que el Maestro vendría, construyeron un pabellón en medio de la aldea y prepararon las ofrendas. El Bienaventurado, temprano por la mañana, realizó sus aseos corporales, entró en la Cámara Perfumada y se sentó tras entrar en el logro de la fruición. El trono de piedra Paṇḍukambala de Sakka se calentó. Él reflexionó sobre la causa y, al ver la partida del Maestro hacia Sunāparanta, ordenó a Vissakamma: «Querido Vissakamma, hoy el Bienaventurado viajará trescientas yojanas para pedir limosna. Crea quinientos palacios con techos de cumbrera y colócalos sobre el portal de Jetavana, preparados para la partida». Él así lo hizo. El palacio del Bienaventurado tenía cuatro frentes, los de los dos discípulos principales tenían dos, y los restantes tenían uno. El Maestro salió de la Cámara Perfumada y entró en el palacio principal de entre los dispuestos en fila. Los dos discípulos principales y los cuatrocientos noventa y nueve monjes también entraron en sus respectivos palacios. Un palacio quedó vacío, y los quinientos palacios se elevaron por los aires. สตฺถา สจฺจพนฺธปพฺพตํ นาม ปตฺวา กูฏาคารํ อากาเส ฐเปสิ. ตสฺมึ ปพฺพเต สจฺจพนฺโธ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกตาปโส มหาชนํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อุคฺคณฺหาเปนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต หุตฺวา วสติ, อพฺภนฺตเร จสฺส อนฺโตจาฏิยํ ปทีโป วิย อรหตฺตผลสฺส อุปนิสฺสโย ชลติ. ตํ ทิสฺวา ‘‘ธมฺมมสฺส กเถสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตาปโส เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ. มคฺเคเนวสฺส อภิญฺญา อาคตา. โส เอหิภิกฺขุ หุตฺวา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธโร ตุจฺฉกูฏาคารํ ปาวิสิ. El Maestro, al llegar a la montaña llamada Saccabandha, detuvo el palacio en el aire. En esa montaña vivía un asceta de visión errónea llamado Saccabandha, quien enseñaba doctrinas falsas a la multitud y había alcanzado gran ganancia y fama; sin embargo, en su interior, la aptitud para el fruto del Arhat brillaba como una lámpara dentro de una vasija. Al verlo, pensando: «Le enseñaré el Dhamma», el Buddha se dirigió a él y le predicó la doctrina. Al concluir la enseñanza, el asceta alcanzó el estado de Arhat. Las facultades superiores surgieron en él a través del Sendero. Convertido en un monje «Ehi Bhikkhu», portando un cuenco y mantos creados por poder psíquico, entró en el palacio que estaba vacío. ภควา [Pg.25] กูฏาคารคเตหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วาณิชคามํ คนฺตฺวา, กูฏาคารานิ อทิสฺสมานกานิ กตฺวา, วาณิชคามํ ปาวิสิ. วาณิชา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถารํ มกุลการามํ นยึสุ. สตฺถา มณฺฑลมาฬํ ปาวิสิ. มหาชโน ยาว สตฺถา ภตฺตทรถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภติ, ตาว ปาตราสํ กตฺวา อุโปสถงฺคานิ สมาทาย พหุํ คนฺธญฺจ ปุปฺผญฺจ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย อารามํ ปจฺจาคมาสิ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺโข ชาโต, มหนฺตํ พุทฺธโกลาหลํ อโหสิ. El Bienaventurado, junto con los quinientos monjes situados en los palacios, se dirigió a la aldea de mercaderes y, haciendo que los palacios fueran invisibles, entró en la aldea. Los mercaderes ofrecieron una gran limosna a la comunidad de monjes presidida por el Buddha y condujeron al Maestro al monasterio de Makulakārāma. El Maestro entró en el pabellón circular. Mientras el Maestro descansaba de la fatiga corporal del viaje, la multitud desayunó, tomó los preceptos del Uposatha y regresó al monasterio con abundantes perfumes y flores para escuchar el Dhamma. El Maestro predicó la doctrina. La multitud obtuvo la liberación de las ataduras de los condicionamientos, y se produjo un gran clamor de júbilo por el Buddha. สตฺถา มหาชนสฺส สงฺคหตฺถาย สตฺตาหํ ตตฺเถว วสิ, อรุณํ ปน มหาคนฺธกุฏิยํเยว อุฏฺฐเปสิ. สตฺตาหมฺปิ ธมฺมเทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตตฺถ สตฺตาหํ วสิตฺวา, วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา, ‘‘ตฺวํ อิเธว วสาหี’’ติ ปุณฺณตฺเถรํ นิวตฺเตตฺวา อนฺตเร นมฺมทานที นาม อตฺถิ, ตสฺสา ตีรํ อคมาสิ. นมฺมทา นาคราชา สตฺถุ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา, นาคภวนํ ปเวเสตฺวา, ติณฺณํ รตนานํ สกฺการํ อกาสิ. สตฺถา ตสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. โส ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, ปริจริตพฺพํ เทถา’’ติ ยาจิ. ภควา นมฺมทานทีตีเร ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตํ วีจีสุ อาคตาสุ ปิธียติ, คตาสุ วิวรียติ. มหาสกฺการปตฺตํ อโหสิ. สตฺถา ตโต นิกฺขมิตฺวา สจฺจพนฺธปพฺพตํ คนฺตฺวา สจฺจพนฺธํ อาห – ‘‘ตยา มหาชโน อปายมคฺเค โอตาริโต. ตฺวํ อิเธว วสิตฺวา, เอเตสํ ลทฺธึ วิสฺสชฺชาเปตฺวา, นิพฺพานมคฺเค ปติฏฺฐาเปหี’’ติ. โสปิ ปริจริตพฺพํ ยาจิ. สตฺถา ฆนปิฏฺฐิปาสาเณ อลฺลมตฺติกปิณฺฑมฺหิ ลญฺฉนํ วิย ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตโต เชตวนเมว คโต. เอตมตฺถํ สนฺธาย เตเนว อนฺตรวสฺเสนาติอาทิ วุตฺตํ. El Maestro residió allí mismo durante siete días para favorecer a la gran multitud, pero hacía que el alba surgiera siempre en la Gran Perfumada Cámara (en Jetavana). Al finalizar la enseñanza del Dhamma durante esos siete días, hubo la realización del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres. Habiendo residido allí siete días y tras caminar por limosnas en la aldea de los mercaderes (Vāṇijagāma), hizo regresar al Thera Puṇṇa diciéndole: “Quédate aquí mismo en esta región de Sunāparanta”. En el trayecto se encuentra el río llamado Nammadā, y el Maestro fue a su orilla. El rey naga Nammadā, habiendo salido al encuentro del Maestro y habiéndolo hecho entrar en la morada de los nagas, rindió homenaje a las Tres Joyas. El Maestro, tras predicarle el Dhamma, salió de la morada de los nagas. Él suplicó: “Señor, dadme un objeto que pueda ser venerado constantemente”. El Bienaventurado mostró la huella de su pie en la orilla del río Nammadā. Esta se cubre cuando vienen las olas y se descubre cuando se retiran, convirtiéndose en objeto de gran veneración. Partiendo de allí, el Maestro fue a la montaña Saccabandha y le dijo al Thera Saccabandha: “Por ti, la gran multitud fue conducida al camino de los estados de miseria de las falsas visiones. Quédate aquí mismo, hazles abandonar la falsa visión que les enseñaste y establécelos en el camino al Nibbāna, que es la visión correcta”. Él también pidió un objeto para venerar. El Maestro mostró la huella de su pie sobre una roca sólida, clara y nítida con sus ciento ocho marcas, como un sello impreso en un trozo de arcilla húmeda. Desde allí, partió hacia el propio monasterio de Jetavana. Refiriéndose a este asunto, se dijo: “debido a ese intervalo de residencia de lluvias”, etc. ปรินิพฺพายีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มหาชโน เถรสฺส สตฺต ทิวสานิ สรีรปูชํ กตฺวา, พหูนิ คนฺธกฏฺฐานิ สโมธาเนตฺวา, สรีรํ ฌาเปตฺวา ธาตุโย อาทาย เจติยํ อกาสิ. สมฺพหุลา ภิกฺขูติ เถรสฺส อาฬาหนฏฺฐาเน ฐิตภิกฺขู. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. “Alcanzó el parinibbāna” significa que se extinguió mediante el elemento del Nibbāna sin remanente de apego. La gran multitud de la región de Sunāparanta, tras rendir homenaje al cuerpo del Thera durante siete días, reunió mucha madera de sándalo fragante, cremó el cuerpo y, tomando las reliquias, construyó una estupa. “Muchos monjes” se refiere a los monjes que estaban presentes en el lugar de la cremación del Thera. El resto en todos los pasajes es de significado evidente. El sexto sutta es también de significado evidente. ๗-๘. ปฐมเอชาสุตฺตาทิวณฺณนา 7-8. Comentario al primer sutta sobre la agitación (Ejā), etc. ๙๐-๙๑. สตฺตเม [Pg.26] เอชาติ ตณฺหา. สา หิ จลนฏฺเฐน เอชาติ วุจฺจติ. สาว อาพาธนฏฺเฐน โรโค, อนฺโต ทุสฺสนฏฺเฐน คณฺโฑ, นิกนฺตนฏฺเฐน สลฺลํ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอชา โรโค เจว คณฺโฑ จ สลฺลญฺจ, ตสฺมา. จกฺขุํ น มญฺเญยฺยาติอาทิ วุตฺตนยเมว, อิธาปิ สพฺพํ เหฏฺฐา คหิตเมว สํกฑฺฒิตฺวา ทสฺสิตํ. อฏฺฐมํ วุตฺตนยเมว. 90-91. En el séptimo sutta, “agitación” (ejā) es el deseo (taṇhā). Pues este se llama “agitación” por su naturaleza de movimiento o temblor. Este mismo es llamado “enfermedad” por el sentido de aflicción y opresión, “absceso” por el sentido de corrupción interna en la mente, y “dardo” por el sentido de herir o penetrar la carne. “Por tanto” significa porque la agitación es como una gran enfermedad por su naturaleza de oprimir, como un absceso por su naturaleza de corromper la mente desde dentro, y como un dardo por su naturaleza de penetrar y herir la piel y la carne. “No se debe concebir el ojo”, etc., sigue el mismo método ya explicado; aquí también se muestra recopilando todo lo que ya se ha tomado anteriormente en el Sāruppa Sutta. El noveno sutta sigue el mismo método ya explicado. ๙-๑๐. ปฐมทฺวยสุตฺตาทิวณฺณนา 9-10. Comentario al primer sutta sobre la dualidad (Dvaya), etc. ๙๒-๙๓. นวเม ทฺวยนฺติ ทฺเว ทฺเว โกฏฺฐาเส. ทสเม อิตฺเถตํ ทฺวยนฺติ เอวเมตํ ทฺวยํ. จลญฺเจว พฺยถญฺจาติ อตฺตโน สภาเวน อสณฺฐหนโต จลติ เจว พฺยถติ จ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโยติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถารมฺมณํ เหตุ เจว ปจฺจโย จ. กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสตีติ เกน การเณน นิจฺจํ ภวิสฺสติ. ยถา ปน ทาสสฺส ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาโต ปุตฺโต ปโรว ทาโส โหติ, เอวํ อนิจฺจเมว โหตีติ อตฺโถ. สงฺคตีติ สหคติ. สนฺนิปาโตติ เอกโต สนฺนิปตนํ. สมวาโยติ เอกโต สมาคโม. อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโสติ อิมินา สงฺคติสนฺนิปาตสมวายสงฺขาเตน ปจฺจเยน อุปฺปนฺนตฺตา ปจฺจยนาเมเนว สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโยติ อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโส. 92-93. En el noveno, “dualidad” significa dos partes de cada uno. En el décimo, “así esta dualidad” significa esta pareja de fenómenos de esta manera, en términos de impermanencia, etc., enseñada como el ojo y las formas. “Móvil y transitorio” significa que se mueve y se agita debido a su inestabilidad por su propia naturaleza; es sacudido por la vejez y la muerte. “Cualquiera que sea la causa, cualquiera que sea la condición” significa que la base del ojo y el objeto visual son la causa y la condición para el surgimiento de la conciencia visual. “¿Cómo podría ser permanente?” significa ¿por qué razón sería permanente? Para explicarlo más claramente: así como el hijo nacido en el vientre de un esclavo y una esclava es verdaderamente un esclavo, de la misma manera es ciertamente impermanente; este es el significado. “Encuentro” (saṅgati) significa co-ocurrencia. “Reunión” (sannipāto) es la concurrencia en un solo lugar. “Concurrencia” (samavāyo) es el encuentro. Con la frase “esto se llama contacto visual”, se muestra que debido a haber surgido por la condición conocida como encuentro, reunión y concurrencia, el contacto se denomina por el nombre mismo de la condición: encuentro, reunión y concurrencia. Así, este es el sentido mostrado. โสปิ เหตูติ ผสฺสสฺส วตฺถุ อารมฺมณํ สหชาตา ตโย ขนฺธาติ อยํ เหตุ. ผุฏฺโฐติ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ, ผสฺเสน ผุฏฺฐเมว โคจรํ เวทนา เวเทติ, เจตนา เจเตติ, สญฺญา สญฺชานาตีติ อตฺโถ. ผุฏฺโฐติ วา ผสฺสสมงฺคีปุคฺคโล, ผสฺเสน ผุฏฺฐารมฺมณเมว เวทนาทีหิ เวเทติ เจเตติ สญฺชานาตีติปิ วุตฺตํ โหติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สมตึสกฺขนฺธา กถิตา โหนฺติ. กถํ? จกฺขุทฺวาเร ตาว วตฺถุ เจว อารมฺมณญฺจ รูปกฺขนฺโธ, ผุฏฺโฐ เวเทตีติ เวทนากฺขนฺโธ, เจเตตีติ สงฺขารกฺขนฺโธ, สญฺชานาตีติ สญฺญากฺขนฺโธ, วิชานาตีติ วิญฺญาณกฺขนฺโธติ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. มโนทฺวาเรปิ หิ วตฺถุรูปํ เอกนฺตโต รูปกฺขนฺโธ, รูเป ปน อารมฺมเณ สติ อารมฺมณมฺปิ รูปกฺขนฺโธติ ฉ ปญฺจกาตึส โหนฺติ. สงฺเขเปน ปเนเต ฉสุปิ ทฺวาเรสุ ปญฺเจว [Pg.27] ขนฺธาติ สปจฺจเย ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจาติ วิตฺถาเรตฺวา วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน อิทํ สุตฺตํ เทสิตนฺติ. “Esa es también la causa” significa que la base del ojo, el objeto visual y los tres agregados co-nacidos (sensación, etc.) constituyen esta triple causa. En la frase “contactado”, se usa el caso nominativo con sentido acusativo; la sensación experimenta el objeto que ha sido contactado por el contacto, la voluntad voliciona y la percepción percibe; este es el significado. O de otra manera: “contactado” significa que la persona dotada de contacto experimenta, percibe y voliciona a través de la sensación y demás facultades el objeto mismo contactado por el contacto. Así, en este décimo sutta se enseñan treinta agregados. ¿Cómo se enseñan? Primero, en la puerta del ojo, tanto la base como el objeto son el agregado de la forma; la sensación mencionada como “aquel que es contactado siente” es el agregado de la sensación; la percepción mencionada como “percibe” es el agregado de la percepción; la voluntad es el agregado de las formaciones; y la conciencia visual es el agregado de la conciencia. Así son cinco agregados. Este mismo método debe entenderse para las otras cinco puertas. Pues incluso en la puerta de la mente, la base física es ciertamente el agregado de la forma; y si el objeto es una forma material, el objeto también es el agregado de la forma; de este modo, hay seis grupos de cinco agregados, lo que suma treinta. En resumen, en las seis puertas hay solo estos cinco agregados. Este décimo sutta fue enseñado según la inclinación de aquellos seres que habrían de comprender las Cuatro Nobles Verdades, explicando detalladamente como impermanentes los cinco agregados junto con sus condiciones. Aquí termina el comentario al décimo sutta. ฉนฺนวคฺโค นวโม. El noveno capítulo de Channa ha concluido. ๑๐. สฬวคฺโค 10. Capítulo de los Seis (Saḷavaggo). ๑. อทนฺตอคุตฺตวณฺณนา 1. Comentario sobre lo no domado y lo no protegido. ๙๔. สฬวคฺคสฺส ปฐเม อทนฺตาติ อทมิตา. อคุตฺตาติ อโคปิตา. อรกฺขิตาติ น รกฺขิตา. อสํวุตาติ อปิหิตา. ทุกฺขาธิวาหา โหนฺตีติ เนรยิกาทิเภทํ อธิกทุกฺขํ อาวหนกา โหนฺติ. สุขาธิวาหา โหนฺตีติ ฌานมคฺคผลปเภทํ อธิกสุขํ อาวหนกา โหนฺติ. อธิวหาติปิ ปาโฐ, เอเสวตฺโถ. 94. En el primero del Capítulo de los Seis, “no domados” significa no disciplinados. “No resguardados” significa no protegidos por no haber cerrado firmemente el cofre de la atención y el conocimiento claro. “No protegidos” significa no cuidados por no haber cercado constantemente con la valla de la atención. “No restringidos” significa no cerrados por no haber bajado el cerrojo de la puerta de la atención plena. “Conducen al sufrimiento” significa que traen el sufrimiento excesivo y diverso de los infiernos, etc. “Conducen a la felicidad” significa que traen la felicidad superior de los diversos tipos de jhanas, caminos y frutos. También existe la lectura “adhivahā”, con el mismo significado ya mencionado. สเฬวาติ ฉ เอว. อสํวุโต ยตฺถ ทุกฺขํ นิคจฺฉตีติ เยสุ อายตเนสุ สํวรวิรหิโต ทุกฺขํ ปาปุณาติ. เตสญฺจ เย สํวรณํ อเวทิสุนฺติ เย เตสํ อายตนานํ สํวรํ วินฺทึสุ ปฏิลภึสุ. วิหรนฺตานวสฺสุตาติ วิหรนฺติ อนวสฺสุตา อตินฺตา. “Solo seis” significa exactamente seis. “Donde el no restringido encuentra el sufrimiento” significa en aquellas bases donde aquel que carece de las cinco clases de restricción llega al sufrimiento de los infiernos y demás estados. “Y aquellos que conocieron la restricción de estas” significa aquellos que poseen sabiduría y atención y obtuvieron las cinco clases de leyes que cierran y protegen las bases del ojo y las demás. “Viven sin estar empapados” significa que viven sin estar mojados o influenciados por la pasión (rāga). อสาทิตญฺจ สาทุนฺติ อสฺสาทวนฺตญฺจ มธุรญฺจ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺเข อุเปกฺเขติ สุขผสฺสญฺจ ทุกฺขผสฺสญฺจาติ อิทํ ผสฺสทฺวยํ อุเปกฺเข, อุเปกฺขาเมเวตฺถ อุปฺปาเทยฺยาติ อตฺโถ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโขติ วา ปาโฐ, ผสฺสเหตุกํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโข, สุเข อนุโรธํ ทุกฺเข จ วิโรธํ อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขโก ภเวยฺยาติปิ อตฺโถ. อนานุรุทฺโธ อวิรุทฺโธ เกนจีติ เกนจิ สทฺธึ เนว อนุรุทฺโธ น วิรุทฺโธ ภเวยฺย. "Asāditañca sādunti" significa lo que posee sabor y es dulce. "Phassadvayaṃ sukhadukkhe upekkheti" significa que ante el contacto agradable y el contacto desagradable, se debe practicar la ecuanimidad; el significado es que uno debe generar únicamente ecuanimidad ante este par de contactos. "Phassadvayaṃ sukhadukkhaṃ upekkhoti" es otra lectura; el significado es que uno debe ser ecuánime ante el placer y el dolor originados por el contacto, sin generar apego (anurodha) hacia el placer ni aversión (virodha) hacia el dolor. "Anānuruddho aviruddho kenacīti" significa no tener ni apego ni hostilidad hacia nadie con quien se esté en compañía. ปปญฺจสญฺญาติ กิเลสสญฺญาย ปปญฺจสญฺญา นาม หุตฺวา. อิตรีตรา นราติ ลามกสตฺตา ปปญฺจยนฺตา อุปยนฺตีติ ปปญฺจยมานา วฏฺฏํ อุปคจฺฉนฺติ. สญฺญิโนติ สสญฺญา สตฺตา. มโนมยํ เคหสิตญฺจ สพฺพนฺติ สพฺพเมว ปญฺจกามคุณเคหนิสฺสิตํ มโนมยํ วิตกฺกํ. ปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา นีหริตฺวา. เนกฺขมฺมสิตํ อิรียตีติ ทพฺพชาติโก ภิกฺขุ เนกฺขมฺมสิตํ อิริเยน อิรียติ. "Papañcasaññāti" se refiere a poseer la percepción de las impurezas (kilesa) que expanden el ciclo de renacimientos a través del deseo, el orgullo y los puntos de vista erróneos. "Itarītarā narāti" se refiere a los seres comunes, ya sean inferiores o superiores, que al proliferar mentalmente se acercan al ciclo (vaṭṭa). "Saññinoti" se refiere a los seres que poseen percepción. "Manomayaṃ gehasitañca sabbanti" se refiere a todos los pensamientos (vitakka) generados únicamente por la mente que dependen del hogar, es decir, de los cinco placeres sensoriales. "Panujjāti" significa expulsar o eliminar. "Nekkhammasitaṃ irīyatīti" significa que el monje de naturaleza sabia practica una conducta basada en la renuncia a los placeres sensoriales. ฉสฺสุ ยทา [Pg.28] สุภาวิโตติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ยทา สุฏฺฐุ ภาวิโต. ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น วิกมฺปเต กฺวจีติ สุขผสฺเสน วา ทุกฺขผสฺเสน วา ผุฏฺฐสฺส กิสฺมิญฺจิ จิตฺตํ น กมฺปติ น เวธติ. ภวตฺถ ชาติมรณสฺส ปารคาติ ชาติมรณานํ ปารํ นิพฺพานํ คมกา โหถ. "Chassu yadā subhāvitoti" significa cuando [la mente] ha sido bien desarrollada en relación con los seis objetos sensoriales. "Phuṭṭhassa cittaṃ na vikampate kvacīti" significa que la mente de aquel que es impactado por un contacto agradable o desagradable no se agita ni tiembla ante ningún objeto. "Bhavattha jātimaraṇassa pāragāti" significa: sed aquellos que alcanzan el Nibbāna, la orilla opuesta más allá del nacimiento y la muerte. ๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา 2. Explicación del Mālukyaputta Sutta. ๙๕. ทุติเย มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทายาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล รูปาทีสุ ปมชฺชิตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุมฺเหปิ ตรุณกาเล ปมชฺชิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม. 95. En el segundo sutta, "Mālukyaputtoti" es el hijo de la brahmán Mālukyā. "Etthāti" se refiere a esta petición de instrucción. Con estas palabras, el Sublime tanto reprende como elogia al venerable. ¿Cómo lo reprende? Se dice que este, habiendo sido negligente con las formas y demás objetos en su juventud, ahora en su vejez desea vivir en el bosque y solicita un tema de meditación (kammaṭṭhāna). Entonces el Sublime, con la intención de decir: "¿Qué diremos aquí a los monjes jóvenes? Que ellos también, como Mālukyaputta, siendo negligentes en su juventud, entren al bosque en su vejez para practicar la vida ascética", reprende al venerable. ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กตฺตุกาโม กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ, ตุมฺเห นาม ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นาม. Por otro lado, dado que el venerable, incluso siendo anciano, desea entrar al bosque para practicar la vida ascética, el Sublime lo elogia con la intención de decir: "¿Qué diremos aquí a los monjes jóvenes? Este nuestro Mālukyaputta, incluso siendo anciano, desea entrar al bosque para practicar la vida ascética y solicita un tema de meditación; vosotros, sin embargo, no hacéis el esfuerzo ni siquiera en vuestra juventud". ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. กิญฺจาปาหนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘อหํ มหลฺลโก’’ติ ญาตํ. ยทิ อหํ มหลฺลโก, มหลฺลโก สมาโนปิ สกฺขิสฺสามิ สมณธมฺมํ กาตุํ, เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควาติ อธิปฺปาเยน มหลฺลกภาวํ อนุคฺคณฺหนฺโต โอวาทญฺจ ปสํสนฺโต เอวมาห. "Yatra hi nāmāti" significa "aquel que". "Kiñcāpāhanti" indica que, aunque se reconoce que "soy anciano", [él piensa]: "Aunque sea anciano, podré practicar la vida ascética; que el Sublime me enseñe". Con esta intención, sin desanimarse por su vejez y elogiando la instrucción, dijo esas palabras. อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว อทิฏฺฐา อตีเตปิ อทิฏฺฐปุพฺพา. น จ ปสฺสสีติ เอตรหิปิ น ปสฺสสิ. น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ เอวํ สมนฺนาหาโรปิ เต ยตฺถ นตฺถิ, อปิ นุ เต ตตฺถ ฉนฺทาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ ปุจฺฉติ. "Adiṭṭhā adiṭṭhapubbāti" se refiere a lo que no se ha visto en esta existencia ni se vio anteriormente en el pasado. "Na ca passasīti" significa que tampoco lo ves en el presente. El Sublime pregunta: "Allí donde no tienes tal atención consciente [de decir] 'que yo vea esto', ¿acaso surgirían en ti el deseo (chanda) y demás pasiones por ello?". ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตนฺติ รูปายตเน จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูเป รูปมตฺตเมว ปสฺสติ, น นิจฺจาทิสภาวํ, อิติ เสสวิญฺญาเณหิปิ เม เอตฺถ ทิฏฺฐมตฺตเมว จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อถ วา [Pg.29] ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ, รูเป รูปวิชานนนฺติ อตฺโถ. มตฺตาติ ปมาณํ, ทิฏฺฐํ มตฺตา อสฺสาติ ทิฏฺฐมตฺตํ, จิตฺตํ, จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว เม จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อาปาถคตรูเป จกฺขุวิญฺญาณํ น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ ราคาทิวิรเหน จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว ชวนํ ภวิสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณปมาเณเนว ชวนํ ฐเปสฺสามีติ. อถ วา ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐรูปํ, ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ นาม ตตฺเถว อุปฺปนฺนํ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนสงฺขาตํ จิตฺตตฺตยํ. ยถา ตํ น รชฺชติ, น ทุสฺสติ, น มุยฺหติ, เอวํ อาปาถคเต รูเป เตเนว สมฺปฏิจฺฉนาทิปฺปมาเณน ชวนํ อุปฺปาเทสฺสามิ, นาหํ ตํ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ ทสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอเสว นโย สุตมุเตสุ. "Diṭṭhe diṭṭhamattanti": ante un objeto visual percibido por la conciencia visual, habrá solo lo visto. Pues la conciencia visual solo percibe la forma pura y no su supuesta naturaleza permanente, etc. El significado es que, a través de las demás conciencias, mi mente ante esto será solo lo visto. O bien, "diṭṭhe diṭṭhaṃ" es la conciencia visual, el conocimiento de la forma en la forma. "Mattā" significa medida; lo que tiene lo visto como su medida es "diṭṭhamattaṃ" (solo lo visto), referido a la mente; el significado es que mi mente será solo la medida de la conciencia visual. Esto es lo que se quiere decir: así como ante una forma que entra en el campo visual la conciencia visual no se apega, no se irrita y no se confunde, así también, mediante el desapego, el javana (impulso mental) será solo la medida de la conciencia visual; mantendré el javana únicamente dentro de esa medida. O bien, "diṭṭhaṃ" es la forma vista por la conciencia visual; "diṭṭhe diṭṭhamattaṃ" es el conjunto de los tres momentos mentales (recepción, investigación y determinación) que surgen allí mismo. Así como estos no se apegan, no se irritan ni se confunden, así también, ante la forma presente, produciré el javana con esa misma medida de recepción y demás; no permitiré que, excediendo esa medida, surja el apego o la aversión. Este mismo método se aplica a lo escuchado y lo sentido. วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ เอตฺถ ปน วิญฺญาตํ นาม มโนทฺวาราวชฺชเนน วิญฺญาตารมฺมณํ, ตสฺมึ วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ อาวชฺชนปมาณํ. ยถา อาวชฺชเนน น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ อทตฺวา อาวชฺชนปมาเณเนว จิตฺตํ ฐเปสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. En "viññāte viññātamattanti", "lo cognoscible" (viññātaṃ) es el objeto mental percibido por la advertencia en la puerta de la mente. En ese objeto, "solo lo cognoscible" es la medida de la advertencia. El significado es: así como mediante la advertencia no hay apego, irritación ni confusión, así también, sin permitir que surja el apego y demás, mantendré la mente únicamente en la medida de la advertencia. ยโตติ ยทา. ตโตติ ตทา. น เตนาติ เตน ราเคน วา รตฺโต, โทเสน วา ทุฏฺโฐ, โมเหน วา มูฬฺโห น ภวิสฺสติ. ตโต ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต น ตตฺถาติ ยทา ตฺวํ เตน ราเคน วา โทสโมเหหิ วา รตฺโต วา ทุฏฺโฐ วา มูฬฺโห วา น ภวิสฺสสิ, ตทา ตฺวํ น ตตฺถ ตสฺมึ ทิฏฺเฐ วา สุตมุตวิญฺญาเต วา ปฏิพทฺโธ อลฺลีโน ปติฏฺฐิโต นาม ภวิสฺสสิ. เนวิธาติอาทิ วุตฺตตฺถเมว. "Yatoti" significa cuando; "tatoti" significa entonces. "Na tenāti" significa que no estará apegado por esa pasión, ni irritado por ese odio, ni confundido por esa ignorancia. "Tato tvaṃ mālukyaputta na tatthāti" significa que cuando no estés apegado, irritado o confundido, entonces no estarás vinculado, adherido ni establecido en eso visto, escuchado, sentido o cognoscible. El pasaje "nevidhātiādi" tiene el mismo significado ya explicado anteriormente. สติ มุฏฺฐาติ สติ นฏฺฐา. ตญฺจ อชฺโฌสาติ ตํ อารมฺมณํ คิลิตฺวา. อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อภิชฺฌาย จ วิหึสาย จ. อถ วา ‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺตี’’ติ ปเทนาปิ สทฺธึ โยเชตพฺพํ, อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อิเมปิ ทฺเว ธมฺมา ตสฺส วฑฺฒนฺตีติ อตฺโถ. "Sati muṭṭhāti" significa que la atención se ha perdido. "Tañca ajjhosāti" significa tragar ese objeto de los sentidos. "Abhijjhā ca vihesā cā" se refiere a la codicia y a la crueldad. Alternativamente, estas palabras deben vincularse con el término "tassa vaḍḍhantī"; el significado es que estos dos estados mentales, la codicia y la crueldad, aumentan para esa persona. จิตฺตมสฺสูปหญฺญตีติ อภิชฺฌาวิเหสาหิ อสฺส จิตฺตํ อุปหญฺญติ. อาจินโตติ อาจินนฺตสฺส. อารา นิพฺพาน วุจฺจตีติ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ นาม ทูเร ปวุจฺจติ. ฆตฺวาติ ฆายิตฺวา. โภตฺวาติ ภุตฺวา สายิตฺวา [Pg.30] เลหิตฺวา. ผุสฺสาติ ผุสิตฺวา. ปฏิสฺสโตติ ปฏิสฺสติสงฺขาตาย สติยา ยุตฺโต. เสวโต จาปิ เวทนนฺติ จตุมคฺคสมฺปยุตฺตํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนํ เสวนฺตสฺส. ขียตีติ ขยํ คจฺฉติ. กึ ตํ? ทุกฺขมฺปิ กิเลสชาตมฺปิ. อญฺญตโรติ อสีติยา มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร เอโก. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต คาถาหิปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. "Cittamassūpahaññatīti" significa que su mente es afligida por la codicia y la crueldad. "Ācinato" se refiere a quien acumula tales estados. "Ārā nibbāna vuccatīti" indica que para tal persona que desarrolla el sufrimiento del ciclo de existencias, se dice que el Nirvana está lejos. "Ghatvā" significa habiendo olido. "Bhotvā" significa habiendo comido, saboreado y lamido. "Phussā" significa habiendo tocado. "Paṭissato" significa dotado de la atención constante en diversos objetos. "Sevato cāpi vedananti" se refiere a quien cultiva la sensación supramundana asociada con los cuatro senderos. "Khīyatīti" significa que llega a su fin o se agota. ¿Qué es lo que se agota? Tanto el sufrimiento del ciclo como las impurezas. "Aññataro" se refiere a uno de los ochenta grandes discípulos. De este modo, en este sutta, se explica mediante versos tanto el ciclo de sufrimientos (vaṭṭa) como su cesación (vivaṭṭa). ๓. ปริหานธมฺมสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario al Parihānadhamma Sutta ๙๖. ตติเย ปริหานธมฺมนฺติ ปริหานสภาวํ. อภิภายตนานีติ อภิภวิตานิ อายตนานิ. สรสงฺกปฺปาติ เอตฺถ สรนฺตีติ สรา, ธาวนฺตีติ อตฺโถ. สรา จ เต สงฺกปฺปา จ สรสงฺกปฺปา. สํโยชนิยาติ พนฺธนิยา พนฺธนสฺส ปจฺจยภูตา. ตญฺเจ ภิกฺขูติ ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ กิเลสชาตํ, ตํ วา อารมฺมณํ. อธิวาเสตีติ จิตฺเต อาโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ ฉนฺทราคปฺปหาเนน น ปชหติ. เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. อภิภายตนญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ เอตํ พุทฺเธน ภควตา อภิภวิตํ อายตนนฺติ กถิตํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ปุคฺคเลน ธมฺโม ทสฺสิโต. 96. En el tercer sutta, "parihānadhammanti" se refiere a la naturaleza del declive. "Abhibhāyatanānīti" son las bases que dominan u superan las influencias contrarias. En la expresión "sarasaṅkappā", "sarā" significa que corren o deambulan por diversos objetos. Por lo tanto, son pensamientos (saṅkappā) errantes. "Saṃyojaniyā" significa que encadenan o actúan como condiciones para los grilletes. "Tañce bhikkhūti" se refiere a la impureza surgida o al objeto percibido. "Adhivāsetīti" significa que lo mantiene en la mente, permitiendo que resida allí. "Nappajahatīti" significa que no lo abandona mediante la erradicación del deseo y el apego. Este razonamiento debe aplicarse a todos los términos. "Abhibhāyatanañhetaṃ vuttaṃ bhagavatā" significa que el Bienaventurado declaró esto como una base de maestría. Aquí, al interrogar y analizar el Dhamma, el Buda muestra el Dhamma a través de la descripción de la persona (puggalādhiṭṭhāna). ๔. ปมาทวิหารีสุตฺตวณฺณนา 4. Comentario al Pamādavihārī Sutta ๙๗. จตุตฺเถ อสํวุตสฺสาติ อปิหิตสฺส น ปิทหิตฺวา สญฺฉาทิตฺวา ฐปิตสฺส. พฺยาสิญฺจตีติ วิอาสิญฺจติ, กิเลสตินฺตํ หุตฺวา วตฺตติ. ปาโมชฺชนฺติ ทุพฺพลปีติ. ปีตีติ พลวปีติ. ปสฺสทฺธีติ ทรถปสฺสทฺธิ. ธมฺมา น ปาตุภวนฺตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต. 97. En el cuarto sutta, "asaṃvutassa" se refiere a quien deja la puerta de los sentidos abierta sin protegerla con la atención. "Byāsiñcatīti" significa que es empapado o rociado por el agua de las impurezas. "Pāmojja" es una alegría incipiente o débil. "Pīti" es una alegría intensa o poderosa. "Passaddhi" es la tranquilidad que alivia el malestar. "Dhammā na pātubhavantīti" significa que los estados de calma (samatha) y visión clara (vipassanā) no surgen. En este sutta, tras preguntar sobre la persona y analizarla, el Buda muestra a la persona a través de la perspectiva del Dhamma. ๕. สํวรสุตฺตวณฺณนา 5. Comentario al Saṃvara Sutta ๙๘. ปญฺจเม กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโรติ อิทํ มคฺคกุสลสฺส วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺเหยฺยาสีติ ปฐมํ ปหาตพฺพมคฺคกฺขานํ วิย อุทฺเทสกฺกเมน อวตฺวา เทสนากุสลตาย ปฐมํ ปหาตพฺพธมฺมกฺขานวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา ธมฺโมว วิภตฺโต. 98. En el quinto sutta, la pregunta "kathañca, bhikkhave, asaṃvaro" debe entenderse como la habilidad del Buda en la enseñanza. Al igual que un guía experto que indica primero qué camino evitar diciendo "deja el de la izquierda y toma el de la derecha", el Buda enseña primero los estados que deben abandonarse. En este sutta, tras preguntar sobre el Dhamma, se analiza exclusivamente el Dhamma. ๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al Samādhi Sutta ๙๙. ฉฏฺเฐ [Pg.31] สมาธินฺติ จิตฺเตกคฺคตํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ จิตฺเตกคฺคตาย ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ. 99. En el sexto sutta, "samādhinti" se refiere a la unificación de la mente (cittekaggatā). Este sutta fue pronunciado al observar a monjes que carecían de concentración, sabiendo que para aquellos que logren la unificación de la mente, su tema de meditación (kammaṭṭhāna) prosperará. ๗. ปฏิสลฺลานสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Paṭisallāna Sutta ๑๐๐. สตฺตเม ปฏิสลฺลานนฺติ กายวิเวกํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ กายวิเวเกน ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ กายวิเวกํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ. 100. En el séptimo sutta, "paṭisallānanti" se refiere al retiro físico (kāyaviveka). Este sutta fue dicho al ver a monjes que no practicaban el retiro, comprendiendo que para aquellos que obtengan el retiro físico, sus temas de meditación, tanto de calma como de visión clara, alcanzarán la plenitud. ๘-๙. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตาทิวณฺณนา 8-9. Comentario al primer Na-tumhāka Sutta y otros ๑๐๑-๑๐๒. อฏฺฐมํ อุปมาย ปริวาเรตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ, นวมํ สุทฺธิกวเสเนว พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. อตฺโถ ปน อุภยตฺถาปิ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. 101-102. El octavo sutta fue enseñado utilizando analogías según la disposición de quienes pueden comprender; el noveno fue enseñado de forma directa según la disposición de los oyentes. El significado de ambos debe entenderse siguiendo el método ya explicado en el Khandhavagga. ๑๐. อุทกสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al Udaka Sutta ๑๐๓. ทสเม อุทโก สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุทโกติ ตสฺส นามํ. อิทํ ชาตุ เวทคูติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อถ วา อิทํ มม วจนํ สุณาถาติ ทีเปนฺโต เอวมาห. ชาตุ เวทคูติ อหํ เอกํเสเนว เวทคู, เวทสงฺขาเตน ญาเณน เนยฺเยสุ คโต, เวทํ วา คโต อธิคโต, ปณฺฑิโตหมสฺมีติ อตฺโถ. สพฺพชีติ เอกํเสน สพฺพวฏฺฏํ ชินิตฺวา อภิภวิตฺวา ฐิโตสฺมีติ วทติ. อปลิขตํ คณฺฑมูลนฺติ อปลิขตํ ทุกฺขมูลํ. ปลิขณินฺติ ปลิขตํ มยา, ขนิตฺวา ฐิโตสฺมีติ ทีเปติ. 103. En el décimo sutta, en la frase "udako sudaṃ", "sudaṃ" es solo una partícula. "Udako" es el nombre del hijo del asceta Rāma. En "idaṃ jātu vedagū", "idaṃ" es una partícula, o bien significa "escuchen estas palabras mías". "Jātu vedagū" significa: "Ciertamente soy un conocedor de la sabiduría (Veda), he comprendido todo lo cognoscible mediante el conocimiento o he alcanzado la realización; soy un sabio". "Sabbajī" significa: "Soy quien reside habiendo vencido y superado todo el ciclo de existencias". "Apalikhataṃ gaṇḍamūlanti" se refiere a la raíz no arrancada del sufrimiento del ciclo. "Palikhaṇinti" significa: "Ha sido totalmente excavada por mí"; indica que reside habiendo extraído la raíz del sufrimiento. มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ เอตฺถ อยํ กาโย หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม, ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม, ทหรกาเล [Pg.32] วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทีนํ วเสน ปริมทฺทนธมฺโม, เอวํ ปริหริโตปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ. En "mātāpettikasambhavassāti", se refiere a lo nacido de madre y padre, surgido de la unión de los fluidos parentales. "Odanakummāsūpacayassāti" significa nutrido y desarrollado por el consumo de arroz y papillas. En la frase sobre la naturaleza impermanente y sujeta a disolución, se explica que este cuerpo es "aniccadhammo" porque deja de existir tras surgir; es "ucchādanadhammo" porque requiere la aplicación de ungüentos para mitigar el mal olor; y es "parimaddanadhammo" porque requiere masajes suaves para aliviar las dolencias de los miembros. También se refiere a los masajes y presiones realizados en la infancia para corregir la postura de los miembros afectados por la estrechez del útero. A pesar de tales cuidados, es de naturaleza quebradiza y destructible, pues termina rompiéndose y desintegrándose. ตตฺถ มาตาเปตฺติกสมฺภวโอทนกุมฺมาสูปจยปริมทฺทนปเทหิ วฑฺฒิ กถิตา, อนิจฺจเภทนวิทฺธํสนปเทหิ ปริหานิ. ปุริเมหิ วา ตีหิ สมุทโย, ปจฺฉิเมหิ อตฺถงฺคโมติ. เอวํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส วฑฺฒิปริหานินิพฺพตฺติเภทา ทสฺสิตา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. Al respecto, con los términos referidos al origen parental, la nutrición y el masaje, se describe el crecimiento (vuḍḍhi). Con los términos referidos a la impermanencia, ruptura y disolución, se describe el declive (parihāni). Alternativamente, los primeros términos indican el surgimiento (samudaya) y los últimos la cesación (atthaṅgama). De este modo, se muestran el crecimiento, el declive, el surgimiento y la desintegración del cuerpo formado por los cuatro grandes elementos. El resto del texto tiene un significado evidente. สฬวคฺโค ทสโม. El Sexto Vagga ha finalizado. ทุติโย ปณฺณาสโก. El segundo grupo de cincuenta (Paṇṇāsaka) ha concluido. ๑๑. โยคกฺเขมิวคฺโค 11. El Vagga sobre la Seguridad frente a los Vínculos (Yogakkhemivagga). ๑. โยคกฺเขมิสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Yogakkhemi Sutta. ๑๐๔. โยคกฺเขมิวคฺคสฺส ปฐเม โยคกฺเขมิปริยายนฺติ จตูหิ โยเคหิ เขมิโน การณภูตํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. อกฺขาสิ โยคนฺติ ยุตฺตึ กเถสิ. ตสฺมาติ กสฺมา? กึ อกฺขาตตฺตา, อุทาหุ ปหีนตฺตาติ? ปหีนตฺตา. น หิ อกฺขาเนน โยคกฺเขมิ นาม โหติ. 104. En el primer sutta del Yogakkhemivagga, 'yogakkhemipariyāya' se refiere a la causa del estado de seguridad frente a los cuatro vínculos (yogas). 'Dhammapariyāya' significa la causa del conocimiento del Dhamma. 'Akkhāsi yoga' significa que el Buda explicó el método apropiado de Samatha y Vipassanā. 'Tasmā' (por lo cual): ¿por qué causa? ¿Es porque se ha explicado o porque se han abandonado los vínculos? Es porque se han abandonado. Pues uno no es llamado poseedor de la seguridad frente a los vínculos simplemente por el hecho de explicarlo. ๒-๑๐. อุปาทายสุตฺตาทิวณฺณนา 2-10. Comentario que comienza con el Upādāya Sutta. ๑๐๕-๑๑๓. ทุติเย เวทนาสุขทุกฺขํ กถิตํ, ตํ ปน วิปากสุขทุกฺขํ วฏฺฏติ. ตติเย ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. จตุตฺเถ โลกสฺสาติ สงฺขารโลกสฺส. ปญฺจมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนยเมว. 105-113. En el segundo sutta se habla del placer y el dolor de la sensación; sin embargo, esto se refiere al placer y al dolor como resultados (vipāka). En el tercero, 'dukkhassa' se refiere al sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha). En el cuarto, 'lokassa' se refiere al mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). En los suttas quinto y siguientes, lo que deba explicarse sigue el mismo método ya expuesto en el Khandhavagga. โยคกฺเขมิวคฺโค เอกาทสโม. Concluye el undécimo vagga, el Yogakkhemivagga. ๑๒. โลกกามคุณวคฺโค 12. El Vagga sobre el Mundo y las Cuerdas del Placer Sensual (Lokakāmaguṇavagga). ๑-๒. ปฐมมารปาสสุตฺตาทิวณฺณนา 1-2. Comentario que comienza con el primer Mārapāsa Sutta. ๑๑๔-๑๑๕. โลกกามคุณวคฺคสฺส [Pg.33] ปฐเม อาวาสคโตติ วสนฏฺฐานํ คโต. มารสฺส วสํ คโตติ ติวิธสฺสาปิ มารสฺส วสํ คโต. ปฏิมุกฺก’สฺส มารปาโสติ อสฺส คีวาย มารปาโส ปฏิมุกฺโก ปเวสิโต. ทุติยํ อุตฺตานเมว. 114-115. En el primer sutta del Lokakāmaguṇavagga, 'āvāsagato' significa que ha ido al lugar de residencia de Māra. 'Mārassa vasaṃ gato' significa que ha caído bajo el poder de las tres clases de Māra. 'Paṭimukkassa mārapāso' significa que el lazo de Māra —el deseo— ha sido colocado e introducido en su cuello. El segundo sutta es claro en su significado. ๓. โลกนฺตคมนสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario al Lokantagamanasutta. ๑๑๖. ตติเย โลกสฺสาติ จกฺกวาฬโลกสฺส. โลกสฺส อนฺตนฺติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ. วิหารํ ปาวิสีติ ‘‘มยิ วิหารํ ปวิฏฺเฐ อิเม ภิกฺขู, อิมํ อุทฺเทสํ อานนฺทํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, โส จ เตสํ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทิตฺวา กเถสฺสติ. ตโต นํ โถเมสฺสามิ, มม โถมนํ สุตฺวา ภิกฺขู อานนฺทํ อุปสงฺกมิตพฺพํ, วจนญฺจสฺส โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ จินฺเตตฺวา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวาว นิสินฺนาสเน อนฺตรหิโต คนฺธกุฏิยํ ปาตุรโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสี’’ติ. 116. En el tercer sutta, 'lokassa' se refiere al mundo del universo (cakkavāḷaloka). 'Lokassa antaṃ' se refiere al fin del mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). 'Vihāraṃ pāvisī' (entró en la morada) significa que el Buda, pensando: 'Cuando yo entre en la morada, estos monjes le preguntarán a Ānanda sobre esta enseñanza resumida; él se la explicará de acuerdo con mi conocimiento omnisciente. Entonces lo elogiaré; al escuchar mi elogio, los monjes considerarán que Ānanda es alguien a quien se debe acudir, y que sus palabras deben ser escuchadas y creídas. Eso será para su beneficio y felicidad por largo tiempo', desapareció de su asiento sin desglosar detalladamente el significado de lo que había dicho brevemente y apareció en el Gandhakuti. Por eso se dice: 'se levantó de su asiento y entró en la morada'. สตฺถุ เจว สํวณฺณิโตติ สตฺถารา จ ปสตฺโถ. วิญฺญูนนฺติ อิทมฺปิ กรณตฺเถ สามิวจนํ, ปณฺฑิเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ จ สมฺภาวิโตติ อตฺโถ. ปโหตีติ สกฺโกติ. อติกฺกมฺเมว มูลํ อติกฺกมฺเมว ขนฺธนฺติ สาโร นาม มูเล วา ขนฺเธ วา ภเวยฺย, ตมฺปิ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. เอวํสมฺปทมิทนฺติ เอวํสมฺปตฺติกํ, อีทิสนฺติ อตฺโถ. อติสิตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพเมว ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสติ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ชานนฺโต ชานาติ, ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยว. สฺวายํ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน ปริยตฺติธมฺมปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติ จกฺขุภูโต. เอวเมเตสุ ปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ธมฺมสฺส [Pg.34] วตฺตนโต วตฺตา. ปวตฺตนโต ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา ทสฺสนสมตฺถตาย อตฺถสฺส นินฺเนตา. อมตาธิคมาย ปฏิปตฺตึ เทเสตีติ อมตสฺส ทาตา. 'Satthu ceva saṃvaṇṇito' significa que es elogiado por el Maestro. 'Viññūnaṃ': aquí el caso genitivo se usa con sentido instrumental, significando 'honrado por los sabios compañeros de vida santa'. 'Pahoti' significa que es capaz. 'Atikkammeva mūlaṃ atikkammeva khandhaṃ': el corazón de la madera (sāra) suele estar en la raíz o en el tronco; esto significa que sobrepasa incluso eso. 'Evaṃsampadamidaṃ' significa que posee tal cualidad, de tal clase. 'Atisitvā' significa habiendo sobrepasado. 'Jānaṃ jānāti' significa que conoce precisamente lo que debe ser conocido. 'Passaṃ passati' significa que ve precisamente lo que debe ser visto. O bien, así como alguien que sostiene una visión errónea no conoce realmente aunque crea conocer, ni ve realmente aunque crea ver, no es así en el caso del Bendito. El Bendito conoce con conocimiento real y ve con visión real. Él es el 'Ojo' (Cakkhubhūto) en el sentido de ser quien guía la visión del mundo. Es el 'Conocimiento' (Ñāṇabhūto) en el sentido de ser quien hace conocer la verdad. Es el 'Dhamma' (Dhammabhūto) por tener una naturaleza que no se desvía, o porque habiendo reflexionado en su corazón, emite a través de su voz el Dhamma de la enseñanza (Pariyatti). Es el 'Brahma' (Brahmabhūto) por su excelencia. O bien, es el 'Ojo' por haber llegado a ser como un ojo. Así debe entenderse el significado de estos términos. Él es el 'Hablante' (Vattā) por exponer el Dhamma de las Cuatro Nobles Verdades. Es el 'Iniciador' (Pavattā) por ponerlo en movimiento. Es el 'Expositor del significado' (Atthassa ninnetā) por su capacidad de extraer y mostrar el sentido con claridad. Es el 'Dador de lo Inmortal' (Amatassa dātā) porque enseña la práctica para alcanzar el Nibbāna. อครุํ กริตฺวาติ ปุนปฺปุนํ ยาจาเปนฺโตปิ หิ ครุํ กโรติ นาม. อตฺตโน เสกฺขปฏิสมฺภิทาญาเณ ฐตฺวา สิเนรุปาทโต วาลิกํ อุทฺธรมาโน วิย ทุพฺพิญฺเญยฺยํ กตฺวา กเถนฺโตปิ ครุํ กโรติเยว นาม. เอวํ อกตฺวา อมฺเห ปุนปฺปุนํ อยาจาเปตฺวา สุวิญฺเญยฺยมฺปิ โน กตฺวา กเถหีติ วุตฺตํ โหติ. 'Agaruṃ karitvā' (sin hacerlo pesado): pues quien hace que se le pida una y otra vez, ciertamente lo hace 'pesado'. También quien, basándose en su propio conocimiento analítico (paṭisambhidāñāṇa), habla de forma difícil de comprender, como si estuviera extrayendo un grano de arena de la base del monte Sineru, ciertamente lo hace 'pesado'. Lo que se quiere decir es: 'Sin hacer eso, háblanos de modo que sea fácil de entender, sin que tengamos que pedirlo repetidamente'. ยํ โข โวติ ยํ โข ตุมฺหากํ. จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานีติ จกฺขุญฺหิ โลเก อปฺปหีนทิฏฺฐิ ปุถุชฺชโน สตฺตโลกวเสน โลโกติ สญฺชานาติ เจว มญฺญติ จ, ตถา จกฺกวาฬโลกวเสน. น หิ อญฺญตฺร จกฺขาทีหิ ทฺวาทสายตเนหิ ตสฺส สา สญฺญา วา มาโน วา อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ, ‘‘จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี’’ติ. อิมสฺส จ โลกสฺส คมเนน อนฺโต นาม ญาตุํ วา ทฏฺฐุํ วา ปตฺตุํ วา น สกฺกา. ลุชฺชนฏฺเฐน ปน ตสฺเสว จกฺขาทิเภทสฺส โลกสฺส นิพฺพานสงฺขาตํ อนฺตํ อปฺปตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา นาม นตฺถีติ เวทิตพฺพา. 'Yaṃ kho vo' significa lo que es para vosotros. 'Por medio del ojo, amigos, en el mundo uno tiene la percepción del mundo y la concepción del mundo': pues el hombre común que no ha abandonado la visión errónea percibe y concibe el ojo como 'mundo' en el sentido del mundo de los seres (sattaloka), y del mismo modo en el sentido del mundo del universo (cakkavāḷaloka). Pues fuera de las doce bases de los sentidos, como el ojo, no surge en él tal percepción o concepción. Por eso se dijo: 'por medio del ojo, amigos, en el mundo uno tiene la percepción del mundo y la concepción del mundo'. Y el fin de este mundo no puede conocerse, verse ni alcanzarse mediante el viaje físico. Sin embargo, debe entenderse que, debido a su naturaleza de desintegración (lujjana), sin alcanzar el fin de ese mismo mundo dividido en el ojo, etc. —fin que es llamado Nibbāna— no hay un término final para el sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha). เอวํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘สาวเกน ปญฺโห กถิโตติ มา นิกฺกงฺขา อหุวตฺถ, อยํ ภควา สพฺพญฺญุตญฺญาณตุลํ คเหตฺวา นิสินฺโน. อิจฺฉมานา ตเมว อุปสงฺกมิตฺวา นิกฺกงฺขา โหถา’’ติ อุยฺโยเชนฺโต อากงฺขมานา ปนาติอาทิมาห. Tras responder a la pregunta, ahora Ānanda, exhortándoles, dijo: 'No estéis con dudas pensando que la pregunta fue respondida por un discípulo; este Bendito está sentado sosteniendo la balanza del conocimiento omnisciente. Si lo deseáis, acercaos a Él mismo y quedaos libres de dudas', y por ello dijo las palabras que comienzan con 'pero si lo deseáis'. อิเมหิ อากาเรหีติ อิเมหิ การเณหิ จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺตาภาวการเณหิ เจว สงฺขารโลกสฺส อนฺตาปตฺติการเณหิ จ. อิเมหิ ปเทหีติ อิเมหิ อกฺขรสมฺปิณฺฑเนหิ. พฺยญฺชเนหีติ ปาฏิเยกฺกอกฺขเรหิ. 'Imehi ākārehi' significa por estas razones: tanto por las razones de la inexistencia de un fin para el mundo del universo, como por las razones para alcanzar el fin del mundo de las formaciones. 'Imehi padehi' significa mediante estas combinaciones de sílabas (palabras). 'Byañjanehi' significa mediante las sílabas individuales. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต ธาตุกุสโล อายตนกุสโล ปจฺจยาการกุสโล การณาการณกุสโลติ. มหาปญฺโญติ มหนฺเต อตฺเถ มหนฺเต ธมฺเม มหนฺตา [Pg.35] นิรุตฺติโย มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปฏิคฺคณฺหนสมตฺถตาย มหาปญฺญาย สมนฺนาคโต. ยถา ตํ อานนฺเทนาติ ยถา อานนฺเทน พฺยากตํ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยถา อานนฺเทน ตํ พฺยากตํ, อหมฺปิ ตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยนฺติ อตฺโถ. En la explicación de 'paṇḍito' (el sabio): es aquel que está dotado de sabiduría (paṇḍicca). Es sabio por cuatro razones: por ser experto en los elementos (dhātu), experto en las bases (āyatana), experto en el modo de las condiciones (paccayākāra) y experto en lo que es causa y lo que no es causa (kāraṇākāraṇa). Con respecto a 'mahāpaññoti' (de gran sabiduría): es aquel dotado de una gran sabiduría por su capacidad de captar los grandes significados (attha), las grandes enseñanzas (dhamma), las grandes definiciones lingüísticas (nirutti) y las grandes inspiraciones analíticas (paṭibhāna). 'Yathā taṃ ānandenāti': se dice refiriéndose a lo que fue explicado por Ānanda. El significado es: 'tal como fue explicado extensamente por Ānanda, yo también lo explicaría exactamente de la misma manera'. ๔. กามคุณสุตฺตวณฺณนา 4. Comentario al Kāmaguṇa Sutta (Discurso sobre los Cordeles del Placer Sensual). ๑๑๗. จตุตฺเถ เย เมติ เย มม. เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพาติ จิตฺเตน อนุภูตปุพฺพา. ตตฺร เม จิตฺตํ พหุลํ คจฺฉมานํ คจฺเฉยฺยาติ เตสุ ปาสาทตฺตยติวิธนาฏกาทิเภทสมฺปตฺติวเสน อนุภูตปุพฺเพสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ พหูสุ วาเรสุ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ทีเปติ. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วาติ อิธ ปธานจริยกาเล ฉพฺพสฺสานิ สุปุปฺผิตวนสณฺฑชาตานํ ทิชคณาทีนํ วเสน ทิฏฺฐสุตาทิเภทํ มโนรมารมฺมณํ กามคุณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวรูเปสุ ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา พหุลํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ ทสฺเสติ. อปฺปํ วา อนาคเตสูติ อนาคเต ‘‘เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, สงฺโข นาม ราชา, เกตุมตี นาม ราชธานี’’ติอาทิวเสน (ที. นิ. ๓.๑๐๖) ปริตฺตกเมว อนาคเตสุ กามคุเณสุ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ทสฺเสติ. ตตฺร เม อตฺตรูเปนาติ ตตฺร มยา อตฺตโน หิตกามชาติเกน. อปฺปมาโทติ สาตจฺจกิริยา ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตสฺส อโวสฺสคฺโค. สตีติ อารมฺมณปริคฺคหิตสติ. อารกฺโขติ อยํ อปฺปมาโท จ สติ จ เจตโส อารกฺโข กรณีโย, เอวํ เม อโหสีติ ทสฺเสติ, อารกฺขตฺถาย อิเม ทฺเว ธมฺมา กาตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. 117. En el cuarto discurso, 'ye me' significa 'aquellos que son míos'. 'Cetaso samphuṭṭhapubbā' significa 'experimentados previamente por la mente'. 'Tatra me cittaṃ bahulaṃ gacchamānaṃ gaccheyyā' indica que la mente podría surgir con frecuencia en aquellos cinco cordeles del placer sensual experimentados anteriormente, mediante la gloria de la soberanía real que posee diversas excelencias, tales como los tres tipos de palacios (adecuados para las estaciones) y varios tipos de bailarines. 'Paccuppannesu vā' (o en los presentes): muestra que incluso en los objetos presentes, que son placenteros para el corazón, tales como ver bosques en plena floración o bandadas de aves durante el período de seis años de prácticas ascéticas (padhānacariya), la mente podría surgir con frecuencia. 'Appaṃ vā anāgatesū' indica que, con respecto a los placeres sensuales futuros —tales como pensar que 'en el futuro aparecerá el Buda Metteyya, el rey Saṅkha y la capital Ketumatī'— la mente surgiría solo mínimamente. 'Tatra me attarūpenā' significa 'allí, por mí mismo, quien busca su propio beneficio'. 'Appamādo' es la acción constante y el no abandonar la mente en los cinco cordeles del placer sensual. 'Satī' es la atención que aprehende el objeto. 'Ārakkhoti': se muestra que 'esta diligencia y esta atención deben ser practicadas como protección de la mente'; este fue mi pensamiento. Significa que estos dos factores deben cultivarse para la protección. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพติ ยสฺมา เจตโส อารกฺขตฺถาย อปฺปมาโท จ สติ จ กาตพฺพา, ยสฺมา ตสฺมึ อายตเน วิทิเต อปฺปมาเทน วา สติยา วา กาตพฺพํ นตฺถิ, ตสฺมา เส อายตเน เวทิตพฺเพ, ตํ การณํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. สฬายตนนิโรธนฺติ สฬายตนนิโรโธ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ สนฺธาย ภาสิตนฺติ อตฺโถ. นิพฺพานสฺมิญฺหิ จกฺขุอาทีนิ เจว นิรุชฺฌนฺติ รูปสญฺญาทโย จ นิรุชฺฌนฺตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 'Tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe': puesto que se debe cultivar la diligencia y la atención para la protección de la mente, y dado que una vez conocida esa base (Nibbāna) no queda nada más por hacer mediante la diligencia o la atención, por tanto, 'esa base debe ser conocida', significando que se debe comprender esa causa. 'Saḷāyatananirodhaṃ' (el cese de las seis bases) es un nombre para el Nibbāna; se dice refiriéndose a ello. Pues en el Nibbāna, tanto el ojo como los demás sentidos cesan, y también cesan las percepciones de las formas y demás objetos. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. ๕-๖. สกฺกปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา 5-6. Comentario al Sakkapañha Sutta y otros. ๑๑๘-๑๑๙. ปญฺจเม [Pg.36] ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. ปรินิพฺพายนฺตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺติ. ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหตีติ ตณฺหานิสฺสิตํ กมฺมวิญฺญาณํ โหติ. ตทุปาทานนฺติ ตํคหณํ, ตณฺหาคหเณน สหคตํ วิญฺญาณํ โหตีติ อตฺโถ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. 118-119. En el quinto discurso, 'diṭṭheva dhamme' significa 'en esta misma existencia'. 'Parinibbāyantī' significa que se extinguen mediante la extinción de las deflicciones (kilesa-parinibbāna). 'Tannissitaṃ viññāṇaṃ hotī' significa que es la conciencia del kamma que se apoya en el deseo (taṇhā). 'Tadupādānaṃ' significa ese asimiento; el significado es que la conciencia está acompañada por el asimiento del deseo. El sexto discurso es evidente en su significado. ๗. สาริปุตฺตสทฺธิวิหาริกสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Sāriputtasaddhivihārika Sutta (Discurso sobre los Compañeros de Sāriputta). ๑๒๐. สตฺตเม สนฺตาเนสฺสตีติ ฆเฏสฺสติ, โยควิจฺเฉทมสฺส ปาปุณิตุํ น ทสฺสติ. 120. En el séptimo, 'santānessatī' significa 'se esforzará'; no permitirá que ocurra una interrupción en su práctica espiritual (brahmacariya). ๘. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Rāhulovāda Sutta (Discurso de Exhortación a Rāhula). ๑๒๑. อฏฺฐเม วิมุตฺติปริปาจนิยาติ วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนิยา. ธมฺมาติ ปนฺนรส ธมฺมา, เต สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ – 121. En el octavo, 'vimuttiparipācaniyā' son aquellas cualidades que hacen madurar la liberación. 'Dhammā' se refiere a quince factores que deben entenderse por su función de purificar las facultades como la fe (saddhā), etc. Pues esto fue dicho: ‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต[Pg.37], ปญฺจ สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๔). 'Para quien evita a las personas sin fe, frecuenta, se asocia y sirve a las personas con fe, y reflexiona sobre los discursos que inspiran confianza (pasādanīya suttante), por estos tres modos se purifica la facultad de la fe (saddhindriya). Para quien evita a las personas perezosas, frecuenta, se asocia y sirve a las personas diligentes, y reflexiona sobre los cuatro esfuerzos correctos (sammappadhāna), por estos tres modos se purifica la facultad de la energía (vīriyindriya). Para quien evita a las personas olvidadizas, frecuenta, se asocia y sirve a las personas atentas, y reflexiona sobre los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna), por estos tres modos se purifica la facultad de la atención (satindriya). Para quien evita a las personas no concentradas, frecuenta, se asocia y sirve a las personas concentradas, y reflexiona sobre las absorciones y liberaciones (jhāna-vimokkha), por estos tres modos se purifica la facultad de la concentración (samādhindriya). Para quien evita a las personas de poca sabiduría, frecuenta, se asocia y sirve a las personas sabias, y reflexiona sobre la conducta del conocimiento profundo, por estos tres modos se purifica la facultad de la sabiduría (paññindriya). Así, para quien evita a estos cinco tipos de personas, se asocia con otros cinco, y reflexiona sobre estos cinco tipos de discursos, por estos quince modos se purifican estas cinco facultades'. อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนิยา – สทฺธาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, เมฆิยตฺเถรสฺส กถิตา กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจ ธมฺมาติ (อุทา. ๓๑). กาย ปน เวลาย ภควโต เอตทโหสีติ? ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺตสฺส. Existen otros quince factores que maduran la liberación: las cinco facultades que comienzan con la fe, las cinco percepciones que conducen a la penetración (la percepción de la impermanencia, la percepción del sufrimiento en lo impermanente, la percepción del no-yo en el sufrimiento, la percepción del abandono y la percepción del desapasionamiento), y los cinco factores enseñados al Venerable Meghiya que comienzan con la buena amistad. ¿En qué momento tuvo el Bienaventurado este pensamiento? Al amanecer, mientras observaba el mundo. อเนกานิ เทวตาสหสฺสานีติ อายสฺมตา ราหุเลน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล ปาลิตนาคราชกาเล ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺเตน สทฺธึ ปตฺถนํ ปฏฺฐปิตเทวตาสุ ปน กาจิ ภูมฏฺฐกา เทวตา, กาจิ อนฺตลิกฺขฏฺฐกา, กาจิ จาตุมหาราชิกา, กาจิ เทวโลเก, กาจิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา. อิมสฺมึ ปน ทิวเส สพฺพาปิ ตา เอกฏฺฐาเน อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา, ตา สนฺธายาห – ‘‘อเนกานิ เทวตาสหสฺสานี’’ติ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร จ มคฺคา จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ หิ กาจิ เทวตา โสตาปนฺนา อเหสุํ, กาจิ สกทาคามี, อนาคามี, ขีณาสวา. ตาสญฺจ ปน เทวตานํ เอตฺตกาติ คณนวเสน ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. "Muchos miles de deidades" se refiere a aquellas deidades que, habiendo realizado la aspiración junto con el Venerable Rāhula a los pies del Buda Padumuttara en el tiempo en que este último era el rey naga Pālita, renacieron como deidades terrestres, algunas en el aire, algunas en el reino de los Cuatro Grandes Reyes, algunas en el mundo de los devas y otras en el mundo de Brahma. En este día, todas ellas se reunieron en un solo lugar, precisamente en el bosque Andhavana; refiriéndose a ellas, el Buda dijo: "muchos miles de deidades". Respecto a "ojo del Dhamma", en este sutta debe entenderse como los cuatro caminos y los cuatro frutos. Pues allí, algunas deidades se convirtieron en las que entran en la corriente, algunas en las que regresan una vez, en las que no regresan y en las que han extinguido las impurezas. No existe un límite numérico para el recuento de esas deidades. El resto es claro en todo lugar. ๙-๑๐. สํโยชนิยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา 9-10. Comentario al Saṃyojaniyadhamma Sutta y otros. ๑๒๒-๑๒๓. นวมทสมานิ อิฏฺฐารมฺมณวเสน กถิยมาเน พุชฺฌนกานํ วเสน วุตฺตานีติ. 122-123. El noveno y el décimo suttas, siendo expuestos por medio de objetos deseables, fueron dichos en consideración a aquellos que alcanzarán el despertar. โลกกามคุณวคฺโค ทฺวาทสโม. El capítulo sobre las cualidades de los placeres sensoriales del mundo, el duodécimo. ๑๓. คหปติวคฺโค 13. El capítulo sobre el jefe de familia (Gahapativagga). ๑-๓. เวสาลีสุตฺตาทิวณฺณนา 1-3. Comentario al Vesālī Sutta y otros. ๑๒๔-๑๒๖. คหปติวคฺคสฺส ปฐเม อุคฺโคติ ปณีตทายกานํ อคฺคอุคฺโค, โส ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ปณีตทายกานํ ยทิทํ [Pg.38] อุคฺโค คหปตี’’ติ เอวํ เอตทคฺเค ฐปิโต. เสสเมเตสุ เจว ทฺวีสุ, ตติเย จ วุตฺตตฺถเมว. 124-126. En el primero del capítulo sobre el jefe de familia, "Ugga" se refiere al principal entre los donantes de alimentos exquisitos; él fue establecido por el Bienaventurado en el rango supremo diciendo: "Monjes, el principal de mis discípulos que dan cosas exquisitas es este, el jefe de familia Ugga". Lo restante en estos dos suttas y en el tercero tiene el mismo significado ya explicado. ๔-๕. ภารทฺวาชสุตฺตาทิวณฺณนา 4-5. Comentario al Bhāradvāja Sutta y otros. ๑๒๗-๑๒๘. จตุตฺเถ ปิณฺฑํ อุลมาโน ปริเยสมาโน ปพฺพชิโตติ ปิณฺโฑโล. โส กิร ปริชิณฺณโภโค พฺราหฺมโณ อโหสิ. อถ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ ทิสฺวา ปิณฺฑตฺถาย นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต. โส มหนฺตํ กปลฺลปตฺตํ คเหตฺวา จรติ, เตน กปลฺลปูรํ ยาคุํ ปิวติ, กปลฺลปูเร ปูเว ขาทติ, กปลฺลปูรํ ภตฺตํ ภุญฺชติ. อถสฺส มหคฺฆสภาวํ สตฺถุ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตสฺส ปตฺตตฺถวิกํ นานุชานิ. เหฏฺฐามญฺเจ ปตฺตํ นิกฺกุชฺชิตฺวา ฐเปติ. โส ฐเปนฺโตปิ ฆํสนฺโตว ปณาเมตฺวา ฐเปติ, คณฺหนฺโตปิ ฆํสนฺโตว อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาติ. ตํ คจฺฉนฺเต กาเล ธํสเนน ปริกฺขีณํ นาฬิโกทนมตฺตเมว คณฺหนกํ ชาตํ. ตโต สตฺถุ อาโรเจสุํ, อถสฺส สตฺถา ปตฺตตฺถวิกํ อนุชานิ. เถโร อปเรน สมเยน อินฺทฺริยภาวนํ ภาเวตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. อิติ โส ปิณฺฑตฺถาย ปพฺพชิตตฺตา ปิณฺโฑโล, โคตฺเตน ปน ภารทฺวาโชติ อุภยํ เอกโต กตฺวา ปิณฺโฑลภารทฺวาโชติ วุจฺจติ. 127-128. En el cuarto, "Piṇḍola" significa aquel que busca y recolecta limosnas de comida. Se dice que él era un brahmán cuyas riquezas se habían agotado. Entonces, al ver las ganancias y el honor de la Sangha de monjes, abandonó la vida mundana y se ordenó con el propósito de obtener limosnas. Él andaba llevando un cuenco muy grande; con ese cuenco bebía gachas hasta llenarlo, comía pasteles hasta llenarlo y consumía arroz hasta llenarlo. Ante su conducta de gran comedor, se lo informaron al Maestro. El Maestro no le permitió el uso de una bolsa para el cuenco. Cuando lo ponía debajo del catre, lo ponía boca abajo. Incluso al colocarlo, lo empujaba frotándolo contra el suelo, y al tomarlo, lo arrastraba frotándolo. Con el tiempo, debido a la fricción, el cuenco se desgastó hasta el punto de que solo podía contener una pequeña medida de arroz. Entonces se lo informaron al Maestro, y el Maestro le permitió la bolsa para el cuenco. Más tarde, el monje anciano, habiendo cultivado el desarrollo de las facultades, se estableció en el fruto supremo de la santidad (arahantado). Así, por haberse ordenado para obtener limosnas, es llamado "Piṇḍola", y por su linaje es "Bhāradvāja"; combinando ambos nombres, se le llama "Piṇḍolabhāradvāja". อุปสงฺกมีติ อุคฺคตุคฺคเตหิ มหาอมจฺเจหิ ปริวุโต อุปสงฺกมิ. เถโร กิร เอกทิวสํ สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นิทาฆสมเย สีตฐาเน ทิวาวิหารํ นิสีทิสฺสามีติ อากาเสน คนฺตฺวา คงฺคาตีเร อุเทนสฺส รญฺโญ อุทปานํ นาม อุยฺยานํ อตฺถิ, ตตฺถ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสีทิ สีเตน อุทกวาเตน พีชิยมาโน. "Se acercó" significa que se aproximó rodeado de ministros de gran renombre. Se cuenta que un día, el monje anciano, tras haber deambulado por Sāvatthī en busca de limosnas y habiendo terminado de comer, pensó: "Me sentaré para el descanso diurno en un lugar fresco durante el calor"; fue por el aire a la orilla del río Ganges, donde se encuentra el jardín del rey Udena llamado Udapāna. Tras entrar allí, se sentó al pie de un árbol para el descanso diurno, siendo refrescado por la brisa fresca del agua. อุเทโนปิ โข นาม ราชา สตฺตาหํ มหาปานํ ปิวิตฺวา สตฺตเม ทิวเส อุยฺยานํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา มหาชนปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา มงฺคลสิลาปฏฺเฏ อตฺถตาย เสยฺยาย นิปชฺชิ. ตสฺส เอกา ปริจาริกา ปาเท สมฺพาหมานา นิสินฺนา. ราชา กเมน นิทฺทํ โอกฺกมิ. ตสฺมึ นิทฺทํ โอกฺกนฺเต นาฏกิตฺถิโย ‘‘ยสฺสตฺถาย มยํ คีตาทีนิ ปโยเชยฺยาม, โส นิทฺทํ อุปคโต, น จ นิทฺทากาเล [Pg.39] มหาสทฺทํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ตูริยานิ ฐเปตฺวา อุยฺยานํ ปกฺกนฺตา. ตา ตตฺถ ตตฺถ ผลาผลานิ ขาทมานา ปุปฺผานิ ปิฬนฺธมานา วิจรนฺติโย เถรํ ทิสฺวา ‘‘มา สทฺทํ กริตฺถา’’ติ อญฺญมญฺญํ นิวารยมานา วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ. เถโร ‘‘อิสฺสา ปหาตพฺพา, มจฺเฉรํ วิโนเทตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน ตาสํ อนุรูปํ ธมฺมกถํ กเถสิ. El rey Udena, habiendo bebido en un gran banquete durante siete días, en el séptimo día hizo limpiar el jardín y, rodeado por una gran multitud, fue al jardín y se acostó en un lecho dispuesto sobre una losa de piedra auspiciosa. Una de sus asistentes estaba sentada masajeando sus pies. El rey cayó gradualmente en un sueño profundo. Mientras dormía, las bailarinas pensaron: "Aquel por quien interpretaríamos canciones y danzas se ha dormido, y no es apropiado hacer mucho ruido mientras duerme"; dejaron sus instrumentos y se dispersaron por el jardín. Mientras deambulaban comiendo diversas frutas y adornándose con flores, vieron al monje anciano y, diciéndose unas a otras "no hagáis ruido", le rindieron homenaje y se sentaron. El monje anciano les impartió una plática sobre el Dhamma apropiada para ellas, enseñándoles que "se debe abandonar la envidia y disipar la avaricia", entre otras cosas. สาปิ โข รญฺโญ ปาเท สมฺพาหมานา นิสินฺนา อิตฺถี ปาเท จาเลตฺวา ราชานํ ปโพเธสิ. โส ‘‘กหํ ตา คตา’’ติ ปุจฺฉิ. กึ ตาสํ ตุมฺเหหิ? ตา เอกํ สมณํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนาติ. ราชา กุทฺโธ อุทฺธเน ปกฺขิตฺตโลณํ วิย ตฏตฏายมาโน อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตมฺพกิปิลฺลิกาหิ นํ ขาทาเปสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต เอกสฺมึ อโสกรุกฺเข ตมฺพกิปิลฺลิกานํ ปุฏํ ทิสฺวา หตฺเถนากฑฺฒิตฺวา สาขํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ. กิปิลฺลิกปุโฏ ฉิชฺชิตฺวา รญฺโญ สีเส ปติ, สกลสรีรํ สาลิถุเสหิ ปริกิณฺณํ วิย ทณฺฑทีปิกาหิ ฑยฺหมานํ วิย จ อโหสิ. เถโร รญฺโญ ปทุฏฺฐภาวํ ญตฺวา อิทฺธิยา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. ตาปิ อิตฺถิโย อุฏฺฐาย รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา สรีรํ ปุญฺฉนฺติโย วิย ภูมิยํ ปติตปติตา กิปิลฺลิกาโย คเหตฺวา สรีเร ขิปมานา สพฺพา มุขสตฺตีหิ วิชฺฌึสุ – ‘‘กึ นาเมตํ, อญฺเญ ราชาโน ปพฺพชิเต ทิสฺวา วนฺทนฺติ, ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, อยํ ปน ราชา กิปิลฺลิกปุฏํ สีเส ภินฺทิตุกาโม ชาโต’’ติ. Aquella mujer que estaba sentada masajeando los pies del rey movió los pies de este y lo despertó. Él preguntó: "¿A dónde se han ido ellas?". Ella, para crear discordia, dijo: "¿Qué le importan ellas? Están sentadas rodeando a un asceta". El rey, enfurecido y crujiendo como sal arrojada al fuego, se levantó y dijo: "Haré que las hormigas rojas lo devoren". Al ir, vio un nido de hormigas rojas en un árbol de Ashoka; intentó tirar de la rama con la mano pero no pudo. El nido se rompió y cayó sobre la cabeza del rey. Todo su cuerpo se sintió como si estuviera cubierto de cascarilla de arroz y como si fuera quemado por antorchas debido al dolor de las picaduras. El monje anciano, conociendo la mala intención del rey, voló por el aire mediante sus poderes. Aquellas mujeres se levantaron, fueron hacia el rey y, como si estuvieran limpiando su cuerpo, recogieron las hormigas del suelo y se las arrojaron encima, hiriéndolo con dardos de palabras: "¿Qué clase de acto es este? Otros reyes, al ver a los monjes, les rinden homenaje y les hacen preguntas, pero este rey ha querido romper un nido de hormigas sobre la cabeza del venerable". ราชา อตฺตโน อปราธํ ทิสฺวา อุยฺยานปาลํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ เอส ปพฺพชิโต? อญฺเญสุปิ ทิวเสสุ อิธ อาคจฺฉตี’’ติ? อาม, เทวาติ. อิธ ตฺวํ อาคตทิวเส มยฺหํ อาโรเจยฺยาสีติ. เถโรปิ กติปาเหเนว ปุน อาคนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. อุยฺยานปาโล ทิสฺวา – ‘‘มหนฺโต เม อยํ ปณฺณากาโร’’ติ เวเคน คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อุฏฺฐหิตฺวา สงฺขปณวาทิสทฺทํ นิวาเรตฺวา อุคฺคตุคฺคเตหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ อุยฺยานํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปสงฺกมี’’ติ. El rey, reconociendo su falta, hizo llamar al guardián del parque y le preguntó: “¿Este renunciante viene aquí también otros días?”. “Sí, majestad”, respondió. “Cuando venga de nuevo, infórmame”, ordenó el rey. El Thera, después de unos días, regresó y se sentó al pie de un árbol. El guardián, al verlo, pensó: “Este es un gran regalo para mí”, y corrió a informar al rey. El rey se levantó de inmediato, detuvo el sonido de las caracolas y tambores, y se dirigió al parque junto con sus ministros más prominentes. Por eso se dice: “se acercó”. อนิกีฬิตาวิโน กาเมสูติ ยา กาเมสุ กามกีฬา, ตํ อกีฬิตปุพฺพา, อปริภุตฺตกามาติ อตฺโถ. อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตีติ ปเวณึ ปฏิปาเทนฺติ, ทีฆรตฺตํ อนุพนฺธาเปนฺติ. มาตุมตฺตีสูติ มาตุปมาณาสุ. โลกสฺมิญฺหิ มาตา ภคินี ธีตาติ อิทํ ติวิธํ ครุการมฺมณํ นาม[Pg.40], อิติ ครุการมฺมเณ อุปนิพนฺธํ จิตฺตํ วิโมเจตุํ น ลภตีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. อถสฺส เตน ปญฺเหน จิตฺตํ อโนตรนฺตํ ทิสฺวา ภควตา ปฏิกูลมนสิการวเสน จิตฺตูปนิพนฺธนตฺถํ วุตฺตํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. “Anikīḷitāvino kāmesu” significa aquellos que no han jugado previamente en los placeres sensuales, es decir, que no han disfrutado de los placeres. “Addhānañca āpādentīti” significa que mantienen el linaje de la práctica, dándole continuidad por largo tiempo. “Mātumattīsūti” se refiere a aquellas que tienen la edad de una madre. Pues en el mundo, la madre, la hermana y la hija son los tres tipos de objetos dignos de respeto; para mostrar que la mente atada a un objeto de respeto no debe ser liberada, dijo esto. Entonces, viendo que su mente no se establecía con esa respuesta, el Thera le explicó la meditación sobre las treinta y dos partes del cuerpo, enseñada por el Bienaventurado para ligar la mente mediante la atención a lo repulsivo. อภาวิตกายาติ อภาวิตปญฺจทฺวาริกกายา. เตสํ ตํ ทุกฺกรํ โหตีติ เตสํ ตํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุํ ทุกฺกรํ โหติ. อิติสฺส อิมินาปิ จิตฺตํ อโนตรนฺตํ ทิสฺวา อินฺทฺริยสํวรสีลํ กเถสิ. อินฺทฺริยสํวรสฺมิญฺหิ อุปนิพนฺธจิตฺตํ วิเหเฐตุํ น ลภติ. ราชา ตํ สุตฺวา ตตฺถ โอติณฺณจิตฺโต อจฺฉริยํ, โภ ภารทฺวาชาติอาทิมาห. “Abhāvitakāyā” se refiere a aquellos que no han desarrollado el cuerpo de las cinco puertas sensoriales. “Tesaṃ taṃ dukkaraṃ hoti” significa que para ellos es difícil desarrollar la meditación sobre lo impuro (asubha). Al ver que su mente tampoco se establecía con esto, le enseñó la virtud de la restricción de las facultades (indriyasaṃvara-sīla). Pues cuando la mente está ligada a la restricción de las facultades, no puede ser perturbada. Al escuchar esto, el rey, con la mente clara y establecida en ello, dijo: “¡Es asombroso, honorable Bharadvāja!”, y así sucesivamente. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต คีวํ ปริวตฺเตนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม, นานปฺปการํ ทุฏฺฐุลฺลํ กเถนฺโต วจนํ น รกฺขติ นาม, กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. รกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. En la expresión “con el cuerpo no protegido” y otras similares, se dice que no protege el cuerpo quien juega con sus manos y pies o mueve el cuello de un lado a otro; se dice que no protege la palabra quien habla diversas clases de palabras groseras; y se dice que no protege la mente quien abriga pensamientos sensuales y demás. En “con el cuerpo protegido”, etc., el significado debe entenderse de manera inversa a lo expuesto. อติวิย มํ ตสฺมึ สมเย โลภธมฺมา ปริสหนฺตีติ มํ ตสฺมึ สมเย อติกฺกมิตฺวา โลโภ อธิภวตีติ อตฺโถ. อุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาย สติยา สุปฏฺฐิตาย. น มํ ตถา ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ สมเย มํ ยถา ปุพฺเพ, น ตถา โลโภ อติกฺกมิตฺวา อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. ปริสหนฺตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชนฺตีติปิ อตฺโถเยว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตโย กายา กถิตา. กถํ? ‘‘อิมเมว กาย’’นฺติ เอตฺถ หิ กรชกาโย กถิโต, ‘‘ภาวิตกาโย’’ติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาริกกาโย, ‘‘รกฺขิเตเนว กาเยนา’’ติ เอตฺถ โจปนกาโย, กายวิญฺญตฺตีติ อตฺโถ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว. “En aquel momento, los estados de codicia me abruman excesivamente” significa que en aquel momento, la codicia me sobrepasa y me domina. “Con la atención establecida” significa con la atención dirigida al cuerpo (kāyagatāsati) bien establecida. “No me sucede así en aquel momento” significa que en aquel momento la codicia no surge sobrepasándome como antes. La palabra “parisahanti” tiene también el significado de “uppajjanti” (surgir). Así, en este sutta se mencionan tres tipos de “cuerpos”. ¿Cómo? En la frase “este mismo cuerpo”, se refiere al cuerpo físico (karajakāya); en “cuerpo desarrollado”, al cuerpo de las cinco puertas; y en “con el cuerpo protegido”, al cuerpo en movimiento (copanakāya), que significa la expresión corporal (kāyaviññatti). El quinto sutta es de significado evidente. ๖. โฆสิตสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al Ghosita Sutta ๑๒๙. ฉฏฺเฐ รูปา จ มนาปาติ รูปา จ มนาปา สํวิชฺชนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺจาติ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ สํวิชฺชติ. สุขเวทนิยํ ผสฺสนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ อุปนิสฺสยวเสน ชวนกาเล สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ ผสฺสํ. สุขา เวทนาติ เอกํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ชวนวเสน สุขเวทนา อุปฺปชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. 