นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ဘုရား၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ တရားအလုံးစုံကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

สํยุตฺตนิกาเย

သံယုတ္တနိကာယ်၌

สฬายตนวคฺค-อฏฺฐกถา

သဠာယတနဝဂ်အဋ္ဌကထာ

๑. สฬายตนสํยุตฺตํ

၁. သဠာယတနသံယုတ်

๑. อนิจฺจวคฺโค

၁. အနိစ္စဝဂ်

๑. อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตวณฺณนา

၁. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ်အဖွင့်

๑. สฬายตนวคฺคสฺส [Pg.1] ปฐเม จกฺขุนฺติ ทฺเว จกฺขูนิ – ญาณจกฺขุ เจว มํสจกฺขุ จ. ตตฺถ ญาณจกฺขุ ปญฺจวิธํ – พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขูติ. เตสุ พุทฺธจกฺขุ นาม อาสยานุสยญาณญฺเจว อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ, ยํ – ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต’’ติ (มหาว. ๙; ม. นิ. ๑.๒๘๓; ๒.๓๓๘) อาคตํ. ธมฺมจกฺขุ นาม เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ, ยํ – ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ (มหาว. ๑๖; ม. นิ. ๒.๓๙๕) อาคตํ. สมนฺตจกฺขุ นาม สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ยํ – ‘‘ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขู’’ติ (มหาว. ๘; ม. นิ. ๑.๒๘๒; ๒.๓๓๘) อาคตํ. ทิพฺพจกฺขุ นาม อาโลกผรเณน อุปฺปนฺนํ ญาณํ, ยํ – ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา’’ติ (ปารา. ๑๓; ม. นิ. ๒.๓๔๑) อาคตํ. ปญฺญาจกฺขุ นาม จตุสจฺจปริจฺเฉทกญาณํ, ยํ – ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ (ส. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) อาคตํ.

၁. သဠာယတနဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'စက္ခု' ဟူသည် ဉာဏစက္ခုနှင့် မံသစက္ခု ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဉာဏစက္ခုသည် ဗုဒ္ဓစက္ခု၊ ဓမ္မစက္ခု၊ သမန္တစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ပညာစက္ခု ဟု ငါးမျိုးရှိ၏။ ထိုငါးမျိုးတို့တွင် သတ္တဝါတို့၏ အာသယနှင့် အနုသယကို သိသောဉာဏ်၊ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်ခြင်း မရင့်ခြင်းကို သိသောဉာဏ်တို့သည် ဗုဒ္ဓစက္ခု မည်၏။ ထိုဗုဒ္ဓစက္ခုကို 'ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူလတ်သော်' ဟူသော ပါဠိ၌ လာရှိ၏။ အောက်မဂ်သုံးပါးနှင့် ဖိုလ်သုံးပါးတို့ကို ဓမ္မစက္ခု မည်၏။ ထိုဓမ္မစက္ခုကို 'မြူကင်းသော၊ ကိလေသာညစ်ကြေးကင်းသော ဓမ္မမျက်စိသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ' ဟူသော ပါဠိ၌ လာရှိ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို သမန္တစက္ခု မည်၏။ ထိုသမန္တစက္ခုကို 'ထက်ဝန်းကျင်ကို မြင်နိုင်သော မျက်စိရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ပြာသာဒ်ထက်သို့ တက်တော်မူ၍' ဟူသော ပါဠိ၌ လာရှိ၏။ အလင်းကသိုဏ်းကို ပွားစေခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်ကို ဒိဗ္ဗစက္ခု မည်၏။ ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုကို 'စင်ကြယ်သော နတ်မျက်စိနှင့်တူသော ဉာဏ်ဖြင့်' ဟူသော ပါဠိ၌ လာရှိ၏။ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမြင်တတ်သော ဉာဏ်ကို ပညာစက္ခု မည်၏။ ထိုပညာစက္ခုကို 'ဉာဏ်မျက်စိသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ' ဟူသော ပါဠိ၌ လာရှိ၏။

มํสจกฺขุปิ [Pg.2] ทุวิธํ – สสมฺภารจกฺขุ, ปสาทจกฺขูติ. เตสุ ยฺวายํ อกฺขิกูปเก อกฺขิปฏเลหิ ปริวาริโต มํสปิณฺโฑ, ยตฺถ จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโว ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ สงฺเขปโต เตรส สมฺภารา โหนฺติ. วิตฺถารโต ปน จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโวติ อิเม นว จตุสมุฏฺฐานวเสน ฉตฺตึส, ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ อิเม กมฺมสมุฏฺฐานา ตาว จตฺตาโรติ จตฺตารีส สมฺภารา โหนฺติ. อิทํ สสมฺภารจกฺขุ นาม. ยํ ปเนตฺถ เสตมณฺฑลปริจฺฉินฺเนน กณฺหมณฺฑเลน ปริวาริเต ทิฏฺฐิมณฺฑเล สนฺนิวิฏฺฐํ รูปทสฺสนสมตฺถํ ปสาทมตฺตํ, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. ตสฺส ตโต ปเรสญฺจ โสตาทีนํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาว.

မံသစက္ခုသည်လည်း သသမ္ဘာရစက္ခု၊ ပသာဒစက္ခု ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် မျက်တွင်း၌ မျက်ခွံတို့ဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော အသားစိုင်သည် ရှိ၏။ ထိုအသားစိုင်၌ ဓာတ်ကြီးလေးပါး၊ အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ၊ ဩဇာ၊ သုက်၊ ဇီဝိတရုပ်၊ ဘာဝရုပ်၊ စက္ခုပသာဒ၊ ကာယပသာဒ ဟူ၍ အကျဉ်းအားဖြင့် တဆယ့်သုံးပါးသော သမ္ဘာရရုပ်တို့ ရှိကုန်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ဓာတ်လေးပါး၊ အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ၊ ဩဇာ၊ သုက် ဟူသော ဤကိုးပါးသော ရုပ်တို့သည် ကမ္မသမုဋ္ဌာန်၊ စိတ္တသမုဋ္ဌာန်၊ ဥတုသမုဋ္ဌာန်၊ အာဟာရသမုဋ္ဌာန်ဟူသော သမုဋ္ဌာန်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဇီဝိတရုပ်၊ ဘာဝရုပ်၊ စက္ခုပသာဒ၊ ကာယပသာဒ ဟူသော ဤလေးပါးသော ရုပ်တို့သည် ရှေးဦးစွာ ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်များ ဖြစ်ကြသဖြင့် လေးဆယ်သော သမ္ဘာရရုပ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအသားစိုင်ကို သသမ္ဘာရစက္ခု ဟု ခေါ်၏။ ထိုအသားစိုင်မျက်လုံး၌ မျက်ဖြူဝန်းဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော မျက်နက်ဝန်းဖြင့် ဝန်းရံအပ်လျက်၊ အရိပ်ထင်ရာ မျက်စိအလယ်ဗဟို၌ တည်ရှိကာ ရူပါရုံကို မြင်နိုင်စွမ်းသော ပသာဒရုပ်သက်သက်ကို ပသာဒစက္ခု ဟု ခေါ်၏။ ထိုပသာဒစက္ခု၏ အကြောင်းနှင့် ထိုမှတစ်ပါးသော သောတစသော ပသာဒတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဖော်ပြထားပြီး ဖြစ်သည်။

ตตฺถ ยทิทํ ปสาทจกฺขุ, ตํ คเหตฺวา ภควา – จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจนฺติอาทิมาห. ตตฺถ – ‘‘จตูหิ การเณหิ อนิจฺจํ อุทยพฺพยวนฺตตายา’’ติอาทินา นเยน วิตฺถารกถา เหฏฺฐา ปกาสิตาเยว. โสตมฺปิ ปสาทโสตเมว อธิปฺเปตํ, ตถา ฆานชิวฺหากายา. มโนติ เตภูมกสมฺมสนจารจิตฺตํ. อิติ อิทํ สุตฺตํ ฉสุ อชฺฌตฺติกายตเนสุ ตีณิ ลกฺขณานิ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ.

ထိုစက္ခုနှစ်မျိုးတွင် အကြင်ပသာဒစက္ခုကို ယူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ စက္ခုသည် အနိစ္စဖြစ်၏' ဟူ၍ အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထို၌ 'အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် အနိစ္စမည်၏၊ ဖြစ်ပျက်မှုရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏' အစရှိသော နည်းဖြင့် အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို အောက်တွင် ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ သောတကိုလည်း ပသာဒသောတကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။ ထို့အတူ ဃာန၊ ဇိဝှာ၊ ကာယတို့သည်လည်း ပသာဒရုပ်များကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။ မနောဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်၏ ဖြစ်ရာဖြစ်သော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်ကို ခြောက်ပါးသော အဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့၌ လက္ခဏာသုံးပါးကို ပြသ၍ ဟောကြားရာတွင် သစ္စာတရားကို သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

๒-๓. อชฺฌตฺตทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၃. အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๒-๓. ทุติยํ ทฺเว ลกฺขณานิ, ตติยํ เอกลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เสสานิ ปน เตหิ สลฺลกฺขิตานิ วา เอตฺตเกเนว วา สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติ.

၂-၃. ဒုက္ခနှင့် အနတ္တလက္ခဏာ နှစ်ပါးကို ပြသသည့် ဒုတိယသုတ်၊ အနတ္တလက္ခဏာ တစ်ပါးတည်းကို ပြသသည့် တတိယသုတ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူရာတွင် သစ္စာတရားကို သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော လက္ခဏာတို့ကိုမူ ထိုရဟန်းတို့သည် ကောင်းစွာ သဘောပေါက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဤမျှဖြင့်ပင် နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သောကြောင့် လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မမူခြင်း ဖြစ်သည်။

๔-๖. พาหิรานิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၆. ဗာဟိရာနိစ္စသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๔-๖. จตุตฺเถ รูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺพา จตุสมุฏฺฐานา, สทฺโท ทฺวิสมุฏฺฐาโน, ธมฺมาติ เตภูมกธมฺมารมฺมณํ. อิทมฺปิ พาหิเรสุ ฉสุ อายตเนสุ ติลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ วเสน วุตฺตํ. ปญฺจเม ฉฏฺเฐ จ ทุติยตติเยสุ วุตฺตสทิโสว นโย.

၄-၆. စတုတ္ထသုတ်၌ ရူပါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌာရုံတို့သည် ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရတည်းဟူသော သမုဋ္ဌာန်လေးပါးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ သဒ္ဒါရုံသည် စိတ်နှင့် ဥတုတည်းဟူသော သမုဋ္ဌာန်နှစ်ပါးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဓမ္မဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဓမ္မာရုံကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်ကိုလည်း ပြင်ပအာယတနခြောက်ပါးတို့၌ လက္ခဏာသုံးပါးကို ပြသ၍ ဟောကြားရာတွင် သစ္စာတရားကို သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပဉ္စမသုတ်နှင့် ဆဋ္ဌသုတ်တို့၌လည်း ဒုတိယသုတ်၊ တတိယသုတ်တို့တွင် ပြဆိုခဲ့သော နည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။

๗-๑๒. อชฺฌตฺตานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၁၂. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စအတီတာနာဂတသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๗-๑๒. สตฺตมาทีนิ [Pg.3] อตีตานาคเตสุ จกฺขาทีสุ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเนสุ พลวคาเหน กิลมนฺตานํ วเสน วุตฺตานิ. เสสํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

၇-၁၂. သတ္တမသုတ် အစရှိသည်တို့ကို အတိတ်၊ အနာဂတ်ဖြစ်သော စက္ခုစသည်တို့၌ အနိစ္စလက္ခဏာ စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော စက္ခုစသည်တို့၌ အားသန်သော စွဲလမ်းမှုတို့ကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေကြရသော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ နေရာတိုင်း၌ ကြွင်းသော အဓိပ္ပပ္ပာယ်သည် အောက်တွင် ပြဆိုခဲ့သော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

อนิจฺจวคฺโค ปฐโม.

ပထမဖြစ်သော အနိစ္စဝဂ် ပြီး၏။

๒. ยมกวคฺโค

၂. ယမကဝဂ်

๑-๔. ปฐมปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၄. ပထမပုဗ္ဗေ Sambodha သုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๓-๑๖. ยมกวคฺคสฺส ปฐมทุติเยสุ อชฺฌตฺติกานนฺติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตวเสน อชฺฌตฺติกานํ. โส ปน เนสํ อชฺฌตฺติกภาโว ฉนฺทราคสฺส อธิมตฺตพลวตาย เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานญฺหิ อนฺโตฆรํ วิย ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ, ฆรูปจารํ วิย ฉ พาหิรายตนานิ. ยถา เนสํ ปุตฺตทารธนธญฺญปุณฺเณ อนฺโตฆเร ฉนฺทราโค อธิมตฺตพลวา โหติ, ตตฺถ กสฺสจิ ปวิสิตุํ น เทนฺติ, อปฺปมตฺเตน ภาชนสทฺทมตฺเตนาปิ ‘‘กึ เอต’’นฺติ? วตฺตาโร ภวนฺติ. เอวเมวํ ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ อธิมตฺตพลวฉนฺทราโคติ. อิติ อิมาย ฉนฺทราคพลวตาย ตานิ ‘‘อชฺฌตฺติกานี’’ติ วุตฺตานิ. ฆรูปจาเร ปน โน ตถา พลวา โหติ, ตตฺถ จรนฺเต มนุสฺเสปิ จตุปฺปทานิปิ น สหสา นิวาเรนฺติ. กิญฺจาปิ น นิวาเรนฺติ, อนิจฺฉนฺตา ปน ปสุปจฺฉิมตฺตมฺปิ คหิตุํ น เทนฺติ. อิติ เนสํ ตตฺถ น อธิมตฺตพลวฉนฺทราโค โหติ. รูปาทีสุปิ ตเถว น อธิมตฺตพลวฉนฺทราโค, ตสฺมา ตานิ ‘‘พาหิรานี’’ติ วุตฺตานิ. วิตฺถารโต ปน อชฺฌตฺติกพาหิรกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาว. เสสํ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ตถา ตติยจตุตฺเถสุ.

၁၃-၁၆. ယမကဝဂ်၏ ပထမနှင့် ဒုတိယသုတ်တို့၌ 'အဇ္ဈတ္တိကာနံ' ဟူသည် အဇ္ဈတ္တလေးမျိုးတွင် အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တ (ကိုယ်တွင်းသက်သက်ဖြစ်သော) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အာယတနတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအာယတနတို့၏ အတွင်းအာယတန ဖြစ်ခြင်းကို ထိုတရားတို့အပေါ်၌ လွန်ကဲပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဆန္ဒရာဂ၏ စွမ်းအားကြောင့်ဟု သိအပ်၏။ လူတို့၏ အိမ်တွင်းရှိ ဥစ္စာကဲ့သို့ အဇ္ဈတ္တိကာယတန ခြောက်ပါးတို့ကို မှတ်အပ်၏။ အိမ်၏ ဝိုင်းဝန်းခြံဝင်းကဲ့သို့ ပြင်ပအာယတန ခြောက်ပါးတို့ကို မှတ်အပ်၏။ လူတို့သည် သားမယား၊ ရွှေငွေရတနာ စပါးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော မိမိတို့၏ အိမ်တွင်း၌ ဆန္ဒရာဂ အလွန်အားကြီးကြသဖြင့် မည်သူ့ကိုမျှ ဝင်ခွင့်မပြုကြဘဲ အိုးခွက်သံမျှလောက်သော အနည်းငယ်သော အသံကို ကြားရလျှင်ပင် 'ဒါ ဘာလဲ' ဟု မေးမြန်းစူးစမ်းတတ်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အဇ္ဈတ္တိကာယတန ခြောက်ပါးတို့၌ လွန်ကဲစွာ အားကြီးသော ဆန္ဒရာဂသည် ရှိ၏။ ဤသို့ ဆန္ဒရာဂ အလွန်အားကြီးသောကြောင့် ထိုခြောက်ပါးတို့ကို 'အဇ္ဈတ္တိက' (အတွင်းအာယတန) ဟု ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အိမ်ပြင်ပ ဝင်းခြံ၌မူကား ထိုသို့ ပြင်းထန်သော ဆန္ဒရာဂ မရှိသဖြင့် ထိုဝင်းခြံအတွင်း ဖြတ်သန်းသွားလာနေသော လူများကို လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်များကို လည်းကောင်း ချက်ချင်း မတားဆီးကြကုန်။ သို့သော် မတားဆီးကြသော်လည်း မနှစ်သက်သဖြင့် ဖုန်မှုန့်တစ်တောင်းမျှကိုပင် ယူဆောင်သွားခြင်းကို ခွင့်မပြုကြချေ။ ဤသို့လျှင် ထိုအိမ်ပြင်ပ ဝင်းခြံ၌ ဆန္ဒရာဂ အလွန်အမင်း မရှိသကဲ့သို့၊ ရူပါရုံအစရှိသော အာယတနတို့၌လည်း ဆန္ဒရာဂ အလွန်အမင်း မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအာယတနတို့ကို 'ဗာဟိရ' (ပြင်ပအာယတန) ဟု ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့် အဇ္ဈတ္ကနှင့် ဗာဟိရအကြောင်းကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဖွင့်ပြပြီး ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အရာသည် သုတ်နှစ်ပါးစလုံး၌ အောက်တွင် ဆိုခဲ့သည့် နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ တတိယနှင့် စတုတ္ထသုတ်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။

๕-๖. ปฐมโนเจอสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၆. ပထမနောစေအဿာဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๗-๑๘. ปญฺจเม นิสฺสฏาติ นิกฺขนฺตา. วิสญฺญุตฺตาติ โนสํยุตฺตา. วิปฺปมุตฺตาติ โน อธิมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสาติ นิมฺมริยาทีกเตน เจตสา. ยญฺหิ กิเลสชาตํ วา วฏฺฏํ วา อปฺปหีนํ โหติ, เตน [Pg.4] เสขานํ จิตฺตํ สมริยาทีกตํ นาม. ยํ ปหีนํ, เตน วิมริยาทีกตํ. อิธ ปน สพฺพโส กิเลสานญฺเจว วฏฺฏสฺส จ ปหีนตฺตา วิมริยาทีกเตน กิเลสวฏฺฏมริยาทํ อติกฺกนฺเตน จิตฺเตน วิหรึสูติ อตฺโถ. ฉฏฺเฐปิ เอเสว นโย. ฉสุปิ ปเนเตสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

၁၇-၁၈. ပဉ္စမသုတ်၌ 'နိဿဋာ' ဟူသည် (ကိလေသာဝဋ်မှ) ထွက်မြောက်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသံယုတ္တာ' ဟူသည် (ကိလေသာတို့ဖြင့်) မယှဉ်စပ်တော့ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိပ္ပမုတ္တာ' ဟူသည် မလွတ်မြောက်သည်မဟုတ်၊ အကြွင်းမဲ့ လွတ်မြောက်ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ 'အတားအဆီး အပိုင်းအခြားမရှိသော စိတ်ဖြင့်' ဟူသည် ကိလေသာအတားအဆီး အပိုင်းအခြား ကင်းစင်ပြီးသော စိတ်ဖြင့် နေတော်မူကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်မပယ်ရသေးသော ကိလေသာ သို့မဟုတ် ဝဋ်ဆင်းရဲသည် ရှိ၏၊ ထိုမပယ်ရသေးသော တရားကြောင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်သည် အတားအဆီး အပိုင်းအခြား ရှိနေသေးသည်မည်၏။ ပယ်သတ်ပြီးသောအခါ၌မူ ထိုပယ်သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကြောင့် အတားအဆီး အပိုင်းအခြား ကင်းလွတ်သွားပြီ ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌မူကား ကိလေသာနှင့် ဝဋ်တရားအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ ကိလေသာဝဋ်အတားအဆီးကို လွန်မြောက်ပြီးသော အပိုင်းအခြားမဲ့ စိတ်ဖြင့် နေတော်မူကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဆဋ္ဌသုတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုခြောက်ပါးသော သုတ်တို့၌ သစ္စာလေးပါးကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

๗-๑๐. ปฐมาภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၁၀. ပထမအဘိနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๙-๒๒. สตฺตมาทีสุ จตูสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. อนุปุพฺพกถา ปน เนสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ.

၁၉-၂၂. သတ္တမသုတ် အစရှိသော သုတ်လေးပါးတို့၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) တရားကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသုတ်တို့၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော စကားအနက်တို့ကိုမူ အောက်တွင် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိမှတ်အပ်၏။

ยมกวคฺโค ทุติโย.

ဒုတိယဖြစ်သော ယမကဝဂ် ပြီး၏။

๓. สพฺพวคฺโค

၃. သဗ္ဗဝဂ်

๑. สพฺพสุตฺตวณฺณนา

၁. သဗ္ဗသုတ်အဖွင့်

๒๓. สพฺพวคฺคสฺส ปฐเม สพฺพํ โว, ภิกฺขเวติ สพฺพํ นาม จตุพฺพิธํ – สพฺพสพฺพํ, อายตนสพฺพํ, สกฺกายสพฺพํ, ปเทสสพฺพนฺติ. ตตฺถ –

၂၃. သဗ္ဗဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "သဗ္ဗံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ" ဟူသော ပါဌ်၌ "သဗ္ဗ" မည်သည် သဗ္ဗသဗ္ဗ၊ အာယတနသဗ္ဗ၊ သက္ကာယသဗ္ဗ၊ ပဒေသသဗ္ဗဟူ၍ လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင်—

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธอตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ. (มหานิ. ๑๕๖;

จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๓๒;

ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑) –

“ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ဤလောက၌ မမြင်အပ်သော တရားသည် စိုးစဉ်းမျှ မရှိ၊ ထို့ပြင် မသိအပ်သော တရား၊ မသိအပ်သော အနာဂတ်တရားသည်လည်း မရှိ။ သိအပ်သမျှသော ဉေယျတရားအားလုံးကို မြတ်စွာဘုရားသည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူပြီ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သမန္တစက္ခု မည်တော်မူ၏” ဟူသော ဂါထာ၌—

อิทํ สพฺพสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๔) อิทํ อายตนสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑) อิทํ สกฺกายสพฺพํ นาม. ‘‘สพฺพธมฺเมสุ วา ปน ปฐมสมนฺนาหาโร อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… ตชฺชามโนธาตู’’ติ อิทํ ปเทสสพฺพํ นาม. อิติ ปญฺจารมฺมณมตฺตํ ปเทสสพฺพํ. เตภูมกธมฺมา สกฺกายสพฺพํ. จตุภูมกธมฺมา อายตนสพฺพํ. ยํกิญฺจิ เนยฺยํ สพฺพสพฺพํ. ปเทสสพฺพํ สกฺกายสพฺพํ [Pg.5] น ปาปุณาติ, สกฺกายสพฺพํ อายตนสพฺพํ น ปาปุณาติ, อายตนสพฺพํ สพฺพสพฺพํ น ปาปุณาติ. กสฺมา? สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อยํ นาม ธมฺโม อารมฺมณํ น โหตีติ นตฺถิตาย. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อายตนสพฺพํ อธิปฺเปตํ.

ဤသည်ကား သဗ္ဗသဗ္ဗ (အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံ) မည်၏။ “ရဟန်းတို့... သင်တို့အား အလုံးစုံသောတရားကို ဟောတော်မူအံ့၊ ထိုတရားကို နာယူကြကုန်လော” ဟူသော ဤပါဠိ၌ လာသော “သဗ္ဗ” သည် အာယတနသဗ္ဗ မည်၏။ “ရဟန်းတို့... သင်တို့အား အလုံးစုံသော သက္ကာယဓမ္မတို့၏ အကြောင်းရင်းကို ဟောအံ့” ဟူသော ဤပါဠိ၌ လာသော “သဗ္ဗ” သည် သက္ကာယသဗ္ဗ မည်၏။ “ခပ်သိမ်းသော ပဉ္စာရုံတို့၌ ရှေးဦးစွာ ဆင်ခြင်တတ်သော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် ဖြစ်၏။ စိတ်၊ မနော၊ မာနသ... ထိုဆင်ခြင်ခြင်းအားလျော်သော မနောဝိညာဏဓာတ် (မနောဓာတ်) သည် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤပါဠိ၌ လာသော “သဗ္ဗ” သည် ပဒေသသဗ္ဗ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ငါးပါးသော အာရုံမျှသာဖြစ်သော တရားသည် ပဒေသသဗ္ဗ မည်၏။ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့သည် သက္ကာယသဗ္ဗ မည်၏။ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့သည် အာယတနသဗ္ဗ မည်၏။ အလုံးစုံသော ဉေယျတရားသည် သဗ္ဗသဗ္ဗ မည်၏။ ပဒေသသဗ္ဗသည် သက္ကာယသဗ္ဗသို့ မရောက် (မမှီနိုင်)၊ သက္ကာယသဗ္ဗသည် အာယတနသဗ္ဗသို့ မရောက် (မမှီနိုင်)၊ အာယတနသဗ္ဗသည် သဗ္ဗသဗ္ဗသို့ မရောက် (မမှီနိုင်)။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား “သဗ္ဗညုတဉာဏ်အား ဤမည်သောတရားသည် အာရုံမဖြစ်” ဟု ဆိုအပ်သော တရားတစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသုတ်၌မူကား အာယတနသဗ္ဗကို လိုလားအပ်၏။

ปจฺจกฺขายาติ ปฏิกฺขิปิตฺวา. วาจาวตฺถุกเมวสฺสาติ, วาจาย วตฺตพฺพวตฺถุมตฺตกเมว ภเวยฺย. อิมานิ ปน ทฺวาทสายตนานิ อติกฺกมิตฺวา อยํ นาม อญฺโญ สภาวธมฺโม อตฺถีติ ทสฺเสตุํ น สกฺกุเณยฺย. ปุฏฺโฐ จ น สมฺปาเยยฺยาติ, ‘‘กตมํ อญฺญํ สพฺพํ นามา’’ติ? ปุจฺฉิโต, ‘‘อิทํ นามา’’ติ วจเนน สมฺปาเทตุํ น สกฺกุเณยฺย. วิฆาตํ อาปชฺเชยฺยาติ ทุกฺขํ อาปชฺเชยฺย. ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมินฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ การณวจนํ, ยสฺมา อวิสเย ปุฏฺโฐติ อตฺโถ. อวิสยสฺมิญฺหิ สตฺตานํ วิฆาโตว โหติ, กูฏาคารมตฺตํ สิลํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา คมฺภีเร อุทเก ตรณํ อวิสโย, ตถา จนฺทิมสูริยานํ อากฑฺฒิตฺวา ปาตนํ, ตสฺมึ อวิสเย วายมนฺโต วิฆาตเมว อาปชฺชติ, เอวํ อิมสฺมิมฺปิ อวิสเย วิฆาตเมว อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย.

“ပစ္စက္ခာယ” ဟူသည် ပယ်၍ ဟူသော အနက်တည်း။ “ဝါစာဝတ္ထုကမေဝဿ” ဟူသည် စကား၏ ပြောဆိုဖွယ်ရာ ဝတ္ထုမျှသာ ဖြစ်ရာ၏။ ဤတစ်ဆဲ့နှစ်ပါးသော အာယတနတို့ကို လွန်၍ “ဤမည်သော အခြားတစ်ပါးသော သဘာဝတရားသည် ရှိသေး၏” ဟု ပြသခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ရာ။ “ပုဋ္ဌော စ န သမ္ပါယေယျ” ဟူသည် “အဘယ်သည် အခြားတစ်ပါးသော သဗ္ဗမည်သနည်း” ဟု မေးမြန်းအပ်သော် “ဤမည်သော တရားဖြစ်၏” ဟု စကားဖြင့် ဖြေဆို၍ ပြီးပြည့်စုံစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ရာ။ “ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇေယျ” ဟူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ “ယထာ တံ ဘိက္ခဝေ အဝိသယသ္မိံ” ဟူသော ပါဌ်၌ “တံ” ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ “ယထာ” ဟူသည် အကြောင်းပြသဒ္ဒါဖြစ်၍ “အကြင်ကြောင့် မိမိအရာမဟုတ်သည်၌ မေးအပ်၏” ဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား မိမိတို့အရာမဟုတ်သောအမှု၌ အားထုတ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့အား ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်းသာ ဖြစ်၏။ စုလစ်မွန်ချွန် ပမာဏရှိသော ကျောက်တုံးကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရွက်ဆောင်၍ နက်သော ရေ၌ ကူးခြင်းသည် မိမိအရာမဟုတ်။ ထို့အတူ လနှင့် နေတို့ကို ဆွဲငင်၍ ချခြင်းသည်လည်း မိမိအရာမဟုတ်။ ထိုသို့သော မိမိအရာမဟုတ်သောအမှု၌ အားထုတ်သောသူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်းသို့သာ ရောက်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤမိမိအရာမဟုတ်သော အခြားတစ်ပါးသော သဗ္ဗကို ပညတ်ခြင်းအမှု၌လည်း အားထုတ်သောသူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်းသို့သာ ရောက်ရာ၏ဟူ၍ ရည်ရွယ်ရင်းအနက် ရှိ၏။

๒. ปหานสุตฺตวณฺณนา

၂. ပဟာနသုတ်အဖွင့်

๒๔. ทุติเย สพฺพปฺปหานายาติ สพฺพสฺส ปหานาย. จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตนฺติ จกฺขุสมฺผสฺสํ มูลปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนา สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนเวทนา. จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. โสตทฺวาราทิเวทนาปจฺจยาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. มโนวิญฺญาณนฺติ สหาวชฺชนกชวนํ. มโนสมฺผสฺโสติ ภวงฺคสหชาโต สมฺผสฺโส. เวทยิตนฺติ สหาวชฺชนเวทนาย ชวนเวทนา. ภวงฺคสมฺปยุตฺตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อาวชฺชนํ ภวงฺคโต อโมเจตฺวา มโนติ สหาวชฺชเนน ภวงฺคํ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. มโนวิญฺญาณนฺติ ชวนวิญฺญาณํ. มโนสมฺผสฺโสติ ภวงฺคสหชาโต สมฺผสฺโส. เวทยิตนฺติ ชวนสหชาตา เวทนา. สหาวชฺชเนน ภวงฺคสหชาตาปิ วฏฺฏติเยว. ยา ปเนตฺถ เทสนา อนุสิฏฺฐิอาณา, อยํ ปณฺณตฺติ นามาติ.

၂၄. ဒုတိယသုတ်၌ “သဗ္ဗပ္ပဟာနာယ” ဟူသည် အလုံးစုံသောတရားကို ပယ်စွန့်ခြင်းအလို့ငှာ။ “စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝေဒယိတံ” ဟူသည် စက္ခုသမ္ဖဿကို အရင်းခံအကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော၊ ဇော ဝေဒနာတို့ ဖြစ်၏။ စက္ခုဝိဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာ ဖြစ်ကြောင်းကား အထူးဆိုရန် မလိုတော့ပေ။ သောတဒွါရ စသည်တို့၌ ဖြစ်သော ဝေဒနာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤ၌မူကား “မနော” ဟူသည် ဘဝင်စိတ်တည်း။ “ဓမ္မာ” ဟူသည် အာရုံတည်း။ “မနောဝိညာဏံ” ဟူသည် အာဝဇ္ဇန်းနှင့်တကွသော ဇောစိတ်တည်း။ “မနောသမ္ဖဿော” ဟူသည် ဘဝင်နှင့်တကွဖြစ်သော သမ္ဖဿတည်း။ “ဝေဒယိတံ” ဟူသည် အာဝဇ္ဇန်းဝေဒနာနှင့်တကွသော ဇောဝေဒနာတည်း။ ဘဝင်နှင့်ယှဉ်သော ဝေဒနာကိုမူကား (ဤ၌ ယူရန်) အထူးဆိုရန်မလိုတော့ပေ။ တစ်နည်းကား အာဝဇ္ဇန်းကို ဘဝင်မှ မခွဲခြားဘဲ “မနော” ဟူသည် အာဝဇ္ဇန်းနှင့်တကွသော ဘဝင်ကို မှတ်အပ်၏။ “ဓမ္မာ” ဟူသည် အာရုံတည်း။ “မနောဝိညာဏံ” ဟူသည် ဇောဝိညာဉ်တည်း။ “မနောသမ္ဖဿော” ဟူသည် ဘဝင်နှင့်တကွဖြစ်သော သမ္ဖဿတည်း။ “ဝေဒယိတံ” ဟူသည် ဇောနှင့်ယှဉ်သော ဝေဒနာတည်း။ အာဝဇ္ဇန်းနှင့်တကွ ဘဝင်နှင့်အတူ ဖြစ်သော ဝေဒနာလည်း သင့်သည်သာတည်း။ ဤသုတ်၌ သဗ္ဗပဟာန စသောနည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဒေသနာတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆုံးမကြောင်းဖြစ်သော အာဏာတော် ဖြစ်၏။ ဤဒေသနာတော်သည် ပဏ္ဏတ္တိမည်၏။

๓. อภิญฺญาปริญฺญาปหานสุตฺตวณฺณนา

၃. အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ်အဖွင့်

๒๕. ตติเย [Pg.6] สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานายาติ สพฺพํ อภิชานิตฺวา ปริชานิตฺวา ปชหนตฺถาย. อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพนฺติ อภิชานิตฺวา ปริชานิตฺวา ปหาตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

၂၅. တတိယသုတ်၌ “သဗ္ဗံ အဘိညာ ပရိညာ ပဟာနာယ” ဟူသည် အလုံးစုံသော စက္ခုစသော အာယတနသဗ္ဗကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍၊ ပိုင်းခြား၍ သိသဖြင့် ပယ်စွန့်ခြင်းအကျိုးငှာ ဟူသော အနက်တည်း။ “အဘိညာ ပရိညာ ပဟာတဗ္ဗံ” ဟူသည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍၊ ပိုင်းခြား၍ သိကာ ပယ်စွန့်အပ်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

๔. ปฐมอปริชานนสุตฺตวณฺณนา

၄. ပထမအပရိဇာနနသုတ်အဖွင့်

๒๖. จตุตฺเถ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหนฺติ อนภิชานนฺโต อปริชานนฺโต อวิราเชนฺโต อปฺปชหนฺโต. เอตฺถ จ อวิราเชนฺโตติ อวิคจฺฉาเปนฺโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติสฺโสปิ ปริญฺญา กถิตา โหนฺติ. ‘‘อภิชาน’’นฺติ หิ วจเนน ญาตปริญฺญา กถิตา, ‘‘ปริชาน’’นฺติ วจเนน ตีรณปริญฺญา, ‘‘วิราชยํ ปชห’’นฺติ ทฺวีหิ ปหานปริญฺญาติ.

၂၆. စတုတ္ထသုတ်၌ “အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ” ဟူသည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မသိသောသူ၊ ပိုင်းခြား၍ မသိသောသူ၊ စွဲမက်မှု မကင်းသောသူ၊ မပယ်မစွန့်သောသူ။ ဤ၌လည်း “အဝိရာဇေန္တော” ဟူသည် တပ်မက်ခြင်းကို မကင်းစေသောသူတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ပရိညာသုံးပါးလုံးကိုပင် ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “အနဘိဇာနံ” ဟူသော စကားဖြင့် ဉာတပရိညာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ “အပရိဇာနံ” ဟူသော စကားဖြင့် တီရဏပရိညာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ “အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ” ဟူသော နှစ်ပုဒ်ဖြင့် ပဟာနပရိညာကို ဟောတော်မူအပ်၏။

๕. ทุติยอปริชานนสุตฺตวณฺณนา

၅. ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ်အဖွင့်

๒๗. ปญฺจเม จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมาติ เหฏฺฐา คหิตรูปเมว คเหตฺวา ทสฺเสติ. เหฏฺฐา วา อาปาถคตํ คหิตํ, อิธ อนาปาถคตํ. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ – เหฏฺฐา อาปาถคตมฺปิ อนาปาถคตมฺปิ คหิตเมว, อิธ ปน จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ตโย ขนฺธา. เต หิ จกฺขุวิญฺญาเณน สห วิญฺญาตพฺพตฺตา ‘‘จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา’’ติ วุตฺตา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

၂၇. ပဉ္စမသုတ်၌ “စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသော ရူပါရုံကိုပင်လျှင် တစ်ဖန်ယူ၍ ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား အောက်၌ စက္ခုပသာဒ၌ ထင်လာသော ရူပါရုံကို ယူအပ်၏။ ဤသုတ်၌ စက္ခုပသာဒ၌ မထင်သော ရူပါရုံကို ယူအပ်၏။ ဤ၌ အဆုံးအဖြတ်မှာမူကား—အောက်၌ စက္ခုပသာဒ၌ ထင်သော ရူပါရုံကိုလည်းကောင်း၊ မထင်သော ရူပါရုံကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤ၌မူကား စက္ခုဝိဉာဉ်နှင့်ယှဉ်သော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါး (ဝေဒနက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုတရားတို့သည် စက္ခုဝိဉာဉ်နှင့်တကွ သိအပ်သောကြောင့် “စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

๖. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

၆. အာဒိတ္တသုတ်အဖွင့်

๒๘. ฉฏฺเฐ คยาสีเสติ คยาคามสฺส หิ อวิทูเร คยาติ เอกา โปกฺขรณีปิ อตฺถิ นทีปิ, คยาสีสนามโก หตฺถิกุมฺภสทิโส ปิฏฺฐิปาสาโณปิ, ยตฺถ ภิกฺขุสหสฺสสฺสปิ โอกาโส ปโหติ, ภควา ตตฺถ วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘คยาสีเส’’ติ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เตสํ สปฺปายธมฺมเทสนํ วิจินิตฺวา ตํ เทเสสฺสามีติ อามนฺเตสิ.

၂၈. ဆဋ္ဌသုတ်၌ “ဂယာသီသေ” ဟူသော ပါဌ်၌—ဂယာရွာ၏ မနီးမဝေးတွင် ဂယာမည်သော ရေကန်တစ်ခုလည်းရှိ၏၊ မြစ်လည်းရှိ၏။ ဂယာသီသ မည်သော ဆင်၏ ဦးကင်းနှင့်တူသော ကျောက်ဖျာကြီးလည်း ရှိ၏။ ထိုကျောက်ဖျာ၌ ရဟန်းတစ်ထောင် သီတင်းသုံးရန် နေရာလောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကျောက်ဖျာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဂယာသီသ၌” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ” ဟူသည် ထိုရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်သော တရားဒေသနာကို ရွေးချယ်တော်မူပြီးလျှင် “ထိုတရားကို ဟောအံ့” ဟု မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อิโต กิร ทฺวานวุติกปฺเป มหินฺโท นาม ราชา อโหสิ. ตสฺส เชฏฺฐปุตฺโต ผุสฺโส นาม. โส ปูริตปารมี ปจฺฉิมภวิกสตฺโต, ปริปากคเต ญาเณ โพธิมณฺฑํ อารุยฺห สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิชฺฌิ[Pg.7]. รญฺโญ กนิฏฺฐปุตฺโต ตสฺส อคฺคสาวโก อโหสิ, ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยสาวโก. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ เชฏฺฐปุตฺโต นิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ชาโต, กนิฏฺฐปุตฺโต อคฺคสาวโก, ปุโรหิตปุตฺโต ทุติยสาวโก’’ติ. โส ‘‘อมฺหากํเยว พุทฺโธ, อมฺหากํ ธมฺโม, อมฺหากํ สงฺโฆ’’ติ วิหารํ กาเรตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกโต ยาว อตฺตโน ฆรทฺวารา อุภโต เวฬุภิตฺติกุฏิกาหิ ปริกฺขิปิตฺวา มตฺถเก สุวณฺณตารกขจิตสโมสริตคนฺธทามมาลาทามวิตานํ พนฺธาเปตฺวา เหฏฺฐา รชตวณฺณํ วาลุกํ สนฺถริตฺวา ปุปฺผานิ วิกิราเปตฺวา เตน มคฺเคน ภควโต อาคมนํ กาเรสิ.

ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော စကားမှာ ဤသို့တည်း။ ကြားဖူးသည်ကား ဤကမ္ဘာမှ ကိုးဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာထက်၌ မဟိန္ဒအမည်ရှိသော မင်းသည် ဖြစ်ဖူးပြီ။ ထိုမဟိန္ဒမင်းကြီး၏ သားတော်ကြီးသည် ဖုဿအမည်ရှိ၏။ ပါရမီဖြည့်ကျင့်ပြီးသော ပစ္ဆိမဘဝိကသတ္တဝါဖြစ်သော ထိုသားတော်ကြီးသည် ဉာဏ်တော်ရင့်ကျက်လာသောအခါ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ တက်၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူ၏။ မင်းကြီး၏ အငယ်ဖြစ်သော သားတော်သည် ထိုဖုဿမြတ်စွာဘုရား၏ ပထမအဂ္ဂသာဝက ဖြစ်လာ၍၊ ပုရောဟိတ်သားသည် ဒုတိယအဂ္ဂသာဝက ဖြစ်လာ၏။ ထိုအခါ ခမည်းတော် မဟိန္ဒမင်းကြီးက “ငါ၏ သားတော်ကြီးသည် တောထွက်၍ ဘုရားဖြစ်ပြီ၊ သားတော်အငယ်သည် ပထမအဂ္ဂသာဝက ဖြစ်ပြီ၊ ပုရောဟိတ်သားသည် ဒုတိယအဂ္ဂသာဝက ဖြစ်ပြီ” ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထို့နောက် “မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့၏ ဘုရားသာ ဖြစ်သည်၊ တရားတော်သည် ငါတို့၏ တရားသာ ဖြစ်သည်၊ သံဃာတော်သည် ငါတို့၏ သံဃာသာ ဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီးလျှင် ကျောင်းတံခါးမုခ်မှ မိမိ၏ နန်းတော်တံခါးတိုင်အောင် လမ်းဘေးနှစ်ဖက်လုံးကို ဝါးထရံကာ ကုဋိများဖြင့် ရံပတ်ကာကွယ်စေခဲ့သည်။ အထက်တွင် ရွှေကြယ်များ စီခြယ်လျက် နံ့သာဆိုင်း ပန်းဆိုင်းများ တွဲရွဲဆွဲထားသော မျက်နှာကြက် ဗိတာန်ကို ကြက်စေ၍၊ အောက်တွင် ငွေအဆင်းရှိသော သဲဖြူများကို ဖြန့်ခင်းကာ ပန်းများ ကြဲစေပြီးလျှင် ထိုတန်ဆာဆင်ထားသော လမ်းဖြင့်သာ မြတ်စွာဘုရားအား သံဃာတော်များနှင့်အတူ ကြွလာစေခဲ့သည်။

สตฺถา วิหารสฺมึเยว ฐิโต จีวรํ ปารุปิตฺวา อนฺโตสาณิยาว สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน ราชเคหํ อาคจฺฉติ, กตภตฺตกิจฺโจ อนฺโตสาณิยาว คจฺฉติ. โกจิ กฏจฺฉุภิกฺขามตฺตมฺปิ ทาตุํ น ลภติ. ตโต นาครา อุชฺฌายึสุ, ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, น จ มยํ ปุญฺญานิ กาตุํ ลภาม. ยถา หิ จนฺทิมสูริยา สพฺเพสํ อาโลกํ กโรนฺติ, เอวํ พุทฺธา นาม สพฺเพสํ หิตตฺถาย อุปฺปชฺชนฺติ, อยํ ปน ราชา สพฺเพสํ ปุญฺญเจตนํ อตฺตโนเยว อนฺโต ปเวเสตี’’ติ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ကျောင်းတော်၌သာ သင်္ကန်းတော်ကို ရုံတော်မူပြီးလျှင် ရဟန်းသံဃာတော်များနှင့်အတူ ကာရံထားသော တင်းတိမ်လိုက်ကာအတွင်းမှသာ မင်းကြီး၏ နန်းတော်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသောအခါ၌လည်း တင်းတိမ်အတွင်းမှသာ ကျောင်းတော်သို့ ပြန်ကြွတော်မူ၏။ မည်သူမျှ ဇွန်းတစ်ခပ်စာမျှရှိသော ဆွမ်းကိုပင် လှူဒါန်းခွင့်မရကြချေ။ ထိုအခါ ပြည်သူပြည်သားတို့က “မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်တော်မူခဲ့ပြီ၊ သို့သော် ငါတို့သည် ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုခွင့်မရကြပေ။ စင်စစ် လနှင့်နေတို့သည် လူတိုင်းအတွက် အလင်းရောင်ကို ပေးကြသကဲ့သို့ ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း သတ္တဝါအားလုံး၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ပွင့်တော်မူကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုမူ ဤမင်းကြီးသည် လူတိုင်း၏ ကုသိုလ်ပြုလိုသော စေတနာကို တားဆီး၍ မိမိတစ်ဦးတည်းအတွက်သာ သိမ်းပိုက်ထားဘိ၏” ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ကြလေသည်။

ตสฺส จ รญฺโญ อญฺเญ ตโย ปุตฺตา อตฺถิ. นาครา เตหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา สมฺมนฺตยึสุ, ‘‘ราชกุเลหิ สทฺธึ อฏฺโฏ นาม นตฺถิ, เอกํ อุปายํ กโรมา’’ติ. เต ปจฺจนฺเต โจเร อุฏฺฐาเปตฺวา, ‘‘กติปยา คามา ปหฏา’’ติ สาสนํ อาหราเปตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ปุตฺเต ปกฺโกสาเปตฺวา‘‘ตาตา, อหํ มหลฺลโก, คจฺฉถ โจเร วูปสเมถา’’ติ เปเสสิ. ปยุตฺตโจรา อิโต จิโต จ อวิปฺปกิริตฺวา เตสํ สนฺติกเมว อาคจฺฉึสุ. เต อนาวาเส คาเม วาเสตฺวา ‘‘วูปสมิตา โจรา’’ติ อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ.

ထိုမဟိန္ဒမင်းကြီးတွင် အခြားသားတော်သုံးပါးလည်း ရှိသေး၏။ ပြည်သူတို့သည် ထိုမင်းသားသုံးပါးနှင့် ပူးပေါင်းကာ “မင်းစိုးရာဇာတို့နှင့် တရားပြိုင်ဆိုင်ရန် လမ်းမရှိသဖြင့် ဥပါယ်တံမျဉ်တစ်ခုကို သုံးကြစို့” ဟု တိုင်ပင်ကြလေသည်။ ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် နယ်စပ်၌ သူခိုးဓားပြများကို ထကြွစေပြီး “ရွာအချို့ လုယက်ဖျက်ဆီးခံရပြီ” ဟူသော သတင်းကို မင်းကြီးထံ လျှောက်တင်စေခဲ့သည်။ မင်းကြီးလည်း သားတော်များကို ခေါ်ယူ၍ “ချစ်သားတို့၊ ငါသည် အိုမင်းလှပြီ၊ သင်တို့သွား၍ သူခိုးရန်ကို ငြိမ်းအေးအောင် ပြုကြလော့” ဟု စေလွှတ်လိုက်၏။ ကြိုတင်စီစဉ်ထားသော ထိုသူခိုးများသည် ဟိုဟိုဒီဒီ ဖရိုဖရဲ မပြေးဘဲ မင်းသားများ၏ထံသို့သာ လာရောက်ကြသည်။ မင်းသားများသည် ပျက်စီးသွားသော ရွာများကို ပြန်လည်အခြေကျစေပြီး “သူခိုးရန်ကို ငြိမ်းအေးစေခဲ့ပါပြီ” ဟု လျှောက်တင်ကာ ခမည်းတော်မင်းကြီးအား လာရောက်ရှိခိုး ဦးတိုက်ကြလေသည်။

ราชา ตุฏฺโฐ ‘‘ตาตา, วรํ โว เทมี’’ติ อาห. เต อธิวาเสตฺวา คนฺตฺวา นาคเรหิ สทฺธึ มนฺตยึสุ, ‘‘รญฺญา อมฺหากํ วโร ทินฺโน. กึ คณฺหามา’’ติ? อยฺยปุตฺตา, ตุมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทโย น ทุลฺลภา, พุทฺธรตนํ ปน ทุลฺลภํ, น สพฺพกาลํ อุปฺปชฺชติ, ตุมฺหากํ เชฏฺฐภาติกสฺส ผุสฺสพุทฺธสฺส ปฏิชคฺคนวรํ คณฺหถาติ. เต ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ นาครานํ ปฏิสฺสุณิตฺวา [Pg.8] กตมสฺสุกมฺมา สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘เทว, โน วรํ เทถา’’ติ ยาจึสุ. กึ คณฺหิสฺสถ ตาตาติ? เทว, อมฺหากํ หตฺถิอสฺสาทีหิ อตฺโถ นตฺถิ, เชฏฺฐภาติกสฺส โน ผุสฺสพุทฺธสฺส ปฏิชคฺคนวรํ เทถาติ. ‘‘อยํ วโร น สกฺกา มยา ชีวมาเนน ทาตุ’’นฺติ ทฺเว กณฺเณ ปิทหิ. ‘‘เทว, น ตุมฺเห อมฺเหหิ พลกฺกาเรน วรํ ทาปิตา, ตุมฺเหหิ อตฺตโน รุจิยา ตุฏฺเฐหิ ทินฺโน. กึ, เทว, ราชกุลสฺส ทฺเว กถา วฏฺฏนฺตี’’ติ? สจฺจวาทิตาย ภณึสุ.

မင်းကြီးသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်၍ “ချစ်သားတို့၊ သင်တို့အား ငါသည် ဆုပေးမည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမင်းသားတို့သည် ထိုဆုကို လက်ခံကာ ပြည်သူများနှင့် သွားရောက်တိုင်ပင်ကြ၏။ “ခမည်းတော်မင်းကြီးက ငါတို့ကို ဆုပေးမည်ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ငါတို့ အဘယ်ဆုကို တောင်းကြရမည်နည်း”။ ပြည်သူတို့ကလည်း “အရှင့်သားတို့၊ အရှင်တို့အတွက် ဆင်၊ မြင်း စသည်တို့ကို ရယူရန် မခဲယဉ်းပါ။ ဘုရားရတနာသည်သာ ရနိုင်ခဲလှ၏၊ အခါခပ်သိမ်းလည်း ပွင့်တော်မမူပါ။ ထို့ကြောင့် အရှင်တို့၏ နောင်တော်ကြီးဖြစ်သော ဖုဿမြတ်စွာဘုရားအား လုပ်ကျွေးပူဇော်ခွင့် ဆုကိုသာ တောင်းယူတော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ မင်းသားများလည်း “ကောင်းပြီ၊ ဤအတိုင်း ပြုမည်” ဟု ပြည်သူတို့၏ စကားကို လက်ခံကာ ဆံမုတ်ဆိပ်များ ပြုပြင်၊ နံ့သာရေချိုး လိမ်းကျံပြီးလျှင် မင်းကြီးထံ သွားရောက်ကာ “အရှင်မင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်တို့အား ကတိပြုထားသည့်ဆုကို ပေးသနားတော်မူပါ” ဟု တောင်းဆိုကြ၏။ “ချစ်သားတို့၊ အဘယ်ဆုကို ယူကြမည်နည်း” ဟု မင်းကြီးက မေးရာ၊ “အရှင်မင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် ဆင်၊ မြင်း စသည်တို့ကို အလိုမရှိပါ။ အကျွန်ုပ်တို့၏ နောင်တော်ကြီးဖြစ်သော ဖုဿမြတ်စွာဘုရားအား လုပ်ကျွေးပူဇော်ခွင့်ဆုကိုသာ ပေးသနားတော်မူပါ” ဟု လျှောက်တင်ကြလေသည်။ ထိုအခါ မင်းကြီးက “ဤဆုကို ငါအသက်ရှင်နေသရွေ့ မပေးနိုင်” ဟု ဆိုကာ နားနှစ်ဖက်ကို ပိတ်ထားလေ၏။ မင်းသားများကလည်း “အရှင်မင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် အရှင်မင်းကြီးအား အတင်းအကျပ် ဆုတောင်းခဲ့ခြင်းမဟုတ်ပါ။ အရှင်မင်းကြီးကိုယ်တိုင် စိတ်လိုလက်ရ ဝမ်းမြောက်စွာ ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အရှင်မင်းကြီး၊ မင်းစိုးရာဇာတို့ မည်သည် စကားနှစ်ခွ ပြောရန် အပ်ပါသလော” ဟု မင်းတို့၏ သစ္စာတရားကို ရည်ညွှန်း၍ လျှောက်တင်ကြလေသည်။

ราชา วินิวตฺติตุํ อลภนฺโต – ‘‘ตาตา, สตฺต สํวจฺฉเร สตฺต มาเส สตฺต จ ทิวเส อุปฏฺฐหิตฺวา ตุมฺหากํ ทสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘สุนฺทรํ, เทว, ปาฏิโภคํ เทถา’’ติ. ‘‘กิสฺส ปาฏิโภคํ ตาตา’’ติ? ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อมรณปาฏิโภคํ เทวา’’ติ. ‘‘ตาตา, อยุตฺตํ ปาฏิโภคํ ทาเปถ, น สกฺกา เอวํ ปาฏิโภคํ ทาตุํ, ติณคฺเค อุสฺสาวพินฺทุสทิสํ สตฺตานํ ชีวิต’’นฺติ. ‘‘โน เจ, เทว, ปาฏิโภคํ เทถ, มยํ อนฺตรา มตา กึ กุสลํ กริสฺสามา’’ติ? ‘‘เตน หิ, ตาตา, ฉ สํวจฺฉรานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ปญฺจ, จตฺตาริ, ตีณิ, ทฺเว, เอกํ สํวจฺฉรํ เทถ’’. ‘‘สตฺต, ฉ มาเส เทถ…เป… มาสฑฺฒมตฺตํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ สตฺตทิวสมตฺตํ เทถา’’ติ. ‘‘สาธุ, เทวาติ สตฺต ทิวเส สมฺปฏิจฺฉึสุ’’. ราชา สตฺต สํวจฺฉเร สตฺต มาเส สตฺต ทิวเส กตฺตพฺพสกฺการํ สตฺตสุเยว ทิวเสสุ อกาสิ.

မင်းကြီးသည် ကတိစကားမှ နောက်ဆုတ်ရန် မတတ်နိုင်တော့သဖြင့် “ချစ်သားတို့၊ ငါသည် ခုနှစ်နှစ်၊ ခုနှစ်လနှင့် ခုနှစ်ရက်ပတ်လုံး လုပ်ကျွေးပူဇော်ပြီးမှသာ သင်တို့အား ပေးအပ်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကောင်းလှပါပြီ အရှင်မင်းကြီး၊ သို့သော် ဝန်ခံချက် (အာမခံ) ပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ကြရာ၊ “ချစ်သားတို့၊ အဘယ်အတွက် အာမခံကို ပေးရမည်နည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “ထိုကာလပတ်လုံး မသေရဟူသော အသက်အာမခံကို ပေးတော်မူပါ မင်းကြီး” ဟု လျှောက်ကြရာ၊ မင်းကြီးက “ချစ်သားတို့၊ သင်တို့သည် မသင့်တော်သော အာမခံကို တောင်းကြပေသည်။ ဤသို့သော အာမခံကို မည်သူမျှ မပေးနိုင်ပေ။ သတ္တဝါတို့၏ အသက်သည် မြက်ဖျား၌ တင်နေသော ဆီးနှင်းပေါက်ကဲ့သို့ တိုတောင်းလှ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းသားများက “အရှင်မင်းကြီး၊ အကယ်၍ အာမခံမပေးနိုင်ဘဲ အကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုကာလအတွင်း သေဆုံးသွားခဲ့ပါက အဘယ်ကုသိုလ်ကို ပြုနိုင်ပါတော့မည်နည်း” ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက “ချစ်သားတို့၊ သို့ဖြစ်လျှင် ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး (ငါလုပ်ကျွေးပါရစေ)” ဟု လျှောက်ရာ၊ “မဖြစ်နိုင်ပါ အရှင်မင်းကြီး” ဟု လျှောက်ကြ၏။ “သို့ဖြစ်လျှင် ငါးနှစ်၊ လေးနှစ်၊ သုံးနှစ်၊ နှစ်နှစ်၊ တစ်နှစ် ပေးကြပါလော့”၊ ထိုမှတစ်ဆင့် “ခုနှစ်လ၊ ခြောက်လ... လဝက်မျှ ပေးကြပါလော့” ဟု မင်းကြီးက အဆင့်ဆင့် တောင်းပန်သော်လည်း “မဖြစ်နိုင်ပါ မင်းကြီး” ဟုသာ လျှောက်ကြသဖြင့်၊ နောက်ဆုံးတွင် မင်းကြီးက “သို့ဖြစ်လျှင် ခုနှစ်ရက်မျှသာ ပေးကြပါလော့” ဟု တောင်းပန်ရာ၊ “ကောင်းပါပြီ မင်းကြီး” ဟု ဆိုကာ ခုနှစ်ရက်ကို လက်ခံကြလေသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် ခုနှစ်နှစ်၊ ခုနှစ်လ၊ ခုနှစ်ရက်ပတ်လုံး ပြုလုပ်ရမည့် ပူဇော်သက္ကာရ အားလုံးကို ခုနှစ်ရက်အတွင်း၌ပင် အကုန်အစင် ပြုလုပ်ပူဇော်လေတော့သည်။

ตโต ปุตฺตานํ วสนฏฺฐานํ สตฺถารํ เปเสตุํ อฏฺฐอุสภวิตฺถตํ มคฺคํ อลงฺการาเปสิ, มชฺฌฏฺฐาเน จตุอุสภปฺปมาณํ ปเทสํ หตฺถีหิ มทฺทาเปตฺวา กสิณมณฺฑลสทิสํ กตฺวา วาลุกาย สนฺถราเปตฺวา ปุปฺผาภิกิณฺณมกาสิ, ตตฺถ ตตฺถ กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐปาเปตฺวา ธชปฏากา อุกฺขิปาเปสิ. อุสเภ อุสเภ โปกฺขรณึ ขณาเปสิ, อปรภาเค ทฺวีสุ ปสฺเสสุ คนฺธมาลาปุปฺผาปเณ ปสาราเปสิ. มชฺฌฏฺฐาเน จตุอุสภวิตฺถารสฺส อลงฺกตมคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ทฺเว อุสภวิตฺถาเร มคฺเค ขาณุกณฺฏเก หราเปตฺวา ทณฺฑทีปิกาโย การาเปสิ. ราชปุตฺตาปิ อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐาเน โสฬสอุสภมคฺคํ ตเถว อลงฺการาเปสุํ.

ထို့နောက် သားတော်များ နေထိုင်ရာအရပ်သို့ မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူနိုင်ရန်အတွက် ရှစ်ဥသဘအကျယ်ရှိသော လမ်းမကြီးကို တန်ဆာဆင်စေခဲ့သည်။ လမ်းမ၏ အလယ်ဗဟို လေးဥသဘကျယ်သော နေရာကို ဆင်များဖြင့် နင်းနယ်စေကာ ကသိုဏ်းဝန်းကဲ့သို့ ညီညာချောမွေ့အောင် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် သဲဖြူများကို ခင်းစေ၍ ပန်းများ ကြဲဖြန့်စေခဲ့သည်။ လမ်းတစ်လျှောက်တွင်လည်း ငှက်ပျောပင်များနှင့် ရေပြည့်အိုးများကို ထားရှိစေပြီး တံခွန်ကုk္ကားများကို စိုက်ထူစေခဲ့သည်။ တစ်ဥသဘ စီခြား၍ ရေကန်များကို တူးစေပြီး လမ်းဘေးဝဲယာ နှစ်ဖက်စလုံး၌ နံ့သာဆိုင်နှင့် ပန်းဆိုင်များကို ခင်းကျင်းစေခဲ့သည်။ အလယ်၌ရှိသော လေးဥသဘအကျယ်ရှိ တန်ဆာဆင်ထားသော လမ်းမ၏ ဘေးနှစ်ဖက် နှစ်ဥသဘစီ ကျယ်ဝန်းသော လမ်းနယ်မြေရှိ သစ်ငုတ်ဆူးငြောင့်များကို ဖယ်ရှားစေကာ ဆီမီးတိုင်များကို တန်းစီထွန်းညှိစေခဲ့သည်။ မင်းသားများကလည်း မိမိတို့အာဏာသက်ရောက်ရာ နယ်မြေအတွင်းရှိ တစ်ဆယ့်ခြောက်ဥသဘအကျယ်ရှိသော လမ်းမကြီးကို ထိုနည်းတူစွာပင် တန်ဆာဆင်စေခဲ့ကြသည်။

ราชา [Pg.9] อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐานสฺส เกทารสีมํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปริเทวมาโน, ‘‘ตาตา, มยฺหํ ทกฺขิณกฺขึ อุปฺปาเฏตฺวา คณฺหนฺตา วิย คจฺฉถ, เอวํ คณฺหิตฺวา คตา ปน พุทฺธานํ อนุจฺฉวิกํ กเรยฺยาถ. มา สุราโสณฺฑา วิย ปมตฺตา วิจริตฺถา’’ติ อาห. เต ‘‘ชานิสฺสาม มยํ, เทวา’’ติ สตฺถารํ คเหตฺวา คตา, วิหารํ กาเรตฺวา สตฺถุ นิยฺยาเตตฺวา ตตฺถ สตฺถารํ ปฏิชคฺคนฺตา กาเลน เถราสเน, กาเลน มชฺฌิมาสเน, กาเลน สงฺฆนวกาสเน ติฏฺฐนฺติ. ทานํ อุปปริกฺขมานานํ ติณฺณมฺปิ ชนานํ เอกสทิสเมว อโหสิ. เต อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย จินฺตยึสุ – ‘‘กถํ นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺเหยฺยามา’’ติ? อถ เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม ธมฺมครุโน, น อามิสครุโน, สีเล ปติฏฺฐมานา มยํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺขิสฺสามา’’ติ ทานสํวิธายเก มนุสฺเส ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ตาตา, อิมินาว นีหาเรน ยาคุภตฺตขาทนียาทีนิ สมฺปาเทนฺตา ทานํ ปวตฺเตถา’’ติ วตฺวา ทานสํวิทหนปลิโพธํ ฉินฺทึสุ.

မင်းကြီးသည် မိမိ၏ အာဏာပျံ့နှံ့ရာအရပ်၏ အစွန်းဖြစ်သော နယ်စပ် (လယ်ကန်သင်းကဲ့သို့သော အပိုင်းအခြား) သို့ ရောက်သောအခါ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးကာ ငိုကြွေးလျက် \"ချစ်သားတို့၊ သင်တို့သည် ငါ၏ လက်ယာမျက်စိကို အတင်းနှုတ်ယူသွားသကဲ့သို့ သွားကြလေကုန်၏။ ဤသို့ သွားကြကုန်သော သင်တို့သည် ဘုရားရှင်တို့အား လျောက်ပတ်သော ဝတ်ကို ပြုကြကုန်လော့။ သေသောက်ကြူးများကဲ့သို့ မေ့လျော့မူးယစ်လျက် မလှည့်လည်ကြလင့်\" ဟု မှာကြားလေ၏။ ထိုမင်းသားသုံးပါးတို့ကလည်း \"အရှင်မင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်တို့ သိပါ၏\" ဟု ဝန်ခံကာ မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်သွားကြပြီး ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်း၍ ထိုကျောင်း၌ မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးပြုစုလျက် တစ်ခါတစ်ရံ မထေရ်ကြီးတို့၏နေရာ၊ တစ်ခါတစ်ရံ မထေရ်လတ်တို့၏နေရာ၊ တစ်ခါတစ်ရံ သံဃာငယ်တို့၏နေရာ၌ တည်ကုန်၏။ အလှူဝတ္ထုကို စိစစ်ကြည့်ရှုကြသော် ထိုမင်းသားသုံးပါးတို့၏ အလှူသည် ထပ်တူထပ်မျှ တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။ ဝါဆိုဝါကပ်ကာလ နီးကပ်လာသောအခါ ထိုမင်းသားတို့သည် \"အဘယ်သို့ပြုလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ပါအံ့နည်း\" ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် \"ဘုရားရှင်တို့မည်သည် တရားကိုသာ အလေးထားတော်မူကြကုန်၏၊ အာမိသကို အလေးမထားကြကုန်။ သီလ၌ တည်ကြကုန်မှသာ ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ကြကုန်အံ့\" ဟု ကြံစည်မိကြကာ အလှူအတန်း စီရင်တတ်သောသူတို့ကို ခေါ်ယူ၍ \"အမောင်တို့၊ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ယာဂု၊ ဆွမ်း၊ ခဲဖွယ် စသည်တို့ကို ပြည့်စုံစေလျက် အလှူကို ဆက်လက်ပေးလှူကြကုန်လော့\" ဟု မှာကြားကာ အလှူစီရင်ရခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) ကို ဖြတ်တောက်ကြကုန်၏။

อถ เนสํ เชฏฺฐภาตา ปญฺจสเต ปุริเส อาทาย ทสสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาย ทฺเว กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา กปฺปิยํ อุทกํ ปริภุญฺชมาโน วาสํ กปฺเปสิ. มชฺฌิโม ตีหิ, กนิฏฺโฐ ทฺวีหิ ปุริสสเตหิ สทฺธึ ตเถว ปฏิปชฺชิ. เต ยาวชีวํ สตฺถารํ อุปฏฺฐหึสุ. สตฺถา เตสํเยว สนฺติเก ปรินิพฺพายิ.

ထို့နောက် ထိုမင်းသားညီနောင်တို့အနက် နောင်တော်ကြီးသည် အခြံအရံ ယောက်ျားငါးရာနှင့်အတူ ဆယ်ပါးသော သီလ၌ တည်လျက်၊ ဖန်ရည်ဆိုး အဝတ်နှစ်ထည်ကို ဝတ်ရုံကာ၊ အပ်စပ်သော ရေကိုသာ သုံးဆောင်လျက် တရားကျင့်သုံး နေထိုင်လေ၏။ ညီတော်အလတ်သည် ယောက်ျားသုံးရာနှင့်လည်းကောင်း၊ ညီတော်အငယ်သည် ယောက်ျားနှစ်ရာနှင့်လည်းကောင်း ထိုနောင်တော်ကြီးနည်းတူပင် ကျင့်သုံးလေ၏။ ထိုညီနောင်သုံးပါးတို့သည် အသက်ထက်ဆုံး မြတ်စွာဘုရားကို ပြုစုလုပ်ကျွေးကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုညီနောင်တို့၏ အပါး၌ပင်လျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူ၏။

เตปิ กาลํ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ทฺวานวุติกปฺเป มนุสฺสโลกโต เทวโลกํ, เทวโลกโต จ มนุสฺสโลกํ สํสรนฺตา อมฺหากํ สตฺถุกาเล เทวโลกา จวิตฺวา มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ ทานคฺเค พฺยาวโฏ มหาอมจฺโจ องฺคมคธานํ ราชา พิมฺพิสาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เต ตสฺเสว รญฺโญ รฏฺเฐ พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺตึสุ. เชฏฺฐภาตา เชฏฺโฐว ชาโต, มชฺฌิมกนิฏฺฐา มชฺฌิมกนิฏฺฐาเยว. เยปิ เตสํ ปริวารมนุสฺสา, เต ปริวารมนุสฺสาว ชาตา. เต วุทฺธิมนฺวาย ตโยปิ ชนา ตํ ปุริสสหสฺสํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา ตาปสา หุตฺวา อุรุเวลายํ นทีตีเรเยว วสึสุ. องฺคมคธวาสิโน มาเส มาเส เตสํ มหาสกฺการํ อภิหรนฺติ.

ထိုညီနောင်သုံးပါးတို့သည်လည်း ကွယ်လွန်ကြပြီးနောက် ထိုအချိန်မှစ၍ ကိုးဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာပတ်လုံး လူ့ပြည်မှ နတ်ပြည်၊ နတ်ပြည်မှ လူ့ပြည်သို့ ကျင်လည်ကြကုန်လျက် ငါတို့မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ နတ်ပြည်မှ စုတေ၍ လူ့ပြည်၌ လာရောက်ဖြစ်ပွားကြကုန်၏။ ထိုစဉ်က ၎င်းတို့၏ အလှူဒါန၌ ဝေယျာဝစ္စ အားထုတ်ခဲ့သော အမတ်ကြီးသည်ကား အင်္ဂတိုင်းနှင့် မဂဓတိုင်းတို့ကို စိုးစံသော ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး ဖြစ်လာလေ၏။ ထိုညီနောင်သုံးပါးတို့သည်လည်း ထိုဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး၏ နိုင်ငံတော်အတွင်းရှိ ပုဏ္ဏားသူကြွယ်အမျိုး၌ လာရောက်မွေးဖွားကြကုန်၏။ နောင်တော်ကြီးသည် ယခုဘဝတွင်လည်း နောင်တော်ကြီးပင် ဖြစ်လာပြီး၊ ညီတော်အလတ်နှင့် ညီတော်အငယ်တို့သည်လည်း ညီတော်အလတ်၊ ညီတော်အငယ်တို့ပင် ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထိုစဉ်က အခြံအရံဖြစ်ခဲ့ဖူးသော လူတို့သည်လည်း အခြံအရံများပင် ဖြစ်လာကြကုန်၏။ အရွယ်ရောက်လာကြသောအခါ ထိုညီနောင်သုံးဦးတို့သည် ထိုအခြံအရံ ယောက်ျားတစ်ထောင်ကို ခေါ်ဆောင်ကာ တောထွက်၍ ရသေ့များ ပြုလုပ်ကြပြီးလျှင် ဥရုဝေလတောရှိ မြစ်ကမ်းပါး၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။ အင်္ဂတိုင်းနှင့် မဂဓတိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့သည် လစဉ်လတိုင်း ထိုရသေ့တို့ထံ ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ဆောင်ကြဉ်းလာကြကုန်၏။

อถ [Pg.10] อมฺหากํ โพธิสตฺโต กตาภินิกฺขมโน อนุปุพฺเพน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ยสาทโย กุลปุตฺเต วิเนตฺวา สฏฺฐิ อรหนฺเต ธมฺมเทสนตฺถาย ทิสาสุ อุยฺโยเชตฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย – ‘‘เต ตโย ชฏิลภาติเก ทเมสฺสามี’’ติ อุรุเวลํ คนฺตฺวา อเนเกหิ ปาฏิหาริยสเตหิ เตสํ ทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา เต ปพฺพาเชสิ. โส ตํ อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรํ สมณสหสฺสํ อาทาย คยาสีสํ คนฺตฺวา เตหิ ปริวาริโต นิสีทิตฺวา, – ‘‘กตรา นุ โข เอเตสํ ธมฺมกถา สปฺปายา’’ติ จินฺเตนฺโต, ‘‘อิเม สายํปาตํ อคฺคึ ปริจรนฺติ. อิเมสํ ทฺวาทสายตนานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ วิย กตฺวา เทเสสฺสามิ, เอวํ อิเม อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานมกาสิ. อถ เนสํ ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ อิมํ อาทิตฺตปริยายํ อภาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เตสํ สปฺปายธมฺมเทสนํ วิจินิตฺวา ตํ เทเสสฺสามีติ อามนฺเตสี’’ติ. ตตฺถ อาทิตฺตนฺติ ปทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ.

ထိုအခါ ငါတို့၏ ဘုရားလောင်းသည် တောထွက်တော်မူပြီးနောက် အစဉ်သဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိကာ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၍ မြတ်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် ယသအစရှိသော အမျိုးကောင်းသားတို့ကို ဆုံးမလျက် ခြောက်ကျိပ်သော ရဟန္တာတို့ကို တရားဟောရန် အရပ်ရပ်သို့ စေလွှတ်တော်မူကာ၊ ကိုယ်တော်တိုင် သပိတ်သင်္ကန်းကို ကိုင်ဆောင်၍ \"ထိုရသေ့ညီနောင်သုံးဦးတို့ကို ဆုံးမအံ့\" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဥရုဝေလတောသို့ ကြွတော်မူခဲ့၏။ များစွာသော ပြာဋိဟာတို့ဖြင့် ထိုရသေ့တို့၏ မိစ္ဆာအယူကို ဖျက်ဆီး၍ ၎င်းတို့ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော သပိတ်သင်္ကန်းကို ဆောင်ကြကုန်သော ထိုရဟန်းတစ်ထောင်ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ဂယာသီသကျောက်ဖျာကြီးသို့ ကြွတော်မူ၍ ထိုရဟန်းတို့ ခြံရံလျက် သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် \"ဤရဟန်းတို့အား အဘယ်သို့သော တရားစကားသည် လျောက်ပတ်အံ့နည်း\" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် \"ဤရဟန်းတို့သည် ညဉ့်နံနက် မီးကို ပူဇော်လေ့ရှိကြကုန်၏။ ၎င်းတို့အား တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့ကို အလျှံပြောင်ပြောင် တောက်လောင်နေသော မီးကဲ့သို့ ထင်ရှားအောင် ပြု၍ တရားဟောကြားတော်မူအံ့။ ဤသို့ ဟောကြားလျှင် ဤရဟန်းတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်ကြလတ္တံ့\" ဟု ဆုံးဖြတ်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ထိုရဟန်းတို့အား ထိုသို့သောနည်းဖြင့် တရားဟောတော်မူရန် ဤအာဒိတ္တပရိယာယသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် \"ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏ဟူသည်မှာ ၎င်းတို့နှင့် လျောက်ပတ်သော တရားဒေသနာကို ရွေးချယ်၍ ဟောကြားအံ့ဟူသော အာသာဖြင့် ခေါ်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်\" ဟု ဆိုအပ်သတည်း။ ထိုပါဠိ၌ 'အာဒိတ္တံ' ဟူသည် ကောင်းစွာတောက်လောင်သော၊ ရဲရဲညီးညီးတောက်သော မီးကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဤသုတ်၌ ဒုက္ခလက္ခဏာကို ပြဆိုတော်မူအပ်၏။

๗. อทฺธภูตสุตฺตวณฺณนา

၇. အဒ္ဓဘူတသုတ်အဖွင့်။

๒๙. สตฺตเม อทฺธภูตนฺติ อธิภูตํ อชฺโฌตฺถฏํ, อุปทฺทุตนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ.

၂၉. သတ္တမသုတ်၌ 'အဒ္ဓဘူတံ' ဟူသည် နှိပ်စက်အပ်သော၊ လွှမ်းမိုးအပ်သော၊ ဘေးဥပါဒ်ရောက်အပ်သော ဟူသော အနက်တည်း။ ဤသုတ်၌လည်း ဒုက္ခလက္ခဏာကိုသာလျှင် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๘. สมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺตวณฺณนา

၈. သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ်အဖွင့်။

๓๐. อฏฺฐเม สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปนฺติ สพฺเพสํ ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญิตานํ สมุคฺฆาตาย อนุจฺฉวิกํ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. จกฺขุํ น มญฺญตีติ จกฺขุํ อหนฺติ วา มมนฺติ วา ปโรติ วา ปรสฺสาติ วา น มญฺญติ. จกฺขุสฺมึ น มญฺญตีติ อหํ จกฺขุสฺมึ, มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุสฺมึ ปโร จกฺขุสฺมึ, ปรสฺส กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุสฺมินฺติ น มญฺญติ. จกฺขุโต น มญฺญตีติ อหํ จกฺขุโต นิคฺคโต, มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุโต นิคฺคโต, ปโร จกฺขุโต นิคฺคโต, ปรสฺส กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุโต นิคฺคโตติ เอวมฺปิ น มญฺญติ, ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญนานํ เอกมฺปิ น อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. จกฺขุํ เมติ น มญฺญตีติ มม จกฺขูติ น มญฺญติ, มมตฺตภูตํ ตณฺหามญฺญนํ น อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุจตฺตาลีสาย ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา.

၃၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'သဗ္ဗမညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပံ' ဟူသည် အလုံးစုံသော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းမှတ်ထင်မှုတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျက်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သောဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဣဓ' ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စက္ခုံ န မညတိ' ဟူသည် စက္ခု (မျက်စိ) ကို \"ငါ\" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ \"ငါ့ဥစ္စာ\" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ \"သူတစ်ပါး\" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ \"သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာ\" ဟူ၍လည်းကောင်း မမှတ်ထင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'စက္ခုသ္မိံ န မညတိ' ဟူသည် \"ငါသည် စက္ခု၌ တည်ရှိ၏\"၊ \"ငါ၏ ငြိကပ်ကြောင့်ကြမှု (ပလိဗောဓ) သည် စက္ခု၌ ရှိ၏\"၊ \"သူတစ်ပါးသည် စက္ခု၌ တည်ရှိ၏\"၊ \"သူတစ်ပါး၏ ငြိကပ်ကြောင့်ကြမှုသည် စက္ခု၌ ရှိ၏\" ဟု မမှတ်ထင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'စက္ခုတော န မညတိ' ဟူသည် \"ငါသည် စက္ခုမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏\"၊ \"ငါ၏ ကြောင့်ကြမှုသည် စက္ခုမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏\"၊ \"သူတစ်ပါးသည် စက္ခုမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏\"၊ \"သူတစ်ပါး၏ ကြောင့်ကြမှုသည် စက္ခုမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏\" ဟု ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း မမှတ်ထင်ခြင်း၊ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိဟူသော စွဲလမ်းမှတ်ထင်မှုတို့တွင် တစ်ခုမျှကိုပင် မဖြစ်စေခြင်းဟု အနက်ရှိ၏။ 'စက္ခုံ မေတိ န မညတိ' ဟူသည် \"စက္ခုသည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏\" ဟု မမှတ်ထင်ခြင်း၊ မိမိဥစ္စာဟူ၍ စွဲလမ်းတတ်သော တဏှာဖြင့် မှတ်ထင်ခြင်းကို မဖြစ်စေခြင်းဟု အနက်ရှိ၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ထင်ရှားလှ၏။ ဤသုတ်၌ လေးဆယ့်လေးပါးသော အရာတို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်စေလျက် ဝိပဿနာတရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๙. ปฐมสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

၉. ပထမသမုဂ္ဃာတသပ္ပါယသုတ်အဖွင့်။

๓๑. นวเม [Pg.11] สมุคฺฆาตสปฺปายาติ สมุคฺฆาตสฺส อุปการภูตา. ตโต ตํ โหติ อญฺญถาติ ตโต ตํ อญฺเญนากาเรน โหติ. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทตีติ อญฺญถาภาวํ วิปริณามํ อุปคมเนน อญฺญถาภาวี หุตฺวาปิ ภเวสุ สตฺโต ลคฺโค ลคิโต ปลิพุทฺโธ อยํ โลโก ภวํเยว อภินนฺทติ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ขนฺธธาตุอายตนนฺติ, ภิกฺขเว, ยตฺตกํ อิทํ ขนฺธา จ ธาตุโย จ อายตนานิ จาติ ขนฺธธาตุอายตนํ. ตมฺปิ น มญฺญตีติ สพฺพมฺปิ น มญฺญตีติ เหฏฺฐา คหิตเมว สํกฑฺฒิตฺวา ปุน ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต อฏฺฐจตฺตาลีสาย ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา.

၃၁. နဝမသုတ်၌ 'သမုဂ္ဃာတသပ္ပါယ' ဟူသည် ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖျက်တတ်သော မဂ်ဉာဏ်အား အထောက်အကူပြုသော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တတော တံ ဟောတိ အညထာ' ဟူသည် ထိုမှတ်ထင်အပ်သော အခြင်းအရာမှ တခြားတစ်ပါးသော အနိစ္စစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုမှတ်ထင်ခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်သော စက္ခုစသောဝတ္ထုသည် ဖြစ်ပေါ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အညထာဘာဝီ ဘဝသတ္တော လောကော ဘဝမေဝါဘိနန္ဒတိ' ဟူသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း (ဇရာ မရဏ) သို့ ကပ်ရောက်သဖြင့် အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်လေ့ရှိသော်လည်း ဘဝတို့၌ စွဲငြိငြိကပ်လျက် ကြောင့်ကြဆင်းရဲနေသော ဤသတ္တလောကသည် ဘဝသစ်ကိုသာလျှင် အလွန် နှစ်သက်မြတ်နိုး၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ ခန္ဓဓာတုအာယတနံ' ဟူသည် ရဟန်းတို့၊ အကြင်ရွေ့လောက်သော ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတနတို့သည် ရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တမ္ပိ န မညတိ' ဟူသည် ထိုခန္ဓာစသည်တို့ကိုလည်း ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာဟု မမှတ်ထင်၊ အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော တရားတို့ကိုသာလျှင် သိမ်းကျုံးစုစည်း၍ တစ်ဖန် ထင်ရှားပြတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ လေးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဝါရတို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေလျက် ဝိပဿနာတရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๑๐. ทุติยสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပါယသုတ်အဖွင့်။

๓๒. ทสเม เอตํ มมาติอาทีหิ ตีหิ ตีหิ ปเทหิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคาเห ทสฺเสตฺวา ติปริวฏฺฏนเยน เทสนา กตา. ปฏิปาฏิยา ปน ตีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโรปิ มคฺคา กถิตาติ.

၃၂. ဒသမသုတ်၌ \"ဧတံ မမ\" (ဤသည်ကား ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏) အစရှိသော သုံးပုဒ်စီတို့ဖြင့် တဏှာဂါဟ၊ မာနဂါဟ၊ ဒိဋ္ဌိဂါဟတို့ကို ပြတော်မူပြီးလျှင် သုံးလီပြန်သောနည်းဖြင့် ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အစဉ်အတိုင်းအားဖြင့်မူ ဤသုတ်သုံးပါးလုံး၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်လေးပါးလုံးကိုပင် ဟောကြားတော်မူအပ်သတည်း။

สพฺพวคฺโค ตติโย.

သုံးခုမြောက်ဖြစ်သော သဗ္ဗဝဂ် ပြီး၏။

๔. ชาติธมฺมวคฺควณฺณนา

၄. ဇာတိဓမ္မဝဂ်အဖွင့်။

๓๓-๔๒. ชาติธมฺมวคฺเค ชาติธมฺมนฺติ ชายนธมฺมํ นิพฺพตฺตนสภาวํ. ชราธมฺมนฺติ ชีรณสภาวํ. พฺยาธิธมฺมนฺติ พฺยาธิโน อุปฺปตฺติปจฺจยภาเวน พฺยาธิสภาวํ. มรณธมฺมนฺติ มรณสภาวํ. โสกธมฺมนฺติ โสกสฺส อุปฺปตฺติปจฺจยภาเวน โสกสภาวํ. สํกิเลสิกธมฺมนฺติ สํกิเลสิกสภาวํ. ขยธมฺมนฺติ ขยคมนสภาวํ. วยธมฺมาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

၃၃-၄၂. ဇာတိဓမ္မဝဂ်၌ ‘ဇာတိဓမ္မ’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောရှိသော (ဇနကအကြောင်း၊ ဥပထမ္ဘကအကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း သဘောရှိသော) တရားဖြစ်သည်။ ‘ဇရာဓမ္မ’ ဟူသည် ရင့်ရော်ခြင်းသဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဗျာဓိဓမ္မ’ ဟူသည် နာဖျားခြင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အကြောင်းတရားရှိသောကြောင့် နာကျင်ခြင်းသဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မရဏဓမ္မ’ ဟူသည် သေဆုံးပျက်စီးခြင်းသဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သောကဓမ္မ’ ဟူသည် စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းတရားရှိသောကြောင့် စိုးရိမ်ခြင်းသဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သံကိလေသိကဓမ္မ’ ဟူသည် တဏှာစသည်တို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းခြင်းသဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ခယဓမ္မ’ ဟူသည် ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ရသော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝယဓမ္မ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

ชาติธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

လေးခုမြောက်ဖြစ်သော ဇာတိဓမ္မဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

๕. สพฺพอนิจฺจวคฺควณฺณนา

၅. အလုံးစုံသောအနိစ္စဝဂ်၏ အဖွင့်။

๔๓-๕๒. อนิจฺจวคฺเค [Pg.12] อภิญฺเญยฺยนฺติ ปเท ญาตปริญฺญา อาคตา, อิตรา ปน ทฺเว คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. ปริญฺเญยฺยปหาตพฺพปเทสุปิ ตีรณปหานปริญฺญาว อาคตา, อิตราปิ ปน ทฺเว คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. สจฺฉิกาตพฺพนฺติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺพํ. อภิญฺญาปริญฺเญยฺยนฺติ อิธาปิ ปหานปริญฺญา อวุตฺตาปิ คหิตาเยวาติ เวทิตพฺพา. อุปทฺทุตนฺติ อเนกคฺคฏฺเฐน. อุปสฺสฏฺฐนฺติ อุปหตฏฺเฐน. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

၄၃-၅၂. အနိစ္စဝဂ်၌ ‘အဘိညေယျ’ ဟူသော ပုဒ်တွင် ‘ဉာတပရိညာ’ သာ တိုက်ရိုက်လာသော်လည်း ကျန်သော ပရိညာနှစ်ပါး (တီရဏပရိညာနှင့် ပဟာနပရိညာ) တို့ကိုလည်း ယူပြီးသားဟုသာ သိအပ်၏။ ‘ပရိညေယျ’၊ ‘ပဟာတဗ္ဗ’ ဟူသော ပုဒ်တို့၌လည်း ‘တီရဏပရိညာ’ နှင့် ‘ပဟာနပရိညာ’ သာ တိုက်ရိုက်လာသော်လည်း ကျန်ရှိသော ပရိညာနှစ်ပါးကိုလည်း ယူပြီးသားဟုသာ သိအပ်၏။ ‘သစ္ဆိကာတဗ္ဗ’ ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အဘိညာပရိညေယျ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း ပဟာနပရိညာကို မဟောထားသော်လည်း ယူပြီးသားဟုသာ သိအပ်၏။ ‘ဥပဒ္ဒုတ’ ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော သဘောမရှိသော အနက်ကြောင့် ကပ်၍ဖျက်ဆီးအပ်သော သဘောရှိသည်။ ‘ဥပဿဋ္ဌ’ ဟူသည် ကပ်၍ ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်အပ်သော သဘောရှိသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။

สพฺพอนิจฺจวคฺโค ปญฺจโม.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော အနိစ္စဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

ปฐโม ปณฺณาสโก.

ပထမ ပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

๖. อวิชฺชาวคฺควณฺณนา

၆. အဝိဇ္ဇာဝဂ်အဖွင့်။

๕๓-๖๒. อวิชฺชาวคฺเค อวิชฺชาติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ. วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา. อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโตติ ทุกฺขานตฺตวเสนาปิ ชานโต ปสฺสโต ปหียติเยว, อิทํ ปน อนิจฺจวเสน กถิเต พุชฺฌนกปุคฺคลสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปิ เจตฺถ สํโยชนาติ ทส สํโยชนานิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา. อนุสยาติ สตฺต อนุสยา. สพฺพุปาทานปริญฺญายาติ สพฺเพสํ จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานนตฺถาย. ปริยาทานายาติ เขปนตฺถาย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

၅၃-၆၂. အဝိဇ္ဇာဝဂ်၌ ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတို့၌ မသိမှု (အမှန်မသိသော မောဟ) ဖြစ်သည်။ ‘ဝိဇ္ဇာ’ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်နှင့် ယှဉ်သောဝိဇ္ဇာ ဖြစ်သည်။ ‘အနိစ္စတော ဇာနတော ပဿတော’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ အစွမ်းအားဖြင့် သိမြင်သောသူအားလည်း အဝိဇ္ဇာသည် ကင်းပျောက်သည်သာ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဤသုတ်ကို အနိစ္စအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းမှာ တရားသိလွယ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော သုတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ဤသုတ်တို့၌ ‘သံယောဇနာနိ’ ဟူသည် ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အာသဝါ’ ဟူသည် လေးပါးသော အာသဝတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနုသယာ’ ဟူသည် ခုနစ်ပါးသော အနုသယတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သဗ္ဗုပါဒါနပရိညာယ’ ဟူသည် လေးပါးကုန်သော ဥပါဒါန်အားလုံးတို့ကို ပရိညာသုံးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ‘ပရိယာဒါနာယ’ ဟူသည် ကုန်ခန်းစေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော သုတ်တို့၌ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

อวิชฺชาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

ခြောက်ခုမြောက်ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

๗. มิคชาลวคฺโค

၇. မိဂဇာလဝဂ်။

๑. ปฐมมิคชาลสุตฺตวณฺณนา

၁. ပထမ မိဂဇာလသုတ်အဖွင့်။

๖๓. มิคชาลวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ [Pg.13] มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กมนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสํหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสํหิตา รชนียาติ รญฺชนียา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ. นนฺทีติ ตณฺหานนฺที. สํโยโคติ สํโยชนํ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโตติ นนฺทีพนฺธเนน พทฺโธ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อรญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

၆၃. မိဂဇာလဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘စက္ခုဝိညေယျ’ ဟူသည် စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်အပ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ သောတဝိညေယျ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ‘ဣဋ္ဌ’ ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင် ရှာဖွေအပ်သည်ဖြစ်စေ မရှာဖွေအပ်သည်ဖြစ်စေ နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံဖြစ်သော တရားဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ ‘ကန္တ’ ဟူသည် တောင့်တအပ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ ‘မနာပ’ ဟူသည် နှလုံးကို တိုးပွားစေတတ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ပိယရူပ’ ဟူသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် သဘောရှိသော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ကာမူပသံဟိတ’ ဟူသည် အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကာမနှင့် စပ်ယှဉ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ရဇနီယ’ ဟူသည် တပ်မက်ဖွယ်ဖြစ်သော၊ ရာဂဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘နန္ဒီ’ ဟူသည် တဏှာဟု ဆိုအပ်သော နှစ်သက်မှု (နန္ဒိ) ဖြစ်သည်။ ‘သံယောဂ’ ဟူသည် သံယောဇဉ် ဖြစ်သည်။ ‘နန္ဒိသံယောဇနသံယုတ္တ’ ဟူသည် တဏှာနန္ဒိဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် ဖွဲ့နှောင်အပ်သောသူ ဖြစ်သည်။ ‘အရညဝနပတ္ထ’ ဟူသည် တောရကျောင်းနှင့် တောအုပ်ကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ အဘိဓမ္မာဝိဘင်းတွင် မုချအားဖြင့် ‘အိမ်တံခါး တံခါးခုံမှ အပြင်ဘက်သို့ ထွက်ခဲ့သော် ဤအလုံးစုံသော အရပ်သည် တောမည်၏’ ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ဤနေရာ၌မူကား အရညကင်အင်္ဂါကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ‘အနည်းဆုံး လေးငါးရာအကွာ တောကျောင်း’ ကိုသာ ရည်ရွယ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ‘ဝနပတ္ထ’ ဟူသည် ရွာ၏အနီးမှ လွန်မြောက်၍ လူတို့ အမြဲတစေ သွားလာခြင်းမရှိသော၊ မထွန်ယက် မစိုက်ပျိုးအပ်သော အရပ် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏—

‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจนํ. วนปตฺถนฺติ วนสณฺฑานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ภึสนกานเมตํ, วนปตฺถนฺติ สโลมหํสานเมตํ, วนปตฺถนฺติ ปริยนฺตานเมตํ, วนปตฺถนฺติ อมนุสฺสูปจารานํ เสนาสนานเมตํ อธิวจน’’นฺติ (วิภ. ๕๓๑).

‘ဝနပတ္ထ’ ဟူသည် ဝေးကွာသော ကျောင်းတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ဝနပတ္ထ’ ဟူသည် တောအုပ်၌ရှိသော ကျောင်းတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ဝနပတ္ထ’ ဟူသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ကျောင်းတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ဝနပတ္ထ’ ဟူသည် ကြက်သီးမွှေးညှင်းထဖွယ်ရှိသော ကျောင်းတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ဝနပတ္ထ’ ဟူသည် အစွန်အဖျား၌ရှိသော ကျောင်းတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ဝနပတ္ထ’ ဟူသည် လူတို့၏ သွားလာခြင်းကင်းသော ကျောင်းတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။

เอตฺถ จ ปริยนฺตานนฺติ อิมํ เอกํ ปริยายํ ฐเปตฺวา เสสปริยาเยหิ วนปตฺถานิ เวทิตพฺพานิ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ. อปฺปสทฺทานีติ อุทุกฺขลมุสลทารกสทฺทาทีนํ อภาเวน อปฺปสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ เตสํ เตสํ นินฺนาทมหานิคฺโฆสสฺส อภาเวน อปฺปนิคฺโฆสานิ. วิชนวาตานีติ สญฺจรณชนสฺส สรีรวาตวิรหิตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รโหกมฺมสฺส อนุจฺฉวิกานิ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ นิลียนสารุปฺปานิ.

ဤပါဌ်၌ ‘ပရိယန္တာနံ’ ဟူသော ဤတစ်ခုသော ပရိယာယ်ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သော ပရိယာယ်တို့ဖြင့် ‘ဝနပတ္ထ’ တို့ကို သိအပ်၏။ ‘ပန္တာနိ’ ဟူသည် အစွန်အဖျားဖြစ်သော၊ အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘အပ္ပသဒ္ဒါနိ’ ဟူသည် မောင်းသံ၊ ကျည်ပွေ့သံ၊ ကလေးသူငယ်များ၏ အသံ စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် အသံဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘အပ္ပနိဂ္ဃေါသာနိ’ ဟူသည် ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ ဟုန်းဟုန်းသဲသဲ ပဲ့တင်ထပ်သော သည်းစွာသောအသံ မရှိခြင်းကြောင့် ပဲ့တင်သံဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဝိဇနဝါတာနိ’ ဟူသည် ဖြတ်သန်းသွားလာသော လူတို့၏ ကိုယ်ငွေ့ကိုယ်ဟုန် ကင်းဆိတ်သော အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘မနုဿရာဟဿေယျကာနိ’ ဟူသည် လူတို့၏ ဆိတ်ကွယ်ရာအမှုကို ပြုလုပ်ရန် လျောက်ပတ်သော အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပါနိ’ ဟူသည် တစ်ဦးတည်း ပုန်းအောင်းနေထိုင်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။

๒. ทุติยมิคชาลสุตฺตวณฺณนา

၂. ဒုတိယ မိဂဇာလသုတ်အဖွင့်။

๖๔. ทุติเย นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธติ ตณฺหานนฺทิยา นิโรเธน วฏฺฏทุกฺขสฺส นิโรโธ.

၆၄. ဒုတိယသုတ်၌ ‘နန္ဒီနိရောဓာ ဒုက္ခနိရောဓော’ ဟူသည် တဏှာဟူသော နန္ဒိ (နှစ်သက်မှု) ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။

๓-๕. ปฐมสมิทฺธิมารปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၅. ပထမ သမိဒ္ဓိမာရပဉှာသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๖๕-๖๗. ตติเย [Pg.14] สมิทฺธีติ อตฺตภาวสฺส สมิทฺธตาย เอวํ ลทฺธนาโม. ตสฺส กิร เถรสฺส อตฺตภาโว อภิรูโป อโหสิ ปาสาทิโก, อุกฺขิตฺตมาลาปุโฏ วิย อลงฺกตมาลาคพฺโภ วิย จ สพฺพาการปาริปูริยา สมิทฺโธ. ตสฺมา สมิทฺธิตฺเวว สงฺขํ คโต. มาโรติ มรณํ ปุจฺฉติ. มารปญฺญตฺตีติ มาโรติ ปญฺญตฺติ นามํ นามเธยฺยํ. อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วาติ ตตฺถ มรณํ วา มรณนฺติ อิทํ นามํ วา อตฺถีติ ทสฺเสติ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว, ตถา ปญฺจมํ.

၆၅-၆၇. တတိယသုတ်၌ ‘သမိဒ္ဓိ’ ဟူသည် ပြည့်စုံကောင်းမွန်သော အတ္တဘောရှိခြင်းကြောင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်၏ အတ္တဘောသည် မြှောက်တင်အပ်သော ပန်းဆုပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင်အပ်သော ပန်းတိုက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အလွန်လှပတင့်တယ်၍ ကြည်ညိုဖွယ် ကောင်းလှသည်။ အလုံးစုံသော အင်္ဂါရပ်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ‘သမိဒ္ဓိ’ ဟုပင် ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ ‘မာရော’ ဟူသော စကားဖြင့် သေခြင်း (မရဏ) ကို မေးမြန်းသည်။ ‘မာရပညတ္တိ’ ဟူသည် မာရဟူသော အမည်ပညတ် ဖြစ်သည်။ ထိုတရား၌ သေခြင်းတရား သို့မဟုတ် သေခြင်းဟူသော အမည်ပညတ် ရှိသည်ကို ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထသုတ်နှင့် ပဉ္စမသုတ်တို့သည် ထို့အတူပင် အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

๖. สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

၆. သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ်အဖွင့်။

๖๘. ฉฏฺเฐ โลโกติ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. อิติ มิคชาลตฺเถรสฺส อายาจนสุตฺตโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุปิ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

၆၈. ဆဋ္ဌမသုတ်၌ ‘လောက’ ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် လောကမည်၏။ ဤသို့ မိဂဇာလမထေရ် တောင်းပန်အပ်သော သုတ်မှစ၍ ကျန်ရှိသော သုတ်ငါးပါးတို့၌လည်း ဝဋ်နှင့် ဝဋ်မှလွတ်ရာ (ဝဋ်ဝိဝဋ်) တရားကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။

๗. อุปเสนอาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

၇. ဥပသေနအာသီဝိသသုတ်အဖွင့်။

๖๙. สตฺตเม สีตวเนติ เอวํนามเก สุสานวเน. สปฺปโสณฺฑิกปพฺภาเรติ สปฺปผณสทิสตาย เอวํลทฺธนาเม ปพฺภาเร. อุปเสนสฺสาติ ธมฺมเสนาปติโน กนิฏฺฐภาติกอุปเสนตฺเถรสฺส. อาสีวิโส ปติโต โหตีติ เถโร กิร กตภตฺตกิจฺโจ มหาจีวรํ คเหตฺวา เลณจฺฉายาย มนฺทมนฺเทน วาตปานวาเตน พีชิยมาโน นิสีทิตฺวา ทุปฏฺฏนิวาสเน สูจิกมฺมํ กโรติ. ตสฺมึ ขเณ เลณจฺฉทเน ทฺเว อาสีวิสโปตกา กีฬนฺติ. เตสุ เอโก ปติตฺวา เถรสฺส อํสกูเฏ อวตฺถาสิ. โส จ ผุฏฺฐวิโส โหติ. ตสฺมา ปติตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย เถรสฺส กาเย ทีปสิขา วิย วฏฺฏึ ปริยาทิยมานเมวสฺส วิสํ โอติณฺณํ. เถโร วิสสฺส ตถาคมนํ ทิสฺวา กิญฺจาปิ ตํ ปติตมตฺตเมว ยถาปริจฺเฉเทน คตํ, อตฺตโน ปน อิทฺธิพเลน ‘‘อยํ อตฺตภาโว เลเณ มา วินสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรตีติ ยาว น วิกิรติ, ตาว นํ พหิทฺธา นีหรถาติ อตฺโถ. อญฺญถตฺตนฺติ อญฺญถาภาวํ. อินฺทฺริยานํ วา วิปริณามนฺติ จกฺขุโสตาทีนํ อินฺทฺริยานํ [Pg.15] ปกติวิชหนภาวํ. ตตฺเถว วิกิรีติ พหิ นีหริตฺวา ฐปิตฏฺฐาเน มญฺจกสฺมึเยว วิกิริ.

၆၉. သတ္တမသုတ်၌- 'သီတဝနေ' ဟူသည်မှာ ထိုအမည်ရှိသော သုသာန်တော၌ ဟူလို။ 'သပ္ပသောဏ္ဍိကပဗ္ဘာရေ' ဟူသည်မှာ မြွေပါးပျဉ်းနှင့် တူသောကြောင့် ထိုသို့ သပ္ပသောဏ္ဍိကဟု အမည်ရသော တောင်ဝှမ်း (လိုဏ်ဂူ) ၌ ဟူလို။ 'ဥပသေနဿ' ဟူသည်မှာ ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ညီတော်ဖြစ်သော အရှင်ဥပသေနမထေရ်၏ ဟူလို။ 'အာသီဝိသော ပတိတော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ အရှင်ဥပသေနမထေရ်သည် ဆွမ်းကိစ္စပြီးသောအခါ သင်္ကန်းကြီးကို ယူ၍ လိုဏ်ဂူရိပ်၌ ပြတင်းပေါက်မှ တိုက်ခတ်လာသော လေညင်းဖြင့် ယပ်ခပ်သကဲ့သို့ ခပ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုင်နေလျက် နှစ်ထပ်သော သင်းပိုင်၌ အပ်ချုပ်မှု (ချုပ်ဆိုးမှု) ကို ပြု၏။ ထိုခဏ၌ လိုဏ်မိုးပေါ်တွင် မြွေငယ်နှစ်ကောင်တို့သည် မြူးတူးကစားနေကြကုန်၏။ ထိုမြွေငယ်နှစ်ကောင်တို့တွင် တစ်ကောင်သည် လိုဏ်မိုးမှ လျှောကျပြီး မထေရ်၏ ပခုံးစွန်း၌ ကျရောက်လေ၏။ ထိုမြွေသည်လည်း ထိရုံမျှဖြင့် အဆိပ်တက်စေတတ်သော 'ဖုဋ္ဌဝိသ' မြွေမျိုး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကျရောက်ရာ နေရာမှစ၍ မထေရ်၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ ဆီမီးလျှံသည် မီးစာကို ကုန်စေသကဲ့သို့ အဆိပ်သည် ပျံ့နှံ့စိမ့်ဝင်သွားလေ၏။ မထေရ်သည် အဆိပ်၏ ထိုသို့ ပျံ့နှံ့လာခြင်းကို မြင်၍ ထိုအဆိပ်သည် ကျရုံမျှဖြင့် မိမိ၏ အတိုင်းအတာအတိုင်း ကိုယ်အနှံ့ ပျံ့နှံ့သွားသော်လည်း မိမိ၏ တန်ခိုးအစွမ်းဖြင့် 'ဤခန္ဓာကိုယ်သည် လိုဏ်ဂူအတွင်း၌ မပျက်စီးပါစေလင့်' ဟု ဓိဋ္ဌာန်ပြီးလျှင် ရဟန်းတို့ကို 'ငါ့သျှင်တို့၊ ဤကိုယ်သည် ဤနေရာ၌ပင် မပြိုကွဲ မပျက်စီးမီ အပြင်သို့ ထုတ်ကြကုန်' ဟု ခေါ်ယူပြောကြားတော်မူ၏။ 'ပုရာယံ ကာယော ဣဓေဝ ဝိကိရတိ' ဟူသည်မှာ ဤကိုယ်သည် ဖရိုဖရဲ မပြိုကွဲသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုကိုယ်ကို အပြင်သို့ ထုတ်ဆောင်ကြကုန် ဟု အနက်ရ၏။ 'အညထတ္တံ' ဟူသည်မှာ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣန္ဒြိယာနံ ဝါ ဝိပရိဏာမံ' ဟူသည်မှာ စက္ခု သောတ စသော ဣန္ဒြေတို့၏ ပကတိသဘောကို စွန့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'တတ္ထေဝ ဝိကိရိ' ဟူသည်မှာ အပြင်သို့ ထုတ်၍ ထားရှိရာ ညောင်စောင်း၌သာလျှင် ဖရိုဖရဲ ပြိုကွဲပျက်စီးသွားလေ၏။

๘. อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

၈. ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ် အဖွင့်။

๗๐. อฏฺฐเม รูปปฺปฏิสํเวทีติ นีลปีตาทิเภทํ อารมฺมณํ ววตฺถาเปนฺโต รูปํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, ตสฺมา รูปปฺปฏิสํเวที นาม โหติ. รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส อตฺถิภาเวเนว ปน รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ วุจฺจติ. สนฺทิฏฺฐิโกติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตตฺถาเนว. โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวทีติ กิเลสสฺส นตฺถิภาเวเนว น รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ นาม, ตสฺมา ‘‘โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที’’ติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสขาเสขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

၇၀. အဋ္ဌမသုတ်၌- 'ရူပပ္ပဋိသံဝေဒီ' ဟူသည်မှာ အညို အဝါ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော အာရုံကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်လျက် ရူပါရုံကို ဉာတပရိညာ၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ရူပါရုံကို ထင်ရှားစွာ သိရှိခံစားသူ မည်၏။ 'ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာ ရှိနေသောကြောင့်သာလျှင် ရူပါရုံ၌ တပ်မက်ခြင်းဖြစ်သော ရူပရာဂကို ထင်ရှားစွာ ခံစားရသည် မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သန္ဒိဋ္ဌိကော' စသည်တို့၏ အနက်သည် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'နော စ ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာ မရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် ရူပရာဂကို ထင်ရှားစွာ မခံစားရသည် မည်၏ (ငါ၏ သန္တာန်၌ ရူပရာဂ မရှိဟု အသိဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်)၊ ထို့ကြောင့် 'နော စ ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

๙. ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

၉. ပထမဆဖဿာယတနသုတ် အဖွင့်။

๗๑. นวเม ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ. อวุสิตนฺติ อวุฏฺฐํ. อารกาติ ทูเร. เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสนฺติ, ภนฺเต, อหํ เอตฺถ อนสฺสสึ, นฏฺโฐ นาม อหนฺติ วทติ. ภควา – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ‘อหํ นาม อิมสฺมึ สาสเน นฏฺโฐ’ติ วทติ, กินฺนุ ขฺวสฺส อญฺเญสุ ธาตุกมฺมฏฺฐาน-กสิณกมฺมฏฺฐานาทีสุ อภิโยโค อตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา, ตมฺปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘กตรํ นุ โข กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺส สปฺปายํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต ‘‘อายตนกมฺมฏฺฐานเมว สปฺปาย’’นฺติ ทิสฺวา ตํ กเถนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขูติอาทิมาห. สาธูติ ตสฺส พฺยากรเณ สมฺปหํสนํ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ อยเมว วฏฺฏทุกฺขสฺสนฺโต ปริจฺเฉโท, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ.

၇၁. နဝမသုတ်၌- 'ဖဿာယတနာနံ' ဟူသည်မှာ ဖဿခြောက်ပါးတို့၏ တည်ရာဌာနတို့၏ ဟူလို။ 'အဝုသိတံ' ဟူသည်မှာ မကျင့်သုံးအပ်၊ မနေအပ်သော ဟူလို။ 'အာရကာ' ဟူသည်မှာ ဝေးစွာသော အရပ်၌ ဟူလို။ 'ဧတ္ထာဟံ ဘန္တေ အနဿသံ' ဟူသည်မှာ 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ဤသာသနာတော်၌ ပျက်စီးသူ ဖြစ်ပါပြီ' ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤရဟန်းသည် ငါသည် ဤသာသနာတော်၌ ပျက်စီးပြီ ဟု ဆို၏၊ ဤရဟန်းအား အခြားသော ဓာတ်ကမ္မဋ္ဌာန်း၊ ကသိုဏ်းကမ္မဋ္ဌာန်း စသည်တို့၌ အားထုတ်မှု ရှိသလော' ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးနောက် ထိုအားထုတ်မှုကိုလည်း မမြင်ရသဖြင့် 'ဤရဟန်းအား အဘယ်ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လျောက်ပတ်ပါမည်နည်း' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် 'အာယတနကမ္မဋ္ဌာန်းသည်သာ ဤရဟန်းအား လျောက်ပတ်၏' ဟု မြင်တော်မူ၍ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားလိုသဖြင့် 'တံ ကိံ မညသိ ဘိက္ခု' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'သာဓု' ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဖြေကြားချက်ကြောင့် ရွှင်လန်းနှစ်သက်ကာ ချီးမွမ်းသောစကား ဖြစ်၏။ 'ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ စက္ခုစသည်တို့ကို 'ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်' ဟု ရှုမြင်ခြင်းသည်သာလျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံး၊ အပိုင်းအခြားဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။

๑๐. ทุติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဒုတိယဆဖဿာယတနသုတ် အဖွင့်။

๗๒. ทสเม อนสฺสสนฺติ นสฺสสึ, นฏฺโฐ นามมฺหิ อิจฺเจว อตฺโถ. อายตึ อปุนพฺภวายาติ เอตฺถ อายตึ อปุนพฺภโว นาม นิพฺพานํ, นิพฺพานตฺถาย ปหีนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

၇၂. ဒသမသုတ်၌- 'အနဿသံ' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးလေပြီ၊ ပျက်စီးသူ ဖြစ်ပြီ ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ 'အာယတိံ အပုနဗ္ဘဝါယ' ဟူရာ၌ နောင်အခါ တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းဟူသည် နိဗ္ဗာန်တည်း၊ နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ပယ်အပ်ပြီး ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု အနက်ရ၏။

๑๑. ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

၁၁. တတိယဆဖဿာယတနသုတ် အဖွင့်။

๗๓. เอกาทสเม [Pg.16] อนสฺสสนฺติ นฏฺโฐ, ปนสฺสสนฺติ อตินฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

၇၃. ဧကာဒသမသုတ်၌- 'အနဿသံ' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခဲ့ပြီ ဟူလို၊ 'ပနဿသံ' ဟူသည်မှာ အလွန်အမင်း ပျက်စီးခဲ့ပြီ ဟူလို။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

มิคชาลวคฺโค สตฺตโม.

ခုနစ်ခုမြောက် မိဂဇာလဝဂ် ပြီး၏။

๘. คิลานวคฺโค

၈. ဂိလာနဝဂ်။

๑-๕. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၅. ပထမဂိလာနသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๗๔-๗๘. คิลานวคฺคสฺส ปฐเม อมุกสฺมินฺติ อสุกสฺมึ. อยเมว วา ปาโฐ. อปฺปญฺญาโตติ อญฺญาโต อปากโฏ. นโวปิ หิ โกจิ ปญฺญาโต โหติ ราหุลตฺเถโร วิย สุมนสามเณโร วิย จ, อยํ ปน นโว เจว อปญฺญาโต จ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. ตถา อิโต ปเรสุ จตูสุ.

၇၄-၇၈. ဂိလာနဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌- 'အမုကသ္မိံ' ဟူသည်မှာ ထိုမည်သော ပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အရပ်၌ ဟူလို။ သို့မဟုတ် ထိုအတိုင်းပင် ပါဌ်ရှိ၏။ 'အပညာတော' ဟူသည်မှာ အမည်အနွယ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း မထင်ရှား မကျော်စောသော ဟူလို။ အကယ်စင်စစ် ရဟန်းသစ် ဖြစ်သော်လည်း အရှင်ရာဟုလာမထေရ် သို့မဟုတ် သုမနသာမဏေကဲ့သို့ အချို့သောသူသည် ထင်ရှားကျော်စောတတ်၏။ သို့သော် ဤရဟန်းကား ရဟန်းသစ်လည်း ဖြစ်၏၊ မထင်ရှားသောသူလည်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤပထမသုတ်မှ နောက်ထပ်ရှိသော လေးသုတ်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် သိအပ်၏။

๖. ปฐมอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา

၆. ပထမအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ် အဖွင့်။

๗๙. ฉฏฺเฐ อนิจฺจโต ชานโตติ ทุกฺขานตฺตวเสน ชานโตปิ ปหียติเยว, อิทํ ปน อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา วุตฺเต พุชฺฌนกสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ.

၇၉. ဆဋ္ဌမသုတ်၌- 'အနစ္စတော ဇာနတော' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခလက္ခဏာ၊ အနတ္တလက္ခဏာအားဖြင့် သိသောသူသည်လည်း အဝိဇ္ဇာကို ပယ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤသုတ်၌ အနိစ္စလက္ခဏာကို ပြသ၍ ဟောတော်မူခြင်းမှာ သစ္စာတရားကို သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) အားဖြင့် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

๗. ทุติยอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา

၇. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ် အဖွင့်။

๘๐. สตฺตเม สพฺเพ ธมฺมาติ สพฺเพ เตภูมกธมฺมา. นาลํ อภินิเวสายาติ อภินิเวสปรามาสคฺคาเหน คณฺหิตุํ น ยุตฺตา. สพฺพนิมิตฺตานีติ สพฺพานิ สงฺขารนิมิตฺตานิ. อญฺญโต ปสฺสตีติ ยถา อปริญฺญาตาภินิเวโส ชโน ปสฺสติ, ตโต อญฺญโต ปสฺสติ. อปริญฺญาตาภินิเวโส หิ ชโน สพฺพนิมิตฺตานิปิ อตฺตโต ปสฺสติ. ปริญฺญาตาภินิเวโส ปน อนตฺตโต ปสฺสติ, โน อตฺตโตติ เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ.

၈၀. သတ္တမသုတ်၌- 'သဗ္ဗေ ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားအားလုံးတို့တည်း။ 'နာလံ အဘိနိဝေသာယ' ဟူသည်မှာ နိစ္စစသည်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းစွဲလမ်းခြင်းဖြင့် စွဲလမ်းသိမ်းပိုက်ရန် မသင့်တော်ကုန် ဟူလို။ 'သဗ္ဗနိမိတ္တာနိ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော သင်္ခါရနိမိတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အညတော ပဿတိ' ဟူသည်မှာ ပိုင်းခြား၍ မသိအပ်သော စွဲလမ်းမှုရှိသူသည် အတ္တဟု ရှုမြင်သကဲ့သို့ မရှုမြင်ဘဲ၊ ထိုအတ္တအခြင်းအရာမှ တစ်ပါးသော အနတ္တအခြင်းအရာအားဖြင့် ရှုမြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကယ်စင်စစ် ပိုင်းခြား၍ မသိအပ်သော စွဲလမ်းမှုရှိသူသည် သင်္ခါရနိမိတ်အားလုံးတို့ကိုလည်း အတ္တဟု ရှုမြင်တတ်၏။ ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီးသော စွဲလမ်းမှုရှိသူ (အရိယာပုဂ္ဂိုလ်) ကား အနတ္တဟု ရှုမြင်၏၊ အတ္တဟု မရှုမြင်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အနတ္တလက္ခဏာကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။

๘. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

၈. သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ် အဖွင့်။

๘๑. อฏฺฐเม [Pg.17] อิธ โนติ เอตฺถ โน-กาโร นิปาตมตฺตเมว. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. เกวลํ อิธ ทุกฺขลกฺขณํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

၈၁. အဋ္ဌမသုတ်၌- 'ဣဓ နော' ဟူသော ပါဌ်၌ 'နော' အက္ခရာသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ထင်ရှားလှပေ၏။ ဤသုတ်၌ သီးခြားဖြစ်သော ဒုက္ခလက္ခဏာသက်သက်ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

๙. โลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

၉. လောကပဉှာသုတ် အဖွင့်။

๘๒. นวเม ลุชฺชตีติ ปลุชฺชติ ภิชฺชติ. อิธ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ.

၈၂. နဝမသုတ်၌- 'လုဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ ပြိုကွဲပျက်စီးတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤသုတ်၌ အနိစ္စလက္ခဏာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๑๐. ผคฺคุนปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ် အဖွင့်။

๘๓. ทสเม ฉินฺนปปญฺเจติ ตณฺหาปปญฺจสฺส ฉินฺนตฺตา ฉินฺนปปญฺเจ. ฉินฺนวฏุเมติ ตณฺหาวฏุมสฺเสว ฉินฺนตฺตา ฉินฺนวฏุเม. กึ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ? อติกฺกนฺตพุทฺเธหิ ปริหริตานิ จกฺขุโสตาทีนิ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. อถ วา สเจ มคฺเค ภาวิเตปิ อนาคเต จกฺขุโสตาทิวฏฺฏํ วฑฺเฒยฺย, ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉตีติ.

၈၃. ဒသမသုတ်၌- 'ဆိန္နပပဉ္စေ' ဟူသည်မှာ တဏှာပပဉ္စကို ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြတ်တောက်ပြီးသော ပပဉ္စရှိကုန်သော ဟူလို။ 'ဆိန္နဝဋုမေ' ဟူသည်မှာ တဏှာတည်းဟူသော ဝဋ်လမ်းခရီးကို ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြတ်တောက်ပြီးသော ဝဋ်ရှိကုန်သော ဟူလို။ 'အဘယ်အရာကို မေးပါသနည်း' ဟူမူကား- လွန်လေပြီးသော ဘုရားရှင်တို့ ဆောင်ရွက်အသုံးပြုတော်မူအပ်သော စက္ခု သောတ စသည်တို့ကို မေးပါသလောဟု 'အတ္ထိ နု ခေါ ဘန္တေ' စသည်ဖြင့် မေးခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်- မဂ်တရားကို ပွားများစေအပ်သော်လည်း အနာဂတ်ကာလ၌ စက္ခု သောတ စသော ဝဋ်ဆင်းရဲသည် အကယ်၍ လည်ပတ်ဦးမည်ဆိုပါက ထိုဝဋ်ကို မေးပါသလောဟု မေးခြင်း ဖြစ်၏။

คิลานวคฺโค อฏฺฐโม.

ရှစ်ခုမြောက် ဂိလာနဝဂ် ပြီး၏။

๙. ฉนฺนวคฺโค

၉. ဆန္နဝဂ်။

๑. ปโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

၁. ပလောကဓမ္မသုတ် အဖွင့်။

๘๔. ฉนฺนวคฺคสฺส ปฐเม ปโลกธมฺมนฺติ ภิชฺชนกสภาวํ. เอวเมตฺถ อนิจฺจลกฺขณเมว กถิตํ.

၈၄. ဆန္နဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌- 'ပလောကဓမ္မံ' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးပြိုကွဲတတ်သော သဘောရှိသော ဟူလို။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အနိစ္စလက္ခဏာကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๒. สุญฺญตโลกสุตฺตวณฺณนา

၂. သုညတလောကသုတ် အဖွင့်။

๘๕. ทุติเย อตฺตนิเยนาติ อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน. เอวเมตฺถ อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ.

၈၅. ဒုတိယသုတ်၌- 'အတ္တနိယေန' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ပရိက္ခာရာဖြင့် ဟူလို။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အနတ္တလက္ခဏာကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๓. สํขิตฺตธมฺมสุตฺตวณฺณนา

၃. သင်္ခိတ္တဓမ္မသုတ် အဖွင့်။

๘๖. ตติยํ ขนฺธิยวคฺเค อานนฺโทวาเท (สํ. นิ. ๓.๘๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

၈၆. တတိယသုတ်၌ ခန္ဓဝဂ်လာ အာနန္ဒောဝါဒသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

๔. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

၄. ဆန္နသုတ် အဖွင့်။

๘๗. จตุตฺเถ [Pg.18] ฉนฺโนติ เอวํนามโก เถโร, น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตเถโร. ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานุปฏฺฐากา. คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธปสตฺถํ พุทฺธวณฺณิตํ, ตสฺมา เอวมาห. สีสเวฐํ ทเทยฺยาติ สีเส เวฐนํ สีสเวฐํ, ตญฺจ ทเทยฺย. สตฺถนฺติ ชีวิตหารกสตฺถํ. นาวกงฺขามีติ น อิจฺฉามิ. ปริจิณฺโณติ ปริจริโต. มนาเปนาติ มนวฑฺฒนเกน กายกมฺมาทินา. เอตฺถ จ สตฺต เสขา ปริจรนฺติ นาม, อรหา ปริจารี นาม, ภควา ปริจิณฺโณ นาม.

၈၇. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဆန္နော' ဟူသည်ကား ဤသို့ဆန္နဟူ၍ အမည်ရှိသော မထေရ် ဖြစ်၏။ မြတ်သောတောထွက်တော်မူရာ၌ အတူပါဝင်သော ဖွားဘက်တော် ဆန္နထေရ်ကား မဟုတ်ပေ။ 'ပဋိသလ္လာနာ' ဟူသည် ဖလသမာပတ်မှ (ထခြင်း) တည်း။ 'ဂီလာနပုစ္ဆကာ' ဟူသည်ကား သူနာပြုစုသူများ ဖြစ်၏။ သူနာပြုစုခြင်းကို မြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ 'ဂီလာနပုစ္ဆက' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ 'သီသဝေဌံ ဒဒေယျ' ဟူသည် ဦးခေါင်း၌ ရစ်ခြင်းကို ပေးရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သတ္ထံ' ဟူသည် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဆောင်တတ်သော (အသက်သေစေတတ်သော) လက်နက်ကို ဆိုသည်။ 'နာဝကင်္ခါမိ' ဟူသည် အလိုမရှိ။ 'ပရိစိဏ္ဏော' ဟူသည် ဆည်းကပ်အပ်ပြီ။ 'မနာပေန' ဟူသည် စိတ်နှလုံးကို တိုးပွားစေတတ်သော ကာယကံစသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်၌ ကျင့်ဆဲဖြစ်သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ဦးတို့သည် 'ဆည်းကပ်ဆဲ' မည်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဆည်းကပ်အပ်ဆဲ' မည်၏။ ရဟန္တာ (အသေက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဆည်းကပ်ပြီး' မည်၏။

เอตญฺหิ, อาวุโส, สาวกสฺส ปติรูปนฺติ, อาวุโส, สาวกสฺส นาม เอตํ อนุจฺฉวิกํ. อนุปวชฺชนฺติ อปฺปวตฺติกํ อปฺปฏิสนฺธิกํ. ปุจฺฉาวุโส สาริปุตฺต, สุตฺวา เวทิสฺสามาติ อยํ สาวกปวารณา นาม. เอตํ มมาติอาทีนิ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหวเสน วุตฺตานิ. นิโรธํ ทิสฺวาติ ขยวยํ ญตฺวา. เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ สมนุปสฺสามีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ สมนุปสฺสามิ. เอตฺตเกสุ ฐาเนสุ ฉนฺนตฺเถโร สาริปุตฺตตฺเถเรน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กเถสิ. สาริปุตฺตตฺเถโร ปน ตสฺส ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวาปิ ตํ ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ วา ‘‘ขีณาสโว’’ติ วา อวตฺวา ตุณฺหีเยว อโหสิ. จุนฺทตฺเถโร ปนสฺส ปุถุชฺชนภาวํ สญฺญาเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา โอวาทํ อทาสิ.

ငါ့ရှင်၊ သာဝကမည်သည်ကား ဤမနာပဖြစ်သော ကာယကံစသည်တို့ဖြင့် ဆည်းကပ်ခြင်းသည်သာ လျောက်ပတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနုပဝဇ္ဇံ' ဟူသည် နောင်တဖန် ပဋိသန္ဓေကို မဖြစ်စေတတ်ခြင်း (အပြစ်မရှိခြင်း) တည်း။ 'ပုစ္ဆာဝုသော သာရိပုတ္တ သုတွာ ဝေဒိဿာမ' ဟူသော ဤဖိတ်ကြားခြင်းသည် သာဝကတို့၏ ဖိတ်ကြားခြင်း (သာဝကပဝါရဏာ) မည်၏။ 'ဧတံ မမ' အစရှိသည်တို့ကို တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'နိရောဓံ ဒိသွာ' ဟူသည် ချုပ်ပျက်ခြင်းကို သိ၍ ဖြစ်၏။ 'နေတံ မမ၊ နေသောဟမသ္မိ၊ နမေသော အတ္တာ' ဟု ရှုခြင်းကား အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ရှုခြင်းဖြစ်၏။ ဤမျှသောအရာတို့၌ ဆန္နမထေရ်သည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ် မေးမြန်းအပ်သမျှသော ပြဿနာတို့ကို 'နေတံ မမ' အစရှိသည်ဖြင့် ဖြေဆိုရာ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်စေလျက် ဖြေဆိုတော်မူ၏။ သို့ရာတွင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ထိုဆန္နမထေရ်၏ ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကို သိပါလျက်နှင့် ထိုမထေရ်အား 'သင်သည် ပုထုဇဉ်တည်း' ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ 'သင်သည် ရဟန္တာတည်း' ဟူ၍သော်လည်းကောင်း မပြောဘဲ ဆိတ်ဆိတ်သာ နေတော်မူ၏။ ညီတော် အရှင်စုန္ဒမထေရ်မူကား ထိုဆန္နမထေရ်အား ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကို သိစေအံ့ဟု ကြံစည်၍ ဩဝါဒစကားကို ပေးတော်မူ၏။

ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา มารณนฺติกํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺถํ อาหรามีติ วทติ, ตสฺมา ปุถุชฺชโน อายสฺมา, เตน อิทมฺปิ มนสิกโรหีติ ทีเปติ. ยสฺมา วา ฉนฺนํ อายตนานํ นิโรธํ ทิสฺวา จกฺขาทีนิ ติณฺณํ คาหานํ วเสน น สมนุปสฺสามีติ วทสิ. ตสฺมา อิทมฺปิ ตสฺส ภควโต สาสนํ อายสฺมตา มนสิกาตพฺพนฺติปิ ปุถุชฺชนภาวเมว ทีเปนฺโต วทติ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. นิสฺสิตสฺสาติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺส. จลิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ โหติ. ยถยิทํ อายสฺมโต อุปฺปนฺนํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อหํ เวทยามิ, มม เวทนา’’ติ อปฺปหีนคฺคาหสฺส อิทานิ วิปฺผนฺทิตํ โหติ, อิมินาปิ นํ ‘‘ปุถุชฺชโนว ตฺว’’นฺติ วทติ.

ထိုစကားရပ်၌ 'တသ္မာ' ဟူသည်ကား အကြင်ကြောင့် အရှင်သည် သေလုနီးပါးဖြစ်သော ဝေဒနာကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့် 'လက်နက်ကို ဆောင်ယူအံ့' ဟု ပြောဆို၏၊ ထို့ကြောင့် အရှင်သည် ပုထုဇဉ်သာ ဖြစ်၏၊ ရဟန္တာ မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤအဆုံးအမကိုလည်း နှလုံးသွင်းပါလော့ဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား အကြင်ကြောင့် စက္ခုစသော ခြောက်ပါးသော အာယတနတို့၏ ချုပ်ခြင်းကို မြင်၍၊ စက္ခုအစရှိသည်တို့၌ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော သုံးပါးသော စွဲလမ်းမှုတို့ဖြင့် 'ငါ ရှုဆင်ခြင်သည်မဟုတ်' ဟု ဆို၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဤအဆုံးအမတော်ကိုလည်း အရှင်သည် စိတ်၌ နှလုံးသွင်းအပ်၏ ဟူ၍လည်း ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကိုသာ ပြလျက် ဆို၏။ 'နိစ္စကပ္ပံ' ဟူသည် အမြဲတစေတည်း။ 'နိဿိတဿ' ဟူသည် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မှီဝဲသောသူအား ဖြစ်၏။ 'စလိတံ' ဟူသည် မတည်မငြိမ် တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အရှင်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာကို မသည်းခံနိုင်သဖြင့် 'ငါသည် ခံစား၏၊ ငါ၏ ဝေဒနာတည်း' ဟု မပယ်အပ်သေးသော စွဲလမ်းမှုရှိသော အရှင်အား ယခုအခါ၌ ဤသို့ တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤတုန်လှုပ်ခြင်းဖြင့်လည်း 'သင်သည် ပုထုဇဉ်သာ ဖြစ်၏' ဟု ထိုဆန္နမထေရ်အား ဆုံးမစကား ဆို၏။

ปสฺสทฺธีติ [Pg.19] กายจิตฺตปสฺสทฺธิ, กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตีติ อตฺโถ. นติยาติ ตณฺหานติยา. อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเน อสติ. อาคติคติ น โหตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นาม, จุติวเสน คมนํ นาม น โหติ. จุตูปปาโตติ จวนวเสน จุติ, อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต. เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรนาติ น อิธโลเก น ปรโลเก น อุภยตฺถ โหติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺส อยเมว อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท ปริวฏุมภาโว โหติ. อยเมว หิ เอตฺถ อตฺโถ. เย ปน ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ วจนํ คเหตฺวา อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺติ, เตสํ วจนํ นิรตฺถกํ. อนฺตราภวสฺส หิ ภาโว อภิธมฺเม ปฏิกฺขิตฺโตเยว. ‘‘อนฺตเรนา’’ติ วจนํ ปน วิกปฺปนฺตรทีปนํ. ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ – เนว อิธ น หุรํ, อปโร วิกปฺโป น อุภยนฺติ.

'ပဿဒ္ဓိ' ဟူသည် ကာယပဿဒ္ဓိ၊ စိတ္တပဿဒ္ဓိဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာပူပန်မှုကို ငြိမ်းစေသောတရား ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နတိယာ' ဟူသည် တဏှာတည်းဟူသော အာရုံသို့ ညွတ်ကိုင်းတတ်သော တရားရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ 'အသတိ' ဟူသည် ဘဝသစ်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် တစ်ပါးသောဘဝ၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အာလယ (လိုချင်တပ်မက်ခြင်း) နှင့် နိကန္တိ (နှစ်သက်စုံမက်ခြင်း) တည်းဟူသော ကိလေသာထက်ဝန်းကျင်မှ လွှမ်းမိုးခြင်း မရှိလတ်သော် ဖြစ်၏။ 'အာဂတိဂတိ န ဟောတိ' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် တစ်ပါးသောဘဝမှ ဤဘဝသို့ လာခြင်းတည်းဟူသော အာဂတိလည်းကောင်း၊ စုတေခြင်းအားဖြင့် သွားခြင်းတည်းဟူသော ဂတိလည်းကောင်း မဖြစ်ခြင်းတည်း။ 'စုတူပပါတော' ဟူသည် စုတေခြင်းအားဖြင့် စုတိ၊ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဥပပါတ် ဖြစ်၏။ 'နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေန' ဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌လည်း မဖြစ်၊ တမလွန်လောက၌လည်း မဖြစ်၊ ထိုနှစ်ပါးစုံ၌လည်း မဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿ' ဟူသည် ဝဋ်ဒုက္ခ၊ ကိလေသာဒုက္ခ၏ ဤမဖြစ်ခြင်းသည်သာ အဆုံး၊ ဤသည်သာ ပရိစ္ဆေဒ၊ ဝဋ်ပြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤအနက်သည်သာ ဤနေရာ၌ အမှန်တကယ် ပမာဏပြုလောက်သော အနက်တည်း။ အကြင်ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် 'ဥဘယမန္တရေန' ဟူသော စကားကို ယူ၍ 'antarābhava' (စပ်ကြားဘဝ) ရှိ၏ဟု အလိုရှိကုန်၏၊ ထိုဆရာတို့၏ စကားသည် အကျိုးမရှိ (အချည်းနှီးသက်သက်ဖြစ်၏)။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အန္တရာဘဝ ရှိသည်ဟူသောအယူကို အဘိဓမ္မာ ကထာဝတ္ထုကျမ်း၌ ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'အန္တရေန' ဟူသော စကားသည် ရှေးဝိကပ်မှတစ်ပါးသော ဝိကပ်ကို ပြသော စကားသာဖြစ်၏၊ အန္တရာဘဝကို ပြသောစကား မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ 'ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌လည်း မဖြစ်၊ တမလွန်လောက၌လည်း မဖြစ်၊ အခြားသော ဝိကပ်အားဖြင့် နှစ်ပါးစုံ၌လည်း မဖြစ်' ဟု မှတ်အပ်၏။

สตฺถํ อาหเรสีติ ชีวิตหารกสตฺถํ อาหริ, อาหริตฺวา กณฺฐนาฬํ ฉินฺทิ. อถสฺส ตสฺมึ ขเณ มรณภยํ โอกฺกมิ, คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา, สํวิคฺคจิตฺโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา, สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา, สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพุโต. สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตาติ กิญฺจาปิ อิทํ เถรสฺส ปุถุชฺชนกาเล พฺยากรณํ โหติ; เอเตน ปน พฺยากรเณน อนนฺตรายมสฺส ปรินิพฺพานํ อโหสิ. ตสฺมา ภควา ตเทว พฺยากรณํ คเหตฺวา กเถสิ.

'သတ္ထံ အာဟရေသိ' ဟူသည် အသက်ကို ဆောင်ယူတတ်သော (အသက်သေစေတတ်သော) လက်နက်ကို ယူဆောင်၍ လည်ချောင်းကို ဖြတ်လေ၏။ ထိုသို့ ဖြတ်လိုက်သောခဏ၌ ထိုဆန္နမထေရ်အား သေရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်း (မရဏဘယ) သက်ဝင်၍ ဂတိနိမိတ် ထင်လာ၏။ ထိုဆန္နမထေရ်သည် မိမိကိုယ်ကို ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကို သိရှိသဖြင့် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သောစိတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်ကာ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကာ သမသီသီရဟန္တာ ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူ၏။ 'သမ္မုခါယေဝ အနုပဝဇ္ဇတာ ဗျာကတာ' ဟူသည်ကား ဤကဲ့သို့ ကောင်းစွာသိမြင်၍ ဖြေဆိုခြင်းသည် မထေရ်၏ ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ ဖြေဆိုခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ဤသို့ ဖြေဆိုခြင်းဖြင့် ထိုမထေရ်၏ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းအား အန္တရာယ်ကင်းစေခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုထုဇဉ်ဘဝ၌ ဖြေဆိုခဲ့သော စကားကိုပင် အခြေပြု၍ ဟောတော်မူ၏။

อุปวชฺชกุลานีติ อุปสงฺกมิตพฺพกุลานิ. อิมินา เถโร, ‘‘ภนฺเต, เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ จ อุปฏฺฐายิกาสุ จ วิชฺชมานาสุ โส ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน ปรินิพฺพายิสฺสตี’’ติ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยํ กุลสํสคฺคโทสํ ทสฺเสนฺโต ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา กุเลสุ สํสคฺคาภาวํ ทีเปนฺโต โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตาติอาทิมาห. อิมสฺมึ กิร ฐาเน เถรสฺส กุเลสุ อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

'ဥပဝဇ္ဇကုလာနိ' ဟူသည်ကား ဆည်းကပ်အပ်သော (အလုပ်အကျွေးပြုသော) အမျိုးစုတို့တည်း။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ဤစကားဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရား၊ ဤသို့ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာ၊ ဒါယကာမများ ရှိပါလျက်နှင့် ထိုဆန္နရဟန်းသည် အရှင်ဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အဘယ်သို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပါအံ့နည်း' ဟု မဂ်၏ရှေးပြေဖြစ်သော ကျင့်ဝတ် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ်) ၌ လူတို့နှင့် ရောနှောခြင်း၏ အပြစ်ကို ပြလျက် မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုသို့ မေးမြန်းရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဆန္နမထေရ်၏ အလုပ်အကျွေးဒါယကာတို့နှင့် ရောနှောပတ်သက်မှု မရှိပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'ဟောန္တိ ဟေတေ သာရိပုတ္တ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ဤအရာ၌ ထိုဆန္နမထေရ်သည် ဒါယကာတို့နှင့် ရောနှောပေါင်းသင်းခြင်း ကင်းစင်ပုံမှာ အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ အနက်ထင်ရှားလှပြီ။

๕-๖. ปุณฺณสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၆. ပုဏ္ဏသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๘๘-๘๙. ปญฺจเม ตญฺเจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ. นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโยติ ตณฺหาย สโมธาเนน ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานํ โหติ. อิติ [Pg.20] ฉสุ ทฺวาเรสุ ‘‘นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย’’ติ อิมินา ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. ทุติยนเย นิโรโธ มคฺโคติ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิมินา ตฺวํ ปุณฺณาติ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. เอวํ ตาว วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปุณฺณตฺเถรํ สตฺตสุ ฐาเนสุ สีหนาทํ นทาเปตุํ อิมินา ตฺวนฺติอาทิมาห.

၈၈-၈၉. ပဉ္စမသုတ်၌ 'တေဉ္စ' ဟူသည်ကား ထိုစက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ထိုရူပါရုံကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'နန္ဒီသမုဒယာ ဒုက္ခသမုဒယော' ဟူသည်မှာ တဏှာနှင့် အခြားသောအကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံမိခြင်းကြောင့် ငါးပါးသောခန္ဓာတည်းဟူသော ဒုက္ခ၏ ပေါင်းစည်းဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ခြောက်ပါးသော ဒွါရတို့၌ ဒုက္ခသစ္စာနှင့် သမုဒယသစ္စာတည်းဟူသော သစ္စာနှစ်ပါးတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဝဋ်တရားကို အပြီးတိုင်ရောက်စေ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပြသတော်မူ၏။ ဒုတိယနည်း၌မူ နိရောဓသစ္စာနှင့် မဂ္ဂသစ္စာတည်းဟူသော သစ္စာနှစ်ပါးတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဝဋ်ကင်းရာဖြစ်သော ဝိဝဋ်တရားကို အပြီးတိုင်ရောက်စေ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပြသတော်မူ၏။ 'ဣမိနာ တွံ ပုဏ္ဏ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ သီးခြားတစ်ခုဖြစ်သော အနုသန္ဓေကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဝဋ်နှင့်ဝဋ်ကင်းရာ (ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋ) ၏အစွမ်းအားဖြင့် ဒေသနာတော်ကို အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်စေ၍၊ ယခုအခါ အရှင်ပုဏ္ဏမထေရ်အား ခုနစ်ပါးသောအရာတို့၌ ရဲဝံ့စိုးရိမ်ခြင်းမရှိသော ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့သော စကားကို မြွက်ဆိုစေခြင်းငှာ 'ဣမိနာ တွံ' အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။

จณฺฑาติ ทุฏฺฐา กิพฺพิสา. ผรุสาติ กกฺขฬา อกฺโกสิสฺสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสิสฺสนฺติ. ปริภาสิสฺสนฺตีติ ‘‘กึ สมโณ นาม ตฺวํ, อิทญฺจิทญฺจ เต กริสฺสามา’’ติ ตชฺเชสฺสนฺติ. เอวเมตฺถาติ เอวํ มยฺหํ เอตฺถ ภวิสฺสติ. ทณฺเฑนาติ จตุหตฺถทณฺเฑน วา ขทิรทณฺเฑน วา ฆฏิกมุคฺคเรน วา. สตฺเถนาติ เอกโตธาราทินา สตฺเถน. สตฺถหารกํ ปริเยสนฺตีติ ชีวิตหารกสตฺถํ ปริเยสนฺติ. อิทํ เถโร ตติยปาราชิกวตฺถุสฺมึ อสุภกถํ สุตฺวา อตฺตภาเวน ชิคุจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺถหารกปริเยสนํ สนฺธายาห. ทมูปสเมนาติ เอตฺถ ทโมติ อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นามํ.

'စဏ္ဍာ' ဟူသည်ကား ဒေါသကြီးကုန်သော၊ ယုတ်မာကုန်သောသူတို့တည်း။ 'ဖရုသာ' ဟူသည် ကြမ်းတမ်းကုန်သောသူတို့တည်း။ 'အက္ကောသိဿန္တိ' ဟူသည် ဆယ်ပါးသော ဆဲရေးခြင်းအကြောင်း (အက္ကောသဝတ္ထု) တို့ဖြင့် ဆဲရေးကြကုန်လတ္တံ့။ 'ပရိဘာသိဿန္တိ' ဟူသည် 'သင်သည် အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းပြုသနည်း၊ သင့်အား ဤသို့သော အမှုအရာကို ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့' ဟု ခြိမ်းခြောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ 'ဧဝမေတ္ထ' ဟူသည်ကား ဤသို့ ဆဲရေးခြိမ်းခြောက်ခြင်းခံရရာ၌ ငါ၏ စိတ်နှလုံးသွင်းမှုသည် ဤသို့ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဒဏ္ဍေန' ဟူသည် လေးတောင်ရှိသော တောင်ဝှေးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရှားသားတုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိပ်ဖျား၌ သံပတ်ထားသော တုတ်တိုဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'သတ္ထေန' ဟူသည် တစ်ဖက်သွားရှိသော လက်နက်စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'သတ္ထဟာရကံ ပရိယေသန္တိ' ဟူသည် အသက်ကို သတ်ဖြတ်တတ်သော လက်နက်ကို ရှာဖွေကြကုန်၏။ ဤစကားကို ပုဏ္ဏမထေရ်သည် တတိယပါရာဇိကဝတ္ထု၌ အသုဘတရားစကားကို ကြားနာ၍ ခန္ဓာကိုယ်ကို စက်ဆုပ်ရွံရှာသဖြင့် မိမိအသက်ကို သေစေတတ်သော လက်နက်ကို ရှာဖွေကြကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဒမူပသမေန' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ဒမ' ဟူသောအမည်သည် ဣန္ဒြိယသံဝရ (ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်း) စသည်တို့၏ အမည် ဖြစ်၏။

‘‘สจฺเจน ทนฺโต ทมสา อุเปโต,เวทนฺตคู วุสิตพฺรหฺมจริโย’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๙๕;

สุ. นิ. ๔๖๗) –

“သစ္စာဖြင့် ယဉ်ကျေးသော၊ (ဣန္ဒြိယသံဝရတည်းဟူသော) နှိမ်နင်းခြင်း ‘ဒမ’ နှင့် ပြည့်စုံသော၊ မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အဆုံးသို့ရောက်သော၊ ကျင့်သုံးအပ်ပြီးသော မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့် ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

เอตฺถ หิ อินฺทฺริยสํวโร ทโมติ วุตฺโต. ‘‘ยทิ สจฺจา ทมา จาคา, ขนฺตฺยา ภิยฺโยธ วิชฺชตี’’ติ (สุ. นิ. ๑๙๑; สํ. นิ. ๑.๒๔๖) เอตฺถ ปญฺญา ทโมติ วุตฺตา. ‘‘ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๕; ม. นิ. ๒.๒๒๖) เอตฺถ อุโปสถกมฺมํ ทโมติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ทโมติ เวทิตพฺโพ. อุปสโมติ ตสฺเสว เววจนํ.

ဤပါဌ်၌ ဣန္ဒြိယသံဝရကို ‘ဒမ’ ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ “အကယ်၍ ဤလောက၌ သစ္စာ၊ ဒမ (ပညာ)၊ စာဂ၊ ခန္တီ (သည်းခံခြင်း) ထက် သာလွန်ထူးကဲသောတရားသည် မရှိအံ့” ဟူသော ပါဌ်၌ ပညာကို ‘ဒမ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ “ဒါနဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒမ (ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်ကို စောင့်စည်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှန်ကန်သောစကားဖြင့်လည်းကောင်း” ဟူသော ပါဌ်၌ ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်းအမှုကို ‘ဒမ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤပုဏ္ဏသုတ်၌မူ သည်းခံခြင်း ‘ခန္တီ’ ကို ‘ဒမ’ ဟု သိအပ်၏။ ‘ဥပသမ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ထို ‘ဒမ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အဓိပ္ပာယ်တူစကား) သာ ဖြစ်သည်။

อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณติ โก ปเนส ปุณฺโณ, กสฺมา จ ปเนตฺถ คนฺตุกาโม อโหสีติ? สุนาปรนฺตวาสิโก เอว เอส, สาวตฺถิยํ ปน อสปฺปายวิหารํ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม อโหสิ.

“ထိုအခါ အရှင်ပုဏ္ဏသည်...” ဟူသော ပါဌ်၌— ထိုပုဏ္ဏမထေရ်သည် မည်သူနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဤသုနာပရန္တဇနပုဒ်သို့ သွားလိုသနည်း ဟူသော အမေးရှိ၏။ ထိုပုဏ္ဏမထေရ်သည် သုနာပရန္တဇနပုဒ်သားပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် သာဝတ္တိပြည်၌ နေရခြင်းသည် မိမိအား မလျောက်ပတ်သော ကျောင်းအရပ် (မသပ္ပါယဖြစ်ခြင်း) ကို သိမြင်မှတ်သားမိသဖြင့် ထိုသုနာပရန္တဇနပုဒ်သို့ သွားလိုခြင်း ဖြစ်၏။

ตตฺรายํ [Pg.21] อนุปฺปุพฺพิกถา – สุนาปรนฺตรฏฺเฐ กิร เอกสฺมึ วาณิชคาเม เอเต ทฺเว ภาตโร. เตสุ กทาจิ เชฏฺโฐ ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ อาหรติ, กทาจิ กนิฏฺโฐ. อิมสฺมึ ปน สมเย กนิฏฺฐํ ฆเร ฐเปตฺวา, เชฏฺฐภาติโก ปญฺจ สกฏสตานิ คเหตฺวา, ชนปทจาริกํ จรนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา, เชตวนสฺส นาติทูเร สกฏสตฺถํ นิเวเสตฺวา ภุตฺตปาตราโส ปริชนปริวุโต ผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิ.

ထိုသုနာပရန္တဇနပုဒ်၌ နေခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော စကားကား ဤသို့တည်း— သုနာပရန္တတိုင်း၏ တစ်ခုသော ကုန်သည်ရွာ၌ ဤမဟာပုဏ္ဏမထေရ် (နောင်တော် မဟာပုဏ်) နှင့် ၎င်း၏ညီ စူဠပုဏ္ဏ (စူဠပုဏ်) ဟူသော ညီနောင်နှစ်ဦး ရှိကြကုန်၏။ ထိုညီနောင်နှစ်ဦးတို့တွင် ရံခါ နောင်တော်သည် လှည်းငါးရာတို့ကို ယူ၍ ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်ကာ ကုန်စည်များကို ယူဆောင်ခဲ့၏၊ ရံခါ ညီတော်သည် သွားရောက်၏။ ယခုအခါ၌မူ ညီတော်ကို အိမ်၌ ထားခဲ့ပြီး နောင်တော် မဟာပုဏ်သည် လှည်းငါးရာကို ယူ၍ ဇနပုဒ်အနှံ့ လှည့်လည်သွားလာရာမှ အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္တိပြည်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့၏။ ထို့နောက် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်နှင့် မနီးမဝေးသော အရပ်၌ လှည်းတပ်ကို စခန်းချရပ်နားစေပြီး နံနက်စာ စားပြီးသော် အခြံအရံ ကျွန်ကျေးတို့နှင့်တကွ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော ချမ်းသာရာအရပ်၌ ထိုင်နေ၏။

เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน ภุตฺตปาตราสา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา เยน พุทฺโธ, เยน ธมฺโม, เยน สงฺโฆ, ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา หุตฺวา, ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวนํ คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา ‘‘กหํ อิเม คจฺฉนฺตี’’ติ เอกํ มนุสฺสํ ปุจฺฉิ. กึ ตฺวํ, อยฺโย, น ชานาสิ? โลเก พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนานิ นาม อุปฺปนฺนานิ, อิจฺเจโส มหาชโน สตฺถุ สนฺติกํ ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉตีติ. ตสฺส ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. โส อตฺตโน ปริชนปริวุโต ตาย ปริสาย สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา, สตฺถุ มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปริสปริยนฺเต ฐิโต, ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถ ตถาคเตน กาลํ วิทิตฺวา ปริสาย อุยฺโยชิตาย สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, ทุติยทิวเส มณฺฑปํ กาเรตฺวา, อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา, พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา, ภุตฺตปาตราโส อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ภณฺฑาคาริกํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘เอตฺตกํ ธนํ วิสฺสชฺชิตํ, เอตฺตกํ ธนํ น วิสฺสชฺชิต’’นฺติ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘อิมํ สาปเตยฺยํ มยฺหํ กนิฏฺฐสฺส เทหี’’ติ สพฺพํ นิยฺยาเตตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา, กมฺมฏฺฐานปรายโณ อโหสิ.

ထိုအခါ၌ သာဝတ္တိပြည်သူတို့သည် နံနက်စာ စားပြီးနောက် ဥပုသ်ဆောက်တည်၍ စင်ကြယ်သော ကိုယ်ဝတ်စုလျားကို တင်လျက်၊ နံ့သာပန်း စသည်တို့ကို လက်စွဲလျက် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာတော် ရှိရာသို့သာ စိတ်ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းလျက် သာဝတ္တိမြို့ တောင်တံခါးမှ ထွက်၍ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သို့ သွားကြကုန်၏။ ထိုမဟာပုဏ်သည် ထိုသူတို့ကို မြင်လျှင် “ဤလူများ အဘယ်သို့ သွားကြသနည်း” ဟု လူတစ်ယောက်ကို မေး၏။ ထိုလူက “အရှင်၊ သင်သည် အဘယ်ကြောင့် မသိသနည်း။ ลောက၌ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာတည်းဟူသော ရတနာသုံးပါး ပေါ်ထွန်းတော်မူပြီ။ ထို့ကြောင့် ဤလူအများတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်၌ တရားတော်ကို နာယူရန် သွားကြခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ပြောကြား၏။ “ဗုဒ္ဓေါ (ဘုရား)” ဟူသော အသံသည် ထိုမဟာပုဏ်၏ အရေအသား စသည်တို့ကို ဖြတ်၍ ရိုးတွင်းခြင်ဆီသို့ ထိမှန်တိုးဝင် တည်ရှိသွား၏။ ထိုမဟာပုဏ်သည် မိမိ၏ အခြံအရံ ကျွန်ကျေးတို့နှင့်အတူ ထိုပရိသတ်နှင့်တကွ ကျောင်းတော်သို့ သွား၍၊ မြတ်စွာဘုရားက သာယာသော အသံတော်ဖြင့် တရားဟောတော်မူစဉ် ပရိသတ်အစွန်၌ ရပ်လျက် တရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် ရဟန်းပြုလိုသော စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အချိန်အခါကို သိတော်မူ၍ ပရိသတ်ကို ပြန်လွှတ်တော်မူသောအခါ မဟာပုဏ်သည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် နက်ဖြန်အတွက် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးရန် ပင့်ဖိတ်၏။ ဒုတိယမြောက်နေ့၌ မဏ္ဍပ်ကို ဆောက်လုပ်စေလျက်၊ နေရာထိုင်ခင်းများကို ပြင်ဆင်စေ၍ မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်တို့အား အလှူကြီး (မဟာဒါန) ကို ပေးလှူ၏။ နံနက်စာ စားပြီးနောက် ဥပုသ်ဆောက်တည်ကာ ဘဏ္ဍာစိုးကို ခေါ်စေ၍ “ဤမျှသော ဥစ္စာကို စွန့်လှူပြီးပြီ၊ ဤမျှသော ဥစ္စာကား မရောင်းရသေး” ဟု အလုံးစုံကို ပြောကြားပြီးလျှင် “ဤစည်းစိမ်ဥစ္စာအားလုံးကို ငါ၏ညီ စူဠပုဏ်အား ပေးလိုက်ပါ” ဟု လွှဲအပ်နှင်းခဲ့၍ မြတ်စွာဘုရားထံတော်၌ ရဟန်းပြုကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ အမြဲနှလုံးသွင်းသောသူ ဖြစ်လေ၏။

อถสฺส กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ชนปโท มยฺหํ อสปฺปาโย, ยํนูนาหํ สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สกรฏฺฐเมว คจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ ปุพฺพณฺหสมเย ปิณฺฑาย จริตฺวา, สายนฺเห ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐหิตฺวา, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา, สตฺต สีหนาเท นทิตฺวา, ปกฺกามิ. เตน วุตฺตํ, ‘‘อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ…เป… วิหรตี’’ติ.

ထိုသို့ ရဟန်းပြုပြီးနောက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းနှလုံးသွင်းသော်လည်း ထိုအရှင်မဟာပုဏ်အား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားသည် ထင်ရှားမလာပေ။ ထိုအခါ “ဤဇနပုဒ်သည် ငါ့အား မလျောက်ပတ် (မသပ္ပါယ) ချေ။ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို တောင်းခံယူ၍ မိမိ၏ သုနာပရန္တတိုင်းသို့သာ ပြန်သွားရလျှင် ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်၏။ ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးလျှင် နံနက်ပိုင်း၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီး ညနေချမ်းအချိန်တွင် ဆိတ်ငြိမ်ရာမှ ထ၍ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားစေပြီးသော် (တရားတော်နှင့်စပ်လျဉ်း၍) ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ရဲရဲတောက် ရဲတင်းသောစကား (သီဟနာဒ) ကို ပြောကြားကာ ထွက်ခွာသွားလေ၏။ ထိုကြောင့် “ထိုအခါ အရှင်ပုဏ္ဏသည်...ပ... သီတင်းသုံးတော်မူ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သတည်း။

กตฺถ [Pg.22] ปนายํ วิหาสีติ? จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ. สุนาปรนฺตรฏฺฐํ ตาว ปวิสิตฺวา จ อพฺพุหตฺถปพฺพตํ นาม ปตฺวา วาณิชคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถ นํ กนิฏฺฐภาตา สญฺชานิตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ตตฺเถว วสาเปสิ.

ဤအရှင်ပုဏ္ဏသည် အဘယ်အရပ်၌ သီတင်းသုံးသနည်း ဟူမူ— လေးပါးသော အရပ်တို့၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ရှေးဦးစွာ သုနာပရန္တတိုင်းသို့ ဝင်ရောက်၍ အဗ္ဘဟဋ္ဌတောင်သို့ ရောက်သောအခါ ကုန်သည်ရွာသို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ညီတော် စူဠပုဏ်သည် နောင်တော်ကို သိရှိသဖြင့် ဆွမ်းလှူဒါန်းပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရား၊ အခြားတစ်ပါးသော အရပ်သို့ မကြွပါနှင့်၊ ဤအရပ်၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူပါ” ဟု ဝန်ခံကတိပြုစေ၍ ထိုအရပ်၌သာ ဝါကပ်သီတင်းသုံးစေ၏။

ตโต สมุทฺทคิริวิหารํ นาม อคมาสิ. ตตฺถ อยกนฺตปาสาเณหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กตจงฺกโม อตฺถิ, โกจิ ตํ จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ตตฺถ สมุทฺทวีจิโย อาคนฺตฺวา อยกนฺตปาสาเณสุ ปหริตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺติ. เถโร ‘‘กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตานํ ผาสุวิหาโร โหตู’’ติ สมุทฺทํ นิสฺสทฺทํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ.