129. En el sexto sutta, “formas agradables” significa que existen formas que son placenteras al corazón. “Y la conciencia visual” significa que también existe la conciencia visual. “Contacto que produce una sensación placentera” se refiere al contacto asociado con la conciencia visual que, por el poder de la condición de apoyo (upanissaya), se convierte en la causa de una sensación placentera en el momento del proceso de impulsión (javana). “Sensación placentera” significa que, dependiendo de un contacto, surge una sensación placentera por medio de la impulsión. En los términos restantes, el método es el mismo. อิติ [Pg.41] อิมสฺมึ สุตฺเต เตวีสติ ธาตุโย กถิตา. กถํ? เอตฺถ หิ จกฺขุปสาโท จกฺขุธาตุ, ตสฺส อารมฺมณํ รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณํ วิญฺญาณธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา สหชาตา ตโย ขนฺธา ธมฺมธาตุ, เอวํ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ จตุนฺนํ จตุนฺนํ วเสน วีสติ. มโนทฺวาเร ‘‘มโนธาตู’’ติ อาวชฺชนจิตฺตํ คหิตํ, อารมฺมณญฺเจว หทยวตฺถุ จ ธมฺมธาตุ, วตฺถุนิสฺสิตํ มโนวิญฺญาณธาตูติ เอวํ เตวีสติ โหนฺติ. เอวํ เตวีสติยา ธาตูนํ วเสน ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตาติ ทสฺเสติ. Así, en este sutta se mencionan veintitrés elementos (dhātus). ¿Cómo? Aquí, la sensibilidad ocular es el elemento ojo (cakkhudhātu); su objeto es el elemento forma (rūpadhātu); la conciencia visual es el elemento conciencia (viññāṇadhātu); y los tres agregados mentales que surgen simultáneamente con la conciencia visual son el elemento fenómenos (dhammadhātu). De esta manera, mediante estos cuatro elementos en cada una de las cinco puertas, resultan veinte. En la puerta de la mente, la conciencia de advertencia (āvajjanacitta) se toma como el “elemento mente” (manodhātu); tanto el objeto como la base del corazón (hadayavatthu) son el elemento fenómenos (dhammadhātu); y la conciencia que depende de la base es el elemento conciencia mental (manoviññāṇadhātu). Así, suman veintitrés. De este modo, se muestra que el Bienaventurado enseñó la diversidad de los elementos a través de estos veintitrés. ๗-๘. หาลิทฺทิกานิสุตฺตาทิวณฺณนา 7-8. Comentario al Hāliddikāni Sutta y otros ๑๓๐-๑๓๑. สตฺตเม มนาปํ อิตฺเถตนฺติ ปชานาตีติ ยํ อเนน มนาปํ รูปํ ทิฏฺฐํ, ตํ อิตฺเถตนฺติ เอวเมตํ มนาปเมว ตนฺติ ปชานาติ. จกฺขุวิญฺญาณํ สุขเวทนิยญฺจ ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ จกฺขุวิญฺญาณญฺเจว, โย จ อุปนิสฺสยโกฏิยา วา อนนฺตรโกฏิยา วา สมนนฺตรโกฏิยา วา สมฺปยุตฺตโกฏิยา วา สุขเวทนาย ปจฺจโย ผสฺโส, ตํ สุขเวทนิยํ ผสฺสญฺจ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ กิริยามโนวิญฺญาณธาตุ อาวชฺชนกิจฺจา, มโนธาตุเยว วา สมานา มโนธาตุนาเมน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. 130-131. En el séptimo sutta, “comprende que es algo deseado y agradable” significa que, habiendo visto una forma agradable, comprende: “Esto es verdaderamente algo deseado y agradable”. “En dependencia de la conciencia visual y de un contacto que produce una sensación placentera” significa que, en dependencia de la conciencia visual y de aquel contacto que es condición para la sensación placentera —ya sea por el extremo de la condición de apoyo, la proximidad, la proximidad inmediata o la asociación—, surge una sensación placentera. Este método se aplica en todos los casos. Así, debe entenderse que en estos dos suttas, el elemento funcional de conciencia mental, que cumple la función de advertencia, o bien el elemento mente mismo, se menciona bajo el nombre de “elemento mente” (manodhātu). El octavo sutta es de significado evidente. ๙. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario al Lohicca Sutta ๑๓๒. นวเม มกฺกรกเตติ เอวํนามเก นคเร อรญฺญกุฏิกายนฺติ อรญฺเญ กตาย ปาฏิเยกฺกาย กุฏิยํ, น วิหารปจฺจนฺตกุฏิยํ. มาณวกาติ เยปิ ตตฺถ มหลฺลกา, เต มหลฺลกกาเลปิ อนฺเตวาสิกตาย มาณวกาตฺเวว วุตฺตา. เตนุปสงฺกมึสูติ ปาโต สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา สายํ ‘‘อาจริยสฺส กฏฺฐานิ อาหริสฺสามา’’ติ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิจรนฺตา เยน สา กุฏิกา, เตนุปสงฺกมึสุ. ปริโต ปริโต กุฏิกายาติ ตสฺสา กุฏิกาย สมนฺตโต สมนฺตโต. เสเลยฺยกานีติ อญฺญมญฺญสฺส ปิฏฺฐึ คเหตฺวา ลงฺฆิตฺวา อิโต จิโต จงฺกมนกีฬนานิ. 132. En el noveno sutta, “en Makkarakata” se refiere a la ciudad de ese nombre. “En una choza en el bosque” significa en una cabaña solitaria construida en el bosque, no en una cabaña situada en los límites de un gran monasterio. “Jóvenes brahmanes” (māṇavakā) se refiere a que incluso aquellos que eran mayores allí, debido a su condición de discípulos residentes, eran llamados simplemente “māṇavakā”. “Se acercaron a él” significa que, tras aprender sus artes por la mañana, por la tarde entraron al bosque pensando: “traeremos leña para el maestro”, y mientras deambulaban, se acercaron a donde estaba la choza. “Alrededor de la choza” significa por todos los alrededores de esa cabaña. “Seleyyakāni” se refiere a juegos en los que corrían y saltaban de aquí para allá, a veces subiéndose a las espaldas unos de otros. มุณฺฑกาติอาทีสุ [Pg.42] มุณฺเฑ มุณฺฑาติ, สมเณ จ สมณาติ วตฺตุํ วฏฺเฏยฺย, อิเม ปน หีเฬนฺตา ‘‘มุณฺฑกา สมณกา’’ติ อาหํสุ. อิพฺภาติ คหปติกา. กณฺหาติ กณฺหา, กาฬกาติ อตฺโถ. พนฺธุปาทาปจฺจาติ เอตฺถ พนฺธูติ พฺรหฺมา อธิปฺเปโต. ตญฺหิ พฺราหฺมณา ปิตามโหติ โวหรนฺติ. ปาทานํ อปจฺจา ปาทาปจฺจา, พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต ชาตาติ อธิปฺปาโย. เตสํ กิร อยํ ลทฺธิ ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’’ติ. ภรตกานนฺติ กุฏิมฺพิกานํ. กุฏิมฺพิกา หิ ยสฺมา รฏฺฐํ ภรนฺติ, ตสฺมา ภรตาติ วุจฺจนฺติ. อิเม ปน ปริภวํ กตฺวา วทมานา ‘‘ภรตกาน’’นฺติ อาหํสุ. Con respecto a 'muṇḍakā', etc.: uno podría decir legítimamente 'muṇḍa' (rapado) con respecto a un hombre de cabeza rapada y 'samaṇa' (asceta) con respecto a un asceta; sin embargo, estos jóvenes [brahmanes], queriendo insultar, dijeron 'muṇḍakā samaṇakā' (monajillos rapados). 'Ibbhā' se refiere a los jefes de hogar que son sirvientes. 'Kaṇhā' significa oscuros, es decir, de piel negra. En el término 'bandhupādāpaccā', 'bandhū' se refiere a Brahmā; pues los brahmanes lo llaman 'el Abuelo'. 'Pādāpaccā' significa descendencia de los pies; la intención es que nacieron de la parte superior de los pies de Brahmā. Se dice que su creencia es: 'Los brahmanes salieron de la boca de Brahmā, los khattiyas del pecho, los vessas del ombligo, los suddas de las rodillas y los ascetas (samaṇas) de la parte superior de los pies'. 'Bharatakānaṃ' se refiere a los jefes de hogar; puesto que los jefes de hogar sostienen (bharanti) el reino, se les llama 'bharatā'. Sin embargo, estos jóvenes, hablando con desprecio, dijeron 'bharatakānaṃ' (pequeños sostenedores). วิหารา นิกฺขมิตฺวาติ ‘‘รตฺติฏฺฐกาปริจฺฉนฺเน รชตปฏฺฏสนฺนิภสมวิปฺปกิณฺณวาลิเก รมณีเย ปริเวเณ กฏฺฐกลาเป พนฺธิตฺวา ขิปมานา วาลิกํ อาลุเฬตฺวา, หตฺเถน หตฺถํ อาทาย ปณฺณกุฏึ ปริยายนฺตา ‘อิเม อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา, อิเม อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา’ติ ปุนปฺปุนํ วิรวนฺตา อติวิย อิเม มาณวกา กีฬํ กโรนฺติ, วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมฺปิ น ชานนฺติ, ทสฺเสสฺสามิ เนสํ ภิกฺขูนํ อตฺถิภาว’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปณฺณกุฏิโต นิกฺขมิ. Sobre 'vihārā nikkhamitvā' (saliendo del monasterio): En un recinto encantador, delimitado por ladrillos rojos y con arena esparcida uniformemente que asemejaba a láminas de plata, estos jóvenes jugaban intensamente, atando haces de leña y lanzándolos, revolviendo la arena, tomándose de las manos unos a otros y dando vueltas alrededor de la cabaña de hojas, gritando repetidamente: '¡Estos [monjes] son honrados por estos despreciables jefes de hogar! ¡Estos son honrados por estos despreciables jefes de hogar!'. Ni siquiera sabían de la presencia de los monjes en el monasterio. [El Venerable], pensando: 'Les mostraré la presencia de los monjes', salió de la cabaña de hojas. สีลุตฺตมา ปุพฺพตรา อเหสุนฺติ คุณวนฺตานํ คุเณ กถิเต นิคฺคุณานํ คุณาภาโว ปากโฏว ภวิสฺสตีติ โปราณกพฺราหฺมณานํ คุเณ กเถนฺโต เอวมาห. ตตฺถ สีลุตฺตมาติ สีลเชฏฺฐกา. สีลญฺหิ เตสํ อุตฺตมํ, น ชาติโคตฺตํ. เย ปุราณํ สรนฺตีติ เย โปราณกํ พฺราหฺมณธมฺมํ สรนฺติ. อภิภุยฺย โกธนฺติ โกธํ อภิภวิตฺวา เตสํ ทฺวารานิ สุคุตฺตานิ สุรกฺขิตานิ อเหสุํ. ธมฺเม จ ฌาเน จ รตาติ ทสวิเธ กุสลกมฺมปถธมฺเม อฏฺฐสมาปตฺติฌาเนสุ จ รตา. Sobre 'sīluttamā pubbatarā ahesuṃ' (antiguamente eran supremos en virtud): [El Buda] habló así describiendo las cualidades de los antiguos brahmanes, pensando que al elogiar las virtudes de los virtuosos, la falta de virtudes de los que no las tienen se haría evidente. Aquí, 'sīluttamā' significa que tenían la virtud como lo principal; pues para ellos la virtud era lo supremo, no el nacimiento ni el linaje. 'Ye purāṇaṃ sarantīti' se refiere a aquellos que recuerdan el antiguo dharma brahmánico. 'Abhibhuyya kodhaṃ' significa que habiendo vencido la ira, sus puertas de los sentidos estaban bien protegidas y custodiadas. 'Dhamme ca jhāne ca ratā' significa que estaban deleitados en las diez clases de acciones saludables (kusalakammapatha) y en los ocho logros de las absorciones meditativas (samāpatti-jhāna). เอวํ โปราณานํ คุณํ กเถตฺวา อเถตรหิ พฺราหฺมณานํ มานํ นิมฺมทฺเทนฺโต อิเม จ โวกฺกมฺม ชปามเสติอาทิมาห. ตตฺถ โวกฺกมฺมาติ เอเตหิ คุเณหิ อปกฺกมิตฺวา. ชปามเสติ มยํ ชปาม สชฺฌายามาติ เอตฺตเกเนว พฺราหฺมณมฺหาติ มญฺญมานา พฺราหฺมณา มยนฺติ อิมินา โคตฺเตน มตฺตา หุตฺวา วิสมํ จรนฺติ, วิสมานิ กายกมฺมาทีนิ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ปุถุอตฺตทณฺฑาติ [Pg.43] ปุถุ อตฺตา ทณฺฑา เอเตหีติ ปุถุอตฺตทณฺฑา, คหิตนานาวิธทณฺฑาติ อตฺโถ. สตณฺหาตณฺเหสูติ สตณฺหนิตฺตณฺเหสุ. อคุตฺตทฺวารสฺส ภวนฺติ โมฆาติ อสํวุตทฺวารสฺส สพฺเพปิ วตสมาทานา โมฆา ภวนฺตีติ ทีเปติ. ยถา กินฺติ? สุปิเนว ลทฺธํ ปุริสสฺส วิตฺตนฺติ ยถา สุปิเน ปุริสสฺส ลทฺธํ มณิมุตฺตาทินานาวิธํ วิตฺตํ โมฆํ โหติ, ปพุชฺฌิตฺวา กิญฺจิ น ปสฺสติ, เอวํ โมฆา ภวนฺตีติ อตฺโถ. Habiendo descrito así las virtudes de los antiguos, ahora, para someter el orgullo de los brahmanes actuales, dijo 'ime ca vokkamma japāmaseti', etc. Allí, 'vokkamma' significa desviándose de estas virtudes antes mencionadas. 'Japāmaseti' significa: 'Recitamos y estudiamos [los Vedas], por eso somos brahmanes'; pensando así, embriagados por su linaje de brahmanes, 'visamaṃ caranti', es decir, realizan acciones corporales, etc., que son incorrectas. 'Puthuattadaṇḍā' significa que son aquellos que han tomado diversos tipos de armas o castigos. 'Sataṇhātaṇhesūti' se refiere a aquellos con deseo y sin deseo. 'Aguttadvārassa bhavanti moghā' explica que para quien tiene las puertas de los sentidos sin control, todos sus votos y observancias resultan vanos. ¿Cómo es esto? Como 'supineva laddhaṃ purisassa vittaṃ': así como en un sueño la riqueza de diversos tipos, como gemas y perlas, obtenida por un hombre es vana, pues al despertar no ve nada, del mismo modo [sus prácticas] resultan vanas; este es el significado. อนาสกาติ เอกาหทฺวีหาทิวเสน อนาหารกา. ถณฺฑิลสายิกา จาติ หริตกุสสนฺถเต ภูมิภาเค สยนํ, ปาโต สินานญฺจ ตโย จ เวทาติ ปาโตว อุทกํ ปวิสิตฺวา นฺหานญฺเจว ตโย จ เวทา. ขราชินํ ชฏา ปงฺโกติ ขรสมฺผสฺสํ อชินจมฺมญฺเจว ชฏากลาโป จ ปงฺโก จ, ปงฺโก นาม ทนฺตมลํ. มนฺตา สีลพฺพตํ ตโปติ มนฺตา จ อชสีลโคสีลสงฺขาตํ สีลํ อชวตโควตสงฺขาตํ วตญฺจ. อยํ อิทานิ พฺราหฺมณานํ ตโปติ วทติ. กุหนา วงฺกทณฺฑา จาติ ปฏิจฺฉนฺนกูโป วิย ปฏิจฺฉนฺนโทสํ โกหญฺญญฺเจว วงฺกทณฺโฑ, จ อุทุมฺพรปลาสเพฬุวรุกฺขานํ อญฺญตรโต คหิตํ วงฺกทณฺฑญฺจาติ อตฺโถ. อุทกาจมนานิ จาติ อุทเกน มุขปริมชฺชนานิ. วณฺณา เอเต พฺราหฺมณานนฺติ เอเต พฺราหฺมณานํ ปริกฺขารภณฺฑกวณฺณาติ ทสฺเสติ. กต กิญฺจิกฺขภาวนาติ กตา กิญฺจิกฺขภาวนา. อยเมว วา ปาโฐ, อามิสกิญฺจิกฺขสฺส วฑฺฒนตฺถาย กตนฺติ อตฺโถ. 'Anāsakā' significa aquellos que no ingieren alimento durante uno o dos días, etc. 'Thaṇḍilasāyikā ca' significa dormir en el suelo cubierto de hierba verde. 'Pāto sinānañca tayo ca vedā' se refiere a entrar en el agua temprano por la mañana para el baño ritual y a los tres Vedas. 'Kharājinaṃ jaṭā paṅko': 'kharājina' es la piel de antílope de tacto áspero, 'jaṭā' es el conjunto de cabello enmarañado y 'paṅko' se refiere a la suciedad, específicamente al sarro dental. 'Mantā sīlabbataṃ tapo': los mantras, la conducta de cabra o de vaca (ajasīla-gosīla) y los votos correspondientes (ajavata-govata); [el Buda] dice que esta es la austeridad (tapo) de los brahmanes de ahora. 'Kuhanā vaṅkadaṇḍā' se refiere a la hipocresía que oculta los propios defectos, como un pozo cubierto, y al bastón curvado hecho de árboles como Udumbara, Palāsa o Beḷuva. 'Udakācamanāni' se refiere al acto de enjuagarse la boca con agua. 'Vaṇṇā ete brāhmaṇānaṃ' muestra que estas son las características de los implementos de los brahmanes. 'Kata kiñcikkhabhāvanā' significa que se ha realizado un poco de cultivo de ganancias mundanas (āmisa); o, según otra lectura, significa que se ha hecho para aumentar las pequeñas ganancias mundanas. เอวํ เอตรหิ พฺราหฺมณานํ มานํ นิมฺมทฺทิตฺวา ปุน โปราณกพฺราหฺมณานํ วณฺณํ กเถนฺโต จิตฺตญฺจ สุสมาหิตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุสมาหิตนฺติ เตสํ พฺราหฺมณานํ จิตฺตํ อุปจารปฺปนาสมาธีหิ สุสมาหิตํ อโหสีติ ทสฺเสติ. อขิลนฺติ มุทุ อถทฺธํ. โส มคฺโค พฺรหฺมปตฺติยาติ โส เสฏฺฐปตฺติยา มคฺโค, ตุมฺเห ปน กึ พฺราหฺมณา นามาติ ทีเปนฺโต เอวมาห. Habiendo sometido así el orgullo de los brahmanes actuales, y para elogiar nuevamente a los antiguos brahmanes, dijo 'cittañca susamāhitaṃ', etc. Allí, 'susamāhitaṃ' muestra que las mentes de aquellos antiguos brahmanes estaban bien concentradas mediante el samadhi de acceso y de absorción (upacāra-appanā-samādhi). 'Akhilaṃ' significa que la mente era suave y no rígida, libre de los obstáculos (khila). 'So maggo brahmapattiyā' significa que ese es el camino para alcanzar el estado supremo (o el estado de Brahmā); [el Buda] dijo esto señalando: 'Pero ustedes, ¿en qué sentido son llamados brahmanes?'. อาคมํสุ นุ ขฺวิธาติ อาคมํสุ นุ โข อิธ. อธิมุจฺจตีติ กิเลสวเสน อธิมุตฺโต คิทฺโธ โหติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทวเสน ปูติจิตฺตํ โหติ. ปริตฺตเจตโสติ อนุปฏฺฐิตสติตาย สํกิเลสจิตฺเตน ปริตฺตจิตฺโต. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลปญฺญํ. อปฺปมาณเจตโสติ อุปฏฺฐิตสติตาย นิกฺกิเลสจิตฺเตน อปฺปมาณจิตฺโต. En la frase 'āgamaṃsu nu khvidha', la división de palabras es 'āgamaṃsu nu kho idha'. 'Adhimuccatī' significa que debido a las impurezas (kilesa) está obsesionado y codicioso. 'Byāpajjatī' significa que debido a la malevolencia (byāpāda) su mente se corrompe. 'Parittacetaso' significa que tiene una mente limitada debido a la falta de atención (sati), poseyendo una mente afligida por las impurezas. 'Cetovimutti' se refiere al samadhi del fruto (phalasamādhi). 'Paññāvimutti' se refiere a la sabiduría del fruto (phalapaññā). 'Appamāṇacetaso' significa que posee una mente ilimitada gracias a la atención establecida y a una mente libre de impurezas. ๑๐. เวรหจฺจานิสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al Verahaccāni Sutta. ๑๓๓. ทสเม [Pg.44] กามณฺฑายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. 133. En el décimo sutta, 'Kāmaṇḍāyaṃ' se refiere a una ciudad de ese nombre. 'Yagghe' es una partícula usada en sentido de exhortación. El resto es de significado claro. คหปติวคฺโค เตรสโม. Finaliza el décimo tercer capítulo, el Capítulo sobre los Jefes de Hogar (Gahapativagga). ๑๔. เทวทหวคฺโค 14. Capítulo de Devadaha (Devadahavagga). ๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Devadaha Sutta. ๑๓๔. เทวทหวคฺคสฺส ปฐเม เทวทหนฺติ นปุํสกลิงฺเคน ลทฺธนาโม นิคโม. มโนรมาติ มนํ รมยนฺตา, มนาปาติ อตฺโถ. อมโนรมาติ อมนาปา. 134. En el primer sutta del Devadahavagga, 'Devadaha' es el nombre de un poblado en género neutro. 'Manoramā' significa deleitosos para la mente, es decir, agradables. 'Amanoramā' significa no agradables. ๒. ขณสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al Khaṇa Sutta (Discurso sobre el Momento Oportuno). ๑๓๕. ทุติเย ฉผสฺสายตนิกา นามาติ วิสุํ ฉผสฺสายตนิกา นาม นิรยา นตฺถิ. สพฺเพสุปิ หิ เอกตึสมหานิรเยสุ ฉทฺวารผสฺสายตนปญฺญตฺติ โหติเยว. อิทํ ปน อวีจิมหานิรยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สคฺคาติ อิธาปิ ตาวตึสปุรเมว อธิปฺเปตํ. กามาวจรเทวโลเก ปน เอกสฺมิมฺปิ ฉผสฺสายตนปญฺญตฺติยา อภาโว นาม นตฺถิ. อิมินา กึ ทีเปติ? นิรเย เอกนฺตทุกฺขสมปฺปิตภาเวน, เทวโลเก จ เอกนฺตสุขสมปฺปิตตฺตา เอกนฺตขิฑฺฑารติวเสน อุปฺปนฺนปมาเทน มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสิตุํ น สกฺกา. มนุสฺสโลโก ปน โวกิณฺณสุขทุกฺโข, อิเธว อปาโยปิ สคฺโคปิ ปญฺญายติ. อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส กมฺมภูมิ นาม, สา ตุมฺเหหิ ลทฺธา. ตสฺมา เย โว อิเม มานุสฺสกา ขนฺธา ลทฺธา, เต โว ลาภา. ยญฺจ โว อิทํ มนุสฺสตฺตํ ลทฺธํ, ปฏิลทฺโธ โว พฺรหฺมจริยวาสสฺส ขโณ สมโยติ. วุตฺตมฺปิ เหตํ โปราเณหิ – 135. En el segundo discurso, respecto a la expresión 'chaphassāyatanikā nāma': no existen infiernos llamados 'de las seis bases del contacto' de forma separada o distinta. Pues, ciertamente, en los treinta y un grandes infiernos ocurre la designación de las seis bases del contacto en las seis puertas. Sin embargo, esto se dijo refiriéndose al gran infierno Avīci. En cuanto a 'saggā' (cielos), también aquí se refiere específicamente a la ciudad de los dioses de Tāvatiṃsa. No obstante, en el mundo de los devas del plano del deseo (kāmāvacara), no hay ningún lugar donde no exista la designación de las seis bases del contacto. ¿Qué se muestra con esto? Que en el infierno, debido a estar sumergido en un sufrimiento absoluto, y en el mundo de los devas, debido a estar entregado a una felicidad absoluta y por la negligencia surgida por el poder de la diversión absoluta, no es posible llevar a cabo la vida santa del Sendero (maggabrahmacariya). El mundo humano, por el contrario, posee una mezcla de felicidad y sufrimiento; aquí mismo se perciben tanto los estados de privación como los celestiales. Esta es la llamada 'tierra de la acción' (kammabhūmi) para la vida santa del Sendero, y esta ha sido obtenida por vosotros. Por lo tanto, estos agregados humanos que habéis obtenido son vuestra ganancia. Y este estado humano que habéis alcanzado es para vosotros el momento y la oportunidad para la práctica de la vida santa. Así fue dicho por los antiguos: ‘‘อยํ กมฺมภูมิ อิธ มคฺคภาวนา,ฐานานิ สํเวชนิยา พหู อิธ; สํเวคสํเวชนิเยสุ วตฺถุสุ,สํเวคชาโตว ปยุญฺจ โยนิโส’’ติ. «Esta es la tierra de la acción; aquí se desarrolla el Sendero. Muchos son aquí los motivos de urgencia espiritual (saṃvega). Ante los objetos que inspiran urgencia espiritual, que aquel en quien ha nacido tal urgencia se esfuerce con atención sabia (yoniso).» ๓. ปฐมรูปารามสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario al primer Rūpārāma Sutta (Discurso sobre el deleite en las formas). ๑๓๖. ตติเย [Pg.45] รูปสมฺมุทิตาติ รูเป สมฺมุทิตา ปโมทิตา. ทุกฺขาติ ทุกฺขิตา. สุโขติ นิพฺพานสุเขน สุขิโต. เกวลาติ สกลา. ยาวตตฺถีติ วุจฺจตีติ ยตฺตกา อตฺถีติ วุจฺจติ. เอเต โวติ เอตฺถ โว-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตนฺติ ยํ อิทํ ปสฺสนฺตานํ ปณฺฑิตานํ ทสฺสนํ, ตํ สพฺพโลเกน ปจฺจนีกํ โหติ วิรุทฺธํ. โลโก หิ ปญฺจกฺขนฺเธ นิจฺจา สุขา อตฺตา สุภาติ มญฺญติ, ปณฺฑิตา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา อสุภาติ. สุขโต อาหูติ สุขนฺติ กเถนฺติ. สุขโต วิทูติ สุขนฺติ ชานนฺติ. สพฺพเมตํ นิพฺพานเมว สนฺธาย วุตฺตํ. 136. En el tercer discurso, 'rūpasammuditā' significa regocijados o deleitados en las formas. 'Dukkhā' significa que poseen sufrimiento. 'Sukho' significa bendecido con la felicidad del Nibbāna. 'Kevalā' significa completa o entera. 'Yāvatatthīti vuccatīti' se refiere a todo lo que se dice que existe. En 'ete vo', la palabra 'vo' es solo una partícula (nipāta). 'Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passatanti' significa que la visión que tienen los sabios que ven correctamente es opuesta o contraria a la de todo el mundo. Pues el mundo considera los cinco agregados como permanentes, placenteros, un yo y bellos; pero los sabios dicen que son impermanentes, sufridos, no-yo y desagradables. 'Sukhato āhū' significa que lo llaman felicidad. 'Sukhato vidū' significa que lo conocen como felicidad. Todo esto se dice refiriéndose únicamente al Nibbāna. สมฺมูฬฺเหตฺถาติ เอตฺถ นิพฺพาเน สมฺมูฬฺหา. อวิทฺทสูติ พาลา. สพฺเพปิ หิ ฉนฺนวุติปาสณฺฑิโน ‘‘นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสามา’’ติ สญฺญิโน โหนฺติ, เต ปน ‘‘นิพฺพานํ นาม อิท’’นฺติปิ น ชานนฺติ. นิวุตานนฺติ กิเลสนีวรเณน นิวุตานํ ปริโยนทฺธานํ. อนฺธกาโร อปสฺสตนฺติ อปสฺสนฺตานํ อนฺธกาโร โหติ. กึ ตํ เอวํ โหติ? นิพฺพานํ วา นิพฺพานทสฺสนํ วา อปสฺสนฺตานญฺหิ พาลานํ นิพฺพานมฺปิ นิพฺพานทสฺสนมฺปิ กาฬเมฆอวจฺฉาทิตํ วิย จนฺทมณฺฑลํ กฏาเหน ปฏิกุชฺชิตปตฺโต วิย จ นิจฺจกาลํ ตโม เจว อนฺธกาโร จ สมฺปชฺชติ. 'Sammūḷhetthā' significa que están confundidos respecto a este Nibbāna. 'Aviddasū' significa necios. Pues todos los seguidores de las noventa y seis sectas externas tienen la percepción de que 'alcanzaremos el Nibbāna', pero ni siquiera saben qué es lo que se llama Nibbāna. 'Nivutānaṃ' significa para aquellos que están cubiertos u obstruidos por los obstáculos de las defilecciones (kilesanīvaraṇa). 'Andhakāro apassatanti' significa que para los que no ven, es oscuridad. ¿Qué es lo que es así? Para los necios que no ven el Nibbāna o la visión del Nibbāna, tanto el Nibbāna como su visión se presentan perpetuamente como tinieblas y oscuridad, como el disco de la luna cubierto por una nube negra o como un cuenco tapado por una vasija de barro. สตญฺจ วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิวาติ สตญฺจ สปฺปุริสานํ ปญฺญาทสฺสเนน ปสฺสนฺตานํ นิพฺพานํ อาโลโก วิย วิวฏํ โหติ. สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคา ธมฺมสฺส อโกวิทาติ ยํ อตฺตโน สรีเร เกเส วา โลมาทีสุ วา อญฺญตรโกฏฺฐาสํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อนนฺตรเมว อธิคนฺตพฺพโต อตฺตโน วา ขนฺธานํ นิโรธมคฺคโต สนฺติเก นิพฺพานํ. ตํ เอวํ สนฺติเก สมานมฺปิ มคฺคภูตา ชนา มคฺคามคฺคธมฺมสฺส จตุสจฺจธมฺมสฺส วา อโกวิทา น ชานนฺติ. 'Satañca vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmivāti' significa que para los virtuosos (santas), los hombres de bien que ven con el ojo del conocimiento de la sabiduría, el Nibbāna está abierto como la luz. 'Santike na vijānanti, magā dhammassa akovidāti' significa que el Nibbāna está cerca porque puede alcanzarse inmediatamente al discernir cualquier parte del propio cuerpo, como los cabellos, los vellos, etc., o por la vía del cese de los propios agregados. Aunque esté así de cerca, las personas que son como animales, al no ser expertas en la doctrina del Sendero y el no-Sendero o en la doctrina de las Cuatro Nobles Verdades, no lo conocen. มารเธยฺยานุปนฺเนหีติ เตภูมกวฏฺฏํ มารสฺส นิวาสฏฺฐานํ อนุปนฺเนหิ. โก นุ อญฺญตฺร อริเยภีติ ฐเปตฺวา อริเย โก นุ อญฺโญ นิพฺพานปทํ ชานิตุํ อรหติ. สมฺมทญฺญาย ปรินิพฺพนฺตีติ อรหตฺตปญฺญาย สมฺมา ชานิตฺวา อนนฺตรเมว อนาสวา หุตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพนฺติ. อถ วา สมฺมทญฺญาย อนาสวา หุตฺวา อนฺเต ขนฺธปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺติ. 'Māradheyyānupannehīti' se refiere a quienes no han abandonado el ciclo de los tres planos, que es la morada de Māra. 'Ko nu aññatra ariyebhīti' significa: a excepción de los Nobles (Ariyas), ¿quién más es capaz de conocer el estado del Nibbāna? 'Sammadaññāya parinibbantīti' significa que, tras conocer correctamente mediante el conocimiento del Fruto del Arhat (arahattaphala-paññā), se convierten inmediatamente en seres sin influjos (anāsava) y se extinguen mediante la extinción de las defilecciones (kilesaparinibbāna). O bien, habiendo conocido correctamente y siendo ya anāsavas, al final se extinguen mediante la extinción de los agregados (khandhaparinibbāna). ๔-๑๒. ทุติยรูปารามสุตฺตาทิวณฺณนา 4-12. Comentario al segundo Rūpārāma Sutta y otros. ๑๓๗-๑๔๕. จตุตฺถํ [Pg.46] สุทฺธิกํ กตฺวา เทสิยมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปญฺจมาทีนิ ตถา ตถา พุชฺฌนฺตานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตานิ. อตฺโถ ปน เตสํ ปากโฏเยวาติ. 137-145. El cuarto discurso fue expuesto en prosa pura (suddhikaṃ) según la inclinación de aquellos que habrían de comprenderlo. El quinto y los siguientes fueron expuestos de la misma manera según la inclinación de quienes los comprenderían. El significado de estos es ya evidente. เทวทหวคฺโค จุทฺทสโม. Concluye el decimocuarto capítulo, el Devadaha Vagga. ๑๕. นวปุราณวคฺโค 15. Capítulo sobre lo Nuevo y lo Viejo (Navapurāṇa Vagga). ๑. กมฺมนิโรธสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Kammanirodha Sutta (Discurso sobre el cese del kamma). ๑๔๖. นวปุราณวคฺคสฺส ปฐเม นวปุราณานีติ นวานิ จ ปุราณานิ จ. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมนฺติ น จกฺขุ ปุราณํ, กมฺมเมว ปุราณํ, กมฺมโต ปน นิพฺพตฺตตฺตา ปจฺจยนาเมน เอวํ วุตฺตํ. อภิสงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ อภิสมาคนฺตฺวา กตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตนาย ปกปฺปิตํ. เวทนิยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เวทนาย วตฺถูติ ปสฺสิตพฺพํ. นิโรธา วิมุตฺตึ ผุสตีติ อิมสฺส ติวิธสฺส กมฺมสฺส นิโรเธน วิมุตฺตึ ผุสติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ตสฺสา วิมุตฺติยา อารมฺมณภูโต นิโรโธ กมฺมนิโรโธติ วุจฺจติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา. 146. En el primer discurso del Navapurāṇa Vagga, 'navapurāṇānīti' se refiere a las acciones (kammas) nuevas y viejas. En 'Cakkhu, bhikkhave, purāṇakammanti', el ojo presente no es en sí mismo kamma viejo, sino que el kamma es lo viejo; sin embargo, debido a que el ojo ha nacido del kamma, se le llama así por el nombre de su condición (paccaya). 'Abhisaṅkhatanti' significa producido por la concurrencia de condiciones. 'Abhisañcetayitanti' significa concebido por la voluntad (cetanā). 'Vedaniyaṃ daṭṭhabbanti' debe verse como la base para la sensación (vedanā). 'Nirodhā vimuttiṃ phusatīti' significa que alcanza la liberación mediante el cese de este triple kamma (de cuerpo, palabra y mente). 'Ayaṃ vuccatīti' se refiere a este cese (Nibbāna), que es el objeto de esa liberación, y se le llama 'cese del kamma'. Así, en este discurso se describe la visión cabal preliminar (pubbabhāgavipassanā). ๒-๕. อนิจฺจนิพฺพานสปฺปายสุตฺตาทิวณฺณนา 2-5. Comentario al Aniccanibbānasappāya Sutta (Discurso sobre lo adecuado para el Nibbāna como impermanente) y otros. ๑๔๗-๑๕๐. ทุติเย นิพฺพานสปฺปายนฺติ นิพฺพานสฺส สปฺปายํ อุปการปฏิปทํ. ตติยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปฏิปาฏิยา ปน จตูสุปิ เอเตสุ สุตฺเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคา กถิตา. 147-150. En el segundo, 'nibbānasappāyanti' significa la práctica de apoyo que es adecuada para alcanzar el Nibbāna. En el tercero y siguientes, el método es el mismo. Sin embargo, en estos cuatro discursos expuestos en orden, se describen los cuatro Senderos junto con la visión cabal (vipassanā). ๖-๗. อนฺเตวาสิกสุตฺตาทิวณฺณนา 6-7. Comentario al Antevāsika Sutta (Discurso sobre el discípulo residente) y otros. ๑๕๑-๑๕๒. ฉฏฺเฐ อนนฺเตวาสิกนฺติ อนฺโต วสนกกิเลสวิรหิตํ. อนาจริยกนฺติ อาจรณกกิเลสวิรหิตํ. อนฺตสฺส วสนฺตีติ อนฺโต อสฺส วสนฺติ. เต นํ สมุทาจรนฺตีติ เต เอตํ อธิภวนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ สิกฺขาเปนฺติ วา. ‘‘เอวํ เวชฺชกมฺมํ กโรหิ, เอวํ ทูตกมฺม’’นฺติ อิติ สิกฺขาปนสงฺขาเตน สมุทาจรณตฺเถนสฺส เต อาจริยา นาม โหนฺติ, เตหิ [Pg.47] อาจริเยหิ สาจริยโกติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สตฺตมํ เหฏฺฐา กถิตนยเมว. 151-152. En el sexto [sutta], 'anantevāsika' significa libre de los malos alumnos de las impurezas (kilesa) que moran en el interior. 'Anācariyaka' significa libre de los malos maestros de las impurezas que dictan u ordenan. 'Antassa vasantī' significa que moran dentro de esa persona. 'Te naṃ samudācarantīti' significa que esas impurezas dominan, abruman o enseñan a esa persona. En el sentido de que enseñan, diciendo: 'Haz este trabajo médico, haz este trabajo de mensajero', se las llama 'maestros' de esa persona porque enseñan lo que lleva a la caída en el saṃsāra. Se dice que alguien tiene un maestro ('sācariyako') a través de esos maestros [impurezas]. El resto debe entenderse de la manera ya explicada. El séptimo es igual a lo explicado anteriormente. ๘. อตฺถินุโขปริยายสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Atthinukhopariyāya Sutta. ๑๕๓. อฏฺฐเม ยํ ปริยายํ อาคมฺมาติ ยํ การณํ อาคมฺม. อญฺญตฺเรว สทฺธายาติ วินา สทฺธาย สทฺธํ อปเนตฺวา. เอตฺถ จ สทฺธาติ น ปจฺจกฺขา สทฺธา. โย ปน ปรสฺส เอวํ กิร เอวํ กิราติ กเถนฺตสฺส สุตฺวา อุปฺปนฺโน สทฺทหนากาโร, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. รุจิอาทีสุปิ รุจาเปตฺวา ขมาเปตฺวา อตฺเถตนฺติ คหณากาโร รุจิ นาม, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ อนุสฺสวนํ อนุสฺสโว, นิสีทิตฺวา เอกํ การณํ จินฺเตนฺตสฺส การณํ อุปฏฺฐาติ, เอวํ อุปฏฺฐิตสฺส อตฺเถตนฺติ คหณํ อาการปริวิตกฺโก นาม, การณวิตกฺโกติ อตฺโถ. การณํ จินฺเตนฺตสฺส ปาปิกา ลทฺธิ อุปฺปชฺชติ, ตํ อตฺเถสาติ คหณากาโร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ นาม. อญฺญํ พฺยากเรยฺยาติ อิมานิ ปญฺจ ฐานานิ มุญฺจิตฺวา อรหตฺตํ พฺยากเรยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต เสขาเสขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา. 153. En el octavo, 'yaṃ pariyāyaṃ āgamma' significa dependiendo de qué causa. 'Aññatreva saddhāya' significa sin fe, habiendo dejado de lado la fe. Y aquí, 'fe' (saddhā) no es la fe directa (paccakkha); más bien, se refiere a la disposición de creer que surge al escuchar a otro decir 'así es, dicen'. Respecto a 'ruci' y los demás, 'ruci' es el acto de aceptar algo que le agrada a uno y satisface su mente, pensando 'esto debe ser así'. 'Anussava' es la tradición oral, pensando 'dicen que será así'. 'Ākāraparivitakka' es la reflexión sobre las razones; cuando a alguien sentado en un lugar solitario le surge una razón lógica y piensa 'esto existe por tal razón', esa forma de captarlo se llama 'ākāraparivitakka' (reflexión sobre las razones). 'Diṭṭhinijjhānakkhanti' es la aceptación intelectual; cuando al reflexionar surge una visión errónea y se acepta como 'esta es mi visión', ese modo de captarlo se llama 'diṭṭhinijjhānakkhanti'. 'Aññaṃ byākareyya' significa que podría declarar el fruto del Arahat dejando de lado estos cinco estados. En este sutta, se explica la reflexión (paccavekkhaṇā) de los aprendices (sekha) y de los que ya no son aprendices (asekha). ๙-๑๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา 9-10. Comentario al Indriyasampanna Sutta y otros. ๑๕๔-๑๕๕. นวเม อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ ปริปุณฺณินฺทฺริโย. ตตฺถ เยน ฉ อินฺทฺริยานิ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตํ, โส เตหิ นิพฺพิเสวเนหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตตฺตา, จกฺขาทีนิ วา ฉ อินฺทฺริยานิ สมฺมสนฺตสฺส อุปฺปนฺเนหิ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตตฺตา ปริปุณฺณินฺทฺริโย นาม โหติ, ตํ สนฺธาย ภควา จกฺขุนฺทฺริเย เจติอาทินา นเยน เทสนํ วิตฺถาเรตฺวา เอตฺตาวตา โข ภิกฺขุ อินฺทฺริยสมฺปนฺโน โหตีติ อาห. ทสมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ. 154-155. En el noveno, 'indriyasampanno' significa poseedor de facultades completas. Aquí, aquel monje que alcanzó el estado de Arahat tras contemplar las seis facultades posee facultades completas debido a estar dotado de esas facultades libres de mácula. O bien, se dice que posee facultades completas porque está dotado de facultades como la fe (saddhā) y otras que surgieron mientras contemplaba las seis facultades (ojo, etc.). Refiriéndose a esto segundo, el Bienaventurado explicó la enseñanza detalladamente mediante el método de 'la facultad del ojo, etc.', y dijo: 'En esta medida, monje, se es alguien con facultades completas'. El décimo es igual a lo explicado anteriormente. นวปุราณวคฺโค ปญฺจทสโม. El Navapurāṇavagga es el decimoquinto. ตติโย ปณฺณาสโก. El tercer conjunto de cincuenta (Paṇṇāsaka). ๑๖. นนฺทิกฺขยวคฺโค 16. Nandikkhayavagga. ๑-๔. อชฺฌตฺตนนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา 1-4. Comentario al Ajjhattanandikkhaya Sutta y otros. ๑๕๖-๑๕๙. นนฺทิกฺขยวคฺคสฺส [Pg.48] ปฐเม นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย, ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโยติ นนฺทิยา จ ราคสฺส จ อตฺถโต เอกตฺตา วุตฺตํ. สุวิมุตฺตนฺติ อรหตฺตผลวิมุตฺติวเสน สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. เสสเมตฺถ ทุติยาทีสุ จ อุตฺตานเมว. 156-159. En el primero del Nandikkhayavagga, 'nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo' se dice porque, en esencia, el fin del deleite (nandi) y el fin de la pasión (rāga) son lo mismo. 'Suvimutta' significa bien liberado por el poder de la liberación del fruto del Arahat. El resto aquí y en el segundo [sutta] y siguientes es evidente. ๕-๖. ชีวกมฺพวนสมาธิสุตฺตาทิวณฺณนา 5-6. Comentario al Jīvakambavanasamādhisutta y otros. ๑๖๐-๑๖๑. ปญฺจมํ สมาธิวิกลานํ, ฉฏฺฐํ ปฏิสลฺลานวิกลานํ จิตฺเตกคฺคตญฺจ กายวิเวกญฺจ ลภนฺตานํ เอเตสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตีติ ญตฺวา กถิตํ. ตตฺถ โอกฺขายตีติ (ปจฺจกฺขายติ) ปญฺญายติ ปากฏํ โหติ. อิติ ทฺวีสุปิ เอเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคา กถิตา. 160-161. El quinto fue dicho sabiendo que para aquellos que carecen de concentración, y el sexto para aquellos que carecen de reclusión, su meditación (kammaṭṭhāna) prosperará si obtienen la unificación de la mente y la reclusión física. Aquí, 'okkhāyati' significa que aparece claramente, se conoce o se hace evidente. Así, en estos dos [suttas] se explican los cuatro senderos junto con la visión cabal (vipassanā). ๗-๙. โกฏฺฐิกอนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา 7-9. Comentario al Koṭṭhikaaniccasutta y otros. ๑๖๒-๑๖๔. สตฺตมาทีสุ ตีสุ เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมาว กถิตา. 162-164. En los tres suttas empezando por el séptimo, se explican las cualidades que maduran la liberación del Anciano [Koṭṭhika]. ๑๐-๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิปหานสุตฺตาทิวณฺณนา 10-12. Comentario al Micchādiṭṭhipahānasutta y otros. ๑๖๕-๑๖๗. ทสมาทีนิ ตีณิ ปาฏิเยกฺเกน ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน วุตฺตานิ. เตสํ อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ. 165-167. Los tres suttas empezando por el décimo fueron dichos según las inclinaciones individuales de los diversos tipos de personas. Su significado debe entenderse por el método ya explicado. นนฺทิกฺขยวคฺโค โสลสโม. El Nandikkhayavagga es el decimosexto. ๑๗. สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค 17. Saṭṭhipeyyālavagga. ๑-๖๐. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา 1-60. Comentario al Ajjhattaaniccachanda Sutta y otros. ๑๖๘-๒๒๗. ตทนนฺตโร สฏฺฐิเปยฺยาโล นาม โหติ, โส อุตฺตานตฺโถว. ยานิ ปเนตฺถ สฏฺฐิ สุตฺตานิ วุตฺตานิ, ตานิ ‘‘ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ [Pg.49] เอวํ ตสฺส ตสฺเสว ปทสฺส วเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตานิ. อิติ สพฺพานิ ตานิ ปาฏิเยกฺเกน ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน กถิตานิ. เอเกกสุตฺตปริโยสาเน เจตฺถ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ. 168-227. Inmediatamente después está el llamado Saṭṭhipeyyāla; su significado es evidente. Los sesenta suttas que se mencionan aquí fueron dichos según la disposición de aquellos que pueden comprender a través de cada término respectivo, como 'se debe abandonar el deseo' (chando pahātabbo). Así, todos ellos fueron explicados según la inclinación individual de las personas. Y al final de cada uno de estos suttas, sesenta monjes alcanzaron el estado de Arahat. สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค. Saṭṭhipeyyālavagga. ๑๘. สมุทฺทวคฺโค 18. Samuddavagga. ๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al primer Samuddasutta. ๒๒๘. สมุทฺทวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโทติ ยทิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน ยทิ วา สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, จกฺขุเมว สมุทฺโท. ตสฺส หิ ปถวิโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา นีลาทิอารมฺมณํ สโมสรนฺตํ ปริปุณฺณภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ ทุปฺปูรณฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. จกฺขุ จ เตสุ เตสุ นีลาทีสุ อารมฺมเณสุ สมุทฺทติ, อสํวุตํ หุตฺวา โอสรมานํ กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาเวน สโทสคมเนน คจฺฉตีติ สมุทฺทนฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. ตสฺส รูปมโย เวโคติ สมุทฺทสฺส อปฺปมาโณ อูมิมโย เวโค วิย ตสฺสาปิ จกฺขุสมุทฺทสฺส สโมสรนฺตสฺส นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส วเสน อปฺปเมยฺโย รูปมโย เวโค เวทิตพฺโพ. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหตีติ โย ตํ จกฺขุสมุทฺเท สโมสฏํ รูปมยํ เวคํ, มนาเป รูเป ราคํ, อมนาเป โทสํ, อสมเปกฺขิเต โมหนฺติ เอวํ ราคาทิกิเลเส อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขกภาเวน สหติ. 228. En el primero del Samuddavagga, 'el ojo, monjes, es el océano del hombre' se dice porque el ojo mismo es un océano, ya sea por el sentido de ser difícil de llenar o por el sentido de 'samuddana' (fluir/moverse hacia lo desagradable). Pues un objeto visual, como el azul, etc., que se presenta desde la tierra hasta el mundo de Brahma Akanittha, no puede hacer que el ojo alcance un estado de plenitud; así, es un océano por ser difícil de llenar. Además, el ojo se 'mueve' (samuddati) hacia los diversos objetos como el azul, etc.; al no estar restringido, se dirige con una marcha defectuosa por ser la causa del surgimiento de las impurezas; por lo tanto, es un océano también en el sentido de 'samuddana'. 'Su impulso consiste en formas' significa que, así como el océano tiene un impulso inconmensurable hecho de olas, el impulso de ese océano del ojo, que debe conocerse como inconmensurable y compuesto de formas visuales, ocurre según los diversos objetos como el azul, etc. 'Aquel que soporta ese impulso de las formas' se refiere al monje que soporta ese impulso de las formas que se presenta en el océano del ojo, no permitiendo que surjan las impurezas como el deseo ante una forma agradable, el odio ante una forma desagradable, o la confusión ante lo que no ha sido bien examinado, permaneciendo en un estado de ecuanimidad. สอูมินฺติอาทีสุ กิเลสอูมีหิ สอูมึ. กิเลสาวฏฺเฏหิ สาวฏฺฏํ. กิเลสคาเหหิ สคาหํ. กิเลสรกฺขเสหิ สรกฺขสํ. โกธูปายาสสฺส จ วเสน สอูมึ. วุตญฺเหตํ ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒). กามคุณวเสน สาวฏฺฏํ. วุตญฺเหตํ ‘‘อาวฏฺฏคฺคาโหติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑). มาตุคามวเสน สคาหํ สรกฺขสํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘คาหรกฺขโสติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙). เสสวาเรสุปิ เอเสว [Pg.50] นโย. สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตรีติ อูมิภเยน สภยํ ทุรติกฺกมํ อติกฺกมิ. โลกนฺตคูติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ วุจฺจตีติ นิพฺพานํ คโตติ กถียติ. En pasajes tales como 'saūminti' y otros: 'saūmiṃ' significa tener ondas, concretamente las ondas de las impurezas (kilesa). 'Sāvaṭṭaṃ' significa tener remolinos, es decir, los remolinos de las impurezas. 'Sagāhaṃ' significa tener depredadores, refiriéndose a los tiburones de las impurezas. 'Sarakkhasaṃ' significa tener ogros, esto es, los ogros de las impurezas. Además, 'saūmiṃ' se refiere a aquello que tiene ondas debido al poder del enojo y la desesperación (kodhūpāyāsa). Pues se ha dicho: 'O monjes, "onda de peligro" es un nombre para el enojo y la desesperación'. 'Sāvaṭṭaṃ' significa tener remolinos debido al poder de los hilos de los placeres sensuales (kāmaguṇa). Pues se ha dicho: 'O monjes, "remolino y depredador" es un nombre para los cinco hilos de los placeres sensuales'. 'Sagāhaṃ sarakkhasaṃ' significa tener depredadores y ogros debido al poder de las mujeres. Pues se ha dicho: 'O monjes, "depredador y ogro" es un nombre para las mujeres'. En los pasajes restantes, el método es el mismo. 'Sabhayaṃ duttaraṃ accatarī' significa que cruzó aquello que es peligroso y difícil de cruzar debido al peligro de las ondas. 'Lokantagū' significa que ha llegado al fin del mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). 'Pāragatoti vuccatīti' significa que se dice que ha llegado al Nibbāna. ๒-๓. ทุติยสมุทฺทสุตฺตาทิวณฺณนา 2-3. Comentario al Segundo Sutta sobre el Océano y otros. ๒๒๙-๒๓๐. ทุติเย สมุทฺโทติ สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. เยภุยฺเยนาติ ฐเปตฺวา อริยสาวเก. สมุนฺนาติ กิลินฺนา ตินฺตา นิมุคฺคา. ตนฺตากุลกชาตาติอาทิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. มจฺจุชโหติ ตโย มจฺจู ชหิตฺวา ฐิโต. นิรุปธีติ ตีหิ อุปธีหิ อนุปธิ. อปุนพฺภวายาติ นิพฺพานตฺถาย. อโมหยี มจฺจุราชนฺติ ยถา ตสฺส คตึ น ชานาติ, เอวํ มจฺจุราชานํ โมเหตฺวา คโต. ตติยํ วุตฺตนยเมว. 229-230. En el segundo sutta: 'samuddo' se llama océano por su naturaleza de hinchamiento o inundación, y por su naturaleza de humedecer o empapar con las impurezas. 'Yebhuyyenā' significa con la excepción de los nobles discípulos (ariyasāvaka). 'Samunnā' significa mojados, empapados o sumergidos. 'Tantākulakajātāti' y otros términos han sido detallados anteriormente. 'Maccujaho' significa que permanece habiendo abandonado las tres formas de muerte (maccu). 'Nirupadhī' significa libre de adquisiciones debido a la ausencia de las tres clases de upadhi. 'Apunabbhavāya' significa para el propósito del Nibbāna (el fin del renacimiento). 'Amohayī maccurājaṃ' significa que se fue habiendo confundido al Rey de la Muerte (Mara), de modo que este no conoce su destino. El tercer sutta se explica mediante el método ya mencionado. ๔-๖. ขีรรุกฺโขปมสุตฺตาทิวณฺณนา 4-6. Comentario al Sutta del Símil del Árbol de Savia Lechosa y otros. ๒๓๑-๒๓๓. จตุตฺเถ อปฺปหีนฏฺเฐน อตฺถิ, เตเนวาห โส อปฺปหีโนติ. ปริตฺตาติ, ปพฺพตมตฺตมฺปิ รูปํ อนิฏฺฐํ อรชนียํ ปริตฺตํ นาม โหติ, เอวรูปาปิสฺส รูปา จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ทสฺเสติ. โก ปน วาโท อธิมตฺตานนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ ปนสฺส รชนียํ วตฺถุ จิตฺตํ ปริยาทิยตีติ เอตฺถ กา กถา? เอตฺถ จ นขปิฏฺฐิปมาณมฺปิ มณิมุตฺตาทิ รชนียํ วตฺถุ อธิมตฺตารมฺมณเมวาติ เวทิตพฺพํ. ทหโรติอาทีนิ ตีณิปิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. อาภินฺเทยฺยาติ ปหเรยฺย ปทาเลยฺย วา. ปญฺจเม ตทุภยนฺติ ตํ อุภยํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. 231-233. En el cuarto sutta: 'atthi' (existe) se dice en el sentido de lo que no ha sido abandonado (por el camino), por eso dijo 'so appahīno' (aquel no abandonado). 'Parittā' (pequeños): incluso una forma física del tamaño de una montaña se llama 'pequeña' si es indeseable o no provoca apego; muestra que incluso tales formas pueden abrumar la mente de quien no ha abandonado las impurezas. 'Ko pana vādo adhimattānaṃ' (¿qué decir entonces de los objetos intensos?): ¿qué decir de los objetos deseables que provocan apego y abruman la mente? Aquí debe entenderse que incluso un objeto de apego del tamaño de una uña, como una joya o una perla, se considera un 'objeto intenso' (adhimattārammaṇa). 'Daharo' y los otros dos términos son sinónimos entre sí. 'Ābhindeyyā' significa que golpearía o destrozaría. En el quinto: 'tadubhayanti' significa ambos (sentidos y objetos). El sexto es de significado evidente. ๗. อุทายีสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Udāyī Sutta. ๒๓๔. สตฺตเม อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อิติปายนฺติ อิติปิ อยํ. อิมสฺมึ สุตฺเต อนิจฺเจน อนตฺตลกฺขณํ กถิตํ. 234. En el séptimo sutta: 'anekapariyāyenā' significa por muchas razones o causas. 'Itipāyaṃ' significa de esta manera este (cuerpo). En este sutta, la característica de no-yo (anattalakkhaṇa) se explica a través de la impermanencia (anicca). ๘. อาทิตฺตปริยายสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Ādittapariyāya Sutta. ๒๓๕. อฏฺฐเม อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโหติ ‘‘หตฺถา โสภนา ปาทา โสภนา’’ติ เอวํ อนุพฺยญฺชนวเสน นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตคฺคาโหติ หิ [Pg.51] สํสนฺเทตฺวา คหณํ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโหติ วิภตฺติคหณํ. นิมิตฺตคฺคาโห กุมฺภีลสทิโส สพฺพเมว คณฺหาติ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโห รตฺตปาสทิโส วิภชิตฺวา หตฺถปาทาทีสุ ตํ ตํ โกฏฺฐาสํ. อิเม ปน ทฺเว คาหา เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, นานาชวนวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. 235. En el octavo sutta: 'anubyañjanaso nimittaggāho' significa captar el signo general a través de los detalles secundarios, como pensar 'las manos son hermosas, los pies son hermosos'. 'Nimittaggāho' es captar la forma combinada (el todo), mientras que 'anubyañjanaggāho' es captar las partes divididas. El captar el signo general es como un cocodrilo que atrapa todo de una vez; el captar los detalles es como una sanguijuela que se adhiere y succiona partes específicas de las manos, pies, etc., tras dividirlos. Estas dos formas de captar pueden ocurrir incluso en un solo proceso de consciencia impulsiva (javana), por lo que huelga decir que ocurren en diferentes procesos. นิมิตฺตสฺสาทคถิตนฺติ นิมิตฺตสฺสาเทน คนฺถิตํ พทฺธํ. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กเรยฺยาติ น โกจิ สํกิลิฏฺเฐน จิตฺเตน กาลํ กโรนฺโต นาม อตฺถิ. สพฺพสตฺตานญฺหิ ภวงฺเคเนว กาลกิริยา โหติ. กิเลสภยํ ปน ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สมยวเสน วา เอวํ วุตฺตํ. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อาปาถคเต อารมฺมเณ รตฺตจิตฺตํ วา ทุฏฺฐจิตฺตํ วา มูฬฺหจิตฺตํ วา อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ภวงฺเค ฐตฺวา กาลกิริยํ กโรติ. ตสฺมึ สมเย กาลํ กโรนฺตสฺส ทฺเวว คติโย ปาฏิกงฺขา, อิมสฺส สมยสฺส วเสเนตํ วุตฺตํ. 'Nimittassādagathitanti' significa atado o vinculado por el disfrute de los signos. 'Viññāṇanti' se refiere a la consciencia del kamma (kammaviññāṇa). Sobre 'tasmiṃ ce samaye kālaṃ kareyyā' (si muriera en ese momento): nadie muere técnicamente con una mente impura (pues la muerte ocurre en el estado de bhavaṅga), ya que la muerte de todos los seres ocurre mediante el bhavaṅga original. Sin embargo, se dice esto para mostrar el peligro de las impurezas. O bien, se dice así en términos del tiempo cercano a la muerte. Pues cuando un objeto entra en el campo de la puerta del ojo, una mente con apego, odio o delusión experimenta el sabor del objeto y luego entra en el bhavaṅga, y permaneciendo en el bhavaṅga, ocurre la muerte. Para quien muere en ese periodo, solo son de esperar dos destinos (gatis); esto se dijo en virtud de ese momento. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวนฺติ อิมํ อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย อนุภวิตพฺพํ ทุกฺขํ สมฺปสฺสมาโน เอวํ วทามิ ตตฺตาย อโยสลากาย อกฺขีนิ อญฺชาเปตุกาโมติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อโยสงฺกุนาติ อยสูเลน. สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ทฺเวปิ กณฺณจฺฉิทฺทานิ วินิวิชฺฌิตฺวา ปถวิยํ อาโกฏนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. 'Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavanti': viendo este sufrimiento que ha de ser experimentado en el infierno durante muchos cientos de miles de años, digo esto: 'preferiría que los ojos fuesen atravesados por una vara de hierro ardiente'. Por este método debe entenderse el significado en todos los pasajes. 'Ayosaṅkunāti' significa con una estaca de hierro. 'Sampalimaṭṭhanti' significa que el tormento es tal que ambos orificios de los oídos son perforados y clavados al suelo. ตติยวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ นขจฺเฉทนํ ปเวเสตฺวา อุกฺขิปิตฺวา สหธุนฏฺเฐน ฉินฺทิตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. จตุตฺถวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ พนฺธนมูลํ เฉตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. ปญฺจมวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ติขิณาย สตฺติยา กายปสาทํ อุปฺปาเฏตฺวา ปตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. สตฺติยาติ เอตฺถ มหตี ทณฺฑกวาสิ เวทิตพฺพา. โสตฺตนฺติ นิปชฺชิตฺวา นิทฺโทกฺกมนํ. ยถารูปานํ วิตกฺกานํ วสํ คโต สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ อิมินา วิตกฺกานํ ยาว สงฺฆเภทา ปาปกมฺมาวหนตา ทสฺสิตา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. En la tercera sección: 'sampalimaṭṭhaṃ' significa que se inflige un gran tormento introduciendo un instrumento cortante, levantándolo y cortando junto con el tabique nasal. En la cuarta sección: significa que se atormenta cortando la raíz de la lengua. En la quinta sección: significa que se atormenta arrancando la sensibilidad del cuerpo (kāyapassāda) con una lanza afilada. Aquí, 'sattiyā' debe entenderse como un gran cuchillo de mango largo. 'Sottanti' significa caer en el sueño tras acostarse. Con la frase 'sucumbiendo al poder de tales pensamientos, dividiría la Sangha', se muestra cómo los pensamientos impuros conducen a acciones malvadas hasta llegar al cisma de la Sangha. El resto aquí es de significado evidente. ๙-๑๐. ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตาทิวณฺณนา 9-10. Comentario al Primer Sutta del Símil de las Manos y los Pies, y otros. ๒๓๖-๒๓๗. นวเม [Pg.52] หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สตีติ หตฺเถสุ วิชฺชมาเนสุ. ทสเม น โหตีติ วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ทฺวีสุปิ เจเตสุ วิปากสุขทุกฺขเมว ทสฺเสตฺวา วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. 236-237. En el noveno sutta: 'hatthesu, bhikkhave, satīti' significa cuando las manos existen. En el décimo: 'na hotīti' (no existe) se dice según la inclinación de aquellos que han de comprender las Cuatro Nobles Verdades. En ambos suttas, tras mostrar solo el placer y el dolor como resultados (vipāka), se explica el ciclo de renacimientos y su cesación (vaṭṭavivaṭṭa). สมุทฺทวคฺโค นิฏฺฐิโต. Fin del Capítulo sobre el Océano (Samuddavagga). ๑๙. อาสีวิสวคฺโค 19. Capítulo de las Serpientes Venenosas (Āsīvisavagga). ๑. อาสีวิโสปมสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Sutta del Símil de las Serpientes Venenosas. ๒๓๘. อาสีวิสวคฺคสฺส ปฐเม ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เอกจาริกทฺวิจาริกติจาริกจตุจาริกปญฺจจาริเก สภาควุตฺติโน การเก ยุตฺตปยุตฺเต สพฺเพปิ ทุกฺขลกฺขณกมฺมฏฺฐานิเก ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน โยคาวจเร ภิกฺขู อามนฺเตสิ. อิทญฺหิ สุตฺตํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปุคฺคเลสุปิ วิปญฺจิตญฺญูนํ ทิสาวาสิกานํ ทุกฺขลกฺขณกมฺมฏฺฐานิกานํ อุปฏฺฐานเวลาย อาคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนานํ วเสน วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีนํ จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ ปจฺจยภูตเมเวตํ. อุคฺฆฏิตญฺญู ปุคฺคโล หิ อิมสฺส สุตฺตสฺส มาติกานิกฺเขเปเนว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, วิปญฺจิตญฺญู มาติกาย วิตฺถารภาชเนน, เนยฺยปุคฺคโล อิมเมว สุตฺตํ สชฺฌายนฺโต ปริปุจฺฉนฺโต โยนิโส มนสิกโรนฺโต กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺโต ภชนฺโต ปยิรุปาสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. ปทปรมสฺเสตํ สุตฺตํ อนาคเต วาสนา ภวิสฺสตีติ เอวํ สพฺเพสมฺปิ อุปการภาวํ ญตฺวา ภควา สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย อากาสํ วิตฺถาเรนฺโต วิย จกฺกวาฬปพฺพตํ กมฺเปนฺโต วิย จ มหนฺเตน อุสฺสาเหน เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติ อิมํ อาสีวิโสปมสุตฺตํ อารภิ. 238. En el primer discurso del Āsīvisavagga, la frase «llamó a los monjes» significa que el Buda se dirigió a los monjes practicantes (yogāvacara) que estaban sentados rodeándolo; estos eran monjes que practicaban en grupos de uno, dos, tres, cuatro o cinco, compartiendo una conducta similar, dedicados al esfuerzo meditativo y todos ellos centrados en la meditación sobre la característica del sufrimiento (dukkhalakkhaṇa). Ciertamente, este sutta fue expuesto según la inclinación de los individuos. Específicamente, se enseñó en consideración a aquellos de entendimiento detallado (vipañcitaññū) que residían en diversas regiones y que, dedicados a la meditación sobre la característica del sufrimiento, acudieron a rodear al Maestro en el momento de su servicio. Aun así, este sutta sirve como condición de apoyo (paccaya) para los cuatro tipos de personas: el individuo de entendimiento rápido (ugghaṭitaññū) alcanzará el estado de Arahant con solo la presentación del esquema (mātikā); el de entendimiento detallado (vipañcitaññū) mediante la explicación extensa del esquema; el individuo que requiere guía (neyya) alcanzará el estado de Arahant recitando este mismo sutta, preguntando, aplicando la atención sabia (yoniso manasikāra) y frecuentando, asociándose y sirviendo a buenos amigos (kalyāṇamitta). Para el individuo cuyas palabras son lo máximo (padaparama), este sutta servirá como una tendencia latente (vāsanā) en el futuro. Así, sabiendo que sería beneficioso para todos, el Sublime inició este Āsīvisopamasutta (Discurso del Símil de las Serpientes) con gran empeño, como si levantara el monte Sineru, expandiera el espacio o hiciera temblar las montañas que rodean el universo, diciendo: «Monjes, es como si hubiera cuatro serpientes venenosas». ตตฺถ จตฺตาโร อาสีวิสาติ กฏฺฐมุโข, ปูติมุโข, อคฺคิมุโข, สตฺถมุโขติ อิเม จตฺตาโร. เตสุ กฏฺฐมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ สุกฺขกฏฺฐํ วิย ถทฺธํ โหติ, สนฺธิปพฺเพสุ อธิมตฺตํ อยสูลสมปฺปิตํ วิย ติฏฺฐติ. ปูติมุเขน ทฏฺฐสฺส ปกฺกปูติปนสํ วิย วิปุพฺพกภาวํ อาปชฺชิตฺวา ปคฺฆรติ[Pg.53], จงฺควาเร ปกฺขิตฺตอุทกํ วิย โหติ. อคฺคิมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ ฌายิตฺวา ภสฺมมุฏฺฐิ วิย ถุสมุฏฺฐิ วิย จ วิปฺปกิรียติ. สตฺตมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ ภิชฺชติ, อสนิปาตฏฺฐานํ วิย มหานิขาทเนน ขตสนฺธิมุขํ วิย จ โหติ. เอวํ วิสวเสน วิภตฺตา จตฺตาโร อาสีวิสา. En dicho contexto, «cuatro serpientes venenosas» se refiere a estas cuatro: la de boca de madera (kaṭṭhamukha), la de boca podrida (pūtimukha), la de boca de fuego (aggimukha) y la de boca de espada (satthamukha). Entre ellas, el cuerpo de quien es mordido por la de boca de madera se vuelve rígido como la madera seca; sus articulaciones y miembros permanecen en un estado de dolor extremo, como si fueran atravesados por estacas de hierro. El cuerpo de quien es mordido por la de boca podrida se descompone y supura como una fruta de yaca madura y podrida, volviéndose como agua vertida en una cesta de mimbre. El cuerpo de quien es mordido por la de boca de fuego se consume y se dispersa como un puñado de cenizas o un puñado de cascarilla de arroz. El cuerpo de quien es mordido por la de boca de espada se fragmenta, quedando como un lugar donde ha caído un rayo o como una abertura tallada por un gran cincel. Estas son las cuatro serpientes venenosas clasificadas según la naturaleza de su veneno. วิสเวควิกาเรน ปเนเต โสฬส โหนฺติ. กฏฺฐมุโข หิ ทฏฺฐวิโส, ทิฏฺฐวิโส, ผุฏฺฐวิโส, วาตวิโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. เตน หิ ทฏฺฐมฺปิ ทิฏฺฐมฺปิ ผุฏฺฐมฺปิ ตสฺส วาเตน ปหฏมฺปิ สรีรํ วุตฺตปฺปกาเรน ถทฺธํ โหติ. เสเสสุปิ เอเสว นโยติ. เอวํ วิสเวควิการวเสน โสฬส โหนฺติ. Debido a las variaciones en la intensidad del veneno, estas llegan a ser dieciséis. La de boca de madera puede ser de cuatro tipos: la que tiene veneno por mordedura (daṭṭhaviso), por la vista (diṭṭhaviso), por el contacto (phuṭṭhaviso) y por el aliento (vātaviso). Por lo tanto, ya sea por mordedura, por ser mirado con ira, por contacto o por ser golpeado por su aliento nasal, el cuerpo se vuelve rígido de la manera descrita anteriormente. El mismo método debe aplicarse a las restantes serpientes. De esta manera, existen dieciséis tipos según las variaciones del impulso del veneno. ปุน ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสน จตุสฏฺฐิ โหนฺติ. กถํ? กฏฺฐมุเขสุ ตาว ทฏฺฐวิโส จ อาคตวิโส โน โฆรวิโส, โฆรวิโส โน อาคตวิโส, อาคตวิโส เจว โฆรวิโส จ, เนวาคตวิโส น โฆรวิโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ยสฺส วิสํ สมฺปชฺชลิตติณุกฺกาย อคฺคิ วิย สีฆํ อภิรุหิตฺวา อกฺขีนิ คเหตฺวา ขนฺธํ คเหตฺวา สีสํ คเหตฺวา ฐิตนฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ มณิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, มนฺตํ ปน ปริวตฺเตตฺวา กณฺณวาตํ ทตฺวา ทณฺฑเกน ปหฏมตฺเต โอตริตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ, อยํ อาคตวิโส โน โฆรวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สณิกํ อภิรุหติ, อารุฬฺหารุฬฺหฏฺฐาเน ปน อยํ สีตอุทกํ วิย โหติ อุทกสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, ทฺวาทสวสฺสจฺจเยนาปิ กณฺณปิฏฺฐิขนฺธปิฏฺฐิกาทีสุ คณฺฑปิฬกาทิวเสน ปญฺญายติ, มนฺตปริวตฺตนาทีสุ จ กยิรมานาสุ สีฆํ น โอตรติ, อยํ โฆรวิโส โน อาคตวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สีฆํ อภิรุหติ, น สีฆํ โอตรติ อเนฬกสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ อาคตวิโส เจว โฆรวิโส จ. ยสฺส ปน วิสํ มนฺทํ โหติ, โอตาริยมานมฺปิ สุเขเนว โอตรติ นีลสปฺปธมฺมนิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ เนวาคตวิโส น โฆรวิโส นาม. อิมินา อุปาเยน กฏฺฐมุเข ทฏฺฐวิสาทโย ปูติมุขาทีสุ จ ทฏฺฐวิสาทโย เวทิตพฺพาติ. เอวํ ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสน จตุสฏฺฐิ. Además, según la designación de los individuos, llegan a ser sesenta y cuatro. ¿Cómo? Entre las de boca de madera, la de veneno por mordedura es de cuatro tipos: la de veneno rápido pero no feroz, la de veneno feroz pero no rápido, la de veneno rápido y feroz, y la que no tiene veneno rápido ni feroz. De ellas, aquella cuyo veneno asciende velozmente como el fuego de una antorcha de paja encendida, afectando los ojos, hombros y cabeza, se dice que es como el veneno de las serpientes joya; sin embargo, si tras recitar mantras, soplar en el oído o simplemente golpear con un palo el veneno desciende y permanece solo en el lugar de la mordedura, se llama «de veneno rápido pero no feroz». Aquella cuyo veneno asciende lentamente pero se siente como agua fría en cada zona por donde sube, similar al veneno de las serpientes de agua, y cuyos síntomas aparecen incluso después de doce años en forma de bultos o eccemas en las orejas o espalda, y que no desciende rápidamente aunque se apliquen mantras, se llama «de veneno feroz pero no rápido». Aquella cuyo veneno sube rápido y no baja rápido, como el veneno de las pitones, se llama «de veneno rápido y feroz». Aquella cuyo veneno es débil y desciende fácilmente cuando se trata, como el veneno de las serpientes verdes o de las serpientes de matorral, se llama «de veneno ni rápido ni feroz». Por este método, deben conocerse las variantes para la de boca de madera, la de boca podrida, etc. Así, hay sesenta y cuatro tipos según la designación individual. เตสุ [Pg.54] ‘‘อณฺฑชา นาคา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๓๔๒-๓๔๔) โยนิวเสน เอเกกํ จตุธา วิภชิตฺวา ฉปณฺณาสาธิกานิ ทฺเว สตานิ โหนฺติ. เต ชลชาถลชาติ ทฺวิคุณิตา ทฺวาทสาธิกานิ ปญฺจสตานิ โหนฺติ, เต กามรูปอกามรูปานํ วเสน ทฺวิคุณิตา จตุวีสาธิกสหสฺสสงฺขา โหนฺติ. ปุน คตมคฺคสฺส ปฏิโลมโต สํขิปฺปมานา กฏฺฐมุขาทิวเสน จตฺตาโรว โหนฺตีติ. เต สนฺธาย ภควา ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อาสีวิสา’’ติ อาห. กุลวเสน หิ เอเต คหิตา. De entre ellas, al clasificar cada una en cuatro tipos según su modo de nacimiento (yoni), como las nacidas de huevos, etc., resultan doscientas cincuenta y seis. Al duplicarlas por ser acuáticas o terrestres, resultan quinientas doce. Al duplicarlas nuevamente por ser capaces de cambiar de forma a voluntad (kāmarūpa) o no, llegan a ser mil veinticuatro. Al resumirlas siguiendo el camino inverso al proceso anterior, resultan solo cuatro tipos principales: boca de madera, etc. Refiriéndose a ellas por su linaje o especie (kulavasena), el Bendito dijo: «Monjes, es como si hubiera cuatro serpientes venenosas». ตตฺถ อาสีวิสาติ อาสิตฺตวิสาติปิ อาสีวิสา, อสิตวิสาติปิ อาสีวิสา, อสิสทิสวิสาติปิ อาสีวิสา. อาสิตฺตวิสาติ สกลกาเย อาสิญฺจิตฺวา วิย ฐปิตวิสา, ปรสฺส จ อตฺตโน สรีเร จ อาสิญฺจนวิสาติ อตฺโถ. อสิตวิสาติ ยํ ยํ เอเตหิ อสิตํ โหติ ปริภุตฺตํ, ตํ ตํ วิสเมว สมฺปชฺชติ, ตสฺมา อสิตํ วิสํ โหติ เอเตสนฺติ อาสีวิสา. อสิสทิสวิสาติ อสิวิย ติขิณํ ปรมมฺมจฺเฉทนสมตฺถํ วิสํ เอเตสนฺติ อาสีวิสาติ เอวเมตฺถ วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺคเตชาติ อุคฺคตเตชา พลวเตชา. โฆรวิสาติ ทุนฺนิมฺมทฺทนวิสา. En este pasaje, el término «āsīvisā» tiene varios significados: se llaman así porque tienen un veneno que se inyecta (āsittavisā), porque su alimento se convierte en veneno (asitavisā) o porque su veneno es como una espada (asisadisavisā). «Āsittavisā» significa que tienen un veneno depositado como si hubiera sido vertido en todo su cuerpo, o que vierten veneno tanto en el cuerpo ajeno como en el propio. «Asitavisā» significa que cualquier alimento que consumen se convierte exclusivamente en veneno; por lo tanto, su comida es su veneno. «Asisadisavisā» significa que su veneno es afilado como una espada y capaz de realizar cortes extremos. Así debe entenderse la etimología de la palabra. «Uggatejā» significa que poseen un poder o resplandor elevado y potente. «Ghoravisā» significa que tienen un veneno difícil de dominar o neutralizar mediante mantras o medicinas. เอวํ วเทยฺยุนฺติ ปฏิชคฺคาปนตฺถํ เอวํ วเทยฺยุํ. ราชาโน หิ อาสีวิเส คาหาเปตฺวา – ‘‘ตถารูเป โจเร วา เอเตหิ ฑํสาเปตฺวา มาเรสฺสาม, นครูปโรธกาเล ปรเสนาย วา ตํ ขิปิสฺสาม, ปรพลํ นิมฺมทฺเทตุํ อสกฺโกนฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา วรสยนํ อารุยฺห เอเตหิ อตฺตานํ ฑํสาเปตฺวา สตฺตูนํ วสํ อนาคจฺฉนฺตา อตฺตโน รุจิยา มริสฺสามา’’ติ อาสีวิเส ชคฺคาเปนฺติ. เต ยํ โจรํ สหสาว มาเรตุํ น อิจฺฉนฺติ, ‘‘เอวเมเต ทีฆรตฺตํ ทุกฺขปฺปตฺโต หุตฺวา มริสฺสนฺตี’’ติ อิจฺฉนฺตา ตํ ปุริสํ เอวํ วทนฺติ อิเม เต อมฺโภ ปุริส จตฺตาโร อาสีวิสาติ. La frase 'así dirían' se refiere a lo que dirían con el propósito de que [los animales] sean cuidados. Pues los reyes, habiendo hecho capturar serpientes venenosas, pensarían: 'Haremos que estas serpientes muerdan a tales ladrones para matarlos; o, en tiempos de asedio a la ciudad, las arrojaremos contra el ejército enemigo; y si no podemos someter a las fuerzas enemigas, después de comer una comida excelente y subir a un lecho noble, dejaremos que nos muerdan a nosotros mismos para morir por nuestra propia voluntad y no caer bajo el poder de los enemigos'. Así es como crían serpientes venenosas. Cuando los reyes no desean matar a un ladrón de inmediato, deseando que 'mueran habiendo caído en una larga miseria', le dicen a ese hombre: 'Hombre, aquí tienes estas cuatro serpientes venenosas para que las cuides'. ตตฺถ กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล. สํเวเสตพฺพาติ นิปชฺชาเปตพฺพา. อญฺญตโร วา อญฺญตโร วาติ กฏฺฐมุขาทีสุ โย โกจิ. ยํ เต อมฺโภ ปุริส กรณียํ, ตํ กโรหีติ อิทํ อตฺถจรกสฺส วจนํ เวทิตพฺพํ. ตสฺส กิร ปุริสสฺส เอวํ อาสีวิเส ปฏิปาเทตฺวา ‘อยํ โว อุปฏฺฐาโก’ติ จตูสุ เปฬาสุ ฐปิตานํ อาสีวิสานํ อาโรเจนฺติ. อเถโก นิกฺขมิตฺวา อาคมฺม ตสฺส ปุริสสฺส ทกฺขิณปาทานุสาเรน อภิรุหิตฺวา [Pg.55] ทกฺขิณหตฺถํ มณิพนฺธโต ปฏฺฐาย เวเฐตฺวา ทกฺขิณกณฺณโสตมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ. อปโร วามปาทานุสาเรน อภิรุหิตฺวา ตเถว วามหตฺถํ เวเฐตฺวา วามกณฺณโสตมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ, ตติโย นิกฺขมิตฺวา อภิมุขํ อภิรุหิตฺวา กุจฺฉึ เวเฐตฺวา คลวาฏกมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ, จตุตฺโถ ปิฏฺฐิภาเคน อภิรุหิตฺวา คีวํ เวเฐตฺวา อุปริมุทฺธนิ ผณํ ฐเปตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ. Allí, 'de vez en cuando' significa periódicamente. 'Deben ser acostadas' significa que deben ser puestas a dormir. 'Cualquiera de ellas' se refiere a cualquiera de entre las serpientes de boca de madera y demás tipos. 'Hombre, lo que debas hacer, hazlo' debe entenderse como las palabras de alguien que busca el bienestar [del hombre]. Se dice que, tras entregarle las serpientes venenosas a ese hombre diciendo: 'Este es vuestro servidor', las presentan a las serpientes que están colocadas en cuatro cestas. Entonces, una de ellas sale, sube por la pierna derecha de aquel hombre, se enrosca en su mano derecha empezando desde la muñeca y, extendiendo su capucha cerca de la base del orificio del oído derecho, se acuesta emitiendo un sonido 'shhh'. Otra sube por la pierna izquierda, se enrosca de la misma manera en la mano izquierda y se acuesta con la capucha extendida cerca del oído izquierdo haciendo 'shhh'. La tercera sale, sube por el frente, se enrosca en el vientre y se acuesta con la capucha en la base de la garganta haciendo 'shhh'. La cuarta sube por la espalda, se enrosca en el cuello y se acuesta con la capucha sobre la coronilla de la cabeza haciendo 'shhh'. เอวํ จตูสุ อาสีวิเสสุ สรีรฏฺฐเกสุเยว ชาเตสุ เอโก ตสฺส ปุริสสฺส อตฺถจรกปุริโส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ เต, โภ ปุริส, ลทฺธ’’นฺติ, ปุจฺฉิ. ตโต เตน ‘‘อิเม เม, โภ, หตฺเถสุ หตฺถกฏกํ วิย พาหาสุ เกยูรํ วิย กุจฺฉิมฺหิ กุจฺฉิเวฐนสาฏโก วิย กณฺเณสุ กณฺณจูฬิกา วิย คเล มุตฺตาวลิโย วิย สีเส สีสปสาธนํ วิย เกจิ อลงฺการวิเสสา รญฺญา ทินฺนา’’ติ วุตฺเต โส อาห – ‘‘โภ อนฺธพาล, มา เอวํ มญฺญิตฺถ ‘รญฺญา เม ตุฏฺเฐเนตํ ปสาธนํ ทินฺน’นฺติ. ตฺวํ รญฺโญ อาคุจารี โจโร, อิเม จ จตฺตาโร อาสีวิสา ทุรุปฏฺฐาหา ทุปฺปฏิชคฺคิยา, เอกสฺมึ อุฏฺฐาตุกาเม เอโก นฺหายิตุกาโม โหติ, เอกสฺมึ นฺหายิตุกาเม เอโก ภุญฺชิตุกาโม, เอกสฺมึ ภุญฺชิตุกาเม เอโก นิปชฺชิตุกาโม. เตสุ ยสฺเสว อิจฺฉา น ปูรติ, โส ตตฺเถว ฑํสิตฺวา มาเรตี’’ติ. อตฺถิ ปน, โภ, เอวํ สนฺเต โกจิ โสตฺถิมคฺโคติ? อาม, ราชปุริสานํ วิกฺขิตฺตภาวํ ญตฺวา ปลายนํ โสตฺถิภาโวติ วตฺวา ‘‘ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ วเทยฺย. Estando así las cuatro serpientes venenosas sobre su cuerpo, un hombre que buscaba el bienestar de aquel sujeto, al verlo, le preguntó: '¿Qué has obtenido, buen hombre?'. Ante esto, aquel [insensato] respondió: 'Señor, el rey me ha dado estos ornamentos especiales: como brazaletes en las manos, brazaletes en los brazos, como una faja de tela rodeando el vientre, como adornos en las orejas, como collares de perlas en el cuello y como un adorno de cabeza en la parte superior'. Al oír esto, el otro dijo: '¡Oh, necio ciego! No pienses así: "el rey, complacido conmigo, me ha dado este adorno". Eres un ladrón que ha ofendido al rey, y estas cuatro serpientes venenosas son difíciles de servir y de cuidar; cuando una quiere levantarse, otra quiere bañarse; cuando una quiere bañarse, otra quiere comer; cuando una quiere comer, otra quiere dormir. Si el deseo de cualquiera de ellas no se satisface, te morderá allí mismo y te matará'. El hombre preguntó: 'Señor, siendo así, ¿existe algún camino hacia la seguridad?'. Él respondió: 'Sí, habiendo observado el descuido de los guardias del rey, la huida es el medio para la seguridad', y añadió: 'Lo que debas hacer, hazlo'. ตํ สุตฺวา อิตโร จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขณํ ราชปุริเสหิ จ ปวิวิตฺตํ ทิสฺวา, วามหตฺเถน ทกฺขิณหตฺถํ เวเฐตฺวา, ทกฺขิณกณฺณจูฬิกาย ผณํ ฐเปตฺวา, สยิตาสีวิสสฺส สรีรํ ปริมชฺชนฺโต วิย สณิกํ ตํ อปเนตฺวา, เอเตเนว อุปาเยน เสเสปิ อปเนตฺวา เตสํ ภีโต ปลาเยยฺย. อถ นํ เต อาสีวิสา ‘‘อยํ อมฺหากํ รญฺญา อุปฏฺฐาโก ทินฺโน’’ติ อนุพนฺธมานา อาคจฺเฉยฺยุํ. อิทํ สนฺธาย อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ…เป… ปลาเยถาติ วุตฺตํ. Al escuchar esto, el otro hombre, observando el momento de descuido de las cuatro serpientes y que el lugar estaba libre de los guardias del rey, envolvió su mano derecha con la izquierda y, sosteniendo la capucha de la serpiente cerca de su oreja derecha, la retiró suavemente como si estuviera acariciando el cuerpo de una serpiente dormida. Usando este mismo método, retiró también a las demás y huyó temeroso de ellas. Entonces, aquellas serpientes lo persiguieron pensando: 'El rey nos dio a este hombre como servidor'. Refiriéndose a esto se dijo: 'Entonces, monjes, aquel hombre, temeroso de las cuatro serpientes venenosas... (pali)... huyó'. ตสฺมึ ปน ปุริเส เอวํ อาคตมคฺคํ โอโลเกตฺวา โอโลเกตฺวา ปลายนฺเต ราชา ‘‘ปลาโต โส ปุริโส’’ติ สุตฺวา ‘‘โก นุ โข ตํ อนุพนฺธิตฺวา ฆาเตตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ วิจินนฺโต ตสฺเสว ปจฺจตฺถิเก ปญฺจ [Pg.56] ชเน ลภิตฺวา ‘‘คจฺฉถ นํ อนุพนฺธิตฺวา ฆาเตถา’’ติ เปเสยฺย. อถสฺส อตฺถจรา ปุริสา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา อาโรเจยฺยุํ. โส ภิยฺโยโสมตฺตาย ภีโต ปลาเยถ. อิมมตฺถํ สนฺธาย ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุนฺติอาทิ วุตฺตํ. Mientras aquel hombre huía mirando una y otra vez el camino por el que venía, el rey, al oír que 'ese hombre ha escapado', buscó quién podría perseguirlo y matarlo, y encontrando a cinco hombres que eran enemigos de aquel sujeto, los envió diciendo: 'Id, perseguidlo y matadlo'. Entonces, sus amigos que buscaban su bienestar, al conocer lo ocurrido, se lo informaron. Él, temeroso en extremo, huyó más rápido. Refiriéndose a este significado se dijeron las palabras que comienzan con 'así le dirían a este'. ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโกติ ‘‘ปฐมํ อาสีวิเสหิ อนุพทฺโธ อิโต จิโต จ เต วญฺเจนฺโต ปลายิ, อิทานิ ปญฺจหิ ปจฺจตฺถิเกหิ อนุพทฺโธ สุฏฺฐุตรํ ปลายติ, น สกฺกา โส เอวํ คเหตุํ, อุปลาฬนาย ปน สกฺกา, ตสฺมา ทหรกาลโต ปฏฺฐาย เอกโต ขาทิตฺวา จ ปิวิตฺวา จ สนฺถวํ อนฺตรจรํ วธกมสฺส เปเสถา’’ติ อมจฺเจหิ วุตฺเตน รญฺญา ปริเยสิตฺวา เปสิโต อนฺตรจโร วธโก. El 'sexto asesino encubierto' se refiere a lo siguiente: 'Al principio huyó eludiendo a las serpientes que lo perseguían por aquí y por allá; ahora, perseguido por los cinco enemigos, huye aún más rápido; no es posible capturarlo de esa forma, pero sí mediante el engaño. Por tanto, enviad a un asesino encubierto que sea su íntimo, que haya comido y bebido con él desde la infancia'. Siguiendo el consejo de los ministros, el rey buscó y envió a este asesino encubierto. โส ปสฺเสยฺย สุญฺญํ คามนฺติ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ปทํ ฆายิตฺวา ฆายิตฺวา เวเคนาคจฺฉนฺเต จตฺตาโร อาสีวิเส ปญฺจ วธเก ปจฺจตฺถิเก ฉฏฺฐญฺจ อนฺตรจรํ วธกํ ‘‘นิวตฺต โภ, มา ปลายิ, ปุตฺตทาเรน สทฺธึ กาเม ปริภุญฺชนฺโต สุขํ วสิสฺสสี’’ติ วตฺวา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ภิยฺโยโสมตฺตาย เยน วา เตน วา ปลายนฺโต ปจฺจนฺตรฏฺเฐ อภิมุขคตํ เอกํ ฉกุฏิกํ สุญฺญํ คามํ ปสฺเสยฺย. ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺยาติ ธนธญฺญมญฺจปีฐาทีหิ วิรหิตตฺตา ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺย. ตุจฺฉกํ สุญฺญกนฺติ เอตสฺเสว เววจนํ. ปริมเสยฺยาติ ‘‘สเจ ปานียํ ภวิสฺสติ, ปิวิสฺสามิ, สเจ ภตฺตํ ภวิสฺสติ, ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ภาชนํ วิวริตฺวา หตฺถํ อนฺโต ปเวเสตฺวา ปริมเสยฺย. “Vería una aldea vacía”: mirando hacia atrás, olfateando el rastro, vio a cuatro serpientes venenosas que venían velozmente, a cinco verdugos enemigos y a un sexto verdugo interno que decía: “¡Detente, amigo, no huyas! Disfruta de los placeres sensuales con tu esposa e hijos y vivirás feliz”. Al verlos venir, huyendo con más fuerza hacia cualquier dirección, vería una aldea vacía de seis casas en una región fronteriza. “Entraría en una vacía”: entraría en una casa vacía por estar desprovista de riquezas, granos, lechos, asientos, etc. “Tucchakaṃ suññakaṃ” (vacía, desierta) son sinónimos de este término. “Palparía”: con la esperanza de que “si hay agua, beberé; si hay comida, comeré”, abriría un recipiente, metería la mano y palparía buscando en el interior. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุนฺติ ฉนฺนํ ฆรานํ เอกฆเรปิ กิญฺจิ อลภิตฺวา คามมชฺเฌ เอโก สนฺทจฺฉาโย รุกฺโข อตฺถิ, ตตฺถ วงฺกผลกํ อตฺถตํ ทิสฺวา, ‘‘อิธ ตาว นิสีทิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา, ตตฺถ นิสินฺนํ มนฺทมนฺเทน วาเตน พีชิยมานํ ตตฺตกมตฺตมฺปิ สุขํ สนฺตโต อสฺสาทยมานํ, ตเมนํ ปุริสํ เกจิเทว อตฺถจรกา พหิ ปวตฺตึ ญตฺวา อาคตา เอวํ วเทยฺยุํ. อิทานิ อมฺโภ ปุริสาติ อมฺโภ, ปุริส, อิทานิ. โจรา คามฆาตกาติ ‘‘ยเทเวตฺถ ลภิสฺสาม, ตํ คณฺหิสฺสาม วา ฆาเตสฺสาม วา’’ติ อาคตา ฉ คามฆาตกโจรา. “Le dirían esto”: al no encontrar nada comestible en ninguna de las seis casas, ve que en medio de la aldea hay un árbol de sombra fresca. Al ver allí un banco de madera dispuesto para que alguien se siente, yendo allí, sentado y siendo abanicado por una brisa muy suave, disfrutando de ese pequeño bienestar como si fuera una paz profunda y olvidando el peligro de muerte, a ese hombre unos benefactores que conocieron lo que ocurría fuera, viniendo, le dirían esto: “Ahora, buen hombre...”. “Asaltantes de aldeas”: son los seis ladrones asaltantes de aldeas que han venido con la intención de: “lo que sea que encontremos aquí, lo tomaremos o los mataremos”. อุทกณฺณวนฺติ [Pg.57] คมฺภีรํ ปุถุลํ อุทกํ. คมฺภีรมฺปิ หิ อปุถุลํ, ปุถุลํ วา อคมฺภีรํ, น อณฺณโวติ วุจฺจติ, ยมฺปน คมฺภีรญฺจ ปุถุลญฺจ, ตสฺเสเวตํ นามํ. สาสงฺกํ สปฺปฏิภยนฺติ จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปญฺจนฺนํ วธกานํ ฉฏฺฐสฺส อนฺตรจรสฺส ฉนฺนญฺจ คามฆาตกโจรานํ วเสน สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ. เขมํ อปฺปฏิภยนฺติ เตสํเยว อาสีวิสาทีนํ อภาเวน เขมญฺจ นิพฺภยญฺจ วิจิตฺรอุยฺยานวรํ พหฺวนฺนปานํ เทวนครสทิสํ. น จสฺส นาวา สนฺตารณีติ ‘‘อิมาย นาวาย โอริมตีรโต ปรตีรํ คมิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ฐปิตา จ สนฺตารณี นาวา น ภเวยฺย. อุตฺตรเสตุ วาติ รุกฺขเสตุ-ชงฺฆเสตุ-สกฏเสตูนํ อญฺญตโร อุตฺตรเสตุ วา น ภเวยฺย. ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ น โข เอส พฺราหฺมโณ. กสฺมา นํ พฺราหฺมโณติ อาห? เอตฺตกานํ ปจฺจตฺถิกานํ พาหิตตฺตา, เทสนํ วา วินิวตฺเตนฺโต เอกํ ขีณาสวพฺราหฺมณํ ทสฺเสตุมฺปิ เอวมาห. “Un gran océano de agua”: agua profunda y extensa. Pues si es profunda pero no extensa, o extensa pero no profunda, no se llama “aṇṇava” (océano); solo aquel que es profundo y extenso recibe ese nombre. “Peligroso y temible”: peligroso y temible por causa de las cuatro serpientes venenosas, los cinco verdugos, el sexto verdugo interno y los seis ladrones asaltantes de aldeas. “Seguro y sin temor”: por la ausencia de esas serpientes y demás peligros, es un lugar seguro y sin miedo, con jardines maravillosos, abundantes alimentos y bebidas, semejante a una ciudad celestial. “No habría balsa para cruzar”: no habría una balsa dispuesta con el fin de que “con esta balsa irán de esta orilla a la otra”. “Ni puente”: no habría ningún puente de madera, para peatones o para carros, que sirviera para cruzar. “El Brahmana permanece”: este que ha llegado al otro lado no es un Brahmana ordinario. ¿Por qué se le llama Brahmana? Por haber expulsado a todos esos enemigos, o bien, para concluir la enseñanza, se lo llama así para mostrar a un Brahmana Arahant (con las impurezas agotadas). ตสฺมึ ปน เอวํ อุตฺติณฺเณ จตฺตาโร อาสีวิสา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต มุรุมุราย ชีวิตํ ขาทิตฺวา ฉฑฺเฑยฺยาม’’. ปญฺจ ปจฺจตฺถิกา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต ปริวาเรตฺวา องฺคมงฺคานิ ฉินฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คตา สตํ วา สหสฺสํ วา ลเภยฺยาม’’. ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ มยา, อชฺช เต ผลิกวณฺเณน อสินา สีสํ ฉินฺทิตฺวา, เสนาปติฏฺฐานํ ลภิตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภเวยฺยํ’’. ฉ โจรา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต วิวิธานิ กมฺมการณานิ กาเรตฺวา พหุธนํ อาหราเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา, อุทกณฺณวํ โอตริตุํ อสกฺโกนฺตา รญฺโญ อาณาย โกปิตตฺตา ปรโต คนฺตุมฺปิ อวิสหนฺตา ตตฺเถว สุสฺสิตฺวา มเรยฺยุํ. Pero habiendo cruzado él, las cuatro serpientes venenosas pensarían: “En verdad, no te atrapamos; hoy habríamos devorado tu vida poco a poco”. Los cinco enemigos: “En verdad, no te atrapamos; hoy, tras rodearte y cortar tus miembros, habríamos ido ante el rey para recibir cien o mil monedas de recompensa”. El sexto verdugo interno: “En verdad, no te atrapé; hoy, con una espada brillante como el cristal, habría cortado tu cabeza y, obteniendo el cargo de general, habría disfrutado de la prosperidad”. Los seis ladrones: “En verdad, no te atrapamos; hoy, tras hacerte pasar por diversos tormentos, habríamos hecho que entregues muchas riquezas”. Pensando así, al no poder entrar en el gran océano de agua y no atreverse a avanzar por temor a la orden del rey, se secarían y morirían allí mismo en la orilla. อุปมา โข มฺยายนฺติ เอตฺถ เอวํ อาทิโต ปฏฺฐาย โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – ราชา วิย หิ กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, ราชาปราธิกปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต ปุถุชฺชโน. จตฺตาโร อาสีวิสา วิย จตฺตาริ มหาภูตานิ, รญฺโญ ตสฺส จตฺตาโร อาสีวิเส ปฏิจฺฉาปิตกาโล วิย กมฺมุนา ปุถุชฺชนสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว จตุนฺนํ มหาภูตานํ ทินฺนกาโล. ‘‘อิเมสํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขเณ ราชปุริสานญฺจ วิวิตฺตกฺขเณ นิกฺขมิตฺวา ยํ เต อมฺโภ, ปุริส, กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ วจเนน ‘‘ปลายสฺสู’’ติ วุตฺตกาโล วิย สตฺถารา อิมสฺส ภิกฺขุโน มหาภูตกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา [Pg.58] ‘‘อิเมสุ จตูสุ มหาภูเตสุ นิพฺพินฺท วิรชฺช, เอวํ วฏฺฏโต ปริมุจฺจิสฺสสี’’ติ กถิตกาโล, ตสฺส ปุริสสฺส อตฺถจรกวจนํ สุตฺวา จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขเณ ราชปุริสานญฺจ วิวิตฺตกฺขเณ นิกฺขมิตฺวา เยน วา เตน วา ปลายนํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ ลภิตฺวา มหาภูตาสีวิเสหิ ปริมุจฺจนตฺถาย ญาณปลายเนน ปลายนํ. “Este es un símil para mí”: aquí debe entenderse la correspondencia del símil desde el principio: el karma debe verse como el rey; el hombre mundano (puthujjana) atrapado en el ciclo de la existencia como el hombre que ha ofendido al rey. Las cuatro serpientes venenosas son los cuatro grandes elementos. El momento en que el rey entrega las cuatro serpientes a aquel hombre es como el momento en que el karma entrega los cuatro grandes elementos al hombre mundano en el instante del renacimiento. El momento en que el benefactor le advierte “Huye”, diciendo: “En el momento de descuido de estas serpientes y de ausencia de los guardias del rey, sal y haz lo que debas hacer, buen hombre”, es como el momento en que el Maestro, tras explicar la meditación sobre los grandes elementos a este monje, le dice: “Desencántate de estos cuatro grandes elementos, desapégate; así te liberarás del ciclo”. El acto de huir por cualquier dirección tras oír las palabras del benefactor es como la huida de este monje mediante el conocimiento para liberarse de las serpientes de los grandes elementos, tras recibir el tema de meditación de manos del Maestro. อิทานิ จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจนํ ปถวีธาตุยา อาโปธาตุยาติอาทีสุ จตุมหาภูตกถา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธกถา จ อายตนกถา จ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ กฏฺฐมุขอาสีวิโส วิย ปถวีธาตุ ทฏฺฐพฺพา, ปูติมุขอคฺคิมุขสตฺถมุขา วิย เสสธาตุโย. ยเถว หิ กฏฺฐมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลกาโย ถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปโกเปนาปิ. ยถา จ ปูติมุขาทีหิ ทฏฺฐสฺส ปคฺฆรติ เจว ฌายติ จ ฉิชฺชติ จ, เอวํ อาโปธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุปโกเปนาปีติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา – Ahora bien, esta designación de los cuatro grandes elementos debe entenderse según el método detallado en el Visuddhimagga, tal como ocurre en los pasajes que mencionan 'el elemento tierra, el elemento agua', etc., junto con la explicación de los cuatro grandes elementos, la explicación de los cinco agregados del apego y la explicación de las bases (āyatana). En este contexto, el elemento tierra debe ser visto como la serpiente venenosa de boca de madera (kaṭṭhamukha), mientras que los elementos restantes son como las serpientes de boca podrida, boca de fuego y boca de espada. Pues así como el cuerpo entero de alguien mordido por la de boca de madera se vuelve rígido, lo mismo ocurre con la perturbación del elemento tierra. Y así como el cuerpo de alguien mordido por la de boca podrida y las demás secreta fluidos, arde y se desgarra, lo mismo ocurre con la perturbación de los elementos agua, fuego y aire. Por ello, dijeron los maestros comentaristas: ‘‘ปตฺถทฺโธ ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ กฏฺฐมุเขน วา; ปถวีธาตุปโกเปน, โหติ กฏฺฐมุเขว โส. «El cuerpo se vuelve rígido al ser mordido por la de boca de madera; así también, por la perturbación del elemento tierra, el cuerpo se vuelve como la de boca de madera». ‘‘ปูติโก ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ ปูติมุเขน วา; อาโปธาตุปโกเปน, โหติ ปูติมุเขว โส. «El cuerpo se vuelve putrefacto al ser mordido por la de boca podrida; así también, por la perturbación del elemento agua, el cuerpo se vuelve como la de boca podrida». ‘‘สนฺตตฺโต ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ อคฺคิมุเขน วา; เตโชธาตุปโกเปน, โหติ อคฺคิมุเขว โส. «El cuerpo se vuelve ardiente al ser mordido por la de boca de fuego; así también, por la perturbación del elemento fuego, el cuerpo se vuelve como la de boca de fuego». ‘‘สญฺฉินฺโน ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ สตฺถมุเขน วา; วาโยธาตุปโกเปน, โหติ สตฺถมุเขว โส’’ติ. – «El cuerpo es desgarrado al ser mordido por la de boca de espada; así también, por la perturbación del elemento aire, el cuerpo se vuelve como la de boca de espada». เอวํ ตาเวตฺถ วิเสสโต สทิสภาโว เวทิตพฺโพ. De esta manera, primeramente, debe entenderse aquí la semejanza en términos de sus características específicas. อวิเสสโต ปน อาสยโต วิสเวควิการโต อนตฺถคฺคหณโต ทุรุปฏฺฐานโต ทุราสทโต อกตญฺญุตโต อวิเสสการิโต อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อิเมหิ การเณหิ เอเตสํ อาสีวิสสทิสตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อาสยโตติ อาสีวิสานญฺหิ วมฺมิโก อาสโย, ตตฺเถว เต วสนฺติ. มหาภูตานมฺปิ กายวมฺมิโก อาสโย[Pg.59]. อาสีวิสานญฺจ รุกฺขสุสิรติณปณฺณคหนสงฺการฏฺฐานานิปิ อาสโย. เอเตสุปิ หิ เต วสนฺติ. มหาภูตานมฺปิ กายสุสิรํ กายคหนํ กายสงฺการฏฺฐานํ อาสโยติ. เอวํ ตาว อาสยโต สทิสตา เวทิตพฺพา. Sin embargo, de manera general, su similitud con las serpientes venenosas debe entenderse por las siguientes razones: por el lugar de residencia (āsaya), por las alteraciones del poder del veneno, por la adquisición de perjuicios, por la dificultad de ser atendidos, por la peligrosidad de su aproximación, por su ingratitud, por su falta de distinción en el obrar y por el peligro de sus infinitos defectos. En cuanto al lugar de residencia: el hormiguero es el hogar de las serpientes venenosas, y allí viven; para los grandes elementos, el hormiguero-cuerpo es su hogar. Además, los huecos de los árboles, la hierba, la maleza de hojas y los vertederos son hogares para las serpientes venenosas; en ellos habitan. Para los grandes elementos, las cavidades del cuerpo, la maleza del cuerpo y el vertedero del cuerpo constituyen su hogar. Así, primero, debe entenderse la semejanza por el lugar de residencia. วิสเวควิการโตติ อาสีวิสา หิ กุลวเสน กฏฺฐมุขาทิเภทโต จตฺตาโร. ตตฺถ เอเกโก วิสวิการโต วิภชฺชมาโน ทฏฺฐวิสาทิวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. มหาภูตานิปิ ปจฺจตฺตลกฺขณวเสน ปถวีอาทิเภทโต จตฺตาริ. เอตฺถ เอเกกํ กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จตุพฺพิธํ โหติ. เอวํ วิสเวควิการโต สทิสตา เวทิตพฺพา. En cuanto a las alteraciones del poder del veneno: las serpientes venenosas son de cuatro tipos según su casta, diferenciándose en boca de madera y demás. Cada una de ellas, al ser clasificada según la alteración de su veneno, es de cuatro tipos: veneno por mordedura, etc. Los grandes elementos también son cuatro según su característica individual, diferenciándose en tierra y demás. Entre ellos, cada uno es de cuatro tipos según su origen por el kamma y demás factores. De esta manera, debe entenderse la semejanza por las alteraciones del poder del veneno. อนตฺถคฺคหณโตติ อาสีวิเส คณฺหนฺตา ปญฺจ อนตฺเถ คณฺหนฺติ – ทุคฺคนฺธํ คณฺหนฺติ, อสุจึ คณฺหนฺติ, พฺยาธึ คณฺหนฺติ, วิสํ คณฺหนฺติ, มรณํ คณฺหนฺติ. มหาภูตานิปิ คณฺหนฺตา ปญฺจ อนตฺเถ คณฺหนฺติ – ทุคฺคนฺธํ คณฺหนฺติ, อสุจึ คณฺหนฺติ, พฺยาธึ คณฺหนฺติ, ชรํ คณฺหนฺติ, มรณํ คณฺหนฺติ. เตนาหุ โปราณา – En cuanto a la adquisición de perjuicios: quienes atrapan serpientes venenosas adquieren cinco perjuicios: adquieren mal olor, adquieren impureza, adquieren enfermedad, adquieren veneno y adquieren la muerte. Quienes se aferran a los grandes elementos también adquieren cinco perjuicios: adquieren mal olor, adquieren impureza, adquieren enfermedad, adquieren la vejez y adquieren la muerte. Por ello, dijeron los antiguos maestros: ‘‘เยเกจิ สปฺปํ คณฺหนฺติ, มีฬฺหลิตฺตํ มหาวิสํ; ปญฺจ คณฺหนฺตุนตฺถานิ, โลเก สปฺปาภินนฺทิโน. «Quienesquiera que atrapan una serpiente de gran veneno untada en excremento, esos que se deleitan en las serpientes en este mundo, adquieren cinco perjuicios». ‘‘ทุคฺคนฺธํ อสุจึ พฺยาธึ, วิสํ มรณปญฺจมํ; อนตฺถา โหนฺติ ปญฺเจเต, มีฬฺหลิตฺเต ภุชงฺคเม. «Mal olor, impureza, enfermedad, veneno y, como quinto, la muerte; estos cinco son los perjuicios presentes en una serpiente untada en excremento». ‘‘เอวเมวํ อกุสลา, อนฺธพาลปุถุชฺชนา; ปญฺจ คณฺหนฺตุนตฺถานิ, ภเว ชาตาภินนฺทิโน. «Del mismo modo, los mundanos necios y ciegos, carentes de mérito, que se deleitan en el renacimiento en la existencia, adquieren cinco perjuicios». ‘‘ทุคฺคนฺธํ อสุจึ พฺยาธึ, ชรํ มรณปญฺจมํ; อนตฺถา โหนฺติ ปญฺเจเต, มีฬฺหลิตฺเตว ปนฺนเค’’ติ. – «Mal olor, impureza, enfermedad, vejez y, como quinto, la muerte; estos cinco son los perjuicios, tal como en una serpiente untada en excremento». เอวํ อนตฺถคฺคหณโต สทิสตา เวทิตพฺพา. Así debe entenderse la semejanza por la adquisición de perjuicios. ทุรุปฏฺฐานโตติ เต อาสีวิสา ทุรุปฏฺฐานา, เอกสฺมึ อุฏฺฐาตุกาเม เอโก นฺหายิตุกาโม โหติ, ตสฺมึ นฺหายิตุกาเม อปโร ภุญฺชิตุกาโม, ตสฺมึ ภุญฺชิตุกาเม อญฺโญ นิปชฺชิตุกาโม โหติ. เตสุ ยสฺส ยสฺเสว อชฺฌาสโย น ปูรติ, โส ตตฺเถว ฑํสิตฺวา มาเรติ. อิเมหิ ปน อาสีวิเสหิ ภูตาเนว ทุรุปฏฺฐานตรานิ. ปถวีธาตุยา หิ เภสชฺเช กยิรมาเน อาโปธาตุ กุปฺปติ, ตสฺเสว เภสชฺชํ กโรนฺตสฺส เตโชธาตูติ [Pg.60] เอวํ เอกิสฺสา เภสชฺเช กยิรมาเน อปรา กุปฺปนฺตีติ. เอวํ ทุรุปฏฺฐานโต สทิสตา เวทิตพฺพา. En cuanto a la dificultad de ser atendidos: esas serpientes venenosas son difíciles de atender; cuando una desea levantarse, otra desea bañarse; cuando una desea bañarse, otra desea comer; cuando esa desea comer, otra desea recostarse. Entre ellas, aquella cuyo deseo no es satisfecho, muerde y mata allí mismo. Pero los elementos son aún más difíciles de atender que estas serpientes venenosas. Pues al aplicar un remedio para el elemento tierra, el elemento agua se perturba; mientras se trata a este último, se perturba el elemento fuego; así, al tratar a uno, el otro se perturba. De esta manera, debe entenderse la semejanza por la dificultad de ser atendidos. ทุราสทโตติ ทุราสทา หิ อาสีวิสา, เคหสฺส ปุริมภาเค อาสีวิสํ ทิสฺวา ปจฺฉิมภาเคน ปลายนฺติ, ปจฺฉิมภาเค ทิสฺวา ปุริมภาเคน, เคหมชฺเฌ ทิสฺวา คพฺภํ ปวิสนฺติ, คพฺเภ ทิสฺวา มญฺจปีฐํ อภิรุหนฺติ. มหาภูตานิ ตโตปิ ทุราสทตรานิ. ตถารูเปน หิ กุฏฺฐโรเคน ผุฏฺฐสฺส กณฺณนาสาทีนิ ฉินฺทิตฺวา ปตนฺติ, สรีรํ สมฺผุฏติ นีลมกฺขิกา ปริวาเรนฺติ, สรีรคนฺโธ ทูรโตว อุพฺพาหติ. ตํ ปุริสํ อกฺโกสมานมฺปิ ปริเทวมานมฺปิ เนว โรสวเสน, น การุญฺเญน, อุปสงฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ, นาสิกํ ปิทหิตฺวา เขฬํ ปาเตนฺตา ทูรโตว นํ วิวชฺเชนฺติ. เอวํ อญฺเญสมฺปิ ภคนฺทรกุจฺฉิโรควาตโรคาทีนํ พีภจฺฉเชคุจฺฉภาวกรานญฺจ โรคานํ วเสน อยเมวตฺโถ วิภาเวตพฺโพติ. เอวํ ทุราสทโต สทิสตา เวทิตพฺพา. En cuanto a la peligrosidad de su aproximación: las serpientes venenosas son peligrosas al acercarse; al ver una serpiente en la parte delantera de la casa, huyen por la parte trasera; al verla en la trasera, por la delantera; al verla en medio de la casa, entran en el aposento; al verla en el aposento, se suben a la cama o silla. Los grandes elementos son aún más peligrosos que ellas. Pues en alguien afectado por una enfermedad como la lepra, las orejas, la nariz y otros miembros se desprenden y caen; el cuerpo se agrieta y las moscas azules lo rodean; el olor del cuerpo se percibe desde lejos. A ese hombre, aunque insulte o se lamente, nadie puede acercársele ni por ira ni por compasión; tapándose la nariz y escupiendo, lo evitan desde lejos. Del mismo modo, este significado debe ilustrarse mediante enfermedades como las fístulas, dolencias abdominales, trastornos del aire y otras que causan un estado repugnante y abominable. De esta manera, debe entenderse la semejanza por la peligrosidad de su aproximación.» อกตญฺญุตโตติ อาสีวิสา หิ อกตญฺญุโน โหนฺติ, นฺหาปิยมานาปิ โภชิยมานาปิ คนฺธมาลาทีหิ ปูชิยมานาปิ เปฬายํ ปกฺขิปิตฺวา ปริหริยมานาปิ โอตารเมว คเวสนฺติ. ยตฺถ โอตารํ ลภนฺติ, ตตฺเถว นํ ฑํสิตฺวา มาเรนฺติ. อาสีวิเสหิปิ มหาภูตาเนว อกตญฺญุตรานิ. เอเตสญฺหิ กตํ นาม นตฺถิ, สีเตน วา อุณฺเหน วา นิมฺมเลน ชเลน นฺหาปิยมานานิปิ คนฺธมาลาทีหิ สกฺกริยมานานิปิ มุทุวตฺถมุทุสยนมุทุยานาทีหิ ปริหริยมานานิปิ, วรโภชนํ โภชิยมานานิปิ, วรปานํ ปายาปิยมานานิปิ โอตารเมว คเวสนฺติ. ยตฺถ โอตารํ ลภนฺติ, ตตฺเถว กุปฺปิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺตีติ. เอวํ อกตญฺญุตโต สทิสตา เวทิตพฺพา. Respecto a la ingratitud, en verdad las serpientes venenosas son ingratas; aunque se las bañe, se las alimente, se las honre con perfumes y guirnaldas, o se las lleve puestas en una cesta, solo buscan una oportunidad para atacar. Donde encuentran la oportunidad, allí mismo muerden y matan a su benefactor. Los grandes elementos son incluso más ingratos que las serpientes venenosas. En verdad, para ellos no existe lo que se llama una acción agradable realizada; aunque se les bañe con agua pura, ya sea fría o caliente, se les rinda respeto con perfumes y guirnaldas, se les cuide con ropas suaves, lechos suaves y vehículos suaves, se les alimente con comida excelente o se les dé de beber bebidas excelentes, solo buscan una oportunidad para la destrucción. Donde encuentran la oportunidad, allí mismo, tras perturbarse, conducen a la ruina y la desgracia. Así debe entenderse la semejanza en términos de ingratitud. อวิเสสการิโตติ อาสีวิสา หิ ‘‘อยํ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา’’ติ วิเสสํ น กโรนฺติ, สมฺปตฺตสมฺปตฺตเมว ฑํสิตฺวา มาเรนฺติ. มหาภูตานิปิ ‘‘อยํ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เทโว วา มนุสฺโส วา มาโร วา พฺรหฺมา วา นิคฺคุโณ วา สคุโณ วา’’ติ วิเสสํ น กโรนฺติ. ยทิ หิ เนสํ ‘‘อยํ คุณวา’’ติ ลชฺชา [Pg.61] อุปฺปชฺเชยฺย, สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคเล ตถาคเต ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺยุํ. อถาปิ เนสํ ‘‘อยํ มหาปญฺโญ อยํ มหิทฺธิโก อยํ ธุตวาโท’’ติอาทินา นเยน ลชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย, ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถราทีสุ ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺยุํ. อถาปิ เนสํ ‘‘อยํ นิคฺคุโณ ทารุโณ ถทฺโธ’’ติ ภยํ อุปฺปชฺเชยฺย, สเทวเก โลเก นิคฺคุณถทฺธทารุณานํ อคฺคสฺส เทวทตฺตสฺส ฉนฺนํ วา สตฺถารานํ ภาเยยฺยุํ, น จ ลชฺชนฺติ น จ ภายนฺติ, กุปฺปิตฺวา ยํกิญฺจิ อนยพฺยสนํ อาปาเทนฺติเยว. เอวํ อวิเสสการิโต สทิสตา เวทิตพฺพา. Respecto a no hacer distinciones, en verdad las serpientes venenosas no hacen distinción pensando: 'Este es un khattiya, o un brahmán, o un vessa, o un sudda, o un laico, o un renunciante'; muerden y matan a quienquiera que se les acerque. Los grandes elementos tampoco hacen distinciones pensando: 'Este es un khattiya, un brahmán, un vessa, un sudda, un laico, un renunciante, un deva, un humano, Māra, Brahmā, alguien sin virtudes o alguien virtuoso'. Pues si ellos sintieran vergüenza pensando 'este es virtuoso', sentirían vergüenza ante el Tathāgata, la persona suprema en el mundo con sus devas. O si sintieran vergüenza por medio de métodos tales como 'este es de gran sabiduría, de gran poder psíquico, un observador de las prácticas dhuta', sentirían vergüenza ante el Venerable Sāriputta, el general del Dhamma, y otros. O si sintieran temor pensando 'este carece de virtudes, es cruel y obstinado', temerían a Devadatta, el principal entre los crueles y obstinados sin virtudes en el mundo con sus devas, o a los seis maestros; pero ni sienten vergüenza ni sienten temor, sino que, tras perturbarse, simplemente provocan cualquier tipo de ruina y desgracia. Así debe entenderse la semejanza en términos de no hacer distinciones. อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อาสีวิเส นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกานญฺหิ โทสูปทฺทวานํ ปมาณํ นตฺถิ. ตถา เหเต ฑํสิตฺวา กาณมฺปิ กโรนฺติ ขุชฺชมฺปิ ปีฐสปฺปิมฺปิ เอกปกฺขลมฺปีติ เอวํ อปริมาณํ วิปฺปการํ ทสฺเสนฺติ. ภูตานิปิ กุปฺปิตานิ น กาณาทิภาเวสุ น กิญฺจิ วิปฺปการํ น กโรนฺติ, อปฺปมาโณ เอเตสํ โทสูปทฺทโวติ. เอวํ อนนฺตโทสูปทฺทวโต สทิสตา เวทิตพฺพา. Respecto a los infinitos peligros y aflicciones, en verdad no hay medida para los peligros y aflicciones que surgen dependiendo de las serpientes venenosas. Pues al morder, causan ceguera, jorobas, parálisis o estrabismo; así muestran innumerables deformidades. Del mismo modo, cuando los elementos se perturban, no dejan de causar ceguera y otras deformidades; el peligro y la aflicción causados por ellos es incalculable. Así debe entenderse la semejanza en términos de los infinitos peligros y aflicciones. อิทาเนตฺถ จตุมหาภูตวเสน ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค จตุธาตุววตฺถานนิทฺเทเส กถิตเมว. Ahora, en este punto, debería explicarse el tema de meditación (kammaṭṭhāna) basándose en los cuatro grandes elementos hasta alcanzar el estado de Arahat; eso ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga, en la sección sobre la definición de los cuatro elementos (catudhātuvavatthānaniddesa). ปญฺจ วธกา ปจฺจตฺถิกาติ โข ภิกฺขเว ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ อากาเรหิ ขนฺธานํ วธกปจฺจตฺถิกสทิสตา เวทิตพฺพา. ขนฺธา หิ อญฺญมญฺญญฺจ วเธนฺติ, เตสุ จ สนฺเตสุ วโธ นาม ปญฺญายติ. กถํ? รูปํ ตาว รูปมฺปิ วเธติ อรูปมฺปิ, ตถา อรูปํ อรูปมฺปิ วเธติ รูปมฺปิ. กถํ? อยญฺหิ ปถวีธาตุ ภิชฺชมานา อิตรา ติสฺโส ธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ, อาโปธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย, เอวํ ตาว รูปํ รูปเมว วเธติ. รูปกฺขนฺโธ ปน ภิชฺชมาโน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ, เอวํ รูปํ อรูปมฺปิ วเธติ. เวทนากฺขนฺโธปิ ภิชฺชมาโน สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ. สญฺญากฺขนฺธาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ อรูปํ อรูปเมว วเธติ. จุติกฺขเณ ปน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา ภิชฺชมานา วตฺถุรูปมฺปิ คเหตฺวาว ภิชฺชนฺติ, เอวํ อรูปํ รูปมฺปิ วเธติ. เอวํ ตาว อญฺญมญฺญํ วเธนฺตีติ วธกา. ยตฺถ ปน ขนฺธา อตฺถิ, ตตฺถ เฉทนเภทนวธพนฺธนาทโย โหนฺติ, น อญฺญตฺถาติ. เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ วโธ ปญฺญายตีติปิ วธกา. En el pasaje: 'Cinco verdugos enemigos, monjes, es un término para estos cinco agregados del apego', la semejanza de los agregados con verdugos enemigos debe entenderse de dos maneras. Pues los agregados se matan entre sí y, mientras existen, se manifiesta lo que se llama 'matanza'. ¿Cómo? Primero, la forma (rūpa) mata tanto a la forma como a lo que no es forma (arūpa); del mismo modo, lo que no es forma mata tanto a lo que no es forma como a la forma. ¿Cómo? Pues este elemento tierra (pathavīdhātu), al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo a los otros tres elementos; este mismo método se aplica al elemento agua (āpodhātu) y los demás; así, primero, la forma mata a la forma misma. Pero el agregado de la forma, al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo a los cuatro agregados que no son forma; así la forma mata a lo que no es forma. También el agregado de la sensación (vedanā), al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo a los agregados de la percepción, las formaciones y la conciencia. El mismo método se aplica al agregado de la percepción y los demás. Así lo que no es forma mata a lo que no es forma misma. Pero en el momento de la muerte (cutikkhaṇa), los cuatro agregados que no son forma, al desintegrarse, se desintegra llevándose consigo también a la forma que sirve de base (vatthurūpa); así lo que no es forma mata a la forma. De esta manera, primero, se matan entre sí, por lo que son 'verdugos'. Además, donde existen los agregados, allí ocurren mutilaciones, divisiones, matanzas, ataduras, etc., y no en otra parte. Así, por el hecho de que la matanza se manifiesta mientras los agregados existen, también se llaman 'verdugos'. อิทานิ [Pg.62] ปญฺจกฺขนฺเธ รูปารูปวเสน ทฺเว โกฏฺฐาเส กตฺวา, รูปวเสน วา นามวเสน วา รูปปริคฺคหํ อาทึ กตฺวา, ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ สิยา ตมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตเมว. Ahora, dividiendo los cinco agregados en dos partes según lo material y lo inmaterial (rūpa-arūpa), y comenzando con la aprehensión de la forma a través de la forma o el nombre, debería explicarse el tema de meditación hasta alcanzar el estado de Arahat; eso también ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga. ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโก อุกฺขิตฺตาสิโกติ โข, ภิกฺขเว, นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ ทฺวีหากาเรหิ นนฺทีราคสฺส อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสตา เวทิตพฺพา ปญฺญาสิรปาตนโต จ โยนิสมฺปฏิปาทนโต จ. กถํ? จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ อารมฺมณํ นิสฺสาย โลโภ อุปฺปชฺชติ, เอตฺตาวตา ปญฺญาสีสํ ปติตํ นาม โหติ, โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ตาว ปญฺญาสิรปาตนโต สทิสตา เวทิตพฺพา. นนฺทีราโค ปเนส อณฺฑชาทิเภทา จตสฺโส โยนิโย อุปเนติ. ตสฺส โยนิอุปคมนมูลกานิ ปญฺจวีสติ มหาภยานิ ทฺวตฺตึส กมฺมการณานิ จ อาคตาเนว โหนฺตีติ เอวํ โยนิสมฺปฏิปาทนโตปิสฺส อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสตา เวทิตพฺพา. En el pasaje: 'Un sexto verdugo interno con la espada desenvainada, monjes, es un término para el deleite y la lujuria (nandīrāga)', la semejanza del deleite y la lujuria con un verdugo con la espada desenvainada debe entenderse de dos maneras: por el hecho de hacer caer la cabeza de la sabiduría y por el hecho de hacer caer repetidamente en las formas de nacimiento (yoni). ¿Cómo? En verdad, cuando un objeto deseable entra en el campo visual en la puerta del ojo, basándose en ese objeto surge la codicia; por esto mismo, se dice que la cabeza de la sabiduría ha caído. Este mismo método se aplica a la puerta del oído y las demás. Así, primero, debe entenderse la semejanza por el hecho de hacer caer la cabeza de la sabiduría. Además, este deleite y lujuria conduce a las cuatro formas de nacimiento, tales como los nacidos de huevo, etc. Para tal persona, los veinticinco grandes temores que tienen su raíz en el ingreso a una forma de nacimiento y los treinta y dos castigos ya están presentes; así, por el hecho de hacer caer repetidamente en las formas de nacimiento, debe entenderse su semejanza con un verdugo con la espada desenvainada. อิติ นนฺทีราควเสนาปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานํ กถิตเมว โหติ. กถํ? อยญฺหิ นนฺทีราโค สงฺขารกฺขนฺโธ, ตํ สงฺขารกฺขนฺโธติ ววตฺถเปตฺวา ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตสํ วตฺถารมฺมณํ รูปกฺขนฺโธติ, เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปติ. อิทานิ เต ปญฺจกฺขนฺเธ นามรูปวเสน ววตฺถเปตฺวา, เตสํ ปจฺจยปริเยสนโต ปฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา, อนุปุพฺเพน เอโก อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ เอวํ นนฺทีราควเสน กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ. Así, a través del deleite y el deseo (nandīrāga), también se explica el tema de meditación (kammaṭṭhāna) para un monje. ¿Cómo? Ciertamente, este deleite y deseo es el agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha); al definirlo como tal, la sensación asociada a él es el agregado de la sensación (vedanākkhandha), la percepción es el agregado de la percepción (saññākkhandho) y la conciencia es el agregado de la conciencia (viññāṇakkhandho). Su base y objeto constituyen el agregado de la materia (rūpakkhandho). De esta manera, uno define los cinco agregados. A continuación, habiendo definido estos cinco agregados en términos de nombre y forma (nāmarūpa), y partiendo de la investigación de sus condiciones (paccaya), cultivando la visión cabal (vipassanā), un individuo alcanza gradualmente el estado de arahant. Así, el tema de meditación se explica por medio del deleite y el deseo. ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกายตนานํ สุญฺญคาเมน สทิสตา ปาฬิยํเยว อาคตา. อยํ ปเนตฺถ กมฺมฏฺฐานนโย – ยถา จ เต ฉ โจรา ฉกุฏิกํ สุญฺญํ คามํ ปวิสิตฺวา อปราปรํ วิจรนฺตา กิญฺจิ อลภิตฺวา คาเมน อนตฺถิกา โหนฺติ, เอวเมวํ ภิกฺขุ ฉสุ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อภินิวิสิตฺวา วิจินนฺโต ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา คเหตพฺพํ กิญฺจิ อทิสฺวา เตหิ อนตฺถิโก โหติ. โส ‘‘วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสฺสามี’’ติ อุปาทารูปกมฺมฏฺฐานวเสน จกฺขุปสาทาทโย ปริคฺคเหตฺวา ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ’’ติ ววตฺถเปติ, มนายตนํ ‘‘อรูปกฺขนฺโธ’’ติ. อิติ สพฺพานิเปตานิ นามญฺเจว รูปญฺจาติ นามรูปวเสน ววตฺถเปตฺวา, เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา[Pg.63], สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อนุปุพฺเพน อรหตฺเต ปติฏฺฐาติ. อิทํ เอกสฺส ภิกฺขุโน ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ. La similitud de las seis bases internas de los sentidos con una aldea vacía se menciona en el propio Canon (Pali). Este es el método de meditación: así como seis ladrones que entran en una aldea vacía de seis casas y, al recorrerla de un lado a otro sin encontrar nada, pierden interés en la aldea; de igual modo, un monje que investiga las seis bases internas de los sentidos no encuentra nada que pueda tomarse como «yo» o «mío», y por ello pierde interés en ellas. Con la intención de establecer la visión cabal, mediante el tema de meditación de la materia derivada (upādārūpa), identifica la sensibilidad del ojo, etc., y la define como «el agregado de la materia»; define la base de la mente (manāyatana) como «los agregados inmateriales» (arūpakkhandha). Al definir todas estas bases internas como nombre y forma, investigar sus causas y cultivar la visión cabal, contemplando las formaciones (saṅkhāre), se establece gradualmente en el estado de arahant. Así se explica el tema de meditación para un monje hasta el logro del estado de arahant. อิทานิ พาหิรานํ คามฆาตกโจเรหิ สทิสตํ ทสฺเสนฺโต โจรา คามฆาตกาติ โขติอาทิมาห. ตตฺถ มนาปามนาเปสูติ กรณตฺเถ ภุมฺมํ, มนาปามนาเปหีติ อตฺโถ. ตตฺถ โจเรสุ คามํ หนนฺเตสุ ปญฺจ กิจฺจานิ วตฺตนฺติ – โจรา ตาว คามํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา อคฺคึ ทตฺวา กฏกฏสทฺทํ อุฏฺฐาเปนฺติ, ตโต มนุสฺสา หตฺถสารํ คเหตฺวา พหิ นิกฺขมนฺติ. ตโต เตหิ สทฺธึ ภณฺฑกสฺส การณา หตฺถปรามาสํ กโรนฺติ. เกจิ ปเนตฺถ ปหารํ ปาปุณนฺติ, เกจิ ปหารฏฺฐาเน ปตนฺติ, อวเสเส ปน อโรคชเน พนฺธิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธิตฺวา ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชนฺติ. Ahora, para mostrar la similitud de las bases externas con los ladrones asaltantes de aldeas, el Buda dijo: «Los ladrones asaltantes de aldeas...», etc. En ese pasaje, en la expresión «manāpāmanāpesu», el caso locativo se entiende en sentido instrumental, significando «por medio de objetos agradables y desagradables». Cuando los ladrones asaltan una aldea, se llevan a cabo cinco acciones: primero, los ladrones rodean la aldea, le prenden fuego y provocan un gran estruendo; entonces, las personas toman sus pertenencias valiosas y huyen al exterior. Luego, debido a sus posesiones, se produce un enfrentamiento físico con los ladrones. Algunos allí sufren golpes, otros caen heridos en el lugar del ataque, mientras que a los restantes, que permanecen ilesos, los atan, los llevan a su refugio y los mantienen atados con cuerdas, esclavizándolos para su propio servicio. ตตฺถ คามฆาตกโจรานํ คามํ ปริวาเรตฺวา อคฺคิทานํ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมเณ อาปาถคเต กิเลสปริฬาหุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา, หตฺถสารํ อาทาย พหิ นิกฺขมนํ วิย. ตงฺขเณ กุสลธมฺมํ ปหาย อกุสลสมงฺคิตา, ภณฺฑกสฺส การณา หตฺถปรามสนาปชฺชนํ วิย ทุกฺกฏทุพฺภาสิตปาจิตฺติยถุลฺลจฺจยานํ อาปชฺชนกาโล, ปหารลทฺธกาโล วิย สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชนกาโล, ปหารํ ลทฺธา ปน ปหารฏฺฐาเน ปติตกาโล วิย ปาราชิกํ อาปชฺชิตฺวา อสฺสมณกาโล, อวเสสชนสฺส พนฺธิตฺวา วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชนกาโล วิย ตเมว อารมฺมณํ นิสฺสาย สพฺเพสํ ปสฺสนฺตานํเยว จูฬสีลมชฺฌิมสีลมหาสีลานิ ภินฺทิตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย คิหิภาวํ อาปชฺชนกาโล. ตตฺรสฺส ปุตฺตทารํ โปเสนฺตสฺส สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ, กาลํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺตสฺส สมฺปรายิโก. En esa analogía, el surgimiento del ardor de las impurezas (kilesa) cuando un objeto entra en el campo de las seis puertas de los sentidos debe entenderse como los ladrones rodeando la aldea y prendiéndole fuego. El hecho de abandonar las cualidades sanas y quedar bajo la influencia de lo insano en ese instante es como huir de la aldea con las pertenencias valiosas. El momento de caer en ofensas como las de mala conducta (dukkaṭa), lenguaje impropio (dubbhāsita), las que requieren expiación (pācittiya) o transgresiones graves (thullaccaya) es como el enfrentamiento físico por causa de las posesiones. El momento de incurrir en una ofensa Saṅghādisesa es como recibir golpes. El momento de incurrir en una ofensa Pārājika, perdiendo la condición de monje, es como caer herido de muerte tras los golpes. El momento en que, dependiendo de ese mismo objeto y ante la mirada de todos, se rompen los preceptos menores, medianos y grandes, se renuncia al entrenamiento y se regresa a la vida laica, es como ser llevado cautivo y esclavizado. Allí, para aquel que debe mantener a esposa e hijos, se debe entender el sufrimiento (dukkhakkhandha) visible en esta vida; y para aquel que renace en estados de privación tras la muerte, el sufrimiento en la vida futura. อิมานิปิ พาหิรายตนานิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว กถิตานิ. เอตฺถ หิ รูปาทีนิ จตฺตาริ อุปาทารูปานิ, โผฏฺฐพฺพายตนํ ติสฺโส ธาตุโย, ธมฺมายตเน อาโปธาตุยา สทฺธึ ตา จตสฺโสติ อิมานิ จตฺตาริ ภูตานิ, เตสํ ปริจฺเฉทวเสน อากาสธาตุ, ลหุตาทิวเสน ลหุตาทโยติ เอวมิทํ สพฺพมฺปิ ภูตุปาทายรูปํ รูปกฺขนฺโธ, ตทารมฺมณา เวทนาทโย จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. ตตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปํ, จตฺตาโร อรูปิโน [Pg.64] ขนฺธา นาม’’นฺติ. นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ปุริมนเยเนว ปฏิปชฺชนฺตสฺส ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ. Estas bases externas también han sido explicadas solo como temas de meditación para un monje. Pues aquí, las cuatro bases que comienzan con la forma (rūpa, sadda, gandha, rasa) son materia derivada (upādārūpa). La base de lo tangible consiste en tres elementos (tierra, fuego, aire). En la base de los objetos mentales (dhammāyatana), junto con el elemento agua, estos tres elementos constituyen los cuatro grandes elementos (cattāri mahābhūtāni). El elemento espacio se define por la delimitación de estos elementos, y existen cualidades como la ligereza, etc. Así, toda esta materia, tanto elemental como derivada, es el agregado de la materia (rūpakkhandha). Las cuatro funciones mentales que la toman como objeto son los agregados inmateriales (arūpakkhandha). En esto: «el agregado de la materia es forma (rūpa), y los cuatro agregados inmateriales son nombre (nāma)». Habiendo definido nombre y forma, para quien practica según el método anterior, se explica el tema de meditación hasta el estado de arahant. โอฆานนฺติ เอตฺถ ทุรุตฺตรณฏฺโฐ โอฆฏฺโฐ. เอเต หิ ‘‘สีลสํวรํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย สมฺมา วายมนฺเตน ตริตพฺพา, เยน วา เตน วา ทุรุตฺตรา. อิมินา ทุรุตฺตรณฏฺเฐน โอฆาติ วุจฺจนฺติ. เตปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสน กถิตา. จตฺตาโรปิ หิ เอเต เอโก สงฺขารกฺขนฺโธ วาติ. เสสํ นนฺทีราเค วุตฺตนเยเนว โยเชตฺวา วิตฺถาเรตพฺพํ. Respecto a «los torrentes» (ogha), el significado de torrente es aquello que es difícil de cruzar. Estos deben ser cruzados por el monje que, tras generar la firme determinación de «completar la restricción de la virtud y alcanzar el estado de arahant», se apoya en buenos amigos y se esfuerza correctamente; son difíciles de cruzar por cualquier medio azaroso. Debido a esta dificultad se les llama «torrentes». Estos también se explican como tema de meditación para un monje. Pues estos cuatro torrentes son, en esencia, solo el agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha). El resto debe detallarse aplicando el método ya mencionado para el deleite y el deseo (nandīrāga). สกฺกายสฺเสตํ อธิวจนนฺติ, สกฺกาโยปิ หิ อาสีวิสาทีหิ อุทกณฺณวสฺส โอริมตีรํ วิย จตุมหาภูตาทีหิ สาสงฺโก สปฺปฏิภโย, โสปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว กถิโต. สกฺกาโย หิ เตภูมกปญฺจกฺขนฺธา, เต จ สมาสโต นามรูปเมวาติ. เอวเมตฺถ นามรูปววตฺถานํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ. Sobre la expresión «Este es un término para la identidad» (sakkāya): la identidad también es peligrosa y temible debido a los cuatro grandes elementos, tal como la orilla cercana de un océano lo es por las serpientes venenosas, etc. Esto también se explica como un tema de meditación para un monje. La identidad son los cinco agregados que pertenecen a los tres planos de existencia (tebhūmaka), los cuales, en síntesis, son simplemente nombre y forma. Así, partiendo de la definición de nombre y forma en este contexto, se debe detallar el tema de meditación hasta el logro del estado de arahant. นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ นิพฺพานญฺหิ อุทกณฺณวสฺส ปาริมตีรํ วิย จตุมหาภูตาทีหิ เขมํ อปฺปฏิภยํ. วีริยารมฺภสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ จิตฺตกิริยทสฺสนตฺถํ เหฏฺฐา วุตฺตวายามเมว วีริยนฺติ คณฺหิตฺวา ทสฺเสติ. ติณฺโณ ปารงฺคโตติ ตริตฺวา ปารํ คโต. Este es un nombre para el Nibbāna; pues el Nibbāna, al igual que la otra orilla de un gran océano de agua, es seguro y libre de peligros frente a los cuatro grandes elementos y demás. 'Este es un nombre para el inicio de la energía': aquí, con el fin de mostrar la actividad de la mente, se presenta tomando el esfuerzo mismo mencionado anteriormente como energía. 'Habiendo cruzado, ha ido a la otra orilla' significa que, tras haber cruzado, ha llegado a la otra orilla. ตตฺถ ยถา สาสงฺกโอริมตีเร ฐิเตน อุทกณฺณวํ ตริตุกาเมน กติปาหํ วสิตฺวา สณิกํ นาวํ สชฺเชตฺวา อุทกกีฬํ กีฬนฺเตน วิย น นาวา อภิรุหิตพฺพา. เอวํ กโรนฺโต หิ อนารุฬฺโหว พฺยสนํ ปาปุณาติ. เอวเมว กิเลสณฺณวํ ตริตุกาเมน ‘‘ตรุโณ ตาวมฺหิ, มหลฺลกกาเล อฏฺฐงฺคิกมคฺคกุลฺลํ พนฺธิสฺสามี’’ติ ปปญฺโจ น กาตพฺโพ. เอวํ กโรนฺโต หิ มหลฺลกกาลํ อปตฺวาปิ วินาสํ ปาปุณาติ, ปตฺวาปิ กาตุํ น สกฺโกติ. ภทฺเทกรตฺตาทีนิ ปน อนุสฺสริตฺวา เวเคเนว อยํ อริยมคฺคกุลฺโล พนฺธิตพฺโพ. Al respecto, así como quien está en la orilla cercana, que es peligrosa, y desea cruzar el gran océano de agua, no debe abordar la balsa lentamente tras quedarse unos días y prepararla pausadamente como si estuviera disfrutando de juegos acuáticos. Pues quien actúa así llega al desastre antes de haber subido siquiera. Del mismo modo, quien desea cruzar el océano de las impurezas no debe demorarse pensando: 'Aún soy joven, construiré la balsa del Noble Camino Óctuple en mi vejez'. Pues quien actúa así llega a la ruina incluso antes de alcanzar la vejez, e incluso si la alcanza, no es capaz de construirla. En cambio, recordando textos como el Bhaddekaratta Sutta, debe construirse con presteza esta balsa del Noble Camino. ยถา จ กุลฺลํ พนฺธนฺตสฺส หตฺถปาทปาริปูริ อิจฺฉิตพฺพา. กุณฺฐปาโท หิ ขญฺชปาโท วา ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ผณหตฺถกาทโย ติณปณฺณาทีนิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวมิมมฺปิ อริยมคฺคกุลฺลํ พนฺธนฺตสฺส สีลปาทานญฺเจว สทฺธาหตฺถสฺส [Pg.65] จ ปาริปูริ อิจฺฉิตพฺพา. น หิ ทุสฺสีโล อสฺสทฺโธ สาสเน อปฺปติฏฺฐิโต ปฏิปตฺตึ อสฺสทฺทหนฺโต อริยมคฺคกุลฺลํ พนฺธิตุํ สกฺโกติ. ยถา จ ปริปุณฺณหตฺถปาโทปิ ทุพฺพโล พฺยาธิปีฬิโต กุลฺลํ พนฺธิตุํ น สกฺโกติ, ถามสมฺปนฺโนว สกฺโกติ, เอวํ สีลวา สทฺโธปิ อลโส กุสีโต อิมํ มคฺคกุลฺลํ พนฺธิตุํ น สกฺโกติ, อารทฺธวีริโยว สกฺโกตีติ อิมํ พนฺธิตุกาเมน อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพํ. ยถา โส ปุริโส กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ตีเร ฐตฺวา โยชนวิตฺถารํ อุทกณฺณวํ ‘‘อยํ มยา ปจฺจตฺตปุริสการํ นิสฺสาย นิตฺถริตพฺโพ’’ติ มานสํ พนฺธติ, เอวํ โยคินาปิ จงฺกมา โอรุยฺห ‘‘อชฺช มยา จตุมคฺควชฺฌํ กิเลสณฺณวํ ตริตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาตพฺพ’’นฺติ มานสํ พนฺธิตพฺพํ. Y así como para quien construye una balsa se requiere la integridad de manos y pies —pues quien tiene los pies lisiados o cojos no puede sostenerse, y quienes tienen las manos defectuosas no pueden asir la paja, las hojas, etc.—, de la misma manera, para quien construye esta balsa del Noble Camino se requiere la plenitud de los pies de la virtud y de la mano de la fe. Pues aquel que carece de virtud, que no tiene fe y no está establecido en la Enseñanza, al no confiar en la práctica, no puede construir la balsa del Noble Camino. Y así como alguien que, aun teniendo pies y manos completos, si es débil o está afligido por la enfermedad no puede construir la balsa, y solo quien posee fortaleza puede hacerlo, del mismo modo, aunque posea virtud y fe, quien es perezoso e indolente no puede construir esta balsa del camino; solo quien ha iniciado el esfuerzo puede hacerlo. Por lo tanto, quien desee construirla debe ser alguien con un esfuerzo firme. Así como aquel hombre, tras construir la balsa y pararse en la orilla, al ver el gran océano de agua de una legua de ancho, determina en su mente: 'Debo cruzar este gran océano de agua confiando en mi propio esfuerzo personal', de igual modo, el yogui, al descender de su senda de meditación caminando, debe determinar en su mente: 'Hoy, habiendo cruzado el océano de las impurezas que debe ser destruido por los cuatro senderos, debo establecerme en el estado de Arahat'. ยถา จ โส ปุริโส กุลฺลํ นิสฺสาย อุทกณฺณวํ ตรนฺโต คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘เอกโกฏฺฐาสํ อติกฺกนฺโตมฺหิ, อญฺเญ ตโย เสสา’’ติ ชานาติ, อปรมฺปิ คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘ทฺเว อติกฺกนฺโตมฺหิ, ทฺเว เสสา’’ติ ชานาติ, อปรมฺปิ คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘ตโย อติกฺกนฺโตมฺหิ, เอโก เสโส’’ติ ชานาติ, ตมฺปิ อติกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตฺตาโรปิ เม โกฏฺฐสา อติกฺกนฺตา’’ติ ชานาติ, ตญฺจ กุลฺลํ ปาเทน อกฺกมิตฺวา โสตาภิมุขํ ขิปิตฺวา อุตฺตริตฺวา ตีเร ติฏฺฐติ. เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ อริยมคฺคกุลฺลํ นิสฺสาย กิเลสณฺณวํ ตรนฺโต โสตาปตฺติมคฺเคน ปฐมมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ เอโก โกฏฺฐาโส ปหีโน, อิตเร ตโย เสสา’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต สกทาคามิมคฺเคน ทุติยมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา, โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ ทฺเว โกฏฺฐาสา ปหีนา[Pg.66], อิตเร ทฺเว เสสา’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อนาคามิมคฺเคน ตติยมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ ตโย โกฏฺฐาสา ปหีนา, เอโก เสโส’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตมคฺเคน จตุตฺถมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘สพฺพกิเลสา เม ปหีนา’’ติ ชานาติ. Y así como aquel hombre, apoyándose en la balsa y cruzando el gran océano de agua, al haber avanzado una legua y mirar hacia atrás, reconoce: 'He cruzado una parte, quedan las otras tres'; y al avanzar otra legua y mirar hacia atrás, reconoce: 'He cruzado dos, quedan dos'; y al avanzar otra legua y mirar hacia atrás, reconoce: 'He cruzado tres, queda una'; y al cruzar también esa parte y mirar hacia atrás, reconoce: 'Las cuatro partes han sido ya cruzadas por mí', y tras empujar la balsa con el pie hacia la corriente y subir a tierra firme, se queda en la orilla. De igual modo, este monje, apoyándose en la balsa del Noble Camino y cruzando el océano de las impurezas, al haber cruzado mediante el sendero de la entrada en la corriente las impurezas que deben ser abandonadas por el primer sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'De mis impurezas que deben ser abandonadas por los cuatro senderos, una parte ha sido eliminada y quedan las otras tres'. Luego, reuniendo de la misma manera las facultades, los poderes y los factores de iluminación, y contemplando las formaciones, al cruzar mediante el sendero de quien retorna una vez las impurezas que deben ser abandonadas por el segundo sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'De mis impurezas que deben ser abandonadas por los cuatro senderos, dos partes han sido eliminadas y quedan las otras dos'. Nuevamente, reuniendo de la misma manera las facultades, los poderes y los factores de iluminación, y contemplando las formaciones, al cruzar mediante el sendero de quien no retorna las impurezas que deben ser abandonadas por el tercer sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'De mis impurezas que deben ser abandonadas por los cuatro senderos, tres partes han sido eliminadas y queda una'. Una vez más, reuniendo de la misma manera las facultades, los poderes y los factores de iluminación, y contemplando las formaciones, al cruzar mediante el sendero del Arahat las impurezas que deben ser abandonadas por el cuarto sendero, establecido en el fruto inmediatamente posterior al sendero, mira hacia atrás con el conocimiento de revisión y reconoce: 'Todas las impurezas han sido eliminadas por mí'. ยถา โส ปุริโส ตํ กุลฺลํ โสเต ปวาเหตฺวา อุตฺตริตฺวา ถเล ฐิโต นครํ ปวิสิตฺวา อุปริปาสาทวรคโต ‘‘เอตฺตเกน วตมฺหิ อนตฺเถน มุตฺโต’’ติ เอกคฺคจิตฺโต ตุฏฺฐมานโส นิสีทติ, เอวํ ตสฺมึเยว วา อาสเน อญฺเญสุ วา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิสินฺโน ‘‘เอตฺตเกน วตมฺหิ อนตฺเถน มุตฺโต’’ติ นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา เอกคฺคจิตฺโต ตุฏฺฐมานโส นิสีทติ. อิทํ วา สนฺธาย วุตฺตํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, อรหโต เอตํ อธิวจนนฺติ. เอวํ ตาเวตฺถ นานากมฺมฏฺฐานานิ กถิตานิ, สโมธาเนตฺวา ปน สพฺพานิปิ เอกเมว กตฺวา ทสฺเสตพฺพานิ. เอกํ กตฺวา ทสฺเสนฺเตนาปิ ปญฺจกฺขนฺธวเสเนว วินิวตฺเตตพฺพานิ. Así como aquel hombre, tras dejar que la balsa se aleje en la corriente, sube a tierra firme, entra en la ciudad y, habiendo llegado a lo alto de un excelente palacio, se sienta con la mente unificada y el corazón satisfecho pensando: '¡Oh, ciertamente he quedado libre de tanto infortunio!', del mismo modo, ya sea en ese mismo asiento o en otros lugares para el descanso nocturno o diurno, dondequiera que esté sentado, habiendo alcanzado la consecución del fruto con el Nibbána como objeto, se sienta con la mente unificada y el corazón satisfecho pensando: '¡Oh, ciertamente he quedado libre de tanto infortunio!'. Con referencia a esto se dijo: 'Aquel que ha cruzado y llegado a la otra orilla, el brahmán que permanece en tierra firme; oh monjes, este es un nombre para el Arahat'. De esta manera se han expuesto aquí diversos temas de meditación; sin embargo, reuniéndolos todos, deben ser presentados como uno solo. Y aun presentándolos como uno solo, deben ser analizados precisamente a través de los cinco agregados. กถํ? เอตฺถ หิ จตฺตาริ มหาภูตานิ อชฺฌตฺติกานิ ปญฺจายตนานิ พาหิรานิ ปญฺจายตนานิ ธมฺมายตเน ปนฺนรส สุขุมรูปานิ สกฺกายสฺส เอกเทโสติ อยํ รูปกฺขนฺโธ, มนายตนํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ธมฺมายตเนกเทโส จตฺตาโร โอฆา สกฺกาเยกเทโสติ อิเม จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ รูปํ, จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา นามนฺติ อิทํ นามรูปํ. ตสฺส นนฺทีราโค กาโมโฆ ภโวโฆ ธมฺมายตเนกเทโส สกฺกาเยกเทโสติ อิเม ปจฺจยา. อิติ สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ววตฺถเปติ นาม. สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อิทํ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิยฺยานมุขํ. ¿Cómo? Aquí, ciertamente, los cuatro grandes elementos, las cinco bases internas, las cinco bases externas, y los quince tipos de materia sutil en la base de los objetos mentales, siendo una porción de la propia personalidad, constituyen el agregado de la materia; la base de la mente es el agregado de la conciencia; una porción de la base de los objetos mentales, los cuatro flujos y una porción de la propia personalidad constituyen estos cuatro agregados inmateriales. De ellos, el agregado de la materia es la 'materia' y los cuatro agregados inmateriales son la 'mente'; esto constituye la 'mente y materia'. El deleite y el apego a ello, el flujo del deseo sensorial, el flujo de la existencia, una porción de la base de los objetos mentales y una porción de la propia personalidad constituyen las causas. De esta manera, se define la mente y la materia junto con sus causas. Habiendo definido la mente y la materia con sus causas, aplicándoles las tres características, desarrollando la visión cabal y contemplando las formaciones condicionadas, se alcanza el estado de Arahant; esta es la puerta a la liberación para un monje. ตตฺถ จตฺตาโร มหาภูตา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อชฺฌตฺติกพาหิรานิ เอกาทสายตนานิ ธมฺมายตเนกเทโส ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆ สกฺกาเยกเทโสติ อิทํ ทุกฺขสจฺจํ, นนฺทีราโค ธมฺมายตเนกเทโส กาโมโฆ ภโวโฆ สกฺกาเยกเทโสติ อิทํ สมุทยสจฺจํ, ปาริมตีรสงฺขาตํ [Pg.67] นิพฺพานํ นิโรธสจฺจํ, อริยมคฺโค มคฺคสจฺจํ. ตตฺถ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ, ทฺเว วิวฏฺฏํ, ทฺเว โลกิยานิ, ทฺเว โลกุตฺตรานีติ จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐินยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตพฺพานีติ. เทสนาปริโยสาเน วิปญฺจิตญฺญู ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สุตฺตํ ปน ทุกฺขลกฺขณวเสน กถิตํ. En este contexto, los cuatro grandes elementos, los cinco agregados del apego, las once bases internas y externas, una porción de la base de los objetos mentales, el flujo de las visiones erróneas, el flujo de la ignorancia y una porción de la propia personalidad constituyen la Verdad del Sufrimiento. El deleite y el apego, una porción de la base de los objetos mentales, el flujo del deseo sensorial, el flujo de la existencia y una porción de la propia personalidad constituyen la Verdad del Origen. El Nibbāna, conocido como la otra orilla, es la Verdad del Cese. El Noble Camino Octuple es la Verdad del Camino. De estas, dos verdades constituyen el ciclo de la existencia, dos el fin del ciclo, dos son mundanas y dos son supramundanas. Estas cuatro verdades deben mostrarse clasificadas a través de los dieciséis modos y los sesenta mil métodos. Al concluir la enseñanza, quinientos monjes de entendimiento detallado se establecieron en el estado de Arahant. Este Sutta, sin embargo, fue expuesto por medio de la característica del sufrimiento. ๒. รโถปมสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al Sutta del Símil del Carro ๒๓๙. ทุติเย สุขโสมนสฺสพหุโลติ กายิกสุขญฺเจว เจตสิกโสมนสฺสญฺจ พหุลํ อสฺสาติ สุขโสมนสฺสพหุโล. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ โหติ. อาสวานํ ขยายาติ อิธ อาสวกฺขโยติ อรหตฺตมคฺโค อธิปฺเปโต, ตทตฺถายาติ อตฺโถ. โอธสฺตปโตโทติ รถมชฺเฌ ติริยํ ฐปิตปโตโท. เยนิจฺฉกนฺติ เยน ทิสาภาเคน อิจฺฉติ. ยทิจฺฉกนฺติ ยํ ยํ คมนํ อิจฺฉติ. สาเรยฺยาติ เปเสยฺย. ปจฺจาสาเรยฺยาติ ปฏิวินิวตฺเตยฺย. อารกฺขายาติ รกฺขณตฺถาย. สํยมายาติ เวคนิคฺคหณตฺถาย. ทมายาติ นิพฺพิเสวนตฺถาย. อุปสมายาติ กิเลสูปสมตฺถาย. 239. En el segundo Sutta, 'abundante en felicidad y gozo' significa que para aquel que posee estas tres cualidades, la felicidad física y el gozo mental son abundantes; por lo tanto, es abundante en felicidad y gozo. 'Sus causas están dispuestas' significa que para ese monje, las condiciones están plenamente perfeccionadas. 'Para la destrucción de las impurezas' significa que aquí se refiere al camino del Arahant como la destrucción de las impurezas; el sentido es 'para el beneficio de ese camino'. 'Un látigo colocado' se refiere a un látigo situado transversalmente en el centro del carro. 'Hacia donde desee' significa hacia cualquier dirección que quiera ir. 'Cualquier movimiento que desee' se refiere al ritmo que prefiera. 'Conduciría' significa que lo instigaría. 'Haría retroceder' significa que lo haría volver. 'Para la protección' significa con el propósito de protegerse de las impurezas. 'Para la restricción' significa para refrenar el ímpetu de los sentidos. 'Para el autocontrol' significa para evitar seguir tendencias contrarias. 'Para la pacificación' significa para el cese definitivo de las impurezas. เอวเมว โขติ เอตฺถ ยถา อกุสลสฺส สารถิโน อทนฺเต สินฺธเว โยเชตฺวา วิสมมคฺเคน รถํ เปเสนฺตสฺส จกฺกานิปิ ภิชฺชนฺติ, อกฺโขปิ สินฺธวานญฺจ ขุรา, อตฺตนาปิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ, น จ อิจฺฉิติจฺฉิเตน คมเนน สาเรตุํ สกฺโกติ; เอวํ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร ภิกฺขุ น อิจฺฉิติจฺฉิตํ สมณรตึ อนุภวิตุํ สกฺโกติ. ยถา ปน เฉโก สารถิ ทนฺเต สินฺธเว โยเชตฺวา, สเม ภูมิภาเค รถํ โอตาเรตฺวา รสฺมิโย คเหตฺวา, สินฺธวานํ ขุเรสุ สตึ ฐเปตฺวา, ปโตทํ อาทาย นิพฺพิเสวเน กตฺวา, เปเสนฺโต อิจฺฉิติจฺฉิเตน คมเนน สาเรติ. เอวเมว ฉสุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ภิกฺขุ อิมสฺมึ สาสเน อิจฺฉิติจฺฉิตํ สมณรตึ อนุโภติ, สเจ อนิจฺจานุปสฺสนาภิมุขํ ญาณํ เปเสตุกาโม โหติ, ตทภิมุขํ ญาณํ คจฺฉติ. ทุกฺขานุปสฺสนาทีสุปิ เอเสว นโย. Del mismo modo, así como un auriga inexperto que, tras uncir caballos de la región de Sindh no domados, conduce el carro por un camino desigual, resultando en la rotura de las ruedas, el eje y los cascos de los caballos, y él mismo cae en la ruina y el desastre sin poder conducir al paso que desea; así también, un monje que no guarda las puertas de sus seis facultades sensoriales no puede experimentar el gozo de la vida ascética que anhela. Sin embargo, así como un auriga experto, tras uncir caballos domados, baja el carro a un terreno nivelado, toma las riendas, fija su atención en los cascos de los caballos, empuña el látigo y, eliminando cualquier resistencia, conduce al paso que desea; exactamente así, un monje que guarda las puertas de sus facultades sensoriales experimenta en esta enseñanza el gozo ascético deseado. Si desea dirigir su conocimiento hacia la contemplación de la impermanencia, su conocimiento fluye hacia ella. El mismo método debe entenderse para la contemplación del sufrimiento y las demás meditaciones. โภชเน มตฺตญฺญูติ โภชนมฺหิ ปมาณญฺญู. ตตฺถ ทฺเว ปมาณานิ – ปฏิคฺคหณปมาณญฺจ ปริโภคปมาณญฺจ. ตตฺถ ปฏิคฺคหณปมาเณ ทายกสฺส วโส [Pg.68] เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม ชานิตพฺโพ. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ สเจ เทยฺยธมฺโม พหุโก โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาเณน คณฺหาติ. โส ตาย ปฏิคฺคหเณ มตฺตญฺญุตาย อนุปฺปนฺนญฺจ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ ถาวรํ กโรติ ธมฺมิกติสฺสมหาราชกาเล สตฺตวสฺสิโก สามเณโร วิย. 'Moderado en la comida' significa conocer la medida en el alimento. Al respecto, existen dos medidas: la medida en la aceptación y la medida en el consumo. En cuanto a la medida en la aceptación, debe conocerse la voluntad del donante, debe conocerse la naturaleza del objeto ofrecido y debe conocerse la propia capacidad. Ciertamente, un monje de tal naturaleza, si el objeto es abundante pero el donante desea dar poco, acepta poco según la voluntad del donante. Si el objeto es escaso pero el donante desea dar mucho, acepta poco según la cantidad del objeto. Si tanto el objeto como el donante son generosos, él, conociendo su propia capacidad, acepta con moderación. Gracias a esa moderación en la aceptación, él genera ganancias no obtenidas previamente y estabiliza las ya obtenidas, tal como el novicio de siete años en los tiempos del gran rey Dhammika Tissa. รญฺโญ กิร ปญฺจหิ สกฏสเตหิ คุฬํ อาหรึสุ. ราชา ‘‘มนาโป ปณฺณากาโร, อยฺเยหิ วินา น ขาทิสฺสามา’’ติ อฑฺฒเตยฺยานิ สกฏสตานิ มหาวิหารํ เปเสตฺวา สยมฺปิ ภุตฺตปาตราโส อคมาสิ. เภริยา ปหฏาย ทฺวาทส ภิกฺขุสหสฺสานิ สนฺนิปตึสุ. ราชา เอกมนฺเต ฐิโต อารามิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘รญฺโญ นาม ทาเน ปตฺตปูโรว ปมาณํ, คหิตภาชนํ ปูเรตฺวาว เทหิ, สเจ โกจิ มตฺตปฏิคฺคหเณ ฐิโต น คณฺหาติ, มยฺหํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. Se dice que al rey le trajeron melaza en quinientas carretas. El rey pensó: 'Este es un regalo agradable; no comeré sin los nobles monjes'. Envió doscientas cincuenta carretas al Mahāvihāra y él mismo, tras desayunar, acudió allí. Al sonar el tambor, se reunieron doce mil monjes. El rey, de pie a un lado, llamó al encargado del monasterio y le dijo: 'En la ofrenda de un rey, la medida es el cuenco lleno; llena el recipiente que traigan y dáselo. Si alguien, manteniéndose en la moderación de la aceptación, no acepta el cuenco lleno, infórmamelo'. อเถโก มหาเถโร ‘‘มหาโพธิมหาเจติยานิ วนฺทิสฺสามี’’ติ เจติยปพฺพตา อาคนฺตฺวา, วิหารํ ปวิสนฺโต มหามณฺฑปฏฺฐาเน ภิกฺขู คุฬํ คณฺหนฺเต ทิสฺวา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตํ สามเณรํ อาห, ‘‘นตฺถิ เต คุเฬน อตฺโถ’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, นตฺถี’’ติ. สามเณร มยํ มคฺคกิลนฺตา, เอเกน กปิฏฺฐผลมตฺเตน ปิณฺฑเกน อมฺหากํ อตฺโถติ. สามเณโร ถาลกํ นีหริตฺวา เถรสฺส วสฺสคฺคปฏิปาฏิยํ อฏฺฐาสิ. อารามิโก คหณมานํ ปูเรตฺวา อุกฺขิปิ, สามเณโร องฺคุลึ จาเลสิ. ตาต สามเณร, ราชกุลานํ ทาเน ภาชนปูรเมว ปมาณํ, ถาลกปูรํ คณฺหาหีติ. อาม, อุปาสก, ราชาโน นาม มหชฺฌาสยา โหนฺติ, อมฺหากํ ปน อุปชฺฌายสฺส เอตฺตเกเนว อตฺโถติ. Entonces, un Gran Anciano, pensando: «Veneraré el Gran Bodhi y las Grandes Estupas», partió desde Cetiyapabbata. Al entrar en el monasterio, vio en el área del gran pabellón a unos monjes recibiendo melaza y le dijo al novicio que venía tras él: «¿No tienes necesidad de melaza?». El novicio respondió: «Ciertamente, venerable señor, no la tengo». El Anciano replicó: «Novicio, nosotros estamos agotados por el viaje; necesitamos una porción de melaza del tamaño de un fruto de kapiṭṭha». El novicio sacó un cuenco y se colocó en la fila según el orden de antigüedad de los monjes. El servidor del jardín, tras llenar el recipiente, lo levantó, pero el novicio movió su dedo [indicando que era suficiente]. El servidor dijo: «Estimado novicio, en las ofrendas de la familia real, la medida es el recipiente lleno; toma el cuenco lleno». El novicio respondió: «Es verdad, devoto seguidor, los reyes poseen grandes intenciones, pero para nuestro preceptor, solo esta cantidad es necesaria». ราชา ตสฺส กถํ สุตฺวา, ‘‘กึ โภ สามเณโร ภณตี’’ติ? ตสฺส สนฺติกํ คโต. อารามิโก อาห – ‘‘สามิ, สามเณรสฺส ภาชนํ ขุทฺทกํ, พหุํ น คณฺหาตี’’ติ. ราชา อาห, ‘‘อานีตภาชนํ ปูเรตฺวา คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ. มหาราช, ราชาโน นาม มหชฺฌาสยา โหนฺติ[Pg.69], อุกฺขิตฺตภาชนํ ปูเรตฺวาว ทาตุกามา, อมฺหากํ ปน อุปชฺฌายสฺส เอตฺตเกเนว อตฺโถติ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ สตฺตวสฺสิกทารโก, อชฺชาปิสฺส มุขโต ขีรคนฺโธ น มุจฺจติ, คเหตฺวา กุเฏ วา กุฏุมฺเพ วา ปูเรตฺวา สฺเวปิ ปุนทิวเสปิ ขาทิสฺสามาติ น วทติ, สกฺกา พุทฺธสาสนํ ปริคฺคเหตุ’’นฺติ ปุริเส อาณาเปสิ, ‘‘โภ, ปสนฺโนมฺหิ สามเณรสฺส, อิตรานิปิ อฑฺฒเตยฺยานิ สกฏสตานิ อาเนตฺวา สฆํสฺส เทถา’’ติ. El Rey, habiendo escuchado sus palabras, preguntó: «¿Qué está diciendo el novicio, amigos?», y se acercó a él. El servidor del jardín dijo: «Señor, el cuenco del novicio es pequeño y no acepta mucho». El Rey dijo: «Venerable señor, llenen el recipiente que han traído y acéptenlo». El novicio respondió: «Gran Rey, los reyes poseen grandes intenciones y desean dar llenando el recipiente que se les presenta, pero para nuestro preceptor, solo esta cantidad es necesaria». El Rey pensó: «Este es un niño de siete años, todavía no ha desaparecido de su boca el olor a leche; sin embargo, no dice: “tomaré melaza, llenaré vasijas y tinajas para comer mañana o al día siguiente”. Ciertamente es posible sostener la Dispensación del Buddha con tales personas». Entonces ordenó a sus hombres: «Amigos, estoy complacido con el novicio; traigan otras doscientas cincuenta carretas de melaza y entréguenlas a la Orden de Monjes». โสเยว ปน ราชา เอกทิวสํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโม จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อหํ องฺคารปกฺกํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโมสฺมีติ อญฺญสฺส กเถสฺสามิ, สมนฺตา โยชนฏฺฐาเน ติตฺติรสมุคฺฆาตํ กริสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนํ ปิปาสํ อธิวาเสนฺโต ตีณิ สํวจฺฉรานิ วีตินาเมสิ. อถสฺส กณฺเณสุ ปุพฺโพ สณฺฐาสิ, โส อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อตฺถิ นุ โข, โภ, อมฺหากํ โกจิ อุปฏฺฐากุปาสโก สีลรกฺขโก’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, เทว, อตฺถิ, ติสฺโส นาม โส อขณฺฑสีลํ รกฺขตีติ. อถ นํ วีมํสิตุกาโม ปกฺโกสาเปสิ. โส อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต นํ อาห – ‘‘ตฺวํ, ตาต, ติสฺโส นามา’’ติ? ‘‘อาม เทวา’’ติ. เตน หิ คจฺฉาติ. ตสฺมึ คเต เอกํ กุกฺกุฏํ อาหราเปตฺวา เอกํ ปุริสํ อาณาเปสิ, ‘‘คจฺฉ ติสฺสํ วทาหิ, อิมํ ตีหิ ปาเกหิ ปจิตฺวา อมฺหากํ อุปฏฺฐาเปหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตถา อโวจ. โส อาห – ‘‘สเจ, โภ, อยํ มตโก อสฺส, ยถา ชานามิ, ตถา ปจิตฺวา อุปฏฺฐเหยฺยํ. ปาณาติปาตํ ปนาหํ น กโรมี’’ติ. โส อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. Ese mismo rey, un día, deseando comer carne de perdiz, pensó: «Si digo a otros que deseo comer carne de perdiz asada sobre carbones, causarán la exterminación de las perdices en una legua a la redonda». Soportando el deseo surgido, dejó pasar tres años. Entonces, se formó pus en sus oídos. Al no poder soportarlo más, preguntó: «¿Acaso, amigos, tenemos algún servidor que sea un devoto seguidor que proteja su virtud?». Le respondieron: «Ciertamente, Gran Señor, lo hay; un joven llamado Tissa protege su virtud de manera inquebrantable». Entonces, deseando probarlo, el rey lo mandó llamar. El joven vino, saludó al rey y permaneció de pie. Luego el rey le preguntó: «¿Eres tú, hijo mío, el llamado Tissa?». «Sí, Gran Señor», respondió. «En ese caso, ve», dijo el rey. Una vez que el joven se hubo marchado, el rey hizo traer un gallo vivo y ordenó a un hombre: «Ve y dile a Tissa: “Cocina esto con tres tipos de cocción y sírvenoslo”». El hombre fue y se lo comunicó. Tissa dijo: «Amigo, si este animal estuviera muerto [por causas naturales], lo cocinaría del modo que sé y lo serviría. Pero yo no cometeré la destrucción de un ser vivo». El hombre regresó y se lo informó al rey. ราชา ปุน ‘‘เอกวารํ คจฺฉา’’ติ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา, ‘‘โภ, ราชุปฏฺฐานํ นาม ภาริยํ, มา เอวํ กริ, ปุนปิ สีลํ สกฺกา สมาทาตุํ, ปเจต’’นฺติ อาห. อถ นํ ติสฺโส อโวจ, ‘‘โภ, เอกสฺมึ นาม อตฺตภาเว ธุวํ เอกํ มรณํ, นาหํ ปาณาติปาตํ กริสฺสามี’’ติ. โส ปุนปิ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตติยมฺปิ เปเสตฺวา อสมฺปฏิจฺฉนฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อตฺตนา ปุจฺฉิ. รญฺโญปิ ตเถว ปฏิวจนํ อทาสิ. อถ ราชา ปุริเส อาณาเปสิ, ‘‘อยํ รญฺโญ อาณํ โกเปติ, คจฺฉเถตสฺส อาฆาตนภณฺฑิกายํ ฐเปตฺวา, สีสํ ฉินฺทถา’’ติ. รโห [Pg.70] จ ปน เนสํ สญฺญมทาสิ – ‘‘อิมํ สนฺตชฺชยมานา เนตฺวา สีสมสฺส อาฆาตนภณฺฑิกายํ ฐเปตฺวา อาคนฺตฺวา มยฺหํ อาโรเจถา’’ติ. El Rey lo envió de nuevo diciendo: «Ve una vez más». El hombre fue y dijo: «Amigo, el servicio al rey es una carga pesada; no hagas eso. Es posible volver a asumir los preceptos más tarde; ¡cocínalo!». Entonces Tissa le dijo: «Amigo, en una sola existencia, la muerte es algo seguro; no cometeré la destrucción de un ser vivo». El hombre informó de nuevo al rey. El Rey lo envió por tercera vez y, ante su negativa, lo mandó llamar y le preguntó personalmente. El joven dio al Rey la misma respuesta. Entonces el Rey ordenó a sus hombres: «Este joven desafía la autoridad del rey; vayan, pónganlo en el bloque de ejecución y córtenle la cabeza». Pero en secreto les dio una señal: «Llévenlo bajo amenazas, pongan su cabeza en el bloque de ejecución y luego regresen a informarme». เต ตํ อาฆาตนภณฺฑิกายํ นิปชฺชาเปตฺวา ตมสฺส กุกฺกุฏํ หตฺเถสุ ฐปยึสุ. โส ตํ หทเย ฐเปตฺวา ‘‘อหํ, ตาต, มม ชีวิตํ ตุยฺหํ เทมิ, ตว ชีวิตํ อหํ คณฺหามิ, ตฺวํ นิพฺภโย คจฺฉา’’ติ วิสฺสชฺเชสิ. กุกฺกุโฏ ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา วฏรุกฺเข นิลียิ. ตสฺส กุกฺกุฏสฺส อภยทินฺนฏฺฐานํ กุกฺกุฏคิริ นาม ชาตํ. Ellos lo hicieron acostar en el bloque de ejecución y pusieron aquel gallo en sus manos. Tissa, poniendo el gallo sobre su pecho, dijo: «Hijo mío, yo te entrego mi vida y tomo tu vida [bajo mi protección]; vete sin miedo», y lo liberó. El gallo batió sus alas, voló por el aire y se posó en un árbol de banyan. El lugar donde se le dio seguridad a aquel gallo se conoció como Kukkuṭagiri. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา อมจฺจปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺพาภรเณหิ อลงฺกริตฺวา อาห – ‘‘ตาต, มยา ตฺวํ เอตทตฺถเมว วีมํสิโต, มยฺหํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกามสฺส ตีณิ สํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ, สกฺขิสฺสสิ เม ติโกฏิปริสุทฺธํ กตฺวา อุปฏฺฐาเปตุ’’นฺติ. ‘‘เอตํ นาม, เทว, มยฺหํ กมฺม’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา ทฺวารนฺตเร ฐิโต เอกํ ปุริสํ ปาโตว ตโย ติตฺติเร คเหตฺวา ปวิสนฺตํ ทิสฺวา, ทฺเว กหาปเณ ทตฺวา ติตฺติเร อาทาย ปริโสเธตฺวา, ชีรกาทีหิ วาเสตฺวา, องฺคาเรสุ สุปกฺเก ปจิตฺวา รญฺโญ อุปฏฺฐาเปสิ. ราชา มหาตเล สิรีปลฺลงฺเก นิสินฺโนว เอกํ คเหตฺวา โถกํ ฉินฺทิตฺวา มุเข ปกฺขิปิ, ตาวเทวสฺส สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. El Rey, al oír lo sucedido, mandó llamar al hijo del ministro, lo adornó con todos los ornamentos y le dijo: «Hijo mío, te he probado solo con este propósito. Han pasado tres años desde que deseo comer carne de perdiz. ¿Podrás servirme preparándola de modo que sea pura en los tres aspectos [no visto, no oído ni sospechado que fuera matado para mí]?». Tissa pensó: «Ciertamente, Señor, esta es mi tarea». Salió y, estando en la puerta, vio a un hombre que entraba temprano por la mañana con tres perdices [ya muertas]. Le dio dos kahāpaṇas, tomó las perdices, las limpió, las aromatizó con comino y otras especias, las asó bien sobre carbones y se las sirvió al rey. El Rey, sentado en su trono de gloria en el gran palacio, tomó una porción, cortó un trozo y se lo llevó a la boca. En ese mismo instante, el sabor se difundió por sus siete mil nervios gustativos. ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุสงฺฆํ สริตฺวา, ‘‘มาทิโส นาม ปถวิสฺสโร ราชา ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโม ตีณิ สํวจฺฉรานิ น ลภิ, อปจฺจมาโน ภิกฺขุสงฺโฆ กุโต ลภิสฺสตี’’ติ? มุเข ปกฺขิตฺตกฺขณฺฑํ ภูมิยํ ฉฑฺเฑสิ. อมจฺจปุตฺโต ชณฺณุเกหิ ปติตฺวา มุเขน คณฺหิ. ราชา ‘‘อเปหิ, ตาต, ชานามหํ ตว นิทฺโทสภาวํ, อิมินา นาม การเณน มยา เอตํ ฉฑฺฑิต’’นฺติ กเถตฺวา, ‘‘เสสกํ ตเถว สงฺโคเปตฺวา ฐเปหี’’ติ อาห. En aquel momento, acordándose de la comunidad de monjes (bhikkhusaṅgha), pensó: «Si un rey como yo, soberano de la tierra, deseando comer carne de francolín, no la ha obtenido durante tres años, ¿cómo la obtendrá la comunidad de monjes, que no cocina por sí misma y vive de lo que recibe?». Entonces, arrojó al suelo el trozo de carne que se había llevado a la boca. El hijo de un ministro, cayendo de rodillas, lo recogió con su propia boca. El rey le dijo: «Apártate, querido, conozco tu inocencia. He arrojado esto por esta razón específica», y añadió: «Guarda bien el resto tal como está y mantenlo a salvo». ปุนทิวเส ราชกุลูปโก เถโร ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อมจฺจปุตฺโต ตํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ราชเคหํ ปเวเสสิ. อญฺญตโร วุฑฺฒปพฺพชิโตปิ เถรสฺส ปจฺฉาสมโณ วิย หุตฺวา อนุพนฺธนฺโต ปาวิสิ. เถโร ‘‘รญฺญา ปกฺโกสาปิตภิกฺขุ ภวิสฺสตี’’ติ ปมชฺชิ. อมจฺจปุตฺโตปิ ‘‘เถรสฺส อุปฏฺฐาโก ภวิสฺสตี’’ติ ปมาทํ อาปชฺชิ. เตสํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ อทํสุ. ยาคุยา ปีตาย ราชา ติตฺติเร อุปเนสิ. เถโร เอกํ คณฺหิ, อิตโรปิ [Pg.71] เอกํ คณฺหิ. ราชา ‘‘อนุภาโค อตฺถิ, อนาปุจฺฉิตฺวา ขาทิตุํ น ยุตฺต’’นฺติ มหาเถรํ อาปุจฺฉิ. เถโร หตฺถํ ปิทหิ, มหลฺลกตฺเถโร สมฺปฏิจฺฉิ. ราชา อนตฺตมโน หุตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ เถรํ ปตฺตํ อาทาย อนุคจฺฉนฺโต อาห – ‘‘ภนฺเต, กุลเคหํ อาคจฺฉนฺเตหิ อุคฺคหิตวตฺตํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เถโร ตสฺมึ ขเณ อญฺญาสิ ‘‘น เอส รญฺญา ปกฺโกสาปิโต’’ติ. Al día siguiente, el anciano (thera) que frecuentaba la familia real entró por limosna. El hijo del ministro, al verlo, tomó su cuenco y lo hizo entrar al palacio real. Otro que se había ordenado a edad avanzada entró también siguiendo al anciano como si fuera su monje acompañante (pacchāsamaṇa). El anciano fue negligente pensando: «Seguro que es un monje invitado por el rey». El hijo del ministro también cayó en la negligencia pensando: «Será el asistente del anciano». Tras hacerlos sentar, les ofrecieron gacha (yāgu). Después de beber la gacha, el rey les ofreció francolines. El anciano tomó uno, y el otro monje también tomó uno. El rey, pensando: «Todavía queda una porción, pero no es apropiado comer sin preguntar», consultó al gran anciano. El anciano cubrió su cuenco con la mano, pero el monje de edad avanzada aceptó. El rey, disgustado, después de que terminaron la comida, acompañó al anciano llevando su cuenco y dijo: «Venerable, al venir a una casa de familia, conviene traer consigo a un monje que haya aprendido bien los deberes (uggahitavatta)». En ese momento, el anciano se dio cuenta: «Este monje no ha sido invitado por el rey». ปุนทิวเส อุปฏฺฐากสามเณรํ คเหตฺวา ปาวิสิ. ราชา ตทาปิ ยาคุยา ปีตาย ติตฺติเร อุปนาเมสิ. เถโร เอกํ อคฺคเหสิ, สามเณโร องฺคุลึ จาเลตฺวา มชฺเฌ ฉินฺทาเปตฺวา เอกโกฏฺฐาสเมว อคฺคเหสิ. ราชา ตํ โกฏฺฐาสํ มหาเถรสฺส อุปนาเมสิ. มหาเถโร หตฺถํ ปิทหิ, สามเณโรปิ ปิทหิ. ราชา อวิทูเร นิสีทิตฺวา ขณฺฑาขณฺฑํ ฉินฺทิตฺวา ขาทนฺโต ‘‘อุคฺคหิตวตฺเต นิสฺสาย ทิยฑฺฒติตฺติเร ขาทิตุํ ลภิมฺหา’’ติ อาห. ตสฺส มํเส ขาทิตมตฺเตว กณฺเณหิ ปุพฺโพ นิกฺขมิ. ตโต มุขํ วิกฺขาเลตฺวา สามเณรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ปสนฺโนสฺมิ, ตาต, อฏฺฐ เต ธุวภตฺตานิ เทมี’’ติ อาห. อหํ, มหาราช, อุปชฺฌายสฺส ทมฺมีติ. อปรานิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ อมฺหากํ อาจริยสฺส ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ สมานุปชฺฌายานํ ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. สามเณโร อธิวาเสสิ. เอวํ ปฏิคฺคหณมตฺตํ ชานนฺโต อนุปฺปนฺนญฺเจว ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ ถาวรํ กโรติ. อิทํ ปฏิคฺคหณปมาณํ นาม. ตตฺถ ปริโภคปมาณํ ปจฺจเวกฺขณปโยชนํ, ‘‘อิทมตฺถิยํ โภชนํ ภุญฺชามี’’ติ ปน ปจฺจเวกฺขิตปริโภคสฺเสว ปโยชนตฺตา ปริโภคปมาณํเยว นาม, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. เตเนว ปฏิสงฺขา โยนิโสติอาทิมาห, อิตรมฺปิ ปน วฏฺฏติเยว. Al día siguiente, entró llevando a un novicio (sāmaṇera) asistente. El rey, después de que bebieron la gacha, ofreció de nuevo francolines. El anciano tomó uno, pero el novicio, moviendo el dedo, hizo que lo partieran por la mitad y tomó solo una porción. El rey ofreció esa porción al gran anciano. El gran anciano cubrió su cuenco con la mano, y el novicio también lo cubrió. El rey, sentado cerca, cortándolo en trozos y comiendo, dijo: «Gracias a quienes conocen los deberes, hemos podido comer un francolín y medio». En cuanto terminó de comer la carne, salió pus de sus oídos. Entonces, tras lavarse la boca y acercarse al novicio, dijo: «Estoy complacido, querido, te ofrezco ocho raciones de comida permanente (dhuvabhatta)». El novicio respondió: «Gran rey, se las doy a mi preceptor». El rey dijo: «Te doy otras ocho». «Esas se las doy a nuestro maestro». «Te doy otras ocho más». «Esas se las doy a mis compañeros de preceptor». «Te doy otras ocho más». «Esas se las doy a la comunidad de monjes». «Te doy otras ocho más». El novicio aceptó. Así, quien conoce la medida al recibir (paṭiggahaṇamatta), genera ganancias que aún no han surgido y hace permanentes las ya obtenidas. Esto se llama la medida al recibir. Entre estas, la medida en el consumo (paribhogapamāṇa) tiene como propósito la reflexión; pues al pensar «como este alimento con un propósito específico», la medida en el consumo es lo que tiene utilidad, y eso es lo que se pretende aquí. Por eso se dice «reflexionando sabiamente» (paṭisaṅkhā yoniso), etc., aunque conocer la otra medida también es apropiado. สีหเสยฺยนฺติ เอตฺถ กามโภคิเสยฺยา, เปตเสยฺยา, สีหเสยฺยา, ตถาคตเสยฺยาติ จตสฺโส เสยฺยา. ตตฺถ ‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, กามโภคี วาเมน ปสฺเสน เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ กามโภคิเสยฺยา. เตสญฺหิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสน สยาโน นาม นตฺถิ. En cuanto a «la postura del león» (sīhaseyyā), existen cuatro formas de acostarse: la de quienes disfrutan de los placeres sensoriales (kāmabhogiseyyā), la de los seres hambrientos (petaseyyā), la del león (sīhaseyyā) y la del Tathāgata (tathāgataseyyā). Al respecto, se dice: «Generalmente, monjes, quienes disfrutan de los placeres sensoriales se acuestan sobre el costado izquierdo»; esta es la postura de los buscadores de placer. Pues, entre ellos, generalmente no existe quien se acueste sobre el costado derecho. ‘‘เยภุยฺเยน[Pg.72], ภิกฺขเว, เปตา อุตฺตานา เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ เปตเสยฺยา. เปตา หิ อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาฏชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว สยนฺติ. «Generalmente, monjes, los seres hambrientos (petā) se acuestan boca arriba»; esta es la postura de los seres hambrientos. Pues los petas, debido a la escasez de carne y sangre y a que sus cuerpos son solo un conjunto de huesos entrelazados, no pueden acostarse de lado; solo se acuestan boca arriba. ‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, สีโห มิคราชา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ อนุปกฺขิปิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สยตี’’ติ อยํ สีหเสยฺยา. เตชุสฺสทตฺตา หิ สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ, ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺรสนฺโต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขติ. สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา สูรภาวสฺส จ อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภิตํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ. «Generalmente, monjes, el león, rey de las bestias, tras colocar su cola entre los muslos, se acuesta sobre el costado derecho»; esta es la postura del león. Pues el león, rey de las bestias, debido a su majestuoso poder, coloca sus dos patas delanteras juntas en un lugar y sus dos patas traseras juntas en otro; mete la cola entre los muslos, observa la posición de sus patas y su cola, y se acuesta poniendo la cabeza sobre las patas delanteras. Incluso después de dormir todo el día, al despertar, lo hace sin rastro de agitación. Levanta la cabeza y observa la posición de sus patas y demás miembros. Si alguna parte ha abandonado su lugar original, piensa: «Esto no es digno de tu linaje ni de tu valor», y disgustado, vuelve a acostarse en ese mismo lugar y no sale a cazar. Pero si se han mantenido sin moverse, piensa: «Esto es digno de tu linaje y de tu valor», y alegre y complacido, se levanta, se estira con la majestad de un león, sacude su melena, ruge tres veces su rugido de león y parte en busca de presa. จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา ปน ตถาคตเสยฺยาติ วุจฺจติ. ตาสุ อิธ สีหเสยฺยา อาคตา. อยญฺหิ เตชุสฺสทอิริยาปถตฺตา อุตฺตมเสยฺยา นาม. La forma de acostarse en el cuarto jhana (phala-samāpatti) se llama la postura del Tathāgata. De entre estas cuatro, aquí se refiere a la postura del león. Esta se denomina la postura suprema por ser una posición de gran poder y majestad en su porte. ปาเท ปาทนฺติ ทกฺขิณปาเท วามปาทํ. อจฺจาธายาติ อติอาธาย, อีสกํ อติกฺกมฺม ฐเปตฺวา. โคปฺผเกน หิ โคปฺผเก, ชาณุนา วา ชาณุมฺหิ สงฺฆฏฺฏิยมาเน อภิณฺหํ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ น โหติ, เสยฺยา อผาสุกา โหติ. ยถา ปน น สงฺฆํฏฺเฏติ, เอวํ อติกฺกมฺม ฐปิเต เวทนา นุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, เสยฺยา ผาสุกา โหติ. ตสฺมา เอวํ เสยฺยํ กปฺเปติ. "Pāde pādaṃ" significa el pie izquierdo sobre el pie derecho. "Accādhāya" significa colocar encima, habiendo cruzado ligeramente. Pues cuando un tobillo presiona el otro tobillo, o una rodilla la otra rodilla, surge dolor continuamente, la mente no se unifica y el sueño es incómodo. Sin embargo, al colocarlos de tal manera que no se presionen mutuamente, habiendo cruzado de esa forma, no surge el dolor, la mente se unifica y el sueño es placentero. Por lo tanto, así se realiza el descanso. สโต สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต. กถํ นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน โหตีติ? สติสมฺปชญฺญสฺส อปฺปหาเนน. อยญฺหิ ทิวสญฺเจว สกลยามญฺจ อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ปฐมยามาวสาเน จงฺกมา โอรุยฺห ปาเท โธวนฺโตปิ มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว โธวติ, ตํ อวิชหนฺโตว ทฺวารํ [Pg.73] วิวรติ, มญฺเจ นิสีทติ, อวิชหนฺโตว นิทฺทํ โอกฺกมติ. ปพุชฺฌนฺโต ปน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌติ. เอวํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน โหติ. เอวํ ปน ญาณธาตุกนฺติ น โรจยึสุ. "Sato sampajāno" significa estar dotado tanto de atención como de clara comprensión. ¿Cómo puede alguien estar atento y con clara comprensión mientras duerme? Al no abandonar la atención y la clara comprensión. Pues este monje, después de purificar su mente de los estados obstructores durante todo el día y toda la noche, al final de la primera vigilia desciende del lugar de meditación caminando y, mientras se lava los pies, los lava sin abandonar su objeto fundamental de meditación. Sin abandonarlo, abre la puerta, se sienta en la cama y, sin abandonarlo, entra en el sueño. Al despertar, despierta retomando precisamente su objeto fundamental de meditación. Así, incluso al entrar en el sueño, está atento y con clara comprensión. Sin embargo, los antiguos maestros no aceptaron que esto tuviera la naturaleza de un conocimiento activo durante el sueño profundo. วุตฺตนเยน ปเนส จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ปฐมยามาวสาเน ‘‘อุปาทินฺนกํ สรีรํ นิทฺทาย สมสฺสาเสสฺสามี’’ติ จงฺกมา โอรุยฺห มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว ปาเท โธวติ, ทฺวารํ วิวรติ, มญฺเจ ปน นิสีทิตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ ปหาย, ‘‘ขนฺธาว ขนฺเธสุ, ธาตุโยว ธาตูสุ ปฏิหญฺญนฺตี’’ติ เสนาสนํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กเมน นิทฺทํ โอกฺกมติ, ปพุชฺฌนฺโต ปน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌติ. เอวํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ เวทิตพฺโพ. Sin embargo, según el método mencionado, este monje, habiendo purificado su mente, al final de la primera vigilia, pensando: 'Reconfortaré este cuerpo nacido del karma mediante el sueño', desciende del lugar de meditación caminando y, sin abandonar su objeto de meditación, se lava los pies y abre la puerta. Pero al sentarse en la cama, deja a un lado el objeto de meditación y, reflexionando sobre el lugar de descanso con el pensamiento: 'Solo los agregados chocan contra los agregados, solo los elementos contra los elementos', entra gradualmente en el sueño. Al despertar, despierta retomando precisamente su objeto de meditación. Debe entenderse que, actuando así, incluso al entrar en el sueño, se dice que está atento y con clara comprensión. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติวงฺคิกา ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา. เอตฺตเกเนว ปน โวสานํ อนาปชฺชิตฺวา ตาเนว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ. เอวํ ยาว อรหตฺตา เทสนา กเถตพฺพา. De este modo, en este sutta se describe la etapa preliminar de la visión cabal que posee tres factores. Sin detenerse solo en esto, el monje une las facultades, los poderes y los factores de iluminación, desarrolla la visión cabal y alcanza el estado de Arahant. Así, la enseñanza debe exponerse hasta alcanzar el Arahantado. ๓. กุมฺโมปมสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario al Kummopama Sutta (Discurso del Símil de la Tortuga) ๒๔๐. ตติเย กุมฺโมติ อฏฺฐิกุมฺโม. กจฺฉโปติ ตสฺเสว เววจนํ. อนุนทีตีเรติ นทิยา อนุตีเร. โคจรปสุโตติ ‘‘สเจ กิญฺจิ ผลาผลํ ลภิสฺสามิ, ขาทิสฺสามี’’ติ โคจรตฺถาย ปสุโต อุสฺสุกฺโก ตนฺนิพนฺโธ. สโมทหิตฺวาติ สมุคฺเค วิย ปกฺขิปิตฺวา. สงฺกสายตีติ อจฺฉติ. สโมทหนฺติ สโมทหนฺโต ฐเปนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา กุมฺโม องฺคานิ สเก กปาเล สโมทหนฺโต สิงฺคาลสฺส โอตารํ น เทติ, น จ นํ สิงฺคาโล ปสหติ, เอวํ ภิกฺขุ อตฺตโน มโนวิตกฺเก สเก อารมฺมณกปาเล สโมทหนฺโต กิเลสมารสฺส โอตารํ น เทติ, น จ นํ มาโร ปสหติ. 240. En el tercer sutta, 'kummo' se refiere a la tortuga de caparazón duro. 'Kacchapo' es un sinónimo de lo mismo. 'Anunadītīre' significa a lo largo de la orilla de un río. 'Gocarapasuto' significa dedicado y empeñado en la búsqueda de alimento, pensando: 'Si encuentro alguna fruta, la comeré'. 'Samodahitvā' significa habiéndolos metido adentro, como en un cofre. 'Saṅkasāyati' significa que permanece. 'Samodahanti' significa colocándolos o guardándolos. Esto es lo que se quiere decir: así como una tortuga, al retirar sus miembros dentro de su propio caparazón, no da oportunidad al zorro y el zorro no puede dañarla; del mismo modo, el monje, al retirar sus pensamientos dentro del caparazón de su propio objeto de meditación, no da oportunidad a Mara, el de las impurezas, y Mara no puede dañarlo. อนิสฺสิโตติ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อญฺญมเหฐยาโนติ อญฺญํ กญฺจิ ปุคฺคลํ อวิเหเฐนฺโต. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. นูปวเทยฺย กญฺจีติ อญฺญํ กญฺจิ ปุคฺคลํ สีลวิปตฺติยา วา อาจารวิปตฺติยา วา อตฺตานํ อุกฺกํเสตุกามตาย วา [Pg.74] ปรํ วมฺเภตุกามตาย วา น อุปวเทยฺย, อญฺญทตฺถุ ปญฺจ ธมฺเม อชฺฌตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา, ‘‘กาเลน วกฺขามิ, โน อกาเลน, ภูเตน วกฺขามิ, โน อภูเตน, สณฺเหน วกฺขามิ, โน ผรุเสน, อตฺถสํหิเตน วกฺขามิ, โน อนตฺถสํหิเตน, เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ, โน โทสนฺตโร’’ติ เอวํ อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตเนว จิตฺเตน วิหรติ. 'Anissito' significa no apoyado en los apoyos de la avidez y los puntos de vista. 'Aññamaheṭhayāno' significa sin dañar a ninguna otra persona. 'Parinibbuto' significa extinguido mediante la extinción de las impurezas. 'Nūpavadeyya kañci' significa que no debería reprochar a ninguna otra persona por fallas en la virtud o en la conducta, ya sea por el deseo de ensalzarse a sí mismo o por el deseo de despreciar a otros. Al contrario, estableciendo internamente cinco cualidades, debe pensar: 'Hablaré en el momento oportuno, no en el inoportuno; hablaré con la verdad, no con mentiras; hablaré con dulzura, no con dureza; hablaré con lo que es beneficioso, no con lo que no lo es; hablaré con una mente de amor bondadoso, no con odio'. Así vive con una mente establecida solo en la intención de ayudar. ๔. ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา 4. Comentario al Paṭhamadārukkhandhopama Sutta (Primer Discurso del Símil del Tronco de Madera) ๒๔๑. จตุตฺเถ อทฺทสาติ คงฺคาตีเร ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน อทฺทส. วุยฺหมานนฺติ จตุรสฺสํ ตจฺเฉตฺวา ปพฺพตนฺตเร ฐปิตํ วาตาตเปน สุปริสุกฺขํ ปาวุสฺสเก เมเฆ วสฺสนฺเต อุทเกน อุปฺลวิตฺวา อนุปุพฺเพน คงฺคาย นทิยา โสเต ปติตํ เตน โสเตน วุยฺหมานํ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ‘‘อิมินา ทารุกฺขนฺเธน สทิสํ กตฺวา มม สาสเน สทฺธาปพฺพชิตํ กุลปุตฺตํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ธมฺมํ เทเสตุกามตาย อามนฺเตสิ. อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานนฺติ อิทํ ปน อฏฺฐโทสวิมุตฺตตฺตา โสตปฏิปนฺนสฺส ทารุกฺขนฺธสฺส อปเร สมุทฺทปตฺติยา อนฺตรายกเร อฏฺฐ โทเส ทสฺเสตุํ อารภิ. 241. En el cuarto sutta, 'addasa' significa que vio mientras estaba sentado en el noble asiento de Buda preparado a la orilla del río Ganges. 'Vuyhamānaṃ' se refiere a un tronco que, tras haber sido cortado en forma cuadrada en las montañas y haber sido bien secado por el viento y el sol, fue arrastrado por el agua cuando llovieron las nubes al inicio de la temporada de lluvias, cayendo gradualmente en la corriente del río Ganges y siendo llevado por ella. 'Bhikkhū āmantesi' significa que los llamó con el deseo de enseñar el Dhamma, pensando: 'Utilizando este tronco como ejemplo, instruiré al hijo de buena familia que se ha ordenado por fe'. La frase 'ese gran tronco llevado por la corriente del Ganges' se inició para mostrar otros ocho defectos que impiden llegar al océano, a diferencia del tronco que está libre de ocho defectos y fluye por la corriente. ตตฺรสฺส เอวํ อฏฺฐโทสวิมุตฺตตา เวทิตพฺพา – เอโก หิ คงฺคาย นทิยา อวิทูเร ปพฺพตตเล ชาโต นานาวลฺลีหิ ปลิเวฐิโต ปณฺฑุปลาสตํ อาปชฺชิตฺวา อุปจิกาทีหิ ขชฺชมาโน ตสฺมึเยว ฐาเน อปณฺณตฺติกภาวํ คจฺฉติ, อยํ ทารุกฺขนฺโธ คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ. En ese pasaje, su liberación de los ocho defectos debe entenderse así: un tronco nacido en la cima de una montaña no lejos del río Ganges, envuelto por diversas lianas, llega a marchitarse y, siendo devorado por termitas y otros insectos, en ese mismo lugar pierde su condición de madera. Este tronco, al no entrar en el Ganges y quedar atrapado en lugares tortuosos, no llega a alcanzar el océano ni a brillar sobre la superficie de las olas de color esmeralda. อปโร คงฺคาตีเร พหิมูโล อนฺโตสาโข หุตฺวา ชาโต, อยํ กิญฺจาปิ กาเลน กาลํ โอลมฺพินีหิ สาขาหิ อุทกํ ผุสติ, พหิมูลตฺตา ปน คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ. Otro tronco nació a la orilla del Ganges con las raíces hacia afuera y las ramas hacia adentro. Este, aunque de vez en cuando toca el agua con sus ramas colgantes, debido a que sus raíces están en el exterior, no entra en la corriente del Ganges y, al quedar atrapado en lugares tortuosos, no llega a alcanzar el océano ni a brillar sobre la superficie de las olas de color esmeralda. อปโร มชฺเฌ คงฺคาย ชาโต, ทฬฺหมูเลน ปน สุปฺปติฏฺฐิโต, พหิ จสฺส คตา วงฺกสาขา นานาวลฺลีหิ อาพทฺธา, อยมฺปิ ทฬฺหมูลตฺตา พหิทฺธา วลฺลีหิ อาพทฺธตฺตา จ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… โสภิตุํ น ลภติ. Otro [tronco] nace en medio del Ganges, pero está firmemente arraigado con raíces profundas; sus ramas torcidas se extienden hacia afuera y están atadas por diversas enredaderas. Este también, debido a su firme arraigo y a estar atado por las enredaderas exteriores, no logra entrar en el Ganges... y resplandecer [en el océano]. อปโร [Pg.75] ปติตฏฺฐาเนเยว วาลิกาย โอตฺถโฏ ปูติภาวํ อาปชฺชติ, อยมฺปิ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ. Otro, en el mismo lugar donde cayó, es cubierto por la arena y llega a un estado de putrefacción; este tampoco logra entrar en el Ganges... อปโร ทฺวินฺนํ ปาสาณานํ อนฺตเร ชาตตฺตา, สุนิขาโต วิย นิจฺจโล ฐิโต, อาคตาคตํ อุทกํ ทฺวิธา ผาเลติ, อยํ ปาสาณนฺตเร สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตตฺตา คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ. Otro, por haber quedado atrapado entre dos rocas, permanece inmóvil como si estuviera firmemente clavado, dividiendo en dos el agua que fluye hacia él. Este, por estar bien fijado entre las rocas, no logra entrar en el Ganges... อปโร อพฺโภกาสฏฺฐาเน นภํ ปูเรตฺวา วลฺลีหิ อาพทฺโธ ฐิโต. เอกํ ทฺเว สํวจฺฉเร อติกฺกมิตฺวา อาคเต มโหเฆ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตเมติ, อยมฺปิ นภํ ปูเรตฺวา ฐิตตาย เจว เอกสฺส วา ทฺวินฺนํ วา สํวจฺฉรานํ อจฺจเยน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมนตาย จ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ. Otro permanece en un espacio abierto, elevándose hacia el cielo y atado por enredaderas. Cuando llega una gran lluvia después de transcurridos uno o dos años, se moja apenas una o dos veces. Este también, debido a que permanece elevándose hacia el cielo y a que solo se moja una o dos veces al cabo de uno o dos años, no logra entrar en el Ganges... อปโรปิ มชฺเฌ คงฺคาย ทีปเก ชาโต มุทุกฺขนฺธสาโข โอเฆ อาคเต อนุโสตํ นิปชฺชิตฺวา, อุทเก คเต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา, นจฺจนฺโต วิย ติฏฺฐติ. ยสฺสตฺถาย สาคโร คงฺคํ เอวํ วิย วทติ, ‘‘โภติ คงฺเค ตฺวํ มยฺหํ จนฺทนสารสลฬสาราทีนิ นานาทารูนิ อาหรสิ, ทารุกฺขนฺธํ ปน นาหรสี’’ติ. สุลโภ เอส, เทว, ปุนวาเร ชานิสฺสามีติ. ปุนวาเร ตมฺพวณฺเณน อุทเกน อาลิงฺคมานา วิย อาคจฺฉติ. โสปิ ตเถว อนุโสตํ นิปชฺชิตฺวา, อุทเก คเต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา, นจฺจนฺโต วิย ติฏฺฐติ. อยํ อตฺตโน มุทุตาย คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ. Otro también nace en una pequeña isla en medio del Ganges, teniendo el tronco y las ramas flexibles. Cuando llega la inundación, se inclina siguiendo la corriente; cuando el agua se retira, levanta su parte superior y permanece como si estuviera bailando. Por causa de este [tronco], el Océano le dice al Ganges: «Oh Ganges, tú me traes diversas maderas como la esencia de sándalo y la esencia de pino, pero no me traes este tronco flexible». [El Ganges responde]: «Oh señor, este es fácil de obtener; me encargaré de ello en la próxima ocasión». En la siguiente ocasión, llega como si fuera abrazado por las aguas de color cobrizo. Aquel también, del mismo modo, se inclina ante la corriente y, al retirarse el agua, levanta su parte superior y permanece como si estuviera bailando. Este, debido a su propia flexibilidad, no logra entrar en el Ganges... อปโร คงฺคาย นทิยา ติริยํ ปติโต วาลิกาย โอตฺถริโต อนฺตรเสตุ วิย พหูนํ ปจฺจโย ชาโต, อุโภสุ ตีเรสุ เวฬุนฬกรญฺชกกุธาทโย อุปฺลวิตฺวา ตตฺเถว ลคฺคนฺติ. ตถา นานาวิธา คจฺฉา วุยฺหมานา ภินฺนมุสลภินฺนสุปฺปอหิกุกฺกุรหตฺถิอสฺสาทิกุณปานิปิ ตตฺเถว ลคฺคนฺติ. มหาคงฺคาปิ นํ อาสชฺช ภิชฺชิตฺวา ทฺวิธา คจฺฉติ, มจฺฉกจฺฉปกุมฺภีลมกราทโยปิ ตตฺเถว วาสํ กปฺเปนฺติ. อยมฺปิ ติริยํ ปติตฺวา มหาชนสฺส ปจฺจยตฺตกตภาเวน คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ. Otro cayó atravesado en el río Ganges y fue cubierto por la arena, convirtiéndose en una especie de puente intermedio que sirve a muchos. En ambas orillas, bambúes, juncos, árboles karañja y kakudha flotan y quedan atrapados allí mismo. Del mismo modo, diversos matorrales y cadáveres arrastrados por la corriente —como morteros rotos, cestas de aventar dañadas, serpientes, perros, elefantes y caballos— se quedan enganchados allí. Incluso el gran Ganges, al chocar con él, se divide y fluye en dos direcciones; también peces, tortugas, cocodrilos y monstruos marinos establecen allí su morada. Este también, por haber caído atravesado y por servir de utilidad a mucha gente, no logra entrar en el Ganges ni, tras alcanzar el océano, resplandecer sobre la superficie de las olas de color de gema. อิติ ภควา อิเมหิ อฏฺฐหิ โทเสหิ วิมุตฺตตฺตา โสตปฏิปนฺนสฺส ทารุกฺขนฺธสฺส อปเร สมุทฺทปตฺติยา อนฺตรายกเร อฏฺฐ โทเส ทสฺเสตุํ อมุํ [Pg.76] มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ น ถเล อุสฺสีทิสฺสตีติ ถลํ นาภิรุหิสฺสติ. น มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสตีติ ‘‘มหา วตายํ ทารุกฺขนฺโธ’’ติ ทิสฺวา, อุฬุมฺเปน ตรมานา คนฺตฺวา, โคปานสีอาทีนํ อตฺถาย มนุสฺสา น คณฺหิสฺสนฺติ. น อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสตีติ ‘‘มหคฺโฆ อยํ จนฺทนสาโร, วิมานทฺวาเร นํ ฐเปสฺสามา’’ติ มญฺญมานา น อมนุสฺสา คณฺหิสฺสนฺติ. Así, el Bienaventurado, para mostrar los otros ocho defectos que impiden alcanzar el océano a un tronco de madera que ya ha entrado en la corriente y está libre de estos [primeros] ocho defectos, pronunció las palabras que comienzan con: «Ese gran tronco de madera que es arrastrado por la corriente del río Ganges...». En ese pasaje, «no encallará en tierra firme» significa que no subirá a la orilla. «No será capturado por seres humanos» significa que los hombres, al verlo y pensar: «¡Qué gran tronco de madera es este!», mientras cruzan en balsas, no lo tomarán para usarlo como vigas u otros fines. «No será capturado por seres no humanos» significa que los seres no humanos no lo tomarán pensando: «Esta esencia de sándalo es muy valiosa; la colocaremos en la puerta de nuestro palacio celestial». เอวเมว โขติ เอตฺถ สทฺธึ พาหิเรหิ อฏฺฐหิ โทเสหิ เอวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – คงฺคาย อวิทูเร ปพฺพตตเล ชาโต ตตฺเถว อุปจิกาทีหิ ขชฺชมาโน อปณฺณตฺติกภาวํ คตทารุกฺขนฺโธ วิย หิ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ สาสนสฺส ทูรีภูตตฺตา อริยมคฺคํ โอรุยฺห สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. «Del mismo modo» se refiere a que aquí debe entenderse la comparación junto con los ocho defectos externos de esta manera: así como un tronco de madera que nace en una meseta de montaña no lejos del Ganges y es devorado allí mismo por las termitas, llegando a un estado de inexistencia o inutilidad, así debe entenderse a la persona que posee una visión errónea tal como «lo dado no tiene fruto», etc. Pues este, debido a estar alejado de la Dispensación, no puede descender al Noble Camino ni, sentado en la balsa de la concentración (samādhi), alcanzar el océano del Nibbāna. คงฺคาตีเร พหิมูโล อนฺโตสาโข หุตฺวา ชาโต วิย อจฺฉินฺนคิหิพนฺธโน สมณกุฏิมฺพิกปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺหิ ‘‘จิตฺตํ นาเมตํ อนิพทฺธํ, ‘สมโณมฺหี’ติ วทนฺโตว คิหี โหติ, ‘คิหีมฺหี’ติ วทนฺโตว สมโณ โหติ. โก ชานิสฺสติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ? มหลฺลกกาเล ปพฺพชนฺโตปิ คิหิพนฺธนํ น วิสฺสชฺเชติ. มหลฺลกปพฺพชิตานญฺจ สมฺปตฺติ นาม นตฺถิ. ตสฺส สเจ จีวรํ ปาปุณาติ, อนฺตจฺฉินฺนกํ วา ชิณฺณทุพฺพณฺณํ วา ปาปุณาติ. เสนาสนมฺปิ วิหารปจฺจนฺเต ปณฺณสาลา วา มณฺฑโป วา ปาปุณาติ. ปิณฺฑาย จรนฺเตนาปิ ปุตฺตนตฺตกานํ ทารกานํ ปจฺฉโต จริตพฺพํ โหติ, ปริยนฺเต นิสีทิตพฺพํ โหติ. เตน โส ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสูนิ มุญฺจนฺโต, ‘‘อตฺถิ เม กุลสนฺตกํ ธนํ, กปฺปติ นุ โข ตํ ขาทนฺเตน ชีวิตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอกํ วินยธรํ ปุจฺฉติ – ‘‘กึ, ภนฺเต อาจริย, อตฺตโน สนฺตกํ วิจาเรตฺวา ขาทิตุํ กปฺปติ, โน กปฺปตี’’ติ? ‘‘นตฺเถตฺถ โทโส, กปฺปเตต’’นฺติ. โส อตฺตโน ภชมานเก กติปเย ทุพฺพเจ ทุราจาเร ภิกฺขู คเหตฺวา, สายนฺหสมเย อนฺโตคามํ คนฺตฺวา, คามมชฺเฌ ฐิโต คามิเก ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ปโยคโต อุฏฺฐิตํ อายํ กสฺส เทถา’’ติ อาห. ภนฺเต, ตุมฺเห ปพฺพชิตา, มยํ กสฺส ทสฺสามาติ? กึ ปพฺพชิตานํ อตฺตโน สนฺตกํ น วฏฺฏตีติ? กุทฺทาล-ปิฏกํ คเหตฺวา, เขตฺตมริยาทพนฺธนาทีนิ กโรนฺโต นานาปฺปการํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณญฺเจว [Pg.77] ผลาผเล จ สงฺคณฺหิตฺวา, เหมนฺตคิมฺหวสฺสาเนสุ ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ ปจาเปตฺวา ขาทนฺโต สมณกุฏุมฺพิโก หุตฺวา ชีวติ. เกวลมสฺส ปญฺจจูฬเกน ทารเกน สทฺธึ ปาทปริจาริกาว เอกา นตฺถิ. อยํ ปุคฺคโล กิญฺจาปิ โอลมฺพินีหิ สาขาหิ อุทกํ ผุสมาโน อนฺโตสาโข รุกฺโข วิย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณาทีสุ ภิกฺขูนํ กายสามคฺคึ เทติ, คิหิพนฺธนสฺส ปน อจฺฉินฺนตาย พหิมูลตฺตา อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. Debe considerarse al individuo 'monje-terrateniente' como aquel cuyos lazos con la vida laica no han sido cortados, semejante a un árbol que crece en la orilla del Ganges con raíces hacia afuera [hacia el mundo] y ramas inclinadas hacia el interior del río. Pues este monje-terrateniente piensa: 'Esta mente es inconstante; al decir "soy monje" uno es laico, y al decir "soy laico" uno es monje. ¿Quién sabe qué sucederá?'. Incluso ordenándose en la vejez, no abandona sus ataduras laicas. Para quienes se ordenan en la vejez, no existe la prosperidad espiritual. Si tal monje llega a recibir un manto, este suele estar roto en los bordes, desgastado o ser de color desagradable. Si recibe una vivienda, esta será una choza de hojas o un pabellón al final del monasterio. Incluso al caminar para pedir limosna, debe seguir los pasos de los jóvenes monjes que son como sus hijos o nietos, y debe sentarse en el último lugar. Debido a esto, sintiéndose afligido y deprimido, derramando lágrimas, piensa: 'Tengo riqueza perteneciente a mi familia; ¿será lícito vivir usándola?'. Tras reflexionar así, pregunta a un experto en el Vinaya: 'Venerable maestro, ¿es lícito gestionar y usar las posesiones propias o no lo es?'. El maestro responde: 'No hay falta en ello, es lícito'. Entonces, aquel monje reúne a unos cuantos monjes rebeldes y de mala conducta, entra en la aldea al atardecer y, de pie en medio del pueblo, manda llamar a los aldeanos y les dice: '¿A quién entregan las rentas que provienen de nuestras tierras y negocios?'. Ellos responden: 'Venerable, ustedes se han ordenado, ¿a quién más deberíamos dárselas?'. Él replica: '¿Acaso no es lícito para los ordenados poseer lo propio?'. Así, tomando azadones y cestas, construyendo linderos en los campos y realizando otras tareas, recolecta diversos tipos de granos y frutas; y en las estaciones de invierno, verano y lluvias, manda preparar lo que desea y lo consume. De este modo vive como un monje-terrateniente. Lo único que le falta es una esposa que lo cuide como a un niño de cinco mechones de pelo. Aunque este individuo, a semejanza de un árbol con ramas inclinadas que tocan el agua, ofrece su cooperación física a los monjes en los patios de las estupas y de los árboles Bodhi, debido a que sus lazos laicos no se han cortado y sus raíces están fuera [de la enseñanza], es incapaz de descender al Noble Camino y alcanzar el océano del Nibbāna sentado en la balsa del Samādhi. คงฺคาย มชฺเฌ ชาโต พหิทฺธา วลฺลีหิ อาพทฺธวงฺกสาขา วิย สงฺฆสนฺตกํ นิสฺสาย ชีวมาโน ภินฺนาชีวปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ. เอกจฺโจ คิหิพนฺธนํ ปหาย ปพฺพชนฺโตปิ สารุปฺปฏฺฐาเน ปพฺพชฺชํ น ลภติ. ปพฺพชฺชา หิ นาเมสา ปฏิสนฺธิคฺคหณสทิสา. ยถา มนุสฺสา ยตฺถ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ, เตสํเยว กุลานํ อาจารํ สิกฺขนฺติ, เอวํ ภิกฺขูปิ เยสํ สนฺติเก ปพฺพชนฺติ, เตสํเยว อาจารํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เอกจฺโจ อสารุปฺปฏฺฐาเน ปพฺพชิตฺวา โอวาทานุสาสนีอุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ ปริพาหิโร หุตฺวา ปาโตว มุณฺฑฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉติ, อาจริยุปชฺฌายานํ ภตฺตตฺถาย ขนฺเธ ปตฺตํ กตฺวา ภตฺตสาลํ คจฺฉติ, ทุพฺพจสามเณเรหิ สทฺธึ นานากีฬํ กีฬติ, อารามิกทารเกหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ. Se debe considerar a la persona de medio de vida corrupto, que vive dependiendo de las propiedades de la Sangha, como un árbol nacido en medio del Ganges cuyas ramas torcidas están firmemente atadas por enredaderas externas. Aunque algunos abandonan los lazos laicos para ordenarse, no obtienen la ordenación en un lugar adecuado. Pues la ordenación es semejante a la concepción en una matriz: así como los seres humanos aprenden las costumbres de la familia en la cual nacen, de la misma manera los monjes aprenden las costumbres de aquellos maestros bajo cuya guía se ordenan. Por lo tanto, si alguien se ordena en un lugar inadecuado, queda excluido de la exhortación, la instrucción, el estudio de los textos y la indagación; y tomando de mañana un cántaro roto, se dirige al lugar de agua; se coloca el cuenco al hombro para buscar comida para sus maestros y preceptores y va al salón de comida; se dedica a diversos juegos con novicios rebeldes y vive mezclado con los niños de los trabajadores del monasterio. โส ทหรภิกฺขุกาเล อตฺตโน อนุรูเปหิ ทหรภิกฺขูหิ เจว อารามิเกหิ จ สทฺธึ สงฺฆโภคํ คนฺตฺวา, ‘‘อยํ ขีณาสเวหิ อสุกรญฺโญ สนฺติกา ปฏิคฺคหิตสงฺฆโภโค, ตุมฺเห สงฺฆสฺส อิทญฺจิทญฺจ น เทถ, น หิ ตุมฺหากํ ปวตฺตึ สุตฺวา ราชา วา ราชมหามตฺตา วา อตฺตมนา ภวิสฺสนฺติ, เอถ ทานิ อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ กุทฺทาล-ปิฏกานิ คาหาเปตฺวา เหฏฺฐา ตฬากมาติกาสุ กตฺตพฺพกิจฺจานิ การาเปตฺวา พหุํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณํ วิหารํ ปเวเสตฺวา อารามิเกหิ อตฺตโน อุปการภาวํ สงฺฆสฺส อาโรจาเปติ. สงฺโฆ ‘‘อยํ ทหโร พหูปกาโร, อิมสฺส สตํ วา ทฺวิสตํ วา เทถา’’ติ ทาเปติ. อิติ โส อิโต จิโต จ สงฺฆสนฺตเกเนว วฑฺฒนฺโต พหิทฺธา เอกวีสติวิธาหิ อเนสนาหิ พทฺโธ อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. En sus días de monje joven, junto con otros monjes jóvenes afines y con los trabajadores del monasterio, hace uso de los bienes de la Sangha diciendo: 'Este uso de bienes fue recibido por los Arhats de manos de tal rey; ustedes no entregan esto ni aquello a la Sangha. Ciertamente, al enterarse de su proceder, ni el rey ni sus ministros estarán complacidos. Vengan ahora, realicen tal y tal tarea'. De este modo, haciéndoles tomar azadones y cestas y obligándoles a trabajar en los canales bajo los estanques, introduce gran cantidad de granos en el monasterio y hace que los trabajadores informen a la Sangha sobre su propia utilidad. La Sangha, pensando: 'Este joven es de gran ayuda', hace que se le entreguen cien o doscientas monedas. Así, prosperando aquí y allá únicamente mediante las posesiones de la Sangha, atado por los veintiún tipos de medios de vida incorrectos externos a la doctrina, es incapaz de descender al Noble Camino y alcanzar el océano del Nibbāna sentado en la balsa del Samādhi. ปติตฏฺฐาเนเยว [Pg.78] วาลิกาย โอตฺถริตฺวา ปูติภาวํ อาปาทิตรุกฺโข วิย อาลสิยมหคฺฆโส เวทิตพฺโพ. เอวรูปญฺหิ ปุคฺคลํ อามิสจกฺขุํ ปจฺจยโลลํ วิสฺสฏฺฐอาจริยุปชฺฌายวตฺตํ อุทฺเทสปริปุจฺฉาโยนิโสมนสิการวชฺชิตํ สนฺธาย ปญฺจ นีวรณานิ อตฺถโต เอวํ วทนฺติ – ‘‘โภ, กสฺส สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ? อถ ถินมิทฺธํ อุฏฺฐาย เอวมาห – ‘‘กึ น ปสฺสถ? เอโส อสุกวิหารวาสี กุสีตปุคฺคโล อสุกํ นาม คามํ คนฺตฺวา ยาคุมตฺถเก ยาคุํ, ปูวมตฺถเก ปูวํ, ภตฺตมตฺถเก ภตฺตํ อชฺโฌหริตฺวา วิหารํ อาคมฺม วิสฺสฏฺฐสพฺพวตฺโต อุทฺเทสาทิวิรหิโต มญฺจํ อุปคจฺฉนฺโต มยฺหํ โอกาสํ กโรตี’’ติ. Se debe conocer al monje perezoso y glotón como un árbol que, en el mismo lugar donde ha caído, ha sido cubierto por la arena y se ha podrido. Refiriéndose a tal individuo —que tiene su ojo puesto en las ganancias materiales, es codicioso por los requisitos, ha descuidado sus deberes hacia sus maestros y preceptores, y está desprovisto de estudio, indagación y atención adecuada—, los cinco obstáculos (nīvaraṇas) dicen en esencia: '¡Eh!, ¿hacia quién iremos?'. Entonces, la pereza y el letargo (thīna-middha) se levantan y dicen: '¿Es que no ven? Ese individuo perezoso que reside en tal monasterio, tras ir a tal aldea y tragar gachas tras gachas, pasteles tras pasteles y comida tras comida, regresa al monasterio, abandona todos sus deberes, se priva del estudio y, al acercarse a su lecho, me ofrece la oportunidad'. ตโต กามจฺฉนฺทนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘โภ, ตว โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, อิทาเนว โส นิทฺทายิตฺวา กิเลสานุรญฺชิโตว ปพุชฺฌิตฺวา กามวิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสตี’’ติ. ตโต พฺยาปาทนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ. อิทาเนว นิทฺทายิตฺวา วุฏฺฐิโต ‘วตฺตปฏิวตฺตํ กโรหี’ติ วุจฺจมาโน, ‘โภ, อิเม อตฺตโน กมฺมํ อกตฺวา อมฺเหสุ พฺยาวฏา’ติ นานปฺปการํ ผรุสวจนํ วทนฺโต อกฺขีนิ นีหริตฺวา วิจริสฺสตี’’ติ. ตโต อุทฺธจฺจนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, กุสีโต นาม วาตาหโต อคฺคิกฺขนฺโธ วิย อุทฺธโต โหตี’’ติ. อถ กุกุจฺจนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, กุสีโต นาม กุกฺกุจฺจปกโตว โหติ, อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญํ กปฺปิเย จ อกปฺปิยสญฺญํ อุปฺปาเทตี’’ติ. อถ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ. เอวรูโป หิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ มหาวิจิกิจฺฉํ อุปฺปาเทสี’’ติ. เอวํ อาลสิยมหคฺฆสํ ปญฺจ นีวรณานิ จณฺฑสุนขาทโย วิย สิงฺคจฺฉินฺนํ ชรคฺควํ อชฺโฌตฺถริตฺวา คณฺหนฺติ. โสปิ อริยมคฺคโสตํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. Entonces, el obstáculo del deseo sensorial se levantó y dijo: “Amigo, cuando se te concede una oportunidad a ti (pereza y letargo), mi oportunidad se crea automáticamente. Ahora mismo, después de que él haya dormido profundamente y se despierte con el corazón manchado por las impurezas, se entregará a pensamientos de deseo sensorial”. Luego, el obstáculo de la mala voluntad se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. Ahora mismo, cuando él se levante tras haber dormido y se le diga: ‘Cumple con tus deberes y obligaciones’, él dirá palabras ásperas de diversas maneras: ‘¡Amigos, estos monjes, en lugar de ocuparse de sus propios asuntos, se entrometen con nosotros!’, y deambulará con los ojos desorbitados”. Luego, el obstáculo de la agitación se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. Quien es perezoso tiene una mente agitada, como una gran hoguera azotada por el viento”. Entonces, el obstáculo del remordimiento se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. El que es perezoso está ciertamente abrumado por el remordimiento; percibe lo inadecuado como adecuado y lo adecuado como inadecuado”. Luego, el obstáculo de la duda se levantó y dijo: “Cuando se les concede una oportunidad a ustedes, mi oportunidad se crea también. En verdad, yo provocaré en tal persona una gran duda respecto a los ocho puntos de incertidumbre”. De esta manera, los cinco obstáculos, como perros feroces, abruman y atrapan a ese monje perezoso y glotón, como si fuera un buey viejo agotado por su carga. Él, aunque haya entrado en la corriente del camino noble y esté sentado en la balsa de la concentración, no es capaz de alcanzar el océano del Nirvana. ทฺวินฺนํ ปาสาณานํ อนฺตเร นิขาตมูลากาเรน ฐิตรุกฺโข วิย ทิฏฺฐึ อุปฺปาเทตฺวา ฐิโต ทิฏฺฐิคติโก เวทิตพฺโพ. โส หิ ‘‘อรูปภเว รูปํ อตฺถิ, อสญฺญีภเว จิตฺตํ ปวตฺตติ, พหุจิตฺตกฺขณิโก โลกุตฺตรมคฺโค, อนุสโย [Pg.79] จิตฺตวิปฺปยุตฺโต, เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺตี’’ติ วทนฺโต อริฏฺโฐ วิย กณฺฏกสามเณโร วิย จ วิจรติ. ปิสุณวาโจ ปน โหติ, อุปชฺฌายาทโย สทฺธิวิหาริกาทีหิ ภินฺทนฺโต วิจรติ. โสปิ อริยมคฺคโสตํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. Debe reconocerse como una persona de puntos de vista erróneos a aquel que se mantiene firme en su visión, como un árbol cuyas raíces están encajadas entre dos rocas. Pues él deambula como el monje Ariṭṭha o el novicio Kaṇṭaka, proclamando falsedades como: “Hay forma en el reino inmaterial, la mente funciona en el reino de los seres inconscientes, el camino supramundano consta de muchos momentos de consciencia, las tendencias latentes están disociadas de la mente, y los seres transmigran y rondan de una existencia a otra”. Además, es calumniador y deambula provocando divisiones entre los preceptores y sus discípulos. Él también, aunque haya entrado en la corriente del camino noble y esté sentado en la balsa de la concentración, no es capaz de alcanzar el océano del Nirvana. อพฺโภกาเส นภํ ปูเรตฺวา วลฺลีหิ อาพทฺโธ ฐิโต เอกํ ทฺเว สํวจฺฉเร อติกฺกมิตฺวา อาคเต มโหเฆ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมนรุกฺโข วิย มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตฺวา ปจฺจนฺเต วสมาโน ทุลฺลภสงฺฆทสฺสโน เจว ทุลฺลภธมฺมสฺสวโน จ ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. เอกจฺโจ หิ วุฑฺฒกาเล ปพฺพชิโต กติปาเหน อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา ปญฺจวสฺสกาเล ปาติโมกฺขํ ปคุณํ กตฺวา ทสวสฺสกาเล วินยธรตฺเถรสฺส สนฺติเก วินยกถากาเล มริจํ วา หรีตกขณฺฑํ วา มุเข ฐเปตฺวา พีชเนน มุขํ ปิธาย นิทฺทายนฺโต นิสีทิตฺวา เลสกปฺเปน กตวินโย นาม หุตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ปจฺจนฺตํ คจฺฉติ. ตตฺร นํ มนุสฺสา สกฺกริตฺวา ภิกฺขุทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ‘‘อิเธว, ภนฺเต, วสถา’’ติ วิหารํ กาเรตฺวา ปุปฺผูปคผลูปครุกฺเข โรเปตฺวา ตตฺถ วาเสนฺติ. Debe reconocerse como una persona para quien es difícil ver a la Sangha y difícil escuchar el Dhamma a aquel que se ordena en la vejez y vive en una región remota, siendo como un árbol que, habiendo crecido en un espacio abierto llenando el cielo y estando enredado por lianas, es apenas mojado una o dos veces por una gran inundación que llega después de uno o dos años. Pues alguien que se ordena en su vejez, obtiene la ordenación completa en pocos días, se familiariza con el Pātimokkha al quinto año, y al décimo año, mientras un anciano experto en Vinaya enseña la disciplina, se sienta con una semilla de pimienta o un trozo de fruta harītakī en la boca, cubriéndola con un abanico para ocultar que está cabeceando de sueño, y así se convierte en un supuesto experto en Vinaya solo por apariencia; luego, tomando su cuenco y mantos, se marcha a una región remota. Allí, los habitantes lo honran y, debido a la dificultad de ver a un monje, le dicen: “Venerable, resida aquí mismo”, construyen un monasterio para él, plantan árboles que dan flores y frutos, y lo hacen vivir allí. อถ มหาวิหารสทิสวิหารา พหุสฺสุตา ภิกฺขู, ‘‘ชนปเท จีวรรชนาทีนิ กตฺวา อาคมิสฺสามา’’ติ ตตฺถ คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา, หฏฺฐตุฏฺโฐ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา, ปุนทิวเส อาทาย ภิกฺขาจารคามํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อสุโก เถโร สุตฺตนฺติโก, อสุโก อภิธมฺมิโก, อสุโก วินยธโร, อสุโก เตปิฏโก, เอวรูเป เถเร กทา ลภิสฺสถ, ธมฺมสวนํ กาเรถา’’ติ วทติ. อุปาสกา ‘‘ธมฺมสฺสวนํ กาเรสฺสามา’’ติ วิหารมคฺคํ โสเธตฺวา, สปฺปิเตลาทีนิ อาทาย, มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ธมฺมสฺสวนํ กาเรสฺสาม, ธมฺมกถิกานํ วิจาเรถา’’ติ วตฺวา ปุนทิวเส อาคนฺตฺวา ธมฺมํ สุณนฺติ. Posteriormente, unos monjes eruditos de monasterios tan grandes como el Mahāvihāra, pensando: “Iremos a las provincias a teñir nuestros mantos y realizar otras labores, y luego regresaremos”, llegan a ese lugar. Al verlos, el monje residente se alegra y, tras cumplir con los deberes de hospitalidad, los lleva al día siguiente a la aldea para pedir limosna y dice a los laicos: “Este anciano es un experto en los Suttas, este es un experto en el Abhidhamma, este es un experto en el Vinaya, este conoce el Tipiṭaka. ¿Cuándo volverán a tener a tales monjes? ¡Hagan que se imparta la enseñanza del Dhamma!”. Los devotos, diciendo: “Escucharemos el Dhamma”, limpian el camino al monasterio, traen mantequilla clarificada, aceite y otras ofrendas, se acercan al gran anciano y dicen: “Venerable, queremos escuchar el Dhamma; por favor, asigne a los predicadores del Dhamma”. Al día siguiente, regresan y escuchan el Dhamma. เนวาสิกตฺเถโร อาคนฺตุกานํ ปตฺตจีวรานิ ปฏิสาเมนฺโต อนฺโตคพฺเภเยว ทิวสภาคํ วีตินาเมติ. ทิวากถิโก อุฏฺฐิโต สรภาณโก ฆเฏน อุทกํ วเมนฺโต วิย สรภาณํ ภณิตฺวา อุฏฺฐิโต, ตมฺปิ [Pg.80] โส น ชานาติ. รตฺติกถิโก สาครํ โขเภนฺโต วิย รตฺตึ กเถตฺวา อุฏฺฐิโต, ตมฺปิ โส น ชานาติ. ปจฺจูสกถิโก กเถตฺวา อุฏฺฐาสิ, ตมฺปิ โส น ชานาติ. ปาโตว ปน อุฏฺฐาย มุขํ โธวิตฺวา, เถรานํ ปตฺตจีวรานิ อุปนาเมตฺวา, ภิกฺขาจารํ อุปคจฺฉนฺโต มหาเถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, ทิวากถิโก กตรํ ชาตกํ นาม กเถสิ, สรภาณโก กตรํ สุตฺตํ นาม ภณิ, รตฺติกถิโก กตรํ ธมฺมกถํ นาม กเถสิ, ปจฺจูสกถิโก กตรํ ชาตกํ นาม กเถสิ, ขนฺธา นาม กติ, ธาตุโย นาม กติ, อายตนา นาม กตี’’ติ. เอวรูโป เอกํ ทฺเว สํวจฺฉรานิ อติกฺกมิตฺวา ภิกฺขุทสฺสนญฺเจว ธมฺมสฺสวนญฺจ ลภนฺโตปิ โอเฆ อาคเต อุทเกน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมิตรุกฺขสทิโส โหติ. โส เอวํ สงฺฆทสฺสนโต จ ธมฺมสฺสวนโต จ ปฏิกฺกมฺม ทูเร วสนฺโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. El monje residente pasa el día dentro de su habitación guardando los cuencos y mantos de los visitantes, dejando pasar el tiempo sin escuchar. Cuando el predicador del día termina su enseñanza y se retira, o cuando el recitador de entonación termina de recitar las estrofas como si vertiera agua de una jarra y se levanta, él no se entera de nada. Cuando el predicador de la noche termina de hablar toda la noche como si agitara el océano y se retira, él tampoco se entera de nada. Cuando el predicador del amanecer termina y se levanta, él tampoco se entera de nada. Sin embargo, al levantarse temprano, lavarse la cara y presentar los cuencos y mantos a los monjes mientras se dirigen a pedir limosna, le pregunta al gran anciano: “Venerable, ¿qué Jātaka contó el predicador del día? ¿Qué Sutta recitó el recitador? ¿Qué enseñanza del Dhamma impartió el predicador de la noche? ¿Qué Jātaka contó el predicador del amanecer? ¿Cuántos son los agregados? ¿Cuántos son los elementos? ¿Cuántas son las bases?”. Tal persona, tras el paso de uno o dos años, aunque tenga la oportunidad de ver monjes y escuchar el Dhamma, es como un árbol que solo se moja una o dos veces cuando llega una inundación. Así, alejándose de la oportunidad de ver a la Sangha y escuchar el Dhamma, viviendo en la lejanía, aunque entre en la corriente del camino noble y esté sentado en la balsa de la concentración, no es capaz de alcanzar el océano del Nirvana. มชฺเฌ คงฺคาย ทีปเก ชาโต มุทุรุกฺโข วิย มธุรสฺสรภาณกปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. โส หิ อภิญฺญาตานิ อภิญฺญาตานิ เวสฺสนฺตราทีนิ ชาตกานิ อุคฺคณฺหิตฺวา, ทุลฺลภภิกฺขุทสฺสนํ ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา, ตตฺถ ธมฺมกถาย ปสาทิตหทเยน ชเนน อุปฏฺฐิยมาโน อตฺตานํ อุทฺทิสฺส กเต สมฺปนฺนปุปฺผผลรุกฺเข นนฺทนวนาภิราเม วิหาเร วสติ. อถสฺส ภารหารภิกฺขู ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา, ‘‘อสุโก กิร เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ ปฏิพทฺธจิตฺโต วิหรติ. ปณฺฑิโต ภิกฺขุ ปฏิพโล พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ, กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกาตุํ, อาเนตฺวา เตน สทฺธึ อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ อุคฺคณฺหิสฺสาม, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ ตตฺถ คจฺฉนฺติ. Se debe conocer a la persona que predica con voz dulce como un árbol tierno nacido en una pequeña isla en medio del Ganges. De hecho, habiendo aprendido los Jatakas famosos como el Vessantara y otros, y habiéndose dirigido a una región remota donde es difícil ver monjes, vive allí en un monasterio encantador como el bosque Nandana, provisto de árboles llenos de flores y frutos, construido para él por la gente cuyos corazones fueron inspirados por sus sermones de Dhamma. Entonces, los monjes encargados de los deberes, al oír esa noticia, pensaron: «Se dice que tal monje vive con su mente apegada a sus benefactores. Un monje sabio es capaz de aprender la palabra del Buda o de practicar la meditación. Traigámoslo y, junto con él, aprenderemos el Dhamma ante tal anciano, y la meditación ante tal anciano», y se dirigieron hacia allá. โส เตสํ วตฺตํ กตฺวา สายนฺหสมยํ วิหารจาริกํ นิกฺขนฺเตหิ เตหิ ‘‘อิมํ, อาวุโส, เจติยํ ตยา การิต’’นฺติ ปุฏฺโฐ, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วทติ. ‘‘อยํ โพธิ, อยํ มณฺฑโป, อิทํ อุโปสถาคารํ, เอสา อคฺคิสาลา, อยํ จงฺกโม ตยา การิโต. อิเม รุกฺเข โรปาเปตฺวา ตยา นนฺทนวนาภิราโม วิหาโร การิโต’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ, วทติ. Tras cumplir con los deberes hacia ellos, cuando salieron a caminar por el monasterio al atardecer, ellos le preguntaron: «Amigo, ¿construiste tú esta estupa?». Él respondió: «Sí, venerables». «¿Este árbol Bodhi, este pabellón, esta sala de Uposatha, esta sala del fuego, este camino para caminar fueron construidos por ti? ¿Hiciste construir este monasterio tan encantador como el bosque Nandana plantando estos árboles?». Él respondió: «Sí, venerables». โส สายํ เถรุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปุจฺฉติ – ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ? ‘‘อาวุโส, ตํ อาทาย คนฺตฺวา, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก [Pg.81] ธมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ, อสุกสฺมึ นาม อรญฺเญ สมคฺคา สมณธมฺมํ กริสฺสามาติ อิมินา การเณน อาคตมฺหา’’ติ. สาธุ, ภนฺเต, ตุมฺเห นาม มยฺหํ อตฺถาย อาคตา, อหมฺปิ จิรนิวาเสน อิธ อุกฺกณฺฐิโต คจฺฉามิ, ปตฺตจีวรํ คณฺหามิ, ภนฺเตติ. อาวุโส, สามเณรทหรา มคฺคกิลนฺตา, อชฺช วสิตฺวา สฺเว ปจฺฉาภตฺตํ คมิสฺสามาติ. สาธุ, ภนฺเตติ ปุนทิวเส เตหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปวิสติ. คามวาสิโน ‘‘อมฺหากํ อยฺโย พหู อาคนฺตุเก ภิกฺขู คเหตฺวา อาคโต’’ติ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา สุขนิสินฺนกถํ สุตฺวา ภตฺตํ อทํสุ. เถรา ‘‘ตฺวํ, อาวุโส, อนุโมทนํ กตฺวา นิกฺขม, มยํ อุทกผาสุกฏฺฐาเน ภตฺตกิจฺจํ กริสฺสามา’’ติ นิกฺขนฺตา. Por la tarde, habiendo ido a servir a los ancianos y habiéndoles rendido homenaje, preguntó: «Venerables, ¿por qué han venido?». «Amigo, hemos venido con el propósito de llevarte con nosotros, aprender el Dhamma ante tal anciano, la meditación ante tal anciano, y practicar los deberes de monje en armonía en tal bosque». [Él dijo:] «Bien, venerables, ciertamente han venido por mi bien. Yo también estoy cansado de vivir aquí por tanto tiempo. Iré, tomaré mi cuenco y mis mantos, venerables». [Los ancianos dijeron:] «Amigo, los novicios y los monjes jóvenes están cansados del viaje. Tras quedarnos hoy aquí, partiremos mañana después de la comida». [Él dijo:] «Bien, venerables». Al día siguiente, entró en la aldea para recoger limosna junto con ellos. Los aldeanos, pensando «nuestro venerable ha venido trayendo consigo a muchos monjes visitantes», prepararon asientos, les ofrecieron gachas y, tras escuchar una plática después de haberse sentado cómodamente, les dieron la comida. Los ancianos dijeron: «Amigo, tú sal después de hacer la bendición; nosotros haremos la comida en un lugar donde el agua sea conveniente», y se marcharon primero. คามวาสิโน อนุโมทนํ สุตฺวา ปุจฺฉึสุ, ‘‘กุโต, ภนฺเต, เถรา อาคตา’’ติ? เอเต อมฺหากํ อาจริยุปชฺฌายา สมานุปชฺฌายา สนฺทิฏฺฐา สมฺภตฺตาติ. กสฺมา อาคตาติ? มํ คเหตฺวา คนฺตุกามตายาติ. ตุมฺเห ปน คนฺตุกามาติ? อามาวุโสติ. กึ วเทถ, ภนฺเต, อมฺเหหิ กสฺส อุโปสถาคารํ การิตํ, กสฺส โภชนสาลา, กสฺส อคฺคิสาลาทโย การิตา, มยํ มงฺคลามงฺคเลสุ กสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามาติ? มหาอุปาสิกาโยปิ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺตยึสุ. ทหโร ‘‘ตุมฺเหสุ เอวํ ทุกฺขิเตสุ อหํ คนฺตฺวา กึ กริสฺสามิ? เถเร อุยฺโยเชสฺสามี’’ติ วิหารํ คโต. Los aldeanos, tras escuchar la bendición, preguntaron: «Venerable, ¿de dónde han venido estos ancianos?». «Ellos son mis maestros y preceptores, compañeros de preceptor, amigos íntimos». «¿Y por qué han venido?». «Han venido con el deseo de llevarme con ellos». «¿Pero usted desea irse?». «Sí, amigos». [Ellos dijeron:] «¿Qué dice, venerable? ¿Para quién construimos la sala de Uposatha, para quién la sala de comida, para quién la sala del fuego y demás? Cuando ocurran eventos auspiciosos o infortunios, ¿ante quién acudiremos?». Incluso las seguidoras laicas se sentaron allí mismo y derramaron lágrimas. El joven monje pensó: «Puesto que ustedes están tan afligidos, ¿qué haré yo yéndome? Despediré a los ancianos», y regresó al monasterio. เถราปิ กตภตฺตกิจฺจา ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา นิสินฺนา ตํ ทิสฺวาว, ‘‘กึ, อาวุโส, จิรายสิ, ทิวา โหติ, คจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. อาม, ภนฺเต, ตุมฺเห สุขิตา, อสุกเคหสฺส อิฏฺฐกามูลํ ฐิตสณฺฐาเนเนว ฐิตํ, อสุกเคหาทีนํ จิตฺตกมฺมมูลาทีนิ อตฺถิ, คตสฺสาปิ เม จิตฺตวิกฺเขโป ภวิสฺสติ, ตุมฺเห ปุรโต คนฺตฺวา อสุกวิหาเร จีวรโธวนรชนาทีนิ กโรถ, อหํ ตตฺถ สมฺปาปุณิสฺสามีติ. เต ตสฺส โอสกฺกิตุกามตํ ญตฺวา ตฺวํ ปจฺฉา อาคจฺเฉยฺยาสีติ ปกฺกมึสุ. Los ancianos, habiendo terminado su comida, estaban sentados con sus cuencos y mantos. Al verlo, dijeron: «Amigo, ¿por qué tardas tanto? Se hace tarde, partamos». «Sí, venerables, ustedes están tranquilos, pero los cimientos de tal edificio permanecen tal como estaban, y están los trabajos de pintura de tal edificio y demás. Incluso si me fuera, mi mente estaría dispersa. Ustedes vayan delante y realicen el lavado y teñido de mantos en tal monasterio; yo los alcanzaré allí». Ellos, comprendiendo su deseo de retractarse, le dijeron: «Ven más tarde si quieres, o no vengas», y partieron. โส เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺโต วิหารเมว อาคนฺตฺวา โภชนสาลาทีนิ โอโลเกนฺโต วิหารํ รามเณยฺยกํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สาธุ วตมฺหิ น คโต. สเจ อคมิสฺสํ, โกจิ, เทว, ธมฺมกถิโก อาคนฺตฺวา[Pg.82], สพฺเพสํ มนํ ภินฺทิตฺวา, วิหารํ อตฺตโน นิกายสนฺตกํ กเรยฺย, อถ มยา ปจฺฉา อาคนฺตฺวา เอตสฺส ปจฺฉโต ลทฺธปิณฺฑํ ภุญฺชนฺเตน จริตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติ. Habiendo acompañado a los ancianos, regresó al monasterio y, mientras observaba la sala de comida y demás, viendo la belleza del monasterio, pensó: «¡Qué bien que no me fui! Si me hubiera ido, algún predicador del Dhamma podría haber venido y, tras ganarse el corazón de todos, habría reclamado el monasterio para su propia comunidad. Entonces, si yo regresara después, tendría que vivir comiendo las sobras de la limosna recibida detrás de él». โส อปเรน สมเยน สุณาติ, ‘‘เต กิร ภิกฺขู คตฏฺฐาเน เอกนิกายทฺเวนิกายเอกปิฏกทฺเวปิฏกาทิวเสน พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อฏฺฐกถาจริยา ชาตา วินยธรา ชาตา สตปริวาราปิ สหสฺสปริวาราปิ จรนฺติ. เย ปเนตฺถ สมณธมฺมํ กาตุํ คตา, เต ฆเฏนฺตา วายมนฺตา โสตาปนฺนา ชาตา, สกทาคามิโน อนาคามิโน อรหนฺโต ชาตา, มหาสกฺกาเรน ปรินิพฺพุตา’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อหมฺปิ อคมิสฺสํ, มยฺหมฺเปสา สมฺปตฺติ อภวิสฺส, อิมํ ปน ฐานํ มุญฺจิตุํ อสกฺโกนฺโต อติวิย ปริหีนมฺหี’’ติ. อยํ ปุคฺคโล อตฺตโน มุทุตาย ตํ ฐานํ อมุญฺจนฺโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. Tiempo después, él escuchó: «Se dice que aquellos monjes, en los lugares a donde fueron, habiendo aprendido la palabra del Buda en términos de uno o dos Nikayas, de uno o dos Pitakas, se han convertido en maestros de las Attha-kathas y en expertos del Vinaya, y viajan rodeados de cientos o incluso miles de seguidores. Y de aquellos que fueron allí para practicar los deberes de monje, algunos, esforzándose y persistiendo, se han convertido en los que han entrado en la corriente, en los que retornan una vez, en los que no retornan, y en Arahants, y han alcanzado el Parinirvana con gran honor». Él pensó: «Si yo también hubiera ido, habría alcanzado esta misma prosperidad; pero por no ser capaz de abandonar este lugar, he decaído grandemente». Esta persona, debido a su propia debilidad de espíritu, al no abandonar ese lugar, no puede entrar en el Camino Noble y, sentado en la balsa de la concentración, no puede alcanzar el océano del Nirvana. คงฺคาย นทิยา ติริยํ ปติตฺวา, วาลิกาย โอตฺถฏภาเวน อนฺตรเสตุ วิย หุตฺวา, พหูนํ ปจฺจโย ชาตรุกฺโข วิย รถวินีตมหาอริยวํสจนฺโทปมาทิปฏิปทาสุ อญฺญตรํ ปฏิปทํ อุคฺคเหตฺวา ฐิโต โอลีนวุตฺติโก ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. โส หิ ตํ ปฏิปตฺตินิสฺสิตํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา ปกติยา มญฺชุสฺสโร จิตฺตลปพฺพตาทิสทิสํ มหนฺตํ ฐานํ คนฺตฺวา เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ กโรติ. อถ นํ ธมฺมสฺสวนคฺคํ ปตฺตํ อาคนฺตุกา ทหรา ‘‘ธมฺมํ กเถหี’’ติ วทนฺติ. โส สมฺมา อุคฺคหิตํ ธมฺมํ ปฏิปทํ ทีเปตฺวา กเถติ. อถสฺส ปํสุกูลิกปิณฺฑปาติกาทโย สพฺเพ เถรนวมชฺฌิมา ภิกฺขู ‘‘อโห สปฺปุริโส’’ติ อตฺตมนา ภวนฺติ. Se debe entender que una persona de conducta estancada (olīnavuttiko) es como un árbol caído transversalmente en el río Ganges que, por estar cubierto de arena, se convierte en un puente entre orillas; habiendo aprendido una de las prácticas, como el Rathavinīta, el Mahāariyavaṃsa o el Candopama, este individuo, apoyándose en esa enseñanza relacionada con la práctica, poseyendo por naturaleza una voz melodiosa, se dirige a un lugar prominente similar al monte Cittala y realiza sus deberes en el patio de la estupa. Entonces, cuando llega al lugar de la enseñanza del Dhamma, los monjes jóvenes recién llegados le dicen: «Predica el Dhamma». Él predica mostrando la práctica del Dhamma que ha aprendido correctamente. Entonces, todos los monjes —ancianos, nuevos y medianos—, incluidos los que visten harapos y los que recogen limosna, se regocijan pensando: «¡Oh, qué hombre tan virtuoso!». โส กสฺสจิ นิทานมตฺตํ, กสฺสจิ อุปฑฺฒคาถํ, กสฺสจิ คาถํ อุปฏฺฐาเปนฺโต อยปฏฺฏเกน อาพนฺธนฺโต วิย ทหรสามเณเร สงฺคณฺหิตฺวา มหาเถเร อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อยํ โปราณกวิหาโร อตฺถิ, เอตฺถ โกจิ ตตฺรุปฺปาโท’’ติ?, ปุจฺฉติ. เถรา – ‘‘กึ วเทสิ, อาวุโส, จตุวีสติ กรีสสหสฺสานิ ตตฺรุปฺปาโท’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห เอวํ วเทถ, อุทฺธเน ปน อคฺคิปิ น ชลตีติ. อาวุโส, มหาวิหารวาสีหิ ลทฺธา [Pg.83] นาม เอวเมว นสฺสนฺติ, น โกจิ สณฺฐเปตีติ. ภนฺเต, โปราณกราชูหิ ทินฺนํ ขีณาสเวหิ ปฏิคฺคหิตํ กสฺมา เอเต นาเสนฺตีติ? อาวุโส, ตาทิเสน ธมฺมกถิเกน สกฺกา ภเวยฺย ลทฺธุนฺติ. ภนฺเต, มา เอวํ วเทถ, อมฺเห ปฏิปตฺติทีปกธมฺมกถิกา นาม, ตุมฺเห มํ ‘‘สงฺฆกุฏุมฺพิโก วิหารุปฏฺฐาโก’’ติ มญฺญมานา กาตุกามาติ. กึ นุ โข, อาวุโส, อกปฺปิยเมตํ, ตุมฺหาทิเสหิ ปน กถิเต อมฺหากํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ? เตน หิ, ภนฺเต, อารามิเกสุ อาคเตสุ อมฺหากํ ภารํ กโรถ, เอกํ กปฺปิยทฺวารํ กเถสฺสามาติ. Él, estableciendo para algunos solo la introducción, para otros media estrofa y para otros una estrofa completa, como si los uniera con una banda de hierro, asiste a los jóvenes novicios. Luego, acercándose a los grandes ancianos, pregunta: «Venerables, este es un monasterio antiguo; ¿existe aquí algún ingreso o propiedad perteneciente a este lugar (tatruppādo)?». Los ancianos responden: «¡Qué dices, amado! Veinticuatro mil karisas de tierra son propiedad de este lugar». Él dice: «Venerables, ustedes dicen eso, pero en el fogón ni siquiera arde el fuego». Los ancianos dicen: «Amado, lo que han recibido los habitantes del Mahāvihāra se pierde de esta manera; nadie lo mantiene». Él pregunta: «Venerables, dado por antiguos reyes y aceptado por los que han extinguido las impurezas (arahants), ¿por qué dejan que se pierda?». Los ancianos dicen: «Amado, si un predicador del Dhamma como tú hablara, sería posible recuperarlo». Él responde: «Venerables, no digan eso. Nosotros somos llamados predicadores que aclaran la práctica; ustedes, considerándome un administrador de la comunidad o un servidor del monasterio, desean que actúe». Los ancianos dicen: «¿Acaso, amado, es esto algo inapropiado? Si alguien como tú hablara, surgirían ganancias para nosotros». Él responde: «En ese caso, venerables, cuando vengan los guardianes del parque, asuman nuestra carga; nosotros indicaremos una vía lícita (kappiyadvāraṃ)». โส ปาโตว คนฺตฺวา, สนฺนิปาตสาลายํ ฐตฺวา, อารามิเกสุ อาคเตสุ ‘‘อุปาสกา อสุกเขตฺเต ภาโค กุหึ, อสุกเขตฺเต กหาปณํ กุหิ’’นฺติอาทีนิ วตฺวา, อญฺญสฺส เขตฺตํ คเหตฺวา, อญฺญสฺส เทติ. เอวํ อนุกฺกเมน ตํ ตํ ปฏิเสเธนฺโต ตสฺส ตสฺส เทนฺโต ตถา อกาสิ, ยถา ยาคุหตฺถา ปูวหตฺถา ภตฺตหตฺถา เตลมธุผาณิตฆตาทิหตฺถา จ อตฺตโนว สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ. สกลวิหาโร เอกโกลาหโล โหติ, เปสลา ภิกฺขู นิพฺพิชฺช อปกฺกมึสุ. Él, yendo muy temprano y permaneciendo en la sala de asambleas, cuando llegaron los guardianes del parque, dijo cosas como: «Upāsakas, ¿dónde está la parte de tal campo? ¿Dónde está la moneda de tal campo?», y tomando el campo de uno, se lo daba a otro. Así, sucesivamente, rechazando a unos y dando a otros, actuó de tal manera que aquellos que traían gachas, pasteles, comida, aceite, miel, melaza y mantequilla clarificada en sus manos venían solo ante él. Todo el monasterio se volvió un solo clamor; los monjes escrupulosos, hastiados, se marcharon. โสปิ อาจริยุปชฺฌาเยหิ วิสฺสฏฺฐกานํ พหูนํ ทุพฺพจปุคฺคลานํ อุปชฺฌํ เทนฺโต วิหารํ ปูเรติ. อาคนฺตุกา ภิกฺขู วิหารทฺวาเร ฐตฺวาว ‘‘วิหาเร เก วสนฺตี’’ติ, ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘เอวรูปา นาม ภิกฺขู’’ติ สุตฺวา พาหิเรเนว ปกฺกมนฺติ. อยํ ปุคฺคโล สาสเน ติริยํ นิปนฺนตาย มหาชนสฺส ปจฺจยภาวํ อุปคโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ. Él también llena el monasterio dando tutoría a muchos individuos difíciles de disciplinar que habían sido abandonados por sus maestros y preceptores. Los monjes visitantes, deteniéndose a la puerta del monasterio, preguntan: «¿Quiénes viven en el monasterio?», y al oír: «Viven monjes de tal clase», se marchan desde afuera mismo. Esta persona, por estar postrada transversalmente en la Dispensación (Sāsana), se convierte en un obstáculo para la gran multitud; habiendo entrado en el Sendero Noble y estando sentado en la balsa de la concentración, no puede alcanzar el océano del Nibbāna. ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ‘‘นิพฺพานปพฺภารา’’ติ ปเทน โอสาปิตํ ธมฺมเทสนํ ญตฺวา อนุสนฺธิกุสลตาย เอตํ ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตถาคโตปิ หิ อิมิสฺสํ ปริสติ นิสินฺโน ‘‘อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ อตฺถิ, โส มํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ ตสฺเสว โอกาสกรณตฺถาย อิมสฺมึ ฐาเน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. La frase «Dijo esto al Bienaventurado» se refiere a que, habiendo comprendido la enseñanza del Dhamma que terminaba con las palabras «inclinado hacia el Nibbāna», debido a su habilidad en la conexión de los discursos (anusandhi), formuló la pregunta: «¿Qué es esto, venerable?». Pues el Tathāgata, sentado en medio de esa asamblea, sabiendo que «hay un monje hábil en la conexión que me hará una pregunta», concluyó la enseñanza en ese punto precisamente para darle la oportunidad. อิทานิ โอริมํ ตีรนฺติอาทินา นเยน วุตฺเตสุ อชฺฌตฺติกายตนาทีสุ เอวํ อุปคมนานุปคมนาทีนิ เวทิตพฺพานิ. ‘‘มยฺหํ จกฺขุ-ปสนฺนํ, อหํ อปฺปมตฺตกมฺปิ รูปารมฺมณํ [Pg.84] ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกมี’’ติ เอตํ นิสฺสาย จกฺขุํ อสฺสาเทนฺโตปิ ติมิรกวาตาทีหิ อุปหตปสาโท ‘‘อมนาปํ มยฺหํ จกฺขุ, มหนฺตมฺปิ รูปารมฺมณํ วิภาเวตุํ น สกฺโกมี’’ติ โทมนสฺสํ อาปชฺชนฺโตปิ จกฺขายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ติณฺณํ ลกฺขณานํ วเสน วิปสฺสนฺโต ปน น อุปคจฺฉติ นาม. โสตาทีสุปิ เอเสว นโย. Ahora, respecto a las bases internas y demás mencionadas mediante el método que comienza con «la orilla cercana», se deben entender de la siguiente manera el acercarse y el no acercarse. Alguien que se deleita en el ojo apoyándose en esto: «Mi ojo es lúcido, soy capaz de percibir incluso un objeto visual pequeño», o alguien que cae en la pesadumbre porque su sensibilidad está dañada por cataratas o enfermedades del viento, pensando: «Mi ojo es desagradable, no puedo distinguir ni siquiera un objeto visual grande», se dice que «se acerca» a la base del ojo. Sin embargo, quien practica la visión cabal (vipassanā) por medio de las tres características —impermanencia, sufrimiento y no-yo— se dice que «no se acerca». Este mismo método debe entenderse para el oído y los demás sentidos. มนายตเน ปน ‘‘มนาปํ วต เม มโน, กิญฺจิ วามโต อคฺคเหตฺวา สพฺพํ ทกฺขิณโตว คณฺหาตี’’ติ วา ‘‘มเนน เม จินฺติตจินฺติตสฺส อลาโภ นาม นตฺถี’’ติ วา เอวํ อสฺสาเทนฺโตปิ, ‘‘ทุจินฺติตจินฺติตสฺส เม มโน อปฺปทกฺขิณคฺคาหี’’ติ เอวํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโตปิ มนายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. อิฏฺเฐ ปน รูเป ราคํ, อนิฏฺเฐ ปฏิฆํ อุปฺปาเทนฺโต รูปายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. สทฺทายตนาทีสุปิ เอเสว นโย. En cuanto a la base de la mente, quien se deleita diciendo: «¡Qué placentera es mi mente! Capta todo correctamente sin desviarse», o «No existe falta de logro en lo que sea que mi mente piense», o quien genera pesadumbre diciendo: «Mi mente, que piensa pensamientos erróneos, no capta las cosas adecuadamente», se dice que «se acerca» a la base de la mente. Por otro lado, quien genera deseo ante una forma agradable o aversión ante una forma desagradable, se dice que «se acerca» a la base de las formas. Este mismo método debe entenderse para la base del sonido y las demás. นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ มชฺเฌ สํสีทิตฺวา ถลํ ปตฺตํ ทารุกฺขนฺธํ สณฺหถูลวาลิกา ปิทหติ, โส ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกติ, เอวํ นนฺทีราเคน อาพทฺโธ ปุคฺคโล จตูสุ มหาอปาเยสุ ปติโต มหาทุกฺเขน ปิธียติ, โส อเนเกหิปิ วสฺสสหสฺเสหิ ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. La expresión «es un nombre para el deleite y la pasión (nandīrāga)» significa que, así como un tronco de madera que se ha hundido en medio del río y ha llegado a un banco de arena es cubierto por arena fina y gruesa y no puede volver a levantar su parte superior, de la misma manera, una persona atada por el deleite y la pasión, caída en los cuatro estados de miseria y cubierta por un gran sufrimiento, no puede volver a levantar la cabeza ni siquiera en muchos miles de años. Por eso se dijo: «es un nombre para el deleite y la pasión». อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ ถเล อารุฬฺโห ทารุกฺขนฺโธ เหฏฺฐา คงฺโคทเกน เจว อุปริ วสฺเสน จ เตเมนฺโต อนุกฺกเมน เสวาลปริโยนทฺโธ ‘‘ปาสาโณ นุ โข เอส ขาณุโก’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, เอวเมว อสฺมิมาเนน อุนฺนโต ปุคฺคโล ปํสุกูลิกฏฺฐาเน ปํสุกูลิโก โหติ, ธมฺมกถิกฏฺฐาเน ธมฺมกถิโก, ภณฺฑนการกฏฺฐาเน ภณฺฑนการโก, เวชฺชฏฺฐาเน เวชฺโช, ปิสุณฏฺฐาเน ปิสุโณ. โส นานปฺปการํ อเนสนํ อาปชฺชนฺโต ตาหิ ตาหิ อาปตฺตีหิ ปลิเวฐิโต ‘‘อตฺถิ นุ โข อสฺส อพฺภนฺตเร กิญฺจิ สีลํ, อุทาหุ นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. «Esta es una designación para el engreimiento del “yo soy” (asmimāna)»: tal como un tronco de madera arrojado a tierra firme, empapado por debajo por el agua del Ganges y por arriba por la lluvia, que con el tiempo se cubre de musgo y algas llegando a ser objeto de duda, diciendo: «¿Es esto una roca o un tocón?», de la misma manera, una persona inflada por el engreimiento del «yo soy» pretende ser un practicante de los harapos (paṃsukūlika) en el lugar de los tales, un predicador del Dhamma en el lugar de los predicadores, un buscador de disputas entre los pendencieros, un médico entre los médicos, o un calumniador entre los calumniadores. Al incurrir en diversas formas de medios de vida indebidos y quedar envuelto en tales ofensas, llega a ser objeto de duda, diciendo: «¿Existe acaso alguna virtud en su interior o no existe nada?». Por eso se dijo: «Esta es una designación para el engreimiento del “yo soy”». ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ อาวฏฺเฏ ปติตทารุขนฺโธ อนฺโตเยว ปาสาณาทีสุ อาหตสมพฺภาหโต ภิชฺชิตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ, เอวํ ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ ปติตปุคฺคโล จตูสุ [Pg.85] อปาเยสุ กมฺมการณขุปฺปิปาสาทิทุกฺเขหิ อาหตสมพฺภาหโต ทีฆรตฺตํ จุณฺณวิจุณฺณตํ อาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ. «Esta es una designación para los cinco hilos del placer sensual»: tal como un tronco de madera que cae en un remolino y, golpeado una y otra vez contra las rocas y otros obstáculos en su interior, se rompe y queda reducido a fragmentos y polvo, de la misma manera, la persona que cae en el remolino de los cinco hilos del placer sensual, siendo golpeada y azotada por los sufrimientos de los castigos por el karma, el hambre y la sed en los cuatro estados de privación (apāyas), llega a quedar reducida a fragmentos y polvo por largo tiempo. Por eso se dijo: «Esta es una designación para los cinco hilos del placer sensual». ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อสุจีติ น สุจิ. สงฺกสฺสรสมาจาโรติ ‘‘อิมสฺส มญฺเญ อิมสฺส มญฺเญ อิทํ กมฺม’’นฺติ เอวํ ปเรหิ สงฺกาย สริตพฺพสมาจาโร. สงฺกาย วา ปเรสํ สมาจารํ สรตีติปิ สงฺกสฺสรสมาจาโร. ตสฺส หิ ทฺเว ตโย ชเน กเถนฺเต ทิสฺวา, ‘‘มม โทสํ มญฺเญ กเถนฺตี’’ติ เตสํ สมาจารํ สงฺกสฺสรติ ธาวตีติ สงฺกสฺสรสมาจาโร. «Inmoral» (dussīlo) significa carente de virtud. «De naturaleza malvada» (pāpadhammo) significa de carácter vil o bajo. «Impuro» (asucī) significa que no es puro. «De conducta sospechosa» (saṅkassarasamācāro) significa alguien cuya conducta es recordada con sospecha por otros, pensando: «Sospecho que este acto es de tal persona». O bien, se denomina así porque él mismo recuerda la conducta de otros con sospecha; pues al ver a dos o tres personas conversando, piensa: «Sospecho que están hablando de mis faltas», y su mente corre hacia la conducta de ellos con sospecha. Por eso se dice «de conducta sospechosa». สมณปฏิญฺโญติ สลากคฺคหณาทีสุ ‘‘กิตฺตกา วิหาเร สมณา’’ติ คณนาย อารทฺธาย ‘‘อหมฺปิ สมโณ, อหมฺปิ สมโณ’’ติ ปฏิญฺญํ เทติ, สลากคฺคหณาทีนิ กโรติ. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ อุโปสถปวารณาทีสุ ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญาย ตานิ กมฺมานิ ปวิสติ. อนฺโตปูตีติ วกฺกหทยาทีสุ อปูติกสฺสปิ คุณานํ ปูติภาเวน, อนฺโตปูติ. อวสฺสุโตติ ราเคน ตินฺโต. กสมฺพุชาโตติ ราคาทีหิ กิเลเสหิ กจวรชาโต. «Que se declara asceta» (samaṇapaṭiñño) significa que, cuando se inicia el conteo en el monasterio preguntando «¿cuántos ascetas hay aquí?» para la distribución de tablillas (salāka) y otros fines, él da su consentimiento diciendo: «Yo también soy un asceta», y participa en la recepción de tablillas. «Que se declara célibe» (brahmacāripaṭiñño) significa que, en las ceremonias de Uposatha o Pavāraṇā, entra a participar en dichos actos declarando: «Yo también soy un practicante de la vida pura». «Podrido por dentro» (antopūti) significa que, aunque sus órganos como el bazo o el corazón no estén físicamente descompuestos, está podrido internamente por la putrefacción de sus virtudes. «Lleno de filtraciones» (avassuto) significa empapado por la lujuria. «Basura por naturaleza» (kasambujāto) significa que se ha convertido en desechos debido a las impurezas (kilesas) como el deseo y otros. เอตทโวจาติ โคคณํ คงฺคาตีราภิมุขํ กตฺวา ปริสปริยนฺเต ฐิโต อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา, ‘‘สตฺถา โอริมตีราทีนํ อนุปคจฺฉนฺตาทิวเสน สกฺกา ปฏิปตฺตึ ปูเรตุนฺติ วทติ. ยทิ เอวํ ปูเรตุํ สกฺกา, อหํ ปพฺพชิตฺวา ปูเรสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อหํ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. «Dijo esto» (etadavoca): habiendo dirigido su rebaño de vacas hacia la orilla del Ganges y permaneciendo en la periferia de la congregación, escuchó la enseñanza del Dhamma del Maestro desde el principio hasta el final y pensó: «El Maestro dice que es posible completar la práctica si uno no se acerca a la orilla cercana y demás. Si es posible completarla de este modo, yo me ordenaré y la completaré». Pensando así, pronunció estas palabras: «Ciertamente, Venerable Señor...». วจฺฉคิทฺธินิโยติ วจฺเฉสุ สสฺเนหา ถเนหิ ขีรํ ปคฺฆรนฺเตหิ วจฺฉกสฺเนเหน สยเมว คมิสฺสนฺตีติ. นิยฺยาเตเหวาติ นิยฺยาเตหิเยว. คาวีสุ หิ อนิยฺยาติตาสุ โคสามิกา อาคนฺตฺวา, ‘‘เอกา คาวี น ทิสฺสติ, เอโก โคโณ, เอโก วจฺฉโก น ทิสฺสตี’’ติ ตุยฺหํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต วิจริสฺสนฺติ, อิติ เต อผาสุกํ ภวิสฺสติ. ปพฺพชฺชา จ นาเมสา สอิณสฺส น รุหติ, อณณา ปพฺพชฺชา จ พุทฺธาทีหิ สํวณฺณิตาติ ทสฺสนตฺถํ เอวมาห. นิยฺยาตาติ นิยฺยาติตา. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. «Deseosas de sus terneros» (vacchagiddhiniyo) significa que las vacas, por el afecto hacia sus terneros y con la leche fluyendo de sus ubres por ese amor, irán por su propia voluntad. «Entrégalas primero» (niyyāteheva) significa que deben ser entregadas formalmente. Pues si las vacas no son entregadas, los dueños vendrán diciendo: «No se ve una vaca, no se ve un buey, no se ve un ternero», y te seguirán continuamente, causándote incomodidad. Además, se dijo esto para mostrar que la ordenación no prospera para quien tiene deudas, y que la ordenación sin deudas es alabada por los Budas y otros seres nobles. «Entregadas» (niyyātā) significa que han sido cedidas. En este sutta se ha expuesto tanto el ciclo de renacimientos (vaṭṭa) como la cesación del ciclo (vivaṭṭa). ๕. ทุติยทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา 5. Comentario al Segundo Sutta del Símil del Tronco de Madera. ๒๔๒. ปญฺจเม [Pg.86] กิมิลายนฺติ กิมิลานามเก นคเร. สํกิลิฏฺฐนฺติ ปฏิจฺฉนฺนกาลโต ปฏฺฐาย อสํกิลิฏฺฐา นาม อาปตฺติ นตฺถิ, เอวรูปํ สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ. น วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ ปริวาสมานตฺตอพฺภาเนหิ วุฏฺฐานํ น ทิสฺสติ. 242. En el quinto [sutta], «en Kimilā» (kimilāyaṃ) se refiere a la ciudad llamada Kimilā. «Contaminada» (saṃkiliṭṭhaṃ) significa que, desde el momento en que una ofensa es ocultada, no existe tal cosa como una ofensa no contaminada; se refiere a una ofensa de tal naturaleza. «No se percibe la rehabilitación» (na vuṭṭhānaṃ paññāyati) significa que no se ve una salida o rehabilitación mediante los actos de Parivāsa, Mānatta o Abbhāna. ๖. อวสฺสุตปริยายสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al Avassutapariyāya Sutta (Sutta sobre el método de estar lleno de filtraciones). ๒๔๓. ฉฏฺเฐ นวํ สนฺถาคารนฺติ อธุนา การิตํ สนฺถาคารํ, เอกา มหาสาลาติ อตฺโถ. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา, ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา, เอตฺตกา อุโภหิ ปสฺเสหิ, เอตฺตกา หตฺถี อภิรุหนฺตุ, เอตฺตกา อสฺเส, เอตฺตกา รเถสุ ติฏฺฐนฺตู’’ติ เอวํ สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ สนฺถาคารนฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเหสุ อลฺลโคมยปริภณฺฑาทีนิ กาเรนฺติ, ตาว ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ. คณราชาโน หิ เต, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ เอกสฺส วเสน น ฉิชฺชติ, สพฺเพสํ ฉนฺโทปิ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคาร’’นฺติ. ยสฺมา ปน เต ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ, สนฺถาคารํ. อจิรการิตํ โหตีติ อิฏฺฐกกมฺมสุธากมฺมจิตฺตกมฺมาทิวเสน สุสชฺชิตํ เทววิมานํ วิย อธุนา นิฏฺฐาปิตํ. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหณกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เทเวน วา’’ติ อวตฺวา, ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. 