ထိုမှတစ်ဆင့် သမုဒ္ဒဂီရိအမည်ရှိသော ကျောင်းတိုက်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ သံလိုက်ကျောက် (ဂဝံကျောက်) တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားပြုလုပ်ထားသော စင်္ကြံလမ်း ရှိ၏၊ ထိုစင်္ကြံ၌ မည်သူမျှ စင်္ကြံမလျှောက်နိုင်ပေ။ ထိုအရပ်၌ သမုဒ္ဒရာလှိုင်းတံပိုးတို့သည် လာရောက်၍ သံလိုက်ကျောက်တို့ကို ရိုက်ခတ်သဖြင့် ကျယ်လောင်သောအသံကို ပြုကုန်၏။ မထေရ်မြတ်သည် “ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား နှလုံးသွင်းသော ရဟန်းတို့အား ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ပါစေသတည်း” ဟု နှလုံးသွင်းကာ သမုဒ္ဒရာလှိုင်းသံကို ဆိတ်ငြိမ်သွားစေရန် အဓိဋ္ဌာန်ပြုတော်မူ၏။

ตโต มาตุลคิรึ นาม อคมาสิ. ตตฺถปิ สกุณสงฺโฆ อุสฺสนฺโน รตฺติญฺจ ทิวา จ สทฺโท เอกาพทฺโธว อโหสิ. เถโร ‘‘อิทํ ฐานํ น ผาสุก’’นฺติ ตโต มกุลการามวิหารํ นาม คโต. โส วาณิชคามสฺส นาติทูโร นจฺจาสนฺโน คมนาคมนสมฺปนฺโน วิวิตฺโต อปฺปสทฺโท. เถโร ‘‘อิมํ ฐานํ ผาสุก’’นฺติ ตตฺถ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนาทีนิ กาเรตฺวา วสฺสํ อุปคจฺฉิ. เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ วิหาสิ.

ထိုမှတစ်ဆင့် မာတုလဂိရိအမည်ရှိသော ကျောင်းတိုက်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌လည်း ငှက်အပေါင်းတို့သည် အလွန်ပေါများသဖြင့် နေ့ရောညဉ့်ပါ ငှက်သံများ မပြတ်တစပ်တည်း ထွက်ပေါ်နေ၏။ မထေရ်မြတ်သည် “ဤအရပ်သည် (နှလုံးသွင်းရန်) နားမချမ်းသာချေ” ဟု ဆင်ခြင်ကာ ထိုမှတစ်ဆင့် မကုလကာရာမကျောင်းတိုက်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုကျောင်းတိုက်သည် ကုန်သည်ရွာနှင့် မဝေးလွန်း မနီးလွန်းဘဲ သွားလာရလွယ်ကူခြင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ အသံနည်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ မထေရ်မြတ်သည် “ဤအရပ်သည် တရားကျင့်သုံးရန် ချမ်းသာသောအရပ်ဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုကျောင်း၌ ညဉ့်သန်ရာ နေ့သန်ရာ စင်္ကြံလမ်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ ဝါကပ်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် လေးပါးသော အရပ်တို့၌ သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့၏။

อเถกทิวสํ ตสฺมึเยว อนฺโตวสฺเส ปญฺจ วาณิชสตานิ ‘‘ปรสมุทฺทํ คจฺฉามา’’ติ นาวาย ภณฺฑํ ปกฺขิปึสุ. นาวาโรหนทิวเส เถรสฺส กนิฏฺฐภาตา เถรํ โภเชตฺวา, เถรสฺส สนฺติเก สิกฺขาปทานิ คเหตฺวา, วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สมุทฺโท นาม อสทฺเธยฺโย อเนกนฺตราโย, อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ วตฺวา นาวํ อารุหิ. นาวา อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ. มนุสฺสา ‘‘ปาตราสํ กริสฺสามา’’ติ ทีปเก อุตฺติณฺณา. ตสฺมึ ปน ทีปเก อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, จนฺทนวนเมว อโหสิ.

ထိုဝါတွင်း၌ပင် တစ်နေ့သ၌ ကုန်သည်ငါးရာတို့သည် “သမုဒ္ဒရာတစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုကာ သင်္ဘောပေါ်သို့ ကုန်ပစ္စည်းများကို တင်ဆောင်ကြကုန်၏။ သင်္ဘောတက်မည့်နေ့၌ မထေရ်မြတ်၏ ညီတော် စူဠပုဏ်သည် နောင်တော်မထေရ်အား ဆွမ်းကပ်လှူ၍ မထေရ်မြတ်၏ထံတော်၌ သီလဆောက်တည်ပြီးလျှင် ရှိခိုးလျက် “အရှင်ဘုရား၊ သမုဒ္ဒရာခရီးသည် ယုံကြည်စိတ်ချရသည်မဟုတ်ပါ၊ ဘေးအန္တရာယ်များလှပါသဖြင့် အကျွန်ုပ်တို့ကို အစဉ်မပြတ် ဆင်ခြင်အောက်မေ့ (မေတ္တာပို့) တော်မူပါဘုရား” ဟု လျှောက်ထားကာ သင်္ဘောပေါ်သို့ တက်ခဲ့၏။ ထိုသင်္ဘောသည် အလွန်လျင်မြန်သော အရှိန်ဟုန်ဖြင့် သွားလတ်သော် ကျွန်းငယ်တစ်ခုသို့ ရောက်ရှိလေ၏။ လူတို့သည် “နံနက်စာ စားကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုကာ ထိုကျွန်းငယ်ပေါ်သို့ တက်ကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ထိုကျွန်းငယ်၌ စန္ဒကူးတောမှတစ်ပါး အခြားမည်သည့်သစ်ပင်မျှ မရှိချေ။

อเถโก วาสิยา รุกฺขํ อาโกเฏตฺวา โลหิตจนฺทนภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘โภ, มยํ ลาภตฺถาย ปรสมุทฺทํ คจฺฉาม, อิโต จ อุตฺตริ ลาโภ นาม นตฺถิ, จตุรงฺคุลมตฺตา ฆฏิกา สตสหสฺสํ อคฺฆติ. หาเรตพฺพยุตฺตกํ ภณฺฑํ หาเรตฺวา จนฺทนสฺส ปูเรสฺสามา’’ติ เต ตถา กรึสุ[Pg.23]. จนฺทนวเน อธิวตฺถา อมนุสฺสา กุชฺฌิตฺวา, ‘‘อิเมหิ อมฺหากํ จนฺทนวนํ นาสิตํ ฆาเตสฺสาม เน’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อิเธว ฆาติเตสุ สพฺพํ เอกกุณปํ ภวิสฺสติ, สมุทฺทมชฺเฌ เนสํ นาวํ โอสีเทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ นาวํ อารุยฺห มุหุตฺตํ คตกาเลเยว อุปฺปาติกํ อุฏฺฐเปตฺวา สยมฺปิ เต อมนุสฺสา ภยานกานิ รูปานิ ทสฺสยึสุ. ภีตา มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน เทวตานํ นมสฺสนฺติ. เถรสฺส กนิฏฺโฐ จูฬปุณฺณกุฏุมฺพิโก ‘‘มยฺหํ ภาตา อวสฺสโย โหตู’’ติ เถรสฺส นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ.

ထိုအခါ လူတစ်ဦးသည် ပဲခွပ်ဖြင့် သစ်ပင်ကို ခုတ်ဖြတ်ကြည့်ရာ စန္ဒကူးနီပင်ဖြစ်ကြောင်း သိသဖြင့် "အချင်းတို့... ငါတို့သည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရရှိရန်အတွက် သမုဒ္ဒရာတစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားကြကုန်၏။ ဤစန္ဒကူးနီထက် ပို၍မြတ်သော လာဘ်အကျိုးတရားဟူသည် မရှိချေ။ လက်လေးဆစ်မျှသော စန္ဒကူးတုံးသည်ပင် အသပြာတစ်သိန်း ထိုက်တန်၏။ ထို့ကြောင့် စွန့်ပယ်သင့်သော ကုန်ပစ္စည်းများကို စွန့်ပယ်၍ စန္ဒကူးနီများဖြင့် သင်္ဘောကို အပြည့်တင်ဆောင်ကြကုန်အံ့" ဟု ပြောဆိုရာ ထိုကုန်သည်တို့သည်လည်း ပြောဆိုသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြလေသည်။ ထိုစန္ဒကူးတော၌ စောင့်ကြပ်နေကြသော ဘီလူးတို့သည် အမျက်ထွက်ကြပြီးလျှင် "ဤလူတို့သည် ငါတို့၏ စန္ဒကူးတောကို ဖျက်ဆီးကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို ငါတို့ သတ်ပစ်ကြမည်" ဟု ကြံစည်ကြပြီးမှ "ဤကျွန်းပေါ်၌သာ သတ်ပစ်ပါက တစ်ကျွန်းလုံး အပုပ်ကောင်များဖြင့် ပြည့်နှက်သွားလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် သမုဒ္ဒရာအလယ်ရောက်မှ သူတို့၏ သင်္ဘောကို နှစ်မြှုပ်ပစ်ကြအံ့" ဟု တိုင်ပင်ကြလေသည်။ ထိုနောက် ထိုကုန်သည်ငါးရာတို့ သင်္ဘောပေါ်တက်၍ တစ်မဟုတ်ချင်း သွားသောအခါ ဘီလူးတို့သည် ဥပါဒ်ကို ပြုတတ်သော ကြီးစွာသော လှိုင်းတံပိုးများကို ထကြွစေပြီးလျှင် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အဆင်းအရုပ်များကို ဖန်ဆင်းပြသကြကုန်၏။ ကြောက်လန့်ကြကုန်သော လူတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ နတ်များကို ရှိခိုးဆုတောင်းကြလေသည်။ မဟာပုဏ္ဏမထေရ်၏ ညီဖြစ်သူ စူဠပုဏ္ဏသူကြွယ်မူကား "ငါ၏နောင်တော်သည် ငါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် မထေရ်မြတ်၏ အမည်ကို အောက်မေ့ကာ ရပ်တည်နေလေ၏။

เถโรปิ กิร ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺเชตฺวา, เตสํ พฺยสนุปฺปตฺตึ ญตฺวา, เวหาสํ อุปฺปติตฺวา, อภิมุโข อฏฺฐาสิ. อมนุสฺสา เถรํ ทิสฺวาว ‘‘อยฺโย ปุณฺณตฺเถโร เอตี’’ติ อปกฺกมึสุ, อุปฺปาติกํ สนฺนิสีทิ. เถโร ‘‘มา ภายถา’’ติ เต อสฺสาเสตฺวา ‘‘กหํ คนฺตุกามตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, อมฺหากํ สกฏฺฐานเมว คจฺฉามาติ. เถโร นาวงฺคเณ อกฺกมิตฺวา ‘‘เอเตสํ อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. วาณิชา สกฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ตํ ปวตฺตึ ปุตฺตทารสฺส อาโรเจตฺวา, ‘‘เอถ เถรํ สรณํ คจฺฉามา’’ติ ปญฺจสตาปิ อตฺตโน ปญฺจหิ มาตุคามสเตหิ สทฺธึ ตีสุ สรเณสุ ปติฏฺฐาย อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสุํ. ตโต นาวาย ภณฺฑํ โอตาเรตฺวา เถรสฺส เอกํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา, ‘‘อยํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ โกฏฺฐาโส’’ติ อาหํสุ. เถโร มยฺหํ วิสุํ โกฏฺฐาสกิจฺจํ นตฺถิ. สตฺถา ปน ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐปุพฺโพติ. น ทิฏฺฐปุพฺโพ, ภนฺเตติ. เตน หิ อิมินา สตฺถุ มณฺฑลมาฬํ กโรถ. เอวํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสถาติ. เต สาธุ, ภนฺเตติ. เตน จ โกฏฺฐาเสน อตฺตโน จ โกฏฺฐาเสหิ มณฺฑลมาฬํ กาตุํ อารภึสุ.

မဟာပုဏ္ဏမထေရ်သည်လည်း ထိုသူငယ်အောက်မေ့သော ခဏ၌ပင် ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုတော်မူရာ ထိုကုန်သည်ငါးရာတို့၏ ပျက်စီးမည့်အရေးကို သိမြင်၍ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ကာ သင်္ဘော၏ ရှေးရှု ကောင်းကင်၌ တည်တော်မူ၏။ ဘီလူးတို့သည် မထေရ်မြတ်ကို မြင်လျှင်ပင် "သခင်ပုဏ္ဏမထေရ် ကြွလာပြီ" ဟု ဆိုကာ ဖဲခွာသွားကြသဖြင့် ကြီးစွာသော လှိုင်းတံပိုးသည်လည်း ငြိမ်းအေးသွားလေ၏။ မထေရ်မြတ်သည် "မကြောက်ကြကုန်လင့်" ဟု ထိုကုန်သည်ငါးရာတို့ကို နှစ်သိမ့်စေပြီးလျှင် "သင်တို့သည် အဘယ်အရပ်သို့ သွားလိုကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်တို့သည် မိမိတို့နေရာ အရပ်သို့သာ သွားလိုကြပါသည်" ဟု လျှောက်ထားကြသော် မထေရ်မြတ်သည် သင်္ဘောဦး၌ နင်းတော်မူလျက် "ဤသူတို့၏ လိုလားရာ အရပ်သို့ သင်္ဘောသည် သွားပါစေသတည်း" ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုတော်မူ၏။ ကုန်သည်တို့သည် မိမိတို့နေရာသို့ ရောက်ရှိကြသောအခါ ထိုအကြောင်းကို သားမယားတို့အား ပြောကြားပြီးလျှင် "လာကြကုန်လော့၊ ငါတို့သည် မထေရ်မြတ်ကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဆည်းကပ်ကြကုန်အံ့" ဟု တိုင်ပင်ကာ ကုန်သည်ငါးရာတို့သည် မိမိတို့၏ ဇနီးမယားငါးရာတို့နှင့်အတူ ရတနာသုံးပါး၌ တည်လျက် ဥပါသကာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြောင်း လျှောက်ထားကြလေ၏။ ထိုနောက် သင်္ဘောပေါ်မှ ကုန်ပစ္စည်းများကို ချကြပြီးလျှင် မထေရ်မြတ်အတွက် အစုတစ်စု သတ်မှတ်၍ "အရှင်ဘုရား... ဤအစုသည် အရှင်ဘုရား၏ အစုဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ မထေရ်မြတ်ကလည်း "ငါ့အား သီးခြားအစုဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စမရှိချေ။ စင်စစ်သော်ကား သင်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ဖူးကြသလော" ဟု မေးတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား... မဖူးမြင်ဖူးသေးပါ" ဟု လျှောက်ကြသော် "သို့ဖြစ်လျှင် ဤစန္ဒကူးနီတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအတွက် စန္ဒကူးတန်ဆောင်းဝန်းကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြကုန်လော့။ ဤသို့ပြုမူက မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရလတ္တံ့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကုန်သည်တို့သည်လည်း "အရှင်ဘုရား... ကောင်းလှပါပြီ" ဟု ဝန်ခံကာ မထေရ်မြတ်၏ အစုဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့၏ အစုများဖြင့်လည်းကောင်း စန္ဒကူးတန်ဆောင်းဝန်းကို ဆောက်လုပ်ရန် အားထုတ်ကြလေ၏။

สตฺถาปิ กิร ตํ อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ปริโภคํ อกาสิ. อารกฺขมนุสฺสา รตฺตึ โอภาสํ ทิสฺวา, ‘‘มเหสกฺขา เทวตา อตฺถี’’ติ สญฺญํ กรึสุ. อุปาสกา มณฺฑลมาฬญฺจ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ เสนาสนานิ นิฏฺฐาเปตฺวา ทานสมฺภารํ สชฺเชตฺวา, ‘‘กตํ, ภนฺเต, อมฺเหหิ อตฺตโน กิจฺจํ, สตฺถารํ ปกฺโกสถา’’ติ เถรสฺส อาโรเจสุํ. เถโร สายนฺหสมเย อิทฺธิยา สาวตฺถึ คนฺตฺวา, ‘‘ภนฺเต, วาณิชคามวาสิโน ตุมฺเห ทฏฺฐุกามา[Pg.24], เตสํ อนุกมฺปํ กโรถา’’ติ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา อธิวาเสสิ. เถโร สกฏฺฐานเมว ปจฺจาคโต.

မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုတန်ဆောင်း ဆောက်လုပ်ရန် စတင်အားထုတ်သည့် အချိန်မှစ၍ ထိုတန်ဆောင်းဝန်း၌ ဖလသမာပတ် ဝင်စားခြင်းဖြင့် သုံးဆောင်တော်မူလေ၏။ အစောင့်အရှောက်ဖြစ်သော လူတို့သည် ညဉ့်အခါ၌ ဘုရားရောင်ခြည်တော် အလင်းကို မြင်တွေ့ကြရသဖြင့် "တန်ခိုးကြီးမားသော နတ်မင်းကြီး ရှိပေသည်" ဟု မှတ်ထင်ကြလေသည်။ စူဠပုဏ္ဏ အမှူးရှိသော ငါးရာသော ဥပါသကာတို့သည် စန္ဒကူးတန်ဆောင်းဝန်းကိုလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်များအတွက် နေရာကျောင်းဆောင်များကိုလည်းကောင်း ဆောက်လုပ်ပြီးစီးစေ၍ အလှူတော်အတွက် အဆောက်အအုံတို့ကို စီရင်ကြပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်တို့သည် မိမိတို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစီးစေပါပြီ။ မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဖိတ်တော်မူပါလော့" ဟု မဟာပုဏ္ဏမထေရ်အား လျှောက်ထားကြလေသည်။ မထေရ်မြတ်သည် ညချမ်းအချိန်၌ တန်ခိုးတော်ဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရား... ဝါဏိဇရွာ၌ နေကြကုန်သော လူတို့သည် အရှင်ဘုရားအား ဖူးမြင်လိုကြပါသည်။ ထိုသူတို့အား အစဉ်သနားသောအားဖြင့် ကရုဏာပြုတော်မူပါဘုရား" ဟု မြတ်စွာဘုရားကို တောင်းပန်လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သာယာသဖြင့် လက်ခံတော်မူလေ၏။ ထို့နောက် မထေရ်မြတ်သည် မိမိနေရာဖြစ်သော သုနာပရန္တတိုင်းသို့ ပြန်လည်ကြွရောက်ခဲ့လေ၏။

ภควาปิ อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ, ‘‘อานนฺท, สฺเว สุนาปรนฺเต วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริสฺสาม, ตฺวํ เอกูนปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ สลากํ เทหี’’ติ. เถโร ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘อากาสจารี ภิกฺขู สลากํ คณฺหนฺตู’’ติ อาห. ตํทิวสํ กุณฺฑธานตฺเถโร ปฐมํ สลากํ อคฺคเหสิ. วาณิชคามวาสิโนปิ ‘‘สฺเว กิร สตฺถา อาคมิสฺสตี’’ติ คามมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานคฺคํ สชฺชยึสุ. ภควา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา, คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา, ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา, นิสีทิ. สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหํ อโหสิ. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาวชฺเชตฺวา สตฺถุ สุนาปรนฺตคมนํ ทิสฺวา, วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ, ‘‘ตาต, อชฺช ภควา ตึสมตฺตานิ โยชนสตานิ ปิณฺฑจารํ คมิสฺสติ. ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปตฺวา เชตวนทฺวารโกฏฺฐกมตฺถเก คมนสชฺชานิ กตฺวา ฐเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ภควโต กูฏาคารํ จตุมุขํ อโหสิ, ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ทฺวิมุขานิ, เสสานิ เอกมุขานิ, สตฺถา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตกูฏาคาเรสุ ธุรกูฏาคารํ ปาวิสิ. ทฺเว อคฺคสาวเก อาทึ กตฺวา เอกูนปญฺจภิกฺขุสตานิปิ กูฏาคารคตานิ อเหสุํ. เอกํ ตุจฺฉํ กูฏาคารํ อโหสิ, ปญฺจปิ กูฏาคารสตานิ อากาเส อุปฺปตฺตึสุ.

မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အာနန္ဒာမထေရ်အား "အာနန္ဒာ... နက်ဖြန်၌ သုနာပရန္တတိုင်း ဝါဏိဇရွာသို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ကြကုန်အံ့။ သင်သည် တစ်ပါးလျော့သော ငါးရာသော ရဟန်းတို့အား စာရေးတံကို ပေးလော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည် "အရှင်ဘုရား... ကောင်းလှပါပြီ" ဟု နားတော်လျှောက်ပြီး သံဃာတော်များအား ထိုအကြောင်းကို ကြားသိစေ၍ "ကောင်းကင်၌ သွားလာနိုင်ကုန်သော ရဟန်းတို့သည် စာရေးတံကို ယူကြကုန်လော့" ဟု ဆို၏။ ထိုနေ့၌ ကောဏ္ဍဓာနထေရ်သည် ပထမဦးစွာ စာရေးတံကို ယူလေသည်။ ဝါဏိဇရွာသားတို့သည်လည်း "နက်ဖြန်တွင် မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူလတ္တံ့" ဟု ကြားသိရသဖြင့် ရွာလယ်၌ မဏ္ဍပ်ကို ဆောက်လုပ်ကာ အလှူတော်ကို စီရင်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် စောစောကပင် ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြုတော်မူပြီး ဂန္ဓကုဋိကျောင်းဆောင်သို့ ဝင်ရောက်ကာ ဖလသမာပတ် ဝင်စားလျက် နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ သိကြားမင်း၏ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာကျောက်နေရာသည် ပူပြင်းခက်ထန်လာလေ၏။ သိကြားမင်းက "အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ပါလိမ့်နည်း" ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုရာ မြတ်စွာဘုရား သုနာပရန္တတိုင်းသို့ ကြွတော်မူမည့်အရေးကို မြင်တော်မူသဖြင့် ဝိသကြုံနတ်သားအား "အမောင်ဝိသကြုံ... ယနေ့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ယူဇနာသုံးရာခရီးကို ဆွမ်းခံလှည့်လည်ရန် ကြွတော်မူလတ္တံ့。စုလစ်မွန်ချွန်တပ်ဆင်ထားသော ပြာသာဒ်ယာဉ်ပျံ ငါးရာကို ဖန်ဆင်း၍ ဇေတဝန်ကျောင်းတော် တံခါးမုတ်အထက်၌ သွားလာရန်အသင့် ပြင်ဆင်ထားလော့" ဟု အမိန့်ချမှတ်လေ၏။ ဝိသကြုံနတ်သားသည်လည်း သိကြားမင်း အမိန့်ပေးသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်လေသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ပြာသာဒ်ယာဉ်သည် မုတ်ဝလေးခုရှိ၏။ အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးတို့၏ ပြာသာဒ်ယာဉ်များသည် မုတ်ဝနှစ်ခုစီရှိကုန်၏။ ကြွင်းသော ပြာသာဒ်ယာဉ်များသည် မုတ်ဝတစ်ခုစီရှိကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိမှ ထွက်တော်မူကာ ပြင်ဆင်ထားအပ်သော ပြာသာဒ်ယာဉ်တို့အနက် အကြီးအမှူးဖြစ်သော မြတ်သောပြာသာဒ်ယာဉ်သို့ ဝင်ရောက်တော်မူ၏။ အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးတို့ကို အမှူးပြု၍ တစ်ပါးလျော့ ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း အသီးသီး ပြာသာဒ်ယာဉ်များပေါ်သို့ တက်ရောက်ကြကုန်၏။ ပြာသာဒ်ယာဉ် တစ်ဆောင်မှာမူ မည်သူမျှမစီးဘဲ အချည်းနှီးကျန်ရစ်၏။ ထိုပြာသာဒ်ယာဉ်ပျံ ငါးရာတို့သည် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သွားကြကုန်၏။

สตฺถา สจฺจพนฺธปพฺพตํ นาม ปตฺวา กูฏาคารํ อากาเส ฐเปสิ. ตสฺมึ ปพฺพเต สจฺจพนฺโธ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกตาปโส มหาชนํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ อุคฺคณฺหาเปนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต หุตฺวา วสติ, อพฺภนฺตเร จสฺส อนฺโตจาฏิยํ ปทีโป วิย อรหตฺตผลสฺส อุปนิสฺสโย ชลติ. ตํ ทิสฺวา ‘‘ธมฺมมสฺส กเถสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตาปโส เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ. มคฺเคเนวสฺส อภิญฺญา อาคตา. โส เอหิภิกฺขุ หุตฺวา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธโร ตุจฺฉกูฏาคารํ ปาวิสิ.

မြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စဗန္ဓအမည်ရှိသော တောင်သို့ ရောက်ရှိတော်မူသောအခါ ပြာသာဒ်ယာဉ်ပျံကို ကောင်းကင်၌ ရပ်တန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုသစ္စဗန္ဓတောင်၌ သစ္စဗန္ဓအမည်ရှိသော မိစ္ဆာအယူရှိသော ရသေ့တစ်ဦးသည် လူအများတို့အား မိစ္ဆာအယူကို သင်ကြားပေးလျက် များမြတ်သော လာဘ်သက္ကာရနှင့် ကျော်စောခြံရံခြင်းသို့ ရောက်လျက် နေထိုင်လေ၏။ သို့သော် ထိုရသေ့၏ သန္တာန်အစဉ်၌ အိုးစရည်းအတွင်းရှိ ဆီမီးကဲ့သို့ အရဟတ္တဖိုလ်၏ ဥပနိဿယအချက်သည် ထိန်ထိန်တောက်လျက် ရှိနေသည်ကို မြတ်စွာဘုရား မြင်တော်မူသဖြင့် "ထိုရသေ့အား တရားဟောကြားတော်မူအံ့" ဟု ကြွရောက်တော်မူကာ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ရသေ့သည် ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ အဘိညာဉ်တို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်လေ၏။ အရဟတ္တမဂ်နှင့်အတူပင် အဘိညာဉ်တို့သည်လည်း တစ်ပြိုင်နက် ဆိုက်ရောက်လာကြကုန်၏။ ထိုရသေ့သည် ဧဟိဘိက္ခု ရဟန်းဖြစ်၍ တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ဆောင်လျက် အချည်းနှီးပါလာသော ပြာသာဒ်ယာဉ်ပေါ်သို့ ဝင်ရောက်စံပယ်လေသည်။

ภควา [Pg.25] กูฏาคารคเตหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ วาณิชคามํ คนฺตฺวา, กูฏาคารานิ อทิสฺสมานกานิ กตฺวา, วาณิชคามํ ปาวิสิ. วาณิชา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถารํ มกุลการามํ นยึสุ. สตฺถา มณฺฑลมาฬํ ปาวิสิ. มหาชโน ยาว สตฺถา ภตฺตทรถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภติ, ตาว ปาตราสํ กตฺวา อุโปสถงฺคานิ สมาทาย พหุํ คนฺธญฺจ ปุปฺผญฺจ อาทาย ธมฺมสฺสวนตฺถาย อารามํ ปจฺจาคมาสิ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺโข ชาโต, มหนฺตํ พุทฺธโกลาหลํ อโหสิ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ပြာသာဒ်ယာဉ်ပျံစီးနင်းလိုက်ပါလာသော ရဟန်းငါးရာတို့နှင့်အတူ ဝါဏိဇကုန်သည်ရွာသို့ ကြွတော်မူပြီးလျှင် ထိုပြာသာဒ်ယာဉ်တို့ကို မမြင်နိုင်အောင် ကွယ်ပျောက်စေ၍ ရွာတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တော်မူ၏။ ကုန်သည်တို့သည် ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်များအား ကြီးစွာသော အလှူဒါနကို လှူဒါန်းကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို မကုလကာရာမကျောင်းတိုက်သို့ ပင့်ဆောင်တော်မူကြ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် စန္ဒကူးတန်ဆောင်းဝန်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်စံပယ်တော်မူ၏။ လူအပေါင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား ခန္ဓာကိုယ်၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေတော်မူစဉ်အတွင်း နံနက်စာ စားသောက်ခြင်းကို ပြုလုပ်ကြပြီးလျှင် ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်လျက် များစွာသော နံ့သာနှင့် ပန်းတို့ကို ယူဆောင်ကာ တရားနာယူရန် ကျောင်းတိုက်သို့ ပြန်လည်လာရောက်ကြလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူရာ လူအများတို့အား သံယောဇဉ် အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ ထိုအခါ သာသနာတော်၌ ကြီးစွာသော ဗုဒ္ဓကောလာဟလ ဖြစ်ပေါ်လေသတည်း။

สตฺถา มหาชนสฺส สงฺคหตฺถาย สตฺตาหํ ตตฺเถว วสิ, อรุณํ ปน มหาคนฺธกุฏิยํเยว อุฏฺฐเปสิ. สตฺตาหมฺปิ ธมฺมเทสนาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตตฺถ สตฺตาหํ วสิตฺวา, วาณิชคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา, ‘‘ตฺวํ อิเธว วสาหี’’ติ ปุณฺณตฺเถรํ นิวตฺเตตฺวา อนฺตเร นมฺมทานที นาม อตฺถิ, ตสฺสา ตีรํ อคมาสิ. นมฺมทา นาคราชา สตฺถุ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา, นาคภวนํ ปเวเสตฺวา, ติณฺณํ รตนานํ สกฺการํ อกาสิ. สตฺถา ตสฺส ธมฺมํ กเถตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิ. โส ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, ปริจริตพฺพํ เทถา’’ติ ยาจิ. ภควา นมฺมทานทีตีเร ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตํ วีจีสุ อาคตาสุ ปิธียติ, คตาสุ วิวรียติ. มหาสกฺการปตฺตํ อโหสิ. สตฺถา ตโต นิกฺขมิตฺวา สจฺจพนฺธปพฺพตํ คนฺตฺวา สจฺจพนฺธํ อาห – ‘‘ตยา มหาชโน อปายมคฺเค โอตาริโต. ตฺวํ อิเธว วสิตฺวา, เอเตสํ ลทฺธึ วิสฺสชฺชาเปตฺวา, นิพฺพานมคฺเค ปติฏฺฐาเปหี’’ติ. โสปิ ปริจริตพฺพํ ยาจิ. สตฺถา ฆนปิฏฺฐิปาสาเณ อลฺลมตฺติกปิณฺฑมฺหิ ลญฺฉนํ วิย ปทเจติยํ ทสฺเสสิ. ตโต เชตวนเมว คโต. เอตมตฺถํ สนฺธาย เตเนว อนฺตรวสฺเสนาติอาทิ วุตฺตํ.

မြတ်စွာဘုရားသည် လူအပေါင်းကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ထိုစန္ဒကူးကျောင်းတော်၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူပြီးလျှင် အရုဏ်တက်ချိန်၌မူ ဇေတဝန်မဟာဝိဟာရ ဂန္ဓကုဋိကျောင်းတော်၌သာ အရုဏ်တက်စေတော်မူ၏။ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံးလည်း တရားဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်ကြကုန်၏။ ထိုစန္ဒကူးကျောင်းတော်၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူပြီးနောက် ဝါဏိဇရွာသို့ ဆွမ်းခံကြွတော်မူ၍ ‘သင်သည် ဤသုနာပရန္တတိုင်း၌သာ နေရစ်လော့’ ဟု ပုဏ္ဏမထေရ်ကို ပြန်လှည့်စေပြီးလျှင် လမ်းခရီးအကြားရှိ နမ္မဒါမည်သော မြစ်ကမ်းသို့ ကြွတော်မူ၏။ နမ္မဒါနဂါးမင်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းပြု၍ နဂါးဘုံသို့ ပင့်ဆောင်ကာ ရတနာသုံးပါးတို့အား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုခဲ့၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနဂါးမင်းအား တရားဟောတော်မူပြီးနောက် နဂါးဘုံမှ ထွက်ခွာတော်မူ၏။ ထိုနဂါးမင်းက ‘အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်အား အမြဲမပြတ် ကိုးကွယ်ပူဇော်ရန် စေတီတော်ကို ပေးသနားတော်မူပါ’ ဟု တောင်းပန်လျှောက်ထားသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် နမ္မဒါမြစ်ကမ်း၌ ခြေတော်ရာစေတီကို ချန်ထားတော်မူ၏။ ထိုခြေတော်ရာသည် လှိုင်းတံပိုးများ တက်လာသောအခါ ဖုံးအုပ်သွားပြီး လှိုင်းတံပိုးများ စဲသွားသောအခါ ပေါ်ထွန်းလာကာ အတိုင်းတိုင်းအပြည်ပြည်မှ လာရောက်ပူဇော်ရာ ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ရရှိလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရပ်မှ ထွက်ခွာ၍ သစ္စဗန္ဓတောင်သို့ ကြွတော်မူပြီးလျှင် သစ္စဗန္ဓမထေရ်အား ‘သင်သည် များစွာသော လူတို့ကို မိစ္ဆာအယူတည်းဟူသော အပါယ်ခရီးသို့ သက်ဝင်စေခဲ့ပြီ။ သင်သည် ဤအရပ်၌သာ နေထိုင်၍ ထိုသင့်တပည့်လူအပေါင်းတို့ကို မိစ္ဆာအယူမှ စွန့်လွှတ်စေပြီး နိဗ္ဗာန်ခရီးဖြစ်သော သမ္မာအယူ၌ တည်စေလော့’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသစ္စဗန္ဓမထေရ်ကလည်း ပူဇော်ကိုးကွယ်ရန် စေတီကို တောင်းပန်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ခဲနက်သော ကျောက်ဖျာထက်၌ စိုစွတ်သော မြေစေးစိုင်ပေါ်တွင် တံဆိပ်ခတ်နှိပ်သကဲ့သို့ ခြေတော်ရာစေတီတော်ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်သို့သာ ပြန်လည်ကြွတော်မူ၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘တေနေဝန္တရဝေဿန’ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ปรินิพฺพายีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. มหาชโน เถรสฺส สตฺต ทิวสานิ สรีรปูชํ กตฺวา, พหูนิ คนฺธกฏฺฐานิ สโมธาเนตฺวา, สรีรํ ฌาเปตฺวา ธาตุโย อาทาย เจติยํ อกาสิ. สมฺพหุลา ภิกฺขูติ เถรสฺส อาฬาหนฏฺฐาเน ฐิตภิกฺขู. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

‘ပရိနိဗ္ဗာယိ’ ဟူသည်ကား အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူ၏ ဟူလို။ များစွာသော သုနာပရန္တတိုင်းသူပြည်သားတို့သည် ပုဏ္ဏမထေရ်၏ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ပူဇော်ခြင်းပြုပြီးလျှင် များစွာသော နံ့သာထင်းတို့ကို စုပုံ၍ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ကာ ဓာတ်တော်တို့ကို ယူဆောင်၍ စေတီတော် တည်ကြလေ၏။ ‘သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ’ ဟူသည်မှာ မထေရ်၏ သုသာန်သင်းချိုင်း၌ ရှိနေကြသော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော နေရာ၌ ထင်ရှားလွယ်ကူလှ၏။ ခြောက်ခုမြောက်သုတ်သည်လည်း ထင်ရှားလွယ်ကူလှသည်သာတည်း။

๗-๘. ปฐมเอชาสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၈. ပထမဧဇာသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๙๐-๙๑. สตฺตเม [Pg.26] เอชาติ ตณฺหา. สา หิ จลนฏฺเฐน เอชาติ วุจฺจติ. สาว อาพาธนฏฺเฐน โรโค, อนฺโต ทุสฺสนฏฺเฐน คณฺโฑ, นิกนฺตนฏฺเฐน สลฺลํ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอชา โรโค เจว คณฺโฑ จ สลฺลญฺจ, ตสฺมา. จกฺขุํ น มญฺเญยฺยาติอาทิ วุตฺตนยเมว, อิธาปิ สพฺพํ เหฏฺฐา คหิตเมว สํกฑฺฒิตฺวา ทสฺสิตํ. อฏฺฐมํ วุตฺตนยเมว.

၉၀-၉၁. သတ္တမသုတ်၌ ‘ဧဇာ’ ဟူသည် တဏှာကို ဆိုလို၏။ ထိုတဏှာသည် တုန်လှုပ်တတ်သောသဘောရှိသောကြောင့် ‘ဧဇာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုတဏှာကိုပင် နှိပ်စက်ညှင်းဆဲတတ်သောကြောင့် ‘ရောဂါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အတွင်းစိတ်၌ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ‘အိုင်းအမာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စူးဝင်ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ‘မြှားငြောင့်’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘တသ္မာ’ ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် တဏှာသည် ရောဂါ၊ အိုင်းအမာ၊ မြှားငြောင့်နှင့်တူသောကြောင့် ‘ထို့ကြောင့်’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘စက္ခုံ န မညေယျ’ စသော စကားရပ်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌လည်း ‘သဗ္ဗံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော မညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ်မှ ယူခဲ့ပြီးသည်တို့ကိုသာလျှင် စုစည်း၍ ပြသထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌမသုတ်သည်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

๙-๑๐. ปฐมทฺวยสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. ပထမဒွယသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๙๒-๙๓. นวเม ทฺวยนฺติ ทฺเว ทฺเว โกฏฺฐาเส. ทสเม อิตฺเถตํ ทฺวยนฺติ เอวเมตํ ทฺวยํ. จลญฺเจว พฺยถญฺจาติ อตฺตโน สภาเวน อสณฺฐหนโต จลติ เจว พฺยถติ จ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโยติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถารมฺมณํ เหตุ เจว ปจฺจโย จ. กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสตีติ เกน การเณน นิจฺจํ ภวิสฺสติ. ยถา ปน ทาสสฺส ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาโต ปุตฺโต ปโรว ทาโส โหติ, เอวํ อนิจฺจเมว โหตีติ อตฺโถ. สงฺคตีติ สหคติ. สนฺนิปาโตติ เอกโต สนฺนิปตนํ. สมวาโยติ เอกโต สมาคโม. อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโสติ อิมินา สงฺคติสนฺนิปาตสมวายสงฺขาเตน ปจฺจเยน อุปฺปนฺนตฺตา ปจฺจยนาเมเนว สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโยติ อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโส.

၉၂-၉၃. နဝမသုတ်၌ ‘ဒွယံ’ ဟူသည်မှာ နှစ်ပါး နှစ်ပါးသော အစုအပုံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဒသမသုတ်၌ ‘ဣတ္ထေတံ ဒွယံ’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ စက္ခုနှင့် ရူပါရုံ စသော တရားနှစ်ပါး အပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘စလဉ္စေဝ ဗျထဉ္စ’ ဟူသည်ကား မိမိသဘောအားဖြင့် မတည်တံ့နိုင်သောကြောင့် တုန်လှုပ်လည်း တုန်လှုပ်တတ်၏၊ ချောက်ချားလည်း ချောက်ချားတတ်၏ ဟူလို။ ‘ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော’ ဟူသည်ကား စက္ခုဝိညာဉ်ဖြစ်ပေါ်ရန် စက္ခုဝတ္ထုနှင့် ရူပါရုံသည် အကြောင်းရင်း (ဟေတု) လည်းကောင်း၊ ပံ့ပိုးသောအကြောင်း (ပစ္စည်း) လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘ကုတော နိစ္စံ ဘဝိဿတိ’ ဟူသည်ကား အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မြဲပါအံ့နည်း ဟူလို။ ဥပမာအားဖြင့် ကျွန်နှင့် ကျွန်မတို့၏ ဝမ်း၌ မွေးဖွားလာသော သားသည် ကျွန်စစ်စစ်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အနိစ္စတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားသည်လည်း အနိစ္စစင်စစ်သာ ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ ‘သံဂတိ’ ဟူသည် တကွဖြစ်ခြင်း၊ ‘သန္နိပါတ’ ဟူသည် တပေါင်းတည်း စုဝေးခြင်း၊ ‘သမဝါယ’ ဟူသည် ဆုံဆည်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အယံ ဝုစ္စတိ စက္ခုသမ္ဖဿော’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် သံဂတိ၊ သန္နိပါတ၊ သမဝါယ ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖဿ ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် ထိုအကြောင်းတရားတို့၏ အမည်ဖြင့်ပင် ဖဿကို သံဂတိ၊ သန္နိပါတ၊ သမဝါယဟု ခေါ်ဆိုပြီး ဤအစုအဝေးကို ‘စက္ခုသမ္ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏ ဟု ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

โสปิ เหตูติ ผสฺสสฺส วตฺถุ อารมฺมณํ สหชาตา ตโย ขนฺธาติ อยํ เหตุ. ผุฏฺโฐติ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ, ผสฺเสน ผุฏฺฐเมว โคจรํ เวทนา เวเทติ, เจตนา เจเตติ, สญฺญา สญฺชานาตีติ อตฺโถ. ผุฏฺโฐติ วา ผสฺสสมงฺคีปุคฺคโล, ผสฺเสน ผุฏฺฐารมฺมณเมว เวทนาทีหิ เวเทติ เจเตติ สญฺชานาตีติปิ วุตฺตํ โหติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สมตึสกฺขนฺธา กถิตา โหนฺติ. กถํ? จกฺขุทฺวาเร ตาว วตฺถุ เจว อารมฺมณญฺจ รูปกฺขนฺโธ, ผุฏฺโฐ เวเทตีติ เวทนากฺขนฺโธ, เจเตตีติ สงฺขารกฺขนฺโธ, สญฺชานาตีติ สญฺญากฺขนฺโธ, วิชานาตีติ วิญฺญาณกฺขนฺโธติ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. มโนทฺวาเรปิ หิ วตฺถุรูปํ เอกนฺตโต รูปกฺขนฺโธ, รูเป ปน อารมฺมเณ สติ อารมฺมณมฺปิ รูปกฺขนฺโธติ ฉ ปญฺจกาตึส โหนฺติ. สงฺเขเปน ปเนเต ฉสุปิ ทฺวาเรสุ ปญฺเจว [Pg.27] ขนฺธาติ สปจฺจเย ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจาติ วิตฺถาเรตฺวา วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน อิทํ สุตฺตํ เทสิตนฺติ.

‘သောပိ ဟေတု’ ဟူသည်ကား ဖဿ၏တည်ရာ ဝတ္ထုရုပ်၊ အာရုံနှင့် တကွဖြစ်သော ဝေဒနာစသော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတည်းဟူသော ဤတရားသုံးပါးသည် ဟေတု (အကြောင်း) မည်၏။ ‘ဖုဋ္ဌော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဒုတိယဝိဘတ် (ကံအနက်) နေရာတွင် ပထမဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ ‘ဖဿဖြင့် တွေ့ထိအပ်သော အာရုံကိုသာလျှင် ဝေဒနာက ခံစား၏၊ စေတနာက စေ့ဆော်၏၊ သညာက မှတ်သား၏’ ဟု အနက်ရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘ဖုဋ္ဌော’ ဟူသည်မှာ ဖဿနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖဿဖြင့် တွေ့ထိအပ်သော အာရုံကိုသာလျှင် ဝေဒနာစသည်တို့ဖြင့် ခံစား၏၊ စေ့ဆော်၏၊ မှတ်သား၏ ဟုလည်း ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် ဤဒသမသုတ်၌ သုံးဆယ်သော ခန္ဓာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ - စက္ခုဒွါရ၌ ရှေးဦးစွာ စက္ခုဝတ္ထုနှင့် ရူပါရုံသည် ရူပက္ခန္ဓာ မည်၏၊ ‘ဖုဋ္ဌော ဝေဒေတိ’ ဟု ဆိုအပ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနက္ခန္ဓာ မည်၏၊ ‘စေတေတိ’ ဟု ဆိုအပ်သော စေတနာသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာ မည်၏၊ ‘သဉ္ဇာနာတိ’ ဟု ဆိုအပ်သော သညာသည် သညက္ခန္ဓာ မည်၏၊ ‘ဝိဇာနာတိ’ ဟု ဆိုအပ်သော စက္ခုဝိညာဉ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဒွါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ မနောဒွါရ၌လည်း ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် ဧကန်အားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ မည်၏၊ ရုပ်အာရုံဖြစ်လျှင် အာရုံသည်လည်း ရူပက္ခန္ဓာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ခြောက်ပါးသော ငါးပါးအစု (ပဉ္စက) တို့သည် သုံးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ အကျဉ်းအားဖြင့်ကား ဒွါရခြောက်ပါးလုံး၌ ဤခန္ဓာငါးပါးတို့သာ ရှိကုန်၏။ အကြောင်းတရားနှင့်တကွသော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို အနိစ္စဟူ၍ အကျယ်ချဲ့ကာ ဟောတော်မူအပ်သော် သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်လတ္တံ့သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဤဒသမသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ฉนฺนวคฺโค นวโม.

ကိုးခုမြောက်ဖြစ်သော ဆန္ဒဝဂ် ပြီး၏။

๑๐. สฬวคฺโค

၁၀. သဠဝဂ်

๑. อทนฺตอคุตฺตวณฺณนา

၁. အဒန္တအဂုတ္တသုတ်အဖွင့်

๙๔. สฬวคฺคสฺส ปฐเม อทนฺตาติ อทมิตา. อคุตฺตาติ อโคปิตา. อรกฺขิตาติ น รกฺขิตา. อสํวุตาติ อปิหิตา. ทุกฺขาธิวาหา โหนฺตีติ เนรยิกาทิเภทํ อธิกทุกฺขํ อาวหนกา โหนฺติ. สุขาธิวาหา โหนฺตีติ ฌานมคฺคผลปเภทํ อธิกสุขํ อาวหนกา โหนฺติ. อธิวหาติปิ ปาโฐ, เอเสวตฺโถ.

၉၄. သဠဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘အဒန္တာ’ ဟူသည် မဆုံးမအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဟူလို။ ‘အဂုတ္တာ’ ဟူသည် (သတိသမ္ပဇဉ်ဖြင့်) မလုံခြုံစေအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဟူလို။ ‘အရက္ခိတာ’ ဟူသည် (သတိတည်းဟူသော စည်းတံတိုင်းဖြင့်) မြဲမြံစွာ မစောင့်ရှောက်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဟူလို။ ‘အသံဝုတာ’ ဟူသည် (သတိတံခါးဖြင့်) မပိတ်ဆို့အပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဟူလို။ ‘ဒုက္ခာဓိဝါဟာ ဟောန္တိ’ ဟူသည် ငရဲစသည်တို့၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော လွန်ကဲသော ဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူလို။ ‘သုခါဓိဝါဟာ ဟောန္တိ’ ဟူသည် ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ် အပြားရှိသော လွန်ကဲသော ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူလို။ ‘အဓိဝဟာ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ၎င်းသည်လည်း ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ပင် ဖြစ်သည်။

สเฬวาติ ฉ เอว. อสํวุโต ยตฺถ ทุกฺขํ นิคจฺฉตีติ เยสุ อายตเนสุ สํวรวิรหิโต ทุกฺขํ ปาปุณาติ. เตสญฺจ เย สํวรณํ อเวทิสุนฺติ เย เตสํ อายตนานํ สํวรํ วินฺทึสุ ปฏิลภึสุ. วิหรนฺตานวสฺสุตาติ วิหรนฺติ อนวสฺสุตา อตินฺตา.

‘သဠေဝ’ ဟူသည် ခြောက်ပါးတို့သာလျှင် ဟူလို။ ‘အသံဝုတော ယတ္ထ ဒုက္ခန္တိ’ ဟူသည် အကြင်အာယတနတို့၌ စောင့်စည်းမှု သံဝရကင်းသောသူသည် ငရဲစသော ဆင်းရဲသို့ ရောက်ရ၏ ဟူလို။ ‘တေသဉ္စ ယေ သံဝရဏံ အဝေဒိသုံ’ ဟူသည် အကြင်ပညာရှိတို့သည် ထိုစက္ခုစသော အာယတနတို့ကို စောင့်စည်းပိတ်ဆို့ကြောင်း တရားတို့ကို ရရှိကုန်ပြီ ဟူလို။ ‘ဝိဟရန္တာနဝဿုတာ’ ဟူသည် ရာဂဖြင့် စိုစွတ်ယိုစီးမှု မရှိဘဲ နေထိုင်ကြကုန်၏ ဟူလို။

อสาทิตญฺจ สาทุนฺติ อสฺสาทวนฺตญฺจ มธุรญฺจ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺเข อุเปกฺเขติ สุขผสฺสญฺจ ทุกฺขผสฺสญฺจาติ อิทํ ผสฺสทฺวยํ อุเปกฺเข, อุเปกฺขาเมเวตฺถ อุปฺปาเทยฺยาติ อตฺโถ. ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโขติ วา ปาโฐ, ผสฺสเหตุกํ สุขทุกฺขํ อุเปกฺโข, สุเข อนุโรธํ ทุกฺเข จ วิโรธํ อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขโก ภเวยฺยาติปิ อตฺโถ. อนานุรุทฺโธ อวิรุทฺโธ เกนจีติ เกนจิ สทฺธึ เนว อนุรุทฺโธ น วิรุทฺโธ ภเวยฺย.

‘အသာဒိတဉ္စ သာဒုံ’ ဟူသည် သာယာဖွယ်ရှိသည်လည်းဖြစ်သော၊ ချိုမြိန်ဖွယ်ရှိသည်လည်းဖြစ်သော ဟူလို။ ‘ဖဿဒွယံ သုခဒုက္ခေ ဥပေက္ခေတိ’ ဟူသည် သုခဖဿနှင့် ဒုက္ခဖဿတည်းဟူသော ဤဖဿနှစ်ပါးတို့၌ လျစ်လျူရှုခြင်း ဥပေက္ခာကိုသာ ဖြစ်စေရာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဖဿဒွယံ သုခဒုက္ခံ ဥပေက္ခော’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ထိုပါဌ်၌ ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော သုခဒုက္ခကို လျစ်လျူရှုရာ၏၊ သုခ၌ သာယာတွယ်တာခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဒုက္ခ၌ ဆန့်ကျင်အမျက်ထွက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း မဖြစ်စေဘဲ လျစ်လျူရှုသူ ဖြစ်ရာ၏ ဟုလည်း အနက်ရသည်။ ‘အနာနုရုဒ္ဓေါ အဝိရုဒ္ဓေါ ကေနစိ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူနှင့်မျှ သာယာတွယ်တာခြင်းလည်းမရှိ၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်းလည်းမရှိဘဲ ဖြစ်ရာ၏ ဟူလို။

ปปญฺจสญฺญาติ กิเลสสญฺญาย ปปญฺจสญฺญา นาม หุตฺวา. อิตรีตรา นราติ ลามกสตฺตา ปปญฺจยนฺตา อุปยนฺตีติ ปปญฺจยมานา วฏฺฏํ อุปคจฺฉนฺติ. สญฺญิโนติ สสญฺญา สตฺตา. มโนมยํ เคหสิตญฺจ สพฺพนฺติ สพฺพเมว ปญฺจกามคุณเคหนิสฺสิตํ มโนมยํ วิตกฺกํ. ปนุชฺชาติ ปนุทิตฺวา นีหริตฺวา. เนกฺขมฺมสิตํ อิรียตีติ ทพฺพชาติโก ภิกฺขุ เนกฺขมฺมสิตํ อิริเยน อิรียติ.

‘ပပဉ္စသညာ’ ဟူသည်ကား တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ ဟူသော သံသရာဝဋ်ကို ကျယ်ပြန့်စေတတ်သော ကိလေသာနှင့် ယှဉ်သော သညာဖြင့် ‘ပပဉ္စသညာရှိသူ’ မည်သည် ဖြစ်၍၊ ‘ဣတရီတရာ နရာ’ ဟူသည်ကား ယုတ်ညံ့သော သတ္တဝါတို့သည်၊ ‘ပပဉ္စယန္တာ ဥပယန္တိ’ ဟူသည်ကား သံသရာဝဋ်ကို ကျယ်ပြန့်စေလျက် ဝဋ်သံသရာသို့ ကပ်ရောက်ကုန်၏။ ‘သညိနော’ ဟူသည်ကား သညာရှိသော သတ္တဝါတို့တည်း။ ‘မနောမယံ ဂေဟသိတဉ္စ သဗ္ဗံ’ ဟူသည်ကား အလုံးစုံသော ကာမဂုဏ်ငါးပါးတည်းဟူသော အိမ်၌ မှီသော၊ စိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်စေအပ်သော မိစ္ဆာဝိတက်ကို ဖြစ်၏။ ‘ပနုဇ္ဇ’ ဟူသည်ကား ပယ်ဖျောက် ဖယ်ထုတ်၍၊ ‘နေက္ခမ္မသိတံ ဣရီယတိ’ ဟူသည်ကား ပညာရှိသော ရဟန်းသည် ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ကို မှီသော ဣရိယာပုတ် အကျင့်ဖြင့် ကျင့်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

ฉสฺสุ ยทา [Pg.28] สุภาวิโตติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ยทา สุฏฺฐุ ภาวิโต. ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น วิกมฺปเต กฺวจีติ สุขผสฺเสน วา ทุกฺขผสฺเสน วา ผุฏฺฐสฺส กิสฺมิญฺจิ จิตฺตํ น กมฺปติ น เวธติ. ภวตฺถ ชาติมรณสฺส ปารคาติ ชาติมรณานํ ปารํ นิพฺพานํ คมกา โหถ.

‘ဆသု ယဒါ သုဘာဝိတော’ ဟူသည်ကား အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ အကြင်အခါ၌ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သည် ရှိသော်၊ ‘ဖုဋ္ဌဿ စိတ္တံ န ဝိကမ္ပတေ ကွစိ’ ဟူသည်ကား ကောင်းသော ဣဋ္ဌဖဿ သို့မဟုတ် မကောင်းသော အနိဋ္ဌဖဿတို့နှင့် တွေ့ကြုံရသောအခါ ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ၌မျှ မတုန်လှုပ် မတုန်လှုပ်။ ‘ဘဝထ ဇာတိမရဏဿ ပါရဂါ’ ဟူသည်ကား ဇာတိ မရဏတို့၏ ထိုဘက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။

๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

၂. မာလုကျပုတ္တသုတ်အဖွင့်

๙๕. ทุติเย มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทายาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล รูปาทีสุ ปมชฺชิตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุมฺเหปิ ตรุณกาเล ปมชฺชิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม.

၉၅. ဒုတိယသုတ်၌ ‘မာလုကျပုတ္တော’ ဟူသည်ကား မာလုကျပုဏ္ဏေးမ၏ သားတည်း။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည်ကား ဤသို့ သင်၏ ဩဝါဒတောင်းခြင်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မထေရ်ကို ခြိမ်းမောင်းသည်လည်း ရှိ၏၊ ချီးမြှောက်သည်လည်း ရှိ၏။ အဘယ်သို့ ခြိမ်းမောင်းသနည်း၊ အဘယ်သို့ ချီးမြှောက်သနည်း။ ဤမာလုကျပုတ္တမထေရ်သည် ပျိုရွယ်စဉ် ကာလ၌ ရူပါရုံစသည်တို့၌ မေ့လျော့လျက်နေပြီးမှ နောက်ပိုင်း အိုမင်းသော ကာလကျမှ တောရကျောင်း၌ နေလိုသဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို တောင်းဆို၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဤသို့ အိုမင်းသောအခါမှ ဩဝါဒတောင်းခံလတ်သော် ရဟန်းငယ်တို့ကို ငါတို့ အဘယ်သို့ ပြောရအံ့နည်း၊ သင်တို့သည်လည်း မာလုကျပုတ္တရဟန်းအိုကဲ့သို့ ပျိုရွယ်စဉ်ကာလ၌ မေ့လျော့နေကြပြီး အိုမင်းသောအခါမှ တောသို့ဝင်၍ ရဟန်းတရား ပြုကြကုန်လော့ ဟု ဆုံးမရမည်လော’ ဤသို့သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်းသည် မထေရ်ကို ခြိမ်းမောင်းသည် မည်၏။

ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม? อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กตฺตุกาโม กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ, ตุมฺเห นาม ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นาม.

သို့သော် မထေရ်သည် အိုမင်းသော ကာလ၌ပင် တောသို့ ဝင်၍ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်လိုသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဤသို့ သင်သည် အိုမင်းသော်လည်း ဩဝါဒခံယူတောင်းဆိုလတ်သော် ရဟန်းငယ်တို့အား အဘယ်သို့ ပြောရအံ့နည်း၊ ငါတို့၏ ဤမာလုကျပုတ္တရဟန်းသည် အိုမင်းသော ကာလ၌ပင် တောသို့ဝင်၍ ရဟန်းတရား အားထုတ်လိုသဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို တောင်းဆိုသေး၏၊ သင်တို့မူကား ပျိုရွယ်စဉ် ကာလ၌ပင် ဝီရိယကို မပြုကြကုန်’ ဟု ဆုံးမရမည်လော ဤသို့သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်းသည် မထေရ်ကို ချီးမြှောက်သည် မည်၏။

ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. กิญฺจาปาหนฺติ กิญฺจาปิ ‘‘อหํ มหลฺลโก’’ติ ญาตํ. ยทิ อหํ มหลฺลโก, มหลฺลโก สมาโนปิ สกฺขิสฺสามิ สมณธมฺมํ กาตุํ, เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควาติ อธิปฺปาเยน มหลฺลกภาวํ อนุคฺคณฺหนฺโต โอวาทญฺจ ปสํสนฺโต เอวมาห.

‘ယတြ ဟိ နာမ’ ဟူသည်ကား အကြင်သို့သော သင်ရဟန်းသည် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကိဉ္စာပါဟံ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘ကိဉ္စာပိ အဟံ’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ‘ငါသည် အိုမင်းပြီ’ ဟု သိအပ်ပါ၏။ အကယ်၍ အကျွန်ုပ်သည် အိုမင်းသော်လည်း ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်ပါလတ္တံ့၊ ဖုန်းတော်ကြီးမြတ်လှစွာသော ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူပါလော့ ဤသို့သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိမိ၏ အိုမင်းသော အဖြစ်ကို ဝန်ခံလျက် ဩဝါဒတရားတော်ကိုလည်း တောင့်တလိုလားသဖြင့် ‘ကိဉ္စာပါဟံ’ စသော စကားကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว อทิฏฺฐา อตีเตปิ อทิฏฺฐปุพฺพา. น จ ปสฺสสีติ เอตรหิปิ น ปสฺสสิ. น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ เอวํ สมนฺนาหาโรปิ เต ยตฺถ นตฺถิ, อปิ นุ เต ตตฺถ ฉนฺทาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ ปุจฺฉติ.

‘အဒိဋ္ဌာ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ’ ဟူသည်ကား ဤဘဝ၌ မမြင်ဖူးကုန်သော သို့မဟုတ် အတိတ်ကာလ၌လည်း မမြင်ဖူးကုန်သော ရူပါရုံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘န စ ပဿသိ’ ဟူသည်ကား ယခုအခါ၌လည်း မမြင်။ ‘န စ တေ ဟောတိ ပဿေယျံ’ ဟူသည်ကား ဤသို့ မြင်ချင်လှ၏ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းသည်လည်း သင့်အား အကြင်ရူပါရုံ၌ မရှိခဲ့ပေ၊ ထိုရူပါရုံ၌ သင့်အား ဆန္ဒ၊ ရာဂ၊ ပေမ စသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါမည်လော ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် မေးမြန်းတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตนฺติ รูปายตเน จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูเป รูปมตฺตเมว ปสฺสติ, น นิจฺจาทิสภาวํ, อิติ เสสวิญฺญาเณหิปิ เม เอตฺถ ทิฏฺฐมตฺตเมว จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อถ วา [Pg.29] ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ, รูเป รูปวิชานนนฺติ อตฺโถ. มตฺตาติ ปมาณํ, ทิฏฺฐํ มตฺตา อสฺสาติ ทิฏฺฐมตฺตํ, จิตฺตํ, จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว เม จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อาปาถคตรูเป จกฺขุวิญฺญาณํ น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ ราคาทิวิรเหน จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมว ชวนํ ภวิสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณปมาเณเนว ชวนํ ฐเปสฺสามีติ. อถ วา ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐรูปํ, ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ นาม ตตฺเถว อุปฺปนฺนํ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนสงฺขาตํ จิตฺตตฺตยํ. ยถา ตํ น รชฺชติ, น ทุสฺสติ, น มุยฺหติ, เอวํ อาปาถคเต รูเป เตเนว สมฺปฏิจฺฉนาทิปฺปมาเณน ชวนํ อุปฺปาเทสฺสามิ, นาหํ ตํ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ ทสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เอเสว นโย สุตมุเตสุ.

‘ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ’ ဟူသည်ကား ရူပါရုံ၌ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်အပ်သည်ရှိသော် မြင်ကာမျှသာ ဖြစ်လတ္တံ့။ စက္ခုဝိညာဉ်သည် ရူပါရုံ၌ ရူပရုံသက်သက်မျှကိုသာ မြင်၏၊ နိစ္စစသော သဘောအားဖြင့် မမြင်။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်မှ ကြွင်းသော ဇောဝိညာဉ်တို့ဖြင့်လည်း ဤရူပါရုံ၌ ငါ၏စိတ်သည် မြင်ကာမျှသာ ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းကား မြင်အပ်သော ရူပါရုံ၌ ‘ဒိဋ္ဌ’ မည်သည်မှာ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြစ်ပြီး ရူပါရုံကို သိခြင်းသဘောတည်း။ ‘မတ္တ’ ဟူသည်မှာ အတိုင်းအရှည် (ပမာဏ) တည်း၊ ထိုစိတ်အား စက္ခုဝိညာဉ်ဟူသော အတိုင်းအရှည်သာ ရှိသဖြင့် ‘ဒိဋ္ဌမတ္တ’ ဟု ခေါ်သည်။ ငါ၏စိတ်သည် စက္ခုဝိညာဉ်အတိုင်းအရှည်မျှသာ ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဆိုလိုချက်မှာ— မျက်မှောက်သို့ ရောက်သော ရူပါရုံ၌ စက္ခုဝိညာဉ်သည် မတပ်မက်၊ မပြစ်မှား၊ မတွေဝေဘဲ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရာဂစသည် ကင်းသဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်အတိုင်းအရှည်မျှသာရှိသော ငါ၏ဇောသည် ဖြစ်လတ္တံ့၊ စက္ခုဝိညာဉ်အတိုင်းအရှည်ဖြင့်သာ ဇောကို ထားအံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တစ်နည်းကား စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်အပ်သော ရူပါရုံသည် ‘ဒိဋ္ဌ’ မည်၏။ ထိုရူပါရုံ၌ပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော ဟု ဆိုအပ်သော စိတ်သုံးပါးအပေါင်းသည် ‘ဒိဋ္ဌမတ္တ’ မည်၏။ ထိုစိတ်သုံးပါးသည် မတပ်မက်၊ မပြစ်မှား၊ မတွေဝေဘဲ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ မျက်မှောက်သို့ ရောက်သော ရူပါရုံ၌ ထိုသမ္ပဋိစ္ဆိုင်း စသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့်သာ ဇောကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထိုအတိုင်းအရှည်ကို ကျော်လွန်၍ တပ်မက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် စိတ်ကို မဖြစ်စေအံ့ ဟူသည် ဤနေရာ၌ အနက်တည်း။ ဤနည်းတူစွာပင် ကြားအပ်သော ‘သုတ’၊ တွေ့ထိအပ်သော ‘မုတ’ တို့၌လည်း သိအပ်၏။

วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ เอตฺถ ปน วิญฺญาตํ นาม มโนทฺวาราวชฺชเนน วิญฺญาตารมฺมณํ, ตสฺมึ วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตนฺติ อาวชฺชนปมาณํ. ยถา อาวชฺชเนน น รชฺชติ น ทุสฺสติ น มุยฺหติ, เอวํ รชฺชนาทิวเสน อุปฺปชฺชิตุํ อทตฺวา อาวชฺชนปมาเณเนว จิตฺตํ ฐเปสฺสามีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

ဤ ‘ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တံ’ ဟူသော ပါဌ်၌ ‘ဝိညာတ’ ဟူသည်မှာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းဖြင့် သိအပ်သော ဓမ္မာရုံတည်း။ ထိုသိအပ်သော ဓမ္မာရုံ၌ ‘ဝိညာတမတ္တ’ ဟူသည်ကား အာဝဇ္ဇန်း၏ အတိုင်းအရှည်တည်း။ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းဖြင့် ဆင်ခြင်ရာ၌ မတပ်မက်၊ မပြစ်မှား၊ မတွေဝေဘဲ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တပ်မက်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ဇောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခွင့် မပြုဘဲ အာဝဇ္ဇန်း၏ အတိုင်းအရှည်ဖြင့်သာ စိတ်ကို ထားအံ့ ဟူသည် ဤနေရာ၌ အနက်တည်း။

ยโตติ ยทา. ตโตติ ตทา. น เตนาติ เตน ราเคน วา รตฺโต, โทเสน วา ทุฏฺโฐ, โมเหน วา มูฬฺโห น ภวิสฺสติ. ตโต ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต น ตตฺถาติ ยทา ตฺวํ เตน ราเคน วา โทสโมเหหิ วา รตฺโต วา ทุฏฺโฐ วา มูฬฺโห วา น ภวิสฺสสิ, ตทา ตฺวํ น ตตฺถ ตสฺมึ ทิฏฺเฐ วา สุตมุตวิญฺญาเต วา ปฏิพทฺโธ อลฺลีโน ปติฏฺฐิโต นาม ภวิสฺสสิ. เนวิธาติอาทิ วุตฺตตฺถเมว.

‘ယတော’ ဟူသည်ကား အကြင်ကာလ၌၊ ‘တတော’ ဟူသည်ကား ထိုကာလ၌ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘န တေန’ ဟူသည်ကား သင်သည် ထိုရာဂဖြင့် တပ်မက်ခြင်း၊ ထိုဒေါသဖြင့် ပြစ်မှားခြင်း၊ ထိုမောဟဖြင့် တွေဝေခြင်း မဖြစ်လတ္တံ့။ ‘တတော တွံ မာလုကျပုတ္တ န တတ္ထ’ ဟူသည်ကား အကြင်အခါ၌ သင်သည် ထိုရာဂဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဒေါသ မောဟတို့ဖြင့် သော်လည်းကောင်း တပ်မက်ခြင်း၊ ပြစ်မှားခြင်း၊ တွေဝေခြင်း မဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုအခါ၌ သင်သည် ထိုမြင်အပ်သော ‘ဒိဋ္ဌ’၊ ကြားအပ်သော ‘သုတ’၊ တွေ့ထိအပ်သော ‘မုတ’၊ သိအပ်သော ‘ဝိညာတ’ အာရုံတို့၌ စပ်ယှက်ခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း၊ တည်ခြင်း မည်သည် မဖြစ်လတ္တံ့။ ‘နေဝိဓ’ စသော ပုဒ်သည် ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

สติ มุฏฺฐาติ สติ นฏฺฐา. ตญฺจ อชฺโฌสาติ ตํ อารมฺมณํ คิลิตฺวา. อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อภิชฺฌาย จ วิหึสาย จ. อถ วา ‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺตี’’ติ ปเทนาปิ สทฺธึ โยเชตพฺพํ, อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ อิเมปิ ทฺเว ธมฺมา ตสฺส วฑฺฒนฺตีติ อตฺโถ.

‘သတိ မုဋ္ဌာ’ ဟူသည်ကား သတိ ပျောက်ကွယ်ခြင်းတည်း။ ‘တဉ္စ အဇ္ဈောသာ’ ဟူသည်ကား ထိုရူပါရုံကို မျို၍ (စွဲလမ်းနစ်မြုပ်၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အဘိဇ္ဈာ စ ဝိဟေသာ စ’ ဟူသည်ကား အဘိဇ္ဈာနှင့် ဝိဟေသာ (ညှဉ်းဆဲခြင်း) တည်း။ တစ်နည်းကား ‘တဿ ဝဎုန္တိ’ ဟူသော ပုဒ်နှင့်လည်း တွဲဖက်ယှဉ်တွဲရမည်ဖြစ်ရာ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အဘိဇ္ဈာနှင့် ဝိဟေသာဟူသော ဤတရားနှစ်ပါးတို့သည် တိုးပွားကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

จิตฺตมสฺสูปหญฺญตีติ อภิชฺฌาวิเหสาหิ อสฺส จิตฺตํ อุปหญฺญติ. อาจินโตติ อาจินนฺตสฺส. อารา นิพฺพาน วุจฺจตีติ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ นาม ทูเร ปวุจฺจติ. ฆตฺวาติ ฆายิตฺวา. โภตฺวาติ ภุตฺวา สายิตฺวา [Pg.30] เลหิตฺวา. ผุสฺสาติ ผุสิตฺวา. ปฏิสฺสโตติ ปฏิสฺสติสงฺขาตาย สติยา ยุตฺโต. เสวโต จาปิ เวทนนฺติ จตุมคฺคสมฺปยุตฺตํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนํ เสวนฺตสฺส. ขียตีติ ขยํ คจฺฉติ. กึ ตํ? ทุกฺขมฺปิ กิเลสชาตมฺปิ. อญฺญตโรติ อสีติยา มหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร เอโก. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต คาถาหิปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

‘စိတ္တမဿူပဟညတိ’ ဟူသည်ကား အဘိဇ္ဈာနှင့် ဝိဟေသာတို့သည် ထိုအာရုံကို စွဲလမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အာစိနတော’ ဟူသည်ကား ကိလေသာကို ပွားစေသောသူအား၊ ‘အာရာ နိဗ္ဗာနံ ဝုစ္စတိ’ ဟူသည်ကား ဤသို့ သံရာဝဋ်ဒုက္ခကို ပွားစေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား နိဗ္ဗာန်သည် အလွန်ဝေးကွာလှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဃတွာ’ ဟူသည်ကား နမ်းရှူ၍၊ ‘ဘောတွာ’ ဟူသည်ကား စားသုံး လျက်ပြွမ်း၍၊ ‘phussā’ ဟူသည်ကား တွေ့ထိ၍၊ ‘ပတိဿတော’ ဟူသည်ကား မပြတ်မလပ်သော သတိနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ‘သေဝတော စာပိ ဝေဒနံ’ ဟူသည်ကား အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင်သော လောကုတ္တရာ ဝေဒနာကို မှီဝဲခံစားသော သူအား၊ ‘ခီယတိ’ ဟူသည်ကား ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏။ အဘယ်အရာ ကုန်ဆုံးသနည်းဟူသော် ဝဋ်ဒုက္ခနှင့် ကိလေသာအပေါင်းတို့သည် ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏။ ‘အညတရော’ ဟူသည်ကား ရှစ်ကျိပ်သော မဟာသာဝကတို့အနက် တစ်ပါးအပါအဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ဤမာလုကျသုတ်၌ ဂါထာများဖြင့်လည်း ဝဋ်နှင့် ဝိဝဋ် (သံသရာလည်ခြင်းနှင့် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း) ကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

๓. ปริหานธมฺมสุตฺตวณฺณนา

၃. ပရိဟာနဓမ္မသုတ်အဖွင့်

๙๖. ตติเย ปริหานธมฺมนฺติ ปริหานสภาวํ. อภิภายตนานีติ อภิภวิตานิ อายตนานิ. สรสงฺกปฺปาติ เอตฺถ สรนฺตีติ สรา, ธาวนฺตีติ อตฺโถ. สรา จ เต สงฺกปฺปา จ สรสงฺกปฺปา. สํโยชนิยาติ พนฺธนิยา พนฺธนสฺส ปจฺจยภูตา. ตญฺเจ ภิกฺขูติ ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ กิเลสชาตํ, ตํ วา อารมฺมณํ. อธิวาเสตีติ จิตฺเต อาโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ ฉนฺทราคปฺปหาเนน น ปชหติ. เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. อภิภายตนญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ เอตํ พุทฺเธน ภควตา อภิภวิตํ อายตนนฺติ กถิตํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ปุคฺคเลน ธมฺโม ทสฺสิโต.

၉၆. တတိယသုတ်၌ "ပရိဟာနဓမ္မံ" ဟူသည်မှာ (အာဝဇ္ဇနဓမ္မတို့မှ) ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသဘောရှိသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "အဘိဘာယတနာနိ" ဟူသည်မှာ (ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို) နှိမ်နင်းလွှမ်းမိုးတတ်သော အာယတနတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သရသင်္ကပ္ပါ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ထိုထိုအာရုံတို့၌ အမြဲမတည်ဘဲ ပြေးသွားတတ်သောကြောင့် "သရာ" မည်၏၊ ပြေးသွားတတ်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ ထိုတရားတို့သည် (အာရုံတို့၌) ပြေးသွားတတ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်၍ မိစ္ဆာဝိတက်တည်းဟူသော ကြံစည်မှုများလည်း ဖြစ်သောကြောင့် "သရသင်္ကပ္ပါ" ဟု ခေါ်သည်။ "သံယောဇနိယာ" ဟူသည်မှာ သံယောဇဉ်ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်ကုန်သော၊ သံယောဇဉ်၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ "တေဉ္စ ဘိက္ခု" ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုကိလေသာကို သော်လည်းကောင်း၊ ထိုထင်ရှားရှိသော အာရုံကို သော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "အဓိဝါသေတိ" ဟူသည်မှာ စိတ်၌ တင်၍ နေစေ၏ (လက်ခံထား၏)။ "နပ္ပဇဟတိ" ဟူသည်မှာ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်စွန့်ခြင်းဖြင့် ထိုအာရုံကို မပယ်မစွန့်။ ဤနည်းအတိုင်း အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။ "အဘိဘာယတနံ ဟေတံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ" ဟူသည်မှာ ဤကိလေသာကို မြတ်စွာဘုရားသည် (နှိမ်နင်းအပ်သော) "အဘိဘာယတန" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိဟာနဓမ္မကို မေးတော်မူ၍ ထိုပရိဟာနဓမ္မကို ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူသဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်တကွ တရားကို ပြတော်မူအပ်၏။

๔. ปมาทวิหารีสุตฺตวณฺณนา

၄. ပမာဒဝိဟာရီသုတ် အဖွင့်။

๙๗. จตุตฺเถ อสํวุตสฺสาติ อปิหิตสฺส น ปิทหิตฺวา สญฺฉาทิตฺวา ฐปิตสฺส. พฺยาสิญฺจตีติ วิอาสิญฺจติ, กิเลสตินฺตํ หุตฺวา วตฺตติ. ปาโมชฺชนฺติ ทุพฺพลปีติ. ปีตีติ พลวปีติ. ปสฺสทฺธีติ ทรถปสฺสทฺธิ. ธมฺมา น ปาตุภวนฺตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา วิภชนฺเตน ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต.

၉၇. စတုတ္ထသုတ်၌ "အသံဝုတဿ" ဟူသည်မှာ သတိတည်းဟူသော တံခါးဖြင့် မပိတ်အပ်ဘဲ၊ မစောင့်မစည်းဘဲ ဟင်းလင်းဖွင့်ထားသောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဗျာသိဉ္စတိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော ရေတို့ဖြင့် အထူးသဖြင့် သွန်းလောင်း၏ (ကိလေသာ စိုစွတ်မှုဖြစ်စေ၏)။ "ပါမောဇ္ဇံ" ဟူသည်မှာ အားနည်းသော ပီတိတည်း။ "ပီတိ" ဟူသည်မှာ အားကောင်းသော ပီတိတည်း။ "ပဿဒ္ဓိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာအပူငြိမ်းခြင်း ပဿဒ္ဓိတည်း။ "ဓမ္မာ န ပါတုဘဝန္တိ" ဟူသည်မှာ သမထ ဝိပဿနာ တရားတို့သည် မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ ဤသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို မေးမြန်း၍ ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူသဖြင့် ဓမ္မဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြတော်မူအပ်၏။

๕. สํวรสุตฺตวณฺณนา

၅. သံဝရသုတ် အဖွင့်။

๙๘. ปญฺจเม กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโรติ อิทํ มคฺคกุสลสฺส วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺเหยฺยาสีติ ปฐมํ ปหาตพฺพมคฺคกฺขานํ วิย อุทฺเทสกฺกเมน อวตฺวา เทสนากุสลตาย ปฐมํ ปหาตพฺพธมฺมกฺขานวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา ธมฺโมว วิภตฺโต.

၉၈. ပဉ္စမသုတ်၌ "ကထဉ္စ ဘိက္ခဝေ အသံဝရော" ဟူသော ဤစကားရပ်ကို လမ်းခရီး၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူသည် 'ဝဲလမ်းကို လွှတ်၍ ယာလမ်းကို ယူလော့' ဟု ရှေးဦးစွာ စွန့်ပယ်ရမည့် လမ်းခရီးကို ပြောကြားသကဲ့သို့၊ ဥဒ္ဒေသအစဉ်အတိုင်း မဟောကြားဘဲ ဒေသနာတော်၌ လိမ္မာတော်မူသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ပယ်အပ်သောတရားကိုသာ ပြဆိုတော်မူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌ တရားကို မေးတော်မူ၍ တရားကိုသာလျှင် ဝေဖန်တော်မူ၏။

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

၆. သမာဓိသုတ် အဖွင့်။

๙๙. ฉฏฺเฐ [Pg.31] สมาธินฺติ จิตฺเตกคฺคตํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ จิตฺเตกคฺคตาย ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ.

၉၉. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "သမာဓိံ" ဟူသည်မှာ စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်ကိုမူကား စိတ္တေကဂ္ဂတာတည်းဟူသော သမထမှ ဆုတ်ယုတ်ကုန်သော ရဟန်းတို့ကို မြင်တော်မူ၍ 'ဤရဟန်းတို့ စိတ္တေကဂ္ဂတာကို ရရှိပါက ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းသည် တိုးပွားခြင်းသို့ ရောက်လိမ့်မည်' ဟု သိတော်မူ၍ ဟောကြားအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

๗. ปฏิสลฺลานสุตฺตวณฺณนา

၇. ပဋိသလ္လာနသုတ် အဖွင့်။

๑๐๐. สตฺตเม ปฏิสลฺลานนฺติ กายวิเวกํ. อิทญฺหิ สุตฺตํ กายวิเวเกน ปริหายมาเน ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ กายวิเวกํ ลภนฺตานํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา กถิตํ.

၁၀၀. သတ္တမသုတ်၌ "ပဋိသလ္လာနံ" ဟူသည်မှာ ကာယဝိဝေက (ကိုယ်တည်းဟူသော ဆိတ်ငြိမ်မှု) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်ကိုမူကား ကာယဝိဝေကမှ ဆုတ်ယုတ်ကုန်သော ရဟန်းတို့ကို မြင်တော်မူ၍ 'ဤရဟန်းတို့ ကာယဝိဝေကကို ရရှိပါက သမထနှင့် ဝိပဿနာ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှစ်ပါးလုံးသည် တိုးပွားပြန့်ပွားခြင်းသို့ ရောက်လိမ့်မည်' ဟု သိတော်မူ၍ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

๘-๙. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၉. ပထမနတုမှာကံသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๐๑-๑๐๒. อฏฺฐมํ อุปมาย ปริวาเรตฺวา กถิเต พุชฺฌนกานํ, นวมํ สุทฺธิกวเสเนว พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. อตฺโถ ปน อุภยตฺถาปิ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

၁၀၁-၁၀၂. အဋ္ဌမသုတ်ကို ဥပမာဖြင့် ခြံရံ၍ ဟောကြားရာ၌ တရားသိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဇ္ဈာသယအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ နဝမသုတ်ကို ဥပမာမပါဘဲ သက်သက်မျှ ဟောကြားရာ၌လည်း တရားသိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဇ္ဈာသယအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမူကား နှစ်သုတ်လုံး၌ပင် ခန္ဓဝဂ်၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

๑๐. อุทกสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဥဒကသုတ် အဖွင့်။

๑๐๓. ทสเม อุทโก สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุทโกติ ตสฺส นามํ. อิทํ ชาตุ เวทคูติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อถ วา อิทํ มม วจนํ สุณาถาติ ทีเปนฺโต เอวมาห. ชาตุ เวทคูติ อหํ เอกํเสเนว เวทคู, เวทสงฺขาเตน ญาเณน เนยฺเยสุ คโต, เวทํ วา คโต อธิคโต, ปณฺฑิโตหมสฺมีติ อตฺโถ. สพฺพชีติ เอกํเสน สพฺพวฏฺฏํ ชินิตฺวา อภิภวิตฺวา ฐิโตสฺมีติ วทติ. อปลิขตํ คณฺฑมูลนฺติ อปลิขตํ ทุกฺขมูลํ. ปลิขณินฺติ ปลิขตํ มยา, ขนิตฺวา ฐิโตสฺมีติ ทีเปติ.

၁၀၃. ဒသမသုတ်၌ "ဥဒကော သုဒံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "သုဒံ" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၍ အနက်မရှိ။ "ဥဒက" ဟူသည်မှာ ထိုရာမပုဏ္ဏား၏သားဖြစ်သော ရသေ့၏ အမည်တည်း။ "ဣဒံ ဇာတု ဝေဒဂူ" ဟူသော ပါဌ်၌ "ဣဒံ" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၍ အနက်မရှိ။ သို့မဟုတ် "ဤငါ့စကားကို နာကြကုန်လော့" ဟု ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းပြသလို၍ ဤသို့ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဇာတု ဝေဒဂူ" ဟူသည်မှာ "ငါသည် စင်စစ်အားဖြင့် ဝေဒဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားတို့သို့ ရောက်ပြီးသော၊ သို့မဟုတ် သိအပ်သောဉာဏ်ကို ရရှိပြီးသော ပညာရှိ ဖြစ်ပြီ" ဟု အနက်ရသည်။ "သဗ္ဗဇိ" ဟူသည်မှာ စင်စစ်အားဖြင့် အလုံးစုံသော ဝဋ်သုံးပါးကို အောင်နိုင်လွှမ်းမိုး၍ တည်သောသူ ဖြစ်ပြီဟု မိမိဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "အပလိခတံ ဂဏ္ဍမူလံ" ဟူသည်မှာ မတူးမနှုတ်အပ်သေးသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အမြစ်အရင်း ဖြစ်သည်။ "ပလိခဏိံ" ဟူသည်မှာ ငါသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ တူးနှုတ်ပြီး၍ တည်၏ ဟု ပြလိုရင်း ဖြစ်သည်။

มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ เอตฺถ อยํ กาโย หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม, ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม, ทหรกาเล [Pg.32] วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทีนํ วเสน ปริมทฺทนธมฺโม, เอวํ ปริหริโตปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ.

"မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဿ" ဟူသည်မှာ အမိအဖနှစ်ပါးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သုတ်သွေးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿ" ဟူသည်မှာ ထမင်းနှင့် မုန့်ရိုးရာ (ဂျုံ၊ မုယောရံ့စသည်) တို့ဖြင့် ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးလာသော ကိုယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အနိစ္စုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿ" ဟူသော ပါဌ်၌ ဤရုပ်ကလာပ်ကိုယ်ခန္ဓာသည် အသစ်ဖြစ်၍ ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် မမြဲသောသဘောရှိ၏။ အနံ့ဆိုးကို ပယ်ဖျောက်ရန် နံ့သာရည် ဆီမွှေးတို့ဖြင့် ပွတ်သပ်လိမ်းကျံအပ်သော သဘောရှိ၏။ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၏ နာကျင်မှုကို ပြေပျောက်စေရန် ဖြည်းညှင်းစွာ နှိပ်နယ်ပေးအပ်သော သဘောရှိ၏။ သို့မဟုတ် ငယ်စဉ်အခါက ပေါင်ပေါ်၌ အိပ်စက်စေပြီး ကျဉ်းမြောင်းသော အမိဝမ်း၌ နေရခြင်းကြောင့် ပုံသဏ္ဌာန်မမှန်သော ထိုထိုအင်္ဂါရပ်များ ပုံသဏ္ဌာန်မှန်ကန်စေရန် ဆွဲငင်ခြင်း၊ နှိပ်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် နှိပ်နယ်အပ်သော သဘောရှိ၏။ ဤသို့ အားထုတ်ပြုပြင် မွေးမြူသော်လည်း ကွဲပြိုပျက်စီးခြင်း သဘောရှိ၏။ ကွဲအက်တတ်၏၊ ဖရိုဖရဲ ကြဲပျက်တတ်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသည်ဟု အနက်ရသည်။

ตตฺถ มาตาเปตฺติกสมฺภวโอทนกุมฺมาสูปจยปริมทฺทนปเทหิ วฑฺฒิ กถิตา, อนิจฺจเภทนวิทฺธํสนปเทหิ ปริหานิ. ปุริเมหิ วา ตีหิ สมุทโย, ปจฺฉิเมหิ อตฺถงฺคโมติ. เอวํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส วฑฺฒิปริหานินิพฺพตฺติเภทา ทสฺสิตา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ထိုပါဌ်တို့တွင် "မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝ"၊ "ဩဒနကုမ္မာသူပစယ" နှင့် "ပရိမဒ္ဒန" ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ကြီးပွားဖွံ့ဖြိုးခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ "အနိစ္စ"၊ "ဘေဒန" နှင့် "ဝိဒ္ဓံသန" ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (သမုဒယ) ကို ပြဆို၍၊ နောက်ပုဒ်တို့ဖြင့် ချုပ်ပျက်ခြင်း (အတ္ထင်္ဂမ) ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ဤနည်းအားဖြင့် မဟာဘုတ်လေးပါးဖြင့် ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ကြီးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းတို့ကို ပြသတော်မူအပ်ပြီ။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေတော့သည်။

สฬวคฺโค ทสโม.

ဆဋ္ဌဝဂ် (ဆယ်ခုမြောက်ဝဂ်) ပြီး၏။

ทุติโย ปณฺณาสโก.

ဒုတိယပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

๑๑. โยคกฺเขมิวคฺโค

၁၁. ယောဂက္ခေမိဝဂ်။

๑. โยคกฺเขมิสุตฺตวณฺณนา

၁. ယောဂက္ခေမိသုတ် အဖွင့်။

๑๐๔. โยคกฺเขมิวคฺคสฺส ปฐเม โยคกฺเขมิปริยายนฺติ จตูหิ โยเคหิ เขมิโน การณภูตํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. อกฺขาสิ โยคนฺติ ยุตฺตึ กเถสิ. ตสฺมาติ กสฺมา? กึ อกฺขาตตฺตา, อุทาหุ ปหีนตฺตาติ? ปหีนตฺตา. น หิ อกฺขาเนน โยคกฺเขมิ นาม โหติ.

၁၀၄. ယောဂက္ခေမိဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ယောဂက္ခေမိပရိယာယံ" ဟူသည်မှာ ကာမယောဂစသည့် လေးပါးသော ယောဂတို့မှ ဘေးကင်းလွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မပရိယာယံ" ဟူသည်မှာ တရားကို သိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပရိယတ်တရားတည်း။ "အက္ခာသိ ယောဂံ" ဟူသည်မှာ အသင့်တော်ဆုံးဥပါယ်ဖြစ်သော သမထဝိပဿနာတရားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ "တသ္မာ" (ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်) ဟူသည်ကား အဘယ်ကြောင့်နည်း။ တရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် "ယောဂက္ခေမိ" ဟု ခေါ်သလော၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာကို ပယ်စွန့်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "ယောဂက္ခေမိ" ဟု ခေါ်သလော။ (အဖြေကား) ကိလေသာကို ပယ်စွန့်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ယောဂက္ခေမိ မည်၏။ အကြောင်းမူကား တရားကို ဟောကြားရုံမျှဖြင့် ယောဂက္ခေမိ (ဘေးကင်းသူ) မည်သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

๒-๑๐. อุปาทายสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၁၀. ဥပါဒါယသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๐๕-๑๑๓. ทุติเย เวทนาสุขทุกฺขํ กถิตํ, ตํ ปน วิปากสุขทุกฺขํ วฏฺฏติ. ตติเย ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. จตุตฺเถ โลกสฺสาติ สงฺขารโลกสฺส. ปญฺจมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนยเมว.

၁၀၅-၁၁၃. ဒုတိယသုတ်၌ ဝေဒနာဖြစ်သော သုခ၊ ဒုက္ခကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုသုခ၊ ဒုက္ခသည် ဝိပါတ်ဖြစ်သော သုခ၊ ဒုက္ခသာလျှင် သင့်လျော်၏။ တတိယသုတ်၌ "ဒုက္ခဿ" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ ဒုက္ခကို ဆိုလိုသည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ "လောကဿ" ဟူသည်မှာ သင်္ခါရလောကကို ဆိုလိုသည်။ ပဉ္စမသုတ် အစရှိသည်တို့၌ ဖွင့်ဆိုအပ်သော စကားရပ်သည် ခန္ဓဝဂ်၌ ဖွင့်ဆိုပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။

โยคกฺเขมิวคฺโค เอกาทสโม.

ယောဂက္ခေမိဝဂ် (တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက်ဝဂ်) ပြီး၏။

๑๒. โลกกามคุณวคฺโค

၁၂. လောကကာမဂုဏ်ဝဂ်။

๑-๒. ปฐมมารปาสสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. ပထမမာရပါသသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๑๔-๑๑๕. โลกกามคุณวคฺคสฺส [Pg.33] ปฐเม อาวาสคโตติ วสนฏฺฐานํ คโต. มารสฺส วสํ คโตติ ติวิธสฺสาปิ มารสฺส วสํ คโต. ปฏิมุกฺก’สฺส มารปาโสติ อสฺส คีวาย มารปาโส ปฏิมุกฺโก ปเวสิโต. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

၁၁၄-၁၁၅. လောကကာမဂုဏ်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "အာဝါသဂတော" ဟူသည်မှာ ကိလေသာမာရ်၏ နေရာအရပ်သို့ သွားသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "မာရဿ ဝသံ ဂတော" ဟူသည်မှာ သုံးပါးအပြားရှိသော မာရ်၏ နိုင်ငံသို့ ရောက်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ "ပဋိမုက္ကဿ မာရပါသော" ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ လည်ပင်း၌ တဏှာတည်းဟူသော မာရ်ကျော့ကွင်းကို စွပ်နှောင်သွင်းလှိုအပ်၏။ ဒုတိယသုတ်သည်ကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေ၏။

๓. โลกนฺตคมนสุตฺตวณฺณนา

၃. လောကန္တဂမနသုတ် အဖွင့်။

๑๑๖. ตติเย โลกสฺสาติ จกฺกวาฬโลกสฺส. โลกสฺส อนฺตนฺติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ. วิหารํ ปาวิสีติ ‘‘มยิ วิหารํ ปวิฏฺเฐ อิเม ภิกฺขู, อิมํ อุทฺเทสํ อานนฺทํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, โส จ เตสํ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทิตฺวา กเถสฺสติ. ตโต นํ โถเมสฺสามิ, มม โถมนํ สุตฺวา ภิกฺขู อานนฺทํ อุปสงฺกมิตพฺพํ, วจนญฺจสฺส โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตํ เนสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ จินฺเตตฺวา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวาว นิสินฺนาสเน อนฺตรหิโต คนฺธกุฏิยํ ปาตุรโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสี’’ติ.

၁၁၆. တတိယသုတ်၌ "လောကဿ" ဟူသည်မှာ စကြဝဠာလောကကို ဆိုလိုသည်။ "လောကဿ အန္တံ" ဟူသည်မှာ သင်္ခါရလောက၏ အဆုံးကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိဟာရံ ပါဝိသိ" ဟူသည်မှာ "ငါသည် ကျောင်းတော် (ဂန္ဓကုဋိတိုက်) သို့ ဝင်လတ်သော် ဤရဟန်းတို့သည် ဤဥဒ္ဒေသကို အာနန္ဒာအား မေးကြလတ္တံ့။ ထိုအာနန္ဒာသည်လည်း ထိုရဟန်းတို့အား ငါဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ဟောကြားလတ္တံ့။ ထိုသို့ဟောကြားခြင်းကြောင့် ငါသည် ထိုအာနန္ဒာကို ချီးမွမ်းအံ့။ ငါဘုရား၏ ချီးမွမ်းစကားကို ကြားရလျှင် ရဟန်းတို့သည် အာနန္ဒာကို ဆည်းကပ်ထိုက်သူဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၎င်း၏စကားကို နာယူထိုက်၊ ယုံကြည်မှတ်သားထိုက်သော စကားဟူ၍လည်းကောင်း အလေးအမြတ် ထင်မှတ်ကြလတ္တံ့။ ထိုသို့မှတ်သားနာယူခြင်းသည် ထိုရဟန်းတို့အား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်လတ္တံ့" ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော တရားစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်တော်မမူဘဲ သီတင်းသုံးတော်မူရာနေရာမှ ကွယ်ပျောက်၍ ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ ထင်ရှားပွင့်ပေါ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "နေရာမှထ၍ ကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူ၏ (ဥဋ္ဌာယာသနာ ဝိဟာရံ ပါဝိသိ)" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

สตฺถุ เจว สํวณฺณิโตติ สตฺถารา จ ปสตฺโถ. วิญฺญูนนฺติ อิทมฺปิ กรณตฺเถ สามิวจนํ, ปณฺฑิเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ จ สมฺภาวิโตติ อตฺโถ. ปโหตีติ สกฺโกติ. อติกฺกมฺเมว มูลํ อติกฺกมฺเมว ขนฺธนฺติ สาโร นาม มูเล วา ขนฺเธ วา ภเวยฺย, ตมฺปิ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. เอวํสมฺปทมิทนฺติ เอวํสมฺปตฺติกํ, อีทิสนฺติ อตฺโถ. อติสิตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพเมว ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสติ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ชานนฺโต ชานาติ, ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยว. สฺวายํ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณภูโต. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน ปริยตฺติธมฺมปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติ จกฺขุภูโต. เอวเมเตสุ ปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ธมฺมสฺส [Pg.34] วตฺตนโต วตฺตา. ปวตฺตนโต ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา ทสฺสนสมตฺถตาย อตฺถสฺส นินฺเนตา. อมตาธิคมาย ปฏิปตฺตึ เทเสตีติ อมตสฺส ทาตา.

"သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သောဟူ၏။ "ဝိညူနံ" ဟူသော ဤပုဒ်သည်လည်း ကတ္တားအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်ထားခြင်းဖြစ်၍ ပညာရှိဖြစ်ကုန်သော သီတင်းသုံးဖော်တို့သည်လည်း ချီးမွမ်းမြှောက်စားအပ်သောသူ ဟူသော အနက်ရ၏။ "ပဟောတိ" ဟူသည်မှာ စွမ်းဆောင်နိုင်၏ (တတ်နိုင်၏)။ "အတိက္ကမ္မေဝ မူလံ အတိက္ကမ္မေဝ ခန္ဓံ" ဟူသည်မှာ အနှစ်ဟူသည် အမြစ်၌ဖြစ်စေ၊ ပင်စည်၌ဖြစ်စေ ရှိရာ၏၊ ထိုအနှစ်ရနိုင်သော အမြစ်နှင့် ပင်စည်ကိုပင် ကျော်လွန်၍ ဟူသော အနက်ရ၏။ "ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပြည့်စုံခြင်းရှိသော၊ ဤကဲ့သို့သောသူ ဟူသော အနက်ရ၏။ "အတိသိတွာ" ဟူသည်မှာ ကျော်လွန်၍။ "ဇာနံ ဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ သိအပ်သောတရားကိုသာလျှင် အမှန်အတိုင်း သိတော်မူ၏။ "ပဿံ ပဿတိ" ဟူသည်မှာ မြင်အပ်သော တရားအားလုံးကိုသာလျှင် မြင်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အချို့သော ကမ္မဋ္ဌာန်းဆရာသည် ဖောက်ပြန်သောအယူကို ယူလျက် သိသည်ပင်ဖြစ်သော်လည်း ဟုတ်မှန်သော သဘောအားဖြင့် မသိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြင်သည်ပင်ဖြစ်သော်လည်း ဟုတ်မှန်သော သဘောအားဖြင့် မမြင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည် မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သိတော်မူသည်ဖြစ်၍ အဟုတ်အမှန် သိတော်မူသည်သာတည်း။ မြင်တော်မူသည်ဖြစ်၍ အဟုတ်အမှန် မြင်တော်မူသည်သာတည်း။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် (သတ္တဝါတို့အား တရားလမ်းမှန်ကို) မြင်အောင် လမ်းညွှန်ပြသပေးတတ်သော အနက်ကြောင့် "စက္ခုဘူတ" (လောက၏ မျက်စိသဖွယ်ဖြစ်တော်မူသော) မည်၏။ သိထိုက်သည်တို့ကို သိစေတတ်သော အနက်ကြောင့် "ဉာဏဘူတ" (ဉာဏ်တော်အစုအပုံကြီး ဖြစ်တော်မူသော) မည်၏။ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော သဘောရှိတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရိယတ္တိဓမ္မကို ဟောကြားတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်နှလုံးတော်ဖြင့် ကြံစည်၍ နှုတ်တော်ဖြင့် မြွက်ဟတော်မူအပ်သော တရားကိုယ်ဖြင့် ပြီးတော်မူသောကြောင့် "ဓမ္မဘူတ" (တရားကိုယ်ထည်ကြီး ဖြစ်တော်မူသော) မည်၏။ မြတ်လှစွာသောကြောင့် "ဗြဟ္မဘူတ" (အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော) မည်၏။ သို့မဟုတ် မျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် "စက္ခုဘူတ" ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဤပုဒ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာတရားကို ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့် "ဝတ္တာ" (ဟောကြားတော်မူသူ) မည်၏။ သစ္စာတရားကို အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်စေလျက် ဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် "ပဝတ္တာ" (အစဉ်မပြတ် ဟောကြားတော်မူသူ) မည်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ထုတ်ဆောင်၍ သက်သေပြကာ ထင်ထင်ရှားရှား ပြသတော်မူနိုင်စွမ်းသောကြောင့် "အတ္ထဿ နိန္နေတာ" (အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်ယူပြသတော်မူသူ) မည်၏။ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်ကို ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့် "အမတဿ ဒါတာ" (အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတော်မူတတ်သူ) မည်၏။

อครุํ กริตฺวาติ ปุนปฺปุนํ ยาจาเปนฺโตปิ หิ ครุํ กโรติ นาม. อตฺตโน เสกฺขปฏิสมฺภิทาญาเณ ฐตฺวา สิเนรุปาทโต วาลิกํ อุทฺธรมาโน วิย ทุพฺพิญฺเญยฺยํ กตฺวา กเถนฺโตปิ ครุํ กโรติเยว นาม. เอวํ อกตฺวา อมฺเห ปุนปฺปุนํ อยาจาเปตฺวา สุวิญฺเญยฺยมฺปิ โน กตฺวา กเถหีติ วุตฺตํ โหติ.

"အဂရုံ ကရိတွာ" ဟူသည်မှာ အထူးသဖြင့် အကြိမ်ကြိမ်အဖန်ဖန် တောင်းပန်စေသော တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဝန်လေးအောင် ပြုသည်မည်၏။ မိမိ၏ သေခပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၌ တည်လျက် မြင်းမိုရ်တောင်ခြေရင်းမှ သဲပွင့်ကို ထုတ်ဆောင်ရသကဲ့သို့ သဘောတရားကို နားလည်ရခက်အောင် ပြုလုပ်၍ ဟောပြောသောပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဝန်လေးအောင် ပြုသည်သာမည်၏။ ထိုသို့မပြုဘဲ ငါတို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် တောင်းပန်စရာမလိုစေဘဲ လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်အောင် ပြုလုပ်၍ ဟောကြားပါလော့ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

ยํ โข โวติ ยํ โข ตุมฺหากํ. จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานีติ จกฺขุญฺหิ โลเก อปฺปหีนทิฏฺฐิ ปุถุชฺชโน สตฺตโลกวเสน โลโกติ สญฺชานาติ เจว มญฺญติ จ, ตถา จกฺกวาฬโลกวเสน. น หิ อญฺญตฺร จกฺขาทีหิ ทฺวาทสายตเนหิ ตสฺส สา สญฺญา วา มาโน วา อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ, ‘‘จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี’’ติ. อิมสฺส จ โลกสฺส คมเนน อนฺโต นาม ญาตุํ วา ทฏฺฐุํ วา ปตฺตุํ วา น สกฺกา. ลุชฺชนฏฺเฐน ปน ตสฺเสว จกฺขาทิเภทสฺส โลกสฺส นิพฺพานสงฺขาตํ อนฺตํ อปฺปตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา นาม นตฺถีติ เวทิตพฺพา.

"ယံ ခေါ ဝေါ" ဟူသည်မှာ သင်တို့အား အကြင်ဥဒ္ဒေသကို။ "စက္ခုနာ ခေါ အာဝုသော လောကသ္မိံ လောကသညီ ဟောတိ လောကမာနီ" ဟူသော ပါဌ်၌ စက္ခုကို သက္ကာယဒိဋ္ဌိမပယ်ရသေးသော ပုထုဇဉ်သည် သတ္တလောက၏အစွမ်းဖြင့် လောကဟူ၍ သညာဖြင့် မှတ်လည်းမှတ်တတ်၏၊ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အောက်မေ့လည်း အောက်မေ့တတ်၏၊ ထို့အတူ စကြဝဠာလောက၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုသို့မှတ်ထင်တတ်၏။ စင်စစ် စက္ခုစသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့ကို ထား၍ ထိုပုထုဇဉ်အား ထိုသို့သော သညာ သို့မဟုတ် မာနသည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ရှင်အာနန္ဒာက "စက္ခုနာ ခေါ အာဝုသော လောကသ္မိံ လောကသညီ ဟောတိ လောကမာနီ" ဟု ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဤစကြဝဠာလောက၏ အဆုံးကို ခြေလှမ်းသွားလာခြင်းဖြင့် သိရန်လည်းကောင်း၊ မြင်ရန်လည်းကောင်း၊ ရောက်ရန်လည်းကောင်း မတတ်နိုင်ပေ။ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် စက္ခုစသော အပြားရှိသော ထိုသင်္ခါရလောက၏ နိဗ္ဗာန်ဟူသော အဆုံးသို့ မရောက်ဘဲ ဝဋ်ဒုက္ခ၏အဆုံးကို ပြုခြင်းမည်သည် မရှိနိုင်ကြောင်း သိအပ်၏။

เอวํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘สาวเกน ปญฺโห กถิโตติ มา นิกฺกงฺขา อหุวตฺถ, อยํ ภควา สพฺพญฺญุตญฺญาณตุลํ คเหตฺวา นิสินฺโน. อิจฺฉมานา ตเมว อุปสงฺกมิตฺวา นิกฺกงฺขา โหถา’’ติ อุยฺโยเชนฺโต อากงฺขมานา ปนาติอาทิมาห.

ဤသို့ ပြဿနာကို ဖြေဆိုပြီးနောက် ယခုအခါတွင် "တပည့်သာဝကက ပြဿနာကို ဖြေဆိုအပ်ပြီဟု ယုံမှားခြင်းကင်းကာ နှစ်သက်ရုံမျှဖြင့် မနေကြကုန်လင့်၊ ဤမြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော စဉ်းချိန်ကြီးကို ကိုင်စွဲလျက် သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ အလိုရှိကုန်လျှင် ထိုမြတ်စွာဘုရားထံသို့သာ ဆည်းကပ်၍ ယုံမှားကင်းကြကုန်လော့" ဟု တိုက်တွန်းလိုရကား "အာကင်္ခမာနာ ပန" အစရှိသော စကားကို ရှင်အာနန္ဒာ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

อิเมหิ อากาเรหีติ อิเมหิ การเณหิ จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺตาภาวการเณหิ เจว สงฺขารโลกสฺส อนฺตาปตฺติการเณหิ จ. อิเมหิ ปเทหีติ อิเมหิ อกฺขรสมฺปิณฺฑเนหิ. พฺยญฺชเนหีติ ปาฏิเยกฺกอกฺขเรหิ.

"ဣမေဟိ အာကာရေဟိ" ဟူသည်မှာ စကြဝဠာလောက၏ အဆုံးမရှိခြင်း အကြောင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရလောက၏ အဆုံးရှိသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းအကြောင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ဤအကြောင်းတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣမေဟိ ပဒေဟိ" ဟူသည်မှာ ဤအက္ခရာအပေါင်းဖြစ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဗျဉ္စနေဟိ" ဟူသည်မှာ အသီးသီး ခွဲခြားအပ်သော အက္ခရာတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต ธาตุกุสโล อายตนกุสโล ปจฺจยาการกุสโล การณาการณกุสโลติ. มหาปญฺโญติ มหนฺเต อตฺเถ มหนฺเต ธมฺเม มหนฺตา [Pg.35] นิรุตฺติโย มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปฏิคฺคณฺหนสมตฺถตาย มหาปญฺญาย สมนฺนาคโต. ยถา ตํ อานนฺเทนาติ ยถา อานนฺเทน พฺยากตํ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยถา อานนฺเทน ตํ พฺยากตํ, อหมฺปิ ตํ เอวเมว พฺยากเรยฺยนฺติ อตฺโถ.

"ပဏ္ဍိတော" ဟူသည်မှာ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ဓာတ်၌ လိမ္မာခြင်း၊ အာယတန၌ လိမ္မာခြင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ လိမ္မာခြင်း၊ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်၌ လိမ္မာခြင်း တည်းဟူသော အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် ပညာရှိမည်၏။ "မဟာပညော" ဟူသည်မှာ ကြီးကျယ်များပြားလှသော အကျိုးတရား (အတ္ထ)၊ အကြောင်းတရား (ဓမ္မ)၊ သဘာဝနိရုတ္တိဘာသာနှင့် ရှေးဦးဉာဏ် (ပဋိဘာန) တို့ကို သိမ်းဆည်းနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် ကြီးမြတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ "ယထာ တံ အာနန္ဒေန" ဟူသည်မှာ အာနန္ဒာ ဖြေကြားအပ်သကဲ့သို့ဟူသော ထိုအကျယ်ဟောကြားချက်၏ အနက်သဘောကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "အာနန္ဒာသည် ထိုအနက်သဘောကို အကျယ်ဝေဖန်၍ ဟောကြားသကဲ့သို့ ငါဘုရားသည်လည်း ထိုအနက်သဘောကို ဤနည်းအတူသာ အကျယ်ခွဲခြား ဟောကြားပေအံ့" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

๔. กามคุณสุตฺตวณฺณนา

၄. ကာမဂုဏ်သုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

๑๑๗. จตุตฺเถ เย เมติ เย มม. เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพาติ จิตฺเตน อนุภูตปุพฺพา. ตตฺร เม จิตฺตํ พหุลํ คจฺฉมานํ คจฺเฉยฺยาติ เตสุ ปาสาทตฺตยติวิธนาฏกาทิเภทสมฺปตฺติวเสน อนุภูตปุพฺเพสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ พหูสุ วาเรสุ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ทีเปติ. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วาติ อิธ ปธานจริยกาเล ฉพฺพสฺสานิ สุปุปฺผิตวนสณฺฑชาตานํ ทิชคณาทีนํ วเสน ทิฏฺฐสุตาทิเภทํ มโนรมารมฺมณํ กามคุณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวรูเปสุ ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา พหุลํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ ทสฺเสติ. อปฺปํ วา อนาคเตสูติ อนาคเต ‘‘เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, สงฺโข นาม ราชา, เกตุมตี นาม ราชธานี’’ติอาทิวเสน (ที. นิ. ๓.๑๐๖) ปริตฺตกเมว อนาคเตสุ กามคุเณสุ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ทสฺเสติ. ตตฺร เม อตฺตรูเปนาติ ตตฺร มยา อตฺตโน หิตกามชาติเกน. อปฺปมาโทติ สาตจฺจกิริยา ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตสฺส อโวสฺสคฺโค. สตีติ อารมฺมณปริคฺคหิตสติ. อารกฺโขติ อยํ อปฺปมาโท จ สติ จ เจตโส อารกฺโข กรณีโย, เอวํ เม อโหสีติ ทสฺเสติ, อารกฺขตฺถาย อิเม ทฺเว ธมฺมา กาตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ.

၁၁၇. စတုတ္ထသုတ်၌ "ယေ မေ" ဟူသည်မှာ ငါ၏ အကြင်ကာမဂုဏ်တို့ကို။ "စေတသာ သံဖုဋ္ဌပုဗ္ဗာ" ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် ရှေး၌ ခံစားဖူးအပ်ကုန်ပြီ ဟူ၏။ "တတြ မေ စိတ္တံ ဗဟုလံ ဂစ္ဆမာနံ ဂစ္ဆေယျ" ဟူသည်မှာ ရာသီဥတုသုံးပါးနှင့် လျော်ညီသော ပြာသာဒ်သုံးဆောင်နှင့် ကချေသည်အမျိုးမျိုးရှိသော မင်းစည်းစိမ်၏အစွမ်းဖြင့် ရှေး၌ ခံစားဖူးကုန်သော ထိုငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လျှင် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏ ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူသည်။ "ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ" ဟူသည်မှာ ဤဥရုဝေလတော၌ ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ် ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ကောင်းစွာပွင့်သော တောအုပ်နှင့် ငှက်အပေါင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မြင်အပ်ကြားအပ်သော သာယာဖွယ် အာရုံဖြစ်သော ကာမဂုဏ်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဤသို့သော ပစ္စုပ္ပန်အာရုံတို့၌လည်း စိတ်သည် အကြိမ်များစွာ ဖြစ်ပေါ်ရာ၏" ဟု ပြတော်မူသည်။ "အပ္ပံ ဝါ အနာဂတေသု" ဟူသည်မှာ အနာဂတ်၌ "မေတ္တေယျ မည်သော ဘုရားပွင့်လတ္တံ့၊ သံခမည်သော စကြဝတေးမင်းဖြစ်လတ္တံ့၊ ကေတုမတီ မည်သော မင်းနေပြည်တော်ကြီး ဖြစ်လတ္တံ့" စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် အနည်းငယ်မျှသော အကြိမ်သာလျှင် အနာဂတ်ကာမဂုဏ်တို့၌ စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏ဟု ပြတော်မူသည်။ "တတြ မေ အတ္တရူပေန" ဟူသည်မှာ ထိုအတိတ်ကာမဂုဏ်တို့၌ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော ငါသည် ဟူ၏။ "အပ္ပမာဒေါ" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့၌ မဆုတ်မနစ် အမြဲမပြတ်ပြုခြင်းဖြစ်ပြီး ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ စိတ်ကို လွှတ်မထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "သတိ" ဟူသည်မှာ အာရုံကို သိမ်းဆည်းတတ်သော သတိ ဖြစ်သည်။ "အာရက္ခော" ဟူသည်မှာ ဤအပ္ပမာဒတရားနှင့် သတိတရားတည်းဟူသော စိတ်၏ အစောင့်အရှောက်ကို ပြုအပ်၏ဟု ငါ့အား နှလုံးသွင်းဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ ဤအပ္ပမာဒနှင့် သတိတရားနှစ်ပါးတို့ကို ပြုအပ်၊ ဖြစ်စေအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพติ ยสฺมา เจตโส อารกฺขตฺถาย อปฺปมาโท จ สติ จ กาตพฺพา, ยสฺมา ตสฺมึ อายตเน วิทิเต อปฺปมาเทน วา สติยา วา กาตพฺพํ นตฺถิ, ตสฺมา เส อายตเน เวทิตพฺเพ, ตํ การณํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. สฬายตนนิโรธนฺติ สฬายตนนิโรโธ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ สนฺธาย ภาสิตนฺติ อตฺโถ. นิพฺพานสฺมิญฺหิ จกฺขุอาทีนิ เจว นิรุชฺฌนฺติ รูปสญฺญาทโย จ นิรุชฺฌนฺตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ထို့ကြောင့် ရဟန်းတို့၊ ထိုအာယတနကို သိအပ်၏ဟူသည်မှာ- စိတ်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ အပ္ပမာဒကိုလည်းကောင်း၊ သတိကိုလည်းကောင်း ပြုအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော အာယတနကို သိအပ်သည်ရှိသော် အပ္ပမာဒဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတိဖြင့်လည်းကောင်း ပြုဖွယ်မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုခြောက်ပါးသော အာယတနတို့၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကို သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သဠာယတနနိရောဓံ ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော အာယတနတို့၏ ချုပ်ရာချုပ်ကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် နိဗ္ဗာန်၌ စက္ခုအစရှိသည်တို့သည်လည်း ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏၊ ရူပသညာစသည်တို့သည်လည်း ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။

๕-๖. สกฺกปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၆. သက္ကပဉှသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๑๘-๑๑๙. ปญฺจเม [Pg.36] ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. ปรินิพฺพายนฺตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺติ. ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหตีติ ตณฺหานิสฺสิตํ กมฺมวิญฺญาณํ โหติ. ตทุปาทานนฺติ ตํคหณํ, ตณฺหาคหเณน สหคตํ วิญฺญาณํ โหตีติ อตฺโถ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

၁၁၈-၁၁၉. ပဉ္စမသုတ်၌ 'ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ' ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ပင်လျှင် ဖြစ်သည်။ 'ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ 'တန္နိဿိတံ ဝိညာဏံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ တဏှာကို မှီသော ကမ္မဝိညာဉ် ဖြစ်သည်။ 'တဒုပါဒါနံ' ဟူသည်မှာ ထိုတဏှာဟူသော အစွဲအလမ်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိညာဉ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆဋ္ဌသုတ်သည် ထင်ရှားလှပြီ။

๗. สาริปุตฺตสทฺธิวิหาริกสุตฺตวณฺณนา

၇. သာရိပုတ္တသဒ္ဓိဝိဟာရိကသုတ်အဖွင့်။

๑๒๐. สตฺตเม สนฺตาเนสฺสตีติ ฆเฏสฺสติ, โยควิจฺเฉทมสฺส ปาปุณิตุํ น ทสฺสติ.

၁၂၀. သတ္တမသုတ်၌ 'သန္တာနေဿတိ' ဟူသည်မှာ စေ့စပ်လတ္တံ့၊ ထိုမြတ်သောအကျင့်၏ ယောဂပြတ်တောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရန် ခွင့်ပြုလိမ့်မည်မဟုတ်။

๘. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

၈. ရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်။

๑๒๑. อฏฺฐเม วิมุตฺติปริปาจนิยาติ วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนิยา. ธมฺมาติ ปนฺนรส ธมฺมา, เต สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

၁၂၁. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ' ဟူသည်မှာ ဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တဖိုလ်) ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယ မည်ကုန်၏။ 'ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ တရားတစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့ဖြစ်ပြီး ထိုတရားတို့ကို သဒ္ဓိန္ဒြေအစရှိသည်တို့ စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต[Pg.37], ปญฺจ สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต, อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๔).

'သဒ္ဓါတရားမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ သဒ္ဓါတရားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်း၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော သံပသာဒနိယသုတ်စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် သဒ္ဓိန္ဒြေသည် စင်ကြယ်၏။ ပျင်းရိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ကြိုးပမ်းအားထုတ်သော ဝီရိယရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်း၊ သမ္မပ္ပဓာန်သုတ်စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် ဝီရိယိန္ဒြေသည် စင်ကြယ်၏။ သတိလွတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ထင်ရှားသော သတိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်သုတ်စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် သတိန္ဒြေသည် စင်ကြယ်၏။ မတည်ကြည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ တည်ကြည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်း၊ ဈာန်ဝိမောက္ခတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် သမာဓိန္ဒြေသည် စင်ကြယ်၏။ ပညာနည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်း၊ နက်နဲသော ဉာဏ်ကျက်စားရာ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နှင့် စပ်သောသုတ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် ပညိန္ဒြေသည် စင်ကြယ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့ကို မှီဝဲ ဆည်းကပ် ကိုးကွယ်ခြင်း၊ သုတ်ငါးသုတ်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဟူသော ဤတစ်ဆယ့်ငါးပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဤဣန္ဒြေငါးပါးတို့သည် စင်ကြယ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนิยา – สทฺธาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, เมฆิยตฺเถรสฺส กถิตา กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจ ธมฺมาติ (อุทา. ๓๑). กาย ปน เวลาย ภควโต เอตทโหสีติ? ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกนฺตสฺส.

ဝိမုတ္တိကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော အခြားသော တရားတစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့သည်လည်း ရှိသေး၏။ ၎င်းတို့မှာ- သဒ္ဓါလျှင် ငါးခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေငါးပါး၊ အနိစ္စသညာ၊ အနိစ္စ၌ ဒုက္ခသညာ၊ ဒုက္ခ၌ အနတ္တသညာ၊ ပဟာနသညာ၊ ဝိရာဂသညာ ဟူသော ထိုးထွင်းသိမြင်တတ်သော သညာငါးပါး၊ မေဃိယထေရ်အား ဟောတော်မူအပ်သော ကလျာဏမိတ္တတာ အစရှိသော တရားငါးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်အချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားအား ဤအကြံတော် ဖြစ်သနည်းဟူမူ- မိုးသောက်ထအခါ၌ လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသော အခါ၌ ဖြစ်၏။

อเนกานิ เทวตาสหสฺสานีติ อายสฺมตา ราหุเลน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล ปาลิตนาคราชกาเล ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺเตน สทฺธึ ปตฺถนํ ปฏฺฐปิตเทวตาสุ ปน กาจิ ภูมฏฺฐกา เทวตา, กาจิ อนฺตลิกฺขฏฺฐกา, กาจิ จาตุมหาราชิกา, กาจิ เทวโลเก, กาจิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา. อิมสฺมึ ปน ทิวเส สพฺพาปิ ตา เอกฏฺฐาเน อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา, ตา สนฺธายาห – ‘‘อเนกานิ เทวตาสหสฺสานี’’ติ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร จ มคฺคา จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ หิ กาจิ เทวตา โสตาปนฺนา อเหสุํ, กาจิ สกทาคามี, อนาคามี, ขีณาสวา. ตาสญฺจ ปน เทวตานํ เอตฺตกาติ คณนวเสน ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

'များစွာသော နတ်သမီး နတ်သား အထောင်တို့' ဟူသည်မှာ- ပဒုမုတ္တရ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ အရှင်ရာဟုလာသည် ပါလိတနဂါးမင်း ဖြစ်စဉ်အခါက ဆုတောင်းခဲ့စဉ်၊ ထိုအရှင်ရာဟုလာနှင့်အတူ ဆုတောင်းခဲ့ဖူးသော နတ်တို့တွင် အချို့မှာ မြေ၌တည်သော နတ်များ၊ အချို့မှာ ကောင်းကင်၌တည်သော နတ်များ၊ အချို့မှာ စတုမဟာရာဇ် နတ်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ အချို့မှာ အထက်နတ်ပြည်၌၊ အချို့မှာ ဗြဟ္မာပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဤနေ့၌မူ ထိုနတ်အားလုံးတို့သည် တစ်နေရာတည်းဖြစ်သော အန္ဓဝနတောအုပ်၌ စုဝေးခဲ့ကြသည်။ ထိုနတ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ 'များစွာသော နတ်သမီး နတ်သား အထောင်တို့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဓမ္မစက္ခု' ဟူသည်မှာ ဤသုတ်၌ မဂ်လေးပါးနှင့် ဖိုလ်လေးပါးတို့ကို ဓမ္မစက္ခုဟု သိအပ်၏။ ထိုနတ်ပွဲ၌ အချို့သော နတ်တို့သည် သောတာပန် ဖြစ်ကြကုန်၏၊ အချို့မှာ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့၏ အရေအတွက်ကို ဤမျှရှိသည်ဟု ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့် အပိုင်းအခြား မရှိပေ။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့သည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ထင်ရှားလှပြီ။

๙-๑๐. สํโยชนิยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. သံယောဇနိယဓမ္မသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๒๒-๑๒๓. นวมทสมานิ อิฏฺฐารมฺมณวเสน กถิยมาเน พุชฺฌนกานํ วเสน วุตฺตานีติ.

၁၂၂-၁၂၃. နဝမသုတ်နှင့် ဒသမသုတ်တို့ကို သာယာဖွယ်အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) အားဖြင့် ဟောကြားအပ်သည်ရှိသော် တရားသိမြင်လတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

โลกกามคุณวคฺโค ทฺวาทสโม.

တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော လောကကာမဂုဏဝဂ် ပြီး၏။

๑๓. คหปติวคฺโค

၁၃. ဂဟပတိဝဂ်။

๑-๓. เวสาลีสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၃. ဝေသာလီသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๒๔-๑๒๖. คหปติวคฺคสฺส ปฐเม อุคฺโคติ ปณีตทายกานํ อคฺคอุคฺโค, โส ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ปณีตทายกานํ ยทิทํ [Pg.38] อุคฺโค คหปตี’’ติ เอวํ เอตทคฺเค ฐปิโต. เสสเมเตสุ เจว ทฺวีสุ, ตติเย จ วุตฺตตฺถเมว.

၁၂၄-၁၂၆. ဂဟပတိဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ဥဂ္ဂ' ဟူသည်မှာ မွန်မြတ်လှသော အလှူကို ပေးလှူသော ဒါယကာတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ဥဂ္ဂသူကြွယ် ဖြစ်သည်။ ထိုသူကြွယ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ မွန်မြတ်လှသောအလှူကို ပေးလှူသော ငါ၏တပည့်ဒါယကာတို့တွင် ဥဂ္ဂသူကြွယ်သည် အမြတ်ဆုံးပေတည်း' ဟု မိန့်မြွက်တော်မူကာ ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူအပ်သည်။ ဤပထမနှင့် ဒုတိယ နှစ်သုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တတိယသုတ်၌လည်းကောင်း ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ဖွင့်ဆိုပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

๔-๕. ภารทฺวาชสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၅. ဘာရဒွါဇသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๒๗-๑๒๘. จตุตฺเถ ปิณฺฑํ อุลมาโน ปริเยสมาโน ปพฺพชิโตติ ปิณฺโฑโล. โส กิร ปริชิณฺณโภโค พฺราหฺมโณ อโหสิ. อถ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ ทิสฺวา ปิณฺฑตฺถาย นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต. โส มหนฺตํ กปลฺลปตฺตํ คเหตฺวา จรติ, เตน กปลฺลปูรํ ยาคุํ ปิวติ, กปลฺลปูเร ปูเว ขาทติ, กปลฺลปูรํ ภตฺตํ ภุญฺชติ. อถสฺส มหคฺฆสภาวํ สตฺถุ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตสฺส ปตฺตตฺถวิกํ นานุชานิ. เหฏฺฐามญฺเจ ปตฺตํ นิกฺกุชฺชิตฺวา ฐเปติ. โส ฐเปนฺโตปิ ฆํสนฺโตว ปณาเมตฺวา ฐเปติ, คณฺหนฺโตปิ ฆํสนฺโตว อากฑฺฒิตฺวา คณฺหาติ. ตํ คจฺฉนฺเต กาเล ธํสเนน ปริกฺขีณํ นาฬิโกทนมตฺตเมว คณฺหนกํ ชาตํ. ตโต สตฺถุ อาโรเจสุํ, อถสฺส สตฺถา ปตฺตตฺถวิกํ อนุชานิ. เถโร อปเรน สมเยน อินฺทฺริยภาวนํ ภาเวตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. อิติ โส ปิณฺฑตฺถาย ปพฺพชิตตฺตา ปิณฺโฑโล, โคตฺเตน ปน ภารทฺวาโชติ อุภยํ เอกโต กตฺวา ปิณฺโฑลภารทฺวาโชติ วุจฺจติ.

၁၂၇-၁၂၈. စတုတ္ထသုတ်၌ ဆွမ်းကို ရှာဖွေလိုသဖြင့် ရဟန်းပြုသောကြောင့် 'ပိဏ္ဍောလ' မည်၏။ ထိုအရှင်သည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးသွားသော ပုဏ္ဏားတစ်ဦး ဖြစ်သတတ်။ ထို့နောက် ရဟန်းသံဃာတော်တို့၏ လာဘ်သက္ကာရကို မြင်၍ ဆွမ်းအလို့ငှာ တောထွက်ကာ ရဟန်းပြုခဲ့သည်။ ထိုအရှင်သည် အိုးခြမ်းပမာ သပိတ်ကြီးကို ကိုင်ဆောင်လျက် လှည့်လည်လှတ်သော် ထိုသပိတ်အပြည့်ရှိသော ယာဂုကို သောက်၏၊ သပိတ်အပြည့်ရှိသော မုန့်ကို စား၏၊ သပိတ်အပြည့်ရှိသော ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေး၏။ ထို့နောက် ထိုအရှင်၏ အစားကြီးပုံကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရှင်အား သပိတ်အိတ်ကို ခွင့်မပြုတော်မူသေးပေ။ ထိုအရှင်သည် သပိတ်ကို အောက်၌ မှောက်၍ ထား၏။ ထားသောအခါ၌လည်း မြေနှင့် ပွတ်တိုက်လျက်သာ ထား၏၊ ယူသောအခါ၌လည်း မြေနှင့် ပွတ်တိုက်ဆွဲယူလျက်သာ ယူ၏။ ကာလကြာလတ်သော် ထိုသပိတ်သည် မြေနှင့် ပွတ်တိုက်မိဖန်များသဖြင့် အနားတိုကာ ဆွမ်းတစ်ကွမ်းစာသာ ဆံ့သော သပိတ်ကလေး ဖြစ်သွား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား ထပ်မံ လျှောက်ထားကြသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရှင်အား သပိတ်အိတ်ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏။ အရှင်မထေရ်သည် နောက်အခါ၌ ဣန္ဒြေတို့ကို ပွားများစေပြီးလျှင် အမြတ်ဆုံးဖိုလ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်တော်မူ၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ထိုအရှင်သည် ဆွမ်းဟူသော အကျိုးငှာ ရဟန်းပြုသည် ဖြစ်သောကြောင့် 'ပိဏ္ဍောလ' မည်၏၊ အနွယ်အားဖြင့်မူ 'ဘာရဒွါဇ' မည်၏။ ထိုအမည်နှစ်ပါးကို တပေါင်းတည်းပြု၍ 'ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

อุปสงฺกมีติ อุคฺคตุคฺคเตหิ มหาอมจฺเจหิ ปริวุโต อุปสงฺกมิ. เถโร กิร เอกทิวสํ สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ นิทาฆสมเย สีตฐาเน ทิวาวิหารํ นิสีทิสฺสามีติ อากาเสน คนฺตฺวา คงฺคาตีเร อุเทนสฺส รญฺโญ อุทปานํ นาม อุยฺยานํ อตฺถิ, ตตฺถ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสีทิ สีเตน อุทกวาเตน พีชิยมาโน.

ဥပသင်္ကမိဟူသည်မှာ ကျော်စောလှသော အမတ်ကြီးတို့ ခြံရံလျက် ချဉ်းကပ်ခဲ့၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အရှင်ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇမထေရ်သည် တစ်နေ့သ၌ သာဝတ္ထိပြည်၌ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်၍ ဆွမ်းစားကိစ္စပြီးသောအခါ အလွန်ပူပြင်းသော နွေရာသီ၌ အေးမြသောအရပ်တွင် နေ့သန့်ခြင်း ပြု၍ နေအံ့ဟု ကြံစည်ကာ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွသွားတော်မူ၏။ ဂင်္ဂါမြစ်နား၌ ဥဒေနမင်းကြီး၏ 'ဥဒပါန' အမည်ရှိသော ဥယျာဉ်တော်တစ်ခု ရှိ၏။ ထိုဥယျာဉ်တော်သို့ ဝင်ရောက်၍ တစ်ခုသော သစ်ပင်ရင်း၌ ရေငွေ့ပါသော အေးမြသော လေညင်းကို တဖြူးဖြူး ခံယူလျက် နေ့သန့်စင်ကာ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။

อุเทโนปิ โข นาม ราชา สตฺตาหํ มหาปานํ ปิวิตฺวา สตฺตเม ทิวเส อุยฺยานํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา มหาชนปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา มงฺคลสิลาปฏฺเฏ อตฺถตาย เสยฺยาย นิปชฺชิ. ตสฺส เอกา ปริจาริกา ปาเท สมฺพาหมานา นิสินฺนา. ราชา กเมน นิทฺทํ โอกฺกมิ. ตสฺมึ นิทฺทํ โอกฺกนฺเต นาฏกิตฺถิโย ‘‘ยสฺสตฺถาย มยํ คีตาทีนิ ปโยเชยฺยาม, โส นิทฺทํ อุปคโต, น จ นิทฺทากาเล [Pg.39] มหาสทฺทํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ตูริยานิ ฐเปตฺวา อุยฺยานํ ปกฺกนฺตา. ตา ตตฺถ ตตฺถ ผลาผลานิ ขาทมานา ปุปฺผานิ ปิฬนฺธมานา วิจรนฺติโย เถรํ ทิสฺวา ‘‘มา สทฺทํ กริตฺถา’’ติ อญฺญมญฺญํ นิวารยมานา วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ. เถโร ‘‘อิสฺสา ปหาตพฺพา, มจฺเฉรํ วิโนเทตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน ตาสํ อนุรูปํ ธมฺมกถํ กเถสิ.

ဥဒေနမင်းကြီးသည်လည်း ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ပွဲကြီးနွှဲကာ သေရည်သောက်စားပြီးနောက် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ဥယျာဉ်တော်ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းစေလျက် ခြံရံသူလူပရိသတ်အပေါင်းနှင့်အတူ ဥယျာဉ်တော်သို့ သွားပြီးလျှင် မင်္ဂလာကျောက်ဖျာထက်၌ ခင်းထားသော အိပ်ရာပေါ်၌ စက်တော်ခေါ်တော်မူ၏။ ထိုမင်း၏ အပါးတော်၌ မောင်းမငယ်တစ်ဦးသည် ခြေတော်တို့ကို ဆုပ်နယ်လျက် နေ၏။ မင်းကြီးသည် အစဉ်သဖြင့် အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကချေသည်မောင်းမတို့သည် 'ငါတို့ သီချင်းဆိုတီးမှုတ်၍ ဖျော်ဖြေရမည့် မင်းကြီးသည် အိပ်ပျော်သွားလေပြီ၊ စက်တော်ခေါ်နေစဉ် ကျယ်လောင်သောအသံကို မပြုအပ်ပေ' ဟု ကြံစည်ကာ မိမိတို့၏ တူရိယာများကို ချထားခဲ့၍ ဥယျာဉ်တော်အတွင်းသို့ ဖဲသွားကြကုန်၏။ ထိုကချေသည်မောင်းမတို့သည် ထိုထိုအရပ်၌ သစ်သီးကြီးငယ်တို့ကို စားလျက်၊ ပန်းများကို ပန်ဆင်လျက် လှည့်လည်ကြရာ အရှင်ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇမထေရ်ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် 'ဆူညံသံ မပြုကြကုန်လင့်' ဟု အချင်းချင်း တားမြစ်ကာ မထေရ်အား ရှိခိုး၍ ထိုင်နေကြကုန်၏။ မထေရ်သည်လည်း 'ငြူစူစောင်းမြောင်းခြင်း (ဣဿာ) ကို ပယ်အပ်၏၊ ဝန်တိုခြင်း (မစ္ဆရိယ) ကို ဖျောက်အပ်၏' စသည့် နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ထိုမောင်းမတို့အား လျောက်ပတ်သော တရားစကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။

สาปิ โข รญฺโญ ปาเท สมฺพาหมานา นิสินฺนา อิตฺถี ปาเท จาเลตฺวา ราชานํ ปโพเธสิ. โส ‘‘กหํ ตา คตา’’ติ ปุจฺฉิ. กึ ตาสํ ตุมฺเหหิ? ตา เอกํ สมณํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนาติ. ราชา กุทฺโธ อุทฺธเน ปกฺขิตฺตโลณํ วิย ตฏตฏายมาโน อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตมฺพกิปิลฺลิกาหิ นํ ขาทาเปสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต เอกสฺมึ อโสกรุกฺเข ตมฺพกิปิลฺลิกานํ ปุฏํ ทิสฺวา หตฺเถนากฑฺฒิตฺวา สาขํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ. กิปิลฺลิกปุโฏ ฉิชฺชิตฺวา รญฺโญ สีเส ปติ, สกลสรีรํ สาลิถุเสหิ ปริกิณฺณํ วิย ทณฺฑทีปิกาหิ ฑยฺหมานํ วิย จ อโหสิ. เถโร รญฺโญ ปทุฏฺฐภาวํ ญตฺวา อิทฺธิยา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. ตาปิ อิตฺถิโย อุฏฺฐาย รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา สรีรํ ปุญฺฉนฺติโย วิย ภูมิยํ ปติตปติตา กิปิลฺลิกาโย คเหตฺวา สรีเร ขิปมานา สพฺพา มุขสตฺตีหิ วิชฺฌึสุ – ‘‘กึ นาเมตํ, อญฺเญ ราชาโน ปพฺพชิเต ทิสฺวา วนฺทนฺติ, ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, อยํ ปน ราชา กิปิลฺลิกปุฏํ สีเส ภินฺทิตุกาโม ชาโต’’ติ.

ထိုမင်းကြီး၏ ခြေတော်ကို ဆုပ်နယ်လျက်ရှိသော မောင်းမသည်လည်း မင်းကြီး၏ခြေကို လှုပ်နှိုး၍ နိုးစေ၏။ မင်းကြီးက 'ထိုမိန်းမတွေ ဘယ်သွားကြသလဲ' ဟု မေးရာ 'ထိုသူတို့နှင့် မင်းကြီး ဘာဆိုင်ပါသနည်း၊ ထိုကျွန်မတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို ခြံရံ၍ ထိုင်နေကြပါသည်' ဟု ဂုံးတိုက်စကား ဆို၏။ မင်းကြီးသည် အမျက်ထွက်လှသဖြင့် ရဲရဲနီသော မီးဖို၌ ထည့်အပ်သော ဆားကဲ့သို့ တောက်တောက်တောက်တောက် အသံပြုလျက် ထကာ၊ 'ခါချဉ်တို့ဖြင့် ထိုရဟန်းကို ကိုက်ခဲစေအံ့' ဟု ကြံစည်၍ သွားလေရာ တစ်ခုသော သော်ကပင်၌ ခါချဉ်ထုပ်ကို မြင်သဖြင့် လက်ဖြင့် ဆွဲကိုင်၍ သစ်ခက်ကို ယူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သဖြင့် ခါချဉ်ထုပ်သည် ပြတ်ကျကာ မင်းကြီး၏ ဦးခေါင်းပေါ်သို့ ကျလေ၏။ တစ်ကိုယ်လုံးလည်း သလေးနီဖွဲတို့ဖြင့် ပြွမ်းဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ခါချဉ်ကိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သော နာကျင်မှုဝေဒနာကြောင့် မီးရှူးတိုင်ဖြင့် ရှို့အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ခံစားရလေသည်။ မထေရ်သည် မင်းကြီး၏ ပြစ်မှားလိုသော စိတ်ကို သိသဖြင့် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သွား၏။ ထိုမိန်းမတို့သည်လည်း ထ၍ မင်းကြီးထံသို့ သွားကာ မင်းကြီး၏ကိုယ်ကို သုတ်သင်ပေးသကဲ့သို့ ပြုလျက် မြေပေါ်သို့ ကျကျလာသော ခါချဉ်တို့ကို ကောက်ယူကာ မင်းကြီး၏ကိုယ်ပေါ်သို့ ပစ်ချကြကုန်လျက်၊ 'ဤအမှုသည် အဘယ်ကဲ့သို့သောအမှုနည်း၊ အခြားသော မင်းကောင်းမင်းမြတ်တို့သည် ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ဖူးမြင်လျှင် ရှိခိုးကြကုန်၏၊ ပြဿနာ မေးမြန်းကြကုန်၏။ ဤမင်းကြီးကမူ ရဟန်းတော်၏ ဦးခေါင်းပေါ်၌ ခါချဉ်ထုပ်ကို ဖောက်ခွဲရန် အလိုရှိပေသည်တကား' ဟု နှုတ်လှံထိုးကာ ပြောဆိုကြကုန်၏။

ราชา อตฺตโน อปราธํ ทิสฺวา อุยฺยานปาลํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ เอส ปพฺพชิโต? อญฺเญสุปิ ทิวเสสุ อิธ อาคจฺฉตี’’ติ? อาม, เทวาติ. อิธ ตฺวํ อาคตทิวเส มยฺหํ อาโรเจยฺยาสีติ. เถโรปิ กติปาเหเนว ปุน อาคนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. อุยฺยานปาโล ทิสฺวา – ‘‘มหนฺโต เม อยํ ปณฺณากาโร’’ติ เวเคน คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อุฏฺฐหิตฺวา สงฺขปณวาทิสทฺทํ นิวาเรตฺวา อุคฺคตุคฺคเตหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ อุยฺยานํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปสงฺกมี’’ติ.

မင်းကြီးသည် မိမိ၏ အမှားကို သိသဖြင့် ဥယျာဉ်စောင့်ကို ခေါ်စေကာ 'ဤရဟန်းသည် အခြားသော နေ့ရက်တို့၌လည်း ဤဥယျာဉ်သို့ ကြွလာလေ့ရှိသလော' ဟု မေးမြန်း၏။ ဥယျာဉ်စောင့်က 'မှန်ပါသည်၊ အရှင်မင်းကြီး' ဟု လျှောက်တင်သောအခါ၊ 'ထိုရဟန်း ဤအရပ်သို့ ကြွလာသောနေ့၌ ငါ့အား ကြားလျှောက်လော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မထေရ်သည်လည်း ရက်အနည်းငယ် လွန်ပြီးနောက် တစ်ဖန် ကြွလာတော်မူ၍ သစ်ပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ဥယျာဉ်စောင့်သည် မြင်လျှင် 'ဤသည်ကား ငါ့အတွက် ကြီးမြတ်သော လက်ဆောင်ပဏ္ဏာ ဖြစ်ပေသည်' ဟု လျင်မြန်စွာ သွားရောက်ကာ မင်းကြီးအား လျှောက်ထား၏။ မင်းကြီးသည် ထိုခဏ၌ပင် ထတော်မူ၍ ခရုသင်း၊ စည် စသည်တို့၏ တီးမှုတ်သံကို တားမြစ်စေလျက် ထင်ရှားကျော်စောသော အမတ်ကြီးတို့နှင့်အတူ ဥယျာဉ်သို့ ထွက်တော်မူ၏။ ထိုကြောင့် 'ဥပသင်္ကမိ' (ချဉ်းကပ်ခဲ့၏) ဟု မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

อนิกีฬิตาวิโน กาเมสูติ ยา กาเมสุ กามกีฬา, ตํ อกีฬิตปุพฺพา, อปริภุตฺตกามาติ อตฺโถ. อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตีติ ปเวณึ ปฏิปาเทนฺติ, ทีฆรตฺตํ อนุพนฺธาเปนฺติ. มาตุมตฺตีสูติ มาตุปมาณาสุ. โลกสฺมิญฺหิ มาตา ภคินี ธีตาติ อิทํ ติวิธํ ครุการมฺมณํ นาม[Pg.40], อิติ ครุการมฺมเณ อุปนิพนฺธํ จิตฺตํ วิโมเจตุํ น ลภตีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. อถสฺส เตน ปญฺเหน จิตฺตํ อโนตรนฺตํ ทิสฺวา ภควตา ปฏิกูลมนสิการวเสน จิตฺตูปนิพนฺธนตฺถํ วุตฺตํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ.

'အနိကီဠိတာဝိနော ကာမေသု' ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမတို့၌ ကိလေသာကာမဖြင့် မြူးတူးပျော်ပါးခြင်းကို ရှေးက မမြူးတူး မပျော်ပါးဖူးကုန်၊ ကာမဂုဏ်ကို မသုံးဆောင် မခံစားဖူးကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အဒ္ဓါနဉ္စ အာပါဒေန္တိ' ဟူသည်မှာ ကျင့်ဝတ်ဆောက်တည်မှု အစဉ်အဆက်ကို ပြည့်စုံစေနိုင်ကုန်၏၊ ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အစဉ်မပြတ် ဆက်စပ်ပေးနိုင်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မာတုမတ္တီသု' ဟူသည်မှာ မိခင်သဖွယ် ပမာဏရှိသော မိန်းမတို့၌ ဖြစ်၏။ လောက၌ မိခင်၊ နှမ၊ သမီး ဟူသော ဤသုံးပါးသော အာရုံတို့သည် အလေးအမြတ် ပြုအပ်သောအာရုံ (ဂရုကာရမ္မဏ) မည်၏။ ဤကဲ့သို့ အလေးအမြတ် ပြုအပ်သော အာရုံ၌ သတိတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် ဖွဲ့ချည်အပ်သော စိတ်ကို လွတ်ထွက်သွားစေရန် မလွယ်ကူကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'မာတုမတ္တီသု' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ထိုမင်း၏ စိတ်သည် ထိုပြဿနာဖြင့် ကြည်ညိုခြင်းတည်းဟူသော လမ်းကြောင်းသို့ မသက်ဝင်သည်ကို မြင်၍၊ မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူအပ်သော စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် နှလုံးသွင်းခြင်း (ပဋိကူလမနသိကာရ) အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ချည်နှောင်ရန်ဖြစ်သော 'ဒွတ္တိံသာကာရkammaṭṭhāna' (ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာန်း) ကို မထေရ်သည် ဟောကြားတော်မူ၏။

อภาวิตกายาติ อภาวิตปญฺจทฺวาริกกายา. เตสํ ตํ ทุกฺกรํ โหตีติ เตสํ ตํ อสุภกมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุํ ทุกฺกรํ โหติ. อิติสฺส อิมินาปิ จิตฺตํ อโนตรนฺตํ ทิสฺวา อินฺทฺริยสํวรสีลํ กเถสิ. อินฺทฺริยสํวรสฺมิญฺหิ อุปนิพนฺธจิตฺตํ วิเหเฐตุํ น ลภติ. ราชา ตํ สุตฺวา ตตฺถ โอติณฺณจิตฺโต อจฺฉริยํ, โภ ภารทฺวาชาติอาทิมาห.

'အဘာဝိတကာယာ' ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားစေရန်အတွက် မပွားများအပ်သော ပဉ္စဒွါရကာယ ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တေသံ တံ ဒုက္ကရံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ မပွားများအပ်သော ပဉ္စဒွါရကာယရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ထိုအသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများရန် ခဲယဉ်းငြိုငြင်လှ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် ထိုမင်း၏ စိတ်သည် ဤပြဿနာဖြင့်လည်း ကြည်ညိုရာသို့ မသက်ဝင်သည်ကို မြင်၍ 'ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ' ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ၌ သတိတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သော စိတ်ကို နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ မင်းကြီးသည် ထိုတရားကို ကြားနာရသဖြင့် ထိုဣန္ဒြိယသံဝရသီလ၌ သက်ဝင်သောစိတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ 'အရှင်ဘာရဒွါဇ၊ အံ့ဖွယ်ရှိပေစွတကား' စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားလေ၏။

อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต คีวํ ปริวตฺเตนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม, นานปฺปการํ ทุฏฺฐุลฺลํ กเถนฺโต วจนํ น รกฺขติ นาม, กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. รกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'အရက္ခိတေနေဝ ကာယေန' စသော ပုဒ်တို့၌ လက်ခြေတို့ကို လှုပ်ရှားကစားစေခြင်း၊ လည်ပင်းကို တောင်ကြည့်မြောက်ကြည့် လှည့်လည်ကြည့်ရှုခြင်း ပြုသောသူသည် 'ကိုယ် (ကာယ) ကို မစောင့်သောသူ' မည်၏။ အထူးထူးသော ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားကို မရှက်မကြောက် ပြောဆိုသောသူသည် 'နှုတ် (ဝစီ) ကို မစောင့်သောသူ' မည်၏။ ကာမဝိတက်စသည်တို့ကို ကြံစည်တွေးတောသောသူသည် 'စိတ် (စိတ္တ) ကို မစောင့်သောသူ' မည်၏။ 'ရက္ခိတေနေဝ ကာယေန' စသော ပုဒ်တို့၌ ဆန့်ကျင်ဘက် အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် နားလည်အပ်၏။

อติวิย มํ ตสฺมึ สมเย โลภธมฺมา ปริสหนฺตีติ มํ ตสฺมึ สมเย อติกฺกมิตฺวา โลโภ อธิภวตีติ อตฺโถ. อุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาย สติยา สุปฏฺฐิตาย. น มํ ตถา ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ สมเย มํ ยถา ปุพฺเพ, น ตถา โลโภ อติกฺกมิตฺวา อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. ปริสหนฺตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชนฺตีติปิ อตฺโถเยว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตโย กายา กถิตา. กถํ? ‘‘อิมเมว กาย’’นฺติ เอตฺถ หิ กรชกาโย กถิโต, ‘‘ภาวิตกาโย’’ติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาริกกาโย, ‘‘รกฺขิเตเนว กาเยนา’’ติ เอตฺถ โจปนกาโย, กายวิญฺญตฺตีติ อตฺโถ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

'အတိဝိယ မံ တသ္မိံ သမယေ လောဘဓမ္မာ ပရိသဟန္တိ' ဟူသည်မှာ 'ထိုအချိန် (မစောင့်ရှောက်အပ်သော ကိုယ်စသည်ဖြင့် နန်းတွင်းသို့ ဝင်သောအခါ) ၌ ငါ့ကို လွန်ကဲ၍ လောဘတရားတို့သည် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ကြကုန်၏' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဥပဋ္ဌိတာယ သတိယာ' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာထင်ရှားသော (ဆံပင်အစရှိသော ကိုယ်အစု၌ဖြစ်သော) ကာယဂတာသတိဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'န မံ တထာ တသ္မိံ သမယေ' ဟူသည်မှာ အကြင်မစောင့်ရှောက်အပ်သော ကိုယ်စသည်ဖြင့် နန်းတွင်းသို့ ဝင်သောအခါ၌ ရှေးကကဲ့သို့ ငါ့ကို လွှမ်းမိုး၍ လောဘတို့သည် မဖြစ်ပေါ်ကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ပရိသဟန္တိ' ဟူသော ပုဒ်၏ နေရာတွင် 'ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ' (ဖြစ်ကုန်၏) ဟူသော အနက်ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ကိုယ် (ကာယ) သုံးပါးကို ဟောတော်မူအပ်၏။ မည်သို့ဟောသနည်း ဟူမူ - 'ဣမမေဝ ကာယံ' ဟူသော ပါဌ်၌ ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်ထည်) ကို ဟောတော်မူ၏။ 'ဘာဝိတကာယော' ဟူသော ပါဌ်၌ ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ကိုယ် (ပဉ္စဒွါရိကကာယ) ကို ဟောတော်မူ၏။ 'ရက္ခိတေနေဝ ကာယေန' ဟူသော ပါဌ်၌ လှုပ်ရှားတတ်သောကိုယ် (စောပနကာယ) ကို ဟောတော်မူ၏။ စောပနကာယဟူသည် ကာယဝိညတ်ပင် ဖြစ်သည်။ ပဉ္စမသုတ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။

๖. โฆสิตสุตฺตวณฺณนา

၆. ဃောသိတသုတ်အဖွင့်

๑๒๙. ฉฏฺเฐ รูปา จ มนาปาติ รูปา จ มนาปา สํวิชฺชนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺจาติ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ สํวิชฺชติ. สุขเวทนิยํ ผสฺสนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ อุปนิสฺสยวเสน ชวนกาเล สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ ผสฺสํ. สุขา เวทนาติ เอกํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ชวนวเสน สุขเวทนา อุปฺปชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

၁၂၉. ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'ရူပါ စ မနာပါ' ဟူသည်မှာ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ 'စက္ခုဝိညာဏဉ္စ' ဟူသည်မှာ စက္ခုဝိညာဉ်သည်လည်း ရှိ၏။ 'သုခဝေဒနီယံ ဖဿံ' ဟူသည်မှာ စက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်သော၊ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့် ဇောဖြစ်ခိုက်၌ သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဖဿကို ဆိုလိုသည်။ 'သုခါ ဝေဒနာ' ဟူသည်မှာ တစ်ခုသော ဖဿကို အမှီပြု၍ ဇောအစွမ်းဖြင့် သုခဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်အပ်၏။

อิติ [Pg.41] อิมสฺมึ สุตฺเต เตวีสติ ธาตุโย กถิตา. กถํ? เอตฺถ หิ จกฺขุปสาโท จกฺขุธาตุ, ตสฺส อารมฺมณํ รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณํ วิญฺญาณธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา สหชาตา ตโย ขนฺธา ธมฺมธาตุ, เอวํ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ จตุนฺนํ จตุนฺนํ วเสน วีสติ. มโนทฺวาเร ‘‘มโนธาตู’’ติ อาวชฺชนจิตฺตํ คหิตํ, อารมฺมณญฺเจว หทยวตฺถุ จ ธมฺมธาตุ, วตฺถุนิสฺสิตํ มโนวิญฺญาณธาตูติ เอวํ เตวีสติ โหนฺติ. เอวํ เตวีสติยา ธาตูนํ วเสน ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตาติ ทสฺเสติ.

ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ နှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဓာတ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ— ဤသုတ်၌ စက္ခုပသာဒသည် စက္ခုဓာတ်မည်၏၊ ထိုစက္ခုဓာတ်၏အာရုံ (ရူပါရုံ) သည် ရူပဓာတ်မည်၏၊ စက္ခုဝိညာဉ်သည် စက္ခုဝိညာဏဓာတ်မည်၏၊ စက္ခုဝိညာဏဓာတ်နှင့်အတူဖြစ်သော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးသည် ဓမ္မဓာတ်မည်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဒွါရငါးပါးတို့၌ လေးပါးစီအားဖြင့် ဓာတ်နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏။ မနောဒွါရ၌ အာဝဇ္ဇန်းစိတ်ကို ‘မနောဓာတ်’ ဟူ၍ ယူအပ်၏၊ အာရုံသည်လည်းကောင်း၊ ဟဒယဝတ္ထုသည်လည်းကောင်း ဓမ္မဓာတ်မည်၏၊ မှီရာဝတ္ထုကို မှီ၍ဖြစ်သော စိတ်သည် မနောဝိညာဏဓာတ်မည်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ နှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဓာတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဓာတ်တို့၏အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်ခြင်း’ (ဓာတုနာနတ္တ) ကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု အရှင်အာနန္ဒာက ပြတော်မူ၏။

๗-๘. หาลิทฺทิกานิสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၈. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๓๐-๑๓๑. สตฺตเม มนาปํ อิตฺเถตนฺติ ปชานาตีติ ยํ อเนน มนาปํ รูปํ ทิฏฺฐํ, ตํ อิตฺเถตนฺติ เอวเมตํ มนาปเมว ตนฺติ ปชานาติ. จกฺขุวิญฺญาณํ สุขเวทนิยญฺจ ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ จกฺขุวิญฺญาณญฺเจว, โย จ อุปนิสฺสยโกฏิยา วา อนนฺตรโกฏิยา วา สมนนฺตรโกฏิยา วา สมฺปยุตฺตโกฏิยา วา สุขเวทนาย ปจฺจโย ผสฺโส, ตํ สุขเวทนิยํ ผสฺสญฺจ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ กิริยามโนวิญฺญาณธาตุ อาวชฺชนกิจฺจา, มโนธาตุเยว วา สมานา มโนธาตุนาเมน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว.

၁၃၀-၁၃၁. သတ္တမသုတ်၌ ‘manāpaṃ itthetanti pajānāti’ ဟူသည်မှာ— ဤရဟန်းသည် မိမိနှစ်သက်သော အကြင်ရူပါရုံကို မြင်အပ်၏၊ ထိုမြင်အပ်သောရူပါရုံကို ‘ဤရူပါရုံသည် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိ၏’ ဟု အပြားအားဖြင့် သိ၏ဟူလို။ ‘cakkhuviññāṇaṃ sukhavedaniyañca phassaṃ paṭicca’ ဟူသည်မှာ— စက္ခုဝိညာဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဥပနိဿယအစွန်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနန္တရအစွန်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမနန္တရအစွန်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမ္ပယုတ်အစွန်းဖြင့်လည်းကောင်း သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းပစ္စည်းဖြစ်သော သုခဝေဒနာဖြစ်စေတတ်သည့် ထိုဖဿကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ သုခဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းသည် ကြွင်းကျန်သမျှသော ခုနစ်ပါးသော ဝါရတို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤသုတ်နှစ်ပါးတို့၌ အာဝဇ္ဇန်းကိစ္စကို ဆောင်ရွက်တတ်သော ‘ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတ်’ ကို ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် မနောဓာတ်သာလျှင် ဖြစ်ပါလျက် ‘မနောဓာတ်’ ဟူသော အမည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ အဋ္ဌမသုတ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှ၏။

๙. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา

၉. လောဟိစ္စသုတ်အဖွင့်။

๑๓๒. นวเม มกฺกรกเตติ เอวํนามเก นคเร อรญฺญกุฏิกายนฺติ อรญฺเญ กตาย ปาฏิเยกฺกาย กุฏิยํ, น วิหารปจฺจนฺตกุฏิยํ. มาณวกาติ เยปิ ตตฺถ มหลฺลกา, เต มหลฺลกกาเลปิ อนฺเตวาสิกตาย มาณวกาตฺเวว วุตฺตา. เตนุปสงฺกมึสูติ ปาโต สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา สายํ ‘‘อาจริยสฺส กฏฺฐานิ อาหริสฺสามา’’ติ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วิจรนฺตา เยน สา กุฏิกา, เตนุปสงฺกมึสุ. ปริโต ปริโต กุฏิกายาติ ตสฺสา กุฏิกาย สมนฺตโต สมนฺตโต. เสเลยฺยกานีติ อญฺญมญฺญสฺส ปิฏฺฐึ คเหตฺวา ลงฺฆิตฺวา อิโต จิโต จงฺกมนกีฬนานิ.