243. En el sexto [sutta], «una nueva sala de asambleas» (navaṃ santhāgāraṃ) significa una sala de asambleas recientemente construida; el sentido es una gran sala. En tiempos de preparativos militares y otros eventos, los reyes se sitúan allí y establecen el orden y los límites diciendo: «Que tantos vayan al frente, tantos detrás, tantos por ambos flancos, que tantos monten elefantes, tantos caballos y tantos permanezcan en los carros»; por eso ese lugar se llama santhāgāra. También se llama así porque, al regresar del campo de batalla, mientras hacen que en sus casas se aplique el revestimiento de estiércol fresco y demás, esos reyes descansan allí durante dos o tres días. Asimismo, es una sala para la instrucción conjunta de los asuntos de Estado; como ellos son reyes que gobiernan en asamblea (gaṇarājāno), los asuntos que surgen no se resuelven por la palabra de uno solo, sino que se requiere obtener el consenso de todos, por lo que todos se reúnen allí para deliberar. Por eso se dijo: «una sala para la instrucción conjunta». Además, como se reúnen allí para consultar sobre los asuntos domésticos de la vida de hogar, siguiendo métodos tales como: «en este momento conviene arar, en este momento conviene sembrar», y así reparan las deficiencias de la vida de hogar, por eso se llama santhāgāra. «Está recién terminada» (acirakāritaṃ hoti) significa que acaba de ser concluida, bien decorada como un palacio celestial con trabajos de ladrillo, estuco y pintura. En el pasaje «por un asceta» (samaṇena vā), se dice «por un asceta, por un brahmán o por cualquier ser humano» en lugar de mencionar a los devas, porque las deidades toman posesión de sus lugares de residencia precisamente en el momento en que los humanos toman posesión del terreno para la vivienda. เยน [Pg.87] ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สนฺถาคารํ นิฏฺฐิตนฺติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉาม นํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกโต ปฏฺฐาย สพฺพํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทํ สนฺถาคารํ อติวิย มโนรมํ สสฺสิริกํ. เกน ปฐมํ ปริภุตฺตํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส ปฐมํ ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ทกฺขิเณยฺยวเสน ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ตสฺมา สตฺถารํ ปฐมํ ปริภุญฺชาเปสฺสาม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อาคมนํ กริสฺสาม, ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสติ, สตฺถารํ ติยามรตฺตึ อมฺหากํ ธมฺมกถํ กถาเปสฺสาม, อิติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺตํ ปจฺฉา มยํ ปริภุญฺชิสฺสาม, เอวํ โน ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อุปสงฺกมึสุ. "Se acercaron a donde estaba el Bienaventurado": habiendo escuchado que la sala de asambleas estaba terminada, pensaron: "Vayamos y veámosla". Habiendo ido y observado todo desde el pórtico de entrada, pensaron: "Esta sala de asambleas es sumamente encantadora y espléndida. ¿Quién debería usarla primero para que sea para nuestro bienestar y felicidad por largo tiempo?". Habiendo reflexionado así: "Aunque se le ofrezca primero al más excelente de nuestros parientes, es apropiado solo para el Maestro; aunque se ofrezca por ser el más digno de ofrendas, es apropiado solo para el Maestro. Por lo tanto, haremos que el Maestro la use primero e invitaremos a la comunidad de monjes. Cuando la comunidad de monjes haya venido, la palabra del Buda, contenida en el Tipitaka, habrá llegado también. Haremos que el Maestro nos imparta una plática de Dhamma durante las tres vigilias de la noche. De esta manera, una vez que haya sido utilizada por las Tres Joyas, nosotros la usaremos después. Así será para nuestro bienestar y felicidad por largo tiempo"; habiendo llegado a esta firme conclusión, se acercaron. เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํทิวสํ กิร สนฺถาคารํ กิญฺจาปิ ราชกุลานํ ทสฺสนตฺถาย เทววิมานํ วิย สุสชฺชิตํ โหติ สุปฏิชคฺคิตํ, พุทฺธารหํ ปน กตฺวา อปญฺญตฺตํ. พุทฺธา หิ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา, ตสฺมา ‘‘ภควโต มนํ ชานิตฺวาว, ปญฺญาเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา, เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ, อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปญฺญาเปตุกามา เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ. "Se dirigieron hacia donde estaba la nueva sala de asambleas": se dice que aquel día, aunque la sala de asambleas estaba bien dispuesta y preparada como una mansión celestial para que el linaje real la viera, no se había preparado ningún asiento específicamente para el Buda. Pues los Budas tienen su inclinación hacia el bosque y se deleitan en la soledad del bosque; no se sabía si residirían o no dentro de la aldea. Por lo tanto, pensando "prepararemos el lugar solo después de conocer la intención del Bienaventurado", se acercaron al Bienaventurado. Ahora, habiendo obtenido el consentimiento y deseando prepararla, se dirigieron hacia donde estaba la sala de asambleas. สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวาติ ยถา สพฺพเมว สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตํ สนฺถราเปตฺวา. สพฺพปฐมํ ตาว ‘‘โคมยํ นาม สพฺพมงฺคเลสุ วฏฺฏตี’’ติ สุธาปริกมฺมกตมฺปิ ภูมึ อลฺลโคมเยน โอปุญฺชาเปตฺวา, ปริสุกฺขภาวํ ญตฺวา, ยถา อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ ปญฺญายติ, เอวํ จตุชฺชาติยคนฺเธหิ ลิมฺปาเปตฺวา อุปริ นานาวณฺณกฏสารเก สนฺถริตฺวา เตสํ อุปริ มหาปิฏฺฐิกโกชเว อาทึ กตฺวา หตฺถตฺถรอสฺสตฺถรสีหตฺถรพฺยคฺฆตฺถรจนฺทตฺถรกสูริยตฺถรกจิตฺตตฺถรกาทีหิ นานาวณฺเณหิ อตฺถรเกหิ สนฺถริตพฺพยุตฺตกํ สพฺโพกาสํ สนฺถราเปสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา’’ติ. "Habiendo cubierto toda la sala de asambleas con alfombras": esto significa que hicieron que todo quedara cubierto. En primer lugar, pensando que "el estiércol de vaca es adecuado para todos los ritos auspiciosos", hicieron que el suelo, aunque ya estaba tratado con estuco, fuera ungido con estiércol de vaca fresco. Al comprobar que estaba bien seco y de tal manera que no se notaran las huellas al pisar, lo hicieron perfumar con las cuatro clases de fragancias. Sobre esto, extendieron esteras de diversos colores y, encima de ellas, colocaron grandes alfombras de lana fina, seguidas de diversos tipos de cubiertas: alfombras para elefantes, para caballos, pieles de león, pieles de tigre, alfombras con diseños de lunas, de soles y alfombras multicolores, cubriendo así cada espacio que fuera apto para ser cubierto. Por eso se dice: "habiendo cubierto toda la sala de asambleas con alfombras". อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวาติ มชฺฌฏฺฐาเน ตาว มงฺคลถมฺภํ นิสฺสาย มหารหํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, ตตฺถ ตตฺถ ยํ ยํ มุทุกญฺจ มโนรมญฺจ ปจฺจตฺถรณํ[Pg.88], ตํ ตํ ปจฺจตฺถริตฺวา อุภโตโลหิตกํ มนุญฺญทสฺสนํ อุปธานํ อุปทหิตฺวา อุปริ สุวณฺณรชตตารกวิจิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา สมนฺตา ทฺวาทสหตฺเถ ฐาเน ปุปฺผชาลํ กาเรตฺวา, ตึสหตฺถมตฺตํ ฐานํ ปฏสาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ นิสฺสาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลฺลงฺกปีฐอปสฺสยปีฐมุณฺฑปีฐานิ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ เสตปจฺจตฺถรเณหิ ปจฺจตฺถราเปตฺวา ปาจีนภิตฺตึ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน มหาปิฏฺฐิกโกชเว ปญฺญาเปตฺวา มโนรมานิ หํสโลมาทิปูริตานิ อุปธานานิ ฐปาเปสุํ ‘‘เอวํ อกิลมมานา สพฺพรตฺตึ ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา’’ติ. "Habiendo dispuesto los asientos": primeramente, en el lugar central, junto al pilar auspicioso, prepararon un valioso asiento para el Buda. Allí extendieron diversas cubiertas suaves y encantadoras, colocaron un cojín de color rojo por ambos lados y de apariencia agradable, y arriba sujetaron un dosel adornado con estrellas de oro y plata. Lo decoraron con guirnaldas de fragancias, de flores y de hojas, y en un área de doce codos a la redonda hicieron colocar una red de flores. Hicieron cercar un espacio de unos treinta codos con cortinas de tela. Junto a la pared occidental, dispusieron para la comunidad de monjes diversos tipos de asientos —asientos con respaldo, con apoyo y simples— cubriéndolos con telas blancas. Junto a la pared oriental, prepararon para sí mismos grandes alfombras de lana fina y colocaron cojines encantadores rellenos de plumón de cisne y otros materiales, pensando: "Así escucharemos el Dhamma durante toda la noche sin cansarnos". A esto se refiere "habiendo dispuesto los asientos". อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ มหากุจฺฉิกํ อุทกจาฏึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘เอวํ ภควา จ ภิกฺขุสงฺโฆ จ ยถารุจิยา หตฺเถ วา โธวิสฺสนฺติ ปาเท วา, มุขํ วา วิกฺขาเลสฺสนฺตี’’ติ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มณิวณฺณสฺส อุทกสฺส ปูราเปตฺวา วาสตฺถาย นานาปุปฺผานิ เจว อุทกวาสจุณฺณานิ จ ปกฺขิปิตฺวา กทลิปณฺเณหิ ปิทหิตฺวา ปติฏฺฐาเปสุํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวา’’ติ. "Habiendo colocado una vasija de agua": significa que colocaron grandes tinajas de agua, pensando: "Así, tanto el Bienaventurado como la comunidad de monjes podrán lavarse las manos, los pies o el rostro según lo deseen". En diversos lugares las llenaron con agua cristalina como una gema, y para aromatizarla añadieron varias flores y polvos perfumados, cubriéndolas luego con hojas de banano. A esto se refiere "habiendo colocado una vasija de agua". เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวาติ รชตสุวณฺณาทิมยทณฺฑทีปิกาสุ โยนกรูปกิราตรูปกาทีนํ หตฺเถ ฐปิตสุวณฺณรชตาทิมยกปลฺลิกาสุ จ เตลปฺปทีปํ ชาลาเปตฺวาติ อตฺโถ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต สกฺยราชาโน น เกวลํ สนฺถาคารเมว, อถ โข โยชนาวฏฺเฏ กปิลวตฺถุสฺมึ นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปเตวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ‘‘ขีรูปเค ทารเก ขีรํ ปาเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภเชตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกา อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ. "Habiendo encendido lámparas de aceite": esto significa que se encendieron lámparas de aceite en candelabros de oro y plata, y en cuencos de oro y plata sostenidos en las manos de figuras talladas de estilo griego y de otras etnias. En cuanto a "se acercaron a donde estaba el Bienaventurado", aquellos reyes sakyas no solo adornaron la sala de asambleas, sino que también hicieron barrer las calles de la ciudad de Kapilavatthu en un radio de una yojana, izaron banderas, colocaron vasijas llenas de agua y árboles de banano a las puertas de las casas, y convirtieron a toda la ciudad en algo parecido a un cielo estrellado mediante hileras de lámparas. Hicieron pregonar con tambores: "Amamantad a los bebés, dad de comer pronto a los niños pequeños y hacedlos dormir; no hagáis ruidos fuertes. Hoy, por una sola noche, el Maestro residirá dentro de la aldea, y los Budas desean silencio". Entonces, llevando ellos mismos antorchas, se acercaron a donde estaba el Bienaventurado. อถ [Pg.89] โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมีติ ‘‘ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ เอวํ กิร กาเล อาโรจิเต ภควา ลาขารสตินฺตรตฺตโกวิฬารปุปฺผวณฺณํ รตฺตทุปฏฺฏํ กตฺตริยา ปทุมํ กนฺเตนฺโต วิย, สํวิธาย ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต นิวาเสตฺวา สุวณฺณปามงฺเคน ปทุมกลาปํ ปริกฺขิปนฺโต วิย, วิชฺชุลตาสสฺสิริกํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพเลน คชกุมฺภํ ปริโยนนฺธนฺโต วิย, รตนสตุพฺเพเธ สุวณฺณคฺฆิเก ปวาฬชาลํ ขิปมาโน วิย สุวณฺณเจติเย รตฺตกมฺพลกญฺจุกํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย, คจฺฉนฺตํ ปุณฺณจนฺทํ รตฺตวณฺณวลาหเกน ปฏิจฺฉาทยมาโน วิย, กญฺจนปพฺพตมตฺถเก สุปกฺกลาขารสํ ปริสิญฺจนฺโต วิย, จิตฺตกูฏปพฺพตมตฺถกํ วิชฺชุลตาย ปริกฺขิปนฺโต วิย จ สจกฺกวาฬสิเนรุยุคนฺธรํ มหาปถวึ สญฺจาเลตฺวา คหิตํ นิคฺโรธปลฺลวสมานวณฺณํ รตฺตวรปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา, คนฺธกุฏิทฺวารโต นิกฺขมิ กญฺจนคุหโต สีโห วิย อุทยปพฺพตกูฏโต ปุณฺณจนฺโท วิย จ. นิกฺขมิตฺวา ปน คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ. Entonces, el Bienaventurado, tras vestirse y tomar su cuenco y sus mantos, se dirigió junto con la comunidad de monjes hacia la nueva sala de asambleas. Se dice que, cuando se le informó que era el momento oportuno diciendo: 'Señor, ahora el Bienaventurado puede hacer lo que considere apropiado', el Bienaventurado, habiéndose ajustado la túnica inferior de color rojo intenso —semejante al tinte de laca o al color de la flor de kovitara— de modo que cubriera adecuadamente las tres áreas circulares (las rodillas y el ombligo), como si cortara un loto con tijeras; y habiéndose atado el cinturón, esplendoroso como un relámpago, como si rodeara un ramo de lotos con una banda de oro; se cubrió con el noble manto superior de color rojo —semejante en tono a los brotes de una higuera sagrada— que sacudió la gran tierra junto con los universos, el monte Sineru y el Yugandhara. Este acto fue como si se cubriera la frente de un elefante con un manto carmesí, o como si se lanzara una red de coral sobre un santuario de oro de cien codos de altura, o como si se cubriera una estupa dorada con una funda de tela roja, o como si la luna llena en su curso fuera velada por una nube rojiza, o como si se vertiera laca bien cocida sobre la cima de una montaña de oro, o como si se rodeara la cumbre del monte Cittakuta con un relámpago. Así, salió por la puerta de la celda perfumada (Gandhakuti) como un león que emerge de una cueva de oro, o como la luna llena surgiendo de la cima de la montaña de oriente. Tras salir, se detuvo frente a la entrada de la Gandhakuti. อถสฺส กายโต เมฆมุเขหิ วิชฺชุกลาปา วิย รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสธาราปริเสกปิญฺชรปตฺตปุปฺผผลวิฏเป วิย อารามรุกฺเข กรึสุ. ตาวเทว จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย มหาภิกฺขุสงฺโฆ ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. เต ปน ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู เอวรูปา อเหสุํ – อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหิโน สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ, รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา, ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิกา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา. Entonces, desde el cuerpo del Bienaventurado, surgieron rayos semejantes a haces de relámpagos que emergen de nubes oscuras, los cuales bañaron los árboles del monasterio transformándolos en algo parecido a ramas, hojas, flores y frutos empapados en corrientes de oro líquido. En ese mismo instante, la gran comunidad de monjes, habiendo tomado sus propios cuencos y mantos, rodeó al Bienaventurado. Los monjes que permanecían rodeándole poseían estas cualidades: tenían pocos deseos, estaban satisfechos con lo que tenían, eran amantes de la soledad, no se mezclaban con las multitudes, eran diligentes en su esfuerzo, maestros en la palabra, pacientes ante la corrección, exhortadores de otros, censores de la maldad, y estaban plenamente dotados de virtud, concentración, sabiduría, liberación y del conocimiento y la visión de la liberación. Rodeado por ellos, el Bienaventurado resplandecía como un bloque de oro envuelto en mantos carmesíes, como una barca de oro navegando en medio de un bosque de lotos rojos, o como un palacio de oro rodeado por una balaustrada de coral. Los grandes ancianos, encabezados por Sāriputta y Moggallāna, vistiendo sus mantos de color de nube oscura, le rodeaban como grandes elefantes protegidos por armaduras de joyas; ellos eran hombres que habían expulsado la pasión, destruido las impurezas, desenredado la maraña de la existencia, roto todos los vínculos y no guardaban apego ni a familias ni a grupos. อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต ปตฺตปริวาริตํ วิย [Pg.90] เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติราชา, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริตมหาพฺรหฺมา, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน กปิลวตฺถุคามิมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. Así el Bienaventurado, estando él mismo libre de pasión rodeado por los libres de pasión, libre de odio rodeado por los libres de odio, libre de engaño rodeado por los libres de engaño, libre de deseo rodeado por los libres de deseo y libre de impurezas rodeado por los libres de impurezas; siendo él mismo el Buda rodeado por discípulos de gran conocimiento, como un filamento rodeado por sus pétalos, como el receptáculo de un loto rodeado por sus estambres, como el rey elefante Chaddanta rodeado por ocho mil elefantes, como el rey de los cisnes Dhataraṭṭha rodeado por noventa mil cisnes, como un rey universal rodeado por su ejército, como Sakka el rey de los dioses rodeado por las huestes celestiales, como el gran Brahma Harita rodeado por su séquito de Brahmas, o como la luna llena rodeada por la multitud de estrellas; con la incomparable apariencia de un Buda y la infinita elegancia propia de su estado, emprendió el camino hacia la ciudad de Kapilavatthu. อถสฺส ปุรตฺถิมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ ปจฺฉิม-กายโต, ทกฺขิณหตฺถโต, วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวฏฺเฏหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวึ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถฏฺฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสุ. สพฺพทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย, สุวณฺณฆฏโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย, ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย, เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสโมกิณฺณา วิย วิปฺปภาสึสุ. Entonces, desde la parte frontal de su cuerpo, surgió un rayo de color dorado que cubrió un espacio de ochenta codos; y del mismo modo, desde la parte posterior, desde su mano derecha y desde su mano izquierda, surgieron rayos dorados que se extendieron por ochenta codos. Desde la parte superior, comenzando por las puntas de su cabello y emanando de cada rizo, surgió un rayo del color del cuello de un pavo real que ascendió ochenta codos por el firmamento. Desde la parte inferior, desde las plantas de sus pies, surgió un rayo de color coral que, penetrando la densa tierra, se extendió ochenta codos. Así, en todas las direcciones, los rayos búdicos de seis colores, resplandecientes y vibrantes, se difundieron como llamas que saltan hacia el espacio desde antorchas de oro, o como relámpagos que brotan de una gran nube que cubre los cuatro continentes. Todas las regiones resplandecieron como si estuvieran siendo esparcidas con flores de campaka doradas, como si fueran rociadas con corrientes de oro líquido vertidas desde jarras de oro, como si estuvieran envueltas en telas de oro extendidas, o como si estuvieran cubiertas por el polvo de flores de kimsuka y kanikara levantado por los vientos Verambha. ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลสรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก, ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺตีนํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจิตฺถ, ยถา ตํ ทสหิ ปารมีหิ ทสหิ อุปปารมีหิ ทสหิ ปรมตฺถปารมีหิ สมฺมเทว ปูริตาหิ สมตึสปารมิตาหิ อลงฺกตํ. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนทานํ รกฺขิตสีลํ กตกลฺยาณกมฺมํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว โอตริตฺวา วิปากํ ทาตุํ ฐานํ อลภมานํ สมฺพาธปตฺตํ วิย อโหสิ. นาวาสหสฺสภณฺฑํ เอกนาวํ อาโรปนกาโล วิย, สกฏสหสฺสภณฺฑํ เอกสกฏํ อาโรปนกาโล วิย, ปญฺจวีสติยา คงฺคานํ [Pg.91] โอฆสฺส สมฺภิชฺช มุขทฺวาเร เอกโต ราสิภูตกาโล วิย อโหสิ. El cuerpo del Bienaventurado resplandecía, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre y las ochenta marcas menores, con un aura de una braza de extensión. Brillaba como el firmamento cubierto de estrellas, como un bosque de lotos en plena floración o como el árbol Pāricchattaka de cien leguas totalmente cubierto de flores. Su esplendor superaba la gloria combinada de treinta y dos lunas, treinta y dos soles, treinta y dos reyes universales, treinta y dos reyes de los deas y treinta y dos grandes Brahmas, pues estaba adornado con las treinta perfecciones (pāramitā) cumplidas íntegramente: las diez perfecciones, las diez perfecciones superiores y las diez perfecciones supremas. El mérito acumulado mediante las dádivas otorgadas, la moralidad protegida y las acciones virtuosas realizadas durante cuatro incalculables y cien mil eones, al no encontrar espacio suficiente para madurar en una sola existencia, parecía estar comprimido, como la carga de mil barcos puesta en uno solo, o la carga de mil carretas en una sola, o como la convergencia de las corrientes de veinticinco ríos Ganges en la embocadura del océano. อิมาย พุทฺธสิริยา โอภาสมานสฺสาปิ จ ภควโต ปุรโต อเนกานิ ทณฺฑทีปิกาสหสฺสานิ อุกฺขิปึสุ, ตถา ปจฺฉโต, วามปสฺเส, ทกฺขิณปสฺเส. ชาติสุมนจมฺปกวนมลฺลิการตฺตุปฺปล-นีลุปฺปล-พกุลสินฺทุวารปุปฺผานิ เจว นีลปีตาทิวณฺณสุคนฺธคนฺธจุณฺณานิ จ จาตุทฺทีปิกเมฆวิสฺสฏฺฐา อุทกวุฏฺฐิโย วิย วิปฺปกิริยึสุ. ปญฺจงฺคิกตูริยนิคฺโฆสา เจว พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณปฏิสํยุตฺตา ถุติโฆสา จ สพฺพา ทิสา ปูรยึสุ. เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนิ อมตปานํ วิย ลภึสุ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา ปทสหสฺเสน คมนวณฺณํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ตตฺริทํ มุขมตฺตํ – A pesar de que el Bienaventurado ya resplandecía con esta gloria búdica, miles de antorchas se alzaban frente a él, así como detrás, a su izquierda y a su derecha. Flores de jazmín, champaka, mallikā, lotos rojos y azules, bakula y sinduvāra, junto con polvos aromáticos de diversos colores, caían esparcidos como lluvias enviadas por las nubes sobre los cuatro continentes. El sonido de los instrumentos musicales de cinco piezas y los cánticos de alabanza sobre las virtudes del Buda, el Dhamma y el Saṅgha llenaban todas las direcciones. Los ojos de los deas, humanos, nagas, garudas, gandhabbas y yakshas percibían esto como si bebieran el néctar de la inmortalidad. En este punto, es apropiado elogiar su modo de caminar con mil versos, pero aquí se presenta solo un resumen: ‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน, กมฺปยนฺโต วสุนฺธรํ; อเหฐยนฺโต ปาณานิ, ยาติ โลกวินายโก. Dotado de todos los atributos físicos, haciendo temblar la tierra, sin dañar a ningún ser vivo, así avanza el Guía del Mundo. ‘‘ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ, อุทฺธรนฺโต นราสโภคจฺฉนฺโต สิริสมฺปนฺโน, โสภเต ทฺวิปทุตฺตโม. Levantando primero el pie derecho, el toro entre los hombres avanza; lleno de gloria, así resplandece el supremo entre los seres de dos pies. ‘‘คจฺฉโต พุทฺธเสฏฺฐสฺส, เหฏฺฐาปาทตลํ มุทุ; สมํ สมฺผุสเต ภูมึ, รชสา นุปลิปฺปติ. Al caminar el excelso Buda, sus suaves plantas tocan el suelo de manera uniforme; el polvo no se adhiere a ellas. ‘‘นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก; อุนฺนตญฺจ สมํ โหติ, ปถวี จ อเจตนา. El terreno bajo se eleva cuando el Guía del Mundo camina, y lo elevado se nivela; así actúa la tierra, aunque carezca de conciencia. ‘‘ปาสาณา สกฺขรา เจว, กถลา ขาณุกณฺฏกา; สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก. Piedras, gravilla, fragmentos de cerámica, troncos y espinas se apartan del camino cuando avanza el Guía del Mundo. ‘‘นาติทูเร อุทฺธรติ, นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปํ; อฆฏฺฏยนฺโต นิยฺยาติ, อุโภ ชาณู จ โคปฺผเก. No levanta el pie demasiado lejos ni lo baja demasiado cerca; avanza sin que sus rodillas ni sus tobillos se rocen entre sí. ‘‘นาติสีฆํ ปกฺกมติ, สมฺปนฺนจรโณ มุนิ; น จาปิ สณิกํ ยาติ, คจฺฉมาโน สมาหิโต. El Sabio de conducta perfecta no camina demasiado rápido ni demasiado lento; avanza con la mente concentrada y serena. ‘‘อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, ทิสญฺจ วิทิสํ ตถา; น เปกฺขมาโน โส ยาติ, ยุคมตฺตญฺหิ เปกฺขติ. No camina mirando hacia arriba, ni hacia abajo, ni a los lados, ni hacia las direcciones intermedias; avanza mirando solo la distancia de un yugo frente a él. ‘‘นาควิกฺกนฺตจาโร [Pg.92] โส, คมเน โสภเต ชิโน; จารุํ คจฺฉติ โลกคฺโค, หาสยนฺโต สเทวเก. Con el paso majestuoso de un elefante, el Conquistador resplandece al andar; el Supremo del Mundo camina con gracia, deleitando a los dioses y hombres. ‘‘อุฬุราชาว โสภนฺโต, จตุจารีว เกสรี; โตสยนฺโต พหู สตฺเต, ปุรํ เสฏฺฐํ อุปาคมี’’ติ. Brillando como la luna, avanzando como un león, complaciendo a muchos seres, entró en la noble ciudad. วณฺณกาโล นาม กิเรส, เอวํวิเธสุ กาเลสุ พุทฺธสฺส สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา ธมฺมกถิกสฺส ถาโมเยว ปมาณํ. จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาพนฺเธน วา ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ วตฺตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. อปฺปมาณวณฺณา หิ พุทฺธา. เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชาติ. อิมินา สิริวิลาเสน อลงฺกตปฏิยตฺตํ สกฺยราชกุลํ ปวิสิตฺวา ภควา ปสนฺนจิตฺเตน ชเนน คนฺธธูมวาสจุณฺณาทีหิ ปูชิยมาโน สนฺถาคารํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมี’’ติ. Este es, por cierto, el momento de la alabanza; en tales ocasiones, la elocuencia del predicador del Dhamma es la única medida para elogiar la belleza física o las virtudes del Buda. Ya sea en prosa o en verso, uno debe hablar tanto como sea capaz. No debe pensarse que la descripción es excesiva, pues los Budas poseen virtudes infinitas. Ni siquiera los propios Budas podrían agotar la descripción de tales virtudes, ¡cuánto menos otros seres! Con este esplendor de gloria, tras entrar en la ciudad real de los Sakyas y ser honrado por la gente de corazón devoto con perfumes, incienso y polvos aromáticos, el Bienaventurado entró en la sala de asambleas. Por eso se dice: “Entonces el Bienaventurado, tras vestirse y tomar su cuenco y mantos, se dirigió con la comunidad de monjes hacia la nueva sala de asambleas”. ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน โวทกํ กตฺวา ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา รตฺตกมฺพลปลิเวฐิเต ปีเฐ ฐปิตรตฺตสุวณฺณฆนปฏิมา วิย อติวิโรจิตฺถ. อยํ ปเนตฺถ โปราณานํ วณฺณภณนมคฺโค – “Teniendo al Bienaventurado al frente” significa ponerlo a la cabeza. Allí, el Bienaventurado, sentado en medio de los monjes y seguidores laicos, tras haber sido bañado con agua perfumada, secado con un paño de seda fina y ungido con bermellón puro, resplandecía intensamente como una estatua de oro macizo sobre un asiento cubierto por una manta roja. Este es el método de los antiguos maestros para elogiar sus virtudes: ‘‘คนฺตฺวาน มณฺฑลมาฬํ, นาควิกฺกนฺตจารโณ; โอภาสยนฺโต โลกคฺโค, นิสีทิ วรมาสเน. Habiendo llegado al pabellón, con su paso de elefante, el Supremo del Mundo se sentó en el noble asiento, iluminándolo todo. ‘‘ตหึ นิสินฺโน นรทมฺมสารถิ,เทวาติเทโว สตปุญฺญลกฺขโณ; พุทฺธาสเน มชฺฌคโต วิโรจติ,สุวณฺณเนกฺขํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล. Sentado allí, el domador de hombres, el Dios sobre los dioses, dotado de marcas nacidas de cien méritos; en medio del asiento búdico resplandece como una moneda de oro sobre una manta roja. ‘‘เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, นิกฺขิตฺตํ ปณฺฑุกมฺพเล; วิโรจติ วีตมโล, มณิเวโรจโน ยถา. Como el oro purísimo de Jambu puesto sobre una manta roja, así resplandece aquel libre de impurezas, como una joya radiante. ‘‘มหาสาโลว [Pg.93] สมฺผุลฺโล, เนรุราชาว’ลงฺกโต; สุวณฺณยูปสงฺกาโส, ปทุโม โกกนโท ยถา. Como un gran árbol Sal en plena floración, como el rey de las montañas adornado, semejante a un pilar de oro o a un loto rojo. ‘‘ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, ปพฺพตคฺเค ยถา สิขี; เทวานํ ปาริจฺฉตฺโตว, สพฺพผุลฺโล วิโรจตี’’ติ. Como un árbol de lámparas encendidas, como el fuego en la cima de una montaña, o como el árbol Pāricchattaka de los dioses en plena floración, así resplandece. กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถายาติ เอตฺถ ธมฺมกถา นาม สนฺถาคารานุโมทนาปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ มตฺถเก คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิกํ มธุภณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย กปิลวตฺถุวาสีนํ สกฺยานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ. ‘‘อาวาสทานํ นาเมตํ, มหาราช, มหนฺตํ, ตุมฺหากํ อาวาโส มยา ปริภุตฺโต, ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต, มยา จ ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต ปน ธมฺมรตเนน ปริภุตฺโตเยวาติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺโต นาม โหติ. อาวาสทานสฺมิญฺหิ ทินฺเน สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหติ. ภุมฺมฏฺฐกปณฺณสาลาย วา สาขามณฺฑปสฺส วาปิ อานิสํโส นาม ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกา. อาวาสทานานุภาเวน หิ ภเว ภเว นิพฺพตฺตสฺสาปิ สมฺพาธิตคพฺภวาโส น โหติ, ทฺวาทสหตฺโถ โอวรโก วิย มาตุกุจฺฉิ อสมฺพาโธว โหตี’’ติ. เอวํ นานานยวิจิตฺตํ พหุํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา – En el pasaje 'Habiendo transcurrido gran parte de la noche entre los Sakyas de Kapilavatthu con un discurso sobre el Dhamma', debe entenderse que el término 'discurso sobre el Dhamma' (dhammakathā) se refiere a un discurso misceláneo relacionado con la apreciación de los beneficios por la donación de la sala de reuniones (santhāgāra). En aquel entonces, mientras residía en esa sala, el Bendito pronunció un discurso variado para el bienestar y la felicidad de los Sakyas residentes en Kapilavatthu; fue como si hiciera descender el Ganges celestial, como si extrajera la esencia nutriente de la gran tierra, como si sacudiera un gran árbol de pomarrosa sujetándolo por sus ramas superiores, o como si ofreciera una bebida de miel tras exprimirla con una prensa mecánica de un recipiente de una legua de tamaño. Dijo: 'Gran rey, esta donación de una morada es un gran mérito. Vuestra morada ha sido utilizada por mí y por la Sangha de monjes; al ser utilizada por mí y por la Sangha, ha sido utilizada por el Tesoro del Dhamma. Así, se dice que es utilizada por las Tres Joyas. Ciertamente, cuando se ofrece una morada, es como si se ofrecieran todas las demás donaciones. Los beneficios de donar incluso una pequeña choza de hojas sobre la tierra o un pabellón de ramas no pueden ser medidos. Por el poder de donar una morada, incluso si se renace en sucesivas existencias, no se experimentará el confinamiento en el vientre materno; el útero de la madre será tan espacioso como una habitación de doce codos'. De este modo, tras impartir un extenso discurso sobre el Dhamma, adornado con diversos métodos, dijo: ‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ; สิรีสเป จ มกเส, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย. “Repele el frío y el calor, así como a las bestias feroces, los reptiles y los mosquitos; protege del frío del invierno y de las lluvias. ‘‘ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ; เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ. Además, mitiga el feroz viento y el ardor del sol que puedan surgir. Una morada sirve para el refugio, para la comodidad, para practicar la meditación y para desarrollar la visión cabal. ‘‘วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ; ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน. La donación de un monasterio a la Sangha ha sido elogiada por el Buddha como la ofrenda suprema. Por lo tanto, el hombre sabio, buscando su propio beneficio, ‘‘วิหาเร การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต; เตสํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ. debería construir monasterios agradables y en ellos alojar a monjes de gran conocimiento. A estos monjes, debería ofrecerles comida y bebida, mantos y asientos. ‘‘ทเทยฺย [Pg.94] อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา; เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ; ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕) – Debe ofrendar con una mente llena de fe a aquellos que son rectos. Ellos le enseñarán el Dhamma que extingue todo sufrimiento; el Dhamma que, al ser comprendido en esta vida, permite alcanzar el Nibbāna final libre de impurezas”. เอวํ ‘‘อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส, อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส’’ติ พหุเทว รตฺตึ อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยามํ อาวาสานิสํสกถํ กเถสิ. ตตฺถ อิมา ตาว คาถาว สงฺคหํ อารุฬฺหา, ปกิณฺณกธมฺมเทสนา ปน สงฺคหํ นาโรหติ. สนฺทสฺเสตฺวาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. De esta manera, diciendo 'este es otro beneficio de donar una morada', el Buddha continuó impartiendo el discurso sobre los beneficios de las moradas durante gran parte de la noche, extendiéndose por más de un reloj y medio (unas tres horas). De aquel discurso, solo estas seis estrofas fueron incluidas en los concilios; el discurso misceláneo sobre el Dhamma, sin embargo, no fue registrado en ellos. Las palabras que comienzan con 'habiendo mostrado' tienen el significado ya explicado anteriormente. อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา ทฺเว ยามา คตา. ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถาติ ยสฺส ตุมฺเห คมนสฺส กาลํ มญฺญถ, คมนกาโล ตุมฺหากํ, คจฺฉถาติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปน ภควา เต อุยฺโยเชสีติ? อนุกมฺปาย. สุขุมาลา หิ เต, ติยามรตฺตึ นิสีทิตฺวา วีตินาเมนฺตานํ สรีเร อาพาโธ อุปฺปชฺเชยฺย. ภิกฺขุสงฺโฆปิ มหา, ตสฺส ฐานนิสชฺชานํ โอกาโส ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ อุภยานุกมฺปาย อุยฺโยเชสิ. La expresión 'la noche ha avanzado' significa que ya han pasado dos vigilias. 'Hagan lo que consideren oportuno según el tiempo' significa: 'Ustedes conocen el momento adecuado para partir; para ustedes es hora de irse, pueden marcharse'. ¿Por qué el Bendito los despidió? Lo hizo por compasión hacia ambos grupos. Los Sakyas eran personas delicadas; si permanecían sentados durante las tres vigilias de la noche, podría surgir alguna dolencia en sus cuerpos. Además, la Sangha de monjes era numerosa y era apropiado que tuvieran la oportunidad de encontrar lugares para estar de pie o sentarse. Por lo tanto, los despidió por compasión hacia ambos. วิคตถินมิทฺโธติ ตตฺร กิร ภิกฺขู ยามทฺวยํ ฐิตาปิ นิสินฺนาปิ อจาลยึสุ, ปจฺฉิมยาเม ปน อาหาโร ปริณมติ, ตสฺส ปริณตตฺตา ภิกฺขุสงฺโฆ วิคตถินมิทฺโธ ชาโตติ อการณเมตํ. พุทฺธานญฺหิ กถํ สุณนฺตสฺส กายิกเจตสิกทรถา น โหนฺติ, กายจิตฺตลหุตาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เตน เตสํ ทฺเว ยาเม ฐิตานมฺปิ นิสินฺนานมฺปิ ธมฺมํ สุณนฺตานํ ถินมิทฺธํ วิคตํ, ปจฺฉิมยาเมปิ สมฺปตฺเต ตถา วิคตเมว ชาตํ. เตนาห ‘‘วิคตถินมิทฺโธ’’ติ. Respecto a 'libre de pereza y somnolencia': se dice que allí los monjes permanecieron sin moverse, ya fuera de pie o sentados, durante las dos primeras vigilias. Algunos maestros afirman que en la última vigilia, como la comida se había digerido, la Sangha quedó libre de somnolencia por ese motivo; pero esto no es una razón válida. Ciertamente, para quien escucha el discurso de los Buddhas, no existe el agotamiento físico ni mental, sino que surgen la ligereza de cuerpo y mente. Por ello, para aquellos que escuchaban el Dhamma, la pereza y la somnolencia se desvanecieron mientras permanecían de pie o sentados durante las dos vigilias; y al llegar la última vigilia, continuaron libres de ellas de la misma forma. Por eso se dice 'libre de pereza y somnolencia'. ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชีติ. อการณํ วา เอตํ. ปโหติ หิ ภควา อุปฺปนฺนํ เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา เอกมฺปิ ทฺเวปิ สตฺตาหานิ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิตุํ. สนฺถาคารสาลํ ปน จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. ตตฺถ ปาทโธวนฏฺฐานโต ยาว ธมฺมาสนา อคมาสิ, เอตฺตเก ฐาเน คมนํ นิปฺผนฺนํ. ธมฺมาสนํ ปตฺตํ โถกํ ฐตฺวา นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน ฐานํ นิปฺผนฺนํ. ทฺเวยามํ ธมฺมาสเน นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน [Pg.95] นิสชฺชา นิปฺผนฺนา. อิทานิ ทกฺขิเณน ปสฺเสน โถกํ นิปนฺเน สยนํ นิปฺผชฺชิสฺสตีติ เอวํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นาม ‘‘โน อาคิลายตี’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา จิรนิสชฺชาย สญฺชาตํ อปฺปกมฺปิ อาคิลายนํ คเหตฺวา เอวมาห. Sobre 'mi espalda me duele': ¿Por qué le dolía? El Bendito experimentó un gran sufrimiento físico durante los seis años de sus grandes esfuerzos (austeridades), y más tarde, en su vejez, le surgió este dolor de aire en la espalda. Otra explicación es que esto no fue la causa real, pues el Bendito es capaz de suprimir cualquier sensación dolorosa y permanecer sentado en una sola postura durante una o dos semanas. No obstante, deseaba utilizar la sala de reuniones mediante las cuatro posturas corporales. Desde el lugar donde se lavó los pies hasta el asiento del Dhamma, caminó; así se cumplió la postura de caminar. Al llegar al asiento del Dhamma, permaneció de pie un momento; así se cumplió la postura de estar de pie. Se sentó en el asiento del Dhamma durante dos vigilias; así se cumplió la postura de estar sentado. Pensó: 'Ahora, al recostarme un momento sobre mi costado derecho, se cumplirá la postura de acostado'. Así, deseaba utilizar la sala con las cuatro posturas. Además, no se puede decir que un cuerpo físico nacido del apego no sufra dolor; por lo tanto, refiriéndose al ligero malestar surgido tras estar sentado mucho tiempo, habló de esa manera. สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺถาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน ปฏสาณึ ปริกฺขิปาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา กปฺปิยปจฺจตฺถรเณน อตฺถริตฺวา อุปริ สุวณฺณตารกคนฺธมาลาทิทามปฏิมณฺฑิตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธเตลปฺปทีปํ อาโรปยึสุ, ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา ธมฺมาสนโต วุฏฺฐาย โถกํ วิสฺสมนฺโต อิธ นิปชฺเชยฺย, เอวํ โน อิมํ สนฺถาคารํ ภควตา จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺชิ. อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วุฏฺฐานสญฺญํ จิตฺเต ฐเปตฺวา, ตญฺจ โข อนิทฺทายนฺโตว เถรสฺส ธมฺมกถํ สุณมาโน. En cuanto a 'habiendo extendido el manto': se cuenta que a un lado de la sala, los reyes ordenaron colocar cortinas, preparar un lecho apropiado con cubiertas adecuadas, y arriba fijaron un dosel decorado con estrellas de oro, guirnaldas de flores y perfumes, encendiendo lámparas de aceite perfumado. Pensaron: 'Tal vez el Maestro, tras levantarse del asiento del Dhamma, se recueste aquí para descansar un poco; si el Bendito utiliza esta sala de reuniones con las cuatro posturas, será para nuestro bienestar y felicidad por mucho tiempo'. El Maestro, con esa misma intención de beneficiarlos, extendió su manto y se recostó allí. Respecto a 'con la percepción de levantarse establecida en su mente': significa que fijó en su mente el momento exacto en que se levantaría. Y lo hizo sin dormirse, escuchando con respeto el discurso sobre el Dhamma que impartía el venerable Moggallāna. อวสฺสุตปริยายนฺติ อวสฺสุตสฺส ปริยายํ, อวสฺสุตสฺส การณนฺติ อตฺโถ. อธิมุจฺจตีติ กิเลสาธิมุจฺจเนน อธิมุจฺจติ, คิทฺโธ โหติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทวเสน ปูติจิตฺโต โหติ. จกฺขุโตติ จกฺขุภาเวน. มาโรติ กิเลสมาโรปิ เทวปุตฺตมาโรปิ. โอตารนฺติ วิวรํ. อารมฺมณนฺติ ปจฺจยํ. นฬาคารติณาคารํ วิย หิ สวิเสวนานิ อายตนานิ, ติณุกฺกา วิย กิเลสุปฺปตฺติรหํ อารมฺมณํ, ติณุกฺกาย ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน องฺคารสฺสุชฺชลนํ วิย อารมฺมเณ อาปาถมาคเต กิเลสานํ อุปฺปตฺติ. เตน วุตฺตํ ลเภถ มาโร โอตารนฺติ. El término 'avassutapariyāya' significa el método de estar 'filtrado' por las impurezas, es decir, la causa de estar empapado por la pasión, etc. 'Adhimuccatīti' significa que uno se entrega u obsesiona mediante la inclinación de las impurezas; se vuelve codicioso. 'Byāpajjatīti' significa que, por el poder de la malevolencia, el corazón se corrompe. 'Cakkhuto' se refiere a la condición o facultad visual. 'Māro' hace referencia tanto a las impurezas (kilesamāra) como a la deidad (devaputtamāra). 'Otāra' significa una abertura o brecha. 'Ārammaṇa' significa una condición o causa. Los sentidos, al buscar complacencia, son como una choza de cañas o de paja; el objeto sensorial, al ser propicio para el surgimiento de las impurezas, es como una antorcha de hierba. Así como el fuego arde en una casa cuando la antorcha de hierba se aplica en diversos puntos, las impurezas surgen cuando el objeto sensorial entra en el campo de la conciencia. Por eso se dijo: 'Que Mara no encuentre una entrada'. สุกฺกปกฺเข พหลมตฺติกปิณฺฑาวเลปนํ กูฏาคารํ วิย นิพฺพิเสวนานิ อายตนานิ, ติณุกฺกา วิย วุตฺตปการารมฺมณํ, ติณุกฺกาย ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน นิพฺพาปนํ วิย นิพฺพิเสวนานํ อายตนานํ อารมฺมเณ อาปาถมาคเต กิเลสปริฬาหสฺส อนุปฺปตฺติ. เตน วุตฺตํ เนว ลเภถ มาโร โอตารนฺติ. En el lado brillante (sukkapakkhe), los sentidos son como una mansión de techo puntiagudo protegida con una gruesa capa de barro, que no permite la entrada de elementos externos. El objeto sensorial de la clase mencionada es comparable a la antorcha de hierba. Así como el fuego se extingue sin quemar cuando la antorcha se coloca en tales lugares protegidos, las impurezas no surgen cuando el objeto sensorial entra en el campo de visión de los sentidos protegidos contra las distracciones. Por eso se dice: 'Que Mara no encuentre entrada alguna'. ๗. ทุกฺขธมฺมสุตฺตวณฺณนา 7. Crónica del Dukkhadhamma Sutta (Discurso sobre las cosas que son sufrimiento). ๒๔๔. สตฺตเม [Pg.96] ทุกฺขธมฺมานนฺติ ทุกฺขสมฺภวธมฺมานํ. ปญฺจสุ หิ ขนฺเธสุ สติ เฉทนวธพนฺธนาทิเภทํ ทุกฺขํ สมฺภวติ, ตสฺมา เต ทุกฺขสมฺภวธมฺมตฺตา ทุกฺขธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. ตถา โข ปนสฺสาติ เตนากาเรนสฺส. ยถาสฺส กาเม ปสฺสโตติ เยนากาเรนสฺส กาเม ปสฺสนฺตสฺส. ยถา จรนฺตนฺติ เยนากาเรน จารญฺจ วิหารญฺจ อนุพนฺธิตฺวา จรนฺตํ. องฺคารกาสูปมา กามา ทิฏฺฐา โหนฺตีติ ปริเยฏฺฐิมูลกสฺส เจว ปฏิสนฺธิมูลกสฺส จ ทุกฺขสฺส วเสน องฺคารกาสุ วิย มหาปริฬาหาติ ทิฏฺฐา โหนฺติ. กาเม ปริเยสนฺตานญฺหิ นาวาย มหาสมุทฺโทคาหนอชปถสงฺกุปถปฏิปชฺชนอุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปกฺขนฺทนาทิวเสน ปริเยฏฺฐิมูลกมฺปิ, กาเม ปริภุญฺชนฺตานํ กามปริโภคเจตนาย จตูสุ อปาเยสุ ทินฺนปฏิสนฺธิมูลกมฺปิ มหาปริฬาหทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. เอวเมตสฺส ทุวิธสฺสาปิ ทุกฺขสฺส วเสน องฺคารกาสุ วิย มหาปริฬาหาติ ทิฏฺฐา โหนฺติ. 244. En el séptimo discurso, 'dukkhadhammānaṃ' se refiere a los fenómenos que originan el sufrimiento. Pues cuando existen los cinco agregados, surgen diversos tipos de sufrimientos como el desmembramiento, la ejecución y el encarcelamiento; por lo tanto, se denominan 'dukkhadhamma' por ser la base del surgimiento del dolor. 'Tathā kho panassāti' significa 'de esa manera' con respecto a la ausencia de deseos en el monje. 'Yathāssa kāme passatoti' se refiere a la manera en que alguien percibe los placeres sensoriales. 'Yathā carantanti' se refiere a la manera en que uno se comporta siguiendo el movimiento de la mente y la actividad de las cinco puertas de los sentidos. 'Aṅgārakāsūpamā kāmā diṭṭhā hontīti' significa que los placeres sensoriales son vistos como un gran tormento, similar a un foso de brasas ardientes, debido al sufrimiento originado por la búsqueda (pariyeṭṭhi) y al sufrimiento originado por el renacimiento (paṭisandhi). Para quienes buscan placeres, surge el gran tormento del sufrimiento basado en la búsqueda, como al cruzar el océano en barco, recorrer caminos de montaña difíciles o entrar en combate. Para quienes disfrutan de los placeres, surge el gran tormento del sufrimiento basado en el renacimiento en los cuatro estados de privación debido a la voluntad de disfrutar de los placeres. De esta manera, debido a este doble sufrimiento, los placeres son vistos como un gran tormento similar a un foso de brasas. ทายนฺติ อฏวึ. ปุรโตปิ กณฺฏโกติ ปุริมปสฺเส วิชฺฌิตุกาโม วิย อาสนฺนฏฺฐาเนเยว ฐิตกณฺฏโก. ปจฺฉโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เหฏฺฐา ปน ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐานสฺส สนฺติเก, น อกฺกนฺตฏฺฐาเนเยว. เอวํ โส กณฺฏกคพฺภํ ปวิฏฺโฐ วิย ภเวยฺย. มา มํ กณฺฏโกติ มา มํ กณฺฏโก วิชฺฌีติ กณฺฏกเวธํ รกฺขมาโน. 'Dāya' significa bosque. 'Puratopi kaṇṭako' se refiere a una espina que está justo frente a uno, cerca de los pies, como si estuviera a punto de pinchar. El mismo principio se aplica a los términos 'detrás', etc. Sin embargo, 'abajo' significa cerca del lugar donde se pisa, no necesariamente justo debajo del pie. Así, aquel hombre se encontraría como si hubiera entrado en las profundidades de un matorral de espinas. 'Que una espina no me pinche' (Mā maṃ kaṇṭako) expresa la intención de protegerse de ser herido por una espina. ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโทติ สติยา อุปฺปาโทเยว ทนฺโธ, อุปฺปนฺนมตฺตาย ปน ตาย กาจิ กิเลสา นิคฺคหิตาว โหนฺติ, น สณฺฐาตุํ สกฺโกนฺติ. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ ราคาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทุติยชวนวาเรน ‘‘กิเลสา เม อุปฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ตติเย ชวนวาเร สํวรชวนํเยว ชวติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ วิปสฺสโก ตติยชวนวาเร กิเลเส นิคฺคณฺเหยฺย. จกฺขุทฺวาเร ปน อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต ภวงฺคํ อาวฏฺเฏตฺวา อาวชฺชนาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ โวฏฺฐพฺพนานนฺตรํ สมฺปตฺตกิเลสชวนวารํ นิวตฺเตตฺวา กุสลเมว อุปฺปาเทติ. อารทฺธวิปสฺสกานญฺหิ อยมานิสํโส ภาวนาปฏิสงฺขาเน ปติฏฺฐิตภาวสฺส. 'Monjes, el surgimiento de la atención plena es lento' (Dandho, bhikkhave, satuppādoti): el surgimiento mismo es lento, pero en el momento en que esta surge, las impurezas son reprimidas y no pueden establecerse. Pues cuando surgen el apego u otras impurezas en la puerta del ojo, al reconocer en el segundo impulso (javana) que 'las impurezas han surgido en mí', en el tercer impulso solo surge el impulso de restricción (saṃvara). No es sorprendente que un practicante de la visión cabal (vipassaka) reprima las impurezas en el tercer impulso. Pero cuando un objeto deseable aparece en la puerta del ojo, tras desviar el flujo del subconsciente (bhavaṅga) y surgir el proceso de advertencia (āvajjana), inmediatamente después de la determinación (voṭṭhabbana), él detiene el impulso de las impurezas que iba a ocurrir y genera únicamente estados sanos (kusala). Este es el beneficio para los practicantes de vipassanā que son diligentes en la reflexión sobre su propia práctica. อภิหฏฺฐุํ [Pg.97] ปวาเรยฺยุนฺติ สุทินฺนตฺเถรสฺส วิย รฏฺฐปาลกุลปุตฺตสฺส วิย จ กาเยน วา สตฺต รตนานิ อภิหริตฺวา วาจาย วา ‘‘อมฺหากํ ธนโต ยตฺตกํ อิจฺฉสิ, ตตฺตกํ คณฺหา’’ติ วทนฺตา ปวาเรยฺยุํ. อนุทหนฺตีติ สรีเร ปลิเวฐิตตฺตา อุณฺหปริฬาหํ ชเนตฺวา อนุทหนฺติ. สญฺชาตเสเท วา สรีเร ลคฺคนฺตา อนุเสนฺตีติปิ อตฺโถ. ยญฺหิ ตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตนฺติ อิทํ ยสฺมา จิตฺเต อนาวฏฺฏนฺเต ปุคฺคลสฺส อาวฏฺฏนํ นาม นตฺถิ. เอวรูปญฺหิ จิตฺตํ อนาวฏฺฏนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาพลเมว ทีปิตํ. 'Ofrecerían traer' (Abhihaṭṭhuṃ pavāreyyunti): tal como se le ofreció al Venerable Sudinna o al noble Raṭṭhapāla, le ofrecerían siete tipos de joyas físicamente o le dirían verbalmente: 'De nuestra riqueza, toma cuanto desees'. 'Arden' (Anudahantīti): debido a que envuelven el cuerpo, generan un calor sofocante y queman. También significa que se adhieren al cuerpo sudoroso, como si permanecieran allí quemando. 'Monjes, aquello que es la mente' (Yañhi taṃ, bhikkhave, cittanti): se dice esto porque si la mente no regresa al estado mundano, no hay retorno para la persona. Tal mente se ha vuelto irreversible; por eso se dijo. De esta manera, en este sutta, se demuestra el poder de la visión cabal (vipassanā). ๘. กึสุโกปมสุตฺตวณฺณนา 8. Crónica del Kiṃsukopama Sutta (Discurso de la parábola del árbol Kimshuka). ๒๔๕. อฏฺฐเม ทสฺสนนฺติ ปฐมมคฺคสฺเสตํ อธิวจนํ. ปฐมมคฺโค หิ กิเลสปหานกิจฺจํ สาเธนฺโต ปฐมํ นิพฺพานํ ปสฺสติ, ตสฺมา ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. โคตฺรภุญาณํ ปน กิญฺจาปิ มคฺคโต ปฐมตรํ ปสฺสติ, ปสฺสิตฺวา ปน กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กิเลสปหานสฺส อภาเวน น ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. อปิจ จตฺตาโรปิ มคฺคา ทสฺสนเมว. กสฺมา? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ทสฺสนํ วิสุชฺฌติ, ผลกฺขเณ วิสุทฺธํ. สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคกฺขเณ วิสุชฺฌติ, ผลกฺขเณ วิสุทฺธนฺติ เอวํ กเถนฺตานํ ภิกฺขูนํ สุตฺวา โส ภิกฺขุ ‘‘อหมฺปิ ทสฺสนํ วิโสเธตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐิโต ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสามี’’ติ ตํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ ปุจฺฉิ. โส ผสฺสายตนกมฺมฏฺฐานิโก ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ วเสน รูปารูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. เอตฺถ หิ ปุริมานิ ปญฺจ อายตนานิ รูปํ, มนายตนํ อรูปํ. อิติ โส อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. 245. En el octavo discurso, 'dassana' (visión) es un nombre para el primer camino (Sotāpattimagga). Pues el primer camino, al realizar la función de abandonar las impurezas, ve por primera vez el Nibbāna; por eso se denomina 'visión'. Aunque el conocimiento de cambio de linaje (gotrabhuñāṇa) percibe el Nibbāna antes que el camino, no se llama 'visión' porque carece de la función de abandonar las impurezas. Además, los cuatro caminos son ciertamente 'visión'. ¿Por qué? En el momento del camino de entrada en la corriente, la visión se purifica; en el momento del fruto, está purificada. Igualmente para los caminos de quien regresa una vez, de quien no regresa y del Arahat. Al escuchar esto de los monjes que así enseñaban, aquel monje se acercó a otro monje y le preguntó: 'Yo también, habiendo purificado la visión y establecido en el fruto del Arhat, habiendo realizado el Nibbāna con la pureza de la visión, viviré'. Aquel monje interrogado, que practicaba la meditación sobre las seis bases del contacto (phassāyatanakammaṭṭhānika), alcanzó el estado de Arhat tras comprender los fenómenos materiales y mentales a través de dichas seis bases. Aquí, las primeras cinco bases son materia (rūpa) y la base de la mente es lo inmaterial (arūpa). Así, él relató el camino que él mismo había alcanzado. อสนฺตุฏฺโฐติ ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตตฺตา อสนฺตุฏฺโฐ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กเถสิ. สกฺกา นุ โข ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ปาปุณิตุ’’นฺติ? ตโต นํ ปุจฺฉิ – ‘‘อาวุโส, ตฺวํเยว นุ โข อิทํ ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ชานาสิ, อุทาหุ อญฺเญปิ ชานนฺตา อตฺถี’’ติ. อตฺถาวุโส, อสุกวิหาเร อสุกตฺเถโร นามาติ. โส ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เอเตนุปาเยน อญฺญมฺปิ อญฺญมฺปีติ. 'Insatisfecho' (asantuṭṭho) significa que no quedó satisfecho porque la respuesta se dio basándose en una parte limitada de las formaciones (padesa-saṅkhāra). Al parecer, pensó: 'Este monje habla basándose en formaciones parciales. ¿Es posible alcanzar el Nibbāna de la pureza de visión (dassanavisuddhi) basándose en formaciones parciales?'. Por ello le preguntó: 'Amigo, ¿eres solo tú quien conoce este Nibbāna de la pureza de visión, o hay otros que también lo conocen?'. El otro respondió: 'Hay, amigo, en tal monasterio vive un anciano llamado tal'. Él se acercó también a ese y le preguntó. De esta manera, preguntó a uno tras otro. เอตฺถ [Pg.98] จ ทุติโย ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานิโก รูปกฺขนฺธวเสน รูปํ, เสสกฺขนฺธวเสน นามนฺติ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา อนุกฺกเมน อรหตฺตํ ปตฺโต. ตสฺมา โสปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ, ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวาว กถิตํ, อิมินา นิปฺปเทเสสู’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตเถว ตํ ปุจฺฉิตฺวา ปกฺกามิ. En este contexto, el segundo monje era alguien cuyo tema de meditación eran los cinco agregados (pañcakkhandha-kammaṭṭhāna). Habiendo definido la materia (rūpa) por medio del agregado de la materia, y la mente (nāma) por medio de los agregados restantes, alcanzó gradualmente el estado de Arahant. Por lo tanto, él también habló basándose únicamente en el camino que él mismo había alcanzado. Pero este monje que preguntaba, pensando: 'Las palabras de estos no coinciden entre sí; el primero habló basándose en formaciones parciales (sappadesa), mientras que este lo hizo basándose en formaciones completas (nippadesa)', quedó insatisfecho y, tras preguntarle de la misma manera, se marchó. ตติโย มหาภูตกมฺมฏฺฐานิโก จตฺตาริ มหาภูตานิ สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, ตสฺมา อยมฺปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ, ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตํ, ทุติเยน นิปฺปเทเสสุ, ตติเยน อติสปฺปเทเสสู’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตเถว ตํ ปุจฺฉิตฺวา ปกฺกามิ. El tercer monje era alguien cuyo tema de meditación eran los grandes elementos (mahābhūta-kammaṭṭhāna). Habiendo comprendido los cuatro grandes elementos tanto de forma resumida como detallada, alcanzó el estado de Arahant; por lo tanto, él también habló basándose únicamente en el camino que él mismo había alcanzado. Pero este monje, pensando: 'Las palabras de estos no coinciden entre sí; el primero habló basándose en formaciones parciales (sappadesa), el segundo basándose en formaciones completas (nippadesa), y el tercero basándose en formaciones muy parciales o detalladas (atisappadesa)', quedó insatisfecho y, tras preguntarle de la misma manera, se marchó. จตุตฺโถ เตภูมกกมฺมฏฺฐานิโก. ตสฺส กิร สมปฺปวตฺตา ธาตุโย อเหสุํ, กลฺลสรีรํ พลปตฺตํ, กมฺมฏฺฐานานิปิสฺส สพฺพาเนว สปฺปายานิ, อตีตา วา สงฺขารา โหนฺตุ อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วา กามาวจรา วา รูปาวจรา วา อรูปาวจรา วา, สพฺเพปิ สปฺปายาว. อสปฺปายกมฺมฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. กาเลสุปิ ปุเรภตฺตํ วา โหตุ ปจฺฉาภตฺตํ วา ปฐมยามาทโย วา, อสปฺปาโย กาโล นาม นตฺถิ. ยถา นาม จาริภูมึ โอติณฺโณ มหาหตฺถี หตฺเถน คเหตพฺพํ หตฺเถเนว ลุญฺจิตฺวา คณฺหาติ, ปาเทหิ ปหริตฺวา คเหตพฺพํ ปาเทหิ ปหริตฺวา คณฺหาติ, เอวเมว สกเล เตภูมกธมฺเม กลาปคฺคาเหน คเหตฺวา สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺโต, ตสฺมา เอโสปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ. ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตํ, ทุติเยน นิปฺปเทเสสุ, ปุน ตติเยน สปฺปเทเสสุ, จตุตฺเถน นิปฺปเทเสสุเยวา’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, อิทํ ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ตุมฺเหหิ อตฺตโนว ธมฺมตาย ญาตํ, อุทาหุ เกนจิ โว อกฺขาต’’นฺติ? อาวุโส, มยํ กึ ชานาม? อตฺถิ ปน สเทวเก โลเก สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตํ นิสฺสาเยตํ อมฺเหหิ ญาตนฺติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อิเม ภิกฺขู มยฺหํ อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ, อหํ สพฺพญฺญุพุทฺธเมว ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสามี’’ติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. El cuarto monje era alguien cuyo tema de meditación eran los fenómenos de los tres planos (tebhūmaka-kammaṭṭhāna). Se dice que sus elementos físicos funcionaban en equilibrio, su cuerpo estaba sano y fuerte, y todos los temas de meditación le resultaban adecuados. Ya fueran formaciones del pasado, del futuro o del presente, o pertenecientes al plano de los sentidos, de la forma o sin forma, todos le resultaban adecuados. No existía para él un tema de meditación inadecuado. Incluso respecto al tiempo, ya fuera antes de la comida o después, o en la primera vigilia, etc., no existía para él un tiempo inadecuado. Así como un gran elefante que ha entrado en su zona de pasto arranca y toma con su trompa lo que debe ser tomado con la trompa, o golpea y toma con sus patas lo que debe ser tomado con las patas; de la misma manera, él, analizando todos los fenómenos de los tres planos mediante la captación en grupos (kalāpaggāha), alcanzó el estado de Arahant. Por ello, él también habló basándose únicamente en el camino que él mismo había alcanzado. Pero este monje, pensando: 'Sus palabras no coinciden entre sí. El primero habló basándose en formaciones parciales, el segundo en formaciones completas, nuevamente el tercero en formaciones parciales, y el cuarto solo en formaciones completas', quedó insatisfecho y le preguntó: 'Amigo, ¿este Nibbāna de la pureza de visión ha sido conocido por ustedes por su propia naturaleza, o les ha sido explicado por alguien?'. Respondieron: 'Amigo, ¿qué podemos saber nosotros por nuestra cuenta? Sin embargo, existe en el mundo con sus devas un Buda Completamente Iluminado; dependiendo de él, esto ha sido conocido por nosotros'. Él pensó: 'Estos monjes no pueden responder captando mi intención; yo mismo preguntaré al Buda Omnisciente y quedaré libre de dudas', y se dirigió hacia el Bienaventurado. ภควา [Pg.99] ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘เยหิ เต ปญฺโห กถิโต, เต จตฺตาโรปิ ขีณาสวา, สุกถิตํ เตหิ, ตฺวํ ปน อตฺตโน อนฺธพาลตาย ตํ น สลฺลกฺเขสี’’ติ น เอวํ วิเหเสสิ. การกภาวํ ปนสฺส ญตฺวา ‘‘อตฺถคเวสโก เอส, ธมฺมเทสนาย เอว นํ พุชฺฌาเปสฺสามี’’ติ กึสุโกปมํ อาหริ. ตตฺถ ภูตํ วตฺถุํ กตฺวา เอวมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ – เอกสฺมึ กิร มหานคเร เอโก สพฺพคนฺถธโร พฺราหฺมณเวชฺโช ปณฺฑิโต ปฏิวสติ. อเถโก นครสฺส ปาจีนทฺวารคามวาสี ปณฺฑุโรคปุริโส ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เวชฺชปณฺฑิโต เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา ‘‘เกนตฺเถน อาคโตสิ ภทฺรมุขา’’ติ, ปุจฺฉิ. โรเคนมฺหิ, อยฺย, อุปทฺทุโต, เภสชฺชํ เม กเถหีติ. เตน หิ, โภ, คจฺฉ, กึสุกรุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา, โสเสตฺวา ฌาเปตฺวา, ตสฺส ขาโรทกํ คเหตฺวา อิมินา จิมินา จ เภสชฺเชน โยเชตฺวา, อริฏฺฐํ กตฺวา ปิว, เตน เต ผาสุกํ ภวิสฺสตีติ. โส ตถา กตฺวา นิโรโค พลวา ปาสาทิโก ชาโต. El Bienaventurado, habiendo escuchado sus palabras, no le recriminó diciendo: 'Esos cuatro que te respondieron son todos liberados de los influjos (khīṇāsava); lo que han dicho está bien dicho, pero tú, debido a tu propia necedad, no lo comprendes'. En cambio, conociendo que era un practicante diligente y alguien que buscaba el significado profundo, pensó: 'Le haré comprender mediante un discurso', y relató el símil del árbol Kiṃsuka. En dicho símil, basándose en un hecho real, el significado debe explicarse así: En una gran ciudad vivía un sabio médico brahmán que dominaba todos los tratados médicos. Entonces, un hombre que sufría de ictericia (paṇḍuroga), que vivía en una aldea cerca de la puerta oriental, acudió a él y le saludó. El sabio médico, tras intercambiar saludos cordiales, le preguntó: '¿Con qué propósito has venido, buen hombre?'. Él respondió: 'Señor, estoy afligido por una enfermedad, por favor, indíqueme una medicina'. El médico dijo: 'Ve, corta un árbol Kiṃsuka, sécalo, quémalo, toma el agua de sus cenizas y, mezclándola con tal y tal ingrediente, prepara un tónico (ariṭṭha) y bébelo; así recuperarás la salud'. Él hizo tal como se le indicó y quedó libre de la enfermedad, fuerte y radiante. อถญฺโญ ทกฺขิณทฺวารคามวาสี ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร ‘‘อสุโก กิร เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ สุตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ. กึสุการิฏฺเฐน นาม, คจฺฉ ตฺวมฺปิ กโรหีติ. โสปิ ตถา กตฺวา ตาทิโสว ชาโต. Luego, otro hombre que vivía cerca de la puerta sur, afligido por la misma enfermedad, al oír que 'cierta persona ha recuperado la salud tras seguir un tratamiento', se acercó a él y le preguntó: 'Amigo, ¿con qué recuperaste la salud?'. El otro respondió: 'Con el tónico de Kiṃsuka; ve y hazlo tú también'. Él también lo hizo así y quedó igualmente sano. อถญฺโญ ปจฺฉิมทฺวารคามวาสี…เป… อุตฺตรทฺวารคามวาสี ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร ‘‘อสุโก กิร เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ? กึสุการิฏฺเฐน นาม, คจฺฉ ตฺวมฺปิ กโรหีติ. โสปิ ตถา กตฺวา ตาทิโสว ชาโต. Luego, otro hombre que vivía cerca de la puerta occidental... y así hasta el hombre que vivía cerca de la puerta norte, afligido por la misma enfermedad, al oír que 'cierta persona ha recuperado la salud tras seguir un tratamiento', se acercó a él y le preguntó: 'Amigo, ¿con qué recuperaste la salud?'. Él respondió: 'Con el tónico de Kiṃsuka; ve y hazlo tú también'. Él también lo hizo así y quedó de la misma manera. อถญฺโญ ปจฺจนฺตวาสี อทิฏฺฐปุพฺพกึสุโก เอโก ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร จิรํ ตานิ ตานิ เภสชฺชานิ กตฺวา โรเค อวูปสมมาเน ‘‘อสุโก กิร นครสฺส ปาจีนทฺวารคามวาสี ปุริโส เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉามหมฺปิ, เตน กตเภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ทณฺฑโมลุพฺภ อนุปุพฺเพน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ ปุจฺฉิ. กึสุการิฏฺเฐน สมฺมาติ. กีทิโส [Pg.100] ปน โส กึสุโกติ. ฌาปิตคาเม ฐิตฌามถูโณ วิยาติ. อิติ โส ปุริโส อตฺตนา ทิฏฺฐากาเรนว กึสุกํ อาจิกฺขิ. เตน หิ ทิฏฺฐกาเล กึสุโก ปติตปตฺโต ขาณุกกาเล ทิฏฺฐตฺตา ตาทิโสว โหติ. Entonces, otro hombre de los confines fronterizos, que nunca antes había visto un árbol Kiṃsuka, cayó enfermo de esa misma dolencia [ictericia]. Tras haber empleado diversos medicamentos durante mucho tiempo sin que su enfermedad remitiera, oyó decir: “Se cuenta que cierto hombre que vive en la aldea de la puerta oriental de la capital se ha curado tras usar una medicina”. Pensando: “Iré yo también y usaré la medicina que él empleó”, se puso en camino apoyándose en un bastón y llegó gradualmente ante aquel hombre. Le preguntó: “Amigo, ¿con qué medio se produjo tu recuperación?”. Él respondió: “Amigo, con el licor medicinal de Kiṃsuka (kiṃsukāriṭṭha)”. “Pero, ¿cómo es ese árbol Kiṃsuka?”, preguntó. El otro respondió: “Es como un poste quemado en una aldea incendiada”. Así, aquel hombre describió el Kiṃsuka según el aspecto en que él mismo lo había visto; pues, en el momento en que lo vio, el Kiṃsuka había perdido sus hojas y, al haber sido visto en su estado de tronco seco, era verdaderamente de esa manera. โส ปน ปุริโส สุตมงฺคลิกตฺตา ‘‘อยํ ‘ฌาปิตคาเม ฌามถูโณ วิยา’ติ อาห, อมงฺคลเมตํ. เอตสฺมิญฺหิ เม เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิสฺสตี’’ติ ตสฺส เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข, โภ, ตฺวญฺเญว กึสุกํ ชานาสิ, อุทาหุ อญฺโญปิ อตฺถี’’ติ. อตฺถิ, โภ, ทกฺขิณทฺวารคาเม อสุโก นามาติ. โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ, สฺวาสฺส ปุปฺผิตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘โลหิตโก กึสุโก’’ติ อาห. โส ‘‘อยํ ปุริเมน วิรุทฺธํ อาห, กาฬโก โลหิตกโต สุวิทูรทูเร’’ติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ปน, โภ, อญฺโญปิ โกจิ กึสุกทสฺสาวี, เยน กึสุโก ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อตฺถิ ปจฺฉิมทฺวารคาเม อสุโก นามา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. สฺวาสฺส ผลิตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘โอจิรกชาโต อาทินฺนสิปาฏิโก’’ติ อาห. ผลิตกาลสฺมิญฺหิ กึสุโก โอลมฺพมานจีรโก วิย อโธมุขํ กตฺวา คหิตอสิโกโส วิย จ สิรีสรุกฺโข วิย จ ลมฺพมานผโล โหติ. โส ‘‘อยํ ปุริเมหิ วิรุทฺธํ อาห, น สกฺกา อิมสฺส วจนํ คเหตุ’’นฺติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ปน, โภ, อญฺโญปิ โกจิ กึสุกทสฺสาวี, เยน กึสุโก ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อตฺถิ อุตฺตรทฺวารคาเม อสุโก นามา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. โส อสฺส สญฺฉนฺนปตฺตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย’’ติ อาห. สนฺทจฺฉาโย นาม สํสนฺทิตฺวา ฐิตจฺฉาโย. Sin embargo, aquel hombre, debido a su creencia en los augurios auditivos, pensó: “Este hombre ha dicho que es como un poste quemado en una aldea incendiada; esto es de mal agüero. Ciertamente, mi enfermedad no remitirá aunque use esta medicina”. Insatisfecho con esa respuesta, le preguntó: “Señor, ¿acaso eres tú el único que conoce el Kiṃsuka, o hay alguien más que lo sepa?”. Él respondió: “Señor, hay otro hombre en la aldea de la puerta sur”. Él se acercó a aquel hombre y le preguntó. Debido a que este lo había visto en la época de floración, según su propia visión, dijo: “El Kiṃsuka es de un color rojo intenso”. El hombre pensó: “Este dice lo contrario que el anterior; lo negro y lo rojo están sumamente distantes entre sí”. Insatisfecho también con su respuesta, preguntó: “Señor, ¿hay algún otro que haya visto el Kiṃsuka?”. Al decirle que había uno en la aldea de la puerta oeste, se acercó también a él y le preguntó. Debido a que este lo había visto en la época de fructificación, según su propia visión, dijo: “Tiene frutos colgantes y vainas alargadas”. En efecto, en la época de fructificación, el Kiṃsuka tiene frutos que cuelgan hacia abajo como tiras de tela, parecidos a una vaina de espada sostenida hacia abajo o como el fruto del árbol Sirīsa. Él pensó: “Este dice lo contrario que los anteriores; no se puede aceptar su palabra”. Insatisfecho también con su respuesta, preguntó de nuevo si había alguien más que hubiera visto el árbol. Al decirle que había uno en la aldea de la puerta norte, se acercó a él y le preguntó. Debido a que este lo había visto cuando estaba cubierto de hojas, según su propia visión, dijo: “Es de follaje denso y sombra compacta”. “Sombra compacta” significa una sombra formada por hojas bien entrelazadas. โส ‘‘อยมฺปิ ปุริเมหิ วิรุทฺธํ อาห, น สกฺกา อิมสฺส วจนํ คเหตุ’’นฺติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ตํ อาห, ‘‘กึ นุ โข, โภ, ตุมฺเห อตฺตโนว ธมฺมตาย กึสุกํ ชานาถ, อุทาหุ เกนจิ โว อกฺขาโต’’ติ? กึ, โภ, มยํ ชานาม? อตฺถิ ปน มหานครสฺส มชฺเฌ [Pg.101] อมฺหากํ อาจริโย เวชฺชปณฺฑิโต, ตํ นิสฺสาย อมฺเหหิ ญาตนฺติ. ‘‘เตน หิ อหมฺปิ อาจริยเมว อุปสงฺกมิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสามี’’ติ ตสฺส สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เวชฺชปณฺฑิโต เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา, ‘‘เกนตฺเถน อาคโตสิ ภทฺรมุขา’’ติ ปุจฺฉิ. โรเคนมฺหิ, อยฺย, อุปทฺทุโต, เภสชฺชํ เม กเถถาติ. เตน หิ, โภ, คจฺฉ, กึสุกรุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา โสเสตฺวา ฌาเปตฺวา ตสฺส ขาโรทกํ คเหตฺวา อิมินา จิมินา จ เภสชฺเชน โยเชตฺวา อริฏฺฐํ กตฺวา ปิว, เอเตน เต ผาสุกํ ภวิสฺสตีติ. โส ตถา กตฺวา นิโรโค พลวา ปาสาทิโก ชาโต. Él pensó: “Este también dice lo contrario que los anteriores; no se puede aceptar su palabra”. Insatisfecho con su respuesta, les dijo: “Señores, ¿conocen el Kiṃsuka por su propia naturaleza, o alguien se lo ha explicado?”. “¿Cómo no habríamos de saberlo, señor? Sin embargo, en medio de la gran ciudad reside nuestro maestro, un sabio médico; a través de él lo conocemos”. Pensando: “Entonces yo también acudiré al maestro para liberarme de mis dudas”, se acercó a él, le rindió homenaje y permaneció allí. El sabio médico intercambió saludos cordiales con él y le preguntó: “Noble joven, ¿con qué propósito has venido?”. Él respondió: “Señor, estoy afligido por una enfermedad; por favor, indíqueme el remedio”. El médico dijo: “Bien, joven, ve, corta un árbol Kiṃsuka, sécalo, quémalo, toma su agua alcalina de ceniza (khārodaka) y, mezclándola con este y aquel medicamento, prepara un licor medicinal y bébelo. Con esto te recuperarás”. Él lo hizo así y quedó sano, fuerte y radiante. ตตฺถ มหานครํ วิย นิพฺพานนครํ ทฏฺฐพฺพํ. เวชฺชปณฺฑิโต วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตมฺปิ เจ ตํ ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๖๕) จตูสุ ทฺวารคาเมสุ จตฺตาโร เวชฺชนฺเตวาสิกา วิย จตฺตาโร ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตา ขีณาสวา. ปจฺจนฺตวาสี ปฐมปุริโส วิย ปญฺหปุจฺฉโก ภิกฺขุ. ปจฺจนฺตวาสิโน จตุนฺนํ เวชฺชนฺเตวาสิกานํ กถาย อสนฺตุฏฺฐสฺส อาจริยเมว อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน จตุนฺนํ ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตานํ ขีณาสวานํ กถาย อสนฺตุฏฺฐสฺส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนกาโล. En esta parábola, la gran ciudad debe verse como la ciudad del Nibbāna. El sabio médico debe verse como el Buda Perfectamente Iluminado. Pues se ha dicho: “Sunakkhatta, ‘médico’ y ‘cirujano’ son epítetos del Tathāgata, el Arahant, el Buda Perfectamente Iluminado”. Los cuatro discípulos del médico en las aldeas de las cuatro puertas son como los cuatro Arahants que han alcanzado la pureza de la visión. El primer hombre de los confines es como el monje que hace la pregunta. El momento en que el hombre de los confines, insatisfecho con las palabras de los cuatro discípulos del médico, acude al maestro mismo para preguntar, es como el momento en que este monje, insatisfecho con las explicaciones de los cuatro Arahants que han alcanzado la pureza de la visión, acude al Maestro (el Buda) para preguntarle. ยถา ยถา อธิมุตฺตานนฺติ เยน เยนากาเรน อธิมุตฺตานํ. ทสฺสนํ สุวิสุทฺธนฺติ นิพฺพานทสฺสนํ สุฏฺฐุ วิสุทฺธํ. ตถา ตถา โข เตหิ สปฺปุริเสหิ พฺยากตนฺติ เตน เตเนวากาเรน ตุยฺหํ เตหิ สปฺปุริเสหิ กถิตํ. ยถา หิ ‘‘กาฬโก กึสุโก’’ติ กเถนฺโต น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา ทิฏฺฐนเยน กึสุกเมว กเถสิ, เอวเมว ฉผสฺสายตนานํ วเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตขีณาสโวปิ อิมํ ปญฺหํ กเถนฺโต น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กเถสิ. “Según su resolución” (yathā yathā adhimuttānaṃ) significa según el modo en que se han dedicado a la práctica. “La visión es muy pura” (dassanaṃ suvisuddhaṃ) significa que la visión del Nibbāna a través del Noble Sendero está perfectamente purificada. “Así fue explicado por aquellos hombres virtuosos” significa que aquellos hombres excelentes te lo explicaron según el modo específico en que ellos mismos meditaron. Pues, así como aquel que decía “el Kiṃsuka es negro” no estaba hablando de otra cosa, sino que describía el Kiṃsuka según el modo en que lo vio, del mismo modo, el Arahant que ha alcanzado la pureza de la visión a través de las seis bases del contacto sensorial (chaphassāyatana), al explicar esta cuestión, no habla de otra cosa, sino que describe el Nibbāna mismo, la purificación de la visión, según el sendero que él mismo ha realizado. ยถา จ ‘‘โลหิตโก โอจิรกชาโต พหลปตฺตปลาโส กึสุโก’’ติ กเถนฺโตปิ น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา ทิฏฺฐนเยน กึสุกเมว กเถสิ, เอวเมว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธวเสน จตุมหาภูตวเสน เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตขีณาสโวปิ อิมํ ปญฺหํ กเถนฺโต [Pg.102] น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กเถสิ. Así como aquel que describe el árbol Kiṃsuka diciendo: 'es de color rojo, con frutos que cuelgan como adornos para el cabello y con un follaje espeso de hojas verdes', no está hablando de otra cosa, sino que describe el árbol Kiṃsuka tal como él mismo lo vio; de la misma manera, el Arahant que ha alcanzado la purificación de la visión, al responder a esta pregunta por medio de los cinco agregados del apego, de los cuatro grandes elementos o de los fenómenos de los tres planos, no habla de otra cosa, sino que describe el Nibbāna mismo a través del camino que él mismo ha realizado para alcanzar la purificación de la visión. ตตฺถ ยถา กาฬกกาเล กึสุกทสฺสาวิโนปิ ตํ ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ น เตน อญฺญํ ทิฏฺฐํ, กึสุโกว ทิฏฺโฐ, เอวเมว ฉผสฺสายตนวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตสฺสาปิ ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ กถิตํ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กถิตํ. ยถา จ โลหิตกาเล โอจิรกชาตกาเล พหลปตฺตปลาสกาเล กึสุกทสฺสาวิโนปิ ตํ ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ ทิฏฺฐํ, กึสุโกว ทิฏฺโฐ, เอวเมว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธวเสน จตุมหาภูตวเสน เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตสฺสาปิ ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ กถิตํ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กถิตํ. En este sentido, así como la visión de aquel que vio el árbol Kiṃsuka cuando estaba carbonizado es real y verdadera, y no vio otra cosa sino el árbol Kiṃsuka; de la misma manera, la visión del Arahant que ha alcanzado la purificación de la visión por medio de las seis bases del contacto es real y verdadera, y no ha hablado de otra cosa, sino del Nibbāna mismo para la purificación de la visión a través del camino realizado por él mismo. Y así como la visión de aquel que vio el árbol Kiṃsuka cuando estaba rojo, o cuando tenía frutos colgantes, o cuando tenía un follaje espeso, es real y verdadera, y no vio otra cosa sino el árbol Kiṃsuka; de la misma manera, la visión del Arahant que ha alcanzado la purificación de la visión por medio de los cinco agregados del apego, de los cuatro grandes elementos o de los fenómenos de los tres planos es real y verdadera, y no ha hablado de otra cosa, sino del Nibbāna mismo para la purificación de la visión a través del camino realizado por él mismo. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ รญฺโญ ปจฺจนฺติมํ นครนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? สเจ เตน ภิกฺขุนา ตํ สลฺลกฺขิตํ, อถสฺส ธมฺมเทสนตฺถํ อารทฺธํ. สเจ น สลฺลกฺขิตํ, อถสฺส อิมินา นคโรปเมน ตสฺเสวตฺถสฺส ทีปนตฺถาย อาวิภาวนตฺถาย อารทฺธํ. ตตฺถ ยสฺมา มชฺฌิมปเทเส นครสฺส ปาการาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหนฺติ, ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปจฺจนฺติมํ นคร’’นฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรโตรณญฺจ. โตรณานิ นาม หิ ปุริสุพฺเพธานิ นครสฺส อลงฺการตฺถํ กรียนฺติ, โจรนิวารณตฺถานิปิ โหนฺติเยว. อถ วา โตรณนฺติ ปิฏฺฐสงฺฆาฏสฺเสตํ นามํ, ถิรปิฏฺฐสงฺฆาฏนฺติปิ อตฺโถ. ฉทฺวารนฺติ นครทฺวารํ นาม เอกมฺปิ โหติ ทฺเวปิ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ, อิธ ปน สตฺถา ฉทฺวาริกนครํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต วิสทญาโณ. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต. ¿Por qué se presentó esta parábola: 'Monje, es como una ciudad fronteriza de un rey'? Si aquel monje hubiera comprendido el significado de la comparación del árbol Kiṃsuka, entonces se habría enseñado para el progreso en la enseñanza del Dhamma según lo comprendido. Pero si no lo comprendió, entonces se presentó esta parábola de la ciudad para aclarar y manifestar ese mismo significado de la purificación de la visión. En dicha parábola, dado que en las regiones centrales los muros de una ciudad pueden ser fuertes o débiles, o incluso no existir en absoluto, porque no hay temor a los ladrones, el Maestro no tomó eso como ejemplo, sino que dijo 'una ciudad fronteriza'. 'Daḷhuddhāpa' significa que tiene una muralla interior firme. 'Daḷhapākāratoraṇa' significa que tiene tanto murallas exteriores firmes como puertas firmes. Las puertas se construyen para el ornamento de la ciudad y también sirven para impedir el paso a ladrones y enemigos. Alternativamente, 'toraṇa' es el nombre del dintel de la puerta; así, el significado es 'con dinteles firmes'. 'Chadvāra' se refiere a las puertas de la ciudad; una ciudad puede tener una, cien o mil puertas, pero aquí el Maestro, deseando mostrar una ciudad de seis puertas, habló así. 'Paṇḍito' significa dotado de sabiduría. 'Byattoti' significa dotado de pericia y un conocimiento claro. 'Medhāvī' significa dotado de inteligencia, entendida como la sabiduría que surge instantáneamente ante diversas situaciones. ปุรตฺถิมาย ทิสายาติอาทิมฺหิ ภูตมตฺถํ กตฺวา เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ – สมิทฺเธ กิร มหานคเร สตฺตรตนสมฺปนฺโน ราชา จกฺกวตฺติ รชฺชํ อนุสาสติ, ตสฺเสตํ ปจฺจนฺตนครํ ราชายุตฺตวิรหิตํ, อถ ปุริสา อาคนฺตฺวา [Pg.103] ‘‘อมฺหากํ, เทว, นคเร อายุตฺตโก นตฺถิ, เทหิ โน กิญฺจิ อายุตฺตก’’นฺติ อาหํสุ. ราชา เอกํ ปุตฺตํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, เอตํ อาทาย ตตฺถ อภิสิญฺจิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กตฺวา วสถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. ราชปุตฺโต ปาปมิตฺตสํสคฺเคน กติปาเหเยว สุราโสณฺโฑ หุตฺวา, สพฺพานิ วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ หาเรตฺวา, นครมชฺเฌ ธุตฺเตหิ ปริวาริโต สุรํ ปิวนฺโต นจฺจคีตาทิรติยา วีตินาเมติ. อถ รญฺโญ อาคนฺตฺวา อาโรจยึสุ. En el pasaje que comienza con 'Desde la dirección del este', el significado debe entenderse de la siguiente manera, basándose en los hechos: se dice que en una gran ciudad próspera, un rey universal dotado de las siete joyas gobernaba su reino de acuerdo con el Dhamma. Él tenía una ciudad fronteriza que carecía de un gobernador designado por él. Entonces, los hombres de esa ciudad vinieron y le dijeron: 'Oh soberano, en nuestra ciudad no hay un gobernador; por favor, concédenos uno'. El rey les entregó a uno de sus hijos, diciendo: 'Id, llevadlo allí, consagradlo, estableced tribunales de justicia y demás, y vivid allí'. Ellos lo hicieron así. Sin embargo, debido a la asociación con malos amigos, al cabo de unos pocos días el príncipe se convirtió en un borracho; abandonó todas las funciones judiciales y, rodeado de bribones en medio de la ciudad, pasaba el tiempo bebiendo licor y deleitándose en bailes y cantos. Entonces, vinieron y se lo informaron al rey. ราชา เอกํ ปณฺฑิตํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ กุมารํ โอวทิตฺวา, วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กาเรตฺวา, ปุน อภิเสกํ กตฺวา, เอหี’’ติ. น สกฺกา, เทว, กุมารํ โอวทิตุํ, จณฺโฑ กุมาโร ฆาเตยฺยาปิ มนฺติ. อเถกํ พลสมฺปนฺนํ โยธํ อาณาเปสิ – ‘‘ตฺวํ อิมินา สทฺธึ คนฺตฺวา สเจ โส โอวาเท น ติฏฺฐติ, สีสมสฺส ฉินฺทาหี’’ติ. อิติ โส อมจฺโจ โยโธ จาติ อิทํ สีฆํ ทูตยุคํ ตตฺถ คนฺตฺวา โทวาริกํ ปุจฺฉิ – ‘‘กหํ, โภ, นครสฺส สามิ กุมาโร’’ติ. เอส มชฺเฌสิงฺฆาฏเก สุรํ ปิวนฺโต ธุตฺตปริวาริโต คีตาทิรตึ อนุโภนฺโต นิสินฺโนติ. อถ ตํ ทูตยุคํ คนฺตฺวา อมจฺโจ ตาเวตฺถ, ‘‘สามิ, วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กิร กาเรตฺวา สาธุกํ รชฺชํ อนุสาสา’’ติ อาห. กุมาโร อสุณนฺโต วิย นิสีทิ. อถ นํ โยโธ สีเส คเหตฺวา, ‘‘สเจ รญฺโญ อาณํ กโรสิ, กร, โน เจ, เอตฺเถว เต สีสํ ปาเตสฺสามี’’ติ ขคฺคํ อพฺพาหิ. ปริจารกา ธุตฺตา ตาวเทว ทิสาสุ ปลายึสุ. กุมาโร ภีโต สาสนํ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส เต ตตฺเถว อภิเสกํ กตฺวา เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ‘‘สมฺมา รชฺชํ อนุสาสาหี’’ติ รญฺญา วุตฺตํ ยถาภูตวจนํ นิยฺยาเตตฺวา ยถาคตมคฺคเมว ปฏิปชฺชึสุ. อิมมตฺถํ อาวิกโรนฺโต ภควา ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสายา’’ติ อาห. El rey ordenó a un sabio ministro: 'Ve, amonesta al príncipe, haz que se restablezcan los tribunales de justicia, conságralo de nuevo y regresa'. El ministro respondió: 'Oh soberano, no es posible amonestar al príncipe; es violento y podría matarme'. Entonces, el rey ordenó a un guerrero de gran fuerza: 'Ve tú con este ministro y, si el príncipe no acepta la amonestación, córtale la cabeza'. Así, este par de veloces mensajeros fueron allí y preguntaron al portero: 'Amigo, ¿dónde está el príncipe, el señor de la ciudad?'. Él respondió: 'Está sentado en el cruce de caminos central, rodeado de bribones, bebiendo licor y disfrutando de entretenimientos'. Entonces, los mensajeros fueron allí y el ministro dijo primero: 'Señor, el rey ordena que se establezcan los tribunales y que gobiernes bien el reino'. El príncipe permaneció sentado como si no escuchara. Entonces el guerrero lo agarró por la cabeza y desenvainó su espada, amenazando: 'Si cumples la orden del rey, hazlo; si no, aquí mismo te cortaré la cabeza'. Al instante, sus acompañantes huyeron en todas direcciones. El príncipe, aterrorizado, aceptó la orden. Entonces ellos lo consagraron allí mismo, alzaron el parasol blanco y le entregaron el mensaje real: 'Gobierna rectamente el reino'. Luego regresaron por el mismo camino por el que habían venido. Para revelar este significado, el Bienaventurado pronunció las palabras que comienzan con 'Desde la dirección del este'. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สมิทฺธมหานครํ วิย หิ นิพฺพานนครํ ทฏฺฐพฺพํ, สตฺตรตนสมนฺนาคโต ราชา จกฺกวตฺติ วิย สตฺตโพชฺฌงฺครตนสมนฺนาคโต ธมฺมราชา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ปจฺจนฺติมนครํ วิย สกฺกายนครํ, ตสฺมึ นคเร กูฏราชปุตฺโต วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน กูฏจิตฺตุปฺปาโท, กูฏราชปุตฺตสฺส ธุตฺเตหิ ปริวาริตกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ปญฺจหิ นีวรเณหิ สมงฺคิกาโล, ทฺเว สีฆทูตา วิย สมถกมฺมฏฺฐานญฺจ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานญฺจ, มหาโยเธน สีเส คหิตกาโล วิย อุปฺปนฺนปฐมชฺฌานสมาธินา [Pg.104] นิจฺจลํ กตฺวา จิตฺตคฺคหิตกาโล, โยเธน สีเส คหิตมตฺเต ธุตฺตานํ ทิสาสุ ปลายิตฺวา ทูรีภาโว วิย ปฐมชฺฌานมฺหิ อุปฺปนฺนมตฺเต นีวรณานํ ทูรีภาโว, ‘‘กริสฺสามิ รญฺโญ สาสน’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเต วิสฺสฏฺฐกาโล วิย ฌานโต วุฏฺฐิตกาโล, อมจฺเจน รญฺโญ สาสนํ อาโรจิตกาโล วิย สมาธินา จิตฺตํ กมฺมนิยํ กตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานสฺส วฑฺฒิตกาโล, ตตฺเถวสฺส เตหิ ทฺวีหิ ทูเตหิ กตาภิเสกสฺส เสตจฺฉตฺตอุสฺสาปนํ วิย สมถวิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย อรหตฺตปฺปตฺตสฺส วิมุตฺติเสตจฺฉตฺตุสฺสาปนํ เวทิตพฺพํ. En esta explicación de la parábola: la ciudad de Nibbāna debe verse como una gran ciudad próspera. El Buda, el Rey del Dhamma, dotado de las siete joyas del despertar, debe verse como un Rey Universal dotado de las siete joyas. La ciudad de la identidad debe verse como una ciudad fronteriza. En esa ciudad, el surgimiento del pensamiento tortuoso del monje debe verse como el hijo de un rey astuto. El tiempo en que el monje está acompañado por los cinco obstáculos debe verse como el tiempo en que el príncipe astuto está rodeado de delincuentes. La meditación de tranquilidad y la meditación de visión cabal deben verse como los dos mensajeros veloces. El momento en que la mente es capturada firmemente por la concentración del primer jhāna debe verse como el momento en que el gran guerrero agarra al príncipe por la cabeza. Así como los delincuentes huyen en todas direcciones cuando el príncipe es capturado por la cabeza, la desaparición de los obstáculos ocurre apenas surge el primer jhāna. El momento de salir del jhāna debe verse como el momento de liberación tras aceptar el mensaje del rey diciendo: 'Cumpliré la orden del rey'. El momento de desarrollar la meditación de visión cabal, habiendo hecho la mente maleable a través de la concentración, debe verse como el momento en que el ministro informa el mensaje del rey. La elevación del paraguas blanco de la liberación para aquel que ha alcanzado el estado de Arahant basándose en la meditación de tranquilidad y visión cabal, debe entenderse como la elevación del paraguas blanco para el príncipe que ha sido consagrado por esos dos mensajeros allí mismo. นครนฺติ โข ภิกฺขุ อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนนฺติอาทีสุ ปน จาตุมหาภูติกสฺสาติอาทีนํ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วิตฺถาริโตว. เกวลํ ปน วิญฺญาณราชปุตฺตสฺส นิวาสฏฺฐานตฺตา เอตฺถ กาโย ‘‘นคร’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺเสว ทฺวารภูตตฺตา ฉ อายตนานิ ‘‘ทฺวารานี’’ติ, เตสุ ทฺวาเรสุ นิจฺจํ สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา สติ ‘‘โทวาริโก’’ติ, กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺเตน ธมฺมราเชน เปสิตตฺตา สมถวิปสฺสนา ‘‘สีฆํ ทูตยุค’’นฺติ. เอตฺถ มหาโยโธ วิย สมโถ, ปณฺฑิตามจฺโจ วิย วิปสฺสนา เวทิตพฺพา. En pasajes como 'Monje, "ciudad" es un nombre para este cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos', el significado de términos como 'compuesto por los cuatro grandes elementos' ya ha sido explicado detalladamente antes. Sin embargo, en esta parábola, el cuerpo se llama 'ciudad' simplemente porque es el lugar donde reside el príncipe de la conciencia. Las seis esferas de los sentidos se llaman 'puertas' porque actúan como entradas a esa ciudad. La atención plena se llama 'portero' porque está firmemente establecida de manera constante en esas puertas. La tranquilidad y la visión cabal se denominan 'la pareja de mensajeros veloces' porque son enviadas por el Rey del Dhamma, quien enseña el tema de meditación. Aquí, la tranquilidad debe entenderse como el gran guerrero, y la visión cabal como el ministro sabio. มชฺเฌ สิงฺฆาฏโกติ นครมชฺเฌ สิงฺฆาฏโก. มหาภูตานนฺติ หทยวตฺถุสฺส นิสฺสยภูตานํ มหาภูตานํ. วตฺถุรูปสฺส หิ ปจฺจยทสฺสนตฺถเมเวตํ จตุมหาภูตคฺคหณํ กตํ. นครมชฺเฌ ปน โส ราชกุมาโร วิย สรีรมชฺเฌ หทยรูปสิงฺฆาฏเก นิสินฺโน สมถวิปสฺสนาทูเตหิ อรหตฺตาภิเสเกน อภิสิญฺจิตพฺโพ วิปสฺสนาวิญฺญาณราชปุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. นิพฺพานํ ปน ยถาภูตสภาวํ อกุปฺปํ อธิการีติ กตฺวา ยถาภูตํ วจนนฺติ วุตฺตํ. อริยมคฺโค ปน ยาทิโสว ปุพฺพภาควิปสฺสนามคฺโค, อยมฺปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตตฺตา ตาทิโสเยวาติ กตฺวา ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต. อิทํ ตาเวตฺถ ธมฺมเทสนตฺถํ อาภตาย อุปมาย สํสนฺทนํ. 'En la encrucijada en el medio' significa la intersección en el centro de la ciudad. 'De los grandes elementos' se refiere a los grandes elementos que sirven de base para el corazón. La mención de los cuatro grandes elementos se hace con el fin de mostrar la condición para la materia que sirve de base. Así como el hijo del rey se sienta en el centro de la ciudad, el príncipe de la conciencia de la visión cabal, sentado en la encrucijada que es el corazón en medio del cuerpo, debe ser visto como aquel que debe ser consagrado con la unción del estado de Arahant por los mensajeros de tranquilidad y visión cabal. Nibbāna se llama 'palabra de verdad' porque es la realidad inalterable e inquebrantable tal como es. El Noble Camino se llama 'el camino tal como se recorre' porque el camino de visión cabal previo es similar a él al estar dotado de sus ocho factores. Esta es la correspondencia de la parábola presentada aquí para enseñar el Dhamma. ตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏีกรณตฺถํ อาภตปกฺเข ปน อิทํ สํสนฺทนํ – เอตฺถ หิ ฉทฺวารูปมา ฉผสฺสายตนวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ [Pg.105] อาภตา, นครสามิอุปมา ปญฺจกฺขนฺธวเสน, สิงฺฆาฏกูปมา จตุมหาภูตวเสน, นครูปมา เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ อาภตา. สงฺเขปโต ปนิมสฺมึ สุตฺเต จตุสจฺจเมว กถิตํ. สกเลนปิ หิ นครสมฺภาเรน ทุกฺขสจฺจเมว กถิตํ, ยถาภูตวจเนน นิโรธสจฺจํ, ยถาคตมคฺเคน มคฺคสจฺจํ, ทุกฺขสฺส ปน ปภาวิกา ตณฺหา สมุทยสจฺจํ. เทสนาปริโยสาเน ปญฺหปุจฺฉโก ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโตติ. En cuanto a la aplicación para aclarar este mismo significado: aquí la parábola de las seis puertas se presenta para mostrar al Arahant que ha alcanzado la pureza de la visión a través de las seis bases del contacto. La parábola del señor de la ciudad se da en términos de los cinco agregados; la parábola de la encrucijada en términos de los cuatro grandes elementos; y la parábola de la ciudad en términos de los fenómenos de los tres planos de existencia, para mostrar al Arahant que ha alcanzado la pureza de la visión. En resumen, en este sutta se enseñan únicamente las Cuatro Nobles Verdades. Con todos los componentes de la ciudad se enseña la verdad del sufrimiento; con la 'palabra de verdad', la verdad del cese; con el 'camino tal como se recorre', la verdad del camino. Además, la sed que origina el sufrimiento es la verdad del origen. Al final de la enseñanza, el monje que hizo las preguntas se estableció en el fruto de la entrada en la corriente. ๙. วีโณปมสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario al Vīṇopama Sutta ๒๔๖. นวเม ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วาติ อิทํ สตฺถา ยถา นาม มหากุฏุมฺพิโก มหนฺตํ กสิกมฺมํ กตฺวา, นิปฺผนฺนสสฺโส ฆรทฺวาเร มณฺฑปํ กตฺวา, อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ปวตฺเตยฺย. กิญฺจาปิ เตน อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐปิตํ, ทฺวีสุ ปน ปริสาสุ สนฺตปฺปิตาสุ เสสชนมฺปิ สนฺตปฺเปติเยว, เอวเมว ภควา สมธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อธิคนฺตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก เชตวนมหาวิหาเร นิสินฺโน ภิกฺขุปริสาย เจว ภิกฺขุนิปริสาย จ มหาธมฺมยาคํ ยชนฺโต วีโณปมสุตฺตํ อารภิ. ตํ เปเนตํ กิญฺจาปิ ทฺเว ปริสา สนฺธาย อารทฺธํ, จตุนฺนมฺปิ ปน ปริสานํ อวาริตํ. ตสฺมา สพฺเพหิปิ โสตพฺพญฺเจว สทฺธาตพฺพญฺจ, ปริโยคาหิตฺวา จสฺส อตฺถรโส วินฺทิตพฺโพติ. 246. En el noveno sutta, 'Para cualquier monje o monja, monjes', el Maestro, al igual que un gran terrateniente que tras realizar una gran labor agrícola y obtener la cosecha, erige un pabellón a la puerta de su casa y ofrece una gran donación a ambos Sanghas. Aunque la donación fue preparada para ambos Sanghas, mientras las dos asambleas están satisfechas, también se satisface al resto de la gente. Del mismo modo, el Bienaventurado, habiendo completado las perfecciones durante cuatro incalculables y cien mil eones, habiendo alcanzado la omnisciencia en el trono de la iluminación y habiendo puesto en movimiento la excelente rueda del Dhamma, sentado en el gran monasterio de Jetavana, inició el Vīṇopama Sutta ofreciendo el gran sacrificio del Dhamma tanto a la asamblea de monjes como a la de monjas. Aunque este sutta se inició refiriéndose a estas dos asambleas, no está prohibido para las cuatro asambleas. Por lo tanto, debe ser escuchado por todos, debe ser creído, y tras profundizar en él, se debe experimentar el sabor de su significado. ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ ฉนฺโท นาม ปุพฺพุปฺปตฺติกา ทุพฺพลตณฺหา, โส รญฺเชตุํ น สกฺโกติ. อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ปน พลวตณฺหา ราโค นาม, โส รญฺเชตุํ สกฺโกติ. ทณฺฑาทานาทีนิ กาตุํ อสมตฺโถ ปุพฺพุปฺปตฺติโก ทุพฺพลโกโธ โทโส นาม. ตานิ กาตุํ สมตฺโถ อปราปรุปฺปตฺติโก พลวโกโธ ปฏิฆํ นาม. โมโห ปน โมหนสมฺโมหนวเสน อุปฺปนฺนํ อญฺญาณํ. เอวเมตฺถ ปญฺจหิปิ ปเทหิ ตีณิ อกุสลมูลานิ คหิตานิ. เตสุ คหิเตสุ สพฺเพปิ ตมฺมูลกา กิเลสา คหิตาว โหนฺติ. ‘‘ฉนฺโท ราโค’’ติ วา ปททฺวเยน อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ‘‘โทโส [Pg.106] ปฏิฆ’’นฺติ ปททฺวเยน ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, โมหปเทน โลภโทสรหิตา ทฺเว อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺตุปฺปาทา คหิตาติ. เอวํ สพฺเพปิ ทฺวาทส จิตฺตุปฺปาทา ทสฺสิตาว โหนฺติ. En ese contexto, entre los términos que comienzan con 'chanda' (deseo): 'chanda' se refiere al deseo débil que surge por primera vez ante un objeto; este no es capaz de cautivar intensamente la mente. Por otro lado, la codicia poderosa que surge repetidamente se denomina 'rāga' (apego), y esta sí tiene el poder de cautivar la mente. El enojo débil que surge inicialmente y es incapaz de llevar a acciones como empuñar armas se denomina 'dosa' (odio). El odio poderoso que surge de forma reiterada y es capaz de llevar a tales acciones se llama 'paṭigha' (aversión). El término 'moha' (delusión), por su parte, se refiere a la ignorancia que surge por el poder de la confusión y el engaño mental. De este modo, mediante estos cinco términos, se incluyen las tres raíces de lo insalubre (akusalamūla). Al incluirlas, también se incluyen todas las impurezas (kilesas) que tienen su raíz en ellas. Alternativamente, con el par de términos 'chanda-rāga' se abarcan los ocho tipos de conciencia acompañados de codicia (lobhasahagata); con 'dosa-paṭigha' se abarcan los dos tipos de conciencia acompañados de aversión (domanassasahagata); y con el término 'moha' se abarcan los dos tipos de conciencia acompañados de agitación y duda (uddhaccavicikicchā), que están libres de codicia y odio. Así, se muestran los doce tipos de conciencia insalubre en su totalidad. สภโยติ กิเลสโจรานํ นิวาสฏฺฐานตฺตา สภโย. สปฺปฏิภโยติ วธพนฺธนาทีนํ การณตฺตา สปฺปฏิภโย. สกณฺฏโกติ ราคาทีหิ กณฺฏเกหิ สกณฺฏโก. สคหโนติ ราคคหนาทีหิ สคหโน. อุมฺมคฺโคติ เทวโลกํ วา มนุสฺสโลกํ วา นิพฺพานํ วา คจฺฉนฺตสฺส อมคฺโค. กุมฺมคฺโคติ กุจฺฉิตเชคุจฺฉิภูตฏฺฐานคมนเอกปทิกมคฺโค วิย อปายสมฺปาปกตฺตา กุมฺมคฺโค. ทุหิติโกติ เอตฺถ อิหิตีติ อิริยนา, ทุกฺขา อิหิติ เอตฺถาติ, ทุหิติโก. ยสฺมิญฺหิ มคฺเค มูลผลาทิขาทนียํ วา สายนียํ วา นตฺถิ, ตสฺมึ อิริยนา ทุกฺขา โหติ, น สกฺกา ตํ ปฏิปชฺชิตฺวา อิจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตุํ. กิเลสมคฺคมฺปิ ปฏิปชฺชิตฺวา น สกฺกา สมฺปตฺติภวํ คนฺตุนฺติ กิเลสมคฺโค ทุหิติโกติ วุตฺโต. ทฺวีหิติโกติปิ ปาโฐ, เอเสวตฺโถ. อสปฺปุริสเสวิโตติ โกกาลิกาทีหิ อสปฺปุริเสหิ เสวิโต. 'Sabhayo' (temible) significa que es un lugar de peligro por ser la morada de los ladrones que son las impurezas (kilesas). 'Sappaṭibhayo' (peligroso) significa que es causa de muerte, cautiverio y otros males. 'Sakaṇṭako' (espinoso) significa que está lleno de las espinas de la pasión (rāga) y demás. 'Sagahano' (impenetrable como una selva) significa que es como una espesura acechada por las fieras de la pasión. 'Ummaggo' (camino desviado) significa que no es el camino para quien se dirige al mundo celestial, al mundo humano o al Nibbāna. 'Kummaggo' (mal camino) se refiere a un sendero que conduce a lugares despreciables y asquerosos; se llama mal camino porque conduce a los estados de privación (apāya), como un sendero estrecho por el que apenas cabe un pie. En 'duhitiko', el término 'ihiti' significa movimiento o tránsito; 'duhitiko' es aquel lugar donde el tránsito es doloroso y difícil. En efecto, en un camino donde no se encuentran raíces, frutos u otros alimentos comestibles, el tránsito resulta penoso y no es posible llegar al destino deseado tras recorrerlo. Del mismo modo, no es posible alcanzar un renacimiento afortunado recorriendo el camino de las impurezas; por ello, el camino de las impurezas se llama 'duhitiko'. También existe la variante 'dvīhitiko', con el mismo significado. 'Asappurisasevito' significa que es frecuentado por personas de mal carácter, como Kokālika y otros. ตโต จิตฺตํ นิวารเยติ เตหิ จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ ตํ ฉนฺทาทิวเสน ปวตฺตจิตฺตํ อสุภาวชฺชนาทีหิ อุปาเยหิ นิวารเย. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐารมฺมเณ ราเค อุปฺปนฺเน อสุภโต อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ, อนิฏฺฐารมฺมเณ โทเส อุปฺปนฺเน เมตฺตโต อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ, มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมเห อุปฺปนฺเน อุทฺเทสปริปุจฺฉํ ครุวาสํ อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ. เอวํ อสกฺโกนฺเตน ปน สตฺถุมหตฺตตํ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺติ จ อาวชฺชิตพฺพา. สตฺถุมหตฺตตํ ปจฺจเวกฺขโตปิ หิ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตํ สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขโตปิ จิตฺตํ นิวตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อสุภาวชฺชนาทีหิ อุปาเยหิ นิวารเย’’ติ. 'Tato cittaṃ nivāraye' significa que se debe apartar la mente de aquellas formas percibidas por el ojo que surgen mediante el deseo y otros estados, utilizando medios como la reflexión sobre lo impuro (asubha). Ciertamente, en la puerta del ojo, cuando surge el apego ante un objeto deseable, la mente se aparta en quien reflexiona sobre su impureza. Cuando surge el odio ante un objeto indeseable, la mente se aparta en quien reflexiona con amor benevolente (mettā). Cuando surge la delusión ante un objeto neutro, la mente se aparta en quien se dedica al estudio, a la indagación y a vivir bajo la guía de los maestros. Sin embargo, si uno no es capaz de hacerlo de este modo, debe reflexionar sobre la grandeza del Maestro (el Buddha), la excelencia del Dhamma y la recta práctica del Saṅgha. Pues incluso al reflexionar sobre la grandeza del Maestro, la excelencia del Dhamma o la buena conducta del Saṅgha, la mente se aparta de lo insalubre. Por ello se dijo: 'debe apartarla mediante medios como la reflexión sobre lo impuro'. กิฏฺฐนฺติ กิฏฺฐฏฺฐาเน อุปฺปนฺนสสฺสํ. สมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณํ สุนิปฺผนฺนํ. กิฏฺฐาโทติ สสฺสขาทโก. เอวเมว โขติ เอตฺถ สมฺปนฺนกิฏฺฐํ วิย ปญฺจ กามคุณา ทฏฺฐพฺพา, กิฏฺฐาโท โคโณ วิย กูฏจิตฺตํ, กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทกาโล วิย ภิกฺขุโน ฉสุ ทฺวาเรสุ สตึ ปหาย วิจรณกาโล, กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทมาคมฺม โคเณน คหิตคพฺภสฺส กิฏฺฐสฺส ขาทิตตฺตา สสฺสสามิโน [Pg.107] สสฺสผลานธิคโม วิย ฉทฺวารรกฺขิกาย สติยา วิปฺปวาสมาคมฺม ปญฺจกามคุณํ อสฺสาเทนฺเตน จิตฺเตน กุสลปกฺขสฺส นาสิตตฺตา ภิกฺขุโน สามญฺญผลาธิคมาภาโว เวทิตพฺโพ. 'Kiṭṭhaṃ' se refiere al cultivo de cereales que crece en un campo labrado. 'Sampannaṃ' significa completo y bien desarrollado. 'Kiṭṭhādo' es el que devora el cultivo. 'Evameva kho' (de la misma manera): aquí, los cinco placeres de los sentidos deben verse como el cultivo maduro. La mente astuta y retorcida debe verse como el buey que devora el cultivo. El tiempo en que el monje vaga descuidando la atención en las seis puertas de los sentidos debe verse como el momento de negligencia del guardián del campo. Se debe entender que, así como el dueño del cultivo no obtiene el fruto de su cosecha debido a que el buey devora el cereal cuando el guardián es negligente, el monje no alcanza los frutos de la vida ascética (sāmaññaphala) porque su mente, al deleitarse en los cinco placeres de los sentidos debido a la falta de atención en la protección de las seis puertas, destruye su parte saludable (kusalapakkhassa). อุปริฆฏายนฺติ ทฺวินฺนํ สิงฺคานํ อนฺตเร. สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺเหยฺยาติ ฆฏายํ ปติฏฺฐิเต นาสารชฺชุเก สุฏฺฐุ นิคฺคหิตํ กตฺวา นิคฺคณฺเหยฺย. ทณฺเฑนาติ มุคฺครสทิเสน ถูลทณฺฑเกน. เอวญฺหิ โส ภิกฺขเว โคโณติ เอวํ โส กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทมนฺวาย ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ กิฏฺฐํ โอตริตุกาโม โหติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ เอวํ นิคฺคณฺหิตฺวา ตาเฬตฺวา โอสชฺชเนน นิพฺพิเสวนภาวํ อุปนีโต โคโณ. 'Uparighaṭāyaṃ' significa en el espacio entre los dos cuernos. 'Suniggahitaṃ niggaṇheyya' significa que, habiendo colocado firmemente la cuerda en la nariz del buey, se le debe sujetar y controlar con fuerza. 'Daṇḍena' significa con una vara gruesa similar a un mazo. 'Evañhi so bhikkhave goṇo': de esta manera, aquel buey que, debido a la negligencia del guardián, desea entrar en el cultivo en cualquier momento, es controlado en cada uno de esos momentos mediante la sujeción, los golpes y la restricción, hasta que se le impide volver a frecuentar el campo de cultivo. เอวเมว โขติ อิธาปิ สมฺปนฺนกิฏฺฐมิว ปญฺจ กามคุณา ทฏฺฐพฺพา, กิฏฺฐาโท วิย กูฏจิตฺตํ, กิฏฺฐารกฺขสฺส อปฺปมาโท วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ฉสุ ทฺวาเรสุ สติยา อวิสฺสชฺชนํ, ทณฺโฑ วิย สุตฺตนฺโต, โคณสฺส กิฏฺฐาภิมุขกาเล ทณฺเฑน ตาฬนํ วิย จิตฺตสฺส พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณาภิมุขกาเล อนมตคฺคิยเทวทูตอาทิตฺตอาสีวิสูปมอนาคตภยาทีสุ ตํ ตํ สุตฺตํ อาวชฺเชตฺวา จิตฺตุปฺปาทสฺส ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา มูลกมฺมฏฺฐาเน โอตารณํ เวทิตพฺพํ. เตนาหุ โปราณา – 'Evameva kho' (de la misma manera): aquí también, los cinco placeres de los sentidos deben verse como el cultivo maduro. La mente retorcida debe verse como el buey devorador. El no abandonar la atención (sati) en las seis puertas por parte de este monje debe verse como la diligencia del guardián del campo. Los textos de los Suttas deben verse como la vara. Así como el buey es golpeado con la vara cuando se dirige al cultivo, se debe entender que cuando la mente se dirige hacia diversos objetos externos ajenos a la meditación, el monje debe reflexionar sobre suttas como el Anamataggiya, Devadūta, Āditta, Āsīvisūpama o Anāgatabhaya. De este modo, apartando el surgimiento de la mente de la diversidad de objetos, debe conducirla de regreso a su objeto de meditación original (mūlakammaṭṭhāna). Por ello dijeron los antiguos maestros: ‘‘สุภาสิตํ สุตฺวา มโน ปสีทติ,ทเมติ นํ ปีติสุขญฺจ วินฺทติ; ตทสฺส อารมฺมเณ ติฏฺฐเต มโน,โคโณว กิฏฺฐาทโก ทณฺฑตชฺชิโต’’ติ. "Al escuchar la palabra bien dicha, la mente se serena, se disciplina y encuentra alegría y felicidad; entonces la mente permanece firme en su objeto, como el buey devorador de cultivos que es castigado con la vara". อุทุชิตนฺติ ตชฺชิตํ. สุทุชิตนฺติ สุตชฺชิตํ, สุชิตนฺติปิ อตฺโถ. อุทุ, สุทูติ อิทํ ปน นิปาตมตฺตเมว. อชฺฌตฺตนฺติ โคจรชฺฌตฺตํ. สนฺติฏฺฐตีติอาทีสุ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺติฏฺฐติ, ทุติยชฺฌานวเสน สนฺนิสีทติ, ตติยชฺฌานวเสน เอโกทิ โหติ, จตุตฺถชฺฌานวเสน สมาธิยติ. สพฺพมฺปิ วา เอตํ ปฐมชฺฌานวเสน เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา หิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมถานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวรสีลํ นาม กถิตํ. 'Udujitaṃ' significa disciplinado. 'Sudujitaṃ' significa bien disciplinado; también tiene el sentido de correctamente controlado. Los términos 'udu' y 'sudu' son meras partículas. 'Ajjhattaṃ' significa en el objeto de meditación interno. En los términos que comienzan con 'santiṭṭhati' (permanece firme): permanece firme por el poder del primer jhāna; se asienta por el poder del segundo jhāna; se unifica por el poder del tercer jhāna; y se establece en equilibrio por el poder del cuarto jhāna. O bien, todo esto debe entenderse como el proceso del primer jhāna. Hasta este punto, el Buddha perfectamente iluminado ha explicado la moralidad del control de las facultades sensoriales (indriyasaṃvarasīla), protegida por la tranquilidad mental (samatha). รญฺโญ วาติ กสฺสจิเทว ปจฺจนฺตรญฺโญ วา. สทฺทํ สุเณยฺยาติ ปจฺจูสกาเล ปพุทฺโธ กุสเลน วีณาวาทเกน วาทิยมานาย มธุรสทฺทํ สุเณยฺย. รชนีโยติอาทีสุ จิตฺตํ รญฺเชตีติ รชนีโย. กาเมตพฺพตาย [Pg.108] กมนีโย. จิตฺตํ มทยตีติ มทนีโย. จิตฺตํ มุจฺฉิตํ วิย กรณโต มุจฺฉิยตีติ มุจฺฉนีโย. อาพนฺธิตฺวา วิย คหณโต พนฺธตีติ พนฺธนีโย. อลํ เม, โภติ วีณาย สณฺฐานํ ทิสฺวา ตํ อนิจฺฉนฺโต เอวมาห. อุปธารเณติ เวฏฺฐเก. โกณนฺติ จตุรสฺสํ สารทณฺฑกํ. «De un rey» se refiere a cualquier soberano de una región fronteriza. «Escuchara el sonido» significa que, al despertar al amanecer, escuchara el dulce sonido de un laúd tocado por un músico experto. En términos como «rajanīyo» y otros, se dice que es apasionante (rajanīyo) porque encanta la mente. Es encantador (kamanīyo) porque es deseable. Es embriagador (madanīyo) porque aturde la mente. Es fascinante (mucchanīyo) porque hace que la mente se desvanezca, por así decirlo. Es cautivador (bandhanīyo) porque captura la mente como si la atara. «Basta de esto para mí» es lo que dice el rey al ver la forma del laúd y, al no desearlo, se expresa así. «Upadhāraṇe» se refiere a las clavijas de afinación. «Koṇa» se refiere al plectro de cuatro lados hecho de madera dura. โส ตํ วีณนฺติ โส ราชา ‘‘อาหรถ นํ วีณํ, อหมสฺสา สทฺทํ ปสิสฺสามี’’ติ ตํ วีณํ คเหตฺวา. ทสธา วาติอาทีสุ ปฐมํ ตาว ทสธา ผาเลยฺย, อถสฺสา สทฺทํ อปสฺสนฺโต สตธา ผาเลยฺย, ตถาปิ อปสฺสนฺโต สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย, ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘สกลิกา ฌายิสฺสนฺติ, สทฺโท ปน นิกฺขมิตฺวา ปลายิสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อคฺคินา ฑเหยฺย. ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘สลฺลหุกานิ มสิจุณฺณานิ วาเตน ภสฺสิสฺสนฺติ, สทฺโท สารธญฺญํ วิย ปาทมูเล ปติสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ มหาวาเต วา โอผุเนยฺย. ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘มสิจุณฺณานิ ยโถทกํ คมิสฺสนฺติ, สทฺโท ปน ปารํ คจฺฉนฺโต ปุริโส วิย นิกฺขมิตฺวา ตริสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย. «Ese laúd»: aquel rey ordena «tráiganme ese laúd, examinaré su sonido», y toma el laúd. En las palabras «en diez partes», se refiere a que primero lo dividiría en diez fragmentos. Al no ver el sonido, lo dividiría en cien; si aún no lo viera, lo haría astillas. Al persistir en no verlo, pensaría: «Las astillas arderán y el sonido saldrá y huirá, entonces lo veré», y lo quemaría con fuego. Al no verlo todavía, pensaría: «Las finas cenizas se dispersarán con el viento y el sonido caerá al suelo como grano maduro, entonces lo veré», y lo lanzaría al viento fuerte. Al no verlo aún, pensaría: «Las cenizas se irán con el agua, pero el sonido saldrá y cruzará como un hombre que cruza a nado, entonces lo veré», y lo lanzaría a un río de corriente rápida. เอวํ วเทยฺยาติ สพฺเพหิปิเมหิ อุปาเยหิ อปสฺสนฺโต เต มนุสฺเส เอวํ วเทยฺย. อสตี กิรายนฺติ อสตี กิร อยํ วีณา, ลามิกาติ อตฺโถ. อสตีติ ลามกาธิวจนเมตํ. ยถาห – «Diría así»: al no encontrar el sonido por ninguno de estos medios, diría a aquellos hombres: «Este laúd es verdaderamente insignificante (asatī)»; el significado es que es de mala calidad. «Asatī» es un sinónimo de algo vil o inferior. Como se ha dicho: ‘‘อสา โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชติ; สารตฺตา จ ปคพฺภา จ, สิขี สพฺพฆโส ยถา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๖๑); «Ciertamente, las mujeres del mundo no tienen lealtad ni conocen límites; apasionadas y descaradas, son como el fuego que todo lo devora». ยเถวํ ยํกิญฺจิ วีณา นามาติ น เกวลญฺจ วีณาเยว ลามิกา, ยเถว ปน อยํ วีณา นาม, เอวํ ยํกิญฺจิ อญฺญมฺปิ ตนฺติพทฺธํ, สพฺพํ ตํ ลามกเมวาติ อตฺโถ. เอวเมว โขติ เอตฺถ วีณา วิย ปญฺจกฺขนฺธา ทฏฺฐพฺพา, ราชา วิย โยคาวจโร. ยถา โส ราชา ตํ วีณํ ทสธา ผาลนโต ปฏฺฐาย วิจินนฺโต สทฺทํ อทิสฺวา วีณาย อนตฺถิโก โหติ, เอวํ โยคาวจโร ปญฺจกฺขนฺเธ สมฺมสนฺโต อหนฺติ วา มมนฺติ วา คเหตพฺพํ อปสฺสนฺโต ขนฺเธหิ อนตฺถิโก โหติ. เตนสฺส ตํ ขนฺธสมฺมสนํ [Pg.109] ทสฺเสนฺโต รูปํ สมนฺเวสติ ยาวตา รูปสฺส คตีติอาทิมาห. «De igual modo, cualquier cosa llamada laúd»: esto significa que no solo el laúd es insignificante, sino que así como este laúd es despreciable, cualquier otro instrumento de cuerda es igualmente vil. En este contexto, los cinco agregados deben verse como el laúd y el practicante (yogāvacaro) como el rey. Así como aquel rey, desde que partió el laúd en diez trozos e investigó, no encontró el sonido y perdió el interés en el laúd, del mismo modo el practicante, al examinar los cinco agregados, no encuentra nada que pueda tomar como “yo” o “mío” y pierde el interés en los agregados. Para mostrar ese examen de los fenómenos de los agregados, el Bienaventurado dijo: «Investiga la forma tanto como alcance el destino de la forma», etc. ตตฺถ สมนฺเวสตีติ ปริเยสติ. ยาวตา รูปสฺส คตีติ ยตฺตกา รูปสฺส คติ. ตตฺถ คตีติ คติคติ, สญฺชาติคติ, สลกฺขณคติ, วิภวคติ, เภทคตีติ ปญฺจวิธา โหนฺติ. ตตฺถ อิทํ รูปํ นาม เหฏฺฐา อวีจิปริยนฺตํ กตฺวา อุปริ อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกํ อนฺโต กตฺวา เอตฺถนฺตเร สํสรติ วตฺตติ, อยมสฺส คติคติ นาม. Allí, «investiga» significa que busca. «Tanto como alcance el destino de la forma» significa toda la extensión del curso de la forma. En ese contexto, el término «destino» (gati) es de cinco tipos: el curso del renacimiento (gatigati), el curso del origen (sañjātigati), el curso de la característica (salakkhaṇagati), el curso del cese (vibhavagati) y el curso de la disolución (bhedagati). Entre estos, lo que se llama «forma» transita y existe desde el infierno Avīci por debajo hasta el mundo de Brahma Akaniṭṭha por arriba; esto es lo que se conoce como su «curso del renacimiento» (gatigati). อยํ ปน กาโย เนว ปทุมคพฺเภ, น ปุณฺฑรีกนีลุปฺปลาทีสุ สญฺชายติ, อามาสยปกฺกาสยานํ ปน อนฺตเร พหลนฺธกาเร ทุคฺคนฺธปวนวิจริเต ปรมเชคุจฺเฉ โอกาเส ปูติมจฺฉาทีสุ กิมิ วิย สญฺชายติ, อยํ รูปสฺส สญฺชาติคติ นาม. Además, este cuerpo no nace en el interior de un loto, ni entre flores de loto blancas o azules, sino que nace en el espacio entre el receptáculo de la comida nueva y el de la comida vieja, en una oscuridad densa, impregnado de aires malolientes y en un lugar extremadamente repulsivo, como un gusano en pescado podrido. Esto es lo que se llama el «curso del origen» (sañjātigati) de la forma. ทุวิธํ ปน รูปสฺส ลกฺขณํ, ‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูป’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เอวํ วุตฺต รุปฺปนสงฺขาตํ ปจฺจตฺตลกฺขณญฺจ อนิจฺจาทิเภทํ สามญฺญลกฺขณญฺจ, อยมสฺส สลกฺขณคติ นาม. La característica de la forma es de dos tipos: la característica individual (paccattalakkhaṇa), definida como «aquello que es oprimido (ruppati)», conforme a lo dicho por el Bienaventurado: «Monjes, se llama forma porque es oprimida», y la característica general (sāmaññalakkhaṇa), que se divide en impermanencia y otras. Esto es lo que se llama el «curso de la característica» (salakkhaṇagati) de la forma. ‘‘คติ มิคานํ ปวนํ, อากาโส ปกฺขินํ คติ; วิภโว คติ ธมฺมานํ, นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ. (ปริ. ๓๓๙) – «El bosque es el destino de los ciervos, el espacio es el destino de las aves; el cese es el destino de los fenómenos, el Nibbana es el destino del Arahant». เอวํ วุตฺโต รูปสฺส อภาโว วิภวคติ นาม. โย ปนสฺส เภโท, อยํ เภทคติ นาม. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. เกวลญฺเหตฺถ อุปริ ยาว ภวคฺคา เตสํ สญฺชาติคติ, สลกฺขณคติยญฺจ เวทยิตสญฺชานนอภิสงฺขรณวิชานนวเสน ปจฺจตฺตลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. La ausencia de la forma descrita de este modo es el «curso del cese» (vibhavagati). Lo que es su ruptura es el «curso de la disolución» (bhedagati). El mismo método debe aplicarse a la sensación y los demás agregados. Sin embargo, aquí el curso del origen debe entenderse hasta la cima de la existencia (bhavagga), y en el curso de la característica, las características individuales deben conocerse según la naturaleza de sentir, percibir, construir y conocer. ตมฺปิ ตสฺส น โหตีติ ยเทตํ รูปาทีสุ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา เอวํ นิทฺทิฏฺฐํ ทิฏฺฐิตณฺหามานคฺคาหตฺตยํ, ตมฺปิ ตสฺส ขีณาสวสฺส น โหตีติ ยถานุสนฺธินาว สุตฺตาคตํ. เตน วุตฺตํ มหาอฏฺฐกถายํ – «Eso tampoco ocurre para él» significa que el triple asimiento de la visión errónea, el deseo y el orgullo, que se expresa respecto a la forma y otros agregados como «esto es mío», «yo soy esto» o «este es mi yo», no existe para aquel cuyas impurezas se han extinguido (Arahant). Así, según la conexión temática, se presenta el sutta. Por ello se dice en el Gran Comentario (Mahāaṭṭhakathā): ‘‘อาทิมฺหิ สีลํ กถิตํ, มชฺเฌ สมาธิภาวนา; ปริโยสาเน จ นิพฺพานํ, เอสา วีโณปมา กถา’’ติ. «Al principio se habla de la virtud, en el medio del desarrollo de la concentración y al final del Nibbana; tal es el discurso del símil del laúd». ๑๐. ฉปฺปาณโกปมสุตฺตวณฺณนา 10. Descripción del Chappāṇakopama Sutta. ๒๔๗. ทสเม [Pg.110] อรุคตฺโตติ วณสรีโร. เตสํเยว อรูนํ ปกฺกตฺตา ปกฺกคตฺโต. สรวนนฺติ กณฺฑวนํ. เอวเมว โขติ อรุคตฺโต ปุริโส วิย ทุสฺสีลปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. ตสฺส กุสกณฺฏเกหิ วิทฺธสฺส สรปตฺเตหิ จ อสิธารูปเมหิ วิลิขิตคตฺตสฺส ภิยฺโยโสมตฺตาย ทุกฺขโทมนสฺสํ วิย ตตฺถ ตตฺถ สพฺรหฺมจารีหิ ‘‘อยํ โส อิเมสญฺจ อิเมสญฺจ กมฺมานํ การโก’’ติ วุจฺจมานสฺส อุปฺปชฺชนทุกฺขํ เวทิตพฺพํ. 247. En el décimo sutta, «con el cuerpo llagado» significa con el cuerpo cubierto de heridas. Debido a que esas mismas llagas están supurantes, se dice «cuerpo supurante». «Saravana» se refiere a un bosque de cañas con hojas afiladas como flechas. «De igual modo» significa que el individuo inmoral debe ser entendido como el hombre de cuerpo llagado. Así como aquel hombre, herido por espinas de hierba kusa y con el cuerpo lacerado por hojas de caña afiladas como hojas de espada, sufre un inmenso dolor y aflicción, del mismo modo debe entenderse el sufrimiento que surge en el monje inmoral cuando sus compañeros de vida santa le dicen en diversos lugares: «Este es el que realiza tales y tales actos impropios». ลภติ วตฺตารนฺติ ลภติ โจทกํ. เอวํการีติ เอวรูปานํ เวชฺชกมฺมทูตกมฺมาทีนํ การโก. เอวํสมาจาโรติ วิธวา โคจราทิวเสน เอวรูปโคจโร. อสุจิคามกณฺฏโกติ อสุทฺธฏฺเฐน อสุจิ, คามวาสีนํ วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏโกติ คามกณฺฏโก. «Encuentra un crítico» significa que encuentra a un acusador. «Que actúa así» significa que realiza labores como la medicina o actúa como mensajero. «Que se comporta así» significa que frecuenta lugares inapropiados como las casas de viudas. «Espina impura del pueblo» significa que es impuro por su falta de rectitud, y es una espina por herir a los aldeanos al aceptar sus limosnas sin ser digno de ellas, por lo que se llama espina del pueblo. ปกฺขินฺติ หตฺถิโสณฺฑสกุณํ. โอสฺสชฺเชยฺยาติ วิสฺสชฺเชยฺย. อาวิญฺเฉยฺยุนฺติ อากฑฺเฒยฺยุํ. ปเวกฺขามีติ ปวิสิสฺสามิ. อากาสํ เฑสฺสามีติ อากาสํ อุปฺปติสฺสามิ. La palabra 'Pakkhi' se refiere al ave de trompa de elefante (hatthisoṇḍasakuṇa). 'Ossajjeyyāti' significa que uno debe soltar o liberar. 'Āviñcheyyunti' significa que deberían tirar o arrastrar hacia sí. 'Pavekkhāmīti' significa que entraré. 'Ākāsaṃ ḍessāmīti' significa que volaré hacia el cielo. เอเตสุ ปน อหิ ‘‘โภเคหิ มณฺฑลํ พนฺธิตฺวา สุปิสฺสามี’’ติ วมฺมิกํ ปวิสิตุกาโม โหติ. สุสุมาโร ‘‘ทูเร พิลํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิสฺสามี’’ติ อุทกํ ปวิสิตุกาโม โหติ. ปกฺขี ‘‘อชฏากาเส สุขํ วิจริสฺสามี’’ติ อากาสํ เฑตุกาโม โหติ. กุกฺกุโร ‘‘อุทฺธนฏฺฐาเน ฉาริกํ พฺยูหิตฺวา อุสุมํ คณฺหนฺโต นิปชฺชิสฺสามี’’ติ คามํ ปวิสิตุกาโม โหติ. สิงฺคาโล ‘‘มนุสฺสมํสํ ขาทิตฺวา ปิฏฺฐึ ปสาเรตฺวา สยิสฺสามี’’ติ อามกสุสานํ ปวิสิตุกาโม โหติ. มกฺกโฏ ‘‘อุจฺเจ รุกฺเข อภิรุหิตฺวา ทิสาทิสํ ปกฺขนฺทิสฺสามี’’ติ วนํ ปวิสิตุกาโม โหติ. Entre estos animales, la serpiente desea entrar en un hormiguero, pensando: 'Me enroscaré en espiral y dormiré'. El cocodrilo desea entrar en el agua, pensando: 'Entraré en mi madriguera en las profundidades y descansaré'. El ave desea ir hacia el cielo, pensando: 'Vagaré felizmente en el espacio abierto'. El perro desea entrar en la aldea, pensando: 'Escarbaré en las cenizas del fogón y me acostaré tomando el calor'. El chacal desea entrar en el cementerio de cadáveres frescos, pensando: 'Comeré carne humana y me echaré a descansar estirando el lomo'. El mono desea entrar en el bosque, pensando: 'Subiré a un árbol alto y saltaré de un lugar a otro'. อนุวิธาเยยฺยุนฺติ อนุคจฺเฉยฺยุํ, อนุวิธิเยยฺยุนฺติปิ ปาโฐ, อนุวิธานํ อาปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. ยตฺถ โส ยาติ, ตตฺเถว คจฺเฉยฺยุนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมวาติ เอตฺถ ฉ ปาณกา วิย ฉายตนานิ ทฏฺฐพฺพานิ, ทฬฺหรชฺชุ วิย ตณฺหา, มชฺเฌ คณฺฐิ วิย อวิชฺชา. ยสฺมึ ยสฺมึ ทฺวาเร อารมฺมณํ พลวํ โหติ, ตํ ตํ อายตนํ ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อาวิญฺฉติ. 'Anuvidhāyeyyuṃ' significa que seguirían o irían tras él; también existe la lectura 'anuvidhiyeyyuṃ', que significa que se someterían al seguimiento de aquel que es más fuerte. El sentido es: irían exactamente a donde aquel animal fuerte se dirija. En este contexto, se deben entender las seis bases sensoriales (āyatanāni) como los seis animales, el deseo (taṇhā) como la cuerda firme y la ignorancia (avijjā) como el nudo en el centro. En cualquier puerta donde el objeto sensorial sea predominante, esa base sensorial respectiva arrastra a la persona hacia dicho objeto. อิมํ [Pg.111] ปน อุปมํ ภควา สริกฺขเกน วา อาหเรยฺย อายตนานํ วา นานตฺตทสฺสนวเสน. ตตฺถ สริกฺขเกน ตาว วิสุํ อปฺปนากิจฺจํ นตฺถิ, ปาฬิยํเยว อปฺปิตา. อายตนานํ นานตฺตทสฺสเนน ปน อยํ อปฺปนา – อหิ นาเมส พหิ สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ฐาเน นาภิรมติ, สงฺการฏฺฐานติณปณฺณคหนวมฺมิกานิเยว ปน ปวิสิตฺวา นิปนฺนกาเล อภิรมติ, เอกคฺคตํ อาปชฺชติ. เอวเมว จกฺขุเปตํ วิสมชฺฌาสยํ, มฏฺฐาสุ สุวณฺณภิตฺติอาทีสุ นาภิรมติ, โอโลเกตุมฺปิ น อิจฺฉติ, รูปจิตฺตปุปฺผลตาทิวิจิตฺเตสุเยว ปน อภิรมติ. ตาทิเสสุ หิ ฐาเนสุ จกฺขุมฺหิ อปฺปโหนฺเต มุขมฺปิ วิวริตฺวา โอโลเกตุกาโม โหติ. El Bienaventurado presenta esta metáfora ya sea por similitud o para mostrar la diversidad de las bases sensoriales. En cuanto a la similitud, la aplicación ya está establecida en el propio texto pali. En cuanto a mostrar la diversidad de las bases, la aplicación es la siguiente: la serpiente no se deleita en un lugar limpio y barrido, sino que disfruta y alcanza la calma al entrar en basureros, matorrales de hierba o en un hormiguero para dormir. Del mismo modo, el ojo tiene una inclinación por lo irregular; no disfruta mirando paredes lisas de oro, sino que se deleita únicamente en la variedad de formas, pinturas y flores. En tales lugares, si el ojo no es suficiente, uno incluso abre la boca para mirar con deseo. สุสุมาโรปิ พหิ นิกฺขนฺโต คเหตพฺพํ น ปสฺสติ, อกฺขึ นิมีเลตฺวา จรติ. ยทา ปน พฺยามสตมตฺตํ อุทกํ โอคาหิตฺวา พิลํ ปวิสิตฺวา นิปนฺโน โหติ, ตทา ตสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, สุขํ สุปติ. เอวเมว โสตมฺเปตํ พิลชฺฌาสยํ อากาสสนฺนิสฺสิตํ, กณฺณจฺฉิทฺทกูปเกเยว อชฺฌาสยํ กโรติ, กณฺณจฺฉิทฺทากาโสเยว ตสฺส สทฺทสวเน ปจฺจโย โหติ. อชฏากาโสปิ วฏฺฏติเยว. อนฺโตเลณสฺมิญฺหิ สชฺฌาเย กยิรมาเน น เลณจฺฉทนํ ภินฺทิตฺวา สทฺโท พหิ นิกฺขมติ, ทฺวารวาตปานฉิทฺเทหิ ปน นิกฺขมิตฺวา ธาตุปรมฺปรา ฆฏฺเฏนฺโต อาคนฺตฺวา โสตปสาทํ ฆฏฺเฏติ. อถ ตสฺมึ กาเล ‘‘อสุกํ นาม สชฺฌายตี’’ติ เลณปิฏฺเฐ นิสินฺนา ชานนฺติ. El cocodrilo, cuando sale del agua, no ve lo que debe ser capturado y camina con los ojos cerrados. Pero cuando se sumerge en el agua a una profundidad considerable y entra en su madriguera para descansar, su mente se calma y duerme plácidamente. Del mismo modo, el oído se inclina hacia los 'agujeros', pues depende del espacio (ākāsa); encuentra su inclinación en el hueco del canal auditivo, y ese espacio del canal es la condición para la audición de los sonidos. El espacio abierto también es adecuado. Por ejemplo, cuando se realiza una recitación dentro de una cueva, el sonido no sale atravesando el techo, sino que sale por las puertas y aberturas de ventilación, golpeando las capas de los elementos hasta llegar a la sensibilidad auditiva. En ese momento, quienes están fuera de la cueva saben qué texto se está recitando. เอวํ สนฺเต สมฺปตฺตโคจรตา โหติ, กึ ปเนตํ สมฺปตฺตโคจรนฺติ? อาม สมฺปตฺตโคจรํ. ยทิ เอวํ ทูเร เภริอาทีสุ วชฺชมาเนสุ ‘‘ทูเร สทฺโท’’ติ ชานนํ น ภเวยฺยาติ. โน น ภวติ. โสตปสาทสฺมิญฺหิ ฆฏฺฏิเต ‘‘ทูเร สทฺโท, อาสนฺเน สทฺโท, ปรตีเร โอริมตีเร’’ติ ตถา ตถา ชานนากาโร โหติ, ธมฺมตา เอสาติ. กึ เอตาย ธมฺมตาย? ยโต ยโต ฉิทฺทํ, ตโต ตโต สวนํ โหติ จนฺทิมสูริยาทีนํ ทสฺสนํ วิยาติ อสมฺปตฺตโคจรเมเวตํ. Siendo así, el oído percibe el objeto que llega a él; ¿pero es acaso el oído un sentido de contacto directo (sampattagocara)? Sí, lo es. Si fuera así, cuando suenan tambores a lo lejos, no se percibiría como 'un sonido distante'. Sin embargo, esto no es incorrecto. Cuando se golpea la sensibilidad auditiva, surge el modo de conocimiento de 'sonido lejano, sonido cercano, en la otra orilla o en esta orilla', pues tal es su naturaleza (dhammatā), según se afirma en el Mahā-aṭṭhakathā. ¿Qué se entiende por esta naturaleza? Que la audición ocurre desde donde hay una abertura, similar a la visión de la luna y el sol; por lo tanto, el oído es en realidad un sentido que percibe objetos no adyacentes (asampattagocara). ปกฺขีปิ รุกฺเข วา ภูมิยํ วา น รมติ. ยทา ปน เอกํ วา ทฺเว วา เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมฺม อชฏากาสํ ปกฺขนฺโท โหติ, ตทา เอกคฺคจิตฺตตํ อาปชฺชติ. เอวเมว ฆานมฺปิ อากาสชฺฌาสยํ วาตูปนิสฺสยคนฺธโคจรํ. ตถา [Pg.112] หิ คาโว นววุฏฺเฐ เทเว ภูมึ ฆายิตฺวา ฆายิตฺวา อากาสาภิมุโข หุตฺวา วาตํ อากฑฺฒนฺติ. องฺคุลีหิ คนฺธปิณฺฑํ คเหตฺวาปิ จ อุปสิงฺฆนกาเล วาตํ อนากฑฺฒนฺโต เนว ตสฺส คนฺธํ ชานาติ. El ave no se deleita ni en los árboles ni en la tierra. Pero cuando vuela hacia el espacio abierto, superando la distancia de uno o dos lanzamientos de piedra, alcanza la estabilidad mental. Del mismo modo, la nariz se inclina hacia el espacio, teniendo por dominio los olores que dependen del viento. Así, las vacas, cuando ha llovido recientemente, olfatean el suelo y luego, mirando hacia el cielo, inhalan el viento. Incluso si se sostiene un trozo de perfume con los dedos, si no se inhala el aire al intentar olerlo, no se percibe su fragancia. กุกฺกุโรปิ พหิ จรนฺโต เขมฏฺฐานํ น ปสฺสติ, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ อุปทฺทุโต โหติ. อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา อุทฺธนฏฺฐาเน ฉาริกํ พฺยูหิตฺวา นิปนฺนสฺส ปนสฺส ผาสุ โหติ. เอวเมว ชิวฺหาปิ คามชฺฌาสยา อาโปสนฺนิสฺสิตรสารมฺมณา. ตถา หิ ติยามรตฺตึ สมณธมฺมํ กตฺวาปิ ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปวิสิตพฺพํ โหติ. สุกฺขขาทนียสฺส จ น สกฺกา เขเฬน อเตมิตสฺส รสํ ชานิตุํ. El perro, mientras vaga afuera, no ve un lugar seguro y es acosado con palos y piedras. Pero al entrar en la aldea y dormir tras escarbar en las cenizas del fogón, se siente cómodo. Del mismo modo, la lengua se inclina hacia la 'aldea' y tiene por objeto los sabores que dependen del elemento agua (āpo). Así, incluso después de practicar el Dhamma de un asceta durante toda la noche, al amanecer es necesario tomar el cuenco y el manto para entrar en la aldea. Además, no es posible conocer el sabor de un alimento seco sin que sea humedecido por la saliva. สิงฺคาโลปิ พหิ จรนฺโต รตึ น วินฺทติ, อามกสุสาเน มนุสฺสมํสํ ขาทิตฺวา นิปนฺนสฺเสว ปนสฺส ผาสุ โหติ. เอวเมว กาโยปิ อุปาทิณฺณกชฺฌาสโย ปถวีสนฺนิสฺสิตโผฏฺฐพฺพารมฺมโณ. ตถา หิ อญฺญํ อุปาทิณฺณกํ อลภมานา สตฺตา อตฺตโนว หตฺถตเล สีสํ กตฺวา นิปชฺชนฺติ. อชฺฌตฺติกพาหิรา จสฺส ปถวี อารมฺมณคฺคหเณ ปจฺจโย โหติ. สุสนฺถตสฺสาปิ หิ สยนสฺส เหฏฺฐาฐิตานมฺปิ วา ผลกานํ น สกฺกา อนิสีทนฺเตน วา อนุปฺปีฬนฺเตน วา ถทฺธมุทุภาโว ชานิตุนฺติ อชฺฌตฺติกพาหิรา ปถวี เอตสฺส โผฏฺฐพฺพชานเน ปจฺจโย โหติ. El chacal, vagando afuera, no encuentra placer, pero se siente a gusto al dormir tras comer carne humana en un cementerio. De igual modo, el cuerpo se inclina hacia la materia orgánica (upādiṇṇaka) y tiene por objeto lo táctil apoyado en el elemento tierra (pathavī). Por ello, los seres que no encuentran otro cuerpo táctil, duermen apoyando la cabeza sobre la palma de su propia mano. El elemento tierra, tanto interno como externo, es la condición para percibir los objetos táctiles. Pues incluso en una cama bien tendida, o sobre tablas de madera, no se puede conocer la dureza o suavidad sin sentarse o presionar sobre ellas; por tanto, la tierra interna y externa es la condición para el conocimiento de lo táctil en este cuerpo. มกฺกโฏปิ ภูมิยํ วิจรนฺโต นาภิรมติ, หตฺถสตุพฺเพธํ ปนสฺส รุกฺขํ อารุยฺห วิฏปปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา ทิสาวิทิสา โอโลเกนฺตสฺเสว ผาสุโก โหติ. เอวํ มโนปิ นานชฺฌาสโย ภวงฺคปจฺจโย, ทิฏฺฐปุพฺเพปิ นานารมฺมณชฺฌาสยํ กโรติเยว มูลภวงฺคํ ปนสฺส ปจฺจโย โหตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน อายตนานํ นานตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค อายตนนิทฺเทเส วุตฺตเมว. Incluso un mono, cuando deambula por el suelo, no se deleita; pero al subir a un árbol de cien codos de altura, sentarse en la horquilla de una rama y mirar hacia todas las direcciones y direcciones intermedias, se siente a gusto. Del mismo modo, la mente, teniendo diversas inclinaciones, depende del continuo vital (bhavaṅga). Incluso en aquello que ha sido visto anteriormente, realiza diversas inclinaciones hacia los objetos, pero su condición fundamental es el continuo vital original (mūlabhavaṅga); este es el resumen en este contexto. Sin embargo, la diversidad de las bases sensoriales (āyatanas) en detalle ha sido explicada en el Visuddhimagga, en la sección de la descripción de las bases sensoriales (Āyatananiddesa). ตํ จกฺขุ นาวิญฺฉตีติ ตณฺหารชฺชุกานํ อายตนปาณกานํ กายคตาสติถมฺเภ พทฺธานํ นิพฺพิเสวนภาวํ อาปนฺนตฺตา นากฑฺฒตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา. Respecto a la frase 'el ojo no lo arrastra', significa que debido a que las bases sensoriales, que son como animales atados con las cuerdas de la sed (taṇhā) al pilar de la atención plena en el cuerpo (kāyagatāsati), han alcanzado un estado de inmovilidad por estar firmemente sujetos, ya no son arrastrados. En este sutta, se enseña específicamente la etapa preliminar de la meditación de introspección (pubbabhāgavipassanā). ๑๑. ยวกลาปิสุตฺตวณฺณนา 11. Comentario al Yavakalāpi Sutta (El Discurso sobre la Gavilla de Cebada). ๒๔๘. เอกาทสเม [Pg.113] ยวกลาปีติ ลายิตฺวา ฐปิตยวปุญฺโช. พฺยาภงฺคิหตฺถาติ กาชหตฺถา. ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หเนยฺยุนฺติ ฉหิ ปุถุลกาชทณฺฑเกหิ โปเถยฺยุํ. สตฺตโมติ เตสุ ฉสุ ชเนสุ ยเว โปเถตฺวา ปสิพฺพเก ปูเรตฺวา อาทาย คเตสุ อญฺโญ สตฺตโม อาคจฺเฉยฺย. สุหตตรา อสฺสาติ ยํ ตตฺถ อวสิฏฺฐํ อตฺถิ ภุสปลาปมตฺตมฺปิ, ตสฺส คหณตฺถํ สุฏฺฐุตรํ หตา. 248. En el undécimo discurso, 'yavakalāpī' se refiere a un montón de cebada que ha sido segada y amontonada. 'Byābhaṅgihatthā' significa con palos de carga en las manos. 'Lo golpearían con seis palos' (chahi byābhaṅgīhi haneyyuṃ) significa que lo azotarían con seis palos de carga gruesos. 'El séptimo' (sattamo) se refiere a que, después de que aquellas seis personas hubieran golpeado la cebada, llenado sus sacos y se hubieran marchado, vendría una séptima persona. 'Sería más severamente golpeada' (suhatatarā assā) significa que para recoger incluso lo poco que quedara allí, ya fueran restos de paja o tamiz, se golpearía con mucha más fuerza que antes. เอวเมว โขติ เอตฺถ จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ ทฏฺฐพฺพานิ, จตุมหาปเถ นิกฺขิตฺตยวกลาปี วิย สตฺโต, ฉ พฺยาภงฺคิโย วิย อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตวเสน อฏฺฐารส อารมฺมณานิ, สตฺตมา พฺยาภงฺคี วิย ภวปตฺถนา กิเลสา. ยถา จตุมหาปเถ ฐปิตา ยวกลาปี ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หญฺญติ, เอวมิเม สตฺตา อฏฺฐารสหิ อารมฺมณทณฺฑเกหิ ฉสุ อายตเนสุ หญฺญนฺติ. ยถา สตฺตเมน สุหตตรา โหนฺติ, เอวํ สตฺตา ภวปตฺถนกิเลเสหิ สุหตตรา โหนฺติ ภเวมูลกํ ทุกฺขํ อนุภวมานา. De la misma manera, en este contexto, las seis bases sensoriales deben verse como un cruce de cuatro caminos; el ser debe verse como la gavilla de cebada colocada en dicho cruce; los dieciocho tipos de objetos (agradables, desagradables o neutros) deben verse como los seis palos de carga; y las impurezas del anhelo por la existencia (bhavapatthanā kilesā) como el séptimo palo. Así como la gavilla colocada en el cruce es golpeada por los seis palos, de igual modo estos seres son golpeados en sus seis bases sensoriales por los dieciocho palos de los objetos. Y así como con el séptimo palo queda más severamente golpeada, así los seres, a través de las impurezas del anhelo por la existencia, son más severamente golpeados mientras experimentan el sufrimiento que tiene su raíz en la existencia. อิทานิ เนสํ ตํ ภวปตฺถนกิเลสํ ทสฺเสตุํ ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺราติ สุธมฺมายํ ภุมฺมํ, สุธมฺมาย เทวสภาย ทฺวาเรติ อตฺโถ. ธมฺมิกา โข เทวาติ ธมฺมิกา เอเต เทวา นาม, เยหิ มาทิสํ อสุราธิปตึ คเหตฺวา มยฺหํ เภทนมตฺตมฺปิ น กตนฺติ สนฺธาย วทติ. อธมฺมิกา เทวาติ อธมฺมิกา เอเต เทวา นาม, เย มาทิสํ อสุราธิปตึ นวคูถสูกรํ วิย กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา นิสีทาเปนฺติ. เอวํ สุขุมํ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติพนฺธนนฺติ ตํ กิร ปทุมนาฬสุตฺตํ วิย มกฺกฏชาลสุตฺตํ วิย จ สุขุมํ โหติ, เฉตฺตุํ ปน เนว วาสิยา น ผรสุนา สกฺกา. ยสฺมา ปน จิตฺเตเนว พชฺฌติ, จิตฺเตน มุจฺจติ, ตสฺมา ‘‘เวปจิตฺติพนฺธน’’นฺติ วุตฺตํ. Ahora, para mostrar ese anhelo por la existencia de los seres, el Buddha dijo: 'En el pasado, monjes', etc. 'Allí' (tatra) es un caso locativo en sentido de proximidad, significando 'en la puerta de la sala de asambleas celestiales llamada Sudhammā'. 'Los dioses son ciertamente justos' (dhammikā kho devā) se dice con referencia a que: 'Aquellos dioses son llamados justos porque, habiendo capturado a un soberano de los Asuras como yo, no me han causado ni el más mínimo daño o dolor'. 'Los dioses son injustos' (adhammikā devā) se dice con referencia a: 'Aquellos dioses son llamados injustos porque capturan a un soberano de los Asuras como yo y, como si fuera un cerdo que come estiércol fresco, lo atan con cinco ataduras en el cuello y lo obligan a sentarse'. 'Tan sutil es, monjes, la atadura de Vepacitti': se dice que esa atadura es tan sutil como las fibras de un tallo de loto o como una tela de araña; sin embargo, no puede ser cortada ni con un hacha ni con un cuchillo. Debido a que uno es atado solo por la mente y se libera solo por la mente, por eso se llama 'la atadura de Vepacitti'. ตโต สุขุมตรํ มารพนฺธนนฺติ กิเลสพนฺธนํ ปเนสํ ตโตปิ สุขุมตรํ, เนว จกฺขุสฺส อาปาถํ คจฺฉติ, น อิริยาปถํ นิวาเรติ. เตน หิ พทฺธา สตฺตา ปถวิตเลปิ อากาเสปิ โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ [Pg.114] คจฺฉนฺติปิ อาคจฺฉนฺติปิ. ฉิชฺชมานํ ปเนตํ ญาเณเนว ฉิชฺชติ, น อญฺเญนาติ ‘‘ญาณโมกฺขํ พนฺธน’’นฺติปิ วุจฺจติ. Sobre 'el vínculo de Māra es aún más sutil que aquel', se refiere a que la atadura de las impurezas es más sutil que la de Vepacitti; no entra en el campo de visión del ojo ni impide el movimiento físico. Ciertamente, los seres atados por este vínculo de Māra pueden ir y venir por la superficie de la tierra o por el espacio, ya sea por cien o por mil leguas (yojanas). Sin embargo, cuando este vínculo de Māra se corta, se corta únicamente mediante el conocimiento (ñāṇa) y no por ningún otro medio; por eso también se le llama 'el vínculo del cual el conocimiento es la liberación'. มญฺญมาโนติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานานํ วเสน ขนฺเธ มญฺญนฺโต. พทฺโธ มารสฺสาติ มารพนฺธเนน พทฺโธ. กรณตฺเถ วา เอตํ สามิวจนํ, กิเลสมาเรน พทฺโธติ อตฺโถ. มุตฺโต ปาปิมโตติ มารสฺส พนฺธเนน มุตฺโต. กรณตฺเถเยว วา อิทํ สามิวจนํ, ปาปิมตา กิเลสพนฺธเนน มุตฺโตติ อตฺโถ. 'Concibiendo' (maññamāno) significa concebir los agregados a través del poder del deseo (taṇhā), los puntos de vista (diṭṭhi) y el orgullo (māna). 'Atado por Māra' significa atado por el vínculo de Māra. O bien, el caso genitivo (mārassa) se usa en sentido instrumental, significando 'atado por las impurezas de Māra' (kilesamārena baddho). 'Liberado del Maligno' (mutto pāpimatō) significa liberado del vínculo de Māra. O bien, el caso genitivo (pāpimatō) debe entenderse en sentido instrumental: 'liberado del vínculo de las impurezas por el Maligno'. อสฺมีติ ปเทน ตณฺหามญฺญิตํ วุตฺตํ. อยมหสฺมีติ ทิฏฺฐิมญฺญิตํ. ภวิสฺสนฺติ สสฺสตวเสน ทิฏฺฐิมญฺญิตเมว. น ภวิสฺสนฺติ อุจฺเฉทวเสน. รูปีติอาทีนิ สสฺสตสฺเสว ปเภททีปนานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา มญฺญิตํ อาพาธํ อนฺโตโทสนิกนฺตนวเสน โรโค เจว คณฺโฑ จ สลฺลญฺจ, ตสฺมา. อิญฺชิตนฺติอาทีนิ ยสฺมา อิเมหิ กิเลเสหิ สตฺตา อิญฺชนฺติ เจว ผนฺทนฺติ จ ปปญฺจิตา จ โหนฺติ ปมตฺตาการปตฺตา, ตสฺมา เตสํ อาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. Con la palabra 'soy' (asmīti) se expresa la concepción basada en el deseo. Con la frase 'este soy yo' (ayamahasmīti), la concepción basada en los puntos de vista. 'Existirán' se refiere a la concepción de puntos de vista bajo la modalidad del eternismo (sassata). 'No existirán' se refiere a la modalidad del aniquilacionismo (uccheda). Términos como 'con forma' (rūpī), etc., ilustran las divisiones del propio eternismo. Por tanto, dado que la concepción (maññita) es una enfermedad, un tumor y una flecha, debido a su capacidad de herir y destruir internamente, se ha dicho así. Términos como 'conmoción' (iñjita), etc., se han expuesto para mostrar la naturaleza de tales impurezas de deseo y puntos de vista, por las cuales los seres en el ciclo de nacimientos se conmueven, se agitan, se complican (papañcitā) y caen en un estado de negligencia. มานคตวาเร ปน มานสฺส คตํ มานคตํ, มานปวตฺตีติ อตฺโถ. มาโนเยว มานคตํ คูถคตํ มุตฺตคตํ วิย. ตตฺถ อสฺมีติ อิทํ ตณฺหาย สมฺปยุตฺตมานวเสน วุตฺตํ. อยมหมสฺมีติ ทิฏฺฐิวเสน. นนุ จ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺโต นาม มาโน นตฺถีติ? อาม นตฺถิ, มานสฺส ปน อปฺปหีนตฺตา ทิฏฺฐิ นาม โหติ. มานมูลกํ ทิฏฺฐึ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. En la sección sobre el orgullo (mānagata), 'mānagata' significa el surgimiento o la manifestación del orgullo, como en la idea 'yo soy mejor'. El término 'mānagata' se refiere al orgullo mismo, de manera similar a cómo se usan los términos 'gūthagata' (excremento) o 'muttagata' (orina), donde la palabra 'gata' denota la naturaleza de la cosa misma. En ese contexto, 'soy' se dice respecto al orgullo asociado con el deseo. 'Este soy yo' se dice respecto a los puntos de vista que tienen como raíz el orgullo. ¿Acaso no es cierto que no existe un orgullo asociado con puntos de vista erróneos? Es cierto, no existe; sin embargo, debido a que el orgullo no ha sido abandonado, surge lo que se llama 'punto de vista'. Se dice esto con referencia al punto de vista que tiene su origen en el orgullo. El resto de los términos en todos los pasajes son de significado evidente. อาสีวิสวคฺโค. El grupo de discursos sobre las víboras (Āsīvisavagga). จตุตฺโถ ปณฺณาสโก. El cuarto grupo de cincuenta discursos (Paṇṇāsaka). สฬายตนสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario al Saḷāyatanasaṃyutta (Vínculo de las Seis Bases Sensoriales). ๒. เวทนาสํยุตฺตํ 2. Vedanāsaṃyutta (Vínculo de las Sensaciones). ๑. สคาถาวคฺโค 1. Sagāthāvagga (Sección con versos). ๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Samādhisutta (Discurso sobre la Concentración). ๒๔๙. เวทนาสํยุตฺเต [Pg.115] สคาถาวคฺคสฺส ปฐเม สมาหิโตติ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา สมาหิโต. เวทนา จ ปชานาตีติ เวทนา ทุกฺขสจฺจวเสน ปชานาติ. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ ตาสํเยว สมฺภวํ สมุทยสจฺจวเสน ปชานาติ. ยตฺถ เจตาติ ยตฺเถตา เวทนา นิรุชฺฌนฺติ, ตํ นิพฺพานํ นิโรธสจฺจวเสน ปชานาติ. ขยคามินนฺติ ตาสํเยว เวทนานํ ขยคามินํ มคฺคํ มคฺคสจฺจวเสน ปชานาติ. นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ นิตฺตณฺโห หุตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. เอวเมตฺถ สุตฺเต สมฺมสนจารเวทนา กถิตา. คาถาสุ ทฺวีหิ ปเทหิ สมถวิปสฺสนา กถิตา, เสเสหิ จตุสจฺจํ กถิตํ. เอวเมตฺถ สพฺพสงฺคาหิโก จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท วุตฺโต. 249. En el primer sutta del Sagāthāvagga del Vedanāsaṃyutta, el término 'samāhito' (concentrado) se refiere a estar firmemente establecido en el objeto de la sensación, ya sea mediante la concentración de acceso (upacāra) o la concentración de absorción (appanā). 'Vedanā ca pajānāti' significa que comprende las tres clases de sensaciones a través de la Verdad del Sufrimiento (dukkhasacca). 'Vedanānañca sambhavaṃ' significa que comprende el origen de esas mismas tres sensaciones —causadas por factores como la sed, la ignorancia, el kamma y el contacto— a través de la Verdad del Origen (samudayasacca). 'Yattha cetā' se refiere al Nibbāna, donde estas sensaciones cesan sin resurgir; esto lo comprende a través de la Verdad del Cese (nirodhasacca). 'Khayagāminaṃ' significa que comprende el sendero que conduce al fin de esas mismas sensaciones a través de la Verdad del Sendero (maggasacca). 'Nicchāto parinibbuto' significa que, habiéndose liberado de la sed (nittaṇho), se ha extinguido mediante la extinción de las deflicciones (kilesaparinibbāna). De este modo, en este sutta se exponen las sensaciones como el dominio de la reflexión (sammasana). En los versos, con dos términos (samāhito y sampajāno), se exponen la tranquilidad y la visión cabal (samatha-vipassanā); con los términos restantes, empezando por las sensaciones, se exponen las Cuatro Nobles Verdades. Así, en este sutta se declara la distinción de los fenómenos pertenecientes a los cuatro planos (catubhūmaka) que abarca la totalidad de la realidad. ๒. สุขสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al Sukhasutta ๒๕๐. ทุติเย อทุกฺขมสุขํ สหาติ อทุกฺขมสุขญฺจ สุขทุกฺเขหิ สห. อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ อตฺตโน จ ปรสฺส จ. โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาวํ. ปโลกินนฺติ ปลุชฺชนกํ ภิชฺชนสภาวํ. ผุสฺส ผุสฺส วยํ ปสฺสนฺติ ญาเณน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วยํ ปสฺสนฺโต. เอวํ ตตฺถ วิรชฺชตีติ เอวํ ตาสุ เวทนาสุ วิรชฺชติ. อิธาปิ สุตฺเต สมฺมสนจารเวทนา กถิตา, คาถาสุ ญาณผุสนํ. 250. En el segundo sutta, 'adukkhamasukhaṃ saha' significa la sensación ni-dolorosa-ni-placentera junto con el placer y el dolor. 'Ajjhattañca bahiddhā ca' se refiere tanto a lo interno (uno mismo) como a lo externo (otros). 'Mosadhammaṃ' significa aquello que tiene la naturaleza de desaparecer o ser ilusorio. 'Palokinanti' significa aquello que tiene la naturaleza de disgregarse y destruirse. 'Phussa phussa vayaṃ passanti' significa ver la disolución una y otra vez mediante el conocimiento (ñāṇa) que surge tras la visión cabal. 'Evaṃ tattha virajjati' significa que, de esta manera, se desapasiona de esas tres sensaciones mediante el desapego del Sendero (magga-virāga). En este sutta también se exponen las sensaciones como objeto de reflexión (sammasana), y en los versos se expone el contacto a través del conocimiento. ๓. ปหานสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario al Pahānasutta ๒๕๑. ตติเย อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ สพฺพมฺปิ ตณฺหํ ฉินฺทิ สมุจฺฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ ปริวตฺตยิ นิมฺมูลกมกาสิ. สมฺมาติ เหตุนา การเณน. มานาภิสมยาติ มานสฺส ทสฺสนาภิสมยา, ปหานาภิสมยา จ. อรหตฺตมคฺโค หิ กิจฺจวเสน มานํ สมฺปสฺสติ, อยมสฺส [Pg.116] ทสฺสนาภิสมโย. เตน ทิฏฺโฐ ปน โส ตาวเทว ปหียติ, ทิฏฺฐวิเสน ทิฏฺฐสตฺตานํ ชีวิตํ วิย. อยมสฺส ปหานาภิสมโย. 251. En el tercer sutta, 'acchecchi taṇhaṃ' significa que cortó y erradicó completamente toda sed (taṇhā) mediante el abandono por erradicación (samuccheda-pahāna). 'Vivattayi saṃyojananti' significa que arrancó de raíz y revirtió los diez tipos de grilletes (saṃyojana). 'Sammā' significa mediante la causa o el método correcto. 'Mānābhisamayā' se refiere a la penetración mediante la visión (dassana) y el abandono (pahāna) del orgullo o presunción (māna). Pues el Sendero del Arahant (arahatta-magga), por su función, ve plenamente el orgullo; esto constituye su penetración por visión. Una vez visto por ese Sendero, el orgullo se abandona en ese mismo instante; tal como la vida de quienes han alcanzado el primer sendero cesa tras ser vista [por la muerte]. Esto constituye su penetración por abandono. อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ เอวํ อรหตฺตมคฺเคน มานสฺส ทิฏฺฐตฺตา จ ปหีนตฺตา จ เย อิเม ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘) หริตนฺตํ วา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) เอวํ วุตฺตอนฺติมมริยาทนฺโต จ, ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติ (อิติวุ. ๙๑; สํ. นิ. ๓.๘๐) เอวํ วุตฺตลามกนฺโต จ, ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๑; จูฬนิ. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๑) เอวํ วุตฺตโกฏฺฐาสนฺโต จ, ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สพฺพปจฺจยสงฺขยา’’ติ (สํ นิ. ๒.๕๑; ๒.๔.๗๑; อุทา. ๗๑) เอวํ วุตฺตโกฏนฺโต จาติ จตฺตาโร อนฺตา, เตสุ สพฺพสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส อทุํ จตุตฺถโกฏิสงฺขาตํ อนฺตมกาสิ, ปริจฺเฉทํ ปริวฏุมํ อกาสิ, อนฺติมสมุสฺสยมตฺตาวเสสํ ทุกฺขมกาสีติ วุตฺตํ โหติ. 'Antamakāsi dukkhassā' significa que, de esta manera, por el hecho de haber visto y abandonado el orgullo mediante el Sendero del Arahant, puso fin al sufrimiento. Existen cuatro tipos de 'fin' (anta): 1. El fin como límite o frontera (mariyādanto), como en 'el extremo de un cinturón se desgasta'. 2. El fin como lo inferior o despreciable (lāmakanto), como en 'esta vida de mendicidad es la más inferior entre las formas de subsistencia'. 3. El fin como una porción o categoría (koṭṭhāsanto), como en 'la propia personalidad es un extremo'. 4. El fin como la cúspide o conclusión última (koṭanto), como en 'este es el fin del sufrimiento mediante la destrucción de todas las condiciones'. De estos cuatro, el Arahant realizó el cuarto tipo de fin, que consiste en la cúspide o conclusión del sufrimiento en el ciclo (vaṭṭadukkha); es decir, delimitó el sufrimiento de modo que solo reste el último agregado físico (antimasamussaya). สมฺปชญฺญํ น ริญฺจตีติ สมฺปชญฺญํ น ชหติ. สงฺขฺยํ โนเปตีติ รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญตฺตึ น อุเปติ, ตํ ปญฺญตฺตึ ปหาย ขีณาสโว นาม โหตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต อารมฺมณานุสโย กถิโต. 'Sampajaññaṃ na riñcatī' significa que no abandona la clara comprensión. 'Saṅkhyaṃ nopetī' significa que no cae bajo la designación de ser 'apasionado', 'odioso' o 'deludido'; habiendo abandonado tales designaciones, se le llama 'aquel cuyas impurezas se han agotado' (khīṇāsavo). En este sutta se expone la tendencia latente (anusaya) asociada con los objetos de las sensaciones. ๔. ปาตาลสุตฺตวณฺณนา 4. Comentario al Pātālasutta ๒๕๒. จตุตฺเถ ปาตาโลติ ปาตสฺส อลํ ปริยตฺโต, นตฺถิ เอตฺถ ปติฏฺฐาติ ปาตาโล. อสนฺตํ อวิชฺชมานนฺติ อสมฺภูตตฺตํ อปญฺญายมานตฺตํ. เอวํ วาจํ ภาสตีติ อตฺถิ มหาสมุทฺเท ปาตาโลติ เอวํ วาจํ. โส หิ ยํ ตํ พลวามุขํ มหาสมุทฺทสฺส อุทกํ เวเคน ปกฺขนฺทิตฺวา จกฺกวาฬํ วา สิเนรุํ วา อาหจฺจ โยชนทฺวิโยชนทสโยชนปฺปมาณมฺปิ อุคฺคนฺตฺวา ปุน มหาสมุทฺเท ปตติ, ยสฺส ปติตฏฺฐาเน มหานรกปปาโต วิย โหติ, ยํ โลเก พลวามุขนฺติ วุจฺจติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วทติ. 252. En el cuarto sutta, 'pātālo' (abismo) se refiere a un lugar apto para una caída sin obstáculos, donde no hay ningún punto de apoyo. 'Asantaṃ avijjamānaṃ' significa algo que es irreal, falso o que no puede ser hallado según su significado literal. 'Evaṃ vācaṃ bhāsatī' se refiere a la frase: 'Hay un abismo en el gran océano'. Pues un hombre común falto de instrucción, al referirse al 'Balavāmukha' (Boca Poderosa) —aquellas aguas del gran océano que, impulsadas con violencia, chocan contra el monte Cakkavāḷa o el monte Sineru, se elevan hasta diez leguas y vuelven a caer al océano creando un precipicio similar a un gran infierno— llama a eso en el mundo 'Balavāmukha'. Aludiendo a ese abismo, dice tales palabras. ยสฺมา ปน ตตฺถ ตถารูปานํ มจฺฉกจฺฉปเทวทานวานํ ปติฏฺฐาปิ โหติ สุขนิวาโสปิ, ตสฺมา อสนฺตํ อสํวิชฺชมานํ ตํ ตํ วาจํ ภาสติ นาม. ยสฺมา ปน สพฺพปุถุชฺชนา สารีริกาย ทุกฺขเวทนาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, ตสฺมา ปาตสฺส อลนฺติ อตฺเถน อยเมว ปาตาโลติ ทสฺเสนฺโต สารีริกานํ โข เอตํ ภิกฺขเวติอาทิมาห. Sin embargo, dado que en ese abismo llamado Balavāmukha hay puntos de apoyo y moradas placenteras para seres como peces, tortugas, devas y asuras, se dice que sus palabras son irreales y carentes de fundamento. Por el contrario, dado que todos los hombres comunes (puthujjana) son incapaces de mantener su estabilidad frente a la sensación corporal dolorosa, ese es el verdadero lugar de caída sin obstáculos. Mostrando que solo esta sensación dolorosa merece ser llamada 'abismo', el Buddha dijo: 'Monjes, este es un nombre para la sensación corporal dolorosa', etc. ปาตาเล [Pg.117] น ปจฺจุฏฺฐาสีติ ปาตาลสฺมึ น ปติฏฺฐาสิ. คาธนฺติ ปติฏฺฐํ. อกฺกนฺทตีติ อนิพทฺธํ วิปฺปลาปํ วิลปนฺโต กนฺทติ. ทุพฺพโลติ ทุพฺพลญาโณ. อปฺปถามโกติ ญาณถามสฺส ปริตฺตตาย ปริตฺตถามโก. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยสาวโกติ โสตาปนฺโน. โสตาปนฺโน หิ เอตฺถ ธุรํ, พลววิปสฺสโก น ติกฺขพุทฺธิ อุปฺปนฺนํ เวทนํ อนนุวตฺติตฺวา ปติฏฺฐาตุํ สมตฺโถ โยคาวจโรปิ วฏฺฏติ. 'Pātāle na paccuṭṭhāsī' significa que no pudo sostenerse en el abismo de la sensación dolorosa. 'Gādhaṃ' significa punto de apoyo. 'Akkandatī' significa que llora y se lamenta profiriendo palabras incoherentes. 'Dubbalo' significa débil en sabiduría. 'Appathāmako' significa poseedor de poca fuerza debido a la escasez de su capacidad intelectual. En este sutta, el término 'ariyasāvako' se refiere al Sotāpanna, pues él es aquí el protagonista. No obstante, también es aplicable a cualquier practicante (yogāvacara) de visión cabal vigorosa y sabiduría aguda que sea capaz de mantenerse firme sin dejarse arrastrar por la sensación surgida. ๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา 5. Comentario al Daṭṭhabbasutta ๒๕๓. ปญฺจเม ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพาติ วิปริณามนวเสน ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา. สลฺลโตติ ทุกฺขาปนวินิวิชฺฌนฏฺเฐน สลฺลาติ ทฏฺฐพฺพา. อนิจฺจโตติ อทุกฺขมสุขา หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา. อทฺทาติ อทฺทส. สนฺตนฺติ สนฺตสภาวํ. 253. En el quinto sutta, 'dukkhato daṭṭhabbā' significa que [la sensación placentera] debe verse como sufrimiento debido a su naturaleza de cambio y destrucción. 'Sallato' (como un dardo) significa que la sensación dolorosa debe verse como un dardo por su naturaleza de herir y afligir el cuerpo. 'Aniccatoto' significa que la sensación ni-dolorosa-ni-placentera debe verse como impermanente, pues desaparece tras haber surgido. 'Addā' significa vio. 'Santanti' significa de naturaleza pacífica. ๖. สลฺลสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al Sallasutta ๒๕๔. ฉฏฺเฐ ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ ชเนสุ. อนุเวธํ วิชฺเฌยฺยาติ ตสฺเสว วณมุขสฺส องฺคุลนฺตเร วา ทฺวงฺคุลนฺตเร วา อาสนฺนปเทเส อนุคตเวธํ. เอวํ วิทฺธสฺส หิ สา อนุเวธา เวทนา ปฐมเวทนาย พลวตรา โหติ, ปจฺฉา อุปฺปชฺชมานา โทมนสฺสเวทนาปิ เอวเมว ปุริมเวทนาย พลวตรา โหติ. ทุกฺขาย เวทนาย นิสฺสรณนฺติ ทุกฺขาย เวทนาย หิ สมาธิมคฺคผลานิ นิสฺสรณํ, ตํ โส น ชานาติ, กามสุขเมว นิสฺสรณนฺติ ชานาติ. ตาสํ เวทนานนฺติ ตาสํ สุขทุกฺขเวทนานํ. สญฺญุตฺโต นํ เวทยตีติ กิเลเสหิ สมฺปยุตฺโตว หุตฺวา ตํ เวทนํ เวทยติ, น วิปฺปยุตฺโต. สญฺญุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ กรณตฺเถ นิสฺสกฺกํ, ทุกฺเขน สมฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. สงฺขาตธมฺมสฺสาติ วิทิตธมฺมสฺส ตุลิตธมฺมสฺส. พหุสฺสุตสฺสาติ ปริยตฺติพหุสฺสุตสฺส ปฏิเวธพหุสฺสุตสฺส จ. สมฺมา ปชานาติ ภวสฺส ปารคูติ ภวสฺส ปารํ นิพฺพานํ คโต, ตเทว นิพฺพานํ สมฺมา ปชานาติ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต อารมฺมณานุสโยว กถิโต. อริยสาวเกสุ จ ขีณาสโว เอตฺถ ธุรํ, อนาคามีปิ วฏฺฏตีติ วทนฺติ. 254. En el sexto sutta, la palabra 'tatra' se refiere a esas dos clases de personas (el instruido y el no instruido). 'Anuvedhaṃ vijjheyya' significa una herida o penetración subsiguiente en el mismo orificio de la herida, ya sea a una distancia de un dedo o de dos dedos en una zona cercana. Para quien es herido de esta manera, esa sensación de la herida subsiguiente es más poderosa que la primera sensación; del mismo modo, la sensación de pesar (domanassa) que surge después es más poderosa que la sensación de pesar anterior. Respecto a 'dukkhāya vedanāya nissaraṇaṃ' (el escape del sentimiento de dolor), el escape de la sensación dolorosa son ciertamente las absorciones (jhāna), los senderos (magga) y sus frutos (phala); el ignorante no conoce esto, y cree que el placer sensual (kāmasukha) es el único escape. 'Tāsaṃ vedanānaṃ' se refiere a esas sensaciones de placer y dolor. 'Saññutto naṃ vedayatīti' significa que experimenta esa sensación estando unido a las impurezas (kilesas), no separado de ellas. 'Saññutto dukkhasmā' emplea el sentido de ablativo con valor instrumental, significando 'unido al sufrimiento'. 'Saṅkhātadhammassa' se refiere a quien ha comprendido y sopesado los fenómenos (los cinco agregados). 'Bahussutassa' se refiere a quien es muy instruido tanto en las escrituras (pariyatti) como en la realización (paṭivedha). 'Sammā pajānāti bhavassa pāragū' significa que ha llegado a la otra orilla de la existencia, el Nibbāna, y comprende correctamente ese mismo Nibbāna. En este sutta también se habla únicamente de la tendencia subyacente basada en el objeto (ārammaṇānusaya). Entre los nobles discípulos, el Arahant (khīṇāsavo) es aquí el referente principal, aunque se dice que también se aplica al que no regresa (anāgāmī). ๗. ปฐมเคลญฺญสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al primer sutta sobre la enfermedad (Paṭhamagelaññasutta). ๒๕๕. สตฺตเม [Pg.118] เยน คิลานสาลา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคโล ตถาคโตปิ คิลานุปฏฺฐานํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐาตพฺพยุตฺตกา นาม คิลานาติ ภิกฺขู สทฺทหิตฺวา โอกปฺเปตฺวา คิลาเน อุปฏฺฐาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ จ ‘‘เย ตตฺถ กมฺมฏฺฐานสปฺปายา, เตสํ กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสามี’’ติ จ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. กาเย กายานุปสฺสีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต วกฺขาม. อนิจฺจานุปสฺสีติ อนิจฺจตํ อนุปสฺสนฺโต. วยานุปสฺสีติ วยํ อนุปสฺสนฺโต. วิราคานุปสฺสีติ วิราคํ อนุปสฺสนฺโต. นิโรธานุปสฺสีติ นิโรธํ อนุปสฺสนฺโต. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ ปฏินิสฺสคฺคํ อนุปสฺสนฺโต. 255. En el séptimo sutta, 'hacia donde estaba la enfermería, se acercó' indica que el Tathāgata, siendo la persona suprema en el mundo con sus devas, acude al cuidado de los enfermos para que los monjes, con fe y convicción, consideren que los enfermos son personas dignas de ser atendidas. También se acercó pensando: 'Enseñaré el tema de meditación (kammaṭṭhāna) a aquellos monjes allí presentes para quienes sea adecuado'. Lo que deba decirse sobre 'contemplando el cuerpo en el cuerpo' (kāye kāyānupassī) y otros términos similares, lo expondremos más adelante en el Satipaṭṭhāna Saṃyutta. 'Aniccānupassī' significa contemplando repetidamente la impermanencia. 'Vayānupassī' significa contemplando la desaparición. 'Virāgānupassī' significa contemplando el desapego. 'Nirodhānupassī' significa contemplando la cesación. 'Paṭinissaggānupassī' significa contemplando el renunciamiento. เอตฺตาวตา กึ ทสฺสิตํ โหติ? อิมสฺส ภิกฺขุโน อาคมนียปฏิปทา, สติปฏฺฐานาปิ หิ ปุพฺพภาคาเยว, สมฺปชญฺเญปิ อนิจฺจานุปสฺสนา วยานุปสฺสนา วิราคานุปสฺสนาติ จ อิมาปิ ติสฺโส อนุปสฺสนา ปุพฺพภาคาเยว, นิโรธานุปสฺสนาปิ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาปิ อิมา ทฺเว มิสฺสกา. เอตฺตาวตา อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนากาโล ทสฺสิโตติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. Con esto, ¿qué se muestra? Se muestra la práctica preliminar (pubbabhāga-paṭipadā) de este monje, pues incluso los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna) pertenecen a la etapa preliminar. En el ámbito del pleno conocimiento (sampajañña), estas tres contemplaciones —la de la impermanencia, la de la desaparición y la del desapego— también son preliminares. La contemplación de la cesación y la contemplación del renunciamiento son de carácter mixto (mundano y supramundano). Con esto se muestra el periodo de cultivo (bhāvanākāla) de este monje. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. ๘-๙. ทุติยเคลญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา 8-9. Comentario al segundo sutta sobre la enfermedad y otros. ๒๕๖-๒๕๗. อฏฺฐเม อิมเมว ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ วุตฺเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ, อตฺถโต ปเนตํ นินฺนานากรณํ. กาโยว หิ เอตฺถ ผสฺโสติ วุตฺโต. นวมํ อุตฺตานเมว. 256-257. En el octavo, al decir 'dependiendo de este mismo contacto' (phassaṃ paṭiccā), se enseña de acuerdo con la disposición de quienes han de alcanzar la iluminación; pero en esencia, esto no presenta una distinción diferente. Pues aquí, el 'cuerpo' mismo es llamado 'contacto'. El noveno sutta es de significado evidente. ๑๐. ผสฺสมูลกสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al sutta sobre la raíz del contacto. ๒๕๘. ทสเม สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อนุปทวณฺณนา ปเนตฺถ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว. อิมสฺมึ สุตฺตทฺวเย สมฺมสนจารเวทนา กถิตา. 258. En el décimo, 'sukhavedaniya' significa que sirve de condición para la sensación placentera. El mismo método se aplica a los términos restantes. El comentario palabra por palabra ya ha sido detallado anteriormente. En este par de suttas se habla de la sensación como el dominio de la contemplación (sammasana). สคาถาวคฺโค ปฐโม. Finaliza el primer capítulo: el Capítulo con Versos (Sagāthāvaggo). ๒. รโหคตวคฺโค 2. Capítulo de la Seclusión (Rahogatavaggo). ๑. รโหคตสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Rahogata Sutta. ๒๕๙. รโหคตวคฺคสฺส [Pg.119] ปฐเม ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ สพฺพํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. สงฺขารานํเยว อนิจฺจตนฺติอาทีสุ ยา เอสา สงฺขารานํ อนิจฺจตา ขยธมฺมตา วยธมฺมตา วิปริณามธมฺมตา, เอตํ สนฺธาย ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขนฺติ มยา ภาสิตนฺติ ทีเปติ. ยา หิ สงฺขารานํ อนิจฺจตา, เวทนานมฺปิ สา อนิจฺจตา เอว. อนิจฺจตา จ นาเมสา มรณํ, มรณโต อุตฺตริ ทุกฺขํ นาม นตฺถีติ อิมินา อธิปฺปาเยน สพฺพา เวทนา ทุกฺขาติ วุตฺตา. อถ โข ปน ภิกฺขุ มยาติ อิทํ น เกวลํ อหํ เวทนานํเยว นิโรธํ ปญฺญาเปมิ, อิเมสมฺปิ ธมฺมานํ นิโรธํ ปญฺญาเปมีติ ทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. วูปสโม จ ปสฺสทฺธิโย จ เอวรูปาย เทสนาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตา. สญฺญาเวทยิตนิโรธคฺคหเณน เจตฺถ จตฺตาโร อารุปฺปา คหิตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. 259. En el primer sutta del Rahogatavaggo, 'cualquier cosa que sea sentida, eso está en el sufrimiento' (yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasmiṃ) significa que todo lo que se siente es, en un sentido relativo, sufrimiento. Al referirse a la impermanencia, la naturaleza de agotamiento, la naturaleza de desaparición y la naturaleza de cambio de las formaciones (saṅkhāra), [el Buda] aclara: 'Esto es lo que he dicho: cualquier cosa que sea sentida, eso es sufrimiento'. Pues la impermanencia de las formaciones es también la impermanencia de las sensaciones. Esta impermanencia es, en verdad, la muerte (el fin), y no hay sufrimiento superior a la muerte; con esta intención se dice que todas las sensaciones son sufrimiento. La frase 'Sin embargo, monje, por mí...' se inicia para mostrar que 'no solo declaro la cesación de las sensaciones, sino también la cesación de estos otros fenómenos'. El apaciguamiento (vūpasama) y las tranquilidades (passaddhi) se mencionan de acuerdo con la disposición de quienes han de alcanzar la iluminación mediante tal enseñanza. Debe entenderse que, al mencionar la cesación de la percepción y la sensación (saññāvedayitanirodha), se incluyen también las cuatro absorciones inmateriales (āruppā). ๒-๓. ปฐมอากาสสุตฺตาทิวณฺณนา 2-3. Comentario al primer sutta del cielo (Ākāsasutta) y otros. ๒๖๐-๒๖๑. ทุติเย ปุถู วายนฺติ มาลุตาติ พหู วาตา วายนฺติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ตติยํ วินา คาถาหิ พุชฺฌนฺตานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. 260-261. En el segundo, 'puthū vāyanti mālutā' significa que soplan muchos vientos. El resto es de significado claro. El tercero fue dicho según la disposición de aquellos que pueden comprender sin necesidad de versos. ๔. อคารสุตฺตวณฺณนา 4. Comentario al Agāra Sutta. ๒๖๒. จตุตฺเถ ปุรตฺถิมาติ ปุรตฺถิมาย. เอวํ สพฺพตฺถ. สามิสาปิ สุขา เวทนาติอาทีสุ สามิสา สุขา นาม กามามิสปฏิสํยุตฺตา เวทนา. นิรามิสา สุขา นาม ปฐมชฺฌานาทิวเสน วิปสฺสนาวเสน อนุสฺสติวเสน จ อุปฺปนฺนา เวทนา. สามิสา ทุกฺขา นาม กามามิเสเนว สามิสา เวทนา, นิรามิสา ทุกฺขา นาม อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ปิหปจฺจยา อุปฺปนฺนโทมนสฺสเวทนา. สามิสา อทุกฺขมสุขา นาม กามามิเสเนว สามิสา เวทนา. นิรามิสา อทุกฺขมสุขา นาม จตุตฺถชฺฌานวเสน อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขา เวทนา. 262. En el cuarto, 'puratthimā' significa 'desde el este'. Así en todos los casos. En pasajes como 'sensación placentera con cebo' (sāmisā sukhā vedanā), la llamada placentera con cebo es la sensación vinculada al cebo de los placeres sensuales (kāmāmisa). La placentera sin cebo (nirāmisā) es la sensación que surge mediante las primeras absorciones, etc., mediante la visión cabal (vipassanā) o mediante las rememoraciones (anussati). La dolorosa con cebo es la sensación de dolor vinculada precisamente al cebo de los sentidos. La dolorosa sin cebo es la sensación de pesar que surge debido al anhelo en quien establece el deseo por las liberaciones insuperables. La neutra con cebo es la sensación neutra vinculada al cebo de los sentidos. La neutra sin cebo es la sensación neutra que surge mediante la cuarta absorción. ๕-๘. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา 5-8. Comentario al primer sutta de Ānanda (Ānandasutta) y otros. ๒๖๓-๒๖๖. ปญฺจมาทีนิ [Pg.120] จตฺตาริ เหฏฺฐา กถิตนยาเนว. ปุริมานิ ปเนตฺถ ทฺเว ปริปุณฺณปสฺสทฺธิกานิ, ปจฺฉิมานิ อุปฑฺฒปสฺสทฺธิกานิ. เทสนาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตานิ. 263-266. Los cuatro suttas que comienzan con el quinto han sido explicados anteriormente. Entre ellos, los dos primeros tratan sobre la tranquilidad completa (paripuṇṇapassaddhika), mientras que los dos últimos tratan sobre la tranquilidad parcial (upaḍḍhapassaddhika), habiendo sido expuestos según la disposición de quienes han de alcanzar la iluminación. ๙-๑๐. ปญฺจกงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา 9-10. Comentario al Pañcakaṅga Sutta y otros. ๒๖๗-๒๖๘. นวเม ปญฺจกงฺโค ถปตีติ ปญฺจกงฺโคติ ตสฺส นามํ, วาสิผรสุนิขาทนทณฺฑมุคฺครกาฬสุตฺตนาฬิสงฺขาเตหิ วา ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา โส ปญฺจกงฺโคติ ปญฺญาโต. ถปตีติ วฑฺฒกีเชฏฺฐโก. อุทายีติ ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร. ปริยายนฺติ การณํ. ทฺเวปานนฺทาติ ทฺเวปิ, อานนฺท, ปริยาเยนาติ การเณน. เอตฺถ จ กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา, สุขาทิวเสน ติสฺโสปิ, อินฺทฺริยวเสน สุขินฺทฺริยาทิกา ปญฺจ, ทฺวารวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิกา ฉ, อุปวิจารวเสน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติอาทิกา อฏฺฐารส, ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ, ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ, ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตาติ เอวํ ฉตฺตึส. ตา อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐสตํ เวทนา เวทิตพฺพา. 267-268. En el noveno sutta, con respecto a 'Pañcakaṅga Thapati': Pañcakaṅga es su nombre. Se le conoce como Pañcakaṅga porque posee cinco (pañca) herramientas o accesorios (aṅga) de carpintero, a saber: la azuela, el hacha, el cincel, el mazo de mango largo y el hilo de medir negro. 'Thapati' significa el jefe o maestro de los carpinteros. 'Udāyī' se refiere al sabio Venerable Udāyī. 'Pariyāya' significa causa o método. En este pasaje, 'dos, Ānanda', se refiere a que, según el método, las sensaciones deben entenderse como dos según lo corporal y lo mental; como tres según la distinción entre placentero, etc.; como cinco según las facultades (indriya); como seis según las puertas del contacto sensorial; como dieciocho según la exploración mental, como cuando al ver una forma con el ojo se explora una forma que es base de felicidad mental, y así sucesivamente; y como treinta y seis al considerar las seis felicidades mentales basadas en la vida hogareña, las seis basadas en la renuncia, las seis aflicciones mentales de la vida hogareña, las seis de la renuncia, y las seis ecuanimidades de la vida hogareña y las seis de la renuncia. Estas treinta y seis aplicadas al pasado, otras treinta y seis al futuro y otras treinta y seis al presente, resultan en las ciento ocho sensaciones que deben ser comprendidas. ปญฺจิเม อานนฺท กามคุณาติ อยํ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. น เกวลญฺหิ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ภควตา ปญฺญตฺตา, ปริยาเยน เอกาปิ เวทนา กถิตา, ตํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อตปฺปกตรํ. เอตฺถ จ จตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย อทุกฺขมสุขา เวทนา, สาปิ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน จ สุขนฺติ วุตฺตา. นิโรโธ อเวทยิตสุขวเสน สุขํ นาม ชาโต. ปญฺจกามคุณวเสน หิ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน จ อุปฺปนฺนํ เวทยิตํ สุขํ นาม, นิโรโธ อเวทยิตสุขํ นาม. อิติ เวทยิตสุขํ วา โหตุ อเวทยิตสุขํ วา, นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐน เอกนฺตสุขเมว ชาตํ. 'Hay estos cinco hilos de placer sensual, Ānanda' es una conexión temática independiente. El Bienaventurado no solo estableció las sensaciones comenzando por dos, sino que también habló de una sola sensación según el método; mostrando esto, inició esta enseñanza para apoyar la postura del maestro carpintero Pañcakaṅga. 'Más excelente' (abhikkantatara) significa más bello o superior. 'Más sublime' (paṇītatara) significa más satisfactorio. En esta enseñanza, la sensación ni-dolorosa-ni-placentera a partir del cuarto jhāna en adelante se denomina 'felicidad' (sukha) debido a su naturaleza pacífica y su carácter sublime. El logro de la cesación (nirodha) es llamado felicidad por medio de la 'felicidad no sentida'. La felicidad surgida de los cinco hilos de placer sensual y de los ocho logros meditativos se denomina 'felicidad sentida', mientras que la cesación es 'felicidad no sentida'. Así, ya sea felicidad sentida o felicidad no sentida, ambas se consideran felicidad en sentido absoluto por ser estados libres de sufrimiento. ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน. สุขํ อุปลพฺภตีติ เวทยิตํ สุขํ วา อเวทยิตํ สุขํ วา อุปลพฺภติ. ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปติ, ตํ สพฺพํ ตถาคโต นิทฺทุกฺขภาวํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปตีติ อิธ [Pg.121] ภควา นิโรธสมาปตฺตึ สีสํ กตฺวา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 'Dondequiera' significa en cualquier lugar o circunstancia. 'Se encuentra felicidad' significa que se obtiene ya sea felicidad sentida o felicidad no sentida. El Tathāgata designa todo eso como felicidad; el Tathāgata designa todo aquello que es un estado libre de sufrimiento meramente como felicidad. En este sutta, el Bienaventurado, tomando el logro de la cesación como el punto culminante y de acuerdo con la capacidad de la persona que debe ser guiada, concluye la enseñanza con la cima del estado de Arahant. El décimo sutta tiene un significado evidente. รโหคตวคฺโค ทุติโย. El segundo capítulo (Vagga) sobre la reclusión (Rahogata) ha terminado. ๓. อฏฺฐสตปริยายวคฺโค 3. Capítulo sobre el Método de las Ciento Ocho [Sensaciones]. ๑. สีวกสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Sīvaka Sutta. ๒๖๙. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม โมฬิยสีวโกติ สีวโกติ ตสฺส นามํ. จูฬา ปนสฺส อตฺถิ, ตสฺมา โมฬิยสีวโกติ วุจฺจติ. ปริพฺพาชโกติ ฉนฺนปริพฺพาชโก. ปิตฺตสมุฏฺฐานานีติ ปิตฺตปจฺจยานิ. เวทยิตานีติ เวทนา. ตตฺถ ปิตฺตปจฺจยา ติสฺโส เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ. กถํ? เอกจฺโจ หิ ‘‘ปิตฺตํ เม กุปิตํ ทุชฺชานํ โข ปน ชีวิต’’นฺติ ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ อุโปสถกมฺมํ กโรติ, เอวมสฺส กุสลเวทนา อุปฺปชฺชติ. เอกจฺโจ ‘‘ปิตฺตเภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยติ, มุสา ภณติ, ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ กโรติ, เอวมสฺส อกุสลเวทนา อุปฺปชฺชติ. เอกจฺโจ ‘‘เอตฺตเกนปิ เม เภสชฺชกรเณน ปิตฺตํ น วูปสมฺมติ, อลํ ยํ โหติ. ตํ โหตู’’ติ มชฺฌตฺโต กายิกเวทนํ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ, เอวํ อสฺส อพฺยากตเวทนา อุปฺปชฺชติ. 269. En el primer sutta del tercer capítulo, 'Moḷiyasīvaka': Sīvaka es su nombre. Se le llama 'Moḷiyasīvaka' porque tiene un gran moño o top-knot de cabello. 'Paribbājaka' se refiere a un asceta errante que viste ropas (a diferencia de los desnudos). 'Originadas por la bilis' significa que tienen la bilis como causa. 'Sensaciones' se refiere a las vedanā. Entre las causas, tres tipos de sensaciones surgen debido a la bilis. ¿Cómo surgen? Cierta persona piensa: 'Mi bilis está alterada y la vida es ciertamente difícil de predecir', y por temor a la muerte realiza actos de generosidad, observa los preceptos o cumple con las prácticas del uposatha; así surge en ella una sensación saludable. Otra persona, pensando 'prepararé medicina para la bilis', mata a un ser vivo, toma lo que no le ha sido dado o miente, realizando las diez acciones inmorales; así surge en ella una sensación perjudicial. Otra persona, pensando 'incluso con este tratamiento médico mi bilis no se calma, que sea lo que tenga que ser', permanece ecuánime aceptando la sensación corporal y se tumba; así surge en ella una sensación indeterminada o neutra. สามมฺปิ โข เอตนฺติ ตํ ตํ ปิตฺตวิการํ ทิสฺวา อตฺตนาปิ เอตํ เวทิตพฺพํ. สจฺจสมฺมตนฺติ ภูตสมฺมตํ. โลโกปิ หิสฺส สรีเร สพลวณฺณตาทิปิตฺตวิการํ ทิสฺวา ‘‘ปิตฺตมสฺส กุปิต’’นฺติ ชานาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา สามญฺจ วิทิตํ โลกสฺส จ สจฺจสมฺมตํ อติธาวนฺติ, ตสฺมา. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สนฺนิปาติกานีติ ติณฺณมฺปิ ปิตฺตาทีนํ โกเปน สมุฏฺฐิตานิ. อุตุปริณามชานีติ วิสภาคอุตุโต ชาตานิ. ชงฺคลเทสวาสีนญฺหิ อนุปเทเส วสนฺตานํ วิสภาโค อุตุ อุปฺปชฺชติ, อนุปเทสวาสีนญฺจ ชงฺคลเทเสติ เอวํ มลยสมุทฺทตีราทิวเสนาปิ อุตุวิสภาคตา อุปฺปชฺชติเยว. ตโต ชาตาติ อุตุปริณามชาตานิ นาม. 'Por uno mismo' significa que, al observar esa alteración biliar, uno mismo puede reconocer que esa intensa sensación ha llegado debido al trastorno de la bilis. 'Aceptado como verdad' significa reconocido como un hecho real. El mundo también, al ver en el cuerpo de esa persona síntomas de desequilibrio biliar como manchas o cambios de color, sabe que 'su bilis está alterada'. Por lo tanto, es algo conocido por uno mismo y reconocido como verdad por el mundo. El mismo método se aplica a las sensaciones originadas por la flema, etc. Aquí, 'producidas por la combinación de humores' (sannipātikāni) significa que surgen por la alteración de los tres: bilis, flema y viento. 'Originadas por el cambio de clima' significa nacidas de un clima desfavorable. Esto sucede, por ejemplo, a quienes viven en zonas áridas y se trasladan a zonas húmedas y boscosas, o viceversa; así, por la influencia de tierras montañosas, costas marinas, etc., surgen sensaciones causadas por la falta de armonía climática, llamadas originadas por el cambio de clima. วิสมปริหารชานีติ [Pg.122] มหาภารวหนสุธาโกฏฺฏนาทิโต วา อเวลาย จรนฺตสฺส สปฺปฑํสกูปปาตาทิโต วา วิสมปริหารโต ชาตานิ. โอปกฺกมิกานีติ ‘‘อยํ โจโร วา ปารทาริโก วา’’ติ คเหตฺวา ชณฺณุกกปฺปรมุคฺคราทีหิ นิปฺโปถนอุปกฺกมํ ปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนานิ. เอตํ พหิ อุปกฺกมํ ลภิตฺวา โกจิ วุตฺตนเยเนว กุสลํ กโรติ, โกจิ อกุสลํ, โกจิ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ. กมฺมวิปากชานีติ เกวลํ กมฺมวิปากโต, ชาตานิ. เตสุปิ หิ อุปฺปนฺเนสุ วุตฺตนเยเนว โกจิ กุสลํ กโรติ, โกจิ อกุสลํ, โกจิ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ. เอวํ สพฺพวาเรสุ ติวิธาว เวทนา โหนฺติ. 'Originadas por la falta de cuidado' significa aquellas que surgen por cargar pesos excesivos, por la labor de machacar mortero, por caminar a deshoras, por picaduras de insectos, caídas en pozos, o por tratar el cuerpo sin la debida precaución. 'Por ataques externos' se refiere a cuando alguien es capturado bajo la sospecha de ser un ladrón o un adúltero y, debido a ataques como golpes con las rodillas, codos o mazos, surgen sensaciones. Al recibir tales ataques externos, algunos reaccionan con acciones saludables, otros con acciones perjudiciales y otros simplemente resisten con paciencia. 'Originadas por el resultado del kamma' son aquellas que nacen puramente del resultado del kamma, sin depender de causas externas. Incluso cuando estas surgen, algunos reaccionan de forma saludable, otros de forma perjudicial y otros con paciencia. Así, en todos los casos, las sensaciones pueden ser de tres tipos. ตตฺถ ปุริเมหิ สตฺตหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา สารีริกา เวทนา สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, กมฺมวิปากชานํ ปน สพฺพเภสชฺชานิปิ สพฺพปริตฺตานิปิ นาลํ ปฏิฆาตาย. อิมสฺมึ สุตฺเต โลกโวหาโร นาม กถิโตติ. De estas, las sensaciones corporales surgidas de las primeras siete causas pueden ser contrarrestadas o mitigadas. Sin embargo, respecto a las sensaciones corporales que son fruto del kamma, ni todas las medicinas ni todas las protecciones son capaces de eliminarlas. En este sutta, se ha enseñado utilizando el lenguaje convencional del mundo. Fin de la explicación del primer sutta. ๒-๑๐. อฏฺฐสตสุตฺตาทิวณฺณนา 2-10. Explicación del Aṭṭhasata Sutta y otros. ๒๗๐-๒๗๘. ทุติเย อฏฺฐสตปริยายนฺติ อฏฺฐสตสฺส การณภูตํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. กายิกา จ เจตสิกา จาติ เอตฺถ กายิกา กามาวจเรเยว ลพฺภนฺติ, เจตสิกา จตุภูมิกาปิ. สุขาติอาทีสุ สุขา เวทนา อรูปาวจเร นตฺถิ, เสสาสุ ตีสุ ภูมีสุ ลพฺภนฺติ, ทุกฺขา กามาวจราว, อิตรา จตุภูมิกา. ปญฺจเก สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยโทมนสฺสินฺทฺริยานิ กามาวจราเนว, โสมนสฺสินฺทฺริยํ เตภูมกํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ จตุภูมกํ. ฉกฺเก ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ เวทนา กามาวจราว, มโนทฺวาเร จตุภูมิกา, อฏฺฐารสเก ฉสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ โสมนสฺเสน สห อุปวิจรนฺตีติ โสมนสฺสูปวิจารา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิติ อยํ เทสนา วิจารวเสน อาคตา, ตํสมฺปยุตฺตานํ ปน โสมนสฺสาทีนํ วเสน อิธ อฏฺฐารส เวทนา เวทิตพฺพา. 270-278. En el segundo sutta, 'aṭṭhasatapariyāya' se refiere a la causa de los ciento ocho [sentimientos]. 'Dhammapariyāya' significa la causa de la enseñanza. En la frase 'kāyikā ca cetasikā' (corporales y mentales), las sensaciones corporales se encuentran solo en el reino del deseo (kāmāvacara), mientras que las mentales ocurren en los cuatro planos. En pasajes como 'sukhā', el sentimiento placentero no existe en el reino inmaterial (arūpāvacara), pero se encuentra en los tres planos restantes; el sentimiento doloroso (dukkhā) pertenece solo al reino del deseo; el otro (upekkhā) ocurre en los cuatro planos. En el grupo de cinco facultades, las facultades de placer, dolor y pesar (domanassindriya) pertenecen solo al reino del deseo; la facultad de alegría (somanassindriya) pertenece a los tres planos; la facultad de ecuanimidad (upekkhindriya) pertenece a los cuatro planos. En el grupo de seis, en las cinco puertas de los sentidos, los sentimientos pertenecen solo al reino del deseo; en la puerta de la mente, pertenecen a los cuatro planos. En el grupo de dieciocho, se llaman 'somanassūpavicārā' (exploraciones mentales con alegría) porque se exploran seis objetos deseables junto con la alegría. El mismo método se aplica a los otros dos pares [de pesar y ecuanimidad]. Así, esta enseñanza se presenta en términos de exploración (vicāra), pero aquí deben entenderse los dieciocho sentimientos en virtud de la alegría y los demás estados asociados con ellos. ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานีติอาทีสุ ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ ปฏิลาภํ วา ปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ [Pg.123] วุจฺจติ เคหสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๐๖). เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ วุตฺตกามคุณนิสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ ฉ เคหสิตโสมนสฺสานิ นาม. En el pasaje 'cha gehasitāni somanassānī' (seis alegrías basadas en la vida hogareña), etc.: 'surge la alegría en quien percibe formas discernibles por el ojo que son deseadas, gratas, agradables, encantadoras y vinculadas con el cebo mundano (lokāmisa), ya sea obteniéndolas o viendo su obtención; o en quien recuerda formas pasadas, ya cesadas y cambiadas, que fueron obtenidas anteriormente. Tal alegría se denomina alegría basada en la vida hogareña'. De este modo, las alegrías basadas en los placeres sensoriales mencionadas respecto a las seis puertas de los sentidos se llaman las seis alegrías basadas en la vida hogareña. ‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ‘ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๐๖) เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจตาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ‘‘อุสฺสุกฺกิตา เม วิปสฺสนา’’ติ โสมนสฺสชาตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสานิ นาม. 'Habiendo conocido la impermanencia de las formas, su cambio, desapasionamiento y cese, y viendo con sabiduría correcta según la realidad que "tanto en el pasado como ahora, todas estas formas son impermanentes, sufridas y sujetas al cambio", surge la alegría. Tal alegría se denomina alegría basada en la renuncia'. Así, en aquel que es capaz de establecer e impulsar la visión cabal (vipassanā) mediante la comprensión de la impermanencia, etc., cuando un objeto deseable aparece en las seis puertas, diciendo: 'Mi visión cabal ha sido impulsada', las alegrías que surgen en quien está lleno de gozo se llaman las seis alegrías basadas en la renuncia. ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ อปฺปฏิลาภํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โทมนสฺส’’นฺติ. เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ‘‘อิฏฺฐารมฺมณํ นานุภวิสฺสามิ นานุภวามี’’ติ วิตกฺกยโต อุปฺปนฺนานิ กามคุณนิสฺสิตโทมนสฺสานิ ฉ เคหสิตโทมนสฺสานิ นาม. 'Surge el pesar (domanassa) en quien percibe formas discernibles por el ojo que son deseadas... y vinculadas con el cebo mundano, al no obtenerlas o al considerar su falta de obtención; o en quien recuerda formas pasadas, ya cesadas y cambiadas, que fueron obtenidas anteriormente. Tal pesar se denomina pesar basado en la vida hogareña'. De este modo, los pesares basados en los placeres sensoriales que surgen en aquel que reflexiona en las seis puertas: 'No disfrutaré del objeto deseable, no lo estoy disfrutando', se llaman los seis pesares basados en la vida hogareña. ‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ‘ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, ยทริยา เอตรหิ อายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. อิติ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต อุปฺปชฺชติ ปิหปจฺจยา โทมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โทมนสฺสนฺติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนุตฺตรวิโมกฺขสงฺขาตอริยผลธมฺเมสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ตทธิคมาย อนิจฺจตาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อิมมฺปิ ปกฺขํ อิมมฺปิ มาสํ อิมมฺปิ สํวจฺฉรํ วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยภูมึ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต อุปฺปนฺนานิ โทมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสานิ นาม. 'Habiendo conocido la impermanencia de las formas... y viendo esto con sabiduría correcta, establece un anhelo por las liberaciones insuperables (vimokkha): "¿Cuándo entraré y moraré en esa esfera en la que los nobles entran y moran ahora?". Así, en quien establece el anhelo por las liberaciones insuperables, surge el pesar debido a ese anhelo. Esto se denomina pesar basado en la renuncia'. De este modo, cuando un objeto deseable aparece en las seis puertas, habiendo establecido el anhelo por los frutos nobles de la liberación y habiendo iniciado la visión cabal para alcanzarlos, surge el pesar en aquel que, al no ser capaz de alcanzar la realización del sendero, se lamenta diciendo: 'Ni en esta quincena, ni en este mes, ni en este año he sido capaz de impulsar la visión cabal y alcanzar el estado de los nobles'. Estos pesares se llaman los seis pesares basados en la renuncia. ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺส อโนธิชินสฺส อวิปากชินสฺส อนาทีนวทสฺสาวิโน อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส[Pg.124]. ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา นาติวตฺตติ, ตสฺมา สา อุเปกฺขา เคหสิตาติ วุจฺจตี’’ติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต คุฬปิณฺฑเก นิลีนมกฺขิกา วิย รูปาทีนิ อนติวตฺตมานา ตตฺเถว ลคฺคา ลคฺคิตา หุตฺวา อุปฺปนฺนกามคุณนิสฺสิตา อุเปกฺขา ฉ เคหสิตอุเปกฺขา นาม. 'Al ver una forma con el ojo, surge la indiferencia (upekkhā) en el necio, en el confundido, en el hombre común que no ha vencido sus limitaciones, que no ha vencido el resultado del karma, que no ve el peligro y que carece de instrucción. Tal indiferencia no trasciende la forma; por lo tanto, se denomina indiferencia basada en la vida hogareña'. Así, en las seis puertas, cuando aparece un objeto deseable, aquella indiferencia ignorante basada en los placeres sensoriales que surge en quienes no trascienden las formas y quedan atrapados y apegados a ellas, como una mosca en un trozo de azúcar, se llaman las seis indiferencias basadas en la vida hogareña. ‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, ‘สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา. ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา อติวตฺตติ, ตสฺมา สา อุเปกฺขา เนกฺขมฺมสิตาติ วุจฺจตี’’ติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺส อสมเปกฺขเน อมุยฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตา อุเปกฺขา เนกฺขมฺมสิตอุเปกฺขา นาม. อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺพสงฺคาหโก จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. 'Habiendo conocido la impermanencia de las formas... y viendo esto con sabiduría correcta, surge la indiferencia. Tal indiferencia trasciende la forma; por lo tanto, se denomina indiferencia basada en la renuncia'. De este modo, en las seis puertas, cuando aparece un objeto deseable o de otro tipo, surge la indiferencia asociada con el conocimiento de la visión cabal en aquel que no se apega a lo agradable, no se irrita ante lo desagradable y no se confunde en su contemplación; estas se llaman las seis indiferencias basadas en la renuncia. En este segundo sutta se expone la clasificación completa de los fenómenos en los cuatro planos de existencia. Los suttas del tercero al décimo tienen significados evidentes. ๑๑. นิรามิสสุตฺตวณฺณนา 11. Comentario del Nirāmisa Sutta ๒๗๙. เอกาทสเม สามิสาติ กิเลสามิเสน สามิสา. นิรามิสตราติ นิรามิสายปิ ฌานปีติยา นิรามิสตราว. นนุ จ ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปีติ มหคฺคตาปิ โหติ โลกุตฺตราปิ, ปจฺจเวกฺขณปีติ โลกิยาว, สา กสฺมา นิรามิสตรา ชาตาติ? สนฺตปณีตธมฺมปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา. ยถา หิ ราชวลฺลโภ จูฬุปฏฺฐาโก อปฺปฏิหาริกํ ยถาสุขํ ราชกุลํ ปวิสนฺโต เสฏฺฐิเสนาปติอาทโย ปาเทน ปหรนฺโตปิ น คเณติ. กสฺมา? รญฺโญ อาสนฺนปริจารกตฺตา. อิติ โส เตหิ อุตฺตริตโร โหติ, เอวมยมฺปิ สนฺตปณีตธมฺมปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา โลกุตฺตรปีติโตปิ อุตฺตริตราติ เวทิตพฺพา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. 279. En el undécimo [sutta], 'con mundanidad' (sāmisa) significa asociado con la mundanidad de las defilecciones (kilesa). 'Más allá de lo mundano' (nirāmisatara) significa incluso más allá de lo mundano que el gozo (pīti) de las absorciones meditativas (jhāna). ¿No es acaso el gozo en los dos primeros jhanas tanto elevado como supramundano? Mientras que el gozo de la reflexión (paccavekkhaṇapīti) es meramente mundano, ¿por qué se dice entonces que este es 'más allá de lo mundano'? Porque surge a través de la reflexión sobre el Dhamma pacífico y sublime [el Arahattaphala]. Así como un joven servidor favorito del rey, al entrar a su antojo en el palacio real, no presta atención incluso si golpea con el pie a grandes banqueros o generales. ¿Por qué? Debido a su cercanía en el servicio al rey. De esta manera, él es superior a ellos; del mismo modo, se debe entender que este gozo de reflexión, por haber surgido mediante la reflexión sobre el Dhamma pacífico y sublime, es superior incluso al gozo supramundano. El mismo método debe aplicarse a las secciones restantes. วิโมกฺขวาเร ปน รูปปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข อตฺตโน อารมฺมณภูเตน รูปามิสวเสเนว สามิโส นาม, อรูปปฏิสํยุตฺโต รูปามิสาภาเวน นิรามิโส นามาติ. En la sección sobre las liberaciones (vimokkha), la liberación relacionada con la forma (rūpa) es llamada 'con mundanidad' (sāmisa) debido a la mundanidad de la forma que constituye su propio objeto; la liberación no relacionada con la forma es llamada 'sin mundanidad' (nirāmisa) debido a la ausencia de la mundanidad de la forma. เวทนาสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Vedanā Saṃyutta ha terminado. ๓. มาตุคามสํยุตฺตํ 3. Mātugāma Saṃyutta (Colección de Discursos sobre las Mujeres) ๑. ปฐมเปยฺยาลวคฺโค 1. Primer Vagga de Repetición (Paṭhama-peyyāla) ๑-๒. มาตุคามสุตฺตาทิวณฺณนา 1-2. Explicación del Mātugāma Sutta y otros ๒๘๐-๒๘๑. มาตุคามสํยุตฺตสฺส [Pg.125] ปฐเม องฺเคหีติ อคุณงฺเคหิ. น จ รูปวาติ น รูปสมฺปนฺโน วิรูโป ทุทฺทสิโก. น จ โภควาติ น โภคสมฺปนฺโน นิทฺธโน. น จ สีลวาติ น สีลสมฺปนฺโน ทุสฺสีโล. อลโส จาติ กนฺตนปจนาทีนิ กมฺมานิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุสีโต อาลสิโย นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโนว, ฐิตฐาเน ฐิโตว นิทฺทายติ เอว. ปชญฺจสฺส น ลภตีติ อสฺส ปุริสสฺส กุลวํสปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ น ลภติ, วญฺฌิตฺถี นาม โหติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. ทุติยํ ปฐเม วุตฺตนเยเนว ปริวตฺเตตพฺพํ. 280-281. En el primer sutta del Mātugāma Saṃyutta, 'con cualidades' (aṅgehi) se refiere a cualidades carentes de virtud. 'No posee belleza' (na ca rūpavā) significa que no está dotada de belleza, es deforme o desagradable de ver. 'No posee riqueza' (na ca bhogavā) significa que no tiene posesiones, es pobre. 'No posee virtud' (na ca sīlavā) significa que no posee moralidad, es inmoral. 'Perezosa' (alaso) significa que no es capaz de realizar tareas como hilar o cocinar; es negligente y simplemente duerme allí donde esté sentada o de pie. 'No obtiene descendencia' (pajañcassa na labhati) significa que no obtiene un hijo que mantenga el linaje familiar del hombre; se dice que es una mujer estéril. El lado favorable (sukkapakkha) debe entenderse por lo opuesto a lo anteriormente dicho. El segundo [sutta] debe ser tratado de la misma manera que el primero [invirtiendo el género]. ๓. อาเวณิกทุกฺขสุตฺตวณฺณนา 3. Explicación del Āveṇikadukkha Sutta (Sufrimiento específico) ๒๘๒. ตติเย อาเวณิกานีติ ปาฏิปุคฺคลิกานิ ปุริเสหิ อสาธารณานิ. ปาริจริยนฺติ ปริจาริกภาวํ. 282. En el tercero, 'específicos' (āveṇikānī) significa individuales y no compartidos con los hombres. 'Servicio' (pāricariyaṃ) significa la condición de ser una servidora. ๔. ตีหิธมฺเมหิสุตฺตาทิวณฺณนา 4. Explicación del Tīhidhammehi Sutta y otros ๒๘๓-๓๐๓. จตุตฺเถ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตนาติ ปุพฺพณฺหสมยสฺมิญฺหิ มาตุคาโม ขีรทธิสงฺโคปนรนฺธนปจนาทีนิ กาตุํ อารทฺโธ, ปุตฺตเกหิปิ ยาจิยมาโน กิญฺจิ ทาตุํ น อิจฺฉติ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพณฺหสมยํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. มชฺฌนฺหิกสมเย ปน มาตุคาโม โกธาภิภูโตว โหติ, อนฺโตฆเร กลหํ อลภนฺโต ปฏิวิสฺสกฆรมฺปิ คนฺตฺวา กลหํ กโรติ, สามิกสฺส จ ฐิตนิสินฺนฏฺฐานานิ วิโลเกนฺโต วิจรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มชฺฌนฺหิกสมยํ อิสฺสาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. สายนฺเห ปนสฺสา อสทฺธมฺมปฏิเสวนาย จิตฺตํ นมติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สายนฺหสมยํ กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. 283-303. En el cuarto, 'obsesionada por la mancha de la tacañería' (maccheramalapariyuṭṭhitena) se refiere a que por la mañana, cuando la mujer comienza a recolectar leche y cuajada, a cocinar y demás, no desea dar nada ni siquiera cuando se lo piden sus hijos pequeños. Por eso se dice: 'con la mente obsesionada por la mancha de la tacañería durante la mañana'. Al mediodía, la mujer está dominada por el enojo; si no encuentra una disputa dentro de la casa, va a la casa del vecino y pelea allí, y camina vigilando dónde está su esposo sentado o de pie. Por eso se dice: 'con la mente obsesionada por la envidia (issā) durante el mediodía'. Por la tarde, su mente se inclina hacia la práctica de la conducta incorrecta. Por eso se dice: 'con la mente obsesionada por el deseo sensual (kāmarāga) durante la tarde'. Del quinto en adelante, el significado es evidente. ๓. พลวคฺโค 3. Vagga sobre los Poderes (Bala-vagga) ๑. วิสารทสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Visārada Sutta (Confianza) ๓๐๔. ทสเม [Pg.126] รูปพลนฺติอาทีสุ รูปสมฺปตฺติ รูปพลํ, โภคสมฺปตฺติ โภคพลํ, ญาติสมฺปตฺติ ญาติพลํ, ปุตฺตสมฺปตฺติ ปุตฺตพลํ, สีลสมฺปตฺติ สีลพลํ. ปญฺจสีลทสสีลานิ อขณฺฑานิ กตฺวา รกฺขนฺตสฺส หิ สีลสมฺปตฺติเยว สีลพลํ นาม โหติ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ปญฺจ พลานีติ อิมานิ ปญฺจ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน พลานิ นาม วุจฺจนฺติ. 304. En el décimo, en pasajes como 'el poder de la belleza' (rūpabala), la perfección de la belleza es el poder de la belleza; la perfección de la riqueza es el poder de la riqueza; la perfección de los parientes es el poder de los parientes; la perfección de los hijos es el poder de los hijos; la perfección de la virtud es el poder de la virtud. Para quien protege los cinco o diez preceptos manteniéndolos intactos, esa misma perfección de la virtud es el llamado poder de la virtud. 'Estos cinco poderes, monjes' significa que estos cinco son llamados 'poderes' en el sentido de actuar como un soporte. ๒-๑๐. ปสยฺหสุตฺตาทิวณฺณนา 2-10. Explicación del Pasayha Sutta y otros ๓๐๕-๓๑๓. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. อภิภุยฺย วตฺตตีติ อภิภวติ อชฺโฌตฺถรติ. เนว รูปพลํ ตายตีติ เนว รูปพลํ ตายิตุํ รกฺขิตุํ สกฺโกติ. นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺตีติ ‘‘ทุสฺสีลา สํภินฺนาจารา อติกฺกนฺตมริยาทา’’ติ คีวายํ คเหตฺวา นีหรนฺติ, น ตสฺมึ กุเล วาเสนฺติ. วาเสนฺเตว นํ กุเล, น นาเสนฺตีติ ‘‘กึ รูเปน โภคาทีหิ วา, ปริสุทฺธสีลา เอสา อาจารสมฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ญาตกา ตสฺมึ กุเล วาเสนฺติเยว, น นาเสนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 305-313. 'Por la fuerza' (pasayha) significa subyugando. 'Actúa dominando' (abhibhuyya vattati) significa que oprime o abruma. 'El poder de la belleza no la protege' significa que el poder de la belleza no puede salvarla ni protegerla. 'La expulsan, no la dejan vivir en la familia' significa que diciendo 'es inmoral, de mala conducta y ha transgredido los límites', la toman por el cuello y la echan, no permitiéndole vivir en esa familia. 'La dejan vivir en la familia, no la expulsan' significa que sabiendo que 'aunque qué importa su belleza o riqueza, ella es de virtud pura y dotada de buena conducta', los parientes la mantienen en esa familia y no la expulsan. El resto en todos los lugares tiene un significado evidente. มาตุคามสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Mātugāma Saṃyutta ha terminado. ๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ 4. Jambukhādaka Saṃyutta ๑. นิพฺพานปญฺหาสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Nibbānapañha Sutta (Preguntas sobre el Nibbāna) ๓๑๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺเต [Pg.127] ชมฺพุขาทโก ปริพฺพาชโกติ เอวํนาโม เถรสฺส ภาคิเนยฺโย ฉนฺนปริพฺพาชโก. โย โข อาวุโส ราคกฺขโยติ นิพฺพานํ อาคมฺม ราโค ขียติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ราคกฺขโยติ วุจฺจติ. โทสโมหกฺขเยสุปิ เอเสว นโย. 314. En el Jambukhādaka Saṃyutta, 'el asceta errante Jambukhādaka' es el nombre del sobrino del Thera [Sāriputta], un asceta errante que no rechaza las vestiduras. En el pasaje 'lo que es la destrucción de la lujuria, amigo', se llama Nibbāna 'destrucción de la lujuria' porque, al alcanzar el Nibbāna [mediante el Sendero], la lujuria se extingue. El mismo método se aplica a la destrucción del odio y del engaño. โย ปน อิมินาว สุตฺเตน กิเลสกฺขยมตฺตํ นิพฺพานนฺติ วเทยฺย, โส วตฺตพฺโพ ‘‘กสฺส กิเลสานํ ขโย, กึ อตฺตโน, อุทาหุ ปเรส’’นฺติ? อทฺธา ‘‘อตฺตโน’’ติ วกฺขติ. ตโต ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘โคตฺรภุญาณสฺส กึ อารมฺมณ’’นฺติ? ชานมาโน ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ วกฺขติ. กึ ปน โคตฺรภุญาณกฺขเณ กิเลสา ขีณา ขียนฺติ ขียิสฺสนฺตีติ? ‘‘ขีณา’’ติ วา ‘‘ขียนฺตี’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ‘‘ขียิสฺสนฺตี’’ติ ปน วตฺตพฺพาติ. กึ ปน เตสุ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ โคตฺรภุญาณํ กิเลสกฺขยํ อารมฺมณํ กโรตีติ? อทฺธา เอวํ วุตฺเต นิรุตฺตโร ภวิสฺสติ. Sin embargo, si alguien dijera basándose en este sutta que el Nibbāna es meramente la destrucción de las defilecciones, se le debería preguntar: '¿La destrucción de las defilecciones de quién? ¿De uno mismo o de otros?'. Ciertamente dirá: 'De uno mismo'. Entonces se le debe preguntar: '¿Cuál es el objeto del conocimiento de cambio de linaje (gotrabhū-ñāṇa)?'. Si lo sabe, dirá: 'El Nibbāna'. [Luego se le pregunta]: 'En el momento del conocimiento de cambio de linaje, ¿están las defilecciones extinguidas, extinguiéndose o por extinguirse?'. No se debe decir que están 'extinguidas' o 'extinguiéndose', sino que se debe decir que están 'por extinguirse'. Entonces, ¿podría el conocimiento de cambio de linaje tomar como objeto la destrucción de las defilecciones cuando estas aún no se han extinguido? Ciertamente, ante tal cuestionamiento, se quedará sin respuesta. มคฺคญาเณนาปิ เจตํ โยเชตพฺพํ. มคฺคกฺขเณปิ หิ กิเลสา ‘‘ขีณา’’ติ วา ‘‘ขียิสฺสนฺตี’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ‘‘ขียนฺตี’’ติ ปน วตฺตพฺพา, น จ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ กิเลสกฺขโย อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ. ยํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺติ, ตํ นิพฺพานํ. ตํ ปเนตํ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปิโน ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๑) ทุเกสุ อรูปิโน ธมฺมาติ สงฺคหิตตฺตา น กิเลสกฺขยมตฺตเมวาติ. Esto también debe asociarse con el conocimiento del camino (maggañāṇa). Pues, en el momento del camino, no debe decirse de las impurezas (kilesas) que 'se han extinguido' o que 'se extinguirán', sino que debe decirse que 'se están extinguiendo'. Además, la extinción de las impurezas no se convierte en objeto de la conciencia mientras estas no se hayan extinguido; por lo tanto, esto debe ser aceptado. Aquello que, al ser alcanzado, hace que la lujuria y demás se extingan, eso es el Nirvana. Además, dado que el Nirvana está incluido bajo el término 'fenómenos inmateriales' (arūpino dhammā) en las tríadas (dukas) como 'fenómenos materiales, fenómenos inmateriales', no es simplemente la mera extinción de las impurezas. ๒. อรหตฺตปญฺหาสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca del Estado de Arahant ๓๑๕. อรหตฺตปญฺหพฺยากรเณ ยสฺมา อรหตฺตํ ราคโทสโมหานํ ขีณนฺเต อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ วุตฺตํ. 315. En la explicación de la pregunta sobre el estado de Arahant, dado que el estado de Arahant surge al final de la extinción de la lujuria, el odio y la delusión, se ha dicho: 'la extinción de la lujuria, la extinción del odio, la extinción de la delusión'. ๓-๑๕. ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา 3-15. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca de Quien Habla del Dhamma y otros ๓๑๖-๓๒๘. เต [Pg.128] โลเก สุคตาติ เต ราคาทโย ปหาย คตตฺตา สุฏฺฐุ คตาติ สุคตา. ทุกฺขสฺส โข อาวุโส ปริญฺญตฺถนฺติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริชานนตฺถํ. ทุกฺขตาติ ทุกฺขสภาโว. ทุกฺขทุกฺขตาติอาทีสุ ทุกฺขสงฺขาโต ทุกฺขสภาโว ทุกฺขทุกฺขตา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. 316-328. 'Ellos son los Bien Idos (sugatas) en el mundo': se llaman Sugatas porque, habiendo abandonado la lujuria y demás mediante el camino noble, se han ido bien a través del conocimiento. 'Para la plena comprensión del sufrimiento, amigo': para conocer exhaustivamente el sufrimiento de la ronda de renacimientos mediante las tres formas de plena comprensión. 'Sufrimiento' (dukkhatā): la naturaleza del sufrimiento. En pasajes como 'el sufrimiento del sufrimiento' (dukkha-dukkhatā), se refiere a la naturaleza del sufrimiento conocida como tal. El mismo método debe aplicarse a los otros dos términos. ๑๖. ทุกฺกรปญฺหาสุตฺตวณฺณนา 16. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca de lo Difícil de Hacer ๓๒๙. อภิรตีติ ปพฺพชฺชาย อนุกฺกณฺฐนตา. นจิรํ อาวุโสติ อาวุโส ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ ‘‘ปาโต อนุสิฏฺโฐ สายํ วิเสสมธิคมิสฺสติ, สายํ อนุสิฏฺโฐ ปาโต วิเสสมธิคมิสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๔๕) วุตฺตตฺตา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต นจิรสฺสํ ลหุเยว อรหํ อสฺส, อรหตฺเต ปติฏฺฐเหยฺยาติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 329. 'Delicia' (abhirati) significa el estado de no estar insatisfecho con la vida monástica. 'No mucho tiempo, amigo': se muestra que un monje que practica de acuerdo con el Dhamma, siendo instruido por la mañana, alcanzará la distinción por la tarde; por lo tanto, si se esfuerza y se aplica con diligencia, pronto se convertirá en un Arahant y se establecerá en el estado de Arahant. El resto tiene un significado evidente en todos los casos. ชมฺพุขาทกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el Comentario al Jambukhādaka Saṃyutta. ๕. สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา 5. Comentario al Sāmaṇḍaka Saṃyutta ๓๓๐-๓๓๑. สามณฺฑกสํยุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 330-331. En el Sāmaṇḍaka Saṃyutta también el significado debe entenderse de la misma manera. สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el Comentario al Sāmaṇḍaka Saṃyutta. ๖. โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ 6. Moggallāna Saṃyutta ๑-๘. ปฐมฌานปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา 1-8. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca del Primer Jhana y otros ๓๓๒-๓๓๙. โมคฺคลฺลานสํยุตฺเต [Pg.129] กามสหคตาติ ปญฺจนีวรณสหคตา. ตสฺส หิ ปฐมชฺฌานวุฏฺฐิตสฺส ปญฺจ นีวรณานิ สนฺตโต อุปฏฺฐหึสุ. เตนสฺส ตํ ปฐมชฺฌานํ หานภาคิยํ นาม อโหสิ. ตํ ปมาทํ ญตฺวา สตฺถา ‘‘มา ปมาโท’’ติ โอวาทํ อทาสิ. ทุติยชฺฌานาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อารมฺมณสหคตเมว เหตฺถ ‘‘สหคต’’นฺติ วุตฺตํ. 332-339. En el Moggallāna Saṃyutta, 'asociado con el deseo sensorial' (kāmasahagatā) significa asociado con los cinco obstáculos. Pues, al Venerable Moggallāna, al salir del primer jhana, los cinco obstáculos se le presentaron de forma sutil. Debido a esto, ese primer jhana se denominó 'conducente a la caída' (hānabhāgiya). Reconociendo esa negligencia, el Maestro le dio el consejo: 'No seas negligente'. En el segundo jhana y los demás, el significado debe entenderse de la misma manera. En este contexto, 'asociado' (sahagata) se refiere únicamente a estar asociado en el mismo objeto. ๙. อนิมิตฺตปญฺหาสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario al Discurso sobre la Pregunta acerca de la Concentración sin Signos ๓๔๐. อนิมิตฺตํ เจโตสมาธินฺติ นิจฺจนิมิตฺตาทีนิ ปหาย ปวตฺตํ วิปสฺสนาสมาธึเยว สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ. นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหตีติ เอวํ อิมินา วิปสฺสนาสมาธิวิหาเรน วิหรโต วิปสฺสนาญาเณ ติกฺเข สูเร วหมาเน. ยถา นาม ปุริสสฺส ติขิเณน ผรสุนา รุกฺขํ ฉินฺทนฺตสฺส ‘‘สุฏฺฐุ วต เม ผรสุ วหตี’’ติ ขเณ ขเณ ผรสุธารํ โอโลเกนฺตสฺส เฉชฺชกิจฺจํ น นิปฺผชฺชติ, เอวํ เถรสฺสาปิ ‘‘สูรํ วต เม หุตฺวา ญาณํ วหตี’’ติ วิปสฺสนํ อารพฺภ นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ. อถ วิปสฺสนากิจฺจํ สาเธตุํ นาสกฺขิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหตี’’ติ. สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสินฺติ สพฺเพสํ นิจฺจสุขอตฺตนิมิตฺตานํ อมนสิกาเรน อนิมิตฺตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ เจโตสมาธึ นิพฺพานารมฺมณํ อุปริมคฺคผลสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. 340. 'Concentración mental sin signos' (animitta cetosamādhi): esto se dice refiriéndose únicamente a la concentración de la visión cabal (vipassanā-samādhi) que ocurre al abandonar los signos de permanencia, felicidad, alma y belleza. 'La conciencia sigue el signo': esto significa que, para quien reside en este estado de concentración de visión cabal, el conocimiento de la visión cabal fluye de manera aguda y valiente. Así como un hombre que corta un árbol con una hacha afilada, si observa el filo de la hacha en cada momento pensando '¡cuán bien corta mi hacha!', la tarea de cortar no se completa; de igual manera, al Venerable le surgió un apego hacia su visión cabal, pensando '¡qué valiente es mi conocimiento y cómo fluye!'. En ese momento, no pudo completar la tarea de la visión cabal. Refiriéndose a esto, se dijo: 'la conciencia sigue el signo'. 'Mediante la falta de atención a todos los signos, entró y permaneció en la concentración mental sin signos': mediante la falta de atención a todos los signos de permanencia, felicidad y alma, entró y permaneció en la concentración mental asociada con la visión cabal superior (vuṭṭhānagāminī-vipassanā) y también en la concentración del fruto del camino superior que tiene al Nirvana como objeto. ๑๐-๑๑. สกฺกสุตฺตาทิวณฺณนา 10-11. Comentario al Discurso de Sakka y otros ๓๔๑-๓๔๒. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อจลปฺปสาเทน. ทสหิ ฐาเนหีติ ทสหิ การเณหิ. อธิคณฺหนฺตีติ อภิภวนฺติ, อติกฺกมิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 341-342. 'Con fe inamovible' (aveccappasādena) significa con una devoción inquebrantable. 'Por diez razones' (dasahi ṭhānehi) significa por diez causas. 'Superan' (adhigaṇhanti) significa que prevalecen o permanecen habiendo sobrepasado. El resto tiene un significado evidente en todos los casos. โมคฺคลฺลานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el Comentario al Moggallāna Saṃyutta. ๗. จิตฺตสํยุตฺตํ 7. Citta Saṃyutta ๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Discurso sobre los Grilletes ๓๔๓. จิตฺตสํยุตฺตสฺส [Pg.130] ปฐเม มจฺฉิกาสณฺเฑติ เอวํนามเก วนสณฺเฑ. อยมนฺตรากถา อุทปาทีติ โปราณกตฺเถรา อติรจฺฉานกถา โหนฺติ, นิสินฺนนิสินฺนฏฺฐาเน ปญฺหํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อชานนฺตา ปุจฺฉนฺติ, ชานนฺตา วิสฺสชฺเชนฺติ, เตน เนสํ อยํ กถา อุทปาทิ. มิคปถกนฺติ เอวํนามกํ อตฺตโน โภคคามํ. โส กิร อมฺพาฏการามสฺส ปิฏฺฐิภาเค โหติ. เตนุปสงฺกมีติ ‘‘เถรานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ผาสุวิหารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. คมฺภีเร พุทฺธวจเนติ อตฺถคมฺภีเร เจว ธมฺมคมฺภีเร จ พุทฺธวจเน. ปญฺญาจกฺขุ กมตีติ ญาณจกฺขุ วหติ ปวตฺตติ. 343. En el primer discurso del Citta Saṃyutta: 'en Macchikāsaṇḍa' se refiere a un bosque con ese nombre. 'Surgió esta conversación entre ellos': los antiguos ancianos no solían tener conversaciones mundanas; por lo tanto, en cualquier lugar donde se sentaban, planteaban preguntas y, si no sabían, preguntaban, y si sabían, respondían. Debido a esto, surgió entre ellos esta conversación. 'Migapathaka': el nombre de su propia aldea de recursos, que se dice estaba situada detrás del monasterio Ambāṭaka. 'Se acercó allí': se acercó pensando: 'Responderé las preguntas de los ancianos y les proporcionaré una estancia confortable'. 'En la profunda palabra del Buda': en la palabra del Buda que es profunda tanto en significado como en doctrina. 'El ojo de la sabiduría funciona': el ojo del conocimiento se manifiesta o entra en acción. ๒. ปฐมอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al Primer Discurso de Isidatta ๓๔๔. ทุติเย อายสฺมนฺตํ เถรนฺติ เตสุ เถเรสุ เชฏฺฐกํ มหาเถรํ. ตุณฺหี อโหสีติ ชานนฺโตปิ อวิสารทตฺตา น กิญฺจิ พฺยาหริ. พฺยากโรมหํ ภนฺเตติ ‘‘อยํ เถโร เนว อตฺตนา พฺยากโรติ, น อญฺเญ อชฺเฌสติ, อุปาสโกปิ ภิกฺขุสงฺฆํ วิเหเสติ, อหเมตํ พฺยากริตฺวา ผาสุวิหารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาสนโต วุฏฺฐาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ โอกาสมกาสิ, กตาวกาโส ปน อตฺตโน อาสเน นิสีทิตฺวา พฺยากาสิ. 344. En el segundo discurso: 'al Venerable Anciano' se refiere al más anciano de esos monjes. 'Permaneció en silencio': aunque sabía, no respondió nada por falta de confianza. 'Yo responderé, venerable señor': pensando: 'Este anciano no responde por sí mismo ni invita a otros, y el seguidor laico está molestando a la Sangha; yo responderé esta pregunta y les proporcionaré una estancia confortable', se levantó de su asiento, fue hacia el anciano y pidió permiso de esta manera. Una vez obtenido el permiso, se sentó en su propio asiento y dio la respuesta. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สนฺตปฺเปสีติ ยาวทิจฺฉกํ เทนฺโต สุฏฺฐุ ตปฺเปสิ. สมฺปวาเรสีติ ‘‘อลํ อล’’นฺติ หตฺถสญฺญาย เจว วาจาย จ ปฏิกฺขิปาเปสิ. โอนีตปตฺตปาณิโนติ ปาณิโต อปนีตปตฺตา โธวิตฺวา ถวิกาย โอสาเปตฺวา อํเส ลคฺคิตปตฺตาติ อตฺโถ. "Sahatthā" significa "con su propia mano". "Santappesī" significa que satisfizo plenamente dando tanto como se deseaba. "Sampavāresī" significa que rechazó [más comida] tanto mediante gestos de la mano como por palabras, diciendo "¡Basta, basta!". "Onītapattapāṇino" significa que tenían los cuencos retirados de sus manos, lavados, guardados en sus fundas y colgados de sus hombros. ๓. ทุติยอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา 3. Comentario al segundo Sutta de Isidatta. ๓๔๕. ตติเย อวนฺติยาติ ทกฺขิณาปเถ อวนฺติรฏฺเฐ. กลฺยาณํ วุจฺจตีติ ‘‘จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคิสฺสามี’’ติ วจนํ นิทฺโทสํ อนวชฺชํ วุจฺจติ ตยา อุปาสกาติ อธิปฺปาเยน วทติ. 345. En el tercer sutta, "avantiyā" significa en el reino de Avanti, en la región del sur (Dakkhiṇāpatha). "Kalyāṇaṃ vuccati" se dice con la intención de que tus palabras, ¡oh seguidor laico!, "te serviré con los cuatro requisitos", son palabras sin tacha e irreprochables. ๔. มหกปาฏิหาริยสุตฺตวณฺณนา 4. Comentario al Sutta del Milagro de Mahaka. ๓๔๖. จตุตฺเถ [Pg.131] เสสกํ วิสฺสชฺเชถาติ ตสฺส กิร เถเรหิ สทฺธึเยว กํสถาลํ ปมชฺชิตฺวา ปายาสํ วฑฺเฒตฺวา อทํสุ. โส ภุตฺตปายาโส เถเรหิเยว สทฺธึ คนฺตุกาโม จินฺเตสิ ‘‘ฆเร ตาว อุปาสิกา เสสกํ วิจาเรติ, อิธ ปนิเม ทาสกมฺมการา มยา อวุตฺตา น วิจาเรสฺสนฺติ, เอวายํ ปณีตปายาโส นสฺสิสฺสตี’’ติ เตสํ อนุชานนฺโต เอวมาห. กุถิตนฺติ กุธิตํ, เหฏฺฐา สนฺตตฺตาย วาลิกาย อุปริ อาตเปน จ อติติขิณนฺติ อตฺโถ. อิทํ ปน เตปิฏเก พุทฺธวจเน อสมฺภินฺนปทํ. ปเวลิยมาเนนาติ ปฏิลิยมาเนน สาธุ ขฺวสฺส ภนฺเตติ ‘‘ผาสุวิหารํ กริสฺสามิ เนส’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. 346. En el cuarto sutta, "sesakaṃ vissajjetha" significa "distribuyan lo que queda". Se dice que los sirvientes, tras limpiar los platos de bronce junto con los ancianos, sirvieron el arroz con leche. Él, habiendo comido el arroz con leche y deseando irse con los ancianos, pensó: "En casa, la seguidora laica se encarga de las sobras, pero aquí estos sirvientes no se encargarán si yo no se lo digo; así, este excelente arroz con leche se echaría a perder". Permitiéndoles que dispongan de las sobras de la Sangha a su voluntad, dijo estas palabras. "Kuthitaṃ": en este pasaje, significa extremadamente caliente por la arena caliente debajo y el calor del sol arriba. Este término "kuthitaṃ" es una palabra única en las palabras de Buda del Tipitaka. "Paveliyamānena" significa ablandándose [como cera al fuego]. "Sādhu khvassa bhante": el venerable Mahaka dijo esto pensando: "Proporcionaré bienestar para estos ancianos". อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขรีติ อธิฏฺฐานิทฺธึ อกาสิ. เอตฺถ จ ‘‘มนฺทมนฺโท สีตกวาโต วายตุ, อพฺภมณฺฑปํ กตฺวา เทโว เอกเมกํ ผุสายตู’’ติ เอวํ นานาปริกมฺมํ – ‘‘สวาโต เทโว วสฺสตู’’ติ เอวํ อธิฏฺฐานํ เอกโตปิ โหติ. ‘‘สวาโต เทโว วสฺสตูติ เอกโตปริกมฺมํ, มนฺทมนฺโท สีตกวาโต วายตุ, อพฺภมณฺฑปํ กตฺวา เทโว เอกเมกํ ผุสายตู’’ติ เอวํ นานาอธิฏฺฐานํ โหติ. วุตฺตนเยเนว นานาปริกมฺมํ นานาธิฏฺฐานํ, เอกโต ปริกมฺมํ เอกโต อธิฏฺฐานมฺปิ โหติเยว. ยถา ตถา กโรนฺตสฺส ปน ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย กตปริกมฺมสฺส ปริกมฺมานนฺตเรน มหคฺคตอธิฏฺฐานจิตฺเตเนว ตํ อิชฺฌติ. โอกาเสสีติ วิปฺปกิริ. "Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhari" significa que realizó un milagro por determinación. En este acto de determinación, pensó: "que sople una brisa fresca y suave, y que la lluvia caiga gota a gota formando un pabellón de nubes"; así, la lluvia junto con el viento ocurre con preparaciones diversas y una determinación única: "que llueva con viento". O también puede haber una preparación única: "que llueva con viento", y determinaciones diversas: "que sople una brisa fresca y suave...". De la misma manera explicada, ocurren tanto preparaciones y determinaciones múltiples como únicas. Para quien lo realiza de cualquier forma, habiendo emergido del jhana base y habiendo realizado las preparaciones, el milagro se cumple mediante el pensamiento de determinación de carácter superior (mahaggata) inmediatamente después de la preparación. "Okāsesi" significa que lo esparció. ๕. ปฐมกามภูสุตฺตวณฺณนา 5. Comentario al primer Sutta de Kāmabhū. ๓๔๗. ปญฺจเม เนลงฺโคติ นิทฺโทโส. เสตปจฺฉาโทติ เสตปฏิจฺฉาทโน. อนีฆนฺติ นิทฺทุกฺขํ. มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวาติ ตสฺส อตฺถเปกฺขนตฺถํ ตีณิ ปิฏกานิ กณฺเณ กุณฺฑลํ วิย สญฺจาเลนฺโต ‘‘อยํ อิมสฺส อตฺโถ, อยํ อิมสฺส อตฺโถ’’ติ อุปปริกฺขณตฺถํ มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวา. วิมุตฺติยาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา. อิมํ ปน ปญฺหํ กเถนฺโต อุปาสโก ทุกฺกรํ อกาสิ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอตํ ภิกฺขุํ [Pg.132] อาคจฺฉนฺตํ โอทาตกํ ตนุกํ ตุงฺคนาสิก’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๔๕) อตฺตโน ทิฏฺเฐน กเถสิ. อยํ ปน นยคฺคาเหน ‘‘อรหโต เอตํ อธิวจน’’นฺติ อาห. 347. En el quinto sutta, "nelaṅgo" significa sin tacha. "Setapacchādo" significa con una cobertura blanca [la liberación del fruto del Arhat]. "Anīghaṃ" significa libre de sufrimiento. "Muhuttaṃ tuṇhī hutvā": permaneció en silencio por un momento para investigar el significado, moviendo los tres Pitakas en su mente como si fueran aretes en sus oídos, pensando: "este es el significado de esto, este es el significado de aquello". "Vimuttiyā" significa por la liberación del fruto del Arhat. Al responder a esta pregunta, el seguidor laico hizo algo difícil. Pues el Completamente Iluminado dijo a los monjes basándose en su propio conocimiento: "Monjes, ¿veis a ese monje de complexión clara, delgado y con nariz prominente que viene?". Pero este jefe de familia, a través del método de deducción (nayaggāha), dijo: "Esto es una designación para un Arhat". ๖. ทุติยกามภูสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al segundo Sutta de Kāmabhū. ๓๔๘. ฉฏฺเฐ กติ นุ โข ภนฺเต สงฺขาราติ อยํ กิร, คหปติ, นิโรธํ วลญฺเชติ, ตสฺมา ‘‘นิโรธปาทเก สงฺขาเร ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. เถโรปิสฺส อธิปฺปายํ ญตฺวา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ อเนเกสุ สงฺขาเรสุ วิชฺชมาเนสุปิ กายสงฺขาราทโยว อาจิกฺขนฺโต ตโย โข คหปตีติอาทิมาห. ตตฺถ กายปฺปฏิพทฺธตฺตา กาเยน สงฺขรียติ นิพฺพตฺตียตีติ กายสงฺขาโร. วาจาย สงฺขโรติ นิพฺพตฺเตตีติ วจีสงฺขาโร. จิตฺตปฺปฏิพทฺธตฺตา จิตฺเตน สงฺขรียติ นิพฺพตฺตียตีติ จิตฺตสงฺขาโร. 348. En el sexto sutta, "¿cuántas son, venerable señor, las formaciones?": se dice que este jefe de familia Citta practica el logro de la cesación; por lo tanto, pensó: "preguntaré sobre las formaciones que son la base de la cesación", y así dijo esto. El Anciano, conociendo su intención, aunque existen muchas formaciones, explicó solo las formaciones del cuerpo, el habla y la mente, diciendo: "Hay tres, oh jefe de familia". En ese contexto, se llama "formación del cuerpo" porque está ligada al cuerpo y es producida por él. Se llama "formación del habla" porque produce el habla. Se llama "formación de la mente" porque está ligada a la mente y es producida por ella. กตโม ปน ภนฺเตติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? ‘‘อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญํ มิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา. ตถา หิ กายทฺวาเร อาทานคฺคหณมุญฺจนโจปนานิ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทส อกุสลเจตนาติ เอวํ กุสลากุสลา วีสติ เจตนาปิ, อสฺสาสปสฺสาสาปิ กายสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. วจีทฺวาเร หนุสญฺโจปนํ วจีเภทํ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา วุตฺตปฺปการาว วีสติ เจตนาปิ วิตกฺกวิจาราปิ วจีสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ อปตฺวา รโห นิสินฺนสฺส จินฺตยโต อุปฺปนฺนา กุสลากุสลา เอกูนตึสเจตนาปิ, สญฺญา จ เวทนา จาติ อิเม ทฺเว ธมฺมาปิ จิตฺตสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. เอวํ อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญํ มิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา, เต ปากเฏ วิภูเต กตฺวา กถาเปสฺสามี’’ติ ปุจฺฉิ. "¿Pero cuál, venerable señor?": ¿qué se pregunta aquí? "Estas formaciones están mezcladas entre sí, confundidas y son difíciles de distinguir. Pues en la puerta del cuerpo, las veinte voluntades (saludables y no saludables) y la inhalación y exhalación se llaman 'formación del cuerpo'. En la puerta del habla, las veinte voluntades mencionadas y el pensamiento aplicado y sostenido se llaman 'formación del habla'. Y para quien está sentado en privado pensando, las veintinueve voluntades mundanas junto con la percepción y la sensación se llaman 'formación de la mente'. Así, estas formaciones están mezcladas; preguntaré para que me las expliquen haciéndolas evidentes". กสฺมา ปน ภนฺเตติ อิธ กายสงฺขาราทินามสฺส ปทตฺถํ ปุจฺฉติ. ตสฺส วิสฺสชฺชเน กายปฺปฏิพทฺธาติ กายนิสฺสิตา. กาเย สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. จิตฺตปฺปฏิพทฺธาติ จิตฺตนิสฺสิตา. จิตฺเต สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. "¿Por qué, venerable señor?": aquí pregunta por el significado de los términos como "formación del cuerpo". En la respuesta, "ligados al cuerpo" significa que dependen del cuerpo. Si el cuerpo está presente, ellas existen; si no, no. "Ligados a la mente" significa que dependen de la mente. Si la mente está presente, ellas existen; si no, no. อิทานิ [Pg.133] ‘‘กึ นุ โข เอส สญฺญาเวทยิตนิโรธํ วลญฺเชติ, โน วลญฺเชติ, จิณฺณวสี วา ตตฺถ โน จิณฺณวสี’’ติ ชานนตฺถํ ปุจฺฉนฺโต กถํ ปน ภนฺเต สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โหตีติ อาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน สมาปชฺชิสฺสนฺติ วา สมาปชฺชามีติ วา ปททฺวเยน เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติกาโล กถิโต. สมาปนฺโนติ ปเทน อนฺโตนิโรโธ. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน อจิตฺตกกาโล. Ahora, con el fin de indagar sobre la capacidad de este venerable —si acaso disfruta de la cesación de la percepción y el sentimiento, si no la disfruta, si posee maestría en ella o carece de ella—, se pregunta: '¿Cómo ocurre, venerable señor, la entrada en la obtención de la cesación de la percepción y el sentimiento?'. En la respuesta a esto, mediante las dos expresiones 'entrarán' o 'entro', se indica el tiempo de la obtención de la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción. Con la palabra 'ha entrado', se refiere al estado interno de la cesación. Así, con las dos primeras expresiones se indica el tiempo en que aún existe la conciencia, y con la última, el tiempo en que no hay conciencia. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก ภวิสฺสามี’’ติ อทฺธานปริจฺเฉทํ จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ ปน เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย อจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. วจีสงฺขาโร ปฐมํ นิรุชฺฌตีติ เสสสงฺขาเรหิ ปฐมํ ทุติยชฺฌาเนเยว นิรุชฺฌติ. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌติ. ตโต จิตฺตสงฺขาโรติ ตโต ปรํ จิตฺตสงฺขาโร อนฺโตนิโรเธ นิรุชฺฌติ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. วิปริภินฺนานีติ อุปหตานิ วินฏฺฐานิ. 'Previamente la mente ha sido así desarrollada' significa que antes de la obtención de la cesación, precisamente en el momento de determinar la duración, se desarrolla la mente que delimita el tiempo: 'Durante este tiempo estaré sin conciencia'. 'Lo que lo conduce a tal estado' significa que la mente así desarrollada mediante la meditación de cesación conduce a esa persona a ese estado de ausencia de conciencia. 'La formación verbal cesa primero' significa que cesa antes que las formaciones restantes (corporal y mental), precisamente en el segundo jhāna. 'Luego la formación corporal' significa que tras el cese de la anterior, la formación corporal cesa en el cuarto jhāna. 'Luego la formación mental' significa que después de aquello, la formación mental cesa dentro de la propia cesación. 'Vida' se refiere a la facultad vital material. 'Alterados' significa dañados o destruidos. ตตฺถ เกจิ ‘‘นิโรธสมาปนฺนสฺส ‘จิตฺตสงฺขาโร จ นิรุทฺโธ’ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ โหติ, ตสฺมา สจิตฺตกาปิ อยํ สมาปตฺตี’’ติ วทนฺติ. เต วตฺตพฺพา – ‘‘วจีสงฺขาโรปิสฺส นิรุทฺโธ’’ติ วจนโต วาจา อนิรุทฺธา โหติ, ตสฺมา นิโรธสมาปนฺเนน ธมฺมมฺปิ กเถนฺเตน สชฺฌายมฺปิ กโรนฺเตน นิสีทิตพฺพํ สิยา. โย จายํ มโต กาลงฺกโต, ตสฺสาปิ จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ ภเวยฺย, ตสฺมา กาลงฺกเต มาตาปิตโร วา อรหนฺเต วา ฌาเปนฺเตน อานนฺตริยกมฺมํ กตํ ภเวยฺย. อิติ พฺยญฺชเน อภินิเวสํ อกตฺวา อาจริยานํ นเย ฐตฺวา อตฺโถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อตฺโถ หิ ปฏิสรณํ, น พฺยญฺชนํ. Al respecto, algunos maestros dicen: 'Puesto que se ha dicho que para quien ha entrado en la cesación "la formación mental ha cesado", la mente misma no ha cesado; por lo tanto, esta obtención es con conciencia'. A ellos se les debe responder: 'Puesto que también se dice que "su formación verbal ha cesado", entonces el habla no habría cesado; por lo tanto, quien ha entrado en la cesación debería permanecer sentado predicando el Dhamma o realizando recitaciones'. Además, respecto a aquel que ha muerto y fallecido, como se dice que su formación mental ha cesado, su mente no habría cesado; por lo tanto, quien cremara a sus padres fallecidos o a Arahants cometería un kamma de consecuencia inmediata. Por lo tanto, sin aferrarse erróneamente a la literalidad de las palabras, se debe investigar el significado permaneciendo en el método de los maestros. Pues el significado es el refugio, no la mera letra. อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานีติ กิริยมยปวตฺตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน พหิทฺธารมฺมเณสุ ปสาเท ฆฏฺเฏนฺเตสุ อินฺทฺริยานิ กิลมนฺติ, อุปหตานิ มกฺขิตฺตานิ วิย โหนฺติ วาตาทีหิ อุฏฺฐิตรเชน จตุมหาปเถ ฐปิตอาทาโส วิย. ยถา ปน ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา มญฺชูสาทีสุ ฐปิโต อาทาโส อนฺโตเยว [Pg.134] วิโรจติ, เอวํ นิโรธสมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา อติวิย วิโรจนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานี’’ติ. 'Las facultades están extremadamente claras' significa que mientras ocurre la actividad corporal y verbal, cuando los objetos externos como las formas impactan en las facultades sensoriales, las facultades se fatigan y quedan como dañadas o manchadas, tal como un espejo colocado en un cruce de caminos se ensucia con el polvo levantado por el viento. Sin embargo, así como un espejo guardado en una bolsa y colocado dentro de un cofre o caja resplandece en su interior, de la misma manera, para el monje que ha entrado en la cesación, las cinco facultades sensoriales resplandecen intensamente dentro de la cesación. Por eso se dice: 'Las facultades están extremadamente claras'. วุฏฺฐหิสฺสนฺติ วา วุฏฺฐหามีติ วา ปททฺวเยน อนฺโตนิโรธกาโล กถิโต, วุฏฺฐิโตติ ปเทน ผลสมาปตฺติกาโล. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ อจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน สจิตฺตกกาโล. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก หุตฺวา ตโต ปรํ สจิตฺตโก ภวิสฺสามี’’ติ อทฺธานปริจฺเฉทํ จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย สจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. อิติ เหฏฺฐา นิโรธสมาปชฺชนฺนกาโล คหิโต, อิธ นิโรธโต วุฏฺฐานกาโล. Mediante las dos expresiones 'emergerán' o 'emerjo', se indica el tiempo dentro de la cesación; con la palabra 'ha emergido', se indica el tiempo de la obtención del fruto. Así, con las dos primeras expresiones se indica el tiempo sin conciencia, y con la última, el tiempo con conciencia. 'Previamente la mente ha sido así desarrollada' significa que antes de la cesación, en el momento de delimitar la duración, se desarrolla la mente que determina el tiempo: 'Habiendo estado sin conciencia durante este tiempo, después de eso tendré conciencia'. 'Lo que lo conduce a tal estado' significa que la mente así desarrollada mediante la meditación de cesación conduce a esa persona al estado de poseer conciencia. De esta manera, anteriormente se tomó el momento de entrada en la cesación, y aquí el momento de emergencia de la misma. อิทานิ นิโรธกถํ กเถตุํ กาโลติ นิโรธกถา กเถตพฺพา สิยา. สา ปเนสา ‘‘ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปสฺสทฺธิยา โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยํ ญาณ’’นฺติ มาติกํ ฐเปตฺวา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา, ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพา. โก ปนายํ นิโรโธ นาม? จตุนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิสงฺขา อปฺปวตฺติ. อถ กิมตฺถเมตํ สมาปชฺชนฺตีติ? สงฺขารานํ ปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตา สตฺตาหํ อจิตฺตกา หุตฺวา สุขํ วิหริสฺสาม, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ นาเมตํ ยทิทํ นิโรโธติ เอตทตฺถํ สมาปชฺชนฺติ. Ahora es el momento en que un expositor del Dhamma debe realizar la explicación sobre la cesación. Dicha explicación sobre la cesación, habiendo establecido el sumario: 'El conocimiento de la obtención de la cesación es la sabiduría de la maestría basada en estar dotado de los dos poderes, en el apaciguamiento de las tres formaciones, en las dieciséis conductas del conocimiento y en las nueve conductas de la concentración', ha sido expuesta en todos sus aspectos en el Visuddhimagga; por lo tanto, debe tomarse según el método allí explicado. ¿Qué es esta llamada cesación? Es la no-ocurrencia de los cuatro agregados mentales debido al conocimiento reflexivo. ¿Y con qué propósito entran en ella? Los seres, hastiados del constante surgir de las formaciones, entran en ella con este propósito: 'Estaremos sin conciencia durante siete días y moraremos en felicidad; esto que es la cesación se denomina Nibbāna en esta misma vida'. จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชตีติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส หิ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ. ตํสมฺปยุตฺตํ สญฺญญฺจ เวทนญฺจ สนฺธาย ‘‘จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อาห. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ ภวงฺคสมเย กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. 'La formación mental surge primero' significa que para quien emerge de la cesación, surge primero la mente de la obtención del fruto (anāgāmi-phala o arahatta-phala). Refiriéndose a la percepción y al sentimiento asociados con dicha mente, se dice: 'La formación mental surge primero'. 'Luego la formación corporal' significa que después de eso, en el momento del proceso del continuo vital (bhavaṅga), surge la formación corporal. กึ ปน ผลสมาปตฺติ อสฺสาสปสฺสาเส น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. อิมสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานิกา ผลสมาปตฺติ, สา น สมุฏฺฐาเปติ. กึ วา เอเตน? ผลสมาปตฺติ ปฐมชฺฌานิกา วา โหตุ ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานิกา วา, สนฺตสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา [Pg.135] อพฺโพหาริกา โหนฺติ, เตสํ อพฺโพหาริกภาโว สญฺชีวตฺเถรวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. สญฺชีวตฺเถรสฺส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย กึสุกปุปฺผสทิเส วีตจฺจิตงฺคาเร มทฺทมานสฺส คจฺฉโต จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิ, อุสฺมาการมตฺตมฺปิ นาโหสิ. สมาปตฺติพลํ นาเมตนฺติ วทนฺติ. เอวเมว สนฺตาย ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกา โหนฺตีติ ภวงฺคสมเยเนเวตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ¿Acaso el logro del fruto no produce la inhalación y la exhalación? Sí las produce. Sin embargo, para este monje que ha alcanzado el logro del fruto basado en el cuarto jhāna, este no las produce. ¿O de qué sirve esta distinción? Ya sea que el logro del fruto esté asociado con el primer jhāna, o con el segundo, tercero o cuarto jhāna, para un monje que ha emergido de un logro pacífico, la inhalación y la exhalación son imperceptibles (abbohārikā); su estado de imperceptibilidad debe entenderse a través de la historia del Venerable Sañjīva. Pues se cuenta que el Venerable Sañjīva, al emerger del logro, caminó sobre brasas ardientes sin llamas, similares a las flores del árbol kiṃsuka, y ni siquiera un hilo de su manto se quemó, ni hubo siquiera una señal de calor. Se dice que esto es el poder del logro. Del mismo modo, para un monje que emerge del logro del fruto pacífico, la inhalación y la exhalación son imperceptibles; debe entenderse que esto se refiere al momento del bhavaṅga. ตโต วจีสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กิริยมยปวตฺตวลญฺชนกาเล วจีสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. กึ ภวงฺคํ วิตกฺกวิจาเร น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. ตํสมุฏฺฐานา ปน วิตกฺกวิจารา วาจํ อภิสงฺขาตุํ น สกฺโกนฺตีติ กิริยมยปวตฺตวลญฺชนกาเลเนเวตํ กถิตํ. 