၁၃၂. နဝမသုတ်၌ ‘makkarakate’ ဟူသည်မှာ— ဤသို့ မက္ကရကဟု အမည်ရှိသော မြို့၌ ဟူလို။ ‘araññakuṭikāyaṃ’ ဟူသည်မှာ— တောအရပ်၌ ဆောက်လုပ်အပ်သော အသီးအခြား တစ်ဆောင်တည်းသော ကျောင်းကုဋိ၌ ဖြစ်၏၊ ကျောင်းတိုက်ကြီး၏ အစွန်အဖျား၌ ရှိသော ကုဋိ၌ မဟုတ်ပေ။ ‘māṇavakā’ ဟူသည်မှာ— ထိုပုဏ္ဏားတပည့်တို့တွင် အသက်အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့ ရှိသော်လည်း ထိုသူတို့ကို အနီးနေ တပည့်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘လုလင်တို့ (မာဏဝက)’ ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ ‘tenupasaṅkamiṃsu’ ဟူသည်မှာ— နံနက်ပိုင်း၌ အတတ်ပညာကို သင်ယူပြီး၍ ညနေချမ်းအချိန်၌ ‘ဆရာ့အတွက် ထင်းတို့ကို ဆောင်ခဲ့အံ့’ ဟု တောသို့ ဝင်၍ လှည့်လည်သွားလာကြစဉ် ထိုအရှင်မဟာကစ္စည်း၏ တောကျောင်းကုဋိ ရှိရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြကုန်၏။ ‘parito parito kuṭikāya’ ဟူသည်မှာ— ထိုကုဋိ၏ ထက်ဝန်းကျင် ပတ်ပတ်လည်၌ ဟူလို။ ‘seleyyakāni’ ဟူသည်မှာ— တစ်ယောက်နှင့်တစ်ယောက် ကျောကုန်းကို ဖက်၍ ခုန်လွှားလျက် ဟိုမှသည်မှ ပြေးလွှားကစားခြင်းများကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။

มุณฺฑกาติอาทีสุ [Pg.42] มุณฺเฑ มุณฺฑาติ, สมเณ จ สมณาติ วตฺตุํ วฏฺเฏยฺย, อิเม ปน หีเฬนฺตา ‘‘มุณฺฑกา สมณกา’’ติ อาหํสุ. อิพฺภาติ คหปติกา. กณฺหาติ กณฺหา, กาฬกาติ อตฺโถ. พนฺธุปาทาปจฺจาติ เอตฺถ พนฺธูติ พฺรหฺมา อธิปฺเปโต. ตญฺหิ พฺราหฺมณา ปิตามโหติ โวหรนฺติ. ปาทานํ อปจฺจา ปาทาปจฺจา, พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต ชาตาติ อธิปฺปาโย. เตสํ กิร อยํ ลทฺธิ ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’’ติ. ภรตกานนฺติ กุฏิมฺพิกานํ. กุฏิมฺพิกา หิ ยสฺมา รฏฺฐํ ภรนฺติ, ตสฺมา ภรตาติ วุจฺจนฺติ. อิเม ปน ปริภวํ กตฺวา วทมานา ‘‘ภรตกาน’’นฺติ อาหํสุ.

‘muṇḍakā’ အစရှိသော စကားတို့၌— ဦးပြည်းသောသူကို ‘ဦးပြည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရဟန်းကို ‘ရဟန်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုရန် သင့်သော်လည်း ဤပုဏ္ဏားလုလင်တို့သည် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလိုသဖြင့် ‘ဦးပြည်းရဟန်းယုတ်များ’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘ibbhā’ ဟူသည်မှာ— ဆင်ထိန်း၊ သူကြွယ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘kaṇhā’ ဟူသည်မှာ— မည်းနက်သော ဇာတ်ရှိသူ (မည်းညစ်သူ) များ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘bandhupādāpaccā’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘bandhu’ ဟူသည်ဖြင့် ဗြဟ္မာကို ဆိုလို၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဗြဟ္မာကို ပုဏ္ဏားတို့က ‘အဘိုး (ပိတာမဟ)’ ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသောကြောင့်တည်း။ ခြေတို့၏ သားသမီးများကို ‘pādāpaccā’ (ခြေသား) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဗြဟ္မာ၏ ခြေဖမိုးမှ မွေးဖွားလာသူများဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ၎င်းတို့၏ အယူဝါဒအရ— ‘ပုဏ္ဏားတို့သည် ဗြဟ္မာ၏ ခံတွင်းမှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ မင်းတို့သည် ရင်ဘတ်မှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ သူကြွယ်တို့သည် ချက်မှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ သူဆင်းရဲတို့သည် ပုဆစ်ဒူးမှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ ရဟန်းတို့သည် ခြေဖမိုးမှ ထွက်လာကြကုန်၏’ ဟု ဖြစ်သတတ်။ ‘bharatakānaṃ’ ဟူသည်မှာ— သူကြွယ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမူကား သူကြွယ်တို့သည် တိုင်းပြည်ကို ထောက်ပံ့ဆောင်ရွက်ကြသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို ‘ဘရတ’ ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဤပုဏ္ဏားလုလင်တို့သည် ရှုတ်ချသောအားဖြင့် ပြောဆိုလိုကြသဖြင့် ‘သူကြွယ်ယုတ်များ’ (bharatakānaṃ) ဟု ဆိုကြကုန်၏။

วิหารา นิกฺขมิตฺวาติ ‘‘รตฺติฏฺฐกาปริจฺฉนฺเน รชตปฏฺฏสนฺนิภสมวิปฺปกิณฺณวาลิเก รมณีเย ปริเวเณ กฏฺฐกลาเป พนฺธิตฺวา ขิปมานา วาลิกํ อาลุเฬตฺวา, หตฺเถน หตฺถํ อาทาย ปณฺณกุฏึ ปริยายนฺตา ‘อิเม อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา, อิเม อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา’ติ ปุนปฺปุนํ วิรวนฺตา อติวิย อิเม มาณวกา กีฬํ กโรนฺติ, วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมฺปิ น ชานนฺติ, ทสฺเสสฺสามิ เนสํ ภิกฺขูนํ อตฺถิภาว’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปณฺณกุฏิโต นิกฺขมิ.

‘vihārā nikkhamitvā’ ဟူသည်မှာ— “နီရဲသောအုတ်တို့ဖြင့် တံတိုင်းကာရံထားအပ်သော၊ ငွေပြားနှင့်တူညီစွာ ညီညွတ်စွာ ဖြန့်ကြဲအပ်သော သဲများရှိသော မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်းသော ကမ္ပတ်ပြင် (ရင်ပြင်) ၌ ထင်းစည်းတို့ကို စုစည်း၍ ပစ်ချလျက်၊ သဲတို့ကို ဖွပစ်လျက်၊ တစ်ယောက်လက်ကို တစ်ယောက်ကိုင်ဆွဲ၍ သစ်ရွက်မိုးကျောင်းကုဋိကို ပတ်ပတ်လည် လှည့်လည်ကြလျက် ‘ဤဦးပြည်းရဟန်းတို့ကို ဤသူကြွယ်ယုတ်တို့က ပူဇော်ကိုးကွယ်ကြလေသည်၊ ဤဦးပြည်းရဟန်းတို့ကို ဤသူကြွယ်ယုတ်တို့က ပူဇော်ကိုးကွယ်ကြလေသည်’ ဟု အဖန်ဖန် အော်ဟစ်မြည်တမ်းကာ ဤလုလင်တို့သည် အလွန်ပင် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလျက် ကစားနေကြကုန်၏။ ကျောင်းတိုက်၌ ရဟန်းတော်များ ရှိနေခြင်းကိုပင် ၎င်းတို့ မသိကြကုန်။ ၎င်းတို့အား ရဟန်းတော်များ ရှိနေကြောင်းကို ငါပြအံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူပြီး သစ်ရွက်မိုးကျောင်းကုဋိမှ ထွက်တော်မူခဲ့၏။

สีลุตฺตมา ปุพฺพตรา อเหสุนฺติ คุณวนฺตานํ คุเณ กถิเต นิคฺคุณานํ คุณาภาโว ปากโฏว ภวิสฺสตีติ โปราณกพฺราหฺมณานํ คุเณ กเถนฺโต เอวมาห. ตตฺถ สีลุตฺตมาติ สีลเชฏฺฐกา. สีลญฺหิ เตสํ อุตฺตมํ, น ชาติโคตฺตํ. เย ปุราณํ สรนฺตีติ เย โปราณกํ พฺราหฺมณธมฺมํ สรนฺติ. อภิภุยฺย โกธนฺติ โกธํ อภิภวิตฺวา เตสํ ทฺวารานิ สุคุตฺตานิ สุรกฺขิตานิ อเหสุํ. ธมฺเม จ ฌาเน จ รตาติ ทสวิเธ กุสลกมฺมปถธมฺเม อฏฺฐสมาปตฺติฌาเนสุ จ รตา.

‘sīluttamā pubbatarā ahesuṃ’ ဟူသည်မှာ— ဂုဏ်ရှိသောသူတို့၏ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဂုဏ်မဲ့သောသူတို့၏ ဂုဏ်ကင်းမဲ့မှုသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာလိမ့်မည်ဟု ရည်ရွယ်၍ ရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကား၌ ‘sīluttamā’ ဟူသည်မှာ— သီလအကျင့်လျှင် အဓိက အကြီးအမြတ်ရှိကြသူများ ဟူလို။ ထိုရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားတို့၏ သီလသည်သာ မြတ်လှ၏၊ ဇာတ်အနွယ်သည် မြတ်သည်မဟုတ်ပေ။ ‘ye purāṇaṃ saranti’ ဟူသည်မှာ— ရှေးဟောင်းပုဏ္ဏားတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရားကို အောက်မေ့ကျင့်ကြံသော ပုဏ္ဏားတို့သည် သီလကို ကျင့်ခြင်း၌ အထူးသဖြင့် မြတ်သောသူများ ဖြစ်ခဲ့ကြကုန်၏။ ‘abhibhuyya kodhaṃ’ ဟူသည်မှာ— ဒေါသကို လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍ ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ ဒွါရ (တံခါး) တို့ကို ကောင်းစွာ ပိတ်ဆို့လုံခြုံစေ၍၊ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်ကုန်၏။ ‘dhamme ca jhāne ca ratā’ ဟူသည်မှာ— ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားတို့၌လည်းကောင်း၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ဈာန်တို့၌လည်းကောင်း မွေ့လျော်ကြကုန်၏။

เอวํ โปราณานํ คุณํ กเถตฺวา อเถตรหิ พฺราหฺมณานํ มานํ นิมฺมทฺเทนฺโต อิเม จ โวกฺกมฺม ชปามเสติอาทิมาห. ตตฺถ โวกฺกมฺมาติ เอเตหิ คุเณหิ อปกฺกมิตฺวา. ชปามเสติ มยํ ชปาม สชฺฌายามาติ เอตฺตเกเนว พฺราหฺมณมฺหาติ มญฺญมานา พฺราหฺมณา มยนฺติ อิมินา โคตฺเตน มตฺตา หุตฺวา วิสมํ จรนฺติ, วิสมานิ กายกมฺมาทีนิ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ปุถุอตฺตทณฺฑาติ [Pg.43] ปุถุ อตฺตา ทณฺฑา เอเตหีติ ปุถุอตฺตทณฺฑา, คหิตนานาวิธทณฺฑาติ อตฺโถ. สตณฺหาตณฺเหสูติ สตณฺหนิตฺตณฺเหสุ. อคุตฺตทฺวารสฺส ภวนฺติ โมฆาติ อสํวุตทฺวารสฺส สพฺเพปิ วตสมาทานา โมฆา ภวนฺตีติ ทีเปติ. ยถา กินฺติ? สุปิเนว ลทฺธํ ปุริสสฺส วิตฺตนฺติ ยถา สุปิเน ปุริสสฺส ลทฺธํ มณิมุตฺตาทินานาวิธํ วิตฺตํ โมฆํ โหติ, ปพุชฺฌิตฺวา กิญฺจิ น ปสฺสติ, เอวํ โมฆา ภวนฺตีติ อตฺโถ.

ဤသို့လျှင် ရှေး၌ဖြစ်သော ပုဏ္ဏားတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူပြီးမှ ယခုအခါ ပုဏ္ဏားတို့၏ မာန်ယစ်ခြင်းကို နှိမ်နင်းတော်မူလိုရကား ‘ime ca vokkamma japāmaseti’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကား၌ ‘vokkamma’ ဟူသည်မှာ— ဆိုခဲ့ပြီးသော သီလ၊ ဒွါရစောင့်စည်းခြင်း စသော ကျေးဇူးဂုဏ်တို့မှ ဖဲခွာကင်းလွတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟူလို။ ‘japāmase’ ဟူသည်မှာ— “ငါတို့သည် ဗေဒင်သုံးပုံကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်တတ်လှပြီ” ဟု ဤမျှလောက်သော အကြောင်းဖြင့်ပင်လျှင် “ငါတို့သည် ပုဏ္ဏားစစ် ဖြစ်ကုန်ပြီ” ဟု မှတ်ထင်ကာ ‘ဗြာဟ္မဏ’ ဟူသော အမျိုးအနွယ်မျှဖြင့် ယစ်မူးကြလျက် မညီမညွတ်သော ကာယကံ စသည်တို့ကို ပြုကျင့်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘puthuattadaṇḍā’ ဟူသည်မှာ— ၎င်းတို့သည် အထူးထူးအပြားပြား များစွာသော ဒဏ် (လက်နက်ဒဏ်၊ ဥစ္စာဒဏ် စသည်) တို့ကို ကိုင်စွဲထားကြသူများ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘sataṇhātaṇhesu’ ဟူသည်မှာ— တဏှာမကင်းသေးသူများနှင့် တဏှာကင်းပြီးသောသူတို့၌ ဟူလို။ ‘aguttadvārassa bhavanti moghā’ ဟူသည်မှာ— စက္ခုစသော ဒွါရခြောက်ပါးကို စောင့်စည်းခြင်းမရှိသောသူ၏ ဆောက်တည်ကျင့်သုံးအပ်သမျှသော ကျင့်ဝတ် (အကျင့်သီလ) တို့သည် အချည်းနှီး သက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ— ‘supineva laddhaṃ purisassa vittaṃ’ ဟူသည်မှာ— အိပ်မက်၌ ယောက်ျားတစ်ယောက် ရရှိအပ်သော ပတ္တမြား ပုလဲ စသော အထူးထူးသော ဥစ္စာပစ္စည်းသည် အသုံးမရ အချည်းနှီးသက်သက်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အိပ်ရာမှ နိုးလတ်သော် တစုံတခုကိုမျှ မမြင်ရသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဤအတူပင် ထိုအကျင့်တို့သည် အသုံးမရ အချည်းနှီးသက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရရှိသည်။

อนาสกาติ เอกาหทฺวีหาทิวเสน อนาหารกา. ถณฺฑิลสายิกา จาติ หริตกุสสนฺถเต ภูมิภาเค สยนํ, ปาโต สินานญฺจ ตโย จ เวทาติ ปาโตว อุทกํ ปวิสิตฺวา นฺหานญฺเจว ตโย จ เวทา. ขราชินํ ชฏา ปงฺโกติ ขรสมฺผสฺสํ อชินจมฺมญฺเจว ชฏากลาโป จ ปงฺโก จ, ปงฺโก นาม ทนฺตมลํ. มนฺตา สีลพฺพตํ ตโปติ มนฺตา จ อชสีลโคสีลสงฺขาตํ สีลํ อชวตโควตสงฺขาตํ วตญฺจ. อยํ อิทานิ พฺราหฺมณานํ ตโปติ วทติ. กุหนา วงฺกทณฺฑา จาติ ปฏิจฺฉนฺนกูโป วิย ปฏิจฺฉนฺนโทสํ โกหญฺญญฺเจว วงฺกทณฺโฑ, จ อุทุมฺพรปลาสเพฬุวรุกฺขานํ อญฺญตรโต คหิตํ วงฺกทณฺฑญฺจาติ อตฺโถ. อุทกาจมนานิ จาติ อุทเกน มุขปริมชฺชนานิ. วณฺณา เอเต พฺราหฺมณานนฺติ เอเต พฺราหฺมณานํ ปริกฺขารภณฺฑกวณฺณาติ ทสฺเสติ. กต กิญฺจิกฺขภาวนาติ กตา กิญฺจิกฺขภาวนา. อยเมว วา ปาโฐ, อามิสกิญฺจิกฺขสฺส วฑฺฒนตฺถาย กตนฺติ อตฺโถ.

“အနာသကာ” ဟူသည်မှာ တစ်ရက် နှစ်ရက် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အစာမစားဘဲ နေခြင်း ဖြစ်သည်။ “တဏ္ဍိလသာယိကာ စ” ဟူသည်မှာ စိမ်းစိုသော သမန်းမြက်ခင်းထားသော မြေပေါ်၌ အိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပါတော သိနာနဉ္စ တယော စ ဝေဒါ” ဟူသည်မှာ စောစောစီးစီး ရေသို့သက်ဆင်း၍ ရေချိုးခြင်းနှင့် သုံးပုံသော ဗေဒင်ကျမ်းတို့ကို သင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ခရာဇိနံ ဇဋာ ပင်္ကော” ဟူသည်မှာ ကြမ်းတမ်းသော အတွေ့ရှိသော သစ်နက်ရေ၊ ဆံကျစ်စည်းနှင့် သွားချေး ဟူသော အညစ်အကြေး ဖြစ်သည်။ သွား၏ အညစ်အကြေးကို “ပင်္က” ဟု ခေါ်သည်။ “မန္တာ သီလဗ္ဗတံ တပေါ” ဟူသည်မှာ မန္တန်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်အလေ့ နွားအလေ့ ဟု ဆိုအပ်သော သီလလည်းကောင်း၊ ဆိတ်အကျင့် နွားအကျင့် ဟု ဆိုအပ်သော အကျင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဤအစာမစားခြင်း စသော အကျင့်သည် ယခုအခါ ပုဏ္ဏားတို့၏ ခြိုးခြံသော အကျင့် (တပေါ) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကုဟနာ ဝင့်ကဒဏ္ဍာ စ” ဟူသည်မှာ ဖုံးလွှမ်းထားသော တွင်းကဲ့သို့ မိမိ၌မရှိသော ဂုဏ်ကို ရှိသယောင်ပြ၍ ဖုံးကွယ်ထားသော အပြစ်ရှိသော စဉ်းလဲခြင်း (ကုဟနာ) လည်းကောင်း၊ ရေသဖန်းပင်၊ ပေါက်ပင်၊ ဥသျှစ်ပင်တို့တွင် တစ်ခုခုမှ ယူအပ်သော ကောက်သော တောင်ဝှေးလည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ “ဥဒကာမဇ္ဇနာနိ စ” ဟူသည်မှာ ရေဖြင့် မျက်နှာသစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝဏ္ဏာ ဧတေ ဗြာဟ္မဏာနံ” ဟူသည်မှာ ဤကုဟနာ ဝင့်ကဒဏ္ဍ စသည်တို့သည် ပုဏ္ဏားတို့၏ ပရိက္ခရာအသုံးအဆောင်နှင့် စပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးများ ဖြစ်သည်ဟု ပြသရာရောက်သည်။ “ကတ ကိဉ္စိက္ခဘာဝနာ” ဟူသည်မှာ မဖြစ်လောက်သော အနည်းငယ်သော အာမိသကို ပွားစေခြင်းကို ပြုအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ဤအတိုင်းပင် ပါဌ်ရှိ၍ မိမိ၌ အနည်းငယ်သော အာမိသကျေးဇူးကို ဖွဲ့နှောင်ရန် ပြုအပ်သည်ဟု အနက်ရသည်။

เอวํ เอตรหิ พฺราหฺมณานํ มานํ นิมฺมทฺทิตฺวา ปุน โปราณกพฺราหฺมณานํ วณฺณํ กเถนฺโต จิตฺตญฺจ สุสมาหิตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุสมาหิตนฺติ เตสํ พฺราหฺมณานํ จิตฺตํ อุปจารปฺปนาสมาธีหิ สุสมาหิตํ อโหสีติ ทสฺเสติ. อขิลนฺติ มุทุ อถทฺธํ. โส มคฺโค พฺรหฺมปตฺติยาติ โส เสฏฺฐปตฺติยา มคฺโค, ตุมฺเห ปน กึ พฺราหฺมณา นามาติ ทีเปนฺโต เอวมาห.

ဤသို့ဖြင့် ယခုခေတ် ပုဏ္ဏားတို့၏ မာန်ယစ်ခြင်းကို ကင်းစေပြီးနောက် တစ်ဖန် ရှေးပုဏ္ဏားတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောကြားလိုသဖြင့် “စိတ္တဉ္စ သုသမာဟိတံ” စသော ဂါထာကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ “သုသမာဟိတံ” ဟူသည်မှာ ထိုရှေးပုဏ္ဏားတို့၏ စိတ်သည် ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ တည်ကြည်ငြိမ်သက်ခဲ့သည်ကို ပြဆိုသည်။ “အခိလံ” ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားကြောင့် နှလုံးပူပန်ခြင်း ကင်းသဖြင့် နူးညံ့ပြေပြစ်ပြီး ခက်ထန်မှုမရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “သော မဂ္ဂေါ ဗြဟ္မပတ္တိယာ” ဟူသည်မှာ ထိုသမာဓိစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးသည် မြတ်သော အဖြစ် (သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာ့ဘုံ) သို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းကောင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “သင်တို့မူကား အဘယ်ကြောင့် ဗြဟ္မဏ ဟု အမည်ခံနေကြသနည်း” ဟု ထောက်ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

อาคมํสุ นุ ขฺวิธาติ อาคมํสุ นุ โข อิธ. อธิมุจฺจตีติ กิเลสวเสน อธิมุตฺโต คิทฺโธ โหติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทวเสน ปูติจิตฺตํ โหติ. ปริตฺตเจตโสติ อนุปฏฺฐิตสติตาย สํกิเลสจิตฺเตน ปริตฺตจิตฺโต. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลปญฺญํ. อปฺปมาณเจตโสติ อุปฏฺฐิตสติตาย นิกฺกิเลสจิตฺเตน อปฺปมาณจิตฺโต.

“အာဂမံသု နု ခွိဓ” ဟူသော ပါဌ်၌ “အာဂမံသု နု ခေါ ဣဓ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ “အဓိမုစ္စတိ” ဟူသည်မှာ ကိလေသာစွမ်းဖြင့် လွန်စွာ စွဲလမ်းမက်မောခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဗျာပဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ ဗျာပါဒအစွမ်းဖြင့် စိတ်ပျက်စီးညစ်နွမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပရိတ္တစေတသော” ဟူသည်မှာ သတိမကပ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာညစ်နွမ်းသော စိတ်ဖြင့် အတိုင်းအတာ ကျဉ်းမြောင်းသော စိတ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “စေတောဝိမုတ္တိံ” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ “ပညာဝိမုတ္တိံ” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ပညာကို ဆိုလိုသည်။ “အပ္ပမာဏစေတသော” ဟူသည်မှာ သတိကောင်းစွာ ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့် ကိလေသာကင်းသော အတိုင်းအဆမရှိ ကျယ်ပြောသော စိတ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

๑๐. เวรหจฺจานิสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဝေရဟစ္စာနိသုတ်အဖွင့်။

๑๓๓. ทสเม [Pg.44] กามณฺฑายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

၁၃၃. ဒသမသုတ်၌ “ကာမဏ္ဍာယံ” ဟူသည်မှာ ဤသို့အမည်ရသော မြို့၌ ဖြစ်သည်။ “ယဂ္ဃေ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

คหปติวคฺโค เตรสโม.

ဆယ့်သုံးခုမြောက်ဖြစ်သော ဂဟပတိဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

๑๔. เทวทหวคฺโค

၁၄. ဒေဝဒဟဝဂ်။

๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

၁. ဒေဝဒဟသုတ်အဖွင့်။

๑๓๔. เทวทหวคฺคสฺส ปฐเม เทวทหนฺติ นปุํสกลิงฺเคน ลทฺธนาโม นิคโม. มโนรมาติ มนํ รมยนฺตา, มนาปาติ อตฺโถ. อมโนรมาติ อมนาปา.

၁၃၄. ဒေဝဒဟဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ “ဒေဝဒဟ” ဟူသည်မှာ နပုံလိန်ဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်သော အမည်ရှိသည့် နိဂုံး (ရွာကြီး) ဖြစ်သည်။ “မနောရမာ” ဟူသည်မှာ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော၊ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိကုန်သော ဟု အနက်ရသည်။ “အမနောရမာ” ဟူသည်မှာ စိတ်နှလုံးကို မမွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော၊ မနှစ်သက်ဖွယ်ရှိကုန်သော ဖြစ်သည်။

๒. ขณสุตฺตวณฺณนา

၂. ခဏသုတ်အဖွင့်။

๑๓๕. ทุติเย ฉผสฺสายตนิกา นามาติ วิสุํ ฉผสฺสายตนิกา นาม นิรยา นตฺถิ. สพฺเพสุปิ หิ เอกตึสมหานิรเยสุ ฉทฺวารผสฺสายตนปญฺญตฺติ โหติเยว. อิทํ ปน อวีจิมหานิรยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สคฺคาติ อิธาปิ ตาวตึสปุรเมว อธิปฺเปตํ. กามาวจรเทวโลเก ปน เอกสฺมิมฺปิ ฉผสฺสายตนปญฺญตฺติยา อภาโว นาม นตฺถิ. อิมินา กึ ทีเปติ? นิรเย เอกนฺตทุกฺขสมปฺปิตภาเวน, เทวโลเก จ เอกนฺตสุขสมปฺปิตตฺตา เอกนฺตขิฑฺฑารติวเสน อุปฺปนฺนปมาเทน มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสิตุํ น สกฺกา. มนุสฺสโลโก ปน โวกิณฺณสุขทุกฺโข, อิเธว อปาโยปิ สคฺโคปิ ปญฺญายติ. อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส กมฺมภูมิ นาม, สา ตุมฺเหหิ ลทฺธา. ตสฺมา เย โว อิเม มานุสฺสกา ขนฺธา ลทฺธา, เต โว ลาภา. ยญฺจ โว อิทํ มนุสฺสตฺตํ ลทฺธํ, ปฏิลทฺโธ โว พฺรหฺมจริยวาสสฺส ขโณ สมโยติ. วุตฺตมฺปิ เหตํ โปราเณหิ –

၁၃၅. ဒုက္ခိတသုတ် (သို့မဟုတ်) ဒုတိယသုတ်၌ “ဆဖဿာယတနိကာ” ဟူသည်မှာ သီးခြားဖြစ်သော ဆဖဿာယတနိက အမည်ရသည့် ငရဲတို့သည် မရှိကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုံးဆယ့်တစ်ပါးသော ငရဲကြီးအားလုံး၌ပင် ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်သော ဖဿကြောင့် အာရုံကို ခံစားသိရှိရခြင်း ရှိသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း ဤစကားကို အဝီစိငရဲကြီးကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “သဂ္ဂါ” ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း တာဝတိံသာ နတ်ပြည်ကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။ သို့သော်လည်း ကာမာဝစရ နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်တွင် တစ်ခုသော နတ်ပြည်၌ပင် ဒွါရခြောက်ပါးဖြင့် အာရုံကို ခံစားသိရှိခြင်း မရှိသည် မဟုတ်၊ ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် အဘယ်အနက်ကို ပြသနည်းဟူမူ— ငရဲ၌ လွန်ကဲလှစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့် စင်စစ် တွေ့ကြုံနေရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်၌ စင်စစ် သုခနှင့် ပြည့်စုံကာ ပျော်မြူးမွေ့လျော်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မေ့လျော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မဂ်ဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို မကျင့်သုံးနိုင်ကြကုန်။ လူ့ပြည်၌မူကား ချမ်းသာနှင့် ဆင်းရဲ ရောပြွမ်းလျက်ရှိပြီး ဤလူ့ပြည်၌သာလျှင် ငရဲဆင်းရဲနှင့် နတ်ပြည်ချမ်းသာတို့သည် ထင်ရှားရှိကြကုန်၏။ ဤလူ့ပြည်သည် မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ပြုကျင့်ရန် လျောက်ပတ်သော “ကမ္မဘူမိ” (ကောင်းမှုပြုရာဘုံ) မည်၏။ ထိုဘုံကို သင်တို့ ရရှိကြလေပြီ။ ထို့ကြောင့် သင်တို့ ရရှိထားသော ဤလူ့ခန္ဓာကိုယ်တို့သည် သင်တို့အတွက် ကြီးစွာသော လာဘ်ကြီးဖြစ်၏။ သင်တို့ ရရှိထားသော ဤလူ့ဘဝသည် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန် အခွင့်အခါကောင်းကို ရရှိခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထိုစကားကို ရှေးဆရာတို့လည်း ဤသို့ ဆိုခဲ့ကြ၏—

‘‘อยํ กมฺมภูมิ อิธ มคฺคภาวนา,ฐานานิ สํเวชนิยา พหู อิธ;

สํเวคสํเวชนิเยสุ วตฺถุสุ,สํเวคชาโตว ปยุญฺจ โยนิโส’’ติ.

“ဤလူ့ပြည်သည် ကောင်းမှုပြုရာဘုံ (ကမ္မဘူမိ) ဖြစ်ပြီး ဤဘုံ၌သာလျှင် မဂ်တရားကို ပွားများနိုင်၏။ ထိတ်လန့်ဖွယ်ကောင်းသော (သံဝေဂရဖွယ်) အကြောင်းအရာများစွာသည် ဤလူ့ပြည်၌ ရှိကုန်၏။ ထိုထိတ်လန့်ဖွယ် အကြောင်းအရာတို့ကို မြင်တွေ့ရသောအခါ ထိတ်လန့်ခြင်း (သံဝေဂ) ပြင်းစွာဖြစ်ပေါ်လျက် သင့်လျော်သော နည်းလမ်းဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို အားထုတ်ရာ၏။”

๓. ปฐมรูปารามสุตฺตวณฺณนา

၃. ပထမရူပါရာမသုတ်အဖွင့်။

๑๓๖. ตติเย [Pg.45] รูปสมฺมุทิตาติ รูเป สมฺมุทิตา ปโมทิตา. ทุกฺขาติ ทุกฺขิตา. สุโขติ นิพฺพานสุเขน สุขิโต. เกวลาติ สกลา. ยาวตตฺถีติ วุจฺจตีติ ยตฺตกา อตฺถีติ วุจฺจติ. เอเต โวติ เอตฺถ โว-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตนฺติ ยํ อิทํ ปสฺสนฺตานํ ปณฺฑิตานํ ทสฺสนํ, ตํ สพฺพโลเกน ปจฺจนีกํ โหติ วิรุทฺธํ. โลโก หิ ปญฺจกฺขนฺเธ นิจฺจา สุขา อตฺตา สุภาติ มญฺญติ, ปณฺฑิตา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา อสุภาติ. สุขโต อาหูติ สุขนฺติ กเถนฺติ. สุขโต วิทูติ สุขนฺติ ชานนฺติ. สพฺพเมตํ นิพฺพานเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

၁၃၆. တတိယသုတ်၌ “ရူပသမ္မုဒိတာ” ဟူသည်မှာ ရုပ်၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း ရှိကြကုန်၏။ “ဒုက္ခာ” ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲခြင်း ရှိကြကုန်၏။ “သုခေါ” ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာခြင်း ရှိ၏။ “ကေဝလာ” ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော။ “ယာဝတတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ” ဟူသည်မှာ လောက၌ ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်သမျှသော ရူပါရုံ စသော တရားများ ဖြစ်သည်။ “ဧတေ ဝေါ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “ဝေါ” အက္ခရာသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ “ပစ္စနီကမိဒံ ဟောတိ၊ သဗ္ဗလောကေန ပဿတံ” ဟူသည်မှာ အမှန်ကို ကောင်းစွာမြင်ကြကုန်သော ပညာရှိတို့၏ အမြင်သည် အလုံးစုံသော လောကနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူဝတ်လောကသားတို့သည် ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့ကို မြဲ၏၊ ချမ်းသာ၏၊ ကိုယ်ပိုင်၏၊ တင့်တယ်၏ဟု မှတ်ထင်ကြသော်လည်း ပညာရှိအရိယာတို့မူကား မမြဲ၊ ဆင်းရဲ၏၊ ကိုယ်မဟုတ်၊ မတင့်တယ်ဟု မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ “သုခတော အာဟု” ဟူသည်မှာ ချမ်းသာဟူ၍ ပြောဆိုကြကုန်၏။ “သုခတော ဝိဒူ” ဟူသည်မှာ ချမ်းသာဟူ၍ သိကြကုန်၏။ ဤအလုံးစုံသော စကားကို နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

สมฺมูฬฺเหตฺถาติ เอตฺถ นิพฺพาเน สมฺมูฬฺหา. อวิทฺทสูติ พาลา. สพฺเพปิ หิ ฉนฺนวุติปาสณฺฑิโน ‘‘นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสามา’’ติ สญฺญิโน โหนฺติ, เต ปน ‘‘นิพฺพานํ นาม อิท’’นฺติปิ น ชานนฺติ. นิวุตานนฺติ กิเลสนีวรเณน นิวุตานํ ปริโยนทฺธานํ. อนฺธกาโร อปสฺสตนฺติ อปสฺสนฺตานํ อนฺธกาโร โหติ. กึ ตํ เอวํ โหติ? นิพฺพานํ วา นิพฺพานทสฺสนํ วา อปสฺสนฺตานญฺหิ พาลานํ นิพฺพานมฺปิ นิพฺพานทสฺสนมฺปิ กาฬเมฆอวจฺฉาทิตํ วิย จนฺทมณฺฑลํ กฏาเหน ปฏิกุชฺชิตปตฺโต วิย จ นิจฺจกาลํ ตโม เจว อนฺธกาโร จ สมฺปชฺชติ.

“သမ္မူဠှေတ္ထ” ဟူသည်မှာ ဤနိဗ္ဗာန်၌ တွေဝေကြကုန်၏။ “အဝိဒ္ဒသူ” ဟူသည်မှာ သူမိုက်တို့ ဖြစ်သည်။ ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော တိတ္ထိအယူရှိသူ အားလုံးသည်လည်း “ငါတို့ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြကုန်အံ့” ဟု ယူဆချက်ရှိကြသော်လည်း ထိုနိဗ္ဗာန်ဟူသည် မည်သို့သော အသင်္ခတတရား ဖြစ်သည်ကိုပင် မသိကြကုန်။ “နိဝုတာနံ” ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော နီဝရဏတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းပိတ်ဆို့အပ်ကုန်သော။ “အန္ဓကာရော အပဿတံ” ဟူသည်မှာ တရားကိုမမြင်သော ပုထုဇဉ်တို့အား အမိုက်မှောင် အတိဖြစ်၏။ အဘယ်အရာသည် ဤသို့ အမှောင်ထု ဖြစ်သနည်းဟူမူ— နိဗ္ဗာန်နှင့် နိဗ္ဗာန်ကိုမြင်တတ်သော အရိယမဂ်ကို မမြင်ကြကုန်သော သူမိုက်တို့အား နိဗ္ဗာန်နှင့် နိဗ္ဗာန်မြင်ခြင်းသည် မည်းညစ်သော တိမ်တိုက်ကြီးဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော လဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အိုးအုံဖြင့် မှောက်ထားအပ်သော သပိတ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အမြဲတစေ ပိတ်ဖုံးလျက် အမိုက်မှောင် အတိဖြစ်နေသည်။

สตญฺจ วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิวาติ สตญฺจ สปฺปุริสานํ ปญฺญาทสฺสเนน ปสฺสนฺตานํ นิพฺพานํ อาโลโก วิย วิวฏํ โหติ. สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคา ธมฺมสฺส อโกวิทาติ ยํ อตฺตโน สรีเร เกเส วา โลมาทีสุ วา อญฺญตรโกฏฺฐาสํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อนนฺตรเมว อธิคนฺตพฺพโต อตฺตโน วา ขนฺธานํ นิโรธมคฺคโต สนฺติเก นิพฺพานํ. ตํ เอวํ สนฺติเก สมานมฺปิ มคฺคภูตา ชนา มคฺคามคฺคธมฺมสฺส จตุสจฺจธมฺมสฺส วา อโกวิทา น ชานนฺติ.

“သတဉ္စ ဝိဝဋံ ဟောတိ၊ အာလောကော ပဿတာမိဝ” ဟူသည်မှာ ပညာမျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်ကြကုန်သော သူတော်ကောင်းအရိယာတို့အားမူကား နိဗ္ဗာန်သည် အလင်းရောင်ကဲ့သို့ ပွင့်လင်းထင်ရှားလျက်ရှိသည်။ “သန္တိကေ န ဝိဇာနန္တိ၊ မဂါ ဓမ္မဿ အကောဝိဒါ” ဟူသည်မှာ မိမိခန္ဓာကိုယ်၌ ဆံပင်၊ မွေးညှင်း စသည်တို့အနက် တစ်ခုခုကို ပိုင်းခြား၍ အသုဘအဖြစ် ကောင်းစွာသိရှိခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိခန္ဓာတို့၏ ချုပ်ရာချုပ်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန်သည် အနီးအပါး၌သာ ရှိ၏။ ဤသို့ အနီးအပါး၌ ရှိသော်လည်း တောသားတိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သော လူပြိန်းတို့သည် မဂ်တရား၌လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးတရား၌လည်းကောင်း မလိမ္မာကြသဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို မသိကြကုန်။

มารเธยฺยานุปนฺเนหีติ เตภูมกวฏฺฏํ มารสฺส นิวาสฏฺฐานํ อนุปนฺเนหิ. โก นุ อญฺญตฺร อริเยภีติ ฐเปตฺวา อริเย โก นุ อญฺโญ นิพฺพานปทํ ชานิตุํ อรหติ. สมฺมทญฺญาย ปรินิพฺพนฺตีติ อรหตฺตปญฺญาย สมฺมา ชานิตฺวา อนนฺตรเมว อนาสวา หุตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพนฺติ. อถ วา สมฺมทญฺญาย อนาสวา หุตฺวา อนฺเต ขนฺธปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺติ.

မာရဒေယျာနုပန္နေဟိ ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဝဋ်တရားဟူသော မာရ်၏နေရာအရပ်သို့ အဖန်ဖန်မစွန့်မခွာဘဲ သွားသောသူတို့အား ဆိုလိုသည်။ ကောနု အညတြ အရိယေဟိ ဟူသည်ကား အရိယာတို့ကို ချန်ထား၍ အရိယာမှတစ်ပါး အဘယ်သူသည် နိဗ္ဗာန်ဟူသော မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့်သာ ရောက်အပ်သောတရားကို သိနိုင်ပါအံ့နည်း။ သမ္မဒညာ ပရိနိဗ္ဗန္တိ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ပညာဖြင့် ကောင်းစွာသိ၍၊ ထိုအခြားမဲ့၌ပင်လျှင် အာသဝေါကင်းကုန်လျက် ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာသိ၍ အာသဝေါကင်းကုန်လျက် အဆုံး၌ ခန္ဓာပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ငြိမ်းအေးကုန်၏။

๔-๑๒. ทุติยรูปารามสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၁၂. ဒုတိယရူပါရာမသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๓๗-๑๔๕. จตุตฺถํ [Pg.46] สุทฺธิกํ กตฺวา เทสิยมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปญฺจมาทีนิ ตถา ตถา พุชฺฌนฺตานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตานิ. อตฺโถ ปน เตสํ ปากโฏเยวาติ.

၁၃၇-၁၄၅. စတုတ္ထသုတ်ကို ဂါထာဗန္ဓကင်းလျက် သက်သက် (စုဏ္ဏိယဝသေန) ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် သစ္စာလေးပါးကို သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ပဉ္စမအစရှိသော သုတ်တို့ကို ထိုထိုသို့သော အာယတနတို့ကို သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုသုတ်တို့၏ အနက်သည်ကား ထင်ရှားသည်သာလျှင်တည်း။

เทวทหวคฺโค จุทฺทสโม.

ဆယ့်လေးခုမြောက် ဖြစ်သော ဒေဝဒဟဝဂ် ပြီး၏။

๑๕. นวปุราณวคฺโค

၁၅. နဝပုရာဏဝဂ်

๑. กมฺมนิโรธสุตฺตวณฺณนา

၁. ကမ္မနိရောဓသုတ်အဖွင့်

๑๔๖. นวปุราณวคฺคสฺส ปฐเม นวปุราณานีติ นวานิ จ ปุราณานิ จ. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมนฺติ น จกฺขุ ปุราณํ, กมฺมเมว ปุราณํ, กมฺมโต ปน นิพฺพตฺตตฺตา ปจฺจยนาเมน เอวํ วุตฺตํ. อภิสงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ อภิสมาคนฺตฺวา กตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตนาย ปกปฺปิตํ. เวทนิยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เวทนาย วตฺถูติ ปสฺสิตพฺพํ. นิโรธา วิมุตฺตึ ผุสตีติ อิมสฺส ติวิธสฺส กมฺมสฺส นิโรเธน วิมุตฺตึ ผุสติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ตสฺสา วิมุตฺติยา อารมฺมณภูโต นิโรโธ กมฺมนิโรโธติ วุจฺจติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา.

၁၄၆. နဝပုရာဏဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ နဝပုရာဏာနိ ဟူသည်မှာ အသစ်ဖြစ်သော ကံတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အဟောင်းဖြစ်သော ကံတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'ရဟန်းတို့၊ စက္ခုသည် ရှေးကံအဟောင်းဖြစ်၏' (စက္ခု ဘိက္ခဝေ ပုရာဏံ ကမ္မံ) ဟူသော စကား၌ ယခုရှိသော စက္ခုသည် ကံအဟောင်းမဟုတ်၊ ထိုစက္ခုကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည်သာ ရှေးဘဝက ပြုခဲ့သော ကံအဟောင်းဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုကံကြောင့် ဖြစ်ရခြင်းကြောင့် အကြောင်းဖြစ်သော ကံ၏အမည်ဖြင့် 'ပုရာဏကံ' ဟု ဤသို့ဆိုအပ်၏။ အဘိသင်္ခတံ ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်း၍ ပြီးစေအပ်၏။ အဘိသဉ္စေတယိတံ ဟူသည်မှာ စေတနာဖြင့် စီရင်အပ်၏။ ဝေဒနိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဟူသည်မှာ ဝေဒနာ ဖြစ်ရာဌာနဟု ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုအပ်၏။ နိရောဓာ ဝိမုတ္တိံ ဖုသတိ ဟူသည်မှာ ဤသုံးပါးသော ကံတို့၏ ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝိမုတ္တိသို့ ရောက်၏။ အယံ ဝုစ္စတိ ဟူသည်မှာ ထိုဝိမုတ္တိ၏ အာရုံဖြစ်သော နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ကို 'ကမ္မနိရောဓ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာ (ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ) ကို ဟောတော်မူ၏။

๒-๕. อนิจฺจนิพฺพานสปฺปายสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၅. အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပါယသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๔๗-๑๕๐. ทุติเย นิพฺพานสปฺปายนฺติ นิพฺพานสฺส สปฺปายํ อุปการปฏิปทํ. ตติยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปฏิปาฏิยา ปน จตูสุปิ เอเตสุ สุตฺเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคา กถิตา.

၁၄၇-၁၅၀. ဒုတိယသုတ်၌ နိဗ္ဗာနသပ္ပါယံ ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်းအား လျောက်ပတ်သော အထောက်အကူပြု ပဋိပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ တတိယအစရှိသော သုတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အစဉ်အတိုင်း တည်ရှိသော ထိုလေးပါးသော သုတ်တို့၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်လေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

๖-๗. อนฺเตวาสิกสุตฺตาทิวณฺณนา

၆-၇. အန္တေဝါသိကသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๕๑-๑๕๒. ฉฏฺเฐ อนนฺเตวาสิกนฺติ อนฺโต วสนกกิเลสวิรหิตํ. อนาจริยกนฺติ อาจรณกกิเลสวิรหิตํ. อนฺตสฺส วสนฺตีติ อนฺโต อสฺส วสนฺติ. เต นํ สมุทาจรนฺตีติ เต เอตํ อธิภวนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ สิกฺขาเปนฺติ วา. ‘‘เอวํ เวชฺชกมฺมํ กโรหิ, เอวํ ทูตกมฺม’’นฺติ อิติ สิกฺขาปนสงฺขาเตน สมุทาจรณตฺเถนสฺส เต อาจริยา นาม โหนฺติ, เตหิ [Pg.47] อาจริเยหิ สาจริยโกติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สตฺตมํ เหฏฺฐา กถิตนยเมว.

၁၅၁-၁၅၂. ဆဋ္ဌသုတ်၌ အနန္တေဝါသိကံ ဟူသည်မှာ ကိုယ်တွင်း၌ နေတတ်သော ကิလေသာတပည့်ဆိုးမှ ကင်းသောတရားကို ဆိုလိုသည်။ အနာစရိယကံ ဟူသည်မှာ မိမိအပေါ်၌ စိုးမိုးစီရင်တတ်သော ကိလေသာဆရာဆိုးမှ ကင်းသောတရားကို ဆိုလိုသည်။ အန္တဿ ဝသန္တိ ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အတွင်း၌ နေကုန်၏။ တေ နံ သမုဒါစရန္တိ ဟူသည်မှာ ထိုကိလေသာတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို စိုးမိုးလွှမ်းမိုးကုန်၏၊ သို့မဟုတ် 'ဤသို့ ဆေးကုခြင်းအမှုကို ပြုလော့၊ ဤသို့ တမန်အမှုကို ပြုလော့' ဟု ဆရာအဖြစ်ဖြင့် သွန်သင်သင်ပေးတတ်ကုန်၏။ ဤသို့ သင်ပေးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း (သမုဒါစာရ) အနက်ကြောင့် ထိုကိလေသာတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဆရာမည်ကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ထိုဆရာတို့ရှိခြင်းကြောင့် 'သာစရိယက' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောအနက်ကို ဤသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ သတ္တမသုတ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

๘. อตฺถินุโขปริยายสุตฺตวณฺณนา

၈. အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ်အဖွင့်

๑๕๓. อฏฺฐเม ยํ ปริยายํ อาคมฺมาติ ยํ การณํ อาคมฺม. อญฺญตฺเรว สทฺธายาติ วินา สทฺธาย สทฺธํ อปเนตฺวา. เอตฺถ จ สทฺธาติ น ปจฺจกฺขา สทฺธา. โย ปน ปรสฺส เอวํ กิร เอวํ กิราติ กเถนฺตสฺส สุตฺวา อุปฺปนฺโน สทฺทหนากาโร, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. รุจิอาทีสุปิ รุจาเปตฺวา ขมาเปตฺวา อตฺเถตนฺติ คหณากาโร รุจิ นาม, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ อนุสฺสวนํ อนุสฺสโว, นิสีทิตฺวา เอกํ การณํ จินฺเตนฺตสฺส การณํ อุปฏฺฐาติ, เอวํ อุปฏฺฐิตสฺส อตฺเถตนฺติ คหณํ อาการปริวิตกฺโก นาม, การณวิตกฺโกติ อตฺโถ. การณํ จินฺเตนฺตสฺส ปาปิกา ลทฺธิ อุปฺปชฺชติ, ตํ อตฺเถสาติ คหณากาโร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ นาม. อญฺญํ พฺยากเรยฺยาติ อิมานิ ปญฺจ ฐานานิ มุญฺจิตฺวา อรหตฺตํ พฺยากเรยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต เสขาเสขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

၁၅၃. အဋ္ဌမသုတ်၌ ယံ ပရိယာယံ အာဂမ္မ ဟူသည်မှာ အကြင်အကြောင်းကို စွဲ၍ ဟူလို။ အညတြေဝ သဒ္ဓါယ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားမပါဘဲ (သဒ္ဓါကိုဖယ်၍) ဟူလိုသည်။ ဤ၌လည်း သဒ္ဓါဟူသည် ပစ္စက္ခသဒ္ဓါမဟုတ်။ အခြားသူတစ်ပါးက 'ဤသို့ဖြစ်သတတ်' ဟု ပြောဆိုသည်ကို ကြား၍ဖြစ်သော ယုံကြည်မှုသက်သက်ကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်သည်။ ရုစိအစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း မိမိအလိုဖြင့် နှစ်သက်သဘောကျ၍ 'ဤအရာသည် ရှိပေ၏' ဟု ယူဆခြင်းသည် ရုစိမည်၏။ 'ဤသို့ ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ဆင့်ဆင့်ကြားခြင်းသည် အနုဿဝမည်၏။ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ ထိုင်လျက် တစ်စုံတစ်ခုသော ယုတ္တိကို ကြံစည်စဉ် ယုတ္တိသည် စိတ်၌ ထင်လာရာ ထိုသို့ထင်လာသောသူအား 'ဤယုတ္တိသည် ရှိပေ၏' ဟု ယူဆခြင်းသည် အာကာရပရိဝိတက္က မည်၏၊ အကြောင်းယုတ္တိကို ကြံဆခြင်းဟု အနက်ရ၏။ အကြောင်းကို ကြံစည်သောသူအား ယုတ်ညံ့သော အယူဝါဒသည် ဖြစ်ပေါ်လာရာ ထိုအယူဝါဒကို 'ဤအယူသည် ငါ့အား ရှိ၏' ဟု ယူဆခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ မည်၏။ အညံ ဗျာကရေယျ ဟူသည်မှာ ဤငါးပါးသောအကြောင်းတို့ကို ဖယ်ထား၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောကြားရာ၏။ ဤသုတ်၌ သေက္ခနှင့် အသေက္ခတို့၏ ပစ္စဝေက္ခဏာကို ဟောတော်မူ၏။

๙-๑๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๕๔-๑๕๕. นวเม อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ ปริปุณฺณินฺทฺริโย. ตตฺถ เยน ฉ อินฺทฺริยานิ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตํ, โส เตหิ นิพฺพิเสวเนหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตตฺตา, จกฺขาทีนิ วา ฉ อินฺทฺริยานิ สมฺมสนฺตสฺส อุปฺปนฺเนหิ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตตฺตา ปริปุณฺณินฺทฺริโย นาม โหติ, ตํ สนฺธาย ภควา จกฺขุนฺทฺริเย เจติอาทินา นเยน เทสนํ วิตฺถาเรตฺวา เอตฺตาวตา โข ภิกฺขุ อินฺทฺริยสมฺปนฺโน โหตีติ อาห. ทสมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

၁၅၄-၁၅၅. နဝမသုတ်၌ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပါဌ်၌ အကြင်ရဟန်းသည်လည်း စက္ခုအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို သုံးသပ်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း ကိလေသာအစိုင်အခဲမရှိသော ထိုဣန္ဒြေတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသူမည်၏။ သို့မဟုတ် စက္ခုအစရှိသော ခြောက်ပါးသော ဣန္ဒြေတို့ကို သုံးသပ်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသူမည်၏။ ထိုအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် 'စက္ခုန္ဒြေ၌လည်းကောင်း' ဟူသော နည်းဖြင့် ဒေသနာကို ချဲ့ထွင်၍ 'ရဟန်းတို့၊ ဤမျှဖြင့် ရဟန်းသည် ဣန္ဒြေနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဒသမသုတ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

นวปุราณวคฺโค ปญฺจทสโม.

ဆယ့်ငါးခုမြောက် ဖြစ်သော နဝပုရာဏဝဂ် ပြီး၏။

ตติโย ปณฺณาสโก.

တတိယပဏ္ဏာသက။

๑๖. นนฺทิกฺขยวคฺโค

၁၆. နန္ဒိက္ခယဝဂ်

๑-๔. อชฺฌตฺตนนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၄. အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๕๖-๑๕๙. นนฺทิกฺขยวคฺคสฺส [Pg.48] ปฐเม นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย, ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโยติ นนฺทิยา จ ราคสฺส จ อตฺถโต เอกตฺตา วุตฺตํ. สุวิมุตฺตนฺติ อรหตฺตผลวิมุตฺติวเสน สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. เสสเมตฺถ ทุติยาทีสุ จ อุตฺตานเมว.

၁၅၆-၁၅၉. နန္ဒိက္ခယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'နန္ဒိကုန်ခြင်းကြောင့် ရာဂကုန်၏၊ ရာဂကုန်ခြင်းကြောင့် နန္ဒိကုန်၏' ဟူသည်မှာ နန္ဒိနှင့် ရာဂတို့သည် သဘောအားဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်သောကြောင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သုဝိမုတ္တံ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤ၌လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအစရှိသော သုတ်တို့၌လည်းကောင်း ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

๕-๖. ชีวกมฺพวนสมาธิสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၆. ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๖๐-๑๖๑. ปญฺจมํ สมาธิวิกลานํ, ฉฏฺฐํ ปฏิสลฺลานวิกลานํ จิตฺเตกคฺคตญฺจ กายวิเวกญฺจ ลภนฺตานํ เอเตสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตีติ ญตฺวา กถิตํ. ตตฺถ โอกฺขายตีติ (ปจฺจกฺขายติ) ปญฺญายติ ปากฏํ โหติ. อิติ ทฺวีสุปิ เอเตสุ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคา กถิตา.

၁၆၀-၁၆၁. ပဉ္စမသုတ်ကို သမာဓိတရား ချို့တဲ့ကုန်သော ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ဆဋ္ဌမသုတ်ကို ကာယဝိဝေက (ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ ပုန်းအောင်းခြင်း) ချို့တဲ့ကုန်သော ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း စိတ္တေကဂ္ဂတာ (တည်ကြည်မှု) နှင့် ကာယဝိဝေကကို ရရှိကြလျှင် ဤရဟန်းတို့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားသည် ပွားများခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့ဟု သိတော်မူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသုတ်၌ ဩက္ခာယတိ ဟူသည်မှာ (ပစ္စက္ခာယတိ) ထင်ရှား၏၊ သိသာ၏ ဟူလို။ ဤသို့လျှင် ဤနှစ်ပါးသော သုတ်တို့၌လည်း ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်လေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

๗-๙. โกฏฺฐิกอนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၉. ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๖๒-๑๖๔. สตฺตมาทีสุ ตีสุ เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมาว กถิตา.

၁၆၂-၁၆၄. သတ္တမအစရှိသော သုံးသုတ်တို့၌ ကောဋ္ဌိကမထေရ်၏ (အရဟတ္တဖိုလ်) ဝိမုတ္တိကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော တရားတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

๑๐-๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิปหานสุตฺตาทิวณฺณนา

၁၀-၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๖๕-๑๖๗. ทสมาทีนิ ตีณิ ปาฏิเยกฺเกน ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน วุตฺตานิ. เตสํ อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

၁၆၅-၁၆၇. ဒသမအစရှိသော သုံးသုတ်တို့ကို အသီးသီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုသုတ်တို့၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

นนฺทิกฺขยวคฺโค โสลสโม.

ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက် ဖြစ်သော နန္ဒိက္ခယဝဂ် ပြီး၏။

๑๗. สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค

၁၇. သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ်

๑-๖๐. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၆၀. အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๖๘-๒๒๗. ตทนนฺตโร สฏฺฐิเปยฺยาโล นาม โหติ, โส อุตฺตานตฺโถว. ยานิ ปเนตฺถ สฏฺฐิ สุตฺตานิ วุตฺตานิ, ตานิ ‘‘ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ [Pg.49] เอวํ ตสฺส ตสฺเสว ปทสฺส วเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตานิ. อิติ สพฺพานิ ตานิ ปาฏิเยกฺเกน ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน กถิตานิ. เอเกกสุตฺตปริโยสาเน เจตฺถ สฏฺฐิ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

၁၆၈-၂၂၇. ထိုနန္ဒိက္ခယဝဂ်၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော သုတ်အပေါင်းသည် သဋ္ဌိပေယျာလ မည်၏၊ ထိုသဋ္ဌိပေယျာလသည် ပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ အကြင်ခြောက်ဆယ်သော သုတ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုခြောက်ဆယ်သော သုတ်တို့ကို 'ဆန္ဒကို ပယ်အပ်၏' ဟူ၍ ဤသို့သော နည်းဖြင့် ထိုထိုပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော ထိုသုတ်တို့ကို အသီးသီးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဤသုတ် တစ်သုတ်စီ၏ အဆုံး၌ ခြောက်ကျိပ် ခြောက်ကျိပ် (၆၀ စီ) သော ရဟန်းတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏။

สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค.

သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ်။

๑๘. สมุทฺทวคฺโค

၁၈. သမုဒ္ဒဝဂ်

๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตวณฺณนา

၁. ပထမသမုဒ္ဒသုတ်အဖွင့်

๒๒๘. สมุทฺทวคฺคสฺส ปฐเม จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโทติ ยทิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน ยทิ วา สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, จกฺขุเมว สมุทฺโท. ตสฺส หิ ปถวิโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา นีลาทิอารมฺมณํ สโมสรนฺตํ ปริปุณฺณภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ ทุปฺปูรณฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. จกฺขุ จ เตสุ เตสุ นีลาทีสุ อารมฺมเณสุ สมุทฺทติ, อสํวุตํ หุตฺวา โอสรมานํ กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาเวน สโทสคมเนน คจฺฉตีติ สมุทฺทนฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. ตสฺส รูปมโย เวโคติ สมุทฺทสฺส อปฺปมาโณ อูมิมโย เวโค วิย ตสฺสาปิ จกฺขุสมุทฺทสฺส สโมสรนฺตสฺส นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส วเสน อปฺปเมยฺโย รูปมโย เวโค เวทิตพฺโพ. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหตีติ โย ตํ จกฺขุสมุทฺเท สโมสฏํ รูปมยํ เวคํ, มนาเป รูเป ราคํ, อมนาเป โทสํ, อสมเปกฺขิเต โมหนฺติ เอวํ ราคาทิกิเลเส อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขกภาเวน สหติ.

၂၂၈. သမုဒ္ဒဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'စက္ခု ဘိက္ခဝေ ပုရိသဿ သမုဒ္ဒေါ' ဟူသည်ကား ပြည့်စေခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အချင်းခပ်သိမ်း အထက်ထက်၌ အပြစ်ဒေါသကို ပစ်ချလျက် စက်ဆုပ်ဖွယ် သွားခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း သမုဒ္ဒရာမည်အံ့၊ စက္ခုသည်သာလျှင် သမုဒ္ဒရာ မည်သင့်၏။ ထိုစကားကို ထင်စွာဆိုအံ့၊ ထိုစက္ခု၏ မြေမှစ၍ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် အညိုစသော အာရုံသည် အချင်းခပ်သိမ်း စည်းဝေးသက်ဝင် ထင်လာသော်လည်း ပြည့်စုံသည်၏အဖြစ်ကို ပြုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ ဤသို့ ပြည့်စေခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသော အနက်ကြောင့်လည်း စက္ခုသည် သမုဒ္ဒရာမည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး စက္ခုသည် ထိုထိုအညိုစသော အာရုံတို့၌ အချင်းခပ်သိမ်း အထက်ထက်၌ အပြစ်ဒေါသကို ပစ်ချလျက် စက်ဆုပ်ဖွယ် သွားတတ်၏။ မစောင့်စည်းအပ်သည်ဖြစ်၍ သက်ဝင်သော ကိလေသာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အပြစ်နှင့်တကွ သွားခြင်းဖြင့် သွားတတ်၏၊ ဤသို့ သမုဒ္ဒနအနက်ကြောင့်လည်း စက္ခုသည် သမုဒ္ဒရာမည်၏။ 'တဿ ရူပမယော ဝေဂေါ' ဟူသည်ကား သမုဒ္ဒရာ၏ အတိုင်းအရှည်မရှိသော လှိုင်းတံပိုးဖြင့်ပြီးသော ပြင်းသောအဟုန်ကဲ့သို့ ထိုစက္ခုဟူသော သမုဒ္ဒရာ၏လည်း စည်းဝေးသက်ဝင် ထင်လာလတ်သော် အညိုအဝါစသည် အပြားရှိသော အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသော ရူပါရုံဖြင့်ပြီးသော ပြင်းသောအဟုန်ကို သိအပ်၏။ 'ယော တံ ရူပမယံ ဝေဂံ သဟတိ' ဟူသည်ကား အကြင်ရဟန်းသည် စက္ခုသမုဒ္ဒရာ၌ သက်ဝင်ထင်လာသော ထိုရူပါရုံဖြင့်ပြီးသော အဟုန်ကို နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသောရုပ်၌ ရာဂကိုလည်းကောင်း၊ နှလုံးမမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသောရုပ်၌ ဒေါသကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာမဆင်ခြင်အပ်သောရုပ်၌ မောဟကိုလည်းကောင်း ဤသို့သော ရာဂစသော ကိလေသာတို့ကို မဖြစ်စေဘဲ အလယ်အလတ်ရှုခြင်း (ဥပေက္ခာ) ဖြင့် သည်းခံနိုင်၏။

สอูมินฺติอาทีสุ กิเลสอูมีหิ สอูมึ. กิเลสาวฏฺเฏหิ สาวฏฺฏํ. กิเลสคาเหหิ สคาหํ. กิเลสรกฺขเสหิ สรกฺขสํ. โกธูปายาสสฺส จ วเสน สอูมึ. วุตญฺเหตํ ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒). กามคุณวเสน สาวฏฺฏํ. วุตญฺเหตํ ‘‘อาวฏฺฏคฺคาโหติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑). มาตุคามวเสน สคาหํ สรกฺขสํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘คาหรกฺขโสติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙). เสสวาเรสุปิ เอเสว [Pg.50] นโย. สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตรีติ อูมิภเยน สภยํ ทุรติกฺกมํ อติกฺกมิ. โลกนฺตคูติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ วุจฺจตีติ นิพฺพานํ คโตติ กถียติ.

'သဦမိံ' စသော ပုဒ်တို့၌ ကိလေသာတည်းဟူသော လှိုင်းတံပိုးတို့ဖြင့် လှိုင်းတံပိုးရှိသော (သဦမိံ)၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ဝဲတို့ဖြင့် ဝဲရှိသော (သာဝဋ္ဋံ)၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ဖမ်းစားတတ်သော မိကျောင်းရှိသော (သဂါဟံ)၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ဘီလူးတို့ဖြင့် ဘီလူးရှိသော (သရက္ခသံ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား ကောဓဥပါယာသ၏ အစွမ်းဖြင့် 'သဦမိံ' (လှိုင်းတံပိုးရှိသော) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကိုလည်း 'ရဟန်းတို့၊ ဦမီဘယ (လှိုင်းတံပိုးဘေး) ဟူသည် ကောဓဥပါယာသ၏ အမည်တည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ကာမဂုဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် 'သာဝဋ္ဋံ' (ဝဲရှိသော) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကိုလည်း 'ရဟန်းတို့၊ ဝဲနှင့်တူသော မိကျောင်းသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၏ အမည်တည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ မာတုဂါမ (မိန်းမ) ၏ အစွမ်းဖြင့် 'သဂါဟံ သရk္ခသံ' (မိကျောင်းရှိသော၊ ဘီလူးရှိသော) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကိုလည်း 'ရဟန်းတို့၊ ဂါဟရက္ခသ (မိကျောင်းဘီလူး) ဟူသည် မာတုဂါမ၏ အမည်တည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'သဘယံ ဒုတ္တရံ အစ္စတရီ' ဟူသည်ကား လှိုင်းတံပိုးစသော ဘေးနှင့်တကွဖြစ်သော၊ လွန်မြောက်နိုင်ခဲသော သမုဒ္ဒရာကို လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ။ 'လောကန္တဂူ' ဟူသည်ကား သင်္ခါရလောက၏ အဆုံးသို့ ရောက်ပြီးဖြစ်၍။ 'ပါရဂတောတိ ဝုစ္စတိ' ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်လေပြီဟု ဆိုအပ်၏။

๒-๓. ทุติยสมุทฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၃. ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๒๙-๒๓๐. ทุติเย สมุทฺโทติ สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท, กิเลทนฏฺเฐน เตมนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. เยภุยฺเยนาติ ฐเปตฺวา อริยสาวเก. สมุนฺนาติ กิลินฺนา ตินฺตา นิมุคฺคา. ตนฺตากุลกชาตาติอาทิ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. มจฺจุชโหติ ตโย มจฺจู ชหิตฺวา ฐิโต. นิรุปธีติ ตีหิ อุปธีหิ อนุปธิ. อปุนพฺภวายาติ นิพฺพานตฺถาย. อโมหยี มจฺจุราชนฺติ ยถา ตสฺส คตึ น ชานาติ, เอวํ มจฺจุราชานํ โมเหตฺวา คโต. ตติยํ วุตฺตนยเมว.

၂၂၉-၂၃၀. ဒုတိယသုတ်၌ 'သမုဒ္ဒေါ' ဟူသည်ကား အချင်းခပ်သိမ်း အထက်ထက်၌ အပြစ်ဒေါသကို ပစ်ချလျက် စက်ဆုပ်ဖွယ် သွားခြင်းဟူသောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိုစွတ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း သမုဒ္ဒရာမည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယေဘုယျေန' ဟူသည်မှာ အရိယာသာဝကတို့ကို ချန်လှပ်၍ (များသောအားဖြင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမုန္နာ' ဟူသည်မှာ စိုစွတ်ကုန်သော၊ နစ်မြုပ်ကုန်သောသူတို့တည်း။ 'တန္တာကုလကဇာတာ' စသော စကားရပ်သည် အောက်၌ ချဲ့အပ်ပြီးသည်အတိုင်းသာတည်း။ 'မစ္စုဇဟော' ဟူသည် သေခြင်းသုံးပါးကို စွန့်ပယ်၍ တည်သောသူ။ 'နိရုပဓိ' ဟူသည် ဥပဓိသုံးပါး မရှိသောသူ။ 'အပုနဗ္ဘဝါယ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ။ 'အမောဟယီ မစ္စုရာဇံ' ဟူသည်မှာ မာရ်မင်းသည် ၎င်း၏လားရာလမ်းကို မသိနိုင်အောင် မာရ်မင်းကို တွေဝေစေ၍ သွားလေပြီ။ တတိယသုတ်သည်လည်း ဟောပြီးသောနည်းအတိုင်းပင်တည်း။

๔-๖. ขีรรุกฺโขปมสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၆. ခီရရုက္ခောပမသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๓๑-๒๓๓. จตุตฺเถ อปฺปหีนฏฺเฐน อตฺถิ, เตเนวาห โส อปฺปหีโนติ. ปริตฺตาติ, ปพฺพตมตฺตมฺปิ รูปํ อนิฏฺฐํ อรชนียํ ปริตฺตํ นาม โหติ, เอวรูปาปิสฺส รูปา จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ทสฺเสติ. โก ปน วาโท อธิมตฺตานนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ ปนสฺส รชนียํ วตฺถุ จิตฺตํ ปริยาทิยตีติ เอตฺถ กา กถา? เอตฺถ จ นขปิฏฺฐิปมาณมฺปิ มณิมุตฺตาทิ รชนียํ วตฺถุ อธิมตฺตารมฺมณเมวาติ เวทิตพฺพํ. ทหโรติอาทีนิ ตีณิปิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. อาภินฺเทยฺยาติ ปหเรยฺย ปทาเลยฺย วา. ปญฺจเม ตทุภยนฺติ ตํ อุภยํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

၂၃၁-၂၃၃. စတုတ္ထသုတ်၌ အရိယာမဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသော အဖြစ်ကြောင့် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သော အပ္ပဟီနော' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ 'ပရိတ္တာ' ဟူသည် တောင်ခန့်ကြီးသော်လည်း အလိုမရှိအပ်၊ တပ်မက်ဖွယ် မရှိသော ရူပါရုံသည် ပရိတ္တ (အနည်းငယ်မျှ) မည်၏၊ ဤသို့သော ရူပါရုံတို့သည်လည်း ထိုမပယ်ရသေးသော ကိလေသာရှိသူ၏ စိတ်ကို လွှမ်းမိုးနိုင်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ 'ကော ပန ဝါဒေါ အဓိမတ္တာနံ' ဟူသည်မှာ တပ်မက်ဖွယ်ရှိသော ဣဋ္ဌာရုံဝတ္ထုသည် ထိုမပယ်ရသေးသော ကိလေသာရှိသူ၏ စိတ်ကို ထက်ဝန်းကျင် လွှမ်းမိုးယူနိုင်၏ဟူသော အရာ၌ ပြောဖွယ်ရာ အဘယ်ရှိအံ့နည်း။ ဤ၌ လက်သည်းခွံ ပမာဏမျှရှိသော ပုလဲ၊ ပတ္တမြားစသော တပ်မက်ဖွယ်ဝတ္ထုသည်လည်း အလွန်ကြီးမားသော (အဓိမတ္တ) အာရုံသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဒဟရော' စသော သုံးပုဒ်တို့သည်လည်း အချင်းချင်း ဝေဝုစ်တို့သာတည်း။ 'အဘိန္ဒေယျ' ဟူသည် ခုတ်ခတ်ရာ၏ သို့မဟုတ် ပေါက်ခွဲရာ၏။ ပဉ္စမသုတ်၌ 'တဒုဘယံ' ဟူသည် ထိုနှစ်ပါး။ ဆဋ္ဌသုတ်သည် လွယ်ကူထင်ရှားလှ၏။

๗. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

၇. ဥဒါယီသုတ်၏ အဖွင့်။

๒๓๔. สตฺตเม อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อิติปายนฺติ อิติปิ อยํ. อิมสฺมึ สุตฺเต อนิจฺเจน อนตฺตลกฺขณํ กถิตํ.

၂၃၄. သတ္တမသုတ်၌ 'အနေကပရိယာယေန' ဟူသည် များစွာသောအကြောင်းတို့ဖြင့်။ 'ဣတိပါယံ' ဟူသည် 'ဣတိပိ အယံ' (ဤသို့လည်း ဤကာယသည်)။ ဤသုတ်၌ အနိစ္စအဖြစ်ဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကို ဟောတော်မူအပ်၏။

๘. อาทิตฺตปริยายสุตฺตวณฺณนา

၈. အာဒိတ္တပရိယာယသုတ်၏ အဖွင့်။

๒๓๕. อฏฺฐเม อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโหติ ‘‘หตฺถา โสภนา ปาทา โสภนา’’ติ เอวํ อนุพฺยญฺชนวเสน นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตคฺคาโหติ หิ [Pg.51] สํสนฺเทตฺวา คหณํ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโหติ วิภตฺติคหณํ. นิมิตฺตคฺคาโห กุมฺภีลสทิโส สพฺพเมว คณฺหาติ, อนุพฺยญฺชนคฺคาโห รตฺตปาสทิโส วิภชิตฺวา หตฺถปาทาทีสุ ตํ ตํ โกฏฺฐาสํ. อิเม ปน ทฺเว คาหา เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, นานาชวนวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

၂၃၅. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'အနုဗျဉ္ဇနသော နိမိတ္တဂ္ဂါဟော' ဟူသည် 'လက်တို့သည် တင့်တယ်ကုန်၏၊ ခြေတို့သည် တင့်တယ်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ အနုဗျဉ္ဇန (အင်္ဂါကြီးငယ်) အစွမ်းဖြင့် နိမိတ်ယူခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား နိမိတ္တဂ္ဂါဟဟူသည် အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုလုံးအနေဖြင့် ယူခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟဟူသည် အစိတ်စိတ်ခွဲခြား၍ ယူခြင်းဖြစ်သည်။ နိမိတ္တဂ္ဂါဟသည် မိကျောင်းနှင့်တူသဖြင့် အလုံးစုံကို တစ်စုတည်း ယူတတ်၏။ အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟသည် မြှော့နှင့်တူသဖြင့် လက်ခြေစသည်တို့တွင် ထိုထိုအစိတ်အပိုင်းတို့ကို ခွဲခြား၍ ယူတတ်၏။ ဤနှစ်ပါးသော နိမိတ္တဂ္ဂါဟနှင့် အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟတို့ကို တစ်ကြိမ်တည်းသော ဇောဝါရ၌လည်း ရအပ်ကုန်၏၊ ထူးထူးသော ဇောဝါရတို့၌မူကား ပြောဖွယ်ရာမရှိပြီ။

นิมิตฺตสฺสาทคถิตนฺติ นิมิตฺตสฺสาเทน คนฺถิตํ พทฺธํ. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กเรยฺยาติ น โกจิ สํกิลิฏฺเฐน จิตฺเตน กาลํ กโรนฺโต นาม อตฺถิ. สพฺพสตฺตานญฺหิ ภวงฺเคเนว กาลกิริยา โหติ. กิเลสภยํ ปน ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สมยวเสน วา เอวํ วุตฺตํ. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อาปาถคเต อารมฺมเณ รตฺตจิตฺตํ วา ทุฏฺฐจิตฺตํ วา มูฬฺหจิตฺตํ วา อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ภวงฺเค ฐตฺวา กาลกิริยํ กโรติ. ตสฺมึ สมเย กาลํ กโรนฺตสฺส ทฺเวว คติโย ปาฏิกงฺขา, อิมสฺส สมยสฺส วเสเนตํ วุตฺตํ.

'နိမိတ္တဿာဒဂထိတံ' ဟူသည် နိမိတ်၌ သာယာသော တပ်မက်ခြင်းဖြင့် ငြိကပ်စပ်ယှက် စည်းနှောင်အပ်သော။ 'ဝိညာဏံ' ဟူသည် ကမ္မဝိညာဏ်တည်း။ 'တသ္မိံ စေ သမယေ ကာလံ ကရေယျ' ဟူသည်မှာ ညစ်နွမ်းသော စိတ္တုပ္ပါဒ်ဖြင့် စုတေသေဆုံးသူ မည်သည်မရှိ၊ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့၏ သေဆုံးခြင်း (စုတေခြင်း) သည် ဘဝင်စိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ကိလေသာ၏ ကြောက်ဖွယ်ဘေးကို ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် သေရာကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား စက္ခုဒွါရ၌ အာရုံသည် ထင်လာလတ်သော် တပ်မက်သောစိတ် သို့မဟုတ် ပြစ်မှားသောစိတ် သို့မဟုတ် တွေဝေသောစိတ်သည် အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားပြီးလျှင် ဘဝင်စိတ်သို့ သက်ဝင်တည်ရှိကာ စုတေခြင်းကို ပြု၏။ ထိုအခါ၌ စုတေသောသူအား လားရာဂတိနှစ်ပါးတို့သာ လိုလားအပ်ကုန်၏။ ဤကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ဤစကားကို ဟောတော်မူ၏။

อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวนฺติ อิมํ อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย อนุภวิตพฺพํ ทุกฺขํ สมฺปสฺสมาโน เอวํ วทามิ ตตฺตาย อโยสลากาย อกฺขีนิ อญฺชาเปตุกาโมติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อโยสงฺกุนาติ อยสูเลน. สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ทฺเวปิ กณฺณจฺฉิทฺทานิ วินิวิชฺฌิตฺวา ปถวิยํ อาโกฏนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ.

'Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnava' ဟူသည်ကား 'ရဟန်းတို့၊ များစွာသော အနှစ်တစ်သိန်းတို့ပတ်လုံး ငရဲ၌ ခံစားအပ်သော ဤဆင်းရဲခြင်း အပြစ်ကို ကောင်းစွာမြင်သည်ဖြစ်၍ ပူပြင်းလှစွာသော သံချောင်းဖြင့် မျက်စိတို့ကို ဖောက်ကွင်းအပ်စေကာမူ မြတ်သေး၏ဟု ငါဆို၏' ဟူလို။ ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ 'အယောသံကုနာ' ဟူသည် သံတံကျင်ဖြင့်။ 'သံပလိမဋ္ဌံ' ဟူသည် နားပေါက်နှစ်ခုလုံးကို ထုတ်ချင်းပေါက် ဖောက်၍ မြေ၌ ရိုက်နှက်နှိပ်စက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြင်းစွာ နှိပ်စက်အပ်စေကာမူ မြတ်သေး၏ ဟူလို။

ตติยวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ นขจฺเฉทนํ ปเวเสตฺวา อุกฺขิปิตฺวา สหธุนฏฺเฐน ฉินฺทิตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. จตุตฺถวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ พนฺธนมูลํ เฉตฺวา ปาตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. ปญฺจมวาเร สมฺปลิมฏฺฐนฺติ ติขิณาย สตฺติยา กายปสาทํ อุปฺปาเฏตฺวา ปตนวเสน สมฺปลิมฏฺฐํ. สตฺติยาติ เอตฺถ มหตี ทณฺฑกวาสิ เวทิตพฺพา. โสตฺตนฺติ นิปชฺชิตฺวา นิทฺโทกฺกมนํ. ยถารูปานํ วิตกฺกานํ วสํ คโต สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ อิมินา วิตกฺกานํ ยาว สงฺฆเภทา ปาปกมฺมาวหนตา ทสฺสิตา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

တတိယအကြိမ်၌ 'သံပလိမဋ္ဌံ' ဟူသည် လက်သည်းလှီး ဓားငယ်ကို သွင်း၍၊ အထက်သို့ပင့်ကာ၊ နှာခေါင်းပေါက်၏အလယ်၌ရှိသော ချုပ်ရိုးနှင့်တကွ ဖြတ်၍ ချခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြင်းစွာ နှိပ်စက်အပ်စေကာမူ မြတ်သေး၏။ စတုတ္ထအကြိမ်၌ 'သံပလိမဋ္ဌံ' ဟူသည် လျှာအရင်းကို ဖြတ်၍ ချခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြင်းစွာ နှိပ်စက်အပ်စေကာမူ မြတ်သေး၏။ ပဉ္စမအကြိမ်၌ 'သံပလိမဋ္ဌံ' ဟူသည် ထက်စွာသော လှံဖြင့် ကာယပသာဒကို ခွာ၍ ချခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြင်းစွာ နှိပ်စက်အပ်စေကာမူ မြတ်သေး၏။ ဤ၌ 'သတ္တိယာ' ဟူသည် ကြီးမားသော ဓားငယ်ဟု သိအပ်၏။ 'သောတ္တံ' ဟူသည် အိပ်ပျော်သွားခြင်းတည်း။ 'ယထာရူပါနံ ဝိတက္ကာနံ ဝသံ ဂတော သံဃံ ဘိန္ဒေယျ' ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် မိစ္ဆာဝိတက်တို့၏ သံဃာကို ကွဲပြားစေသည့်တိုင်အောင် ယုတ်မာသော ကံကို ဆောင်တတ်သည့်အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤ၌ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် လွယ်ကူထင်ရှားလှ၏။

๙-๑๐. ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. ပထမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๓๖-๒๓๗. นวเม [Pg.52] หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สตีติ หตฺเถสุ วิชฺชมาเนสุ. ทสเม น โหตีติ วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ทฺวีสุปิ เจเตสุ วิปากสุขทุกฺขเมว ทสฺเสตฺวา วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

၂၃၆-၂၃၇. နဝမသုတ်၌ "ဟတ္ထေသု ဘိက္ခဝေ သတိ" ဟူသည်မှာ လက်တို့ ရှိနေလတ်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဒသမသုတ်၌ "န ဟောတိ" ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် သစ္စာလေးပါးကို သိလတ္တံ့သောသူတို့၏ အလိုအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဤသုတ်နှစ်ပါးလုံး၌လည်း ဝိပါကသုခနှင့် ဝိပါကဒုက္ခကိုသာ ပြသ၍ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းသောတရားကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

สมุทฺทวคฺโค นิฏฺฐิโต.

သမုဒ္ဒဝဂ် ပြီးဆုံးပြီ။

๑๙. อาสีวิสวคฺโค

၁၉. အာသီဝိသဝဂ်။

๑. อาสีวิโสปมสุตฺตวณฺณนา

၁. အာသီဝိသုပမသုတ်အဖွင့်။

๒๓๘. อาสีวิสวคฺคสฺส ปฐเม ภิกฺขู อามนฺเตสีติ เอกจาริกทฺวิจาริกติจาริกจตุจาริกปญฺจจาริเก สภาควุตฺติโน การเก ยุตฺตปยุตฺเต สพฺเพปิ ทุกฺขลกฺขณกมฺมฏฺฐานิเก ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน โยคาวจเร ภิกฺขู อามนฺเตสิ. อิทญฺหิ สุตฺตํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปุคฺคเลสุปิ วิปญฺจิตญฺญูนํ ทิสาวาสิกานํ ทุกฺขลกฺขณกมฺมฏฺฐานิกานํ อุปฏฺฐานเวลาย อาคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนานํ วเสน วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีนํ จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ ปจฺจยภูตเมเวตํ. อุคฺฆฏิตญฺญู ปุคฺคโล หิ อิมสฺส สุตฺตสฺส มาติกานิกฺเขเปเนว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, วิปญฺจิตญฺญู มาติกาย วิตฺถารภาชเนน, เนยฺยปุคฺคโล อิมเมว สุตฺตํ สชฺฌายนฺโต ปริปุจฺฉนฺโต โยนิโส มนสิกโรนฺโต กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺโต ภชนฺโต ปยิรุปาสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ. ปทปรมสฺเสตํ สุตฺตํ อนาคเต วาสนา ภวิสฺสตีติ เอวํ สพฺเพสมฺปิ อุปการภาวํ ญตฺวา ภควา สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย อากาสํ วิตฺถาเรนฺโต วิย จกฺกวาฬปพฺพตํ กมฺเปนฺโต วิย จ มหนฺเตน อุสฺสาเหน เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติ อิมํ อาสีวิโสปมสุตฺตํ อารภิ.

၂၃၈. အာသီဝိသဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ" ဟူသည်မှာ တစ်ပါးတည်းသာ ကျင့်လေ့ရှိသော၊ နှစ်ပါး၊ သုံးပါး၊ လေးပါး၊ ငါးပါးစု၍ ကျင့်လေ့ရှိကုန်သော၊ အလားတူအကျင့်ရှိကုန်သော၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်းအမှုကို ပြုကြကုန်သော၊ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း၌ အားထုတ်ကြိုးပမ်းကုန်သော၊ အလုံးစုံသော ဒုက္ခလက္ခဏာကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းသော သခင်အရှင်ချည်းဖြစ်ကုန်သော၊ ဝန်းရံ၍ နေကြကုန်သော ယောဂါဝစရရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏။ ဤသုတ်ကို ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်လည်း ထိုထိုအရပ်၌ သီတင်းသုံးကြကုန်သော၊ ဒုက္ခလက္ခဏာကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းကြကုန်သော၊ ဖူးမြော်ရန် ညီလာခံကာလ၌ ရောက်လာကြကုန်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ဝန်းရံလျက် နေကြကုန်သော ဝိပဉ္စိတညုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဥဂ္ဃဋိတညု အစရှိသော လေးဦးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း ဤသုတ်သည် အမှီဥပနိဿယအကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်သာတည်း။ ဥဂ္ဃဋိတညုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသုတ်၏ မာတိကာကို ချပြကာမျှဖြင့်ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လတ္တံ့၊ ဝိပဉ္စိတညုပုဂ္ဂိုလ်သည် မာတိကာကို အကျယ်ဝေဖန်ဟောကြားခြင်းဖြင့် ရောက်လတ္တံ့၊ နေယျပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသုတ်ကိုပင်လျှင် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်လျက်၊ မေးမြန်းလျက်၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းလျက်၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခစားလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လတ္တံ့။ ပဒပရမပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသုတ်သည် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ဝါသနာကောင်းကို ဆောင်သည် ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း ကျေးဇူးပြုတတ်သည်၏အဖြစ်ကို သိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မြင်းမိုရ်တောင်ကို မချီသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ကို ချဲ့သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စကြာဝဠာတောင်ကို တုန်လှုပ်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း ကြီးစွာသော အားထုတ်ခြင်းဖြင့် "သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ" ဟု အစချီ၍ ဤအာသီဝိသုပမသုတ်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။

ตตฺถ จตฺตาโร อาสีวิสาติ กฏฺฐมุโข, ปูติมุโข, อคฺคิมุโข, สตฺถมุโขติ อิเม จตฺตาโร. เตสุ กฏฺฐมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ สุกฺขกฏฺฐํ วิย ถทฺธํ โหติ, สนฺธิปพฺเพสุ อธิมตฺตํ อยสูลสมปฺปิตํ วิย ติฏฺฐติ. ปูติมุเขน ทฏฺฐสฺส ปกฺกปูติปนสํ วิย วิปุพฺพกภาวํ อาปชฺชิตฺวา ปคฺฆรติ[Pg.53], จงฺควาเร ปกฺขิตฺตอุทกํ วิย โหติ. อคฺคิมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ ฌายิตฺวา ภสฺมมุฏฺฐิ วิย ถุสมุฏฺฐิ วิย จ วิปฺปกิรียติ. สตฺตมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลสรีรํ ภิชฺชติ, อสนิปาตฏฺฐานํ วิย มหานิขาทเนน ขตสนฺธิมุขํ วิย จ โหติ. เอวํ วิสวเสน วิภตฺตา จตฺตาโร อาสีวิสา.

ထိုသုတ်၌ "စတ္တာရော အာသီဝိသာ" ဟူသည်မှာ ကဋ္ဌမုခမြွေ၊ ပူတိမုခမြွေ၊ အဂ္ဂိမုခမြွေ၊ သတ္တမုခမြွေ ဟူ၍ ဤလေးမျိုးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုမြွေတို့တွင် ကဋ္ဌမုခမြွေ အကိုက်ခံရသူ၏ တစ်ကိုယ်လုံးသည် ထင်းခြောက်ကဲ့သို့ တောင့်တင်းခိုင်မာသွားပြီး ရိုးဆက်အဆစ်အရင်းတို့၌ သံတံကျင်ဖြင့် အထိုးခံရသကဲ့သို့ ပြင်းထန်စွာ နာကျင်တောင့်တင်းလျက် တည်ရှိနေတတ်သည်။ ပူတိမုခမြွေ အကိုက်ခံရသူ၏ တစ်ကိုယ်လုံးသည် မှည့်၍ပုပ်နေသော ပိန္နဲသီးကဲ့သို့ ပြည်ရည်များ ယိုထွက်ကာ အရည်စက်စက်ကျသော အဖြစ်သို့ ရောက်၍ ယိုစီးတတ်၏၊ ရေစစ်၌ လောင်းထည့်ထားသော ရေကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဂ္ဂိမုခမြွေ အကိုက်ခံရသူ၏ တစ်ကိုယ်လုံးသည် ပူလောင်ကျွမ်းမြိုက်ပြီး ပြာစုကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖွဲစုကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖရိုဖရဲ လွင့်စင်ပျက်စီးသွားတတ်သည်။ သတ္တမုခမြွေ အကိုက်ခံရသူ၏ တစ်ကိုယ်လုံးသည် စုတ်ပြတ်အက်ကွဲ၍ မိုးကြိုးကျရာအရပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆောက်ကြီးဖြင့် ထွင်းဖောက်ထားသော အဆစ်အပေါက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သည်။ ဤသို့လျှင် အဆိပ်၏အစွမ်းဖြင့် ခွဲခြားအပ်သော မြွေလေးမျိုးတို့ ဖြစ်ကြသည်။

วิสเวควิกาเรน ปเนเต โสฬส โหนฺติ. กฏฺฐมุโข หิ ทฏฺฐวิโส, ทิฏฺฐวิโส, ผุฏฺฐวิโส, วาตวิโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. เตน หิ ทฏฺฐมฺปิ ทิฏฺฐมฺปิ ผุฏฺฐมฺปิ ตสฺส วาเตน ปหฏมฺปิ สรีรํ วุตฺตปฺปกาเรน ถทฺธํ โหติ. เสเสสุปิ เอเสว นโยติ. เอวํ วิสเวควิการวเสน โสฬส โหนฺติ.

တစ်ဖန် အဆိပ်အဟုန်ကြောင့် ဖြစ်သော ဖောက်ပြန်မှုအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ထိုမြွေလေးမျိုးတို့သည် တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုး ဖြစ်လာကြပြန်သည်။ ကဋ္ဌမုခမြွေသည် ကိုက်သဖြင့် အဆိပ်သင့်သောမြွေ (ဒဋ္ဌဝိသ)၊ ကြည့်ရုံမျှဖြင့် အဆိပ်သင့်သောမြွေ (ဒိဋ္ဌဝိသ)၊ ထိရုံမျှဖြင့် အဆိပ်သင့်သောမြွေ (ဖုဋ္ဌဝိသ)၊ လေပင့်ရုံမျှဖြင့် အဆိပ်သင့်သောမြွေ (ဝါတဝိသ) ဟူ၍ လေးမျိုးရှိသည်။ ထိုကဋ္ဌမုခမြွေသည် ကိုက်သည်ဖြစ်စေ၊ အမျက်ထွက်၍ ကြည့်သည်ဖြစ်စေ၊ ထိမိသည်ဖြစ်စေ၊ ၎င်း၏နှာခေါင်းလေဖြင့် တိုက်ခတ်မိသည်ဖြစ်စေ ခန္ဓာကိုယ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း တောင့်တင်းသွားတတ်သည်။ ကျန်သော ပူတိမုခ၊ အဂ္ဂိမုခ၊ သတ္တမုခမြွေတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် အဆိပ်အဟုန်ကြောင့် ဖြစ်သော ဖောက်ပြန်မှုအစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏။

ปุน ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสน จตุสฏฺฐิ โหนฺติ. กถํ? กฏฺฐมุเขสุ ตาว ทฏฺฐวิโส จ อาคตวิโส โน โฆรวิโส, โฆรวิโส โน อาคตวิโส, อาคตวิโส เจว โฆรวิโส จ, เนวาคตวิโส น โฆรวิโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ยสฺส วิสํ สมฺปชฺชลิตติณุกฺกาย อคฺคิ วิย สีฆํ อภิรุหิตฺวา อกฺขีนิ คเหตฺวา ขนฺธํ คเหตฺวา สีสํ คเหตฺวา ฐิตนฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ มณิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, มนฺตํ ปน ปริวตฺเตตฺวา กณฺณวาตํ ทตฺวา ทณฺฑเกน ปหฏมตฺเต โอตริตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ, อยํ อาคตวิโส โน โฆรวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สณิกํ อภิรุหติ, อารุฬฺหารุฬฺหฏฺฐาเน ปน อยํ สีตอุทกํ วิย โหติ อุทกสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, ทฺวาทสวสฺสจฺจเยนาปิ กณฺณปิฏฺฐิขนฺธปิฏฺฐิกาทีสุ คณฺฑปิฬกาทิวเสน ปญฺญายติ, มนฺตปริวตฺตนาทีสุ จ กยิรมานาสุ สีฆํ น โอตรติ, อยํ โฆรวิโส โน อาคตวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สีฆํ อภิรุหติ, น สีฆํ โอตรติ อเนฬกสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ อาคตวิโส เจว โฆรวิโส จ. ยสฺส ปน วิสํ มนฺทํ โหติ, โอตาริยมานมฺปิ สุเขเนว โอตรติ นีลสปฺปธมฺมนิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ เนวาคตวิโส น โฆรวิโส นาม. อิมินา อุปาเยน กฏฺฐมุเข ทฏฺฐวิสาทโย ปูติมุขาทีสุ จ ทฏฺฐวิสาทโย เวทิตพฺพาติ. เอวํ ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสน จตุสฏฺฐิ.

တစ်ဖန် အမျိုးအစား ခွဲခြားမှုအစွမ်းဖြင့် ခြောက်ဆယ့်လေးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ရှေးဦးစွာ ကဋ္ဌမုခမြွေတို့တွင် အကိုက်ခံရ၍ အဆိပ်သင့်သောမြွေသည် (၁) လျှင်မြန်စွာ အဆိပ်တက်သော်လည်း မပြင်းထန်သောမြွေ (အာဂတဝိသ နော ဃောရဝိသ)၊ (၂) ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော်လည်း မလျှင်မြန်သောမြွေ (ဃောရဝိသ နော အာဂတဝိသ)၊ (၃) လျှင်မြန်စွာလည်း အဆိပ်တက်၍ ပြင်းထန်သော အဆိပ်လည်းရှိသောမြွေ (အာဂတဝိသ စေဝ ဃောရဝိသ စ)၊ (၄) လျှင်မြန်စွာလည်း အဆိပ်မတက်၊ ပြင်းလည်းမပြင်းထန်သောမြွေ (နေဝါဂတဝိသ န ဃောရဝိသ) ဟူ၍ လေးမျိုးရှိသည်။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် မြွေစိမ်းစသည်တို့၏ အဆိပ်ကဲ့သို့ အလျှံတောက်နေသော မြက်မီးရှူး၏ မီးကဲ့သို့ လျှင်မြန်စွာ အဆိပ်တက်၍ မျက်စိ၊ ပခုံး၊ ဦးခေါင်းတို့ကို ရစ်ပတ်ဖမ်းယူကာ တည်ရှိနေသည်ဟု ဆိုရလောက်အောင် ဖြစ်သော်လည်း၊ မန္တရားကို အဖန်ဖန်ရွတ်၍ နားသို့မှုတ်ကာ သစ်ကိုင်းနှင့် ပုတ်ခတ်ကာမျှဖြင့် အဆိပ်ကျဆင်း၍ ကိုက်သောနေရာ၌သာ တည်ရှိနေတတ်သော မြွေသည် "အာဂတဝိသ နော ဃောရဝိသ" မည်၏။ ရေမြွေစသည်တို့၏ အဆိပ်ကဲ့သို့ အဆိပ်သည် ဖြည်းဖြည်းချင်း တက်သော်လည်း တက်ရာတက်ရာအရပ်၌ အေးသောရေကဲ့သို့ ဖြစ်နေတတ်ကာ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်လွန်သော်လည်း နားထင်၊ ကုပ်စပ်၊ ကျောပြင်စသည်တို့၌ အိုင်းအမာ၊ ဝက်ခြံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားပေါ်ပေါက်တတ်၏၊ မန္တရားမန်းမှုတ်ခြင်းစသော သမားတော်တို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများကို ပြုလုပ်သော်လည်း ချက်ချင်းမကျဆင်းတတ်သော မြွေသည် "ဃောရဝိသ နော အာဂတဝိသ" မည်၏။ စပါးကြီးမြွေစသည်တို့၏ အဆိပ်ကဲ့သို့ အဆိပ်သည် လျှင်မြန်စွာ တက်၍ လျှင်မြန်စွာ မကျဆင်းတတ်သော မြွေသည် "အာဂတဝိသ စေဝ ဃောရဝိသ စ" မည်၏။ မြွေစိမ်းမြွေကြိုင်းစသည်တို့၏ အဆိပ်ကဲ့သို့ အဆိပ်သည် နှေးကွေးပြီး ချွတ်ယွင်းစေလျှင်လည်း လွယ်ကူစွာ ကျဆင်းတတ်သော မြွေသည် "နေဝါဂတဝိသ န ဃောရဝိသ" မည်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကဋ္ဌမုခမြွေ၌ ဒိဋ္ဌဝိသစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပူတိမုခစသော မြွေတို့၌လည်းကောင်း ဒဋ္ဌဝိသစသည်တို့ကို သိအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် အမျိုးအစား ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုအစွမ်းဖြင့် ခြောက်ဆယ့်လေးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏။

เตสุ [Pg.54] ‘‘อณฺฑชา นาคา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๓๔๒-๓๔๔) โยนิวเสน เอเกกํ จตุธา วิภชิตฺวา ฉปณฺณาสาธิกานิ ทฺเว สตานิ โหนฺติ. เต ชลชาถลชาติ ทฺวิคุณิตา ทฺวาทสาธิกานิ ปญฺจสตานิ โหนฺติ, เต กามรูปอกามรูปานํ วเสน ทฺวิคุณิตา จตุวีสาธิกสหสฺสสงฺขา โหนฺติ. ปุน คตมคฺคสฺส ปฏิโลมโต สํขิปฺปมานา กฏฺฐมุขาทิวเสน จตฺตาโรว โหนฺตีติ. เต สนฺธาย ภควา ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อาสีวิสา’’ติ อาห. กุลวเสน หิ เอเต คหิตา.

ထိုခြောက်ဆယ့်လေးမျိုးတို့တွင် "အဏ္ဍဇနဂါး" အစရှိသည်ဖြင့် ယောနိလေးမျိုးအစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးစီကို လေးပုံစီ ဝေဖန်လျှင် နှစ်ရာ့ငါးဆယ့်ခြောက်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမြွေတို့ကို ရေ၌ဖြစ်သောမြွေ၊ ကုန်း၌ဖြစ်သောမြွေဟူ၍ နှစ်မျိုးဖြင့် မြှောက်လျှင် ငါးရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့ကို အလိုရှိတိုင်း အဆင်းသဏ္ဌာန်ဖန်ဆင်းနိုင်သောမြွေ၊ မဖန်ဆင်းနိုင်သောမြွေဟူ၍ နှစ်မျိုးဖြင့် ထပ်မံမြှောက်လျှင် တစ်ထောင့်နှစ်ဆယ့်လေးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ဖန် ဆိုခဲ့ပြီးသော အရေအတွက်မှ ပြောင်းပြန်ခေါက်တုံ့ပြန်၍ အကျဉ်းချုံ့သော် ကဋ္ဌမုခစသော ပါဠိတော်လာမြွေတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမြွေလေးမျိုးကို ရည်ညွှန်း၍ မြတ်စွာဘုရားသည် "သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော အာသီဝိသာ" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အမျိုးဇာတ်အစွမ်းအားဖြင့် ထိုမြွေလေးမျိုးကို ယူတော်မူအပ်သတည်း။

ตตฺถ อาสีวิสาติ อาสิตฺตวิสาติปิ อาสีวิสา, อสิตวิสาติปิ อาสีวิสา, อสิสทิสวิสาติปิ อาสีวิสา. อาสิตฺตวิสาติ สกลกาเย อาสิญฺจิตฺวา วิย ฐปิตวิสา, ปรสฺส จ อตฺตโน สรีเร จ อาสิญฺจนวิสาติ อตฺโถ. อสิตวิสาติ ยํ ยํ เอเตหิ อสิตํ โหติ ปริภุตฺตํ, ตํ ตํ วิสเมว สมฺปชฺชติ, ตสฺมา อสิตํ วิสํ โหติ เอเตสนฺติ อาสีวิสา. อสิสทิสวิสาติ อสิวิย ติขิณํ ปรมมฺมจฺเฉทนสมตฺถํ วิสํ เอเตสนฺติ อาสีวิสาติ เอวเมตฺถ วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺคเตชาติ อุคฺคตเตชา พลวเตชา. โฆรวิสาติ ทุนฺนิมฺมทฺทนวิสา.

ထိုပုဒ်တို့တွင် "အာသီဝိသ" ဟူသောပုဒ်၏ ဝိဂြိုဟ်ကို သိအပ်၏။ သွန်းလောင်းအပ်သော အဆိပ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း (အာသိတ္တဝိသ)၊ စားသမျှအစာသည် အဆိပ်သာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း (အသိတဝိသ)၊ သန်လျက်နှင့်တူသော အဆိပ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း (အသိသဒိသဝိသ) "အာသီဝိသ" မည်ကုန်၏။ "အာသိတ္တဝိသ" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ် သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးကိုယ်၌ သွန်းလောင်းအပ်သကဲ့သို့ တည်ရှိနေသော အဆိပ်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "အသိတဝိသ" ဟူသည်မှာ ထိုမြွေတို့သည် အကြင်အကြင် အစာကို စားသုံးအပ်၏၊ ထိုစားသုံးအပ်သမျှသော အစာသည် အဆိပ်ချည်းသာ ဖြစ်သွား၏၊ ထို့ကြောင့် စားသမျှအစာသည် အဆိပ်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "အာသီဝိသ" မည်၏ဟု အနက်ရသည်။ "အသိသဒိသဝိသ" ဟူသည်မှာ သန်လျက်ကဲ့သို့ ထက်မြက်လှစွာသော၊ ဖြတ်တောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော အဆိပ်ရှိသောကြောင့် "အာသီဝိသ" ဟု မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအာသီဝိသသဒ္ဒါ၌ ဝစနတ္ထကို သိအပ်၏။ "ဥဂ္ဂတေဇာ" ဟူသည်မှာ ထက်မြက်သောတန်ခိုး၊ အားကောင်းသောတန်ခိုးရှိကုန်သော (သူတို့တည်း)။ "ဃောရဝိသာ" ဟူသည်မှာ မန္တရားဆေးဝါးတို့ဖြင့် နှိပ်နင်းဖြေဖျောက်ရန် ခဲယဉ်းသောအဆိပ် ရှိကုန်သော (သူတို့တည်း)။

เอวํ วเทยฺยุนฺติ ปฏิชคฺคาปนตฺถํ เอวํ วเทยฺยุํ. ราชาโน หิ อาสีวิเส คาหาเปตฺวา – ‘‘ตถารูเป โจเร วา เอเตหิ ฑํสาเปตฺวา มาเรสฺสาม, นครูปโรธกาเล ปรเสนาย วา ตํ ขิปิสฺสาม, ปรพลํ นิมฺมทฺเทตุํ อสกฺโกนฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา วรสยนํ อารุยฺห เอเตหิ อตฺตานํ ฑํสาเปตฺวา สตฺตูนํ วสํ อนาคจฺฉนฺตา อตฺตโน รุจิยา มริสฺสามา’’ติ อาสีวิเส ชคฺคาเปนฺติ. เต ยํ โจรํ สหสาว มาเรตุํ น อิจฺฉนฺติ, ‘‘เอวเมเต ทีฆรตฺตํ ทุกฺขปฺปตฺโต หุตฺวา มริสฺสนฺตี’’ติ อิจฺฉนฺตา ตํ ปุริสํ เอวํ วทนฺติ อิเม เต อมฺโภ ปุริส จตฺตาโร อาสีวิสาติ.

‘ဧဝံဝဒေယျုံ’ ဟူသည်မှာ လုပ်ကျွေးမွေးမြူစေရန် ဤသို့ ပြောဆိုရာ၏ ဟူလို။ အကျယ်အားဖြင့် မင်းတို့သည် သန်လျက်ကဲ့သို့ ထက်မြက်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေတို့ကို ဖမ်းဆီးစေပြီးလျှင် ‘ထိုသို့သော မြွေကိုက်သတ်ထိုက်သည့် အပြစ်ရှိသော ခိုးသူတို့ကိုလည်း ဤမြွေတို့ဖြင့် ကိုက်စေ၍ သတ်ကုန်အံ့၊ မြို့ကို ရန်သူဝန်းရံသောအခါ၌လည်း ရန်သူ့စစ်သည်တို့ထံသို့ ပစ်ချကုန်အံ့၊ ရန်သူ့အင်အားကို မနှိမ်နင်းနိုင်ပါကလည်း ကောင်းမွန်သော ဘောဇဉ်ကို စားသုံး၍ မြတ်သောအိပ်ရာသို့ တက်ပြီးလျှင် ဤမြွေတို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ကိုက်စေကာ ရန်သူတို့၏ လက်အောက်သို့ မကျရောက်စေဘဲ မိမိတို့အလိုအတိုင်း သေကုန်အံ့’ ဟု ကြံစည်၍ အဆိပ်ရှိသော မြွေတို့ကို မွေးမြူကြကုန်၏။ ထိုမင်းတို့သည် အကြင်ခိုးသူကို ချက်ချင်းမသတ်လိုဘဲ ‘ဤသူသည် ကြာမြင့်စွာ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်၍ သေရလိမ့်မည်’ ဟု အလိုရှိသဖြင့် ထိုယောကျ်ားအား ‘အချင်းယောကျ်ား... ဤသူတို့သည် သင့်အတွက် မွေးမြူရမည့် အဆိပ်ရှိသော မြွေလေးကောင် ဖြစ်သည်’ ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကုန်၏။

ตตฺถ กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล. สํเวเสตพฺพาติ นิปชฺชาเปตพฺพา. อญฺญตโร วา อญฺญตโร วาติ กฏฺฐมุขาทีสุ โย โกจิ. ยํ เต อมฺโภ ปุริส กรณียํ, ตํ กโรหีติ อิทํ อตฺถจรกสฺส วจนํ เวทิตพฺพํ. ตสฺส กิร ปุริสสฺส เอวํ อาสีวิเส ปฏิปาเทตฺวา ‘อยํ โว อุปฏฺฐาโก’ติ จตูสุ เปฬาสุ ฐปิตานํ อาสีวิสานํ อาโรเจนฺติ. อเถโก นิกฺขมิตฺวา อาคมฺม ตสฺส ปุริสสฺส ทกฺขิณปาทานุสาเรน อภิรุหิตฺวา [Pg.55] ทกฺขิณหตฺถํ มณิพนฺธโต ปฏฺฐาย เวเฐตฺวา ทกฺขิณกณฺณโสตมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ. อปโร วามปาทานุสาเรน อภิรุหิตฺวา ตเถว วามหตฺถํ เวเฐตฺวา วามกณฺณโสตมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ, ตติโย นิกฺขมิตฺวา อภิมุขํ อภิรุหิตฺวา กุจฺฉึ เวเฐตฺวา คลวาฏกมูเล ผณํ กตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ, จตุตฺโถ ปิฏฺฐิภาเคน อภิรุหิตฺวา คีวํ เวเฐตฺวา อุปริมุทฺธนิ ผณํ ฐเปตฺวา สุสูติ กโรนฺโต นิปชฺชิ.

ထိုပါဠိတော်၌ ‘ကာလေနကာလံ’ ဟူသည်မှာ ရံဖန်ရံခါ၌ ဟူလို။ ‘သံဝေသေတဗ္ဗာ’ ဟူသည်မှာ အိပ်စက်စေအပ်ကုန်၏ (သိပ်ရမည်) ဟူလို။ ‘အညတရော ဝါ အညတရော ဝါ’ ဟူသည်မှာ ကဋ္ဌမုခအစရှိသော မြွေတို့တွင် တစ်ကောင်ကောင်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အချင်းယောကျ်ား... သင့်အား ပြုဖွယ်ကိစ္စ တစ်စုံတစ်ရာ ရှိပါက ထိုအမှုကို ပြုလော့’ ဟူသော ဤစကားသည် အကျိုးကို လိုလားသောသူ၏ စကားဟု သိအပ်၏။ ထိုယောကျ်ားအား ဤသို့သောစကားဖြင့် မွေးမြူရန် မြွေတို့ကို အပ်နှံ၍ ‘ဤသူသည် သင်တို့၏ လုပ်ကျွေးသူ ဖြစ်သည်’ ဟု ခြင်းတောင်းလေးခု၌ ထည့်ထားသော မြွေတို့အား ကြားပြောကုန်၏။ ထိုအခါ မြွေတစ်ကောင်သည် ထွက်လာပြီး ထိုယောကျ်ား၏ လက်ယာခြေမှတစ်ဆင့် တက်၍ လက်ယာလက်ကို လက်ကောက်ဝတ်မှစ၍ ရစ်ပတ်လျက် လက်ယာနားပေါက်အနီးတွင် ပါးပျဉ်းထောင်ကာ ‘ရှူးရှူး’ ဟု အသံပြုရင်း အိပ်လေ၏။ အခြားမြွေတစ်ကောင်သည်လည်း လက်ဝဲခြေမှတစ်ဆင့် တက်၍ ထို့အတူပင် လက်ဝဲလက်ကို ရစ်ပတ်ကာ လက်ဝဲနားပေါက်အနီးတွင် ပါးပျဉ်းထောင်လျက် ‘ရှူးရှူး’ ဟု အသံပြုရင်း အိပ်လေ၏။ သုံးခုမြောက်သော မြွေသည် ထွက်လာပြီး ရှေ့တည့်တည့်မှ တက်ကာ ဝမ်းဗိုက်ကို ရစ်ပတ်၍ လည်ချောင်းရင်း (ရေမြိုရင်း) တွင် ပါးပျဉ်းထောင်လျက် ‘ရှူးရှူး’ ဟု အသံပြုရင်း အိပ်လေ၏။ လေးခုမြောက်သော မြွေသည် ကျောပြင်မှတစ်ဆင့် တက်၍ လည်ပင်းကို ရစ်ပတ်ကာ ဦးခေါင်းထိပ်ပေါ်၌ ပါးပျဉ်းမိုးလျက် ‘ရှူးရှူး’ ဟု အသံပြုရင်း အိပ်လေ၏။

เอวํ จตูสุ อาสีวิเสสุ สรีรฏฺฐเกสุเยว ชาเตสุ เอโก ตสฺส ปุริสสฺส อตฺถจรกปุริโส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ เต, โภ ปุริส, ลทฺธ’’นฺติ, ปุจฺฉิ. ตโต เตน ‘‘อิเม เม, โภ, หตฺเถสุ หตฺถกฏกํ วิย พาหาสุ เกยูรํ วิย กุจฺฉิมฺหิ กุจฺฉิเวฐนสาฏโก วิย กณฺเณสุ กณฺณจูฬิกา วิย คเล มุตฺตาวลิโย วิย สีเส สีสปสาธนํ วิย เกจิ อลงฺการวิเสสา รญฺญา ทินฺนา’’ติ วุตฺเต โส อาห – ‘‘โภ อนฺธพาล, มา เอวํ มญฺญิตฺถ ‘รญฺญา เม ตุฏฺเฐเนตํ ปสาธนํ ทินฺน’นฺติ. ตฺวํ รญฺโญ อาคุจารี โจโร, อิเม จ จตฺตาโร อาสีวิสา ทุรุปฏฺฐาหา ทุปฺปฏิชคฺคิยา, เอกสฺมึ อุฏฺฐาตุกาเม เอโก นฺหายิตุกาโม โหติ, เอกสฺมึ นฺหายิตุกาเม เอโก ภุญฺชิตุกาโม, เอกสฺมึ ภุญฺชิตุกาเม เอโก นิปชฺชิตุกาโม. เตสุ ยสฺเสว อิจฺฉา น ปูรติ, โส ตตฺเถว ฑํสิตฺวา มาเรตี’’ติ. อตฺถิ ปน, โภ, เอวํ สนฺเต โกจิ โสตฺถิมคฺโคติ? อาม, ราชปุริสานํ วิกฺขิตฺตภาวํ ญตฺวา ปลายนํ โสตฺถิภาโวติ วตฺวา ‘‘ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ วเทยฺย.

ဤသို့လျှင် မြွေလေးကောင်တို့သည် ထိုယောကျ်ား၏ ကိုယ်ပေါ်တွင် တည်ရှိနေကြကုန်စဉ်၊ ထိုယောကျ်ား၏ အကျိုးကို လိုလားသောသူတစ်ဦးသည် ထိုသူကို မြင်သဖြင့် ‘အို ယောကျ်ား... သင်သည် ဘာထူးခြားသော အရာကို ရသနည်း’ ဟု မေး၏။ ထိုအခါ ထိုယောကျ်ားက ‘အချင်း... ငါ့အား ပြည်ရှင်မင်းကြီးသည် လက်၌ လက်ကောက်ကဲ့သို့၊ လက်မောင်း၌ လက်ကြပ်ကဲ့သို့၊ ဝမ်း၌ ခါးပတ်ပုဆိုးကဲ့သို့၊ နား၌ နားတောင်း (နားပန်းဆံ) ကဲ့သို့၊ လည်ပင်း၌ ပုလဲဆွဲကြိုးကဲ့သို့၊ ဦးခေါင်း၌ ဦးခေါင်းတန်ဆာကဲ့သို့သော ဤတန်ဆာထူးတို့ကို ပေးသနားတော်မူခဲ့သည်’ ဟု ဆိုလတ်သော် ထိုသူတော်ကောင်းက ဤသို့ ပြော၏။ ‘အို လူမိုက်... “မင်းကြီးသည် နှစ်သက်တော်မူသဖြင့် ဤတန်ဆာကို ငါ့အား သနားတော်မူသည်” ဟု ဤသို့ မမှတ်လင့်။ သင်သည် မင်းကြီး၏ အပြစ်ကို ပြုသော ခိုးသူဖြစ်၏၊ ဤမြွေလေးကောင်တို့သည် မွေးမြူရခက်လှ၏၊ ပြုစုလုပ်ကျွေးရခက်လှ၏။ မြွေတစ်ကောင်က ထလိုသော် တစ်ကောင်က ရေချိုးလို၏၊ တစ်ကောင်က ရေချိုးလိုသော် တစ်ကောင်က စားလို၏၊ တစ်ကောင်က စားလိုသော် တစ်ကောင်က အိပ်လို၏။ ထိုမြွေတို့တွင် အကြင်မြွေ၏ အလိုဆန္ဒ မပြည့်စုံပါက ထိုအလိုမပြည့်သောမြွေသည် ထိုနေရာ၌ပင် သင့်ကို ကိုက်၍ သေစေလိမ့်မည်’ ဟု ဆို၏။ ‘အို သခင်... ဤသို့ ဖြစ်ပါက ချမ်းသာရာရကြောင်း လမ်းစ တစ်စုံတစ်ရာ ရှိပါသေးသလော’ ဟု မေးရာ၊ ‘ရှိပါ၏၊ မင်းချင်းတို့ မေ့လျော့ဆိတ်ငြိမ်သော အခြေအနေကို သိ၍ ထွက်ပြေးခြင်းသည်သာ ဘေးကင်းရာအကြောင်း ဖြစ်၏’ ဟု ပြောဆိုကာ ‘သင့်၌ ပြုဖွယ်ရှိသည်ကို ပြုလော့’ ဟု ဆိုရာ၏။

ตํ สุตฺวา อิตโร จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขณํ ราชปุริเสหิ จ ปวิวิตฺตํ ทิสฺวา, วามหตฺเถน ทกฺขิณหตฺถํ เวเฐตฺวา, ทกฺขิณกณฺณจูฬิกาย ผณํ ฐเปตฺวา, สยิตาสีวิสสฺส สรีรํ ปริมชฺชนฺโต วิย สณิกํ ตํ อปเนตฺวา, เอเตเนว อุปาเยน เสเสปิ อปเนตฺวา เตสํ ภีโต ปลาเยยฺย. อถ นํ เต อาสีวิสา ‘‘อยํ อมฺหากํ รญฺญา อุปฏฺฐาโก ทินฺโน’’ติ อนุพนฺธมานา อาคจฺเฉยฺยุํ. อิทํ สนฺธาย อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ…เป… ปลาเยถาติ วุตฺตํ.

ထိုစကားကို ကြားသဖြင့် အခြားမြွေသမားခိုးသူသည် မြွေလေးကောင်တို့၏ မေ့လျော့သော ခဏကိုလည်းကောင်း၊ မင်းချင်းတို့နှင့် ဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်ကိုလည်းကောင်း မြင်၍၊ လက်ဝဲလက်ဖြင့် လက်ယာလက်ကို ပတ်ပြီး၊ လက်ယာနားပန်း၌ ပါးပျဉ်းကို ထား၍ အိပ်ပျော်နေသော မြွေ၏ ကိုယ်ကို သုံးသပ်ဘိသကဲ့သို့ ဖြည်းဖြည်းချင်း ထိုမြွေကို ဖယ်ရှားပြီးလျှင်၊ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ကြွင်းသောမြွေတို့ကိုလည်း ဖယ်ရှားကာ ထိုမြွေတို့ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထွက်ပြေးရာ၏။ ထိုသို့ ပြေးသောအခါ ထိုမြွေတို့သည် ‘ဤသူကို မင်းကြီးက ငါတို့အား အလုပ်အကျွေးအဖြစ် ပေးအပ်ထားသည်’ ဟု ဆိုကာ ထက်ကျပ်မကွာ အစဉ်လိုက်လျက် လာကြကုန်ရာ၏။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘ရဟန်းတို့... ထိုအခါ ထိုယောကျ်ားသည် ကြောက်ရွံ့သဖြင့် မြွေလေးကောင်တို့မှ...ပ... ထွက်ပြေးရာ၏’ ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ตสฺมึ ปน ปุริเส เอวํ อาคตมคฺคํ โอโลเกตฺวา โอโลเกตฺวา ปลายนฺเต ราชา ‘‘ปลาโต โส ปุริโส’’ติ สุตฺวา ‘‘โก นุ โข ตํ อนุพนฺธิตฺวา ฆาเตตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ วิจินนฺโต ตสฺเสว ปจฺจตฺถิเก ปญฺจ [Pg.56] ชเน ลภิตฺวา ‘‘คจฺฉถ นํ อนุพนฺธิตฺวา ฆาเตถา’’ติ เปเสยฺย. อถสฺส อตฺถจรา ปุริสา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา อาโรเจยฺยุํ. โส ภิยฺโยโสมตฺตาย ภีโต ปลาเยถ. อิมมตฺถํ สนฺธาย ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุนฺติอาทิ วุตฺตํ.

ထိုယောကျ်ားသည် ဤသို့ လာရာလမ်းကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကာ အပြင်းအထန် ထွက်ပြေးလတ်သော်၊ မင်းကြီးသည် ‘ထိုယောကျ်ား ပြေးလေပြီ’ ဟု ကြားသိရ၍ ‘ဘယ်သူသည် ထိုယောကျ်ားကို လိုက်လံဖမ်းဆီး၍ သတ်နိုင်အံ့နည်း’ ဟု ရှာဖွေလတ်သော် ထိုခိုးသူ၏ ရန်သူဖြစ်သော လူငါးယောက်ကို ရရှိသဖြင့် ‘သွားကြကုန်၊ ထိုသူကို ထက်ကျပ်မကွာ လိုက်၍ သတ်ကြလော့’ ဟု စေလွှတ်ရာ၏။ ထိုအခါ ထိုခိုးသူအား အကျိုးဆောင်ပေးသူတို့က ထိုအကြောင်းအရာကို သိ၍ ကြားပြောကြကုန်ရာ၏။ ထိုအခါ ထိုသူသည် အလွန်အမင်း ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်လျက် ထွက်ပြေးရာ၏။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘တမေနံ ဧဝံ ဝဒေယျုံ’ အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโกติ ‘‘ปฐมํ อาสีวิเสหิ อนุพทฺโธ อิโต จิโต จ เต วญฺเจนฺโต ปลายิ, อิทานิ ปญฺจหิ ปจฺจตฺถิเกหิ อนุพทฺโธ สุฏฺฐุตรํ ปลายติ, น สกฺกา โส เอวํ คเหตุํ, อุปลาฬนาย ปน สกฺกา, ตสฺมา ทหรกาลโต ปฏฺฐาย เอกโต ขาทิตฺวา จ ปิวิตฺวา จ สนฺถวํ อนฺตรจรํ วธกมสฺส เปเสถา’’ติ อมจฺเจหิ วุตฺเตน รญฺญา ปริเยสิตฺวา เปสิโต อนฺตรจโร วธโก.

‘ခြောက်ယောက်မြောက် အတွင်းလှည့်လည်သူ လူသတ်သမား’ ဟူသည်မှာ- ရှေးဦးစွာ မြွေတို့က လိုက်လံဖမ်းဆီးစဉ်က ထိုမြွေတို့ကို လှည့်ပတ်ကာ ဤမှထိုမှ ပြေးခဲ့ရ၏။ ယခုမူ ရန်သူလူသတ်သမား ငါးယောက်တို့က ထပ်မံလိုက်လံသဖြင့် သာလွန်ပြင်းထန်စွာ ပြေးရပြန်သည်။ ထိုခိုးသူကို ဤသို့ အတင်းအဓမ္မ ဖမ်းဆီးရန် မတတ်နိုင်၊ ချော့မော့ဖြားယောင်းခြင်းဖြင့်သာ ဖမ်းဆီးနိုင်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ငယ်စဉ်ကတည်းကပင် အတူစား၊ အတူသောက်၍ အကျွမ်းတဝင်ရှိခဲ့ဖူးသူ ‘အတွင်းလှည့်လည်သူ လူသတ်သမား’ ကို စေလွှတ်တော်မူပါဟု ပညာရှိအမတ်တို့ လျှောက်တင်ချက်အရ မင်းကြီးက ရှာဖွေစေလွှတ်လိုက်သော အနီးကပ်ကျွမ်းဝင်သည့် လူသတ်သမားကို ဆိုလိုသည်။

โส ปสฺเสยฺย สุญฺญํ คามนฺติ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ปทํ ฆายิตฺวา ฆายิตฺวา เวเคนาคจฺฉนฺเต จตฺตาโร อาสีวิเส ปญฺจ วธเก ปจฺจตฺถิเก ฉฏฺฐญฺจ อนฺตรจรํ วธกํ ‘‘นิวตฺต โภ, มา ปลายิ, ปุตฺตทาเรน สทฺธึ กาเม ปริภุญฺชนฺโต สุขํ วสิสฺสสี’’ติ วตฺวา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ภิยฺโยโสมตฺตาย เยน วา เตน วา ปลายนฺโต ปจฺจนฺตรฏฺเฐ อภิมุขคตํ เอกํ ฉกุฏิกํ สุญฺญํ คามํ ปสฺเสยฺย. ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺยาติ ธนธญฺญมญฺจปีฐาทีหิ วิรหิตตฺตา ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺย. ตุจฺฉกํ สุญฺญกนฺติ เอตสฺเสว เววจนํ. ปริมเสยฺยาติ ‘‘สเจ ปานียํ ภวิสฺสติ, ปิวิสฺสามิ, สเจ ภตฺตํ ภวิสฺสติ, ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ภาชนํ วิวริตฺวา หตฺถํ อนฺโต ปเวเสตฺวา ปริมเสยฺย.

‘ထိုသူသည် ဆိတ်ငြိမ်သောရွာကို မြင်ရာ၏’ ဟူသည်မှာ- ထိုယောကျ်ားသည် ပြန်လည်ကြည့်ရှုလတ်သော်၊ ခြေရာကို နမ်းရှုပ်လျက် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် လိုက်လာကြသော မြွေလေးကောင်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရန်သူဖြစ်သော လူသတ်သမား ငါးယောက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ‘အို အဆွေ... ပြန်ခဲ့ပါ၊ မပြေးပါနှင့်၊ သားမယားနှင့်အတူ ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားလျက် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရပါမည်’ ဟု လှည့်ပတ်ဖြားယောင်း၍ လာနေသော ခြောက်ယောက်မြောက် အတွင်းလူသတ်သမားကိုလည်းကောင်း မြင်၍၊ ယခင်ထက် လွန်စွာ ကြောက်လန့်တုန်လှုပ်လျက် ဟုတ်ဟုတ်ငြားငြား အရပ်ရပ်သို့ ပြေးသွားရာ တိုင်းစွန်ပြည်ဖျားအရပ်၌ ဆိုက်ဆိုက်မြိုက်မြိုက် ရောက်လာသော အိမ်ခြေခြောက်လုံးမျှသာရှိပြီး လူသူဆိတ်သုန်းနေသော ရွာဆိုးတစ်ခုကို မြင်တွေ့ရာ၏။ ‘အချည်းနှီးသာလျှင် ဝင်ရာ၏’ ဟူသည်မှာ ရွှေငွေစပါး ညောင်စောင်း အင်းပျဉ် စသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်နေသောကြောင့် လွတ်နေသော အိမ်အချည်းနှီးသို့သာ ဝင်ရာ၏ ဟူလို။ ‘တုစ္ဆကံ’ နှင့် ‘သုညကံ’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် ‘ရိတ္တကံ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်များသာ ဖြစ်သည်။ ‘စမ်းသပ်ရှာဖွေရာ၏’ ဟူသည်မှာ ‘အကယ်၍ သောက်ရေရှိပါက သောက်အံ့၊ အကယ်၍ ထမင်းရှိပါက စားအံ့’ ဟူသော မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် အိုးခွက်ကို ဖွင့်လှစ်၍ မိမိလက်ကို အတွင်းသို့ သွင်းကာ စမ်းသပ်ကြည့်ရှုရာ၏ ဟူလို။

ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุนฺติ ฉนฺนํ ฆรานํ เอกฆเรปิ กิญฺจิ อลภิตฺวา คามมชฺเฌ เอโก สนฺทจฺฉาโย รุกฺโข อตฺถิ, ตตฺถ วงฺกผลกํ อตฺถตํ ทิสฺวา, ‘‘อิธ ตาว นิสีทิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา, ตตฺถ นิสินฺนํ มนฺทมนฺเทน วาเตน พีชิยมานํ ตตฺตกมตฺตมฺปิ สุขํ สนฺตโต อสฺสาทยมานํ, ตเมนํ ปุริสํ เกจิเทว อตฺถจรกา พหิ ปวตฺตึ ญตฺวา อาคตา เอวํ วเทยฺยุํ. อิทานิ อมฺโภ ปุริสาติ อมฺโภ, ปุริส, อิทานิ. โจรา คามฆาตกาติ ‘‘ยเทเวตฺถ ลภิสฺสาม, ตํ คณฺหิสฺสาม วา ฆาเตสฺสาม วา’’ติ อาคตา ฉ คามฆาตกโจรา.

“ထိုသူအား ဤသို့ ပြောကြားကုန်အံ့” ဟူသည်မှာ— ခြောက်လုံးသော အိမ်တို့တွင် တစ်အိမ်မျှ၌ပင် စားသောက်ဖွယ် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မရရှိသဖြင့် ရွာလယ်ရှိ အေးမြသော အရိပ်ရှိသည့် သစ်ပင်တစ်ပင်သို့ သွားကာ ထိုသစ်ပင်အောက်၌ ခင်းကျင်းထားသော ကောင်းသောသဏ္ဌာန်ရှိသော အင်းပျဉ် (ထိုင်ခုံရှည်) ကို မြင်၍ “ဤနေရာ၌ ခေတ္တ ထိုင်ဦးမည်” ဟု သွားရောက်ထိုင်နေစဉ်၊ ညှင်းညှင်းလေး တိုက်ခတ်လာသော လေညှင်းကို ယပ်ခပ်ခံသကဲ့သို့ တဖြူးဖြူး ခံစားရကာ ထိုမျှလောက်သော ချမ်းသာကိုပင် ငြိမ်သက်အေးချမ်းလှသည်ဟု နှလုံးသွင်းလျက် သာယာနှစ်သက်စွာ ထိုင်နေသော ထိုယောက်ျားအား စီးပွားလိုလားသူ အချို့တို့သည် ပြင်ပမှ သတင်းစကားကို သိရှိ၍ ရောက်ရှိလာပြီး ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ “ယခုအခါ၌ အိုယောက်ျား...” ဟူသည်မှာ “အို ယောက်ျား၊ ယခုအခါ၌...” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ရွာဖျက်ဆီးတတ်သော သူခိုးတို့...” ဟူသည်မှာ “ဤရွာ၌ ရသမျှသော ပစ္စည်းများကို ယူလည်းယူကြမည်၊ သတ်လည်းသတ်ကြမည်” ဟု ကြံစည်လျက် ရောက်ရှိလာကြကုန်သော ရွာတိုက်ဖျက်ဆီးတတ်သော သူခိုးခြောက်ယောက်တို့ ဖြစ်သည်။

อุทกณฺณวนฺติ [Pg.57] คมฺภีรํ ปุถุลํ อุทกํ. คมฺภีรมฺปิ หิ อปุถุลํ, ปุถุลํ วา อคมฺภีรํ, น อณฺณโวติ วุจฺจติ, ยมฺปน คมฺภีรญฺจ ปุถุลญฺจ, ตสฺเสเวตํ นามํ. สาสงฺกํ สปฺปฏิภยนฺติ จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปญฺจนฺนํ วธกานํ ฉฏฺฐสฺส อนฺตรจรสฺส ฉนฺนญฺจ คามฆาตกโจรานํ วเสน สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ. เขมํ อปฺปฏิภยนฺติ เตสํเยว อาสีวิสาทีนํ อภาเวน เขมญฺจ นิพฺภยญฺจ วิจิตฺรอุยฺยานวรํ พหฺวนฺนปานํ เทวนครสทิสํ. น จสฺส นาวา สนฺตารณีติ ‘‘อิมาย นาวาย โอริมตีรโต ปรตีรํ คมิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ฐปิตา จ สนฺตารณี นาวา น ภเวยฺย. อุตฺตรเสตุ วาติ รุกฺขเสตุ-ชงฺฆเสตุ-สกฏเสตูนํ อญฺญตโร อุตฺตรเสตุ วา น ภเวยฺย. ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ น โข เอส พฺราหฺมโณ. กสฺมา นํ พฺราหฺมโณติ อาห? เอตฺตกานํ ปจฺจตฺถิกานํ พาหิตตฺตา, เทสนํ วา วินิวตฺเตนฺโต เอกํ ขีณาสวพฺราหฺมณํ ทสฺเสตุมฺปิ เอวมาห.

“သမုဒ္ဒရာရေ” ဟူသည်မှာ နက်လည်းနက်၊ ကျယ်လည်းကျယ်သော ရေထုကို ဆိုသည်။ အမှန်စင်စစ် နက်သော်လည်း မကျယ်ဝန်းသော ရေကို လည်းကောင်း၊ ကျယ်သော်လည်း မနက်ရှိုင်းသော ရေကို လည်းကောင်း “သမုဒ္ဒရာ (အဏ္ဏဝ)” ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။ နက်လည်းနက်၊ ကျယ်လည်းကျယ်သော ရေထုကိုသာ ထိုသို့ ခေါ်ဆိုရပေသည်။ “စိုးရိမ်ဖွယ်ရှိသော၊ ဘေးရန်များသော” ဟူသည်မှာ မြွေကြီးလေးစင်း၊ သူသတ်သမား ငါးယောက်၊ ခြောက်ယောက်မြောက်ဖြစ်သော အတွင်းလူသတ်သမားနှင့် ရွာဖျက်ဆီးတတ်သော သူခိုးခြောက်ယောက်တို့၏ အစွမ်းကြောင့် စိုးရိမ်ဖွယ် ဘေးရန်ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဘေးကင်းရာ၊ ကြောက်လန့်ဖွယ်မရှိရာ” ဟူသည်မှာ ထိုမြွေစသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဘေးဥပဒ္ဒဝေါ ကင်းငြိမ်းရာလည်းဖြစ်၏၊ ကြောက်လန့်ဖွယ်မရှိရာလည်း ဖြစ်၏၊ ဆန်းကြယ်သော ဥယျာဉ်တော သာယာရှိကာ ထမင်းအဖျော် စားသောက်ဖွယ် ပေါများပြီး နတ်ပြည်နှင့် တူလှသော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ထိုသူအား တစ်ဖက်ကမ်း ကူးစရာ လှေလည်းမရှိ” ဟူသည်မှာ “ဤလှေဖြင့် ဤကမ်းမှ ဟိုဘက်ကမ်းသို့ ကူးကြကုန်အံ့” ဟု ရည်ရွယ်၍ ထားအပ်သော ကူးတို့လှေသည်လည်း မရှိပေ။ “ကူးကတ္တား တံတားလည်း မရှိ” ဟူသည်မှာ သစ်ပင်တံတား၊ လူသွားတံတား၊ လှည်းတံတားတို့တွင် တစ်ခုခုသော ကူးတံတားသည်လည်း မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဗြာဟ္မဏသည် ရပ်နေ၏” ဟူသည်မှာ ထိုသူသည် စင်စစ် ပရမတ်အားဖြင့် မကောင်းမှုကို ပယ်ပြီးသော ရဟန္တာ (ဗြာဟ္မဏ) အစစ် မဟုတ်သေးပေ။ ထိုသို့မဟုတ်ပါဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် “ဗြာဟ္မဏ” ဟု ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ— ဤမျှလောက်သော ရန်သူတို့ကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဒေသနာကို နိဂုံးချုပ်အုပ်လိုသဖြင့် ရဟန္တာဖြစ်သော ဗြာဟ္မဏအစစ်ကို ပြလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ตสฺมึ ปน เอวํ อุตฺติณฺเณ จตฺตาโร อาสีวิสา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต มุรุมุราย ชีวิตํ ขาทิตฺวา ฉฑฺเฑยฺยาม’’. ปญฺจ ปจฺจตฺถิกา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต ปริวาเรตฺวา องฺคมงฺคานิ ฉินฺทิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คตา สตํ วา สหสฺสํ วา ลเภยฺยาม’’. ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ มยา, อชฺช เต ผลิกวณฺเณน อสินา สีสํ ฉินฺทิตฺวา, เสนาปติฏฺฐานํ ลภิตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภเวยฺยํ’’. ฉ โจรา ‘‘น ลทฺโธ วตาสิ อมฺเหหิ, อชฺช เต วิวิธานิ กมฺมการณานิ กาเรตฺวา พหุธนํ อาหราเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา, อุทกณฺณวํ โอตริตุํ อสกฺโกนฺตา รญฺโญ อาณาย โกปิตตฺตา ปรโต คนฺตุมฺปิ อวิสหนฺตา ตตฺเถว สุสฺสิตฺวา มเรยฺยุํ.

ထိုသူသည် ဤသို့ ကူးမြောက်သွားသောအခါ၌ မြွေကြီးလေးစင်းတို့သည် “ငါတို့သည် သင့်ကို မဖမ်းဆီးမိလေပြီ တကား၊ အကယ်၍ ဖမ်းဆီးမိပါက ယနေ့ သင့်ဇီဝိတိန္ဒြေကို တမြုံ့မြုံ့ ဝါးမြိုစားသောက်၍ ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်ကြမည်” ဟုလည်းကောင်း၊ ရန်သူငါးယောက်တို့ကလည်း “ငါတို့သည် သင့်ကို မရရှိလေပြီ တကား၊ အကယ်၍ ရရှိပါက ယနေ့ သင့်ကို ဝိုင်းရံ၍ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို ဖြတ်တောက်ကာ မင်းကြီးထံသို့ သွားရောက်ကာ ရဲဆုတစ်ရာ သို့မဟုတ် တစ်ထောင်ကို ရယူကြမည်” ဟုလည်းကောင်း၊ ခြောက်ယောက်မြောက် အတွင်းလူသတ်သမားကလည်း “ငါသည် သင့်ကို မရရှိလေပြီ တကား၊ အကယ်၍ မိပါက ယနေ့ သင့်ဦးခေါင်းကို ဖလ်ကဲ့သို့ ဖြူစင်သော ဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်ကာ စစ်သူကြီးရာထူးကို ရယူလျက် စစ်သူကြီးစည်းစိမ်ကို ခံစားမည်” ဟုလည်းကောင်း၊ သူခိုးခြောက်ယောက်တို့ကလည်း “ငါတို့သည် သင့်ကို မရရှိလေပြီ တကား၊ အကယ်၍ ရရှိပါက ယနေ့ သင့်အား အထူးထူးသော ညှဉ်းဆဲမှုတို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ များစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ဆောင်ယူခိုင်းမည်” ဟုလည်းကောင်း ကြံစည်ကြလျက် နက်ရှိုင်းကျယ်ဝန်းသော ရေသို့ ဆင်းသက်ရန် မတတ်နိုင်ကြသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မင်းအာဏာကြောင့် နောက်သို့ ပြန်သွားရန်လည်း မဝံ့ရဲကြသဖြင့်လည်းကောင်း ထိုမြစ်ဆိပ်၌ပင် လွန်စွာ ညှိုးခြောက်လျက် သေဆုံးကြကုန်ရာ၏။

อุปมา โข มฺยายนฺติ เอตฺถ เอวํ อาทิโต ปฏฺฐาย โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – ราชา วิย หิ กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, ราชาปราธิกปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต ปุถุชฺชโน. จตฺตาโร อาสีวิสา วิย จตฺตาริ มหาภูตานิ, รญฺโญ ตสฺส จตฺตาโร อาสีวิเส ปฏิจฺฉาปิตกาโล วิย กมฺมุนา ปุถุชฺชนสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว จตุนฺนํ มหาภูตานํ ทินฺนกาโล. ‘‘อิเมสํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขเณ ราชปุริสานญฺจ วิวิตฺตกฺขเณ นิกฺขมิตฺวา ยํ เต อมฺโภ, ปุริส, กรณียํ, ตํ กโรหี’’ติ วจเนน ‘‘ปลายสฺสู’’ติ วุตฺตกาโล วิย สตฺถารา อิมสฺส ภิกฺขุโน มหาภูตกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา [Pg.58] ‘‘อิเมสุ จตูสุ มหาภูเตสุ นิพฺพินฺท วิรชฺช, เอวํ วฏฺฏโต ปริมุจฺจิสฺสสี’’ติ กถิตกาโล, ตสฺส ปุริสสฺส อตฺถจรกวจนํ สุตฺวา จตุนฺนํ อาสีวิสานํ ปมาทกฺขเณ ราชปุริสานญฺจ วิวิตฺตกฺขเณ นิกฺขมิตฺวา เยน วา เตน วา ปลายนํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ ลภิตฺวา มหาภูตาสีวิเสหิ ปริมุจฺจนตฺถาย ญาณปลายเนน ปลายนํ.

“ဤကား ငါဆိုလိုသော ဥပမာတည်း” ဟူသော ဤစကား၌ အစမှစ၍ ဥပမာဥပမေယျ နှိုင်းယှဉ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏— မင်းကြီးကဲ့သို့ ကံကို မှတ်အပ်၏။ မင်းပြစ်မင်းဒဏ်သင့်သော ယောက်ျားကဲ့သို့ သံသရာဝဋ်၌ ကျင်လည်နေသော ပုထုဇဉ်ကို မှတ်အပ်၏။ မြွေကြီးလေးစင်းကဲ့သို့ မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှတ်အပ်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုမင်းပြစ်သင့်သူအား မြွေကြီးလေးစင်းကို အပ်နှင်းသော အချိန်ကဲ့သို့ ကံသည် ပုထုဇဉ်အား ပဋိသန္ဓေတည်သော ခဏ၌ပင် မဟာဘုတ်လေးပါးကို ပေးအပ်သော အချိန်ကို မှတ်အပ်၏။ “ဤမြွေတို့၏ မေ့လျော့သော အချိန်၊ မင်းချင်းတို့၏ ဆိတ်ငြိမ်သော အချိန်တွင် ထွက်ပြေး၍ သင်ပြုသင့်သော လွတ်မြောက်ရာအမှုကို ပြုလော့” ဟူသော စကားဖြင့် “ပြေးလော့” ဟု ဆုံးမသော အချိန်ကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤရဟန်းအား မဟာဘုတ် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားတော်မူ၍ “ဤမဟာဘုတ်လေးပါးတို့၌ ငြီးငွေ့လော့၊ တပ်မက်မှု ကင်းလော့၊ ဤသို့ဖြင့် သံသရာဝဋ်မှ လွတ်မြောက်လိမ့်မည်” ဟု ဟောကြားတော်မူသော အချိန်ကို မှတ်အပ်၏။ ထိုယောက်ျားသည် စီးပွားလိုလားသူ၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် မြွေကြီးလေးစင်း၏ မေ့လျော့သော အချိန်၊ မင်းချင်းတို့၏ ဆိတ်ငြိမ်သော အချိန်တွင် လွတ်ရာလမ်းဖြင့် ထွက်ပြေးသကဲ့သို့ ဤရဟန်းသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ရယူကာ မဟာဘုတ်တည်းဟူသော မြွေတို့မှ လွတ်မြောက်ရန် ဉာဏ်တည်းဟူသော ပြေးခြင်းဖြင့် ပြေးထွက်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။

อิทานิ จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจนํ ปถวีธาตุยา อาโปธาตุยาติอาทีสุ จตุมหาภูตกถา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธกถา จ อายตนกถา จ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ กฏฺฐมุขอาสีวิโส วิย ปถวีธาตุ ทฏฺฐพฺพา, ปูติมุขอคฺคิมุขสตฺถมุขา วิย เสสธาตุโย. ยเถว หิ กฏฺฐมุเขน ทฏฺฐสฺส สกลกาโย ถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปโกเปนาปิ. ยถา จ ปูติมุขาทีหิ ทฏฺฐสฺส ปคฺฆรติ เจว ฌายติ จ ฉิชฺชติ จ, เอวํ อาโปธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุปโกเปนาปีติ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา –

ယခုအခါ “ဤမဟာဘုတ်လေးပါး ဟူသည်ကား ပထဝီဓာတ်၊ အာပေါဓာတ် စသည်တို့၏ အမည်တည်း” ဟူသော ဤစကား၌ မဟာဘုတ်လေးပါးကို ဟောကြားပုံ၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကို ဟောကြားပုံနှင့် အာယတနတို့ကို ဟောကြားပုံတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုပြီးသည့် နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌ ကဋ္ဌမုခမြွေ (ကိုက်လျှင် သစ်တုံးကဲ့သို့ တောင့်တင်းစေသောမြွေ) ကဲ့သို့ ပထဝီဓာတ်ကို မှတ်အပ်၏။ ကျန်ရှိသော အာပေါဓာတ်၊ တေဇောဓာတ်၊ ဝါယောဓာတ်တို့ကို ပူတိမုခမြွေ (ကိုက်လျှင် ပုပ်ဆိုးစေသောမြွေ)၊ အဂ္ဂိမုခမြွေ (ကိုက်လျှင် ပူလောင်စေသောမြွေ)၊ သတ္ထမုခမြွေ (ကိုက်လျှင် ဓားနှင့်မွှန်းသကဲ့သို့ စုတ်ပြတ်စေသောမြွေ) တို့ကဲ့သို့ မှတ်အပ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ကဋ္ဌမုခမြွေ ကိုက်အပ်သောသူ၏ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးသည် တောင့်တင်းသွားသကဲ့သို့ ပထဝီဓာတ် ပျက်ပြားသောအခါ၌လည်း ထို့အတူ တောင့်တင်းသွားတတ်၏။ ပူတိမုခမြွေ စသည်တို့ ကိုက်အပ်သောသူ၏ ကိုယ်သည် အရည်ယိုစီးခြင်း၊ ပူလောင်ခြင်း၊ စုတ်ပြတ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သကဲ့သို့ အာပေါဓာတ်၊ တေဇောဓာတ်၊ ဝါယောဓာတ်တို့ ပျက်ပြားသောအခါ၌လည်း ထို့အတူ အရည်ယိုစီးခြင်း၊ ပူလောင်ခြင်း၊ စုတ်ပြတ်ခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတော်တို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်—

‘‘ปตฺถทฺโธ ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ กฏฺฐมุเขน วา;

ปถวีธาตุปโกเปน, โหติ กฏฺฐมุเขว โส.

“ကဋ္ဌမုခမြွေ ကိုက်ခြင်းခံရသော ခန္ဓာကိုယ်သည် တောင့်တင်းခက်ထန်သွားသကဲ့သို့၊ ပထဝီဓာတ် ပျက်ပြားသောအခါ၌လည်း ထိုခန္ဓာကိုယ်သည် ကဋ္ဌမုခမြွေ အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ တောင့်တင်းသွားရုံသာ ဖြစ်တော့၏။”

‘‘ปูติโก ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ ปูติมุเขน วา;

อาโปธาตุปโกเปน, โหติ ปูติมุเขว โส.

“ပူတိမုခမြွေ ကိုက်ခြင်းခံရသော ခန္ဓာကိုယ်သည် ပုပ်ရိသွားသကဲ့သို့၊ အာပေါဓာတ် ပျက်ပြားသောအခါ၌လည်း ထိုခန္ဓာကိုယ်သည် ပူတိမုခမြွေ အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ ပုပ်ရိခြင်းသို့သာ ရောက်တော့၏။”

‘‘สนฺตตฺโต ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ อคฺคิมุเขน วา;

เตโชธาตุปโกเปน, โหติ อคฺคิมุเขว โส.

“အဂ္ဂိမုခမြွေ ကိုက်ခြင်းခံရသော ခန္ဓာကိုယ်သည် ပြင်းစွာပူလောင်သွားသကဲ့သို့၊ တေဇောဓာတ် ပျက်ပြားသောအခါ၌လည်း ထိုခန္ဓာကိုယ်သည် အဂ္ဂိမုခမြွေ အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ ပြင်းစွာပူလောင်ခြင်းသို့သာ ရောက်တော့၏။”

‘‘สญฺฉินฺโน ภวตี กาโย, ทฏฺโฐ สตฺถมุเขน วา;

วาโยธาตุปโกเปน, โหติ สตฺถมุเขว โส’’ติ. –

“သတ္ထမုခမြွေ ကိုက်ခြင်းခံရသော ခန္ဓာကိုယ်သည် အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာ စုတ်ပြတ်သွားသကဲ့သို့၊ ဝါယောဓာတ် ပျက်ပြားသောအခါ၌လည်း ထိုခန္ဓာကိုယ်သည် သတ္ထမုခမြွေ အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာ စုတ်ပြတ်ခြင်းသို့သာ ရောက်တော့၏။”

เอวํ ตาเวตฺถ วิเสสโต สทิสภาโว เวทิตพฺโพ.

ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဤတရားတို့၌ အထူးအားဖြင့် တူညီသော အသွင်သဏ္ဌာန်ကို သိအပ်၏။

อวิเสสโต ปน อาสยโต วิสเวควิการโต อนตฺถคฺคหณโต ทุรุปฏฺฐานโต ทุราสทโต อกตญฺญุตโต อวิเสสการิโต อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อิเมหิ การเณหิ เอเตสํ อาสีวิสสทิสตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อาสยโตติ อาสีวิสานญฺหิ วมฺมิโก อาสโย, ตตฺเถว เต วสนฺติ. มหาภูตานมฺปิ กายวมฺมิโก อาสโย[Pg.59]. อาสีวิสานญฺจ รุกฺขสุสิรติณปณฺณคหนสงฺการฏฺฐานานิปิ อาสโย. เอเตสุปิ หิ เต วสนฺติ. มหาภูตานมฺปิ กายสุสิรํ กายคหนํ กายสงฺการฏฺฐานํ อาสโยติ. เอวํ ตาว อาสยโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

သာမန်အားဖြင့်မူ— မှီတင်းနေထိုင်ရာ နေရာဌာန တူညီခြင်း၊ အဆိပ်အဟုန်ကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားမဲ့ကိုသာ ဆောင်ကျဉ်းပေးခြင်း၊ လုပ်ကျွေးပြုစုရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ချဉ်းကပ်နိုင်ခဲခြင်း၊ ကျေးဇူးမသိတတ်ခြင်း၊ အထူးမခွဲခြားဘဲ ဘေးပြုခြင်း၊ အဆုံးမရှိသော အပြစ်ဒေါသနှင့် ဥပဒ္ဒဝေါတို့ ရှိခြင်း ဟူသော ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် ဤမဟာဘုတ်တို့၏ မြွေနှင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။ ထိုအကြောင်းတို့တွင် “မှီတင်းနေထိုင်ရာ နေရာဌာနအားဖြင့် တူညီခြင်း” ဟူသည်မှာ— မြွေတို့၏ နေရာဌာနသည် တောင်ပို့ဖြစ်ပြီး ထိုတောင်ပို့၌သာ ၎င်းတို့ မှီတင်းနေထိုင်ကြကုန်၏။ မဟာဘုတ်တို့၏ နေရာဌာနသည်လည်း ခန္ဓာကိုယ်ဟူသော တောင်ပို့ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် သစ်ခေါင်း၊ မြက်တော၊ သစ်ရွက်တောနှင့် အမှိုက်ပုံတို့သည်လည်း မြွေတို့၏ ခိုအောင်းရာ နေရာများ ဖြစ်ကြပြီး ထိုနေရာများ၌လည်း မြွေတို့သည် ခိုအောင်းနေထိုင်တတ်ကြကုန်၏။ မဟာဘုတ်တို့အတွက်လည်း ကိုယ်တွင်းရှိ အခေါင်းများ၊ ကိုယ်တောကိုယ်နက်၊ ကိုယ်မှ စွန့်ပစ်ရာ အညစ်အကြေးများတို့သည်သာလျှင် ခိုအောင်းရာ နေရာဌာနများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ မှီတင်းနေထိုင်ရာ နေရာဌာနအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

วิสเวควิการโตติ อาสีวิสา หิ กุลวเสน กฏฺฐมุขาทิเภทโต จตฺตาโร. ตตฺถ เอเกโก วิสวิการโต วิภชฺชมาโน ทฏฺฐวิสาทิวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. มหาภูตานิปิ ปจฺจตฺตลกฺขณวเสน ปถวีอาทิเภทโต จตฺตาริ. เอตฺถ เอเกกํ กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จตุพฺพิธํ โหติ. เอวํ วิสเวควิการโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

“အဆိပ်အရှိန်ကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းအားဖြင့်” ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းပြရသော်—မြွေတို့သည် အမျိုးအစားအားဖြင့် ကဋ္ဌမုခ (ထင်းခေါင်းပုတ်မြွေ) အစရှိသော အပြားအားဖြင့် လေးမျိုး ရှိကြကုန်၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် တစ်မျိုးစီ တစ်မျိုးစီသည်လည်း အဆိပ်အရှိန်ကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းအားဖြင့် ခွဲခြားသော် ကိုက်ဆိပ် (ဒဋ္ဌဝိသ)၊ ကြည့်ဆိပ် (ဒိဋ္ဌဝိသ)၊ ထိဆိပ် (ဖုဋ္ဌဝိသ)၊ လေဆိပ် (ဝါတဝိသ) အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးစီ ရှိကြကုန်၏။ မဟာဘုတ်တို့သည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် ပထဝီအစရှိသော အပြားအားဖြင့် လေးပါး ရှိကြကုန်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော မဟာဘုတ်သည်လည်း ကံကြောင့်ဖြစ်သော မဟာဘုတ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးစီ ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အဆိပ်အရှိန်ကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

อนตฺถคฺคหณโตติ อาสีวิเส คณฺหนฺตา ปญฺจ อนตฺเถ คณฺหนฺติ – ทุคฺคนฺธํ คณฺหนฺติ, อสุจึ คณฺหนฺติ, พฺยาธึ คณฺหนฺติ, วิสํ คณฺหนฺติ, มรณํ คณฺหนฺติ. มหาภูตานิปิ คณฺหนฺตา ปญฺจ อนตฺเถ คณฺหนฺติ – ทุคฺคนฺธํ คณฺหนฺติ, อสุจึ คณฺหนฺติ, พฺยาธึ คณฺหนฺติ, ชรํ คณฺหนฺติ, มรณํ คณฺหนฺติ. เตนาหุ โปราณา –

“အကျိုးမဲ့ကို ယူခြင်းအားဖြင့်” ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းပြရသော်—မြွေတို့ကို ဖမ်းဆီးကိုင်တွယ်သော သူတို့သည် အကျိုးမဲ့ငါးပါးကို ရရှိကြကုန်၏။ မကောင်းသော အနံ့ဆိုးကို ရရှိကြကုန်၏။ မစင်ကြယ်သော စက်ဆုပ်ဖွယ်ကို ရရှိကြကုန်၏။ ရောဂါဝေဒနာကို ရရှိကြကုန်၏။ အဆိပ်ကို ရရှိကြကုန်၏။ သေခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏။ မဟာဘုတ်တို့ကို ကိုင်တွယ်စွဲလမ်းသော သူတို့သည်လည်း အကျိုးမဲ့ငါးပါးကို ရရှိကြကုန်၏။ မကောင်းသော အနံ့ဆိုးကို ရရှိကြကုန်၏။ မစင်ကြယ်သော စက်ဆုပ်ဖွယ်ကို ရရှိကြကုန်၏။ ရောဂါဝေဒနာကို ရရှိကြကုန်၏။ အိုခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏။ သေခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဟောင်းဆရာမြတ်တို့က ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်—

‘‘เยเกจิ สปฺปํ คณฺหนฺติ, มีฬฺหลิตฺตํ มหาวิสํ;

ปญฺจ คณฺหนฺตุนตฺถานิ, โลเก สปฺปาภินนฺทิโน.

“လောက၌ မြွေကို နှစ်သက်မြတ်နိုးကြ၍ အဆိပ်ပြင်းလှသော၊ မစင်လိမ်းကျံနေသော မြွေကို ဖမ်းယူကိုင်တွယ်ကြသူတို့သည် အကျိုးမဲ့ငါးပါးကိုသာ ရရှိကြကုန်၏။”

‘‘ทุคฺคนฺธํ อสุจึ พฺยาธึ, วิสํ มรณปญฺจมํ;

อนตฺถา โหนฺติ ปญฺเจเต, มีฬฺหลิตฺเต ภุชงฺคเม.

“မစင်လိမ်းကျံနေသော မြွေ၌ မကောင်းသောအနံ့၊ မစင်ကြယ်မှု၊ ရောဂါဝေဒနာ၊ အဆိပ်နှင့် ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော သေခြင်းတည်းဟူသော ဤအကျိုးမဲ့ငါးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာရကုန်၏။”

‘‘เอวเมวํ อกุสลา, อนฺธพาลปุถุชฺชนา;

ปญฺจ คณฺหนฺตุนตฺถานิ, ภเว ชาตาภินนฺทิโน.

“ထို့အတူပင် ဘဝ၌ ဖြစ်ရခြင်းကို နှစ်သက်မြတ်နိုးကြကုန်သော၊ ပညာမဲ့၍ လူမိုက်ဖြစ်ကြကုန်သော အကုသိုလ်ရှိသူ ပုထုဇဉ်တို့သည်လည်း အကျိုးမဲ့ငါးပါးကိုသာ ရရှိကြကုန်၏။”

‘‘ทุคฺคนฺธํ อสุจึ พฺยาธึ, ชรํ มรณปญฺจมํ;

อนตฺถา โหนฺติ ปญฺเจเต, มีฬฺหลิตฺเตว ปนฺนเค’’ติ. –

“မစင်လိမ်းကျံနေသော မြွေ၌ကဲ့သို့ပင် မကောင်းသောအနံ့၊ မစင်ကြယ်မှု၊ ရောဂါဝေဒနာ၊ အိုခြင်းနှင့် ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော သေခြင်းတည်းဟူသော ဤအကျိုးမဲ့ငါးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာရကုန်၏။”

เอวํ อนตฺถคฺคหณโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

“ဤသို့လျှင် အကျိုးမဲ့ကို ယူဆောင်ခြင်းအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။”

ทุรุปฏฺฐานโตติ เต อาสีวิสา ทุรุปฏฺฐานา, เอกสฺมึ อุฏฺฐาตุกาเม เอโก นฺหายิตุกาโม โหติ, ตสฺมึ นฺหายิตุกาเม อปโร ภุญฺชิตุกาโม, ตสฺมึ ภุญฺชิตุกาเม อญฺโญ นิปชฺชิตุกาโม โหติ. เตสุ ยสฺส ยสฺเสว อชฺฌาสโย น ปูรติ, โส ตตฺเถว ฑํสิตฺวา มาเรติ. อิเมหิ ปน อาสีวิเสหิ ภูตาเนว ทุรุปฏฺฐานตรานิ. ปถวีธาตุยา หิ เภสชฺเช กยิรมาเน อาโปธาตุ กุปฺปติ, ตสฺเสว เภสชฺชํ กโรนฺตสฺส เตโชธาตูติ [Pg.60] เอวํ เอกิสฺสา เภสชฺเช กยิรมาเน อปรา กุปฺปนฺตีติ. เอวํ ทุรุปฏฺฐานโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

“လုပ်ကျွေးရခက်ခြင်းအားဖြင့်” ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းပြရသော်—ထိုမြွေတို့သည် လုပ်ကျွေးပြုစုရန် ခက်ခဲလှကုန်၏။ မြွေတစ်ကောင်က ထချင်သောအခါ အခြားတစ်ကောင်က ရေချိုးချင်၏၊ ထိုတစ်ကောင် ရေချိုးချင်သောအခါ အခြားတစ်ကောင်က စားချင်၏၊ ထိုတစ်ကောင် စားချင်သောအခါ အခြားတစ်ကောင်က အိပ်ချင်၏။ ထိုမြွေတို့တွင် အကြင်အကြင် မြွေ၏အလိုဆန္ဒသည် မပြည့်ဝဘဲ ရှိအံ့၊ ထိုအလိုမပြည့်ဝသော မြွေသည် ထိုနေရာ၌ပင် ကိုက်၍ သေစေတတ်၏။ သို့ရာတွင် ဤမြွေတို့ထက် မဟာဘုတ်တို့သည် လုပ်ကျွေးပြုစုရန် ပို၍ပင် ခက်ခဲကြကုန်၏။ ပထဝီဓာတ်အတွက် ဆေးကုသမှု ပြုလုပ်သောအခါ အာပေါဓာတ် ပျက်စီးတတ်၏၊ ထိုအာပေါဓာတ်အတွက် ဆေးကုသမှု ပြုလုပ်သောအခါ တေဇောဓာတ် ပျက်စီးတတ်၏။ ဤသို့လျှင် ဓာတ်တစ်ပါးကို ကုသပေးသောအခါ အခြားဓာတ်တစ်ပါးက ပျက်စီးသွားတတ်၏။ ဤသို့လျှင် လုပ်ကျွေးရခက်ခဲခြင်းအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

ทุราสทโตติ ทุราสทา หิ อาสีวิสา, เคหสฺส ปุริมภาเค อาสีวิสํ ทิสฺวา ปจฺฉิมภาเคน ปลายนฺติ, ปจฺฉิมภาเค ทิสฺวา ปุริมภาเคน, เคหมชฺเฌ ทิสฺวา คพฺภํ ปวิสนฺติ, คพฺเภ ทิสฺวา มญฺจปีฐํ อภิรุหนฺติ. มหาภูตานิ ตโตปิ ทุราสทตรานิ. ตถารูเปน หิ กุฏฺฐโรเคน ผุฏฺฐสฺส กณฺณนาสาทีนิ ฉินฺทิตฺวา ปตนฺติ, สรีรํ สมฺผุฏติ นีลมกฺขิกา ปริวาเรนฺติ, สรีรคนฺโธ ทูรโตว อุพฺพาหติ. ตํ ปุริสํ อกฺโกสมานมฺปิ ปริเทวมานมฺปิ เนว โรสวเสน, น การุญฺเญน, อุปสงฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ, นาสิกํ ปิทหิตฺวา เขฬํ ปาเตนฺตา ทูรโตว นํ วิวชฺเชนฺติ. เอวํ อญฺเญสมฺปิ ภคนฺทรกุจฺฉิโรควาตโรคาทีนํ พีภจฺฉเชคุจฺฉภาวกรานญฺจ โรคานํ วเสน อยเมวตฺโถ วิภาเวตพฺโพติ. เอวํ ทุราสทโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

“ချဉ်းကပ်ရန် ခက်ခဲခြင်းအားဖြင့်” ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းပြရသော်—မြွေတို့သည် ချဉ်းကပ်ရန် အလွန်ခက်ခဲကုန်၏။ အိမ်၏ ရှေ့ပိုင်း၌ မြွေကို မြင်လျှင် နောက်ဖေးဘက်သို့ ပြေးကြကုန်၏။ နောက်ဖေးဘက်၌ မြင်လျှင် ရှေ့ဘက်သို့ ပြေးကြကုန်၏။ အိမ်အလယ်၌ မြင်လျှင် တိုက်ခန်းတွင်းသို့ ဝင်ကြကုန်၏။ တိုက်ခန်းတွင်း၌ မြင်လျှင် ခုတင်၊ အင်းပျဉ်ပေါ်သို့ တက်ကြကုန်၏။ မဟာဘုတ်တို့သည် ထိုမြွေတို့ထက်ပင် ပို၍ ချဉ်းကပ်ရန် ခက်ခဲကြကုန်၏။ ထိုသို့သော နူနာရောဂါ နှိပ်စက်ခံရသူ၏ နား၊ နှာခေါင်းစသည်တို့သည် ပြတ်တောက်၍ ကျကုန်၏။ ခန္ဓာကိုယ်သည် ပေါက်ကွဲတတ်၏။ ယင်မဲညိုတို့ အုံခဲနေကြကုန်၏။ ကိုယ်နံ့သည် အဝေးကပင် နှိပ်စက်လှ၏။ ထိုနူနာသည်ကို ဒေါသထွက်၍ ဆဲရေးနေစဉ်တွင်လည်းကောင်း၊ စိုးရိမ်တကြီး ငိုကြွေးနေစဉ်တွင်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဆိုး၍သော်လည်းကောင်း၊ သနားကရုဏာစိတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း မည်သူမျှ မချဉ်းကပ်ဝံ့ကြချေ။ နှာခေါင်းကိုပိတ်၊ တံတွေးကိုထွေးလျက် အဝေးမှပင် ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်၏။ ဤအတူပင် အခြားသော မြင်းသရိုက်နာ၊ ဝမ်းနာ၊ လေနာ အစရှိသော စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် အဆင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ရောဂါဝေဒနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤအနက်ကို ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ချဉ်းကပ်ရန် ခက်ခဲခြင်းအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

อกตญฺญุตโตติ อาสีวิสา หิ อกตญฺญุโน โหนฺติ, นฺหาปิยมานาปิ โภชิยมานาปิ คนฺธมาลาทีหิ ปูชิยมานาปิ เปฬายํ ปกฺขิปิตฺวา ปริหริยมานาปิ โอตารเมว คเวสนฺติ. ยตฺถ โอตารํ ลภนฺติ, ตตฺเถว นํ ฑํสิตฺวา มาเรนฺติ. อาสีวิเสหิปิ มหาภูตาเนว อกตญฺญุตรานิ. เอเตสญฺหิ กตํ นาม นตฺถิ, สีเตน วา อุณฺเหน วา นิมฺมเลน ชเลน นฺหาปิยมานานิปิ คนฺธมาลาทีหิ สกฺกริยมานานิปิ มุทุวตฺถมุทุสยนมุทุยานาทีหิ ปริหริยมานานิปิ, วรโภชนํ โภชิยมานานิปิ, วรปานํ ปายาปิยมานานิปิ โอตารเมว คเวสนฺติ. ยตฺถ โอตารํ ลภนฺติ, ตตฺเถว กุปฺปิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺตีติ. เอวํ อกตญฺญุตโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

“ပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို မသိတတ်ခြင်းအားဖြင့်” ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းပြရသော်—မြွေတို့သည် ပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို မသိတတ်ကြကုန်။ ရေချိုးပေးသော်လည်းကောင်း၊ ကျွေးမွေးသော်လည်းကောင်း၊ နံ့သာပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်သော်လည်းကောင်း၊ ခြင်းတောင်း (ပချုပ်) တွင်းထည့်၍ အမြတ်တနိုး ဆောင်ရွက်သော်လည်းကောင်း ကိုက်ခွင့်ကိုသာ အမြဲရှာဖွေတတ်ကြကုန်၏။ အကြင်အရပ်၌ ကိုက်ခွင့်ကို ရရှိကြကုန်၏၊ ထိုအရပ်၌ပင် ထိုကျေးဇူးရှင်ကို ကိုက်၍ သေစေတတ်ကုန်၏။ ဤမြွေတို့ထက် မဟာဘုတ်တို့သည် ကျေးဇူးကို ပို၍ပင် မသိတတ်ကြကုန်။ ထိုမဟာဘုတ်တို့အား ပြုအပ်သော ကျေးဇူးသိတတ်မှုဟူသည် မရှိချေ။ အေးမြသော ရေ သို့မဟုတ် ပူနွေးသော ရေ၊ သန့်ရှင်းသော ရေတို့ဖြင့် ရေချိုးပေးသော်လည်းကောင်း၊ နံ့သာပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်သော်လည်းကောင်း၊ နူးညံ့သော အဝတ်တန်ဆာ၊ နူးညံ့သော အိပ်ရာ၊ နူးညံ့သော ယာဉ်တို့ဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သော်လည်းကောင်း၊ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို ကျွေးမွေးသော်လည်းကောင်း၊ မွန်မြတ်သော အဖျော်ယမကာတို့ကို တိုက်ကျွေးသော်လည်းကောင်း ဖျက်ဆီးခွင့်ကိုသာ ရှာဖွေတတ်ကြကုန်၏။ အကြင်နေရာ၌ ဖျက်ဆီးခွင့်ကို ရရှိကြကုန်၏၊ ထိုနေရာ၌ပင် ပျက်စီးဖောက်ပြန်၍ အကျိုးမဲ့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကျေးဇူးကို မသိတတ်ခြင်းအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

อวิเสสการิโตติ อาสีวิสา หิ ‘‘อยํ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา’’ติ วิเสสํ น กโรนฺติ, สมฺปตฺตสมฺปตฺตเมว ฑํสิตฺวา มาเรนฺติ. มหาภูตานิปิ ‘‘อยํ ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เทโว วา มนุสฺโส วา มาโร วา พฺรหฺมา วา นิคฺคุโณ วา สคุโณ วา’’ติ วิเสสํ น กโรนฺติ. ยทิ หิ เนสํ ‘‘อยํ คุณวา’’ติ ลชฺชา [Pg.61] อุปฺปชฺเชยฺย, สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคเล ตถาคเต ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺยุํ. อถาปิ เนสํ ‘‘อยํ มหาปญฺโญ อยํ มหิทฺธิโก อยํ ธุตวาโท’’ติอาทินา นเยน ลชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย, ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถราทีสุ ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺยุํ. อถาปิ เนสํ ‘‘อยํ นิคฺคุโณ ทารุโณ ถทฺโธ’’ติ ภยํ อุปฺปชฺเชยฺย, สเทวเก โลเก นิคฺคุณถทฺธทารุณานํ อคฺคสฺส เทวทตฺตสฺส ฉนฺนํ วา สตฺถารานํ ภาเยยฺยุํ, น จ ลชฺชนฺติ น จ ภายนฺติ, กุปฺปิตฺวา ยํกิญฺจิ อนยพฺยสนํ อาปาเทนฺติเยว. เอวํ อวิเสสการิโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

“ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ ပြုလုပ်တတ်ခြင်းအားဖြင့်” ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းပြရသော်—မြွေတို့သည် “ဤသူကား မင်း ဖြစ်၏၊ ပုဏ္ဏား ဖြစ်၏၊ သူဌေးသူကြွယ် ဖြစ်၏၊ ဆင်းရဲသား ဖြစ်၏၊ လူ ဖြစ်၏၊ ရဟန်း ဖြစ်၏” ဟူ၍ အထူးခွဲခြားခြင်းကို မပြုကြဘဲ မိမိတို့ထံသို့ ရောက်လာသမျှသော သူတို့ကိုသာ ကိုက်၍ သေစေတတ်ကြကုန်၏။ မဟာဘုတ်တို့သည်လည်း “ဤသူကား မင်း ဖြစ်၏၊ ပုဏ္ဏား ဖြစ်၏၊ သူဌေးသူကြွယ် ဖြစ်၏၊ ဆင်းရဲသား ဖြစ်၏၊ လူ ဖြစ်၏၊ ရဟန်း ဖြစ်၏၊ နတ် ဖြစ်၏၊ လူ ဖြစ်၏၊ မာရ်နတ် ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မာ ဖြစ်၏၊ ဂုဏ်မဲ့သူ ဖြစ်၏၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိသူ ဖြစ်၏” ဟူ၍ ခွဲခြားမှု မပြုကြကုန်။ အကယ်၍ ထိုမဟာဘုတ်တို့အား “ဤသူသည် ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိသူ ဖြစ်၏” ဟု ရှက်ခြင်းစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါက နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၌ပင် ရှက်ခြင်းကို ဖြစ်စေကုန်ရာ၏။ ထို့ပြင် ထိုမဟာဘုတ်တို့အား “ဤအရှင်သည် ပညာကြီးမား၏၊ တန်ခိုးကြီးမား၏၊ ဓုတင်ဆောင်သော အရှင်ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ရှက်ခြင်းစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့အံ့၊ တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာ အစရှိသော မထေရ်မြတ်တို့၌လည်း ရှက်ခြင်းကို ဖြစ်စေကုန်ရာ၏။ ထို့ပြင် ထိုမဟာဘုတ်တို့အား “ဤသူသည် ဂုဏ်မဲ့သူ၊ ကြမ်းကြုတ်သူ၊ ခက်ထန်သူ ဖြစ်၏” ဟု ကြောက်ရွံ့ခြင်းစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့အံ့၊ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ဂုဏ်မဲ့၍ ခက်ထန်ကြမ်းကြုတ်သူတို့တွင် ထိပ်ဆုံးဖြစ်သော ဒေဝဒတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိဆရာကြီး ခြောက်ဦးကိုသော်လည်းကောင်း ကြောက်ရွံ့ကြကုန်ရာ၏။ သို့သော် မဟာဘုတ်တို့သည် ရှက်လည်းမရှက်တတ်ကြ၊ ကြောက်လည်းမကြောက်တတ်ကြဘဲ ပျက်စီးဖောက်ပြန်လာသောအခါ မည်သူ့ကိုမဆို အကျိုးမဲ့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေကြသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ ပြုလုပ်တတ်ခြင်းအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อาสีวิเส นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกานญฺหิ โทสูปทฺทวานํ ปมาณํ นตฺถิ. ตถา เหเต ฑํสิตฺวา กาณมฺปิ กโรนฺติ ขุชฺชมฺปิ ปีฐสปฺปิมฺปิ เอกปกฺขลมฺปีติ เอวํ อปริมาณํ วิปฺปการํ ทสฺเสนฺติ. ภูตานิปิ กุปฺปิตานิ น กาณาทิภาเวสุ น กิญฺจิ วิปฺปการํ น กโรนฺติ, อปฺปมาโณ เอเตสํ โทสูปทฺทโวติ. เอวํ อนนฺตโทสูปทฺทวโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

“အတိုင်းအဆမရှိသော ဘေးရန်နှိပ်စက်မှုတို့ ရှိခြင်းအားဖြင့်” ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရှင်းပြရသော်—မြွေတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘေးရန်နှိပ်စက်မှုတို့၏ အတိုင်းအတာပမာဏသည် မရှိချေ။ အမှန်အားဖြင့် ထိုမြွေတို့သည် ကိုက်ခဲ၍ မျက်စိကန်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ခါးကုန်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ခြေလက်ဆွံ့အခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မျက်စိစွေစောင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အတိုင်းအဆမရှိသော ဖောက်ပြန်ခြင်းအမျိုးမျိုးကို ပြသတတ်ကြကုန်၏။ မဟာဘုတ်တို့သည်လည်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီးကြသောအခါ မျက်စိကန်းခြင်း စသော ဖောက်ပြန်မှုများအနက် တစ်စုံတစ်ခုသော ဖောက်ပြန်မှုကို မပြုလုပ်ဘဲ မနေကြကုန်၊ ပြုလုပ်ကြသည်သာတည်း။ ထိုမဟာဘုတ်တို့၏ ဘေးရန်နှိပ်စက်မှုသည်လည်း အတိုင်းအဆမရှိလှချေ။ ဤသို့လျှင် အတိုင်းအဆမရှိသော ဘေးရန်နှိပ်စက်မှု ရှိခြင်းအားဖြင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

อิทาเนตฺถ จตุมหาภูตวเสน ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค จตุธาตุววตฺถานนิทฺเทเส กถิตเมว.

ယခုအခါ ဤအရာ၌ မဟာဘုတ်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားအပ်သော်လည်း ထိုမဟာဘုတ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနနိဒ္ဒေသ၌ ဟောကြားပြီးဖြစ်ပေသည်။

ปญฺจ วธกา ปจฺจตฺถิกาติ โข ภิกฺขเว ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ อากาเรหิ ขนฺธานํ วธกปจฺจตฺถิกสทิสตา เวทิตพฺพา. ขนฺธา หิ อญฺญมญฺญญฺจ วเธนฺติ, เตสุ จ สนฺเตสุ วโธ นาม ปญฺญายติ. กถํ? รูปํ ตาว รูปมฺปิ วเธติ อรูปมฺปิ, ตถา อรูปํ อรูปมฺปิ วเธติ รูปมฺปิ. กถํ? อยญฺหิ ปถวีธาตุ ภิชฺชมานา อิตรา ติสฺโส ธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ, อาโปธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย, เอวํ ตาว รูปํ รูปเมว วเธติ. รูปกฺขนฺโธ ปน ภิชฺชมาโน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ, เอวํ รูปํ อรูปมฺปิ วเธติ. เวทนากฺขนฺโธปิ ภิชฺชมาโน สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ. สญฺญากฺขนฺธาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ อรูปํ อรูปเมว วเธติ. จุติกฺขเณ ปน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา ภิชฺชมานา วตฺถุรูปมฺปิ คเหตฺวาว ภิชฺชนฺติ, เอวํ อรูปํ รูปมฺปิ วเธติ. เอวํ ตาว อญฺญมญฺญํ วเธนฺตีติ วธกา. ยตฺถ ปน ขนฺธา อตฺถิ, ตตฺถ เฉทนเภทนวธพนฺธนาทโย โหนฺติ, น อญฺญตฺถาติ. เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ วโธ ปญฺญายตีติปิ วธกา.

ချစ်သားရဟန်းတို့၊ 'ပဉ္စဝဓကာ ပစ္စတ္ထိကာ' ဟူသည်မှာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါး၏ အမည်ဖြစ်သည်ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ခန္ဓာတို့၏ သူသတ်ရန်သူနှင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ခန္ဓာတို့သည် အချင်းချင်းလည်း သတ်တတ်ကုန်၏၊ ထိုခန္ဓာတို့ ရှိနေပါက သတ်ခြင်းဟူသော သဘောသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အဘယ်သို့ အချင်းချင်း သတ်သနည်းဟူမူ - ရှေးဦးစွာ ရုပ်သည် ရုပ်ကိုလည်း သတ်၏၊ နာမ်ကိုလည်း သတ်၏။ ထို့အတူ နာမ်သည် နာမ်ကိုလည်း သတ်၏၊ ရုပ်ကိုလည်း သတ်၏။ အဘယ်သို့ သတ်သနည်းဟူမူ - ဤပထဝီဓာတ်သည် ပျက်စီးလတ်သော် မိမိမှတစ်ပါးသော ကျန်သုံးပါးသော ဓာတ်တို့ကို ဆွဲယူ၍ ပျက်စီး၏။ အာပေါဓာတ်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ရုပ်သည် ရုပ်ကိုသာ သတ်၏။ တစ်ဖန် ရူပက္ခန္ဓာသည် ပျက်စီးလတ်သော် စုတိခဏ၌ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို ဆွဲယူ၍သာ ပျက်စီး၏။ ဤသို့ဖြင့် ရုပ်သည် နာမ်ကိုလည်း သတ်၏။ ဝေဒနက္ခန္ဓာသည်လည်း ပျက်စီးလတ်သော် သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာတို့ကို ဆွဲယူ၍သာ ပျက်စီး၏။ သညာက္ခန္ဓာအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် နာမ်သည် နာမ်ကိုသာ သတ်၏။ တစ်ဖန် စုတိခဏ၌ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် ပျက်စီးလတ်သော် ဟဒယဝတ္ထုရုပ်ကိုလည်း ဆွဲယူ၍သာ ပျက်စီးကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် နာမ်သည် ရုပ်ကို သတ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ရှေးဦးစွာ ခန္ဓာတို့သည် အချင်းချင်း သတ်တတ်ကြသဖြင့် သူသတ် (ဝဓက) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ခန္ဓာရှိရာ သန္တာန်၌သာလျှင် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ခွဲခြမ်းခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းစသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ အခြားခန္ဓာမရှိရာ၌ မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ ဤသို့ ခန္ဓာတို့ ရှိနေခြင်းကြောင့်သာ သတ်ဖြတ်ခြင်းဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့်လည်း သူသတ် (ဝဓက) မည်ကုန်၏။

อิทานิ [Pg.62] ปญฺจกฺขนฺเธ รูปารูปวเสน ทฺเว โกฏฺฐาเส กตฺวา, รูปวเสน วา นามวเสน วา รูปปริคฺคหํ อาทึ กตฺวา, ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ สิยา ตมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตเมว.

ယခုအခါ၌ ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ရုပ်နာမ်အားဖြင့် နှစ်စုပြု၍ ရုပ်၏အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နာမ်၏အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းကို အစပြုလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သည်အထိ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားအပ်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။

ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโก อุกฺขิตฺตาสิโกติ โข, ภิกฺขเว, นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ ทฺวีหากาเรหิ นนฺทีราคสฺส อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสตา เวทิตพฺพา ปญฺญาสิรปาตนโต จ โยนิสมฺปฏิปาทนโต จ. กถํ? จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ อารมฺมณํ นิสฺสาย โลโภ อุปฺปชฺชติ, เอตฺตาวตา ปญฺญาสีสํ ปติตํ นาม โหติ, โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ตาว ปญฺญาสิรปาตนโต สทิสตา เวทิตพฺพา. นนฺทีราโค ปเนส อณฺฑชาทิเภทา จตสฺโส โยนิโย อุปเนติ. ตสฺส โยนิอุปคมนมูลกานิ ปญฺจวีสติ มหาภยานิ ทฺวตฺตึส กมฺมการณานิ จ อาคตาเนว โหนฺตีติ เอวํ โยนิสมฺปฏิปาทนโตปิสฺส อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสตา เวทิตพฺพา.

'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ခြောက်ယောက်မြောက်သော အတွင်းလှည့်လည်တတ်သည့် သန်လျက်မိုးသော သူသတ်ဟူသည်မှာ နန္ဒီရာဂ၏ အမည်ဖြစ်၏' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် နန္ဒီရာဂ၏ သန်လျက်မိုးသော သူသတ်နှင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။ ယင်းတို့မှာ ပညာတည်းဟူသော ဦးခေါင်းကို ဖြတ်ချတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဏ္ဍဇစသော ယောနိလေးပါးသို့ အဖန်ဖန် ကျရောက်စေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သန်လျက်မိုးသော သူသတ်နှင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။ အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟူမူ - စက္ခုဒွါရ၌ နှစ်သက်ဖွယ် ဣဋ္ဌာရုံသည် ထင်လာလတ်သော် ထိုအာရုံကို အမှီပြု၍ လောဘဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့ လောဘဖြစ်ကာမျှဖြင့် ပညာတည်းဟူသော ဦးခေါင်းသည် ပြတ်ကျသွားပြီမည်၏။ သောတဒွါရစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ပညာတည်းဟူသော ဦးခေါင်းကို ဖြတ်ချတတ်ခြင်းကြောင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ဤနန္ဒီရာဂသည် အဏ္ဍဇစသည်ဖြင့် ပြားသော ယောနိလေးပါးသို့ ဆွဲဆောင်တတ်၏။ ထိုသူအား ယောနိသို့ ကပ်ရောက်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဘေးကြီးတို့သည်လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း မလွဲမသွေ ဆိုက်ရောက်လာကြ၏။ ဤသို့ ယောနိလေးပါးသို့ အဖန်ဖန် ကျရောက်စေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်း ၎င်းနန္ဒီရာဂ၏ သန်လျက်မိုးသော သူသတ်နှင့် တူညီပုံကို သိအပ်၏။

อิติ นนฺทีราควเสนาปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานํ กถิตเมว โหติ. กถํ? อยญฺหิ นนฺทีราโค สงฺขารกฺขนฺโธ, ตํ สงฺขารกฺขนฺโธติ ววตฺถเปตฺวา ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตสํ วตฺถารมฺมณํ รูปกฺขนฺโธติ, เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปติ. อิทานิ เต ปญฺจกฺขนฺเธ นามรูปวเสน ววตฺถเปตฺวา, เตสํ ปจฺจยปริเยสนโต ปฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา, อนุปุพฺเพน เอโก อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ เอวํ นนฺทีราควเสน กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ.

ဤသို့လျှင် နန္ဒီရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း တစ်ဦးသော ရဟန်း၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြသပြီးသား ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဤနန္ဒီရာဂသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာဖြစ်၏၊ ထိုနန္ဒီရာဂကို သင်္ခါရက္ခန္ဓာဟူ၍ ပိုင်းခြားမှတ်သား၍ ထိုနန္ဒီရာဂနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ဝေဒနာကို ဝေဒနက္ခန္ဓာဟူ၍လည်းကောင်း၊ သညာကို သညာက္ခန္ဓာဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ဝိညာဏက္ခန္ဓာဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုနာမ်တရားတို့၏ မှီရာဝတ္ထုနှင့် အာရုံကို ရူပက္ခန္ဓာဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ထို့နောက် ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့ကို နာမ်ရုပ်အားဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးလျှင် ထိုနာမ်ရုပ်တို့၏ အကြောင်းတရားကို ရှာဖွေသည်မှစ၍ ဝိပဿနာကို ပွားများစေကာ အစဉ်သဖြင့် တစ်ဦးသောပုဂ္ဂိုလ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိလေ၏။ ဤသို့ဖြင့် နန္ဒီရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားပြီး ဖြစ်၏။

ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกายตนานํ สุญฺญคาเมน สทิสตา ปาฬิยํเยว อาคตา. อยํ ปเนตฺถ กมฺมฏฺฐานนโย – ยถา จ เต ฉ โจรา ฉกุฏิกํ สุญฺญํ คามํ ปวิสิตฺวา อปราปรํ วิจรนฺตา กิญฺจิ อลภิตฺวา คาเมน อนตฺถิกา โหนฺติ, เอวเมวํ ภิกฺขุ ฉสุ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อภินิวิสิตฺวา วิจินนฺโต ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา คเหตพฺพํ กิญฺจิ อทิสฺวา เตหิ อนตฺถิโก โหติ. โส ‘‘วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสฺสามี’’ติ อุปาทารูปกมฺมฏฺฐานวเสน จกฺขุปสาทาทโย ปริคฺคเหตฺวา ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ’’ติ ววตฺถเปติ, มนายตนํ ‘‘อรูปกฺขนฺโธ’’ติ. อิติ สพฺพานิเปตานิ นามญฺเจว รูปญฺจาติ นามรูปวเสน ววตฺถเปตฺวา, เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา[Pg.63], สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อนุปุพฺเพน อรหตฺเต ปติฏฺฐาติ. อิทํ เอกสฺส ภิกฺขุโน ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ.

အဇ္ဈတ္တိကာယတန ခြောက်ပါးတို့၏ လူဆိတ်သောရွာနှင့် တူညီပုံကို ပါဠိတော်၌သာ ပြဆိုထား၏။ ဤအရာ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်နည်းလမ်းကား ဤသို့ဖြစ်၏ - ဥပမာအားဖြင့် ခိုးသား ခြောက်ယောက်တို့သည် အိမ်ခြောက်လုံးသာရှိသော လူဆိတ်သောရွာသို့ ဝင်ရောက်ကာ တစ်အိမ်မှတစ်အိမ် လှည့်ပတ်ရှာဖွေကြသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော ပစ္စည်းကိုမျှ မရရှိသဖြင့် ထိုရွာကို အလိုမရှိကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟန်းသည်လည်း အဇ္ဈတ္တိကာယတန ခြောက်ပါးတို့၌ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်လတ်သော် 'ငါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငါ့ဥစ္စာ' ဟူ၍လည်းကောင်း စွဲလမ်းစရာ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မတွေ့မြင်သဖြင့် ထိုအာယတနတို့၌ တွယ်တာစိတ် ကင်းငြိမ်းသွား၏။ ထိုရဟန်းသည် 'ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေအံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဥပါဒါရုပ် ကမ္မဋ္ဌာန်း၏အစွမ်းဖြင့် စက္ခုပသာဒစသည်တို့ကို ပိုင်းခြားဆင်ခြင်၍ 'ဤကား ရူပက္ခန္ဓာဖြစ်၏' ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏၊ မနာယတနကို 'နာမက္ခန္ဓာ' ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုအဇ္ဈတ္တိကာယတနအားလုံးတို့ကို နာမ်နှင့် ရုပ်ဟူ၍ နာမ်ရုပ်အစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးလျှင် ထိုအဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့၏ အကြောင်းတရားကို ရှာဖွေ၍ ဝိပဿနာကို ပွားများစေကာ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် အစဉ်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်၏။ ဤသည်ကား တစ်ဦးသောရဟန်း၏ အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

อิทานิ พาหิรานํ คามฆาตกโจเรหิ สทิสตํ ทสฺเสนฺโต โจรา คามฆาตกาติ โขติอาทิมาห. ตตฺถ มนาปามนาเปสูติ กรณตฺเถ ภุมฺมํ, มนาปามนาเปหีติ อตฺโถ. ตตฺถ โจเรสุ คามํ หนนฺเตสุ ปญฺจ กิจฺจานิ วตฺตนฺติ – โจรา ตาว คามํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา อคฺคึ ทตฺวา กฏกฏสทฺทํ อุฏฺฐาเปนฺติ, ตโต มนุสฺสา หตฺถสารํ คเหตฺวา พหิ นิกฺขมนฺติ. ตโต เตหิ สทฺธึ ภณฺฑกสฺส การณา หตฺถปรามาสํ กโรนฺติ. เกจิ ปเนตฺถ ปหารํ ปาปุณนฺติ, เกจิ ปหารฏฺฐาเน ปตนฺติ, อวเสเส ปน อโรคชเน พนฺธิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธิตฺวา ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชนฺติ.

ယခုအခါ ဗာဟိရာယတနတို့၏ ရွာတိုက်ဖျက်သော ဓားပြခိုးသားတို့နှင့် တူညီပုံကို ပြသလိုသဖြင့် 'စောရာ ဂါမဃာတကာ တိခေါ' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'မနာပါမနာပေသု' ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်သည် ကရိုဏ်းအနက်ဖြင့် သိအပ်၏၊ 'နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော သို့မဟုတ် မမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံစသည်တို့ဖြင့်' ဟု အနက်ရ၏။ ထိုဥပမာ၌ ခိုးသားဓားပြတို့ ရွာကို တိုက်ခိုက်လုယက်ကြသော် ခိုးသူတို့လုပ်ဆောင်လေ့ရှိသော ကိစ္စငါးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ရှေးဦးစွာ ခိုးသားတို့သည် ရွာကို ဝန်းရံလျက် မီးရှို့ပြီး 'ကဋကဋ' ဟူသော မီးတောက်သံကြီးကို မြည်ဟည်းစေကုန်၏။ ထိုအခါ ရွာသူရွာသားတို့သည် လက်ဝတ်ရတနာ အနှစ်သာရပစ္စည်းတို့ကို ယူဆောင်ကာ ရွာပြင်သို့ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုပစ္စည်းတို့ကြောင့် ဝန်းရံထားသော ခိုးသားတို့နှင့်အတူ တိုက်ခိုက်လုံးထွေးခြင်း (လက်ရောက်မှု) ကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ အချို့သောသူတို့သည် ဒဏ်ရာရရှိကြကုန်၏။ အချို့သောသူတို့သည် ဒဏ်ရာရသော နေရာ၌ပင် ပွဲချင်းပြီး လဲကျသေဆုံးကြကုန်၏။ ကြွင်းကျန်ရစ်သော ဘေးကင်းသူတို့ကိုမူ နှောင်ဖွဲ့လျက် မိမိတို့ခိုးရာစခန်းသို့ ယူဆောင်သွားပြီး ကြိုးဖြင့်ချည်နှောင်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုကာ ကျွန်အဖြစ် ခိုင်းစေသုံးစွဲကြကုန်၏။

ตตฺถ คามฆาตกโจรานํ คามํ ปริวาเรตฺวา อคฺคิทานํ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมเณ อาปาถคเต กิเลสปริฬาหุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา, หตฺถสารํ อาทาย พหิ นิกฺขมนํ วิย. ตงฺขเณ กุสลธมฺมํ ปหาย อกุสลสมงฺคิตา, ภณฺฑกสฺส การณา หตฺถปรามสนาปชฺชนํ วิย ทุกฺกฏทุพฺภาสิตปาจิตฺติยถุลฺลจฺจยานํ อาปชฺชนกาโล, ปหารลทฺธกาโล วิย สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชนกาโล, ปหารํ ลทฺธา ปน ปหารฏฺฐาเน ปติตกาโล วิย ปาราชิกํ อาปชฺชิตฺวา อสฺสมณกาโล, อวเสสชนสฺส พนฺธิตฺวา วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชนกาโล วิย ตเมว อารมฺมณํ นิสฺสาย สพฺเพสํ ปสฺสนฺตานํเยว จูฬสีลมชฺฌิมสีลมหาสีลานิ ภินฺทิตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย คิหิภาวํ อาปชฺชนกาโล. ตตฺรสฺส ปุตฺตทารํ โปเสนฺตสฺส สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ, กาลํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺตสฺส สมฺปรายิโก.

ထိုဥပမာ၌ ဓားပြခိုးသားတို့ ရွာကို ဝန်းရံ၍ မီးတိုက်ခြင်းကဲ့သို့၊ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ အာရုံထင်လာလတ်သော် ကိလေသာပူပန်မှု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို သိအပ်၏။ လက်ဝတ်ရတနာ ဥစ္စာအနှစ်ကို ယူ၍ ရွာပြင်သို့ ထွက်ပြေးသကဲ့သို့၊ ထိုကိလေသာမီး တောက်လောင်သော ခဏ၌ ကုသိုလ်တရားကို စွန့်ပယ်၍ အကုသိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသွားခြင်းကို သိအပ်၏။ ပစ္စည်းလုယူမှုကြောင့် လုံးထွေးသတ်ပုတ် လက်ရောက်မှုဖြစ်ခြင်းကဲ့သို့၊ ဒုက္ကဋ်၊ ဒုဗ္ဘာသီ၊ ပါစိတ်၊ ထုလ္လစ္စဉ်း အာပတ်တို့သို့ ရောက်ရှိသော ကာလကို သိအပ်၏။ ဒဏ်ချက်ထိခြင်းကို ရသကဲ့သို့၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သို့ ရောက်ရှိသော ကာလကို သိအပ်၏။ ဒဏ်ချက်ရရှိပြီး ထိခိုက်ရာအရပ်၌ လဲကျသေဆုံးသကဲ့သို့၊ ပါရာဇိကအာပတ်သို့ ရောက်ရှိ၍ ရဟန်းမဟုတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသော ကာလကို သိအပ်၏။ ကြွင်းကျန်သောသူတို့ကို နှောင်ဖွဲ့၍ မိမိတို့နေရာသို့ ဆောင်ယူပြီး ကျွန်အဖြစ် ခိုင်းစေသုံးစွဲသကဲ့သို့၊ ထိုအာရုံကိုပင် အမှီပြုလျက် လူအများ မြင်တွေ့နေစဉ်မှာပင် စူဠသီလ၊ မဇ္ဈိမသီလ၊ မဟာသီလတို့ကို ဖျက်ဆီးကာ လူဝတ်လဲ၍ လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသော ကာလကို သိအပ်၏။ ထိုလူ့ဘောင်၌ သားမယားကို ကျွေးမွေးရသဖြင့် ထိုသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော မျက်မှောက်ဘဝ ဆင်းရဲအစုကြီးကို သိအပ်၏၊ သေလွန်ပြီးနောက် အပါယ်၌ ပဋိသန္ဓေနေရသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တမလွန်ဘဝ ဆင်းရဲအစုကြီးကိုလည်း သိအပ်၏။

อิมานิปิ พาหิรายตนานิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว กถิตานิ. เอตฺถ หิ รูปาทีนิ จตฺตาริ อุปาทารูปานิ, โผฏฺฐพฺพายตนํ ติสฺโส ธาตุโย, ธมฺมายตเน อาโปธาตุยา สทฺธึ ตา จตสฺโสติ อิมานิ จตฺตาริ ภูตานิ, เตสํ ปริจฺเฉทวเสน อากาสธาตุ, ลหุตาทิวเสน ลหุตาทโยติ เอวมิทํ สพฺพมฺปิ ภูตุปาทายรูปํ รูปกฺขนฺโธ, ตทารมฺมณา เวทนาทโย จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. ตตฺถ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปํ, จตฺตาโร อรูปิโน [Pg.64] ขนฺธา นาม’’นฺติ. นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ปุริมนเยเนว ปฏิปชฺชนฺตสฺส ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ กถิตํ โหติ.

ဤပြင်ပအာယတန (ဗာဟိရာယတန) တို့ကိုလည်း တစ်ဦးသောရဟန်း၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားအားထုတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဤအာယတနတို့တွင် ရူပ၊ သဒ္ဒ၊ ဂန္ဓ၊ ရသ ဟူသော လေးပါးတို့သည် ဥပါဒါရုပ် မည်ကုန်၏။ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနသည် ပထဝီ၊ တေဇော၊ ဝါယော ဟူသော ဓာတ်သုံးပါး ဖြစ်၏။ ဓမ္မာယတန၌ အာပေါဓာတ်နှင့်တကွ ထိုဓာတ်သုံးပါးတို့သည် ဓာတ်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤလေးပါးတို့သည် မဟာဘုတ်ရုပ် (ဘူတရုပ်) မည်ကုန်၏။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်တို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အာကာသဓာတ်သည် ဖြစ်၏။ လဟုတာ (ပေါ့ပါးခြင်း) အစရှိသော ဝိကာရရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ အလုံးစုံသော ဤမဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်သည် ရူပက္ခန္ဓာမည်၏။ ထိုရူပက္ခန္ဓာကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ဝေဒနာအစရှိသော အနာမ်ခန္ဓာ (နာမက္ခန္ဓာ) လေးပါးတို့သည် နာမက္ခန္ဓာ မည်ကုန်၏။ ထိုရုပ်နာမ်တို့တွင် ရူပက္ခန္ဓာသည် ရုပ်မည်၏၊ နာမ်ဖြစ်သော ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် နာမ်မည်၏။ ဤသို့ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ရှေးနည်းအတိုင်းသာလျှင် ကျင့်ကြံအားထုတ်သောသူအား အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။

โอฆานนฺติ เอตฺถ ทุรุตฺตรณฏฺโฐ โอฆฏฺโฐ. เอเต หิ ‘‘สีลสํวรํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย สมฺมา วายมนฺเตน ตริตพฺพา, เยน วา เตน วา ทุรุตฺตรา. อิมินา ทุรุตฺตรณฏฺเฐน โอฆาติ วุจฺจนฺติ. เตปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสน กถิตา. จตฺตาโรปิ หิ เอเต เอโก สงฺขารกฺขนฺโธ วาติ. เสสํ นนฺทีราเค วุตฺตนเยเนว โยเชตฺวา วิตฺถาเรตพฺพํ.

"ဩဃာနံ" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ကူးမြောက်ရန် ခဲယဉ်းသောအနက်သည် "ဩဃ" ၏ အနက်သဘောဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုလေးပါးသော ဩဃတို့ကို "သီလသံဝရသီလကို ဖြည့်ကျင့်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေအံ့" ဟူသော သမ္မာဆန္ဒကို ဖြစ်စေကာ၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းတို့ကို မှီဝဲ၍ နည်းလမ်းမှန်ကန်စွာ အားထုတ်သောသူတို့သည်သာ ကူးမြောက်နိုင်ကုန်၏။ ကြုံသလို အားထုတ်ရုံမျှဖြင့်မူ ကူးမြောက်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းလှ၏။ ဤသို့ ကူးမြောက်ရန် ခဲယဉ်းသောသဘောကြောင့် "ဩဃ" ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုဩဃတို့ကိုလည်း တစ်ဦးသောရဟန်းအား ကမ္မဋ္ဌာန်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤလေးပါးသော ဩဃတို့သည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာ တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအနက်ကို "နန္ဒီရာဂ" ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်၍ ချဲ့ထွင်အပ်၏။

สกฺกายสฺเสตํ อธิวจนนฺติ, สกฺกาโยปิ หิ อาสีวิสาทีหิ อุทกณฺณวสฺส โอริมตีรํ วิย จตุมหาภูตาทีหิ สาสงฺโก สปฺปฏิภโย, โสปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว กถิโต. สกฺกาโย หิ เตภูมกปญฺจกฺขนฺธา, เต จ สมาสโต นามรูปเมวาติ. เอวเมตฺถ นามรูปววตฺถานํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ.

"သက္ကာယဿေတံ အဓိဝစနံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ရှင်းပြရသော် - အစောက်လည်းနက် အပြောလည်းကျယ်သော မြစ်ကြီး၏ ဤမှာဘက်ကမ်းသည် မြွေဆိုးစသည်တို့ကြောင့် ရွံရှာဖွယ် ဘေးအန္တရာယ်ရှိသကဲ့သို့၊ သက္ကာယသည်လည်း မဟာဘုတ်လေးပါးစသည်တို့ကြောင့် ရွံရှာဖွယ် ဘေးအန္တရာယ်နှင့်တကွ ဖြစ်၏။ ထိုသက္ကာယကိုလည်း တစ်ဦးသောရဟန်း၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ သက္ကာယဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါး (တေဘုမ္မကပဉ္စက္ခန္ဓာ) ဖြစ်၏။ ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့သည်လည်း အကျဉ်းအားဖြင့် နာမ်နှင့်ရုပ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသက္ကာယတရား၌ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို အစပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။

นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ นิพฺพานญฺหิ อุทกณฺณวสฺส ปาริมตีรํ วิย จตุมหาภูตาทีหิ เขมํ อปฺปฏิภยํ. วีริยารมฺภสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ จิตฺตกิริยทสฺสนตฺถํ เหฏฺฐา วุตฺตวายามเมว วีริยนฺติ คณฺหิตฺวา ทสฺเสติ. ติณฺโณ ปารงฺคโตติ ตริตฺวา ปารํ คโต.

"နိဗ္ဗာနဿေတံ အဓိဝစနံ" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ရှင်းပြရသော် - မြစ်ကြီး၏ ထိုမှာဘက်ကမ်းသည် မြွေဆိုးစသည်တို့၏ ဘေးမှ ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းဘေးကင်းသကဲ့သို့၊ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း မဟာဘုတ်လေးပါးစသည်တို့၏ ဘေးမှ ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းကာ ဘေးဘျမ်းကင်းရာ ဖြစ်၏။ "ဝီရိယာရမ္ဘဿေတံ အဓိဝစနံ" ဟူသော ပါဌ်၌ စိတ်၏ အားထုတ်မှု (ပယောဂ) ကို ပြလိုသောကြောင့် အောက်မဂ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော သမ္မာဝါယာမကိုပင်လျှင် "ဝီရိယ" ဟု ယူ၍ ပြတော်မူ၏။ "တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော" ဟူသည်မှာ ကူးမြောက်၍ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ရှိပြီးသောသူကို ဆိုလို၏။

ตตฺถ ยถา สาสงฺกโอริมตีเร ฐิเตน อุทกณฺณวํ ตริตุกาเมน กติปาหํ วสิตฺวา สณิกํ นาวํ สชฺเชตฺวา อุทกกีฬํ กีฬนฺเตน วิย น นาวา อภิรุหิตพฺพา. เอวํ กโรนฺโต หิ อนารุฬฺโหว พฺยสนํ ปาปุณาติ. เอวเมว กิเลสณฺณวํ ตริตุกาเมน ‘‘ตรุโณ ตาวมฺหิ, มหลฺลกกาเล อฏฺฐงฺคิกมคฺคกุลฺลํ พนฺธิสฺสามี’’ติ ปปญฺโจ น กาตพฺโพ. เอวํ กโรนฺโต หิ มหลฺลกกาลํ อปตฺวาปิ วินาสํ ปาปุณาติ, ปตฺวาปิ กาตุํ น สกฺโกติ. ภทฺเทกรตฺตาทีนิ ปน อนุสฺสริตฺวา เวเคเนว อยํ อริยมคฺคกุลฺโล พนฺธิตพฺโพ.

ထိုစကားရပ်၌ ဥပမာအားဖြင့် ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော ဤမှာဘက်ကမ်း၌ ရပ်လျက် မြစ်ကြီးကို ကူးလိုသောသူသည် တစ်ရက်နှစ်ရက် ဆိုင်းငံ့နေပြီးမှ နှေးကွေးစွာ လှေဖောင်ကို ပြင်ဆင်၍ ရေကစားမြူးတူးသောသူကဲ့သို့ လှေဖောင်ပေါ်သို့ နှေးကွေးစွာ မတက်အပ်ပေ။ ဤသို့ ပြုသောသူသည် လှေပေါ်သို့ပင် မတက်ရသေးခင် ဘေးရန်နှင့်ကြုံ၍ ပျက်စီးဆုံးပါးခြင်းသို့ ရောက်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ကိလေသာမြစ်ကြီးကို ကူးမြောက်လိုသောသူသည် "ငါသည် ပျိုမြစ်နုနယ်သေး၏၊ အိုမင်းသောအခါမှ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတည်းဟူသော ဖောင်ကို ဖွဲ့မည်" ဟု အချိန်ဆိုင်းငံ့ခြင်း (ပပဉ္စ) ကို မပြုအပ်ပေ။ ဤသို့ ပြုသောသူသည် အရွယ်အိုမင်းခြင်းသို့ မရောက်မီပင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏။ ရောက်ပါသော်လည်း ထိုဖောင်ကို ဖွဲ့ရန် မစွမ်းနိုင်တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ် စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့၍ အမြန်ဆုံးပင် ဤအရိယမဂ်ဖောင်ကို ဖွဲ့စီရင်အပ်၏။

ยถา จ กุลฺลํ พนฺธนฺตสฺส หตฺถปาทปาริปูริ อิจฺฉิตพฺพา. กุณฺฐปาโท หิ ขญฺชปาโท วา ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ผณหตฺถกาทโย ติณปณฺณาทีนิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวมิมมฺปิ อริยมคฺคกุลฺลํ พนฺธนฺตสฺส สีลปาทานญฺเจว สทฺธาหตฺถสฺส [Pg.65] จ ปาริปูริ อิจฺฉิตพฺพา. น หิ ทุสฺสีโล อสฺสทฺโธ สาสเน อปฺปติฏฺฐิโต ปฏิปตฺตึ อสฺสทฺทหนฺโต อริยมคฺคกุลฺลํ พนฺธิตุํ สกฺโกติ. ยถา จ ปริปุณฺณหตฺถปาโทปิ ทุพฺพโล พฺยาธิปีฬิโต กุลฺลํ พนฺธิตุํ น สกฺโกติ, ถามสมฺปนฺโนว สกฺโกติ, เอวํ สีลวา สทฺโธปิ อลโส กุสีโต อิมํ มคฺคกุลฺลํ พนฺธิตุํ น สกฺโกติ, อารทฺธวีริโยว สกฺโกตีติ อิมํ พนฺธิตุกาเมน อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพํ. ยถา โส ปุริโส กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ตีเร ฐตฺวา โยชนวิตฺถารํ อุทกณฺณวํ ‘‘อยํ มยา ปจฺจตฺตปุริสการํ นิสฺสาย นิตฺถริตพฺโพ’’ติ มานสํ พนฺธติ, เอวํ โยคินาปิ จงฺกมา โอรุยฺห ‘‘อชฺช มยา จตุมคฺควชฺฌํ กิเลสณฺณวํ ตริตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาตพฺพ’’นฺติ มานสํ พนฺธิตพฺพํ.

ဖောင်ကို ဖွဲ့သောသူအား လက်ခြေအင်္ဂါ ပြည့်စုံရန် လိုအပ်သကဲ့သို့ (ခြေပြတ်သောသူ သို့မဟုတ် ခြေခွင်သောသူသည် မရပ်တည်နိုင်၊ လက်ပြတ်သောသူသည် မြက်၊ သစ်ရွက်တို့ကို မကိုင်နိုင်သကဲ့သို့)၊ ထို့အတူ ဤအရိယမဂ်ဖောင်ကို ဖွဲ့သောသူအားလည်း သီလတည်းဟူသော ခြေတို့ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် သဒ္ဓါတည်းဟူသော လက် ပြည့်စုံခြင်း ရှိရန် လိုအပ်၏။ သီလပျက်သောသူ၊ သဒ္ဓါတရားကင်းမဲ့သောသူသည် သာသနာတော်၌ မတည်နိုင်သဖြင့် အကျင့်ပဋိပတ်ကို မယုံကြည်ဘဲ အရိယမဂ်ဖောင်ကို မဖွဲ့နိုင်ပေ။ ခြေလက်ပြည့်စုံသော်လည်း အားအင်ချည့်နဲ့၍ အနာရောဂါနှိပ်စက်သောသူသည် ဖောင်ကို မဖွဲ့နိုင်ဘဲ ကိုယ်ခန္ဓာသန်စွမ်းသောသူသာလျှင် ဖွဲ့နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သီလနှင့် ပြည့်စုံ၍ သဒ္ဓါတရားရှိသော်လည်း ပျင်းရိသောသူသည် ဤမဂ်ဖောင်ကို မဖွဲ့နိုင်ဘဲ ထက်သန်သော ဝီရိယရှိသောသူသာလျှင် ဖွဲ့နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဖောင်ကို ဖွဲ့လိုသောသူသည် ထက်သန်သော ဝီရိယရှိအပ်၏။ ထိုသူသည် ဖောင်ကို ဖွဲ့၍ ကမ်း၌ ရပ်လျက် တစ်ယူဇနာကျယ်သော မြစ်ကြီးကို မြင်ကာ "ဤမြစ်ကြီးကို ငါသည် မိမိ၏ ယောကျ်ားကောင်းတို့၏ လုံ့လစွမ်းအားကို အမှီပြု၍ ကူးမြောက်ရမည်" ဟု စိတ်ကို ပိုင်းဖြတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ယောဂီရဟန်းသည်လည်း စင်္ကြံမှ ဆင်းသက်၍ "ယနေ့ ငါသည် မဂ်လေးပါးဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာမြစ်ကြီးကို ကူးမြောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်အံ့" ဟု ခိုင်မာသော စိတ်ကို ပိုင်းဖြတ်အပ်၏။

ยถา จ โส ปุริโส กุลฺลํ นิสฺสาย อุทกณฺณวํ ตรนฺโต คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘เอกโกฏฺฐาสํ อติกฺกนฺโตมฺหิ, อญฺเญ ตโย เสสา’’ติ ชานาติ, อปรมฺปิ คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘ทฺเว อติกฺกนฺโตมฺหิ, ทฺเว เสสา’’ติ ชานาติ, อปรมฺปิ คาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘ตโย อติกฺกนฺโตมฺหิ, เอโก เสโส’’ติ ชานาติ, ตมฺปิ อติกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตฺตาโรปิ เม โกฏฺฐสา อติกฺกนฺตา’’ติ ชานาติ, ตญฺจ กุลฺลํ ปาเทน อกฺกมิตฺวา โสตาภิมุขํ ขิปิตฺวา อุตฺตริตฺวา ตีเร ติฏฺฐติ. เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ อริยมคฺคกุลฺลํ นิสฺสาย กิเลสณฺณวํ ตรนฺโต โสตาปตฺติมคฺเคน ปฐมมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ เอโก โกฏฺฐาโส ปหีโน, อิตเร ตโย เสสา’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต สกทาคามิมคฺเคน ทุติยมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา, โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ ทฺเว โกฏฺฐาสา ปหีนา[Pg.66], อิตเร ทฺเว เสสา’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อนาคามิมคฺเคน ตติยมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘จตุมคฺควชฺฌานํ เม กิเลสานํ ตโย โกฏฺฐาสา ปหีนา, เอโก เสโส’’ติ ชานาติ. ปุน ตเถว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตมคฺเคน จตุตฺถมคฺควชฺเฌ กิเลเส ตริตฺวา มคฺคานนฺตเร ผเล ฐิโต ปจฺจเวกฺขณญาเณน นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘สพฺพกิเลสา เม ปหีนา’’ติ ชานาติ.

ဥပမာအားဖြင့် ထိုသူသည် ဖောင်ကို မှီ၍ မြစ်ကြီးကို ကူးလတ်သော် ဂါဝုတ်မျှသော အရပ်သို့ ရောက်၍ ပြန်လှည့်ကြည့်ရှုသော် "တစ်ဖို့ကို ငါကျော်လွန်ခဲ့ပြီ၊ ကျန်သုံးဖို့ ကျန်သေး၏" ဟု သိ၏။ နောက်ထပ် ဂါဝုတ်မျှသော အရပ်သို့ ရောက်၍ ပြန်လှည့်ကြည့်ရှုသော် "နှစ်ဖို့ကို ငါကျော်လွန်ခဲ့ပြီ၊ နှစ်ဖို့ ကျန်သေး၏" ဟု သိ၏။ နောက်ထပ် ဂါဝုတ်မျှသော အရပ်သို့ ရောက်၍ ပြန်လှည့်ကြည့်ရှုသော် "သုံးဖို့ကို ငါကျော်လွန်ခဲ့ပြီ၊ တစ်ဖို့ ကျန်သေး၏" ဟု သိ၏။ ထိုအကျန်တစ်ဖို့ကိုလည်း ကျော်လွန်ပြီးမှ ပြန်လှည့်ကြည့်ရှုသော် "ငါသည် လေးဖို့လုံးကို ကျော်လွန်ခဲ့ပြီ" ဟု သိသဖြင့် ထိုဖောင်ကို ခြေဖြင့် ကန်ကာ ရေအယဉ်သို့ ပစ်ချလိုက်ပြီးလျှင် ကုန်းပေါ်သို့ တက်၍ ရပ်တည်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ဤရဟန်းသည်လည်း အရိယမဂ်ဖောင်ကို မှီ၍ ကိလေသာမြစ်ကြီးကို ကူးလတ်သော် သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပထမမဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ကူးမြောက်ပြီး၍ မဂ်၏အခြားမဲ့ဖြစ်သော သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လျက် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုသော် "မဂ်လေးပါးဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့တွင် ငါသည် တစ်ဖို့ကို ပယ်အပ်ပြီ၊ ကျန်သုံးဖို့ ကျန်သေး၏" ဟု သိ၏။ တဖန် ထိုနည်းတူပင် ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် သကဒါဂါမိမဂ်ဖြင့် ဒုတိယမဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ကူးမြောက်ပြီး၍ သကဒါဂါမိဖိုလ်၌ တည်လျက် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုသော် "မဂ်လေးပါးဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့တွင် ငါသည် နှစ်ဖို့ကို ပယ်အပ်ပြီ၊ ကျန်နှစ်ဖို့ ကျန်သေး၏" ဟု သိ၏။ တဖန် ထိုနည်းတူပင် ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် တတိယမဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ကူးမြောက်ပြီး၍ အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်လျက် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုသော် "မဂ်လေးပါးဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့တွင် ငါသည် သုံးဖို့ကို ပယ်အပ်ပြီ၊ တစ်ဖို့ ကျန်သေး၏" ဟု သိ၏။ တဖန် ထိုနည်းတူပင် ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် စတုတ္ထမဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ကူးမြောက်ပြီး၍ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လျက် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုသော် "ငါသည် ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်သတ်ပြီးပြီ" ဟု သိ၏။

ยถา โส ปุริโส ตํ กุลฺลํ โสเต ปวาเหตฺวา อุตฺตริตฺวา ถเล ฐิโต นครํ ปวิสิตฺวา อุปริปาสาทวรคโต ‘‘เอตฺตเกน วตมฺหิ อนตฺเถน มุตฺโต’’ติ เอกคฺคจิตฺโต ตุฏฺฐมานโส นิสีทติ, เอวํ ตสฺมึเยว วา อาสเน อญฺเญสุ วา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิสินฺโน ‘‘เอตฺตเกน วตมฺหิ อนตฺเถน มุตฺโต’’ติ นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา เอกคฺคจิตฺโต ตุฏฺฐมานโส นิสีทติ. อิทํ วา สนฺธาย วุตฺตํ ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, อรหโต เอตํ อธิวจนนฺติ. เอวํ ตาเวตฺถ นานากมฺมฏฺฐานานิ กถิตานิ, สโมธาเนตฺวา ปน สพฺพานิปิ เอกเมว กตฺวา ทสฺเสตพฺพานิ. เอกํ กตฺวา ทสฺเสนฺเตนาปิ ปญฺจกฺขนฺธวเสเนว วินิวตฺเตตพฺพานิ.

ဘေးအန္တရာယ်ကို မြင်သဖြင့် ရင်ကွဲမတတ် မပြတ် အားထုတ်သော ထိုယောကျ်ားသည် ထိုဖောင်ကို ရေအလျဉ်၌ မျှောလိုက်၍ ကမ်းသို့ တက်ပြီးလျှင် ကုန်းပေါ်၌ ရပ်လျက် မြို့ကြီးသို့ ဝင်ကာ မြတ်သော ပြာသာဒ်အထက်သို့ တက်ရောက်ပြီးလျှင် “ငါသည် စင်စစ် သေလောက်ပြောက်လောက်သော ဤမျှလောက်သော အကျိုးမဲ့မှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီ တကား” ဟု တည်ကြည်သော စိတ်၊ နှစ်သက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုင်နေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရာ နေရာ၌ ဖြစ်စေ၊ အခြား ညဉ့်သန့်ရာ နေ့သန့်ရာ စသော တစ်ခုခုသော အရပ်၌ ဖြစ်စေ ထိုင်နေလျက် “ငါသည် ဤမျှလောက် ကြီးမားသော အကျိုးမဲ့ ပျက်စီးခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီ တကား” ဟု နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားကာ တည်ကြည်သော စိတ်၊ နှစ်သက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏။ ဤအနက်သဘောကို ရည်ညွှန်း၍ “ရဟန်းတို့... ‘ကူးမြောက်ပြီး၍ ကုန်းပေါ်၌ ရပ်တည်နေသော ဗြာဟ္မဏ’ ဟူသော ဤစကားသည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ အမည်ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ လောလောဆယ်အားဖြင့် ဤအာသီဝိသုပမသုတ်၌ အထူးထူးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ တစ်ဖန် ထိုအားလုံးတို့ကို ပေါင်းစု၍ တစ်ခုတည်း ပြုလုပ်ပြီးလျှင် ပြသအပ်ကုန်၏။ တစ်စုတည်း ပြုလုပ်၍ ပြသသော ဆရာသည်လည်း ခန္ဓာငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဝေဖန်လည်ပတ်စေအပ်ကုန်၏။

กถํ? เอตฺถ หิ จตฺตาริ มหาภูตานิ อชฺฌตฺติกานิ ปญฺจายตนานิ พาหิรานิ ปญฺจายตนานิ ธมฺมายตเน ปนฺนรส สุขุมรูปานิ สกฺกายสฺส เอกเทโสติ อยํ รูปกฺขนฺโธ, มนายตนํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ธมฺมายตเนกเทโส จตฺตาโร โอฆา สกฺกาเยกเทโสติ อิเม จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ รูปํ, จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา นามนฺติ อิทํ นามรูปํ. ตสฺส นนฺทีราโค กาโมโฆ ภโวโฆ ธมฺมายตเนกเทโส สกฺกาเยกเทโสติ อิเม ปจฺจยา. อิติ สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ววตฺถเปติ นาม. สปฺปจฺจยํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อิทํ เอกสฺส ภิกฺขุโน นิยฺยานมุขํ.

အဘယ်သို့ ဝေဖန်လည်ပတ်စေရသနည်း။ ဤသုတ်၌ လေးပါးသော မဟာဘုတ်တို့လည်းကောင်း၊ အဇ္ဈတ္တိကဖြစ်သော (မနာယတနကြဉ်သော) အာယတနငါးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဗာဟိရဖြစ်သော (ဓမ္မာယတနကြဉ်သော) အာယတနငါးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဓမ္မာယတန၌ ပါဝင်သော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော သုခုမရုပ်တို့လည်းကောင်း၊ သက္ကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော ရုပ်တို့လည်းကောင်း— ဤအလုံးစုံသည် ‘ရူပက္ခန္ဓာ’ မည်၏။ မနာယတနသည် ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ မည်၏။ ဓမ္မာယတန၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သော စေတသိက်ခန္ဓာတို့လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော ဩဃတို့လည်းကောင်း၊ သက္ကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော နာမ်တရားတို့လည်းကောင်း— ဤလေးပါးတို့သည် ‘နာမ်ခန္ဓာ (နာမက္ခန္ဓာ)’ မည်ကုန်၏။ ထိုတွင် ရူပက္ခန္ဓာသည် ‘ရုပ်’ မည်၏။ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးသည် ‘နာမ်’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတရားစုသည် ‘နာမ်ရုပ်’ မည်၏။ ထိုနာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော နန္ဒီရာဂ၊ ကာမောဃ၊ ဘဝေါဃ၊ ဓမ္မာယတန၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော တဏှာ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသည်တို့နှင့် သက္ကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော တရားတို့သည် ‘အကြောင်း (ပစ္စည်း)’ မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏။ ထိုသို့ အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ တင်ကာ ဝိပဿနာကို ပွားများစေပြီးလျှင် သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်သည်ရှိသော် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကား တစ်ဦးသောရဟန်း၏ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတံခါး ဖြစ်၏။

ตตฺถ จตฺตาโร มหาภูตา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อชฺฌตฺติกพาหิรานิ เอกาทสายตนานิ ธมฺมายตเนกเทโส ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆ สกฺกาเยกเทโสติ อิทํ ทุกฺขสจฺจํ, นนฺทีราโค ธมฺมายตเนกเทโส กาโมโฆ ภโวโฆ สกฺกาเยกเทโสติ อิทํ สมุทยสจฺจํ, ปาริมตีรสงฺขาตํ [Pg.67] นิพฺพานํ นิโรธสจฺจํ, อริยมคฺโค มคฺคสจฺจํ. ตตฺถ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ, ทฺเว วิวฏฺฏํ, ทฺเว โลกิยานิ, ทฺเว โลกุตฺตรานีติ จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐินยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตพฺพานีติ. เทสนาปริโยสาเน วิปญฺจิตญฺญู ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สุตฺตํ ปน ทุกฺขลกฺขณวเสน กถิตํ.

ထိုတွင် လေးပါးသော မဟာဘုတ်တို့လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အဇ္ဈတ္တိက ဗာဟိရဖြစ်သော တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အာယတနတို့လည်းကောင်း၊ ဓမ္မာယတန၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌောဃ၊ အဝိဇ္ဇောဃနှင့် သက္ကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော တရားတို့လည်းကောင်း— ဤအလုံးစုံသည် ‘ဒုက္ခသစ္စာ’ မည်၏။ နန္ဒီရာဂလည်းကောင်း၊ ဓမ္မာယတန၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော တဏှာလည်းကောင်း၊ ကာမောဃ၊ ဘဝေါဃနှင့် သက္ကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော တဏှာလည်းကောင်း— ဤအလုံးစုံသည် ‘သမုဒယသစ္စာ’ မည်၏။ ဟိုမှာဘက်ကမ်းဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သည် ‘နိရောဓသစ္စာ’ မည်၏။ အရိယမဂ်သည် ‘မဂ္ဂသစ္စာ’ မည်၏။ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့တွင် သစ္စာနှစ်ပါး (ဒုက္ခနှင့် သမုဒယ) တို့သည် ဝဋ်သစ္စာဖြစ်၍၊ သစ္စာနှစ်ပါး (နိရောဓနှင့် မဂ္ဂ) တို့သည် ဝိဝဋ္ဋသစ္စာ ဖြစ်ကုန်၏။ သစ္စာနှစ်ပါးတို့သည် လောကီသစ္စာဖြစ်၍၊ သစ္စာနှစ်ပါးတို့သည် လောကုတ္တရာသစ္စာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သစ္စာလေးပါးတို့ကို တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာ (အာကာရ) တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နည်းလမ်းပေါင်း ခြောက်သောင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်၍ ပြသအပ်ကုန်၏။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ဝိပဉ္စိတညုပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ကြသော ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ကြကုန်၏။ ဤသုတ်ကိုမူကား ဒုက္ခလက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๒. รโถปมสุตฺตวณฺณนา

၂. ရထောပမသုတ်အဖွင့်

๒๓๙. ทุติเย สุขโสมนสฺสพหุโลติ กายิกสุขญฺเจว เจตสิกโสมนสฺสญฺจ พหุลํ อสฺสาติ สุขโสมนสฺสพหุโล. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ โหติ. อาสวานํ ขยายาติ อิธ อาสวกฺขโยติ อรหตฺตมคฺโค อธิปฺเปโต, ตทตฺถายาติ อตฺโถ. โอธสฺตปโตโทติ รถมชฺเฌ ติริยํ ฐปิตปโตโท. เยนิจฺฉกนฺติ เยน ทิสาภาเคน อิจฺฉติ. ยทิจฺฉกนฺติ ยํ ยํ คมนํ อิจฺฉติ. สาเรยฺยาติ เปเสยฺย. ปจฺจาสาเรยฺยาติ ปฏิวินิวตฺเตยฺย. อารกฺขายาติ รกฺขณตฺถาย. สํยมายาติ เวคนิคฺคหณตฺถาย. ทมายาติ นิพฺพิเสวนตฺถาย. อุปสมายาติ กิเลสูปสมตฺถาย.

၂၃၉. ဒုတိယသုတ်၌ ‘သုခသောမနဿဗဟုလော’ ဟူသည်ကား— ထိုသူအား ကိုယ်၏ချမ်းသာခြင်း (ကာယိကသုခ) နှင့် စိတ်၏ချမ်းသာခြင်း (စေတသိကသောမနဿ) သည် များစွာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သုခသောမနဿဗဟုလ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတိ’ ဟူသည်ကား— ထိုရဟန်းအား အကြောင်းတရားသည် အပြည့်အစုံ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အာသဝါနံ ခယာယ’ ဟူသည်ကား— ဤသုတ်၌ အရဟတ္တမဂ်ကို ‘အာသဝေါကုန်ရာတရား’ ဟု ရည်ညွှန်းအပ်၏၊ ‘ထိုအရဟတ္တမဂ် အကျိုးငှာ’ ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဩဝတ္တနပတောဒေါ’ ဟူသည်ကား— ရထားအလယ်၌ ကန့်လန့်ဖြတ် တင်ထားသော နှင်တံကို ဆိုသည်။ ‘ယေနိစ္ဆကံ’ ဟူသည်ကား— အလိုရှိရာ အရပ်မျက်နှာအဖို့ဖြင့်။ ‘ယဒိစ္ဆကံ’ ဟူသည်ကား— အလိုရှိရာ သွားလာခြင်းဖြင့်။ ‘သာရယျေ’ ဟူသည်ကား— နှင်ရာ၏။ ‘ပစ္စာသာရယျေ’ ဟူသည်ကား— ပြန်လှည့်ရာ၏။ ‘အာရက္ခာယ’ ဟူသည်ကား— စောင့်ရှောက်ရန်။ ‘သံယမာယ’ ဟူသည်ကား— အဟုန်ကို တားမြစ်ပိတ်ပင်ရန်။ ‘ဒမာယ’ ဟူသည်ကား— ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို မှီဝဲခြင်း ကင်းစေရန်။ ‘ဥပသမာယ’ ဟူသည်ကား— ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးစေရန် ဖြစ်သည်။

เอวเมว โขติ เอตฺถ ยถา อกุสลสฺส สารถิโน อทนฺเต สินฺธเว โยเชตฺวา วิสมมคฺเคน รถํ เปเสนฺตสฺส จกฺกานิปิ ภิชฺชนฺติ, อกฺโขปิ สินฺธวานญฺจ ขุรา, อตฺตนาปิ อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ, น จ อิจฺฉิติจฺฉิเตน คมเนน สาเรตุํ สกฺโกติ; เอวํ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร ภิกฺขุ น อิจฺฉิติจฺฉิตํ สมณรตึ อนุภวิตุํ สกฺโกติ. ยถา ปน เฉโก สารถิ ทนฺเต สินฺธเว โยเชตฺวา, สเม ภูมิภาเค รถํ โอตาเรตฺวา รสฺมิโย คเหตฺวา, สินฺธวานํ ขุเรสุ สตึ ฐเปตฺวา, ปโตทํ อาทาย นิพฺพิเสวเน กตฺวา, เปเสนฺโต อิจฺฉิติจฺฉิเตน คมเนน สาเรติ. เอวเมว ฉสุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ภิกฺขุ อิมสฺมึ สาสเน อิจฺฉิติจฺฉิตํ สมณรตึ อนุโภติ, สเจ อนิจฺจานุปสฺสนาภิมุขํ ญาณํ เปเสตุกาโม โหติ, ตทภิมุขํ ญาณํ คจฺฉติ. ทุกฺขานุปสฺสนาทีสุปิ เอเสว นโย.

‘ဧဝမေဝ ခေါ’ ဟူသော ပါဌ်၌ ဥပမာပြရသော်— မလိမ္မာသော ရထားထိန်းသည် မယဉ်ကျေးသေးသော သိန္ဓောမြင်းတို့ကို က၍ မညီမညွတ်သော လမ်းခရီးဖြင့် ရထားကို နှင်ပါက ရထားဘီးတို့သည်လည်း ကျိုးပျက်တတ်ကုန်၏၊ ဝင်ရိုးလည်း ကျိုးပျက်တတ်၏၊ သိန္ဓောမြင်းတို့၏ ခွာတို့သည်လည်း ပျက်စီးတတ်ကုန်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အကျိုးမဲ့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရတတ်၏၊ မိမိအလိုရှိတိုင်း နှေးနှေးမြန်မြန် သွားလာခြင်းငှာလည်း မစွမ်းဆောင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့၌ တံခါးမလုံသော ရဟန်းသည်လည်း မိမိအလိုရှိအပ်သော ရဟန်းတရား၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို မခံစားနိုင်ပေ။ အကြင်သို့မူကား လိမ္မာသော ရထားထိန်းသည် ယဉ်ကျေးသော သိန္ဓောမြင်းတို့ကို က၍ ညီညွတ်သော မြေပြင်၌ ရထားကို ချကာ ဇာတ်ကြိုးတို့ကို ကိုင်၍ မြင်းတို့၏ ခွာလှမ်းများအပေါ် သတိမူလျက် နှင်တံကို ကိုင်ကာ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်း ကင်းစေလျက် နှင်ပါက မိမိအလိုရှိတိုင်း သွားလာစေနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့၌ လုံခြုံသောတံခါးရှိသော ရဟန်းသည် ဤသာသနာတော်၌ မိမိအလိုရှိအပ်သော ရဟန်းတရား၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို ခံစားရ၏။ အကယ်၍ အနိစ္စာနုပဿနာသို့ ရှေးရှု ဉာဏ်ကို လွှတ်လိုပါက ဉာဏ်သည် ထိုဘက်သို့ ရှေးရှု သွား၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

โภชเน มตฺตญฺญูติ โภชนมฺหิ ปมาณญฺญู. ตตฺถ ทฺเว ปมาณานิ – ปฏิคฺคหณปมาณญฺจ ปริโภคปมาณญฺจ. ตตฺถ ปฏิคฺคหณปมาเณ ทายกสฺส วโส [Pg.68] เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม ชานิตพฺโพ. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ สเจ เทยฺยธมฺโม พหุโก โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาเณน คณฺหาติ. โส ตาย ปฏิคฺคหเณ มตฺตญฺญุตาย อนุปฺปนฺนญฺจ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ ถาวรํ กโรติ ธมฺมิกติสฺสมหาราชกาเล สตฺตวสฺสิโก สามเณโร วิย.

‘ဘောဇနေ မတ္တညု’ ဟူသည်ကား ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအတိုင်းအရှည်၌ ခံယူခြင်း အတိုင်းအရှည် (ပရိဂ္ဂဟဏပမာဏ) နှင့် သုံးဆောင်ခြင်း အတိုင်းအရှည် (ပရိဘောဂပမာဏ) ဟူ၍ နှစ်မျိုး ရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ခံယူခြင်း အတိုင်းအရှည်၌ အလှူဒါယကာ၏ အလိုအစွမ်းကိုလည်းကောင်း၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ ပမာဏကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ အင်အားနှင့် လိုအပ်ချက်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့ သိမြင်သော ရဟန်းသည် အကယ်၍ လှူဖွယ်ဝတ္ထု များပြားသော်လည်း ဒါယကာက နည်းနည်းသာ လှူလိုပါက ဒါယကာ၏ အလိုအရ နည်းနည်းသာ ခံယူ၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုက နည်းပါး၍ ဒါယကာက အများကြီး လှူလိုသော်လည်း လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ နည်းပါးမှုအလျောက် နည်းနည်းသာ ခံယူ၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုလည်း များပြား၍ ဒါယကာကလည်း အများကြီး လှူလိုပါက မိမိ၏ လိုအပ်ချက် ပမာဏကို ချင့်ချိန်သိရှိပြီးမှ သင့်တော်ရုံသာ ခံယူ၏။ ထိုရဟန်းသည် ခံယူခြင်း၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိရှိသောကြောင့် မဖြစ်ပေါ်သေးသော လာဘ်လာဘကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေ၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော လာဘ်လာဘကိုလည်း ခိုင်မြဲစေ၏။ ဓမ္မိကတိဿမင်းကြီး လက်ထက်က ခုနစ်နှစ်အရွယ် ကိုရင်ငယ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

รญฺโญ กิร ปญฺจหิ สกฏสเตหิ คุฬํ อาหรึสุ. ราชา ‘‘มนาโป ปณฺณากาโร, อยฺเยหิ วินา น ขาทิสฺสามา’’ติ อฑฺฒเตยฺยานิ สกฏสตานิ มหาวิหารํ เปเสตฺวา สยมฺปิ ภุตฺตปาตราโส อคมาสิ. เภริยา ปหฏาย ทฺวาทส ภิกฺขุสหสฺสานิ สนฺนิปตึสุ. ราชา เอกมนฺเต ฐิโต อารามิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘รญฺโญ นาม ทาเน ปตฺตปูโรว ปมาณํ, คหิตภาชนํ ปูเรตฺวาว เทหิ, สเจ โกจิ มตฺตปฏิคฺคหเณ ฐิโต น คณฺหาติ, มยฺหํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ.

တစ်ခါသော် မင်းကြီးထံသို့ လှည်းငါးရာဖြင့် တင်လဲများကို ဆက်သလာကြ၏။ မင်းကြီးက “ဤလက်ဆောင်သည် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှ၏၊ အရှင်မြတ်တို့အား မလှူဘဲ ငါမစားအံ့” ဟု ဆိုကာ နှစ်ရာ့ငါးဆယ်သော လှည်းတို့ကို မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်သို့ စေလွှတ်လိုက်ပြီးနောက် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း နံနက်စာ သုံးဆောင်ပြီးနောက် ကျောင်းတိုက်သို့ သွားရောက်ခဲ့၏။ စည်တီး၍ အသိပေးသောအခါ တစ်သောင်းနှစ်ထောင်သော ရဟန်းတို့သည် စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြ၏။ မင်းကြီးသည် သင့်လျော်သော အရပ်၌ ရပ်လျက် အရံစောင့်ကို ခေါ်၍ “မင်းတို့၏ အလှူ၌ သပိတ်အပြည့် လှူခြင်းသည်သာ စံနှုန်းဖြစ်၏၊ ယူဆောင်လာသော သပိတ်များကို ပြည့်အောင် ထည့်၍ လှူလော့၊ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ပါးသော အရှင်မြတ်သည် အတိုင်းအရှည်ကို ချင့်ချိန်ကာ သပိတ်အပြည့် မခံယူပါက ငါ့အား လျှောက်ထားလော့” ဟု မှာကြားခဲ့၏။

อเถโก มหาเถโร ‘‘มหาโพธิมหาเจติยานิ วนฺทิสฺสามี’’ติ เจติยปพฺพตา อาคนฺตฺวา, วิหารํ ปวิสนฺโต มหามณฺฑปฏฺฐาเน ภิกฺขู คุฬํ คณฺหนฺเต ทิสฺวา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตํ สามเณรํ อาห, ‘‘นตฺถิ เต คุเฬน อตฺโถ’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, นตฺถี’’ติ. สามเณร มยํ มคฺคกิลนฺตา, เอเกน กปิฏฺฐผลมตฺเตน ปิณฺฑเกน อมฺหากํ อตฺโถติ. สามเณโร ถาลกํ นีหริตฺวา เถรสฺส วสฺสคฺคปฏิปาฏิยํ อฏฺฐาสิ. อารามิโก คหณมานํ ปูเรตฺวา อุกฺขิปิ, สามเณโร องฺคุลึ จาเลสิ. ตาต สามเณร, ราชกุลานํ ทาเน ภาชนปูรเมว ปมาณํ, ถาลกปูรํ คณฺหาหีติ. อาม, อุปาสก, ราชาโน นาม มหชฺฌาสยา โหนฺติ, อมฺหากํ ปน อุปชฺฌายสฺส เอตฺตเกเนว อตฺโถติ.

ထိုသို့ တင်လဲဝေငှနေစဉ် တစ်နေ့၌ မဟာထေရ်သည် "မဟာဗောဓိနှင့် မဟာစေတီတော်တို့ကို ဖူးမြော်ရှိခိုးအံ့" ဟု စေတိယတောင်မှ ကြွတော်မူခဲ့ပြီး မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်လတ်သော် မဟာမဏ္ဍပ်အရပ်၌ ရဟန်းတို့ တင်လဲကို ခံယူနေကြသည်ကို မြင်၍ နောက်မှ လိုက်ပါလာသော သာမဏေကို "သင့်အား တင်လဲဖြင့် အလိုမရှိသလော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သာမဏေက "အရှင်ဘုရား... အလိုမရှိပါ" ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်က "သာမဏေ... ငါတို့သည် ခရီးပင်ပန်းလာကြ၏။ သီးသီးတစ်လုံးခန့်မျှရှိသော တင်လဲစိုင်တစ်စိုင်ဖြင့် ငါတို့အား အလိုရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ သာမဏေသည် ခွက်ကို ထုတ်ယူ၍ မထေရ်၏ ဝါစဉ်အတိုင်း တန်းစီ၍ ရပ်နေ၏။ တင်လဲဝေသော အရံစောင့်သည် ခွက်အပြည့် တင်လဲကို ခပ်ယူ၍ မြှောက်လိုက်ရာ သာမဏေက လက်ညှိုးကို လှုပ်ပြ၏။ အရံစောင့်က "အမောင် သာမဏေ... မင်းမျိုးတို့၏ အလှူ၌ ခွက်ပြည့်သည်သာ လျှောက်ပတ်သော ပမာဏဖြစ်ပါသည်၊ ခွက်အပြည့် တင်လဲကို ခံယူပါလော့" ဟု ဆို၏။ သာမဏေက "ဒါယကာ... ဟုတ်ပေ၏။ မင်းတို့မည်သည် အလှူဆန္ဒ ကြီးမားကြပါသည်။ သို့သော်လည်း ကျွန်ုပ်တို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတော်အား ဤမျှ (သီးသီးခန့်မျှ) ဖြင့်သာ အလိုရှိပါသည်" ဟု ဆို၏။

ราชา ตสฺส กถํ สุตฺวา, ‘‘กึ โภ สามเณโร ภณตี’’ติ? ตสฺส สนฺติกํ คโต. อารามิโก อาห – ‘‘สามิ, สามเณรสฺส ภาชนํ ขุทฺทกํ, พหุํ น คณฺหาตี’’ติ. ราชา อาห, ‘‘อานีตภาชนํ ปูเรตฺวา คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ. มหาราช, ราชาโน นาม มหชฺฌาสยา โหนฺติ[Pg.69], อุกฺขิตฺตภาชนํ ปูเรตฺวาว ทาตุกามา, อมฺหากํ ปน อุปชฺฌายสฺส เอตฺตเกเนว อตฺโถติ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ สตฺตวสฺสิกทารโก, อชฺชาปิสฺส มุขโต ขีรคนฺโธ น มุจฺจติ, คเหตฺวา กุเฏ วา กุฏุมฺเพ วา ปูเรตฺวา สฺเวปิ ปุนทิวเสปิ ขาทิสฺสามาติ น วทติ, สกฺกา พุทฺธสาสนํ ปริคฺคเหตุ’’นฺติ ปุริเส อาณาเปสิ, ‘‘โภ, ปสนฺโนมฺหิ สามเณรสฺส, อิตรานิปิ อฑฺฒเตยฺยานิ สกฏสตานิ อาเนตฺวา สฆํสฺส เทถา’’ติ.

မင်းကြီးသည် ထိုသာမဏေ၏ စကားကို ကြားရလျှင် "အချင်းတို့... သာမဏေက ဘာပြောသနည်း" ဟု မေးမြန်းကာ ထိုအရံစောင့်ထံသို့ ရောက်လာ၏။ အရံစောင့်က "အရှင်မင်းကြီး... သာမဏေ၏ ခွက်သည် ငယ်သောကြောင့် အများအပြားကို မခံယူလိုပါ" ဟု လျှောက်တင်၏။ မင်းကြီးက "အရှင်သာမဏေ... ယူဆောင်လာသော ခွက်ကို ပြည့်အောင် ယူတော်မူပါ" ဟု လျှောက်၏။ သာမဏေက "မြတ်သောမင်းကြီး... မင်းတို့မည်သည်မှာ အလှူဆန္ဒ အလွန်ကြီးမားကြသဖြင့် တင်လဲခွက်ကို ပြည့်စေ၍သာ လှူဒါန်းလိုကြပါသည်။ သို့သော်လည်း ကျွန်ုပ်တို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတော်အား ဤမျှ (သီးသီးလုံးခန့်) မျှဖြင့်သာ အလိုရှိပါသည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းကြီးက "ဤသာမဏေသည် ခုနစ်နှစ်အရွယ် သာမဏေငယ်သာ ရှိသေး၏။ ယခုတိုင် သူ၏နှုတ်မှ နို့နံ့ပင် မပြယ်သေးချေ။ သို့သော်လည်း ယူ၍ အိုးငယ်များ သို့မဟုတ် ဖျဉ်အိုးကြီးများတွင် ဖြည့်ပြီးလျှင် "နက်ဖြန်လည်းကောင်း၊ သဘက်ခါလည်းကောင်း စားဦးအံ့" ဟု မဆိုပေတကား။ ဘုရားသာသနာတော်ကို ထောက်ပံ့ချီးမြှောက်ရန် ဆောင်ရွက်နိုင်ပေစွတကား" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးနောက် မင်းချင်းတို့အား "အချင်းတို့... ငါသည် သာမဏေငယ်အား အလွန်ကြည်ညို၏။ ထို့ကြောင့် အခြားသော တင်လဲအပြည့်တင်ဆောင်ထားသည့် လှည်းနှစ်ရာ့ငါးဆယ်ကို ယူဆောင်၍ သံဃာတော်အား လူဒါန်းကြလော့" ဟု အမိန့်ပေးတော်မူ၏။

โสเยว ปน ราชา เอกทิวสํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโม จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อหํ องฺคารปกฺกํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโมสฺมีติ อญฺญสฺส กเถสฺสามิ, สมนฺตา โยชนฏฺฐาเน ติตฺติรสมุคฺฆาตํ กริสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปนฺนํ ปิปาสํ อธิวาเสนฺโต ตีณิ สํวจฺฉรานิ วีตินาเมสิ. อถสฺส กณฺเณสุ ปุพฺโพ สณฺฐาสิ, โส อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อตฺถิ นุ โข, โภ, อมฺหากํ โกจิ อุปฏฺฐากุปาสโก สีลรกฺขโก’’ติ ปุจฺฉิ. อาม, เทว, อตฺถิ, ติสฺโส นาม โส อขณฺฑสีลํ รกฺขตีติ. อถ นํ วีมํสิตุกาโม ปกฺโกสาเปสิ. โส อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต นํ อาห – ‘‘ตฺวํ, ตาต, ติสฺโส นามา’’ติ? ‘‘อาม เทวา’’ติ. เตน หิ คจฺฉาติ. ตสฺมึ คเต เอกํ กุกฺกุฏํ อาหราเปตฺวา เอกํ ปุริสํ อาณาเปสิ, ‘‘คจฺฉ ติสฺสํ วทาหิ, อิมํ ตีหิ ปาเกหิ ปจิตฺวา อมฺหากํ อุปฏฺฐาเปหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตถา อโวจ. โส อาห – ‘‘สเจ, โภ, อยํ มตโก อสฺส, ยถา ชานามิ, ตถา ปจิตฺวา อุปฏฺฐเหยฺยํ. ปาณาติปาตํ ปนาหํ น กโรมี’’ติ. โส อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ.

ထိုမင်းကြီးသည်ပင်လျှင် တစ်နေ့သ၌ ခါသားကို စားလိုသောကြောင့် "ငါသည် မီးကျီးခဲ၌ ဖုတ်ထားသော ခါသားကို စားလိုသည်ဟု အခြားသူအား ပြောကြားပါက တစ်ယူဇနာအတွင်းရှိ ခါတို့ကို ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ကြကုန်လတ္တံ့" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသော စားချင်စိတ် (အာသာ) ကို သည်းခံလျက် သုံးနှစ်တိုင်တိုင် နေခဲ့၏။ ထို့နောက် မင်းကြီး၏ နား၌ ပြည်တည်လာရာ မင်းကြီးသည် သည်းမခံနိုင်တော့သဖြင့် "အချင်းတို့... ငါတို့အား သီလစောင့်ထိန်းသော ပွဲတော်သား အလုပ်အကျွေးသူငယ် တစ်စုံတစ်ယောက် ရှိပါသလော" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ အမတ်တို့က "အရှင်မင်းကြီး... ရှိပါသည်။ တိဿအမည်ရှိသော ထိုသူငယ်သည် မကျိုးမပေါက်သော သီလကို ဆောက်တည် စောင့်ထိန်းပါသည်" ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် ထိုသူငယ်၏ သီလကို စမ်းသပ်လိုသဖြင့် ခေါ်စေ၏။ ထိုတိဿသူငယ်သည် ရောက်လာ၍ မင်းကြီးကို ရှိခိုးလျက် ရပ်နေ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးက "အမောင်... သင့်အမည်က တိဿ ဟုတ်ပါသလော" ဟု မေး၏။ "မှန်လှပါ ဘုရား... အကျွန်ုပ် တိဿ ဟုတ်ပါသည်" ဟု လျှောက်တင်သော် "သို့ဖြစ်လျှင် သွားပေဦးလော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူငယ် သွားပြီးသော် ကြက်တစ်ကောင်ကို ယူဆောင်စေ၍ မင်းချင်းတစ်ယောက်အား "မောင်မင်း သွားချေ၊ တိဿသူငယ်ကို ဤကြက်ကို นည်းလမ်းသုံးသွယ်ဖြင့် ကောင်းစွာချက်ပြုတ်၍ ငါ့အား ပွဲတော်ဆက်ကပ်စေလော့ဟု ပြောချေလော့" ဟု အမိန့်ပေး၏။ ထိုမင်းချင်းလည်း သွား၍ မင်းကြီး မိန့်ကြားသည့်အတိုင်း ပြောဆို၏။ တိဿသူငယ်က "အချင်း... ဤကြက်သည် အကယ်၍ သေပြီးသားဖြစ်လျှင် ငါချက်တတ်သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း သုံးထွေချက်၍ ပွဲတော်ဆက်ကပ်ပါအံ့။ သို့သော် သက်ရှိကြက်ဖြစ်ပါက ငါသည် သူ့အသက်ကို သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတကံ) ကို မပြုဝံ့ပါ" ဟု ပြော၏။ ထိုမင်းချင်းသည် ပြန်လာ၍ မင်းကြီးအား တင်လျှောက်၏။

ราชา ปุน ‘‘เอกวารํ คจฺฉา’’ติ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา, ‘‘โภ, ราชุปฏฺฐานํ นาม ภาริยํ, มา เอวํ กริ, ปุนปิ สีลํ สกฺกา สมาทาตุํ, ปเจต’’นฺติ อาห. อถ นํ ติสฺโส อโวจ, ‘‘โภ, เอกสฺมึ นาม อตฺตภาเว ธุวํ เอกํ มรณํ, นาหํ ปาณาติปาตํ กริสฺสามี’’ติ. โส ปุนปิ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตติยมฺปิ เปเสตฺวา อสมฺปฏิจฺฉนฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อตฺตนา ปุจฺฉิ. รญฺโญปิ ตเถว ปฏิวจนํ อทาสิ. อถ ราชา ปุริเส อาณาเปสิ, ‘‘อยํ รญฺโญ อาณํ โกเปติ, คจฺฉเถตสฺส อาฆาตนภณฺฑิกายํ ฐเปตฺวา, สีสํ ฉินฺทถา’’ติ. รโห [Pg.70] จ ปน เนสํ สญฺญมทาสิ – ‘‘อิมํ สนฺตชฺชยมานา เนตฺวา สีสมสฺส อาฆาตนภณฺฑิกายํ ฐเปตฺวา อาคนฺตฺวา มยฺหํ อาโรเจถา’’ติ.

မင်းကြီးသည် တစ်ဖန် "နောက်တစ်ခေါက် ထပ်သွားချေဦး" ဟု စေလွှတ်ပြန်၏။ ထိုမင်းချင်းသည် သွား၍ "အချင်း... မင်းကို ခစားရခြင်းသည် ဝန်လေးလှ၏။ ဤသို့ မသတ်ဝံ့ဟု မပြုပါနှင့်။ သီလကို နောက်မှ တစ်ဖန် ဆောက်တည်၍ ရနိုင်သည်မဟုတ်လော။ ဤကြက်ကို ချက်စမ်းပါ" ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ တိဿသူငယ်က "အချင်း... ဤတစ်ဘဝတွင် တစ်ကြိမ်သာ သေရမည်မှာ မလွဲဧကန်ဖြစ်၏။ ငါသည် ပါဏာတိပါတကံကို မပြုနိုင်ပါ" ဟု ပြော၏။ ထိုမင်းချင်းသည် မင်းကြီးထံ ပြန်လည် လျှောက်တင်ပြန်၏။ မင်းကြီးသည် သုံးကြိမ်မြောက်တိုင်အောင် စေလွှတ်သော်လည်း ဝန်မခံသဖြင့် ထိုတိဿသူငယ်ကို ခေါ်ယူ၍ ကိုယ်တိုင် မေးမြန်းတော်မူ၏။ တိဿသူငယ်သည် မင်းကြီးအားလည်း ရှေးနည်းတူပင် စကားတုံ့ပြန် လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက "ဤသူငယ်သည် မင်းအာဏာကို ဖျက်ဆီး၏။ သွားကြကုန်၊ ဤသူငယ်ကို စဉ်းတီတုံးပေါ်တင်၍ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်ကြလော့" ဟု မင်းချင်းတို့အား အမိန့်တော်ချ၏။ သို့သော်လည်း ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ ထိုလူသတ်သမားတို့အား "ဤသူငယ်ကို ခြိမ်းခြောက်၍ ခေါ်ဆောင်သွားပြီးလျှင် သူ၏ဦးခေါင်းကို စဉ်းတီတုံးပေါ် တင်ထားပြီးနောက် ငါ့ထံသို့ ပြန်လာ၍ အကြောင်းကြားကြလော့" ဟု လျှို့ဝှက်ချက် အမှတ်သညာ ပေးထား၏။

เต ตํ อาฆาตนภณฺฑิกายํ นิปชฺชาเปตฺวา ตมสฺส กุกฺกุฏํ หตฺเถสุ ฐปยึสุ. โส ตํ หทเย ฐเปตฺวา ‘‘อหํ, ตาต, มม ชีวิตํ ตุยฺหํ เทมิ, ตว ชีวิตํ อหํ คณฺหามิ, ตฺวํ นิพฺภโย คจฺฉา’’ติ วิสฺสชฺเชสิ. กุกฺกุโฏ ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา วฏรุกฺเข นิลียิ. ตสฺส กุกฺกุฏสฺส อภยทินฺนฏฺฐานํ กุกฺกุฏคิริ นาม ชาตํ.

ထိုသူသတ်တို့သည် တိဿသူငယ်ကို စဉ်းတီတုံးပေါ်၌ အိပ်စက်စေပြီးလျှင် ထိုကြက်ကို သူ၏လက်ထဲသို့ ထည့်ပေးလိုက်ကြ၏။ ထိုသီလစောင့်ထိန်းသော တိဿသူငယ်သည် ကြက်ကို ရင်ခွင်၌ ပိုက်ပွေ့ကာ "အမောင်... ငါသည် ငါ၏အသက်ကို သင့်အား ပေးပါ၏။ သင့်အသက်ကို ငါသည် ကာကွယ်ပေးပါ၏။ သင်သည် ဘေးကင်းရာသို့ သွားပါလော့" ဟု ဆို၍ လွှတ်လိုက်၏။ ကြက်သည် အတောင်ပံတို့ကို ခါယမ်း၍ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သွားပြီး တောသစ်ပင် (ပညောင်ပင်) ပေါ်၌ နားလေ၏။ ထိုကြက်အား ဘေးမဲ့ပေးခဲ့သော ထိုအရပ်သည် "ကုက္ကုဋဂိရိ" ဟု အမည်တွင်လေသည်။

ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา อมจฺจปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺพาภรเณหิ อลงฺกริตฺวา อาห – ‘‘ตาต, มยา ตฺวํ เอตทตฺถเมว วีมํสิโต, มยฺหํ ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกามสฺส ตีณิ สํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ, สกฺขิสฺสสิ เม ติโกฏิปริสุทฺธํ กตฺวา อุปฏฺฐาเปตุ’’นฺติ. ‘‘เอตํ นาม, เทว, มยฺหํ กมฺม’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา ทฺวารนฺตเร ฐิโต เอกํ ปุริสํ ปาโตว ตโย ติตฺติเร คเหตฺวา ปวิสนฺตํ ทิสฺวา, ทฺเว กหาปเณ ทตฺวา ติตฺติเร อาทาย ปริโสเธตฺวา, ชีรกาทีหิ วาเสตฺวา, องฺคาเรสุ สุปกฺเก ปจิตฺวา รญฺโญ อุปฏฺฐาเปสิ. ราชา มหาตเล สิรีปลฺลงฺเก นิสินฺโนว เอกํ คเหตฺวา โถกํ ฉินฺทิตฺวา มุเข ปกฺขิปิ, ตาวเทวสฺส สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ.

မင်းကြီးသည် ထိုအကြောင်းကို ကြားသိရလျှင် အမတ်သား (တိဿ) ကို ခေါ်စေ၍ အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်စေပြီးသော် "ချစ်သား... သင့်၌ သီလရှိမရှိကို စုံစမ်းလို၍သာ ငါသည် ဤသို့ စမ်းသပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ငါသည် ခါသားကို စားလိုသည်မှာ သုံးနှစ်ပင် ကြာခဲ့ပြီ။ ငါ့အား အစွန်းသုံးပါး စင်ကြယ်သော ခါသားဖြင့် လုပ်ကျွေးရန် သင့်အနေဖြင့် ဆောင်ရွက်နိုင်ပါမည်လော" ဟု မေးတော်မူ၏။ တိဿက "မြတ်လှစွာသော မင်းကြီး... ဤသို့ အစွန်းသုံးပါး စင်ကြယ်သော အလှူဖြင့် လုပ်ကျွေးခြင်းသည် အကျွန်ုပ်၏ အလုပ်ပင် ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထား၍ ထွက်ခွာသွား၏။ ထို့နောက် နန်းတော်တံခါးဝ၌ ရပ်နေစဉ် နံနက်စောစောကပင် ခါသုံးကောင်ကို ကိုင်ဆောင်၍ ဝင်လာသော ယောကျ်ားတစ်ဦးကို မြင်သဖြင့် ငွေနှစ်သပြာ ပေး၍ ထိုခါသုံးကောင်ကို ဝယ်ယူခဲ့၏။ ထိုခါတို့ကို ကောင်းစွာ သန့်စင်ပြီးနောက် ဇီယာ၊ ကရဝေး စသည်တို့ဖြင့် အနံ့မွှေးအောင် ထုံမွှမ်းကာ မီးကျီးခဲတို့၌ ကောင်းစွာ ဖုတ်ပြီးလျှင် ချက်ပြုတ်ကာ မင်းကြီးအား ဆက်ကပ်လေ၏။ မင်းကြီးသည် မြတ်သော ပြာသာဒ်ထက်၌ ရှိသော ရွှေပလ္လင်ပေါ်တွင် စံပယ်နေစဉ် ခါတစ်ကောင်ကို ယူ၍ အနည်းငယ် ဖဲ့ကာ ခံတွင်းသို့ သွင်းတော်မူ၏။ ထိုခဏ၌ပင် အရသာကို ဆောင်သော အကြောခုနစ်ထောင်တို့သို့ ပျံ့နှံ့၍ တည်လေ၏။

ตสฺมึ สมเย ภิกฺขุสงฺฆํ สริตฺวา, ‘‘มาทิโส นาม ปถวิสฺสโร ราชา ติตฺติรมํสํ ขาทิตุกาโม ตีณิ สํวจฺฉรานิ น ลภิ, อปจฺจมาโน ภิกฺขุสงฺโฆ กุโต ลภิสฺสตี’’ติ? มุเข ปกฺขิตฺตกฺขณฺฑํ ภูมิยํ ฉฑฺเฑสิ. อมจฺจปุตฺโต ชณฺณุเกหิ ปติตฺวา มุเขน คณฺหิ. ราชา ‘‘อเปหิ, ตาต, ชานามหํ ตว นิทฺโทสภาวํ, อิมินา นาม การเณน มยา เอตํ ฉฑฺฑิต’’นฺติ กเถตฺวา, ‘‘เสสกํ ตเถว สงฺโคเปตฺวา ฐเปหี’’ติ อาห.

ထိုခဏ၌ မင်းကြီးသည် ရဟန်းသံဃာကို သတိရအောက်မေ့မိသဖြင့် "ငါကဲ့သို့သော မြေပြင်ကို အစိုးရသည့် ဘုရင်မင်းမြတ်သည်ပင် ခါသားကို စားလိုပါလျက် သုံးနှစ်ပတ်လုံး မရနိုင်ခဲ့ပေ။ ကိုယ်တိုင်ချက်ပြုတ်ခြင်း မပြုဘဲ အလှူခံ၍သာ ဘုဉ်းပေးတော်မူကြသော ရဟန်းသံဃာတော်များမှာမူ အဘယ်မှာ ရရှိနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်ကာ ခံတွင်းသို့ ထည့်ပြီးသော ခါသားတုံးကို မြေပေါ်သို့ ထွေးထုတ်လိုက်၏။ အမတ်သားသည် ဒူးတုပ်၍ ပါးစပ်ဖြင့် ခံယူလေ၏။ မင်းကြီးက "ချစ်သား... ဖယ်လိုက်ပါဦး၊ ငါသည် သင့်၌ အပြစ်မရှိသည်ကို သိပါ၏။ သံဃာတော်တို့အား မလှူဒါန်းဘဲ မိမိဘာသာ စားမိသောအကြောင်းကြောင့် ငါသည် ဤခါသားကို စွန့်လိုက်ခြင်းဖြစ်၏" ဟု ပြောဆိုကာ "ကျန်ရှိသော ခါသားတို့ကို သင့်အားပင် ကောင်းစွာ သိမ်းဆည်းထားစေလော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ปุนทิวเส ราชกุลูปโก เถโร ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อมจฺจปุตฺโต ตํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ราชเคหํ ปเวเสสิ. อญฺญตโร วุฑฺฒปพฺพชิโตปิ เถรสฺส ปจฺฉาสมโณ วิย หุตฺวา อนุพนฺธนฺโต ปาวิสิ. เถโร ‘‘รญฺญา ปกฺโกสาปิตภิกฺขุ ภวิสฺสตี’’ติ ปมชฺชิ. อมจฺจปุตฺโตปิ ‘‘เถรสฺส อุปฏฺฐาโก ภวิสฺสตี’’ติ ปมาทํ อาปชฺชิ. เตสํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ อทํสุ. ยาคุยา ปีตาย ราชา ติตฺติเร อุปเนสิ. เถโร เอกํ คณฺหิ, อิตโรปิ [Pg.71] เอกํ คณฺหิ. ราชา ‘‘อนุภาโค อตฺถิ, อนาปุจฺฉิตฺวา ขาทิตุํ น ยุตฺต’’นฺติ มหาเถรํ อาปุจฺฉิ. เถโร หตฺถํ ปิทหิ, มหลฺลกตฺเถโร สมฺปฏิจฺฉิ. ราชา อนตฺตมโน หุตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ เถรํ ปตฺตํ อาทาย อนุคจฺฉนฺโต อาห – ‘‘ภนฺเต, กุลเคหํ อาคจฺฉนฺเตหิ อุคฺคหิตวตฺตํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เถโร ตสฺมึ ขเณ อญฺญาสิ ‘‘น เอส รญฺญา ปกฺโกสาปิโต’’ติ.

နက်ဖြန်နေ့တွင် မင်းအိမ်၌ အမြဲဆွမ်းစားနေကျ မထေရ်သည် ဆွမ်းအလို့ငှာ နန်းတွင်းသို့ ကြွတော်မူ၏။ အမတ်သားသည် ထိုမထေရ်ကို မြင်၍ သပိတ်ကိုလှမ်းယူကာ နန်းတော်သို့ ပင့်ဆောင်သွား၏။ အခြားသော ကြီးမှရဟန်းပြုသူ တစ်ပါးသည်လည်း မထေရ်၏ နောက်ပါရဟန်း (ပစ္ဆာသမဏ) ကဲ့သို့ နောက်ကလိုက်၍ ဝင်လာ၏။ မထေရ်သည်လည်း "ဤရဟန်းကား မင်းကြီး ပင့်ဖိတ်ထားသော ရဟန်းဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု တွေးကာ မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်၏။ အမတ်သားကလည်း "ဤရဟန်းကား မထေရ်၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ယူဆကာ မေ့လျော့နေ၏။ ထိုရဟန်းနှစ်ပါးကို သီတင်းသုံးစေ၍ ယာဂုကို ကပ်လှူကြ၏။ ယာဂုသောက်ပြီးသောအခါ မင်းကြီးသည် ခါသားများကို ဆပ်ကပ်၏။ မထေရ်သည် တစ်ကောင်ကို ယူ၏၊ အခြားရဟန်းကြီးသည်လည်း တစ်ကောင်ကို ယူ၏။ မင်းကြီးက "နောက်လိုက်ရဟန်းအတွက်လည်း ဝေစုရှိပါသေးသည်။ သို့သော် မပန်ကြားဘဲ မစားထိုက်ပါ" ဟု တွေး၍ မဟာထေရ်အား မေးမြန်းလျှောက်ထား၏။ မထေရ်သည် (မယူတော့ဘဲ) လက်ဖြင့် ကာကွယ်ပိတ်ဆီးလိုက်၏။ အသက်ကြီးသော ရဟန်းငယ်သည်မူကား ခံယူလိုက်၏။ မင်းကြီးသည် စိတ်မချမ်းမသာဖြစ်ကာ ဆွမ်းစားခြင်းကိစ္စပြီးသော မထေရ်၏ သပိတ်ကို ကိုင်ဆောင်၍ လိုက်ပါပို့ဆောင်စဉ် "အရှင်ဘုရား၊ အမျိုးအိမ်သို့ ကြွလာသော အရှင်မြတ်တို့သည် သင့်လျော်သော ဝတ်ကို သင်ယူထားသော နောက်ပါရဟန်းကို ခေါ်ဆောင်၍ ကြွလာအပ်ပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်သည် ထိုခဏ၌ "ဤရဟန်းကြီးကို မင်းကြီး ပင့်ဖိတ်ထားခြင်း မဟုတ်ပါကလား" ဟု သိတော်မူလေ၏။

ปุนทิวเส อุปฏฺฐากสามเณรํ คเหตฺวา ปาวิสิ. ราชา ตทาปิ ยาคุยา ปีตาย ติตฺติเร อุปนาเมสิ. เถโร เอกํ อคฺคเหสิ, สามเณโร องฺคุลึ จาเลตฺวา มชฺเฌ ฉินฺทาเปตฺวา เอกโกฏฺฐาสเมว อคฺคเหสิ. ราชา ตํ โกฏฺฐาสํ มหาเถรสฺส อุปนาเมสิ. มหาเถโร หตฺถํ ปิทหิ, สามเณโรปิ ปิทหิ. ราชา อวิทูเร นิสีทิตฺวา ขณฺฑาขณฺฑํ ฉินฺทิตฺวา ขาทนฺโต ‘‘อุคฺคหิตวตฺเต นิสฺสาย ทิยฑฺฒติตฺติเร ขาทิตุํ ลภิมฺหา’’ติ อาห. ตสฺส มํเส ขาทิตมตฺเตว กณฺเณหิ ปุพฺโพ นิกฺขมิ. ตโต มุขํ วิกฺขาเลตฺวา สามเณรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ปสนฺโนสฺมิ, ตาต, อฏฺฐ เต ธุวภตฺตานิ เทมี’’ติ อาห. อหํ, มหาราช, อุปชฺฌายสฺส ทมฺมีติ. อปรานิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ อมฺหากํ อาจริยสฺส ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ สมานุปชฺฌายานํ ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. ตานิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทมฺมีติ. อปรานิปิ อฏฺฐ เทมีติ. สามเณโร อธิวาเสสิ. เอวํ ปฏิคฺคหณมตฺตํ ชานนฺโต อนุปฺปนฺนญฺเจว ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนญฺจ ถาวรํ กโรติ. อิทํ ปฏิคฺคหณปมาณํ นาม. ตตฺถ ปริโภคปมาณํ ปจฺจเวกฺขณปโยชนํ, ‘‘อิทมตฺถิยํ โภชนํ ภุญฺชามี’’ติ ปน ปจฺจเวกฺขิตปริโภคสฺเสว ปโยชนตฺตา ปริโภคปมาณํเยว นาม, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. เตเนว ปฏิสงฺขา โยนิโสติอาทิมาห, อิตรมฺปิ ปน วฏฺฏติเยว.

နက်ဖြန်နေ့၌ အလုပ်အကျွေး သာမဏေကို ခေါ်ဆောင်၍ ဝင်တော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုနေ့၌လည်း ယာဂုကို သောက်ပြီးသောအခါ ခါသားတို့ကို ဆပ်ကပ်ပြန်၏။ မထေရ်သည် တစ်ကောင်ကို ခံယူ၏။ သာမဏေသည် လက်ညှိုးကို လှုပ်၍ အလယ်မှ ခွဲစေပြီးလျှင် တစ်ခြမ်းကိုသာ ခံယူ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုကျန်ရှိသော တစ်ခြမ်းကို မဟာထေရ်အား ထပ်မံကပ်လှူ၏။ မဟာထေရ်သည် လက်ဖြင့် ပိတ်ဆီး၏။ သာမဏေသည်လည်း လက်ဖြင့် ပိတ်ဆီး၏။ မင်းကြီးသည် မလှမ်းမကမ်း၌ ထိုင်၍ ခါသားကို အပိုင်းပိုင်းဖြတ်ကာ စားလျက် "ဝတ်ကျေပွန်သော အရှင်မြတ်ကို အမှီပြု၍ ခါသား တစ်ကောင်နှင့်တစ်ခြမ်းကို စားခွင့်ရပေပြီ" ဟု လျှောက်၏။ ထိုမင်းကြီးသည် ခါသားကို စားပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် နားတို့မှ ပြည်များ ထွက်လာ၏။ ထို့နောက် ခံတွင်းကို ဆေးကြောသန့်စင်ပြီးနောက် သာမဏေထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ "ချစ်သား... ငါသည် ကြည်ညိုလှပါ၏။ သင့်အား အမြဲလှူအပ်သော ဆွမ်းရှစ်ခွက် (ရှစ်ဆွမ်းဝတ်) တို့ကို လှူပါ၏" ဟု လျှောက်၏။ သာမဏေက "မြတ်သောမင်းကြီး... ထိုဆွမ်းတို့ကို ဘုရားတပည့်တော်၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတော်အား လှူပါ၏" ဟု ဆို၏။ "နောက်ထပ် ရှစ်ခွက်ကို လှူပါဦးမည်" ဟု လျှောက်လျှင် "ထိုဆွမ်းတို့ကို ငါတို့၏ ဆရာအား လှူပါ၏" ဟု ဆို၏။ "နောက်ထပ် ရှစ်ခွက်ကိုလည်း လှူပါဦးမည်" ဟု လျှောက်ပြန်သော် "ထိုဆွမ်းတို့ကို သာတူညီမျှသော ဥပဇ္ဈာယ်တူ ရဟန်းတို့အား လှူပါ၏" ဟု ဆို၏။ "နောက်ထပ် ရှစ်ခွက်ကိုလည်း လှူပါဦးမည်" ဟု လျှောက်ပြန်သော် "ထိုဆွမ်းတို့ကို သံဃာတော်များအား လှူပါ၏" ဟု ဆို၏။ "နောက်ထပ် ရှစ်ခွက်ကိုလည်း လှူပါဦးမည်" ဟု လျှောက်ရာ သာမဏေသည် လက်ခံတော်မူ၏။ ဤသို့ ခံယူခြင်း၏ အတိုင်းအရှည် (ပမာဏ) ကို သိသောသူသည် မဖြစ်သေးသော လာဘ်ကိုလည်း ဖြစ်စေနိုင်၏။ ဖြစ်ပြီးသော လာဘ်ကိုလည်း တည်တံ့အောင် ပြုနိုင်၏။ ဤသည်ကို "ပဋိဂ္ဂဟဏပမာဏ" (ခံယူခြင်း၌ အတိုင်းအရှည်) ဟု ခေါ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သုံးဆောင်ခြင်း၌ အတိုင်းအရှည် (ပရိဘောဂပမာဏ) သည် ဆင်ခြင်ခြင်း၌ အကျိုးရှိ၏။ "ဤအကျိုးအာနိသင်ရှိသော ဘောဇဉ်ကို ဘုဉ်းပေးအံ့" ဟု ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်ခြင်းသည်သာလျှင် အကျိုးရှိသောကြောင့် ပရိဘောဂပမာဏဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပြီး ဤအရာ၌ ထိုပရိဘောဂပမာဏကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော" အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာသော အခြားသော ပမာဏကို သိခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။

สีหเสยฺยนฺติ เอตฺถ กามโภคิเสยฺยา, เปตเสยฺยา, สีหเสยฺยา, ตถาคตเสยฺยาติ จตสฺโส เสยฺยา. ตตฺถ ‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, กามโภคี วาเมน ปสฺเสน เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ กามโภคิเสยฺยา. เตสญฺหิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสน สยาโน นาม นตฺถิ.

"သီဟသေယျ" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ (၁) ကာမဂုဏ်ခံစားသူတို့၏ အိပ်ခြင်း (ကာမဘောဂီသေယျာ)၊ (၂) ပြိတ္တာတို့၏ အိပ်ခြင်း (ပေတသေယျာ)၊ (၃) ခြင်္သေ့တို့၏ အိပ်ခြင်း (သီဟသေယျာ)၊ (၄) ဘုရားရှင်တို့၏ ကျိမ်းစက်ခြင်း (တထာဂတသေယျာ) ဟု အိပ်ခြင်း လေးပါး ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် "ရဟန်းတို့... များသောအားဖြင့် ကာမဂုဏ်ခံစားသော သတ္တဝါတို့သည် လက်ဝဲနံပါးဖြင့် အိပ်ကြကုန်၏" ဟူသော ပါဠိတော်လာ အိပ်ခြင်းသည် ကာမဘောဂီသေယျာ မည်၏။ ထိုကာမဂုဏ်ခံစားသူတို့တွင် များသောအားဖြင့် လကျ်ာဘက် နံပါးဖြင့် အိပ်သူဟူ၍ မရှိသလောက် နည်းပါးလှ၏။

‘‘เยภุยฺเยน[Pg.72], ภิกฺขเว, เปตา อุตฺตานา เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ เปตเสยฺยา. เปตา หิ อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาฏชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว สยนฺติ.

"ရဟန်းတို့... များသောအားဖြင့် ပြိတ္တာတို့သည် ပက်လက် အိပ်ကြကုန်၏" ဟူသော ပါဠိတော်လာ အိပ်ခြင်းသည် ပေတသေယျာ မည်၏။ ပြိတ္တာတို့သည် အသားအသွေး အလွန်နည်းပါးပြီး အရိုးစုဖြင့်သာ မြှေးယှက်ဖွဲ့စပ်ထားသဖြင့် နံပါးတစ်စောင်းဖြင့် အိပ်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြဘဲ ပက်လက်သာလျှင် အိပ်ကြရကုန်၏။

‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, สีโห มิคราชา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ อนุปกฺขิปิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สยตี’’ติ อยํ สีหเสยฺยา. เตชุสฺสทตฺตา หิ สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ, ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺรสนฺโต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขติ. สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา สูรภาวสฺส จ อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภิตํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ.

"ရဟန်းတို့... များသောအားဖြင့် သားတို့၏ မင်းဖြစ်သော ခြင်္သေ့သည် အမြီးကို ပေါင်ကြား၌ သွင်းထား၍ လကျ်ာဘက်နံပါးဖြင့် အိပ်၏" ဟူသော အိပ်ခြင်းသည် သီဟသေယျာ မည်၏။ တန်ခိုးထက်မြက်သော ခြင်္သေ့မင်းသည် ရှေ့ခြေနှစ်ဖက်ကို တစ်နေရာတည်းတွင်လည်းကောင်း၊ နောက်ခြေနှစ်ဖက်ကိုလည်း တစ်နေရာတည်းတွင်လည်းကောင်း စု၍ထားပြီးလျှင် အမြီးကို ပေါင်ကြား၌ သွင်းထား၏။ ထို့နောက် ရှေ့ခြေ၊ နောက်ခြေနှင့် အမြီးတို့ တည်ရာအရပ်ကို သေချာစွာ မှတ်သားကာ ရှေ့ခြေနှစ်ဖက်အပေါ်၌ ဦးခေါင်းကို တင်ထား၍ အိပ်တတ်၏။ တစ်နေ့ပတ်လုံး အိပ်ပျော်ပြီး နိုးလာသောအခါ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိဘဲ နိုးလာ၏။ နိုးလျှင် ဦးခေါင်းကို မော့ကာ ရှေ့ခြေစသည်တို့ တည်ရာအရပ်ကို စစ်ဆေးမှတ်သား၏။ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းသည် မူလတည်ရာမှ ရွေ့လျားနေပါက "ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းသည် သင်၏ အမျိုးဇာတ်အားလည်းကောင်း၊ ရဲရင့်သော အဖြစ်အားလည်းကောင်း မလျောက်ပတ်ပေ" ဟု နှလုံးမသာမယာဖြစ်ကာ ထိုနေရာ၌ပင် ပြန်လည်အိပ်စက်ပြီး အစာရှာထွက်ခြင်း မပြုပေ။ မရွေ့မလျားဘဲ တည်ရှိနေပါကမူ "ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည် သင်၏ အမျိုးဇာတ်အားလည်းကောင်း၊ ရဲရင့်သော အဖြစ်အားလည်းကောင်း လျောက်ပတ်ပေ၏" ဟု ရွှင်လန်းနှစ်သက်စွာဖြင့် ထရပ်ပြီးလျှင် ခြင်္သေ့တို့၏ ထုံးစံအတိုင်း ကိုယ်လက်ဆန့်ခြင်းကို ပြု၍ လည်ဆံမွေးတို့ကို ခါပြီးလျှင် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ခြင်္သေ့ဟောက်သံကို ဟောက်၍ အစာရှာထွက်လေ၏။

จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา ปน ตถาคตเสยฺยาติ วุจฺจติ. ตาสุ อิธ สีหเสยฺยา อาคตา. อยญฺหิ เตชุสฺสทอิริยาปถตฺตา อุตฺตมเสยฺยา นาม.

စတုတ္ထဈာန် (ဖလသမာပတ်) နှင့် ယှဉ်သော အိပ်စက်ခြင်းကိုမူ "တထာဂတသေယျာ" (ဘုရားရှင်တို့၏ ကျိမ်းစက်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ဤသုတ်၌ သီဟသေယျာကို ပြဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသီဟသေယျာသည် တန်ခိုးထက်မြက်သော ဣရိယာပုဒ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အမြတ်ဆုံးသော အိပ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

ปาเท ปาทนฺติ ทกฺขิณปาเท วามปาทํ. อจฺจาธายาติ อติอาธาย, อีสกํ อติกฺกมฺม ฐเปตฺวา. โคปฺผเกน หิ โคปฺผเก, ชาณุนา วา ชาณุมฺหิ สงฺฆฏฺฏิยมาเน อภิณฺหํ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ น โหติ, เสยฺยา อผาสุกา โหติ. ยถา ปน น สงฺฆํฏฺเฏติ, เอวํ อติกฺกมฺม ฐปิเต เวทนา นุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, เสยฺยา ผาสุกา โหติ. ตสฺมา เอวํ เสยฺยํ กปฺเปติ.

"ပါဒေ ပါဒံ" ဟူသည်မှာ လကျ်ာခြေပေါ်၌ လက်ဝဲခြေကို တင်၍ ဟူလို။ "အစ္စာဓာယ" ဟူသည်မှာ အနည်းငယ် လွန်၍ ထားခြင်းကို ဆိုလို၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဖမျက်ချင်းဖြစ်စေ၊ ပုဆစ်ဒူးချင်းဖြစ်စေ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထိခိုက်မိနေလျှင် မကြာခဏ နာကျင်ခြင်း ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး စိတ်သည်လည်း တည်ကြည်မှု မရှိနိုင်ဘဲ မချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ မထိခိုက်မိစေရန် အနည်းငယ် လွန်၍ ထားပါက နာကျင်မှု ဝေဒနာ မဖြစ်ပေါ်တော့ဘဲ စိတ်သည်လည်း တည်ကြည်ကာ ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရလေသည်။ ထို့ကြောင့် ဤကဲ့သို့သော အိပ်ခြင်းမျိုးကို ပြုလုပ်ရပေသည်။

สโต สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต. กถํ นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน โหตีติ? สติสมฺปชญฺญสฺส อปฺปหาเนน. อยญฺหิ ทิวสญฺเจว สกลยามญฺจ อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ปฐมยามาวสาเน จงฺกมา โอรุยฺห ปาเท โธวนฺโตปิ มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว โธวติ, ตํ อวิชหนฺโตว ทฺวารํ [Pg.73] วิวรติ, มญฺเจ นิสีทติ, อวิชหนฺโตว นิทฺทํ โอกฺกมติ. ปพุชฺฌนฺโต ปน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌติ. เอวํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน โหติ. เอวํ ปน ญาณธาตุกนฺติ น โรจยึสุ.

"သတော သမ္ပဇာနော" ဟူသည်မှာ သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ပညာနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလို၏။ အိပ်ပျော်နေသူသည် အဘယ်သို့လျှင် သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ပညာနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသူ ဖြစ်နိုင်သနည်းဟူမူ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်ကို မစွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤယောဂီရဟန်းသည် တစ်နေ့ပတ်လုံး လည်းကောင်း၊ ညဉ့်ဦးယံ (ပထမယာမ်) ပတ်လုံးလည်းကောင်း နီဝရဏ စသော အကုသိုလ်တရားတို့မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေပြီးလျှင် ညဉ့်ဦးယံအဆုံးတွင် စင်္ကြံမှ ဆင်း၍ ခြေတို့ကို ဆေးကြောစဉ်၌လည်း မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်ဘဲ ဆေးကြော၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်ဘဲ တံခါးကို ဖွင့်၏၊ ညောင်စောင်း၌ ထိုင်၏၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်ဘဲ အိပ်စက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ နိုးလာသောအခါ၌လည်း မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက်သာ နိုးလာ၏။ ဤသို့ ကျင့်ကြံပါက အိပ်စက်စဉ်၌ပင် သတိ သမ္ပဇဉ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်ပေ၏။ သို့သော်လည်း အိပ်စက်ခြင်းသို့ ရောက်စဉ်ကာလ၌ နိုးစဉ်အခါက ဖြစ်သော ဉာဏ်သဘောမျိုး ရှိသည်ဟူသော အယူဝါဒကို ရှေးဆရာတို့သည် မနှစ်သက်ကြကုန်။

วุตฺตนเยน ปเนส จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ปฐมยามาวสาเน ‘‘อุปาทินฺนกํ สรีรํ นิทฺทาย สมสฺสาเสสฺสามี’’ติ จงฺกมา โอรุยฺห มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโตว ปาเท โธวติ, ทฺวารํ วิวรติ, มญฺเจ ปน นิสีทิตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ ปหาย, ‘‘ขนฺธาว ขนฺเธสุ, ธาตุโยว ธาตูสุ ปฏิหญฺญนฺตี’’ติ เสนาสนํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กเมน นิทฺทํ โอกฺกมติ, ปพุชฺฌนฺโต ปน มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌติ. เอวํ นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ เวทิตพฺโพ.

ထိုယောဂီရဟန်းသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မိမိစိတ်ကို ထက်ဝန်းကျင် သုတ်သင်ပြီးနောက် ပထမယာမ်၏ အဆုံး၌ 'ဥပါဒိဏ္ဏကဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ်ကို အိပ်စက်ခြင်းဖြင့် သက်သာစေအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ စင်္ကြံမှ ဆင်းသက်၍ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ခြေဆေးခြင်း၊ တံခါးဖွင့်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်၏။ ညောင်စောင်း၌ ထိုင်နေပြီးနောက် မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခေတ္တမျှ စွန့်လျက် 'ခန္ဓာတို့သည်သာလျှင် ခန္ဓာတို့၌၊ ဓာတ်တို့သည်သာလျှင် ဓာတ်တို့၌ အချင်းချင်း ထိခိုက်မိကြကုန်၏' ဟု အိပ်ရာနေရာကို ဆင်ခြင်လျက် အစဉ်အတိုင်း အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်သွား၏။ နိုးလာသောအခါ၌မူ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြန်လည်နှလုံးသွင်းလျက်သာ နိုးလာ၏။ ဤသို့ အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်သွားသော်လည်း သတိသမ္ပဇဉ်ရှိသူ မည်သည် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติวงฺคิกา ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา. เอตฺตเกเนว ปน โวสานํ อนาปชฺชิตฺวา ตาเนว อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ. เอวํ ยาว อรหตฺตา เทสนา กเถตพฺพา.

ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အင်္ဂါသုံးပါးရှိသော ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤမျှဖြင့်သာ လုံ့လ၏ အဆုံးသို့ မရောက်စေဘဲ ထိုဝိပဿနာခဏ၌ ဖြစ်ပွားကုန်သော ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်တို့ကိုပင်လျှင် စုစည်းကာ ဝိပဿနာကို ပိုမိုပွားများစေခြင်းဖြင့် ရဟန်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် ဒေသနာတော်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။

๓. กุมฺโมปมสุตฺตวณฺณนา

၃. ကုမ္မောပမသုတ်အဖွင့်

๒๔๐. ตติเย กุมฺโมติ อฏฺฐิกุมฺโม. กจฺฉโปติ ตสฺเสว เววจนํ. อนุนทีตีเรติ นทิยา อนุตีเร. โคจรปสุโตติ ‘‘สเจ กิญฺจิ ผลาผลํ ลภิสฺสามิ, ขาทิสฺสามี’’ติ โคจรตฺถาย ปสุโต อุสฺสุกฺโก ตนฺนิพนฺโธ. สโมทหิตฺวาติ สมุคฺเค วิย ปกฺขิปิตฺวา. สงฺกสายตีติ อจฺฉติ. สโมทหนฺติ สโมทหนฺโต ฐเปนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา กุมฺโม องฺคานิ สเก กปาเล สโมทหนฺโต สิงฺคาลสฺส โอตารํ น เทติ, น จ นํ สิงฺคาโล ปสหติ, เอวํ ภิกฺขุ อตฺตโน มโนวิตกฺเก สเก อารมฺมณกปาเล สโมทหนฺโต กิเลสมารสฺส โอตารํ น เทติ, น จ นํ มาโร ปสหติ.

၂၄၀. တတိယသုတ်၌ 'ကုမ္မော' ဟူသည် ကျောက်ကဲ့သို့မာသော အရိုးအခွံရှိသော လိပ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ကစ္ဆပေါ' ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း ထို 'ကုမ္မ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်ပင် ဖြစ်သည်။ 'အနုနဒီတီရေ' ဟူသည် မြစ်ကမ်းရိုးတစ်လျှောက် ကမ်းပါး၌ ဖြစ်သည်။ 'ဂေါစရပ္ပသုတော' ဟူသည် 'အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော သစ်သီးကြီး သစ်သီးငယ်ကို ရခဲ့သော် စားအံ့' ဟု အစာရှာဖွေရန် ကြောင့်ကြဗျာပါရရှိလျက် အားထုတ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သမောဒဟိတွာ' ဟူသည် သေတ္တာငယ်၌ ထည့်သွင်းသကဲ့သို့ မိမိ၏အခွံထဲသို့ ကောင်းစွာထည့်သွင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ 'သင်္ကာသယတိ' ဟူသည် ငြိမ်ဝပ်စွာနေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သမောဒဟန္တိ' ဟူသည် စုစည်းကာ ကောင်းစွာထားရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏ - လိပ်သည် မိမိ၏ ကိုယ်အင်္ဂါငါးပါးတို့ကို မိမိ၏ အခွံထဲသို့ ကောင်းစွာ ဆွဲသွင်းသိမ်းဆည်းထားခြင်းဖြင့် မြေခွေးအား ကိုက်ခွင့်မပေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုမြေခွေးသည် လိပ်ကို မနှိပ်စက်နိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ရဟန်းသည် မိမိ၏ စိတ်အကြံအစည် (မနောဝိတက်) တို့ကို မိမိ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံတည်းဟူသော အခွံ၌ ကောင်းစွာ စုစည်းသိမ်းဆည်းထားခြင်းဖြင့် ကိလေသာမာရ်အား အခွင့်အလမ်း မပေးပေ၊ ထိုမာရ်သည်လည်း ထိုရဟန်းကို နှိပ်စက်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။

อนิสฺสิโตติ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อญฺญมเหฐยาโนติ อญฺญํ กญฺจิ ปุคฺคลํ อวิเหเฐนฺโต. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. นูปวเทยฺย กญฺจีติ อญฺญํ กญฺจิ ปุคฺคลํ สีลวิปตฺติยา วา อาจารวิปตฺติยา วา อตฺตานํ อุกฺกํเสตุกามตาย วา [Pg.74] ปรํ วมฺเภตุกามตาย วา น อุปวเทยฺย, อญฺญทตฺถุ ปญฺจ ธมฺเม อชฺฌตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา, ‘‘กาเลน วกฺขามิ, โน อกาเลน, ภูเตน วกฺขามิ, โน อภูเตน, สณฺเหน วกฺขามิ, โน ผรุเสน, อตฺถสํหิเตน วกฺขามิ, โน อนตฺถสํหิเตน, เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ, โน โทสนฺตโร’’ติ เอวํ อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตเนว จิตฺเตน วิหรติ.

'အနိဿိတော' ဟူသည် တဏှာနှင့် ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အမှီတို့ကို မမှီဝဲခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အညမဟေဌယာနော' ဟူသည် မိမိမှတစ်ပါးသော မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမျှ မညှဉ်းဆဲခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရိနဗ္ဗုတော' ဟူသည် အရိယမဂ်ဖြင့် ကိလေသာများ ငြိမ်းအေးပြီးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'နူပဝဒေယျ ကဉ္စိ' ဟူသည် မိမိမှတစ်ပါးသော မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမျှ သီလပျက်ကွက်ခြင်း၊ အကျင့်ပျက်ကွက်ခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်လိုခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို နှိမ်ချလိုခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မစွပ်စွဲ မကဲ့ရဲ့ရာ။ စင်စစ်သော်ကား မိမိ၏ အတွင်းသန္တာန်၌ တရားငါးပါးတို့ကို ထင်ရှားစေ၍ - 'သင့်လျော်သောအခါ၌ ပြောဆိုအံ့၊ မသင့်လျော်သောအခါ၌ မပြောဆိုအံ့၊ ဟုတ်မှန်သောစကားကို ပြောဆိုအံ့၊ မဟုတ်မမှန်သောစကားကို မပြောဆိုအံ့၊ သာယာချိုသာသောစကားကို ပြောဆိုအံ့၊ ကြမ်းတမ်းသောစကားကို မပြောဆိုအံ့၊ အကျိုးရှိသောစကားကို ပြောဆိုအံ့၊ အကျိုးမရှိသောစကားကို မပြောဆိုအံ့၊ မေတ္တာစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ပြောဆိုအံ့၊ ဒေါသစိတ်ဖြင့် မပြောဆိုအံ့' ဟူ၍ ဤသို့ သူတစ်ပါးကို ကယ်တင်လိုသော သဘော၌ တည်သော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် နေထိုင်၏။

๔. ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา

၄. ပထမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ်အဖွင့်

๒๔๑. จตุตฺเถ อทฺทสาติ คงฺคาตีเร ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน อทฺทส. วุยฺหมานนฺติ จตุรสฺสํ ตจฺเฉตฺวา ปพฺพตนฺตเร ฐปิตํ วาตาตเปน สุปริสุกฺขํ ปาวุสฺสเก เมเฆ วสฺสนฺเต อุทเกน อุปฺลวิตฺวา อนุปุพฺเพน คงฺคาย นทิยา โสเต ปติตํ เตน โสเตน วุยฺหมานํ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ‘‘อิมินา ทารุกฺขนฺเธน สทิสํ กตฺวา มม สาสเน สทฺธาปพฺพชิตํ กุลปุตฺตํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ธมฺมํ เทเสตุกามตาย อามนฺเตสิ. อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานนฺติ อิทํ ปน อฏฺฐโทสวิมุตฺตตฺตา โสตปฏิปนฺนสฺส ทารุกฺขนฺธสฺส อปเร สมุทฺทปตฺติยา อนฺตรายกเร อฏฺฐ โทเส ทสฺเสตุํ อารภิ.

၂၄၁. စတုတ္ထသုတ်၌ 'အဒ္ဒသ' ဟူသည် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနားတွင် ခင်းထားအပ်သော မြတ်သော ဘုရားနေရာတော်၌ ထိုင်နေတော်မူစဉ် မြင်တော်မူခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ဝုယှမာနံ' ဟူသည် လေးထောင့်ပုံသဏ္ဌာန် ရွေ၍ တောင်ကြား၌ ထားရှိသော၊ လေနှင့် နေပူဒဏ်ကြောင့် အလွန်ခြောက်သွေ့နေသော သစ်တုံးသည် မိုးဦးကျအခါ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းသောအခါ ရေလျှံသဖြင့် ပေါလောမျောကာ အစဉ်သဖြင့် ဂင်္ဂါမြစ်ရေအယဉ်သို့ ကျရောက်လျက် ထိုမြစ်ရေအယဉ်ဖြင့် မျောပါလာခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ' ဟူသည် 'ဤမျောလာသော သစ်တုံးကြီးနှင့် ဥပမာတုပြု၍ ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရဟန်းပြုလာသော အမျိုးကောင်းသားအား ညွှန်ပြအံ့' ဟု တရားဟောကြားလိုတော်မူသဖြင့် ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဂင်္ဂါမြစ်ရေအယဉ်၌ မျောပါလာသော ထိုသစ်တုံးကြီး' ဟူသော စကားကိုမူကား ရေအယဉ်သို့ သက်ဝင်သော သစ်တုံး၏ သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို အန္တရာယ်ပြုတတ်သည့် (ရှစ်ပါးသောအပြစ်မှ လွတ်ကင်းခြင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော) အခြားသော အပြစ်ရှစ်ပါးတို့ကို ပြသခြင်းငှာ အစပျိုးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ตตฺรสฺส เอวํ อฏฺฐโทสวิมุตฺตตา เวทิตพฺพา – เอโก หิ คงฺคาย นทิยา อวิทูเร ปพฺพตตเล ชาโต นานาวลฺลีหิ ปลิเวฐิโต ปณฺฑุปลาสตํ อาปชฺชิตฺวา อุปจิกาทีหิ ขชฺชมาโน ตสฺมึเยว ฐาเน อปณฺณตฺติกภาวํ คจฺฉติ, อยํ ทารุกฺขนฺโธ คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ.

ထိုစကား၌ သစ်တုံး၏ အပြစ်ရှစ်ပါးမှ လွတ်ကင်းပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏ - အချို့သော သစ်တုံးသည် ဂင်္ဂါမြစ်၏ မနီးမဝေး တောင်ထိပ်ပေါ်၌ ပေါက်ရောက်ကာ အထူးထူးသော နွယ်ပင်တို့၏ ရစ်ပတ်ခြင်းကို ခံရလျက်၊ သစ်ရွက်ဝါခြောက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကာ ခြစသည်တို့၏ ကိုက်ခဲစားသောက်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ထိုနေရာ၌ပင်လျှင် 'သစ်တုံး' ဟူ၍ပင် မခေါ်နိုင်လောက်အောင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ဤသစ်တုံးသည် ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ သက်ဆင်းကာ ကွေ့ကောက်သော နေရာတို့၌ တင့်တယ်စွာ မျောပါလျက် သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ရှိကာ မြစိမ်းရောင်ရှိသော လှိုင်းတံပိုးအပြင်၌ တင့်တယ်ခွင့်ကို မရရှိနိုင်တော့ပေ။

อปโร คงฺคาตีเร พหิมูโล อนฺโตสาโข หุตฺวา ชาโต, อยํ กิญฺจาปิ กาเลน กาลํ โอลมฺพินีหิ สาขาหิ อุทกํ ผุสติ, พหิมูลตฺตา ปน คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ.

အခြားသော သစ်ပင်တစ်ခုသည် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ ကမ်းပါးအပြင်ဘက်သို့ အမြစ်တွယ်လျက် မြစ်အတွင်းဘက်သို့ ညွတ်ကျနေသော အကိုင်းအခက်ရှိကာ ပေါက်ရောက်၏။ ဤသစ်ပင်သည် ရံဖန်ရံခါ အောက်သို့ တွဲလွဲကျနေသော အကိုင်းအခက်တို့ဖြင့် ရေကို ထိတွေ့မိသော်လည်း မြစ်ပြင်ပ၌သာ အမြစ်စွဲထားသဖြင့် ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ သက်ဆင်းကာ ကွေ့ကောက်သော နေရာတို့၌ တင့်တယ်စွာ မျောပါလျက် သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ရှိကာ မြစိမ်းရောင်ရှိသော လှိုင်းတံပိုးအပြင်၌ တင့်တယ်ခွင့်ကို မရရှိနိုင်တော့ပေ။

อปโร มชฺเฌ คงฺคาย ชาโต, ทฬฺหมูเลน ปน สุปฺปติฏฺฐิโต, พหิ จสฺส คตา วงฺกสาขา นานาวลฺลีหิ อาพทฺธา, อยมฺปิ ทฬฺหมูลตฺตา พหิทฺธา วลฺลีหิ อาพทฺธตฺตา จ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… โสภิตุํ น ลภติ.

တစ်ပါးသော သစ်ပင်သည် ဂင်္ဂါမြစ်လယ်၌ ပေါက်ရောက်လျက် ခိုင်မြဲသော အမြစ်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ အမြစ်စွဲ တည်တံ့နေ၏။ ထိုသစ်ပင်၏ အပြင်သို့ ထွက်နေသော ကွေ့ကောက်သော အကိုင်းအခက်တို့ကိုလည်း အထူးထူးသော နွယ်ပင်တို့ဖြင့် မြဲမြံစွာ ရစ်ပတ်ဖွဲ့ချည်ထား၏။ ဤသစ်ပင်သည်လည်း အမြစ်ခိုင်မာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြင်ဘက်ရှိ နွယ်ပင်တို့ဖြင့် ခိုင်မြဲစွာ ရစ်ပတ်ခံထားရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ သက်ဆင်းကာ။ပ။ တင့်တယ်ခွင့်ကို မရရှိနိုင်တော့ပေ။

อปโร [Pg.75] ปติตฏฺฐาเนเยว วาลิกาย โอตฺถโฏ ปูติภาวํ อาปชฺชติ, อยมฺปิ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

အခြားသော သစ်တုံးတစ်ခုသည် လဲကျရာ အရပ်၌ပင်လျှင် သဲများဖြင့် လွှမ်းအုပ်မိသဖြင့် ပုပ်ဆွေးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ဤသစ်တုံးသည်လည်း ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ သက်ဆင်းကာ။ပ။ တင့်တယ်ခွင့်ကို မရရှိနိုင်တော့ပေ။

อปโร ทฺวินฺนํ ปาสาณานํ อนฺตเร ชาตตฺตา, สุนิขาโต วิย นิจฺจโล ฐิโต, อาคตาคตํ อุทกํ ทฺวิธา ผาเลติ, อยํ ปาสาณนฺตเร สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตตฺตา คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

အခြားသော သစ်တုံးတစ်ခုသည် ကျောက်တုံးကြီး နှစ်လုံးကြား၌ ပေါက်ရောက်သဖြင့် မြေ၌ မြဲမြံစွာ စိုက်ထူထားသကဲ့သို့ မတုန်မလှုပ် တည်ရှိနေကာ စီးဆင်းလာသမျှသော ရေကို နှစ်ခြမ်းကွဲသွားစေ၏။ ဤသစ်တုံးသည် ကျောက်ကြား၌ ခိုင်မာစွာ တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ သက်ဆင်းကာ။ပ။ တင့်တယ်ခွင့်ကို မရရှိနိုင်တော့ပေ။

อปโร อพฺโภกาสฏฺฐาเน นภํ ปูเรตฺวา วลฺลีหิ อาพทฺโธ ฐิโต. เอกํ ทฺเว สํวจฺฉเร อติกฺกมิตฺวา อาคเต มโหเฆ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตเมติ, อยมฺปิ นภํ ปูเรตฺวา ฐิตตาย เจว เอกสฺส วา ทฺวินฺนํ วา สํวจฺฉรานํ อจฺจเยน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมนตาย จ คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

အခြားသော သစ်တုံးတစ်ခုသည် ဟင်းလင်းပြင်၌ ကောင်းကင်သို့ ထောင်မတ်လျက် ချုံနွယ်တို့ဖြင့် မြဲမြံစွာ ရစ်ပတ်ချည်နှောင်ခြင်း ခံရကာ တည်ရှိနေ၏။ တစ်နှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် လွန်မြောက်၍ ရေကြီးရေလျှံမှု ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်မျှသာ စိုစွတ်ရ၏။ ဤသစ်တုံးသည်လည်း ကောင်းကင်သို့ ဦးတည်လျက် မြင့်မားစွာ တည်ရှိနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် လွန်မြောက်မှ တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်သာ စိုစွတ်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ သက်ဆင်းကာ။ပ။ တင့်တယ်ခွင့်ကို မရရှိနိုင်တော့ပေ။

อปโรปิ มชฺเฌ คงฺคาย ทีปเก ชาโต มุทุกฺขนฺธสาโข โอเฆ อาคเต อนุโสตํ นิปชฺชิตฺวา, อุทเก คเต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา, นจฺจนฺโต วิย ติฏฺฐติ. ยสฺสตฺถาย สาคโร คงฺคํ เอวํ วิย วทติ, ‘‘โภติ คงฺเค ตฺวํ มยฺหํ จนฺทนสารสลฬสาราทีนิ นานาทารูนิ อาหรสิ, ทารุกฺขนฺธํ ปน นาหรสี’’ติ. สุลโภ เอส, เทว, ปุนวาเร ชานิสฺสามีติ. ปุนวาเร ตมฺพวณฺเณน อุทเกน อาลิงฺคมานา วิย อาคจฺฉติ. โสปิ ตเถว อนุโสตํ นิปชฺชิตฺวา, อุทเก คเต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา, นจฺจนฺโต วิย ติฏฺฐติ. อยํ อตฺตโน มุทุตาย คงฺคํ โอตริตฺวา…เป… น ลภติ.

အခြားသော သစ်ပင်တစ်ခုသည်လည်း ဂင်္ဂါမြစ်လယ်ရှိ ကျွန်းငယ်၌ ပေါက်ရောက်ကာ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းသော ပင်စည်နှင့် အကိုင်းအခက်ရှိသဖြင့် ရေအယဉ် တက်လာသောအခါ ရေစီးကြောင်းအတိုင်း ဝပ်စင်းညွတ်ကိုင်းပေးကာ၊ ရေကျသွားသောအခါ ဦးခေါင်းကို ပြန်မော့လျက် ကပြနေသကဲ့သို့ မတ်တတ်ပြန်ရပ် တည်ရှိနေ၏။ ထိုနူးညံ့သော သစ်ပင်နှင့် ပတ်သက်၍ သမုဒ္ဒရာသည် ဂင်္ဂါမြစ်အား 'အို ဂင်္ဂါမြစ်၊ သင်သည် ငါ့ထံသို့ စန္ဒကူးနှစ်၊ ထင်းရှူးနှစ် စသော အဖိုးတန်သစ်တုံး အမျိုးမျိုးကို ဆောင်ယူလာသော်လည်း ဤနူးညံ့သော သစ်တုံးကိုမူကား ဆောင်မလာခဲ့ပါတကား' ဟု ပြောဆိုဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'မြစ်တို့သနင်း မင်းကြီး ဘုရား၊ စိုးရိမ်တော်မမူပါနှင့်၊ ဤနူးညံ့သော သစ်တုံးကို ရရှိရန် လွယ်ကူပါသည်၊ နောင်တစ်ကြိမ်တွင် ရရှိအောင် ဆောင်ရွက်ပါမည်' ဟု အာမခံဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ နောက်တစ်ကြိမ်၌ နီမြန်းသော ရေအယဉ်ကြီးဖြင့် လည်ဖက်ဆွဲယူဘိသကဲ့သို့ လာရောက်သော်လည်း၊ ထိုသစ်ပင်သည်လည်း ရှေးနည်းတူပင် ရေစီးကြောင်းအတိုင်း ညွတ်ကိုင်းပေးလျက်၊ ရေကျသွားသောအခါ ဦးခေါင်းမော့ကာ ကပြနေသကဲ့သို့ တည်ရှိနေပြန်၏။ ဤသစ်ပင်သည် မိမိ၏ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းလွန်းသော သဘောကြောင့် ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ အပြီးတိုင် သက်ဆင်းကာ။ပ။ တင့်တယ်ခွင့်ကို မရရှိနိုင်တော့ပေ။

อปโร คงฺคาย นทิยา ติริยํ ปติโต วาลิกาย โอตฺถริโต อนฺตรเสตุ วิย พหูนํ ปจฺจโย ชาโต, อุโภสุ ตีเรสุ เวฬุนฬกรญฺชกกุธาทโย อุปฺลวิตฺวา ตตฺเถว ลคฺคนฺติ. ตถา นานาวิธา คจฺฉา วุยฺหมานา ภินฺนมุสลภินฺนสุปฺปอหิกุกฺกุรหตฺถิอสฺสาทิกุณปานิปิ ตตฺเถว ลคฺคนฺติ. มหาคงฺคาปิ นํ อาสชฺช ภิชฺชิตฺวา ทฺวิธา คจฺฉติ, มจฺฉกจฺฉปกุมฺภีลมกราทโยปิ ตตฺเถว วาสํ กปฺเปนฺติ. อยมฺปิ ติริยํ ปติตฺวา มหาชนสฺส ปจฺจยตฺตกตภาเวน คงฺคํ โอตริตฺวา วงฺกฏฺฐาเนสุ วิลาสมาโน สาครํ ปตฺวา มณิวณฺเณ อูมิปิฏฺเฐ โสภิตุํ น ลภติ.

အခြားသော သစ်တုံးတစ်တုံးသည် ဂင်္ဂါမြစ်၌ ဖီလာကန့်လန့်လဲကျလျက် သဲဖုံးလွှမ်းနေသဖြင့် ကျွန်းနှစ်ကျွန်းအကြား ဆက်သွယ်ထားသော တံတားကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် လူအများအား အသုံးဝင်နေ၏။ မြစ်ကမ်းနှစ်ဖက်တို့မှ မျောပါလာသော ဝါး၊ ကြူ၊ သင်းဝင်၊ ဖောက်ကြံ့ စသော သစ်ပင်တို့သည် ထိုသစ်တုံး၌ပင် ငြိကပ်နေကြကုန်၏။ ထို့အတူ အထူးထူးအပြားပြားသော ချုံပုတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မျောပါလာသော ကျည်ပွေ့စုတ်၊ ဆန်ကောစုတ်၊ မြွေ၊ ခွေး၊ ဆင်၊ မြင်း စသော တိရစ္ဆာန်အကောင်ပုပ်များသည်လည်းကောင်း ထိုသစ်တုံး၌ပင် ငြိကပ်နေကြကုန်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်ကြီးသည်လည်း ထိုသစ်တုံးသို့ ရောက်သောအခါ နှစ်ခြမ်းကွဲ၍ စီးဆင်းသွားရ၏။ ငါး၊ လိပ်၊ မိကျောင်း၊ မကန်း စသည်တို့သည်လည်း ထိုသစ်တုံး၌ပင် ခိုလှုံနေထိုင်ကြကုန်၏။ ဤသစ်တုံးကြီးသည်လည်း ဖီလာကန့်လန့်လဲကျလျက် လူအများအား အကျိုးပြုရန် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေခြင်းကြောင့် ဂင်္ဂါမြစ်သို့ သက်ဆင်းကာ ကွေ့ကောက်သော နေရာတို့၌ စမ္ပယ်ကွန်မြူးလျက် သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ရှိပြီး မြအဆင်းရှိသော လှိုင်းတံပိုးအပြင်၌ တင့်တယ်ခွင့် မရတော့ပေ။

อิติ ภควา อิเมหิ อฏฺฐหิ โทเสหิ วิมุตฺตตฺตา โสตปฏิปนฺนสฺส ทารุกฺขนฺธสฺส อปเร สมุทฺทปตฺติยา อนฺตรายกเร อฏฺฐ โทเส ทสฺเสตุํ อมุํ [Pg.76] มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ น ถเล อุสฺสีทิสฺสตีติ ถลํ นาภิรุหิสฺสติ. น มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสตีติ ‘‘มหา วตายํ ทารุกฺขนฺโธ’’ติ ทิสฺวา, อุฬุมฺเปน ตรมานา คนฺตฺวา, โคปานสีอาทีนํ อตฺถาย มนุสฺสา น คณฺหิสฺสนฺติ. น อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสตีติ ‘‘มหคฺโฆ อยํ จนฺทนสาโร, วิมานทฺวาเร นํ ฐเปสฺสามา’’ติ มญฺญมานา น อมนุสฺสา คณฺหิสฺสนฺติ.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြစ်ရှစ်ပါးတို့မှ ကင်းလွတ်သဖြင့် ရေအယဉ်၌ မျောပါသွားသော သစ်တုံး၏ သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို အန္တရာယ်ပြုတတ်သော အခြားသော အပြစ်ရှစ်ပါးတို့ကို ပြတော်မူရန် 'အာမုံ မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာနံ' (ဂင်္ဂါမြစ်ရေအယဉ်၌ မျောပါလာသော ထိုသစ်တုံးကြီး) အစရှိသော စကားတော်ကို ဟောတော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားတော်၌ 'န သလေ ဥဿီဒိဿတိ' ဟူသည်ကား ကုန်းပေါ်သို့ မတက်ရောက်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'န မနုဿဂ္ဂါဟော ဂဟေဿတိ' ဟူသည်ကား လူတို့သည် 'ဤသစ်တုံးကြီးသည် အလွန်ကြီးမားပေစွ' ဟု မြင်၍ ဖောင်ဖြင့် သွားရောက်ကာ အိမ်အခြင် စသည်တို့ ပြုလုပ်ရန်အတွက် ယူဆောင်ကြလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ 'န အမနုဿဂ္ဂါဟော ဂဟေဿတိ' ဟူသည်ကား နတ်၊ ဘီလူးတို့သည် 'ဤစန္ဒကူးနှစ်သည် အလွန်တန်ဖိုးကြီးလှ၏၊ ထိုစန္ဒကူးတုံးကို ငါတို့ဗိမာန်တံခါး၌ ထားကြကုန်အံ့' ဟု တွေးတောကာ ယူဆောင်ကြလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။

เอวเมว โขติ เอตฺถ สทฺธึ พาหิเรหิ อฏฺฐหิ โทเสหิ เอวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – คงฺคาย อวิทูเร ปพฺพตตเล ชาโต ตตฺเถว อุปจิกาทีหิ ขชฺชมาโน อปณฺณตฺติกภาวํ คตทารุกฺขนฺโธ วิย หิ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ สาสนสฺส ทูรีภูตตฺตา อริยมคฺคํ โอรุยฺห สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ဧဝမေဝ ခေါ ဟူသော ဤပါဌ်၌ အပြင်ပ အပြစ်ရှစ်ပါးတို့နှင့်အတူ ဥပမာ၊ ဥပမေယျ နှိုင်းယှဉ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဂင်္ဂါမြစ်နှင့် မနီးမဝေးသော တောင်ထိပ်ပေါ်၌ ပေါက်ရောက်ပြီး ထိုနေရာ၌ပင် ခြစသည်တို့ ကိုက်ခဲဖျက်ဆီးမှုကြောင့် ခေါ်ဝေါ်ပညတ်စရာ အထည်ကိုယ်မကျန်တော့ဘဲ ဆွေးမြေ့ပျက်စီးသွားသော သစ်တုံးကဲ့သို့ 'လှူဒါန်းခြင်း၏ အကျိုးမရှိ' ဟု အစရှိသော မိစ္ဆာအယူနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပုဂ္ဂိုလ်သည် သာသနာတော်နှင့် ဝေးကွာနေသောကြောင့် အရိယမဂ်ခရီးသို့ သက်ဆင်းကာ သမာဓိတည်းဟူသော ဖောင်ကို စီးလျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ မရောက်ရှိနိုင်ပေ။

คงฺคาตีเร พหิมูโล อนฺโตสาโข หุตฺวา ชาโต วิย อจฺฉินฺนคิหิพนฺธโน สมณกุฏิมฺพิกปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺหิ ‘‘จิตฺตํ นาเมตํ อนิพทฺธํ, ‘สมโณมฺหี’ติ วทนฺโตว คิหี โหติ, ‘คิหีมฺหี’ติ วทนฺโตว สมโณ โหติ. โก ชานิสฺสติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ? มหลฺลกกาเล ปพฺพชนฺโตปิ คิหิพนฺธนํ น วิสฺสชฺเชติ. มหลฺลกปพฺพชิตานญฺจ สมฺปตฺติ นาม นตฺถิ. ตสฺส สเจ จีวรํ ปาปุณาติ, อนฺตจฺฉินฺนกํ วา ชิณฺณทุพฺพณฺณํ วา ปาปุณาติ. เสนาสนมฺปิ วิหารปจฺจนฺเต ปณฺณสาลา วา มณฺฑโป วา ปาปุณาติ. ปิณฺฑาย จรนฺเตนาปิ ปุตฺตนตฺตกานํ ทารกานํ ปจฺฉโต จริตพฺพํ โหติ, ปริยนฺเต นิสีทิตพฺพํ โหติ. เตน โส ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสูนิ มุญฺจนฺโต, ‘‘อตฺถิ เม กุลสนฺตกํ ธนํ, กปฺปติ นุ โข ตํ ขาทนฺเตน ชีวิตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอกํ วินยธรํ ปุจฺฉติ – ‘‘กึ, ภนฺเต อาจริย, อตฺตโน สนฺตกํ วิจาเรตฺวา ขาทิตุํ กปฺปติ, โน กปฺปตี’’ติ? ‘‘นตฺเถตฺถ โทโส, กปฺปเตต’’นฺติ. โส อตฺตโน ภชมานเก กติปเย ทุพฺพเจ ทุราจาเร ภิกฺขู คเหตฺวา, สายนฺหสมเย อนฺโตคามํ คนฺตฺวา, คามมชฺเฌ ฐิโต คามิเก ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ปโยคโต อุฏฺฐิตํ อายํ กสฺส เทถา’’ติ อาห. ภนฺเต, ตุมฺเห ปพฺพชิตา, มยํ กสฺส ทสฺสามาติ? กึ ปพฺพชิตานํ อตฺตโน สนฺตกํ น วฏฺฏตีติ? กุทฺทาล-ปิฏกํ คเหตฺวา, เขตฺตมริยาทพนฺธนาทีนิ กโรนฺโต นานาปฺปการํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณญฺเจว [Pg.77] ผลาผเล จ สงฺคณฺหิตฺวา, เหมนฺตคิมฺหวสฺสาเนสุ ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ ปจาเปตฺวา ขาทนฺโต สมณกุฏุมฺพิโก หุตฺวา ชีวติ. เกวลมสฺส ปญฺจจูฬเกน ทารเกน สทฺธึ ปาทปริจาริกาว เอกา นตฺถิ. อยํ ปุคฺคโล กิญฺจาปิ โอลมฺพินีหิ สาขาหิ อุทกํ ผุสมาโน อนฺโตสาโข รุกฺโข วิย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณาทีสุ ภิกฺขูนํ กายสามคฺคึ เทติ, คิหิพนฺธนสฺส ปน อจฺฉินฺนตาย พหิมูลตฺตา อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း၌ မြစ်ပြင်ပသို့ထွက်သော အမြစ်ရှိလျက် မြစ်တွင်းသို့ ညွှတ်ကိုင်းသော အခက်အလက်ရှိသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ လူတို့၏အနှောင်အဖွဲ့ကို မဖြတ်တောက်ရသေးသော ရဟန်းသူကြွယ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုရဟန်းသူကြွယ်သည် 'ဤစိတ်မည်သည် မတည်မြဲ၊ ငါသည် ရဟန်းဖြစ်၏ ဟု ဆိုလျက်ပင် လူဖြစ်တတ်၏၊ ငါသည် လူဖြစ်၏ ဟု ဆိုလျက်ပင် ရဟန်းဖြစ်တတ်၏၊ အဘယ်သူ သိနိုင်အံ့နည်း၊ ဘာဖြစ်လာမည်နည်း' ဟု ကြံစည်၍ အသက်ကြီးမှ ရဟန်းပြုသော်လည်း လူတို့၏ အနှောင်အဖွဲ့ကို မစွန့်လွှတ်နိုင်ပေ။ အသက်ကြီးမှ ရဟန်းပြုသောသူတို့အား သာသနာ့စည်းစိမ် ပြည့်စုံခြင်းမည်သည် မရှိပေ။ ထိုရဟန်းအား သင်္ကန်းသည် အကယ်၍ ရောက်လာပါက အနားပြတ်သော သင်္ကန်းသော်လည်းကောင်း၊ ဆွေးမြေ့ဟောင်းနွမ်းပြီး အဆင်းမလှသော သင်္ကန်းသော်လည်းကောင်း ရောက်တတ်၏။ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာသည်လည်း အကယ်၍ ရောက်လာပါက ကျောင်းတိုက်၏ အစွန်အဖျား၌ သစ်ရွက်မိုးကျောင်းသော်လည်းကောင်း၊ မဏ္ဍပ်သော်လည်းကောင်း ရောက်တတ်၏။ ဆွမ်းခံကြွသောအခါ၌လည်း သားမြေးအရွယ်ရှိသော ကိုရင်၊ ရဟန်းငယ်တို့၏ နောက်က လိုက်ရ၏၊ အစွန်အဖျားနေရာ၌ ထိုင်ရ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုရဟန်းကြီးသည် စိတ်ဆင်းရဲ နှလုံးမသာမယာဖြစ်၍ မျက်ရည်ကျလျက် 'ငါ့အား ဆွေမျိုးတို့ပိုင်သော ဥစ္စာပစ္စည်းရှိ၏၊ ထိုဥစ္စာပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ကာ အသက်မွေးရန် အပ်ပါမည်လော' ဟု ကြံစည်၍ ဝိနည်းဓိုရ်တစ်ပါးကို 'အရှင်ဆရာ၊ မိမိဥစ္စာကို စီမံသုံးဆောင်ခြင်းငှါ အပ်ပါသလော၊ မအပ်ပါသလော' ဟု မေးမြန်း၏။ 'ဤသို့ပြုခြင်း၌ အပြစ်မရှိပါ၊ အပ်ပါ၏' ဟု ဆိုသော် ထိုရဟန်းကြီးသည် မိမိထံ ဆည်းကပ်နေသော ဆုံးမရခက်ပြီး ကျင့်ဝတ်ပျက်ပြားသော ရဟန်းအချို့ကို အဖော်ပြု၍ ညချမ်းအချိန်၌ ရွာတွင်းသို့ သွားပြီး ရွာလယ်၌ ရပ်လျက် ရွာသားတို့ကို ခေါ်စေ၍ 'ငါတို့၏ လုပ်ငန်းမှ ထွက်ရှိသော အခွန်အကောက်ကို ဘယ်သူ့အား ပေးကြသနည်း' ဟု မေး၏။ ရွာသားတို့က 'အရှင်ဘုရားတို့သည် ရဟန်းပြုသွားကြပြီ၊ အကျွန်ုပ်တို့က ဘယ်သူ့အား ပေးရပါမည်နည်း' ဟု ဆိုသော် 'ရဟန်းတို့အား မိမိဥစ္စာသည် မအပ်စပ်သလော' ဟု ဆိုကာ ပေါက်တူးနှင့် ခြင်းတောင်းကို ယူ၍ လယ်ကန်သင်းဖို့ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်လျက် အထူးထူးအပြားပြားသော ကောက်ပဲသီးနှံ၊ သစ်သီးကြီးငယ်တို့ကို စုဆောင်းသိမ်းဆည်းကာ ဆောင်း၊ နွေ၊ မိုး သုံးဥတုပတ်လုံး မိမိအလိုရှိရာရာကို ချက်ပြုတ်စေ၍ စားသောက်ကာ ရဟန်းသူကြွယ်အဖြစ်ဖြင့် အသက်မွေး၏။ ထိုရဟန်းကြီးအား ဆံပင်ဦးစွန်းငါးခုရှိသော ကလေးငယ်နှင့်အတူ ခြေရင်းအလုပ်အကျွေး ပြုစုမည့် ဇနီးတစ်ဦးတည်းသာ မရှိတော့ပေ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်သို့ ကိုင်းညွှတ်ကျနေသော သစ်ခက်တို့ဖြင့် ရေပြင်ကို ထိတွေ့နေသော၊ မြစ်တွင်းသို့ ကိုင်းသော အခက်အလက်ရှိသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ စေတီရင်ပြင်၊ ဗောဓိရင်ပြင် စသည်တို့၌ ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ကိုယ်ထိလက်ရောက် ညီညွတ်မှုကို ပြုလုပ်ပေးသော်လည်း လူတို့၏ အနှောင်အဖွဲ့ကို မဖြတ်တောက်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာသနာပ၌ အမြစ်စိုက်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အရိယမဂ်ခရီးသို့ သက်ဆင်းကာ သမာဓိတည်းဟူသော ဖောင်ကို စီးလျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ မရောက်ရှိနိုင်ပေ။

คงฺคาย มชฺเฌ ชาโต พหิทฺธา วลฺลีหิ อาพทฺธวงฺกสาขา วิย สงฺฆสนฺตกํ นิสฺสาย ชีวมาโน ภินฺนาชีวปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ. เอกจฺโจ คิหิพนฺธนํ ปหาย ปพฺพชนฺโตปิ สารุปฺปฏฺฐาเน ปพฺพชฺชํ น ลภติ. ปพฺพชฺชา หิ นาเมสา ปฏิสนฺธิคฺคหณสทิสา. ยถา มนุสฺสา ยตฺถ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ, เตสํเยว กุลานํ อาจารํ สิกฺขนฺติ, เอวํ ภิกฺขูปิ เยสํ สนฺติเก ปพฺพชนฺติ, เตสํเยว อาจารํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เอกจฺโจ อสารุปฺปฏฺฐาเน ปพฺพชิตฺวา โอวาทานุสาสนีอุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ ปริพาหิโร หุตฺวา ปาโตว มุณฺฑฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉติ, อาจริยุปชฺฌายานํ ภตฺตตฺถาย ขนฺเธ ปตฺตํ กตฺวา ภตฺตสาลํ คจฺฉติ, ทุพฺพจสามเณเรหิ สทฺธึ นานากีฬํ กีฬติ, อารามิกทารเกหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ.

ဂင်္ဂါမြစ်၏ အလယ်၌ ပေါက်ရောက်ပြီး အပြင်ပ၌ နွယ်ချုံတို့ဖြင့် မြဲစွာရစ်ပတ်ဖွဲ့ချည်အပ်သော ကောက်သော အခက်အလက်ရှိသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ သံဃာပိုင်ဥစ္စာကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးသော၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပျက်စီးသော (အာဇီဝပျက်သော) ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ အချို့သောသူသည် လူတို့၏အနှောင်အဖွဲ့ကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုပါသော်လည်း လျောက်ပတ်တင့်တယ်သော နေရာဌာန၌ ရှင်ရဟန်းအဖြစ်ကို မရရှိပေ။ အမှန်စင်စစ် ဤရဟန်းပြုခြင်းမည်သည် အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေရခြင်းနှင့် တူလှ၏။ လူတို့သည် မိမိတို့ ပဋိသန္ဓေနေရာ အမျိုးတို့၏ အလေ့အကျင့် ဓလေ့ထုံးစံကိုသာ သင်ယူကြရသကဲ့သို့ ထို့အတူ ရဟန်းတို့သည်လည်း မိမိတို့ ရဟန်းပြုရာ ဆရာသမားတို့၏ အမူအကျင့်ကိုသာ သင်ယူရရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အချို့သောသူသည် မသင့်လျော်မလျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ရဟန်းပြုမိ၍ ဆုံးမဩဝါဒပေးခြင်း၊ သွန်သင်ပဲ့ပြင်ခြင်း၊ ပါဠိအဋ္ဌကထာ သင်ကြားပို့ချခြင်း၊ အမေးအဖြေပြုခြင်း စသည်တို့မှ ကင်းပသူဖြစ်၍ နံနက်စောစောကပင် အနားတိုသော ရေအိုးကို ယူ၍ ရေဆိပ်သို့ သွားတတ်၏။ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့၏ ဆွမ်းအလို့ငှါ သပိတ်ကို ပခုံး၌ လွယ်၍ ဆွမ်းစားဇရပ်သို့ သွားတတ်၏။ ဆုံးမရခက်သော ကိုရင်ဆိုးတို့နှင့်အတူ အထူးထူးသော ကစားနည်းတို့ကို ကစားတတ်၏။ ကျောင်းဝေယျာဝစ္စပြုသော ကလေးငယ်တို့နှင့် ရောနှောကာ နေထိုင်တတ်၏။

โส ทหรภิกฺขุกาเล อตฺตโน อนุรูเปหิ ทหรภิกฺขูหิ เจว อารามิเกหิ จ สทฺธึ สงฺฆโภคํ คนฺตฺวา, ‘‘อยํ ขีณาสเวหิ อสุกรญฺโญ สนฺติกา ปฏิคฺคหิตสงฺฆโภโค, ตุมฺเห สงฺฆสฺส อิทญฺจิทญฺจ น เทถ, น หิ ตุมฺหากํ ปวตฺตึ สุตฺวา ราชา วา ราชมหามตฺตา วา อตฺตมนา ภวิสฺสนฺติ, เอถ ทานิ อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ กุทฺทาล-ปิฏกานิ คาหาเปตฺวา เหฏฺฐา ตฬากมาติกาสุ กตฺตพฺพกิจฺจานิ การาเปตฺวา พหุํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณํ วิหารํ ปเวเสตฺวา อารามิเกหิ อตฺตโน อุปการภาวํ สงฺฆสฺส อาโรจาเปติ. สงฺโฆ ‘‘อยํ ทหโร พหูปกาโร, อิมสฺส สตํ วา ทฺวิสตํ วา เทถา’’ติ ทาเปติ. อิติ โส อิโต จิโต จ สงฺฆสนฺตเกเนว วฑฺฒนฺโต พหิทฺธา เอกวีสติวิธาหิ อเนสนาหิ พทฺโธ อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းငယ်ဘဝ၌ မိမိနှင့် အသွင်တူသော ရဟန်းငယ် အပေါင်းအဖော်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ အရံစောင့်တို့နှင့်လည်းကောင်း အတူတကွ သံဃာ့အသုံးအဆောင် (ကံမိုးမြေ) ကို မိမိသဘောအတိုင်း ပြုလုပ်၍ 'ဤမြေသည် ရဟန္တာမြတ်တို့က ထိုမင်း၏ထံမှ ခံယူအပ်သော သံဃာ့အသုံးအဆောင် ဖြစ်သည်။ သင်တို့သည် သံဃာအား ဤပစ္စည်း ဤပစ္စည်းကို မပေးကြကုန်နှင့်။ အကယ်၍ သင်တို့၏ ဖြစ်ပုံကို ကြားရလျှင် မင်းသော်လည်းကောင်း၊ မင်း၏အမတ်ကြီးတို့သော်လည်းကောင်း နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ ယခု လာကြကုန်၊ ဤအမှု ဤအမှုကို ပြုကြကုန်' ဟု အာဏာပြကာ ပေါက်တူးနှင့် ခြင်းတောင်းတို့ကို ကိုင်ဆောင်စေလျက် ကန်အောက်မြောင်းတို့၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို ပြုစေပြီးလျှင် များစွာသော ကောက်ပဲသီးနှံတို့ကို ကျောင်းတိုက်သို့ သွင်းစေကာ အရံစောင့်တို့အား မိမိ၏ကျေးဇူးကို ဆောင်ရွက်ကြောင်း သံဃာတော်အား လျှောက်ထားစေ၏။ သံဃာတော်ကလည်း 'ဤရဟန်းငယ်သည် သံဃာအား ကျေးဇူးများလှပေသည်၊ ဤရဟန်းငယ်အား တစ်ရာသော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ရာသော်လည်းကောင်း ပေးကြကုန်' ဟု အရံစောင့်တို့အား ပေးစေ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုရဟန်းငယ်သည် ဤမှထိုမှ သံဃာ့ဥစ္စာဖြင့်သာ စီးပွားပွားစေလျက်၊ သာသနာတော်မှအပဖြစ်သော လူ့ဘောင်၌ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော မအပ်မလျော်သော ရှာမှီးခြင်း (အနေသန) တို့ဖြင့် မြဲမြံစွာ နှောင်ဖွဲ့အပ်သည်ဖြစ်၍၊ အရိယမဂ်ခရီးသို့ သက်ဆင်းကာ သမာဓိတည်းဟူသော ဖောင်၌ ထိုင်လျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ပေ။

ปติตฏฺฐาเนเยว [Pg.78] วาลิกาย โอตฺถริตฺวา ปูติภาวํ อาปาทิตรุกฺโข วิย อาลสิยมหคฺฆโส เวทิตพฺโพ. เอวรูปญฺหิ ปุคฺคลํ อามิสจกฺขุํ ปจฺจยโลลํ วิสฺสฏฺฐอาจริยุปชฺฌายวตฺตํ อุทฺเทสปริปุจฺฉาโยนิโสมนสิการวชฺชิตํ สนฺธาย ปญฺจ นีวรณานิ อตฺถโต เอวํ วทนฺติ – ‘‘โภ, กสฺส สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ? อถ ถินมิทฺธํ อุฏฺฐาย เอวมาห – ‘‘กึ น ปสฺสถ? เอโส อสุกวิหารวาสี กุสีตปุคฺคโล อสุกํ นาม คามํ คนฺตฺวา ยาคุมตฺถเก ยาคุํ, ปูวมตฺถเก ปูวํ, ภตฺตมตฺถเก ภตฺตํ อชฺโฌหริตฺวา วิหารํ อาคมฺม วิสฺสฏฺฐสพฺพวตฺโต อุทฺเทสาทิวิรหิโต มญฺจํ อุปคจฺฉนฺโต มยฺหํ โอกาสํ กโรตี’’ติ.

လဲကျရာအရပ်၌ပင် သဲလွှမ်း၍ ပုပ်ဆွေးခြင်းသို့ ရောက်ရသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ ပျင်းလည်းပျင်း အစားလည်းကြီးသော ရဟန်းကို သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသို့သဘောရှိသော၊ အာမိသ၌သာ မျက်စိကျသော၊ ပစ္စည်းလေးပါး၌ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော၊ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့အား ပြုအပ်သော ဝတ်တို့ကို စွန့်ပယ်ထားသော၊ စာသင်ခြင်း (ဥဒ္ဒေသ)၊ မေးမြန်းခြင်း (ပရိပုစ္ဆာ)၊ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) တို့မှ ကင်းဆိတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်၍ နီဝရဏငါးပါးတို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် 'အချင်းတို့၊ ငါတို့သည် အဘယ်သူ့ထံသို့ သွားကြကုန်အံ့နည်း' ဟု ဤသို့ ပြောဆိုနေကြသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအခါ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏသည် ထလာပြီးလျှင် 'သင်တို့ မမြင်ကြသလော၊ ဤကျောင်းတိုက်၌ နေသော ပျင်းရိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤမည်သောရွာသို့ သွား၍ ယာဂုထိပ်ပေါ်၌ ယာဂုကိုလည်းကောင်း၊ မုန့်ထိပ်ပေါ်၌ မုန့်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆွမ်းထိပ်ပေါ်၌ ဆွမ်းကိုလည်းကောင်း ထပ်ကာထပ်ကာ မျိုသွင်းပြီးနောက် ကျောင်းသို့ ပြန်လာကာ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်အားလုံးကို စွန့်လွှတ်လျက်၊ စာသင်ခြင်းစသည်မှ ကင်းဆိတ်လျက် ကုတင်ညောင်စောင်းသို့ ချဉ်းကပ်ကာ ငါ့အား အခွင့်ပေးပေသည်' ဟု ဤသို့ ဆိုဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

ตโต กามจฺฉนฺทนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘โภ, ตว โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, อิทาเนว โส นิทฺทายิตฺวา กิเลสานุรญฺชิโตว ปพุชฺฌิตฺวา กามวิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสตี’’ติ. ตโต พฺยาปาทนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ. อิทาเนว นิทฺทายิตฺวา วุฏฺฐิโต ‘วตฺตปฏิวตฺตํ กโรหี’ติ วุจฺจมาโน, ‘โภ, อิเม อตฺตโน กมฺมํ อกตฺวา อมฺเหสุ พฺยาวฏา’ติ นานปฺปการํ ผรุสวจนํ วทนฺโต อกฺขีนิ นีหริตฺวา วิจริสฺสตี’’ติ. ตโต อุทฺธจฺจนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, กุสีโต นาม วาตาหโต อคฺคิกฺขนฺโธ วิย อุทฺธโต โหตี’’ติ. อถ กุกุจฺจนีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ, กุสีโต นาม กุกฺกุจฺจปกโตว โหติ, อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญํ กปฺปิเย จ อกปฺปิยสญฺญํ อุปฺปาเทตี’’ติ. อถ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อุฏฺฐายาห – ‘‘ตุมฺหากํ โอกาเส กเต มยฺหํ กโตว โหติ. เอวรูโป หิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ มหาวิจิกิจฺฉํ อุปฺปาเทสี’’ติ. เอวํ อาลสิยมหคฺฆสํ ปญฺจ นีวรณานิ จณฺฑสุนขาทโย วิย สิงฺคจฺฉินฺนํ ชรคฺควํ อชฺโฌตฺถริตฺวา คณฺหนฺติ. โสปิ อริยมคฺคโสตํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ထိုနောက်မှ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏသည် ထ၍ 'အချင်း... သင် (ထိနမိဒ္ဓ) အား အခွင့်ပေးသည်ရှိသော် ငါ့အား အခွင့်ပေးပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ယခုပင် သူသည် ကောင်းစွာအိပ်စက်၍ ကိလေသာဖြင့် စွန်းပေသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နိုးလာသောအခါ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော အကြံ (ကာမဝိတက်) ကို ကြံစည်လတ္တံ့' ဟု ဆို၏။ ထိုနောက် ဗျာပါဒနီဝရဏသည် ထ၍ 'သင်တို့အား အခွင့်ပေးသည်ရှိသော် ငါ့အားလည်း အခွင့်ပေးပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ယခုပင် အိပ်ရာမှနိုး၍ ထလာသောအခါ "ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုလော့" ဟု အပြောခံရလျှင် "ဤရဟန်းတို့သည် မိမိတို့အမှုကို မပြုဘဲ ငါ့အမှု၌ ကြောင့်ကြစွက်ဖက်ကုန်၏" ဟု ဆိုကာ အမျိုးမျိုးသော ကြမ်းတမ်းသောစကားတို့ကို ပြောဆိုလျက် မျက်စိတို့ကို ပြူးထုတ်ကာ လှည့်လည်လတ္တံ့' ဟု ဆို၏။ ထိုနောက် ဥဒ္ဒစ္စနီဝရဏသည် ထ၍ 'သင်တို့အား အခွင့်ပေးသည်ရှိသော် ငါ့အားလည်း အခွင့်ပေးပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ပျင်းရိသောသူမည်သည် လေတိုက်ခံရသော မီးပုံကဲ့သို့ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသည် ဖြစ်၏' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ ကုက္ကုစ္စနီဝရဏသည် ထ၍ 'သင်တို့အား အခွင့်ပေးသည်ရှိသော် ငါ့အားလည်း အခွင့်ပေးပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ပျင်းရိသောသူမည်သည် ကုက္ကုစ္စ (နောင်တပူပန်ခြင်း) လွှမ်းမိုးအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ မအပ်သည်၌ အပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပ်သည်၌ မအပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း အမှတ်သညာကို ဖြစ်စေ၏' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏသည် ထ၍ 'သင်တို့အား အခွင့်ပေးသည်ရှိသော် ငါ့အားလည်း အခွင့်ပေးပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့သောသူသည် ရှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ ကြီးစွာသော သံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) ကို ဖြစ်စေလတ္တံ့' ဟု ဆို၏။ ဤသို့လျှင် ပျင်းရိ၍ အစားကြီးသော ရဟန်းကို ကြမ်းတမ်းသော ခွေးစသည်တို့သည် ဝန်တင်သဖြင့် ခါးကျိုးသော နွားအိုကို ဝိုင်းအုံကိုက်ခဲကြသကဲ့သို့ နီဝရဏငါးပါးတို့သည် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက် ဖမ်းယူကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း အရိယမဂ်တည်းဟူသော ရေအယဉ်သို့ သက်ဆင်းကာ သမာဓိဖောင်၌ ထိုင်လျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ပေ။

ทฺวินฺนํ ปาสาณานํ อนฺตเร นิขาตมูลากาเรน ฐิตรุกฺโข วิย ทิฏฺฐึ อุปฺปาเทตฺวา ฐิโต ทิฏฺฐิคติโก เวทิตพฺโพ. โส หิ ‘‘อรูปภเว รูปํ อตฺถิ, อสญฺญีภเว จิตฺตํ ปวตฺตติ, พหุจิตฺตกฺขณิโก โลกุตฺตรมคฺโค, อนุสโย [Pg.79] จิตฺตวิปฺปยุตฺโต, เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺตี’’ติ วทนฺโต อริฏฺโฐ วิย กณฺฏกสามเณโร วิย จ วิจรติ. ปิสุณวาโจ ปน โหติ, อุปชฺฌายาทโย สทฺธิวิหาริกาทีหิ ภินฺทนฺโต วิจรติ. โสปิ อริยมคฺคโสตํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ကျောက်တုံးကြီးနှစ်ခုကြား၌ အမြစ်စိုက်မြုပ်လျက် တည်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ မိစ္ဆာအယူကို ဖြစ်စေ၍ တည်သော ဒိဋ္ဌိဂတိက (မိစ္ဆာအယူရှိသူ) ကို သိအပ်၏။ ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူသည် 'အရူပဘုံ၌ ရုပ်ရှိ၏၊ အသညသတ်ဘုံ၌ စိတ်ဖြစ်၏၊ လောကုတ္တရာမဂ်သည် များစွာသော စိတ္တက္ခဏရှိ၏၊ အနုသယသည် စိတ်နှင့်မယှဉ်၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည်သာလျှင် သံသရာ၌ ပြေးသွားကျင်လည်ကုန်၏' ဟု မိစ္ဆာအယူကို ပြောဟောလျက် အရိဋ္ဌရဟန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကဏ္ဍကသာမဏေကဲ့သို့လည်းကောင်း လှည့်လည်၏။ တစ်နည်းကား ဂုံးချောတတ်သူ ဖြစ်၏၊ ဥပဇ္ဈာယ်စသည်တို့ကို တပည့်စသည်တို့နှင့် သင်းခွဲလျက် လှည့်လည်၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း အရိယမဂ်တည်းဟူသော ရေအယဉ်သို့ သက်ဆင်းကာ သမာဓိဖောင်၌ ထိုင်လျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ပေ။

อพฺโภกาเส นภํ ปูเรตฺวา วลฺลีหิ อาพทฺโธ ฐิโต เอกํ ทฺเว สํวจฺฉเร อติกฺกมิตฺวา อาคเต มโหเฆ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมนรุกฺโข วิย มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตฺวา ปจฺจนฺเต วสมาโน ทุลฺลภสงฺฆทสฺสโน เจว ทุลฺลภธมฺมสฺสวโน จ ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. เอกจฺโจ หิ วุฑฺฒกาเล ปพฺพชิโต กติปาเหน อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา ปญฺจวสฺสกาเล ปาติโมกฺขํ ปคุณํ กตฺวา ทสวสฺสกาเล วินยธรตฺเถรสฺส สนฺติเก วินยกถากาเล มริจํ วา หรีตกขณฺฑํ วา มุเข ฐเปตฺวา พีชเนน มุขํ ปิธาย นิทฺทายนฺโต นิสีทิตฺวา เลสกปฺเปน กตวินโย นาม หุตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ปจฺจนฺตํ คจฺฉติ. ตตฺร นํ มนุสฺสา สกฺกริตฺวา ภิกฺขุทสฺสนสฺส ทุลฺลภตาย ‘‘อิเธว, ภนฺเต, วสถา’’ติ วิหารํ กาเรตฺวา ปุปฺผูปคผลูปครุกฺเข โรเปตฺวา ตตฺถ วาเสนฺติ.

လွင်ပြင်၌ ကောင်းကင်ကို ပိတ်ဆီးလျက် နွယ်တို့ဖြင့် မြဲမြံစွာ နှောင်ဖွဲ့အပ်၍ တည်သော၊ တစ်နှစ် နှစ်နှစ်တို့ကို လွန်ပြီးနောက် ကြီးစွာသော ရေအယဉ် လာလတ်သော် တစ်ကြိမ် နှစ်ကြိမ် စိုစွတ်ရုံမျှသာ စိုစွတ်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ သက်ကြီးရွယ်အိုကာလ၌ ရဟန်းပြု၍ တောစွန်၌ နေသည်ဖြစ်၍ သံဃာတော်ကို ဖူးမြော်ရခဲခြင်း၊ တရားနာရခဲခြင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို သိအပ်၏။ အချို့သောသူသည် ကြီးရင့်သောအခါမှ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ရက်အနည်းငယ်ဖြင့် ပဉ္စင်းအဖြစ်ကို ရ၍ ငါးဝါရသောအခါ ပါတိမောက်ကို လေ့လာပြီးလျှင် ဆယ်ဝါရသောအခါ ဝိနည်းဓိုရ်မထေရ်၏ အထံ၌ ဝိနည်းသင်ကြားသောအခါ ငရုတ်ကောင်းစေ့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဖန်ခါးသီးစိတ်ကိုသော်လည်းကောင်း ခံတွင်း၌ ငုံ၍၊ ယပ်တောင်ဖြင့် မျက်နှာကို ကွယ်ကာ ငိုက်မြည်းလျက် ထိုင်နေပြီးလျှင် အပေါ်ယံမျှဖြင့် ဝိနည်းတတ်သောရဟန်းဟု ဟန်ဆောင်ကာ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူ၍ တောစွန် (ပစ္စန္တရစ်) သို့ သွား၏။ ထိုအရပ်၌ လူတို့သည် ရဟန်းတော်များကို ဖူးမြော်ရခဲသောကြောင့် ထိုရဟန်းကြီးကို အရိုအသေပြု၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤကျွန်ုပ်တို့အရပ်၌ပင် သီတင်းသုံးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ကာ ကျောင်းဆောက်လုပ်၍ အပွင့်အသီး ဆောင်သော သစ်ပင်တို့ကို စိုက်ပျိုးပြီးလျှင် ထိုကျောင်း၌ နေစေကုန်၏။

อถ มหาวิหารสทิสวิหารา พหุสฺสุตา ภิกฺขู, ‘‘ชนปเท จีวรรชนาทีนิ กตฺวา อาคมิสฺสามา’’ติ ตตฺถ คจฺฉนฺติ. โส เต ทิสฺวา, หฏฺฐตุฏฺโฐ วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา, ปุนทิวเส อาทาย ภิกฺขาจารคามํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อสุโก เถโร สุตฺตนฺติโก, อสุโก อภิธมฺมิโก, อสุโก วินยธโร, อสุโก เตปิฏโก, เอวรูเป เถเร กทา ลภิสฺสถ, ธมฺมสวนํ กาเรถา’’ติ วทติ. อุปาสกา ‘‘ธมฺมสฺสวนํ กาเรสฺสามา’’ติ วิหารมคฺคํ โสเธตฺวา, สปฺปิเตลาทีนิ อาทาย, มหาเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ธมฺมสฺสวนํ กาเรสฺสาม, ธมฺมกถิกานํ วิจาเรถา’’ติ วตฺวา ปุนทิวเส อาคนฺตฺวา ธมฺมํ สุณนฺติ.

ထိုနောက် မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီးနှင့်တူသော ကျောင်းမှ ဗဟုဿုတ (အကြားအမြင်များသော) ရဟန်းတို့သည် 'ဇနပုဒ်၌ သင်္ကန်းဆိုးခြင်းစသည်တို့ကို ပြုလုပ်၍ ပြန်လာကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ ထိုကျောင်းသို့ ကြွလာကုန်၏။ ထိုရဟန်းကြီးသည် ထိုအာဂန္တုကရဟန်းတို့ကို မြင်၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုပြီးလျှင် နက်ဖြန်နေ့၌ ထိုရဟန်းတို့ကို ပင့်ဆောင်၍ ဆွမ်းခံရွာသို့ ဝင်ကာ 'ဤမည်သောမထေရ်သည် သုတ္တန်ကျမ်းတတ်၏၊ ဤမည်သောမထေရ်သည် အဘိဓမ္မာကျမ်းတတ်၏၊ ဤမည်သောမထေရ်သည် ဝိနည်းကျမ်းတတ်၏၊ ဤမည်သောမထေရ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံဆောင် ဖြစ်၏၊ ဤသို့သဘောရှိသော မထေရ်မြတ်တို့ကို အဘယ်အခါ၌ ရနိုင်ပါအံ့နည်း၊ တရားနာခြင်းကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု ပြောဆို၏။ ဒါယကာတို့သည် 'တရားနာကြပါကုန်အံ့' ဟု ဆိုကာ ကျောင်းလမ်းကို သုတ်သင်၍ ထောပတ်၊ ဆီ စသည်တို့ကို ယူဆောင်ကာ မထေရ်ကြီးထံ ချဉ်းကပ်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ကျွန်ုပ်တို့ တရားနာပါရစေ၊ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို စီစဉ်ပေးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထား၍ နက်ဖြန်နေ့၌ လာရောက်ကာ တရားနာကြကုန်၏။

เนวาสิกตฺเถโร อาคนฺตุกานํ ปตฺตจีวรานิ ปฏิสาเมนฺโต อนฺโตคพฺเภเยว ทิวสภาคํ วีตินาเมติ. ทิวากถิโก อุฏฺฐิโต สรภาณโก ฆเฏน อุทกํ วเมนฺโต วิย สรภาณํ ภณิตฺวา อุฏฺฐิโต, ตมฺปิ [Pg.80] โส น ชานาติ. รตฺติกถิโก สาครํ โขเภนฺโต วิย รตฺตึ กเถตฺวา อุฏฺฐิโต, ตมฺปิ โส น ชานาติ. ปจฺจูสกถิโก กเถตฺวา อุฏฺฐาสิ, ตมฺปิ โส น ชานาติ. ปาโตว ปน อุฏฺฐาย มุขํ โธวิตฺวา, เถรานํ ปตฺตจีวรานิ อุปนาเมตฺวา, ภิกฺขาจารํ อุปคจฺฉนฺโต มหาเถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, ทิวากถิโก กตรํ ชาตกํ นาม กเถสิ, สรภาณโก กตรํ สุตฺตํ นาม ภณิ, รตฺติกถิโก กตรํ ธมฺมกถํ นาม กเถสิ, ปจฺจูสกถิโก กตรํ ชาตกํ นาม กเถสิ, ขนฺธา นาม กติ, ธาตุโย นาม กติ, อายตนา นาม กตี’’ติ. เอวรูโป เอกํ ทฺเว สํวจฺฉรานิ อติกฺกมิตฺวา ภิกฺขุทสฺสนญฺเจว ธมฺมสฺสวนญฺจ ลภนฺโตปิ โอเฆ อาคเต อุทเกน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เตมิตรุกฺขสทิโส โหติ. โส เอวํ สงฺฆทสฺสนโต จ ธมฺมสฺสวนโต จ ปฏิกฺกมฺม ทูเร วสนฺโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ကျောင်းထိုင်ရဟန်းကြီးသည် ဧည့်သည်ရဟန်းတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းတို့ကို သိမ်းဆည်းပေးရင်း တိုက်ခန်းအတွင်း၌သာ နေ့အချိန်ကို ကုန်လွန်စေ၏။ နေ့အခါ တရားဟောသော မထေရ်သည် တရားဟောပြီး၍ ထသွား၏။ ဂါထာရွတ်သော မထေရ်သည် အိုးဖြင့် ရေကို သွန်းလောင်းသကဲ့သို့ ညချမ်းအချိန်၌ သာယာနာပျော်ဖွယ် ဂါထာများကို ရွတ်ဆိုပြီး၍ ထသွား၏။ ထိုဂါထာများကိုလည်း ထိုကျောင်းထိုင်ရဟန်းသည် မကြားမသိလိုက်ရပေ။ ညဉ့်အခါ တရားဟောသော မထေရ်သည် သမုဒ္ဒရာကို လှုပ်ရှားစေသကဲ့သို့ တစ်ညလုံး တရားဟောကြားပြီး၍ ထသွား၏။ ထိုတရားကိုလည်း ထိုကျောင်းထိုင်ရဟန်းသည် မသိလိုက်ရပေ။ မိုးသောက်ယံ၌ တရားဟောသော မထေရ်သည် တရားဟောကြားပြီး၍ ထသွား၏။ ထိုတရားကိုလည်း ထိုကျောင်းထိုင်ရဟန်းသည် မသိလိုက်ရပေ။ နံနက်စောစော၌မူ ထ၍ မျက်နှာသစ်ပြီးလျှင် မထေရ်တို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းတို့ကို ကပ်လျက် ဆွမ်းခံရွာသို့ ကြွရန် ပြင်ဆင်နေသော မဟာထေရ်အား "အရှင်ဘုရား၊ နေ့အခါ တရားဟောသော မထေရ်သည် အဘယ်မည်သော ဇာတ်တော်ကို ဟောပါသနည်း၊ ဂါထာရွတ်သော မထေရ်သည် အဘယ်မည်သော သုတ်ကို ရွတ်ဆိုပါသနည်း၊ ညဉ့်အခါ တရားဟောသော မထေရ်သည် အဘယ်မည်သော ဓမ္မကထာကို ဟောပါသနည်း၊ မိုးသောက်ယံ၌ တရားဟောသော မထေရ်သည် အဘယ်မည်သော ဇာတ်တော်ကို ဟောပါသနည်း၊ ခန္ဓာဟူသည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိပါသနည်း၊ ဓာတ်ဟူသည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိပါသနည်း၊ အာယတနဟူသည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ရဟန်းသည် တစ်နှစ် နှစ်နှစ်မျှ လွန်မြောက်၍ ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြင်ခွင့် တရားနာခွင့် ရသော်လည်း ရေအယဉ်လာသောအခါ ရေဖြင့် တစ်ကြိမ် နှစ်ကြိမ်မျှသာ စိုစွတ်ရသော သစ်ပင်နှင့် တူလှ၏။ ထိုရဟန်းသည် ဤသို့လျှင် သံဃာတော်ကို ဖူးမြင်ခြင်းမှလည်းကောင်း၊ တရားတော်ကို နာယူခြင်းမှလည်းကောင်း ဖဲခွာကာ ဝေးရာအရပ်၌ နေသဖြင့် အရိယမဂ်သို့ သက်ဝင်၍ သမာဓိဖောင်ပေါ်၌ ထိုင်လျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။

มชฺเฌ คงฺคาย ทีปเก ชาโต มุทุรุกฺโข วิย มธุรสฺสรภาณกปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. โส หิ อภิญฺญาตานิ อภิญฺญาตานิ เวสฺสนฺตราทีนิ ชาตกานิ อุคฺคณฺหิตฺวา, ทุลฺลภภิกฺขุทสฺสนํ ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา, ตตฺถ ธมฺมกถาย ปสาทิตหทเยน ชเนน อุปฏฺฐิยมาโน อตฺตานํ อุทฺทิสฺส กเต สมฺปนฺนปุปฺผผลรุกฺเข นนฺทนวนาภิราเม วิหาเร วสติ. อถสฺส ภารหารภิกฺขู ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา, ‘‘อสุโก กิร เอวํ อุปฏฺฐาเกสุ ปฏิพทฺธจิตฺโต วิหรติ. ปณฺฑิโต ภิกฺขุ ปฏิพโล พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ, กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกาตุํ, อาเนตฺวา เตน สทฺธึ อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ อุคฺคณฺหิสฺสาม, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ ตตฺถ คจฺฉนฺติ.

ဂင်္ဂါမြစ်လယ်ရှိ ကျွန်းငယ်၌ ပေါက်ရောက်သော နူးညံ့ပျော့ပြောင်းသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ သာယာသော အသံဖြင့် တရားဟောတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို သိအပ်၏။ ထိုတရားပြကောင်းသော ရဟန်းသည် ထင်ရှားကျော်စောလှသော ဝေဿန္တရာဇာတ် အစရှိသော ဇာတ်တော်တို့ကို သင်ယူ၍၊ ရဟန်းသံဃာ ဖူးမြင်ရခဲသော အစွန်အဖျား (ပစ္စန္တရာဇ်) အရပ်သို့ သွား၍၊ ထိုအရပ်၌ တရားစကားဖြင့် ကြည်ညိုသော စိတ်နှလုံးရှိသော လူအပေါင်းတို့၏ လုပ်ကျွေးမှုကို ခံရလျက်၊ မိမိကို ရည်ညွှန်း၍ ဆောက်လုပ်အပ်သော၊ အပွင့်အသီးနှင့် ပြည့်စုံသော သစ်ပင်တို့ဖြင့် နတ်ပြည်ရှိ နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်ကဲ့သို့ အလွန်မွေ့လျော်ဖွယ် တင့်တယ်လှသော ကျောင်း၌ နေ၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းငယ်၏ ဝန်ကို ဆောင်ကုန်သော (ဆရာ ဥပဇ္ဈာယ်စသော) ရဟန်းတို့သည် ထိုအကြောင်းအရာကို ကြားရ၍ "ဤမည်သော ရဟန်းသည် ဤသို့ အလုပ်အကျွေးတို့အပေါ်၌ ငြိကပ်သော စိတ်ရှိလျက် နေသတတ်။ ထိုရဟန်းသည် ပညာရှိသူဖြစ်၍ ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ယူရန် သော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းရန် သော်လည်းကောင်း စွမ်းနိုင်ပေ၏။ ထိုရဟန်းကို ခေါ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ထိုရဟန်းနှင့်အတူ ဤမည်သော မထေရ်၏ထံ၌ တရားတော်ကို သင်ယူကြအံ့၊ ဤမည်သော မထေရ်၏ထံ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူကြအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ထိုရဟန်းငယ်ရှိရာသို့ ကြွကြကုန်၏။

โส เตสํ วตฺตํ กตฺวา สายนฺหสมยํ วิหารจาริกํ นิกฺขนฺเตหิ เตหิ ‘‘อิมํ, อาวุโส, เจติยํ ตยา การิต’’นฺติ ปุฏฺโฐ, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วทติ. ‘‘อยํ โพธิ, อยํ มณฺฑโป, อิทํ อุโปสถาคารํ, เอสา อคฺคิสาลา, อยํ จงฺกโม ตยา การิโต. อิเม รุกฺเข โรปาเปตฺวา ตยา นนฺทนวนาภิราโม วิหาโร การิโต’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ, วทติ.

ထိုရဟန်းသည် ထိုဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုပြီး၍ ညချမ်းအချိန်၌ ကျောင်းတိုက်အတွင်း လှည့်လည်ကြည့်ရှုရန် ထွက်လာကြသော ထိုရဟန်းတို့က "ငါ့ရှင်... ဤစေတီတော်ကို သင် ဆောက်လုပ်ကိုးကွယ်ခဲ့ခြင်းလော" ဟု မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် "ဟုတ်ပါသည် အရှင်ဘုရား" ဟု လျှောက်၏။ "ဤဗောဓိပင်၊ ဤမဏ္ဍပ်၊ ဤဥပုသ်သိမ်ကျောင်း၊ ဤမီးတင်းကုတ်၊ ဤစင်္ကြံတို့ကို သင် ပြုလုပ်ခဲ့သလော။ ဤသစ်ပင်တို့ကို စိုက်ပျိုးစေ၍ နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်ကဲ့သို့ သာယာတင့်တယ်သော ကျောင်းတိုက်ကို သင် ပြုလုပ်ခဲ့သလော" ဟု မေးရာ၊ "ဟုတ်ပါသည် အရှင်ဘုရား" ဟု လျှောက်၏။

โส สายํ เถรุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปุจฺฉติ – ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ? ‘‘อาวุโส, ตํ อาทาย คนฺตฺวา, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก [Pg.81] ธมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา, อสุกตฺเถรสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ, อสุกสฺมึ นาม อรญฺเญ สมคฺคา สมณธมฺมํ กริสฺสามาติ อิมินา การเณน อาคตมฺหา’’ติ. สาธุ, ภนฺเต, ตุมฺเห นาม มยฺหํ อตฺถาย อาคตา, อหมฺปิ จิรนิวาเสน อิธ อุกฺกณฺฐิโต คจฺฉามิ, ปตฺตจีวรํ คณฺหามิ, ภนฺเตติ. อาวุโส, สามเณรทหรา มคฺคกิลนฺตา, อชฺช วสิตฺวา สฺเว ปจฺฉาภตฺตํ คมิสฺสามาติ. สาธุ, ภนฺเตติ ปุนทิวเส เตหิ สทฺธึ ปิณฺฑาย ปวิสติ. คามวาสิโน ‘‘อมฺหากํ อยฺโย พหู อาคนฺตุเก ภิกฺขู คเหตฺวา อาคโต’’ติ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา สุขนิสินฺนกถํ สุตฺวา ภตฺตํ อทํสุ. เถรา ‘‘ตฺวํ, อาวุโส, อนุโมทนํ กตฺวา นิกฺขม, มยํ อุทกผาสุกฏฺฐาเน ภตฺตกิจฺจํ กริสฺสามา’’ติ นิกฺขนฺตา.

ထိုရဟန်းသည် ညချမ်းအချိန်၌ မထေရ်ကြီးများကို ခစားရန် သွားရောက်ရှိခိုးပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရားတို့၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ကြွလာတော်မူကြပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်၏။ "ငါ့ရှင်၊ သင့်ကို ခေါ်ဆောင်သွားပြီးလျှင် ဤမည်သော မထေရ်၏ထံ၌ တရားတော်ကို သင်ယူ၊ ဤမည်သော မထေရ်၏ထံ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူကာ၊ ဤမည်သော တောကျောင်း၌ အညီအညွတ် ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ကြအံ့ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကြွလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ "ကောင်းလှပါပြီ အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် အကျွန်ုပ်အကျိုးအတွက် ကြွလာတော်မူကြပေသည်။ အကျွန်ုပ်သည်လည်း ဤအရပ်၌ ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ရသဖြင့် ငြီးငွေ့လှပါပြီ။ သွားကြပါစို့၊ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူခဲ့ပါမည် အရှင်ဘုရား" ဟု လျှောက်၏။ "ငါ့ရှင်... ကိုရင်ငယ် ရဟန်းငယ်တို့သည် ခရီးပန်းလှပြီ။ ယနေ့ည ဤ၌ သီတင်းသုံးပြီး နက်ဖြန် ဆွမ်းစားပြီးမှ သွားကြကုန်အံ့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကောင်းလှပါပြီ အရှင်ဘုရား" ဟု ဝန်ခံပြီး နက်ဖြန်နေ့တွင် ထိုရဟန်းတို့နှင့်အတူ ဆွမ်းခံဝင်လေ၏။ ရွာသားတို့သည် "ငါတို့၏ အရှင်သည် ဧည့်သည်ရဟန်းများစွာကို ပင့်ဆောင်၍ ကြွလာတော်မူပြီ" ဟု နေရာတို့ကို ပြင်ဆင်ပြီးလျှင် ယာဂုတိုက်ကျွေး၍ ပဋိသန္ဓာရစကားကို နာယူကာ ဆွမ်းကပ်ကြကုန်၏။ မထေရ်တို့သည် "ငါ့ရှင်... သင်သည် ဆွမ်းအနုမောဒနာ ပြုပြီးမှ ကြွခဲ့လော့။ ငါတို့သည် ရေယူလွယ်သော သင့်လျော်သောအရပ်၌ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း ကိစ္စကို ပြုလုပ်ကြအံ့" ဟု ဆိုကာ ရှေ့ဦးစွာ ထွက်ခွာသွားကြကုန်၏။

คามวาสิโน อนุโมทนํ สุตฺวา ปุจฺฉึสุ, ‘‘กุโต, ภนฺเต, เถรา อาคตา’’ติ? เอเต อมฺหากํ อาจริยุปชฺฌายา สมานุปชฺฌายา สนฺทิฏฺฐา สมฺภตฺตาติ. กสฺมา อาคตาติ? มํ คเหตฺวา คนฺตุกามตายาติ. ตุมฺเห ปน คนฺตุกามาติ? อามาวุโสติ. กึ วเทถ, ภนฺเต, อมฺเหหิ กสฺส อุโปสถาคารํ การิตํ, กสฺส โภชนสาลา, กสฺส อคฺคิสาลาทโย การิตา, มยํ มงฺคลามงฺคเลสุ กสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามาติ? มหาอุปาสิกาโยปิ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺตยึสุ. ทหโร ‘‘ตุมฺเหสุ เอวํ ทุกฺขิเตสุ อหํ คนฺตฺวา กึ กริสฺสามิ? เถเร อุยฺโยเชสฺสามี’’ติ วิหารํ คโต.

ရွာသားတို့သည် ဆွမ်းအနုမောဒနာကို နာယူပြီးနောက် "အရှင်ဘုရား၊ ထိုမထေရ်တို့သည် အဘယ်အရပ်မှ ကြွလာတော်မူကြသနည်း" ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ "ဤမထေရ်တို့သည် ငါ၏ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်များ၊ ဥပဇ္ဈာယ်တူ ပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် ချစ်ကျွမ်းဝင်သော အဆွေခင်ပွန်းများ ဖြစ်ကြသည်" ဟု ပြန်ပြော၏။ "အဘယ်ကြောင့် ကြွလာတော်မူကြသနည်း" ဟု မေးရာ၊ "ငါ့ကို ခေါ်ဆောင်သွားလိုသဖြင့် ကြွလာကြခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ပြော၏။ "အရှင်ဘုရားသည်လည်း ကြွလိုပါသလော" ဟု မေးရာ၊ "ဟုတ်ပါသည် ဒါယကာတို့" ဟု ဆို၏။ "အရှင်ဘုရား၊ ဘာကို မိန့်တော်မူသနည်း။ အကျွန်ုပ်တို့သည် အဘယ်အရှင်အတွက် ဥပုသ်သိမ်ကျောင်း၊ ဆွမ်းစားဇရပ်နှင့် မီးတင်းကုတ် စသည်တို့ကို ဆောက်လုပ်ပေးခဲ့ရပါသနည်း။ အကျွန်ုပ်တို့သည် မင်္ဂလာဖြစ်စေ၊ မမင်္ဂလာဖြစ်စေ အမှုကိစ္စများရှိလျှင် မည်သူ့ထံသို့ သွားရပါအံ့နည်း" ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ ဒါယိကာမကြီးတို့သည်လည်း ထိုဆွမ်းကျွေးပွဲ၌ပင် ထိုင်လျက် မျက်ရည်ကျကာ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းငယ်သည် "ဒါယကာ ဒါယိကာမတို့ ဤသို့ ပူဆွေးဆင်းရဲနေကြသည်ရှိသော် ငါ သွား၍ အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း။ မထေရ်ကြီးတို့ကိုသာ ပြန်လွှတ်လိုက်တော့အံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ကျောင်းသို့ ပြန်သွားလေ၏။

เถราปิ กตภตฺตกิจฺจา ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา นิสินฺนา ตํ ทิสฺวาว, ‘‘กึ, อาวุโส, จิรายสิ, ทิวา โหติ, คจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. อาม, ภนฺเต, ตุมฺเห สุขิตา, อสุกเคหสฺส อิฏฺฐกามูลํ ฐิตสณฺฐาเนเนว ฐิตํ, อสุกเคหาทีนํ จิตฺตกมฺมมูลาทีนิ อตฺถิ, คตสฺสาปิ เม จิตฺตวิกฺเขโป ภวิสฺสติ, ตุมฺเห ปุรโต คนฺตฺวา อสุกวิหาเร จีวรโธวนรชนาทีนิ กโรถ, อหํ ตตฺถ สมฺปาปุณิสฺสามีติ. เต ตสฺส โอสกฺกิตุกามตํ ญตฺวา ตฺวํ ปจฺฉา อาคจฺเฉยฺยาสีติ ปกฺกมึสุ.

မထေရ်တို့သည်လည်း ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးစီးသဖြင့် သပိတ်သင်္ကန်းတို့ကို ယူဆောင်ကာ ထိုင်စောင့်နေကြပြီး ထိုရဟန်းငယ်ကို မြင်သည်နှင့် "ငါ့ရှင်... အဘယ်ကြောင့် ကြန့်ကြာနေသနည်း၊ နေမြင့်လှပြီ၊ သွားကြစို့" ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ "ဟုတ်ပါသည် အရှင်ဘုရားတို့၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် ချမ်းသာစွာ ကြွတော်မူကြပါ။ ဤမည်သောကျောင်း၏ အုတ်နံရံခြေသည် တည်မြဲတိုင်းသာ တည်ရှိပါသေး၏။ ဤမည်သောကျောင်း၏ ပန်းချီနံရံဆေးရေးလက်ရာ စသည်တို့သည်လည်း ရှိပါသေး၏။ အကျွန်ုပ် လိုက်ပါသွားသော်လည်း စိတ်မတည်ဘဲ ပျံ့လွင့်နေပါလိမ့်မည်။ အရှင်ဘုရားတို့သည် ရှေ့ဦးစွာ ကြွနှင့်ကြပြီး ဤမည်သော ကျောင်း၌ သင်္ကန်းဖွပ်ခြင်း၊ သင်္ကန်းဆိုးခြင်း စသော ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်နှင့်ကြပါ။ အကျွန်ုပ်သည် ထိုကျောင်းသို့ အမီလိုက်လာပါမည်" ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်တို့သည် ထိုရဟန်းငယ်၏ ဆုတ်နစ်လိုသောစိတ်ကို သိသဖြင့် "သင် နောက်မှ လာလိုက လာခဲ့လော့၊ မလာလိုကလည်း နေခဲ့လော့" ဟု ဆိုကာ ကြွသွားတော်မူကြကုန်၏။

โส เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺโต วิหารเมว อาคนฺตฺวา โภชนสาลาทีนิ โอโลเกนฺโต วิหารํ รามเณยฺยกํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สาธุ วตมฺหิ น คโต. สเจ อคมิสฺสํ, โกจิ, เทว, ธมฺมกถิโก อาคนฺตฺวา[Pg.82], สพฺเพสํ มนํ ภินฺทิตฺวา, วิหารํ อตฺตโน นิกายสนฺตกํ กเรยฺย, อถ มยา ปจฺฉา อาคนฺตฺวา เอตสฺส ปจฺฉโต ลทฺธปิณฺฑํ ภุญฺชนฺเตน จริตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติ.

ထိုရဟန်းသည် မထေရ်တို့ကို လိုက်လံပို့ဆောင်ပြီး ပြန်လှည့်လာကာ ကျောင်းတိုက်သို့သာ ပြန်လာပြီးလျှင် ဆွမ်းစားဇရပ် စသည်တို့ကို ကြည့်ရှုလျက် မိမိပြုပြင်ထားသော ကျောင်းတိုက်၏ သာယာလှပပုံကို တစိမ့်စိမ့် ကြည့်ကာ ဤသို့ ကြံစည်လေ၏။ "ငါ မသွားဘဲ နေခဲ့သည်မှာ အလွန်ကောင်းပေစွ။ အကယ်၍ ငါ သွားမိပါက၊ တစုံတယောက်သော တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်သည် ရောက်လာပြီး ရွာသားအားလုံး၏ စိတ်နှလုံးကို ဖျက်ဆီးကာ ဤကျောင်းတိုက်ကို မိမိ၏ ဂိုဏ်းဂဏပိုင်အဖြစ် ပြုလုပ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ငါသည် နောက်မှ ပြန်လာရသောအခါ ထိုသူစိမ်းရဟန်းတို့၏ နောက်မှ ရရှိသောဆွမ်းကို စားသုံးကာ ကျင့်ကြံနေထိုင်ရပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်လေ၏။

โส อปเรน สมเยน สุณาติ, ‘‘เต กิร ภิกฺขู คตฏฺฐาเน เอกนิกายทฺเวนิกายเอกปิฏกทฺเวปิฏกาทิวเสน พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อฏฺฐกถาจริยา ชาตา วินยธรา ชาตา สตปริวาราปิ สหสฺสปริวาราปิ จรนฺติ. เย ปเนตฺถ สมณธมฺมํ กาตุํ คตา, เต ฆเฏนฺตา วายมนฺตา โสตาปนฺนา ชาตา, สกทาคามิโน อนาคามิโน อรหนฺโต ชาตา, มหาสกฺกาเรน ปรินิพฺพุตา’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อหมฺปิ อคมิสฺสํ, มยฺหมฺเปสา สมฺปตฺติ อภวิสฺส, อิมํ ปน ฐานํ มุญฺจิตุํ อสกฺโกนฺโต อติวิย ปริหีนมฺหี’’ติ. อยํ ปุคฺคโล อตฺตโน มุทุตาย ตํ ฐานํ อมุญฺจนฺโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ထိုဒါယိကာ ဒါယိကာမနှင့် ကျောင်းဝတ္ထုကံအာရာမ်၌ သံယောဇဉ်တွယ်ကာ မခွဲနိုင်မခွာရက်ဖြစ်နေသော ရဟန်းသည် နောင်အခါ၌ ဤသို့ကြားရ၏။ "ထိုရဟန်းငယ်တို့သည် ရောက်လေရာအရပ်၌ နိကာယ်တစ်ခု၊ နိကာယ်နှစ်ခု၊ ပိဋကတ်တစ်ပုံ၊ ပိဋကတ်နှစ်ပုံ စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဘုရားဟောနှုတ်ကပတ်တော်ကို သင်ယူကာ အဋ္ဌကထာဆရာများ၊ ဝိနည်းဓိုရ်ဆရာများ ဖြစ်လာကြပြီးလျှင် တပည့်အခြံအရံ တစ်ရာ၊ တစ်ထောင်ဖြင့် လှည့်လည်ကြွချီတော်မူကြကုန်သတတ်။ ထိုကြွသွားကြသော မဟာထေရ်တို့အနက် ရဟန်းတရားအားထုတ်ရန် သွားကြသော မဟာထေရ်တို့သည်လည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို နေ့ညမပြတ် လေ့လာနှလုံးသွင်းကာ အပတ်တကုတ် ကြိုးစားအားထုတ်ကြသဖြင့် သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာများ ဖြစ်ကြပြီးလျှင် များစွာသော ပူဇော်သက္ကာရဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူကြကုန်ပြီ" ဟု ကြားရ၏။ ထိုရဟန်းသည် "ငါသည်လည်း ထိုမဟာထေရ်တို့နှင့်အတူ လိုက်သွားခဲ့ပါမူ ငါ့အားလည်း ဤလောကီလောကုတ္တရာ စည်းစိမ်ချမ်းသာသည် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ယခုမူ ဤနေရာကို မစွန့်လွှတ်နိုင်သဖြင့် ငါသည် အလွန်ပင် ဆုတ်ယုတ်လှပြီ" ဟု ကြံစည်လေ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏စိတ်နူးညံ့ပျော့ညံ့မှု (တွယ်တာမှု) ကြောင့် ထိုနေမြဲနေရာကို မစွန့်လွှတ်နိုင်သဖြင့် အရိယမဂ်သို့ သက်ဝင်၍ သမာဓိဖောင်ပေါ်၌ ထိုင်လျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။

คงฺคาย นทิยา ติริยํ ปติตฺวา, วาลิกาย โอตฺถฏภาเวน อนฺตรเสตุ วิย หุตฺวา, พหูนํ ปจฺจโย ชาตรุกฺโข วิย รถวินีตมหาอริยวํสจนฺโทปมาทิปฏิปทาสุ อญฺญตรํ ปฏิปทํ อุคฺคเหตฺวา ฐิโต โอลีนวุตฺติโก ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. โส หิ ตํ ปฏิปตฺตินิสฺสิตํ ธมฺมํ อุคฺคเหตฺวา ปกติยา มญฺชุสฺสโร จิตฺตลปพฺพตาทิสทิสํ มหนฺตํ ฐานํ คนฺตฺวา เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ กโรติ. อถ นํ ธมฺมสฺสวนคฺคํ ปตฺตํ อาคนฺตุกา ทหรา ‘‘ธมฺมํ กเถหี’’ติ วทนฺติ. โส สมฺมา อุคฺคหิตํ ธมฺมํ ปฏิปทํ ทีเปตฺวา กเถติ. อถสฺส ปํสุกูลิกปิณฺฑปาติกาทโย สพฺเพ เถรนวมชฺฌิมา ภิกฺขู ‘‘อโห สปฺปุริโส’’ติ อตฺตมนา ภวนฺติ.

ဂင်္ဂါမြစ်၌ ဖီလာကန့်လန့်လဲကျပြီး သဲဖြင့်ဖုံးလွှမ်းအပ်သဖြင့် ကျွန်းငယ်နှင့် ကျွန်းကြီးအကြား၌ တံတားကဲ့သို့ဖြစ်ကာ လူများစွာတို့ ကူးသန်းသွားလာရန် အထောက်အပံ့ဖြစ်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့၊ ရထဝိနီတသုတ်သော်လည်းကောင်း၊ စန္ဒောပမပဋိပဒါ စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ပဋိပဒါကိုသော်လည်းကောင်း သင်ယူနှလုံးသွင်းကာ တရား၌ တည်သော်လည်း ဆုတ်ယုတ်သော အကျင့်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ သိအပ်၏။ အကျယ်ဆိုသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပဋိပတ်နှင့်စပ်သော ထိုတရားကို သင်ယူပြီးလျှင် ပင်ကိုယ်အားဖြင့် သာယာကြည်လင်သော အသံရှိရကား စိတ္တလတောင် စသည်နှင့်တူသော မြတ်သောသူတို့၏ နေရာအရပ်ကြီးသို့ သွား၍ စေတီယင်္ဂဏဝတ်စသည်တို့ကို ပြု၏။ ထိုအခါ တရားသဘင်သို့ ရောက်လာသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဧည့်သည်ရဟန်းငယ်တို့က "တရားဟောတော်မူပါ" ဟု တောင်းပန်ကြ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ကောင်းစွာသင်ယူထားသော တရားတော်နှင့် သမထဝိပဿနာ ပဋိပဒါကို ရှင်းလင်းပြသ၍ ဟောကြား၏။ ထိုသို့ဟောကြားသောအခါ ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင်၊ ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်များ အပါအဝင် ထေရ်၊ နု၊ မဇ္ဈိမ ဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းအားလုံးတို့သည် "အံ့ဖွယ်သူတော်ကောင်းပေတည်း" ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။

โส กสฺสจิ นิทานมตฺตํ, กสฺสจิ อุปฑฺฒคาถํ, กสฺสจิ คาถํ อุปฏฺฐาเปนฺโต อยปฏฺฏเกน อาพนฺธนฺโต วิย ทหรสามเณเร สงฺคณฺหิตฺวา มหาเถเร อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อยํ โปราณกวิหาโร อตฺถิ, เอตฺถ โกจิ ตตฺรุปฺปาโท’’ติ?, ปุจฺฉติ. เถรา – ‘‘กึ วเทสิ, อาวุโส, จตุวีสติ กรีสสหสฺสานิ ตตฺรุปฺปาโท’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห เอวํ วเทถ, อุทฺธเน ปน อคฺคิปิ น ชลตีติ. อาวุโส, มหาวิหารวาสีหิ ลทฺธา [Pg.83] นาม เอวเมว นสฺสนฺติ, น โกจิ สณฺฐเปตีติ. ภนฺเต, โปราณกราชูหิ ทินฺนํ ขีณาสเวหิ ปฏิคฺคหิตํ กสฺมา เอเต นาเสนฺตีติ? อาวุโส, ตาทิเสน ธมฺมกถิเกน สกฺกา ภเวยฺย ลทฺธุนฺติ. ภนฺเต, มา เอวํ วเทถ, อมฺเห ปฏิปตฺติทีปกธมฺมกถิกา นาม, ตุมฺเห มํ ‘‘สงฺฆกุฏุมฺพิโก วิหารุปฏฺฐาโก’’ติ มญฺญมานา กาตุกามาติ. กึ นุ โข, อาวุโส, อกปฺปิยเมตํ, ตุมฺหาทิเสหิ ปน กถิเต อมฺหากํ อุปฺปชฺเชยฺยาติ? เตน หิ, ภนฺเต, อารามิเกสุ อาคเตสุ อมฺหากํ ภารํ กโรถ, เอกํ กปฺปิยทฺวารํ กเถสฺสามาติ.

ထိုတရားဟောကောင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အချို့သူအား နိဒါန်းမျှကိုလည်းကောင်း၊ အချို့သူအား ဂါထာဝက်ကိုလည်းကောင်း၊ အချို့သူအား ဂါထာအပြည့်ကိုလည်းကောင်း သင်ကြားပေးလျက် သံပြားဖြင့် ခိုင်မြဲစွာဖွဲ့ချည်သကဲ့သို့ ရဟန်းငယ် သာမဏေငယ်တို့ကို သိမ်းပိုက်စောင့်ရှောက်၍ မဟာထေရ်တို့ထံ ချဉ်းကပ်ကာ "အရှင်ဘုရားတို့... ဤကျောင်းတိုက်သည် ရှေးဟောင်းကျောင်းတိုက်ကြီး ဖြစ်ပါသည်၊ ဤကျောင်းတိုက်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော လယ်ယာမြေယာ ဝတ္ထုကံအလှူတော်များ ရှိပါသလား" ဟု မေးမြန်း၏။ မဟာထေရ်တို့ကလည်း "ငါ့ရှင်... ဘာပြောလိုက်တာလဲ၊ ပယ်ဖွဲ့နှစ်သောင်းလေးထောင်မျှသော လယ်မြေအရပ်တို့သည် ဤမဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီး၏ ဝတ္ထုကံမြေယာများ ဖြစ်ကြပေသည်" ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ထိုအခါ "အရှင်ဘုရားတို့က ဤသို့မိန့်တော်မူသော်လည်း မီးဖို၌ မီးပင် မတောက်နိုင်ပါဘုရား" ဟု လျှောက်၏။ "ငါ့ရှင်... မဟာဝိဟာရဝါသီပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရရှိအပ်သော ဝတ္ထုကံပစ္စည်းတို့သည် ဤကဲ့သို့ပင် ပျောက်ပျက်သွားတတ်ကြကုန်၏၊ မည်သူမျှ ပြန်လည်မတည်ဆောက်ကြပေ" ဟု မိန့်တော်မူကြသော်၊ "အရှင်ဘုရားတို့... ရှေးမင်းကောင်းတို့ လှူဒါန်းခဲ့ပြီး ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ လက်ခံတော်မူခဲ့သော ဤဝတ္ထုကံပစ္စည်းတို့ကို အဘယ်ကြောင့် ပျက်စီးစေကြပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်ပြန်၏။ "ငါ့ရှင်... သင့်ကဲ့သို့သော တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်က ကျိုးကြောင်းပြသ ဟောပြောမည်ဆိုပါက ပြန်လည်ရရှိနိုင်ပါသည်" ဟု မဟာထေရ်တို့က မိန့်ကြားကြ၏။ "အရှင်ဘုရားတို့... ဤသို့မမိန့်ပါလင့်၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် တရားဟောရုံသက်သက် ဓမ္မကထိကမဟုတ်ပါ၊ အကျင့်ပဋိပတ်လမ်းကို ပြသတတ်သော ဓမ္မကထိကများ ဖြစ်ကြပါသည်၊ အရှင်ဘုရားတို့က အကျွန်ုပ်ကို သံဃာ့ဝေယျာဝစ္စလုပ်ဆောင်သူ၊ ကျောင်းအလုပ်အကျွေးသူကြွယ်ကြီးဟု မှတ်ထင်တော်မူပြီး သံဃာ့အမှုကိစ္စများကို လုပ်ဆောင်စေလိုကြသည် တကား" ဟု မလိုလားဟန်ဆောင်ကာ လျှောက်၏။ "ငါ့ရှင်... သင့်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးက သံဃာတော်အား ထောက်ပံ့ကူညီခြင်းသည် မအပ်စပ်ပါသလော၊ သင့်ကဲ့သို့သောသူက ဟောပြောတိုက်တွန်းလျှင် ငါတို့အား လာဘ်သပ္ပကာရများ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါသည်" ဟု မိန့်တော်မူကြသော်၊ "အရှင်ဘုရားတို့... ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အရံစောင့်များ ရောက်လာသောအခါ အကျွန်ုပ်၏စကားကို နားထောင်၍ လိုက်နာရန် တာဝန်ယူပေးတော်မူကြပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် အပ်စပ်သောနည်းလမ်း (ကပ္ပိယဒွါရ) တစ်ခုကို ပြောကြားပါမည်" ဟု လျှောက်လေ၏။

โส ปาโตว คนฺตฺวา, สนฺนิปาตสาลายํ ฐตฺวา, อารามิเกสุ อาคเตสุ ‘‘อุปาสกา อสุกเขตฺเต ภาโค กุหึ, อสุกเขตฺเต กหาปณํ กุหิ’’นฺติอาทีนิ วตฺวา, อญฺญสฺส เขตฺตํ คเหตฺวา, อญฺญสฺส เทติ. เอวํ อนุกฺกเมน ตํ ตํ ปฏิเสเธนฺโต ตสฺส ตสฺส เทนฺโต ตถา อกาสิ, ยถา ยาคุหตฺถา ปูวหตฺถา ภตฺตหตฺถา เตลมธุผาณิตฆตาทิหตฺถา จ อตฺตโนว สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ. สกลวิหาโร เอกโกลาหโล โหติ, เปสลา ภิกฺขู นิพฺพิชฺช อปกฺกมึสุ.

ထိုစကားချိုသာပြေပြစ်သော ရဟန်းသည် နံနက်စောစောကပင် သံဃာတော်များ စည်းဝေးရာဇရပ်သို့သွား၍ ရပ်နေပြီးလျှင် အရံစောင့်တို့ ရောက်လာသောအခါ "ဒါယကာတို့... ဟိုလယ်မြေ၌ နွားများ ဘယ်မှာလဲ၊ ဤလယ်မြေ၌ အသပြာက ဘယ်မှာလဲ" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ တစ်ဦး၏လက်မှ လယ်မြေကိုသိမ်းယူ၍ တစ်ဦးအား ပေး၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ထိုထိုလက်ရှိသူများကို တားမြစ်ဖယ်ရှားကာ ထိုထိုသူများအား ပေးအပ်သဖြင့် ဆွမ်း၊ ယာဂု၊ မုန့်၊ ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ၊ ဆန်စသည်တို့ကို လက်စွဲလျက် လာရောက်ကြသော ဒါယကာတို့သည် မိမိထံသို့သာ ရောက်လာကြစေရန် ပြုလုပ်လေ၏။ တစ်ကျောင်းတိုက်လုံးသည် တစ်ပြိုင်နက် ဆူညံအုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်လာသဖြင့် သီလကိုချစ်မြတ်နိုးကြသော ရဟန်းကောင်းတို့သည် ငြီးငွေ့လှသဖြင့် ဖဲခွာကြွသွားကြကုန်၏။

โสปิ อาจริยุปชฺฌาเยหิ วิสฺสฏฺฐกานํ พหูนํ ทุพฺพจปุคฺคลานํ อุปชฺฌํ เทนฺโต วิหารํ ปูเรติ. อาคนฺตุกา ภิกฺขู วิหารทฺวาเร ฐตฺวาว ‘‘วิหาเร เก วสนฺตี’’ติ, ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘เอวรูปา นาม ภิกฺขู’’ติ สุตฺวา พาหิเรเนว ปกฺกมนฺติ. อยํ ปุคฺคโล สาสเน ติริยํ นิปนฺนตาย มหาชนสฺส ปจฺจยภาวํ อุปคโต อริยมคฺคํ โอตริตฺวา สมาธิกุลฺเล นิสินฺโน นิพฺพานสาครํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ.

ထိုလာဘ်လာဘရရှိအောင် အားထုတ်သောရဟန်းသည်လည်း ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့က ဆုံးမမရသဖြင့် စွန့်ပစ်ထားသော ဆုံးမရခက်သည့် ရဟန်းဆိုးများစွာတို့ကို ဥပဇ္ဈာယ်ပေး၍ (တပည့်မွေးကာ) ကျောင်းတိုက်ကို ပြည့်စေ၏။ ရောက်လာကြသော ဧည့်သည်ရဟန်းကောင်းတို့သည် ကျောင်းတိုက်တံခါးဝ၌ ရပ်လျက်သာလျှင် "ဤကျောင်းတိုက်၌ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်များ နေထိုင်ကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြ၍ "ဤကဲ့သို့သော ယုတ်မာသောရဟန်းများ နေထိုင်ကြသည်" ဟု ကြားသိရလျှင် ကျောင်းတိုက်အတွင်းသို့ မဝင်ဘဲ ပြင်ပမှသာလျှင် ဖဲခွာကြွသွားကြကုန်၏။ ဤယုတ်မာသောပုဂ္ဂိုလ်သည် သာသနာတော်၌ ဖီလာကန့်လန့် လဲလျောင်းနေသကဲ့သို့ဖြစ်၍ လူအများအား အကျိုးမဲ့အထောက်အပံ့ဖြစ်စေသဖြင့် အရိယမဂ်သို့ သက်ဝင်ပြီး သမာဓိဖောင်ပေါ်၌ ထိုင်လျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ‘‘นิพฺพานปพฺภารา’’ติ ปเทน โอสาปิตํ ธมฺมเทสนํ ญตฺวา อนุสนฺธิกุสลตาย เอตํ ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตถาคโตปิ หิ อิมิสฺสํ ปริสติ นิสินฺโน ‘‘อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ อตฺถิ, โส มํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ ตสฺเสว โอกาสกรณตฺถาย อิมสฺมึ ฐาเน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

"မြတ်စွာဘုရားအား ဤစကားကို လျှောက်ထား၏" ဟူသည်ကား "နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော" ဟူသော စကားဖြင့် အဆုံးသတ်စေအပ်သော ဓမ္မဒေသနာကို သိနားလည်၍ အနုသန္ဓေဆက်စပ်ခြင်း၌ လိမ္မာသဖြင့် "အရှင်ဘုရား... ဤသည်ကား အဘယ်သို့နည်း" ဟူသော စကားကို လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်၏။ သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤပရိသတ်အလယ်၌ ထိုင်နေသော ရဟန်းတို့တွင် အနုသန္ဓေဆက်စပ်ခြင်း၌ လိမ္မာသော ရဟန်းတစ်ပါး ရှိကြောင်း၊ ထိုရဟန်းသည် မိမိအား ဤပြဿနာကို မေးမြန်းလိမ့်မည်ဖြစ်ကြောင်း သိတော်မူသဖြင့် ထိုရဟန်းအား မေးခွင့်ပြုရန် ဤနေရာ၌ ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။

อิทานิ โอริมํ ตีรนฺติอาทินา นเยน วุตฺเตสุ อชฺฌตฺติกายตนาทีสุ เอวํ อุปคมนานุปคมนาทีนิ เวทิตพฺพานิ. ‘‘มยฺหํ จกฺขุ-ปสนฺนํ, อหํ อปฺปมตฺตกมฺปิ รูปารมฺมณํ [Pg.84] ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกมี’’ติ เอตํ นิสฺสาย จกฺขุํ อสฺสาเทนฺโตปิ ติมิรกวาตาทีหิ อุปหตปสาโท ‘‘อมนาปํ มยฺหํ จกฺขุ, มหนฺตมฺปิ รูปารมฺมณํ วิภาเวตุํ น สกฺโกมี’’ติ โทมนสฺสํ อาปชฺชนฺโตปิ จกฺขายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ติณฺณํ ลกฺขณานํ วเสน วิปสฺสนฺโต ปน น อุปคจฺฉติ นาม. โสตาทีสุปิ เอเสว นโย.

ယခုအခါ "ကမ်းနီး (ဩရိမတီရ)" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းတို့၌ အဇ္ဈတ္တိကာယတန စသည်တို့သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း၊ မကပ်ရောက်ခြင်း စသည်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ "ငါ၏မျက်စိ (စက္ခုပသာဒ) သည် ပြည့်စုံကောင်းမွန်လှ၏၊ ငါသည် အနည်းငယ်မျှသော ရူပါရုံကိုသော်လည်း ကောင်းစွာသိမြင်နိုင်၏" ဟု ထိုမျက်စိ၏ ကောင်းမြတ်သောသဘောကို အမှီပြု၍ သာယာနှစ်သက်သောသူသည်လည်းကောင်း၊ တိမ်သလာဖုံးခြင်း၊ လေဆိုးတိုက်ခတ်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် စက္ခုပသာဒ ပျက်စီးနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် "ငါ၏မျက်စိသည် မကောင်းမွန်လှပါတကား၊ ငါသည် ကြီးမားသောရူပါရုံကိုပင် ထင်ရှားစွာမမြင်နိုင်ပါတကား" ဟု နှလုံးမသာယာခြင်း ဒေါမနဿသို့ ရောက်သောသူသည်လည်းကောင်း စက္ခာယတနသို့ ကပ်ရောက်သူမည်၏။ သို့သော်လည်း မျက်စိကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော လက္ခဏာသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာရှုသောသူသည်ကား စက္ခာယတနသို့ မကပ်ရောက်သူမည်၏။ နား (သောတ) စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

มนายตเน ปน ‘‘มนาปํ วต เม มโน, กิญฺจิ วามโต อคฺคเหตฺวา สพฺพํ ทกฺขิณโตว คณฺหาตี’’ติ วา ‘‘มเนน เม จินฺติตจินฺติตสฺส อลาโภ นาม นตฺถี’’ติ วา เอวํ อสฺสาเทนฺโตปิ, ‘‘ทุจินฺติตจินฺติตสฺส เม มโน อปฺปทกฺขิณคฺคาหี’’ติ เอวํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺโตปิ มนายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. อิฏฺเฐ ปน รูเป ราคํ, อนิฏฺเฐ ปฏิฆํ อุปฺปาเทนฺโต รูปายตนํ อุปคจฺฉติ นาม. สทฺทายตนาทีสุปิ เอเสว นโย.

အထူးသဖြင့် မနာယတန၌မူ "ငါ၏စိတ်သည် ကောင်းမွန်လှပေစွ၊ အရာရာကို အဆိုးမမြင်ဘဲ အကောင်းဘက်ကသာ ကောင်းစွာယူတတ်ပေစွ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ငါစိတ်ဖြင့် ကြံစည်သမျှ အရာအားလုံး အောင်မြင်ရရှိသည်သာဖြစ်၏" ဟုလည်းကောင်း ဤသို့သာယာနှစ်သက်သောသူသည်လည်းကောင်း၊ "မကောင်းသောအကြံကို ကြံစည်မိသော ငါ့စိတ်သည် အမှားကိုသာ ယူတတ်ပေစွ" ဟု နှလုံးမသာယာခြင်းကို ဖြစ်စေသောသူသည်လည်းကောင်း မနာယတနသို့ ကပ်ရောက်သူမည်၏။ ထို့ပြင် လိုလားအပ်သော ရူပါရုံ၌ ရာဂကိုလည်းကောင်း၊ မလိုလားအပ်သော ရူပါရုံ၌ ဒေါသကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေသောသူသည် ရူပါယတနသို့ ကပ်ရောက်သူမည်၏။ သဒ္ဒါယတန စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ มชฺเฌ สํสีทิตฺวา ถลํ ปตฺตํ ทารุกฺขนฺธํ สณฺหถูลวาลิกา ปิทหติ, โส ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกติ, เอวํ นนฺทีราเคน อาพทฺโธ ปุคฺคโล จตูสุ มหาอปาเยสุ ปติโต มหาทุกฺเขน ปิธียติ, โส อเนเกหิปิ วสฺสสหสฺเสหิ ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ.

"နန္ဒီရာဂ၏ ဤသည်ကား အမည်တည်း" ဟူသော ဤစကား၌ ထင်ရှားစွာပြရသော် မြစ်အလယ်၌ နစ်မြုပ်၍ သဲသောင်ခုံပေါ်သို့ ရောက်ရှိနေသော သစ်တုံးကို သဲနုသဲကြမ်းတို့သည် လွှမ်းအုပ်ထားသဖြင့် ထိုသစ်တုံးသည် တစ်ဖန် ဦးခေါင်းကို မမြှောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် နှစ်သက်ခြင်း ရာဂဖြင့် မြဲမြံစွာ ဖွဲ့ချည်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကြီးမားလှသော အပါယ်လေးဘုံတို့၌ ကျရောက်၍ ကြီးစွာသော ဒုက္ခဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သဖြင့် များစွာသော အနှစ်တစ်ထောင်တို့ဖြင့်လည်း တစ်ဖန် ဦးခေါင်းကို မမြှောက်နိုင်တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် "နန္ဒီရာဂ၏ ဤသည်ကား အမည်တည်း" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ ถเล อารุฬฺโห ทารุกฺขนฺโธ เหฏฺฐา คงฺโคทเกน เจว อุปริ วสฺเสน จ เตเมนฺโต อนุกฺกเมน เสวาลปริโยนทฺโธ ‘‘ปาสาโณ นุ โข เอส ขาณุโก’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, เอวเมว อสฺมิมาเนน อุนฺนโต ปุคฺคโล ปํสุกูลิกฏฺฐาเน ปํสุกูลิโก โหติ, ธมฺมกถิกฏฺฐาเน ธมฺมกถิโก, ภณฺฑนการกฏฺฐาเน ภณฺฑนการโก, เวชฺชฏฺฐาเน เวชฺโช, ปิสุณฏฺฐาเน ปิสุโณ. โส นานปฺปการํ อเนสนํ อาปชฺชนฺโต ตาหิ ตาหิ อาปตฺตีหิ ปลิเวฐิโต ‘‘อตฺถิ นุ โข อสฺส อพฺภนฺตเร กิญฺจิ สีลํ, อุทาหุ นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ.

"ငါဟူသော မာန်စွယ် (အသ္မိမာန) ၏ အမည်ဖြစ်၏" ဟူသော ဤပါဌ်၌— စင်စစ်သော်ကား ကုန်းပေါ်သို့ တင်နေသော သစ်တုံးသည် အောက်ခြေ၌ ဂင်္ဂါမြစ်ရေဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်၌ မိုးရေဖြင့်လည်းကောင်း စိုစွတ်သဖြင့် အစဉ်သဖြင့် မှော်မြှေးတို့ ဖုံးလွှမ်းအပ်သည်ရှိသော် "ဤအရာသည် ကျောက်ခဲလော သို့မဟုတ် သစ်တုံးလော" ဟု တွေးတောဝေခွဲရသည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် "ငါဟူသော မာန်စွယ်" ဖြင့် ထောင်လွှားသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပံ့သုကူဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်များအလယ်၌ ပံ့သုကူဆောင်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏၊ ဓမ္မကထိကတို့အလယ်၌ ဓမ္မကထိက ဖြစ်၏၊ ခလောက်ဆန် ရန်တိုက်တတ်သူများအလယ်၌ ခလောက်ဆန်သူ ဖြစ်၏၊ ဆေးကုတတ်သူတို့အလယ်၌ ဆေးကုသူ ဖြစ်၏၊ ကုန်းတိုက်တတ်သူတို့အလယ်၌ ကုန်းတိုက်သူ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော မအပ်စပ်သော ရှာမှီးခြင်း (အနေသန) သို့ ရောက်သဖြင့် ထိုထိုအာပတ်တို့ဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သည်ဖြစ်၍ "ဤသူ၏ ကိုယ်တွင်း၌ တစုံတခုသော သီလသည် ရှိသေးသလော သို့မဟုတ် မရှိတော့ပြီလော" ဟု တွေးတောဝေခွဲရသည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "ငါဟူသော မာန်စွယ် (အသ္မိမာန) ၏ အမည်ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ อาวฏฺเฏ ปติตทารุขนฺโธ อนฺโตเยว ปาสาณาทีสุ อาหตสมพฺภาหโต ภิชฺชิตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ, เอวํ ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ ปติตปุคฺคโล จตูสุ [Pg.85] อปาเยสุ กมฺมการณขุปฺปิปาสาทิทุกฺเขหิ อาหตสมพฺภาหโต ทีฆรตฺตํ จุณฺณวิจุณฺณตํ อาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ.

"ကာမဂုဏ်ငါးပါး၏ အမည်ဖြစ်၏" ဟူသော ဤပါဌ်၌— စင်စစ်သော်ကား ရေဝဲ၌ကျသော သစ်တုံးသည် ရေဝဲတွင်း၌ပင် ကျောက်တုံး စသည်တို့နှင့် ဆောင့်မိတိုက်မိလျက် ကွဲအက်ကာ အမှုန့်မှုန့်အပြားပြား ဖြစ်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတည်းဟူသော ဝဲ၌ ကျရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အပါယ်လေးဘုံတို့၌ ကံ၏ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ အစာငတ်မွတ်ခြင်း၊ ရေငတ်ခြင်း စသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့နှင့် တိုက်ခိုက်နှိပ်စက်ခံရသဖြင့် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး အစအနမကျန် အမှုန့်မှုန့်အပြားပြား ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "ကာမဂုဏ်ငါးပါး၏ အမည်ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อสุจีติ น สุจิ. สงฺกสฺสรสมาจาโรติ ‘‘อิมสฺส มญฺเญ อิมสฺส มญฺเญ อิทํ กมฺม’’นฺติ เอวํ ปเรหิ สงฺกาย สริตพฺพสมาจาโร. สงฺกาย วา ปเรสํ สมาจารํ สรตีติปิ สงฺกสฺสรสมาจาโร. ตสฺส หิ ทฺเว ตโย ชเน กเถนฺเต ทิสฺวา, ‘‘มม โทสํ มญฺเญ กเถนฺตี’’ติ เตสํ สมาจารํ สงฺกสฺสรติ ธาวตีติ สงฺกสฺสรสมาจาโร.

"ဒုဿီလော" ဟူသည် သီလမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ "ပါပဓမ္မော" ဟူသည် ယုတ်မာသော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်၏။ "အသုစိ" ဟူသည် မစင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "သင်္ကဿရသမာစာရော" ဟူသည် "ဤအမှုသည် ဤသူ၏ အမှု ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သူတပါးတို့က သံသယဖြင့် အောက်မေ့ဖွယ်ရှိသော အကျင့်ရှိခြင်းကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ သံသယဖြင့် သူတပါးတို့၏ အမူအရာကို တွေးတောတတ်သောကြောင့်လည်း "သင်္ကဿရသမာစာရ" ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူသည် ရဟန်းနှစ်ပါး သုံးပါးတို့ စကားပြောဆိုနေကြသည်ကို မြင်လျှင် "ငါ၏ အပြစ်ကို ပြောနေကြခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ထိုသူတို့၏ အမူအရာအပေါ် သံသယစိတ် ပြေးဝင်သွားတတ်သောကြောင့် "သင်္ကဿရသမာစာရ" (သူတပါးတို့၏ အမူအရာကို သံသယစိတ်ဖြင့် တွေးတောပူပန်တတ်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏။

สมณปฏิญฺโญติ สลากคฺคหณาทีสุ ‘‘กิตฺตกา วิหาเร สมณา’’ติ คณนาย อารทฺธาย ‘‘อหมฺปิ สมโณ, อหมฺปิ สมโณ’’ติ ปฏิญฺญํ เทติ, สลากคฺคหณาทีนิ กโรติ. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ อุโปสถปวารณาทีสุ ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญาย ตานิ กมฺมานิ ปวิสติ. อนฺโตปูตีติ วกฺกหทยาทีสุ อปูติกสฺสปิ คุณานํ ปูติภาเวน, อนฺโตปูติ. อวสฺสุโตติ ราเคน ตินฺโต. กสมฺพุชาโตติ ราคาทีหิ กิเลเสหิ กจวรชาโต.

"သမဏပ္ပဋိညော" ဟူသည်ကား စာရေးတံမဲနှိုက်ခြင်း စသည်တို့၌ "ကျောင်းတိုက်၌ ရဟန်း မည်မျှရှိသနည်း" ဟု ရေတွက်ခြင်းကို အားထုတ်သောအခါ "ငါသည်လည်း ရဟန်းဖြစ်၏၊ ငါသည်လည်း ရဟန်းဖြစ်၏" ဟု ဝန်ခံကာ စာရေးတံခံခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "ဗြဟ္မစာရီပဋိညော" ဟူသည် ဥပုသ်ပြုခြင်း၊ ပဝါရဏာပြုခြင်း စသည်တို့၌ "ငါသည်လည်း မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူဖြစ်၏" ဟု ဝန်ခံလျက် ထိုကံကြီးကံငယ်တို့သို့ ဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ "အန္တောပုတိ" ဟူသည် အညှို့၊ နှလုံး စသည်တို့သည် မပုပ်သော်လည်း သီလ စသော ကျေးဇူးတရားတို့ ပုပ်ဆိုးသွားခြင်းကြောင့် ကိုယ်တွင်းပုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "အဝဿုတော" ဟူသည် ရာဂဖြင့် စိုစွတ်နေခြင်း ဖြစ်၏။ "ကသမ္ဗုဇာတော" ဟူသည် ရာဂစသော ကိလေသာတို့ဖြင့် ကိုယ်တွင်း၌ အမှိုက်သရိုက် တက်နေခြင်း ဖြစ်၏။

เอตทโวจาติ โคคณํ คงฺคาตีราภิมุขํ กตฺวา ปริสปริยนฺเต ฐิโต อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา, ‘‘สตฺถา โอริมตีราทีนํ อนุปคจฺฉนฺตาทิวเสน สกฺกา ปฏิปตฺตึ ปูเรตุนฺติ วทติ. ยทิ เอวํ ปูเรตุํ สกฺกา, อหํ ปพฺพชิตฺวา ปูเรสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อหํ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

"ဤစကားကို လျှောက်ထား၏ (ဧတဒဝေါစ)" ဟူသည် မိမိကျောင်းသော နွားအုပ်ကို ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းသို့ ရှေးရှုစေပြီးနောက် ပရိသတ်၏ အနား၌ ရပ်လျက်၊ အစမှအဆုံးတိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်ကို နာယူရသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမှာဘက်ကမ်း စသည်တို့သို့ မကပ်ရောက်ခြင်း စသည်ဖြင့် အကျင့်ကို ဖြည့်ကျင့်နိုင်၏ဟု ဟောကြားတော်မူ၏။ အကယ်၍ ဤသို့ ဖြည့်ကျင့်နိုင်ပါက ငါသည် ရဟန်းပြု၍ ဖြည့်ကျင့်အံ့" ဟု ကြံစည်တွေးတောကာ "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည်..." ဟု အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။

วจฺฉคิทฺธินิโยติ วจฺเฉสุ สสฺเนหา ถเนหิ ขีรํ ปคฺฆรนฺเตหิ วจฺฉกสฺเนเหน สยเมว คมิสฺสนฺตีติ. นิยฺยาเตเหวาติ นิยฺยาเตหิเยว. คาวีสุ หิ อนิยฺยาติตาสุ โคสามิกา อาคนฺตฺวา, ‘‘เอกา คาวี น ทิสฺสติ, เอโก โคโณ, เอโก วจฺฉโก น ทิสฺสตี’’ติ ตุยฺหํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต วิจริสฺสนฺติ, อิติ เต อผาสุกํ ภวิสฺสติ. ปพฺพชฺชา จ นาเมสา สอิณสฺส น รุหติ, อณณา ปพฺพชฺชา จ พุทฺธาทีหิ สํวณฺณิตาติ ทสฺสนตฺถํ เอวมาห. นิยฺยาตาติ นิยฺยาติตา. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

"ဝစ္ဆဂိဒ္ဓိနိယော" ဟူသည် နွားငယ်တို့အပေါ် ချစ်ခြင်းမေတ္တာရှိသဖြင့် နို့ရည်များ ယိုစီးကျနေသော နွားမတို့သည် နွားငယ်တို့အပေါ် ချစ်ခင်စွဲလမ်းစိတ်ကြောင့် အလိုလို သွားကြလိမ့်မည် ဟု ဆိုလို၏။ "အပ်နှင်း၍သာလျှင် (နိယျာတေဟေဝ)" ဟူသည် အပ်နှင်းပြီးမှသာလျှင် သွားပါ ဟု ဆိုလို၏။ စင်စစ်သော်ကား နွားမတို့ကို အပ်နှင်းခြင်း မပြုခဲ့ပါက နွားရှင်တို့သည် လာကြကုန်၍ "နွားမတကောင် မတွေ့ပါလား၊ နွားလားတကောင်၊ နွားငယ်တကောင် မတွေ့ပါလား" ဟု ဆိုကာ သင့်နောက်သို့ တကောက်ကောက် လိုက်ကြလိမ့်မည်၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင့်အား မချမ်းသာခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ ရဟန်းအဖြစ် မည်သည်လည်း ကြွေးမြီရှိသူအား မထိုက်တန်၊ ကြွေးမြီကင်းသူ၏ ရဟန်းပြုခြင်းကိုသာ ဘုရားအစရှိသော သူတော်ကောင်းတို့ ချီးမွမ်းအပ်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ "နီယျာဒိတော" ဟူသည် အပ်နှင်းအပ်ကုန်ပြီ ဟု ဆိုလို၏။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝိဝဋ်တရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๕. ทุติยทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา

၅. ဒုတိယ ဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ် အဖွင့်။

๒๔๒. ปญฺจเม [Pg.86] กิมิลายนฺติ กิมิลานามเก นคเร. สํกิลิฏฺฐนฺติ ปฏิจฺฉนฺนกาลโต ปฏฺฐาย อสํกิลิฏฺฐา นาม อาปตฺติ นตฺถิ, เอวรูปํ สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ. น วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ ปริวาสมานตฺตอพฺภาเนหิ วุฏฺฐานํ น ทิสฺสติ.

၂၄၂. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ "ကိမိလာယံ" ဟူသည် ကိမိလအမည်ရှိသော မြို့၌ ဖြစ်၏။ "သံကိလိဋ္ဌံ" ဟူသည် အာပတ်ကို ဖုံးကွယ်ထားသော အချိန်မှစ၍ မညစ်နွမ်းသော အာပတ်ဟူ၍ မရှိ၊ ထိုသို့သော ညစ်နွမ်းသော အာပတ်ကို ဆိုလို၏။ "ထမြောက်ခြင်းသည် မထင်ရှား (န ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတိ)" ဟူသည် ပရိဝတ်၊ မာနတ်၊ အဗ္ဘာနကံတို့ဖြင့် အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလို၏။

๖. อวสฺสุตปริยายสุตฺตวณฺณนา

၆. အဝဿုတပရိယာယသုတ် အဖွင့်။

๒๔๓. ฉฏฺเฐ นวํ สนฺถาคารนฺติ อธุนา การิตํ สนฺถาคารํ, เอกา มหาสาลาติ อตฺโถ. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา, ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา, เอตฺตกา อุโภหิ ปสฺเสหิ, เอตฺตกา หตฺถี อภิรุหนฺตุ, เอตฺตกา อสฺเส, เอตฺตกา รเถสุ ติฏฺฐนฺตู’’ติ เอวํ สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ สนฺถาคารนฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเหสุ อลฺลโคมยปริภณฺฑาทีนิ กาเรนฺติ, ตาว ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ. คณราชาโน หิ เต, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ เอกสฺส วเสน น ฉิชฺชติ, สพฺเพสํ ฉนฺโทปิ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคาร’’นฺติ. ยสฺมา ปน เต ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ ตตฺถ สนฺถรนฺตีติปิ, สนฺถาคารํ. อจิรการิตํ โหตีติ อิฏฺฐกกมฺมสุธากมฺมจิตฺตกมฺมาทิวเสน สุสชฺชิตํ เทววิมานํ วิย อธุนา นิฏฺฐาปิตํ. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหณกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เทเวน วา’’ติ อวตฺวา, ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ.

၂၄၃. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ "နဝံ သန္ထာဂါရံ" ဟူသည် အသစ်ဆောက်လုပ်အပ်သော လွှတ်တော် (စည်းဝေးရာဇရပ်) ဖြစ်၏၊ ကြီးကျယ်သော ဇရပ်မကြီးတစ်ခု ဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား စစ်ထွက်မည့် အချိန်စသည်တို့၌ မင်းတို့သည် ထိုလွှတ်တော်၌ ရပ်တည်လျက် "ဤမျှသော ရဲမက်တို့သည် ရှေ့က ချီတက်ကြကုန်၊ ဤမျှသော ရဲမက်တို့သည် နောက်က ချီတက်ကြကုန်၊ ဤမျှသော ရဲမက်တို့သည် ဝဲယာနှစ်ဖက်မှ ချီတက်ကြကုန်၊ ဤမျှသော ရဲမက်တို့သည် ဆင်စီးကြကုန်၊ ဤမျှသော ရဲမက်တို့သည် မြင်းစီးကြကုန်၊ ဤမျှသော ရဲမက်တို့သည် ရထားတို့၌ တည်ကြကုန်" ဟု ဤသို့ အစီအစဉ် ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ စည်းကမ်းစည်းလမ်းကို သတ်မှတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနေရာကို "သန္ထာဂါရ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တနည်းကား စစ်မြေပြင်မှ ပြန်လာ၍ အိမ်များ၌ နွားချေးစို လိမ်းကျံခြင်း စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ရသေးမီ နှစ်ရက် သုံးရက်မျှသော ကာလပတ်လုံး ထိုမင်းတို့သည် ထိုအရပ်၌ အပန်းဖြေ နားနေကြသောကြောင့်လည်း "သန္ထာဂါရ" မည်၏။ ထိုမင်းတို့ အတူတကွ တိုင်းရေးပြည်ရေး ကိစ္စရပ်များကို တိုင်ပင်ဆုံးဖြတ်ရာ ဇရပ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်း "သန္ထာဂါရ" မည်၏။ ထိုမင်းတို့သည် ဂိုဏ်းမင်း (စုပေါင်းအုပ်ချုပ်သောမင်း) များ ဖြစ်ကြသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိစ္စရပ်တစ်ခုသည် မင်းတစ်ပါးတည်း၏ သဘောဖြင့် မပြီးပြတ်နိုင်၊ အားလုံးသော မင်းတို့၏ ဆန္ဒသဘောထားကို ရယူရန် သင့်လျော်၏။ ထို့ကြောင့် အားလုံးသော မင်းတို့သည် ထိုအရပ်၌ စည်းဝေးကာ တိုင်းရေးပြည်ရေး ကိစ္စရပ်များကို ဆွေးနွေးတိုင်ပင် ဆုံးဖြတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "အတူတကွ တိုင်းရေးပြည်ရေးကို တိုင်ပင်ရာ ဇရပ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်း သန္ထာဂါရ မည်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ တဖန် ထိုမင်းတို့သည် ထိုအရပ်၌ စည်းဝေးလျက် "ဤအချိန်၌ လယ်ထွန်ရန် သင့်လျော်၏၊ ဤအချိန်၌ မျိုးကြဲရန် သင့်လျော်၏" စသည်ဖြင့် အိမ်ထောင်လူမှု ကိစ္စရပ်များကို တိုင်ပင်ကြသဖြင့် လိုအပ်ချက် ချို့ယွင်းချက် ရှိသော အိမ်ထောင်လူမှုရေးကို ထိုဇရပ်၌ ဖေးမထေးဖာကြသောကြောင့်လည်း "သန္ထာဂါရ" မည်၏။ "မကြာမီက ဆောက်လုပ်ပြီးစီးအပ်၏ (အစိရကာရိတံ ဟောတိ)" ဟူသည် အုတ်အလုပ်၊ အင်္ဂတေအလုပ်၊ ပန်းချီဆေးရေးအလုပ် စသည်တို့ဖြင့် နတ်ဗိမာန်ကဲ့သို့ အလွန်တင့်တယ်စွာ ပြုပြင်အပ်၍ ယခုမှ ပြီးစီးခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ "သမဏေန ဝါ" ဟူသော ဤပါဠိ၌— အိမ်ရာ မြေကွက်ကို သိမ်းဆည်းသော ကာလ၌ပင် နတ်တို့သည် မိမိတို့ နေရာအရပ်ကို မှတ်ယူကြသဖြင့် "ဒေဝေန ဝါ (နတ်သည်လည်းကောင်း)" ဟု မဟောကြားမူ၍ "သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ကေနစိ ဝါ မနုဿဘူတေန (ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားသည်လည်းကောင်း၊ လူဖြစ်သော တစုံတယောက်သော သူသည်လည်းကောင်း)" ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

เยน [Pg.87] ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สนฺถาคารํ นิฏฺฐิตนฺติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉาม นํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ทฺวารโกฏฺฐกโต ปฏฺฐาย สพฺพํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทํ สนฺถาคารํ อติวิย มโนรมํ สสฺสิริกํ. เกน ปฐมํ ปริภุตฺตํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส ปฐมํ ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ทกฺขิเณยฺยวเสน ทิยฺยมาเนปิ สตฺถุโนว อนุจฺฉวิกํ, ตสฺมา สตฺถารํ ปฐมํ ปริภุญฺชาเปสฺสาม, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อาคมนํ กริสฺสาม, ภิกฺขุสงฺเฆ อาคเต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสติ, สตฺถารํ ติยามรตฺตึ อมฺหากํ ธมฺมกถํ กถาเปสฺสาม, อิติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺตํ ปจฺฉา มยํ ปริภุญฺชิสฺสาม, เอวํ โน ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อุปสงฺกมึสุ.

‘ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု’ ဟူသည်မှာ— လွှတ်သဘင်ဆောင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးပြီဟု ကြားသိရသဖြင့် ‘ထိုလွှတ်သဘင်ဆောင်သို့ သွား၍ ကြည့်ရှုကြကုန်အံ့’ ဟု ဆိုကာ သွားရောက်ပြီး တံခါးမုတ်မှစ၍ အလုံးစုံကို လှည့်လည်ကြည့်ရှုကြကုန်၏။ ‘ဤလွှတ်သဘင်ဆောင်သည် အလွန်ပင် စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်း၍ ကျက်သရေမင်္ဂလာနှင့် ပြည့်စုံလှပေစွ။ အဘယ်သူသည် ရှေးဦးစွာ အသုံးပြု (သုံးဆောင်) ပါက ငါတို့အား ရေရှည်ပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း’ ဟု ကြံစည်တွေးတောကြပြီး— ‘ငါတို့၏ ဆွေမျိုးတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သောသူအား ရှေးဦးစွာ ပေးလှူအပ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားအားသာ လျောက်ပတ်၏။ အလှူခံထိုက်သော စွမ်းအားဖြင့် လှူဒါန်းအပ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားအားသာ လျောက်ပတ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ရှေးဦးစွာ သုံးဆောင်စေကုန်အံ့။ ရဟန်းသံဃာတော်များအားလည်း ကြွရောက်တော်မူရန် ပင့်ဖိတ်ကြကုန်အံ့။ ရဟန်းသံဃာတော်များ ကြွရောက်လာပါက ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဘုရားစကားတော်သည်လည်း ဆိုက်ရောက်လာသည်သာ ဖြစ်လတ္တံ့။ မြတ်စွာဘုရားအား ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံး ငါတို့အား တရားတော် ဟောကြားစေကုန်အံ့။ ဤသို့ ရတနာသုံးပါးတို့ ရှေးဦးစွာ သုံးဆောင်ပြီးမှ နောက်မှ ငါတို့ သုံးဆောင်ကြကုန်အံ့။ ဤသို့ ရတနာသုံးပါးတို့ အဦးမူ၍ သုံးဆောင်ပြီးမှ ငါတို့ သုံးဆောင်ရပါက ငါတို့အား ရေရှည်ပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ မချွတ်ဖြစ်လတ္တံ့’ ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။

เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํทิวสํ กิร สนฺถาคารํ กิญฺจาปิ ราชกุลานํ ทสฺสนตฺถาย เทววิมานํ วิย สุสชฺชิตํ โหติ สุปฏิชคฺคิตํ, พุทฺธารหํ ปน กตฺวา อปญฺญตฺตํ. พุทฺธา หิ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา, ตสฺมา ‘‘ภควโต มนํ ชานิตฺวาว, ปญฺญาเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา, เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ, อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปญฺญาเปตุกามา เยน สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ.

‘ယေန နဝံ သန္ဓာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသု’ ဟူသည်မှာ— ထိုနေ့၌ လွှတ်သဘင်ဆောင်ကို မင်းမျိုးမင်းနွယ်တို့ ကြည့်ရှုရန်အတွက် နတ်ဗိမာန်ကဲ့သို့ အလွန်တင့်တယ်လှပစွာ ပြင်ဆင်မွမ်းမံပြီး ကောင်းစွာ သုတ်သင်ရှင်းလင်းထားသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် လျောက်ပတ်တင့်တယ်အောင်မူကား မခင်းကျင်းရသေးချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည် တော၌နေလိုသော အလိုရှိတော်မူကြ၏၊ တော၌သာ မွေ့လျော်တော်မူကြ၏။ မြို့တွင်းရွာတွင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူမည် သို့မဟုတ် သီတင်းမသုံးတော်မူမည်ကို တပ်အပ်မသိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိရှိပြီးမှသာ ခင်းကျင်းကြကုန်အံ့’ ဟု တွေးတောကာ ထိုမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်၏။ ယခုမူကား မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိရှိခွင့်ရသဖြင့် ခင်းကျင်းလိုကြသည်ဖြစ်၍ လွှတ်သဘင်ဆောင်ရှိရာသို့ သွားရောက်ကြကုန်၏။

สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวาติ ยถา สพฺพเมว สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตํ สนฺถราเปตฺวา. สพฺพปฐมํ ตาว ‘‘โคมยํ นาม สพฺพมงฺคเลสุ วฏฺฏตี’’ติ สุธาปริกมฺมกตมฺปิ ภูมึ อลฺลโคมเยน โอปุญฺชาเปตฺวา, ปริสุกฺขภาวํ ญตฺวา, ยถา อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ ปญฺญายติ, เอวํ จตุชฺชาติยคนฺเธหิ ลิมฺปาเปตฺวา อุปริ นานาวณฺณกฏสารเก สนฺถริตฺวา เตสํ อุปริ มหาปิฏฺฐิกโกชเว อาทึ กตฺวา หตฺถตฺถรอสฺสตฺถรสีหตฺถรพฺยคฺฆตฺถรจนฺทตฺถรกสูริยตฺถรกจิตฺตตฺถรกาทีหิ นานาวณฺเณหิ อตฺถรเกหิ สนฺถริตพฺพยุตฺตกํ สพฺโพกาสํ สนฺถราเปสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา’’ติ.

‘သဗ္ဗသန္တရိံ သန္ဓာဂါရံ သန္တရိတွာ’ ဟူသည်မှာ— လွှတ်သဘင်ဆောင်တစ်ခုလုံးကို အပြည့်အစုံ ခင်းကျင်းစေခြင်း ဖြစ်၏။ အားလုံးတို့၏ ရှေးဦးစွာ ‘နွားချေးစိုလိမ်းကျံခြင်းသည် အလုံးစုံသော မင်္ဂလာကိစ္စတို့၌ သင့်လျော်၏’ ဟု ယူဆကြသဖြင့် အင်္ဂတေလိမ်းကျံပြီးသား မြေပြင်ဖြစ်သော်လည်း နွားချေးစိုဖြင့် လိမ်းကျံစေ၍ ကောင်းစွာ ခြောက်သွေ့သွားသောအခါ နင်းမိသောအရပ်၌ ခြေရာမထင်ကျန်စေရန်အတွက် နံ့သာလေးမျိုး (နံ့သာရည်) တို့ဖြင့် လိမ်းကျံစေပြီးလျှင် အပေါ်၌ အရောင်အသွေးအမျိုးမျိုးရှိသော သင်ဖြူးဖျာချောတို့ကို ခင်းကျင်းကြကုန်၏။ ထိုသင်ဖြူးဖျာတို့၏အပေါ်၌ ကချေသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ယောက်တို့ ကမြူးနိုင်လောက်အောင် ကြီးမားလှသော ကော်ဇောကြီးများကို အစပြု၍ ဆင်ကျောကုန်းအခင်း၊ မြင်းကျောကုန်းအခင်း၊ ခြင်္သေ့ရေအခင်း၊ ကျားရေအခင်း၊ လသဏ္ဌာန်အခင်း၊ နေသဏ္ဌာန်အခင်း၊ ဆန်းကြယ်သောအခင်း စသည်ဖြင့် အရောင်အသွေးစုံလင်ပြီး ခင်းကျင်းထိုက်သော ကော်ဇောအခင်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် နေရာလွတ်မကျန် အလုံးစုံ ခင်းကျင်းစေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သဗ္ဗသန္တရိံ သန္ဓာဂါရံ သန္တရိတွာ’ ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวาติ มชฺฌฏฺฐาเน ตาว มงฺคลถมฺภํ นิสฺสาย มหารหํ พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, ตตฺถ ตตฺถ ยํ ยํ มุทุกญฺจ มโนรมญฺจ ปจฺจตฺถรณํ[Pg.88], ตํ ตํ ปจฺจตฺถริตฺวา อุภโตโลหิตกํ มนุญฺญทสฺสนํ อุปธานํ อุปทหิตฺวา อุปริ สุวณฺณรชตตารกวิจิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามาทีหิ อลงฺกริตฺวา สมนฺตา ทฺวาทสหตฺเถ ฐาเน ปุปฺผชาลํ กาเรตฺวา, ตึสหตฺถมตฺตํ ฐานํ ปฏสาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา ปจฺฉิมภิตฺตึ นิสฺสาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปลฺลงฺกปีฐอปสฺสยปีฐมุณฺฑปีฐานิ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ เสตปจฺจตฺถรเณหิ ปจฺจตฺถราเปตฺวา ปาจีนภิตฺตึ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน มหาปิฏฺฐิกโกชเว ปญฺญาเปตฺวา มโนรมานิ หํสโลมาทิปูริตานิ อุปธานานิ ฐปาเปสุํ ‘‘เอวํ อกิลมมานา สพฺพรตฺตึ ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา’’ติ.

‘အာသနာနိ ပညာပေတွာ’ ဟူသည်မှာ— ရှေးဦးစွာ အလယ်ဗဟို၌ရှိသော မင်္ဂလာတိုင်ကို အမှီပြု၍ မြတ်စွာဘုရား ကိန်းဝပ်စံပယ်ရန် မြတ်လှစွာသော ဘုရားနေရာတော်ကို ခင်းကျင်းကြကုန်၏။ ထိုနေရာတော်ပေါ်၌ နူးညံ့၍ ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော အခင်းအမျိုးမျိုးကို တစ်ထပ်ပြီးတစ်ထပ် ထပ်ခင်းကြကုန်၏။ နှစ်ဖက်လုံး နီမြန်းပြီး မျက်စိပသာဒ စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော မှီအုံးကြီးကို ထားရှိကာ၊ အထက်၌ ရွှေကြယ် ငွေကြယ်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ဗိတာန်မျက်နှာကြက်ကို ဆိုင်းဆွဲကြကုန်၏။ ထို့နောက် နံ့သာဆိုင်း၊ ပန်းဆိုင်း၊ သစ်ရွက်ဆိုင်း စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ပြီးလျှင် ပတ်ဝန်းကျင် တစ်ဆယ့်နှစ်တောင် အရပ်၌ ပန်းကွန်ယက်ကို ဆွဲချိတ်စေ၏။ အတောင်သုံးဆယ်မျှသော နေရာကို ပိတ်တင်းတိမ် (တင်းတိမ်ဖျာ) ဖြင့် ကာရံစေ၍ အနောက်ဘက်နံရံကို အမှီပြုကာ ရဟန်းသံဃာတော်များအတွက် ပလ္လင်အင်းပျဉ်၊ အမှီပါသော အင်းပျဉ်၊ အမှီမပါသော ဦးပြည်းအင်းပျဉ်တို့ကို ခင်းကျင်းစေပြီး အပေါ်မှ အဝတ်ဖြူများ ခင်းနှီးစေကုန်၏။ အရှေ့ဘက်နံရံကို အမှီပြု၍မူ မိမိတို့ (မင်းတို့) အတွက် ကြီးမားလှသော ကော်ဇောကြီးများကို ခင်းကျင်းစေလျက်၊ စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော ငန်းမွေးစသည်တို့ဖြင့် သွတ်သွင်းထားသည့် ခေါင်းအုံးကြီးများကို ထားစေကုန်၏။ ‘ဤသို့ ပြင်ဆင်ထားပါက ငါတို့သည် မပင်မပန်းဘဲ တစ်ညဉ့်လုံး တရားတော်ကို နာယူနိုင်ကြကုန်အံ့’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထားရှိကြကုန်၏။ ဤနေရာပြင်ဆင်မှုကို ရည်ညွှန်း၍ ‘အာသနာနိ ပညာပေတွာ’ ဟု ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။

อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ มหากุจฺฉิกํ อุทกจาฏึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘เอวํ ภควา จ ภิกฺขุสงฺโฆ จ ยถารุจิยา หตฺเถ วา โธวิสฺสนฺติ ปาเท วา, มุขํ วา วิกฺขาเลสฺสนฺตี’’ติ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ มณิวณฺณสฺส อุทกสฺส ปูราเปตฺวา วาสตฺถาย นานาปุปฺผานิ เจว อุทกวาสจุณฺณานิ จ ปกฺขิปิตฺวา กทลิปณฺเณหิ ปิทหิตฺวา ปติฏฺฐาเปสุํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวา’’ติ.

‘ဥဒကမဏိကံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ’ ဟူသည်မှာ— ဝမ်းဗိုက်ကြီးသော ရေလှောင်အိုးစရည်းကြီးများကို တည်ထားစေ၍ ‘ဤသို့ တည်ထားခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ရဟန်းသံဃာတော်တို့သည် မိမိတို့အလိုရှိတိုင်း လက်ခြေတို့ကို ဆေးကြောနိုင်ကြကုန်လတ္တံ့၊ မျက်နှာသစ်နိုင်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုထိုအရပ်တို့၌ ပတ္တမြားမြကဲ့သို့ ကြည်လင်သောအဆင်းရှိသော ရေကို အပြည့်ထည့်၍ ရနံ့သင်းပျံ့စေရန် အထူးထူးသော ပန်းများနှင့် ရေမွှေးနံ့သာမှုန့်တို့ကို ထည့်သွင်းကာ ငှက်ပျောဖက် (ငှက်ပျောရွက်) တို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်၍ တည်ထားကြကုန်၏။ ဤသို့ ရေအိုးတည်ထားခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ဥဒကမဏိကံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ’ ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวาติ รชตสุวณฺณาทิมยทณฺฑทีปิกาสุ โยนกรูปกิราตรูปกาทีนํ หตฺเถ ฐปิตสุวณฺณรชตาทิมยกปลฺลิกาสุ จ เตลปฺปทีปํ ชาลาเปตฺวาติ อตฺโถ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต สกฺยราชาโน น เกวลํ สนฺถาคารเมว, อถ โข โยชนาวฏฺเฏ กปิลวตฺถุสฺมึ นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปเตวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ‘‘ขีรูปเค ทารเก ขีรํ ปาเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภเชตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกา อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ.

‘တေလပဒီပံ အာရောပေတွာ’ ဟူသည်မှာ— ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဆီမီးတိုင်များရှိ ယွန်းရုပ်၊ ကရင်ရုပ် (ကိရာတရုပ်) စသည်တို့၏ လက်ဖဝါးပေါ်၌ တင်ထားသည့် ရွှေခွက် ငွေခွက်စသော ဆီမီးခွက်တို့၌ ဆီမီးများကို ထွန်းညှိစေခြင်းကို ဆိုလို၏။ ‘ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု’ ဟူသော ပါဌ်၌ ထိုသာကီဝင်မင်းတို့သည် လွှတ်သဘင်ဆောင်ကိုသာ တန်ဆာဆင် ပြင်ဆင်ကြသည်မဟုတ်ဘဲ တစ်ယူဇနာ ပတ်လည် ကျယ်ဝန်းသော ကပိလဝတ်မြို့တော်ကြီး၏ လမ်းမများကိုလည်း တံမြက်လှည်း ရှင်းလင်းစေကာ တံခွန်ကုက္ကား အလံများကို စိုက်ထူစေပြီး၊ အိမ်တိုင်း၏ တံခါးဝတို့၌ ရေပြည့်အိုးများနှင့် ငှက်ပျောပင်များကို ချထားစေလျက် တစ်မြို့လုံးကို ဆီမီးရောင်များဖြင့် ကြယ်တာရာများ ပြိုးပြိုးပြက် လင်းလက်နေသကဲ့သို့ ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင် ‘နို့စို့ကလေးငယ်များကို နို့တိုက်ထားကြကုန်လော၊ သူငယ်များကိုလည်း လျင်မြန်စွာ ကျွေးမွေးပြီး အိပ်စက်စေကြကုန်လော၊ ဆူညံသောအသံများကို မပြုကြကုန်လင့်၊ ယနေ့တစ်ညဉ့်တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် မြို့ရွာအတွင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူလတ္တံ့၊ မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည် ဆူညံသံကင်းဆိတ်ခြင်းကို အလိုရှိတော်မူကြကုန်၏’ ဟု စည်မောင်းလှည့်လည် ဆော်သြစေပြီးမှ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဆီမီးတိုင်များကို ကိုင်ဆောင်လျက် မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။

อถ [Pg.89] โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมีติ ‘‘ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ เอวํ กิร กาเล อาโรจิเต ภควา ลาขารสตินฺตรตฺตโกวิฬารปุปฺผวณฺณํ รตฺตทุปฏฺฏํ กตฺตริยา ปทุมํ กนฺเตนฺโต วิย, สํวิธาย ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต นิวาเสตฺวา สุวณฺณปามงฺเคน ปทุมกลาปํ ปริกฺขิปนฺโต วิย, วิชฺชุลตาสสฺสิริกํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพเลน คชกุมฺภํ ปริโยนนฺธนฺโต วิย, รตนสตุพฺเพเธ สุวณฺณคฺฆิเก ปวาฬชาลํ ขิปมาโน วิย สุวณฺณเจติเย รตฺตกมฺพลกญฺจุกํ ปฏิมุญฺจนฺโต วิย, คจฺฉนฺตํ ปุณฺณจนฺทํ รตฺตวณฺณวลาหเกน ปฏิจฺฉาทยมาโน วิย, กญฺจนปพฺพตมตฺถเก สุปกฺกลาขารสํ ปริสิญฺจนฺโต วิย, จิตฺตกูฏปพฺพตมตฺถกํ วิชฺชุลตาย ปริกฺขิปนฺโต วิย จ สจกฺกวาฬสิเนรุยุคนฺธรํ มหาปถวึ สญฺจาเลตฺวา คหิตํ นิคฺโรธปลฺลวสมานวณฺณํ รตฺตวรปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา, คนฺธกุฏิทฺวารโต นิกฺขมิ กญฺจนคุหโต สีโห วิย อุทยปพฺพตกูฏโต ปุณฺณจนฺโท วิย จ. นิกฺขมิตฺวา ปน คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သင်းပိုင်တော်ကို ဝတ်ဆင်၍ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ဆောင်လျက် ရဟန်းသံဃာတော်များနှင့်အတူ အသစ်ဆောက်လုပ်အပ်သော ဇရပ် (သန္ထာဂါရ) ရှိရာသို့ ကြွတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ၌ ကြွတော်မူရန် အချိန်တန်ပါပြီ" ဟု လျှောက်ထားအပ်သောအခါ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ချိပ်ရည်ဖြင့် စိုစွတ်သကဲ့သို့ နီမြန်းသော ပင်လယ်ကသစ်ပန်း အဆင်းရှိသော၊ အလွန်နီမြန်းသော နှစ်ထပ်သော သင်းပိုင်တော်ကို ကပ်ကြေးဖြင့် ပဒုမ္မာကြာပန်းကို ဖြတ်သကဲ့သို့ ကောင်းစွာစီရင်၍၊ ပုဆစ်နှင့် ဒူးဆစ်တည်းဟူသော အဝန်းသုံးပါး (တိမဏ္ဍလ) ဖုံးလွှမ်းစေလျက် ဝတ်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ရွှေစလွယ်ဖြင့် ပဒုမ္မာကြာစည်းကို ရစ်ပတ်သကဲ့သို့ လျှပ်စစ်နွယ်နှင့်တူသော ခါးပန်းတော်ကို စည်းနှောင်တော်မူ၏။ ကမ္ဗလာနီဖြင့် ဆင်ပြောင်ကြီး၏ ဦးကင်းကို ခြုံလွှမ်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အတောင်တစ်ရာ အစောက်မြင့်သော ရွှေစေတီ၌ သန္တာကွန်ယက်ကို ပစ်လွှင့်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေစေတီ၌ ကမ္ဗလာနီသင်တိုင်းတော်ကို စွပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌ သွားနေသော လပြည့်ဝန်းကို နီသောတိမ်တိုက်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေတောင်ထိပ်၌ ကောင်းစွာကျက်သော ချိပ်ရည်ကို သွန်းလောင်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စိတ္တကုဋ်တောင်ထိပ်ကို လျှပ်စစ်နွယ်ဖြင့် ရစ်ပတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စကြဝဠာ၊ မြင့်မိုရ်တောင်၊ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်တို့နှင့်တကွသော မြေကြီးကို လှုပ်စေလျက် ပညောင်ညွန့်အဆင်းနှင့်တူသော နီမြန်းသော မြတ်သော ပံ့သုကူသင်္ကန်းတော်ကို ရုံတော်မူကာ၊ ရွှေဂူမှ ထွက်လာသော ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဥဒည်းတောင်ထွဋ်မှ တက်လာသော လပြည့်ဝန်းနှင့် နေလုလင်တို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဂန္ဓကုဋိတံခါးမှ ထွက်တော်မူ၏။ ထွက်တော်မူပြီးနောက် ဂန္ဓကုဋိဦး၌ ရပ်တော်မူ၏။

อถสฺส กายโต เมฆมุเขหิ วิชฺชุกลาปา วิย รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสธาราปริเสกปิญฺชรปตฺตปุปฺผผลวิฏเป วิย อารามรุกฺเข กรึสุ. ตาวเทว จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย มหาภิกฺขุสงฺโฆ ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. เต ปน ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู เอวรูปา อเหสุํ – อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหิโน สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ, รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา, ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิกา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา.

ထိုသို့ ရပ်တော်မူသောအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်မှ မိုးတိမ်ညိုတို့မှ လျှပ်စစ်နွယ်အပေါင်းတို့ ထွက်သကဲ့သို့ ရောင်ခြည်တော်ခြောက်သွယ်တို့သည် ထွက်ပေါ်လာကြပြီး၊ ရွှေရည်အယဉ်နှင့် တူကုန်သည်ဖြစ်၍ ထက်ဝန်းကျင်ရှိ အရံဥယျာဉ်သစ်ပင်တို့ကို တစ်ခဲနက် ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အရွက်၊ အပွင့်၊ အသီး၊ အခက်အကိုင်းအခွ ရှိကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေကုန်၏။ ထိုခဏ၌သာလျှင် များစွာသော ရဟန်းသံဃာတော်တို့သည် မိမိတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံကြကုန်၏။ ခြံရံ၍ ရပ်တော်မူကြသော ထိုရဟန်းတော်တို့သည် နည်းသောအလိုရှိခြင်း၊ ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း၊ ဆိပ်ငြိမ်ခြင်း၊ လူတို့နှင့် မရောနှောခြင်း၊ ထက်သန်သောလုံ့လရှိခြင်း၊ သူတပါးအား ဆိုဆုံးမတတ်ခြင်း၊ သူတပါး၏ ဆိုဆုံးမမှုကို သည်းခံနိုင်ခြင်း၊ စောဒနာတတ်ခြင်း၊ မကောင်းမှုကို ကဲ့ရဲ့တတ်ခြင်း၊ သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ပညာဝိမုတ္တိ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဗလာနီဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သော ရွှေတုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပဒုမ္မာကြာတောအလယ်၌ သွားသော ရွှေလှေကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သန္တာပွတ်လုံးတို့ဖြင့် ကာရံအပ်သော ရွှေပြာသာဒ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အလွန်တင့်တယ်တော်မူ၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ အရှင်မောဂ္ဂလာန် အစရှိသော မဟာထေရ်မြတ်တို့သည်လည်း မိုးတိမ်ညိုအဆင်းရှိသော ပံ့သုကူသင်္ကန်းတော်ကို ရုံတော်မူကြပြီး၊ ရတနာစီခြယ်အပ်သော ရင်လွှမ်းတန်ဆာ ဆင်ယင်အပ်သော ဆင်ပြောင်ကြီးများကဲ့သို့ ကင်းပြီးသော ရာဂရှိကုန်လျက်၊ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော ကိလေသာရှိကုန်လျက်၊ တဏှာတည်းဟူသော အရှုပ်အထွေးကို ဖြေရှင်းပြီးကုန်လျက်၊ အနှောင်အဖွဲ့ကို ဖြတ်ပြီးကုန်လျက်၊ အမျိုး၌လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်း၌လည်းကောင်း မကပ်ငြိကြဘဲ မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံတော်မူကြကုန်၏။

อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต ปตฺตปริวาริตํ วิย [Pg.90] เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติราชา, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริตมหาพฺรหฺมา, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน กปิลวตฺถุคามิมคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင် ကင်းသော ရာဂရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းသော ရာဂရှိကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင် ကင်းသော ဒေါသရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းသော ဒေါသရှိကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင် ကင်းသော မောဟရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းသော မောဟရှိကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင် ကင်းသော တဏှာရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းသော တဏှာရှိကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင် ကင်းသော ကိလေသာရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းသော ကိလေသာရှိကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင် သစ္စာလေးပါးကို သိတော်မူသော ဘုရားဖြစ်၍ များစွာသော အကြားအမြင်ရှိကုန်သော ဘုရားငယ် (ရဟန္တာ) တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ ပွင့်ချပ်တို့ ခြံရံအပ်သော ဝတ်ဆံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝတ်ဆံတို့ ခြံရံအပ်သော ကြာချက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရှစ်ထောင်သော ဆင်ငယ်တို့ ခြံရံအပ်သော ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကိုးသောင်းသော ဟင်္သာတို့ ခြံရံအပ်သော ဓတရဋ္ဌ ဟင်္သာမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စစ်အင်္ဂါလေးပါး ခြံရံအပ်သော စကြာမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နတ်အပေါင်း ခြံရံအပ်သော သိကြားမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာအပေါင်း ခြံရံအပ်သော ဟာရိတမဟာဗြဟ္မာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြယ်အပေါင်း ခြံရံအပ်သော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အတုမရှိသော ဘုရားအသွင်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော ဘုရားရှင်၏ တင့်တယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကပိလဝတ်ပြည်သို့ သွားသော လမ်းခရီးသို့ ကြွလှမ်းတော်မူ၏။

อถสฺส ปุรตฺถิมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ ปจฺฉิม-กายโต, ทกฺขิณหตฺถโต, วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวฏฺเฏหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวึ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถฏฺฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จาตุทฺทีปิกมหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสุ. สพฺพทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย, สุวณฺณฆฏโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย, ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย, เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสโมกิณฺณา วิย วิปฺปภาสึสุ.

ထိုသို့ ကြွတော်မူသောအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့ကိုယ်တော်မှ ရွှေအဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်၍ အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့၏။ နောက်ကိုယ်တော်မှလည်းကောင်း၊ လက်ယာဘက်မှလည်းကောင်း၊ လက်ဝဲဘက်မှလည်းကောင်း ရွှေအဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်၍ အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့၏။ အထက် ဆံစွန်းတော်မှ စ၍ အလုံးစုံသော ဆံထုံးတော်တို့မှ ဥဒေါင်းလည်ပင်း အဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်၍ ကောင်းကင်ပြင်၌ အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့၏။ အောက် ခြေဖဝါးတော်တို့မှ သန္တာအဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်၍ တခဲနက်သော မြေကြီးကို ဖြတ်ကျော်လျက် အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့၏။ ဤသို့လျှင် ထက်ဝန်းကျင် အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော အရပ်ပတ်လုံး ခြောက်သွယ်သော ဘုရားရောင်ခြည်တော်တို့သည် တောက်ပလှုပ်ရှားလျက်၊ ရွှေဆီမီးတိုင်တို့မှ ထွက်၍ ကောင်းကင်သို့ ပြေးတက်သော မီးလျှံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေးကျွန်းလုံးကို ရွာစေသော မိုးကြီးမှ ထွက်လာသော လျှပ်စစ်နွယ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ပြေးသွားကြကုန်၏။ အရပ်မျက်နှာအားလုံးတို့သည် ရွှေစကားပန်းတို့ဖြင့် ကြဲဖြန့်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေအိုးမှ ထွက်သော ရွှေရည်အယဉ်တို့ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ခင်းအပ်သော ရွှေပြားတို့ဖြင့် ကာရံအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝေရမ္ဘလေကြောင့် လွင့်ပျံလာသော ကသစ်ပန်း၊ ကဏိကာပန်း အမှုန့်တို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ဖုံးလွှမ်းအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း အလွန်တောက်ပကုန်၏။

ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลสรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก, ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺตีนํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจิตฺถ, ยถา ตํ ทสหิ ปารมีหิ ทสหิ อุปปารมีหิ ทสหิ ปรมตฺถปารมีหิ สมฺมเทว ปูริตาหิ สมตึสปารมิตาหิ อลงฺกตํ. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนทานํ รกฺขิตสีลํ กตกลฺยาณกมฺมํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว โอตริตฺวา วิปากํ ทาตุํ ฐานํ อลภมานํ สมฺพาธปตฺตํ วิย อโหสิ. นาวาสหสฺสภณฺฑํ เอกนาวํ อาโรปนกาโล วิย, สกฏสหสฺสภณฺฑํ เอกสกฏํ อาโรปนกาโล วิย, ปญฺจวีสติยา คงฺคานํ [Pg.91] โอฆสฺส สมฺภิชฺช มุขทฺวาเร เอกโต ราสิภูตกาโล วิย อโหสิ.

ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ် (အနုဗျည်း)၊ တစ်လံမျှသော ဘေးရောင်ခြည်တော် (ဗျာမပ္ပဘာ)၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျ်ားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်ကြီးတို့ဖြင့် တောက်ပသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည်လည်း ကောင်းစွာ ထွက်ပေါ်လာသော ကြယ်အပေါင်းရှိသော ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပွင့်လျက်ရှိသော ပဒုမ္မာကြာတောကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပင်လုံးကျွတ် ပွင့်သော ယူဇနာတစ်ရာရှိသော ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၍၊ အစဉ်အတိုင်း ထားအပ်သော သုံးဆယ့်နှစ်စင်းသော လတို့၏လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်စင်းသော နေတို့၏လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော စကြာမင်းတို့၏လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော နတ်မင်းတို့၏လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော မဟာဗြဟ္မာတို့၏လည်းကောင်း အသရေကို မိမိ၏ တခဲနက်သော အသရေတော်ဖြင့် လွှမ်းမိုးကာ တင့်တယ်တော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းမှာ ဆယ်ပါးသော ပါရမီတော်၊ ဆယ်ပါးသော ဥပပါရမီတော်၊ ဆယ်ပါးသော ပရမတ္ထပါရမီတော် ဟူသော ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော အပြားသုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် အလွန်တင့်တယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကမ္ဘာတစ်သိန်းအလွန်ရှိသော လေးသင်္ချေပတ်လုံး လှူဒါန်းအပ်သော အလှူ၊ စောင့်ထိန်းအပ်သော သီလ၊ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုကံတို့သည် တစ်ခုတည်းသော ဘဝ၌ ပေါင်းစုလျက် အကျိုးပေးရန် နေရာမရသဖြင့် ပြည့်ကျပ်ကျဉ်းမြောင်းခြင်းသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။ လှေတစ်ထောင်တင်သော ဘဏ္ဍာပစ္စည်းတို့ကို လှေတစ်စင်းတည်း၌ တင်ဆောင်သော အခါကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လှည်းတစ်ထောင်တင်သော ဘဏ္ဍာပစ္စည်းတို့ကို လှည်းတစ်စီးတည်း၌ တင်ဆောင်သော အခါကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နှစ်ဆယ့်ငါးစင်းသော စန္ဒဘာဂါ ဂင်္ဂါမြစ်တို့၏ ရေအယဉ်သည် ပေါင်းစုံ၍ သမုဒ္ဒရာဝ၌ တစ်ပေါင်းတည်း အစုအပုံဖြစ်သော အခါကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။

อิมาย พุทฺธสิริยา โอภาสมานสฺสาปิ จ ภควโต ปุรโต อเนกานิ ทณฺฑทีปิกาสหสฺสานิ อุกฺขิปึสุ, ตถา ปจฺฉโต, วามปสฺเส, ทกฺขิณปสฺเส. ชาติสุมนจมฺปกวนมลฺลิการตฺตุปฺปล-นีลุปฺปล-พกุลสินฺทุวารปุปฺผานิ เจว นีลปีตาทิวณฺณสุคนฺธคนฺธจุณฺณานิ จ จาตุทฺทีปิกเมฆวิสฺสฏฺฐา อุทกวุฏฺฐิโย วิย วิปฺปกิริยึสุ. ปญฺจงฺคิกตูริยนิคฺโฆสา เจว พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณปฏิสํยุตฺตา ถุติโฆสา จ สพฺพา ทิสา ปูรยึสุ. เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนิ อมตปานํ วิย ลภึสุ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา ปทสหสฺเสน คมนวณฺณํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ตตฺริทํ มุขมตฺตํ –

ဆက်၍ဆိုဦးအံ့။ ဤဘုရားရှင်၏ အသရေတော်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပလျက် ရှိသော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်၌ ထောင်သောင်းမက များစွာသော ဆီမီးတိုင်တို့ကို မြှောက်ချီကြကုန်၏။ ထို့အတူ နောက်တော်၌လည်းကောင်း၊ လက်ဝဲနံပါး၌လည်းကောင်း၊ လက်ယာနံပါး၌လည်းကောင်း မြှောက်ချီကြကုန်၏။ မြတ်လေး၊ ကံ့ကော်၊ စံပယ်၊ တောစံပယ်၊ ကြာနီ၊ ကြာညို၊ ခရားဖြူ၊ ရေအုပ်၊ နှဲပန်း စသော ရနံ့မဆဲ ကြိုင်လှိုင်မွှေးကြူလှသော ပန်းအမျိုးမျိုးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အညို အရွှေ စသော အဆင်းရှိ၍ မွှေးကြိုင်လှသော နံ့သာမှုန့်တို့ကိုလည်းကောင်း လေးကျွန်းလုံးအနှံ့ သွန်းချသော မိုးကြီးမှ စီးဆင်းလာသော ရေအယဉ်တို့ကဲ့သို့ ပန်းမိုး နံ့သာမိုးတို့ကို ရွာသွန်းကြဲဖြန့်ကြကုန်၏။ ပဉ္စင်္ဂတူရိယာတို့၏ အသံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘုရား တရား သံဃာ ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်တော်နှင့် စပ်လျဉ်းသော ချီးမွမ်းသံတို့သည်လည်းကောင်း အရပ်မျက်နှာအားလုံး၌ ပြည့်နှက်သွားကုန်၏။ နတ်၊ လူ၊ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဂန္ဓဗ္ဗနတ်၊ ဘီလူး စသည်တို့၏ မျက်လုံးတို့သည် အမြိုက်အဖျော်ရည်ကို သောက်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ရပ်တန့်၍ ပုဒ်တစ်ထောင်ဖြင့် ကြွတော်မူခြင်း၏ ကျေးဇူးတော် (ဂမနဝဏ္ဏ) ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပေ၏။ ထိုဂမနဝဏ္ဏကို ဆိုရာ၌ ဤသည်ကား အမြွက်မျှသာ ဖြစ်သည်။

‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน, กมฺปยนฺโต วสุนฺธรํ;

อเหฐยนฺโต ปาณานิ, ยาติ โลกวินายโก.

ဤသို့ အလုံးစုံသော အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော လူသုံးပါးတို့၏ အမှူးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မြေကြီးကို လှုပ်စေလျက်၊ လောက၌ သတ္တဝါတို့ကို မညှဉ်းဆဲဘဲ ကြွတော်မူ၏။

‘‘ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ, อุทฺธรนฺโต นราสโภคจฺฉนฺโต สิริสมฺปนฺโน, โสภเต ทฺวิปทุตฺตโม.

အသရေတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်တော်မူသော၊ လူတို့တွင် မြတ်လှစွာသော မြတ်စွာဘုရားသည် လက်ယာခြေတော်ကို ရှေးဦးစွာ ကြွမြှောက်၍ ကြွတော်မူသည်ရှိသော် တင့်တယ်တော်မူ၏။

‘‘คจฺฉโต พุทฺธเสฏฺฐสฺส, เหฏฺฐาปาทตลํ มุทุ;

สมํ สมฺผุสเต ภูมึ, รชสา นุปลิปฺปติ.

ကြွသွားတော်မူသော ဘုရားမြတ်၏ နူးညံ့သော ခြေဘဝါးတော်အောက်အပြင်သည် မြေကြီးနှင့် ညီညွတ်စွာ ကောင်းစွာထိ၏၊ မြူအညစ်အကြေးသည်လည်း တစ်စုံတစ်ရာ မလိမ်းကျံ မကပ်ငြိပေ။

‘‘นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก;

อุนฺนตญฺจ สมํ โหติ, ปถวี จ อเจตนา.

လူသုံးပါးတို့၏ အမှူးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူလတ်သော်၊ นိမ့်သော အရပ်သည် အလိုက်သင့် မြင့်တက်လာ၏၊ မြင့်မောက်သော အရပ်သည်လည်း ညီညွတ်ချောမွေ့သွား၏။ စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော မြေကြီးသည်ပင် အလိုက်သင့် ညီညွတ်တင့်တယ်သွား၏။

‘‘ปาสาณา สกฺขรา เจว, กถลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

လူသုံးပါးတို့၏ အမှူးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူလတ်သော်၊ လမ်းခရီး၌ အဆီးအတားဖြစ်စေမည့် ကျောက်ခဲ၊ ကျောက်စစ်၊ အိုးခြမ်း၊ သစ်ငုတ်၊ ဆူးငြောင့် စသည်တို့အားလုံးသည် ကြွတော်မူရာ လမ်းခရီးမှ ဖယ်ရှားရှောင်ကြဉ်သွားကြကုန်၏။

‘‘นาติทูเร อุทฺธรติ, นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปํ;

อฆฏฺฏยนฺโต นิยฺยาติ, อุโภ ชาณู จ โคปฺผเก.

ခြေတော်ကို အလွန်ဝေးသော အရပ်၌ ချရန်လည်း ကြွတော်မမူ၊ အလွန်နီးလွန်းသော အရပ်၌လည်း ချတော်မမူ။ ပုဆစ်နှစ်ဖက်နှင့် ဖမျက်နှစ်ဖက်တို့ကိုလည်း အချင်းချင်း မထိမခိုက်စေဘဲ ဆင်းရဲခပ်သိမ်း ငြိမ်းစေလိုသော မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် ခြေလှမ်းတော်ကို ဖြန့်ကာ ကြွလှမ်းတော်မူ၏။

‘‘นาติสีฆํ ปกฺกมติ, สมฺปนฺนจรโณ มุนิ;

น จาปิ สณิกํ ยาติ, คจฺฉมาโน สมาหิโต.

ကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ငြိမ်သက်တည်ကြည်သော စိတ်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွတော်မူသောအခါ အလွန်မြန်စွာလည်း ကြွတော်မမူ၊ အလွန်နှေးကွေး ထိုင်းမှိုင်းစွာလည်း ကြွတော်မမူ။

‘‘อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ, ทิสญฺจ วิทิสํ ตถา;

น เปกฺขมาโน โส ยาติ, ยุคมตฺตญฺหิ เปกฺขติ.

ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာ၊ အရပ်မျက်နှာနှင့် အရပ်ထောင့်တို့ကို ဟိုဟိုသည်သည် မျှော်ကြည့်လျက် ကြွတော်မမူ။ ထမ်းပိုးတစ်ပြန်မျှလောက်သာ စိုက်စိုက်ကြည့်လျက် ကြွတော်မူ၏။

‘‘นาควิกฺกนฺตจาโร [Pg.92] โส, คมเน โสภเต ชิโน;

จารุํ คจฺฉติ โลกคฺโค, หาสยนฺโต สเทวเก.

ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းကဲ့သို့ ကြွလှမ်းတော်မူသော ထိုအောင်တော်မူ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွသွားတော်မူသောအခါ အလွန်တင့်တယ်တော်မူ၏။ လောကသုံးပါးထက် မြတ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် နတ်လူနှင့်တကွသော လောကသားတို့ကို ရွှင်လန်းနှစ်သက်စေလျက် တင့်တယ်လှပစွာ ကြွတော်မူ၏။

‘‘อุฬุราชาว โสภนฺโต, จตุจารีว เกสรี;

โตสยนฺโต พหู สตฺเต, ปุรํ เสฏฺฐํ อุปาคมี’’ติ.

ကောင်းကင်ယံ၌ လမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ခြေလေးချောင်းဖြင့် သွားသော ကေသရီခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အသွားတင့်တယ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော သတ္တဝါတို့ကို ရွှင်လန်းနှစ်သက်စေလျက် ကပ္ပိလဝတ် ပြည်တော်မြတ်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူ၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည်ကား အမြွက်မျှသာ ဖြစ်သည်။

วณฺณกาโล นาม กิเรส, เอวํวิเธสุ กาเลสุ พุทฺธสฺส สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา ธมฺมกถิกสฺส ถาโมเยว ปมาณํ. จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาพนฺเธน วา ยตฺตกํ สกฺโกติ, ตตฺตกํ วตฺตพฺพํ. ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. อปฺปมาณวณฺณา หิ พุทฺธา. เตสํ พุทฺธาปิ อนวเสสโต วณฺณํ วตฺตุํ อสมตฺถา, ปเคว อิตรา ปชาติ. อิมินา สิริวิลาเสน อลงฺกตปฏิยตฺตํ สกฺยราชกุลํ ปวิสิตฺวา ภควา ปสนฺนจิตฺเตน ชเนน คนฺธธูมวาสจุณฺณาทีหิ ปูชิยมาโน สนฺถาคารํ ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมี’’ติ.

စင်စစ် ဤအချိန်သည် ဘုရားရှင်၏ ကျေးဇူးတော်ကို ချီးကျူးရမည့် အခါသမယ ဖြစ်သည်။ ဤသို့သော အခါသမယတို့၌ ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်တော်၏ အသရေတော်ကိုလည်းကောင်း၊ သီလစသော ကျေးဇူးတော်ကိုလည်းကောင်း ဟောကြားရာ၌ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်၏ သတ္တိစွမ်းရည်သာလျှင် ပမာဏဖြစ်သည်။ စုဏ္ဏိယပုဒ် (စကားပြေ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဂါထာဗန္ဓ (လင်္ကာ) ဖြင့်လည်းကောင်း မိမိ တတ်နိုင်သမျှ တန်ခိုးစွမ်းအားရှိသမျှ ပြောဆိုအပ်၏၊ 'အဟောမတတ် အပြောမတတ်၊ အပြောများလွန်းသည်' ဟု မဆိုအပ်၊ မပြောအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အတိုင်းအဆမရှိသော ကျေးဇူးတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ကျေးဇူးတော်ကို ဘုရားရှင်တို့ကိုယ်တိုင်ပင် အကြွင်းမဲ့ အကုန်အစင် ဟောကြားခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ သဗ္ဗညုဘုရားမှတစ်ပါး ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကမှစ၍ အခြားသော သတ္တဝါတို့မူကား အဘယ်မှာ ဟောကြားနိုင်ပါအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် မဆိုကောင်းပေ။ ဤသို့သော အသရေတော်၏ တင့်တယ်ခြင်းဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သော သာကီဝင်မင်းတို့၏ ပြည်သို့ ဝင်တော်မူ၍၊ ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသော ပြည်သူပြည်သားတို့က နံ့သာအခိုး၊ နံ့သာမှုန့်တို့ဖြင့် ပူဇော်အပ်သည်ဖြစ်၍ မင်းကွန်းသဘင် (သန္ဓာဂါရ) သို့ ဝင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သင်္ကန်းကို ပြင်ဝတ်တော်မူ၍ သပိတ်သင်္ကန်းကို ဆောင်ယူလျက် ရဟန်းသံဃာနှင့်တကွ အသစ်ဆောက်လုပ်အပ်သော မင်းကွန်းသဘင်သို့ ကြွတော်မူ၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သတည်း။

ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน โวทกํ กตฺวา ชาติหิงฺคุลเกน มชฺชิตฺวา รตฺตกมฺพลปลิเวฐิเต ปีเฐ ฐปิตรตฺตสุวณฺณฆนปฏิมา วิย อติวิโรจิตฺถ. อยํ ปเนตฺถ โปราณานํ วณฺณภณนมคฺโค –

ဘဂဝန္တံယေဝ ပုရက္ခတွာ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှေ့ကထား၍ ဟူလို။ ထိုမင်းကွန်းသဘင်၌ ရဟန်းတို့၏လည်းကောင်း၊ ဒါယကာတို့၏လည်းကောင်း အလယ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် နံ့သာရေဖြင့် ရေသပ္ပါယ်တော်မူအပ်ပြီးလျှင် ဖွဲ့ဖြူပုဆိုးကျစ်ဖြင့် ရေကို စင်ကြယ်အောင် သုတ်တော်မူ၍၊ ရှိန်းခိုစစ်ဖြင့် ပွတ်သတ်လျက်၊ ကမ္ဗလာနီလွှမ်းအပ်သော အင်းပျဉ်၌ ထားအပ်သော ရွှေစင်ရွှေခဲဖြင့် ပြုလုပ်သော ရွှေဆင်းတုတော်ကဲ့သို့ ဖူးမြော်၍ မဝနိုင်အောင် အလွန်တင့်တယ်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား ဤအရာ၌ ရှေးဆရာကျော်တို့၏ ကျေးဇူးတော်ကို ချီးမွမ်းပုံ စကားစဉ် ဖြစ်သည်။

‘‘คนฺตฺวาน มณฺฑลมาฬํ, นาควิกฺกนฺตจารโณ;

โอภาสยนฺโต โลกคฺโค, นิสีทิ วรมาสเน.

ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းကဲ့သို့ ကြွလှမ်းတော်မူသော၊ လောကသုံးပါးတို့ထက် မြတ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းကွန်းသဘင်သို့ ကြွတော်မူ၍၊ တစ်ကိုယ်လုံးကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေလျက် မြတ်သော ဘုရားနေရာတော်၌ သပ္ပါယ်စွာ ထိုင်နေတော်မူ၏။

‘‘ตหึ นิสินฺโน นรทมฺมสารถิ,เทวาติเทโว สตปุญฺญลกฺขโณ;

พุทฺธาสเน มชฺฌคโต วิโรจติ,สุวณฺณเนกฺขํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล.

ထိုမင်းကွန်းသဘင်၌ ဘုရားနေရာတော်၌ နေတော်မူသော၊ ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတော်မူတတ်သော၊ အရာမကသော ဘုန်းပါရမီကြောင့် ဖြစ်သော လက္ခဏာတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ နတ်တို့ထက် မြတ်သော နတ်မင်း ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိသတ်အလယ်၌ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ ကျောက်ဖျာထက်ဝယ် တင်ထားသော ဇမ္ဗူရစ်ရွှေစင်ကဲ့သို့ ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် အထူးသဖြင့် တင့်တယ်တောက်ပတော်မူ၏။

‘‘เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, นิกฺขิตฺตํ ปณฺฑุกมฺพเล;

วิโรจติ วีตมโล, มณิเวโรจโน ยถา.

ပဏ္ဍုကမ္ဗလာကျောက်ဖျာထက်၌ တင်ထားအပ်သော ဇမ္ဗူရစ်ရွှေစိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကိလေသာညစ်ကြေးကင်းစင်သော ဇောတိရသပတ္တမြားကဲ့သို့လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် ထွန်းလင်းတင့်တယ်တော်မူ၏။

‘‘มหาสาโลว [Pg.93] สมฺผุลฺโล, เนรุราชาว’ลงฺกโต;

สุวณฺณยูปสงฺกาโส, ปทุโม โกกนโท ยถา.

ကောင်းစွာပွင့်သော အင်ကြင်းပင်ကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင်အပ်သော မြင့်မိုရ်တောင်မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေတိုင်နှင့် တူတော်မူသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကောကနုဒမည်သော ကြာနီကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊

‘‘ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, ปพฺพตคฺเค ยถา สิขี;

เทวานํ ปาริจฺฉตฺโตว, สพฺพผุลฺโล วิโรจตี’’ติ.

တောက်လောင်လျက်ရှိသော ဆီမီးပဒေသာပင်ကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောင်ထိပ်၌ တောက်လောင်သော မီးလျှံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ အလုံးစုံ ပွင့်သော ပင်လယ်ကထ္သရ်ပင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် အထူးသဖြင့် တင့်တယ်တော်မူ၏။ ဤသို့ ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။

กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถายาติ เอตฺถ ธมฺมกถา นาม สนฺถาคารานุโมทนาปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ มตฺถเก คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิกํ มธุภณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย กปิลวตฺถุวาสีนํ สกฺยานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ. ‘‘อาวาสทานํ นาเมตํ, มหาราช, มหนฺตํ, ตุมฺหากํ อาวาโส มยา ปริภุตฺโต, ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต, มยา จ ภิกฺขุสงฺเฆน จ ปริภุตฺโต ปน ธมฺมรตเนน ปริภุตฺโตเยวาติ ตีหิ รตเนหิ ปริภุตฺโต นาม โหติ. อาวาสทานสฺมิญฺหิ ทินฺเน สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหติ. ภุมฺมฏฺฐกปณฺณสาลาย วา สาขามณฺฑปสฺส วาปิ อานิสํโส นาม ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกา. อาวาสทานานุภาเวน หิ ภเว ภเว นิพฺพตฺตสฺสาปิ สมฺพาธิตคพฺภวาโส น โหติ, ทฺวาทสหตฺโถ โอวรโก วิย มาตุกุจฺฉิ อสมฺพาโธว โหตี’’ติ. เอวํ นานานยวิจิตฺตํ พหุํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา –

ကပိလဝတ္ထေဝ သကျေ ဗဟူဒေဝ ရတ္တိံ ဓမ္မိယာ ကထာယ ဟူသော ပါဌ်၌ ဓမ္မကထာ မည်သည် မင်းကွန်းသဘင်၌ တညဉ့် သုံးဆောင်အပ်သော ကျောင်း၏ အနုမောဒနာနှင့် စပ်သော ပြိုးပြွမ်းသော တရားစကား ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုမင်းကွန်းသဘင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းကင်မှ ဂင်္ဂါမြစ်ရေကို သွန်းချဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြေဆီမြေဩဇာကို အထက်သို့ စုပ်ယူငင်ညှစ်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မှည့်ဝင်းနေသော သပြေပင်ကြီးကို ခေါင်ကိုင်းမှ ကိုင်လှုပ်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စက်ယန္တရားဖြင့် ညှစ်၍ ပျားရည်အဖျော်ကို သောက်စေဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း ကပ္ပိလဝတ်ပြည်နေ သာကီဝင်မင်းတို့အား စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော ပြိုးပြွမ်းသော ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ 'မင်းကြီးတို့... ဤအရိပ်အာဝါသ (ကျောင်း) ကို လှူဒါန်းရခြင်းမည်သည် ကြီးကျယ်သော ကုသိုလ်ထူး ဖြစ်၏။ သင်မင်းကြီးတို့၏ ကျောင်းတော်ကို ငါဘုရားလည်း သုံးဆောင်တော်မူအပ်ပြီ၊ ရဟန်းသံဃာလည်း သုံးဆောင်တော်မူအပ်ပြီ။ ငါဘုရားနှင့် ရဟန်းသံဃာ သုံးဆောင်တော်မူအပ်သော် တရားရတနာသည်လည်း သုံးဆောင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၍ ရတနာသုံးပါးလုံး သုံးဆောင်အပ်သည် မည်၏။ ကျောင်းအလှူကို လှူအပ်သည်ရှိသော် အခြားသော အလုံးစုံသော အလှူတို့ကို လှူဒါန်းပြီး ဖြစ်၏။ မြေ၌ ဆောက်လုပ်အပ်သော သစ်ရွက်မိုးသော ကျောင်းငယ်၏လည်းကောင်း၊ သစ်ခက်မိုးသော မဏ္ဍပ်၏လည်းကောင်း အကျိုးအာနိသင်ကို ဤမျှဤရွေ့ဟု အတိုင်းအဆ ပိုင်းခြားခြင်းငှါ မတတ်ကောင်းပေ။ ကျောင်းအလှူ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဘဝတိုင်း ဘဝတိုင်း၌ ပဋိသန္ဓေ နေရသော်လည်း ကျဉ်းမြောင်းကြပ်တည်းစွာ အမိဝမ်း၌ အောင်းရခြင်း မရှိ၊ တဆယ့်နှစ်တောင် ကျယ်ပြန့်သော တိုက်ခန်းကဲ့သို့ အမိဝမ်းသည် မကျဉ်းမြောင်းဘဲ ကျယ်ဝန်းသည်သာ ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ ဆန်းကြယ်သော နည်းမျိုးစုံဖြင့် များစွာသော တရားစကားတို့ကို ဟောတော်မူပြီးလျှင်—

‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ;

สิรีสเป จ มกเส, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย.

မင်းကြီး... ကျောင်းတော်သည် အချမ်းကိုလည်းကောင်း၊ အပူကိုလည်းကောင်း ပယ်ဖျောက်တတ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ခြင်္သေ့၊ သစ်ကျား စသော သားရဲတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မြွေ၊ ကင်းမြီးကောက်၊ သန်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခြင်၊ မှက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ချမ်းအေးသော အတွေ့တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရွာသွန်းသော မိုးရေတို့ကိုလည်းကောင်း ပယ်ဖျောက်တတ်၏။

‘‘ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ;

เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ.

ပြင်းထန်ကြမ်းတမ်းစွာ တိုက်ခတ်သော လေနှင့် ပူပြင်းလှသော နေပူရှိန်တို့ကိုလည်း ကျောင်းတော်သည် ကာကွယ်ပယ်ဖျောက်ပေး၏။ ဈာန်ဝင်စားခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာရှုခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းအကျိုးနှင့် လုံခြုံရာ လိုဏ်ဂူအကျိုး ရှိ၏။

‘‘วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน.

သံဃာအား ကျောင်းလှူခြင်းကို မြတ်လှ၏ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို ကောင်းစွာမျှော်ရှုသော ပညာရှိသော ယောကျ်ားသည်—

‘‘วิหาเร การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต;

เตสํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ.

မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ကျောင်းတို့ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းရာ၏။ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီးသော် ဤကျောင်း၌ အကြားအမြင်များသော (ဗဟုဿုတ) သီလဝန္တရဟန်းတို့ကို သီတင်းသုံး နေထိုင်စေရာ၏။ ထိုရဟန်းတို့အား ဆွမ်းကိုလည်းကောင်း၊ အဖျော်ယမကာကိုလည်းကောင်း၊ အဝတ်သင်္ကန်းနှင့် အိပ်ရာနေရာ (ကျောင်း၊ ကုတင်၊ အင်းပျဉ်) တို့ကိုလည်းကောင်း—

‘‘ทเทยฺย [Pg.94] อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ;

ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕) –

ဖြောင့်မတ်စွာ ကျင့်တော်မူသော ထိုရဟန်းတို့အား အထူးသဖြင့် ကြည်ညိုသန့်ရှင်းသော စိတ်ဖြင့် ပေးလှူရာ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုကျောင်းဒါယကာအား အလုံးစုံသော ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။ ထိုကျောင်းဒါယကာသည် ဤသာသနာတော်၌ အကြင်သူတော်ကောင်းတရားကို သိရှိနားလည်၍ ကိလေသာ အာသဝေါကုန်ခန်းလျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရ၏၊ ထိုသို့သော တရားကောင်းကို ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူလေသတည်း။

เอวํ ‘‘อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส, อยมฺปิ อาวาเส อานิสํโส’’ติ พหุเทว รตฺตึ อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยามํ อาวาสานิสํสกถํ กเถสิ. ตตฺถ อิมา ตาว คาถาว สงฺคหํ อารุฬฺหา, ปกิณฺณกธมฺมเทสนา ปน สงฺคหํ นาโรหติ. สนฺทสฺเสตฺวาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့လျှင် 'ဤသည်လည်း ကျောင်းအလှူ၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်၏၊ ဤသည်လည်း ကျောင်းအလှူ၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်၏' ဟု ညဉ့်ဦးယံမှစ၍ များစွာသောညဉ့်ပတ်လုံး တစ်ယာမ်ခွဲကျော်မျှသော အချိန်တိုင်အောင် ကျောင်းအလှူ၏ အကျိုးဆက်ကို ပြသော တရားစကားကို အလွန်မြတ်စွာ ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုအာဝါသာနိသံသကထာတို့တွင် ဤဂါထာတို့ကိုသာ သင်္ဂါယနာ တင်တော်မူကြ၏။ ပြိုပြွမ်းသော (အထွေထွေ) တရားဒေသနာကိုမူ သင်္ဂါယနာ မတင်ကြပေ။ 'သန္နေဿတွာ' စသော ပါဌ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา ทฺเว ยามา คตา. ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถาติ ยสฺส ตุมฺเห คมนสฺส กาลํ มญฺญถ, คมนกาโล ตุมฺหากํ, คจฺฉถาติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปน ภควา เต อุยฺโยเชสีติ? อนุกมฺปาย. สุขุมาลา หิ เต, ติยามรตฺตึ นิสีทิตฺวา วีตินาเมนฺตานํ สรีเร อาพาโธ อุปฺปชฺเชยฺย. ภิกฺขุสงฺโฆปิ มหา, ตสฺส ฐานนิสชฺชานํ โอกาโส ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ อุภยานุกมฺปาย อุยฺโยเชสิ.

'အဘိက္ကန္တာ' ဟူသည်မှာ (ညဉ့်၏) နှစ်ယာမ်တို့သည် ကုန်လွန်သွားခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယဿ ဒါနိ ကာလံ မညထ' ဟူသည်မှာ သင်သာကီဝင်မင်းတို့ သွားရန်အချိန်ကို သိကြပြီဖြစ်၍ သင်တို့ သွားချိန်တန်ပြီ၊ သွားကြလေကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် ထိုသာကီဝင်မင်းတို့ကို ပြန်လွှတ်တော်မူသနည်းဟူမူ— သနားကရုဏာတော်ကြောင့် ပြန်လွှတ်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသာကီဝင်မင်းတို့သည် သိမ်မွေ့နူးညံ့ကြသဖြင့် ညဉ့်သုံးယာမ်ပတ်လုံး ထိုင်နေ၍ အချိန်ကုန်လွန်စေပါက ခန္ဓာကိုယ်၌ အနာရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ရဟန်းသံဃာအဖွဲ့သည်လည်း များပြားလှသဖြင့် ရဟန်းတို့အတွက် ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း အခွင့်အရေးကို ရရှိရန် သင့်လျော်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံးကို သနားကရုဏာသက်တော်မူသောကြောင့် ပြန်လွှတ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

วิคตถินมิทฺโธติ ตตฺร กิร ภิกฺขู ยามทฺวยํ ฐิตาปิ นิสินฺนาปิ อจาลยึสุ, ปจฺฉิมยาเม ปน อาหาโร ปริณมติ, ตสฺส ปริณตตฺตา ภิกฺขุสงฺโฆ วิคตถินมิทฺโธ ชาโตติ อการณเมตํ. พุทฺธานญฺหิ กถํ สุณนฺตสฺส กายิกเจตสิกทรถา น โหนฺติ, กายจิตฺตลหุตาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เตน เตสํ ทฺเว ยาเม ฐิตานมฺปิ นิสินฺนานมฺปิ ธมฺมํ สุณนฺตานํ ถินมิทฺธํ วิคตํ, ปจฺฉิมยาเมปิ สมฺปตฺเต ตถา วิคตเมว ชาตํ. เตนาห ‘‘วิคตถินมิทฺโธ’’ติ.

'ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ' ဟူသည်မှာ— ထိုမင်းကွန်း၌ ရဟန်းတို့သည် ပထမယာမ်နှင့် မဇ္ဈိမယာမ် နှစ်ပါးပတ်လုံး ရပ်လျက်လည်းကောင်း၊ ထိုင်လျက်လည်းကောင်း မလှုပ်မယှက်ဘဲ နေခဲ့ကြ၏။ ပစ္ဆိမယာမ် (နောက်ဆုံးယာမ်) သို့ ရောက်သောအခါ အစာကြေညက်သွားသဖြင့် ထိုအစာကြေညက်မှုကြောင့် ရဟန်းသံဃာအားလုံး ငိုက်မျည်းခြင်း ကင်းစင်သွားကြသည်ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြ၏။ ဤစကားသည် အကြောင်းရင်း မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာယူနေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးလုံး၌ ပူပန်ပင်ပန်းမှုများ မရှိဘဲ ကိုယ်စိတ်ပေါ့ပါးခြင်း စသည်တို့သာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် နှစ်ယာမ်ပတ်လုံး ရပ်လျက်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်လျက်ဖြစ်စေ တရားတော်ကို နာယူနေကြသော ထိုရဟန်းတို့အား ထိနမိဒ္ဓ (ငိုက်မျည်းခြင်း) ကင်းစင်သွားပြီး ဖြစ်၏။ ပစ္ဆိမယာမ်သို့ ရောက်သော်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ဆက်လက်၍ ကင်းစင်နေသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ' (ငိုက်မျည်းခြင်း ကင်းစင်သော ရဟန်းသံဃာ) ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชีติ. อการณํ วา เอตํ. ปโหติ หิ ภควา อุปฺปนฺนํ เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา เอกมฺปิ ทฺเวปิ สตฺตาหานิ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิตุํ. สนฺถาคารสาลํ ปน จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. ตตฺถ ปาทโธวนฏฺฐานโต ยาว ธมฺมาสนา อคมาสิ, เอตฺตเก ฐาเน คมนํ นิปฺผนฺนํ. ธมฺมาสนํ ปตฺตํ โถกํ ฐตฺวา นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน ฐานํ นิปฺผนฺนํ. ทฺเวยามํ ธมฺมาสเน นิสีทิ, เอตฺตเก ฐาเน [Pg.95] นิสชฺชา นิปฺผนฺนา. อิทานิ ทกฺขิเณน ปสฺเสน โถกํ นิปนฺเน สยนํ นิปฺผชฺชิสฺสตีติ เอวํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นาม ‘‘โน อาคิลายตี’’ติ น วตฺตพฺพํ, ตสฺมา จิรนิสชฺชาย สญฺชาตํ อปฺปกมฺปิ อาคิลายนํ คเหตฺวา เอวมาห.

'ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတိ' (ငါ၏ ကျောသည် နာကျင်လှ၏) ဟု ဟောတော်မူရာ၌ အဘယ်ကြောင့် နာကျင်တော်မူသနည်းဟူမူ— မြတ်စွာဘုရားအား ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းခြင်းဟူသော လုံ့လတော်ကို ပြင်းစွာ အားထုတ်တော်မူစဉ်က ခန္ဓာကိုယ်၌ ကြီးစွာသော ဆင်းရဲပင်ပန်းမှု ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထို့နောက်တွင် သက်တော်ကြီးရင့်လာသောအခါ၌ ကျောရိုးထိုးကျင်သော လေဝေဒနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် နာကျင်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဤသည်မှာလည်း အဓိကအကြောင်းမဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာကို သမာပတ်ဖြင့် ဖယ်ခွာ၍ တစ်သတ္တာဟ (ခုနစ်ရက်) သို့မဟုတ် နှစ်သတ္တာဟပတ်လုံး တစ်ခုတည်းသော ထက်ဝယ်ပလ္လင်ဖြင့် ထိုင်တော်မူနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းကွန်းဇရပ်သစ်ကို ဣရိယာပုဒ်လေးပါးလုံးဖြင့် သုံးဆောင်ရန် အလိုရှိတော်မူ၏။ ထိုစရပ်၌ ခြေဆေးရာအရပ်မှ တရားဟောပလ္လင်တိုင်အောင် ကြွတော်မူခဲ့ရာ ထိုမျှသော အရပ်၌ သွားခြင်း (ဂမန) ဣရိယာပုဒ်သည် ပြီးမြောက်ခဲ့ပြီ။ တရားဟောပလ္လင်သို့ ရောက်တော်မူစဉ် အနည်းငယ် ရပ်တော်မူခဲ့ရာ ထိုမျှသော အရပ်၌ ရပ်ခြင်း (ဌာန) ဣရိယာပုဒ်သည် ပြီးမြောက်ခဲ့ပြီ။ ထို့နောက် တရားဟောပလ္လင်၌ နှစ်ယာမ်ပတ်လုံး ထိုင်တော်မူခဲ့ရာ ထိုင်ခြင်း (နိသဇ္ဇာ) ဣရိယာပုဒ်သည် ပြီးမြောက်ခဲ့ပြီ။ ယခုအခါ လက်ယာနံစောင်းဖြင့် အနည်းငယ် လျောင်းတော်မူလျှင် လျောင်းခြင်း (သယန) ဣရိယာပုဒ်သည် ပြီးမြောက်ပေလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ဣရိယာပုဒ်လေးပါးဖြင့် သုံးဆောင်တော်မူလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဥပါဒိန္နကခန္ဓာကိုယ် (ကံကြောင့်ဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ်) မည်သည် မနာကျင်မကိုက်ခဲဟု မဆိုနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကြာမြင့်စွာ ထိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနည်းငယ်သော နာကျင်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺถาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน ปฏสาณึ ปริกฺขิปาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา กปฺปิยปจฺจตฺถรเณน อตฺถริตฺวา อุปริ สุวณฺณตารกคนฺธมาลาทิทามปฏิมณฺฑิตํ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธเตลปฺปทีปํ อาโรปยึสุ, ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา ธมฺมาสนโต วุฏฺฐาย โถกํ วิสฺสมนฺโต อิธ นิปชฺเชยฺย, เอวํ โน อิมํ สนฺถาคารํ ภควตา จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺชิ. อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วุฏฺฐานสญฺญํ จิตฺเต ฐเปตฺวา, ตญฺจ โข อนิทฺทายนฺโตว เถรสฺส ธมฺมกถํ สุณมาโน.

'သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ' ဟူသည်မှာ— သာကီဝင်မင်းတို့သည် မင်းကွန်းစရပ်၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်၌ ပုဆိုးတင်းတိမ်ကို ကာရံစေပြီး၊ အပ်စပ်သော ညောင်စောင်းကို ခင်းစေကာ၊ အပ်စပ်သော အခင်းအနှီးတို့ကို ခင်းထားလျက်၊ အထက်၌ ရွှေကြယ်၊ နံ့သာပန်းစသော ဆွဲဆိုင်းလှပသော ဗိတာန်မျက်နှာကြက်ကို ကြက်၍၊ နံ့သာထုံသော ဆီမီးတို့ကို ညှိထွန်းထားကြလေ၏။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောပလ္လင်မှ ထတော်မူပြီးလျှင် ကိုယ်လက်ညောင်းညာခြင်းကို ငြိမ်းစေလျက် ဤညောင်စောင်း၌ ကျိန်းစက်တော်မူပါက ကောင်းလေစွ၊ ဤသို့ ဖြစ်လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့၏ ဤမင်းကွန်းစရပ်ကို ဣရိယာပုဒ်လေးပါးဖြင့် သုံးဆောင်အပ်သည်ဖြစ်၍ ငါတို့အား ရေရှည်ပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာ ဖြစ်ထွန်းပေလိမ့်မည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပြင်ဆင်ထားကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုသူတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ရည်မြော်၍ ထိုညောင်စောင်း၌ သံဃာဋိ (ဒုကုဋ်တော်) ကို ခင်းစေလျက် လျောင်းစက်တော်မူ၏။ 'ဥဋ္ဌာနသညံ မနသိ ကရိတွာ' ဟူသည်မှာ— 'ဤမျှသော အချိန်ကာလကို လွန်စေပြီးမှ ငါထအံ့' ဟူသော နိုးကြားရမည့်အမှတ်သညာကို စိတ်၌ ထားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ စိတ်၌ ထားတော်မူရာ၌လည်း ကျိန်းစက်တော်မမူဘဲ တရားတော်ကို ရိုသေခြင်းကြောင့် အရှင်မောဂ္ဂလာန်မထေရ်၏ တရားစကားကို နာယူတော်မူလျက်သာ ပြုတော်မူ၏။

อวสฺสุตปริยายนฺติ อวสฺสุตสฺส ปริยายํ, อวสฺสุตสฺส การณนฺติ อตฺโถ. อธิมุจฺจตีติ กิเลสาธิมุจฺจเนน อธิมุจฺจติ, คิทฺโธ โหติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทวเสน ปูติจิตฺโต โหติ. จกฺขุโตติ จกฺขุภาเวน. มาโรติ กิเลสมาโรปิ เทวปุตฺตมาโรปิ. โอตารนฺติ วิวรํ. อารมฺมณนฺติ ปจฺจยํ. นฬาคารติณาคารํ วิย หิ สวิเสวนานิ อายตนานิ, ติณุกฺกา วิย กิเลสุปฺปตฺติรหํ อารมฺมณํ, ติณุกฺกาย ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน องฺคารสฺสุชฺชลนํ วิย อารมฺมเณ อาปาถมาคเต กิเลสานํ อุปฺปตฺติ. เตน วุตฺตํ ลเภถ มาโร โอตารนฺติ.

'အဝဿုတပရိယာယံ' ဟူသည်မှာ (ရာဂစသည်ဖြင့်) စွတ်စိုခြင်း၏ အကြောင်း သို့မဟုတ် နည်းလမ်းဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဓိမုစ္စတိ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာဖြင့် စိတ်ကို အာရုံသို့ လွှတ်ခြင်း၊ မက်မောခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဗျာပဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ ဗျာပါဒလွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် ပျက်စီးဆွေးမြည့်သော စိတ်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'စက္ခုတော' ဟူသည်မှာ စက္ခု၏ အစွမ်းအားဖြင့် (မျက်စိမှတစ်ဆင့်) ဖြစ်သည်။ 'မာရော' ဟူသည်မှာ ကိလေသာမာရ်နှင့် ဒေဝပုတ္တမာရ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဩတာရံ' ဟူသည်မှာ အခွင့်အရေး (သို့မဟုတ်) အပေါက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အာရမ္မဏံ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရှင်းဦးအံ့— ကျူအိမ်၊ မြက်အိမ်တို့ကဲ့သို့ ကိလေသာကို မှီဝဲလွယ်သော စက္ခုစသည့် အာယတနတို့ကို ရှုမြင်အပ်၏။ မြက်မီးရှူးကဲ့သို့ ကိလေသာဖြစ်ရန် သင့်လျော်သော အာရုံကို ရှုမြင်အပ်၏။ မြက်မီးရှူးကို ထားတိုင်း ထားတိုင်းသော နေရာ၌ အိမ်ကို တောက်လောင်စေသကဲ့သို့၊ အာရုံသည် မျက်စိ၌ ထင်လာသောအခါ ကိလေသာများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'လဘေထ မာရော ဩတာရံ' (မာရ်နတ်သည် အခွင့်ကောင်းကို ရရှိလေ၏) ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

สุกฺกปกฺเข พหลมตฺติกปิณฺฑาวเลปนํ กูฏาคารํ วิย นิพฺพิเสวนานิ อายตนานิ, ติณุกฺกา วิย วุตฺตปการารมฺมณํ, ติณุกฺกาย ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน นิพฺพาปนํ วิย นิพฺพิเสวนานํ อายตนานํ อารมฺมเณ อาปาถมาคเต กิเลสปริฬาหสฺส อนุปฺปตฺติ. เตน วุตฺตํ เนว ลเภถ มาโร โอตารนฺติ.

ကောင်းသောဘက် (သုက္ကပက္ခ) ၌မူကား— ထူထပ်သော မြေစိုင်မြေစေးတို့ကို လိမ်းကျံထားပြီး (နွားချေးစိုတို့ဖြင့် ပြာသိုထားသော) တိုက်အိမ်ကဲ့သို့ ကိလေသာဆန့်ကျင်ဘက်ကို မှီဝဲသော (ကိလေသာ မငြိတွယ်သော) အာယတနတို့ကို ရှုမြင်အပ်၏။ မြက်မီးရှူးကဲ့သို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော အာရုံကို ရှုမြင်အပ်၏။ မြက်မီးရှူးကို ထားတိုင်း ထားတိုင်းသော နေရာ၌ မလောင်ကျွမ်းဘဲ ငြိမ်းအေးသွားသကဲ့သို့၊ ကိလေသာဆန့်ကျင်ဘက်ကို မှီဝဲသော အာယတနတို့၌ အာရုံသည် ထင်လာသော်လည်း ကိလေသာဟူသော မီးပူမလောင်ကျွမ်း၊ မဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'နေဝ လဘေထ မာရော ဩတာရံ' (မာရ်နတ်သည် အခွင့်ကောင်းကို လုံးဝ မရရှိနိုင်) ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

๗. ทุกฺขธมฺมสุตฺตวณฺณนา

၇. ဒုက္ခဓမ္မသုတ် အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီး၏။

๒๔๔. สตฺตเม [Pg.96] ทุกฺขธมฺมานนฺติ ทุกฺขสมฺภวธมฺมานํ. ปญฺจสุ หิ ขนฺเธสุ สติ เฉทนวธพนฺธนาทิเภทํ ทุกฺขํ สมฺภวติ, ตสฺมา เต ทุกฺขสมฺภวธมฺมตฺตา ทุกฺขธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. ตถา โข ปนสฺสาติ เตนากาเรนสฺส. ยถาสฺส กาเม ปสฺสโตติ เยนากาเรนสฺส กาเม ปสฺสนฺตสฺส. ยถา จรนฺตนฺติ เยนากาเรน จารญฺจ วิหารญฺจ อนุพนฺธิตฺวา จรนฺตํ. องฺคารกาสูปมา กามา ทิฏฺฐา โหนฺตีติ ปริเยฏฺฐิมูลกสฺส เจว ปฏิสนฺธิมูลกสฺส จ ทุกฺขสฺส วเสน องฺคารกาสุ วิย มหาปริฬาหาติ ทิฏฺฐา โหนฺติ. กาเม ปริเยสนฺตานญฺหิ นาวาย มหาสมุทฺโทคาหนอชปถสงฺกุปถปฏิปชฺชนอุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปกฺขนฺทนาทิวเสน ปริเยฏฺฐิมูลกมฺปิ, กาเม ปริภุญฺชนฺตานํ กามปริโภคเจตนาย จตูสุ อปาเยสุ ทินฺนปฏิสนฺธิมูลกมฺปิ มหาปริฬาหทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. เอวเมตสฺส ทุวิธสฺสาปิ ทุกฺขสฺส วเสน องฺคารกาสุ วิย มหาปริฬาหาติ ทิฏฺฐา โหนฺติ.

၂၄၄. သတ္တမသုတ်၌ 'ဒုက္ခဓမ္မာနံ' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ခန္ဓာငါးပါးတို့ ရှိလတ်သော် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း အစရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ဒုက္ခဖြစ်စေတတ်သော တရားများဖြစ်၍ 'ဒုက္ခဓမ္မ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ 'တထာ ခေါ ပနဿ' ဟူသည်မှာ (ကာမစ္ဆန္ဒ စသည်တို့ မကိန်းသော) ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုရဟန်းအား ဖြစ်သည်။ 'ယထဿ ကာမေ ပဿတော' ဟူသည်မှာ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမတို့ကို ရှုမြင်သော ထိုရဟန်း၏ ဖြစ်သည်။ 'ယထာ စရန္တံ' ဟူသည်မှာ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် စိတ်၏ကျက်စားခြင်းနှင့် ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၌ ကျက်စားမှုကို တစ်ဖန် အဖန်ဖန် လိုက်၍ ကျက်စားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အင်္ဂါရကာသူပမာ ကာမာ ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ' ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်ကို ရှာဖွေရခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲခြင်းနှင့် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့သည် မီးကျီးစုကဲ့သို့ ပြင်းစွာ ပူလောင်စေတတ်သည်ဟု မြင်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ကာမဂုဏ်တို့ကို ရှာဖွေသူတို့အား သင်္ဘောဖြင့် သမုဒ္ဒရာသို့ သက်ဝင်ရခြင်း၊ ဆိတ်မျက်နှာချင်းဆိုင် သွားနိုင်သောလမ်း (တောင်လမ်းကျဉ်း) ၌ သွားရခြင်း၊ ရန်သူနှစ်ဖက် စစ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ရာသို့ ဝင်ရခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှာမှီးခြင်းကို အရင်းပြုသော ဒုက္ခလည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်ကို သုံးဆောင်သူတို့အား မတရားသဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်းစေတနာကြောင့် အပါယ်လေးပါးတို့၌ ပေးအပ်သော ပဋိသန္ဓေကို အရင်းပြုသော ပြင်းစွာ ပူလောင်သော ဆင်းရဲဒုက္ခသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်မျိုးသော ဒုက္ခတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့သည် မီးကျီးစုကဲ့သို့ ပြင်းထန်စွာ ပူလောင်စေတတ်သည်ဟု မြင်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။

ทายนฺติ อฏวึ. ปุรโตปิ กณฺฏโกติ ปุริมปสฺเส วิชฺฌิตุกาโม วิย อาสนฺนฏฺฐาเนเยว ฐิตกณฺฏโก. ปจฺฉโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เหฏฺฐา ปน ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐานสฺส สนฺติเก, น อกฺกนฺตฏฺฐาเนเยว. เอวํ โส กณฺฏกคพฺภํ ปวิฏฺโฐ วิย ภเวยฺย. มา มํ กณฺฏโกติ มา มํ กณฺฏโก วิชฺฌีติ กณฺฏกเวธํ รกฺขมาโน.

'ဒါယံ' ဟူသည်မှာ တောကို ဆိုလိုသည်။ 'ပုရတောပိ ကဏ္ဋကော' ဟူသည်မှာ ရှေ့ဘက်၌ စူးတော့မည့်အလား ခြေ၏ အနီးအနား၌ တည်ရှိသော ဆူးသည် ရှိနေ၏ ဟူလိုသည်။ 'ပစ္ဆတော' (နောက်ဘက်၌) စသော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်၏။ ထူးခြားသည်မှာ အောက်ခြေဖြင့် နင်းမိသောနေရာ၏ အနီး၌သာ ဆူးရှိသည်မဟုတ်၊ နင်းမိသော နေရာ၌လည်း ဆူးရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူသည် ဆူးတောကြီးထဲသို့ ရောက်ရှိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ၏။ 'မာ မံ ကဏ္ဋကော' ဟူသည်မှာ 'ငါ့ကို ဆူးမစူးပါစေနှင့်' ဟု ဆူးစူးမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် သတိထား စောင့်ရှောက်နေခြင်း ဖြစ်သည်။

ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโทติ สติยา อุปฺปาโทเยว ทนฺโธ, อุปฺปนฺนมตฺตาย ปน ตาย กาจิ กิเลสา นิคฺคหิตาว โหนฺติ, น สณฺฐาตุํ สกฺโกนฺติ. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ ราคาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทุติยชวนวาเรน ‘‘กิเลสา เม อุปฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ตติเย ชวนวาเร สํวรชวนํเยว ชวติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ วิปสฺสโก ตติยชวนวาเร กิเลเส นิคฺคณฺเหยฺย. จกฺขุทฺวาเร ปน อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต ภวงฺคํ อาวฏฺเฏตฺวา อาวชฺชนาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ โวฏฺฐพฺพนานนฺตรํ สมฺปตฺตกิเลสชวนวารํ นิวตฺเตตฺวา กุสลเมว อุปฺปาเทติ. อารทฺธวิปสฺสกานญฺหิ อยมานิสํโส ภาวนาปฏิสงฺขาเน ปติฏฺฐิตภาวสฺส.

ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ‘ဒန္ဓော သတုပ္ပါဒေါ’ ဟူသည်မှာ သတိဖြစ်ပေါ်မှု နှေးကွေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သို့ရာတွင် ထိုသတိသည် ဖြစ်ပေါ်လာရုံမျှဖြင့် အချို့သော ကိလေသာတို့ကို တည်ခွင့်မပေးဘဲ နှိပ်ကွပ်ပြီးသား ဖြစ်စေသဖြင့် ထိုကိလေသာတို့သည် မတည်တံ့နိုင်ကြကုန်။ အမှန်စင်စစ် စက္ခုဒွါရ၌ ရာဂစသော ကိလေသာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ဒုတိယဇောဝါရ၌ ‘ငါ့အား ကိလေသာများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီ’ ဟု သိရှိ၍ တတိယဇောဝါရ၌ သံဝရဇောကိုသာ စောစေ၏။ ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်သန်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တတိယဇောဝါရ၌ ဖြစ်သော ကိလေသာတို့ကို နှိပ်ကွပ်နိုင်ခြင်းမှာ အံ့ဩဖွယ် မရှိလှပေ။ စင်စစ်သော်ကား စက္ခုဒွါရ၌ လိုလားအပ်သော ဣဋ္ဌာရုံ ထင်လာသောအခါ ဘဝင်ကို လည်စေ၍ အာဝဇ္ဇန်း စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ဝုဋ္ဌော၏ အခြားမဲ့၌ ရောက်လတ္တံ့သော ကိလေသာဇောဝါရကို တားဆီး၍ ကုသိုလ်ဇောကိုသာ ဖြစ်စေ၏။ အမှန်အားဖြင့် ဤအကျိုးအာနိသင်သည် အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသော ယောဂီတို့၏ မိမိအားထုတ်အပ်သော ဘာဝနာကို အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်ခြင်း၌ အမြဲမပြတ် တည်တံ့သော အဖြစ်ကြောင့် ရရှိသော အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သည်။

อภิหฏฺฐุํ [Pg.97] ปวาเรยฺยุนฺติ สุทินฺนตฺเถรสฺส วิย รฏฺฐปาลกุลปุตฺตสฺส วิย จ กาเยน วา สตฺต รตนานิ อภิหริตฺวา วาจาย วา ‘‘อมฺหากํ ธนโต ยตฺตกํ อิจฺฉสิ, ตตฺตกํ คณฺหา’’ติ วทนฺตา ปวาเรยฺยุํ. อนุทหนฺตีติ สรีเร ปลิเวฐิตตฺตา อุณฺหปริฬาหํ ชเนตฺวา อนุทหนฺติ. สญฺชาตเสเท วา สรีเร ลคฺคนฺตา อนุเสนฺตีติปิ อตฺโถ. ยญฺหิ ตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตนฺติ อิทํ ยสฺมา จิตฺเต อนาวฏฺฏนฺเต ปุคฺคลสฺส อาวฏฺฏนํ นาม นตฺถิ. เอวรูปญฺหิ จิตฺตํ อนาวฏฺฏนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาพลเมว ทีปิตํ.

‘အဘိဟဋ္ဌုံ ပဝါရေယျုံ’ ဟူသည်ကား သုဒိန်မထေရ်အား ဖိတ်ကြားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရဋ္ဌပါလ အမျိုးကောင်းသားအား ဖိတ်ကြားသကဲ့သို့လည်းကောင်း ကိုယ်ဖြင့် ရတနာခုနစ်ပါးတို့ကို ရှေးရှုဆောင်ယူ၍ ဖြစ်စေ၊ နှုတ်ဖြင့် ‘ကျွန်ုပ်တို့၏ ဥစ္စာစုမှ အလိုရှိသမျှ ဥစ္စာကို ယူတော်မူပါ’ ဟု ပြောဆို၍ ဖြစ်စေ ဖိတ်ကြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနုဒဟန္တိ’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်၌ ရစ်ပတ်ထားခြင်းကြောင့် ပူလောင်အိုက်စပ်မှုကို ဖြစ်စေ၍ လောင်မြိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ချွေးထွက်နေသော ကိုယ်၌ ငြိကပ်လျက် ကပ်ငြိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟုလည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ‘ယံဟိ တံ ဘိက္ခဝေ စိတ္တံ’ ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ စိတ်သည် လူဝတ်လဲရန် မလည်ပတ်ပါက ပုဂ္ဂိုလ်၏ လူဝတ်လဲခြင်း (လည်ခြင်း) မည်သည် မရှိနိုင်ပေ။ ဤသို့သော စိတ်သည် လူဝတ်လဲရန် နောက်ပြန်မလှည့်တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် ဤသုတ်၌ ဝိပဿနာ၏ အစွမ်း (ဝိပဿနာအကျိုး) ကိုသာလျှင် ပြတော်မူသည်။

๘. กึสุโกปมสุตฺตวณฺณนา

၈. ကိံသုကောပမသုတ်အဖွင့်

๒๔๕. อฏฺฐเม ทสฺสนนฺติ ปฐมมคฺคสฺเสตํ อธิวจนํ. ปฐมมคฺโค หิ กิเลสปหานกิจฺจํ สาเธนฺโต ปฐมํ นิพฺพานํ ปสฺสติ, ตสฺมา ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. โคตฺรภุญาณํ ปน กิญฺจาปิ มคฺคโต ปฐมตรํ ปสฺสติ, ปสฺสิตฺวา ปน กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กิเลสปหานสฺส อภาเวน น ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. อปิจ จตฺตาโรปิ มคฺคา ทสฺสนเมว. กสฺมา? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ทสฺสนํ วิสุชฺฌติ, ผลกฺขเณ วิสุทฺธํ. สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคกฺขเณ วิสุชฺฌติ, ผลกฺขเณ วิสุทฺธนฺติ เอวํ กเถนฺตานํ ภิกฺขูนํ สุตฺวา โส ภิกฺขุ ‘‘อหมฺปิ ทสฺสนํ วิโสเธตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐิโต ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสามี’’ติ ตํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ ปุจฺฉิ. โส ผสฺสายตนกมฺมฏฺฐานิโก ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ วเสน รูปารูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. เอตฺถ หิ ปุริมานิ ปญฺจ อายตนานิ รูปํ, มนายตนํ อรูปํ. อิติ โส อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ.

၂၄၅. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဒဿန’ ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်၏ အမည်တည်း။ သောတာပတ္တိမဂ်သည် ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေလျက် နိဗ္ဗာန်ကို ရှေးဦးစွာ မြင်တတ်သောကြောင့် ‘ဒဿန’ ဟု ဆိုရသည်။ ဂေါတြဘူဉာဏ်သည် မဂ်ထက်ဦးစွာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သော်လည်း ကိလေသာကို ပယ်သတ်ခြင်းတည်းဟူသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိသောကြောင့် ‘ဒဿန’ ဟု မဆိုအပ်ပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့် မဂ်လေးပါးလုံးကိုပင် ‘ဒဿန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ ဒဿနမည်သော အရိယမဂ်သည် စင်ကြယ်ဆဲဖြစ်ပြီး ဖိုလ်ခဏ၌ စင်ကြယ်ပြီး ဖြစ်၏။ သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်ခဏ၌ စင်ကြယ်ဆဲဖြစ်ပြီး ဖိုလ်ခဏ၌ စင်ကြယ်ပြီး ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ ဟောတော်မူကြသော ရဟန်းတို့၏ အထံမှ ကြားနာရ၍ ထိုရဟန်းသည် ‘ငါသည်လည်း ဒဿနမည်သော မဂ်လေးပါးကို စင်ကြယ်စေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ပြီးလျှင် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိဖြင့် စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ နေအံ့’ ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် ထိုရဟန်းထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ဤသို့ မေးမြန်းလေ၏။ ထိုမေးအပ်သော ရဟန်းသည် ဖဿာယတနခြောက်ပါး ကမ္မဋ္ဌာန်းရှိသူဖြစ်၍ ဖဿာယတနခြောက်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့သူ ဖြစ်၏။ ဤဖဿာယတနခြောက်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော စက္ခာယတနစသည့် အာယတနငါးပါးသည် ရုပ်တရားဖြစ်ပြီး မနာယတနသည် နာမ်တရားဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုရဟန်းသည် မိမိမျက်မှောက်ပြုအပ်သော မဂ်ခရီး (ဆဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာန်း) ကိုသာ ဟောကြားလေ၏။

อสนฺตุฏฺโฐติ ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตตฺตา อสนฺตุฏฺโฐ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กเถสิ. สกฺกา นุ โข ปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ปาปุณิตุ’’นฺติ? ตโต นํ ปุจฺฉิ – ‘‘อาวุโส, ตฺวํเยว นุ โข อิทํ ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ชานาสิ, อุทาหุ อญฺเญปิ ชานนฺตา อตฺถี’’ติ. อตฺถาวุโส, อสุกวิหาเร อสุกตฺเถโร นามาติ. โส ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. เอเตนุปาเยน อญฺญมฺปิ อญฺญมฺปีติ.

‘အသန္တုဋ္ဌော’ ဟူသည်ကား အစိတ်အပိုင်းမျှသာရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဟောကြားအပ်သောကြောင့် မရောင့်ရဲနိုင်ဖြစ်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမေးမြန်းသော ရဟန်းအား ဤသို့ အကြံဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏— ‘ဤရဟန်းသည် အစိတ်အပိုင်းမျှသာဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဟောကြားပေသည်။ အစိတ်အပိုင်းမျှသာဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိဖြင့် စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်နိုင်ပါမည်လော’ ဟု ကြံစည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းကို ‘ငါ့ရှင်၊ သင်သည်သာ ဤဒဿနဝိသုဒ္ဓိဖြင့် စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိပါသလော၊ သို့မဟုတ် အခြားသိသောသူများလည်း ရှိပါသေးသလော’ ဟု မေးမြန်း၏။ ‘ငါ့ရှင်၊ အသုကကျောင်းတိုက်၌ အသုကမထေရ် အမည်ရှိသော အခြားရဟန်းတစ်ပါး ရှိပါသေးသည်’ ဟု ပြန်လည်ဖြေကြားသော် ထိုရဟန်းထံသို့လည်း ချဉ်းကပ်၍ မေးမြန်းပြန်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း အခြားရဟန်းတစ်ပါးပြီးတစ်ပါးသို့ ချဉ်းကပ်ကာ မေးမြန်းလေ၏။

เอตฺถ [Pg.98] จ ทุติโย ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานิโก รูปกฺขนฺธวเสน รูปํ, เสสกฺขนฺธวเสน นามนฺติ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา อนุกฺกเมน อรหตฺตํ ปตฺโต. ตสฺมา โสปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ, ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวาว กถิตํ, อิมินา นิปฺปเทเสสู’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตเถว ตํ ปุจฺฉิตฺวา ปกฺกามิ.

ထိုမေးမြန်းအပ်သော ရဟန်းလေးပါးတို့အနက် ဒုတိယရဟန်းသည် ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာန်းကို လက်စွဲပြုသောသူ ဖြစ်၍ ရူပက္ခန္ဓာ၏အစွမ်းဖြင့် ရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော နာမက္ခန္ဓာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နာမ်ကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ အစဉ်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဒုတိယရဟန်းသည်လည်း မိမိမျက်မှောက်ပြုအပ်သော မဂ်ခရီး (ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာန်း) ကိုသာ ဟောကြားလေ၏။ သို့သော် ဤမေးမြန်းသော ရဟန်းသည် ‘ဤရဟန်းတို့၏ စကားသည် အချင်းချင်း မညီညွတ်ကြပေ၊ ပထမရဟန်းသည် အကြွင်းရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဟောကြားခဲ့ပြီး ဤဒုတိယရဟန်းသည် အကြွင်းမရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဟောကြားခဲ့၏’ ဟု မရောင့်ရဲနိုင် ဖြစ်လျက် ထိုနည်းတူစွာ ထိုဒုတိယရဟန်းကို မေးမြန်းပြီးလျှင် ဖဲသွားလေ၏။

ตติโย มหาภูตกมฺมฏฺฐานิโก จตฺตาริ มหาภูตานิ สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ ปริคฺคเหตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, ตสฺมา อยมฺปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ, ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตํ, ทุติเยน นิปฺปเทเสสุ, ตติเยน อติสปฺปเทเสสู’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตเถว ตํ ปุจฺฉิตฺวา ปกฺกามิ.

တတိယရဟန်းသည် မဟာဘူတကမ္မဋ္ဌာန်းကို လက်စွဲပြုသောသူ ဖြစ်၍ မဟာဘုတ်ကြီးလေးပါးတို့ကို အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ဤတတိယရဟန်းသည်လည်း မိမိမျက်မှောက်ပြုအပ်သော မဂ်ခရီး (မဟာဘူတကမ္မဋ္ဌာန်း) ကိုသာ ဟောကြားလေ၏။ သို့သော် ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးသော ရဟန်းသည် ‘ဤရဟန်းတို့၏ စကားသည် အချင်းချင်း မညီညွတ်ကြပေ၊ ပထမရဟန်းသည် အကြွင်းရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဟောခဲ့၏။ ဒုတိယရဟန်းသည် အကြွင်းမရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဟောခဲ့၏။ တတိယရဟန်းသည်ကား အလွန်ကျဉ်းမြောင်းသော အအစိတ်အပိုင်းမျှသာရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ တည်၍ ဟောခဲ့၏’ ဟု မရောင့်ရဲနိုင် ဖြစ်လျက် ထိုနည်းတူစွာ ထိုတတိယရဟန်းကို မေးမြန်းပြီးလျှင် ဖဲသွားလေ၏။

จตุตฺโถ เตภูมกกมฺมฏฺฐานิโก. ตสฺส กิร สมปฺปวตฺตา ธาตุโย อเหสุํ, กลฺลสรีรํ พลปตฺตํ, กมฺมฏฺฐานานิปิสฺส สพฺพาเนว สปฺปายานิ, อตีตา วา สงฺขารา โหนฺตุ อนาคตา วา ปจฺจุปฺปนฺนา วา กามาวจรา วา รูปาวจรา วา อรูปาวจรา วา, สพฺเพปิ สปฺปายาว. อสปฺปายกมฺมฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. กาเลสุปิ ปุเรภตฺตํ วา โหตุ ปจฺฉาภตฺตํ วา ปฐมยามาทโย วา, อสปฺปาโย กาโล นาม นตฺถิ. ยถา นาม จาริภูมึ โอติณฺโณ มหาหตฺถี หตฺเถน คเหตพฺพํ หตฺเถเนว ลุญฺจิตฺวา คณฺหาติ, ปาเทหิ ปหริตฺวา คเหตพฺพํ ปาเทหิ ปหริตฺวา คณฺหาติ, เอวเมว สกเล เตภูมกธมฺเม กลาปคฺคาเหน คเหตฺวา สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺโต, ตสฺมา เอโสปิ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว กเถสิ. อยํ ปน ‘‘อิเมสํ อญฺญมญฺญํ น สเมติ. ปฐเมน สปฺปเทสสงฺขาเรสุ ฐตฺวา กถิตํ, ทุติเยน นิปฺปเทเสสุ, ปุน ตติเยน สปฺปเทเสสุ, จตุตฺเถน นิปฺปเทเสสุเยวา’’ติ อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, อิทํ ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานํ ตุมฺเหหิ อตฺตโนว ธมฺมตาย ญาตํ, อุทาหุ เกนจิ โว อกฺขาต’’นฺติ? อาวุโส, มยํ กึ ชานาม? อตฺถิ ปน สเทวเก โลเก สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตํ นิสฺสาเยตํ อมฺเหหิ ญาตนฺติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อิเม ภิกฺขู มยฺหํ อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ, อหํ สพฺพญฺญุพุทฺธเมว ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสามี’’ติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

စတုတ္ထရဟန်းကား တေဘုမ္မကကမ္မဋ္ဌာန်း ရှိသူဖြစ်၏။ ထိုစတုတ္ထရဟန်းအား ဓာတ်တို့သည် အညီအမျှ ဖြစ်ကုန်သတတ်။ ခန့်ကျန်းသောကိုယ်သည် အားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားလုံးသည်လည်း ထိုရဟန်းအား သင့်လျော် လျောက်ပတ်ကုန်၏။ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သောလည်းကောင်း၊ ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ ဖြစ်ကုန်သောလည်းကောင်း သင်္ခါရတရားအားလုံးသည် သင့်လျော် လျောက်ပတ်သည်ချည်း ဖြစ်၏။ မသင့်လျော်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူ၍ မရှိပေ။ ကာလတို့တွင်လည်း ဆွမ်းမစားမီဖြစ်စေ၊ ဆွမ်းစားပြီးနောက်ဖြစ်စေ၊ ပထမယာမ် စသည်တို့၌ဖြစ်စေ မသင့်လျော်သော ကာလဟူ၍ မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ကျက်စားရာအရပ်သို့ သက်ဆင်းသော ဆင်ပြောင်ကြီးသည် နှာမောင်းဖြင့် နှုတ်ယူအပ်သော အစာကို နှာမောင်းဖြင့်သာလျှင် နှုတ်၍ ယူ၏။ ခြေတို့ဖြင့် နင်းခြေ၍ ယူအပ်သော အစာကို ခြေတို့ဖြင့် နင်းခြေ၍ ယူသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ဤစတုတ္ထရဟန်းသည်လည်း အလုံးစုံသော တေဘုမ္မကတရားတို့ကို အုပ်စုအလိုက် ကောက်ယူ ဆင်ခြင်သုံးသပ်လျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းသည်လည်း မိမိမျက်မှောက်ပြုအပ်သော မဂ်ခရီး (တေဘုမ္မကကမ္မဋ္ဌာန်း) ကိုသာ ဟောကြားလေ၏။ သို့သော် ဤမေးမြန်းသော ရဟန်းသည် ‘ဤရဟန်းလေးပါးတို့၏ စကားသည် အချင်းချင်း မညီညွတ်ကြပေ။ ပထမရဟန်းသည် အကြွင်းရှိသော သင်္ခါရတရား၌ တည်၍ ဟော၏။ ဒုတိယရဟန်းသည် အကြွင်းမရှိသော သင်္ခါရတရား၌ တည်၍ ဟော၏။ တစ်ဖန် တတိယရဟန်းသည် အကြွင်းရှိသော သင်္ခါရတရား၌ တည်၍ ဟော၏။ စတုတ္ထရဟန်းကား အကြွင်းမရှိသော သင်္ခါရတရား၌သာ တည်၍ ဟော၏’ ဟု မရောင့်ရဲနိုင် ဖြစ်လျက် ထိုစတုတ္ထရဟန်းကို ‘ငါ့ရှင်၊ ဤဒဿနဝိသုဒ္ဓိဖြင့် စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်ကို သင်တို့သည် မိမိတို့ဘာသာ မိမိတို့သဘောဖြင့်သာ သိကြသလော၊ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ဆရာက သင်တို့အား ဟောကြားခဲ့သလော’ ဟု မေးမြန်း၏။ ‘ငါ့ရှင်၊ ကျွန်ုပ်တို့သည် ဆရာမပြဘဲ ကိုယ်တိုင် အဘယ်သို့ သိနိုင်ပါမည်နည်း။ သို့သော် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ သဗ္ဗညု မြတ်စွာဘုရား ရှိတော်မူပါ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို အမှီပြု၍ ဤဒဿနဝိသုဒ္ဓိဖြင့် စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ကျွန်ုပ်တို့ သိရပါသည်’ ဟု ပြန်လည်ဖြေကြားလေ၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းသည် ‘ဤရဟန်းတို့သည် ငါ၏ အလိုဆန္ဒကို ယူ၍ ဟောကြားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ငါသည်လည်း သဗ္ဗညု မြတ်စွာဘုရားထံသို့သာ ချဉ်းကပ် မေးမြန်း၍ ယုံမှားကင်းစင်အောင် ပြုအံ့’ ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာ အရပ်သို့ ချဉ်းကပ်လေ၏။

ภควา [Pg.99] ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘เยหิ เต ปญฺโห กถิโต, เต จตฺตาโรปิ ขีณาสวา, สุกถิตํ เตหิ, ตฺวํ ปน อตฺตโน อนฺธพาลตาย ตํ น สลฺลกฺเขสี’’ติ น เอวํ วิเหเสสิ. การกภาวํ ปนสฺส ญตฺวา ‘‘อตฺถคเวสโก เอส, ธมฺมเทสนาย เอว นํ พุชฺฌาเปสฺสามี’’ติ กึสุโกปมํ อาหริ. ตตฺถ ภูตํ วตฺถุํ กตฺวา เอวมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ – เอกสฺมึ กิร มหานคเร เอโก สพฺพคนฺถธโร พฺราหฺมณเวชฺโช ปณฺฑิโต ปฏิวสติ. อเถโก นครสฺส ปาจีนทฺวารคามวาสี ปณฺฑุโรคปุริโส ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เวชฺชปณฺฑิโต เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา ‘‘เกนตฺเถน อาคโตสิ ภทฺรมุขา’’ติ, ปุจฺฉิ. โรเคนมฺหิ, อยฺย, อุปทฺทุโต, เภสชฺชํ เม กเถหีติ. เตน หิ, โภ, คจฺฉ, กึสุกรุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา, โสเสตฺวา ฌาเปตฺวา, ตสฺส ขาโรทกํ คเหตฺวา อิมินา จิมินา จ เภสชฺเชน โยเชตฺวา, อริฏฺฐํ กตฺวา ปิว, เตน เต ผาสุกํ ภวิสฺสตีติ. โส ตถา กตฺวา นิโรโค พลวา ปาสาทิโก ชาโต.

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်း၏စကားကို ကြားတော်မူသော်လည်း 'သင့်အား ပြဿနာကို ဖြေဆိုခဲ့သော ထိုရဟန်းလေးပါးလုံးသည် အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန်းမြတ်များပင် ဖြစ်ကြသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် ကောင်းစွာ ဖြေဆိုခဲ့ကြသည်။ သို့သော် သင်သည် မိမိ၏ အလွန်မိုက်မဲမှုကြောင့် ထိုဖြေဆိုချက်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားမလည်နိုင် ဖြစ်နေရသည်' ဟု ဤသို့ စိတ်ပျက်ဖွယ် စကားမျိုးကို မိန့်ကြား၍ ညှဉ်းဆဲတော်မမူပေ။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းမေးသော ရဟန်း၏ ဘာဝနာအားထုတ်ခြင်းအမှုကို ပြုသော ရဟန်းကောင်း၏ အဖြစ်ကို သိတော်မူသဖြင့် 'ဤရဟန်းသည် တရားတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှာဖွေစူးစမ်းတတ်သော ရဟန်းတည်း၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ပေါက်ပင်ဥပမာဖြင့် သိစေအံ့' ဟု ပေါက်ပင်ဥပမာကို ဆောင်တော်မူ၏။ ထိုပေါက်ပင်ဥပမာ၌ ထင်ရှားသော ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းကို ပြု၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ ထင်ရှားပြအပ်၏ - တစ်ခုသော မြို့ကြီး၌ ဆေးကျမ်းအားလုံးကို နှုတ်ငုံဆောင်သော ပညာရှိ ပုဏ္ဏားဆရာတစ်ဦး နေထိုင်သတတ်။ ထိုအခါ မြို့၏ အရှေ့တံခါးအနီးရွာ၌ နေထိုင်သော ကိုယ်ဖျော့တော့သော ရောဂါ (ပဏ္ဍုရောဂါ) ရှိသော အမျိုးသားတစ်ဦးသည် ထိုသမားတော်ထံသို့ လာရောက်၍ ရှိခိုးလျက် ရပ်နေ၏။ သမားတော်သည် ထိုသူနှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ခွန်းဆက်ပြီးသော် 'အမောင်လုလင်၊ ဘယ်ကိစ္စကြောင့် လာသနည်း' ဟု မေး၏။ ထိုသူကလည်း 'အရှင်၊ ကျွန်ုပ်သည် ရောဂါနှိပ်စက်ခြင်းကို ခံနေရပါသည်။ ကျွန်ုပ်အား ဆေးနည်းကို ပြောကြားပေးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါ သမားတော်က 'အမောင်လုလင်၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သွားပေလော့။ ပေါက်ပင်ကို ဖြတ်၍ ခြောက်သွေ့စေပြီး မီးရှို့ကာ ထိုပေါက်သားပြာရည်ကို ယူလျက် ဤဆေးမျိုးစုံနှင့် ဖက်စပ်၍ ရက်သန့်ဆေးပြုလုပ်ကာ သောက်လော့။ ထိုသို့ သောက်ပါက ရောဂါကင်းဝေး၍ ကျန်းမာချမ်းသာလိမ့်မည်' ဟု ညွှန်ကြား၏။ ထိုသူနာသည်လည်း ဆရာညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ကုသသဖြင့် ရောဂါကင်းဝေးကာ အားအင်ပြည့်ဖြိုးပြီး ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ကိုယ်ရေကိုယ်သားနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်လာလေ၏။

อถญฺโญ ทกฺขิณทฺวารคามวาสี ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร ‘‘อสุโก กิร เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ สุตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ. กึสุการิฏฺเฐน นาม, คจฺฉ ตฺวมฺปิ กโรหีติ. โสปิ ตถา กตฺวา ตาทิโสว ชาโต.

ထိုအခါ မြို့၏ တောင်ဘက်တံခါးအနီးရွာ၌ နေထိုင်သော အခြားအမျိုးသားတစ်ဦးသည်လည်း ထိုပဏ္ဍုရောဂါဖြင့်ပင် စွဲကပ်ဝေဒနာ ခံစားနေရသဖြင့် 'မည်သူသည် ဆေးကုသမှုပြု၍ ရောဂါပျောက်ကင်းသွားပြီ' ဟု ကြားသိရသဖြင့် ထိုအရှေ့ရွာသားထံသို့ သွားရောက်ကာ 'အဆွေ... သင်သည် အဘယ်ဆေးဝါးဖြင့် ရောဂါပျောက်ကင်း ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်သနည်း' ဟု မေး၏။ ထိုသူကလည်း 'အဆွေ... ပေါက်သားပြာရည် ရက်သန့်ဆေးဖြင့် ရောဂါပျောက်ကင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ သင်လည်း သွား၍ ထိုဆေးကို ဖော်စပ်ကုသပါလော့' ဟု ပြောကြား၏။ ထိုတောင်ရွာသားသည်လည်း ထိုအတိုင်း ဆေးဖော်စပ်ကုသသဖြင့် ရှေးဦးလူကဲ့သို့ပင် ရောဂါကင်းစင် ကျန်းမာလာလေ၏။

อถญฺโญ ปจฺฉิมทฺวารคามวาสี…เป… อุตฺตรทฺวารคามวาสี ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร ‘‘อสุโก กิร เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ? กึสุการิฏฺเฐน นาม, คจฺฉ ตฺวมฺปิ กโรหีติ. โสปิ ตถา กตฺวา ตาทิโสว ชาโต.

ထိုနည်းတူစွာပင် မြို့၏ အနောက်ဘက်တံခါးအနီးရွာ၌ နေထိုင်သော အခြားအမျိုးသားတစ်ဦးသည်လည်းကောင်း၊ ...၎င်းပြင်... မြောက်ဘက်တံခါးအနီးရွာ၌ နေထိုင်သော အခြားအမျိုးသားတစ်ဦးသည်လည်းကောင်း ထိုရောဂါဖြင့်ပင် စွဲကပ်ခံစားနေရသဖြင့် 'မည်သူသည် ဆေးကုသ၍ ရောဂါကင်းဝေးသွားပြီ' ဟု ကြားသိရသဖြင့် ထိုသူထံသို့ သွားရောက်ကာ 'အဆွေ... သင်သည် အဘယ်ဆေးဖြင့် ရောဂါကင်းဝေး ချမ်းသာသနည်း' ဟု မေး၏။ ထိုသူကလည်း 'အဆွေ... ပေါက်သားပြာရည် ရက်သန့်ဆေးဖြင့် ရောဂါကင်းဝေး ချမ်းသာရခြင်း ဖြစ်၏။ သင်လည်း သွား၍ ထိုဆေးကို ဖော်စပ်ကုသပါလော့' ဟု လမ်းညွှန်၏။ ထိုသူသည်လည်း ထိုအတိုင်း ဆေးဖော်စပ်ကုသသဖြင့် ရှေးဦးလူကဲ့သို့ပင် ရောဂါကင်းစင် ကျန်းမာလာလေ၏။

อถญฺโญ ปจฺจนฺตวาสี อทิฏฺฐปุพฺพกึสุโก เอโก ปุริโส เตเนว โรเคน อาตุโร จิรํ ตานิ ตานิ เภสชฺชานิ กตฺวา โรเค อวูปสมมาเน ‘‘อสุโก กิร นครสฺส ปาจีนทฺวารคามวาสี ปุริโส เภสชฺชํ กตฺวา อโรโค ชาโต’’ติ สุตฺวา ‘‘คจฺฉามหมฺปิ, เตน กตเภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ทณฺฑโมลุพฺภ อนุปุพฺเพน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘เกน เต, สมฺม, ผาสุกํ ชาต’’นฺติ ปุจฺฉิ. กึสุการิฏฺเฐน สมฺมาติ. กีทิโส [Pg.100] ปน โส กึสุโกติ. ฌาปิตคาเม ฐิตฌามถูโณ วิยาติ. อิติ โส ปุริโส อตฺตนา ทิฏฺฐากาเรนว กึสุกํ อาจิกฺขิ. เตน หิ ทิฏฺฐกาเล กึสุโก ปติตปตฺโต ขาณุกกาเล ทิฏฺฐตฺตา ตาทิโสว โหติ.

ထိုအခါ နယ်စွန်ပြည်ဖျား တောတွင်း၌နေထိုင်ပြီး ပေါက်ပင်ကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသော အခြားအမျိုးသားတစ်ဦးသည်လည်း ထိုရောဂါဖြင့်ပင် ခံစားနေရကာ အချိန်ကြာမြင့်စွာ အမျိုးမျိုးသော ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသသော်လည်း ရောဂါမသက်သာသဖြင့် 'မြို့တော်၏ အရှေ့တံခါးအနီးရွာ၌ နေထိုင်သော အမျိုးသားတစ်ဦးသည် ဆေးကုသသဖြင့် ရောဂါပျောက်ကင်းသွားပြီ' ဟု ကြားသိရသဖြင့် 'ငါသည်လည်း သွားအံ့၊ ထိုသူကုသခဲ့သော ဆေးဝါးဖြင့်ပင် ကုသအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ တောင်ဝှေးကို ထောက်လျက် တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် ထိုသူ၏ထံသို့ သွားရောက်ကာ 'အဆွေ... သင်သည် အဘယ်ဆေးဖြင့် ရောဂါကင်းဝေး ချမ်းသာသနည်း' ဟု မေး၏။ ထိုသူက 'အဆွေ... ပေါက်သားပြာရည် ရက်သန့်ဆေးဖြင့် ရောဂါကင်းဝေး ချမ်းသာရခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ တောတွင်းသားက 'အချင်း... ထိုပေါက်ပင်သည် အဘယ်သို့သော သဏ္ဌာန်ရှိသနည်း' ဟု မေးရာ၊ 'အဆွေ... မီးလောင်ထားသောရွာ၌ မတ်မတ်ကျန်ရစ်သည့် မီးလောင်ငုတ်တိုင်နှင့် တူ၏' ဟု ပြန်ပြော၏။ ထိုသို့ ထိုအရှေ့ရွာသားသည် မိမိကိုယ်တိုင် မြင်ဖူးသည့် အခြေအနေအတိုင်း ပေါက်ပင်အကြောင်းကို ပြောပြခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူသည် ပေါက်ပင်ကို မြင်ရစဉ်အခါက အရွက်များ ကြွေကျပြီး သစ်ငုတ်တိုဖြစ်နေသော ကာလ၌ မြင်ခဲ့ရသဖြင့် ပေါက်ပင်သည် ထိုကဲ့သို့သော မီးလောင်ငုတ်တိုင်နှင့်သာ တူနေသောကြောင့် ဖြစ်၏။

โส ปน ปุริโส สุตมงฺคลิกตฺตา ‘‘อยํ ‘ฌาปิตคาเม ฌามถูโณ วิยา’ติ อาห, อมงฺคลเมตํ. เอตสฺมิญฺหิ เม เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิสฺสตี’’ติ ตสฺส เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ นุ โข, โภ, ตฺวญฺเญว กึสุกํ ชานาสิ, อุทาหุ อญฺโญปิ อตฺถี’’ติ. อตฺถิ, โภ, ทกฺขิณทฺวารคาเม อสุโก นามาติ. โส ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ, สฺวาสฺส ปุปฺผิตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘โลหิตโก กึสุโก’’ติ อาห. โส ‘‘อยํ ปุริเมน วิรุทฺธํ อาห, กาฬโก โลหิตกโต สุวิทูรทูเร’’ติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ปน, โภ, อญฺโญปิ โกจิ กึสุกทสฺสาวี, เยน กึสุโก ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อตฺถิ ปจฺฉิมทฺวารคาเม อสุโก นามา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. สฺวาสฺส ผลิตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘โอจิรกชาโต อาทินฺนสิปาฏิโก’’ติ อาห. ผลิตกาลสฺมิญฺหิ กึสุโก โอลมฺพมานจีรโก วิย อโธมุขํ กตฺวา คหิตอสิโกโส วิย จ สิรีสรุกฺโข วิย จ ลมฺพมานผโล โหติ. โส ‘‘อยํ ปุริเมหิ วิรุทฺธํ อาห, น สกฺกา อิมสฺส วจนํ คเหตุ’’นฺติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ปน, โภ, อญฺโญปิ โกจิ กึสุกทสฺสาวี, เยน กึสุโก ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อตฺถิ อุตฺตรทฺวารคาเม อสุโก นามา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ. โส อสฺส สญฺฉนฺนปตฺตกาเล ทิฏฺฐตฺตา อตฺตโน ทสฺสนานุรูเปน ‘‘พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย’’ติ อาห. สนฺทจฺฉาโย นาม สํสนฺทิตฺวา ฐิตจฺฉาโย.

သို့သော် ထိုတောတွင်းသားသည် စကားအကြားအမြင်ကို မင်္ဂလာဟု ယူဆသော အယူရှိသူ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဤသူသည် မီးလောင်ထားသောရွာရှိ မီးလောင်ငုတ်နှင့် တူ၏ဟု ပြောဆိုခဲ့၏။ ဤသည်မှာ အမင်္ဂလာစကား ဖြစ်သည်။ ဤဆေးကို ငါ ဖော်စပ်သောက်သော်လည်း ငါ၏ရောဂါသည် ငြိမ်းအံ့မထင်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုသူ၏အဖြေကို အားမရသဖြင့် 'အချင်း... သင်တစ်ဦးတည်းသာ ပေါက်ပင်အကြောင်းကို သိသလော၊ သို့မဟုတ် အခြားသိသူများလည်း ရှိသေးသလော' ဟု ထပ်မေး၏။ ထိုသူကလည်း 'အချင်း... တောင်ဘက်တံခါးအနီးရွာ၌ မည်သူမည်ဝါဟူ၍ ရှိပါသေး၏' ဟု ဆိုသဖြင့် ထိုတောင်ရွာသားထံသို့ သွားရောက်မေးမြန်းရာ၊ ထိုသူသည် ပေါက်ပင်ပွင့်သောကာလ၌ မြင်ခဲ့ဖူးသဖြင့် မိမိအမြင်အတိုင်း 'ပေါက်ပင်သည် နီမြန်းသောအဆင်းရှိ၏' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ တောတွင်းသားသည် 'ဤသူပြောသည်မှာ ရှေးဦးလူပြောသည်နှင့် ဆန့်ကျင်နေဘိ၏။ မီးလောင်ငုတ်အမည်းနှင့် နီမြန်းသောအဆင်းသည် မိုးနှင့်မြေကဲ့သို့ အလွန်ကွာခြားလှ၏' ဟု တွေးကာ ထိုတောင်ရွာသား၏ အဖြေကိုလည်း အားမရပြန်သဖြင့် 'အချင်း... ပေါက်ပင်ကို ကိုယ်တိုင်မြင်ဖူးသူ အခြားတစ်ဦးတစ်ယောက် ရှိပါသေးသလော' ဟု မေးရာ၊ 'အနောက်ဘက်တံခါးအနီးရွာ၌ မည်သူမည်ဝါဟူ၍ ရှိပါသေး၏' ဟု ပြောသဖြင့် ထိုသူ့ထံသို့လည်း သွားရောက်မေးမြန်း၏။ ထိုအနောက်ရွာသားသည်လည်း ပေါက်ပင်သီးသောကာလ၌ မြင်ခဲ့ဖူးသဖြင့် မိမိအမြင်အတိုင်း 'တွဲလျားကျနေသော ဆံကျစ်ကဲ့သို့ သို့မဟုတ် ဓားအိမ်ကဲ့သို့ သီးနုများ ရှိ၏' ဟု ဆို၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သီးပွင့်သောကာလ၌ ပေါက်ပင်သည် အောက်သို့ တွဲလျားကျနေသော ဆံကျစ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အောက်သို့ စိုက်လျက် ကိုင်ထားသော ဓားအိမ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကုက္ကိုပင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း တွဲလျားကျနေသော အသီးများ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုတောတွင်းသားသည် 'ဤသူသည်လည်း ရှေးနှစ်ဦးပြောသည်နှင့် ဆန့်ကျင်နေပြန်၏။ ထိုသူ၏ စကားကိုလည်း ယုံကြည်၍ မရနိုင်ပါ' ဟု တွေးကာ ထိုအဖြေကိုလည်း အားမရပြန်သဖြင့် 'အချင်း... ပေါက်ပင်ကို ကိုယ်တိုင်မြင်ဖူးသူ အခြားတစ်ဦးတစ်ယောက် ရှိပါသေးသလော' ဟု မေးရာ၊ 'မြောက်ဘက်တံခါးအနီးရွာ၌ မည်သူမည်ဝါဟူ၍ ရှိပါသေး၏' ဟု ပြောသဖြင့် ထိုသူ့ထံသို့လည်း သွားရောက်မေးမြန်း၏။ ထိုမြောက်ရွာသားသည် ပေါက်ပင်၌ အရွက်များ ဝေဆာဖုံးလွှမ်းနေသောကာလ၌ မြင်ခဲ့ဖူးသဖြင့် မိမိအမြင်အတိုင်း 'ထူထပ်သော အရွက်နုအရွက်ရင့်တို့ဖြင့် သိပ်သည်းလှသော အရိပ်ရှိ၏' ဟု ဆို၏။ သိပ်သည်းသောအရိပ် (သန္နစ္ဆာယ) ဟူသည် အရွက်ချင်း စပ်ယှက်ကာ ထူထပ်စွာ ကျရောက်နေသော အရိပ်ကို ဆိုလို၏။

โส ‘‘อยมฺปิ ปุริเมหิ วิรุทฺธํ อาห, น สกฺกา อิมสฺส วจนํ คเหตุ’’นฺติ ตสฺสปิ เวยฺยากรเณน อสนฺตุฏฺโฐ ตํ อาห, ‘‘กึ นุ โข, โภ, ตุมฺเห อตฺตโนว ธมฺมตาย กึสุกํ ชานาถ, อุทาหุ เกนจิ โว อกฺขาโต’’ติ? กึ, โภ, มยํ ชานาม? อตฺถิ ปน มหานครสฺส มชฺเฌ [Pg.101] อมฺหากํ อาจริโย เวชฺชปณฺฑิโต, ตํ นิสฺสาย อมฺเหหิ ญาตนฺติ. ‘‘เตน หิ อหมฺปิ อาจริยเมว อุปสงฺกมิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสามี’’ติ ตสฺส สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เวชฺชปณฺฑิโต เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา, ‘‘เกนตฺเถน อาคโตสิ ภทฺรมุขา’’ติ ปุจฺฉิ. โรเคนมฺหิ, อยฺย, อุปทฺทุโต, เภสชฺชํ เม กเถถาติ. เตน หิ, โภ, คจฺฉ, กึสุกรุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา โสเสตฺวา ฌาเปตฺวา ตสฺส ขาโรทกํ คเหตฺวา อิมินา จิมินา จ เภสชฺเชน โยเชตฺวา อริฏฺฐํ กตฺวา ปิว, เอเตน เต ผาสุกํ ภวิสฺสตีติ. โส ตถา กตฺวา นิโรโค พลวา ปาสาทิโก ชาโต.

ထိုတောတွင်းသားသည် 'ဤသူသည်လည်း ရှေးသုံးဦးပြောခဲ့သည်နှင့် ဆန့်ကျင်နေပြန်၏။ ထိုသူ၏ စကားကိုလည်း မှတ်သား၍ မရနိုင်ပါ' ဟု တွေးကာ ထိုအဖြေကိုလည်း အားမရပြန်သဖြင့် ထိုသူအား 'အချင်းတို့... သင်တို့သည် မိမိတို့ဘာသာ ပေါက်ပင်ကို အမှန်တကယ် သိကြပါသလော၊ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ဦးက ပြောပြသဖြင့် သိကြပါသလော' ဟု မေး၏။ ထိုအခါ သူတို့က 'အချင်း... ငါတို့သည် ကိုယ်တိုင်ပင် အဘယ်ကြောင့် မသိဘဲ နေပါအံ့နည်း။ သို့သော်လည်း ဤမြို့တော်ကြီး၏အလယ်၌ ငါတို့၏ဆရာဖြစ်သော သမားတော်ပညာရှိကြီးတစ်ဦး ရှိပါ၏။ ထိုဆရာကို အမှီပြု၍သာ ငါတို့ သိကြခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုအခါ တောတွင်းသားက 'ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ငါသည်လည်း ထိုဆရာကြီးထံသို့ သွားရောက်ကာ ယုံမှားသံသယ ကင်းအောင် ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်၍ ထိုသမားတော်ကြီးထံသို့ သွားရောက်ကာ ရှိခိုးလျက် ရပ်နေ၏။ သမားတော်ကြီးသည်လည်း ထိုသူနှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ခွန်းဆက်ပြီးသော် 'အမောင်လုလင်၊ အဘယ်ကိစ္စကြောင့် လာသနည်း' ဟု မေး၏။ 'အရှင်... ကျွန်ုပ်သည် ရောဂါနှိပ်စက်ခြင်းကို ခံနေရပါသည်။ ကျွန်ုပ်အား ဆေးနည်းကို ပြောကြားပေးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်၏။ သမားတော်ကြီးက 'အမောင်လုလင်၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သွားပေလော့။ ပေါက်ပင်ကို ဖြတ်၍ ခြောက်သွေ့စေပြီး မီးရှို့ကာ ထိုပေါက်သားပြာရည်ကို ယူလျက် ဤဆေး၊ ထိုဆေးတို့နှင့် ဖက်စပ်၍ ရက်သန့်ဆေးပြုလုပ်ကာ သောက်လော့။ ထိုဆေးဖြင့် သင်သည် ရောဂါကင်းဝေး၍ ကျန်းမာချမ်းသာလိမ့်မည်' ဟု ညွှန်ကြား၏။ ထိုသူသည်လည်း ညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ကုသသဖြင့် ရောဂါကင်းဝေးကာ အားအင်ပြည့်ဖြိုးပြီး ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ကိုယ်ရေကိုယ်သားနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်လာလေ၏။

ตตฺถ มหานครํ วิย นิพฺพานนครํ ทฏฺฐพฺพํ. เวชฺชปณฺฑิโต วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตมฺปิ เจ ตํ ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๖๕) จตูสุ ทฺวารคาเมสุ จตฺตาโร เวชฺชนฺเตวาสิกา วิย จตฺตาโร ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตา ขีณาสวา. ปจฺจนฺตวาสี ปฐมปุริโส วิย ปญฺหปุจฺฉโก ภิกฺขุ. ปจฺจนฺตวาสิโน จตุนฺนํ เวชฺชนฺเตวาสิกานํ กถาย อสนฺตุฏฺฐสฺส อาจริยเมว อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน จตุนฺนํ ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตานํ ขีณาสวานํ กถาย อสนฺตุฏฺฐสฺส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนกาโล.

ထိုဥပမာစကား၌ မင်းနေပြည်မြို့ကြီးကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်မြို့တော်ကို မှတ်အပ်၏။ ဆေးသမားပညာရှိကဲ့သို့ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်ကို မှတ်အပ်၏။ “သုနက္ခတ်... ‘ဆေးသမား၊ ဆူးငြောင့်ကျွတ်သမား’ ဟူသော ဤအမည်သည် ပူဇော်အထူးခံထိုက်သော၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တော်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အမည်တည်း” ဟုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ တံခါးလေးမျက်နှာရှိ ဆေးသမားကြီး၏ တပည့်လေးဦးတို့ကဲ့သို့ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သော အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်လေးပါးတို့ကို မှတ်အပ်၏။ နယ်စပ်ဒေသ၌ နေသော ပထမယောကျ်ားကဲ့သို့ ပြဿနာမေးသော ရဟန်းကို မှတ်အပ်၏။ နယ်စပ်ဒေသသားသည် ဆေးသမားကြီး၏ တပည့်လေးဦးတို့၏ စကားဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်သဖြင့် ဆရာကြီးထံသို့သာ ချဉ်းကပ်၍ မေးမြန်းသကဲ့သို့၊ ဤပြဿနာမေးသော ရဟန်းသည်လည်း ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သော အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်လေးပါးတို့၏ စကားဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့သာ ချဉ်းကပ်၍ မေးမြန်းလျှောက်ထားသော အချိန်အခါကို မှတ်အပ်၏။

ยถา ยถา อธิมุตฺตานนฺติ เยน เยนากาเรน อธิมุตฺตานํ. ทสฺสนํ สุวิสุทฺธนฺติ นิพฺพานทสฺสนํ สุฏฺฐุ วิสุทฺธํ. ตถา ตถา โข เตหิ สปฺปุริเสหิ พฺยากตนฺติ เตน เตเนวากาเรน ตุยฺหํ เตหิ สปฺปุริเสหิ กถิตํ. ยถา หิ ‘‘กาฬโก กึสุโก’’ติ กเถนฺโต น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา ทิฏฺฐนเยน กึสุกเมว กเถสิ, เอวเมว ฉผสฺสายตนานํ วเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตขีณาสโวปิ อิมํ ปญฺหํ กเถนฺโต น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กเถสิ.

“ယထာ ယထာ အဓိမုတ္တာနံ” ဟူသည် အကြင်အကြင်သော ဝိပဿနာနှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းကုန်သောသူတို့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒဿနံ သုဝိသုဒ္ဓံ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တတ်သော အရိယမဂ်ဉာဏ်သည် (ပရိညာကိစ္စ ပြီးမြောက်ခြင်း စသည်ကြောင့်) ကောင်းစွာ စင်ကြယ်လှပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ “တထာ တထာ ခေါ တေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ ဗျာကတံ” ဟူသည် ထိုထို မိမိတို့ နှလုံးသွင်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သင့်အား ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် ဖြေဆိုအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ သာဓကအားဖြင့် “ပေါက်ပင်သည် မည်းသောအဆင်းရှိ၏” ဟု ပြောသောသူသည် အခြားအရာကို ပြောသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် မြင်ဖူးသောနည်းဖြင့် ပေါက်ပင်ကိုသာလျှင် ပြောသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဖဿာယတန ခြောက်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်တော်မူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည်လည်း ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုရာ၌ အခြားအရာကို ဖြေဆိုသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် ရရှိအပ်သော မဂ်ခရီးဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၏အာရုံဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဖြေဆိုတော်မူ၏။

ยถา จ ‘‘โลหิตโก โอจิรกชาโต พหลปตฺตปลาโส กึสุโก’’ติ กเถนฺโตปิ น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา ทิฏฺฐนเยน กึสุกเมว กเถสิ, เอวเมว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธวเสน จตุมหาภูตวเสน เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตขีณาสโวปิ อิมํ ปญฺหํ กเถนฺโต [Pg.102] น อญฺญํ กเถสิ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กเถสิ.

တစ်ဖန် “ပေါက်ပင်သည် နီသောအဆင်းရှိ၏၊ အောက်သို့ တွဲလျားကျသော ဆံကျင်ကဲ့သို့သော အသီးရှိ၏၊ ထူထပ်သော အရွက်ရင့် အရွက်နုရှိ၏” ဟု ပြောသောသူသည်လည်း အခြားအရာကို ပြောသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် မြင်ဖူးသောနည်းဖြင့် ပေါက်ပင်ကိုသာလျှင် ပြောသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါး၏အစွမ်း၊ မဟာဘုတ် လေးပါး၏အစွမ်း၊ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားများ၏အစွမ်းဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်တော်မူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည်လည်း ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုရာ၌ အခြားအရာကို ဖြေဆိုသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် ရရှိအပ်သော မဂ်ခရီးဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၏အာရုံဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဖြေဆိုတော်မူ၏။

ตตฺถ ยถา กาฬกกาเล กึสุกทสฺสาวิโนปิ ตํ ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ น เตน อญฺญํ ทิฏฺฐํ, กึสุโกว ทิฏฺโฐ, เอวเมว ฉผสฺสายตนวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตสฺสาปิ ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ กถิตํ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กถิตํ. ยถา จ โลหิตกาเล โอจิรกชาตกาเล พหลปตฺตปลาสกาเล กึสุกทสฺสาวิโนปิ ตํ ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ ทิฏฺฐํ, กึสุโกว ทิฏฺโฐ, เอวเมว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธวเสน จตุมหาภูตวเสน เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตสฺสาปิ ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ ภูตํ ตจฺฉํ, น เตน อญฺญํ กถิตํ, อตฺตนา อธิคตมคฺเคน ทสฺสนวิสุทฺธิกํ นิพฺพานเมว กถิตํ.

ထိုပေါက်ပင်ဥပမာ၌ ပေါက်ပင် မည်းသောအခါ၌ မြင်ရသောသူ၏ အမြင်သည်လည်း ဟုတ်မှန်၏၊ ထိုသူသည် အခြားအရာကို မြင်သည်မဟုတ်ဘဲ ပေါက်ပင်ကိုသာ မြင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဖဿာယတန ခြောက်ပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်တော်မူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ အမြင်သည်လည်း ဟုတ်မှန်၏၊ ထိုအရှင်မြတ်သည် အခြားအရာကို ဖြေဆိုသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် ရရှိအပ်သော မဂ်ခရီးဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၏အာရုံဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဖြေဆိုတော်မူ၏။ ထို့ပြင် ပေါက်ပင် နီသောအခါ၊ တွဲလျားကျသော ဆံကျင်ကဲ့သို့သော အသီးရှိသောအခါ၊ ထူထပ်သော အရွက်ရင့် အရွက်နုရှိသောအခါ၌ မြင်ရသောသူ၏ အမြင်သည်လည်း ဟုတ်မှန်၏၊ ထိုသူသည် အခြားအရာကို မြင်သည်မဟုတ်ဘဲ ပေါက်ပင်ကိုသာ မြင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါး၏အစွမ်း၊ မဟာဘုတ် လေးပါး၏အစွမ်း၊ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားများ၏အစွမ်းဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်တော်မူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ အမြင်သည်လည်း ဟုတ်မှန်၏၊ ထိုအရှင်မြတ်သည်လည်း အခြားအရာကို ဖြေဆိုသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် ရရှိအပ်သော မဂ်ခရီးဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၏အာရုံဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဖြေဆိုတော်မူ၏။

เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ รญฺโญ ปจฺจนฺติมํ นครนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? สเจ เตน ภิกฺขุนา ตํ สลฺลกฺขิตํ, อถสฺส ธมฺมเทสนตฺถํ อารทฺธํ. สเจ น สลฺลกฺขิตํ, อถสฺส อิมินา นคโรปเมน ตสฺเสวตฺถสฺส ทีปนตฺถาย อาวิภาวนตฺถาย อารทฺธํ. ตตฺถ ยสฺมา มชฺฌิมปเทเส นครสฺส ปาการาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหนฺติ, ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปจฺจนฺติมํ นคร’’นฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรโตรณญฺจ. โตรณานิ นาม หิ ปุริสุพฺเพธานิ นครสฺส อลงฺการตฺถํ กรียนฺติ, โจรนิวารณตฺถานิปิ โหนฺติเยว. อถ วา โตรณนฺติ ปิฏฺฐสงฺฆาฏสฺเสตํ นามํ, ถิรปิฏฺฐสงฺฆาฏนฺติปิ อตฺโถ. ฉทฺวารนฺติ นครทฺวารํ นาม เอกมฺปิ โหติ ทฺเวปิ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ, อิธ ปน สตฺถา ฉทฺวาริกนครํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต วิสทญาโณ. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต.

“ရဟန်း... မင်းကြီး၏ နယ်စပ်မြို့ကဲ့သို့” ဟူသော ဤဥပမာစကားကို အဘယ်ကြောင့် စတင် ဟောကြားတော်မူသနည်း။ အကယ်၍ ထိုပြဿနာမေးသော ရဟန်းသည် ထိုပေါက်ပင်ဥပမာဖြင့် ပြသအပ်သော အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်ခဲ့ပါက၊ ထိုရဟန်းအား တရားထူး တိုးတက်ရရှိစေရန် ဟောကြားလိုသဖြင့် စတင်တော်မူ၏။ အကယ်၍ နားမလည်ခဲ့ပါက၊ ဤမြို့ဥပမာဖြင့် ထိုဒဿနဝိသုဒ္ဓိဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုမိုထင်ရှားစွာ ပြသခြင်းငှါ စတင်တော်မူ၏။ ထိုမြို့ဥပမာ၌ မဇ္ဈိမဒေသရှိ မြို့များ၏ တံတိုင်းစသည်တို့သည် ခိုင်ခံ့သည်ဖြစ်စေ၊ အားနည်းသည်ဖြစ်စေ၊ လုံးဝမရှိသည်ဖြစ်စေ ခိုးသူရန်ကို စိုးရိမ်စရာမရှိသဖြင့် ထိုမဇ္ဈိမဒေသမြို့ကို မယူဘဲ “နယ်စပ်မြို့” ဟု ဟောတော်မူ၏။ “ဒဠှုဒ္ဓါပံ” ဟူသည် ခိုင်ခံ့သော အတွင်းတံတိုင်း ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဒဠှပါကာရတောရဏံ” ဟူသည် ခိုင်ခံ့သော တံတိုင်းနှင့် ခိုင်ခံ့သော တုရိုင်တိုင် ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ တုရိုင်တိုင် မည်သည် လူသုံးဦးအမြင့်ရှိ၍ မြို့တော်ကို တန်ဆာဆင်ရန် ပြုလုပ်ကြသော်လည်း ခိုးသူများကို တားဆီးရန်အတွက်လည်း ဖြစ်ပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “တောရဏ” ဟူသည် တံခါးပေါင်၏ အမည်ဖြစ်သဖြင့် ခိုင်ခံ့သော တံခါးပေါင်ရှိ၏ ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဆဒွါရံ” (တံခါးခြောက်ပေါက်) ဟူရာ၌ မြို့တံခါး မည်သည် တစ်ပေါက်၊ နှစ်ပေါက်၊ ရာဂဏန်း သို့မဟုတ် ထောင်ဂဏန်းအထိ ရှိနိုင်သော်လည်း ဤဥပမာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တံခါးခြောက်ပေါက်ရှိသော မြို့ကို ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပဏ္ဍိတော” ဟူသည် ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဗျတ္တော” ဟူသည် လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၍ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဉာဏ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “မေဓာဝီ” ဟူသည် အရေးကိစ္စ ကြုံလာတိုင်း ချက်ချင်း ပေါ်ပေါက်တတ်သော ဉာဏ်ပဋိဘာန်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။

ปุรตฺถิมาย ทิสายาติอาทิมฺหิ ภูตมตฺถํ กตฺวา เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ – สมิทฺเธ กิร มหานคเร สตฺตรตนสมฺปนฺโน ราชา จกฺกวตฺติ รชฺชํ อนุสาสติ, ตสฺเสตํ ปจฺจนฺตนครํ ราชายุตฺตวิรหิตํ, อถ ปุริสา อาคนฺตฺวา [Pg.103] ‘‘อมฺหากํ, เทว, นคเร อายุตฺตโก นตฺถิ, เทหิ โน กิญฺจิ อายุตฺตก’’นฺติ อาหํสุ. ราชา เอกํ ปุตฺตํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, เอตํ อาทาย ตตฺถ อภิสิญฺจิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กตฺวา วสถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. ราชปุตฺโต ปาปมิตฺตสํสคฺเคน กติปาเหเยว สุราโสณฺโฑ หุตฺวา, สพฺพานิ วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ หาเรตฺวา, นครมชฺเฌ ธุตฺเตหิ ปริวาริโต สุรํ ปิวนฺโต นจฺจคีตาทิรติยา วีตินาเมติ. อถ รญฺโญ อาคนฺตฺวา อาโรจยึสุ.

“အရှေ့အရပ်မှ” စသော ပါဌ်၌ ထင်ရှားသော အနက်ကို ပြု၍ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ် သိအပ်၏။ စည်ပင်ဝပြောသော မြို့တော်ကြီး၌ ရတနာခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကြာဝတေးမင်းသည် တိုင်းပြည်ကို တရားသဖြင့် အုပ်ချုပ်မင်းလုပ်၏။ ထိုစကြာဝတေးမင်း၏ နယ်စပ်မြို့တစ်မြို့၌ မင်းကြီးခန့်ထားသော မြို့အုပ်မြို့ဝန် ကင်းဆိတ်လျက် ရှိ၏။ ထိုအခါ မြို့သားတို့သည် လာရောက်၍ “မြတ်သောမင်းကြီး... ကျွန်ုပ်တို့၏မြို့၌ မင်းကြီးခန့်အပ်ထားသော မြို့အုပ်မရှိပါ၊ ကျွန်ုပ်တို့အား တစ်စုံတစ်ယောက်သော မြို့အုပ်ကို ပေးသနားတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် သားတော်တစ်ပါးကို ပေးအပ်ကာ “သွားကြကုန်လော့၊ ဤသားတော်ကို ခေါ်ဆောင်သွားပြီးလျှင် ထိုမြို့၌ ဘိသိက်မြှောက်၍ တရားစီရင်ရာ ရုံးပြင်ကနား စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကာ နေထိုင်ကြလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူတို့သည် မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ သို့သော် မင်းသားသည် မိတ်ဆွေယုတ်တို့နှင့် ပေါင်းဖော်မိသဖြင့် ရက်အနည်းငယ်အတွင်းမှာပင် သေသောက်ကြူးသူ ဖြစ်လာပြီး၊ တရားစီရင်ရာ ရုံးပြင်ကနား စသည်တို့ကို လုံးဝပယ်ဖျက်ကာ၊ မြို့လယ်၌ သေသောက်ကြူးတို့ ခြံရံလျက် အရက်သောက်ခြင်း၊ ကခြင်း၊ သီခြင်းစသော ပျော်ပါးမှုတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်လွန်စေ၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးထံ လာရောက်၍ လျှောက်ထားကြကုန်၏။

ราชา เอกํ ปณฺฑิตํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ กุมารํ โอวทิตฺวา, วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กาเรตฺวา, ปุน อภิเสกํ กตฺวา, เอหี’’ติ. น สกฺกา, เทว, กุมารํ โอวทิตุํ, จณฺโฑ กุมาโร ฆาเตยฺยาปิ มนฺติ. อเถกํ พลสมฺปนฺนํ โยธํ อาณาเปสิ – ‘‘ตฺวํ อิมินา สทฺธึ คนฺตฺวา สเจ โส โอวาเท น ติฏฺฐติ, สีสมสฺส ฉินฺทาหี’’ติ. อิติ โส อมจฺโจ โยโธ จาติ อิทํ สีฆํ ทูตยุคํ ตตฺถ คนฺตฺวา โทวาริกํ ปุจฺฉิ – ‘‘กหํ, โภ, นครสฺส สามิ กุมาโร’’ติ. เอส มชฺเฌสิงฺฆาฏเก สุรํ ปิวนฺโต ธุตฺตปริวาริโต คีตาทิรตึ อนุโภนฺโต นิสินฺโนติ. อถ ตํ ทูตยุคํ คนฺตฺวา อมจฺโจ ตาเวตฺถ, ‘‘สามิ, วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ กิร กาเรตฺวา สาธุกํ รชฺชํ อนุสาสา’’ติ อาห. กุมาโร อสุณนฺโต วิย นิสีทิ. อถ นํ โยโธ สีเส คเหตฺวา, ‘‘สเจ รญฺโญ อาณํ กโรสิ, กร, โน เจ, เอตฺเถว เต สีสํ ปาเตสฺสามี’’ติ ขคฺคํ อพฺพาหิ. ปริจารกา ธุตฺตา ตาวเทว ทิสาสุ ปลายึสุ. กุมาโร ภีโต สาสนํ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส เต ตตฺเถว อภิเสกํ กตฺวา เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ‘‘สมฺมา รชฺชํ อนุสาสาหี’’ติ รญฺญา วุตฺตํ ยถาภูตวจนํ นิยฺยาเตตฺวา ยถาคตมคฺคเมว ปฏิปชฺชึสุ. อิมมตฺถํ อาวิกโรนฺโต ภควา ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสายา’’ติ อาห.

မင်းကြီးသည် ပညာရှိအမတ်တစ်ဦးကို “သွားချေ၊ မင်းသားကို ဆုံးမ၍ တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်စသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ပြု၍ ပြန်လာခဲ့လော့” ဟု စေခိုင်းတော်မူ၏။ ထိုအမတ်က “မြတ်သောမင်းကြီး၊ အကျွန်ုပ်သည် မင်းသားကြမ်းကို ဆုံးမခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပါ။ ကြမ်းတမ်းသော မင်းသားသည် အကျွန်ုပ်ကို သတ်ရာပါသည်” ဟု လျှောက်တင်၏။ ထိုအခါ ခွန်အားနှင့် ပြည့်စုံသော သူရဲကောင်းတစ်ဦးကို “သင်သည် ဤအမတ်နှင့်အတူ သွား၍၊ ထိုငါ့သားတော်သည် အကယ်၍ အဆုံးအမ၌ မတည်ပါက၊ သူ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်လေလော့” ဟု စေခိုင်းပြန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုအမတ်နှင့် သူရဲကောင်း ဟူသော ခြေလျင်စေတမန်နှစ်ဦးတို့သည် ထိုအရပ်သို့ သွား၍ တံခါးမှူးအား “အချင်း၊ မြို့ရှင်မင်းသားသည် အဘယ်မှာရှိသနည်း” ဟု မေး၏။ “ဤမင်းသားသည် မြို့လယ်လမ်းဆုံ၌ သေရည်သောက်လျက်၊ သေသောက်ကြူး အပေါင်းတို့ ခြံရံလျက် သီချင်းဆိုခြင်းစသည်တို့ဖြင့် မွေ့လျော်ပျော်ပါးကာ နေပါသည်” ဟု ပြောကြား၏။ ထိုအခါ ထိုစေတမန်နှစ်ဦးတို့ သွား၍ အမတ်သည် ရှေးဦးစွာ “အရှင်၊ ဤမြို့၌ တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်စသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ တိုင်းပြည်ရေးရာကို ကောင်းမွန်စွာ ဆုံးမတော်မူပါ” ဟု လျှောက်တင်၏။ မင်းသားသည် မကြားသကဲ့သို့ နေ၏။ ထိုအခါ သူရဲကောင်းသည် ထိုမင်းသား၏ ဦးခေါင်းကို ကိုင်၍ “အကယ်၍ ခမည်းတော်၏ အာဏာကို လိုက်နာပါက လိုက်နာလော့၊ မလိုက်နာပါက ဤနေရာ၌ပင် သင့်ဦးခေါင်းကို ဖြတ်ချအံ့” ဟု သံလျက်ကို မိုး၍ ခြိမ်းခြောက်လေသည်။ ခြံရံသော သေသောက်ကြူးတို့သည် ထိုခဏ၌ပင် အရပ်ရပ်သို့ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ မင်းသားသည် ကြောက်ရွံ့သဖြင့် အမိန့်တော်ကို ခံယူလေ၏။ ထိုအခါ ထိုစေတမန်နှစ်ဦးတို့သည် ထိုအရပ်၌ပင် ထိုမင်းသားအား ဘိသိက်သွန်း၍ ထီးဖြူဆောင်းစေပြီးလျှင် “တိုင်းပြည်ရေးရာကို ကောင်းစွာ အုပ်ချုပ်တော်မူပါ” ဟု မင်းကြီး မှာကြားလိုက်သော စကားအတိုင်း လွှဲအပ်ကာ လာခဲ့သော လမ်းအတိုင်း ပြန်သွားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ” အစရှိသော စကားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။

ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สมิทฺธมหานครํ วิย หิ นิพฺพานนครํ ทฏฺฐพฺพํ, สตฺตรตนสมนฺนาคโต ราชา จกฺกวตฺติ วิย สตฺตโพชฺฌงฺครตนสมนฺนาคโต ธมฺมราชา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ปจฺจนฺติมนครํ วิย สกฺกายนครํ, ตสฺมึ นคเร กูฏราชปุตฺโต วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน กูฏจิตฺตุปฺปาโท, กูฏราชปุตฺตสฺส ธุตฺเตหิ ปริวาริตกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ปญฺจหิ นีวรเณหิ สมงฺคิกาโล, ทฺเว สีฆทูตา วิย สมถกมฺมฏฺฐานญฺจ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานญฺจ, มหาโยเธน สีเส คหิตกาโล วิย อุปฺปนฺนปฐมชฺฌานสมาธินา [Pg.104] นิจฺจลํ กตฺวา จิตฺตคฺคหิตกาโล, โยเธน สีเส คหิตมตฺเต ธุตฺตานํ ทิสาสุ ปลายิตฺวา ทูรีภาโว วิย ปฐมชฺฌานมฺหิ อุปฺปนฺนมตฺเต นีวรณานํ ทูรีภาโว, ‘‘กริสฺสามิ รญฺโญ สาสน’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเต วิสฺสฏฺฐกาโล วิย ฌานโต วุฏฺฐิตกาโล, อมจฺเจน รญฺโญ สาสนํ อาโรจิตกาโล วิย สมาธินา จิตฺตํ กมฺมนิยํ กตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานสฺส วฑฺฒิตกาโล, ตตฺเถวสฺส เตหิ ทฺวีหิ ทูเตหิ กตาภิเสกสฺส เสตจฺฉตฺตอุสฺสาปนํ วิย สมถวิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย อรหตฺตปฺปตฺตสฺส วิมุตฺติเสตจฺฉตฺตุสฺสาปนํ เวทิตพฺพํ.

ထိုဥပမာ၌ နှိုင်းယှဉ်ချက်ကား ဤသို့တည်း။ စည်ပင်ဝပြောသော မြို့တော်ကြီးကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ပြည်ကို မှတ်အပ်၏။ ရတနာခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကြာဝတေးမင်းကဲ့သို့ ဗောဇ္ဈင်ရတနာခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို မှတ်အပ်၏။ ပြည်စွန်မြို့ကဲ့သို့ သက္ကာယမြို့ကို မှတ်အပ်၏။ ထိုမြို့၌ စဉ်းလဲသော မင်းသားကဲ့သို့ ဤယောဂီရဟန်း၏ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို မှတ်အပ်၏။ စဉ်းလဲသော မင်းသားကို သေသောက်ကြူးတို့ ခြံရံထားသော အခါကဲ့သို့ ဤရဟန်းအား နီဝရဏငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံနေသော အခါကို မှတ်အပ်၏။ ခြေလျင်တမန်နှစ်ဦးကဲ့သို့ သမထကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို မှတ်အပ်၏။ သူရဲကောင်းသည် ဦးခေါင်းကို ကိုင်နှိမ်ထားသော အခါကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမဈာန်သမာဓိဖြင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိအောင် ပြု၍ စိတ်ကို မြဲမြံစွာ ကိုင်ထားသော အခါကို မှတ်အပ်၏။ သူရဲကောင်းက ဦးခေါင်းကို ကိုင်ရုံမျှဖြင့် သေသောက်ကြူးတို့သည် အရပ်ရပ်သို့ ထွက်ပြေး၍ ဝေးကွာသွားသကဲ့သို့ ပထမဈာန် ဖြစ်ပေါ်လာရုံမျှဖြင့် နီဝရဏတရားတို့ ကင်းဝေးသွားခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ “မင်းကြီး၏ အမိန့်ကို လိုက်နာပါအံ့” ဟု ဝန်ခံရုံမျှဖြင့် လွှတ်လိုက်သော အခါကဲ့သို့ ဈာန်မှ ထသော အခါကို မှတ်အပ်၏။ အမတ်က မင်းကြီး၏ အမိန့်ကို ကြားပြောသော အခါကဲ့သို့ သမာဓိဖြင့် စိတ်ကို အမှုကိစ္စ၌ ခံနိုင်ရည်ရှိအောင် ပြု၍ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများစေသော အခါကို မှတ်အပ်၏။ ထိုမြို့၌ပင် ထိုတမန်နှစ်ဦးတို့က အဘိသိက်သွန်း၍ ထီးဖြူဆောင်းပေးသကဲ့သို့ သမထ ဝိပဿနာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မှီ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ယောဂီရဟန်းအား အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးပေးခြင်းကို သိအပ်၏။

นครนฺติ โข ภิกฺขุ อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนนฺติอาทีสุ ปน จาตุมหาภูติกสฺสาติอาทีนํ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วิตฺถาริโตว. เกวลํ ปน วิญฺญาณราชปุตฺตสฺส นิวาสฏฺฐานตฺตา เอตฺถ กาโย ‘‘นคร’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺเสว ทฺวารภูตตฺตา ฉ อายตนานิ ‘‘ทฺวารานี’’ติ, เตสุ ทฺวาเรสุ นิจฺจํ สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา สติ ‘‘โทวาริโก’’ติ, กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺเตน ธมฺมราเชน เปสิตตฺตา สมถวิปสฺสนา ‘‘สีฆํ ทูตยุค’’นฺติ. เอตฺถ มหาโยโธ วิย สมโถ, ปณฺฑิตามจฺโจ วิย วิปสฺสนา เวทิตพฺพา.

“ရဟန်းတို့၊ ‘မြို့’ ဟူသည်ကား မဟာဘုတ်လေးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဤကိုယ်ခန္ဓာ၏ အမည်တည်း” အစရှိသော ပါဠိတို့၌ “မဟာဘုတ်လေးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ကိုယ်ခန္ဓာ” စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို အောက်၌ ကျယ်ဝန်းစွာ ရှင်းပြခဲ့ပြီးတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဝိညာဉ်တည်းဟူသော မင်းသား၏ နေအိမ်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဥပမာ၌ ကိုယ်ခန္ဓာကို “မြို့” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုသက္ကာယတည်းဟူသော မြို့၏ တံခါးသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် အာယတနခြောက်ပါးကို “တံခါးများ” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုတံခါးတို့၌ အစဉ်မပြတ် ကောင်းစွာ တည်ရှိနေသောကြောင့် သတိကို “တံခါးမှူး” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ညွှန်ပြတော်မူသော တရားမင်းက စေလွှတ်လိုက်သောကြောင့် သမထနှင့် ဝိပဿနာကို “ခြေလျင်တမန်အစုံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ သူရဲကောင်းကဲ့သို့ သမထကို သိအပ်၏၊ ပညာရှိအမတ်ကဲ့သို့ ဝိပဿနာကို သိအပ်၏။

มชฺเฌ สิงฺฆาฏโกติ นครมชฺเฌ สิงฺฆาฏโก. มหาภูตานนฺติ หทยวตฺถุสฺส นิสฺสยภูตานํ มหาภูตานํ. วตฺถุรูปสฺส หิ ปจฺจยทสฺสนตฺถเมเวตํ จตุมหาภูตคฺคหณํ กตํ. นครมชฺเฌ ปน โส ราชกุมาโร วิย สรีรมชฺเฌ หทยรูปสิงฺฆาฏเก นิสินฺโน สมถวิปสฺสนาทูเตหิ อรหตฺตาภิเสเกน อภิสิญฺจิตพฺโพ วิปสฺสนาวิญฺญาณราชปุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. นิพฺพานํ ปน ยถาภูตสภาวํ อกุปฺปํ อธิการีติ กตฺวา ยถาภูตํ วจนนฺติ วุตฺตํ. อริยมคฺโค ปน ยาทิโสว ปุพฺพภาควิปสฺสนามคฺโค, อยมฺปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตตฺตา ตาทิโสเยวาติ กตฺวา ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต. อิทํ ตาเวตฺถ ธมฺมเทสนตฺถํ อาภตาย อุปมาย สํสนฺทนํ.

“မြို့လယ်လမ်းဆုံ၌” ဟူသည် မြို့၏အလယ် လမ်းဆုံလမ်းခွ၌ ဖြစ်သည်။ “မဟာဘုတ်တို့၏” ဟူသည် ဟဒယဝတ္ထု၏ မှီရာဖြစ်ကုန်သော မဟာဘုတ်တို့၏ အမည်တည်း။ ဝတ္ထုရုပ်အား ကျေးဇူးပြုပုံကို ပြခြင်းအကျိုးငှာသာ ဤမဟာဘုတ်လေးပါးကို ယူခြင်းကို ပြုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြို့လယ်၌ရှိသော ထိုမင်းသားကဲ့သို့ ကိုယ်ခန္ဓာအလယ် ဟဒယရုပ်တည်းဟူသော လမ်းဆုံ၌ တည်ရှိသော၊ သမထ ဝိပဿနာတည်းဟူသော တမန်တို့က အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အဘိသိက်ဖြင့် သွန်းအပ်သော ဝိညာဉ်တည်းဟူသော မင်းသားကို မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နိဗ္ဗာန်၏ ဖောက်ပြန်မှုမရှိ ဟုတ်မှန်သော သဘောကို အာဏာစသည်ဖြင့် ပြုသောကြောင့် “ဟုတ်မှန်သော စကား” ဟု ဆိုအပ်၏။ အရိယမဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော ဝိပဿနာမဂ်နှင့် တူသကဲ့သို့ ဤမဂ်သည်လည်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ထိုဝိပဿနာမဂ်နှင့် တူသည်ဖြစ်၍ “ရောက်သည့်အတိုင်း သွားသောမဂ်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား တရားဒေသနာအကျိုးငှာ ဆောင်အပ်သော ဥပမာနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်တည်း။

ตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏีกรณตฺถํ อาภตปกฺเข ปน อิทํ สํสนฺทนํ – เอตฺถ หิ ฉทฺวารูปมา ฉผสฺสายตนวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ [Pg.105] อาภตา, นครสามิอุปมา ปญฺจกฺขนฺธวเสน, สิงฺฆาฏกูปมา จตุมหาภูตวเสน, นครูปมา เตภูมกธมฺมวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ อาภตา. สงฺเขปโต ปนิมสฺมึ สุตฺเต จตุสจฺจเมว กถิตํ. สกเลนปิ หิ นครสมฺภาเรน ทุกฺขสจฺจเมว กถิตํ, ยถาภูตวจเนน นิโรธสจฺจํ, ยถาคตมคฺเคน มคฺคสจฺจํ, ทุกฺขสฺส ปน ปภาวิกา ตณฺหา สมุทยสจฺจํ. เทสนาปริโยสาเน ปญฺหปุจฺฉโก ภิกฺขุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโตติ.

ထိုဒဿနဝိသုဒ္ဓိအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ဆောင်ယူအပ်သော အဖို့၌ နှိုင်းယှဉ်ချက်ကား— ဤသုတ်၌ တံခါးခြောက်ပေါက် ဥပမာကို ဖဿာယတနခြောက်ပါးအားဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြခြင်းငှာ ဆောင်အပ်၏။ မြို့ရှင်ဥပမာကို ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လမ်းဆုံဥပမာကို မဟာဘုတ်လေးပါးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြို့ဥပမာကို ဘုံသုံးပါးတရားတို့အားဖြင့်လည်းကောင်း ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြခြင်းငှာ ဆောင်အပ်၏။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဤသုတ်၌ သစ္စာလေးပါးကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ မြို့၏ အဆောက်အအုံ အားလုံးဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ ဟုတ်မှန်သော စကားဖြင့် နိရောဓသစ္စာကို၊ ရောက်သည့်အတိုင်း သွားသောလမ်းဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာကို ဟောတော်မူ၏။ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတတ်သော တဏှာသည်ကား သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်၏။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ မေးခွန်းမေးသော ရဟန်းသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။

๙. วีโณปมสุตฺตวณฺณนา

၉. ဝီဏောပမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

๒๔๖. นวเม ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วาติ อิทํ สตฺถา ยถา นาม มหากุฏุมฺพิโก มหนฺตํ กสิกมฺมํ กตฺวา, นิปฺผนฺนสสฺโส ฆรทฺวาเร มณฺฑปํ กตฺวา, อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ปวตฺเตยฺย. กิญฺจาปิ เตน อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐปิตํ, ทฺวีสุ ปน ปริสาสุ สนฺตปฺปิตาสุ เสสชนมฺปิ สนฺตปฺเปติเยว, เอวเมว ภควา สมธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อธิคนฺตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก เชตวนมหาวิหาเร นิสินฺโน ภิกฺขุปริสาย เจว ภิกฺขุนิปริสาย จ มหาธมฺมยาคํ ยชนฺโต วีโณปมสุตฺตํ อารภิ. ตํ เปเนตํ กิญฺจาปิ ทฺเว ปริสา สนฺธาย อารทฺธํ, จตุนฺนมฺปิ ปน ปริสานํ อวาริตํ. ตสฺมา สพฺเพหิปิ โสตพฺพญฺเจว สทฺธาตพฺพญฺจ, ปริโยคาหิตฺวา จสฺส อตฺถรโส วินฺทิตพฺโพติ.

၂၄၆. ကိုးခုမြောက်ဝီဏောပမသုတ်၌ 'ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းဖြစ်စေ၊ ဘိက္ခုနီဖြစ်စေ...' ဟူသော ဤစကားရပ်ကို မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဥပမာအားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ သူဌေးကြီးတစ်ဦးသည် ကြီးစွာသော လယ်လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်၍ ကောက်ပဲသီးနှံများ ပြီးစီးအောင်မြင်သောအခါ အိမ်တံခါးဝ၌ မဏ္ဍပ်ဆောက်လုပ်၍ ဘိက္ခုသံဃာ၊ ဘိက္ခုနီသံဃာ နှစ်ဖက်သော သံဃာအား အလှူကြီးကို ပေးလှူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသူဌေးကြီးသည် နှစ်ဖက်သော သံဃာအား ရည်မှန်း၍ အလှူကြီးကို ပေးလှူသော်လည်း ပရိသတ်နှစ်ပါးကို ရောင့်ရဲစေသည်ရှိသော် ကြွင်းကျန်သောသူတို့ကိုလည်း ရောင့်ရဲစေသည်သာ မည်၏။ ဤအတူသာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်သိန်းအလွန်ရှိသော လေးသင်္ချေပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူသဖြင့် မြတ်သော ဓမ္မစကြာ တရားတော်ကို လည်စေတော်မူပြီး၍ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်ကြီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ရဟန်းပရိသတ်အားလည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီပရိသတ်အားလည်းကောင်း ကြီးစွာသော တရားအလှူတော်ကို ပေးလှူတော်မူလိုသဖြင့် ဝီဏောပမသုတ်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဝီဏောပမသုတ်ကို ပရိသတ်နှစ်ပါးကို ရည်ရွယ်၍ စတင်ဟောကြားအပ်သော်လည်း ပရိသတ်လေးပါးတို့အား မတားမြစ်အပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် နတ်လူအားလုံးတို့သည်လည်း နာယူထိုက်၊ ယုံကြည်ထိုက်ပြီးလျှင် သက်ဝင်၍ ထိုသုတ်၏ တရားအရသာကို ခံစားထိုက်ပေ၏ဟု မှတ်အပ်၏။

ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ ฉนฺโท นาม ปุพฺพุปฺปตฺติกา ทุพฺพลตณฺหา, โส รญฺเชตุํ น สกฺโกติ. อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ปน พลวตณฺหา ราโค นาม, โส รญฺเชตุํ สกฺโกติ. ทณฺฑาทานาทีนิ กาตุํ อสมตฺโถ ปุพฺพุปฺปตฺติโก ทุพฺพลโกโธ โทโส นาม. ตานิ กาตุํ สมตฺโถ อปราปรุปฺปตฺติโก พลวโกโธ ปฏิฆํ นาม. โมโห ปน โมหนสมฺโมหนวเสน อุปฺปนฺนํ อญฺญาณํ. เอวเมตฺถ ปญฺจหิปิ ปเทหิ ตีณิ อกุสลมูลานิ คหิตานิ. เตสุ คหิเตสุ สพฺเพปิ ตมฺมูลกา กิเลสา คหิตาว โหนฺติ. ‘‘ฉนฺโท ราโค’’ติ วา ปททฺวเยน อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ‘‘โทโส [Pg.106] ปฏิฆ’’นฺติ ปททฺวเยน ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, โมหปเทน โลภโทสรหิตา ทฺเว อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺตุปฺปาทา คหิตาติ. เอวํ สพฺเพปิ ทฺวาทส จิตฺตุปฺปาทา ทสฺสิตาว โหนฺติ.

ထိုသုတ်၌ 'ဆန္ဒ' အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် 'ဆန္ဒ' မည်သည် အာရုံတစ်ခု၌ ရှေးဦးစွာဖြစ်ပေါ်သော အားနည်းသော တဏှာဖြစ်၏။ ထိုဆန္ဒသည် စိတ်ကို စွဲလမ်းတပ်မက်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ အဖန်ဖန်ဖြစ်ပေါ်သော အားကောင်းသော တဏှာသည်ကား 'ရာဂ' မည်၏။ ထိုရာဂသည် စိတ်ကို စွဲလမ်းတပ်မက်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ တုတ်လက်နက်စွဲကိုင်ခြင်းစသည်တို့ကို မပြုလုပ်နိုင်သော ရှေးဦးစွာဖြစ်ပေါ်သော အားနည်းသော အမျက်ဒေါသသည် 'ဒေါသ' မည်၏။ ထိုတုတ်လက်နက်စွဲကိုင်ခြင်းစသည်တို့ကို ပြုလုပ်ရန် စွမ်းနိုင်သော အဆင့်ဆင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သော အမျက်ဒေါသသည် 'ပဋိဃ' မည်၏။ 'မောဟ' မည်သည်ကား တွေဝေခြင်း၊ ပြင်းစွာတွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသိဉာဏ်မဲ့ခြင်း (အညှာဏ) ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဤပုဒ်ငါးခုတို့ဖြင့် အကုသိုလ်မူလသုံးပါးတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုအကုသိုလ်မူလသုံးပါးတို့ကို ယူသော် ထိုမူလရှိသော ကိလေသာအားလုံးတို့ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား 'ဆန္ဒ၊ ရာဂ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် လောဘသဟဂုတ်စိတ် ရှစ်ပါးတို့ကို ယူအပ်၏။ 'ဒေါသ၊ ပဋိဃ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ် နှစ်ပါးတို့ကို ယူအပ်၏။ 'မောဟ' ပုဒ်ဖြင့် လောဘဒေါသကင်းသော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၊ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ် နှစ်ပါးတို့ကို ယူအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် အကုသိုလ်စိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးလုံးကို ပြသပြီးဖြစ်၏။

สภโยติ กิเลสโจรานํ นิวาสฏฺฐานตฺตา สภโย. สปฺปฏิภโยติ วธพนฺธนาทีนํ การณตฺตา สปฺปฏิภโย. สกณฺฏโกติ ราคาทีหิ กณฺฏเกหิ สกณฺฏโก. สคหโนติ ราคคหนาทีหิ สคหโน. อุมฺมคฺโคติ เทวโลกํ วา มนุสฺสโลกํ วา นิพฺพานํ วา คจฺฉนฺตสฺส อมคฺโค. กุมฺมคฺโคติ กุจฺฉิตเชคุจฺฉิภูตฏฺฐานคมนเอกปทิกมคฺโค วิย อปายสมฺปาปกตฺตา กุมฺมคฺโค. ทุหิติโกติ เอตฺถ อิหิตีติ อิริยนา, ทุกฺขา อิหิติ เอตฺถาติ, ทุหิติโก. ยสฺมิญฺหิ มคฺเค มูลผลาทิขาทนียํ วา สายนียํ วา นตฺถิ, ตสฺมึ อิริยนา ทุกฺขา โหติ, น สกฺกา ตํ ปฏิปชฺชิตฺวา อิจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตุํ. กิเลสมคฺคมฺปิ ปฏิปชฺชิตฺวา น สกฺกา สมฺปตฺติภวํ คนฺตุนฺติ กิเลสมคฺโค ทุหิติโกติ วุตฺโต. ทฺวีหิติโกติปิ ปาโฐ, เอเสวตฺโถ. อสปฺปุริสเสวิโตติ โกกาลิกาทีหิ อสปฺปุริเสหิ เสวิโต.

'သဘယော' ဟူသည် ကိလေသာတည်းဟူသော ခိုးသူစသည်တို့၏ နေရာဌာန ဖြစ်သောကြောင့် ဘေးရှိသောခရီး (ကြောက်မက်ဖွယ်ရှိသောခရီး) မည်၏။ 'သပ္ပဋိဘယော' ဟူသည် အသတ်ခံရခြင်း၊ အနှောင်အဖွဲ့ခံရခြင်းစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘေးရန်နှင့်တကွဖြစ်သောခရီး (ဘေးဥပဒ်ရှိသောခရီး) မည်၏။ 'သကဏ္ဋကော' ဟူသည် ရာဂစသော ဆူးငြောင့်တို့ကြောင့် ဆူးငြောင့်နှင့်တကွ ဖြစ်သောခရီး (ဆူးထူသောခရီး) မည်၏။ 'သဂဟနော' ဟူသည် ရာဂတည်းဟူသော ဖမ်းယူစားတတ်သော သားရဲထူထပ်ရာ တောအုပ်နှင့်တူသောခရီး မည်၏။ 'ဥမ္မဂ္ဂေါ' (လမ်းလွဲ) ဟူသည် နတ်ပြည်၊ လူ့ပြည် သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားသောသူ၏ လမ်းမဟုတ်သောကြောင့် လမ်းမဟုတ်သောလမ်း မည်၏။ 'ကုမ္မဂ္ဂေါ' (လမ်းဆိုး) ဟူသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော အရပ်သို့ ရောက်စေတတ်သော၊ ခြေတစ်ဖဝါးစာမျှသာရှိသော လမ်းကဲ့သို့ အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် လမ်းယုတ် မည်၏။ 'ဒုဟိတိကော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အီဟိ' ဟူသည် သွားလာကျင်လည်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤခရီး၌ ဆင်းရဲစွာ သွားလာကျင်လည်ရခြင်း ရှိသောကြောင့် 'ဒုဟိတိက' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ခရီး၌ သစ်မြစ်သစ်သီးစသော ခဲဖွယ်စားဖွယ် မရှိခဲ့လျှင် ထိုခရီး၌ သွားလာကျင်လည်ရခြင်းသည် ဆင်းရဲငြိုငြင်လှ၏၊ ထိုလမ်းသို့ သွား၍ မိမိအလိုရှိရာ အရပ်သို့ မရောက်နိုင်။ ဤသို့လျှင် ကိလေသာခရီးကိုလည်း လျှောက်လှမ်းပါက ကောင်းမွန်သော ဘဝစည်းစိမ်သို့ မရောက်နိုင်သောကြောင့် ကိလေသာလမ်းကို 'ဒုဟိတိက' ခရီး (ဆင်းရဲစွာ သွားလာရသောခရီး) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဒွီဟိတိကော' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ အနက်ကား ဤဆိုခဲ့ပြီးသော အတူတူပင် ဖြစ်၏။ 'အသပ္ပုရိသသေဝိတော' ဟူသည် ကောကာလိက အစရှိသော သူတော်မဟုတ် သူယုတ်တို့ မှီဝဲအပ်သောလမ်း ဖြစ်၏။

ตโต จิตฺตํ นิวารเยติ เตหิ จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ ตํ ฉนฺทาทิวเสน ปวตฺตจิตฺตํ อสุภาวชฺชนาทีหิ อุปาเยหิ นิวารเย. จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐารมฺมเณ ราเค อุปฺปนฺเน อสุภโต อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ, อนิฏฺฐารมฺมเณ โทเส อุปฺปนฺเน เมตฺตโต อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ, มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมเห อุปฺปนฺเน อุทฺเทสปริปุจฺฉํ ครุวาสํ อาวชฺชนฺตสฺส จิตฺตํ นิวตฺตติ. เอวํ อสกฺโกนฺเตน ปน สตฺถุมหตฺตตํ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺติ จ อาวชฺชิตพฺพา. สตฺถุมหตฺตตํ ปจฺจเวกฺขโตปิ หิ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตํ สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขโตปิ จิตฺตํ นิวตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อสุภาวชฺชนาทีหิ อุปาเยหิ นิวารเย’’ติ.

'တတော စိတ္တံ နိဝါရယေ' ဟူသည် ထိုမျက်စိဖြင့် မြင်အပ်သော ရူပါရုံတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆန္ဒ၊ ရာဂစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောစိတ်ကို အသုဘဟု နှလုံးသွင်းခြင်းစသော ဥပါယ်တရားတို့ဖြင့် တားမြစ်ရာ၏ဟု အနက်သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား စက္ခုဒွါရ၌ နှစ်သက်ဖွယ် (ဣဋ္ဌ) အာရုံ၌ ရာဂဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အသုဘအားဖြင့် ဆင်ခြင်သောသူအား စိတ်သည် ရာဂမှ ဆုတ်နစ်၏။ မနှစ်သက်ဖွယ် (အနိဋ္ဌ) အာရုံ၌ ဒေါသဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ မေတ္တာအားဖြင့် ဆင်ခြင်သောသူအား စိတ်သည် ဒေါသမှ ဆုတ်နစ်၏။ အလယ်အလတ် (မဇ္ဈတ္တ) အာရုံ၌ မောဟဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ပါဠိသင်ခြင်း၊ အဋ္ဌကထာမေးမြန်းခြင်း၊ ဆရာသမားထံ၌ မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းတို့ကို ဆင်ခြင်သောသူအား စိတ်သည် မောဟမှ ဆုတ်နစ်၏။ ထိုသို့ မတတ်နိုင်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ကြီးမြတ်ပုံ၊ တရားတော်၏ ကောင်းစွာဟောကြားထားပုံ (သွာက္ခာတဂုဏ်)၊ သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာကျင့်ပုံ (သုပဋိပန္နဂုဏ်) တို့ကို အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်အပ်၏။ ဘုရားရှင်၏ ကြီးမြတ်ပုံကို အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်သောသူအားလည်းကောင်း၊ တရားတော်၏ သွာက္ခာတဂုဏ်နှင့် သံဃာတော်၏ သုပဋိပန္နဂုဏ်တို့ကို အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်သောသူအားလည်းကောင်း စိတ်သည် (အကုသိုလ်မှ) ဆုတ်နစ်၏။ ထိုကြောင့် 'အသုဘဟု နှလုံးသွင်းခြင်းစသော ဥပါယ်တရားတို့ဖြင့် တားမြစ်ရာ၏' ဟု ဆိုအပ်ခဲ့၏။

กิฏฺฐนฺติ กิฏฺฐฏฺฐาเน อุปฺปนฺนสสฺสํ. สมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณํ สุนิปฺผนฺนํ. กิฏฺฐาโทติ สสฺสขาทโก. เอวเมว โขติ เอตฺถ สมฺปนฺนกิฏฺฐํ วิย ปญฺจ กามคุณา ทฏฺฐพฺพา, กิฏฺฐาโท โคโณ วิย กูฏจิตฺตํ, กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทกาโล วิย ภิกฺขุโน ฉสุ ทฺวาเรสุ สตึ ปหาย วิจรณกาโล, กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทมาคมฺม โคเณน คหิตคพฺภสฺส กิฏฺฐสฺส ขาทิตตฺตา สสฺสสามิโน [Pg.107] สสฺสผลานธิคโม วิย ฉทฺวารรกฺขิกาย สติยา วิปฺปวาสมาคมฺม ปญฺจกามคุณํ อสฺสาเทนฺเตน จิตฺเตน กุสลปกฺขสฺส นาสิตตฺตา ภิกฺขุโน สามญฺญผลาธิคมาภาโว เวทิตพฺโพ.

'ကိဋ္ဌံ' ဟူသည် လယ်ကွင်း၌ ဖြစ်ထွန်းသော ကောက်ပဲသီးနှံ ဖြစ်၏။ 'သမ္ပန္နံ' ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံမှည့်ဝင်းသော ကောက်ပင် ဖြစ်၏။ 'ကိဋ္ဌာဒေါ' ဟူသည် ကောက်ပင်ကို စားတတ်သော နွား ဖြစ်၏။ 'ဧဝမေဝ ခေါ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကောင်းစွာပြည့်စုံသော ကောက်ပင်ကဲ့သို့ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ကောက်ပင်ကို စားတတ်သော နွားကဲ့သို့ ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသော စိတ်ကို မှတ်အပ်၏။ ကောက်စောင့်သမား၏ မေ့လျော့သော အခါကဲ့သို့ ရဟန်း၏ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ သတိကို စွန့်ပယ်၍ လှည့်လည်ကျက်စားသော အချိန်ကို မှတ်အပ်၏။ ကောက်စောင့်သမား၏ မေ့လျော့မှုကို အကြောင်းပြု၍ နွားသည် အဖုံးအလုံးရှိသော ကောက်ပင်ကို စားသဖြင့် ကောက်ရှင်ဖြစ်သော လယ်သမားအား ကောက်သီးကောက်နှံအကျိုးကို မခံစားရသကဲ့သို့၊ ဒွါရခြောက်ပါးကို စောင့်ရှောက်သော သတိကင်းကွာခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ကာမဂုဏ်ငါးပါးကို သာယာသော စိတ်ဖြင့် ကုသိုလ်အစုတည်းဟူသော ကောက်ပင်ကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် ရဟန်းအား ရဟန်းအဖြစ်၏ အကျိုးဖြစ်သော အရိယဖိုလ်တို့ကို မရရှိနိုင်ခြင်းကို သိအပ်၏။

อุปริฆฏายนฺติ ทฺวินฺนํ สิงฺคานํ อนฺตเร. สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺเหยฺยาติ ฆฏายํ ปติฏฺฐิเต นาสารชฺชุเก สุฏฺฐุ นิคฺคหิตํ กตฺวา นิคฺคณฺเหยฺย. ทณฺเฑนาติ มุคฺครสทิเสน ถูลทณฺฑเกน. เอวญฺหิ โส ภิกฺขเว โคโณติ เอวํ โส กิฏฺฐารกฺขสฺส ปมาทมนฺวาย ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ กิฏฺฐํ โอตริตุกาโม โหติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ เอวํ นิคฺคณฺหิตฺวา ตาเฬตฺวา โอสชฺชเนน นิพฺพิเสวนภาวํ อุปนีโต โคโณ.

'ဥပရိဃာဋာယံ' ဟူသည် ချိုနှစ်ဖက်၏ အကြား (နဖူးပြင်) ၌ ရှိသော။ 'သုနိဂ္ဂဟိတံ နိဂ္ဂဏှေယျ' ဟူသည် ဦးခေါင်း၌ တည်သော နဖားကြိုးကို မြဲမြံစွာ ဆွဲကိုင်နှိပ်စက်၍ ဆုံးမရာ၏။ 'ဒဏ္ဍေန' ဟူသည် ဆောက်ပုတ်နှင့်တူသော တုတ်တောင်ဝှေးဖြင့်။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုနွားသည်...' ဟူသည် ဤသို့လျှင် ကောက်စောင့်သမား၏ မေ့လျော့မှုကို အမှီပြု၍ အကြင်အကြင်ခဏ၌ ကောက်ခင်းသို့ သက်ဆင်းလိုသည်ဖြစ်ရာ ထိုထိုခဏ၌ ဤသို့ နဖားကြိုးကို ဆွဲကိုင်နှိပ်စက်၍ တုတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်ကာ မောင်းထုတ်လွှတ်သဖြင့် ကောက်ခင်းသို့ ကပ်ရောက်ခြင်း ကင်းဝေးစေသော နွားဆိုးဖြစ်၏။

เอวเมว โขติ อิธาปิ สมฺปนฺนกิฏฺฐมิว ปญฺจ กามคุณา ทฏฺฐพฺพา, กิฏฺฐาโท วิย กูฏจิตฺตํ, กิฏฺฐารกฺขสฺส อปฺปมาโท วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน ฉสุ ทฺวาเรสุ สติยา อวิสฺสชฺชนํ, ทณฺโฑ วิย สุตฺตนฺโต, โคณสฺส กิฏฺฐาภิมุขกาเล ทณฺเฑน ตาฬนํ วิย จิตฺตสฺส พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณาภิมุขกาเล อนมตคฺคิยเทวทูตอาทิตฺตอาสีวิสูปมอนาคตภยาทีสุ ตํ ตํ สุตฺตํ อาวชฺเชตฺวา จิตฺตุปฺปาทสฺส ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา มูลกมฺมฏฺฐาเน โอตารณํ เวทิตพฺพํ. เตนาหุ โปราณา –

ဤအတူသာလျှင် ဤသုက္ကပက္ခ၌လည်း ကောင်းစွာပြည့်စုံသော ကောက်ပင်ကဲ့သို့ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ကောက်ပင်ကို စားတတ်သော နွားဆိုးကဲ့သို့ ကောက်ကျစ်သော စိတ်ကို မှတ်အပ်၏။ ကောက်စောင့်သမား၏ မမေ့မလျော့ခြင်းကဲ့သို့ ဤယောဂီရဟန်း၏ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ သတိကို လက်မလွှတ်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ နွားရိုက်တုတ်ကဲ့သို့ သုတ္တန်ဒေသနာကို မှတ်အပ်၏။ နွားသည် ကောက်ခင်းသို့ ရှေးရှုပြေးဝင်သောအခါ တုတ်ဖြင့် ပြင်းစွာရိုက်နှက်သကဲ့သို့၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံမှအပ အထူးထူးသော အာရုံတို့သို့ ရှေးရှုပြေးသွားသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အနမတဂ္ဂိယသုတ်၊ ဒေဝဒူတသုတ်၊ အာဒိတ္တသုတ်၊ အာသီဝိသူပမသုတ်၊ အနာဂတဘယသုတ် အစရှိသော သုတ္တန်ဒေသနာတော်တို့ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်း၍ စိတ်ကို ပြင်ပအာရုံမှ တားမြစ်ကာ မိမိ၏ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံသို့ ပြန်လည်သက်ဝင်စေခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူကြ၏ -

‘‘สุภาสิตํ สุตฺวา มโน ปสีทติ,ทเมติ นํ ปีติสุขญฺจ วินฺทติ;

ตทสฺส อารมฺมเณ ติฏฺฐเต มโน,โคโณว กิฏฺฐาทโก ทณฺฑตชฺชิโต’’ติ.

“ကောင်းစွာဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ္တန်တရားတော်ကို ကြားနာရသဖြင့် စိတ်သည် ကြည်လင်လာ၏၊ ထိုကောက်ကျစ်သောစိတ်ကို ဆုံးမနိုင်၏၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိ)၊ ချမ်းသာခြင်း (သုခ) ကိုလည်း ရရှိ၏။ ထိုအခါ၌ ကောက်ပင်ကို ခိုးစားသော နွားပျက်သည် တုတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်ဆုံးမအပ်သဖြင့် ကောက်ခင်းကို မဖျက်ဆီးဘဲ ငြိမ်သက်စွာ တည်သကဲ့သို့၊ ထိုယောဂီရဟန်း၏ စိတ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံ၌ မြဲမြံစွာ တည်လေတော့၏။”

อุทุชิตนฺติ ตชฺชิตํ. สุทุชิตนฺติ สุตชฺชิตํ, สุชิตนฺติปิ อตฺโถ. อุทุ, สุทูติ อิทํ ปน นิปาตมตฺตเมว. อชฺฌตฺตนฺติ โคจรชฺฌตฺตํ. สนฺติฏฺฐตีติอาทีสุ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺติฏฺฐติ, ทุติยชฺฌานวเสน สนฺนิสีทติ, ตติยชฺฌานวเสน เอโกทิ โหติ, จตุตฺถชฺฌานวเสน สมาธิยติ. สพฺพมฺปิ วา เอตํ ปฐมชฺฌานวเสน เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา หิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมถานุรกฺขณอินฺทฺริยสํวรสีลํ นาม กถิตํ.

"ဥဒုဇိတံ" ဟူသည်မှာ ခြိမ်းမောင်းကွပ်ညှပ်အပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သုဒုဇိတံ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာခြိမ်းမောင်းကွပ်ညှပ်အပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ကောင်းစွာကွပ်ညှပ်အပ်သည်ဟုလည်း အနက်ရသည်။ "ဥဒု" နှင့် "သုဒု" ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ "အဇ္ဈတ္တံ" ဟူသည်မှာ ကျက်စားရာအာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ "သန္တိဋ္ဌတိ" ဟူသော ပါဠိတို့၌ ပထမဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာတည်၏။ ဒုတိယဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာငြိမ်သက်၏။ တတိယဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်တည်ကြည်ခြင်း (ဧကောဒိဘာဝ) ဖြစ်၏။ စတုတ္ထဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာတည်ကြည်၏ (သမာဓိဖြစ်၏)။ သို့မဟုတ် ဤအလုံးစုံကို ပထမဈာန်၏အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ဤမျှသောစကားစဉ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သမထဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော ဣန္ဒြိယသံဝရသီလကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

รญฺโญ วาติ กสฺสจิเทว ปจฺจนฺตรญฺโญ วา. สทฺทํ สุเณยฺยาติ ปจฺจูสกาเล ปพุทฺโธ กุสเลน วีณาวาทเกน วาทิยมานาย มธุรสทฺทํ สุเณยฺย. รชนีโยติอาทีสุ จิตฺตํ รญฺเชตีติ รชนีโย. กาเมตพฺพตาย [Pg.108] กมนีโย. จิตฺตํ มทยตีติ มทนีโย. จิตฺตํ มุจฺฉิตํ วิย กรณโต มุจฺฉิยตีติ มุจฺฉนีโย. อาพนฺธิตฺวา วิย คหณโต พนฺธตีติ พนฺธนีโย. อลํ เม, โภติ วีณาย สณฺฐานํ ทิสฺวา ตํ อนิจฺฉนฺโต เอวมาห. อุปธารเณติ เวฏฺฐเก. โกณนฺติ จตุรสฺสํ สารทณฺฑกํ.

"ရညော ဝါ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သော နယ်စပ်ဒေသကို စိုးမိုးသော (ပစ္စန္တရာဇ်) မင်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "သဒ္ဒံ သုဏေယျ" ဟူသည်မှာ မိုးသောက်ချိန်၌ နိုးလတ်သော် ကျွမ်းကျင်သော စောင်းသမား တီးအပ်သော စောင်း၏ သာယာသောအသံကို ကြားရသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "ရဇနီယော" အစရှိသော ပါဌ်တို့တွင် စိတ်ကို တပ်စွန်းစေတတ်သောကြောင့် "ရဇနီယ" ဟု ဆိုသည်။ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် "ကမနီယ" မည်၏။ စိတ်ကို ယစ်မူးစေတတ်သောကြောင့် "မဒနီယ" မည်၏။ စိတ်ကို မိန်းမောတွေဝေစေတတ်သောကြောင့် "မုစ္ဆနီယ" မည်၏။ မြဲမြံစွာ ဖွဲ့နှောင်သကဲ့သို့ ဆုပ်ကိုင်တတ်သောကြောင့် "ဗန္ဓနီယ" မည်၏။ "အလံ မေ ဘော" ဟူသည်မှာ စောင်း၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်၍ ထိုစောင်းကို အလိုမရှိတော့သဖြင့် ဤသို့ ပြောခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥပဓာရဏေ" ဟူသည်မှာ စောင်းညှို့တို့ကို ရစ်ပတ်ထားရာ အထံများကို ဆိုသည်။ "ကောဏံ" ဟူသည်မှာ လေးထောင့်ရှိပြီး အနှစ်ရှိသော သစ်သား၊ ဆင်စွယ်၊ ချို စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော စောင်းတီးစရာ တုတ်တံကို ဆိုလိုသည်။

โส ตํ วีณนฺติ โส ราชา ‘‘อาหรถ นํ วีณํ, อหมสฺสา สทฺทํ ปสิสฺสามี’’ติ ตํ วีณํ คเหตฺวา. ทสธา วาติอาทีสุ ปฐมํ ตาว ทสธา ผาเลยฺย, อถสฺสา สทฺทํ อปสฺสนฺโต สตธา ผาเลยฺย, ตถาปิ อปสฺสนฺโต สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย, ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘สกลิกา ฌายิสฺสนฺติ, สทฺโท ปน นิกฺขมิตฺวา ปลายิสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อคฺคินา ฑเหยฺย. ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘สลฺลหุกานิ มสิจุณฺณานิ วาเตน ภสฺสิสฺสนฺติ, สทฺโท สารธญฺญํ วิย ปาทมูเล ปติสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ มหาวาเต วา โอผุเนยฺย. ตถาปิ อปสฺสนฺโต ‘‘มสิจุณฺณานิ ยโถทกํ คมิสฺสนฺติ, สทฺโท ปน ปารํ คจฺฉนฺโต ปุริโส วิย นิกฺขมิตฺวา ตริสฺสติ, ตทา นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย.

"သော တံ ဝီဏံ" ဟူသည်မှာ ထိုမင်းသည် "ထိုစောင်းကို ယူခဲ့ကြလော့၊ ငါသည် ဤစောင်း၏အသံကို မြင်အံ့" ဟု ဆိုကာ ထိုစောင်းကို ယူ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒသဓာ ဝါ" အစရှိသည်တို့၌ ရှေးဦးစွာ ဆယ်စိတ် ဆယ်ပိုင်း ခွဲရာ၏။ ထိုသို့ ခွဲသော်လည်း အသံကို မမြင်သဖြင့် အစိတ်တစ်ရာ ခွဲရာ၏။ ထိုသို့ ခွဲသော်လည်း မမြင်သဖြင့် အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာ ပြုရာ၏။ ထိုသို့ ပြုသော်လည်း မမြင်သဖြင့် "ဤအစိပ်အပိုင်းတို့သည် လောင်ကျွမ်းကုန်လတ္တံ့၊ အသံသည်ကား ထွက်၍ ပြေးပေလိမ့်မည်၊ ထိုအခါ ငါသည် ထိုအသံကို မြင်ရအံ့" ဟု တွေးကာ မီးရှို့ရာ၏။ ထိုသို့ ရှို့သော်လည်း မမြင်သဖြင့် "ပေါ့ပါးသော မီးသွေးမှုန့်တို့သည် လေဖြင့် လွင့်ပျောက်ကုန်လတ္တံ့၊ အသံသည် အနှစ်ရှိသော စပါးကဲ့သို့ ခြေရင်း၌ ကျလတ္တံ့၊ ထိုအခါ ငါသည် ထိုအသံကို မြင်ရအံ့" ဟု တွေးကာ လေပြင်း၌ လွှင့်ပစ်ရာ၏။ ထိုသို့ လွှင့်သော်လည်း မမြင်သဖြင့် "မီးသွေးမှုန့်တို့သည် ရေစီးရာသို့ မျောပါသွားကုန်လတ္တံ့၊ အသံသည်ကား တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ကူးသွားသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ ထွက်၍ ကူးသွားပေလိမ့်မည်၊ ထိုအခါ ငါသည် ထိုအသံကို မြင်ရအံ့" ဟု တွေးကာ လျှင်စွာသော ရေအယဉ်ရှိသော မြစ်၌ မျှောလိုက်ရာ၏။

เอวํ วเทยฺยาติ สพฺเพหิปิเมหิ อุปาเยหิ อปสฺสนฺโต เต มนุสฺเส เอวํ วเทยฺย. อสตี กิรายนฺติ อสตี กิร อยํ วีณา, ลามิกาติ อตฺโถ. อสตีติ ลามกาธิวจนเมตํ. ยถาห –

"ဧဝံ ဝဒေယျ" ဟူသည်မှာ ဤနည်းလမ်းအားလုံးဖြင့် ရှာသော်လည်း မမြင်သဖြင့် ထိုလူတို့ကို ဤသို့ ပြောရာ၏။ "အသတီ ကိရာယံ" ဟူသည်မှာ ဤစောင်းသည် အနှစ်မရှိ (ယုတ်ညံ့သောစောင်း) ဖြစ်သတတ် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "အသတီ" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့ခြင်း၏ အမည်ဖြစ်သည်။ အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့တည်း -

‘‘อสา โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชติ;

สารตฺตา จ ปคพฺภา จ, สิขี สพฺพฆโส ยถา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๖๑);

"လောက၌ မိန်းမတို့သည် ယုတ်ညံ့သူ (သူတော်မဟုတ်သူ) တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမိန်းမတို့အား ကမ်းသတ် (ရှက်ကြောက်ဖွယ်ရာ ကမ်းသတ်တည်းဟူသော စည်းကမ်း) မရှိ။ ပြင်းစွာတပ်မက်တတ်၍ ရဲတင်းကြမ်းကြုတ်သူများ ဖြစ်သဖြင့်၊ အလုံးစုံကို စားသုံးတတ်သော မီးညွန့်ကဲ့သို့ပင် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံခြင်းသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

ยเถวํ ยํกิญฺจิ วีณา นามาติ น เกวลญฺจ วีณาเยว ลามิกา, ยเถว ปน อยํ วีณา นาม, เอวํ ยํกิญฺจิ อญฺญมฺปิ ตนฺติพทฺธํ, สพฺพํ ตํ ลามกเมวาติ อตฺโถ. เอวเมว โขติ เอตฺถ วีณา วิย ปญฺจกฺขนฺธา ทฏฺฐพฺพา, ราชา วิย โยคาวจโร. ยถา โส ราชา ตํ วีณํ ทสธา ผาลนโต ปฏฺฐาย วิจินนฺโต สทฺทํ อทิสฺวา วีณาย อนตฺถิโก โหติ, เอวํ โยคาวจโร ปญฺจกฺขนฺเธ สมฺมสนฺโต อหนฺติ วา มมนฺติ วา คเหตพฺพํ อปสฺสนฺโต ขนฺเธหิ อนตฺถิโก โหติ. เตนสฺส ตํ ขนฺธสมฺมสนํ [Pg.109] ทสฺเสนฺโต รูปํ สมนฺเวสติ ยาวตา รูปสฺส คตีติอาทิมาห.

"ယထေဝံ ယံကိဉ္စိ ဝီဏာ နာမ" ဟူသည်မှာ စောင်းသက်သက်သာ ယုတ်ညံ့သည်မဟုတ်၊ ဤစောင်းဟူသော တူရိယာသည် ယုတ်ညံ့သကဲ့သို့ပင် ထို့အတူ အကြိုးဖွဲ့၍ တီးမှုတ်အပ်သော အခြားတူရိယာဟူသမျှသည်လည်း ယုတ်ညံ့သည်သာတည်း ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ "ဧဝမေဝ ခေါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ စောင်းကဲ့သို့ ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့ကို ရှုအပ်၏။ စောင်းသံရှာသော မင်းကဲ့သို့ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှုအပ်၏။ ထိုမင်းသည် စောင်းကို ဆယ်စိတ်ခွဲ၍ ရှာဖွေရာ၌ စောင်းသံကို မတွေ့ရသဖြင့် စောင်းကို အလိုမရှိတော့သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရာ၌ "ငါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါ့ဥစ္စာ" ဟူ၍လည်းကောင်း စွဲလမ်းစရာကို မမြင်ရသဖြင့် ခန္ဓာတို့၌ အလိုဆန္ဒမရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ ခန္ဓာတရားသုံးသပ်ခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ရူပံ သမန္နေသတိ ယာဝတာ ရူပဿ ဂတိ" အစရှိသော စကားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

ตตฺถ สมนฺเวสตีติ ปริเยสติ. ยาวตา รูปสฺส คตีติ ยตฺตกา รูปสฺส คติ. ตตฺถ คตีติ คติคติ, สญฺชาติคติ, สลกฺขณคติ, วิภวคติ, เภทคตีติ ปญฺจวิธา โหนฺติ. ตตฺถ อิทํ รูปํ นาม เหฏฺฐา อวีจิปริยนฺตํ กตฺวา อุปริ อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกํ อนฺโต กตฺวา เอตฺถนฺตเร สํสรติ วตฺตติ, อยมสฺส คติคติ นาม.

ထိုပါဌ်၌ "သမန္နေသတိ" ဟူသည်မှာ ရှာမှီး၏ဟု အနက်ရသည်။ "ယာဝတာ ရူပဿ ဂတိ" ဟူသည်မှာ ရုပ်၏ ဖြစ်ရာဂတိ ရှိသမျှကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဂတိသည် ဂတိဂတိ၊ သံဇာတိဂတိ (ဖြစ်ရာအရပ်ဂတိ)၊ သလက္ခဏဂတိ (လက္ခဏာဂတိ)၊ ဝိဘဝဂတိ (ချုပ်ပျက်ရာဂတိ)၊ ဘေဒဂတိ (ကွဲပြားပျက်စီးရာဂတိ) ဟု ငါးပါး ရှိသည်။ ထိုတွင် ဤရုပ်တရားသည် အောက်အဝီစိငရဲမှ အထက်အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာ့ပြည်အထိ ဤကြားကာလ၌ ကျင်လည်ဖြစ်ပျက်နေ၏၊ ဤသည်ကို ထိုရုပ်၏ "ဂတိဂတိ" ဟု ခေါ်သည်။

อยํ ปน กาโย เนว ปทุมคพฺเภ, น ปุณฺฑรีกนีลุปฺปลาทีสุ สญฺชายติ, อามาสยปกฺกาสยานํ ปน อนฺตเร พหลนฺธกาเร ทุคฺคนฺธปวนวิจริเต ปรมเชคุจฺเฉ โอกาเส ปูติมจฺฉาทีสุ กิมิ วิย สญฺชายติ, อยํ รูปสฺส สญฺชาติคติ นาม.

ဤကရဇကာယသည် မွှေးကြိုင်လှသော ပဒုမာကြာတိုက်၌ မဖြစ်၊ ကြာဖြူ (ပုဏ္ဍရိက်) ကြာညို စသည်တို့၌လည်း မဖြစ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား အစာသစ်အိမ်နှင့် အစာဟောင်းအိမ်တို့၏အကြား၊ ထူထပ်လှသော အမှောင်တိုက်ဖြစ်၍၊ မကောင်းသော အနံ့ဆိုးရှိသော လေတို့ လှုပ်ရှားတိုက်ခတ်ရာ၊ အလွန်စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော အရပ်၌ ငါးပုပ်စသည်တို့၌ ဖြစ်သော ပိုးလောက်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ဤသည်ကို ရုပ်၏ "သံဇာတိဂတိ" (ဖြစ်ပေါ်ရာဂတိ) ဟု ခေါ်သည်။

ทุวิธํ ปน รูปสฺส ลกฺขณํ, ‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูป’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เอวํ วุตฺต รุปฺปนสงฺขาตํ ปจฺจตฺตลกฺขณญฺจ อนิจฺจาทิเภทํ สามญฺญลกฺขณญฺจ, อยมสฺส สลกฺขณคติ นาม.

တစ်ဖန် ရုပ်၏ လက္ခဏာသည် "ရဟန်းတို့၊ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် ရုပ်ဟု ခေါ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အအေး၊ အပူ စသည့်အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ (ပစ္စတ္တလက္ခဏာ) နှင့် အနိစ္စစသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော ဘုံလက္ခဏာ (သာမညလက္ခဏာ) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ဤသည်ကို ထိုရုပ်၏ "သလက္ခဏဂတိ" ဟု ခေါ်သည်။

‘‘คติ มิคานํ ปวนํ, อากาโส ปกฺขินํ คติ;

วิภโว คติ ธมฺมานํ, นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ. (ปริ. ๓๓๙) –

"တောအုပ်သည် သမင်တို့၏ ကျက်စားရာဂတိ ဖြစ်၏။ ကောင်းကင်သည် ငှက်တို့၏ ပျံသန်းရာဂတိ ဖြစ်၏။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (ဝိဘဝ) သည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ပြီးဆုံးရာဂတိ ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗာန်သည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ လားရာဂတိ ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း -

เอวํ วุตฺโต รูปสฺส อภาโว วิภวคติ นาม. โย ปนสฺส เภโท, อยํ เภทคติ นาม. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. เกวลญฺเหตฺถ อุปริ ยาว ภวคฺคา เตสํ สญฺชาติคติ, สลกฺขณคติยญฺจ เวทยิตสญฺชานนอภิสงฺขรณวิชานนวเสน ปจฺจตฺตลกฺขณํ เวทิตพฺพํ.

ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ရုပ်၏ ကင်းမဲ့ခြင်း (မရှိခြင်း) သည် "ဝိဘဝဂတိ" မည်၏။ ထိုရုပ်၏ ကွဲပြားပျက်စီးခြင်းသည် "ဘေဒဂတိ" မည်၏။ ဝေဒနာ စသော နာမ်ခန္ဓာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထူးခြားသည်မှာ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်တို့၏ သံဇာတိဂတိ (ဖြစ်ရာအရပ်ဂတိ) ကို အထက်ဘဝဂ်တိုင်အောင် သိအပ်၏။ သလက္ခဏဂတိ၌လည်း အာရုံကို ခံစားခြင်း (ဝေဒနာ)၊ အာရုံကို မှတ်သားခြင်း (သညာ)၊ ပြုပြင်စီရင်ခြင်း (သင်္ခါရ)၊ အထူးသိခြင်း (ဝိညာဉ်) အစွမ်းဖြင့် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ (ပစ္စတ္တလက္ခဏာ) ကို သိအပ်၏။

ตมฺปิ ตสฺส น โหตีติ ยเทตํ รูปาทีสุ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา เอวํ นิทฺทิฏฺฐํ ทิฏฺฐิตณฺหามานคฺคาหตฺตยํ, ตมฺปิ ตสฺส ขีณาสวสฺส น โหตีติ ยถานุสนฺธินาว สุตฺตาคตํ. เตน วุตฺตํ มหาอฏฺฐกถายํ –

"တမ္ပိ တဿ န ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ရုပ်နာမ်တရားတို့၌ "ငါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါ့ဥစ္စာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ညွှန်ပြအပ်သော ဒိဋ္ဌိစွဲလမ်းမှု၊ တဏှာစွဲလမ်းမှု၊ မာနစွဲလမ်းမှုဟူသော စွဲလမ်းမှုသုံးပါးသည် ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်အား မဖြစ်တော့ပေ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဆက်စပ်မှု (ယထာနုသန္ဓေ) အားဖြင့် သုတ်တော်သည် လာရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ กถิตํ, มชฺเฌ สมาธิภาวนา;

ปริโยสาเน จ นิพฺพานํ, เอสา วีโณปมา กถา’’ติ.

"အစ၌ သီလကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အလယ်၌ သမာဓိဘာဝနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အဆုံး၌ နိဗ္ဗာန်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤကား စောင်းဥပမာရှိသော ဒေသနာတော်တည်း။"

๑๐. ฉปฺปาณโกปมสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဆပ္ပါဏကောပမသုတ်အဖွင့်

๒๔๗. ทสเม [Pg.110] อรุคตฺโตติ วณสรีโร. เตสํเยว อรูนํ ปกฺกตฺตา ปกฺกคตฺโต. สรวนนฺติ กณฺฑวนํ. เอวเมว โขติ อรุคตฺโต ปุริโส วิย ทุสฺสีลปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. ตสฺส กุสกณฺฏเกหิ วิทฺธสฺส สรปตฺเตหิ จ อสิธารูปเมหิ วิลิขิตคตฺตสฺส ภิยฺโยโสมตฺตาย ทุกฺขโทมนสฺสํ วิย ตตฺถ ตตฺถ สพฺรหฺมจารีหิ ‘‘อยํ โส อิเมสญฺจ อิเมสญฺจ กมฺมานํ การโก’’ติ วุจฺจมานสฺส อุปฺปชฺชนทุกฺขํ เวทิตพฺพํ.

၂၄၇. ဒသမသုတ်၌ "အရုဂတ္တော" ဟူသည်မှာ အနာဝိုင်းများ၊ အိုင်းအမာများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ကိုယ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ထိုအနာများ ပြည်မှည့်ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ပြည်မှည့်ရွဲပုပ်သော ကိုယ်ရှိသူ (ပက္ကဂတ္တော) ဟု ခေါ်သည်။ "သရဝနံ" ဟူသည်မှာ သမန်းမြက်တော (မြှားကဲ့သို့ ထက်သော သမန်းငုတ်၊ သမန်းရွက်စောင်းတော) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဧဝမေဝ ခေါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အနာရှိသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ သီလမရှိသော ဒုဿီလပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်အပ်၏။ သမန်းငုတ်တို့ စူးဝင်အပ်သော၊ သန်လျက်သွားနှင့်တူသော သမန်းရွက်စောင်းတို့ဖြင့် စုတ်ပြတ်နေသော ကိုယ်ရှိသော ထိုသူအား လွန်စွာသော ကိုယ်ဆင်းရဲခြင်း၊ စိတ်ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုထိုအရပ်၌ သီတင်းသုံးဖော်တို့က "ဤရဟန်းသည် ဤသို့သော (ဆေးကုခြင်းစသည့် အပ်စပ်သော/မအပ်စပ်သော) အမှုတို့ကို ပြုလုပ်သူဖြစ်၏" ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင် ပြောဆိုအပ်သော ဒုဿီလပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲခြင်းကို သိအပ်၏။

ลภติ วตฺตารนฺติ ลภติ โจทกํ. เอวํการีติ เอวรูปานํ เวชฺชกมฺมทูตกมฺมาทีนํ การโก. เอวํสมาจาโรติ วิธวา โคจราทิวเสน เอวรูปโคจโร. อสุจิคามกณฺฏโกติ อสุทฺธฏฺเฐน อสุจิ, คามวาสีนํ วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏโกติ คามกณฺฏโก.

"လဘတိ ဝတ္တာရံ" ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်တတ်သူ (စောဒနာတတ်သူ) ကို ရတတ်၏။ "ဧဝံကာရီ" ဟူသည်မှာ ဤသို့သဘောရှိသော ဆေးကုခြင်းအမှု၊ တမန်အမှု အစရှိသည်တို့ကို မရှက်မကြောက် ပြုလုပ်တတ်သူ ဖြစ်သည်။ "ဧဝံသမာစာရော" ဟူသည်မှာ မုဆိုးမ၊ အပျိုကြီး အိမ်စသည်တို့သို့ လူးလာတုံ့ခေါက် သွားလာပေါင်းသင်းတတ်သော အကျင့်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "အသုစိဂါမကဏ္ဋကော" ဟူသည်မှာ မစင်ကြယ်သောကြောင့် မစင်ကဲ့သို့ (အသုစိ) ဖြစ်၏။ ရွာသူရွာသားတို့ကို သီလမရှိဘဲလျက် အလှူခံယူခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းတတ်သောကြောင့် ဆူး (ကဏ္ဋက) နှင့် တူ၏၊ ထို့ကြောင့် ရွာသူရွာသားတို့အား ဆူးသဖွယ်ဖြစ်သော မစင်ကြယ်သောသူ (အသုစိဂါမကဏ္ဋက) ဟု ခေါ်သည်။

ปกฺขินฺติ หตฺถิโสณฺฑสกุณํ. โอสฺสชฺเชยฺยาติ วิสฺสชฺเชยฺย. อาวิญฺเฉยฺยุนฺติ อากฑฺเฒยฺยุํ. ปเวกฺขามีติ ปวิสิสฺสามิ. อากาสํ เฑสฺสามีติ อากาสํ อุปฺปติสฺสามิ.

“ပက္ခိ” ဟူသည်မှာ ထီးလှိုင်ငှက် (ဆင်နှာမောင်းငှက်) ကို ဆိုလိုသည်။ “ဩသဇ္ဇေယျ” ဟူသည်မှာ လွှတ်လိုက်ရာ၏ ဟူလိုသည်။ “အာဝိဉ္စေယျုံ” ဟူသည်မှာ ငင်ဆွဲကုန်ရာ၏ ဟူလိုသည်။ “ပဝေခ္ခာမိ” ဟူသည်မှာ ဝင်အံ့ ဟူလိုသည်။ “အာကာသံ ဍေဿာမိ” ဟူသည်မှာ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်အံ့ ဟူလိုသည်။

เอเตสุ ปน อหิ ‘‘โภเคหิ มณฺฑลํ พนฺธิตฺวา สุปิสฺสามี’’ติ วมฺมิกํ ปวิสิตุกาโม โหติ. สุสุมาโร ‘‘ทูเร พิลํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิสฺสามี’’ติ อุทกํ ปวิสิตุกาโม โหติ. ปกฺขี ‘‘อชฏากาเส สุขํ วิจริสฺสามี’’ติ อากาสํ เฑตุกาโม โหติ. กุกฺกุโร ‘‘อุทฺธนฏฺฐาเน ฉาริกํ พฺยูหิตฺวา อุสุมํ คณฺหนฺโต นิปชฺชิสฺสามี’’ติ คามํ ปวิสิตุกาโม โหติ. สิงฺคาโล ‘‘มนุสฺสมํสํ ขาทิตฺวา ปิฏฺฐึ ปสาเรตฺวา สยิสฺสามี’’ติ อามกสุสานํ ปวิสิตุกาโม โหติ. มกฺกโฏ ‘‘อุจฺเจ รุกฺเข อภิรุหิตฺวา ทิสาทิสํ ปกฺขนฺทิสฺสามี’’ติ วนํ ปวิสิตุกาโม โหติ.

ထိုသတ္တဝါ ခြောက်ကောင်တို့တွင် မြွေသည် ကိုယ်ကို ခွေလျက် “ငါ အိပ်အံ့” ဟု တောင်ပို့သို့ ဝင်လိုစိတ် ရှိ၏။ မိကျောင်းသည် “ငါသည် နက်သော ရေအောက်ရှိ အခေါင်းသို့ ဝင်၍ အိပ်စက်အံ့” ဟု ရေထဲသို့ ဝင်လိုစိတ် ရှိ၏။ ထီးလှိုင်ငှက်သည် “ငါသည် ဟင်းလင်းပြင် ကောင်းကင်ယံ၌ ချမ်းသာစွာ ကျက်စားအံ့” ဟု ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်လိုစိတ် ရှိ၏။ အိမ်ခွေးသည် “ငါသည် မီးဖိုနေရာ၌ ပြာကို ယက်၍ အပူငွေ့ကို ယူလျက် အိပ်စက်အံ့” ဟု ရွာထဲသို့ ဝင်လိုစိတ် ရှိ၏။ မြေခွေးသည် “ငါသည် လူသားကို စားပြီးနောက် ကျောကို ဆန့်ကာ အိပ်စက်အံ့” ဟု လူသေအလောင်း စွန့်ပစ်ရာ သုသာန်သို့ ဝင်လိုစိတ် ရှိ၏။ မျောက်သည် “ငါသည် မြင့်မားသော သစ်ပင်သို့ တက်၍ အရပ်တစ်ပါးမှ တစ်ပါးသို့ ခုန်ကူးပြေးလွှားအံ့” ဟု တောထဲသို့ ဝင်လိုစိတ် ရှိ၏။

อนุวิธาเยยฺยุนฺติ อนุคจฺเฉยฺยุํ, อนุวิธิเยยฺยุนฺติปิ ปาโฐ, อนุวิธานํ อาปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. ยตฺถ โส ยาติ, ตตฺเถว คจฺเฉยฺยุนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมวาติ เอตฺถ ฉ ปาณกา วิย ฉายตนานิ ทฏฺฐพฺพานิ, ทฬฺหรชฺชุ วิย ตณฺหา, มชฺเฌ คณฺฐิ วิย อวิชฺชา. ยสฺมึ ยสฺมึ ทฺวาเร อารมฺมณํ พลวํ โหติ, ตํ ตํ อายตนํ ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อาวิญฺฉติ.

“အနုဝိဓာယေယျုံ” ဟူသည်မှာ အစဉ်တစိုက် လိုက်လံသွားလာကြကုန်ရာ၏ ဟူလိုသည်။ “အနုဝိဓိယေယျုံ” ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ အားကောင်းသော သတ္တဝါနောက်သို့ အစဉ်တစိုက် လိုက်ပါခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအားကောင်းသော သတ္တဝါ သွားရာအရပ်သို့သာ လိုက်သွားကြကုန်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူပင် ဤဥပမာ၌ သတ္တဝါ ခြောက်ကောင်ကဲ့သို့ အာယတန ခြောက်ပါးကို မှတ်ယူအပ်၏။ ခိုင်မြဲစွာ ချည်နှောင်ထားသော ကြိုးကဲ့သို့ တဏှာကို မှတ်ယူအပ်၏။ ကြိုးလယ်ရှိ အထုံးကဲ့သို့ အဝိဇ္ဇာကို မှတ်ယူအပ်၏။ အကြင်အကြင် ဒွါရ၌ အာရုံသည် အားကောင်း (အားသန်) ပါက ထိုထိုဒွါရ ဖြစ်သော အာယတနသည် ထိုသူကို ထိုထိုအာရုံသို့ ဆွဲငင်လေတော့သည်။

อิมํ [Pg.111] ปน อุปมํ ภควา สริกฺขเกน วา อาหเรยฺย อายตนานํ วา นานตฺตทสฺสนวเสน. ตตฺถ สริกฺขเกน ตาว วิสุํ อปฺปนากิจฺจํ นตฺถิ, ปาฬิยํเยว อปฺปิตา. อายตนานํ นานตฺตทสฺสเนน ปน อยํ อปฺปนา – อหิ นาเมส พหิ สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ฐาเน นาภิรมติ, สงฺการฏฺฐานติณปณฺณคหนวมฺมิกานิเยว ปน ปวิสิตฺวา นิปนฺนกาเล อภิรมติ, เอกคฺคตํ อาปชฺชติ. เอวเมว จกฺขุเปตํ วิสมชฺฌาสยํ, มฏฺฐาสุ สุวณฺณภิตฺติอาทีสุ นาภิรมติ, โอโลเกตุมฺปิ น อิจฺฉติ, รูปจิตฺตปุปฺผลตาทิวิจิตฺเตสุเยว ปน อภิรมติ. ตาทิเสสุ หิ ฐาเนสุ จกฺขุมฺหิ อปฺปโหนฺเต มุขมฺปิ วิวริตฺวา โอโลเกตุกาโม โหติ.

ဤဥပမာကို မြတ်စွာဘုရားသည် တူညီသောသဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာယတနတို့၏ ကွဲပြားခြားနားသော သဘောကို ပြသခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆောင်တော်မူ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ တူညီသောသဘောဖြင့် ပြဆိုချက်၌ သီးခြား နှီးနှောစရာ မလိုပေ၊ ပါဠိတော်၌သာလျှင် ဥပမာကို တိုက်ရိုက် နှီးနှောပြီး ဖြစ်သည်။ အာယတနတို့၏ ကွဲပြားမှုကို ပြသရာ၌မူ ဤသည်ကား နှီးနှောချက်တည်း - မြွေမည်သည် အပြင်ပ၌ ရေဖြန်းဆွတ်၍ သန့်ရှင်းချောမွေ့အောင် ပြုလုပ်ထားသော နေရာ၌ မပျော်မွေ့ပေ။ အမှိုက်ပုံ၊ မြက် သစ်ရွက် ထူထပ်သော နေရာနှင့် တောင်ပို့စသည်သို့ ဝင်၍ အိပ်စက်ရသောအခါ၌သာ အလွန်မွေ့လျော်ပြီး တည်ငြိမ်မှု (စိတ်တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်) သို့ ရောက်၏။ ထို့အတူပင် ဤစက္ခု (မျက်စိ) သည်လည်း မညီမညွတ်သော အာရုံသို့ ညွှတ်သောအလိုရှိ၏။ ချောမွေ့ပြေပြစ်သော ရွှေနံရံ စသည်တို့၌ မမွေ့လျော်ပေ၊ ကြည့်ရှုရန်ပင် အလိုမရှိပေ။ သို့သော် အရုပ်ပုံ၊ ပန်းနွယ် စသည်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ရေးဆွဲထားသော နေရာတို့၌သာလျှင် အလွန်မွေ့လျော်၏။ ထိုသို့သော နေရာမျိုး၌ မျက်စိဖြင့် ကြည့်၍ မဝနိုင်သဖြင့် ပါးစပ်ကိုပင် ဟလျက် ကြည့်ရှုလိုစိတ် ရှိတတ်၏။

สุสุมาโรปิ พหิ นิกฺขนฺโต คเหตพฺพํ น ปสฺสติ, อกฺขึ นิมีเลตฺวา จรติ. ยทา ปน พฺยามสตมตฺตํ อุทกํ โอคาหิตฺวา พิลํ ปวิสิตฺวา นิปนฺโน โหติ, ตทา ตสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, สุขํ สุปติ. เอวเมว โสตมฺเปตํ พิลชฺฌาสยํ อากาสสนฺนิสฺสิตํ, กณฺณจฺฉิทฺทกูปเกเยว อชฺฌาสยํ กโรติ, กณฺณจฺฉิทฺทากาโสเยว ตสฺส สทฺทสวเน ปจฺจโย โหติ. อชฏากาโสปิ วฏฺฏติเยว. อนฺโตเลณสฺมิญฺหิ สชฺฌาเย กยิรมาเน น เลณจฺฉทนํ ภินฺทิตฺวา สทฺโท พหิ นิกฺขมติ, ทฺวารวาตปานฉิทฺเทหิ ปน นิกฺขมิตฺวา ธาตุปรมฺปรา ฆฏฺเฏนฺโต อาคนฺตฺวา โสตปสาทํ ฆฏฺเฏติ. อถ ตสฺมึ กาเล ‘‘อสุกํ นาม สชฺฌายตี’’ติ เลณปิฏฺเฐ นิสินฺนา ชานนฺติ.

မိကျောင်းသည်လည်း အပြင်သို့ ထွက်လာသောအခါ ဖမ်းယူစရာကို မမြင်ရသဖြင့် မျက်စိမှိတ်၍ သွားလာတတ်၏။ အလံတစ်ရာခန့် ရှိသော ရေထဲသို့ သက်ဆင်းလျက် အခေါင်းထဲသို့ ဝင်၍ အိပ်စက်ရသောအခါ၌သာ ထိုမိကျောင်း၏ စိတ်သည် တည်ငြိမ်ပြီး ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရ၏။ ထို့အတူပင် ဤသောတ (နား) သည်လည်း တွင်းအပေါက်၌ ညွှတ်သော အဇ္ဈာသယရှိပြီး အာကာသဓာတ်ကို မှီလျက် နားတွင်းပေါက်၌သာ မွေ့လျော်၏။ နားပေါက်ဟူသော အာကာသဓာတ်သည်သာလျှင် ထိုသောတ၏ အသံကြားခြင်း၌ အကြောင်းရင်း (ဥပနိဿယ) ဖြစ်၏။ အကာအဆီးမရှိသော ဟင်းလင်းပြင် ကောင်းကင်သည်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ လိုဏ်ဂူအတွင်း၌ စာပေသဇ္ဈာယ်မှု ပြုလုပ်သောအခါ အသံသည် လိုဏ်ဂူအမိုးကို ဖောက်ထွက်၍ အပြင်သို့ မသွားပေ။ သို့သော် တံခါးပေါက်နှင့် လေသာပြတင်းပေါက်တို့မှတစ်ဆင့် အပြင်သို့ ထွက်သွားကာ ရုပ် (ဘုတ်) အဆင့်ဆင့်ကို ရိုက်ခတ်လျက် သောတပသာဒကို လာရောက်ထိခိုက်စေ၏။ ထိုသို့ ထိခိုက်သောအခါ လိုဏ်ဂူအပြင်ဘက်၌ ထိုင်နေကြသော သူတို့သည် “ဤမည်သော ကျမ်းစာကို သဇ္ဈာယ်နေ၏” ဟု သိနိုင်ကြကုန်၏။

เอวํ สนฺเต สมฺปตฺตโคจรตา โหติ, กึ ปเนตํ สมฺปตฺตโคจรนฺติ? อาม สมฺปตฺตโคจรํ. ยทิ เอวํ ทูเร เภริอาทีสุ วชฺชมาเนสุ ‘‘ทูเร สทฺโท’’ติ ชานนํ น ภเวยฺยาติ. โน น ภวติ. โสตปสาทสฺมิญฺหิ ฆฏฺฏิเต ‘‘ทูเร สทฺโท, อาสนฺเน สทฺโท, ปรตีเร โอริมตีเร’’ติ ตถา ตถา ชานนากาโร โหติ, ธมฺมตา เอสาติ. กึ เอตาย ธมฺมตาย? ยโต ยโต ฉิทฺทํ, ตโต ตโต สวนํ โหติ จนฺทิมสูริยาทีนํ ทสฺสนํ วิยาติ อสมฺปตฺตโคจรเมเวตํ.

ဤသို့လျှင် ရုပ်အဆင့်ဆင့်ဖြင့် အသံသွားသောအခါ (သောတသည်) မိမိထံသို့ ရောက်ရှိလာသော အာရုံကို ယူတတ်သည် (သမ္ပတ္တဂေါစရ) ဖြစ်၏။ “သို့ဖြစ်လျှင် ဤသောတသည် ရောက်ရှိလာသော အာရုံကိုသာ ယူတတ်သလော” ဟု မေးသော်၊ “ဟုတ်ပေသည်၊ ရောက်ရှိလာသော အာရုံကို ယူတတ်၏” ဟု ဆိုရမည်။ “အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဝေး၌ စည်ကြီးစသည်တို့ကို တီးခတ်သောအခါ ‘အဝေး၌ အသံမြည်နေသည်’ ဟု သိနိုင်ခြင်း မရှိကောင်းရာ” ဟု စောဒနာလျှင်၊ “မဟုတ်ပေ၊ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏” ဟု ဖြေရမည်။ အမှန်တကယ်ပင် သောတပသာဒကို ထိခိုက်သောအခါ “အဝေး၌ အသံ၊ အနီး၌ အသံ၊ ဟိုဘက်ကမ်း၌ အသံ၊ သည်ဘက်ကမ်း၌ အသံ” စသည်ဖြင့် ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် သိရှိခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသည်မှာ သဘာဝတရား (ဓမ္မတာ) သာတည်းဟု မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ဤသဘာဝတရားအရ အဘယ်သို့နည်း။ အကြင်အကြင်အရပ်၌ အပေါက် (ဟင်းလင်းပြင်) ရှိလျှင် ထိုထိုအရပ်မှ ကြားရခြင်း ဖြစ်၏။ လနှင့် နေတို့ကို လှမ်းမြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသောတ (နား) သည် အနားသို့ ရောက်မလာသေးသော အာရုံကို ယူတတ်သည် (အသမ္ပတ္တဂေါစရ) သာလျှင် ဖြစ်၏။

ปกฺขีปิ รุกฺเข วา ภูมิยํ วา น รมติ. ยทา ปน เอกํ วา ทฺเว วา เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมฺม อชฏากาสํ ปกฺขนฺโท โหติ, ตทา เอกคฺคจิตฺตตํ อาปชฺชติ. เอวเมว ฆานมฺปิ อากาสชฺฌาสยํ วาตูปนิสฺสยคนฺธโคจรํ. ตถา [Pg.112] หิ คาโว นววุฏฺเฐ เทเว ภูมึ ฆายิตฺวา ฆายิตฺวา อากาสาภิมุโข หุตฺวา วาตํ อากฑฺฒนฺติ. องฺคุลีหิ คนฺธปิณฺฑํ คเหตฺวาปิ จ อุปสิงฺฆนกาเล วาตํ อนากฑฺฒนฺโต เนว ตสฺส คนฺธํ ชานาติ.

ထီးလှိုင်ငှက်သည်လည်း သစ်ပင်ထက်၌ဖြစ်စေ၊ မြေပြင်၌ဖြစ်စေ မပျော်မွေ့ပေ။ ခဲတစ်ပစ် သို့မဟုတ် နှစ်ပစ်ခန့် မြင့်သော အရပ်ကို လွန်၍ ဟင်းလင်းပြင် ကောင်းကင်ယံသို့ ပျံတက်ရသောအခါ၌သာ စိတ်တည်ငြိမ်မှုသို့ ရောက်၏။ ထို့အတူပင် ဃာန (နှာခေါင်း) သည်လည်း အာကာသဓာတ်၌ မွေ့လျော်သော အဇ္ဈာသယရှိပြီး လေကို မှီ၍ ရရှိသော အနံ့ဟူသော အာရုံကို ယူတတ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်ကန်လှ၏။ နွားတို့သည် မိုးဦးရွာစ၌ မြေကြီးကို အဖန်ဖန်နမ်းရှူပြီး ကောင်းကင်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူလျက် လေကို ဆွဲသွင်းကြကုန်၏။ လက်ချောင်းတို့ဖြင့် နံ့သာတုံးကို ကိုင်ယူ၍ နမ်းရှူသည့်တိုင်အောင် လေကို ဆွဲမသွင်းပါက ထိုနံ့သာ၏ အနံ့ကို မသိနိုင်ပေ။

กุกฺกุโรปิ พหิ จรนฺโต เขมฏฺฐานํ น ปสฺสติ, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ อุปทฺทุโต โหติ. อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา อุทฺธนฏฺฐาเน ฉาริกํ พฺยูหิตฺวา นิปนฺนสฺส ปนสฺส ผาสุ โหติ. เอวเมว ชิวฺหาปิ คามชฺฌาสยา อาโปสนฺนิสฺสิตรสารมฺมณา. ตถา หิ ติยามรตฺตึ สมณธมฺมํ กตฺวาปิ ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปวิสิตพฺพํ โหติ. สุกฺขขาทนียสฺส จ น สกฺกา เขเฬน อเตมิตสฺส รสํ ชานิตุํ.

အိမ်ခွေးသည်လည်း အပြင်ဘက်၌ လှည့်လည်သွားလာသောအခါ ဘေးကင်းသောနေရာကို မတွေ့ရဘဲ ခဲ၊ တုတ် စသည်တို့ဖြင့် အနှောင့်အယှက် ခံရတတ်၏။ သို့သော် ရွာထဲသို့ ဝင်ကာ မီးဖိုပြာပူကို ယက်၍ အိပ်စက်ရသောအခါ၌သာ ထိုခွေးအတွက် သက်တောင့်သက်သာ ရှိ၏။ ထို့အတူပင် ဇိဝှာ (လျှာ) သည်လည်း ရွာ (အစာရေစာ) ၌ ညွှတ်သော အဇ္ဈာသယရှိပြီး အာပေါဓာတ် (ရေဓာတ်) ကို မှီလျက် ရသာရုံကို အာရုံပြုတတ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်ကန်သင့်မြတ်လှ၏။ ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံး ရဟန်းတရားပွားများ အားထုတ်သော်လည်း နံနက်စောစောအချိန်၌ သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ ရွာထဲသို့ ဆွမ်းခံဝင်ရသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် တံတွေးဖြင့် မစိုစွတ်စေသော ခြောက်သွေ့သော ခဲဖွယ်၏ အရသာကို သိရှိရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။

สิงฺคาโลปิ พหิ จรนฺโต รตึ น วินฺทติ, อามกสุสาเน มนุสฺสมํสํ ขาทิตฺวา นิปนฺนสฺเสว ปนสฺส ผาสุ โหติ. เอวเมว กาโยปิ อุปาทิณฺณกชฺฌาสโย ปถวีสนฺนิสฺสิตโผฏฺฐพฺพารมฺมโณ. ตถา หิ อญฺญํ อุปาทิณฺณกํ อลภมานา สตฺตา อตฺตโนว หตฺถตเล สีสํ กตฺวา นิปชฺชนฺติ. อชฺฌตฺติกพาหิรา จสฺส ปถวี อารมฺมณคฺคหเณ ปจฺจโย โหติ. สุสนฺถตสฺสาปิ หิ สยนสฺส เหฏฺฐาฐิตานมฺปิ วา ผลกานํ น สกฺกา อนิสีทนฺเตน วา อนุปฺปีฬนฺเตน วา ถทฺธมุทุภาโว ชานิตุนฺติ อชฺฌตฺติกพาหิรา ปถวี เอตสฺส โผฏฺฐพฺพชานเน ปจฺจโย โหติ.

မြေခွေးသည်လည်း အပြင်ဘက်၌ လှည့်လည်ကျက်စားသောအခါ ပျော်မွေ့မှုကို မရရှိပေ။ သို့သော် လူသေအလောင်း စွန့်ပစ်ရာ သုသာန်၌ လူသားကို စားသောက်ပြီးနောက် အိပ်စက်ရသောအခါမှသာ ထိုမြေခွေးအတွက် သက်တောင့်သက်သာ ရှိ၏။ ထို့အတူပင် ကာယ (ကိုယ်) သည်လည်း သက်ရှိထင်ရှားရှိသော ကိုယ် (ဥပါဒိန္နက) သို့ ညွှတ်သော အဇ္ဈာသယရှိပြီး ပထဝီဓာတ် (မြေဓာတ်) ကို မှီသော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ (အထိအတွေ့) ကို အာရုံပြုတတ်၏။ ထိုစကားသည် သင့်မြတ်လှ၏။ အခြားသော သက်ရှိကိုယ်ကို မရရှိကြသော သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ လက်ဖဝါးပေါ်၌ ဦးခေါင်းကို တင်လျက် အိပ်စက်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင် အတွင်းအပ၌ ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်သည် ဤကာယအား အာရုံကို ယူရာ၌ အထောက်အကူ (အကြောင်းတရား) ဖြစ်၏။ အမှန်တကယ်ပင် သပ်ရပ်စွာ ခင်းကျင်းထားသော်လည်း အိပ်ရာအောက်ရှိ သစ်သားပြားများ၏ ကြမ်းတမ်းမှု သို့မဟုတ် နူးညံ့မှုကို မထိုင်ဘဲ သို့မဟုတ် မဖိကြည့်ဘဲ မသိနိုင်သကဲ့သို့၊ အတွင်းအပ ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်သည် ဤကာယအား ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို သိရှိခြင်း၌ အထောက်အကူပြုသော အကြောင်းတရား (ပစ္စည်း) ဖြစ်၏။

มกฺกโฏปิ ภูมิยํ วิจรนฺโต นาภิรมติ, หตฺถสตุพฺเพธํ ปนสฺส รุกฺขํ อารุยฺห วิฏปปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา ทิสาวิทิสา โอโลเกนฺตสฺเสว ผาสุโก โหติ. เอวํ มโนปิ นานชฺฌาสโย ภวงฺคปจฺจโย, ทิฏฺฐปุพฺเพปิ นานารมฺมณชฺฌาสยํ กโรติเยว มูลภวงฺคํ ปนสฺส ปจฺจโย โหตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน อายตนานํ นานตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค อายตนนิทฺเทเส วุตฺตเมว.

မျောက်သည်လည်း မြေပြင်၌ လှည့်လည်သွားလာသောအခါ မပျော်မွေ့ပေ။ သို့သော် အတောင်တစ်ရာမျှ မြင့်မားသော သစ်ပင်ထိပ်သို့ တက်လျက် သစ်ကိုင်းခွထက်၌ ထိုင်ပြီး အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ လှမ်းမျှော်ကြည့်ရှုရသောအခါမှသာ ထိုမျောက်အတွက် သက်တောင့်သက်သာ ရှိ၏။ ထို့အတူပင် စိတ်သည်လည်း အထူးထူးသော အာရုံသို့ ညွှတ်သော အဇ္ဈာသယရှိပြီး ဘဝင်စိတ်သည် အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ ဖူးမြင်ဖူးသော ထူးထူးခြားခြား အာရုံတို့၌လည်း မွေ့လျော်မှုကို ပြုလုပ်တတ်သည်သာ ဖြစ်၍ မူလဘဝင်သည် ထိုစိတ်အား အထောက်အကူပြု၏။ ဤသည်မှာ ဤသုတ်၌ ပြဆိုအပ်သော အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုမူ အာယတနတို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၊ အာယတနနိဒ္ဒေသ၌ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။

ตํ จกฺขุ นาวิญฺฉตีติ ตณฺหารชฺชุกานํ อายตนปาณกานํ กายคตาสติถมฺเภ พทฺธานํ นิพฺพิเสวนภาวํ อาปนฺนตฺตา นากฑฺฒตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา.

“တံ စက္ခု နာဝိဉ္စတိ” ဟူသည်မှာ တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ထားအပ်ကုန်သော အာယတနတည်းဟူသော သတ္တဝါတို့ကို ကာယဂတာသတိတည်းဟူသော တိုင်၌ ခိုင်မြဲစွာ ချည်နှောင်ထားခြင်းကြောင့် လျှပ်ပေါ်လှုပ်ရှားမှု ကင်းမဲ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ဆွဲငင်လှုပ်ရှားမှု မပြုနိုင်တော့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ မဂ်၏ ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော ဝိပဿနာတရားကိုသာလျှင် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

๑๑. ยวกลาปิสุตฺตวณฺณนา

၁၁. ယဝကလာပိသုတ် အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီး၏။

๒๔๘. เอกาทสเม [Pg.113] ยวกลาปีติ ลายิตฺวา ฐปิตยวปุญฺโช. พฺยาภงฺคิหตฺถาติ กาชหตฺถา. ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หเนยฺยุนฺติ ฉหิ ปุถุลกาชทณฺฑเกหิ โปเถยฺยุํ. สตฺตโมติ เตสุ ฉสุ ชเนสุ ยเว โปเถตฺวา ปสิพฺพเก ปูเรตฺวา อาทาย คเตสุ อญฺโญ สตฺตโม อาคจฺเฉยฺย. สุหตตรา อสฺสาติ ยํ ตตฺถ อวสิฏฺฐํ อตฺถิ ภุสปลาปมตฺตมฺปิ, ตสฺส คหณตฺถํ สุฏฺฐุตรํ หตา.

၂၄၈. ၁၁-ခုမြောက်သုတ်၌ (ဧကာဒသမသုတ်၌) 'ယဝကလာပီ' ဟူသည်မှာ ရိတ်သိမ်းပြီး၍ ကောင်းစွာပုံထားသော မုယောစပါးပုံတည်း။ 'ဗျာဘင်္ဂီဟတ္ထာ' ဟူသည်မှာ ထမ်းပိုးကို လက်၌ ကိုင်ဆောင်ထားသူများတည်း။ 'ဆဟိ ဗျာဘင်္ဂီဟိ ဟနေယျုံ' ဟူသည်မှာ ထမ်းပိုးတုတ် ခြောက်ချောင်းတို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်ကုန်ရာ၏။ 'သတ္တမော' ဟူသည်မှာ ထိုသူခြောက်ဦးတို့သည် မုယောစပါးတို့ကို ရိုက်နှက်ပြီး၍ အိတ်များတွင် ဖြည့်လျက် ယူဆောင်သွားကြသောအခါ အခြားခုနစ်ယောက်မြောက်သောသူသည် လာရာ၏။ 'သုဟတတရာ အဿ' ဟူသည်မှာ ထိုမုယောစပါးပုံ၌ ကျန်ရှိနေသော ဖွဲနုအဖျင်းမျှကိုပင် ယူဆောင်ရန်အတွက် ရှေးကထက် အလွန်ပြင်းစွာ ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်အပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။

เอวเมว โขติ เอตฺถ จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ ทฏฺฐพฺพานิ, จตุมหาปเถ นิกฺขิตฺตยวกลาปี วิย สตฺโต, ฉ พฺยาภงฺคิโย วิย อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตวเสน อฏฺฐารส อารมฺมณานิ, สตฺตมา พฺยาภงฺคี วิย ภวปตฺถนา กิเลสา. ยถา จตุมหาปเถ ฐปิตา ยวกลาปี ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หญฺญติ, เอวมิเม สตฺตา อฏฺฐารสหิ อารมฺมณทณฺฑเกหิ ฉสุ อายตเนสุ หญฺญนฺติ. ยถา สตฺตเมน สุหตตรา โหนฺติ, เอวํ สตฺตา ภวปตฺถนกิเลเสหิ สุหตตรา โหนฺติ ภเวมูลกํ ทุกฺขํ อนุภวมานา.

'ဧဝမေဝ ခေါ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ လမ်းဆုံလမ်းခွကြီး လေးခုကဲ့သို့ အာယတန ခြောက်ပါးတို့ကို ရှုမြင်မှတ်သားအပ်ကုန်၏။ လမ်းဆုံ၌ ချထားအပ်သော မုယောစပါးနှံစည်းကဲ့သို့ သတ္တဝါကို မှတ်အပ်၏။ အကျိုင်းကောင်းသော ထမ်းပိုးတုတ် ခြောက်ချောင်းကဲ့သို့ ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံ၊ မဇ္ဈတ္တာရုံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ ခုနစ်ခုမြောက်သော ထမ်းပိုးတုတ်ကဲ့သို့ ဘဝကို အဖန်ဖန်တောင့်တတတ်သော ကိလေသာတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ လမ်းဆုံလမ်းခွ၌ ထားအပ်သော မုယောစပါးပုံကို ထမ်းပိုးတုတ် ခြောက်ချောင်းတို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်အပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤသတ္တဝါတို့ကိုလည်း အာရုံ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတည်းဟူသော တုတ်တို့ဖြင့် စက္ခု သောတ စသော အာယတန ခြောက်ပါးတို့၌ အမြဲမပြတ် ညှဉ်းဆဲပုတ်ခတ်အပ်ကုန်၏။ ခုနစ်ခုမြောက်သော ထမ်းပိုးတုတ်ဖြင့် ဖွဲနှင့်အဖျင်းမျှပင် မကျန်အောင် ပြင်းစွာ ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်အပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါတို့သည် ဘဝကို အဖန်ဖန်တောင့်တတတ်သော ကိလေသာတို့ကြောင့် ဘဝလျှင် အခြေခံရှိသော ဝဋ်ဆင်းရဲကို ခံစားကြရသဖြင့် ရှေးထက်ပို၍ ပြင်းထန်စွာ ရိုက်နှက်ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ခံကြရကုန်၏။

อิทานิ เนสํ ตํ ภวปตฺถนกิเลสํ ทสฺเสตุํ ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺราติ สุธมฺมายํ ภุมฺมํ, สุธมฺมาย เทวสภาย ทฺวาเรติ อตฺโถ. ธมฺมิกา โข เทวาติ ธมฺมิกา เอเต เทวา นาม, เยหิ มาทิสํ อสุราธิปตึ คเหตฺวา มยฺหํ เภทนมตฺตมฺปิ น กตนฺติ สนฺธาย วทติ. อธมฺมิกา เทวาติ อธมฺมิกา เอเต เทวา นาม, เย มาทิสํ อสุราธิปตึ นวคูถสูกรํ วิย กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา นิสีทาเปนฺติ. เอวํ สุขุมํ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติพนฺธนนฺติ ตํ กิร ปทุมนาฬสุตฺตํ วิย มกฺกฏชาลสุตฺตํ วิย จ สุขุมํ โหติ, เฉตฺตุํ ปน เนว วาสิยา น ผรสุนา สกฺกา. ยสฺมา ปน จิตฺเตเนว พชฺฌติ, จิตฺเตน มุจฺจติ, ตสฺมา ‘‘เวปจิตฺติพนฺธน’’นฺติ วุตฺตํ.

ယခုအခါ ထိုသတ္တဝါတို့၏ ဘဝကို အဖန်ဖန်တောင့်တတတ်သော ကိလေသာကို ပြခြင်းငှာ 'ဘူတပုဗ္ဗံ ဘိက္ခဝေ' အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ 'တတြ' ဟူသည် သုဓမ္မာနတ်သဘင်၏ တံခါးအနီး၌ ဖြစ်သောအနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ 'ဓမ္မိကာ ခေါ ဒေဝါ' ဟူသည်မှာ 'ငါကဲ့သို့သော အသုရာတို့၏ အရှင်သခင်ကို ဖမ်းဆီးပြီးလျှင် ငါ့အား စုတ်ပြတ်ရုံမျှဖြစ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခကိုပင် မပြုကြသောကြောင့် ထိုနတ်တို့သည် တရားစောင့်သောသူ (တရားကျင့်သောသူ) များ ဖြစ်ကြပေကုန်၏' ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'အဓမ္မိကာ ဒေဝါ' ဟူသည်မှာ 'ငါကဲ့သို့သော အသုရာတို့၏ အရှင်သခင်ကို ဖမ်းဆီး၍ မစင်စားသောဝက်ကဲ့သို့ လည်ပင်း၌ ချည်နှောင်ခြင်းအပါအဝင် အနှောင်အဖွဲ့ငါးမျိုးတို့ဖြင့် တုပ်နှောင်ကာ နေစေတတ်သောကြောင့် ထိုနတ်တို့သည် တရားမစောင့်သူ (တရားမကျင့်သူ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟူသော အနက်ကို ရည်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဧဝံ သုခုမံ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဝေပစိတ္တိဗန္ဓနံ' ဟူသည်မှာ ထိုဝေပစိတ္တိအနှောင်အဖွဲ့သည် ကြာရိုးမျှင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပင့်ကူအိမ်ချည်မျှင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အလွန်သိမ်မွေ့လှ၏။ သို့ရာတွင် ထိုအမျှင်ကို ပဲခွပ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပုဆိန်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြတ်တောက်ရန် မတတ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စိတ်ဖြင့်သာလျှင် တုပ်နှောင်အပ်၍ စိတ်ဖြင့်သာလျှင် လွတ်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ထိုအဖွဲ့ကို 'ဝေပစိတ္တိဗန္ဓန' ဟု ဆိုအပ်၏။

ตโต สุขุมตรํ มารพนฺธนนฺติ กิเลสพนฺธนํ ปเนสํ ตโตปิ สุขุมตรํ, เนว จกฺขุสฺส อาปาถํ คจฺฉติ, น อิริยาปถํ นิวาเรติ. เตน หิ พทฺธา สตฺตา ปถวิตเลปิ อากาเสปิ โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ [Pg.114] คจฺฉนฺติปิ อาคจฺฉนฺติปิ. ฉิชฺชมานํ ปเนตํ ญาเณเนว ฉิชฺชติ, น อญฺเญนาติ ‘‘ญาณโมกฺขํ พนฺธน’’นฺติปิ วุจฺจติ.

'တတော သုခုမတရံ မာရဗန္ဓနံ' ဟူသည်ကား ကိလေသာဖြင့် တုပ်နှောင်အပ်သော ထိုမာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့သည် ထိုဝေပစိတ္တိအဖွဲ့ထက်ပင် ပို၍သိမ်မွေ့သဖြင့် မျက်စိ၏ အာရုံသို့ မထင်မပေါ်၊ သွားလာလှုပ်ရှားမှု ဣရိယာပုထ်ကိုလည်း တားမြစ်ခြင်းမရှိပေ။ မှန်ပေ၏၊ ထိုမာရ်၏ အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် အနှောင်ခံထားရသော သတ္တဝါတို့သည် မြေပြင်၌လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌လည်းကောင်း၊ ယူဇနာတစ်ရာ၊ ယူဇနာတစ်ထောင်တိုင်အောင် သွားလာနိုင်ကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ထိုမာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့သည် ဖြတ်တောက်သည့်အခါ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့်သာ ပြတ်တောက်နိုင်၏၊ အခြားမည်သည့်အရာဖြင့်မျှ မပြတ်တောက်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်ဖြင့်သာ လွတ်မြောက်နိုင်သော အနှောင်အဖွဲ့ (ဉာဏမောက္ခဗန္ဓန) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

มญฺญมาโนติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานานํ วเสน ขนฺเธ มญฺญนฺโต. พทฺโธ มารสฺสาติ มารพนฺธเนน พทฺโธ. กรณตฺเถ วา เอตํ สามิวจนํ, กิเลสมาเรน พทฺโธติ อตฺโถ. มุตฺโต ปาปิมโตติ มารสฺส พนฺธเนน มุตฺโต. กรณตฺเถเยว วา อิทํ สามิวจนํ, ปาปิมตา กิเลสพนฺธเนน มุตฺโตติ อตฺโถ.

'မညမာနော' ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့ကို စွဲလမ်းအောက်မေ့သူတည်း။ 'ဗန္ဓော မာရဿ' ဟူသည်မှာ မာရ်၏ အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် ဖွဲ့နှောင်အပ်သူတည်း။ တနည်းအားဖြင့် ဤ 'မာရဿ' ဟူသော သာမိဝိဘတ်သည် ကရဏတတိယာအနက်၌ သက်ရောက်ပြီး ကိလေသာမာရ်က ဖွဲ့နှောင်ထားသူဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'မုတ္တော ပါပိမတော' ဟူသည်မှာ မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်သူတည်း။ တနည်းအားဖြင့် ဤ 'ပါပိမတော' ဟူသော သာမိဝိဘတ်ကို ကရဏတတိယာဝိဘတ်အနက်၌သာ မှတ်အပ်၏၊ ယုတ်မာသော သဘောရှိသော ကိလေသာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်သူဟူ၍ အနက်ရ၏။

อสฺมีติ ปเทน ตณฺหามญฺญิตํ วุตฺตํ. อยมหสฺมีติ ทิฏฺฐิมญฺญิตํ. ภวิสฺสนฺติ สสฺสตวเสน ทิฏฺฐิมญฺญิตเมว. น ภวิสฺสนฺติ อุจฺเฉทวเสน. รูปีติอาทีนิ สสฺสตสฺเสว ปเภททีปนานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา มญฺญิตํ อาพาธํ อนฺโตโทสนิกนฺตนวเสน โรโค เจว คณฺโฑ จ สลฺลญฺจ, ตสฺมา. อิญฺชิตนฺติอาทีนิ ยสฺมา อิเมหิ กิเลเสหิ สตฺตา อิญฺชนฺติ เจว ผนฺทนฺติ จ ปปญฺจิตา จ โหนฺติ ปมตฺตาการปตฺตา, ตสฺมา เตสํ อาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ.

'အသ္မိ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းမှတ်ထင်ခြင်း (တဏှာမညိတ) ကို ဆိုအပ်၏။ 'အယမဟမသ္မိ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းမှတ်ထင်ခြင်း (ဒိဋ္ဌိမညိတ) ကို ဆိုအပ်၏။ 'ဘဝိဿန္တိ' ဟူသည်မှာ သဿတအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုဒိဋ္ဌိမညိတကိုပင် ဆိုလို၏။ 'န ဘဝိဿန္တိ' ဟူသည်မှာ ဥစ္ဆေဒအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'ရူပီ' အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် သဿတအယူ၏ အပြားအထူးကို ပြတတ်ကုန်၏။ 'တသ္မာ' ဟူသည်မှာ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (တဏှာ ဒိဋ္ဌိ မာနတို့ဖြင့်) စွဲလမ်းထင်မှားခြင်းသည် လွန်စွာ နှိပ်စက်တတ်ခြင်း၊ အတွင်းကိလေသာတို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်း အစွမ်းကြောင့် ရောဂါအနာလည်းမည်၏၊ အိုင်းအမာလည်းမည်၏၊ မြှားငြောင့်လည်းမည်၏၊ ထို့ကြောင့်တည်း။ 'ဣဉ္စိတံ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ကိုမူကား ဤကိလေသာတို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် တုန်လှုပ်ခြင်း၊ အတွင်း၌ လှုပ်ရှားခြင်း၊ သံသရာ၌ ကြာမြင့်စေခြင်းနှင့် မေ့လျော့တွေဝေသော အခြေအနေသို့ ရောက်ကြရကုန်သောကြောင့် ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသာတို့၏ ဖြစ်ပျက်ပုံအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

มานคตวาเร ปน มานสฺส คตํ มานคตํ, มานปวตฺตีติ อตฺโถ. มาโนเยว มานคตํ คูถคตํ มุตฺตคตํ วิย. ตตฺถ อสฺมีติ อิทํ ตณฺหาย สมฺปยุตฺตมานวเสน วุตฺตํ. อยมหมสฺมีติ ทิฏฺฐิวเสน. นนุ จ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺโต นาม มาโน นตฺถีติ? อาม นตฺถิ, มานสฺส ปน อปฺปหีนตฺตา ทิฏฺฐิ นาม โหติ. มานมูลกํ ทิฏฺฐึ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

မာနဂတဝါရ၌မူကား မာန၏ ဖြစ်ခြင်းကို 'မာနဂတ' ဟု ဆို၏၊ မာန၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ (မာနပဝတ္တိ) ဟူ၍ အနက်ရ၏။ မာနကိုယ်တိုင်သည်ပင် 'မာနဂတ' မည်၏၊ 'ဂူထဂတ' (မစင်) ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ 'ဂတ' သဒ္ဒါသည် ထိုမာန၏ အနက်၌ ဖြစ်ခြင်းရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုမာနဂတဝါရ၌ 'အသ္မိ' ဟူသော ဤပုဒ်ကို တဏှာနှင့် ယှဉ်သော (တဏှာသမ္ပယုတ်) မာန၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အယမဟမသ္မိ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ စောဒနာအံ့ - ဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော မာနဟူသည် မရှိသည်မဟုတ်လောဟု မေးသော် ဟုတ်ပါသည်၊ မရှိပါဟု ဖြေအပ်၏။ သို့သော်လည်း မာနကို မပယ်ရသေးသဖြင့် ဒိဋ္ဌိဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် မာနလျှင် အရင်းရှိသော ဒိဋ္ဌိကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်အလုံးစုံတို့သည် အရပ်ရပ်တို့၌ အနက်ထင်ရှားလှပေကုန်၏။

อาสีวิสวคฺโค.

အာသီဝိသဝဂ် ပြီး၏။

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

สฬายตนสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သဠာယတနသံယုတ်အဋ္ဌကထာ ပြီးဆုံးပြီ။

๒. เวทนาสํยุตฺตํ

၂. ၂။ ဝေဒနာသံယုတ်။

๑. สคาถาวคฺโค

၁. သဂါထာဝဂ်။

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

၁. သမာဓိသုတ်အဖွင့်။

๒๔๙. เวทนาสํยุตฺเต [Pg.115] สคาถาวคฺคสฺส ปฐเม สมาหิโตติ อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา สมาหิโต. เวทนา จ ปชานาตีติ เวทนา ทุกฺขสจฺจวเสน ปชานาติ. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ ตาสํเยว สมฺภวํ สมุทยสจฺจวเสน ปชานาติ. ยตฺถ เจตาติ ยตฺเถตา เวทนา นิรุชฺฌนฺติ, ตํ นิพฺพานํ นิโรธสจฺจวเสน ปชานาติ. ขยคามินนฺติ ตาสํเยว เวทนานํ ขยคามินํ มคฺคํ มคฺคสจฺจวเสน ปชานาติ. นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ นิตฺตณฺโห หุตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. เอวเมตฺถ สุตฺเต สมฺมสนจารเวทนา กถิตา. คาถาสุ ทฺวีหิ ปเทหิ สมถวิปสฺสนา กถิตา, เสเสหิ จตุสจฺจํ กถิตํ. เอวเมตฺถ สพฺพสงฺคาหิโก จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท วุตฺโต.

၂၄၉. ဝေဒနာသံယုတ်၊ သဂါထာဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'သမာဟိတော' ဟူသည်မှာ ဥပစာရသမာဓိဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ တည်ကြည်စွဲမြဲသော စိတ်ရှိသူတည်း။ 'ဝေဒနာ စ ပဇာနာတိ' ဟူသည်မှာ ဝေဒနာသုံးပါးတို့ကို ဒုက္ခသစ္စာ၏ အစွမ်းဖြင့် အပြားအားဖြင့် သိ၏။ 'ဝေဒနာနဉ္စ သမ္ဘဝံ' ဟူသည်မှာ ထိုဝေဒနာတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းတရားကို သမုဒယသစ္စာ၏ အစွမ်းဖြင့် သိ၏။ 'ယတ္ထ စေတာ' ဟူသည်မှာ အကြင်နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အာရုံကြောင့် ထိုဝေဒနာတို့ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို နိရောဓသစ္စာ၏ အစွမ်းဖြင့် သိ၏။ 'ခယဂါမိနံ' ဟူသည်မှာ ထိုဝေဒနာတို့၏ ချုပ်ရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ကြောင်းလမ်းကို မဂ္ဂသစ္စာ၏ အစွမ်းဖြင့် သိ၏။ 'နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတော' ဟူသည်မှာ တဏှာကင်းသည်ဖြစ်၍ ကိလေသာတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဝိပဿနာ၏ ကျက်စားရာအာရုံဖြစ်သော ဝေဒနာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဂါထာတို့၌ ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် (သမာဟိတော၊ သမ္ပဇာနော တို့ဖြင့်) သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ကြွင်းသောပုဒ်တို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဤသုတ်၌ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့၏ အပိုင်းအခြားကို အကျဉ်းချုပ် သိမ်းယူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

๒. สุขสุตฺตวณฺณนา

၂. သုခသုတ်အဖွင့်။

๒๕๐. ทุติเย อทุกฺขมสุขํ สหาติ อทุกฺขมสุขญฺจ สุขทุกฺเขหิ สห. อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ อตฺตโน จ ปรสฺส จ. โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาวํ. ปโลกินนฺติ ปลุชฺชนกํ ภิชฺชนสภาวํ. ผุสฺส ผุสฺส วยํ ปสฺสนฺติ ญาเณน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วยํ ปสฺสนฺโต. เอวํ ตตฺถ วิรชฺชตีติ เอวํ ตาสุ เวทนาสุ วิรชฺชติ. อิธาปิ สุตฺเต สมฺมสนจารเวทนา กถิตา, คาถาสุ ญาณผุสนํ.

၂၅၀. ဒုတိယသုတ်၌ 'အဒုက္ခမသုခံ သဟ' ဟူသည်မှာ သုခ၊ ဒုက္ခတို့နှင့်တကွ ဒုက္ခလည်းမဟုတ် သုခလည်းမဟုတ်သော ဝေဒနာတည်း။ 'အဇ္ဈတ္တဉ္စ ဗဟိဒ္ဓါ စ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သန္တာန်၌လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ သန္တာန်၌လည်းကောင်း ဖြစ်သော ဝေဒနာတည်း။ 'မောသဓမ္မံ' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ခဏချင်း ကွယ်ပျောက်တတ်သော သဘောတည်း။ 'ပလောကိနံ' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိသောတည်း။ 'ဖုဿ ဖုဿ ဝယံ ပဿံ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် အဖန်ဖန် တွေ့ထိခံစား၍ ဖြစ်ပျက်မှုကို ရှုမြင်သောတည်း။ 'ဧဝံ တတ္ထ ဝိရဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ ဤသို့လျှင် ထိုဝေဒနာသုံးပါးတို့၌ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် တပ်မက်မှု ကင်းငြိမ်းခြင်းတည်း။ ဤသုတ်၌လည်း ဝိပဿနာ၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ဝေဒနာတို့ကို ပြဆိုထားပြီး ဂါထာတို့၌ လောကီလောကုတ္တရာဉာဏ်တို့ဖြင့် ထိတွေ့သိမြင်ခြင်းကို ဟောကြားထားပေသည်။

๓. ปหานสุตฺตวณฺณนา

၃. ပဟာနသုတ်အဖွင့်။

๒๕๑. ตติเย อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ สพฺพมฺปิ ตณฺหํ ฉินฺทิ สมุจฺฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ ปริวตฺตยิ นิมฺมูลกมกาสิ. สมฺมาติ เหตุนา การเณน. มานาภิสมยาติ มานสฺส ทสฺสนาภิสมยา, ปหานาภิสมยา จ. อรหตฺตมคฺโค หิ กิจฺจวเสน มานํ สมฺปสฺสติ, อยมสฺส [Pg.116] ทสฺสนาภิสมโย. เตน ทิฏฺโฐ ปน โส ตาวเทว ปหียติ, ทิฏฺฐวิเสน ทิฏฺฐสตฺตานํ ชีวิตํ วิย. อยมสฺส ปหานาภิสมโย.

၂၅၁. တတိယသုတ်၌ 'အစ္ဆေစ္ဆိ တဏှံ' ဟူသည်မှာ တဏှာအလုံးစုံကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပယ်သတ်ပြီးသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဝတ္တယိ သံယောဇနံ' ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ကို အမြစ်ပြတ်အောင် ပြောင်းပြန်လှန်ပစ်လိုက်ခြင်းတည်း။ 'သမ္မာ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းအကျိုးအားဖြင့် ကောင်းစွာ သိမြင်ခြင်းတည်း။ 'မာနာဘိသမယာ' ဟူသည်မှာ မာနကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ဒဿနာဘိသမယ) နှင့် ပယ်ရှားခြင်း (ပဟာနာဘိသမယ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ အရဟတ္တမဂ်သည် ကိစ္စပြီးမြောက်သောအားဖြင့် မာနကို ကောင်းစွာ ရှုမြင်တတ်ရာ ဤသည်မှာ ထိုမာန၏ ဒဿနာဘိသမယ (ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် မြင်အပ်သော မာနသည် ထိုမဂ်ခဏ၌ပင် ကင်းပျောက်၏၊ မဂ်ဉာဏ်သို့ ရောက်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အသက်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုမာန၏ ပဟာနာဘိသမယ (ပယ်ရှားခြင်း) ဖြစ်သည်။

อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ เอวํ อรหตฺตมคฺเคน มานสฺส ทิฏฺฐตฺตา จ ปหีนตฺตา จ เย อิเม ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘) หริตนฺตํ วา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) เอวํ วุตฺตอนฺติมมริยาทนฺโต จ, ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติ (อิติวุ. ๙๑; สํ. นิ. ๓.๘๐) เอวํ วุตฺตลามกนฺโต จ, ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๑; จูฬนิ. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๑) เอวํ วุตฺตโกฏฺฐาสนฺโต จ, ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สพฺพปจฺจยสงฺขยา’’ติ (สํ นิ. ๒.๕๑; ๒.๔.๗๑; อุทา. ๗๑) เอวํ วุตฺตโกฏนฺโต จาติ จตฺตาโร อนฺตา, เตสุ สพฺพสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส อทุํ จตุตฺถโกฏิสงฺขาตํ อนฺตมกาสิ, ปริจฺเฉทํ ปริวฏุมํ อกาสิ, อนฺติมสมุสฺสยมตฺตาวเสสํ ทุกฺขมกาสีติ วุตฺตํ โหติ.

"အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် မာန်ကို မြင်အပ်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပယ်အပ်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁) "ခါးပန်း၏ အစွန်းသည် ဆွေးမြည့်၏ သို့မဟုတ် စိမ်းစိုသော မြက်အပိုင်းအခြား" ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော အဆုံးအပိုင်းအခြားဖြစ်သော အန္တ၊ (၂) "ရဟန်းတို့၊ ဤဆွမ်းခံ၍ အသက်မွေးခြင်းသည် အသက်မွေးမှုတို့တွင် အယုတ်ညံ့ဆုံး ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော အယုတ်ညံ့ဆုံးဖြစ်သော အန္တ၊ (၃) "သက္ကာယသည် အဖို့အစု တစ်ခုဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော အဖို့အစုဖြစ်သော အန္တ၊ (၄) "ဤအရဟတ္တမဂ်သည်သာလျှင် အလုံးစုံသော ပစ္စည်းတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော ဝဋ်ဒုက္ခ၏ အဆုံးစွန်ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော အဆုံးစွန်ဖြစ်သော အန္တ ဟုဆိုအပ်သော အန္တ လေးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုလေးပါးသော အန္တတို့တွင် ဤစတုတ္ထမြောက် အဆုံးစွန်ဟု ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ဝဋ်ဒုက္ခ၏ အဆုံးစွန်ကို ပြုပြီ၊ အဆုံးစွန်သော အတ္တဘောမျှသာ ကြွင်းကျန်သော ဝဋ်ဒုက္ခကို ပြုပြီ (ဝဋ်ဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြုပြီ) ဟု ဆိုလိုသည်။

สมฺปชญฺญํ น ริญฺจตีติ สมฺปชญฺญํ น ชหติ. สงฺขฺยํ โนเปตีติ รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญตฺตึ น อุเปติ, ตํ ปญฺญตฺตึ ปหาย ขีณาสโว นาม โหตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต อารมฺมณานุสโย กถิโต.

"သမ္ပဇညံ န ရိဉ္စတိ" ဟူသည်မှာ သမ္ပဇဉ်ကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သင်္ချံ နောပေတိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာဖြင့် တပ်မက်သူ၊ ဒေါသဖြင့် ဖျက်ဆီးသူ၊ တွေဝေသူ ဟူသော ခေါ်ဝေါ်ပညတ်ခြင်းသို့ မရောက်တော့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပညတ်ခြင်းကို ပယ်စွန့်၍ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာမည်သည် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဤသုတ်၌ အာရုံနှင့်တကွဖြစ်သော အနုသယ (အာရမ္မဏာနုသယ) ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

๔. ปาตาลสุตฺตวณฺณนา

၄. ပါတာလသုတ်အဖွင့်

๒๕๒. จตุตฺเถ ปาตาโลติ ปาตสฺส อลํ ปริยตฺโต, นตฺถิ เอตฺถ ปติฏฺฐาติ ปาตาโล. อสนฺตํ อวิชฺชมานนฺติ อสมฺภูตตฺตํ อปญฺญายมานตฺตํ. เอวํ วาจํ ภาสตีติ อตฺถิ มหาสมุทฺเท ปาตาโลติ เอวํ วาจํ. โส หิ ยํ ตํ พลวามุขํ มหาสมุทฺทสฺส อุทกํ เวเคน ปกฺขนฺทิตฺวา จกฺกวาฬํ วา สิเนรุํ วา อาหจฺจ โยชนทฺวิโยชนทสโยชนปฺปมาณมฺปิ อุคฺคนฺตฺวา ปุน มหาสมุทฺเท ปตติ, ยสฺส ปติตฏฺฐาเน มหานรกปปาโต วิย โหติ, ยํ โลเก พลวามุขนฺติ วุจฺจติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วทติ.

၂၅၂. စတုတ္ထသုတ်၌ "ပါတာလ" ဟူသည်မှာ အဆည်းအတားမရှိ ပြုတ်ကျခြင်းငှာ ထိုက်တန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤအရပ်၌ အနည်းငယ်မျှသော တည်ရာမရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ပါတာလမည်၏။ "အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ" ဟူသည်မှာ မဟုတ်မမှန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားမရှိ ထင်ရှားမသိနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ဧဝံ ဝါစံ ဘာသတိ" ဟူသည်မှာ "မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ပါတာလ (ချောက်ကြီး) ရှိ၏" ဟူသော ဤသို့သောစကားကို ဆိုသည်။ အမှန်အားဖြင့် ထိုကြားဖူးနားဝမရှိသော သာမန်လူသည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရေအဟုန်ပြင်းသော ဝဲရှိသော "ဝဲမုခ" (ဗလဝါမုခ) ၏ အကြင်ရေသည် လေအဟုန်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ စီးဆင်းပြီးလျှင် စကြဝဠာတောင်ကို ဖြစ်စေ၊ မြင်းမိုရ်တောင်ကို ဖြစ်စေ ပြင်းစွာတိုက်ခတ်၍ တစ်ယူဇနာ၊ နှစ်ယူဇနာ၊ တစ်ဆယ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်သို့ လွင့်တက်ပြီးလျှင် တဖန် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ကျ၏။ ထိုသို့ကျရာအရပ်၌ ကြီးစွာသော ငရဲချောက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုရေကို လောက၌ "ဗလဝါမုခ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝဲဂယက်ကြီးကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ချောက်ကြီးရှိ၏ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

ยสฺมา ปน ตตฺถ ตถารูปานํ มจฺฉกจฺฉปเทวทานวานํ ปติฏฺฐาปิ โหติ สุขนิวาโสปิ, ตสฺมา อสนฺตํ อสํวิชฺชมานํ ตํ ตํ วาจํ ภาสติ นาม. ยสฺมา ปน สพฺพปุถุชฺชนา สารีริกาย ทุกฺขเวทนาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, ตสฺมา ปาตสฺส อลนฺติ อตฺเถน อยเมว ปาตาโลติ ทสฺเสนฺโต สารีริกานํ โข เอตํ ภิกฺขเวติอาทิมาห.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဗလဝါမုခ၌ ထိုအရပ်နှင့် လျော်ကန်သော ငါး၊ လိပ်၊ နတ်၊ အသုရာတို့၏ တည်ရာသော်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရာသော်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မဟုတ်မမှန်သော၊ ထင်ရှားမရှိသော ထိုစကားကို ပြောဆိုခြင်းမည်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား ခပ်သိမ်းသော ပုထုဇဉ်တို့သည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော ပြင်းထန်သော ဆင်းရဲဝေဒနာကို ခံစားရသောအခါ စိတ်တည်တံ့အောင် မလုပ်နိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် အဆည်းအတားမရှိ ပြုတ်ကျခြင်းနှင့် တူသောကြောင့် ဤကိုယ်၌ဖြစ်သော ဒုက္ခဝေဒနာသည်သာလျှင် စင်စစ်အားဖြင့် "ပါတာလ" မည်ထိုက်၏ဟု ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "သာရီရိကာနံ ခေါ ဧတံ ဘိက္ခဝေ" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

ปาตาเล [Pg.117] น ปจฺจุฏฺฐาสีติ ปาตาลสฺมึ น ปติฏฺฐาสิ. คาธนฺติ ปติฏฺฐํ. อกฺกนฺทตีติ อนิพทฺธํ วิปฺปลาปํ วิลปนฺโต กนฺทติ. ทุพฺพโลติ ทุพฺพลญาโณ. อปฺปถามโกติ ญาณถามสฺส ปริตฺตตาย ปริตฺตถามโก. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยสาวโกติ โสตาปนฺโน. โสตาปนฺโน หิ เอตฺถ ธุรํ, พลววิปสฺสโก น ติกฺขพุทฺธิ อุปฺปนฺนํ เวทนํ อนนุวตฺติตฺวา ปติฏฺฐาตุํ สมตฺโถ โยคาวจโรปิ วฏฺฏติ.

"ပါတာလေ န ပစ္စုဋ္ဌာသိ" ဟူသည်မှာ တည်တံ့ရန် ဆည်းတား၍မရသော ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ ဆင်းရဲဝေဒနာဟူသော ချောက်ကြီး၌ မတည်တံ့နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဂါဓံ" ဟူသည်မှာ တည်ရာကို ဆိုသည်။ "အက္ကန္ဒတိ" ဟူသည်မှာ အဓိပ္ပာယ်မရှိဘဲ ယောင်ယမ်းကာ မြည်တမ်းလျက် ငိုကြွေးခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဒုဗ္ဗလော" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်ပညာအားနည်းသောသူကို ဆိုသည်။ "အပ္ပထာမကော" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်စွမ်းအားနည်းသောကြောင့် နည်းပါးသော ဉာဏ်စွမ်းရှိသူကို ဆိုသည်။ ဤသုတ်၌ "အရိယသာဝက" ဟူသည်မှာ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤသုတ်၌ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဓိကဦးဆောင်သူဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အားကောင်းသော ဝိပဿနာရှိပြီး ထက်မြက်သော ပညာရှိသဖြင့် မိမိကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဝေဒနာကို နောက်သို့မလိုက်ဘဲ တည်တံ့စွာ ခံနိုင်ရည်ရှိသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်လည်း ဖြစ်သင့်သည်။

๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ်အဖွင့်

๒๕๓. ปญฺจเม ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพาติ วิปริณามนวเสน ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา. สลฺลโตติ ทุกฺขาปนวินิวิชฺฌนฏฺเฐน สลฺลาติ ทฏฺฐพฺพา. อนิจฺจโตติ อทุกฺขมสุขา หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา. อทฺทาติ อทฺทส. สนฺตนฺติ สนฺตสภาวํ.

၂၅၃. ပဉ္စမသုတ်၌ "ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ" ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ဒုက္ခဟူ၍ ရှုအပ်သည်။ "သလ္လတော" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဝေဒနာကို ညှဉ်းဆဲတတ်သော၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို ထိုးဆွတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မြှားငြောင့်ကဲ့သို့ ရှုအပ်သည်။ "အနိစ္စတော" ဟူသည်မှာ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ကွယ်ပျောက်ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် အနိစ္စဟူ၍ ရှုအပ်သည်။ "အဒ္ဒါ" ဟူသည်မှာ မြင်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "သန္တံ" ဟူသည်မှာ ငြိမ်သက်သော သဘောရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။

๖. สลฺลสุตฺตวณฺณนา

၆. သလ္လသုတ်အဖွင့်

๒๕๔. ฉฏฺเฐ ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ ชเนสุ. อนุเวธํ วิชฺเฌยฺยาติ ตสฺเสว วณมุขสฺส องฺคุลนฺตเร วา ทฺวงฺคุลนฺตเร วา อาสนฺนปเทเส อนุคตเวธํ. เอวํ วิทฺธสฺส หิ สา อนุเวธา เวทนา ปฐมเวทนาย พลวตรา โหติ, ปจฺฉา อุปฺปชฺชมานา โทมนสฺสเวทนาปิ เอวเมว ปุริมเวทนาย พลวตรา โหติ. ทุกฺขาย เวทนาย นิสฺสรณนฺติ ทุกฺขาย เวทนาย หิ สมาธิมคฺคผลานิ นิสฺสรณํ, ตํ โส น ชานาติ, กามสุขเมว นิสฺสรณนฺติ ชานาติ. ตาสํ เวทนานนฺติ ตาสํ สุขทุกฺขเวทนานํ. สญฺญุตฺโต นํ เวทยตีติ กิเลเสหิ สมฺปยุตฺโตว หุตฺวา ตํ เวทนํ เวทยติ, น วิปฺปยุตฺโต. สญฺญุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ กรณตฺเถ นิสฺสกฺกํ, ทุกฺเขน สมฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. สงฺขาตธมฺมสฺสาติ วิทิตธมฺมสฺส ตุลิตธมฺมสฺส. พหุสฺสุตสฺสาติ ปริยตฺติพหุสฺสุตสฺส ปฏิเวธพหุสฺสุตสฺส จ. สมฺมา ปชานาติ ภวสฺส ปารคูติ ภวสฺส ปารํ นิพฺพานํ คโต, ตเทว นิพฺพานํ สมฺมา ปชานาติ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต อารมฺมณานุสโยว กถิโต. อริยสาวเกสุ จ ขีณาสโว เอตฺถ ธุรํ, อนาคามีปิ วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

၂၅၄. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "တတြ" ဟူသည်မှာ ထိုကြားဖူးနားဝရှိသူနှင့် မရှိသူ နှစ်ဦးတို့တွင် ဟုဆိုလိုသည်။ "အနုဝေဓံ ဝိဇ္ဈေယျ" ဟူသည်မှာ ထိုဒဏ်ရာဟောင်း၏ လက်တစ်သစ်ခြား သို့မဟုတ် လက်နှစ်သစ်ခြား နီးစပ်ရာအရပ်၌ ထပ်မံ၍ ထိုးဆွသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ အမှန်အားဖြင့် ထိုကဲ့သို့ ထိုးဆွခံရသူ၏ ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံထိုးဆွခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာသည် ပထမဝေဒနာထက် သာလွန်၍ ပြင်းထန်လှ၏။ ထိုနည်းတူစွာ နောက်မှဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿဝေဒနာသည်လည်း ရှေးဦးဖြစ်သော ဒေါမနဿဝေဒနာထက် သာလွန်၍ အားကြီးလှ၏။ "ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဝေဒနာ၏ ထွက်မြောက်ရာအစစ်သည် ဈာန်မဂ်ဖိုလ်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုလူမိုက်ဖြစ်သော ပုထုဇဉ်သည် ထိုဈာန်မဂ်ဖိုလ်ဟူသော ထွက်မြောက်ရာလမ်းကို မသိသဖြင့် ကာမချမ်းသာကိုသာလျှင် ဒုက္ခဝေဒနာ၏ ထွက်မြောက်ရာဟူ၍ အယူမှားလျက် သိမှတ်၏။ "တာသံ ဝေဒနာနံ" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ကိုယ်တိုင်ခံစားရသော သုခဒုက္ခဝေဒနာတို့၏ ဟူလိုသည်။ "သံယုတ္တော နံ ဝေဒယတိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်၍ ထိုဝေဒနာကို ခံစား၏၊ ကိလေသာနှင့် ကင်းကွာ၍ မခံစားတတ်ပေ။ "သံယုတ္တော ဒုက္ခသ္မာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဒုက္ခသ္မာ" ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို တတိယဝိဘတ်အနက်ဖြင့် ယူအပ်၏၊ ဒုက္ခနှင့် ယှဉ်အပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "သန္ခါတဓမ္မဿ" ဟူသည်မှာ ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီးသော၊ နှိုင်းချိန်အပ်ပြီးသော ပဉ္စက္ခန္ဓာတရားရှိသူ၏ ဟူလိုသည်။ "ဗဟုဿုတဿ" ဟူသည်မှာ ပရိယတ္တိဗဟုဿုတရှိသူနှင့် ပဋိဝေဓဗဟုဿုတရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ "သမ္မာ ပဇာနာတိ ဘဝဿ ပါရဂူ" ဟူသည်မှာ သံသရာဘဝ၏ တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ထိုသံသရာ၏ တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် မှန်ကန်သော လမ်းစဉ်ဖြင့် ထွေပြားစုံလင်စွာ သိမြင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤသုတ်၌လည်း အာရုံနှင့်တကွဖြစ်သော အနုသယ (အာရမ္မဏာနုသယ) ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ အရိယာသာဝကတို့တွင်လည်း ရဟန္တာအရှင်သည် ဤသုတ်၌ အဓိကဖြစ်၏၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်လည်း ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြသည်။

๗. ปฐมเคลญฺญสุตฺตวณฺณนา

၇. ပထမဂေလညသုတ်အဖွင့်

๒๕๕. สตฺตเม [Pg.118] เยน คิลานสาลา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคโล ตถาคโตปิ คิลานุปฏฺฐานํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐาตพฺพยุตฺตกา นาม คิลานาติ ภิกฺขู สทฺทหิตฺวา โอกปฺเปตฺวา คิลาเน อุปฏฺฐาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ จ ‘‘เย ตตฺถ กมฺมฏฺฐานสปฺปายา, เตสํ กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสามี’’ติ จ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. กาเย กายานุปสฺสีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต วกฺขาม. อนิจฺจานุปสฺสีติ อนิจฺจตํ อนุปสฺสนฺโต. วยานุปสฺสีติ วยํ อนุปสฺสนฺโต. วิราคานุปสฺสีติ วิราคํ อนุปสฺสนฺโต. นิโรธานุปสฺสีติ นิโรธํ อนุปสฺสนฺโต. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ ปฏินิสฺสคฺคํ อนุปสฺสนฺโต.

၂၅၅. သတ္တမသုတ်၌ "ယေန ဂိလာနသာလာ တေနုပသင်္ကမိ" ဟူသည်မှာ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း သူနာပြုစုရာ ကျောင်းဆောင်သို့ ကြွတော်မူ၏။ "ဂိလာန (သူနာ) တို့သည် လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်ကြပေသည်" ဟု ဤသို့ ရဟန်းတို့သည် ယုံကြည်သက်ဝင်ကြကုန်လျက် သူနာတို့ကို ပြုစုလုပ်ကျွေးထိုက်သူများဟု အောက်မေ့ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ထိုသူနာကျောင်း၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရန် လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားတော်မူအံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း ကြံစည်တော်မူပြီး ကြွရောက်တော်မူသည်။ "ကာယေ ကာယာနုပဿီ" အစရှိသည်တို့၌ ဆိုသင့်ဆိုထိုက်သော စကားကို နောင် သတိပဋ္ဌာနသံယုတ်၌ ဆိုပါအံ့။ "အနိစ္စာနုပဿီ" ဟူသည်မှာ အနိစ္စသဘောကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း၊ "ဝယာနုပဿီ" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း၊ "ဝိရာဂါနုပဿီ" ဟူသည်မှာ ကင်းပြတ်ခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း၊ "နိရောဓာနုပဿီ" ဟူသည်မှာ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း၊ "ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ" ဟူသည်မှာ စွန့်လွှတ်ခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။

เอตฺตาวตา กึ ทสฺสิตํ โหติ? อิมสฺส ภิกฺขุโน อาคมนียปฏิปทา, สติปฏฺฐานาปิ หิ ปุพฺพภาคาเยว, สมฺปชญฺเญปิ อนิจฺจานุปสฺสนา วยานุปสฺสนา วิราคานุปสฺสนาติ จ อิมาปิ ติสฺโส อนุปสฺสนา ปุพฺพภาคาเยว, นิโรธานุปสฺสนาปิ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาปิ อิมา ทฺเว มิสฺสกา. เอตฺตาวตา อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนากาโล ทสฺสิโตติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ဤမျှသော စကားတို့ဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်း။ ဤယောဂီရဟန်း၏ မဂ်ဉာဏ်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ရှေ့ပြေးဖြစ်သော ပဋိပဒါ (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ) ကို ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်အားဖြင့် သတိပဋ္ဌာန်တို့သည်လည်း လောကုတ္တရာသမ္ပဇဉ်၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ သမ္ပဇဉ်၌လည်း အနိစ္စာနုပဿနာ၊ ဝယာနုပဿနာ၊ ဝိရာဂါနုပဿနာ ဟူသော ဤသုံးပါးသော အနုပဿနာတို့သည်လည်း လောကုတ္တရာ သမ္ပဇဉ်၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ နိရောဓာနုပဿနာနှင့် ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော အနုပဿနာတို့သည် လောကီလောကုတ္တရာ ရောပြွမ်းလျက်ရှိသော တရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤမျှသော စကားစဉ်ဖြင့် ဤယောဂီရဟန်း၏ တရားပွားများရာ အချိန်ကာလကို ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

๘-๙. ทุติยเคลญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၉. ဒုတိယဂေလညသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๒๕๖-๒๕๗. อฏฺฐเม อิมเมว ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ วุตฺเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ, อตฺถโต ปเนตํ นินฺนานากรณํ. กาโยว หิ เอตฺถ ผสฺโสติ วุตฺโต. นวมํ อุตฺตานเมว.

၂၅၆-၂၅၇. အဋ္ဌမသုတ်၌ ဤသတ္တမသုတ်၌ ဟောအပ်သော တရားကိုပင် "ကာယံ ပဋိစ္စ" နေရာ၌ "ဖဿံ ပဋိစ္စ" ဟု ဟောတော်မူခြင်းသည် သစ္စာလေးပါးကို သိလတ္တံ့သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အနက်သဘောအားဖြင့်မူ ဤအဋ္ဌမသုတ်သည် ထူးခြားသော ကွဲပြားခြားနားချက် မရှိပေ။ အမှန်အားဖြင့် ဤအဋ္ဌမသုတ်၌ ဖဿာယတနဖြစ်သော ငါးပါးသော ပသာဒရုပ် 'ကာယ' ကိုပင် "ဖဿ" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ နဝမသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

๑๐. ผสฺสมูลกสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဖဿမူလကသုတ်အဖွင့်

๒๕๘. ทสเม สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อนุปทวณฺณนา ปเนตฺถ เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว. อิมสฺมึ สุตฺตทฺวเย สมฺมสนจารเวทนา กถิตา.

၂၅၈. ဒသမသုတ်၌ 'သုခဝေဒနီယံ' ဟူသည်မှာ သုခဝေဒနာအား ကျေးဇူးပြုတတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော (တရား) ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ဒုက္ခဝေဒနီယစသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ပုဒ်အဖွင့်ကိုမူ အောက်သုတ်တို့၌ ချဲ့ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ဤသုတ်နှစ်ပါး (နဝမသုတ်နှင့် ဒသမသုတ်) တို့၌ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ ကျက်စားရာအာရုံဖြစ်သော ဝေဒနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။

สคาถาวคฺโค ปฐโม.

ပထမဖြစ်သော သဂါထာဝဂ် ပြီး၏။

๒. รโหคตวคฺโค

၂. ရဟောဂတဝဂ်။

๑. รโหคตสุตฺตวณฺณนา

၁. ရဟောဂတသုတ်အဖွင့်။

๒๕๙. รโหคตวคฺคสฺส [Pg.119] ปฐเม ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ สพฺพํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. สงฺขารานํเยว อนิจฺจตนฺติอาทีสุ ยา เอสา สงฺขารานํ อนิจฺจตา ขยธมฺมตา วยธมฺมตา วิปริณามธมฺมตา, เอตํ สนฺธาย ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขนฺติ มยา ภาสิตนฺติ ทีเปติ. ยา หิ สงฺขารานํ อนิจฺจตา, เวทนานมฺปิ สา อนิจฺจตา เอว. อนิจฺจตา จ นาเมสา มรณํ, มรณโต อุตฺตริ ทุกฺขํ นาม นตฺถีติ อิมินา อธิปฺปาเยน สพฺพา เวทนา ทุกฺขาติ วุตฺตา. อถ โข ปน ภิกฺขุ มยาติ อิทํ น เกวลํ อหํ เวทนานํเยว นิโรธํ ปญฺญาเปมิ, อิเมสมฺปิ ธมฺมานํ นิโรธํ ปญฺญาเปมีติ ทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. วูปสโม จ ปสฺสทฺธิโย จ เอวรูปาย เทสนาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตา. สญฺญาเวทยิตนิโรธคฺคหเณน เจตฺถ จตฺตาโร อารุปฺปา คหิตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

၂၅၉. ရဟောဂတဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ တံ ဒုက္ခသ္မိံ' ဟူသည်မှာ ခံစားအပ်သမျှသော ဝေဒနာအားလုံးသည် (ပရိယာယ်အားဖြင့်) ဒုက္ခသာလျှင်ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'သင်္ခါရာနံယေဝ အနိစ္စတံ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သင်္ခါရတရားတို့၏ မမြဲသောသဘော၊ ကုန်ခြင်းသဘော၊ ပျက်ခြင်းသဘော၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းသဘောကို ရည်၍ ငါဘုရားသည် 'ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ တံ ဒုက္ခံ' (ခံစားအပ်သမျှသော ဝေဒနာသည် ဒုက္ခဖြစ်၏) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု ပြတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သင်္ခါရတရားတို့၏ မမြဲသောအဖြစ်သည် ဝေဒနာတို့၏ မမြဲသောအဖြစ်ပင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မမြဲသောသဘော (အနိစ္စတာ) မည်သည် သေခြင်း (မရဏ) သာ ဖြစ်ရာ၊ သေခြင်းထက် လွန်ကဲသော ဒုက္ခမည်သည် မရှိတော့ပြီ။ ဤသို့သော အလိုဖြင့် ဝေဒနာအားလုံးကို ဒုက္ခချည်းသာဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အထ ခေါ ပန ဘိက္ခု မယာ' ဟူသော ဤစကားကို 'ငါဘုရားသည် ဝေဒနာတို့၏ ချုပ်ရုံမျှကိုသာ ပညတ်သည်မဟုတ်၊ ဤတရားတို့၏ ချုပ်ခြင်းကိုလည်း ပညတ်တော်မူ၏' ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ အားထုတ်အပ်၏။ ငြိမ်းအေးခြင်း (ဝူပသမ) နှင့် ငြိမ်သက်ခြင်း (ပဿဒ္ဓိ) တို့ကို ဤသို့သော ဒေသနာတော်ဖြင့် သိနိုင်လတ္တံ့သော ဝေနေယျတို့၏ အလို (အဇ္ဈာသယ) အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤငြိမ်သက်ခြင်း (ပဿဒ္ဓိ) ဝါရ၌ သညာဝေဒယိတနိရောဓ သဒ္ဒါဖြင့် အရူပသမာပတ် လေးပါးတို့ကိုလည်း ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

๒-๓. ปฐมอากาสสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၃. ပထမအာကာသသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๖๐-๒๖๑. ทุติเย ปุถู วายนฺติ มาลุตาติ พหู วาตา วายนฺติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. ตติยํ วินา คาถาหิ พุชฺฌนฺตานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ.

၂၆၀-၂၆၁. ဒုတိယသုတ်၌ 'ပုထု ဝါယန္တိ မာလူတာ' ဟူသည်မှာ များစွာသောလေတို့ တိုက်ခတ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာတည်း။ တတိယသုတ်ကို ဂါထာတို့မပါဘဲ သိနိုင်သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

๔. อคารสุตฺตวณฺณนา

၄. အဂါရသုတ်အဖွင့်။

๒๖๒. จตุตฺเถ ปุรตฺถิมาติ ปุรตฺถิมาย. เอวํ สพฺพตฺถ. สามิสาปิ สุขา เวทนาติอาทีสุ สามิสา สุขา นาม กามามิสปฏิสํยุตฺตา เวทนา. นิรามิสา สุขา นาม ปฐมชฺฌานาทิวเสน วิปสฺสนาวเสน อนุสฺสติวเสน จ อุปฺปนฺนา เวทนา. สามิสา ทุกฺขา นาม กามามิเสเนว สามิสา เวทนา, นิรามิสา ทุกฺขา นาม อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ปิหปจฺจยา อุปฺปนฺนโทมนสฺสเวทนา. สามิสา อทุกฺขมสุขา นาม กามามิเสเนว สามิสา เวทนา. นิรามิสา อทุกฺขมสุขา นาม จตุตฺถชฺฌานวเสน อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขา เวทนา.

၂၆၂. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ပုရတ္ထိမာ' ဟူသည် အရှေ့အရပ်မှ လာသောလေကို ဆိုလိုသည်။ အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤအတူပင် သိအပ်၏။ 'သာမိသာ သုခါ ဝေဒနာ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ သာမိသသုခဝေဒနာ မည်သည် ကာမဂုဏ်ဟူသော အာမိသနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝေဒနာ ဖြစ်သည်။ နိရာမိသသုခဝေဒနာ မည်သည် ပထမဈာန်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနုဿတိဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာ ဖြစ်သည်။ သာမိသဒုက္ခဝေဒနာ မည်သည် ကာမအာမိသကြောင့် ဖြစ်သော သာမိသဒုက္ခဝေဒနာ ဖြစ်သည်။ နိရာမိသဒုက္ခဝေဒနာ မည်သည် အထက်တန်းကျသော ဝိမောက္ခ (တရားထူး) တို့၌ တောင့်တမှုကို ဖြစ်စေသောအခါ တောင့်တမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿဝေဒနာ ဖြစ်သည်။ သာမိသအဒုက္ခမသုခဝေဒနာ မည်သည် ကာမအာမိသကြောင့် ဖြစ်သော သာမိသအဒုက္ခမသုခဝေဒနာ ဖြစ်သည်။ နိရာမိသအဒုက္ခမသုခဝေဒနာ မည်သည် စတုတ္ထဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ ဖြစ်သည်။

๕-๘. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၈. ပထမအာနန္ဒသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๖๓-๒๖๖. ปญฺจมาทีนิ [Pg.120] จตฺตาริ เหฏฺฐา กถิตนยาเนว. ปุริมานิ ปเนตฺถ ทฺเว ปริปุณฺณปสฺสทฺธิกานิ, ปจฺฉิมานิ อุปฑฺฒปสฺสทฺธิกานิ. เทสนาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตานิ.

၂၆၃-၂၆၆. ပဉ္စမသုတ်အစရှိသော သုတ်လေးပါးတို့သည် အောက်၌ ဟောပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်၏။ အထူးသဖြင့် ဤလေးသုတ်တို့တွင် ရှေ့ဖြစ်သော နှစ်သုတ် (ပဉ္စမနှင့် ဆဋ္ဌမသုတ်) တို့သည် ပြည့်စုံသော ပဿဒ္ဓိ (ငြိမ်သက်ခြင်း) ရှိကုန်၏။ နောက်ဖြစ်သော နှစ်သုတ် (သတ္တမနှင့် အဋ္ဌမသုတ်) တို့ကို ထက်ဝက်သော ပဿဒ္ဓိဒေသနာဖြင့် သိနိုင်လတ္တံ့သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

๙-๑๐. ปญฺจกงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. ပဉ္စကင်္ဂသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๖๗-๒๖๘. นวเม ปญฺจกงฺโค ถปตีติ ปญฺจกงฺโคติ ตสฺส นามํ, วาสิผรสุนิขาทนทณฺฑมุคฺครกาฬสุตฺตนาฬิสงฺขาเตหิ วา ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา โส ปญฺจกงฺโคติ ปญฺญาโต. ถปตีติ วฑฺฒกีเชฏฺฐโก. อุทายีติ ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร. ปริยายนฺติ การณํ. ทฺเวปานนฺทาติ ทฺเวปิ, อานนฺท, ปริยาเยนาติ การเณน. เอตฺถ จ กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา, สุขาทิวเสน ติสฺโสปิ, อินฺทฺริยวเสน สุขินฺทฺริยาทิกา ปญฺจ, ทฺวารวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิกา ฉ, อุปวิจารวเสน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติอาทิกา อฏฺฐารส, ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ, ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ, ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตาติ เอวํ ฉตฺตึส. ตา อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐสตํ เวทนา เวทิตพฺพา.

၂၆၇-၂၆၈. နဝမသုတ်၌ 'ပဉ္စကင်္ဂေါ ထပတိ' ဟူရာဝယ် 'ပဉ္စကင်္ဂ' ဟူသည်မှာ ထိုလက်သမားကြီး၏ အမည်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ပဲခွပ်၊ ပုဆိန်၊ ဆောက်၊ အရိုးရှည်တပ်သောတူ၊ မျဉ်းကြိုး (မျဉ်းဘူး) ဟု ဆိုအပ်သော ငါးပါးကုန်သော လက်သမားအသုံးအဆောင် အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ထိုလက်သမားကြီးသည် 'ပဉ္စကင်္ဂ' ဟု ထင်ရှား၏။ 'ထပတိ' ဟူသည် လက်သမားခေါင်း (လက်သမားဆရာကြီး) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဒါယီ' ဟူသည်မှာ ပညာကြီးသော ဥဒါယီမထေရ် ဖြစ်သည်။ 'ပရိယာယ' ဟူသည် အကြောင်း ဖြစ်သည်။ 'ဒွေပိ အာနန္ဒ' (အာနန္ဒာ၊ နှစ်ပါးတို့ဟူ၍လည်း) ဟူသော စကား၌ 'ပရိယာယေန' ဟူသည် အကြောင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤဝေဒနာတို့ကို ကိုယ်, စိတ်အားဖြင့် ခွဲခြားလျှင် နှစ်ပါးဟူ၍ သိအပ်၏။ သုခစသည်ဖြင့် ခွဲခြားလျှင် သုံးပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေအားဖြင့် သုခိန္ဒြေစသော ငါးပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒွါရအားဖြင့် စက္ခုသမ္ဖဿဇာစသော ခြောက်ပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ သုံးသပ်ခြင်း (ဥပဝိစာရ) အားဖြင့် 'မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍ သောမနဿ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရူပါရုံသို့ ကပ်၍ သုံးသပ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ကာမဂုဏ်ကိုမှီသော သောမနဿ ခြောက်ပါး၊ နေက္ခမ္မကိုမှီသော သောမနဿ ခြောက်ပါး၊ ကာမဂုဏ်ကိုမှီသော ဒေါမနဿ ခြောက်ပါး၊ နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဒေါမနဿ ခြောက်ပါး၊ ကာမဂုဏ်ကိုမှီသော ဥပေက္ခာ ခြောက်ပါး၊ နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဥပေက္ခာ ခြောက်ပါး အားဖြင့် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး ဖြစ်၏။ ထိုဝေဒနာတို့သည် အတိတ်၌ သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ အနာဂတ်၌ သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ပစ္စုပ္ပန်၌ သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးအားဖြင့် တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော ဝေဒနာတို့ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

ปญฺจิเม อานนฺท กามคุณาติ อยํ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. น เกวลญฺหิ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ภควตา ปญฺญตฺตา, ปริยาเยน เอกาปิ เวทนา กถิตา, ตํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อตปฺปกตรํ. เอตฺถ จ จตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย อทุกฺขมสุขา เวทนา, สาปิ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน จ สุขนฺติ วุตฺตา. นิโรโธ อเวทยิตสุขวเสน สุขํ นาม ชาโต. ปญฺจกามคุณวเสน หิ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน จ อุปฺปนฺนํ เวทยิตํ สุขํ นาม, นิโรโธ อเวทยิตสุขํ นาม. อิติ เวทยิตสุขํ วา โหตุ อเวทยิตสุขํ วา, นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐน เอกนฺตสุขเมว ชาตํ.

'ပဉ္စိမေ အာနန္ဒ ကာမဂုဏာ' ဟူသော ဤပါဌ်သည် ပုစ္ဆာနုသန္ဓေစသည်တို့မှ သီးခြားဖြစ်သော အနုသန္ဓေ ရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နှစ်ပါးစသော ဝေဒနာတို့ကိုသာ ပညတ်တော်မူသည်မဟုတ်၊ အကြောင်းတစ်ပါးအားဖြင့် တစ်ပါးသော ဝေဒနာကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဝေဒနာကို ပြလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပဉ္စကင်္ဂလက်သမားခေါင်း၏ ဝါဒကို ထောက်ကူရန် ဤဒေသနာကို အားထုတ်တော်မူ၏။ 'အဘိက္ကန္တတရံ' ဟူသည်မှာ သာ၍ လွန်မြတ်လှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဏီတတရံ' ဟူသည်မှာ (ရောင့်ရဲမှုကို မဖြစ်စေဘဲ) သာ၍ မွန်မြတ်လှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဒေသနာတော်၌ စတုတ္ထဈာန်မှစ၍ ဖြစ်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကိုလည်း ငြိမ်သက်ခြင်းသဘော၊ မွန်မြတ်ခြင်းသဘောကြောင့် 'သုခ' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နိရောဓသမာပတ်) သည် ဝေဒနာမခံစားရသော သုခ၏ အစွမ်းဖြင့် သုခမည်သည် ဖြစ်လာ၏။ ကာမဂုဏ်ငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ရှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သုခသည် 'ခံစားအပ်သော သုခ' မည်၏။ နိရောဓသမာပတ်သည် 'မခံစားအပ်သော သုခ' မည်၏။ ဤသို့ဖြင့် ခံစားအပ်သော သုခဖြစ်စေ၊ မခံစားအပ်သော သုခဖြစ်စေ ဒုက္ခမရှိခြင်းဟူသော ချမ်းသာခြင်းအနက်ကြောင့် စင်စစ် သုခသာလျှင် ဖြစ်၏။

ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน. สุขํ อุปลพฺภตีติ เวทยิตํ สุขํ วา อเวทยิตํ สุขํ วา อุปลพฺภติ. ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปติ, ตํ สพฺพํ ตถาคโต นิทฺทุกฺขภาวํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปตีติ อิธ [Pg.121] ภควา นิโรธสมาปตฺตึ สีสํ กตฺวา เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสน อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'ယတ္ထ ယတ္ထ' ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင်အရပ်၌ ဟူလို။ 'သုခံ ဥပလဗ္ဘတိ' ဟူသည် ခံစားအပ်သော သုခကိုသော်လည်းကောင်း၊ မခံစားအပ်သော သုခကိုသော်လည်းကောင်း ရအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တံ တံ တထာဂတော သုခသ္မိံ ပညာပေတိ' ဟူသည်မှာ ထိုအလုံးစုံကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဒုက္ခကင်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် သုခဟူ၍သာလျှင် ပညတ်တော်မူ၏ ဟူလို။ ဤသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် နိရောဓသမာပတ်ကို ထိပ်တပ်ပြု၍ နေယျပုဂ္ဂိုလ်၏အလိုဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော အထွတ်သို့ ရောက်စေလျက် ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ ဒသမသုတ်သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာတည်း။

รโหคตวคฺโค ทุติโย.

ဒုတိယဖြစ်သော ရဟောဂတဝဂ် ပြီး၏။

๓. อฏฺฐสตปริยายวคฺโค

၃. အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ်။

๑. สีวกสุตฺตวณฺณนา

၁. သီဝကသုတ်အဖွင့်။

๒๖๙. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม โมฬิยสีวโกติ สีวโกติ ตสฺส นามํ. จูฬา ปนสฺส อตฺถิ, ตสฺมา โมฬิยสีวโกติ วุจฺจติ. ปริพฺพาชโกติ ฉนฺนปริพฺพาชโก. ปิตฺตสมุฏฺฐานานีติ ปิตฺตปจฺจยานิ. เวทยิตานีติ เวทนา. ตตฺถ ปิตฺตปจฺจยา ติสฺโส เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ. กถํ? เอกจฺโจ หิ ‘‘ปิตฺตํ เม กุปิตํ ทุชฺชานํ โข ปน ชีวิต’’นฺติ ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ อุโปสถกมฺมํ กโรติ, เอวมสฺส กุสลเวทนา อุปฺปชฺชติ. เอกจฺโจ ‘‘ปิตฺตเภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยติ, มุสา ภณติ, ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ กโรติ, เอวมสฺส อกุสลเวทนา อุปฺปชฺชติ. เอกจฺโจ ‘‘เอตฺตเกนปิ เม เภสชฺชกรเณน ปิตฺตํ น วูปสมฺมติ, อลํ ยํ โหติ. ตํ โหตู’’ติ มชฺฌตฺโต กายิกเวทนํ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ, เอวํ อสฺส อพฺยากตเวทนา อุปฺปชฺชติ.

၂၆၉. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'မောဠိယသီဝက' ဟူရာဝယ် 'သီဝက' ဟူသည်မှာ ထိုပရိဗိုဇ်၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသီဝကအား သူတပါးထက် ထူးခြားကြီးမားသော ဥသျှောင် (ဆံထုံး) ရှိသောကြောင့် 'မောဠိယသီဝက' (ဥသျှောင်ကြီးသီဝက) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ပရိဗ္ဗာဇက' ဟူသည် (ဩတ္တပ္ပတရားမချွတ် ဝတ်စားဖုံးလွှမ်းသော) ပရိဗိုဇ် ဖြစ်သည်။ 'ပိတ္တသမုဋ္ဌာနာနိ' ဟူသည် သည်းခြေလျှင် အကြောင်းရှိသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝေဒယိတာနိ' ဟူသည် ဝေဒနာတို့ ဖြစ်သည်။ ထို (သည်းခြေအကြောင်းရှိသော တရားတို့) တွင် သည်းခြေဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဝေဒနာ သုံးပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သနည်း ဟူမူ - အချို့သောသူသည် 'ငါ၏သည်းခြေသည် ပျက်နေပြီ၊ စင်စစ်သော်ကား ငါ၏အသက်ရှင်ခြင်းကိုလည်း သိရန်ခဲယဉ်းလှ၏' ဟု အသက်ဘေးကို စိုးရိမ်လျက် အလှူပေး၏၊ သီလဆောက်တည်၏၊ ဥပုသ်စောင့်၏။ ဤသို့ပြုခြင်းဖြင့် ထိုသူအား ကုသိုလ်ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်၏။ အချို့သောသူမူကား 'သည်းခြေဆေး ဖော်စပ်အံ့' ဟု သူ့အသက်ကို သတ်၏၊ သူတပါးဥစ္စာကို ခိုးယူ၏၊ မုသာဝါဒကို ပြောဆို၏။ ဤသို့သောနည်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဒုစရိုက်အမှုတို့ကို ပြု၏။ ဤသို့ပြုခြင်းဖြင့် ထိုသူအား အကုသိုလ်ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်၏။ အချို့သောသူမူကား 'ဤမျှ ဆေးကုသသော်လည်း ငါ၏သည်းခြေသည် မငြိမ်းအေးပေ၊ ဖြစ်ချင်ရာဖြစ်စေတော့၊ ဆေးကုသခြင်းဖြင့် မတတ်နိုင်တော့ပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဆေးကုသခြင်း၌ မစိုးရိမ်ဘဲ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ဖြစ်သော ဝေဒနာကို သည်းခံလျက် အိပ်စက်၏။ ဤသို့ပြုခြင်းဖြင့် ထိုသူအား အဗျာကတဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်၏။

สามมฺปิ โข เอตนฺติ ตํ ตํ ปิตฺตวิการํ ทิสฺวา อตฺตนาปิ เอตํ เวทิตพฺพํ. สจฺจสมฺมตนฺติ ภูตสมฺมตํ. โลโกปิ หิสฺส สรีเร สพลวณฺณตาทิปิตฺตวิการํ ทิสฺวา ‘‘ปิตฺตมสฺส กุปิต’’นฺติ ชานาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา สามญฺจ วิทิตํ โลกสฺส จ สจฺจสมฺมตํ อติธาวนฺติ, ตสฺมา. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สนฺนิปาติกานีติ ติณฺณมฺปิ ปิตฺตาทีนํ โกเปน สมุฏฺฐิตานิ. อุตุปริณามชานีติ วิสภาคอุตุโต ชาตานิ. ชงฺคลเทสวาสีนญฺหิ อนุปเทเส วสนฺตานํ วิสภาโค อุตุ อุปฺปชฺชติ, อนุปเทสวาสีนญฺจ ชงฺคลเทเสติ เอวํ มลยสมุทฺทตีราทิวเสนาปิ อุตุวิสภาคตา อุปฺปชฺชติเยว. ตโต ชาตาติ อุตุปริณามชาตานิ นาม.

သာမမ္ပိ ခေါ ဧတံဟူသည်မှာ ထိုထိုသည်းခြေ၏ ဖောက်ပြန်မှုကို မြင်၍ ကိုယ်တိုင်လည်း ဤသည်းခြေဖောက်ပြန်မှုကြောင့် ပြင်းထန်သောဝေဒနာ ကပ်ရောက်လာသည်ကို သိနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သစ္စသမ္မတံဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သည်ဟု သမုတ်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လူအများကလည်း ထိုသူ၏ခန္ဓာကိုယ်၌ အကွက်အပြောက် အဆင်းရှိခြင်း စသော သည်းခြေဖောက်ပြန်သည့် လက္ခဏာကို မြင်၍ 'သူ့သည်းခြေ ပျက်စီးလေပြီ' ဟု သိကြသည်။ တသ္မာဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သိခြင်း၊ လောကကလည်း ဟုတ်မှန်သည်ဟု သမုတ်ခြင်းတို့ကို မလွန်ဆန်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သလိပ်ကြောင့် ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ သန္နိပါတိကာနိဟူသည်မှာ သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ လေ သုံးပါးလုံး၏ ပျက်စီးဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဥတုပရိဏာမဇာနိဟူသည်မှာ မသင့်လျော်သော ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ကုန်းခေါင်ခြောက်သွေ့သော ဇင်္ဂလအရပ်၌ နေထိုင်သောသူတို့အား စိုစွတ်ထူထပ်သော အနုပဒေသအရပ်၌ နေထိုင်ရသောအခါမျိုး၌သော်လည်းကောင်း၊ အနုပဒေသအရပ်၌ နေထိုင်သူတို့သည် ဇင်္ဂလအရပ်၌ နေထိုင်ရသောအခါမျိုး၌သော်လည်းကောင်း မသင့်လျော်သော ဥတုသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် တောတောင် ကုန်းမြေ၊ သမုဒ္ဒရာကမ်းနား စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ဥတုသဘောမမျှတဘဲ မသင့်လျော်သောဥတု ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။ ထိုဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာတို့ကို 'ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သောဝေဒနာ' (ဥတုပရိဏာမဇ) ဟု ခေါ်သည်။

วิสมปริหารชานีติ [Pg.122] มหาภารวหนสุธาโกฏฺฏนาทิโต วา อเวลาย จรนฺตสฺส สปฺปฑํสกูปปาตาทิโต วา วิสมปริหารโต ชาตานิ. โอปกฺกมิกานีติ ‘‘อยํ โจโร วา ปารทาริโก วา’’ติ คเหตฺวา ชณฺณุกกปฺปรมุคฺคราทีหิ นิปฺโปถนอุปกฺกมํ ปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนานิ. เอตํ พหิ อุปกฺกมํ ลภิตฺวา โกจิ วุตฺตนเยเนว กุสลํ กโรติ, โกจิ อกุสลํ, โกจิ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ. กมฺมวิปากชานีติ เกวลํ กมฺมวิปากโต, ชาตานิ. เตสุปิ หิ อุปฺปนฺเนสุ วุตฺตนเยเนว โกจิ กุสลํ กโรติ, โกจิ อกุสลํ, โกจิ อธิวาเสนฺโต นิปชฺชติ. เอวํ สพฺพวาเรสุ ติวิธาว เวทนา โหนฺติ.

ဝိသမပရိဟာရဇာနိ ဟူသည်မှာ လေးလံလွန်းသောဝန်ကို ရွက်ဆောင်ခြင်း၊ အင်္ဂတေထောင်းခြင်း စသည်တို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အချိန်အခါမဟုတ်ဘဲ သွားလာလည်ပတ်သူအား မြွေ၊ ကန်းခြေ စသော ပိုးမွှားကိုက်ခြင်း၊ တွင်းထဲသို့ ကျခြင်း စသော အကြောင်းတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို မမျှမတ မရိုမသေ ဆောင်ရွက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာများကို ဆိုလိုသည်။ ဩပက္ကမိကာနိ ဟူသည်မှာ 'ဤသူသည် သူခိုးဖြစ်သည်' သို့မဟုတ် 'ဤသူသည် အိမ်ရာပြစ်မှားသူ ဖြစ်သည်' ဟု ဖမ်းဆီး၍ ဒူး၊ တံတောင်၊ တုတ်၊ တူ စသည်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်နှိပ်စက်ခြင်း ပယောဂကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာများကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ပြင်ပမှ လာသော နှိပ်စက်မှုကို ခံရသောအခါ အချို့သောသူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းပင် ကုသိုလ်ပြု၏၊ အချို့က အကုသိုလ်ပြု၏၊ အချို့ကမူ သည်းခံ၍ အိပ်၏။ ကမ္မဝိပါကဇာနိ ဟူသည်မှာ ပြင်ပအကြောင်းတရားများကို မငဲ့ဘဲ ကံ၏အကျိုးသက်သက်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာများကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကံကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာများ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌လည်း အချို့သောသူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းပင် ကုသိုလ်ပြု၏၊ အချို့က အကုသိုလ်ပြု၏၊ အချို့ကမူ သည်းခံ၍ အိပ်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အခွင့် (ဝါရ) တို့၌ သုံးပါးသော ဝေဒနာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကြသည်။

ตตฺถ ปุริเมหิ สตฺตหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา สารีริกา เวทนา สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, กมฺมวิปากชานํ ปน สพฺพเภสชฺชานิปิ สพฺพปริตฺตานิปิ นาลํ ปฏิฆาตาย. อิมสฺมึ สุตฺเต โลกโวหาโร นาม กถิโตติ.

ထိုအကြောင်းရှစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော အကြောင်းခုနစ်ပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဝေဒနာကို တားဆီးပယ်ဖျောက်နိုင်သည်။ သို့သော် ကံ၏အကျိုးပေးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာများကိုမူ ဆေးဝါးအားလုံး၊ အရံအတား (ပရိတ်တရား) အားလုံးတို့ကို ပြုလုပ်စေကာမူ ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ပေ။ ဤသုတ်၌ လောကဝေါဟာရကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

๒-๑๐. อฏฺฐสตสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၁၀. အဋ္ဌသတသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๒๗๐-๒๗๘. ทุติเย อฏฺฐสตปริยายนฺติ อฏฺฐสตสฺส การณภูตํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. กายิกา จ เจตสิกา จาติ เอตฺถ กายิกา กามาวจเรเยว ลพฺภนฺติ, เจตสิกา จตุภูมิกาปิ. สุขาติอาทีสุ สุขา เวทนา อรูปาวจเร นตฺถิ, เสสาสุ ตีสุ ภูมีสุ ลพฺภนฺติ, ทุกฺขา กามาวจราว, อิตรา จตุภูมิกา. ปญฺจเก สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยโทมนสฺสินฺทฺริยานิ กามาวจราเนว, โสมนสฺสินฺทฺริยํ เตภูมกํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ จตุภูมกํ. ฉกฺเก ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ เวทนา กามาวจราว, มโนทฺวาเร จตุภูมิกา, อฏฺฐารสเก ฉสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ โสมนสฺเสน สห อุปวิจรนฺตีติ โสมนสฺสูปวิจารา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิติ อยํ เทสนา วิจารวเสน อาคตา, ตํสมฺปยุตฺตานํ ปน โสมนสฺสาทีนํ วเสน อิธ อฏฺฐารส เวทนา เวทิตพฺพา.

၂၇၀-၂၇၈. ဒုတိယသုတ်၌ အဋ္ဌသတပရိယာယံဟူသည်မှာ တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော ဝေဒနာတို့၏ သိခြင်းအကြောင်း ဖြစ်သောတရားကို ဆိုလိုသည်။ ဓမ္မပရိယာယံဟူသည်မှာ တရားအကြောင်းအရာ ဖြစ်သည်။ 'ကာယိကာ စ စေတသိကာ စ' ဟူသော ပါဌ်၌ ကိုယ်၌ဖြစ်သော ကာယိကဝေဒနာတို့ကို ကာမာဝစရဘုံ၌သာ ရအပ်၏၊ စိတ်၌ဖြစ်သော စေတသိကဝေဒနာတို့သည်ကား ဘုံလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'သုခါ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ သုခဝေဒနာသည် အရူပဘုံ၌ မရှိ၊ အရူပဘုံမှ ကြွင်းသော သုံးဘုံတို့၌ ရအပ်၏။ ဒုက္ခဝေဒနာသည် ကာမာဝစရဘုံ၌သာ ရအပ်၏။ ကြွင်းသော ဥပေက္ခာဝေဒနာသည် ဘုံလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်၏။ ငါးပါးအစု၌ သုခိန္ဒြေ၊ ဒုက္ခိန္ဒြေ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြေတို့သည် ကာမာဝစရဘုံ၌သာ ဖြစ်ကြ၏။ သောမနဿိန္ဒြေသည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်၏။ ဥပေက္ခိန္ဒြေသည် ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်၏။ ခြောက်ပါးအစု၌ ဒွါရငါးပါးတို့၌ ဖြစ်သော ဝေဒနာတို့သည် ကာမာဝစရဘုံ၌သာ ဖြစ်၏၊ မနောဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဝေဒနာတို့သည် ဘုံလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်၏။ တဆဲ့ရှစ်ပါးအစု၌ ခြောက်ပါးသော ဣဋ္ဌာရုံတို့၌ သောမနဿနှင့်တကွ စုံစမ်းတတ်သောကြောင့် 'သောမနဿုပဝိစာရ' မည်၏။ ကြွင်းသော ဒေါမနဿုပဝိစာရ၊ ဥပေက္ခုပဝိစာရ နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤဒေသနာသည် ဝိစာရ၏အစွမ်းဖြင့် လာသော်လည်း ထိုဝိစာရနှင့် ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက် ဖြစ်ကုန်သော သောမနဿ အစရှိသော ဝေဒနာတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဤတဆဲ့ရှစ်ပါးသော ဝေဒနာတို့ကို သိအပ်သည်။

ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานีติอาทีสุ ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ ปฏิลาภํ วา ปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ [Pg.123] วุจฺจติ เคหสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๐๖). เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ วุตฺตกามคุณนิสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ ฉ เคหสิตโสมนสฺสานิ นาม.

ဆ ဂေဟသိတာနိ သောမနဿာနိ အစရှိသည်တို့၌ 'စက္ခုဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော၊ အလိုရှိအပ်၊ နှစ်သက်အပ်၊ နှလုံးကို ပွားစေတတ်၊ မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော၊ လောကာမိသနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော ရူပါရုံတို့ကို ရခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရရှိသော အဖြစ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုသောသူအားသော်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ရရှိဖူးသော၊ ချုပ်ပျောက်ကာ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသွားသော အတိတ်ရူပါရုံတို့ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့သောသူအားသော်လည်းကောင်း သောမနဿသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့သဘောရှိသော သောမနဿကို ဂေဟသိတသောမနဿ (ကာမဂုဏ်ကို မှီသောသောမနဿ) ဟု ဆိုအပ်၏'။ ဤနည်းဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ဟောတော်မူအပ်သော ကာမဂုဏ်ကို မှီ၍ဖြစ်သော သောမနဿ ခြောက်ပါးတို့ကို 'ဂေဟသိတသောမနဿ ခြောက်ပါး' ဟု ခေါ်သည်။

‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ‘ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โสมนสฺส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๐๖) เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจตาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ‘‘อุสฺสุกฺกิตา เม วิปสฺสนา’’ติ โสมนสฺสชาตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสานิ นาม.

'ရူပါရုံတို့၏ မမြဲသော အနိစ္စသဘောကို သိ၍၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း ကင်းခြင်း ချုပ်ခြင်းသဘောကိုလည်း သိ၍၊ ရှေးအတိတ်ကာလ၌လည်းကောင်း၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌လည်းကောင်း ရူပါရုံတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ထိုရူပါရုံအားလုံးတို့သည် မမြဲ (အနိစ္စ)၊ ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ)၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကြကုန်၏ဟု ဤသို့ အမှန်အတိုင်း ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုသောသူအား သောမနဿသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့သဘောရှိသော သောမနဿကို နေက္ခမ္မသိတသောမနဿ (ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို မှီသောသောမနဿ) ဟု ဆိုအပ်၏။' ဤနည်းဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ဣဋ္ဌာရုံထင်လာသောအခါ အနိစ္စအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် မဂ်ဟူသော ပဋိဝေဓသို့ ရောက်စေခြင်းငှါ တတ်စွမ်းနိုင်သဖြင့် 'ငါ၏ ဝိပဿနာသည် မဂ်သို့ ရောက်စေအပ်ပြီ' ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော သောမနဿခြောက်ပါးတို့ကို 'နေက္ခမ္မသိတသောမနဿ ခြောက်ပါး' ဟု ခေါ်သည်။

‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ อปฺปฏิลาภํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โทมนสฺส’’นฺติ. เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ‘‘อิฏฺฐารมฺมณํ นานุภวิสฺสามิ นานุภวามี’’ติ วิตกฺกยโต อุปฺปนฺนานิ กามคุณนิสฺสิตโทมนสฺสานิ ฉ เคหสิตโทมนสฺสานิ นาม.

'စက္ခုဝိညာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော၊ အလိုရှိအပ်၊ နှစ်သက်အပ်၊ နှလုံးကို ပွားစေတတ်၊ မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော၊ လောကာမိသနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော ရူပါရုံတို့ကို မရခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ မရရှိသော အဖြစ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုသောသူအားသော်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ရရှိဖူးသော၊ ချုပ်ပျောက်ကာ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသွားသော အတိတ်ရူပါရုံတို့ကို နှမြောတသစွာ အဖန်ဖန် အောက်မေ့သောသူအားသော်လည်းကောင်း ဒေါမနဿသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့သဘောရှိသော ဒေါမနဿကို ဂေဟသိတဒေါမနဿ (ကာမဂုဏ်ကို မှီသောဒေါမနဿ) ဟု ဆိုအပ်၏။' ဤနည်းဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ 'ဤဣဋ္ဌာရုံကို ငါမခံစားရတော့အံ့၊ ငါမခံစားရပါ' ဟု ကြံစည်စိုးရိမ်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဂုဏ်မှီ ဒေါမနဿ ခြောက်ပါးတို့ကို 'ဂေဟသိတဒေါမနဿ ခြောက်ပါး' ဟု ခေါ်သည်။

‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ‘ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, ยทริยา เอตรหิ อายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. อิติ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต อุปฺปชฺชติ ปิหปจฺจยา โทมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสิตํ โทมนสฺสนฺติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนุตฺตรวิโมกฺขสงฺขาตอริยผลธมฺเมสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ตทธิคมาย อนิจฺจตาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อิมมฺปิ ปกฺขํ อิมมฺปิ มาสํ อิมมฺปิ สํวจฺฉรํ วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยภูมึ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต อุปฺปนฺนานิ โทมนสฺสานิ ฉ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสานิ นาม.

'ရုပ်တရားတို့၏ အနိစ္စဖြစ်ခြင်းကို သိ၍၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း ကင်းခြင်း ချုပ်ခြင်းသဘောကို သိ၍၊ ရှေးအတိတ်ကာလ၌လည်းကောင်း၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌လည်းကောင်း ရုပ်တရားတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ထိုရုပ်တရားအားလုံးတို့သည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏ဟု အမှန်အတိုင်း ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုမြင်ပြီးလျှင်၊ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော အရဟတ္တဖိုလ် အရိယတရားတို့၌ 'အို... ငါသည်လည်း အရိယာအရှင်မြတ်တို့ ယခုအခါ ပြည့်စုံစွာ နေထိုင်တော်မူအပ်သော ထိုအရဟတ္တဖိုလ်တရားကို မည်သည့်အခါမှ ပြည့်စုံစေ၍ ချမ်းသာစွာ နေရပါအံ့နည်း' ဟု ရလိုသော တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ဤသို့ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော အရဟတ္တဖိုလ်တရားတို့၌ ရလိုသော တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေသောသူအား တောင့်တခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒေါမနဿ (နှလုံးမသာယာခြင်း) သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့သဘောရှိသော ဒေါမနဿကို နေက္ခမ္မသိတဒေါမနဿ (ဝဋ်မှထွက်မြောက်ရာကို မှီသောဒေါမနဿ) ဟု ဆိုအပ်၏။' ဤနည်းဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ဣဋ္ဌာရုံထင်လာသောအခါ အနုတ္တရဝိမောက္ခဟု ဆိုအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ် အရိယတရားတို့၌ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၍၊ ထိုအရိယဖိုလ်ကို ရရှိခြင်းငှါ အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေလျက် မဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းငှါ မတတ်နိုင်သဖြင့် 'ဤတစ်ပက္ခပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ ဤတစ်လပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ ဤတစ်နှစ်ပတ်လုံးလည်းကောင်း ဝိပဿနာကို ကြိုးပမ်းအားထုတ်၍ မဂ်ပဋိဝေဓသို့ ဆိုက်စေလျက် အရိယာတို့၏ ပျော်မွေ့ရာ အရိယဘူမိသို့ ရောက်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ခဲ့ပါတကား' ဟု စိတ်ပျက်အားလျော့စွာ မိမိကိုယ်ကိုယ် ပြစ်တင်၍ အဖန်ဖန် စိုးရိမ်ပူပန်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿခြောက်ပါးတို့ကို 'နေက္ခမ္မသိတဒေါမနဿ ခြောက်ပါး' ဟု ခေါ်သည်။

‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺส อโนธิชินสฺส อวิปากชินสฺส อนาทีนวทสฺสาวิโน อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส[Pg.124]. ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา นาติวตฺตติ, ตสฺมา สา อุเปกฺขา เคหสิตาติ วุจฺจตี’’ติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต คุฬปิณฺฑเก นิลีนมกฺขิกา วิย รูปาทีนิ อนติวตฺตมานา ตตฺเถว ลคฺคา ลคฺคิตา หุตฺวา อุปฺปนฺนกามคุณนิสฺสิตา อุเปกฺขา ฉ เคหสิตอุเปกฺขา นาม.

မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟစသော အကုသိုလ် ထူပြောသော၊ တွေဝေသော၊ ကိလေသာ အပိုင်းအခြားကို မအောင်နိုင်သေးသော၊ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာကို မအောင်နိုင်သေးသော၊ သုံးဘုံ၌ အပြစ်ကို မရှုလေ့ရှိသော၊ အကြားအမြင်မရှိသော အန္ဓပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ်အား ဉာဏ်ကင်းသော အညာဏုပေက္ခာသည် ဖြစ်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော အကြင်ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ထိုဥပေက္ခာသည် ရူပါရုံကို မလွန်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် ထိုဥပေက္ခာကို ကာမဂုဏ်ကိုမှီသော 'ဂေဟသိတဥပေက္ခာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ သာယာဖွယ် အာရုံသည် ရှေးရှုထင်လာသောအခါ တင်လဲစိုင်၌ နားသော ယင်ကဲ့သို့ ရူပါရုံ စသည်တို့ကို မလွန်မြောက်နိုင်ဘဲ ထိုရူပါရုံစသည်တို့၌သာလျှင် ငြိတွယ်ကုန်လျက် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဂုဏ်ကို မှီသည့် ဥပေက္ခာ ခြောက်ပါးတို့ကို 'ဂေဟသိတဥပေက္ခာ' (ကာမဂုဏ်မှီသော ဥပေက္ခာ) မည်၏။

‘‘รูปานํ ตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, ‘สพฺเพ เต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา. ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา อติวตฺตติ, ตสฺมา สา อุเปกฺขา เนกฺขมฺมสิตาติ วุจฺจตี’’ติ; เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺส อสมเปกฺขเน อมุยฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตา อุเปกฺขา เนกฺขมฺมสิตอุเปกฺขา นาม. อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺพสงฺคาหโก จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต. ตติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ရုပ်တရားတို့၏ မမြဲသော အဖြစ်ကို သိ၍၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို သိ၍ ရှေးအတိတ်ကာလ၌ လည်းကောင်း၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ လည်းကောင်း ရုပ်တရားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုရုပ်တရား အားလုံးတို့သည် မမြဲကုန်၊ ဆင်းရဲကုန်၏၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိကုန်၏ဟု ဤသို့ ဤသဘောကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုသောသူအား ဥပေက္ခာ (လျစ်လျူရှုခြင်း) သည် ဖြစ်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော အကြင်ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ထိုဥပေက္ခာသည် ရူပါရုံကို လွန်မြောက်နိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဥပေက္ခာကို ကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကိုမှီသော 'နေက္ခမ္မသိတဥပေက္ခာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ သာယာဖွယ်စသော အာရုံသည် ရှေးရှုထင်လာသောအခါ သာယာဖွယ်အာရုံ၌ မတပ်မက်သောသူ၊ မသာယာဖွယ်အာရုံ၌ မပြစ်မှားသောသူ၊ မသင့်မတင့် ရှုခြင်းဖြင့် မတွေဝေသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော ဥပေက္ခာခြောက်ပါးတို့ကို ကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကိုမှီသော 'နေက္ခမ္မသိတဥပေက္ခာ' မည်ကုန်၏။ ဤဒုတိယသုတ်၌ ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့၏ အပိုင်းအခြားကို အလုံးစုံသိမ်းကျုံး၍ ပြတော်မူ၏။ တတိယသုတ် အစရှိသည်တို့သည်ကား ထင်ရှားသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။

๑๑. นิรามิสสุตฺตวณฺณนา

၁၁. နိရာမိသသုတ်အဖွင့်

๒๗๙. เอกาทสเม สามิสาติ กิเลสามิเสน สามิสา. นิรามิสตราติ นิรามิสายปิ ฌานปีติยา นิรามิสตราว. นนุ จ ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปีติ มหคฺคตาปิ โหติ โลกุตฺตราปิ, ปจฺจเวกฺขณปีติ โลกิยาว, สา กสฺมา นิรามิสตรา ชาตาติ? สนฺตปณีตธมฺมปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา. ยถา หิ ราชวลฺลโภ จูฬุปฏฺฐาโก อปฺปฏิหาริกํ ยถาสุขํ ราชกุลํ ปวิสนฺโต เสฏฺฐิเสนาปติอาทโย ปาเทน ปหรนฺโตปิ น คเณติ. กสฺมา? รญฺโญ อาสนฺนปริจารกตฺตา. อิติ โส เตหิ อุตฺตริตโร โหติ, เอวมยมฺปิ สนฺตปณีตธมฺมปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา โลกุตฺตรปีติโตปิ อุตฺตริตราติ เวทิตพฺพา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย.

၂၇၉. တစ်ဆယ့်တစ်သုတ်မြောက်၌ 'သာမိသာ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော အာမိသနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် 'သာမိသ' မည်၏။ 'နိရာမိသတရာ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာအာမိသ ကင်းသော ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန် ပီတိထက်ပင် သာလွန်၍ အာမိသကင်းပြတ်သော ပီတိကို ဆိုလိုသည်။ ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန် နှစ်ပါးတို့၌ ပီတိသည် မဟဂ္ဂုတ်လည်း ဖြစ်သည်မဟုတ်လော၊ လောကုတ္တရာလည်း ဖြစ်သည်မဟုတ်လော၊ ပစ္စဝေက္ခဏာပီတိသည်ကား လောကီသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထိုလောကီဖြစ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာပီတိသည် အဘယ်ကြောင့် နိရာမိသဖြစ်သော ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန် ပီတိတို့ထက် ပိုမိုလွန်ကဲသနည်းဟု စောဒနာဖွယ် ရှိ၏။ ငြိမ်သက်မွန်မြတ်လှစွာသော တရားကို ဆင်ခြင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ထိုထက်ပို၍ လွန်ကဲခြင်း ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မင်းကျွမ်းဝင်သော (အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော) သူငယ်တော်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ တားဆီးမှု မရှိဘဲ မိမိအလိုရှိသလို မင်းနန်းတော်သို့ ဝင်ရာ၌ သူဌေးကြီး၊ စစ်သူကြီး စသည်တို့ကို ခြေဖြင့် တိုက်မိထိပါးမိသော်လည်း ဂရုမစိုက်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ မင်းကြီး၏ အနီးအပါး၌ အမြဲခစားရသော အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သဖြင့် ထိုသူသည် သူဌေးကြီး၊ စစ်သူကြီးတို့ထက်ပင် လွန်ကဲလွှမ်းမိုးသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဤပစ္စဝေက္ခဏာပီတိသည်လည်း ငြိမ်သက်မွန်မြတ်သော တရားကို ဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရကား လောကုတ္တရာပီတိထက်ပင် လွန်မြတ်လှ၏ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသော သုခဝါရ၊ ဥပေက္ခာဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

วิโมกฺขวาเร ปน รูปปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข อตฺตโน อารมฺมณภูเตน รูปามิสวเสเนว สามิโส นาม, อรูปปฏิสํยุตฺโต รูปามิสาภาเวน นิรามิโส นามาติ.

ဝိမောက္ခဝါရ၌မူကား ရုပ်နှင့်စပ်သော ဝိမောက္ခသည် မိမိ၏အာရုံဖြစ်သော ရုပ်ဟူသော အာမိသကြောင့် 'သာမိသ' မည်၏။ ရုပ်နှင့်မစပ်သော ဝိမောက္ခသည် ရုပ်ဟူသော အာမိသ မရှိသဖြင့် ကင်းခြင်းကြောင့် 'နိရာမိသ' မည်၏။

เวทนาสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝေဒနာသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

๓. มาตุคามสํยุตฺตํ

၃. မာတုဂါမသံယုတ်။

๑. ปฐมเปยฺยาลวคฺโค

၁. ပထမပေယျာလဝဂ်။

๑-๒. มาตุคามสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. မာတုဂါမသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๘๐-๒๘๑. มาตุคามสํยุตฺตสฺส [Pg.125] ปฐเม องฺเคหีติ อคุณงฺเคหิ. น จ รูปวาติ น รูปสมฺปนฺโน วิรูโป ทุทฺทสิโก. น จ โภควาติ น โภคสมฺปนฺโน นิทฺธโน. น จ สีลวาติ น สีลสมฺปนฺโน ทุสฺสีโล. อลโส จาติ กนฺตนปจนาทีนิ กมฺมานิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุสีโต อาลสิโย นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺโนว, ฐิตฐาเน ฐิโตว นิทฺทายติ เอว. ปชญฺจสฺส น ลภตีติ อสฺส ปุริสสฺส กุลวํสปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ น ลภติ, วญฺฌิตฺถี นาม โหติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. ทุติยํ ปฐเม วุตฺตนเยเนว ปริวตฺเตตพฺพํ.

၂၈၀-၂၈၁. မာတုဂါမသံယုတ် ပထမသုတ်၌ 'အင်္ဂေဟိ' ဟူသည်မှာ ကျေးဇူးမဟုတ်သော အင်္ဂါအစိတ်အအပိုင်းတို့နှင့်တကွ။ 'န စ ရူပဝါ' ဟူသည်မှာ အဆင်းလှခြင်းနှင့် မပြည့်စုံသော၊ ရုပ်ဆိုးသော၊ အမြင်ဆိုးသော။ 'န စ ဘောဂဝါ' ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် မပြည့်စုံသော၊ ဆင်းရဲသော။ 'န စ သီလဝါ' ဟူသည်မှာ သီလနှင့် မပြည့်စုံသော၊ သီလပျက်သော။ 'အလသော စ' ဟူသည်မှာ ခြည်ငင်ခြင်း၊ ထမင်းချက်ခြင်း စသော အမှုတို့ကို မလုပ်နိုင်သော၊ ပျင်းရိသော၊ ထိုင်ရာ၌ ထိုင်လျက်သာ၊ ရပ်ရာ၌ ရပ်လျက်သာ အိပ်ငိုက်တတ်သော သဘောရှိသူကို ဆိုသည်။ 'ပဇဉ္စဿ န လဘတိ' ဟူသည်မှာ ထိုမိန်းမသည် လင်ယောက်ျား၏ အမျိုးနွယ်ကို တည်စေတတ်သော သားကို မရနိုင်ခြင်း၊ အမြုံမ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ သုက္ခပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ကိုမူ ကဏှပက္ခ (မည်းညစ်သောဘက်) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကို ပြောင်းပြန်ယူ၍ သိအပ်၏။ ဒုတိယသုတ်ကို ပထမသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ယောက်ျား၏ အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းပြန်ပြန်အပ်၏။

๓. อาเวณิกทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

၃. အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ်အဖွင့်။

๒๘๒. ตติเย อาเวณิกานีติ ปาฏิปุคฺคลิกานิ ปุริเสหิ อสาธารณานิ. ปาริจริยนฺติ ปริจาริกภาวํ.

၂၈၂. တတိယသုတ်၌ 'အာဝေဏိကာနိ' ဟူသည်မှာ ယောက်ျားတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ မိန်းမတို့၌သာ သီးခြားဖြစ်ကုန်သော (ဒုက္ခများကို ဆိုလိုသည်)။ 'ပါရိစရိယံ' ဟူသည်မှာ အလုပ်အကျွေးအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုသည်။

๔. ตีหิธมฺเมหิสุตฺตาทิวณฺณนา

၄. တီဟိဓမ္မေဟိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๘๓-๓๐๓. จตุตฺเถ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตนาติ ปุพฺพณฺหสมยสฺมิญฺหิ มาตุคาโม ขีรทธิสงฺโคปนรนฺธนปจนาทีนิ กาตุํ อารทฺโธ, ปุตฺตเกหิปิ ยาจิยมาโน กิญฺจิ ทาตุํ น อิจฺฉติ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพณฺหสมยํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. มชฺฌนฺหิกสมเย ปน มาตุคาโม โกธาภิภูโตว โหติ, อนฺโตฆเร กลหํ อลภนฺโต ปฏิวิสฺสกฆรมฺปิ คนฺตฺวา กลหํ กโรติ, สามิกสฺส จ ฐิตนิสินฺนฏฺฐานานิ วิโลเกนฺโต วิจรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มชฺฌนฺหิกสมยํ อิสฺสาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. สายนฺเห ปนสฺสา อสทฺธมฺมปฏิเสวนาย จิตฺตํ นมติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สายนฺหสมยํ กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา’’ติ. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၂၈၃-၃၀၃. စတုတ္ထသုတ်၌ 'မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေန' ဟူသည်မှာ—နံနက်အချိန်၌ မိန်းမသည် နို့ရည် နို့ခဲများ သိမ်းဆည်းခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ရန် အားထုတ်သောအခါ သားသမီးငယ်တို့က တောင်းသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပေးလိုဘဲ ဝန်တိုတတ်၏။ ထိုသို့ ဝန်တိုခြင်းကြောင့် 'နံနက်အချိန်၌ ဝန်တိုခြင်းဟူသော ကိလေသာ နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ နေ့လယ်အချိန်၌မူကား မိန်းမသည် အမျက်ဒေါသ လွှမ်းမိုးအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ အိမ်တွင်း၌ ရန်ဖြစ်စရာ မရလျှင် အနီးအပါးအိမ်သို့ သွား၍ပင် ရန်ဖြစ်တတ်၏၊ လင်ယောက်ျား၏ ရပ်ရာ ထိုင်ရာတို့ကို စောင်းကြည့်လျက် သွားလာတတ်၏။ ထိုသို့ ငြူစူစောင်းမြောင်းခြင်းကြောင့် 'နေ့လယ်အချိန်၌ ငြူစူခြင်းနှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ညချမ်းအချိန်၌မူကား ထိုမိန်းမအား မသူတော်အကျင့် (မေထုန်) ကို မှီဝဲလိုသော စိတ်သည် ညွှတ်ကိုင်းတတ်၏။ ထိုရာဂထကြွခြင်းကြောင့် 'ညချမ်းအချိန်၌ ကာမရာဂ နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဉ္စမသုတ်မှစ၍ နဝမသုတ်တိုင်အောင်သော သုတ်တို့သည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။

๓. พลวคฺโค

၃. ဗလဝဂ်။

๑. วิสารทสุตฺตวณฺณนา

၁. ဝိသာရဒသုတ်အဖွင့်။

๓๐๔. ทสเม [Pg.126] รูปพลนฺติอาทีสุ รูปสมฺปตฺติ รูปพลํ, โภคสมฺปตฺติ โภคพลํ, ญาติสมฺปตฺติ ญาติพลํ, ปุตฺตสมฺปตฺติ ปุตฺตพลํ, สีลสมฺปตฺติ สีลพลํ. ปญฺจสีลทสสีลานิ อขณฺฑานิ กตฺวา รกฺขนฺตสฺส หิ สีลสมฺปตฺติเยว สีลพลํ นาม โหติ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ปญฺจ พลานีติ อิมานิ ปญฺจ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน พลานิ นาม วุจฺจนฺติ.

၃၀၄. ဒသမသုတ်၌ 'ရူပဗလံ' အစရှိသော စကားရပ်တို့တွင် ရုပ်အဆင်းပြည့်စုံခြင်းသည် ရူပဗလ မည်၏။ စည်းစိမ်ဥစ္စာပြည့်စုံခြင်းသည် ဘောဂဗလ မည်၏။ ဆွေမျိုးပြည့်စုံခြင်းသည် ဉာတိဗလ မည်၏။ သားသမီးပြည့်စုံခြင်းသည် ပုတ္တဗလ မည်၏။ သီလပြည့်စုံခြင်းသည် သီလဗလ မည်၏။ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလတို့ကို မကျိုးမပေါက်အောင် စောင့်ရှောက်သောသူ၏ သီလပြည့်စုံခြင်းသည်သာလျှင် သီလဗလ မည်၏။ 'ရဟန်းတို့... ဤငါးပါးတို့သည် ဗလတို့မည်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ ဤငါးပါးတို့ကို ထောက်ပံ့တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဗလ (အင်အား) ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။

๒-๑๐. ปสยฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၁၀. ပသယှသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๐๕-๓๑๓. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. อภิภุยฺย วตฺตตีติ อภิภวติ อชฺโฌตฺถรติ. เนว รูปพลํ ตายตีติ เนว รูปพลํ ตายิตุํ รกฺขิตุํ สกฺโกติ. นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺตีติ ‘‘ทุสฺสีลา สํภินฺนาจารา อติกฺกนฺตมริยาทา’’ติ คีวายํ คเหตฺวา นีหรนฺติ, น ตสฺมึ กุเล วาเสนฺติ. วาเสนฺเตว นํ กุเล, น นาเสนฺตีติ ‘‘กึ รูเปน โภคาทีหิ วา, ปริสุทฺธสีลา เอสา อาจารสมฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ญาตกา ตสฺมึ กุเล วาเสนฺติเยว, น นาเสนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

၃၀၅-၃၁၃. 'ပသယှ' ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍။ 'အဘိဘုယျ ဝတ္တတိ' ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၏။ 'နေဝ ရူပဗလံ တာယတိ' ဟူသည်မှာ ရုပ်အဆင်းအင်အားသည်လည်း မကာကွယ် မစောင့်ရှောက်နိုင်။ 'သူ့ကို နှင်ထုတ်ကုန်၏၊ အမျိုးအနွယ်၌ မနေစေကုန်' ဟူသည်မှာ 'ဤမိန်းမသည် သီလမရှိ၊ အကျင့်ပျက်၏၊ စည်းကမ်းကို ကျော်လွန်၏' ဟု ကဲ့ရဲ့လျက် လည်ပင်းကိုကိုင်ဆွဲကာ နှင်ထုတ်ကုန်၏၊ ထိုအိမ်၌ မနေစေကုန်။ 'အမျိုးအနွယ်၌ နေစေကုန်၏၊ မနှင်ထုတ်ကုန်' ဟူသည်မှာ 'ရုပ်အဆင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာဖြင့်လည်းကောင်း အဘယ်အရေးရှိအံ့နည်း၊ ဤမိန်းမသည် စင်ကြယ်သော သီလရှိ၏၊ ကောင်းသောအကျင့်နှင့် ပြည့်စုံ၏' ဟု သိ၍ ဆွေမျိုးတို့သည် ထိုအိမ်၌ နေစေကုန်သည်သာတည်း၊ မနှင်ထုတ်ကုန်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ခပ်သိမ်းသော သုတ်တို့၌ ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။

มาตุคามสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မာတုဂါမသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ

၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ်။

๑. นิพฺพานปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

၁. နိဗ္ဗာနပဥှာသုတ်အဖွင့်။

๓๑๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺเต [Pg.127] ชมฺพุขาทโก ปริพฺพาชโกติ เอวํนาโม เถรสฺส ภาคิเนยฺโย ฉนฺนปริพฺพาชโก. โย โข อาวุโส ราคกฺขโยติ นิพฺพานํ อาคมฺม ราโค ขียติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ราคกฺขโยติ วุจฺจติ. โทสโมหกฺขเยสุปิ เอเสว นโย.

၃၁၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ်၌ 'ဇမ္ဗုခါဒကော ပရိဗ္ဗာဇကော' ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော အမည်ရှိသော၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ တူတော်ဖြစ်သော၊ ကမ္မဝါဒီ ဝတ်စားဆင်ယင်သော ပရိဗိုဇ်တည်း။ 'ယော ခေါ အာဝုသော ရာဂက္ခယော' ဟူသော ပါဌ်၌ အကြင်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ရာဂသည် ကုန်ခန်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရာဂကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို 'ရာဂက္ခယ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဒေါသက္ခယ၊ မောဟက္ခယတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

โย ปน อิมินาว สุตฺเตน กิเลสกฺขยมตฺตํ นิพฺพานนฺติ วเทยฺย, โส วตฺตพฺโพ ‘‘กสฺส กิเลสานํ ขโย, กึ อตฺตโน, อุทาหุ ปเรส’’นฺติ? อทฺธา ‘‘อตฺตโน’’ติ วกฺขติ. ตโต ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘โคตฺรภุญาณสฺส กึ อารมฺมณ’’นฺติ? ชานมาโน ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ วกฺขติ. กึ ปน โคตฺรภุญาณกฺขเณ กิเลสา ขีณา ขียนฺติ ขียิสฺสนฺตีติ? ‘‘ขีณา’’ติ วา ‘‘ขียนฺตี’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ‘‘ขียิสฺสนฺตี’’ติ ปน วตฺตพฺพาติ. กึ ปน เตสุ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ โคตฺรภุญาณํ กิเลสกฺขยํ อารมฺมณํ กโรตีติ? อทฺธา เอวํ วุตฺเต นิรุตฺตโร ภวิสฺสติ.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤဇမ္ဗုခါဒကသုတ်ဖြင့် ကိလေသာကုန်ခြင်းမျှကိုသာ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုပါမူ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား "အဘယ်သူ၏ ကိလေသာကုန်ခြင်းနည်း၊ မိမိ၏ ကိလေသာကုန်ခြင်းလော သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးတို့၏ ကိလေသာကုန်ခြင်းလော" ဟု မေးအပ်၏။ ထိုသူသည် "မိမိ၏ ကိလေသာကုန်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်" ဟု မလွဲမသွေ ဆိုပေလိမ့်မည်။ ထို့နောက် "ဂေါတြဘူဉာဏ်၏ အာရုံသည် အဘယ်နည်း" ဟု ထပ်မံမေးအပ်၏။ သိသောသူဖြစ်ပါက "နိဗ္ဗာန်ဖြစ်ပါသည်" ဟု ဆိုပေလိမ့်မည်။ "သို့ဖြစ်လျှင် ဂေါတြဘူဉာဏ်ခဏ၌ ကိလေသာတို့သည် ကုန်ပြီးပြီလော၊ ကုန်ဆဲလော၊ သို့မဟုတ် ကုန်လတ္တံ့လော" ဟု ထပ်မံမေးအပ်၏။ "ကုန်ပြီးပြီ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကုန်ဆဲ" ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုသင့်ပေ။ "ကုန်လတ္တံ့" ဟူ၍သာ ဆိုသင့်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် "ထိုကိလေသာတို့ မကုန်သေးမီမှာပင် ဂေါတြဘူဉာဏ်သည် ကိလေသာကုန်ခြင်းကို အာရုံပြုပါသလော" ဟု ဆိုသင့်၏။ ဤသို့ မေးမြန်းသောအခါ ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် မလွဲမသွေ ချေပပြောဆိုစရာ စကားမရှိ ဖြစ်လိမ့်မည်။

มคฺคญาเณนาปิ เจตํ โยเชตพฺพํ. มคฺคกฺขเณปิ หิ กิเลสา ‘‘ขีณา’’ติ วา ‘‘ขียิสฺสนฺตี’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ‘‘ขียนฺตี’’ติ ปน วตฺตพฺพา, น จ อขีเณสุเยว กิเลเสสุ กิเลสกฺขโย อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ. ยํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺติ, ตํ นิพฺพานํ. ตํ ปเนตํ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปิโน ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๑) ทุเกสุ อรูปิโน ธมฺมาติ สงฺคหิตตฺตา น กิเลสกฺขยมตฺตเมวาติ.

ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မဂ်ဉာဏ်နှင့်လည်း ယှဉ်စပ်ကြည့်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဂ်ခဏ၌လည်း ကိလေသာတို့ကို "ကုန်ပြီးပြီ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကုန်လတ္တံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုသင့်ဘဲ "ကုန်ဆဲ" ဟူ၍သာ ဆိုသင့်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကိလေသာတို့ မကုန်သေးမီ ကိလေသာကုန်ခြင်းသည် အာရုံမဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအချက်ကို လက်ခံရမည် ဖြစ်သည်။ အကြင်တရားကို အမှီပြု၍ ရာဂစသော ကိလေသာတို့သည် ကုန်ငြိမ်းသွားကြကုန်၏၊ ထိုတရားကို နိဗ္ဗာန်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် "ရူပိနော ဓမ္မာ၊ အရူပိနော ဓမ္မာ" အစရှိသော ဒုက်တို့၌ "အရူပိနော ဓမ္မာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သိမ်းကျုံးသွင်းယူအပ်သောကြောင့် ကိလေသာ ကုန်ခြင်းမျှသာလျှင် နိဗ္ဗာန်မဟုတ်ကြောင်း ဖြေဆိုအပ်၏။

๒. อรหตฺตปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

၂. အရဟတ္တပဉှာသုတ်အဖွင့်။

๓๑๕. อรหตฺตปญฺหพฺยากรเณ ยสฺมา อรหตฺตํ ราคโทสโมหานํ ขีณนฺเต อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ วุตฺตํ.

၃၁၅. အရဟတ္တဖိုလ်ပြဿနာကို ဖြေကြားရာ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ ကုန်ခြင်းအဆုံး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "ရာဂက္ခယ (ရာဂကုန်ခြင်း)၊ ဒေါသက္ခယ (ဒေါသကုန်ခြင်း)၊ မောဟက္ခယ (မောဟကုန်ခြင်း)" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

๓-๑๕. ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၁၅. ဓမ္မဝါဒီပဉှာသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

๓๑๖-๓๒๘. เต [Pg.128] โลเก สุคตาติ เต ราคาทโย ปหาย คตตฺตา สุฏฺฐุ คตาติ สุคตา. ทุกฺขสฺส โข อาวุโส ปริญฺญตฺถนฺติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริชานนตฺถํ. ทุกฺขตาติ ทุกฺขสภาโว. ทุกฺขทุกฺขตาติอาทีสุ ทุกฺขสงฺขาโต ทุกฺขสภาโว ทุกฺขทุกฺขตา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

၃၁၆-၃၂၈. "တေ လောကေ သုဂတာ" ဟူသည်မှာ ထိုသူမြတ်တို့သည် ရာဂစသည်တို့ကို ပယ်စွန့်၍ သွားတော်မူအပ်သောကြောင့် (ဉာဏ်ဖြင့် သွားတော်မူခြင်းကြောင့်) ကောင်းစွာ ကြွသွားတော်မူအပ်ကုန်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် "သုဂတ" မည်ကုန်၏။ "ဒုက္ခဿ ခေါ အာဝုသော ပရိညတ္ထံ" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဒုက္ခကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းအကျိုးငှါ ဖြစ်သည်။ "ဒုက္ခတာ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသဘော ရှိသောတရား ဖြစ်သည်။ "ဒုက္ခဒုက္ခတာ" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ဒုက္ခဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဒုက္ခသဘောသည် ဒုက္ခဒုက္ခတာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

๑๖. ทุกฺกรปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

၁၆. ဒုက္ကရပဉှာသုတ်အဖွင့်။

๓๒๙. อภิรตีติ ปพฺพชฺชาย อนุกฺกณฺฐนตา. นจิรํ อาวุโสติ อาวุโส ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ ‘‘ปาโต อนุสิฏฺโฐ สายํ วิเสสมธิคมิสฺสติ, สายํ อนุสิฏฺโฐ ปาโต วิเสสมธิคมิสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๔๕) วุตฺตตฺตา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต นจิรสฺสํ ลหุเยว อรหํ อสฺส, อรหตฺเต ปติฏฺฐเหยฺยาติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

၃၂၉. "အဘိရတိ" ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်၌ မငြီးငွေ့ခြင်း (ပျော်မွေ့ခြင်း) ဖြစ်သည်။ "နစိရံ အာဝုသော" ဟူသည်မှာ ငါ့ရှင်၊ လောကုတ္တရာတရားအား လျော်သောအကျင့်ကို ကျင့်သော ရဟန်းသည် "နံနက်၌ ဆုံးမအပ်သော် ညချမ်းအခါ၌ တရားထူးကို ရလတ္တံ့၊ ညချမ်း၌ ဆုံးမအပ်သော် နံနက်၌ တရားထူးကို ရလတ္တံ့" ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်၊ စေ့ဆော် အားထုတ်လျက် ရှိပါက မကြာမြင့်မီ လျင်မြန်စွာပင် ရဟန္တာ ဖြစ်ရာ၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ရာ၏ ဟူသော အနက်ကို ပြသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလုံးစုံသော သုတ်တို့၌ ထင်ရှားလှသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

ชมฺพุขาทกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

๕. สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา

၅. သာမဏ္ဍကသံယုတ်အဖွင့်။

๓๓๐-๓๓๑. สามณฺฑกสํยุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

၃၃၀-၃၃၁. သာမဏ္ဍကသံယုတ်၌လည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာမဏ္ဍကသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

๖. โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ

၆. မောဂ္ဂလာနသံယုတ်။

๑-๘. ปฐมฌานปญฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၈. ပထမဈာန်ပြဿနာသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๓๒-๓๓๙. โมคฺคลฺลานสํยุตฺเต [Pg.129] กามสหคตาติ ปญฺจนีวรณสหคตา. ตสฺส หิ ปฐมชฺฌานวุฏฺฐิตสฺส ปญฺจ นีวรณานิ สนฺตโต อุปฏฺฐหึสุ. เตนสฺส ตํ ปฐมชฺฌานํ หานภาคิยํ นาม อโหสิ. ตํ ปมาทํ ญตฺวา สตฺถา ‘‘มา ปมาโท’’ติ โอวาทํ อทาสิ. ทุติยชฺฌานาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อารมฺมณสหคตเมว เหตฺถ ‘‘สหคต’’นฺติ วุตฺตํ.

၃၃၂-၃၃၉. မောဂ္ဂလာနသံယုတ်၌ "ကာမသဟဂတာ" ဟူသည်မှာ နီဝရဏငါးပါးနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းပင် တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ်သည် ပထမဈာန်မှ ထသောအခါ နီဝရဏငါးပါးတို့သည် ငြိမ်သက်စွာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ထိုမထေရ်၏ ပထမဈာန်သည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းအဖို့ရှိသော "ဟာနဘာဂိယ" မည်၏။ ထိုမေ့လျော့ခြင်းကို သိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် "မမေ့လျော့လင့်" ဟု အဆုံးအမ ပေးတော်မူ၏။ ဒုတိယဈာန်အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ အာရုံအားဖြင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကိုသာလျှင် "သဟဂတ" ဟု ဆိုအပ်သည်။

๙. อนิมิตฺตปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

၉. အနိမိတ္တပြဿနာသုတ်အဖွင့်။

๓๔๐. อนิมิตฺตํ เจโตสมาธินฺติ นิจฺจนิมิตฺตาทีนิ ปหาย ปวตฺตํ วิปสฺสนาสมาธึเยว สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ. นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหตีติ เอวํ อิมินา วิปสฺสนาสมาธิวิหาเรน วิหรโต วิปสฺสนาญาเณ ติกฺเข สูเร วหมาเน. ยถา นาม ปุริสสฺส ติขิเณน ผรสุนา รุกฺขํ ฉินฺทนฺตสฺส ‘‘สุฏฺฐุ วต เม ผรสุ วหตี’’ติ ขเณ ขเณ ผรสุธารํ โอโลเกนฺตสฺส เฉชฺชกิจฺจํ น นิปฺผชฺชติ, เอวํ เถรสฺสาปิ ‘‘สูรํ วต เม หุตฺวา ญาณํ วหตี’’ติ วิปสฺสนํ อารพฺภ นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ. อถ วิปสฺสนากิจฺจํ สาเธตุํ นาสกฺขิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหตี’’ติ. สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสินฺติ สพฺเพสํ นิจฺจสุขอตฺตนิมิตฺตานํ อมนสิกาเรน อนิมิตฺตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ เจโตสมาธึ นิพฺพานารมฺมณํ อุปริมคฺคผลสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ.

၃၄၀. "အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိံ" ဟူသော ဤစကားကို နိစ္စနိမိတ်၊ သုခနိမိတ်၊ အတ္တနိမိတ်၊ သုဘနိမိတ်တို့ကို ပယ်၍ဖြစ်သော ဝိပဿနာသမာဓိကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ "နိမိတ္တာနုသာရီ ဝိညာဏံ ဟောတိ" ဟူသောပါဌ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤသို့သော ဝိပဿနာသမာဓိဝိဟာရဖြင့် နေသောသူအား ဝိပဿနာဉာဏ်သည် လွန်စွာထက်မြက် ရဲရင့်၍ အမှုထမ်းနေစဉ်တွင်၊ ဥပမာအားဖြင့် ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ထက်မြက်သော ပုဆိန်ဖြင့် သစ်ပင်ကို ဖြတ်တောက်ရာ၌ "ငါ၏ပုဆိန်သည် လွန်စွာ အမှုထမ်းပေသည်" ဟု ခဏခဏ ပုဆိန်သွားကို အရိပ်ကြည့်နေပါက သစ်ပင်ဖြတ်သည့်ကိစ္စ မပြီးမြောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မထေရ်အားလည်း "ငါ၏ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် လွန်စွာရဲရင့်လျက် အမှုထမ်းပေသည်" ဟု မိမိ၏ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို အာရုံပြု၍ သာယာသော တဏှာ (နိကန္တိ) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထိုအခါ ဝိပဿနာကိစ္စကို ပြီးမြောက်အောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်တော့ပေ။ ထိုသို့ တဏှာစေး ကပ်ငြိခြင်းကို ရည်၍ "နိမိတ္တာနုသာရီ ဝိညာဏံ ဟောတိ" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ "သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိံ" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းကုန်သော နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ နိမိတ်တို့ကို နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့် ထိုနိမိတ်တို့မှ ကင်းသော၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိ ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော စေတောသမာဓိကိုလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော အထက်မဂ်ဖိုလ်သမာဓိကိုလည်းကောင်း ပြည့်စုံစေ၍ နေခဲ့ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။

๑๐-๑๑. สกฺกสุตฺตาทิวณฺณนา

၁၀-၁၁. သက္ကသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๔๑-๓๔๒. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อจลปฺปสาเทน. ทสหิ ฐาเนหีติ ทสหิ การเณหิ. อธิคณฺหนฺตีติ อภิภวนฺติ, อติกฺกมิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

၃၄၁-၃၄၂. "အဝေစ္စပ္ပသာဒေန" ဟူသည်မှာ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဒသဟိ ဌာနေဟိ" ဟူသည်မှာ အကြောင်းဆယ်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အဓိဂဏှန္တိ" ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးကုန်၏၊ လွန်၍ တည်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလုံးစုံသောသုတ်တို့၌ ထင်ရှားလှသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

โมคฺคลฺลานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မောဂ္ဂလာနသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

๗. จิตฺตสํยุตฺตํ

၇. စိတ္တသံယုတ်။

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

၁. သံယောဇနသုတ်အဖွင့်။

๓๔๓. จิตฺตสํยุตฺตสฺส [Pg.130] ปฐเม มจฺฉิกาสณฺเฑติ เอวํนามเก วนสณฺเฑ. อยมนฺตรากถา อุทปาทีติ โปราณกตฺเถรา อติรจฺฉานกถา โหนฺติ, นิสินฺนนิสินฺนฏฺฐาเน ปญฺหํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อชานนฺตา ปุจฺฉนฺติ, ชานนฺตา วิสฺสชฺเชนฺติ, เตน เนสํ อยํ กถา อุทปาทิ. มิคปถกนฺติ เอวํนามกํ อตฺตโน โภคคามํ. โส กิร อมฺพาฏการามสฺส ปิฏฺฐิภาเค โหติ. เตนุปสงฺกมีติ ‘‘เถรานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ผาสุวิหารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. คมฺภีเร พุทฺธวจเนติ อตฺถคมฺภีเร เจว ธมฺมคมฺภีเร จ พุทฺธวจเน. ปญฺญาจกฺขุ กมตีติ ญาณจกฺขุ วหติ ปวตฺตติ.

၃၄၃. စိတ္တသံယုတ်၏ ပထမသုတ်၌ "မစ္ဆိကာသဏ္ဍေ" ဟူသည်မှာ ဤသို့အမည်ရှိသော တောအုပ်အရပ်၌ ဖြစ်သည်။ "အယမန္တရာကထာ ဥဒပါဒိ" ဟူသည်မှာ ရှေးဟောင်းမထေရ်တို့သည် မဂ်ဖိုလ်နှင့်မလျော်သော တိရစ္ဆာနကထာစကား မပြောဆိုကြဘဲ၊ ထိုင်တိုင်းထိုင်တိုင်းသော နေရာတို့၌ ပြဿနာရပ်များကို စေ့ဆော်မေးမြန်း၍၊ မသိသောသူတို့အား မေးမြန်းခြင်း၊ သိသောသူတို့က ဖြေကြားခြင်းတို့ကို ပြုကြသဖြင့် ထိုမေထရ်တို့အား ဤအကြားစကား ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်သည်။ "မိဂပထကံ" ဟူသည်မှာ ထိုသို့အမည်ရှိသော မိမိ၏ စီးပွားဥစ္စာ ဖြစ်ထွန်းရာ ဘောဂရွာ ဖြစ်သည်။ ထိုရွာသည် သရက်တောကျောင်းတိုက် (အမ္ဗာဋကာရာမ) ၏ နောက်ဘက်၌ ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ "တေနုပသင်္ကမိ" ဟူသည်မှာ မထေရ်တို့အား ပုစ္ဆာများကို ဖြေကြားပေး၍ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းကို ပြုပေးအံ့ဟု ကြံစည်ကာ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ "ဂမ္ဘီရေ ဗုဒ္ဓဝစနေ" ဟူသည်မှာ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိအားဖြင့်လည်းကောင်း နက်နဲသော ဘုရားစကားတော်၌ ဖြစ်သည်။ "ပညာစက္ခူ ကမတိ" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်မျက်စိသည် ကောင်းစွာ အလုပ်လုပ်သည်၊ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု သိအပ်၏။

๒. ปฐมอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา

၂. ပထမဣသိဒတ္တသုတ်အဖွင့်။

๓๔๔. ทุติเย อายสฺมนฺตํ เถรนฺติ เตสุ เถเรสุ เชฏฺฐกํ มหาเถรํ. ตุณฺหี อโหสีติ ชานนฺโตปิ อวิสารทตฺตา น กิญฺจิ พฺยาหริ. พฺยากโรมหํ ภนฺเตติ ‘‘อยํ เถโร เนว อตฺตนา พฺยากโรติ, น อญฺเญ อชฺเฌสติ, อุปาสโกปิ ภิกฺขุสงฺฆํ วิเหเสติ, อหเมตํ พฺยากริตฺวา ผาสุวิหารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาสนโต วุฏฺฐาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ โอกาสมกาสิ, กตาวกาโส ปน อตฺตโน อาสเน นิสีทิตฺวา พฺยากาสิ.

၃၄၄. ဒုတိယသုတ်၌ "အာယသ္မန္တံ ထေရံ" ဟူသည်မှာ ထိုမထေရ်တို့တွင် သက်ကြီးဝါကြီးဖြစ်သော မဟာထေရ်ကို ဆိုလိုသည်။ "တုဏှီ အဟောသိ" ဟူသည်မှာ သိပါလျက်နှင့်ပင် ရဲစွမ်းသတ္တိမရှိသဖြင့် တစ်ခွန်းတစ်ပါဒမျှ မဖြေကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဗျာကရောမဟံ ဘန္တေ" ဟူသည်မှာ "ဤမဟာထေရ်သည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မဖြေကြား၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း မတိုက်တွန်း၊ ဥပါသကာသည်လည်း ရဟန်းသံဃာကို ပြဿနာများ အခါခါမေးမြန်း၍ ညှဉ်းဆဲနေပေပြီ၊ ငါသည် ဤပြဿနာကို ဖြေကြား၍ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းကို ပြုပေးအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ မိမိနေရာမှ ထ၍ မထေရ်၏ထံသို့ သွားပြီးလျှင် အခွင့်တောင်းခြင်းကို ပြုခဲ့၏။ အခွင့်ရပြီးသောအခါ မိမိနေရာ၌ ပြန်လည်ထိုင်နေ၍ ဖြေကြားခဲ့သည်။

สหตฺถาติ สหตฺเถน. สนฺตปฺเปสีติ ยาวทิจฺฉกํ เทนฺโต สุฏฺฐุ ตปฺเปสิ. สมฺปวาเรสีติ ‘‘อลํ อล’’นฺติ หตฺถสญฺญาย เจว วาจาย จ ปฏิกฺขิปาเปสิ. โอนีตปตฺตปาณิโนติ ปาณิโต อปนีตปตฺตา โธวิตฺวา ถวิกาย โอสาเปตฺวา อํเส ลคฺคิตปตฺตาติ อตฺโถ.

သဟတ္ထာ ဟူသည်မှာ မိမိလက်ဖြင့် (လှူဒါန်းခြင်း) ဟူလို။ သန္တေပေသိ ဟူသည်မှာ အလိုရှိသမျှ ကော်ကာလှူလျက် ကောင်းစွာရောင့်ရဲစေ၏ ဟူလို။ သမ္ပဝါရေသိ ဟူသည်မှာ 'တော်ပါပြီ၊ တော်ပါပြီ' ဟု လက်ဟန်ခြေဟန်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်မြွက်စကားဖြင့်လည်းကောင်း တားမြစ်ပယ်စေ၏။ ဩနိတပတ္တပါဏိနော ဟူသည်မှာ လက်မှ သပိတ်ကို ဖယ်ရှားကာ ဆေးကြောပြီးနောက် အိတ်၌သွတ်သွင်းလျက် ပခုံး၌ လွယ်ပြီးသော သပိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟု အနက်ရသည်။

๓. ทุติยอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา

၃. ဒုတိယ ဣသိဒတ္တသုတ်အဖွင့်။

๓๔๕. ตติเย อวนฺติยาติ ทกฺขิณาปเถ อวนฺติรฏฺเฐ. กลฺยาณํ วุจฺจตีติ ‘‘จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคิสฺสามี’’ติ วจนํ นิทฺโทสํ อนวชฺชํ วุจฺจติ ตยา อุปาสกาติ อธิปฺปาเยน วทติ.

၃၄၅. တတိယသုတ်၌ အဝန္တိယာ ဟူသည်မှာ တောင်ဘက်အရပ် အဝန္တိတိုင်း၌ ဟူလို။ ကလျာဏံ ဝုစ္စတိ ဟူသည်မှာ 'ဥပါသကာ... သင်သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုအံ့ ဟူသော အပြစ်ကင်းစင်သော စကားကောင်းကို ဆိုပေ၏' ဟု စိတ္တသူကြွယ်၏ အလိုဆန္ဒဖြင့် ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

๔. มหกปาฏิหาริยสุตฺตวณฺณนา

၄. မဟာကပါဋိဟာရိယသုတ်အဖွင့်။

๓๔๖. จตุตฺเถ [Pg.131] เสสกํ วิสฺสชฺเชถาติ ตสฺส กิร เถเรหิ สทฺธึเยว กํสถาลํ ปมชฺชิตฺวา ปายาสํ วฑฺเฒตฺวา อทํสุ. โส ภุตฺตปายาโส เถเรหิเยว สทฺธึ คนฺตุกาโม จินฺเตสิ ‘‘ฆเร ตาว อุปาสิกา เสสกํ วิจาเรติ, อิธ ปนิเม ทาสกมฺมการา มยา อวุตฺตา น วิจาเรสฺสนฺติ, เอวายํ ปณีตปายาโส นสฺสิสฺสตี’’ติ เตสํ อนุชานนฺโต เอวมาห. กุถิตนฺติ กุธิตํ, เหฏฺฐา สนฺตตฺตาย วาลิกาย อุปริ อาตเปน จ อติติขิณนฺติ อตฺโถ. อิทํ ปน เตปิฏเก พุทฺธวจเน อสมฺภินฺนปทํ. ปเวลิยมาเนนาติ ปฏิลิยมาเนน สาธุ ขฺวสฺส ภนฺเตติ ‘‘ผาสุวิหารํ กริสฺสามิ เนส’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห.

၃၄၆. စတုတ္ထသုတ်၌ သေသကံ ဝိဿဇ္ဇေထ ဟူသည်မှာ ထိုစိတ္တသူကြွယ်အား မထေရ်တို့နှင့်အတူ ရွှေခွက်ကို တိုက်ချွတ်၍ ဃနာနို့ဆွမ်းကို ခူးခပ်ကာ ကျွန်အမှုလုပ်တို့က ကပ်လှူကြကုန်၏။ ဃနာနို့ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးပြီးသော ထိုသူကြွယ်သည် မထေရ်တို့နှင့်အတူ သွားလိုသဖြင့် 'အိမ်၌မူကား ဥပါသိကာမသည် ဆွမ်းအကျန်ကို စီမံလိမ့်မည်၊ ဤနေရာ၌မူကား ဤကျွန်အမှုလုပ်တို့သည် ငါခွင့်မပြုပါက စီမံကြမည်မဟုတ်၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤမွန်မြတ်သော ဃနာနို့ဆွမ်းသည် ပျက်စီးလတ္တံ့' ဟု ကြံဆလျက် ကျွန်အမှုလုပ်တို့အား ဆွမ်းအကျန်ကို အလိုရှိသလို စီမံခွင့်ပြုလိုသဖြင့် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ကုထိတံ ဟူသည်မှာ အောက်မှ ပူပြင်းသော သဲဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်မှ နေပူဖြင့်လည်းကောင်း ကျိုက်ကျိုက်ဆူလျက် အလွန်ပူပြင်းလှသော အနက်ရှိ၏။ ဤ 'ကုထိတံ' ဟူသောပုဒ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံ ဗုဒ္ဓဝစန၌ သီးခြားရှိသော ပုဒ်တည်း။ ပဝေလိယမာနေန ဟူသည်မှာ (မီးကင်၍) အရည်ပျော်သော ဖယောင်းကဲ့သို့ ပျော့အိကျေပျက်ခြင်းဖြင့် ဟူလို။ သာဓု ခွဿ ဘန္တေ ဟူသည်မှာ 'ထိုမထေရ်တို့၏ ချမ်းသာစွာ သီတင်းသုံးရခြင်းကို ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်၍ အရှင်မဟာကက ဤသို့ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขรีติ อธิฏฺฐานิทฺธึ อกาสิ. เอตฺถ จ ‘‘มนฺทมนฺโท สีตกวาโต วายตุ, อพฺภมณฺฑปํ กตฺวา เทโว เอกเมกํ ผุสายตู’’ติ เอวํ นานาปริกมฺมํ – ‘‘สวาโต เทโว วสฺสตู’’ติ เอวํ อธิฏฺฐานํ เอกโตปิ โหติ. ‘‘สวาโต เทโว วสฺสตูติ เอกโตปริกมฺมํ, มนฺทมนฺโท สีตกวาโต วายตุ, อพฺภมณฺฑปํ กตฺวา เทโว เอกเมกํ ผุสายตู’’ติ เอวํ นานาอธิฏฺฐานํ โหติ. วุตฺตนเยเนว นานาปริกมฺมํ นานาธิฏฺฐานํ, เอกโต ปริกมฺมํ เอกโต อธิฏฺฐานมฺปิ โหติเยว. ยถา ตถา กโรนฺตสฺส ปน ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย กตปริกมฺมสฺส ปริกมฺมานนฺตเรน มหคฺคตอธิฏฺฐานจิตฺเตเนว ตํ อิชฺฌติ. โอกาเสสีติ วิปฺปกิริ.

ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရိ ဟူသည်မှာ အဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုးကို ပြုတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ 'ညှင်းညှင်းသာယာသော အေးမြသောလေသည် တိုက်ခတ်ပါစေ၊ တိမ်တိုက်မဏ္ဍပ်ကို ပြု၍ မိုးသည် တစ်ပေါက်ချင်း ရွာကျပါစေ' ဟု ဤသို့ အထွေထွေသော ပရိကံပြုခြင်းနှင့် 'လေနှင့်တကွ မိုးရွာပါစေ' ဟု တစ်ခုတည်းသော အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းမျိုးလည်း ရှိ၏။ 'လေနှင့်တကွ မိုးရွာပါစေ' ဟု တစ်ခုတည်းသော ပရိကံပြုခြင်းနှင့် 'ညှင်းညှင်းသာယာသော အေးမြသောလေ တိုက်ခတ်ပါစေ၊ တိမ်တိုက်မဏ္ဍပ်ကို ပြု၍ မိုးသည် တစ်ပေါက်ချင်း ရွာကျပါစေ' ဟု ဤသို့ အထွေထွေသော အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းမျိုးလည်း ရှိ၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း အထွေထွေသော ပရိကံနှင့် အထွေထွေသော အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ပရိကံနှင့် တစ်ခုတည်းသော အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းမျိုးလည်း ဖြစ်သည်သာတည်း။ မည်သို့ပင် ပြုသည်ဖြစ်စေ ပါဒကဈာန်မှ ထပြီးလျှင် ပရိကံပြုထားသောသူအား ပရိကံ၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဟဂ္ဂုတ် အဓိဋ္ဌာန်စိတ်ဖြင့်ပင် ထိုအဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုးသည် အလိုအတိုင်း ပြည့်စုံ၏။ ဩကာသေသိ ဟူသည်မှာ ဖြန့်ကြဲထားလေ၏ ဟူလို။

๕. ปฐมกามภูสุตฺตวณฺณนา

၅. ပထမ ကာမဘူသုတ်အဖွင့်။

๓๔๗. ปญฺจเม เนลงฺโคติ นิทฺโทโส. เสตปจฺฉาโทติ เสตปฏิจฺฉาทโน. อนีฆนฺติ นิทฺทุกฺขํ. มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวาติ ตสฺส อตฺถเปกฺขนตฺถํ ตีณิ ปิฏกานิ กณฺเณ กุณฺฑลํ วิย สญฺจาเลนฺโต ‘‘อยํ อิมสฺส อตฺโถ, อยํ อิมสฺส อตฺโถ’’ติ อุปปริกฺขณตฺถํ มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวา. วิมุตฺติยาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา. อิมํ ปน ปญฺหํ กเถนฺโต อุปาสโก ทุกฺกรํ อกาสิ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอตํ ภิกฺขุํ [Pg.132] อาคจฺฉนฺตํ โอทาตกํ ตนุกํ ตุงฺคนาสิก’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๔๕) อตฺตโน ทิฏฺเฐน กเถสิ. อยํ ปน นยคฺคาเหน ‘‘อรหโต เอตํ อธิวจน’’นฺติ อาห.

၃၄၇. ပဉ္စမသုတ်၌ နေလင်္ဂေါ ဟူသည်မှာ အပြစ်ကင်းသော ဟူလို။ သေတပ္ပစ္ဆာဒေါ ဟူသည်မှာ ဖြူစင်သောအမိုး (အရဟတ္တဖိုလ်) ရှိသော ဟူလို။ အနီဃံ ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲကင်းသော ဟူလို။ မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဟုတွာ ဟူသည်မှာ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကြည့်ရှုရှာဖွေရန် သုံးပါးသော ပိဋကတ်တို့ကို နား၌ ပန်ဆင်ထားသော နားတောင်းကဲ့သို့ လှည့်လည်စိစစ်လျက် 'ဤသည်ကား ဤပုဒ်၏ အနက်တည်း၊ ဤသည်ကား ဤပုဒ်၏ အနက်တည်း' ဟု ဆင်ခြင်စုံစမ်းရန် ခေတ္တခဏမျှ တိတ်ဆိတ်စွာ နေပြီးလျှင် ဟူလို။ ဝိမုတ္တိယာ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဝိမုတ္တိအားဖြင့် ဟူလို။ ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုသော ဥပါသကာ (စိတ္တသူကြွယ်) သည် ပြုနိုင်ခဲသော အမှုကို ပြုပေ၏။ မှန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့... လာနေသော ဖြူဖွေးသွယ်လျ၍ နှာတံပေါ်သော ဤရဟန်းကို သင်တို့ မြင်ကြကုန်သလော' ဟု ကိုယ်တော်တိုင် သိမြင်တော်မူသည့်အတိုင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤဥပါသကာမူကား နည်းယူစိစစ်ချက်ဖြင့် 'ဤသည်ကား ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း' ဟု ဆိုပေ၏။

๖. ทุติยกามภูสุตฺตวณฺณนา

၆. ဒုတိယ ကာမဘူသုတ်အဖွင့်။

๓๔๘. ฉฏฺเฐ กติ นุ โข ภนฺเต สงฺขาราติ อยํ กิร, คหปติ, นิโรธํ วลญฺเชติ, ตสฺมา ‘‘นิโรธปาทเก สงฺขาเร ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. เถโรปิสฺส อธิปฺปายํ ญตฺวา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ อเนเกสุ สงฺขาเรสุ วิชฺชมาเนสุปิ กายสงฺขาราทโยว อาจิกฺขนฺโต ตโย โข คหปตีติอาทิมาห. ตตฺถ กายปฺปฏิพทฺธตฺตา กาเยน สงฺขรียติ นิพฺพตฺตียตีติ กายสงฺขาโร. วาจาย สงฺขโรติ นิพฺพตฺเตตีติ วจีสงฺขาโร. จิตฺตปฺปฏิพทฺธตฺตา จิตฺเตน สงฺขรียติ นิพฺพตฺตียตีติ จิตฺตสงฺขาโร.

၃၄၈. ဆဋ္ဌမသုတ်၌ ကတိ နု ခေါ ဘန္တေ သင်္ခါရာ ဟူသည်မှာ ဤစိတ္တသူကြွယ်သည် နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'နိရောဓသမာပတ်၏ အခြေခံဖြစ်သော သင်္ခါရတို့ကို မေးအံ့' ဟု ကြံစည်၍ ဤသို့ မေးလျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မထေရ်သည်လည်း ထိုသူကြွယ်၏ အလိုကို သိတော်မူသဖြင့် ပုညာဘိသင်္ခါရ စသည်ဖြင့် များစွာသော သင်္ခါရတို့ ရှိပါသော်လည်း ကာယသင်္ခါရ စသည်တို့ကိုသာ ညွှန်ပြလျက် 'သူကြွယ်... သုံးပါးတို့သာတည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ကာယနှင့် စပ်လျက်ရှိသောကြောင့် ကာယဖြင့် ပြုပြင်အပ် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့် ကာယသင်္ခါရ မည်၏။ နှုတ်ဖြင့် ပြုပြင်တတ် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် ဝစီသင်္ခါရ မည်၏။ စိတ်နှင့် စပ်လျက်ရှိသောကြောင့် စိတ်ဖြင့် ပြုပြင်အပ် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့် စိတ္တသင်္ခါရ မည်၏။

กตโม ปน ภนฺเตติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? ‘‘อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญํ มิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา. ตถา หิ กายทฺวาเร อาทานคฺคหณมุญฺจนโจปนานิ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทส อกุสลเจตนาติ เอวํ กุสลากุสลา วีสติ เจตนาปิ, อสฺสาสปสฺสาสาปิ กายสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. วจีทฺวาเร หนุสญฺโจปนํ วจีเภทํ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา วุตฺตปฺปการาว วีสติ เจตนาปิ วิตกฺกวิจาราปิ วจีสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ อปตฺวา รโห นิสินฺนสฺส จินฺตยโต อุปฺปนฺนา กุสลากุสลา เอกูนตึสเจตนาปิ, สญฺญา จ เวทนา จาติ อิเม ทฺเว ธมฺมาปิ จิตฺตสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. เอวํ อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญํ มิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา, เต ปากเฏ วิภูเต กตฺวา กถาเปสฺสามี’’ติ ปุจฺฉิ.

ကတမော ပန ဘန္တေ ဟူသော ဤမေးခွန်း၌ အဘယ်ကို မေးသနည်း။ 'ဤသင်္ခါရတို့သည် အချင်းချင်း ရောနှော ရှုပ်ထွေးလျက် ထင်ရှားစွာ မသိသာနိုင်၊ ခွဲခြားပြသရန် ခဲယဉ်းကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကာယဒွါရ၌ ယူခြင်း၊ ဆုပ်ကိုင်ခြင်း၊ လွှတ်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမာဝစရ ကုသိုလ်စေတနာ ၈ ပါး၊ အကုသိုလ်စေတနာ ၁၂ ပါး ဟူသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စေတနာ ၂၀ တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကိုလည်းကောင်း 'ကာယသင်္ခါရ' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဝစီဒွါရ၌ မေးရိုးလှုပ်ရှားစေခြင်း၊ နှုတ်မြွက်ခြင်းသို့ ရောက်စေ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆိုခဲ့ပြီးသော စေတနာ ၂၀ တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိတက် ဝိစာရတို့ကိုလည်းကောင်း 'ဝစီသင်္ခါရ' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရတို့၌ လှုပ်ရှားမှုသို့ မရောက်ဘဲ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ ထိုင်လျက် ကြံစည်နေသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော လောကီကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စေတနာ ၂၉ ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သညာနှင့် ဝေဒနာတို့ကိုလည်းကောင်း 'စိတ္တသင်္ခါရ' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသင်္ခါရတို့သည် အချင်းချင်း ရောနှော ရှုပ်ထွေးလျက် ထင်ရှားစွာ မသိသာနိုင်၊ ခွဲခြားပြသရန် ခဲယဉ်းလှသဖြင့် ထိုသင်္ခါရတို့ကို ထင်ရှားပေါ်လွင်စေပြီးမှ ဟောကြားစေအံ့' ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

กสฺมา ปน ภนฺเตติ อิธ กายสงฺขาราทินามสฺส ปทตฺถํ ปุจฺฉติ. ตสฺส วิสฺสชฺชเน กายปฺปฏิพทฺธาติ กายนิสฺสิตา. กาเย สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. จิตฺตปฺปฏิพทฺธาติ จิตฺตนิสฺสิตา. จิตฺเต สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ.

ကသ္မာ ပန ဘန္တေ ဟူသော ဤမေးခွန်း၌ ကာယသင်္ခါရ စသောအမည်များ၏ ပုဒ်အနက်ကို မေးခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအမေး၏ အဖြေ၌ ကာယပဋိဗဒ္ဓါ ဟူသည်မှာ ကာယ (ကိုယ်ခန္ဓာ) ကို မှီ၍ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကာယရှိလျှင် ဖြစ်၍၊ ကာယမရှိလျှင် မဖြစ်ကုန်။ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓါ ဟူသည်မှာ စိတ်ကို မှီ၍ ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်ရှိလျှင် ဖြစ်၍၊ စိတ်မရှိလျှင် မဖြစ်ကုန် ဟူလို။

อิทานิ [Pg.133] ‘‘กึ นุ โข เอส สญฺญาเวทยิตนิโรธํ วลญฺเชติ, โน วลญฺเชติ, จิณฺณวสี วา ตตฺถ โน จิณฺณวสี’’ติ ชานนตฺถํ ปุจฺฉนฺโต กถํ ปน ภนฺเต สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โหตีติ อาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน สมาปชฺชิสฺสนฺติ วา สมาปชฺชามีติ วา ปททฺวเยน เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติกาโล กถิโต. สมาปนฺโนติ ปเทน อนฺโตนิโรโธ. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน อจิตฺตกกาโล.

ယခုအခါ 'ဤမထေရ်သည် သညာ၊ ဝေဒနာတို့၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိရောဓသမာပတ်ကို သုံးဆောင် ခံစားပါသလော၊ သုံးဆောင်ခြင်း မရှိပါသလော၊ ထိုနိရောဓသမာပတ်၌ ကျွမ်းကျင်လေ့လာသော ဝသီပတ် ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလော' ဟု စုံစမ်းသိရှိရန် မေးမြန်းလိုသဖြင့် 'ကထံ ပန ဘန္တေ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ ဟောတိ' ဟု မေးလျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအမေး၏ အဖြေ၌ 'သမာပဇ္ဇိဿံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သမာပဇ္ဇာမိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် နေဝသညာနာသညာယတန သမာပတ်ကို ဝင်စားဆဲ ကာလကို ဆိုလိုသည်။ 'သမာပန္နော' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် နိရောဓသမာပတ်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိနေသော ကာလကို ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ ရှေးဦးပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် စိတ်ရှိသော ကာလကို ဆိုအပ်ပြီး၊ နောက်ဆုံးပုဒ်ဖြင့် စိတ်မရှိသော ကာလကို ဆိုအပ်သည်။

ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก ภวิสฺสามี’’ติ อทฺธานปริจฺเฉทํ จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ ปน เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย อจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. วจีสงฺขาโร ปฐมํ นิรุชฺฌตีติ เสสสงฺขาเรหิ ปฐมํ ทุติยชฺฌาเนเยว นิรุชฺฌติ. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌติ. ตโต จิตฺตสงฺขาโรติ ตโต ปรํ จิตฺตสงฺขาโร อนฺโตนิโรเธ นิรุชฺฌติ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. วิปริภินฺนานีติ อุปหตานิ วินฏฺฐานิ.

‘Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotī’ ဟူသည်ကား နိရောဓသမာပတ် မဝင်စားမီ ရှေးအဖို့ ကာလအပိုင်းအခြားကို သတ်မှတ်သည့် အချိန်၌ပင်လျှင် ‘ဤမျှသော ကာလပတ်လုံး ငါသည် စိတ်မရှိဘဲ ဖြစ်အံ့’ ဟု အချိန်ကာလကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော စိတ်ကို ဖြစ်စေအပ် (ပွားများအပ်) သည် ဖြစ်၏။ ‘Yaṃ taṃ tathattāya upaneti’ ဟူသည်ကား စင်စစ်အားဖြင့် ဤသို့သော နိရောဓဘာဝနာဖြင့် ပွားများအပ်သော ထိုစိတ်သည် နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို စိတ်မရှိသော အဖြစ်သို့ ဆောင်ယူ၏။ ထိုစိတ်ကို ပွားများအပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘Vacīsaṅkhāro paṭhamaṃ nirujjhati’ ဟူသည်ကား ကြွင်းသော ကာယသင်္ခါရ၊ စိတ္တသင်္ခါရတို့ထက် လက်ဦးစွာ ဒုတိယဈာန်ခဏ၌သာလျှင် ချုပ်၏။ ‘Tato kāyasaṅkhāro’ ဟူသည်ကား ထိုဝစီသင်္ခါရ ချုပ်ပြီးနောက် ကာယသင်္ခါရသည် စတုတ္ထဈာန်၌ ချုပ်၏။ ‘Tato cittasaṅkhāro’ ဟူသည်ကား ထိုမှနောက်၌ စိတ္တသင်္ခါရသည် နိရောဓသမာပတ်အတွင်း၌ ချုပ်၏။ ‘Āyu’ ဟူသည်ကား ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ ဖြစ်၏။ ‘Viparibhinnāni’ ဟူသည်ကား ပျက်စီးကုန်ပြီ (ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးအပ်ကုန်ပြီ) ဟူလို။

ตตฺถ เกจิ ‘‘นิโรธสมาปนฺนสฺส ‘จิตฺตสงฺขาโร จ นิรุทฺโธ’ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ โหติ, ตสฺมา สจิตฺตกาปิ อยํ สมาปตฺตี’’ติ วทนฺติ. เต วตฺตพฺพา – ‘‘วจีสงฺขาโรปิสฺส นิรุทฺโธ’’ติ วจนโต วาจา อนิรุทฺธา โหติ, ตสฺมา นิโรธสมาปนฺเนน ธมฺมมฺปิ กเถนฺเตน สชฺฌายมฺปิ กโรนฺเตน นิสีทิตพฺพํ สิยา. โย จายํ มโต กาลงฺกโต, ตสฺสาปิ จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ ภเวยฺย, ตสฺมา กาลงฺกเต มาตาปิตโร วา อรหนฺเต วา ฌาเปนฺเตน อานนฺตริยกมฺมํ กตํ ภเวยฺย. อิติ พฺยญฺชเน อภินิเวสํ อกตฺวา อาจริยานํ นเย ฐตฺวา อตฺโถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อตฺโถ หิ ปฏิสรณํ, น พฺยญฺชนํ.

ထိုစကားရပ်၌ အချို့သော ဆရာတို့က ‘နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားသောသူအား စိတ္တသင်္ခါရသည်သာလျှင် ချုပ်၏ ဟူသော ဟောကြားချက်ကြောင့် စိတ်သည် မချုပ်သေးပေ။ ထို့ကြောင့် ဤနိရောဓသမာပတ်သည် စိတ်ရှိသော သမာပတ်လည်း ဖြစ်တန်ရာ၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ — ‘ထိုသူအား ဝစီသင်္ခါရသည်လည်း ချုပ်၏ ဟူသော ဟောကြားချက်ကြောင့် စကားသည် မချုပ်သေးပေ။ ထို့ကြောင့် နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားသောသူသည် တရားဟောလျက် သို့မဟုတ် သရဇ္ဈာယ်လျက် ထိုင်နေသင့်ရာ၏။ ထို့ပြင် သေလွန်ပြီးသောသူအားလည်း စိတ္တသင်္ခါရ ချုပ်၏ ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် စိတ်သည် မချုပ်သေးရာ။ ထို့ကြောင့် သေလွန်ကုန်သော မိဘတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန္တာတို့ကိုလည်းကောင်း မီးသင်္ဂြိုဟ်သောသူသည် အနန္တရိယကံကို ပြုရာရောက်ပေလိမ့်မည်။’ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါအက္ခရာမျှ၌ စွဲလမ်းခြင်းကို မပြုဘဲ ရှေးဆရာတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်နည်းလမ်း၌ တည်လျက် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ဉာဏ်ဖြင့် ချင့်ချိန်ရှုမြော်အပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်သည်သာ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏၊ သဒ္ဒါအက္ခရာသည် ကိုးကွယ်ရာ မဟုတ်ပေ။

อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานีติ กิริยมยปวตฺตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน พหิทฺธารมฺมเณสุ ปสาเท ฆฏฺเฏนฺเตสุ อินฺทฺริยานิ กิลมนฺติ, อุปหตานิ มกฺขิตฺตานิ วิย โหนฺติ วาตาทีหิ อุฏฺฐิตรเชน จตุมหาปเถ ฐปิตอาทาโส วิย. ยถา ปน ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา มญฺชูสาทีสุ ฐปิโต อาทาโส อนฺโตเยว [Pg.134] วิโรจติ, เอวํ นิโรธสมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา อติวิย วิโรจนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานี’’ติ.

‘Indriyāni vippasannāni’ ဟူသည်ကား ကိုယ်နှုတ်အမှုတို့ကို ပြုမူလှုပ်ရှားလျက် ရှိစဉ်အခါ ပြင်ပအာရုံတို့က ပသာဒရုပ်တို့ကို လာရောက်ရိုက်ခတ်သောအခါ စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့သည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ကြကုန်၏။ လေတိုက်၍ ထလာသော ဖုန်မှုန့်တို့ကြောင့် လမ်းဆုံ၌ ထားသော မှန်ချပ်သည် ဖုန်တက်ညစ်ပေနေသကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ညစ်ပေနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သို့သော် မှန်ကို အိတ်ထဲသို့ ထည့်ကာ သေတ္တာ စသည်တို့၌ သိမ်းဆည်းထားပါက အတွင်း၌ပင် ကြည်လင်တောက်ပနေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားသော ရဟန်းအား နိရောဓသမာပတ်အတွင်း၌ ပသာဒငါးပါးတို့သည် အလွန်တရာ ကြည်လင်တောက်ပကုန်၏။ ထိုကြောင့် ‘ဣန္ဒြေတို့သည် အလွန်ကြည်လင်ကုန်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

วุฏฺฐหิสฺสนฺติ วา วุฏฺฐหามีติ วา ปททฺวเยน อนฺโตนิโรธกาโล กถิโต, วุฏฺฐิโตติ ปเทน ผลสมาปตฺติกาโล. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ อจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน สจิตฺตกกาโล. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก หุตฺวา ตโต ปรํ สจิตฺตโก ภวิสฺสามี’’ติ อทฺธานปริจฺเฉทํ จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย สจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. อิติ เหฏฺฐา นิโรธสมาปชฺชนฺนกาโล คหิโต, อิธ นิโรธโต วุฏฺฐานกาโล.

‘Vuṭṭhahissaṃ’ သို့မဟုတ် ‘Vuṭṭhahāmi’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် နိရောဓသမာပတ်၏ အတွင်းကာလကို ဆိုအပ်၍ ‘Vuṭṭhito’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဖလသမာပတ်ကာလကို ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ ရှေးဦးပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် စိတ်မရှိသော ကာလကို ဆိုအပ်ပြီး၊ နောက်ဆုံးပုဒ်ဖြင့် စိတ်ရှိသော ကာလကို ဆိုအပ်၏။ ‘Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotī’ ဟူသည်ကား နိရောဓသမာပတ် မဝင်စားမီ ရှေးအဖို့ ကာလ၌ပင်လျှင် ‘ဤမျှသော ကာလပတ်လုံး ငါသည် စိတ်မရှိဘဲ ဖြစ်၍ ထိုမှနောက်၌ စိတ်ရှိသည် ဖြစ်အံ့’ ဟု အချိန်ကာလကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော စိတ်ကို ဖြစ်စေအပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘Yaṃ taṃ tathattāya upaneti’ ဟူသည်ကား ဤသို့သော နိရောဓဘာဝနာဖြင့် ပွားများအပ်သော ထိုစိတ်သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို စိတ်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းငှာ ဆောင်ယူပေး၏။ ထိုစိတ်ကို ပွားများအပ်သည် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အောက်စကား၌ နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားရာ ကာလကို ယူအပ်ပြီး၊ ဤစကား၌မူ နိရောဓသမာပတ်မှ ထရာကာလကို ယူအပ်၏။

อิทานิ นิโรธกถํ กเถตุํ กาโลติ นิโรธกถา กเถตพฺพา สิยา. สา ปเนสา ‘‘ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปสฺสทฺธิยา โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยํ ญาณ’’นฺติ มาติกํ ฐเปตฺวา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา, ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพา. โก ปนายํ นิโรโธ นาม? จตุนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิสงฺขา อปฺปวตฺติ. อถ กิมตฺถเมตํ สมาปชฺชนฺตีติ? สงฺขารานํ ปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตา สตฺตาหํ อจิตฺตกา หุตฺวา สุขํ วิหริสฺสาม, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ นาเมตํ ยทิทํ นิโรโธติ เอตทตฺถํ สมาปชฺชนฺติ.

ယခုအခါ နိရောဓအကြောင်း (နိရောဓကထာ) ကို ပြောဆိုရန် အခွင့်ကြုံသဖြင့် နိရောဓကထာကို ပြောဆိုသင့်ပေ၏။ ထိုနိရောဓကထာကို ‘ဗိုလ်နှစ်ပါး (သမထဗလ၊ ဝိပဿနာဗလ) နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရသုံးပါး (ကာယ၊ ဝစီ၊ စိတ္တသင်္ခါရ) ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ၁၆ ပါးသော ဉာဏ်ကျက်စားခြင်း၊ ကိုးပါးသော သမာဓိကျက်စားခြင်း၊ နိုင်နင်းခြင်းရှိသော ပညာ၊ နိရောဓသမာပတ်၌ ရအပ်သော ဉာဏ်ပညာ’ စသည်ဖြင့် မာတိကာ ထားရှိကာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဟောကြားထားသည့်အတိုင်းသာ မှတ်သားအပ်၏။ ဤနိရောဓမည်သည် အဘယ်နည်း။ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့၏ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပျက်နေမှု ကင်းစဲခြင်းသည် နိရောဓမည်၏။ ထိုသို့ဆိုလျှင် အဘယ်အကျိုးငှာ ဤနိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားကြသနည်း။ သင်္ခါရတရားတို့၏ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေမှု၌ ငြီးငွေ့ကြသဖြင့် ‘ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး စိတ်ကင်းလျက် ချမ်းသာစွာ နေရကုန်အံ့၊ ဤနိရောဓသမာပတ်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ နိဗ္ဗာန် (ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်) မည်၏’ ဟု နှလုံးပိုက်လျက် ဤသို့ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အကျိုးငှာ ဤနိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားကြကုန်၏။

จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชตีติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส หิ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ. ตํสมฺปยุตฺตํ สญฺญญฺจ เวทนญฺจ สนฺธาย ‘‘จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อาห. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ ภวงฺคสมเย กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ.

‘Cittasaṅkhāro paṭhamaṃ uppajjati’ ဟူသည်ကား နိရောဓသမာပတ်မှ ထသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖလသမာပတ်စိတ်သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏။ ထိုဖလသမာပတ်စိတ်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော သညာနှင့် ဝေဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ ‘စိတ္တသင်္ခါရသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘Tato kāyasaṅkhāro’ ဟူသည်ကား ထိုနောက် ဘဝင်ဖြစ်ရာအခါ၌ ကာယသင်္ခါရ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

กึ ปน ผลสมาปตฺติ อสฺสาสปสฺสาเส น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. อิมสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานิกา ผลสมาปตฺติ, สา น สมุฏฺฐาเปติ. กึ วา เอเตน? ผลสมาปตฺติ ปฐมชฺฌานิกา วา โหตุ ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานิกา วา, สนฺตสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา [Pg.135] อพฺโพหาริกา โหนฺติ, เตสํ อพฺโพหาริกภาโว สญฺชีวตฺเถรวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. สญฺชีวตฺเถรสฺส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย กึสุกปุปฺผสทิเส วีตจฺจิตงฺคาเร มทฺทมานสฺส คจฺฉโต จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิ, อุสฺมาการมตฺตมฺปิ นาโหสิ. สมาปตฺติพลํ นาเมตนฺติ วทนฺติ. เอวเมว สนฺตาย ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกา โหนฺตีติ ภวงฺคสมเยเนเวตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ဖလသမာပတ်သည် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို မဖြစ်စေသလောဟူမူ ဖြစ်စေ၏။ သို့သော် ဤရဟန်းအား စတုတ္ထဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဖလသမာပတ်သည် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို မဖြစ်စေပေ။ ဤသို့ စတုတ္ထဈာန်ဖြစ်ခြင်းဖြင့် အဘယ်သို့နည်း။ ဖလသမာပတ်သည် ပထမဈာန်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ၊ ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထဈာန်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ ငြိမ်သက်သော သမာပတ်မှ ထသော ရဟန်းအား ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် အလွန်သိသာမှုမရှိ (မခေါ်ဝေါ်လောက်အောင် သိမ်မွေ့လှ) ကုန်၏။ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ မထင်ရှားသိသာသော အဖြစ်ကို သဉ္စိဝမထေရ်ဝတ္ထုဖြင့် သိအပ်၏။ သဉ္စိဝမထေရ်သည် သမာပတ်မှထ၍ ပေါက်ပွင့်အဆင်းနှင့် တူသော အလျှံကင်းသော မီးကျီးတို့ကို နင်းကာ ကြွသွားသော်လည်း သင်္ကန်း၌ ခြည်မျှင်တစ်မျှင်မျှပင် မလောင်ကျွမ်းခဲ့သလို အပူငွေ့မျှပင် မရှိခဲ့ပေ။ ဤသည်ကား သမာပတ်၏ စွမ်းအားမည်၏ ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ထို့အတူပင် ငြိမ်သက်သော ဖလသမာပတ်မှ ထသော ရဟန်း၏ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် အလွန်သိသာမှု မရှိလှကုန်။ ဤသို့ သိသာမှုမရှိခြင်းကို ဘဝင်ဖြစ်ရာ ကာလဖြင့်သာ ဆိုအပ်၏ ဟု သိအပ်၏။

ตโต วจีสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กิริยมยปวตฺตวลญฺชนกาเล วจีสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. กึ ภวงฺคํ วิตกฺกวิจาเร น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. ตํสมุฏฺฐานา ปน วิตกฺกวิจารา วาจํ อภิสงฺขาตุํ น สกฺโกนฺตีติ กิริยมยปวตฺตวลญฺชนกาเลเนเวตํ กถิตํ.

‘Tato vacīsaṅkhāro’ ဟူသည်ကား ထိုကာယသင်္ခါရ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ကိုယ်နှုတ်ဖြင့် ပြီးသော အမှုကို ဖြစ်စေတတ်သော (ကာမာဝစရ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် ဇောအစဉ်ကို) သုံးဆောင်ရာ အခါ၌ ဝစီသင်္ခါရ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဘဝင်သည် ဝိတက်ဝိစာရတို့ကို မဖြစ်စေနိုင်သလောဟူမူ ဖြစ်စေနိုင်၏။ သို့သော် ထိုဘဝင်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝိတက်ဝိစာရတို့သည် စကားကို ပြုပြင်ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ဇောအစဉ်ကို သုံးဆောင်ရာ အခါဖြင့်သာ ဤဝစီသင်္ခါရ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏ ဟု သိအပ်၏။

สุญฺญโต ผสฺโสติอาทโย สคุเณนาปิ อารมฺมเณนาปิ กเถตพฺพา. สคุเณน ตาว สุญฺญตา นาม ผลสมาปตฺติ, ตาย สหชาตผสฺสํ สนฺธาย ‘‘สุญฺญโต ผสฺโส’’ติ วุตฺตํ. อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย. อารมฺมเณน ปน นิพฺพานํ ราคาทีหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญตา นาม, ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวา อนิมิตฺตํ, ราคโทสโมหปฺปณิธีนํ อภาวา อปฺปณิหิตํ, สุญฺญตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนผลสมาปตฺติสมฺผสฺโส สุญฺญโต นาม. อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย.

‘Suññato phasso’ အစရှိသော ဒေသနာတို့ကို မိမိဂုဏ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ မိမိဂုဏ်အားဖြင့် ဆိုသော် ဖလသမာပတ်သည် ရာဂ၊ ဒေါသ စသည်တို့မှ ဆိတ်သဖြင့် ‘သုညတ’ မည်၏။ ထိုသုညတမည်သော ဖလသမာပတ်နှင့် အတူဖြစ်သော (သဟဇာတ်ဖြစ်သော) ဖဿကို ရည်ညွှန်း၍ ‘Suññato phasso’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အနိမိတ္တဖဿ၊ အပ္ပဏိဟိတဖဿတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အာရုံအားဖြင့်မူကား နိဗ္ဗာန်သည် ရာဂ စသည်တို့မှ ဆိတ်သဖြင့် ‘သုည’ မည်၏။ ရာဂနိမိတ် စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ‘အနိမိတ္တ’ မည်၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ဖြင့် တောင့်တခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် ‘အပ္ပဏိဟိတ’ မည်၏။ ထိုရာဂ စသည်တို့မှ ဆိတ်သဖြင့် သုညမည်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ဖလသမာပတ်နှင့် အတူဖြစ်သော ဖဿသည် ‘သုညတောဖဿ’ မည်၏။ အနိမိတ္တဖဿ၊ အပ္ပဏိဟိတဖဿတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

อปรา อาคมนิยกถา นาม โหติ. สุญฺญตอนิมิตฺตอปฺปณิหิตาติ หิ วิปสฺสนาปิ วุจฺจติ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ สงฺขาเร อนิจฺจโต ปริคฺคเหตฺวา อนิจฺจโต ทิสฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม โหติ. โย ทุกฺขโต ปริคฺคเหตฺวา ทุกฺขโต ทิสฺวา ทุกฺขโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส อปฺปณิหิตา นาม. โย อนตฺตโต ปริคฺคเหตฺวา อนตฺตโต ทิสฺวา อนตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส สุญฺญตา นาม. ตตฺถ อนิมิตฺตวิปสฺสนาย มคฺโค อนิมิตฺโต นาม, อนิมิตฺตมคฺคสฺส ผลํ อนิมิตฺตํ นาม, อนิมิตฺตผลสมาปตฺติสหชาเต ผสฺเส ผุสนฺเต ‘‘อนิมิตฺโต ผสฺโส ผุสตี’’ติ วุจฺจติ. อปฺปณิหิตสุญฺญเตสุปิ เอเสว นโย. อาคมนิเยน กถิเต ปน สุญฺญโต วา ผสฺโส อนิมิตฺโต วา ผสฺโส อปฺปณิหิโต วา ผสฺโสติ วิกปฺโป อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา สคุเณน [Pg.136] เจว อารมฺมเณน จ กเถตพฺพํ. เอวญฺหิ ตโย ผสฺสา ผุสนฺตีติ สเมติ.

တစ်ပါးသော စကားကား အာဂုံကျမ်းဂန်အလိုက် ပြောဆိုအပ်သော စကားတည်း။ သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတဟူ၍ ဝိပဿနာကိုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဝိပဿနာတို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် သင်္ခါရတရားတို့ကို မမြဲသောအားဖြင့် သိမ်းဆည်း၍၊ မမြဲသောအားဖြင့် မြင်၍၊ မမြဲသောအားဖြင့် သင်္ခါရနိမိတ်မှ ထမြောက်၏။ ထိုရဟန်း၏ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဉာဏ်သည် 'အနိမိတ္တ' မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ဆင်းရဲသောအားဖြင့် သိမ်းဆည်း၍၊ ဆင်းရဲသောအားဖြင့် မြင်၍၊ ဆင်းရဲသောအားဖြင့် ထမြောက်၏။ ထိုရဟန်း၏ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် 'အပ္ပဏိဟိတ' မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ကိုယ်မဟုတ်သော အနတ္တအားဖြင့် သိမ်းဆည်း၍၊ အနတ္တအားဖြင့် မြင်၍၊ အနတ္တအားဖြင့် ထမြောက်၏။ ထိုရဟန်း၏ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် 'သုညတ' မည်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အနိမိတ္တဝိပဿနာ၏ မဂ်သည် 'အနိမိတ္တမဂ်' မည်၏။ အနိမိတ္တမဂ်၏ ဖိုလ်သည် 'အနိမိတ္တဖိုလ်' မည်၏။ အနိမိတ္တဖလသမာပတ်နှင့် အတူဖြစ်သော ဖဿသည် တွေ့ထိသောအခါ 'အနိမိတ္တဖဿသည် တွေ့ထိ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ အပ္ပဏိဟိတနှင့် သုညတတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အာဂုံကျမ်းဂန်အလိုက် ပြောဆိုသည်ရှိသော် သုညတဖဿ သို့မဟုတ် အနိမိတ္တဖဿ သို့မဟုတ် အပ္ပဏိဟိတဖဿဟူ၍ ဝိကပ်အနက် သို့ ရောက်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် မိမိဂုဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံဖြင့်လည်းကောင်း အမည်ကို ဆိုသင့်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်မှသာလျှင် 'ဖဿသုံးပါးတို့သည် တွေ့ထိကုန်၏' ဟူသော စကားနှင့် ညီညွတ်ပေလိမ့်မည်။

วิเวกนินฺนนฺติอาทีสุ นิพฺพานํ วิเวโก นาม. ตสฺมึ วิเวเก นินฺนํ โอนตนฺติ วิเวกนินฺนํ. วิเวกโปณนฺติ อญฺญโต อคนฺตฺวา เยน วิเวโก, เตน วงฺกํ วิย หุตฺวา ฐิตนฺติ วิเวกโปณํ. เยน วิเวโก, เตน ปตมานํ วิย ฐิตนฺติ วิเวกปพฺภารํ.

ဝိဝေကနိန္နံ အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ နိဗ္ဗာန်ကို 'ဝိဝေက' ဟု ခေါ်၏။ ထိုဝိဝေက၌ ညွှတ်ကိုင်းခြင်းကြောင့် 'ဝိဝေကနိန္န' (ဝိဝေကသို့ ညွှတ်ခြင်း) မည်၏။ 'ဝိဝေကပေါဏ' ဟူသည် အခြားအာရုံမှ လာ၍ ဝိဝေကရှိရာသို့ ကောက်ညွတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ တည်ခြင်းကြောင့် 'ဝိဝေကပေါဏ' မည်၏။ ဝိဝေကရှိရာဘက်သို့ အဟုန်ဖြင့် ကျလုမတတ် ဦးစောက်တည်ခြင်းကြောင့် 'ဝိဝေကပဗ္ဘာရ' မည်၏။

๗. โคทตฺตสุตฺตวณฺณนา

၇. ဂေါဒတ္တသုတ်အဖွင့်

๓๔๙. สตฺตเม นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จาติ พฺยญฺชนมฺปิ เนสํ นานํ, อตฺโถปิ. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส นานตา ปากฏา. อตฺโถ ปน อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ภูมนฺตรโต มหคฺคตา โหติ รูปาวจรา, อารมฺมณโต สตฺตปณฺณตฺติอารมฺมณา. อากิญฺจญฺญา ภูมนฺตรโต มหคฺคตา อรูปาวจรา, อารมฺมณโต นวตฺตพฺพารมฺมณา. สุญฺญตา ภูมนฺตรโต กามาวจรา, อารมฺมณโต สงฺขารารมฺมณา. วิปสฺสนา หิ เอตฺถ สุญฺญตาติ อธิปฺเปตา. อนิมิตฺตา ภูมนฺตรโต โลกุตฺตรา, อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณา.

၃၄၉. သတ္တမသုတ်၌ 'နာနတ္ထာ စေဝ နာနာဗျဉ္စနာ စ' ဟူသည်မှာ ထိုတရားတို့၏ သဒ္ဒါ (ဗျည်း) သည်လည်း အသီးသီးဖြစ်၍ အနက်သည်လည်း အသီးသီးပင် ဖြစ်သည်။ ထိုဗျည်းနှင့် အနက်နှစ်ပါးတို့တွင် သဒ္ဒါ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် ထင်ရှား၏။ အနက်ကား မထင်ရှားပေ။ အပ္ပမာဏာစေတောဝိမုတ္တိသည် ဘုံအထူးအားဖြင့် မဟဂ္ဂုတ်၊ ရူပါဝစရတရား ဖြစ်ပြီး အာရုံအားဖြင့် သတ္တပညတ်အာရုံ ရှိ၏။ အာကိဉ္စညာစေတောဝိမုတ္တိသည် ဘုံအထူးအားဖြင့် မဟဂ္ဂုတ်၊ အရူပါဝစရတရား ဖြစ်ပြီး အာရုံအားဖြင့် ပြောမရသော (နတ္ထိဘောပညတ်) အာရုံ ရှိ၏။ သုညတာစေတောဝိမုတ္တိသည် ဘုံအထူးအားဖြင့် ကာမာဝစရတရား ဖြစ်ပြီး အာရုံအားဖြင့် သင်္ခါရအာရုံ ရှိ၏။ ဤပါဌ်၌ ဝိပဿနာကို သုညတဟူ၍ လိုလားအပ်၏။ အနိမိတ္တာစေတောဝိမုတ္တိသည် ဘုံအထူးအားဖြင့် လောကုတ္တရာတရား ဖြစ်ပြီး အာရုံအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်အာရုံ ရှိ၏။

ราโค โข ภนฺเต ปมาณกรโณติอาทีสุ ยถา ปพฺพตปาเท ปูติปณฺณกสฏอุทกํ นาม โหติ กาฬวณฺณํ, โอโลเกนฺตานํ พฺยามสตคมฺภีรํ วิย ขายติ, ยฏฺฐึ วา รชฺชุํ วา คเหตฺวา มินนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาโทตฺถรณมตฺตมฺปิ น โหติ; เอวเมว ยาว ราคาทโย นุปฺปชฺชนฺติ, ตาว ปุคฺคลํ สญฺชานิตุํ น สกฺกา โหติ, โสตาปนฺโน วิย สกทาคามี วิย อนาคามี วิย จ ขายติ. ยทา ปนสฺส ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตทา รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญายติ. อิติ เต ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปุคฺคลสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺตาว อุปฺปชฺชนฺตีติ ปมาณกรณา นาม วุตฺตา.

'ရာဂေါ ခေါ ဘန္တေ ပမာဏကရဏော' အစရှိသော စကားတို့၌ ဥပမာအားဖြင့် တောင်ခြေ၌ သစ်ရွက်ဆွေး၊ အမှိုက်ဆွေးတို့ဖြင့် ပြည့်နေပြီး မည်းနက်သော အရောင်ရှိသော ရေသည် ကြည့်ရှုသူတို့အား အလံတစ်ရာခန့် နက်လှသည်ဟု ထင်ရသော်လည်း၊ ဝါးလုံး သို့မဟုတ် ကြိုးကိုကိုင်၍ တိုင်းထွာကြည့်သောအခါ ခြေဖမိုး နစ်ရုံမျှပင် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအတူပင် ရာဂစသည်တို့ မဖြစ်ပေါ်သေးသရွေ့ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ကွဲပြားစွာ မသိနိုင်ဘဲ သောတာပန်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သကဒါဂါမ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အနာဂါမ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရတတ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုသူ၌ ရာဂစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ရာဂရှိသူ၊ ဒေါသရှိသူ၊ မောဟရှိသူဟူ၍ ထင်ရှားလာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရာဂစသော တရားတို့သည် 'ဤသူကား ဤမျှသာ ရှိ၏' ဟု ပုဂ္ဂိုလ်၏ အတိုင်းအရှည်ကို ပြသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် 'ပမာဏkရဏ' (အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်သောတရား) ဟု ဟောတော်မူ၏။

ยาวตา โข ภนฺเต อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโยติ ยตฺตกา อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย. กิตฺตกา ปน ตา? จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ ผลานีติ ทฺวาทส. ตตฺร พฺรหฺมวิหารา ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาณา, เสสา ปมาณการกานํ กิเลสานํ อภาเวน นิพฺพานมฺปิ อปฺปมาณเมว, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อกุปฺปาติ อรหตฺตผลเจโตวิมุตฺติ. สา หิ ตาสํ สพฺพเชฏฺฐิกา, ตสฺมา [Pg.137] ‘‘อคฺคมกฺขายตี’’ติ วุตฺตา. ราโค โข ภนฺเต กิญฺจนนฺติ ราโค อุปฺปชฺชิตฺวา ปุคฺคลํ กิญฺจติ มทฺทติ ปลิพุนฺธติ, ตสฺมา กิญฺจนนฺติ วุตฺโต. มนุสฺสา กิร โคเณหิ ขลํ มทฺทาเปนฺตา ‘‘กิญฺเจหิ กปิล กิญฺเจหิ กาฬกา’’ติ วทนฺติ. เอวํ มทฺทนฏฺโฐ กิญฺจนฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. โทสโมเหสุปิเอเสว นโย.

'ယာဝတာ ခေါ ဘန္တေ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယော' ဟူသည်မှာ အပ္ပမာဏ စေတောဝိမုတ္တိတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိသနည်း။ ထိုတရားတို့သည် ဗြဟ္မဝိဟာရလေးပါး၊ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးအားဖြင့် တစ်ဆဲ့နှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုတွင် ဗြဟ္မဝိဟာရတို့သည် ပြန့်နှံ့သွားတတ်သောကြောင့် 'အပ္ပမာဏ' မည်ကုန်၏။ ကြွင်းသော မဂ်ဖိုလ်တို့သည် အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်သော ကိလေသာများ မရှိခြင်းကြောင့် 'အပ္ပမာဏ' မည်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း အပ္ပမာဏပင် ဖြစ်သော်လည်း စေတောဝိမုတ္တိ မဟုတ်သောကြောင့် ဤ၌ မယူအပ်ပေ။ 'အကုပ္ပါ' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် စေတောဝိမုတ္တိတည်း။ ထိုတရားသည် ထိုစေတောဝိမုတ္တိတို့တွင် အကြီးမြတ်ဆုံး ဖြစ်သောကြောင့် 'အမြတ်ဆုံးဟု ဟောအပ်၏' ဟု ဆိုသည်။ 'ရာဂေါ ခေါ ဘန္တေ ကိဉ္စနံ' ဟူသည်မှာ ရာဂသည် ဖြစ်ပေါ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နင်းနယ် နှိပ်စက် ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် 'Kိဉ္စန' ဟု ဆိုအပ်၏။ လူတို့သည် တလင်းပြင်၌ နွားတို့ဖြင့် ကောက်နယ်စေသောအခါ 'ဟဲ့ နွားပြာ၊ နင်းနယ်စမ်း၊ ဟဲ့ နွားနက်၊ နင်းနယ်စမ်း' ဟု ဆိုကြကုန်သကဲ့သို့ ဤသို့ နင်းနယ်နှိပ်စက်ခြင်းအနက်သည် 'ကိဉ္စန' ၏ အနက်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဒေါသနှင့် မောဟတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติโย นาม นว ธมฺมา อากิญฺจญฺญายตนํ มคฺคผลานิ จ. ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนํ กิญฺจนํ อารมฺมณํ อสฺส นตฺถีติ อากิญฺจญฺญํ. มคฺคผลานิ กิญฺจนานํ มทฺทนปลิพุนฺธนกิเลสานํ นตฺถิตาย อากิญฺจญฺญานิ, นิพฺพานมฺปิ อากิญฺจญฺญํ, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ.

အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တိဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်နှင့် မဂ်ဖိုလ်တို့ဖြစ်သော တရားကိုးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကိုးပါးတို့တွင် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်သည် ထိုဈာန်အား စိုးစဉ်းမျှသော အာရုံ (ပထမာရုပ္ပဝိညာဉ်) မရှိခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် 'အာကိဉ္စည' မည်၏။ မဂ်ဖိုလ်တို့သည် နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲတတ်သော ကိလေသာ 'ကိဉ္စန' တို့ မရှိခြင်းကြောင့် 'အာကိဉ္စည' မည်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း အာကိဉ္စညပင် ဖြစ်သော်လည်း စေတောဝိမုတ္တိ မဟုတ်သောကြောင့် ဤ၌ မယူအပ်ပေ။

ราโค โข ภนฺเต นิมิตฺตกรโณติอาทีสุ ยถา นาม ทฺวินฺนํ กุลานํ สทิสา ทฺเว วจฺฉกา โหนฺติ. ยาว เตสํ ลกฺขณํ น กตํ โหติ, ตาว ‘‘อยํ อสุกกุลสฺส วจฺฉโก, อยํ อสุกกุลสฺสา’’ติ น สกฺกา โหติ ชานิตุํ. ยทา ปน เตสํ ติสูลาทีสุ อญฺญตรํ ลกฺขณํ กตํ โหติ, ตทา สกฺกา โหติ ชานิตุํ. เอวเมว ยาว ปุคฺคลสฺส ราโค นุปฺปชฺชติ, ตาว น สกฺกา โหติ ชานิตุํ ‘‘อริโย วา ปุถุชฺชโน วา’’ติ. ราโค ปนสฺส อุปฺปชฺชมาโนว ‘‘สราโค นาม อยํ ปุคฺคโล’’ติ สญฺชานนนิมิตฺตํ กโรนฺโต วิย อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา นิมิตฺตกรโณติ วุตฺโต. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย.

'ရာဂေါ ခေါ ဘန္တေ နိမိတ္တကရဏော' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဥပမာအားဖြင့် အမျိုးနှစ်ဦးတို့၏ ရုပ်ဆင်းချင်း တူညီကြသော နွားငယ်နှစ်ကောင်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုနွားငယ်တို့အား အမှတ်အသား တံဆိပ်ကို မခတ်ရသေးသရွေ့ 'ဤနွားငယ်သည် ဟိုအမျိုး၏ နွားငယ်၊ ဤနွားငယ်သည် သည်အမျိုး၏ နွားငယ်' ဟု ခွဲခြား၍ မသိနိုင်ပေ။ ထိုနွားငယ်တို့အား တံဆိပ်တစ်ခုခုကို ခတ်နှိပ်ပြီးသောအခါမှသာ ခွဲခြားသိနိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအား ရာဂ မဖြစ်သေးသရွေ့ 'အရိယာသူတော်စင်လော သို့မဟုတ် ပုထုဇဉ်လော' ဟု ခွဲခြားသိရန် မတတ်နိုင်ပေ။ သို့ရာတွင် ရာဂဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ 'ဤသူသည် ရာဂရှိသောသူ ဖြစ်သည်' ဟု မှတ်သားသိရှိခြင်း၏ အကြောင်းနိမိတ်ကို ပြုဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် 'နိမိတ္တကရဏ' (အမှတ်နိမိတ်ကို ပြုတတ်သောတရား) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒေါသနှင့် မောဟတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติโย นาม เตรส ธมฺมา วิปสฺสนา, จตฺตาโร อารุปฺปา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ ผลานิ. ตตฺถ วิปสฺสนา นิจฺจนิมิตฺตํ สุขนิมิตฺตํ อตฺตนิมิตฺตํ อุคฺฆาเฏตีติ อนิมิตฺตา นาม. จตฺตาโร อารุปฺปา รูปนิมิตฺตสฺส อภาวา อนิมิตฺตา นาม. มคฺคผลานิ นิมิตฺตกรานํ กิเลสานํ อภาเวน อนิมิตฺตานิ, นิพฺพานมฺปิ อนิมิตฺตเมว, ตํ ปน เจโตวิมุตฺติ น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อถ กสฺมา สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ น คหิตาติ? สา ‘‘สุญฺญา ราเคนา’’ติอาทิวจนโต สพฺพตฺถ อนุปวิฏฺฐาว, ตสฺมา วิสุํ น คหิตาติ.

အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိဟူသည် ဝိပဿနာ၊ အရူပတရားလေးပါး၊ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါး ဖြစ်သော တရားတစ်ဆဲ့သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတစ်ဆဲ့သုံးပါးတို့တွင် ဝိပဿနာသည် နိစ္စနိမိတ်၊ သုခနိမိတ်၊ အတ္တနိမိတ်တို့ကို ပယ်ခွာတတ်သောကြောင့် 'အနိမိတ္တ' မည်၏။ အရူပလေးပါးတို့သည် ရုပ်နိမိတ် မရှိခြင်းကြောင့် 'အနိမိတ္တ' မည်ကုန်၏။ မဂ်ဖိုလ်တို့သည် အမှတ်နိမိတ်ကို ပြုတတ်သော ကိလေသာများ မရှိခြင်းကြောင့် 'အနိမိတ္တ' မည်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း အနိမိတ္တပင် ဖြစ်သော်လည်း စေတောဝိမုတ္တိ မဟုတ်သောကြောင့် ဤ၌ မယူအပ်ပေ။ သို့ဆိုလျှင် အဘယ်ကြောင့် သုညတာစေတောဝိမုတ္တိကို မယူအပ်သနည်းဟု မေးသော်၊ ထိုသုညတာစေတောဝိမုတ္တိသည် 'ရာဂမှ ဆိတ်၏' ဟူသော စကားတော်အရ အလုံးစုံသော တရားတို့၌ ဝင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အသီးအခြား မယူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

เอกตฺถาติ [Pg.138] อารมฺมณวเสน เอกตฺถา ‘‘อปฺปมาณํ อากิญฺจญฺญํ สุญฺญตํ อนิมิตฺต’’นฺติ หิ สพฺพาเนตานิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. อิติ อิมินา ปริยาเยน เอกตฺถา. อญฺญสฺมึ ปน ฐาเน อปฺปมาณาปิ โหติ, อญฺญสฺมึ อากิญฺจญฺญา, อญฺญสฺมึ สุญฺญตา, อญฺญสฺมึ อนิมิตฺตาติ อิมินา ปริยาเยน นานาพฺยญฺชนาติ.

'ဧကတ္ထာ' ဟူသည်မှာ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ချင်း တူညီကြကုန်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် 'အပ္ပမာဏ၊ အာကိဉ္စည၊ သုညတ၊ အနိမိတ္တ' ဟူသော ဤအမည်အားလုံးတို့သည် နိဗ္ဗာန်၏ အမည်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့သော ပရိယာယ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် အခြားသော အရာ၌ 'အပ္ပမာဏ' သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အရာ၌ 'အာကိဉ္စည' သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အရာ၌ 'သုညတ' သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အရာ၌ 'အနိမိတ္တ' သည်လည်းကောင်း ရှိတတ်ကြသောကြောင့် ဤသို့သော ပရိယာယ်အားဖြင့် သဒ္ဒါအထူးထူး ရှိကြကုန်၏။

๘. นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

၈. နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ်အဖွင့်

๓๕๐. อฏฺฐเม เตนุปสงฺกมีติ สยํ อาคตาคโม วิญฺญาตสาสโน อนาคามี อริยสาวโก สมาโน กสฺมา นคฺคโภคฺคํ นิสฺสิริกํ นิคณฺฐํ อุปสงฺกมีติ? อุปวาทโมจนตฺถญฺเจว วาทาโรปนตฺถญฺจ. นิคณฺฐา กิร ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา ถทฺธขทิรขาณุกสทิสา, เกนจิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารมฺปิ น กโรนฺตี’’ติ อุปวทนฺติ, ตสฺส อุปวาทสฺส โมจนตฺถญฺจ, ‘‘วาทญฺจสฺส อาโรเปสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. น ขฺวาหํ เอตฺถ ภนฺเต ภควโต สทฺธาย คจฺฉามีติ ยสฺส ญาเณน อสจฺฉิกตํ โหติ. โส ‘‘เอวํ กิเรต’’นฺติ อญฺญสฺส สทฺธาย คจฺเฉยฺย, มยา ปน ญาเณเนตํ สจฺฉิกตํ, ตสฺมา นาหํ เอตฺถ ภควโต สทฺธาย คจฺฉามีติ ทีเปนฺโต เอวมาห.

၃၅၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'တေနုပသင်္ကမိ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်သင်ယူတတ်မြောက်ထားသော ပရိယတ္တိကျမ်းဂန်ရှိသူ၊ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ပဋိဝေဓသာသနာရှိသူ ဖြစ်သော အနာဂါမ်အရိယာသာဝကတစ်ဦး ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် အဝတ်မဝတ်၊ ကောက်ကျစ်သော အဇ္ဈာသယရှိပြီး အသရေမရှိသော နိဂဏ္ဌထံသို့ ချဉ်းကပ်ပါသနည်းဟူသော စောဒနာ ဖြစ်နိုင်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရန်နှင့် ဝါဒတင်နိုင်ရန်အတွက် ချဉ်းကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိဂဏ္ဌတို့က 'ရဟန်းဂေါတမ၏ တပည့်များသည် ခက်ထန်ခိုင်မာသော ရှားငုတ်နှင့်တူကုန်၏၊ မည်သူနှင့်မျှ ပဋိသန္ဓာရစကားကိုပင် မပြောဆိုကြကုန်' ဟု ကဲ့ရဲ့ကြကုန်သတတ်။ ထိုကဲ့ရဲ့ခြင်းမှ မိမိလွတ်မြောက်စေရန်လည်းကောင်း၊ 'ထိုနိဂဏ္ဌအား ဝါဒတင်အံ့' ဟု ဝါဒတင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း ချဉ်းကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖြေဆိုအပ်၏။ 'န ခွာဟံ ဧတ္ထ ဘန္တေ ဘဂဝတော သဒ္ဓါယ ဂစ္ဆာမိ' ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် မိမိဉာဏ်ဖြင့် ဤတရားသဘော (အဝိတက္ကအဝိစာရသမာဓိ) ကို မျက်မှောက်မပြုရသေးပါက ထိုသူသည် 'ဤသို့ ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု သူတစ်ပါး၏ ယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့် သွားပေလိမ့်မည်။ ငါသည်ကား ဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဤအရာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့် သွားသည်မဟုတ်ဟု ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

อุลฺโลเกตฺวาติ กายํ อุนฺนาเมตฺวา กุจฺฉึ นีหริตฺวา คีวํ ปคฺคยฺห สพฺพํ ทิสํ เปกฺขมาโน อุลฺโลเกตฺวา. พาเธตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ยถา วินิวิชฺฌิตฺวา น นิกฺขมติ, เอวํ ปฏิพาหิตพฺพํ มญฺเญยฺย พนฺธิตพฺพํ วา. สหธมฺมิกาติ สการณา. อถ มํ ปฏิหเรยฺยาสิ สทฺธึ นิคณฺฐปริสายาติ เอเตสํ อตฺเถ ญาเต อถ เม นิคณฺฐปริสาย สทฺธึ อภิคจฺเฉยฺยาสิ, ปตีหารสฺส เม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปยฺยาสีติ อตฺโถ. เอโก ปญฺโหติ เอโก ปญฺหมคฺโค, เอกํ ปญฺหคเวสนนฺติ อตฺโถ. เอโก อุทฺเทโสติ เอกํ นาม กินฺติ? อยํ เอโก อุทฺเทโส. เอกํ เวยฺยากรณนฺติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ (ขุ. ปา. ๔.๑; อ. นิ. ๑๐.๒๗) อิทํ เอกํ เวยฺยากรณํ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

‘ဥလ္လောကေတွာ’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်ကို ကြွစေ၍၊ ဝမ်းဗိုက်ကို ရှေ့သို့ ဖော်ထုတ်လျက်၊ လည်ပင်းကို မြှောက်ဆန့်ကာ အရပ်လေးမျက်နှာကို မျှော်ကြည့်၍ မော်ဖူးခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ဗာဓေတဗ္ဗံ မညေယျ’ ဟူသည်မှာ ဖောက်ထွက်၍ မသွားနိုင်အောင် တားဆီးနိုင်၏ သို့မဟုတ် နှောင်ဖွဲ့နိုင်၏ဟု မှတ်ထင်ရာ၏။ ‘သဟဓမ္မိကာ’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းယုတ္တိနှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော။ ‘အထ မံ ပဋိဟရေယျာသိ သဒ္ဓိံ နိဂဏ္ဌပရိသာယ’ ဟူသည်မှာ ထိုပုစ္ဆာတို့၏ အနက်ကို သိသောအခါ နိဂဏ္ဌပရိသတ်နှင့်တကွ ငါ၏ထံသို့ ရှေးရှုလာပါလှည့်၊ ငါ၏အထံသို့ လာရောက်၍ မိမိရောက်ရှိလာပုံကို အသိပေးပါလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဧကော ပဉှော’ ဟူသည်မှာ ပြဿနာတစ်ခုကို ရှာဖွေစူးစမ်းသော နည်းလမ်းတစ်ခုတည်းဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘ဧကော ဥဒ္ဒေသော’ ဟူသည်မှာ 'တစ်ခုမည်သည် အဘယ်နည်း' ဟူသော အကျဉ်းပြစကား တမျိုးဖြစ်သည်။ ‘ဧကံ ဝေယျာကရဏံ’ ဟူသည်မှာ 'သတ္တဝါအားလုံးသည် အာဟာရကြောင့် တည်ကြကုန်၏' ဟူသော အဖြေစကား တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် အရပ်ရပ်၌ အနက်ကို သိအပ်၏။

๙. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

၉. အစေလကဿပသုတ်အဖွင့်။

๓๕๑. นวเม [Pg.139] กีวจิรํ ปพฺพชิตสฺสาติ กีวจิโร กาโล ปพฺพชิตสฺสาติ อตฺโถ. อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ มนุสฺสธมฺโม นาม ทสกุสลกมฺมปถา, ตโต มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ อริยภาวํ กาตุํ สมตฺถตาย อลมริโยติ สงฺขาโต ญาณทสฺสนวิเสโส. นคฺเคยฺยาติ นคฺคภาวโต. มุณฺเฑยฺยาติ มุณฺฑภาวโต. ปวาฬนิปฺโผฏนายาติ ปาวฬนิปฺโผฏนโต, ภูมิยํ นิสีทนฺตสฺส อานิสทฏฺฐาเน ลคฺคานํ ปํสุรชวาลิกานํ โผฏนตฺถํ คหิตโมรปิญฺฉมตฺตโตติ อตฺโถ.

၃၅၁. နဝမသုတ်၌ 'ကီဝစိရံ ပဗ္ဗဇိတဿ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုသည်မှာ အဘယ်မျှလောက် ကြာပြီနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ' ဟူသည်၌ ဒသကုသလကမ္မပထတရားသည် လူတို့၏တရား (မနုဿဓမ္မ) မည်၏၊ ထိုလူတို့တရားထက် သာလွန်ထူးကဲသောတရားကို ဆိုသည်။ 'အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော' ဟူသည်မှာ အရိယာအဖြစ်ကို ပြုရန် စွမ်းနိုင်သောကြောင့် 'အလမရိယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော၊ ဉေယျတရားတို့ကို သိမြင်နိုင်စွမ်းသော ထူးမြတ်သော ဉာဏ်အမြင်ကို ဆိုသည်။ 'နဂ္ဂေယျာ' ဟူသည်မှာ အဝတ်မဝတ်ဘဲ ကိုယ်လုံးတီးနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မုဏ္ဍေယျာ' ဟူသည်မှာ ဦးပြည်းခေါင်းတုံးခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ပါဝါဠနိပ္ဖေါဋနာယ' ဟူသည်မှာ မြေပေါ်၌ ထိုင်သော အစေလက၏ တင်ပါး၌ ကပ်ငြိနေသော ဖုန်မှုန့်၊ သဲတို့ကို ဖယ်ရှားရန် ကိုင်ဆောင်အပ်သော ဥဒေါင်းမြီးစည်း (တံမြက်စည်း) ဖြင့် ပုတ်ခတ်ခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

๑๐. คิลานทสฺสนสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဂိလာနဒဿနသုတ်အဖွင့်။

๓๕๒. ทสเม อารามเทวตาติ ปุปฺผารามผลาราเมสุ อธิวตฺถา เทวตา. วนเทวตาติ วนสณฺเฑสุ อธิวตฺถา เทวตา. รุกฺขเทวตาติ มตฺตราชกาเล เวสฺสวโณ จ เทวตาติ เอวํ เตสุ เตสุ รุกฺเขสุ อธิวตฺถา เทวตา. โอสธิติณวนปฺปตีสูติ หรีตกามลกีอาทีสุ มุญฺชปพฺพชาทีสุ วนเชฏฺฐรุกฺเขสุ จ อธิวตฺถา เทวตา. สํคมฺมาติ สนฺนิปติตฺวา. สมาคมฺมาติ ตโต ตโต สมาคนฺตฺวา. ปณิเธหีติ ปตฺถนาวเสน ฐเปหิ. อิชฺฌิสฺสติ สีลวโต เจโตปณิธีติ สมิชฺฌิสฺสติ สีลวนฺตสฺส จิตฺตปตฺถนา. ธมฺมิโกติ ทสกุสลธมฺมสมนฺนาคโต อคติคมนรหิโต. ธมฺมราชาติ ตสฺเสว เววจนํ, ธมฺเมน วา ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา. ตสฺมาติ ‘‘ยสฺมา เตน หิ, อยฺยปุตฺต, อมฺเหปิ โอวทาหี’’ติ วทถ, ตสฺมา. อปฺปฏิวิภตฺตนฺติ ‘‘อิทํ ภิกฺขูนํ ทสฺสาม, อิทํ อตฺตนา ภุญฺชิสฺสามา’’ติ เอวํ อวิภตฺตํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สาธารณเมว ภวิสฺสตีติ.

၃၅၂. ဒသမသုတ်၌ 'အာရာမဒေဝတာ' ဟူသည်မှာ ပန်းဥယျာဉ်၊ သစ်သီးဥယျာဉ်တို့၌ စောင့်ကြပ်သော နတ်များကို ဆိုသည်။ 'ဝနဒေဝတာ' ဟူသည်မှာ တောအုပ်တို့၌ စောင့်ကြပ်သော နတ်များကို ဆိုသည်။ 'ရုက္ခဒေဝတာ' ဟူသည်မှာ ဝေဿဝဏ္ဏနတ်မင်းကို အမှီပြု၍ ထိုထိုသစ်ပင်တို့၌ စောင့်စိုးသော နတ်များကို ဆိုသည်။ 'ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသု' ဟူသည်မှာ ဖန်ခါး၊ သျှစ်ရှား အစရှိသော ဆေးပင်များ၊ ဖြူဆံမြက် စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ တောစိုးသစ်ပင်ကြီးများ၌လည်းကောင်း စောင့်စိုးသော နတ်များကို ဆိုသည်။ 'သံဂမ္မ' ဟူသည်မှာ စည်းဝေး၍ ဟူလို။ 'သမာဂမ္မ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုအရပ်မှ ညီညွတ်စွာ လာကုန်၍ ဟူလို။ 'ပဏိဓေဟိ' ဟူသည်မှာ ရည်မှန်းတောင့်တမှုဖြင့် စိတ်ကို ဆောက်တည်လော့ ဟူလို။ 'ဣဇ္ဈိဿတိ သီလဝတော စေတောပဏိဓိ' ဟူသည်မှာ သီလရှိသူ၏ စိတ်ဖြင့် တောင့်တခြင်းသည် ပြည့်စုံလတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မိကော' ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်တရားနှင့် ပြည့်စုံသော၊ အဂတိလေးပါးသို့ မလိုက်သော မင်းကို ဆိုသည်။ 'ဓမ္မရာဇာ' ဟူသည်မှာ ထို 'ဓမ္မိကော' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပင် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် တရားသဖြင့် ရအပ်သော မင်းအဖြစ် ရှိသောကြောင့် တရားမင်း (ဓမ္မရာဇာ) မည်၏။ 'တသ္မာ' ဟူသည်မှာ 'ထိုသို့ ဖြစ်လျှင် အရှင်မင်းသား၊ အကျွန်ုပ်တို့ကိုလည်း ဆုံးမပါလော့' ဟု ဆိုကြသောကြောင့် ဟူလို။ 'အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ' ဟူသည်မှာ 'ဤအရာကို ရဟန်းတို့အား လှူအံ့၊ ဤအရာကို ကိုယ်တိုင် သုံးဆောင်အံ့' ဟု ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ ရဟန်းတော်များနှင့်အတူ တန်းတူရည်တူ မျှဝေသုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။

จิตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စိတ္တသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

๘. คามณิสํยุตฺตํ

၈. ဂါမဏိသံယုတ်။

๑. จณฺฑสุตฺตวณฺณนา

၁. စဏ္ဍသုတ်အဖွင့်။

๓๕๓. คามณิสํยุตฺตสฺส [Pg.140] ปฐเม จณฺโฑ คามณีติ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ จณฺโฑติ คหิตนาโม เอโก คามณิ. ปาตุกโรตีติ ภณฺฑนฺตํ ปฏิภณฺฑนฺโต อกฺโกสนฺตํ ปจฺจกฺโกสนฺโต ปหรนฺตํ ปฏิปหรนฺโต ปากฏํ กโรตีติ ทสฺเสติ. น ปาตุกโรตีติ อกฺกุฏฺโฐปิ ปหโฏปิ กิญฺจิ ปจฺจนีกํ อกโรนฺโตติ ทสฺเสติ.

၃၅၃. ဂါမဏိသံယုတ်၏ ပထမသုတ်၌ 'စဏ္ဍော ဂါမဏိ' ဟူသည်မှာ သင်္ဂီတိကာရက မဟာထေရ်မြတ်တို့က 'စဏ္ဍ' ဟု အမည်မှည့်ခေါ်အပ်သော ရွာသူကြီးတစ်ဦးကို ဆိုသည်။ 'ပါတုကရောတိ' ဟူသည်မှာ မိမိအား ရန်တွေ့သူကို ပြန်လည်ရန်တွေ့လျက်၊ ဆဲရေးသူကို ပြန်လည်ဆဲရေးလျက်၊ ပုတ်ခတ်သူကို ပြန်လည်ပုတ်ခတ်ကာ ထင်ရှားစွာ ပြုမူတတ်သည်ဟု အနက်ပြသည်။ 'န ပါတုကရောတိ' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးက ဆဲရေးသော်လည်းကောင်း၊ ပုတ်ခတ်သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ရာ တုံ့ပြန်ဆန့်ကျင်ခြင်း မပြုဘဲ ငြိမ်ဝပ်စွာ နေတတ်သည်ဟု အနက်ပြသည်။

๒. ตาลปุฏสุตฺตวณฺณนา

၂. တာလပုဋသုတ်အဖွင့်။

๓๕๔. ทุติเย ตาลปุโฏติ เอวํนามโก. ตสฺส กิร พนฺธนา ปมุตฺตตาลปกฺกวณฺโณ วิย มุขวณฺโณ วิปฺปสนฺโน อโหสิ, เตนสฺส ตาลปุโฏติ นามํ อกํสุ. สฺวายํ อภินีหารสมฺปนฺโน ปจฺฉิมภวิกปุคฺคโล. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิ นาม อนิยตา อากาเส ขิตฺตทณฺฑสทิสา, ตสฺมา เอส นฏกุเล นิพฺพตฺติ. วุฑฺฒิปฺปตฺโต ปน นฏสิปฺเป อคฺโค หุตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ ชาโต. ตสฺส ปญฺจ สกฏสตานิ ปญฺจ มาตุคามสตานิ ปริวาโร, ภริยายปิสฺส ตาวตกาวาติ มาตุคามสหสฺเสน เจว สกฏสหสฺเสน จ สทฺธึ ยํ ยํ นครํ วา นิคมํ วา ปวิสติ, ตตฺถสฺส ปุเรตรเมว สตสหสฺสํ เทนฺติ. สมชฺชเวสํ คณฺหิตฺวา ปน มาตุคามสหสฺเสน สทฺธึ กีฬํ กโรนฺตสฺส ยํ หตฺถูปคปาทูปคาทิอาภรณชาตํ ขิปนฺติ, ตสฺส ปริยนฺโต นตฺถิ. โส ตํทิวสํ มาตุคามสหสฺสปริวาริโต ราชคเห กีฬํ กตฺวา ปริปกฺกญาณตฺตา สปริวาโรว เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

၃၅၄. ဒုတိယသုတ်၌ 'တာလပုဋော' ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော အမည်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ကြွေကျခါစ ထန်းသီးမှည့်အဆင်းကဲ့သို့ သူ၏မျက်နှာအဆင်းသည် အထူးသဖြင့် ကြည်လင်တောက်ပသောကြောင့် သူ့အား 'တာလပုဋ' ဟု အမည်မှည့်ခေါ်ကြသည်။ ထိုသူသည် ပါရမီဆုတောင်း ပြည့်စုံပြီးသော ပစ္ဆိမဘဝိကပုဂ္ဂိုလ် (နောက်ဆုံးဘဝ ရောက်နေသူ) ဖြစ်သည်။ သို့သော် ပဋိသန္ဓေဟူသည်မှာ မမြဲသဖြင့် ကောင်းကင်သို့ ပစ်မြှောက်လိုက်သော တုတ်နှင့်တူသောကြောင့် သူသည် ကချေသည်မျိုး၌ သွားရောက်မွေးဖွားခဲ့ရသည်။ ကြီးပြင်းလာသောအခါ ကချေအတတ်၌ အထူးထူးချွန်ဆုံးဖြစ်၍ တစ်ဇမ္ဗူဒိပ်လုံး၌ ဟိုးဟိုးကျော်ကြားခဲ့သည်။ သူ့တွင် လှည်းငါးရာနှင့် အမျိုးသမီးငါးရာ အခြံအရံရှိပြီး သူ၏မယားတွင်လည်း ထိုမျှလောက်သော အခြံအရံရှိရာ သူသည် အမျိုးသမီးတစ်ထောင်၊ လှည်းတစ်ထောင်နှင့်တကွ မြို့ရွာ နိဂုံးများသို့ ဝင်သောအခါ လူတို့က သူ့ကပွဲကို ကြည့်ရှုလိုသဖြင့် ကြိုတင်၍ အသပြာတစ်သိန်း ပေးကြကုန်၏။ ကချေသည်အဝတ်အစား ဆင်ယင်လျက် အမျိုးသမီးတစ်ထောင်နှင့်အတူ ကပြဖျော်ဖြေသောအခါ ပရိသတ်တို့က လက်ကောက်၊ ခြေကျင်း အစရှိသော ရွှေငွေရတနာ တန်ဆာပလာများကို ကြဲဖြန့်ပေးကြရာ အတိုင်းအဆမရှိ များပြားလှသည်။ ထိုတာလပုဋသည် တစ်နေ့သ၌ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ အမျိုးသမီးတစ်ထောင် ခြံရံကာ ကပြဖျော်ဖြေပြီးနောက် ပါရမီဉာဏ် ရင့်ကျက်လာသဖြင့် အခြံအရံနှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်လေသည်။

สจฺจาลิเกนาติ สจฺเจน จ อลิเกน จ. ติฏฺฐเตตนฺติ ติฏฺฐตุ เอตํ. รชนียาติ ราคปฺปจฺจยา มุขโต ปญฺจวณฺณสุตฺตนีหรณวาตวุฏฺฐิทสฺสนาทโย อญฺเญ จ กามสฺสาทสํยุตฺตาการทสฺสนกา อภินยา. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ อธิกปฺปมาณตฺตาย. โทสนียาติ โทสปฺปจฺจยา หตฺถปาทจฺเฉทาทิทสฺสนาการา. โมหนียาติ โมหปฺปจฺจยา อุทกํ คเหตฺวา เตลกรณํ, เตลํ คเหตฺวา อุทกกรณนฺติ เอวมาทโย มายาปเภทา.

'သစ္စာလိကေန' ဟူသည်မှာ အမှန်စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မမှန်သောစကားဖြင့်လည်းကောင်း ဟူလို။ 'တိဋ္ဌတေတံ' ဟူသည်မှာ ဤအရာသည် ရှိပါစေဦးတော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ရဇနီယာ' ဟူသည်မှာ ရာဂဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ပါးစပ်မှ ငါးရောင်ခြယ်ချည်မျှင်များကို ထုတ်ပြခြင်း၊ မုန်တိုင်းလေထပုံကို ပြခြင်း အစရှိသော ကာမဂုဏ်၌ သာယာစဖွယ် အမူအရာတို့ကို ပြသသည့် ပွဲကြည့်ပရိသတ်ကို တပ်မက်စေတတ်သော ကပြမှုများကို ဆိုသည်။ 'ဘိယျောသောမတ္တာယ' ဟူသည်မှာ အတိုင်းအဆထက် လွန်ကဲသော အကျိုးငှာ ဟူလို။ 'ဒေါသနီယာ' ဟူသည်မှာ ဒေါသဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော လက်ခြေဖြတ်တောက်ဟန် ပြသခြင်း အစရှိသော ဒေါသဖြစ်ဖွယ် ပြသမှုများကို ဆိုသည်။ 'မောဟနီယာ' ဟူသည်မှာ မောဟဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော ရေကိုယူ၍ ဆီဖြစ်စေခြင်း၊ ဆီကိုယူ၍ ရေဖြစ်စေခြင်း အစရှိသော မျက်လှည့်အတတ်များကို ဆိုသည်။

ปหาโส [Pg.141] นาม นิรโยติ วิสุํ ปหาสนามโก นิรโย นาม นตฺถิ, อวีจิสฺเสว ปน เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส นจฺจนฺตา วิย คายนฺตา วิย จ นฏเวสํ คเหตฺวาว ปจฺจนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามีติ อหํ, ภนฺเต, เอตํ ภควโต พฺยากรณํ น โรทามีติ เอวํ สกมฺมกวเสเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น อสฺสุวิโมจนมตฺเตน. ‘‘มตํ วา อมฺมโรทนฺตี’’ติอาทโย เจตฺถ อญฺเญปิ โวหารา เวทิตพฺพา.

ပဟာသမည်သော ငရဲဟူသည်မှာ ငရဲကြီးရှစ်ထပ်မှ သီးခြားဖြစ်သော ပဟာသအမည်ရှိသည့် ငရဲတစ်ဘုံ သီးသန့်မရှိပါ။ စင်စစ်သော်ကား အဝီစိငရဲကြီး၏ တစ်ခုသောအဖို့၌ ကကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သီဆိုကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဇာတ်သမား၊ ကချေသည်တို့၏ အသွင်အပြင်ကို ယူ၍ ကံနှင့်လျော်စွာ အကျိုးပေးသည့်အစွမ်းဖြင့် ကျက်ကြရကုန်၏။ ထိုငရဲ၌ ကျက်ရခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "နာဟံ ဘန္တေ ဧတံ ရောဒါမိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုသို့ ဖြေကြားတော်မူချက် စကားတော်ကို ငိုကြွေးခြင်း မဟုတ်ပါ" ဟု သကမ္မကဓာတ် (ကံရှိသောဓာတ်) ၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ မျက်ရည်ကျကာမျှ အကမ္မကဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် မသိအပ်ပါ။ ဤအရာ၌ "မတံ ဝါ အမ္မ ရောဒန္တိ" (မိခင်သည် သေလွန်သူကို စိုးရိမ်ပူဆွေး ငိုကြွေး၏) အစရှိသည်ဖြင့် အခြားသော ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲပုံတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

๓-๕. โยธาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၅. ယောဓာဇီဝသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်

๓๕๕-๓๕๗. ตติเย โยธาชีโวติ ยุทฺเธน ชีวิกํ กปฺปนโก ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เอวํ คหิตนาโม. อุสฺสหติ วายมตีติ อุสฺสาหํ วายามํ กโรติ. ปริยาปาเทนฺตีติ มรณํ ปฏิปชฺชาเปนฺติ. ทุกฺกฏนฺติ ทุฏฺฐุ กตํ. ทุปฺปณิหิตนฺติ ทุฏฺฐุ ฐปิตํ. ปรชิโต นาม นิรโยติ อยมฺปิ น วิสุํ เอโก นิรโย, อวีจิสฺเสว ปน เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส ปญฺจาวุธสนฺนทฺธา ผลกหตฺถา หตฺถิอสฺสรเถ อารุยฺห สงฺคาเม ยุชฺฌนฺตา วิย ปจฺจนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตุตฺถปญฺจเมสุปิ เอเสว นโย.

၃၅၅-၃၅၇. တတိယသုတ်၌ "ယောဓာဇီဝေါ" ဟူသည်မှာ စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးမှုကို ပြုခြင်းကြောင့် သံဂါယနာတင် မဟာထေရ်မြတ်တို့က ဤသို့ "ယောဓာဇီဝ" ဟူ၍ အမည်မှည့်ခေါ်အပ်သော ရွာသူကြီး ဖြစ်သည်။ "ဥဿဟတိ ဝါယမတိ" ဟူသည်မှာ အားထုတ် ကြိုးပမ်းမှုကို ပြု၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရိယာပါဒေန္တိ" ဟူသည်မှာ သေခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒုက္ကဋံ" ဟူသည်မှာ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒုပ္ပဏိဟိတံ" ဟူသည်မှာ မကောင်းသော အခြင်းအရာဖြင့် ထားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရဇိတ" အမည်ရှိသော ငရဲဟူသည်မှာလည်း အသီးအခြား သီးသန့်ရှိသော ငရဲတစ်ဘုံမဟုတ်ပါ။ စင်စစ်သော်ကား အဝီစိငရဲကြီး၏ တစ်ခုသော အစိတ်အပိုင်း၌သာလျှင် လက်နက်ငါးပါးကို စွဲကိုင်လျက်၊ ဒိုင်းကာကို လက်က ကိုင်လျက်၊ ဆင် မြင်း ရထားတို့ကို စီးနင်း၍ စစ်မြေပြင်၌ စစ်တိုက်နေကြသကဲ့သို့ ကံတူအကျိုးပေးသည့် အစွမ်းဖြင့် ကျက်ကြရကုန်၏။ ထိုသို့ စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးသောသူကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထနှင့် ပဉ္စမသုတ် (ဟတ္ထာရောဟနှင့် အဿာရောဟသုတ်) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

๖. อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

၆. အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ်အဖွင့်

๓๕๘. ฉฏฺเฐ ปจฺฉาภูมกาติ ปจฺฉาภูมิวาสิโน. กามณฺฑลุกาติ สกมณฺฑลุโน. เสวาลมาลิกาติ ปาโตว อุทกโต เสวาลญฺเจว อุปฺปลาทีนิ จ คเหตฺวา อุทกสุทฺธิกภาวชานนตฺถาย มาลํ กตฺวา ปิฬนฺธนกา. อุทโกโรหกาติ สายํปาตํ อุทกํ โอโรหนกา. อุยฺยาเปนฺตีติ อุปริ ยาเปนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ สมฺมา ญาเปนฺติ. สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺตีติ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ‘‘คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลกํ, คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลก’’นฺติ วทนฺตา สคฺคํ ปเวเสนฺติ. อนุปริสกฺเกยฺยาติ อนุปริคจฺเฉยฺย. อุมฺมุชฺชาติ อุมฺมุชฺช อุฏฺฐห. ถลมุปฺลวาติ ถลมภิรุห. ตตฺร ยาสฺสาติ ตตฺร ยา ภเวยฺย. สกฺขรา วา กฐลา วาติ สกฺขรา จ กฐลา จ. สา อโธคามี อสฺสาติ สา อโธ คจฺเฉยฺย, เหฏฺฐาคามี ภเวยฺย. อโธคจฺฉาติ เหฏฺฐา คจฺฉ.

၃၅၈. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "ပစ္ဆာဘူမကာ" ဟူသည်မှာ အနောက်ဘက် ဒေသ၌ နေထိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ "ကာမဏ္ဍလုကာ" ဟူသည်မှာ ရေကယား (ရေအိုးငယ်) ကို ဆောင်လေ့ရှိသူများ ဖြစ်သည်။ "သေဝါလမာလိကာ" ဟူသည်မှာ နံနက်စောစော၌ ရေမှ မှော်ပင်နှင့် ကြာပန်းစသည်တို့ကို ယူ၍ မိမိတို့ ရေချိုးသဖြင့် ညစ်ကြေးစင်ကြယ်ခြင်းကို သိစေရန်အတွက် ပန်းကုံးပြုလုပ်ကာ ပန်ဆင်လေ့ရှိသူများ ဖြစ်သည်။ "ဥဒကောရောဟကာ" ဟူသည်မှာ ညနေနှင့် နံနက်၌ ရေထဲသို့ ဆင်း၍ ရေချိုးလေ့ရှိသူများ ဖြစ်သည်။ "ဥယျာပေန္တိ" ဟူသည်မှာ အထက် (ဗြဟ္မပြည်) သို့ ရောက်စေကုန်၏။ "သညာပေန္တိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သိစေကုန်၏။ "သဂ္ဂံ နာမ ဩက္ကာမေန္တိ" ဟူသည်မှာ ဘေးမှ ဝန်းရံရပ်တည်လျက် "အို-အချင်း၊ ဗြဟ္မပြည်သို့ သွားပါလော့၊ ဗြဟ္မပြည်သို့ သွားပါလော့" ဟု ပြောဆိုကာ နတ်ရွာသုဂတိ (ဗြဟ္မပြည်) သို့ ဝင်စေကုန်၏။ "အနုပရိသက္ကေယျ" ဟူသည်မှာ အထပ်ထပ် ထက်ဝန်းကျင်မှ လှည့်လည်ရာ၏။ "ဥမ္မုဇ္ဇ" ဟူသည်မှာ ရေပေါ်သို့ ပေါ်တက်ပါလှည့်။ "ထလမုပ္ပလဝါ" ဟူသည်မှာ ကြည်းကုန်းသို့ တက်ပါလှည့်။ "တတြ ယာဿ" ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်၌ အကြင်ထူးခြားမှုသည် ဖြစ်ရာ၏။ "သက္ခရာ ဝါ ကထလာ ဝါ" ဟူသည်မှာ ကျောက်စရစ်ခဲသော်လည်းကောင်း၊ အိုးခြမ်းကွဲသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "သာ အဓောဂါမီ အဿ" ဟူသည်မှာ ထိုကျောက်စရစ်ခဲ၊ အိုးခြမ်းကွဲသည် အောက်သို့ သက်ဆင်းရာ၏ (အောက်သို့ သွားရာ၏)။ "Adhogacchā" ဟူသည်မှာ အောက်သို့ သက်ဆင်းလော့ဟု ဆိုလိုသည်။

๗. เขตฺตูปมสุตฺตวณฺณนา

၇. ခေတ္တူပမသုတ်အဖွင့်

๓๕๙. สตฺตเม [Pg.142] ชงฺคลนฺติ ถทฺธํ น มุทุ. อูสรนฺติ สญฺชาตโลณํ. ปาปภูมีติ ลามกภูมิภาคํ. มํทีปาติอาทีสุ อหํ ทีโป ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ มํทีปา. อหํ เลโณ อลฺลียนฏฺฐานํ เอเตสนฺติ มํเลณา. อหํ ตาณํ รกฺขา เอเตสนฺติ มํตาณา. อหํ สรณํ ภยนาสนํ เอเตสนฺติ มํสรณา. วิหรนฺตีติ มํ เอวํ กตฺวา วิหรนฺติ.

၃၅၉. သတ္တမသုတ်၌ "ဇင်္ဂလံ" ဟူသည်မှာ မနူးညံ့ဘဲ ခက်ထန်ခြောက်သွေ့သောမြေ ဖြစ်သည်။ "ဥသရံ" ဟူသည်မှာ ဆားပေါက်သောမြေ ဖြစ်သည်။ "ပါပဘူမိ" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော မြေအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ "မံဒီပါ" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ "ငါဘုရားသည် ထိုသူတို့၏ တည်ရာ၊ မှီခိုရာကျွန်း ဖြစ်၏" ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် "ငါလျှင် မှီခိုရာကျွန်းရှိသူများ" (မံဒီပါ) မည်ကုန်၏။ "ငါဘုရားသည် ထိုသူတို့၏ ပုန်းအောင်းခိုလှုံရာ လှိုဏ်ဂူဖြစ်၏" ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် "ငါလျှင် ခိုလှုံရာရှိသူများ" (မံလေဏာ) မည်ကုန်၏။ "ငါဘုရားသည် ထိုသူတို့၏ စောင့်ရှောက်ရာ၊ အဆီးအတားဖြစ်၏" ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် "ငါလျှင် အဆီးအကာရှိသူများ" (မံတာဏာ) မည်ကုန်၏။ "ငါဘုရားသည် ထိုသူတို့၏ ဘေးရန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏" ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် "ငါလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသူများ" (မံသရဏာ) မည်ကုန်၏။ "ဝိဟရန္တိ" ဟူသည်မှာ ငါဘုရားကို ဤသို့ မှီခိုရာ၊ ခိုလှုံရာ စသည်ပြု၍ နေထိုင်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

โคภตฺตมฺปีติ ธญฺญผลสฺส อภาเวน ลายิตฺวา กลาปกลาปํ พนฺธิตฺวา ฐปิตํ คิมฺหกาเล คุนฺนมฺปิ ขาทนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อุทกมณิโกติ กุจฺฉิยํ มณิกเมขลาย เอวํ ลทฺธนาโม ภาชนวิเสโส. อหารี อปริหารีติ อุทกํ น หรติ น ปริหรติ, น ปริยาทิยตีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สกฺกจฺจธมฺมเทสนาว กถิตา. พุทฺธานญฺหิ อสกฺกจฺจธมฺมเทสนา นาม นตฺถิ. สีหสมานวุตฺติโน หิ พุทฺธา, ยถา สีโห ปภินฺนวรวารณสฺสปิ สสพิฬาราทีนมฺปิ คหณตฺถาย เอกสทิสเมว เวคํ กโรติ, เอวํ พุทฺธาปิ เอกสฺส เทเสนฺตาปิ ทฺวินฺนํ พหูนํ ภิกฺขุปริสาย ภิกฺขุนิอุปาสกอุปาสิกาปริสายปิ ติตฺถิยานมฺปิ เทเสนฺตา สกฺกจฺจเมว เทเสนฺติ. จตสฺโส ปน ปริสา สทฺทหิตฺวา โอกปฺเปตฺวา สุณนฺตีติ ตาสํ เทสนา สกฺกจฺจเทสนา นาม ชาตา.

"ဂေါဘတ္တမ္ပိ" ဟူသည်မှာ ကောက်ပဲသီးနှံ မရှိသောကြောင့် ရိတ်သိမ်း၍ အစည်းအစည်း ဖွဲ့နှောင်ထားခဲ့သော် နွေကာလ၌ နွားတို့အတွက်လည်း စားစရာအစာ ဖြစ်လိမ့်မည် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ဥဒကမဏိကော" ဟူသည်မှာ ကိုယ်လုံး၌ ရွဲလုံးခါးပတ် ပတ်ထားသကဲ့သို့ ရှိခြင်းကြောင့် ဤသို့ "မဏိက" ဟု အမည်ရသော ရေလှောင်အိုး အထူး ဖြစ်သည်။ "အဟာရီ အပရိဟာရီ" ဟူသည်မှာ အတွင်းရေကို ယိုဖိတ်ခြင်းမရှိ၊ အပြင်သို့လည်း စိမ့်ထွက်ခြင်းမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဤသုတ်၌ ရိုသေလေးစားစွာ တရားဟောကြားခြင်းကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့အား မလေးမစား တရားဟောတော်မူခြင်းမည်သည် မရှိပါ။ ဘုရားရှင်တို့သည် ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့သော အလေ့ရှိတော်မူကြကုန်၏။ ခြင်္သေ့မင်းသည် မုန်ယိုနေသော ဆင်ပြောင်ကြီးကို ဖမ်းယူရန်အတွက်သော်လည်းကောင်း၊ ယုန်၊ ကြောင် စသော သတ္တဝါငယ်တို့ကို ဖမ်းယူရန်အတွက်သော်လည်းကောင်း တညီတညွတ်တည်းသော အရှိန်အဟုန် အားထုတ်မှုကိုသာ ပြုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း တစ်ဦးတည်းသောသူအား ဟောတော်မူသည်ဖြစ်စေ၊ နှစ်ဦးတို့အားဖြစ်စေ၊ များစွာသော ရဟန်းပရိသတ်၊ ရဟန်းမ၊ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ ပရိသတ်တို့အားလည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့အားလည်းကောင်း ဟောတော်မူသော်လည်း ရိုသေလေးစားစွာသာ ဟောတော်မူကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ပရိသတ်လေးပါးတို့က ယုံကြည်သက်ဝင်စွာဖြင့် နာယူကြသောကြောင့် ထိုပရိသတ်လေးပါးအား ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာသည် သက္ကစ္စဒေသနာ (ရိုသေလေးမြတ်စွာ ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာ) မည်ပေ၏။

๘. สงฺขธมสุตฺตวณฺณนา

၈. သင်္ခဓမသုတ်အဖွင့်

๓๖๐. อฏฺฐเม ยํพหุลํ ยํพหุลนฺติ อิมินา นิคณฺโฐ อตฺตนาว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ. ตสฺมา ภควา เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโกติอาทิมาห. ปุริมานิ ปน จตฺตาริ ปทานิ ทิฏฺฐิยา ปจฺจยา โหนฺติ. ตสฺมา เตสุปิ อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหตีติอาทิมาห. ตตฺถ อหมฺปมฺหีติ อหมฺปิ อมฺหิ.

၃၆၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ "ယံဗဟုလံ ယံဗဟုလံ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် နိဂဏ္ဌသည် မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မိမိ၏ အယူဝါဒကို ဖျက်ဆီးသည်မည်၏။ ထိုကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤသို့ဖြစ်လျှင် အပါယ်သို့ ကျရောက်မည့်သူ မည်သူမျှ မရှိရာ" အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ရှေး၌ဆိုအပ်သော (အတ္တကောဋ္ဌာသ) ပုဒ်လေးပါးတို့သည် မိစ္ဆာအယူ၏ အကြောင်းပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုကြောင့် ထိုလေးပါးတို့၌လည်း အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဂါမဏိ... ဤလောက၌ အချို့သော ဆရာသည် ဤသို့သော အယူဝါဒရှိ၏" အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ "အဟံပမှိ" ဟူသောပုဒ်ကို "အဟမ္ပိ အမှိ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။

เมตฺตาสหคเตนาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. เสยฺยถาปิ, คามณิ, พลวา สงฺขธโมติอาทิ ปน อิธ อปุพฺพํ. ตตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธโม สงฺขํ ธมนฺโตปิ [Pg.143] น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโต ผรติ, พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา ‘‘พลวา’’ติ อาห.

"မေတ္တာသဟဂတေန" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားအလုံးစုံကို ဘာဝနာပွားများပုံ နည်းလမ်းနှင့်တကွ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် "ဂါမဏိ... ဥပမာသော်ကား စွမ်းအားရှိသော ခရုသင်းမှုတ်သမားသည်..." အစရှိသော စကားသည် ဤပါဠိ၌ အသစ်ထူးခြားသော စကားဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဗလဝါ" ဟူသည်မှာ ကာယဗလ စွမ်းအားနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ "သံခဓမော

เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ ‘‘เมตฺตา’’ติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ, อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปาวจรํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอธิสกอโนธิสกทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ.

"မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "မေတ္တာ" ဟု ဆိုလျှင် ဥပစာရသမာဓိသည်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိသည်လည်းကောင်း သင့်လျော်၏။ "စေတောဝိမုတ္တိ" ဟု ဆိုလျှင်မူကား အပ္ပနာသမာဓိသည်သာလျှင် သင့်လျော်၏။ "ယံ ပမာဏကတံ ကမ္မံ" ဟူသော ပါဌ်၌ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကံဟူသည် ကာမာဝစရကံကို ဆိုလိုသည်။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကံဟူသည် ရူပါဝစရကံကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရူပါဝစရကံသည် အတိုင်းအရှည်ကို ကျော်လွန်၍ ရည်ညွှန်းခြင်း၊ မရည်ညွှန်းခြင်းဖြင့် အရပ်မျက်နှာတို့ကို နှံ့ပြားစေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပွားများ၍ ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် "အတိုင်းအရှည်မရှိအောင် ပြုအပ်သောကံ" ဟု ဆိုအပ်သည်။

น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ วา น สกฺโกติ. อถ โข รูปารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตํ อุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. อิติ อิทํ สุตฺตํ อาทิมฺหิ กิเลสวเสน วุฏฺฐาย อวสาเน พฺรหฺมวิหารวเสน คหิตตฺตา ยถานุสนฺธินาว คตํ.

"န တံ တတြာဝသိဿတိ၊ န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတိ" ဟူသည်မှာ ထိုကာမာဝစရကံသည် ထိုရူပါဝစရ/အရူပါဝစရကံ၌ ကျန်ရစ်ခြင်းမရှိ၊ မတည်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ထိုကာမာဝစရကံသည် ထိုရူပါဝစရ/အရူပါဝစရကံ၏ အကြား၌ ငြိကပ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ တည်နေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ရူပါဝစရ/အရူပါဝစရကံကို လွှမ်းမိုးဖုံးလွှမ်း၍ မိမိ၏အခွင့်ကိုယူကာ တည်ရှိခြင်းငှာလည်းကောင်း မစွမ်းနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား အားကြီးသော ရေအလျဉ်သည် နည်းပါးသောရေကို လွှမ်းမိုးဖုံးလွှမ်းကာ မိမိ၏နေရာအခွင့်အလမ်းကို ပြု၍ တည်နေသကဲ့သို့၊ ရူပါဝစရ/အရူပါဝစရကံသည်သာလျှင် ကာမာဝစရကံကို လွှမ်းမိုးဖုံးလွှမ်း၍ မိမိ၏အခွင့်ကိုပြုကာ တည်၏။ ထိုကာမာဝစရကံ၏ အကျိုးပေးမှုကို တားမြစ်၍ မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဗြဟ္မာတို့၏ အပေါင်းအဖော်အဖြစ်သို့ ဆောင်ယူပေးတတ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်သည် အစ၌ ကိလေသာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ အဆုံး၌ ဗြဟ္မဝိဟာရတရား၏အစွမ်းဖြင့် သိမ်းပိုက်အပ်သောကြောင့် ယထာနုသန္ဓေအားဖြင့်သာ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ရှိလေသည်။

๙. กุลสุตฺตวณฺณนา

၉. ကုလသုတ်အဖွင့်။

๓๖๑. นวเม ทุพฺภิกฺขาติ ทุลฺลภภิกฺขา. ทฺวีหิติกาติ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺตอีหิติกา. ‘‘ทุหิติกา’’ติปิ ปาโฐ. อยเมว อตฺโถ. ทุกฺขา อีหิติ เอตฺถ น สกฺกา โกจิ ปโยโค สุเขน กาตุนฺติ ทุหิติกา. ตตฺถ ตตฺถ มตมนุสฺสานํ วิปฺปกิณฺณานิ เสตานิ อฏฺฐิกานิ เอตฺถาติ เสตฏฺฐิกา. สลากาวุตฺตาติ สลากมตฺตวุตฺตา, ยํ ตตฺถ วุตฺตํ วาปิตํ, ตํ สลากมตฺตเมว อโหสิ, ผเล น ชนยตีติ อตฺโถ.

၃၆၁. နဝမသုတ်၌ 'dubbhikkhā' (ဒုဗ္ဘိက္ခာ) ဟူသည် ဆွမ်းရခဲသောအစာရှိခြင်း (dullabhabhikkhā) ဖြစ်သည်။ 'dvīhitikā' (ဒွီဟိတိကာ) ဟူသည် "ငါတို့ အသက်ရှင်ပါအံ့လော သို့မဟုတ် အသက်မရှင်ပါအံ့လော" ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားတတ်သော နှလုံးနှစ်ခွ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'duhitikā' (ဒုဟိတိကာ) ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိပြီး ထိုအနက်ပင်တည်း။ ဤအရပ်၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ နှလုံးနှစ်ခွ ဖြစ်ခြင်းရှိ၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော လုံ့လကို ချမ်းသာသဖြင့် မပြုနိုင်သောကြောင့် 'duhitikā' ဟု ခေါ်သည်။ 'setaṭṭhikā' (သေတဋ္ဌိကာ) ဟူသည် ထိုထိုအရပ်၌ ငတ်မွတ်၍ သေဆုံးသွားကြသူတို့၏ ဖရိုဖရဲ ပျံ့ကြဲနေသော ဖွေးဖွေးဖြူနေသော လူရိုးများ ဤအရပ်၌ ရှိနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'salākāvuttā' (သလာကာဝုတ္တာ) ဟူသည် နှံတံမျှသာ ဖြစ်ထွန်းသော ကောက်ပဲသီးနှံရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအရပ်၌ စိုက်ပျိုးကြဲချအပ်သော ကောက်ပဲသီးနှံတို့သည် နှံတံမျှသာ ဖြစ်၍ အသီးအဆန် မထွက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

อุคฺคิลิตุนฺติ [Pg.144] ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺโต อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขีติ. โอคิลิตุนฺติ ปุจฺฉาย โทสํ ทิสฺวา หาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอคิลิตุํ อนฺโต ปเวเสตุํ น สกฺขีติ.

'uggilituṃ' (ဥဂ္ဂိလိတုံ) ဟူသည် အစွန်းနှစ်ဖက်ကို လွှတ်၍ မပြောဆိုနိုင်သဖြင့် အပြင်သို့ ထွေးထုတ်ရန် မတတ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ogilituṃ' (ဩဂ္ဂိလိတုံ) ဟူသည် မေးခွန်း၏အပြစ်ကို မြင်၍ မပယ်ဖျက်နိုင်သဖြင့် မျိုချရန် ခံတွင်းထဲသို့ သွင်းရန် မတတ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

อิโต โส คามณิ เอกนวุติกปฺเปติ ภควา กถยมาโนว ยาว นิกฺขนฺโต นาสิกวาโต น ปุน ปวิสติ, ตาวตเกน กาเลน เอกนวุติกปฺเป อนุสฺสริ ‘‘อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ กุเล ปกฺกภิกฺขาทาเนน อุปหตปุพฺพ’’นฺติ ปริชานนตฺถํ. อเถกมฺปิ อปสฺสนฺโต ‘‘อิโต โส, คามณี’’ติอาทิมาห. อิทานิ ทานาทีนํ อานิสํสํ กเถนฺโต อถ โข ยานิ ตานิ กุลานิ อฑฺฒานีติ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ ทานสมฺภูตานีติ ทาเนน สมฺภูตานิ นิพฺพตฺตานิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สจฺจํ นาม สจฺจวาทิตา. สามญฺญํ นาม เสสสีลํ. วิกิรตีติ อโยเคน วฬญฺเชนฺโต วิปฺปกิรติ. วิธมตีติ ธเมนฺโต วิย นาเสติ. วิทฺธํเสตีติ นาเสติ. อนิจฺจตาติ หุตฺวา อภาโว พหุนาปิ กาเลน สงฺคตานํ ขเณเนว อนฺตรธานํ.

"ဣတော သော ဂါမဏိ ဧကနဝုတိကပ္ပေ" ဟူသော စကားရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် စကားတော်ကို မိန့်တော်မူစဉ်အတွင်း ထွက်ပေါ်လာသော နှာခေါင်းလေသည် တစ်ဖန်ပြန်မဝင်သေးမီ ထိုမျှလောက်သော အချိန်ကာလကလေးအတွင်း၌ ကိုးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာပတ်လုံး "ချက်ပြုတ်ပြီးသော ဆွမ်းကို လှူဒါန်းခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အမျိုးသည် ပျက်စီးမွဲတေဖူးသလော" ဟု စူးစမ်းသိရှိတော်မူရန် အောက်မေ့ဆင်ခြင်တော်မူသည်။ ထိုသို့ ဆင်ခြင်တော်မူသော် ပျက်စီးမွဲတေဖူးသော အမျိုး တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှကိုပင် မြင်တော်မမူသဖြင့် "ဣတော သော ဂါမဏိ..." စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ၌ ဒါန၊ သစ္စာ၊ သီလတို့၏ အာနိသင်အကျိုးကျေးဇူးကို ဟောကြားလိုသဖြင့် "အထ ခေါ ယာနိ တာနိ ကုလာနိ အဎ္ဎာနိ..." စသော ဓမ္မဒေသနာကို စတင်တော်မူသည်။ ထိုဓမ္မဒေသနာ၌ 'dānasambhūtāni' (ဒါနသမ္ဘူတာနိ) ဟူသည် ပေးလှူခြင်းဖြင့် ကြီးပွားထွန်းကားလာခြင်း၊ အသစ်သစ် ဖြစ်ထွန်းလာခြင်းကို ဆိုသည်။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤနေရာ၌ 'sacca' (သစ္စာ) ဟူသည် မှန်ကန်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'sāmañña' (သာမည) ဟူသည် ကျန်ရှိသော သီလဆောက်တည်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'vikirati' (ဝိကိရတိ) ဟူသည် မသင့်လျော်သော နည်းလမ်းဖြင့် သုံးစွဲလျက် ဖြုန်းတီးပစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'vidhamati' (ဝိဓမတိ) ဟူသည် မှုတ်လွှင့်သကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးပစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'viddhaṃseti' (ဝိဒ္ဓံသေတိ) ဟူသည် ပျက်စီးစေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'aniccatā' (အနိစ္စတာ) ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ပျက်စီးကွယ်ပျောက်သွားခြင်း၊ သို့မဟုတ် ရှည်လျားစွာ စုဆောင်းထားသော စည်းစိမ်ဥစ္စာများ ခဏချင်းအတွင်း ကွယ်ပျောက်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

๑๐. มณิจูฬกสุตฺตวณฺณนา

၁၀. မဏိစူဠကသုတ်အဖွင့်

๓๖๒. ทสเม ตํ ปริสํ เอตทโวจาติ ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺตา ปุตฺตทารญฺเจว ชาตรูปรชตญฺจ ปหาเยว ปพฺพชนฺติ, น จ สกฺกา ยํ ปหาย ปพฺพชิตา, ตํ เตหิ คเหตุ’’นฺติ นยคฺคาเห ฐตฺวา ‘‘มา อยฺโย’’ติอาทิวจนํ อโวจ. เอกํเสเนตนฺติ เอตํ ปญฺจกามคุณกปฺปนํ อสฺสมณธมฺโม อสกฺยปุตฺติยธมฺโมติ เอกํเสน ธาเรยฺยาสิ.

၃၆၂. ဒသမသုတ်၌ "တံ ပရိသံ ဧတဒဝေါစ" ဟူသည် ထိုမဏိစူဠကသူကြီး၌ ဤသို့သော အကြံရှိသတတ်။ အဘယ်သို့နည်းဟူသော် "အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ရဟန်းပြုကြသောအခါ ချစ်လှစွာသော သားမယားကိုလည်းကောင်း၊ ရွှေနှင့်ငွေကိုလည်းကောင်း စွန့်ပယ်၍သာ ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ စွန့်ပယ်ပြီးသော ရွှေငွေကို ထိုရဟန်းတို့သည် တစ်ဖန် ပြန်လည်၍ မယူအပ်" ဟု မှန်ကန်သော နည်းလမ်း၌ တည်၍ မင်းပရိသတ်တို့အား "အရှင်တို့ ဤသို့ မပြောပါလင့်" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဧကံသေနေတံ" ဟူသည် ဤကာမဂုဏ်ငါးပါးကို သုံးဆောင်ခြင်းသည် ရဟန်းတို့၏ အကျင့်မဟုတ်၊ သာကီဝင်မင်းသား ဘုရားသားတော်တို့၏ အကျင့်မဟုတ်ဟူ၍ စင်စစ် မှတ်ယူအပ်၏။

ติณนฺติ เสนาสนจฺฉทนติณํ. ปริเยสิตพฺพนฺติ ติณจฺฉทเน วา อิฏฺฐกจฺฉทเน วา เคเห ปลุชฺชนฺเต เยหิ ตํ การิตํ, เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ การิตเสนาสนํ โอวสฺสติ, น สกฺกา ตตฺถ วสิตุ’’นฺติ อาจิกฺขิตพฺพํ. มนุสฺสา สกฺโกนฺตา กริสฺสนฺติ, อสกฺโกนฺตา ‘‘ตุมฺเห วฑฺฒกึ คเหตฺวา การาเปถ, มยํ เต สญฺญาเปสฺสามา’’ติ วกฺขนฺติ. เอวํ วุตฺเต กาเรตฺวา เตสํ อาจิกฺขิตพฺพํ. มนุสฺสา วฑฺฒกีนํ ทาตพฺพํ ทสฺสนฺติ. สเจ อาวาสสามิกา นตฺถิ, อญฺเญสมฺปิ ภิกฺขาจารวตฺเตน อาโรเจตฺวา กาเรตุํ วฏฺฏติ. อิทํ สนฺธาย ‘‘ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

"တိဏံ" ဟူသည် ကျောင်းမိုးရန် မြက်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပရိယေသိတဗ္ဗံ" ဟူသည် မြက်မိုးကျောင်း သို့မဟုတ် အုတ်မိုးကျောင်းများ ပျက်စီးယိုယွင်းလာသောအခါ ထိုကျောင်းများကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သော ကျောင်းဒါယကာတို့ထံသို့ သွား၍ "သင်တို့ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းထားသော ကျောင်းသည် မိုးယိုနေပါပြီ၊ ထိုကျောင်း၌ နေထိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ" ဟု အသိပေးအပ်၏။ ကျောင်းဒါယကာတို့သည် တတ်နိုင်ပါက ပြင်ဆင်ပေးကြလိမ့်မည်။ မတတ်နိုင်ပါက "အရှင်ဘုရားတို့ လက်သမားကို ခေါ်ယူ၍ ပြုပြင်စေပါ၊ တပည့်တော်တို့က လက်သမားခကို ပေးပါ့မည်" ဟု လျှောက်ထားကြလိမ့်မည်။ ထိုသို့ လျှောက်ထားလာပါက ပြုပြင်စေပြီးနောက် ဒါယကာတို့အား အသိပေးအပ်၏။ ထိုဒါယကာတို့သည် လက်သမားအား ပေးစရာရှိသော လုပ်အားခကို ပေးကြလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ကျောင်းဒါယကာ မရှိပါက အခြားသော ဒါယကာတို့အားလည်းကောင်း၊ ဆွမ်းခံလှည့်လည်စဉ် အသိပေး၍လည်းကောင်း ပြုပြင်စေအပ်၏။ ဤအစီအရင်ကို ရည်ရွယ်၍ "ရှာမှီးအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ทารุนฺติ [Pg.145] เสนาสเน โคปานสิอาทีสุ ปลุชฺชมาเนสุ ตทตฺถาย ทารุํ. สกฏนฺติ คิหิวิกตํ กตฺวา ตาวกาลิกสกฏํ. น เกวลญฺจ สกฏเมว, อญฺญมฺปิ วาสิผรสุกุทฺทาลาทิอุปกรณํ เอวํ ปริเยสิตุํ วฏฺฏติ. ปุริโสติ หตฺถกมฺมวเสน ปุริโส ปริเยสิตพฺโพ. ยํกิญฺจิ หิ ปุริสํ ‘‘หตฺถกมฺมํ, อาวุโส, กตฺวา ทสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ทสฺสามิ, ภนฺเต,’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรหี’’ติ ยํ อิจฺฉติ, ตํ กาเรตุํ วฏฺฏติ. น ตฺเววาหํ, คามณิ, เกนจิ ปริยาเยนาติ ชาตรูปรชตํ ปนาหํ เกนจิปิ การเณน ปริเยสิตพฺพนฺติ น วทามิ.

"ဒါရုံ" ဟူသည် ကျောင်းအခြင်၊ ယနယ် စသည်တို့ ပျက်စီးလာသောအခါ ထိုအကျိုးငှာ သစ်သားကို ဆိုလိုသည်။ "သကဋံ" ဟူသည် လူတို့၏ လှည်းကို ယာယီအားဖြင့် ငှားရမ်းခြင်းကို ဆိုသည်။ လှည်းသက်သက်သာမက ပဲခွပ်၊ ပုဆိန်၊ ပေါက်တူး စသော ကျောင်းပြင်စရာ ကိရိယာတန်ဆာပလာများကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်း ရှာဖွေအပ်၏။ "ပုရိသော" ဟူသည် လုပ်ငန်း လုပ်ဆောင်ရန် အမှုလုပ်ယောကျ်ားကို ရှာဖွေအပ်သည်။ တစ်စုံတစ်ဦးသောသူအား "ဒါယကာ၊ လက်လုပ်ငန်းကို လုပ်ဆောင်ပေးနိုင်မည်လော" ဟု မေးမြန်း၍၊ "လုပ်ဆောင်ပေးပါမည် အရှင်ဘုရား" ဟု လျှောက်ထားလျှင် "ဤအမှု ဤအမှုကို ပြုလုပ်ပါ" ဟု မိမိပြုစေလိုသောအမှုကို ပြုလုပ်စေအပ်၏။ သို့သော်လည်း "ငါသည် ရွှေနှင့်ငွေကိုမူကား တစ်စုံတစ်ခုသောအကြောင်းကြောင့်မျှ ရှာမှီးအပ်၏ဟု မဟောကြားပေ" ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

๑๑. ภทฺรกสุตฺตวณฺณนา

၁၁. ဘဒြကသုတ်အဖွင့်

๓๖๓. เอกาทสเม มลฺเลสูติ เอวํนามเก ชนปเท. วเธนาติ มารเณน. ชานิยาติ ธนชานิยา. อกาลิเกน ปตฺเตนาติ น กาลนฺตเรน ปตฺเตน, กาลํ อนติกฺกมิตฺวาว ปตฺเตนาติ อตฺโถ. จิรวาสี นาม กุมาโรติ เอวํนามโก ตสฺส ปุตฺโต. พหิ อาวสเถ ปฏิวสตีติ พหินคเร กิญฺจิเทว สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺโต วสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตํ.

၃၆၃. ဧကာဒသမသုတ်၌ "မလ္လေသု" ဟူသည် မလ္လဟု အမည်ရသော ဇနပုဒ်၌ ဖြစ်သည်။ "ဝဓေန" ဟူသည် သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဇာနိယာ" ဟူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုံးရှုံးခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အကာလိကေန ပတ္တေန" ဟူသည် ကာလမလွန်ဘဲ ချက်ချင်းဆိုက်ရောက်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "စိရဝါသီ နာမ ကုမာရော" ဟူသည် စိရဝါသီအမည်ရှိသော ထိုသူကြီး၏ သားဖြစ်သည်။ "ဗဟိ အာဝသထေ ပဋိဝသတိ" ဟူသည် မြို့ပြင်ပ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာကို သင်ယူရင်း နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ (ဝဋ်ဒုက္ခ) ကို ဟောကြားတော်မူသည်။

๑๒. ราสิยสุตฺตวณฺณนา

၁၂. ရာသိယသုတ်အဖွင့်

๓๖๔. ทฺวาทสเม ราสิโยติ ราสึ กตฺวา ปญฺหสฺส ปุจฺฉิตตฺตา ราสิโยติ เอวํ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ คหิตนาโม. ตปสฺสินฺติ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขชีวินฺติ ลูขชีวิกํ. อนฺตาติ โกฏฺฐาสา. คาโมติ คามฺโม. คมฺโมติปิ ปาโฐ, คามวาสีนํ ธมฺโมติ อตฺโถ. อตฺตกิลมถานุโยโคติ อตฺตโน กิลมถานุโยโค, สรีรทุกฺขกรณนฺติ อตฺโถ.

၃၆၄. ဒွါဒသမသုတ်၌ "ရာသိယော" ဟူသည် အစုအပုံပြု၍ မေးခွန်းများကို မေးမြန်းထားသောကြောင့် တရားသင်္ဂါယနာတင်သော မဟာထေရ်တို့က "ရာသိယ" ဟု သတ်မှတ်မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "တပဿိံ" ဟူသည် ကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သော ပြင်းထန်သောအကျင့်ကို အမှီပြုသူကို ဆိုလိုသည်။ "လူခဇီဝိံ" ဟူသည် ကြမ်းတမ်းခေါင်းပါးစွာ အသက်မွေးသူကို ဆိုလိုသည်။ "အန္တာ" ဟူသည် အဖို့အစုများ ဖြစ်သည်။ "ဂါမော" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော တရား ဖြစ်သည်။ "ဂမ္မော" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိပြီး ရွာသူတို့၏ ကျင့်ဝတ်ဖြစ်သော တရားဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ" ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစေရန် အားထုတ်ခြင်း (ခန္ဓာကိုယ်ကို ဆင်းရဲဒုက္ခပေးခြင်း) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

กสฺมา ปเนตฺถ กามสุขลฺลิกานุโยโค คหิโต, กสฺมา อตฺตกิลมถานุโยโค, กสฺมา มชฺฌิมา ปฏิปทาติ? กามสุขลฺลิกานุโยโค ตาว กามโภคีนํ ทสฺสนตฺถํ คหิโต, อตฺตกิลมถานุโยโค ตปนิสฺสิตกานํ, มชฺฌิมา ปฏิปทา ติณฺณํ นิชฺชรวตฺถูนํ ทสฺสนตฺถํ คหิตา. กึ เอเตสํ ทสฺสเน ปโยชนนฺติ? อิเม ทฺเว อนฺเต ปหาย ตถาคโต มชฺฌิมาย ปฏิปทาย สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต. โส กามโภคิโนปิ น สพฺเพ ครหติ น ปสํสติ, ตปนิสฺสิตเกปิ น สพฺเพ ครหติ น [Pg.146] ปสํสติ, ครหิตพฺพยุตฺตเกเยว ครหติ, ปสํสิตพฺพยุตฺตเก ปสํสตีติ อิมสฺสตฺถสฺส ปกาสนํ เอเตสํ ทสฺสเน ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

ဤနေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂကို ယူအပ်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် အတ္တကိလမထာနုယောဂကို ယူအပ်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် မဇ္ဈိမပဋိပဒါကို ယူအပ်သနည်း။ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂကို ကာမဂုဏ်ခံစားသူတို့ကို ပြသရန်၊ အတ္တကိလမထာနုယောဂကို ကိုယ်ကိုပူပန်စေသော အကျင့်ကျင့်သူတို့ကို ပြသရန်၊ မဇ္ဈိမပဋိပဒါကို ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ပယ်စွန့်ခြင်းအကြောင်း တရားသုံးပါးတို့ကို ပြသရန် ယူအပ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ပြသခြင်း၏ အကျိုးသည် အဘယ်နည်း။ ထိုအစွန်းနှစ်ပါးကို စွန့်ပယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မဇ္ဈိမပဋိပဒါလမ်းစဉ်ဖြင့် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူခဲ့သည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ကာမဂုဏ်ခံစားသူ အားလုံးကို ကဲ့ရဲ့တော်မမူ၊ ချီးမွမ်းတော်မမူ။ ကိုယ်ကိုပူပန်စေသော အကျင့်ကျင့်သူ အားလုံးကိုလည်း ကဲ့ရဲ့တော်မမူ၊ ချီးမွမ်းတော်မမူ။ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကိုသာ ကဲ့ရဲ့တော်မူပြီး ချီးမွမ်းထိုက်သူကိုသာ ချီးမွမ်းတော်မူသည်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းသည် ထိုတရားတို့ကို ပြသခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်သည်။

อิทานิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต ตโย โขเม, คามณิ, กามโภคิโนติอาทิมาห. ตตฺถ สาหเสนาติ สาหสิกกมฺเมน. น สํวิภชตีติ มิตฺตสหายสนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตานํ สํวิภาคํ น กโรติ. น ปุญฺญานิ กโรตีติ อนาคตภวสฺส ปจฺจยภูตานิ ปุญฺญานิ น กโรติ. ธมฺมาธมฺเมนาติ ธมฺเมน จ อธมฺเมน จ. ฐาเนหีติ การเณหิ. สจฺฉิกโรตีติ กถํ อตฺตานํ อาตาเปนฺโต ปริตาเปนฺโต สจฺฉิกโรติ? จตุรงฺควีริยวเสน จ ธุตงฺควเสน จ. ติสฺโส สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชราติ เอตฺถ เอโกปิ มคฺโค ติณฺณํ กิเลสานํ นิชฺชรณตาย ติสฺโส นิชฺชราติ วุตฺโตติ.

ယခုအခါ ထိုအကြောင်းကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "တယော ခေါ မေ ဂါမဏိ ကာမဘောဂိနော..." စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "သာဟသေန" ဟူသည် နိုင်လိုမင်းထက် နှိပ်စက်သော အမှုဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "န သံဝိဘဇတိ" ဟူသည် မိတ်ဆွေအပေါင်းအဖော်၊ အသိအကျွမ်းတို့အား ခွဲဝေပေးကမ်းခြင်းကို မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ "န ပုညာနိ ကရောတိ" ဟူသည် နောင်ဘဝ၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်တို့ကို မပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မာဓမ္မေန" ဟူသည် တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတရားသဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဌာနေဟိ" ဟူသည် အကြောင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "သစ္ဆိကရောတိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစေသောသူသည် အဘယ်သို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု မေးခွန်းရှိလျှင် အင်္ဂါလေးပါးနှင့်ပြည့်စုံသော ဝီရိယ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓုတင်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မျက်မှောက်ပြုနိုင်သည်ဟု ဖြေဆိုအပ်သည်။ "တိဿော သန္ဒိဋ္ဌိကာ နိဇ္ဇရာ" ဟူသော ပါဌ်၌ တစ်ခုတည်းသော အရိယမဂ်သည်ပင် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟဟူသော ကိလေသာသုံးပါးတို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်စွန့်တတ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့် "နိဇ္ဇရတရား သုံးပါး" ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

๑๓. ปาฏลิยสุตฺตวณฺณนา

၁၃. ပါဋလိယသုတ်အဖွင့်

๓๖๕. เตรสเม ทูเตยฺยานีติ ทูตกมฺมานิ ปณฺณานิ เจว มุขสาสนานิ จ. ปาณาติปาตญฺจาหนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? น เกวลํ อหํ มายํ ชานามิ, อญฺญมฺปิ อิทญฺจิทญฺจ ชานามีติ สพฺพญฺญุภาวทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. สนฺติ หิ, คามณิ, เอเก สมณพฺราหฺมณาติ อิทํ เสสสมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธึ ทสฺเสตฺวา ตสฺสา ปชหาปนตฺถํ อารทฺธํ.

၃၆၅. (၁၃) ခုမြောက် တေရသမသုတ်၌။ 'ဒုတေယျာနိ' ဟူသည်မှာ တမန်၏ အမှုကိစ္စများကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကမ္ပည်းစာ (စာဖြင့် ရေးသားပေးပို့သော မှာကြားချက်) ကို ဆောင်ယူသွားခြင်းနှင့် နှုတ်ဖြင့် မှာကြားချက်သက်သက်ကို ဆောင်ယူသွားခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ 'ပါဏာတိပါတဉ္စာဟံ' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အစပျိုးဟောကြားတော်မူသနည်း။ 'ငါသည် လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ) တစ်ခုတည်းကိုသာ သိသည်မဟုတ်၊ အခြားသော ဤတရား ဤတရားတို့ကိုလည်း သိပေ၏' ဟု ကုန်စင်အောင် သိမြင်နိုင်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အဖြစ်ကို ပြသရန် အစပျိုးဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သန္တိ ဟိ ဂါမဏိ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ' ဟူသော ဤစကားကို ကြွင်းသော အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ အယူဝါဒကို ပြသ၍ ထိုအယူကို စွန့်ပယ်စေခြင်းငှာ အစပျိုးဟောကြားတော်မူသည်။

มาลี กุณฺฑลีติ มาลาย มาลี, กุณฺฑเลหิ กุณฺฑลี. อิตฺถิกาเมหีติ อิตฺถีหิ สทฺธึ กามา อิตฺถิกามา, เตหิ อิตฺถิกาเมหิ. อาวสถาคารนฺติ กุลฆรสฺส เอกสฺมึ ฐาเน เอเกกสฺเสว สุขนิวาสตฺถาย กตํ วาสาคารํ. เตนาหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชามีติ ตสฺสาหํ อตฺตโน สตฺติอนุรูเปน เจว พลานุรูเปน จ สํวิภาคํ กโรมิ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กงฺขนิเย ฐาเนติ กงฺขิตพฺเพ การเณ. จิตฺตสมาธินฺติ ตสฺมึ ธมฺมสมาธิสฺมึ ฐิโต ตฺวํ สห วิปสฺสนาย จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน จิตฺตสมาธึ สเจ ปฏิลเภยฺยาสีติ ทสฺเสติ. อปณฺณกตาย มยฺหนฺติ อยํ ปฏิปทา มยฺหํ อปณฺณกตาย อนปราธกตาย เอว สํวตฺตตีติ อตฺโถ. กฏคฺคาโหติ ชยคฺคาโห.

'မာလီ ကုဏ္ဍလီ' ဟူသည်မှာ ပန်းပန်ထားသဖြင့် 'မာလီ' (ပန်းပန်သူ) ဟုလည်းကောင်း၊ နားတောင်းဆင်ထားသဖြင့် 'ကုဏ္ဍလီ' (နားတောင်းဆင်သူ) ဟုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'ဣတ္ထိကာမေဟိ' ဟူသည်မှာ မိန်းမတို့နှင့်အတူ ခံစားအပ်သော ကာမဂုဏ်တို့ကို 'ဣတ္ထိကာမ' ဟု ဆိုအပ်ပြီး ထိုမိန်းမတို့နှင့်အတူ ခံစားအပ်သော ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အာဝသထာဂါရံ' ဟူသည်မှာ အမျိုးအိမ်၏ တစ်နေရာ၌ ဧည့်သည်တစ်ဦးချင်းစီ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ရန် ဆောက်လုပ်ထားသော ဧည့်ရိပ်သာအိမ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ သံဝိဘဇာမိ' (မိမိ စွမ်းအားရှိသမျှ ခွဲခြမ်းဝေဖန် လှူဒါန်း၏) ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအာဂန္တုက ဧည့်သည်တို့အား ငါသည် မိမိ၏ သဒ္ဓါတရားစွမ်းအားနှင့် လျော်ညီစွာ ခွဲခြမ်းဝေဖန် လှူဒါန်းခြင်းကို ပြု၏။ 'အလံ' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်၏ (တော်လောက်ပြီ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကင်္ခနိယေ ဌာနေ' ဟူသည်မှာ ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ် အကြောင်းကိစ္စ၌ ဖြစ်သည်။ 'စိတ္တသမာဓိံ' ဟူသည်မှာ ထိုကုသိုလ်ကမ္မပထတရား၌ တည်သော သင်သည် ဝိပဿနာနှင့်တကွ အရိယာမဂ်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ္တသမာဓိကို အကယ်၍ ရရှိပါက ဟူသော အနက်ကို ပြသသည်။ 'အပဏ္ဏကတာယ မယှံ' ဟူသည်မှာ ကံ၏ အကျိုးမရှိဟု ပြောဆိုသော ထိုဆရာ၏ စကားသည် အကယ်၍ မှန်ကန်ခဲ့ပါမူ ငါ၏ ဤကျင့်စဉ်သည် ငါ့အတွက် အမှားအယွင်းမရှိ (ဘေးကင်းသော) အဖြစ်သို့သာ ရောက်ပေလိမ့်မည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ကဋဂ္ဂါဟော' ဟူသည်မှာ အောင်ပွဲကို ရယူခြင်း ဖြစ်သည်။

อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ, ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสีติ เอตฺถ ธมฺมสมาธีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมา, จิตฺตสมาธีติ สห วิปสฺสนาย [Pg.147] จตฺตาโร มคฺคา. อถ วา ‘‘ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๖) เอวํ วุตฺตา ปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธิสุขสมาธิสงฺขาตา ปญฺจ ธมฺมา ธมฺมสมาธิ นาม, จิตฺตสมาธิ ปน สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคาว. อถ วา ทสกุสลกมฺมปถา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา จาติ อยํ ธมฺมสมาธิ นาม, ตํ ธมฺมสมาธึ ปูเรนฺตสฺส อุปฺปนฺนา จิตฺเตกคฺคตา จิตฺตสมาธิ นาม. เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสีติ เอวํ ตฺวํ อิมสฺมึ วุตฺตปฺปเภเท ธมฺมสมาธิสฺมึ ฐิโต สเจ เอวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอกํเสเนตํ กงฺขํ ปชเหยฺยาสีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนยเมวาติ.

'အယံ ခေါ၊ ဂါမဏိ၊ ဓမ္မသမာဓိ၊ တတြ စေ တွံ စိတ္တသမာဓိံ ပဋိလဘေယျာသိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဓမ္မသမာဓိ' ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့ဖြစ်ပြီး 'စိတ္တသမာဓိ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွသော အရိယာမဂ်လေးပါး ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ပါမောဇ္ဇ ဖြစ်၏၊ ဝမ်းမြောက်သူအား ပီတိဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပါမောဇ္ဇ၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သုခ၊ သမာဓိ ဟု ဆိုအပ်သော တရားငါးပါးကို 'ဓမ္မသမာဓိ' ဟု ခေါ်ပြီး 'စိတ္တသမာဓိ' မှာမူ ဝိပဿနာနှင့်တကွ အရိယာမဂ်လေးပါးကိုသာ ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတို့နှင့် လေးပါးသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့ကို 'ဓမ္မသမာဓိ' ဟု ခေါ်ပြီး ထိုဓမ္မသမာဓိကို ဖြည့်ကျင့်သူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ္တေကဂ္ဂတာ (စိတ်တည်ငြိမ်မှု) ကို 'စိတ္တသမာဓိ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဧဝံ တွံ ဣမံ ကင်္ခါဓမ္မံ ပဇဟေယျာသိ' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် သင်သည် ဤဆိုအပ်ခဲ့သော အပြားရှိသည့် ဓမ္မသမာဓိ၌ တည်လျက် အကယ်၍ စိတ္တသမာဓိကို ရရှိပါက စင်စစ်အားဖြင့် ထိုယုံမှားခြင်းကို စွန့်ပယ်နိုင်ပေလိမ့်မည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

คามณิสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဂါမဏိသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๙. อสงฺขตสํยุตฺตํ

၉. အသင်္ခတသံယုတ်။

๑. ปฐมวคฺโค

၁. ပထမဝဂ်။

๑-๑๑. กายคตาสติสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၁. ကာယဂတာသတိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๖๖-๓๗๖. อสงฺขตสํยุตฺเต [Pg.148] อสงฺขตนฺติ อกตํ. หิเตสินาติ หิตํ เอสนฺเตน. อนุกมฺปเกนาติ อนุกมฺปมาเนน. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ อนุกมฺปํ จิตฺเตน ปริคฺคเหตฺวา, ปฏิจฺจาติปิ วุตฺตํ โหติ. กตํ โว ตํ มยาติ ตํ มยา อิมํ อสงฺขตญฺจ อสงฺขตมคฺคญฺจ เทเสนฺเตน ตุมฺหากํ กตํ. เอตฺตกเมว หิ อนุกมฺปกสฺส สตฺถุ กิจฺจํ, ยทิทํ อวิปรีตธมฺมเทสนา. อิโต ปรํ ปน ปฏิปตฺติ นาม สาวกานํ กิจฺจํ. เตนาห เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ…เป… อมฺหากํ อนุสาสนีติ อิมินา รุกฺขมูลเสนาสนํ ทสฺเสติ. สุญฺญาคารานีติ อิมินา ชนวิวิตฺตํ ฐานํ. อุภเยน จ โยคานุรูปํ เสนาสนํ อาจิกฺขติ, ทายชฺชํ นิยฺยาเตติ.

၃၆၆-၃၇၆. အသင်္ခတသံယုတ်၌ 'အသင်္ခတံ' ဟူသည်မှာ (အကြောင်းတရားတို့က) မပြုပြင်အပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဟိတေသိနာ' ဟူသည်မှာ အစီးအပွားကို ရှာဖွေသောသူအားဖြင့်။ 'အနုကမ္ပကေန' ဟူသည်မှာ သနားစောင့်ရှောက်တတ်သောသူအားဖြင့်။ 'အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ' ဟူသည်မှာ ကရုဏာစိတ်ဖြင့် လက်ခံသိမ်းဆည်း၍ သို့မဟုတ် အစဉ်သနားခြင်းကို စွဲ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကတံ ဝေါ တံ မယာ' ဟူသည်မှာ ဤအသင်္ခတတရား (နိဗ္ဗာန်) နှင့် အသင်္ခတဂါမိမဂ် (နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းလမ်း) ကို ဟောကြားတော်မူသော ငါဘုရားသည် သင်တို့အား ပြုအပ်သော ထိုဆရာ၏ တာဝန်ကိစ္စ (တရားဟောကြားခြင်း) ကို ပြုလုပ်ပြီးပြီ။ စင်စစ်အားဖြင့် မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော တရားကို ဟောကြားခြင်းသည်သာ တပည့်တို့အပေါ် သနားကြင်နာတော်မူသော ဘုရားရှင်၏ တာဝန်ကိစ္စ ဖြစ်သည်။ ဤတရားဟောကြားခြင်း ကိစ္စပြီးနောက်၌ ကျင့်ကြံအားထုတ်ခြင်း 'ပဋိပတ်' သည် တပည့်တို့၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ရဟန်းတို့၊ ဤသစ်ပင်ရင်းတို့သည် ရှိကုန်၏... ဤသည်မှာ သင်တို့အား ငါဘုရား၏ အဆုံးအမတော်ပေတည်း' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် သစ်ပင်ရင်းတည်းဟူသော ကျောင်းသင်္ခမ်းကို ပြတော်မူသည်။ 'သုညာဂါရာနိ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် လူသူကင်းဆိတ်ရာ အရပ်ကို ပြတော်မူသည်။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော သေနာသနကို ညွှန်ပြတော်မူကာ မိမိ၏ တရားအမွေကို အပ်နှင်းတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

ฌายถาติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน อฏฺฐตึสารมฺมณานิ, ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ อนิจฺจาทิโต ขนฺธายตนาทีนิ อุปนิชฺฌายถ, สมถญฺจ วิปสฺสนญฺจ วฑฺเฒถาติ วุตฺตํ โหติ. มา ปมาทตฺถาติ มา ปมชฺชิตฺถ. มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถาติ เย หิ ปุพฺเพ ทหรกาเล อโรคกาเล สตฺตสปฺปายาทิสมฺปตฺติกาเล สตฺถุ สมฺมุขีภาวกาเล จ โยนิโสมนสิการรหิตา รตฺตินฺทิวํ มงฺกุลภตฺตํ หุตฺวา เสยฺยสุขํ มิทฺธสุขํ อนุโภนฺตา ปมชฺชนฺติ, เต ปจฺฉา ชรากาเล โรคกาเล มรณกาเล วิปตฺติกาเล สตฺถุ ปรินิพฺพุตกาเล จ ตํ ปุพฺเพ ปมาทวิหารํ อนุสฺสรนฺตา สปฺปฏิสนฺธิกาลกิริยญฺจ ภาริยํ สมฺปสฺสมานา วิปฺปฏิสาริโน โหนฺติ. ตุมฺเห ปน ตาทิสา มา อหุวตฺถาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถา’’ติ.

'ဈာယထ' ဟူသည်မှာ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန် (အာရုံကို စူးစိုက်ရှုသောဈာန်) ဖြင့် ၃၈ ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံတို့ကို စူးစိုက်ရှုကြကုန်၊ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန် (လက္ခဏာကို စူးစိုက်ရှုသောဈာန်) ဖြင့်လည်း ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် စသည်တို့ကို အနိစ္စစသည်ဖြင့် စူးစိုက်ရှုကြကုန်၊ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို ပွားများကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မာ ပမာဒတ္ထ' ဟူသည်မှာ မမေ့မလျော့ကြကုန်လင့်။ 'မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟူဝတ္ထ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြင်ရဟန်းတို့သည် ရှေးပျိုရွယ်စဉ်အခါ၌လည်းကောင်း၊ ကျန်းမာစဉ်အခါ၌လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ပါးသော သပ္ပါယစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံစဉ်အခါ၌လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား မျက်မှောက်တော်၌ ရှိစဉ်အခါ၌လည်းကောင်း သင့်လျော်သော နှလုံးသွင်းခြင်း 'ယောနိသောမနသိကာရ' ကင်းမဲ့ကြလျက်၊ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး ကြမ်းပိုးတို့၏ အစာဖြစ်လျက်၊ အိပ်စက်ခြင်း ချမ်းသာ၊ ငိုက်မျဉ်းခြင်း ချမ်းသာတို့ကို ခံစားကာ မေ့လျော့နေကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် နောင်အခါ အိုမင်းသောအခါ၊ နာဖျားသောအခါ၊ သေခါနီးအချိန်နှင့် သပ္ပါယမရသော ဝိပတ္တိအခါ၌လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူသော အခါ၌လည်းကောင်း မိမိတို့ ရှေးက ထိုသို့ မေ့မေ့လျော့လျော့ နေခဲ့မိပုံကို ပြန်လည်အောက်မေ့လျက်၊ များပြားလှသော ဆင်းရဲဒုက္ခများကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝန်လေးလှသော နောင်ပဋိသန္ဓေနေရမည့် အဖြစ်ကို ရှုမြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နောင်တတဖန် ပူပန်ရသူများ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ သင်ချစ်သားတို့သည်မူကား ထိုသို့သော ရဟန်းမျိုး မဖြစ်ကြစေလင့်ဟု ပြသလိုသဖြင့် 'မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟူဝတ္ထ' ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ อยํ อมฺหากํ สนฺติกา ‘‘ฌายถ มา ปมาทตฺถา’’ติ ตุมฺหากํ อนุสาสนี, โอวาโทติ วุตฺตํ โหติ.

'အယံ ဝေါ အမှာကံ အနုသာသနီ' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အဆုံးအမသည် ငါဘုရားတို့ထံမှ 'တရားရှုမှတ်ကြလော့၊ မမေ့မလျော့ကြကုန်လင့်' ဟု သင်တို့အား ပေးအပ်သော အဆုံးအမ ဩဝါဒဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

๒. ทุติยวคฺโค

၂. ဒုတိယဝဂ်။

๑-๓๓. อสงฺขตสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၃၃. အသင်္ခတသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๗๗-๔๐๙. กาเย [Pg.149] กายานุปสฺสีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต วกฺขาม.

၃၇၇-၄၀၉. 'ကာယေ ကာယာနုပဿီ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ပြောဆိုရှင်းလင်းဖွယ်ရာ ရှိသမျှတို့ကို နောင် မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်၌ ရှင်းလင်းဟောကြားပါအံ့။

อนตนฺติอาทีสุ ตณฺหานติยา อภาเวน อนตํ. จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวํ. ปรมตฺถสจฺจตาย สจฺจํ. วฏฺฏสฺส ปรภาคฏฺเฐน ปารํ. สณฺหฏฺเฐน นิปุณํ. สุฏฺฐุ ทุทฺทสตาย สุทุทฺทสํ. ชราย อชริตตฺตา อชชฺชรํ. ถิรฏฺเฐน ธุวํ. อปลุชฺชนตาย อปโลกิตํ. จกฺขุวิญฺญาเณน อปสฺสิตพฺพตฺตา อนิทสฺสนํ. ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจานํ อภาเวน นิปฺปปญฺจํ.

'အနတံ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ တဏှာတည်းဟူသော ညွတ်ကိုင်းခြင်း (နတိ) မရှိသောကြောင့် 'အနတ' မည်၏။ အာသဝေါတရားလေးပါး မရှိသောကြောင့် 'အနာသဝ' မည်၏။ ပရမတ္ထသစ္စာ ဖြစ်သောကြောင့် 'သစ္စ' မည်၏။ သံသရာဝဋ်၏ တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သောကြောင့် 'ပါရ' မည်၏။ သိမ်မွေ့နက်နဲသော သဘောရှိသောကြောင့် 'နိပုဏ' မည်၏။ လွန်စွာ မြင်နိုင်ခဲသောကြောင့် 'သုဒုဒ္ဒသ' မည်၏။ အိုမင်းဆွေးမြေ့ခြင်း မရှိသောကြောင့် 'အဇဇ္ဇရ' မည်၏။ မြဲမြံခိုင်ခံ့သောကြောင့် 'ဓုဝ' မည်၏။ ပျက်စီးဆွေးမြေ့ခြင်း ကင်းသောကြောင့် 'အပလောကိတ' မည်၏။ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မမြင်နိုင်သောကြောင့် 'အနိဒဿန' မည်၏။ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ တည်းဟူသော သံသရာချဲ့တတ်သည့် တရားတို့ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် 'နိပ္ပပဉ္စ' မည်၏။

สนฺตภาวฏฺเฐน สนฺตํ. มรณาภาเวน อมตํ. อุตฺตมฏฺเฐน ปณีตํ. สสฺสิริกฏฺเฐน สิวํ. นิรุปทฺทวตาย เขมํ. ตณฺหากฺขยสฺส ปจฺจยตฺตา ตณฺหกฺขยํ.

ငြိမ်သက်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'သန္တ' မည်၏။ သေခြင်းကင်းသောကြောင့် 'အမတ' မည်၏။ အလွန်မြတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'ပဏီတ' မည်၏။ အေးချမ်းသာယာပြီး အသရေရှိသောကြောင့် 'သိဝ' မည်၏။ ဘေးဥပဒ္ဒဝေါ ကင်းငြိမ်းသောကြောင့် 'ခေမ' မည်၏။ တဏှာကုန်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'တဏှက္ခယ' မည်၏။

วิมฺหาปนียฏฺเฐน อจฺฉรํ ปหริตพฺพยุตฺตกนฺติ อจฺฉริยํ. อภูตเมว ภูตํ อชาตํ หุตฺวา อตฺถีติ วา อพฺภุตํ. นิทฺทุกฺขตฺตา อนีติกํ. นิทฺทุกฺขสภาวตฺตา อนีติกธมฺมํ. วานาภาเวน นิพฺพานํ. พฺยาพชฺฌาภาเวเนว อพฺยาพชฺฌํ. วิราคาธิคมสฺส ปจฺจยโต วิราคํ. ปรมตฺถสุทฺธิตาย สุทฺธิ. ตีหิ ภเวหิ มุตฺตตาย มุตฺติ. กามาลยานํ อภาเวน อนาลยํ. ปติฏฺฐฏฺเฐน ทีปํ. อลฺลียิตพฺพยุตฺตฏฺเฐน เลณํ. ตายนฏฺเฐน ตาณํ. ภยสรณฏฺเฐน สรณํ, ภยนาสนนฺติ อตฺโถ. ปรํ อยนํ คติ ปติฏฺฐาติ ปรายณํ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ.

အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော သဘောကြောင့် လက်ဖျစ်တီးထိုက်သည်ဖြစ်၍ 'အစ္ဆရိယ' (အံ့ဖွယ်) မည်၏။ ယခင်က မဖြစ်ဖူးဘဲ ဆန်းကြယ်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'အဗ္ဘုတ' (အံ့မခန်း) မည်၏။ ဒုက္ခမရှိသောကြောင့် 'အနီတိက' (ဘေးရန်ကင်းရာ) မည်၏။ ဆင်းရဲကင်းသော သဘောရှိသောကြောင့် 'အနီတိကဓမ္မ' (ဘေးရန်ကင်းသော တရား) မည်၏။ 'ဝါန' ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာငြိတွယ်မှု မရှိသောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်' မည်၏။ ညှဉ်းဆဲခြင်း (တောင့်တခြင်း) မရှိသောကြောင့် 'အဗျာပဇ္ဇ' မည်၏။ ရာဂကင်းရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိရာဂ' မည်၏။ အထူးစင်ကြယ်သောကြောင့် 'သုဒ္ဓိ' မည်၏။ ဘဝသုံးပါးမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် 'မုတ္တိ' မည်၏။ ကပ်ငြိတွယ်တာရာ ကာမဂုဏ်တို့ မရှိသောကြောင့် 'အနာလယ' မည်၏။ ခိုလှုံရာ ကျွန်းသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဒီပ' မည်၏။ ပုန်းအောင်းရာ လိုဏ်ဂူသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် 'လေဏ' မည်၏။ အန္တရာယ်မှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် 'တာဏ' မည်၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ ခိုလှုံရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'သရဏ' မည်၏၊ (ဘေးအန္တရာယ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်)။ မြတ်သော လားရာ ခိုလှုံရာဖြစ်သောကြောင့် 'ပရာယန' မည်၏။ ဤသံယုတ်၌ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

อสงฺขตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အသင်္ခတသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตํ

၁၀. အဗျာကတသံယုတ်။

๑. เขมาสุตฺตวณฺณนา

၁. ခေမာသုတ်အဖွင့်။

๔๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตสฺส [Pg.150] ปฐเม เขมาติ คิหิกาเล พิมฺพิสารสฺส อุปาสิกา สทฺธาปพฺพชิตา มหาเถรี ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ เขมา’’ติ เอวํ ภควตา มหาปญฺญตาย เอตทคฺเค ฐปิตา. ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. วิยตฺตาติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. เมธาวินีติ เมธาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. พหุสฺสุตาติ ปริยตฺติพาหุสจฺเจนปิ ปฏิเวธพาหุสจฺเจนปิ สมนฺนาคตา.

၄၁၀. အဗျာကတသံယုတ်၏ ပထမသုတ်၌ ခေမာ ဟူသည်မှာ လူဖြစ်စဉ်အချိန်က ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး၏ မိဖုရား (ကိုယ်လုပ်တော်ကြီး) ဖြစ်ခဲ့ပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ ဥပါသိကာမ ဖြစ်လာကာ သာသနာတော်၌ ယုံကြည်သဖြင့် ရဟန်းပြုသော မဟာထေရ် မဟာသာဝိကာဖြစ်သော ထေရီ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားက “ရဟန်းတို့၊ ပညာကြီးမားသော ငါ၏ သာဝိကာမ ရဟန်းမိန်းမတို့တွင် ခေမာသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်” ဟု ပညာကြီးမားသည့် အဖြစ်ကြောင့် ဧတဒဂ်အရာ၌ ထားတော်မူအပ်သော ထေရီ ဖြစ်သည်။ ပဏ္ဍိတာ ဟူသည်မှာ တတ်သိလိမ္မာခြင်း (ပဏ္ဍိစ္စ) နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝိယတ္တာ ဟူသည်မှာ ရဲရင့်ရဲတင်း လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း (ဗေယျတ္တိယ) နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ မေဓာဝိနီ ဟူသည်မှာ လျှင်မြန်စွာ သိမြင်နိုင်သော ပညာ (မေဓာပညာ) နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗဟုဿုတာ ဟူသည်မှာ ပရိယတ်ဗဟုသုတနှင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိဝေဓဗဟုသုတနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။

คณโกติ อจฺฉิทฺทกคณนาย กุสโล. มุทฺทิโกติ องฺคุลิมุทฺทาย คณนาย กุสโล. สงฺขายโกติ ปิณฺฑคณนาย กุสโล. คมฺภีโรติ จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร. อปฺปเมยฺโยติ อาฬฺหกคณนาย อปฺปเมยฺโย. ทุปฺปริโยคาโหติ อาฬฺหกคณนาย ปมาณคหณตฺถํ ทุโรคาโห. เยน รูเปน ตถาคตนฺติ เยน รูเปน ทีโฆ รสฺโส สาโม โอทาโตติ สตฺตสงฺขาตํ ตถาคตํ ปญฺญเปยฺย. ตํ รูปํ ตถาคตสฺส ปหีนนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการรูปํ สมุทยปฺปหาเนน สพฺพญฺญุตถาคตสฺส ปหีนํ. รูปสงฺขาย วิมุตฺโตติ อายตึ รูปสฺส อนุปฺปตฺติยา รูปารูปโกฏฺฐาเสนปิ เอวรูโป นาม ภวิสฺสตีติ โวหารสฺสปิ ปฏิปสฺสทฺธตฺตา รูปปณฺณตฺติยาปิ วิมุตฺโต. คมฺภีโรติ อชฺฌาสย คมฺภีรตาย จ คุณคมฺภีรตาย จ คมฺภีโร. ตสฺส เอวํ คุณคมฺภีรสฺส สโต สพฺพญฺญุตถาคตสฺส ยํ อุปาทาย สตฺตสงฺขาโต ตถาคโตติ ปญฺญตฺติ โหติ, ตทภาเวน ตสฺสา ปญฺญตฺติยา อภาวํ ปสฺสนฺตสฺส อยํ สตฺตสงฺขาโต โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิทํ วจนํ น อุเปติ น ยุชฺชติ, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติอาทิวจนมฺปิ น อุเปติ น ยุชฺชตีติ อตฺโถ.

ဂဏကော ဟူသည်မှာ အကြား၌ ပြတ်ခြင်းမရှိဘဲ ရေတွက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ မုဒ္ဒိကော ဟူသည်မှာ လက်ချောင်း အမှတ်အသားဖြင့် ရေတွက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ သင်္ခါယကော ဟူသည်မှာ အစုလိုက်အပေါင်းလိုက် ရေတွက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ ဂမ္ဘီရော ဟူသည်မှာ ယူဇနာ ရှစ်သောင်းလေးထောင် နက်ရှိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အပ္ပမေယျော ဟူသည်မှာ ပြည်တုံ (အတိုင်းအတာ) ဖြင့် ခြင်တွယ်ရေတွက်၍ မရနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုပ္ပရိယောဂါဟော ဟူသည်မှာ ပြည်တုံဖြင့် ခြင်တွယ်တိုင်းတာရန် မသက်ဝင်နိုင်၊ ခဲယဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ယေန ရူပေန တထာဂတံ ဟူသည်မှာ ရှည်သည်၊ တိုသည်၊ ညိုသည်၊ ဖြူသည် စသည်ဖြင့် သတ္တဝါဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တထာဂတကို ပညတ်စေနိုင်သော ရုပ်မျိုး ဖြစ်သည်။ တံ ရူပံ တထာဂတဿ ပဟီနံ ဟူသည်မှာ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ရုပ်ကို သမုဒယကို ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် သဗ္ဗညုတထာဂတ ဘုရားရှင်သည် ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ရူပသင်္ခါယ ဝိမုတ္တော ဟူသည်မှာ နောင်အခါ၌ ရုပ်တရား တစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိတော့သဖြင့် ရုပ်နာမ်အစုအားဖြင့် 'ဤသို့သော သဘောရှိသူ ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်း ငြိမ်းအေးသွားသောကြောင့် ရုပ်ကို စွဲ၍ ဖြစ်သော ပညတ်မှလည်း လွတ်မြောက်ပြီး ဖြစ်သည်။ ဂမ္ဘီရော ဟူသည်မှာ အဇ္ဈာသယ နက်ရှိုင်းခြင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူး နက်ရှိုင်းခြင်းတို့ကြောင့် နက်ရှိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဂုဏ်အားဖြင့် နက်ရှိုင်းတော်မူသော ထိုသဗ္ဗညုတထာဂတ ဘုရားရှင်အား အကြင်ခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍ သတ္တဝါဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တထာဂတ ဟူသည့် ပညတ် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏၊ ထိုခန္ဓာငါးပါး မရှိတော့သဖြင့် ထိုသတ္တဝါ ပညတ် မရှိတော့သည်ကို မြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား 'သတ္တဝါဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဤတထာဂတသည် သေပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသော ဤစကားသည်လည်း မလျော်ကန်၊ 'သေပြီးနောက် မဖြစ်ပေါ်ပါ' ဟူသော စကားစသည်တို့သည်လည်း မသင့်လျော်၊ မလျော်ကန်ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။

สํสนฺทิสฺสตีติ เอกํ ภวิสฺสติ. สเมสฺสตีติ นิรนฺตรํ ภวิสฺสติ. น วิโรธยิสฺสตีติ น วิรุทฺธํ ปทํ ภวิสฺสติ. อคฺคปทสฺมินฺติ เทสนาย. เทสนา หิ อิธ อคฺคปทนฺติ อธิปฺเปตา.

သံသန္ဒိဿတိ ဟူသည်မှာ တူညီလိမ့်မည် (တစ်ခုတည်း ဖြစ်လိမ့်မည်) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သမေဿတိ ဟူသည်မှာ အကြားမရှိ (အထူးမရှိ) တူညီလိမ့်မည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ န ဝိရောဓယိဿတိ ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စကားလုံး တစ်ပုဒ်မျှ ရှိလိမ့်မည်မဟုတ် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အဂ္ဂပဒသ္မိံ ဟူသည်မှာ ဒေသနာ၌ ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ဒေသနာကိုပင် အမြတ်ဆုံးတရား (အဂ္ဂပဒ) ဟု ရည်ရွယ်အပ်သည်။

๒. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

၂. အနုရာဓသုတ်အဖွင့်

๔๑๑. ทุติยํ [Pg.151] ขนฺธิยวคฺเค วิตฺถาริตเมว, อพฺยากตาธิการโต ปน อิธ วุตฺตํ.

၄၁၁. ဒုတိယသုတ်ကို ခန္ဓဝဂ် (ခန္ဓိယဝဂ်) ၌ ကျယ်ဝန်းစွာ ဖွင့်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ အဗျာကတတရားနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် ဤ၌ တစ်ဖန် ဟောကြားတော်မူသည်။

๓-๘. ปฐมสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตาทิวณฺณนา

၃-၈. ပထမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๔๑๒-๔๑๗. ตติเย รูปคตเมตนฺติ รูปมตฺตเมตํ. เอตฺถ รูปโต อญฺโญ โกจิ สตฺโต นาม น อุปลพฺภติ, รูเป ปน สติ นามมตฺตํ เอตํ โหตีติ ทสฺเสติ. เวทนาคตเมตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ โข อาวุโส เหตูติ อยํ รูปาทีนิ มุญฺจิตฺวา อนุปลพฺภิยสภาโว เหตุ, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตาติ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

၄၁၂-၄၁၇. တေတိယသုတ်၌ ရူပဂတမေတံ ဟူသည်မှာ ရုပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ရုပ်မှတစ်ပါး အခြားသော သတ္တဝါမည်သည်ကို ရှာမရနိုင်၊ ရုပ်ရှိလျှင် ဤတရားသည် အမည်မျှသာ ဖြစ်သည်ကို ပြသ၏။ ဝေဒနာဂတမေတံ အစရှိသော စကားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အယံ ခေါ အာဝုသော ဟေတု ဟူသည်မှာ ရုပ်အစရှိသည်တို့ကို ဖယ်ခွာ၍ သတ္တဝါကို ရှာမရနိုင်သော သဘောသည်သာ မြတ်စွာဘုရား ဤပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မမူခြင်း (အဗျာကတ) ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည် ဟု ဆိုလိုသည်။ စတုတ္ထသုတ် အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလွယ်ကူလှကုန်၏။

๙. กุตูหลสาลาสุตฺตวณฺณนา

၉. ကုတူဟလသာလာသုတ်အဖွင့်

๔๑๘. นวเม กุตูหลสาลายนฺติ กุตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ, ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ กุตูหลุปฺปวตฺติฏฺฐานโต กุตูหลสาลาติ วุจฺจติ. ทูรมฺปิ คจฺฉตีติ ยาว อาภสฺสรพฺรหฺมโลกา คจฺฉติ. อิมญฺจ กายํ นิกฺขิปตีติ จุติจิตฺเตน นิกฺขิปติ. อนุปปนฺโน โหตีติ จุติกฺขเณเยว ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อนุปฺปนฺนตฺตา อนุปปนฺโน โหติ.

၄၁၈. နဝမသုတ်၌ ကုတူဟလသာလာယံ ဟူသော စကား၌ ကုတူဟလသာလာဟူ၍ သီးသန့်ဇရပ်တစ်ဆောင် မရှိပေ။ သို့သော် အယူဝါဒအမျိုးမျိုးရှိကြသော သမဏဗြဟ္မဏတို့သည် အမျိုးမျိုးသော တိရစ္ဆာနကထာ စကားများကို ပြောဆိုကြရာ ဇရပ်ဖြစ်၍ လူအများက “ဤသူ ဘာပြောသလဲ၊ ဟိုသူ ဘာပြောသလဲ” ဟု သဲသဲလှုပ် စိတ်ဝင်တစား စုဝေးရာအရပ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကုတူဟလသာလာ (စူးစမ်းရာ ဇရပ်ကြီး) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ဒူရမ္ပိ ဂစ္ဆတိ ဟူသည်မှာ အာဘဿရဗြဟ္မာ့ဘုံတိုင်အောင် သွားနိုင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဣမဉ္စ ကာယံ နိက္ခိပတိ ဟူသည်မှာ စုတိစိတ်ဖြင့် ဤခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်ပစ် (ချထား) ခြင်း ဖြစ်သည်။ အနုပပန္နော ဟောတိ ဟူသည်မှာ စုတိခဏ၌သာ ပဋိသန္ဓေစိတ် မဖြစ်ပေါ်သေးသောကြောင့် ကပ်ရောက်ခြင်း မရှိသေးသည် ဖြစ်သည်။

๑๐. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

၁၀. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့်

๔๑๙. ทสเม เตสเมตํ สทฺธึ อภวิสฺสาติ เตสํ ลทฺธิยา สทฺธึ เอตํ อภวิสฺส. อนุโลมํ อภวิสฺส ญาณสฺส อุปฺปาทาย สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ ยํ เอตํ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ วิปสฺสนาญาณํ อุปฺปชฺชติ, อปิ นุ เม ตสฺส อนุโลมํ อภวิสฺสาติ อตฺโถ.

၄၁၉. ဒသမသုတ်၌ တေသမေတံ သဒ္ဓိံ အဘဝိဿ ဟူသည်မှာ ထိုသဿတအယူရှိသူတို