'Luego, la formación verbal': después de eso, en el momento del uso del proceso de actividad funcional, surge la formación verbal. ¿Acaso el bhavaṅga no produce el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido (vitakka-vicāra)? Sí los produce. Pero los pensamientos aplicados y sostenidos originados en el bhavaṅga no son capaces de articular el habla. Por lo tanto, esto se dice específicamente respecto al momento del uso del proceso de actividad funcional. สุญฺญโต ผสฺโสติอาทโย สคุเณนาปิ อารมฺมเณนาปิ กเถตพฺพา. สคุเณน ตาว สุญฺญตา นาม ผลสมาปตฺติ, ตาย สหชาตผสฺสํ สนฺธาย ‘‘สุญฺญโต ผสฺโส’’ติ วุตฺตํ. อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย. อารมฺมเณน ปน นิพฺพานํ ราคาทีหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญตา นาม, ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวา อนิมิตฺตํ, ราคโทสโมหปฺปณิธีนํ อภาวา อปฺปณิหิตํ, สุญฺญตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนผลสมาปตฺติสมฺผสฺโส สุญฺญโต นาม. อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย. El 'contacto vacío' (suññato phasso) y los demás deben explicarse tanto por su cualidad propia como por su objeto. Primero, por su cualidad propia, el logro del fruto se denomina vacío (suññatā) por estar exento de codicia, odio y demás; refiriéndose al contacto que surge simultáneamente con él, se llama 'contacto vacío'. Lo mismo se aplica a lo 'sin señales' (animitta) y lo 'sin anhelo' (appaṇihita). Por el objeto, el Nibbāna se llama vacío por estar vacío de codicia y demás; es 'sin señales' por la ausencia de las señales de la codicia, etc.; y es 'sin anhelo' por la ausencia del anhelo de codicia, odio y engaño. El contacto del logro del fruto que surge tomando el Nibbāna vacío como objeto se llama vacío. Lo mismo se aplica a lo sin señales y lo sin anhelo. อปรา อาคมนิยกถา นาม โหติ. สุญฺญตอนิมิตฺตอปฺปณิหิตาติ หิ วิปสฺสนาปิ วุจฺจติ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ สงฺขาเร อนิจฺจโต ปริคฺคเหตฺวา อนิจฺจโต ทิสฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม โหติ. โย ทุกฺขโต ปริคฺคเหตฺวา ทุกฺขโต ทิสฺวา ทุกฺขโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส อปฺปณิหิตา นาม. โย อนตฺตโต ปริคฺคเหตฺวา อนตฺตโต ทิสฺวา อนตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส สุญฺญตา นาม. ตตฺถ อนิมิตฺตวิปสฺสนาย มคฺโค อนิมิตฺโต นาม, อนิมิตฺตมคฺคสฺส ผลํ อนิมิตฺตํ นาม, อนิมิตฺตผลสมาปตฺติสหชาเต ผสฺเส ผุสนฺเต ‘‘อนิมิตฺโต ผสฺโส ผุสตี’’ติ วุจฺจติ. อปฺปณิหิตสุญฺญเตสุปิ เอเสว นโย. อาคมนิเยน กถิเต ปน สุญฺญโต วา ผสฺโส อนิมิตฺโต วา ผสฺโส อปฺปณิหิโต วา ผสฺโสติ วิกปฺโป อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา สคุเณน [Pg.136] เจว อารมฺมเณน จ กเถตพฺพํ. เอวญฺหิ ตโย ผสฺสา ผุสนฺตีติ สเมติ. Existe otra explicación según la tradición. La introspección (vipassanā) también se llama vacía, sin señales y sin anhelo. Allí, el monje que comprende las formaciones como impermanentes, al verlas y emerger de ellas como impermanentes, su introspección que conduce a la emergencia se llama 'sin señales'. Quien las comprende como sufrimiento y emerge como tal, se llama 'sin anhelo'. Quien las comprende como no-yo y emerge como tal, se llama 'vacía'. En esto, para la introspección sin señales, el camino se llama sin señales, el fruto del camino sin señales se llama sin señales, y cuando ocurre el contacto asociado con el logro del fruto sin señales, se dice que 'el contacto sin señales toca'. Lo mismo para el vacío y el sin anhelo. Sin embargo, si se explicara solo por la tradición, podría haber duda sobre si es contacto vacío, sin señales o sin anhelo; por lo tanto, debe explicarse tanto por su cualidad como por su objeto. De esta manera, la expresión 'tres contactos tocan' resulta coherente. วิเวกนินฺนนฺติอาทีสุ นิพฺพานํ วิเวโก นาม. ตสฺมึ วิเวเก นินฺนํ โอนตนฺติ วิเวกนินฺนํ. วิเวกโปณนฺติ อญฺญโต อคนฺตฺวา เยน วิเวโก, เตน วงฺกํ วิย หุตฺวา ฐิตนฺติ วิเวกโปณํ. เยน วิเวโก, เตน ปตมานํ วิย ฐิตนฺติ วิเวกปพฺภารํ. En 'inclinado hacia la reclusión' (vivekaninna) y otros términos similares, el Nibbāna se llama reclusión (viveka). 'Inclinado hacia la reclusión' significa inclinado o vencido hacia esa reclusión del Nibbāna. 'Tendiente hacia la reclusión' (vivekapoṇa) significa que, habiendo venido de otros objetos, se sitúa como si estuviera encorvado hacia donde está la reclusión. 'Proclive a la reclusión' (vivekapabbhāra) significa situado como si estuviera cayendo hacia donde está la reclusión. ๗. โคทตฺตสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Godatta Sutta. ๓๔๙. สตฺตเม นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จาติ พฺยญฺชนมฺปิ เนสํ นานํ, อตฺโถปิ. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส นานตา ปากฏา. อตฺโถ ปน อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ภูมนฺตรโต มหคฺคตา โหติ รูปาวจรา, อารมฺมณโต สตฺตปณฺณตฺติอารมฺมณา. อากิญฺจญฺญา ภูมนฺตรโต มหคฺคตา อรูปาวจรา, อารมฺมณโต นวตฺตพฺพารมฺมณา. สุญฺญตา ภูมนฺตรโต กามาวจรา, อารมฺมณโต สงฺขารารมฺมณา. วิปสฺสนา หิ เอตฺถ สุญฺญตาติ อธิปฺเปตา. อนิมิตฺตา ภูมนฺตรโต โลกุตฺตรา, อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณา. 349. En el séptimo, 'de distintos significados y de distintas palabras': tanto sus palabras como sus significados son diferentes. En esto, la diferencia de palabras es clara. En cuanto al significado, la liberación de la mente inconmensurable es de naturaleza elevada (mahaggatā) en términos de plano, pertenece a la esfera de la forma (rūpāvacara) y tiene como objeto el concepto de los seres. La nada (ākiñcaññā) es elevada en términos de plano, pertenece a la esfera inmaterial (arūpāvacara) y tiene un objeto que no puede describirse. El vacío es de la esfera de los sentidos (kāmāvacarā) en términos de plano y tiene a las formaciones como objeto; pues aquí se entiende por vacío a la introspección (vipassanā). Lo sin señales es supramundano (lokuttara) en términos de plano y tiene al Nibbāna como objeto. ราโค โข ภนฺเต ปมาณกรโณติอาทีสุ ยถา ปพฺพตปาเท ปูติปณฺณกสฏอุทกํ นาม โหติ กาฬวณฺณํ, โอโลเกนฺตานํ พฺยามสตคมฺภีรํ วิย ขายติ, ยฏฺฐึ วา รชฺชุํ วา คเหตฺวา มินนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาโทตฺถรณมตฺตมฺปิ น โหติ; เอวเมว ยาว ราคาทโย นุปฺปชฺชนฺติ, ตาว ปุคฺคลํ สญฺชานิตุํ น สกฺกา โหติ, โสตาปนฺโน วิย สกทาคามี วิย อนาคามี วิย จ ขายติ. ยทา ปนสฺส ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตทา รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญายติ. อิติ เต ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปุคฺคลสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺตาว อุปฺปชฺชนฺตีติ ปมาณกรณา นาม วุตฺตา. En 'la codicia, venerable señor, es una medida' y otros pasajes, así como en la falda de una montaña hay agua con hojas podridas que parece de color negro y, a quienes la miran, les parece tener cien brazas de profundidad, pero para quien la mide con un palo o una cuerda, no llega ni a cubrir el empeine del pie; de la misma manera, mientras no surgen la codicia y demás, no es posible reconocer a la persona, y parece un sotāpanna, un sakadāgāmī o un anāgāmī. Pero cuando le surgen la codicia y demás, entonces se hace evidente: 'está apasionado', 'está irritado', 'está confundido'. Así, al surgir, muestran la medida de la persona indicando: 'este hombre es así de limitado'; por eso se llaman 'causantes de medida'. ยาวตา โข ภนฺเต อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโยติ ยตฺตกา อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย. กิตฺตกา ปน ตา? จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ ผลานีติ ทฺวาทส. ตตฺร พฺรหฺมวิหารา ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาณา, เสสา ปมาณการกานํ กิเลสานํ อภาเวน นิพฺพานมฺปิ อปฺปมาณเมว, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อกุปฺปาติ อรหตฺตผลเจโตวิมุตฺติ. สา หิ ตาสํ สพฺพเชฏฺฐิกา, ตสฺมา [Pg.137] ‘‘อคฺคมกฺขายตี’’ติ วุตฺตา. ราโค โข ภนฺเต กิญฺจนนฺติ ราโค อุปฺปชฺชิตฺวา ปุคฺคลํ กิญฺจติ มทฺทติ ปลิพุนฺธติ, ตสฺมา กิญฺจนนฺติ วุตฺโต. มนุสฺสา กิร โคเณหิ ขลํ มทฺทาเปนฺตา ‘‘กิญฺเจหิ กปิล กิญฺเจหิ กาฬกา’’ติ วทนฺติ. เอวํ มทฺทนฏฺโฐ กิญฺจนฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. โทสโมเหสุปิเอเสว นโย. En cuanto a la frase '¡oh señor!, liberaciones de la mente inconmensurables': hay tantas liberaciones de la mente inconmensurables como existen. ¿Cuántas son estas? Son doce: los cuatro estados sublimes (brahmavihārā), los cuatro senderos y los cuatro frutos. De entre estos doce, los cuatro estados sublimes se llaman 'inconmensurables' por su cualidad de difundirse de manera ilimitada. Los restantes senderos y frutos se llaman 'inconmensurables' debido a la ausencia de las impurezas (kilesas) que crean medidas o límites. El Nibbāna también es ciertamente inconmensurable, pero no es una 'liberación de la mente', por lo tanto, no se incluye aquí. 'Inamovible' (akuppa) se refiere a la liberación de la mente del fruto del Arhat (arahattaphala-cetovimutti). Ciertamente, entre las nueve liberaciones de la mente mencionadas, esta es la más importante de todas; por ello, se dice que 'es declarada la suprema'. Respecto a 'la codicia, ¡oh señor!, es un impedimento (kiñcana)': la codicia, al surgir, oprime, aflige y hostiga a la persona en la que surge; por lo tanto, se denomina impedimento. Se dice que los hombres, al hacer que los bueyes trillen el grano en la era, exclaman: '¡pisen y trillen, bueyes marrones!, ¡pisen y trillen, bueyes negros!'. Así, el significado de 'impedimento' debe entenderse en el sentido de trillar u oprimir. Este mismo método de interpretación debe aplicarse también al odio y al engaño. อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติโย นาม นว ธมฺมา อากิญฺจญฺญายตนํ มคฺคผลานิ จ. ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนํ กิญฺจนํ อารมฺมณํ อสฺส นตฺถีติ อากิญฺจญฺญํ. มคฺคผลานิ กิญฺจนานํ มทฺทนปลิพุนฺธนกิเลสานํ นตฺถิตาย อากิญฺจญฺญานิ, นิพฺพานมฺปิ อากิญฺจญฺญํ, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. Las llamadas 'liberaciones de la mente de la nada' son nueve estados: la esfera de la nada (ākiñcaññāyatana) junto con los cuatro senderos y los cuatro frutos. De estos, la esfera de la nada se llama 'nada' porque para este estado no existe ningún objeto, ni siquiera el más mínimo. Los senderos y frutos se llaman 'nada' por la ausencia de las impurezas que oprimen y hostigan. El Nibbāna también es 'nada', pero al no ser una 'liberación de la mente', no se incluye aquí. ราโค โข ภนฺเต นิมิตฺตกรโณติอาทีสุ ยถา นาม ทฺวินฺนํ กุลานํ สทิสา ทฺเว วจฺฉกา โหนฺติ. ยาว เตสํ ลกฺขณํ น กตํ โหติ, ตาว ‘‘อยํ อสุกกุลสฺส วจฺฉโก, อยํ อสุกกุลสฺสา’’ติ น สกฺกา โหติ ชานิตุํ. ยทา ปน เตสํ ติสูลาทีสุ อญฺญตรํ ลกฺขณํ กตํ โหติ, ตทา สกฺกา โหติ ชานิตุํ. เอวเมว ยาว ปุคฺคลสฺส ราโค นุปฺปชฺชติ, ตาว น สกฺกา โหติ ชานิตุํ ‘‘อริโย วา ปุถุชฺชโน วา’’ติ. ราโค ปนสฺส อุปฺปชฺชมาโนว ‘‘สราโค นาม อยํ ปุคฺคโล’’ติ สญฺชานนนิมิตฺตํ กโรนฺโต วิย อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา นิมิตฺตกรโณติ วุตฺโต. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. En pasajes como 'la codicia, ¡oh señor!, es un creador de signos', se ofrece la siguiente analogía: supongamos que hay dos terneros idénticos pertenecientes a dos familias diferentes. Mientras no se les haya marcado con un signo, como la marca de un tridente, no es posible distinguir diciendo 'este ternero es de tal familia' y 'aquel es de tal otra'. Pero cuando se les aplica una de las marcas, como el tridente, entonces es posible distinguirlos. De la misma manera, mientras la codicia no surge en una persona, no es posible distinguir si es un noble (ariya) o un hombre común (puthujjana). Pero cuando la codicia surge en ella, surge como si estuviera creando un signo de reconocimiento, permitiendo decir: 'esta persona es alguien con codicia'. Por lo tanto, se dice que la codicia es un 'creador de signos'. Este mismo método de interpretación se aplica al odio y al engaño. อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติโย นาม เตรส ธมฺมา วิปสฺสนา, จตฺตาโร อารุปฺปา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ ผลานิ. ตตฺถ วิปสฺสนา นิจฺจนิมิตฺตํ สุขนิมิตฺตํ อตฺตนิมิตฺตํ อุคฺฆาเฏตีติ อนิมิตฺตา นาม. จตฺตาโร อารุปฺปา รูปนิมิตฺตสฺส อภาวา อนิมิตฺตา นาม. มคฺคผลานิ นิมิตฺตกรานํ กิเลสานํ อภาเวน อนิมิตฺตานิ, นิพฺพานมฺปิ อนิมิตฺตเมว, ตํ ปน เจโตวิมุตฺติ น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อถ กสฺมา สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ น คหิตาติ? สา ‘‘สุญฺญา ราเคนา’’ติอาทิวจนโต สพฺพตฺถ อนุปวิฏฺฐาว, ตสฺมา วิสุํ น คหิตาติ. Las llamadas 'liberaciones de la mente sin signos' son trece estados: la visión cabal (vipassanā), los cuatro estados inmateriales, los cuatro senderos y los cuatro frutos. De estos trece, la visión cabal se llama 'sin signos' porque elimina el signo de permanencia, el signo de felicidad y el signo de un yo. Los cuatro estados inmateriales se llaman 'sin signos' debido a la ausencia del signo de la forma (kasina). Los senderos y frutos son 'sin signos' debido a la ausencia de las impurezas que crean signos. El Nibbāna también es ciertamente sin signos, pero no es una 'liberación de la mente', por lo tanto, no se incluye. ¿Y por qué no se incluyó la 'liberación de la mente de la vacuidad' (suññatā-cetovimutti)? Debido a la enseñanza que dice 'vacío de codicia', etc., esta ya está intrínsecamente comprendida en todos los casos; por lo tanto, no se incluyó por separado. เอกตฺถาติ [Pg.138] อารมฺมณวเสน เอกตฺถา ‘‘อปฺปมาณํ อากิญฺจญฺญํ สุญฺญตํ อนิมิตฺต’’นฺติ หิ สพฺพาเนตานิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. อิติ อิมินา ปริยาเยน เอกตฺถา. อญฺญสฺมึ ปน ฐาเน อปฺปมาณาปิ โหติ, อญฺญสฺมึ อากิญฺจญฺญา, อญฺญสฺมึ สุญฺญตา, อญฺญสฺมึ อนิมิตฺตาติ อิมินา ปริยาเยน นานาพฺยญฺชนาติ. La expresión 'en un sentido' significa que tienen un mismo sentido en virtud de su objeto (el Nibbāna). Ciertamente, 'lo inconmensurable', 'la nada', 'lo vacío' y 'lo sin signos' son todos nombres del Nibbāna mismo. Así, por este método, tienen un mismo sentido. Sin embargo, en otros contextos, se usa el término 'inconmensurable', en otros 'nada', en otros 'vacuidad' y en otros 'sin signos'; por este método, se dice que 'tienen diferentes fraseologías'. ๘. นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Nigaṇṭha Nāṭaputta Sutta. ๓๕๐. อฏฺฐเม เตนุปสงฺกมีติ สยํ อาคตาคโม วิญฺญาตสาสโน อนาคามี อริยสาวโก สมาโน กสฺมา นคฺคโภคฺคํ นิสฺสิริกํ นิคณฺฐํ อุปสงฺกมีติ? อุปวาทโมจนตฺถญฺเจว วาทาโรปนตฺถญฺจ. นิคณฺฐา กิร ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา ถทฺธขทิรขาณุกสทิสา, เกนจิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารมฺปิ น กโรนฺตี’’ติ อุปวทนฺติ, ตสฺส อุปวาทสฺส โมจนตฺถญฺจ, ‘‘วาทญฺจสฺส อาโรเปสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. น ขฺวาหํ เอตฺถ ภนฺเต ภควโต สทฺธาย คจฺฉามีติ ยสฺส ญาเณน อสจฺฉิกตํ โหติ. โส ‘‘เอวํ กิเรต’’นฺติ อญฺญสฺส สทฺธาย คจฺเฉยฺย, มยา ปน ญาเณเนตํ สจฺฉิกตํ, ตสฺมา นาหํ เอตฺถ ภควโต สทฺธาย คจฺฉามีติ ทีเปนฺโต เอวมาห. 350. En el octavo sutta, sobre la frase 'se acercó a él': siendo él mismo un discípulo noble que ha alcanzado el estado de No-Regresante (anāgāmī), que posee el conocimiento de las escrituras y ha comprendido la enseñanza, ¿por qué se acercó a un Nigaṇṭha que andaba desnudo, de naturaleza torcida y carente de esplendor? Se acercó tanto para librarse de reproches como para establecer un debate. Se dice que los Nigaṇṭhas criticaban diciendo: 'los discípulos del asceta Gotama son como tocones de madera de khadira, rígidos y duros, no entablan conversación amable con nadie'. Se acercó para librarse de ese reproche y con la intención de 'plantearle un debate'. Respecto a '¡oh señor!, no voy por fe en el Blessed One': aquel que no ha realizado algo mediante su propio conocimiento podría ir por la fe en otro, pensando 'así debe ser, según dicen'. Pero Citta dijo esto para mostrar que: 'esto ha sido realizado por mí mediante mi propio conocimiento, por lo tanto, en este asunto no voy simplemente por fe en el Blessed One'. อุลฺโลเกตฺวาติ กายํ อุนฺนาเมตฺวา กุจฺฉึ นีหริตฺวา คีวํ ปคฺคยฺห สพฺพํ ทิสํ เปกฺขมาโน อุลฺโลเกตฺวา. พาเธตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ยถา วินิวิชฺฌิตฺวา น นิกฺขมติ, เอวํ ปฏิพาหิตพฺพํ มญฺเญยฺย พนฺธิตพฺพํ วา. สหธมฺมิกาติ สการณา. อถ มํ ปฏิหเรยฺยาสิ สทฺธึ นิคณฺฐปริสายาติ เอเตสํ อตฺเถ ญาเต อถ เม นิคณฺฐปริสาย สทฺธึ อภิคจฺเฉยฺยาสิ, ปตีหารสฺส เม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปยฺยาสีติ อตฺโถ. เอโก ปญฺโหติ เอโก ปญฺหมคฺโค, เอกํ ปญฺหคเวสนนฺติ อตฺโถ. เอโก อุทฺเทโสติ เอกํ นาม กินฺติ? อยํ เอโก อุทฺเทโส. เอกํ เวยฺยากรณนฺติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ (ขุ. ปา. ๔.๑; อ. นิ. ๑๐.๒๗) อิทํ เอกํ เวยฺยากรณํ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. La palabra 'mirando hacia arriba' (ulloketvā) significa enderezar el cuerpo, proyectar el abdomen, extender el cuello y observar todas las direcciones elevando la vista. 'Debería ser obstruido' significa que debería pensar en cómo detenerlo o atarlo para que no pueda escapar o atravesar. 'Conforme al Dhamma' (sahadhammikā) significa con razones y lógica. 'Luego deberías responderme junto con la asamblea de Nigaṇṭhas' significa que, una vez comprendido el significado de estas preguntas, deberías venir ante mí con la asamblea de Nigaṇṭhas; el sentido es: 'ven a mi presencia y hazme saber que has venido tal como se te indicó'. 'Una sola pregunta' se refiere a un único método de interrogación o a la búsqueda de una sola cuestión. 'Un resumen' (eko uddeso) se refiere a la pregunta: '¿Qué es uno?'. 'Una sola respuesta' (ekaṃ veyyākaraṇaṃ) se refiere a la declaración: 'Todos los seres subsisten gracias al alimento'. De esta manera, debe entenderse el significado en todos los puntos. ๙. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario al Acelakassapa Sutta. ๓๕๑. นวเม [Pg.139] กีวจิรํ ปพฺพชิตสฺสาติ กีวจิโร กาโล ปพฺพชิตสฺสาติ อตฺโถ. อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ มนุสฺสธมฺโม นาม ทสกุสลกมฺมปถา, ตโต มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ อริยภาวํ กาตุํ สมตฺถตาย อลมริโยติ สงฺขาโต ญาณทสฺสนวิเสโส. นคฺเคยฺยาติ นคฺคภาวโต. มุณฺเฑยฺยาติ มุณฺฑภาวโต. ปวาฬนิปฺโผฏนายาติ ปาวฬนิปฺโผฏนโต, ภูมิยํ นิสีทนฺตสฺส อานิสทฏฺฐาเน ลคฺคานํ ปํสุรชวาลิกานํ โผฏนตฺถํ คหิตโมรปิญฺฉมตฺตโตติ อตฺโถ. 351. En el noveno (discurso), la expresión 'kīvaciraṃ pabbajitassa' significa '¿cuánto tiempo ha pasado desde que se ordenó?'. 'Uttari manussadhammā': el llamado 'manussadhamma' (estado humano) se refiere a las diez sendas de acción saludable; 'uttari' significa más allá de ese estado humano. 'Alamariyañāṇadassanaviseso' se refiere a la distinción en el conocimiento y la visión que se describe como 'noble' (alamariya) debido a su capacidad para convertir a uno en un noble (ariya). 'Naggeyyā' se refiere al estado de desnudez. 'Muṇḍeyyā' se refiere al estado de tener la cabeza rapada. 'Pavāḷanipphoṭanāyā' significa sacudir; se refiere al acto de usar meramente un plumero de plumas de pavo real para sacudir el polvo, el mugre o la arena adheridos a las nalgas de un asceta desnudo que se sienta en el suelo. ๑๐. คิลานทสฺสนสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al Discurso sobre la Visita al Enfermo (Gilānadassanasutta). ๓๕๒. ทสเม อารามเทวตาติ ปุปฺผารามผลาราเมสุ อธิวตฺถา เทวตา. วนเทวตาติ วนสณฺเฑสุ อธิวตฺถา เทวตา. รุกฺขเทวตาติ มตฺตราชกาเล เวสฺสวโณ จ เทวตาติ เอวํ เตสุ เตสุ รุกฺเขสุ อธิวตฺถา เทวตา. โอสธิติณวนปฺปตีสูติ หรีตกามลกีอาทีสุ มุญฺชปพฺพชาทีสุ วนเชฏฺฐรุกฺเขสุ จ อธิวตฺถา เทวตา. สํคมฺมาติ สนฺนิปติตฺวา. สมาคมฺมาติ ตโต ตโต สมาคนฺตฺวา. ปณิเธหีติ ปตฺถนาวเสน ฐเปหิ. อิชฺฌิสฺสติ สีลวโต เจโตปณิธีติ สมิชฺฌิสฺสติ สีลวนฺตสฺส จิตฺตปตฺถนา. ธมฺมิโกติ ทสกุสลธมฺมสมนฺนาคโต อคติคมนรหิโต. ธมฺมราชาติ ตสฺเสว เววจนํ, ธมฺเมน วา ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา. ตสฺมาติ ‘‘ยสฺมา เตน หิ, อยฺยปุตฺต, อมฺเหปิ โอวทาหี’’ติ วทถ, ตสฺมา. อปฺปฏิวิภตฺตนฺติ ‘‘อิทํ ภิกฺขูนํ ทสฺสาม, อิทํ อตฺตนา ภุญฺชิสฺสามา’’ติ เอวํ อวิภตฺตํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สาธารณเมว ภวิสฺสตีติ. 352. En el décimo (discurso), 'ārāmadevatā' son las deidades que residen en los jardines de flores y huertos de frutas. 'Vanadevatā' son las deidades que habitan en los matorrales de los bosques. 'Rukkhadevatā' se refiere a las deidades que residen en diversos árboles, tales como la deidad de la palma (tāla) que sirve bajo el mando de Vessavaṇa. 'Osadhitiṇavanappatīsū' se refiere a las deidades que moran en plantas medicinales como el harītakī y el āmalakī, en pastos como el muñja y el pabbajā, y en los grandes árboles del bosque. 'Saṃgammā' significa habiéndose reunido. 'Samāgammā' significa habiendo llegado de diversos lugares. 'Paṇidhehi' significa 'establece' mediante un anhelo o aspiración. 'Ijjhissati sīlavato cetopaṇidhī' significa que la aspiración mental de una persona virtuosa se cumplirá. 'Dhammiko' es aquel que posee las diez cualidades saludables y está libre de los cuatro prejuicios (agatis). 'Dhammarājā' es un sinónimo del término anterior, o bien se le llama 'Rey del Dhamma' por haber obtenido el reino con rectitud. 'Tasmā' significa: 'puesto que habéis dicho: Noble Señor, instrúyenos también a nosotros'. 'Appaṭivibhattaṃ' significa no dividido, en el sentido de no decir 'daré esto a los monjes y disfrutaré de esto yo mismo'; significa que todo será compartido en común con los monjes virtuosos. จิตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el Comentario al Cittasaṃyutta. ๘. คามณิสํยุตฺตํ 8. Gāmaṇisaṃyutta (Colección de discursos a los jefes de aldea). ๑. จณฺฑสุตฺตวณฺณนา 1. Comentario al Discurso sobre el Iracundo (Caṇḍasutta). ๓๕๓. คามณิสํยุตฺตสฺส [Pg.140] ปฐเม จณฺโฑ คามณีติ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ จณฺโฑติ คหิตนาโม เอโก คามณิ. ปาตุกโรตีติ ภณฺฑนฺตํ ปฏิภณฺฑนฺโต อกฺโกสนฺตํ ปจฺจกฺโกสนฺโต ปหรนฺตํ ปฏิปหรนฺโต ปากฏํ กโรตีติ ทสฺเสติ. น ปาตุกโรตีติ อกฺกุฏฺโฐปิ ปหโฏปิ กิญฺจิ ปจฺจนีกํ อกโรนฺโตติ ทสฺเสติ. 353. En el primer discurso del Gāmaṇisaṃyutta, 'caṇḍo gāmaṇī' se refiere a un jefe de aldea a quien los ancianos compiladores del Dhamma llamaron 'Iracundo' (Caṇḍa). 'Pātukaroti' (se manifiesta) muestra que, al reñir con quien riñe, insultar a quien insulta y golpear a quien golpea, él hace evidente su carácter. 'Na pātukaroti' muestra que, incluso cuando es insultado o golpeado, no realiza ninguna acción contraria (no reacciona), permaneciendo en silencio. ๒. ตาลปุฏสุตฺตวณฺณนา 2. Comentario al Discurso sobre Tālapuṭa. ๓๕๔. ทุติเย ตาลปุโฏติ เอวํนามโก. ตสฺส กิร พนฺธนา ปมุตฺตตาลปกฺกวณฺโณ วิย มุขวณฺโณ วิปฺปสนฺโน อโหสิ, เตนสฺส ตาลปุโฏติ นามํ อกํสุ. สฺวายํ อภินีหารสมฺปนฺโน ปจฺฉิมภวิกปุคฺคโล. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิ นาม อนิยตา อากาเส ขิตฺตทณฺฑสทิสา, ตสฺมา เอส นฏกุเล นิพฺพตฺติ. วุฑฺฒิปฺปตฺโต ปน นฏสิปฺเป อคฺโค หุตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ ชาโต. ตสฺส ปญฺจ สกฏสตานิ ปญฺจ มาตุคามสตานิ ปริวาโร, ภริยายปิสฺส ตาวตกาวาติ มาตุคามสหสฺเสน เจว สกฏสหสฺเสน จ สทฺธึ ยํ ยํ นครํ วา นิคมํ วา ปวิสติ, ตตฺถสฺส ปุเรตรเมว สตสหสฺสํ เทนฺติ. สมชฺชเวสํ คณฺหิตฺวา ปน มาตุคามสหสฺเสน สทฺธึ กีฬํ กโรนฺตสฺส ยํ หตฺถูปคปาทูปคาทิอาภรณชาตํ ขิปนฺติ, ตสฺส ปริยนฺโต นตฺถิ. โส ตํทิวสํ มาตุคามสหสฺสปริวาริโต ราชคเห กีฬํ กตฺวา ปริปกฺกญาณตฺตา สปริวาโรว เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. 354. En el segundo (discurso), 'Tālapuṭo' es el nombre de dicha persona. Se dice que su rostro era radiante y puro, como el color de una fruta de palma madura recién desprendida de su tallo; por eso le llamaron Tālapuṭa. Él era un individuo en su última existencia, poseedor de las perfecciones necesarias. Sin embargo, dado que el renacimiento es incierto —como un palo lanzado al aire— nació en una familia de actores. Al llegar a la madurez, se volvió supremo en el arte de la actuación y se hizo famoso en todo Jambudīpa. Tenía un séquito de quinientos carros y quinientas mujeres; su esposa principal también tenía un séquito similar. En cualquier ciudad o pueblo que entraba, la gente que deseaba ver su actuación le entregaba cien mil monedas de antemano. Cuando se vestía de actor y se divertía con las mil mujeres, no había límite para las joyas —como brazaletes y tobilleras— que el público le lanzaba. Aquel día, tras haber actuado en Rājagaha con su séquito de mil mujeres, debido a que su sabiduría estaba madura, se dirigió al lugar donde se encontraba el Bienaventurado junto con todo su séquito. สจฺจาลิเกนาติ สจฺเจน จ อลิเกน จ. ติฏฺฐเตตนฺติ ติฏฺฐตุ เอตํ. รชนียาติ ราคปฺปจฺจยา มุขโต ปญฺจวณฺณสุตฺตนีหรณวาตวุฏฺฐิทสฺสนาทโย อญฺเญ จ กามสฺสาทสํยุตฺตาการทสฺสนกา อภินยา. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ อธิกปฺปมาณตฺตาย. โทสนียาติ โทสปฺปจฺจยา หตฺถปาทจฺเฉทาทิทสฺสนาการา. โมหนียาติ โมหปฺปจฺจยา อุทกํ คเหตฺวา เตลกรณํ, เตลํ คเหตฺวา อุทกกรณนฺติ เอวมาทโย มายาปเภทา. 'Saccālikena' significa con verdad y con mentira. 'Tiṭṭhatetaṃ' significa 'deja eso a un lado'. 'Rajanīyā' son las representaciones que causan apego (lujuria), tales como mostrar hilos de cinco colores saliendo de la boca, crear la ilusión de tormentas de viento y otras formas de actuación que muestran aspectos relacionados con el disfrute de los placeres sensuales. 'Bhiyyosomattāya' significa en gran medida o en exceso. 'Dosanīyā' son aquellas que causan aversión (odio), como las representaciones de mutilación de manos y pies. 'Mohanīyā' son las que causan engaño (confusión), tales como los diversos tipos de magia, por ejemplo, tomar agua y convertirla en aceite, o tomar aceite y convertirlo en agua. ปหาโส [Pg.141] นาม นิรโยติ วิสุํ ปหาสนามโก นิรโย นาม นตฺถิ, อวีจิสฺเสว ปน เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส นจฺจนฺตา วิย คายนฺตา วิย จ นฏเวสํ คเหตฺวาว ปจฺจนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามีติ อหํ, ภนฺเต, เอตํ ภควโต พฺยากรณํ น โรทามีติ เอวํ สกมฺมกวเสเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุวิโมจนมตฺเตน. ‘‘มตํ วา อมฺมโรทนฺตี’’ติอาทโย เจตฺถ อญฺเญปิ โวหารา เวทิตพฺพา. 'Pahāso nāma nirayo': No existe un infierno separado con el nombre de Pahāsa; más bien, se refiere a una sección del infierno Avīci donde los seres sufren según los resultados de sus acciones, asumiendo la apariencia de actores como si estuvieran bailando y cantando. Esto se dijo refiriéndose a ese tormento. 'Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi' significa 'Venerable Señor, no lloro por esta explicación del Bienaventurado'; el significado debe entenderse aquí en sentido transitivo (llorar algo), no meramente por el acto de derramar lágrimas. También deben entenderse aquí otros usos idiomáticos similares, como 'llorar por la madre fallecida' (mataṃ vā ammarodanti). ๓-๕. โยธาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา 3-5. Comentario al Discurso sobre el Guerrero (Yodhājīva) y otros. ๓๕๕-๓๕๗. ตติเย โยธาชีโวติ ยุทฺเธน ชีวิกํ กปฺปนโก ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เอวํ คหิตนาโม. อุสฺสหติ วายมตีติ อุสฺสาหํ วายามํ กโรติ. ปริยาปาเทนฺตีติ มรณํ ปฏิปชฺชาเปนฺติ. ทุกฺกฏนฺติ ทุฏฺฐุ กตํ. ทุปฺปณิหิตนฺติ ทุฏฺฐุ ฐปิตํ. ปรชิโต นาม นิรโยติ อยมฺปิ น วิสุํ เอโก นิรโย, อวีจิสฺเสว ปน เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส ปญฺจาวุธสนฺนทฺธา ผลกหตฺถา หตฺถิอสฺสรเถ อารุยฺห สงฺคาเม ยุชฺฌนฺตา วิย ปจฺจนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตุตฺถปญฺจเมสุปิ เอเสว นโย. 355-357. En el tercero (discurso), 'yodhājīvo' es aquel que se gana la vida mediante la guerra; este es el nombre dado por los ancianos compiladores. 'Ussahati vāyamati' significa que hace un esfuerzo y empeño. 'Pariyāpādenti' significa que los conducen a la muerte. 'Dukkaṭaṃ' significa mal hecho o mal practicado. 'Duppaṇihitaṃ' significa mal establecido. 'Parajito nāma nirayo': este tampoco es un infierno separado e independiente, sino que es una sección del infierno Avīci donde los seres sufren —según resultados similares a sus acciones— como si estuvieran combatiendo en un campo de batalla, armados con las cinco armas, portando escudos y montados en elefantes, caballos y carros. Esto se dijo refiriéndose a ellos. En el cuarto y quinto discurso se debe entender el mismo método. ๖. อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตวณฺณนา 6. Comentario al Discurso sobre el hijo de Asibandhaka. ๓๕๘. ฉฏฺเฐ ปจฺฉาภูมกาติ ปจฺฉาภูมิวาสิโน. กามณฺฑลุกาติ สกมณฺฑลุโน. เสวาลมาลิกาติ ปาโตว อุทกโต เสวาลญฺเจว อุปฺปลาทีนิ จ คเหตฺวา อุทกสุทฺธิกภาวชานนตฺถาย มาลํ กตฺวา ปิฬนฺธนกา. อุทโกโรหกาติ สายํปาตํ อุทกํ โอโรหนกา. อุยฺยาเปนฺตีติ อุปริ ยาเปนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ สมฺมา ญาเปนฺติ. สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺตีติ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ‘‘คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลกํ, คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลก’’นฺติ วทนฺตา สคฺคํ ปเวเสนฺติ. อนุปริสกฺเกยฺยาติ อนุปริคจฺเฉยฺย. อุมฺมุชฺชาติ อุมฺมุชฺช อุฏฺฐห. ถลมุปฺลวาติ ถลมภิรุห. ตตฺร ยาสฺสาติ ตตฺร ยา ภเวยฺย. สกฺขรา วา กฐลา วาติ สกฺขรา จ กฐลา จ. สา อโธคามี อสฺสาติ สา อโธ คจฺเฉยฺย, เหฏฺฐาคามี ภเวยฺย. อโธคจฺฉาติ เหฏฺฐา คจฺฉ. 358. En el sexto (sutta), 'pacchābhūmakā' se refiere a los habitantes de las regiones occidentales. 'Kāmaṇḍalukā' son aquellos que portan sus propias vasijas de agua. 'Sevālamālikā' son quienes, temprano por la mañana, toman algas y flores de loto del agua y, para dar a conocer su estado de purificación mediante el agua, las convierten en guirnaldas y se las ponen. 'Udakorohakā' son los que descienden al agua al atardecer y al amanecer. 'Uyyāpenti' significa que los hacen ascender a los reinos superiores. 'Saññāpenti' significa que los hacen conocer correctamente. 'Saggaṃ nāma okkāmenti' significa que, situándose a su alrededor, les dicen: '¡Vaya, señor, al mundo de Brahma! ¡Vaya, señor, al mundo de Brahma!', y así los hacen entrar en el cielo. 'Anuparisakkeyyā' significa que daría vueltas alrededor. 'Ummujja' significa emerge, levántate del agua. 'Thalamuplavā' significa sube a tierra firme. 'Tatra yāssa' significa lo que allí habría. 'Sakkharā vā kaṭhalā vā' se refiere a la grava y a los fragmentos de cerámica. 'Sā adhogāmī assā' significa que aquello iría hacia abajo, que tendería hacia lo profundo. 'Adhogacchā' significa ve hacia abajo. ๗. เขตฺตูปมสุตฺตวณฺณนา 7. Comentario al Discurso de la Analogía del Campo ๓๕๙. สตฺตเม [Pg.142] ชงฺคลนฺติ ถทฺธํ น มุทุ. อูสรนฺติ สญฺชาตโลณํ. ปาปภูมีติ ลามกภูมิภาคํ. มํทีปาติอาทีสุ อหํ ทีโป ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ มํทีปา. อหํ เลโณ อลฺลียนฏฺฐานํ เอเตสนฺติ มํเลณา. อหํ ตาณํ รกฺขา เอเตสนฺติ มํตาณา. อหํ สรณํ ภยนาสนํ เอเตสนฺติ มํสรณา. วิหรนฺตีติ มํ เอวํ กตฺวา วิหรนฺติ. 359. En el séptimo (sutta), 'jaṅgala' significa árido, no blando. 'Ūsara' significa suelo salino. 'Pāpabhūmī' se refiere a una porción de tierra de mala calidad. En pasajes como 'maṃdīpā', 'yo soy la isla (refugio), el soporte para ellos', por eso se llaman 'maṃdīpā'. 'Yo soy la cueva, el lugar de resguardo para ellos', por eso se llaman 'maṃleṇā'. 'Yo soy la protección, la guardia para ellos', por eso se llaman 'maṃtāṇā'. 'Yo soy el refugio que destruye el miedo para ellos', por eso se llaman 'maṃsaraṇā'. 'Viharenti' significa que moran tomándome así como isla, refugio, etc. โคภตฺตมฺปีติ ธญฺญผลสฺส อภาเวน ลายิตฺวา กลาปกลาปํ พนฺธิตฺวา ฐปิตํ คิมฺหกาเล คุนฺนมฺปิ ขาทนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อุทกมณิโกติ กุจฺฉิยํ มณิกเมขลาย เอวํ ลทฺธนาโม ภาชนวิเสโส. อหารี อปริหารีติ อุทกํ น หรติ น ปริหรติ, น ปริยาทิยตีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สกฺกจฺจธมฺมเทสนาว กถิตา. พุทฺธานญฺหิ อสกฺกจฺจธมฺมเทสนา นาม นตฺถิ. สีหสมานวุตฺติโน หิ พุทฺธา, ยถา สีโห ปภินฺนวรวารณสฺสปิ สสพิฬาราทีนมฺปิ คหณตฺถาย เอกสทิสเมว เวคํ กโรติ, เอวํ พุทฺธาปิ เอกสฺส เทเสนฺตาปิ ทฺวินฺนํ พหูนํ ภิกฺขุปริสาย ภิกฺขุนิอุปาสกอุปาสิกาปริสายปิ ติตฺถิยานมฺปิ เทเสนฺตา สกฺกจฺจเมว เทเสนฺติ. จตสฺโส ปน ปริสา สทฺทหิตฺวา โอกปฺเปตฺวา สุณนฺตีติ ตาสํ เทสนา สกฺกจฺจเทสนา นาม ชาตา. En 'gobhattampīti', debido a la escasez de granos, se cosecha la hierba, se ata en fardos y se guarda pensando que será alimento para las vacas en el verano; este es el significado. 'Udakamaṇiko' es un tipo de vasija que recibe ese nombre por tener una franja similar a una faja de joyas en su parte media. 'Ahārī aparihārī' significa que no deja salir el agua por filtración ni se derrama; este es el significado. Así, en este sutta se describe únicamente la enseñanza del Dhamma realizada con esmero (sakkaccaṃ). Ciertamente, no existe en los Budas una enseñanza del Dhamma que no sea realizada con esmero. Pues los Budas tienen un comportamiento similar al del león; así como el león, para capturar tanto a un noble elefante en celo como a liebres, gatos y otros animales pequeños, emplea exactamente el mismo ímpetu, de igual manera los Budas, ya sea enseñando a una persona, a dos, a una gran asamblea de monjes, o a una asamblea de monjas, seguidores y seguidoras laicas, o incluso a ascetas de otras sectas, enseñan siempre con el máximo esmero. Puesto que las cuatro asambleas escuchan con fe y convicción profunda, esa enseñanza para ellas se denomina 'enseñanza con esmero'. ๘. สงฺขธมสุตฺตวณฺณนา 8. Comentario al Discurso del Soplador de Caracola ๓๖๐. อฏฺฐเม ยํพหุลํ ยํพหุลนฺติ อิมินา นิคณฺโฐ อตฺตนาว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ. ตสฺมา ภควา เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโกติอาทิมาห. ปุริมานิ ปน จตฺตาริ ปทานิ ทิฏฺฐิยา ปจฺจยา โหนฺติ. ตสฺมา เตสุปิ อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหตีติอาทิมาห. ตตฺถ อหมฺปมฺหีติ อหมฺปิ อมฺหิ. 360. En el octavo (sutta), con la frase 'lo que es frecuente, lo que es frecuente', el Nigaṇṭha rompe su propia tesis por sí mismo. Por ello, el Bienaventurado dijo: 'Siendo así, nadie iría a estados de sufrimiento', etc. Sin embargo, los cuatro términos anteriores son condiciones para la visión errónea. Por lo tanto, mostrando el peligro también en ellos, dijo: 'Aquí, Gāmaṇi, cierto maestro tiene tal doctrina', etc. Allí, 'ahampamhī' debe entenderse como la elisión de 'ahampi amhi' (yo también soy). เมตฺตาสหคเตนาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. เสยฺยถาปิ, คามณิ, พลวา สงฺขธโมติอาทิ ปน อิธ อปุพฺพํ. ตตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธโม สงฺขํ ธมนฺโตปิ [Pg.143] น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโต ผรติ, พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา ‘‘พลวา’’ติ อาห. En pasajes como 'acompañado de amor universal', todo lo que debe decirse junto con el método de meditación ya ha sido expuesto en el Visuddhimagga. Sin embargo, 'tal como, Gāmaṇi, un fuerte soplador de caracola', etc., es un pasaje nuevo en este texto. Allí, 'balavā' significa dotado de fuerza. 'Saṅkhadhamo' es un experto en soplar la caracola. 'Appakasirena' significa sin dificultad, sin aflicción. Pues un soplador de caracola débil, aunque sople la caracola, no es capaz de informar a las cuatro direcciones con el sonido, su sonido no se difunde por todas partes; pero el sonido del fuerte es penetrante, por eso dijo 'balavā'. เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ ‘‘เมตฺตา’’ติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ, อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปาวจรํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอธิสกอโนธิสกทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ. En 'liberación mental a través del amor universal', si se dice 'amor' (mettā), se incluyen tanto el acceso (upacāra) como la absorción (appanā); pero si se dice 'liberación mental' (cetovimutti), se refiere únicamente a la absorción. En la frase 'cualquier acción limitada', se llama acción limitada a la del ámbito de los sentidos (kāmāvacara), y acción ilimitada a la del ámbito de la forma (rūpāvacara). Esta se llama ilimitada porque se realiza habiendo superado el límite, habiéndose desarrollado mediante la difusión en las direcciones, ya sea de manera específica o general. น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ วา น สกฺโกติ. อถ โข รูปารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตํ อุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. อิติ อิทํ สุตฺตํ อาทิมฺหิ กิเลสวเสน วุฏฺฐาย อวสาเน พฺรหฺมวิหารวเสน คหิตตฺตา ยถานุสนฺธินาว คตํ. 'Eso no permanecerá allí, eso no quedará allí' significa que esa acción del ámbito de los sentidos no queda rezagada ni permanece ante esa acción de los ámbitos de la forma o sin forma. ¿Qué se quiere decir? Que esa acción del ámbito de los sentidos no puede quedar atrapada o permanecer en medio de esa acción de los ámbitos de la forma o sin forma, ni puede establecerse tomando su propio lugar tras haber difundido o consumido la acción de los ámbitos superiores. Por el contrario, la acción de los ámbitos superiores, al igual que una gran inundación difunde y consume una pequeña cantidad de agua y permanece ocupando su propio lugar, así permanece ella; habiendo bloqueado el resultado de esa acción del ámbito de los sentidos, conduce por sí misma a la compañía de Brahma. Así, este octavo sutta, habiendo comenzado con el poder de las impurezas y habiendo concluido con el poder de las moradas sublimes, llega a su fin siguiendo la conexión adecuada (yathānusandhi). ๙. กุลสุตฺตวณฺณนา 9. Comentario al Discurso sobre las Familias ๓๖๑. นวเม ทุพฺภิกฺขาติ ทุลฺลภภิกฺขา. ทฺวีหิติกาติ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺตอีหิติกา. ‘‘ทุหิติกา’’ติปิ ปาโฐ. อยเมว อตฺโถ. ทุกฺขา อีหิติ เอตฺถ น สกฺกา โกจิ ปโยโค สุเขน กาตุนฺติ ทุหิติกา. ตตฺถ ตตฺถ มตมนุสฺสานํ วิปฺปกิณฺณานิ เสตานิ อฏฺฐิกานิ เอตฺถาติ เสตฏฺฐิกา. สลากาวุตฺตาติ สลากมตฺตวุตฺตา, ยํ ตตฺถ วุตฺตํ วาปิตํ, ตํ สลากมตฺตเมว อโหสิ, ผเล น ชนยตีติ อตฺโถ. 361. En el noveno (sutta), 'dubbhikkhā' significa que el alimento es difícil de obtener. 'Dvīhitikā' se refiere a la ansiedad que surge al pensar: '¿viviremos o no viviremos?'. También existe la lectura 'duhitikā', con el mismo significado. Se llama 'duhitikā' porque existe una ansiedad penosa y no es posible realizar ningún esfuerzo con facilidad. 'Setaṭṭhikā' significa que en ese lugar hay huesos blancos de hombres muertos dispersos. 'Salākāvuttā' significa que los cultivos solo producen tallos; lo que se sembró o plantó allí se convirtió en simples tallos sin grano, lo que significa que no produce frutos. อุคฺคิลิตุนฺติ [Pg.144] ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขีติ. โอคิลิตุนฺติ ปุจฺฉาย โทสํ ทิสฺวา หาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอคิลิตุํ อนฺโต ปเวเสตุํ น สกฺขีติ. 'Escupir' significa que, al no poder hablar tras liberar ambos extremos, uno no fue capaz de escupir o expulsar [el bocado]. 'Tragar' significa que, al ver la falta en la pregunta y no poder eliminarla, uno no sería capaz de tragar o introducirla en el interior. อิโต โส คามณิ เอกนวุติกปฺเปติ ภควา กถยมาโนว ยาว นิกฺขนฺโต นาสิกวาโต น ปุน ปวิสติ, ตาวตเกน กาเลน เอกนวุติกปฺเป อนุสฺสริ ‘‘อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ กุเล ปกฺกภิกฺขาทาเนน อุปหตปุพฺพ’’นฺติ ปริชานนตฺถํ. อเถกมฺปิ อปสฺสนฺโต ‘‘อิโต โส, คามณี’’ติอาทิมาห. อิทานิ ทานาทีนํ อานิสํสํ กเถนฺโต อถ โข ยานิ ตานิ กุลานิ อฑฺฒานีติ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ ทานสมฺภูตานีติ ทาเนน สมฺภูตานิ นิพฺพตฺตานิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สจฺจํ นาม สจฺจวาทิตา. สามญฺญํ นาม เสสสีลํ. วิกิรตีติ อโยเคน วฬญฺเชนฺโต วิปฺปกิรติ. วิธมตีติ ธเมนฺโต วิย นาเสติ. วิทฺธํเสตีติ นาเสติ. อนิจฺจตาติ หุตฺวา อภาโว พหุนาปิ กาเลน สงฺคตานํ ขเณเนว อนฺตรธานํ. 'Desde hace noventa y un eones, Gāmaṇi': el Bendito, mientras hablaba, reflexionó durante el tiempo en que el aire sale por la nariz y no vuelve a entrar, con el fin de discernir: '¿Hay alguna familia que haya sido arruinada por dar limosna de comida cocinada?'. Al no ver a ninguna familia arruinada, dijo: 'Desde hace..., Gāmaṇi'. Ahora, deseando hablar sobre los beneficios de la generosidad y otras virtudes, comenzó el discurso sobre el Dhamma con: 'Ciertamente, aquellas familias que son ricas...'. Allí, 'nacidas de la generosidad' significa surgidas o producidas a través de la generosidad. El mismo método se aplica a los otros dos términos. Aquí, 'Verdad' significa veracidad. 'Vida ascética' significa el resto de la virtud (sīla). 'Desperdicia' significa que, mediante un uso inadecuado [como en vicios], se malgastan los recursos. 'Destruye' significa que los hace desaparecer como si los soplara. 'Aniquila' significa que causa la ruina. 'Impermanencia' significa el estado de dejar de existir después de haber sido, o la desaparición en un solo instante de las riquezas acumuladas durante mucho tiempo. ๑๐. มณิจูฬกสุตฺตวณฺณนา 10. Comentario al Maṇicūḷaka Sutta ๓๖๒. ทสเม ตํ ปริสํ เอตทโวจาติ ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺตา ปุตฺตทารญฺเจว ชาตรูปรชตญฺจ ปหาเยว ปพฺพชนฺติ, น จ สกฺกา ยํ ปหาย ปพฺพชิตา, ตํ เตหิ คเหตุ’’นฺติ นยคฺคาเห ฐตฺวา ‘‘มา อยฺโย’’ติอาทิวจนํ อโวจ. เอกํเสเนตนฺติ เอตํ ปญฺจกามคุณกปฺปนํ อสฺสมณธมฺโม อสกฺยปุตฺติยธมฺโมติ เอกํเสน ธาเรยฺยาสิ. 362. En el décimo [discurso], 'dijo esto a esa asamblea': se dice que él tuvo este pensamiento: 'Los hijos de buena familia, al ordenarse, lo hacen abandonando a sus hijos y esposas, así como el oro y la plata. No es posible que aquello que abandonaron para ordenarse, como quien escupe un bocado, sea tomado nuevamente por ellos'. Basándose en este razonamiento, dijo a la asamblea en el palacio las palabras: 'No, venerables señores', etc. 'Ciertamente eso': debes considerar con certeza que esta aceptación de los cinco hilos del placer sensual no es la práctica de un asceta ni la práctica de un hijo de los Sakyas. ติณนฺติ เสนาสนจฺฉทนติณํ. ปริเยสิตพฺพนฺติ ติณจฺฉทเน วา อิฏฺฐกจฺฉทเน วา เคเห ปลุชฺชนฺเต เยหิ ตํ การิตํ, เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ การิตเสนาสนํ โอวสฺสติ, น สกฺกา ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ อาจิกฺขิตพฺพํ. มนุสฺสา สกฺโกนฺตา กริสฺสนฺติ, อสกฺโกนฺตา ‘‘ตุมฺเห วฑฺฒกึ คเหตฺวา การาเปถ, มยํ เต สญฺญาเปสฺสามา’’ติ วกฺขนฺติ. เอวํ วุตฺเต กาเรตฺวา เตสํ อาจิกฺขิตพฺพํ. มนุสฺสา วฑฺฒกีนํ ทาตพฺพํ ทสฺสนฺติ. สเจ อาวาสสามิกา นตฺถิ, อญฺเญสมฺปิ ภิกฺขาจารวตฺเตน อาโรเจตฺวา กาเรตุํ วฏฺฏติ. อิทํ สนฺธาย ‘‘ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. 'Hierba' se refiere a la hierba para techar el alojamiento. 'Debe ser buscada' significa que, cuando una vivienda techada con hierba o ladrillos se deteriora, uno debe acudir a quienes la hicieron construir y decirles: 'El alojamiento que hicieron construir gotea; no es posible vivir allí'. Si las personas pueden, lo repararán; si no pueden, dirán: 'Venerables, traigan a un carpintero y háganlo reparar, nosotros pagaremos el salario'. Ante tales palabras, después de hacerlo reparar por los carpinteros, debe informárseles. Las personas darán lo que se debe pagar a los carpinteros. Si los dueños del alojamiento no están, es apropiado informar incluso a otros mediante la conducta de pedir limosna para que se realice la reparación. Refiriéndose a este procedimiento, se dijo 'debe ser buscada'. ทารุนฺติ [Pg.145] เสนาสเน โคปานสิอาทีสุ ปลุชฺชมาเนสุ ตทตฺถาย ทารุํ. สกฏนฺติ คิหิวิกตํ กตฺวา ตาวกาลิกสกฏํ. น เกวลญฺจ สกฏเมว, อญฺญมฺปิ วาสิผรสุกุทฺทาลาทิอุปกรณํ เอวํ ปริเยสิตุํ วฏฺฏติ. ปุริโสติ หตฺถกมฺมวเสน ปุริโส ปริเยสิตพฺโพ. ยํกิญฺจิ หิ ปุริสํ ‘‘หตฺถกมฺมํ, อาวุโส, กตฺวา ทสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ทสฺสามิ, ภนฺเต,’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรหี’’ติ ยํ อิจฺฉติ, ตํ กาเรตุํ วฏฺฏติ. น ตฺเววาหํ, คามณิ, เกนจิ ปริยาเยนาติ ชาตรูปรชตํ ปนาหํ เกนจิปิ การเณน ปริเยสิตพฺพนฺติ น วทามิ. 'Madera' se refiere a la madera para las vigas y demás partes del alojamiento cuando se deterioran. 'Carro' se refiere a un carro de los laicos que se toma prestado temporalmente. Y no solo se debe buscar un carro, sino que también es apropiado buscar de la misma manera otras herramientas como azuelas, hachas, azadones, etc. 'Hombre' significa que se debe buscar a un hombre por sus servicios de trabajo manual. Pues, habiendo dicho a cualquier hombre: 'Amigo, ¿podrías realizar un trabajo manual?', si él responde: 'Lo haré, venerable señor', entonces es apropiado pedirle que haga lo que uno desea diciendo: 'Haz esto y aquello'. 'Pero yo no digo, Gāmaṇi, de ninguna manera': con esto, el Buda expresa que no dice bajo ninguna circunstancia que el oro y la plata deban ser buscados. ๑๑. ภทฺรกสุตฺตวณฺณนา 11. Comentario al Bhadraka Sutta ๓๖๓. เอกาทสเม มลฺเลสูติ เอวํนามเก ชนปเท. วเธนาติ มารเณน. ชานิยาติ ธนชานิยา. อกาลิเกน ปตฺเตนาติ น กาลนฺตเรน ปตฺเตน, กาลํ อนติกฺกมิตฺวาว ปตฺเตนาติ อตฺโถ. จิรวาสี นาม กุมาโรติ เอวํนามโก ตสฺส ปุตฺโต. พหิ อาวสเถ ปฏิวสตีติ พหินคเร กิญฺจิเทว สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺโต วสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตํ. 363. En el undécimo [discurso], 'entre los Mallas' significa en la región de ese nombre. 'Por ejecución' significa mediante la muerte. 'Por pérdida' significa por la pérdida de riqueza. 'Por lo que llega sin demora' significa que llega sin otro intervalo de tiempo, es decir, llega sin haber pasado el tiempo. 'El joven llamado Ciravāsī' es el nombre del hijo del jefe de la aldea. 'Vive en un alojamiento externo' significa que vive fuera de la ciudad aprendiendo algún arte. En este sutta se describe el sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha). ๑๒. ราสิยสุตฺตวณฺณนา 12. Comentario al Rāsiya Sutta ๓๖๔. ทฺวาทสเม ราสิโยติ ราสึ กตฺวา ปญฺหสฺส ปุจฺฉิตตฺตา ราสิโยติ เอวํ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ คหิตนาโม. ตปสฺสินฺติ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขชีวินฺติ ลูขชีวิกํ. อนฺตาติ โกฏฺฐาสา. คาโมติ คามฺโม. คมฺโมติปิ ปาโฐ, คามวาสีนํ ธมฺโมติ อตฺโถ. อตฺตกิลมถานุโยโคติ อตฺตโน กิลมถานุโยโค, สรีรทุกฺขกรณนฺติ อตฺโถ. 364. En el duodécimo, 'Rāsiya' es el nombre dado por los ancianos que compilaron el Dhamma porque se plantearon preguntas haciendo una clasificación (rāsi). 'Al asceta' se refiere a quien depende de prácticas arduas que atormentan el cuerpo. 'De vida áspera' significa que tiene un modo de vida penoso. 'Extremos' son las partes o facciones. 'Vulgar' (gāmo) significa vil; también existe la variante 'gammo', que significa la conducta habitual de los aldeanos. 'Devoción al tormento de uno mismo' significa la práctica de afligirse a uno mismo, es decir, causar sufrimiento al propio cuerpo. กสฺมา ปเนตฺถ กามสุขลฺลิกานุโยโค คหิโต, กสฺมา อตฺตกิลมถานุโยโค, กสฺมา มชฺฌิมา ปฏิปทาติ? กามสุขลฺลิกานุโยโค ตาว กามโภคีนํ ทสฺสนตฺถํ คหิโต, อตฺตกิลมถานุโยโค ตปนิสฺสิตกานํ, มชฺฌิมา ปฏิปทา ติณฺณํ นิชฺชรวตฺถูนํ ทสฺสนตฺถํ คหิตา. กึ เอเตสํ ทสฺสเน ปโยชนนฺติ? อิเม ทฺเว อนฺเต ปหาย ตถาคโต มชฺฌิมาย ปฏิปทาย สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต. โส กามโภคิโนปิ น สพฺเพ ครหติ น ปสํสติ, ตปนิสฺสิตเกปิ น สพฺเพ ครหติ น [Pg.146] ปสํสติ, ครหิตพฺพยุตฺตเกเยว ครหติ, ปสํสิตพฺพยุตฺตเก ปสํสตีติ อิมสฺสตฺถสฺส ปกาสนํ เอเตสํ ทสฺสเน ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ. ¿Por qué se mencionan aquí la devoción al placer sensual, la devoción al tormento de uno mismo y el camino medio? La devoción al placer sensual se menciona para mostrar a quienes disfrutan de los placeres de los sentidos; la devoción al tormento de uno mismo, para mostrar a quienes dependen de prácticas de autotortura; y el camino medio se menciona para mostrar los tres fundamentos de la purificación [de las impurezas]. ¿Cuál es el propósito de mostrar esto? Habiendo abandonado estos dos extremos, el Tathāgata alcanzó el perfecto despertar mediante el camino medio. Él no censura ni elogia a todos los que disfrutan de los placeres de los sentidos, ni censura ni elogia a todos los que dependen de prácticas de autotortura. Debe entenderse que el propósito de mostrar esto es declarar este significado: él censura solo a quienes merecen ser censurados y elogia solo a quienes merecen ser elogiados. อิทานิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต ตโย โขเม, คามณิ, กามโภคิโนติอาทิมาห. ตตฺถ สาหเสนาติ สาหสิกกมฺเมน. น สํวิภชตีติ มิตฺตสหายสนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตานํ สํวิภาคํ น กโรติ. น ปุญฺญานิ กโรตีติ อนาคตภวสฺส ปจฺจยภูตานิ ปุญฺญานิ น กโรติ. ธมฺมาธมฺเมนาติ ธมฺเมน จ อธมฺเมน จ. ฐาเนหีติ การเณหิ. สจฺฉิกโรตีติ กถํ อตฺตานํ อาตาเปนฺโต ปริตาเปนฺโต สจฺฉิกโรติ? จตุรงฺควีริยวเสน จ ธุตงฺควเสน จ. ติสฺโส สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชราติ เอตฺถ เอโกปิ มคฺโค ติณฺณํ กิเลสานํ นิชฺชรณตาย ติสฺโส นิชฺชราติ วุตฺโตติ. Ahora, para explicar este asunto, dijo: 'Existen estos tres, jefe, que disfrutan de los placeres sensuales', etc. Allí, 'con violencia' (sāhasena) significa mediante actos violentos. 'No comparte' (na saṃvibhajati) significa que no realiza la partición de bienes con amigos, compañeros o allegados. 'No realiza méritos' (na puññāni karoti) significa que no realiza actos meritorios que son condiciones para una existencia futura. 'Por medios correctos e incorrectos' (dhammādhammena) significa tanto por lo que es conforme al Dhamma como por lo que no lo es. 'Por razones' (ṭhānehi) significa por causas. 'Realiza' (sacchikaroti): ¿cómo puede alguien realizar la meta atormentándose y afligiéndose a sí mismo? Lo hace mediante el poder del esfuerzo de cuatro factores y mediante las prácticas ascéticas (dhutaṅga). En la expresión 'tres desgastes visibles' (tisso sandiṭṭhikā nijjarā), se dice que incluso un solo camino noble constituye los 'tres desgastes' debido a la erradicación de las tres impurezas: apego, odio e ignorancia. ๑๓. ปาฏลิยสุตฺตวณฺณนา 13. Comentario al Pāṭaliya Sutta. ๓๖๕. เตรสเม ทูเตยฺยานีติ ทูตกมฺมานิ ปณฺณานิ เจว มุขสาสนานิ จ. ปาณาติปาตญฺจาหนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? น เกวลํ อหํ มายํ ชานามิ, อญฺญมฺปิ อิทญฺจิทญฺจ ชานามีติ สพฺพญฺญุภาวทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. สนฺติ หิ, คามณิ, เอเก สมณพฺราหฺมณาติ อิทํ เสสสมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธึ ทสฺเสตฺวา ตสฺสา ปชหาปนตฺถํ อารทฺธํ. 365. En el decimotercer discurso, 'mensajerías' (dūteyyāni) se refiere a las labores de mensajero, tanto el transporte de cartas escritas como de mensajes verbales. ¿Por qué se inició este pasaje sobre 'la destrucción de la vida'? Se inició para mostrar el estado de omnisciencia, indicando: 'No solo conozco la ilusión (māyā), sino que también conozco esto y aquello'. 'Hay, jefe, ciertos ascetas y brahmanes': esto se inició para exponer las doctrinas de los demás ascetas y brahmanes con el fin de que sean abandonadas. มาลี กุณฺฑลีติ มาลาย มาลี, กุณฺฑเลหิ กุณฺฑลี. อิตฺถิกาเมหีติ อิตฺถีหิ สทฺธึ กามา อิตฺถิกามา, เตหิ อิตฺถิกาเมหิ. อาวสถาคารนฺติ กุลฆรสฺส เอกสฺมึ ฐาเน เอเกกสฺเสว สุขนิวาสตฺถาย กตํ วาสาคารํ. เตนาหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชามีติ ตสฺสาหํ อตฺตโน สตฺติอนุรูเปน เจว พลานุรูเปน จ สํวิภาคํ กโรมิ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กงฺขนิเย ฐาเนติ กงฺขิตพฺเพ การเณ. จิตฺตสมาธินฺติ ตสฺมึ ธมฺมสมาธิสฺมึ ฐิโต ตฺวํ สห วิปสฺสนาย จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน จิตฺตสมาธึ สเจ ปฏิลเภยฺยาสีติ ทสฺเสติ. อปณฺณกตาย มยฺหนฺติ อยํ ปฏิปทา มยฺหํ อปณฺณกตาย อนปราธกตาย เอว สํวตฺตตีติ อตฺโถ. กฏคฺคาโหติ ชยคฺคาโห. 'Con guirnaldas y pendientes' (mālī kuṇḍalī) significa adornado con guirnaldas y adornado con pendientes. 'Con placeres de mujeres' (itthikāmehi) se refiere a los placeres sensuales junto con las mujeres. 'Casa de huéspedes' (āvasathāgāraṃ) se refiere a una estancia construida en un lugar de la casa familiar para la cómoda residencia de cada invitado. 'Por eso comparto según mi capacidad y fuerza' significa que realizo la distribución según mi fe y mis recursos. 'Suficiente' (alaṃ) significa adecuado. 'En una situación de duda' (kaṅkhaniye ṭhāne) significa ante una causa que genera incertidumbre. 'Concentración de la mente' (cittasamādhiṃ): muestra que si tú, establecido en esa 'concentración del Dhamma', obtuvieras la concentración mental mediante la visión cabal (vipassanā) y los cuatro senderos nobles. 'Para mi certidumbre' (apaṇṇakatāya mayhaṃ) tiene el significado de que esta práctica conduce a mi ausencia de error o impecabilidad. 'La jugada ganadora' (kaṭaggāho) es obtener la victoria. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ, ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสีติ เอตฺถ ธมฺมสมาธีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมา, จิตฺตสมาธีติ สห วิปสฺสนาย [Pg.147] จตฺตาโร มคฺคา. อถ วา ‘‘ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๖) เอวํ วุตฺตา ปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธิสุขสมาธิสงฺขาตา ปญฺจ ธมฺมา ธมฺมสมาธิ นาม, จิตฺตสมาธิ ปน สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคาว. อถ วา ทสกุสลกมฺมปถา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา จาติ อยํ ธมฺมสมาธิ นาม, ตํ ธมฺมสมาธึ ปูเรนฺตสฺส อุปฺปนฺนา จิตฺเตกคฺคตา จิตฺตสมาธิ นาม. เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสีติ เอวํ ตฺวํ อิมสฺมึ วุตฺตปฺปเภเท ธมฺมสมาธิสฺมึ ฐิโต สเจ เอวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอกํเสเนตํ กงฺขํ ปชเหยฺยาสีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. 'Esta es, jefe, la concentración del Dhamma; si allí obtuvieras la concentración de la mente': aquí, 'concentración del Dhamma' se refiere a los diez senderos de acción saludable (kusala-kammapatha), y 'concentración de la mente' se refiere a los cuatro senderos junto con la visión cabal. Alternativamente, los cinco factores denominados júbilo (pāmojja), arrobamiento (pīti), tranquilidad (passaddhi), felicidad (sukha) y concentración (samādhi) son llamados 'concentración del Dhamma', mientras que la 'concentración de la mente' son únicamente los cuatro senderos junto con la visión cabal. O bien, los diez senderos de acción saludable y las cuatro moradas divinas (brahmavihāra) constituyen la 'concentración del Dhamma', y la unificación mental que surge en quien perfecciona esa concentración del Dhamma es la 'concentración de la mente'. 'Así abandonarías este estado de duda': el significado es que, si tú, establecido en esta mencionada variedad de concentración del Dhamma, obtuvieras de tal modo la concentración de la mente, abandonarías ciertamente esa duda. El resto es igual a lo explicado en todos los casos anteriores. คามณิสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario al Gāmaṇi Saṃyutta. ๙. อสงฺขตสํยุตฺตํ 9. Asaṅkhata Saṃyutta (Discursos sobre lo No-Condicionado). ๑. ปฐมวคฺโค 1. Primer Vagga (Capítulo). ๑-๑๑. กายคตาสติสุตฺตาทิวณฺณนา 1-11. Comentario al Kāyagatāsati Sutta y otros. ๓๖๖-๓๗๖. อสงฺขตสํยุตฺเต [Pg.148] อสงฺขตนฺติ อกตํ. หิเตสินาติ หิตํ เอสนฺเตน. อนุกมฺปเกนาติ อนุกมฺปมาเนน. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ อนุกมฺปํ จิตฺเตน ปริคฺคเหตฺวา, ปฏิจฺจาติปิ วุตฺตํ โหติ. กตํ โว ตํ มยาติ ตํ มยา อิมํ อสงฺขตญฺจ อสงฺขตมคฺคญฺจ เทเสนฺเตน ตุมฺหากํ กตํ. เอตฺตกเมว หิ อนุกมฺปกสฺส สตฺถุ กิจฺจํ, ยทิทํ อวิปรีตธมฺมเทสนา. อิโต ปรํ ปน ปฏิปตฺติ นาม สาวกานํ กิจฺจํ. เตนาห เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ…เป… อมฺหากํ อนุสาสนีติ อิมินา รุกฺขมูลเสนาสนํ ทสฺเสติ. สุญฺญาคารานีติ อิมินา ชนวิวิตฺตํ ฐานํ. อุภเยน จ โยคานุรูปํ เสนาสนํ อาจิกฺขติ, ทายชฺชํ นิยฺยาเตติ. 366-376. En el Asaṅkhata Saṃyutta, 'lo No-Condicionado' (asaṅkhataṃ) significa lo que no ha sido creado, es decir, el Nibbāna. 'Por quien busca el bienestar' (hitesinā) significa por aquel que busca el beneficio. 'Por el compasivo' (anukampakena) significa por aquel que siente simpatía. 'Motivado por la compasión' (anukampaṃ upādāya) significa habiendo acogido la compasión con la mente; también se dice que es 'en dependencia de la compasión'. 'Eso ha sido hecho por mí para vosotros' significa que, al enseñar este No-Condicionado y el sendero hacia lo No-Condicionado, yo he cumplido con el deber que os corresponde como maestro. Pues este es el alcance de la tarea de un Maestro compasivo: la enseñanza de la doctrina sin error. Después de esto, la práctica (paṭipatti) es el deber de los discípulos. Por ello dijo: 'Estos, monjes, son raíces de árboles... nuestra instrucción'. Con esto muestra el alojamiento al pie de los árboles. Con 'chozas vacías' (suññāgārāni) muestra un lugar alejado de la gente. Con ambos términos indica un alojamiento apropiado para la práctica de la meditación y entrega su herencia. ฌายถาติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน อฏฺฐตึสารมฺมณานิ, ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ อนิจฺจาทิโต ขนฺธายตนาทีนิ อุปนิชฺฌายถ, สมถญฺจ วิปสฺสนญฺจ วฑฺเฒถาติ วุตฺตํ โหติ. มา ปมาทตฺถาติ มา ปมชฺชิตฺถ. มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถาติ เย หิ ปุพฺเพ ทหรกาเล อโรคกาเล สตฺตสปฺปายาทิสมฺปตฺติกาเล สตฺถุ สมฺมุขีภาวกาเล จ โยนิโสมนสิการรหิตา รตฺตินฺทิวํ มงฺกุลภตฺตํ หุตฺวา เสยฺยสุขํ มิทฺธสุขํ อนุโภนฺตา ปมชฺชนฺติ, เต ปจฺฉา ชรากาเล โรคกาเล มรณกาเล วิปตฺติกาเล สตฺถุ ปรินิพฺพุตกาเล จ ตํ ปุพฺเพ ปมาทวิหารํ อนุสฺสรนฺตา สปฺปฏิสนฺธิกาลกิริยญฺจ ภาริยํ สมฺปสฺสมานา วิปฺปฏิสาริโน โหนฺติ. ตุมฺเห ปน ตาทิสา มา อหุวตฺถาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถา’’ติ. 'Meditad' (jhāyatha) significa: contemplad los treinta y ocho objetos mediante la observación fija del objeto (ārammaṇūpanijjhāna), y contemplad los agregados, bases, etc., a través de la impermanencia y demás mediante la observación de las características (lakkhaṇūpanijjhāna); se refiere a desarrollar tanto la tranquilidad (samatha) como la visión cabal (vipassanā). 'No seáis negligentes' (mā pamādattha) significa no os descuidéis. 'No seáis de los que se arrepienten después' (mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha): se refiere a aquellos monjes que anteriormente, en su juventud, en tiempos de salud, en tiempos de abundancia de los siete requisitos adecuados y en presencia del Maestro, carecieron de atención sabia (yoniso manasikāra) y pasaron el día y la noche siendo alimento de chinches, disfrutando del placer de estar acostados y del letargo. Ellos, después, en la vejez, en la enfermedad, en el momento de la muerte, en tiempos de desgracia y tras el parinibbāna del Maestro, al recordar aquella vida de negligencia y viendo lo gravoso de una muerte que no está libre de un nuevo renacimiento, se llenan de remordimiento. Mostrando que vosotros no seáis así, dijo: 'No seáis de los que se arrepienten después'. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ อยํ อมฺหากํ สนฺติกา ‘‘ฌายถ มา ปมาทตฺถา’’ติ ตุมฺหากํ อนุสาสนี, โอวาโทติ วุตฺตํ โหติ. 'Esta es nuestra instrucción para vosotros' (ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī) significa: esta es la instrucción y el consejo que os doy de mi parte: 'Meditad, no seáis negligentes'. ๒. ทุติยวคฺโค 2. Segundo Vagga. ๑-๓๓. อสงฺขตสุตฺตาทิวณฺณนา 1-33. Comentario al Asaṅkhata Sutta y otros. ๓๗๗-๔๐๙. กาเย [Pg.149] กายานุปสฺสีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต วกฺขาม. 377-409. Lo que debe decirse respecto a pasajes como 'contemplando el cuerpo en el cuerpo' (kāye kāyānupassī), lo expondremos más adelante en el comentario al Mahāvagga. อนตนฺติอาทีสุ ตณฺหานติยา อภาเวน อนตํ. จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวํ. ปรมตฺถสจฺจตาย สจฺจํ. วฏฺฏสฺส ปรภาคฏฺเฐน ปารํ. สณฺหฏฺเฐน นิปุณํ. สุฏฺฐุ ทุทฺทสตาย สุทุทฺทสํ. ชราย อชริตตฺตา อชชฺชรํ. ถิรฏฺเฐน ธุวํ. อปลุชฺชนตาย อปโลกิตํ. จกฺขุวิญฺญาเณน อปสฺสิตพฺพตฺตา อนิทสฺสนํ. ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจานํ อภาเวน นิปฺปปญฺจํ. En los pasajes que comienzan con 'Anata', se denomina 'Anata' (sin inclinación) debido a la ausencia de la inclinación de la sed (taṇhā-nati). Se denomina 'Anāsava' (libre de eflujos) debido a la ausencia de los cuatro eflujos fermentados (āsavas). Se denomina 'Sacca' (verdad) por ser la Verdad en sentido último (paramattha-sacca). Se denomina 'Pāra' (la otra orilla) por tener el significado de ser la sección externa al ciclo de sufrimientos (vaṭṭa). Se denomina 'Nipuṇa' (sutil) por su naturaleza delicada. Se denomina 'Sududdasa' (muy difícil de ver) por el hecho de ser sumamente difícil de percibir. Se denomina 'Ajajjara' (sin decadencia) por estar libre del estado de deterioro y vejez (jarā). Se denomina 'Dhuva' (estable) por su significado de firmeza y permanencia. Se denomina 'Apalokita' (no sujeto a destrucción) por el hecho de carecer de desintegración. Se denomina 'Anidassana' (invisible) por el hecho de que no puede ser visto por la consciencia visual. Se denomina 'Nippapañca' (sin proliferación) por la ausencia de los factores de proliferación conocidos como sed, orgullo y puntos de vista (taṇhā, māna, diṭṭhi). สนฺตภาวฏฺเฐน สนฺตํ. มรณาภาเวน อมตํ. อุตฺตมฏฺเฐน ปณีตํ. สสฺสิริกฏฺเฐน สิวํ. นิรุปทฺทวตาย เขมํ. ตณฺหากฺขยสฺส ปจฺจยตฺตา ตณฺหกฺขยํ. Se denomina 'Santa' (paz) por el significado de su estado de tranquilidad. Se denomina 'Amata' (inmortal) por el hecho de no poseer el estado de muerte o destrucción. Se denomina 'Paṇīta' (sublime) por su naturaleza excelente. Se denomina 'Siva' (auspicioso) por su naturaleza dotada de esplendor. Se denomina 'Khema' (seguridad) por el hecho de estar libre de peligros y aflicciones. Se denomina 'Taṇhakkhaya' (extinción de la sed) por ser la causa de la cesación de la sed. วิมฺหาปนียฏฺเฐน อจฺฉรํ ปหริตพฺพยุตฺตกนฺติ อจฺฉริยํ. อภูตเมว ภูตํ อชาตํ หุตฺวา อตฺถีติ วา อพฺภุตํ. นิทฺทุกฺขตฺตา อนีติกํ. นิทฺทุกฺขสภาวตฺตา อนีติกธมฺมํ. วานาภาเวน นิพฺพานํ. พฺยาพชฺฌาภาเวเนว อพฺยาพชฺฌํ. วิราคาธิคมสฺส ปจฺจยโต วิราคํ. ปรมตฺถสุทฺธิตาย สุทฺธิ. ตีหิ ภเวหิ มุตฺตตาย มุตฺติ. กามาลยานํ อภาเวน อนาลยํ. ปติฏฺฐฏฺเฐน ทีปํ. อลฺลียิตพฺพยุตฺตฏฺเฐน เลณํ. ตายนฏฺเฐน ตาณํ. ภยสรณฏฺเฐน สรณํ, ภยนาสนนฺติ อตฺโถ. ปรํ อยนํ คติ ปติฏฺฐาติ ปรายณํ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. Se denomina 'Acchariya' (maravilloso) por su naturaleza capaz de causar asombro, digna de hacer chasquear los dedos. Se denomina 'Abbhuta' (asombroso) porque posee la cualidad de existir habiendo sido previamente algo sin precedentes. Se denomina 'Anītika' (libre de calamidad) por el hecho de estar libre de sufrimiento. Se denomina 'Anītikadhamma' (naturaleza libre de calamidad) por poseer una esencia libre de dolor. Se denomina 'Nibbāna' por el hecho de la ausencia de la sed llamada 'vāna' (atadura). Se denomina 'Abyābajjha' (libre de hostilidad/aflicción) precisamente por la ausencia de preocupación u opresión. Se denomina 'Virāga' (desapasionamiento) por ser la causa para alcanzar el sendero que elimina el apego. Se denomina 'Suddhi' (pureza) por el hecho de ser pura de manera absoluta y definitiva. Se denomina 'Mutti' (liberación) por el hecho de estar liberado de las tres esferas de existencia. Se denomina 'Anālaya' (sin apego) por la ausencia de los placeres sensoriales a los que los seres mundanos se aferran. Se denomina 'Dīpa' (isla) por el significado de ser un lugar de establecimiento. Se denomina 'Leṇa' (abrigo/cueva) por el significado de ser un lugar donde uno puede refugiarse. Se denomina 'Tāṇa' (protección) por su naturaleza de proteger contra el peligro. 'Saraṇa' (refugio) tiene el significado de destruir y eliminar el peligro; significa 'destrucción del miedo'. Se denomina 'Parāyaṇa' (destino final) porque es el camino supremo, la meta y el fundamento. El resto de los términos en este Samyutta debe entenderse de la misma manera que el método ya explicado. อสงฺขตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Asaṅkhatasaṃyutta ha terminado. ๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตํ 10. Abyākatasaṃyutta (Discursos sobre lo no declarado). ๑. เขมาสุตฺตวณฺณนา 1. Explicación del Khemāsutta. ๔๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตสฺส [Pg.150] ปฐเม เขมาติ คิหิกาเล พิมฺพิสารสฺส อุปาสิกา สทฺธาปพฺพชิตา มหาเถรี ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ เขมา’’ติ เอวํ ภควตา มหาปญฺญตาย เอตทคฺเค ฐปิตา. ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. วิยตฺตาติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. เมธาวินีติ เมธาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. พหุสฺสุตาติ ปริยตฺติพาหุสจฺเจนปิ ปฏิเวธพาหุสจฺเจนปิ สมนฺนาคตา. 410. En el primer sutta del Abyākatasaṃyutta, 'Khemā' se refiere a la gran monja (Mahatheri) que, en su época de laica, fue consorte del rey Bimbisara, seguidora del Buda y que se ordenó por fe en la enseñanza. Fue designada por el Bendito en la posición de 'Etadagga' (la más destacada) por su gran sabiduría, diciendo: 'Monjes, entre mis discípulas monjas de gran sabiduría, esta es Khemā'. 'Paṇḍitā' significa que está dotada de erudición. 'Viyattā' significa que está dotada de elocuencia y claridad. 'Medhāvinī' significa que posee una sabiduría capaz de recordar y comprender rápidamente. 'Bahussutā' significa que posee tanto el conocimiento teórico (pariyatti) como el conocimiento de la realización (paṭivedha). คณโกติ อจฺฉิทฺทกคณนาย กุสโล. มุทฺทิโกติ องฺคุลิมุทฺทาย คณนาย กุสโล. สงฺขายโกติ ปิณฺฑคณนาย กุสโล. คมฺภีโรติ จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร. อปฺปเมยฺโยติ อาฬฺหกคณนาย อปฺปเมยฺโย. ทุปฺปริโยคาโหติ อาฬฺหกคณนาย ปมาณคหณตฺถํ ทุโรคาโห. เยน รูเปน ตถาคตนฺติ เยน รูเปน ทีโฆ รสฺโส สาโม โอทาโตติ สตฺตสงฺขาตํ ตถาคตํ ปญฺญเปยฺย. ตํ รูปํ ตถาคตสฺส ปหีนนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการรูปํ สมุทยปฺปหาเนน สพฺพญฺญุตถาคตสฺส ปหีนํ. รูปสงฺขาย วิมุตฺโตติ อายตึ รูปสฺส อนุปฺปตฺติยา รูปารูปโกฏฺฐาเสนปิ เอวรูโป นาม ภวิสฺสตีติ โวหารสฺสปิ ปฏิปสฺสทฺธตฺตา รูปปณฺณตฺติยาปิ วิมุตฺโต. คมฺภีโรติ อชฺฌาสย คมฺภีรตาย จ คุณคมฺภีรตาย จ คมฺภีโร. ตสฺส เอวํ คุณคมฺภีรสฺส สโต สพฺพญฺญุตถาคตสฺส ยํ อุปาทาย สตฺตสงฺขาโต ตถาคโตติ ปญฺญตฺติ โหติ, ตทภาเวน ตสฺสา ปญฺญตฺติยา อภาวํ ปสฺสนฺตสฺส อยํ สตฺตสงฺขาโต โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิทํ วจนํ น อุเปติ น ยุชฺชติ, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติอาทิวจนมฺปิ น อุเปติ น ยุชฺชตีติ อตฺโถ. 'Gaṇako' es aquel experto en el método de contar por números hasta el nueve sin interrupción. 'Muddiko' es aquel experto en el método de contar utilizando las marcas de los dedos. 'Saṅkhāyako' es aquel experto en el método de cálculo total o por sumatoria. 'Gambhīro' significa que tiene una profundidad de ochenta y cuatro mil leguas (yojanas). 'Appameyyó' significa que no puede ser medido ni cuantificado mediante medidas de capacidad (como el āḷhaka). 'Duppariyogāhó' significa que es difícil de penetrar para tomar su medida mediante cálculos de capacidad. 'Yena rūpena tathāgatanti' se refiere a aquel rastro de forma (rūpa) por el cual uno podría designar a un ser llamado 'Tathagata' como largo, bajo, oscuro o claro. 'Taṃ rūpaṃ tathāgatassa pahīnanti' significa que tal tipo de forma antes mencionado ha sido abandonado por el Buda Omnisciente mediante el abandono de su causa (samudaya). 'Rūpasaṅkhāya vimuttoti' significa que, debido a la no aparición futura de la forma y a la pacificación del lenguaje que lo describe bajo categorías de forma o no-forma, él está liberado de la designación basada en la forma. 'Gambhīro' significa profundo tanto por la profundidad de su disposición interna (ajjhāsaya) como por la profundidad de sus virtudes (guṇa). Para aquel Buda Omnisciente que es así de profundo en virtudes, la designación de 'Tathagata' como un ser basado en los cinco agregados deja de existir; para quien ve la ausencia de tal designación debido a la ausencia de esos agregados, las afirmaciones como 'el Tathagata existe después de la muerte' o 'el Tathagata no existe después de la muerte' no son aplicables ni apropiadas. Este es el significado. สํสนฺทิสฺสตีติ เอกํ ภวิสฺสติ. สเมสฺสตีติ นิรนฺตรํ ภวิสฺสติ. น วิโรธยิสฺสตีติ น วิรุทฺธํ ปทํ ภวิสฺสติ. อคฺคปทสฺมินฺติ เทสนาย. เทสนา หิ อิธ อคฺคปทนฺติ อธิปฺเปตา. 'Saṃsandissatī' significa que será uno mismo (coincidirá). 'Samessatī' significa que será consistente, sin diferencias. 'Na virodhayissatī' significa que no habrá ni una sola palabra contradictoria entre sí. 'Aggapadasmiṃ' se refiere a la enseñanza (desanā), ya que en este sutta se entiende la enseñanza como el punto o palabra suprema. ๒. อนุราธสุตฺตวณฺณนา 2. Explicación del Anurādhasutta. ๔๑๑. ทุติยํ [Pg.151] ขนฺธิยวคฺเค วิตฺถาริตเมว, อพฺยากตาธิการโต ปน อิธ วุตฺตํ. 411. El segundo sutta ya ha sido explicado detalladamente en el Khandhavagga; sin embargo, se menciona aquí por tratarse del tema de lo no declarado (abyākata). ๓-๘. ปฐมสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตาทิวณฺณนา 3-8. Explicación del primer Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasutta y otros. ๔๑๒-๔๑๗. ตติเย รูปคตเมตนฺติ รูปมตฺตเมตํ. เอตฺถ รูปโต อญฺโญ โกจิ สตฺโต นาม น อุปลพฺภติ, รูเป ปน สติ นามมตฺตํ เอตํ โหตีติ ทสฺเสติ. เวทนาคตเมตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ โข อาวุโส เหตูติ อยํ รูปาทีนิ มุญฺจิตฺวา อนุปลพฺภิยสภาโว เหตุ, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตาติ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. 412-417. En el tercer sutta, 'rūpagatametanti' significa que esto es solo forma. Muestra que aquí, aparte de la forma, no se encuentra ningún ser, y que mientras exista la forma, esto es solo un nombre. En pasajes como 'vedanāgatametanti', se aplica el mismo método. 'Ayaṃ kho āvuso hetū' significa: 'Esta naturaleza de no ser hallado aparte de la forma y los demás agregados es la causa por la cual esto no ha sido declarado por el Bendito'. ๙. กุตูหลสาลาสุตฺตวณฺณนา 9. Explicación del Kutūhalasālāsutta. ๔๑๘. นวเม กุตูหลสาลายนฺติ กุตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ, ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ กุตูหลุปฺปวตฺติฏฺฐานโต กุตูหลสาลาติ วุจฺจติ. ทูรมฺปิ คจฺฉตีติ ยาว อาภสฺสรพฺรหฺมโลกา คจฺฉติ. อิมญฺจ กายํ นิกฺขิปตีติ จุติจิตฺเตน นิกฺขิปติ. อนุปปนฺโน โหตีติ จุติกฺขเณเยว ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อนุปฺปนฺนตฺตา อนุปปนฺโน โหติ. 418. En el noveno sutta, sobre la expresión 'kutūhalasālāyanti': no existe una sala específica llamada así, sino que se denomina 'Kutūhalasālā' (Sala de Curiosidad/Debate) a aquel lugar donde ascetas y brahmanes de diversos puntos de vista entablan diversas conversaciones, siendo un sitio donde surge la curiosidad de muchas personas que se preguntan: '¿Qué dice este?' o '¿Qué dice aquel?'. 'Dūrampi gacchatī' significa que puede ir tan lejos como el mundo de los dioses Abhassara Brahma. 'Imañca kāyaṃ nikkhipatī' significa que deja este cuerpo mediante la consciencia de muerte (cuti-citta). 'Anupapanno hotī' significa que en el mismo momento de la muerte, debido a que la consciencia de renacimiento (paṭisandhi-citta) aún no ha surgido, se dice que no ha reaparecido. ๑๐. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา 10. Explicación del Ānandasutta. ๔๑๙. ทสเม เตสเมตํ สทฺธึ อภวิสฺสาติ เตสํ ลทฺธิยา สทฺธึ เอตํ อภวิสฺส. อนุโลมํ อภวิสฺส ญาณสฺส อุปฺปาทาย สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ ยํ เอตํ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ วิปสฺสนาญาณํ อุปฺปชฺชติ, อปิ นุ เม ตสฺส อนุโลมํ อภวิสฺสาติ อตฺโถ. 419. En el décimo sutta, 'tesametaṃ saddhiṃ abhavissāti' significa que eso habría coincidido con la doctrina de ellos (los eternistas). 'Anulomaṃ abhavissa ñāṇassa uppādāya sabbe dhammā anattāti' se refiere a si tal respuesta habría sido propicia para el surgimiento del conocimiento de introspección (vipassanā-ñāṇa) que comprende que 'todos los fenómenos son no-yo' (sabbe dhammā anattā). Este es el significado. ๑๑. สภิยกจฺจานสุตฺตวณฺณนา 11. Explicación del Sabhiyakaccānasutta. ๔๒๐. เอกาทสเม [Pg.152] เอตเมตฺตเกน เอตฺตกเมวาติ อาวุโส ยสฺสาปิ เอตํ เอตฺตเกน กาเลน ‘‘เหตุมฺหิ สติ รูปีติอาทิ ปญฺญาปนา โหติ, อสติ น โหตี’’ติ พฺยากรณํ ภเวยฺย, ตสฺส เอตฺตกเมว พหุ. โก ปน วาโท อติกฺกนฺเตติ อติกฺกนฺเต ปน อติมนาเป ธมฺมเทสนานเย วาโทเยว โก, นตฺถิ วาโท, ฉินฺนา กถาติ. 420. En el undécimo [discurso], sobre la frase 'esto por tanto, solo por esto': amigos, para aquel que en tan poco tiempo pudiera ofrecer una respuesta analítica como: 'si la causa está presente, ocurre la designación de «con forma», etc.; si está ausente, no ocurre', esto mismo es ya mucho para él. ¿Y qué decir de lo que es superior? Ante un método de enseñanza del Dhamma superior y sumamente deleitable, ¿qué más se podría decir? No hay nada que decir; la cuestión está zanjada. อพฺยากตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Abyākata Saṃyutta ha finalizado. อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย Así, de la Sāratthappakāsinī, el comentario del Saṃyutta Nikāya, สฬายตนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha finalizado la explicación del Saḷāyatanavagga.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi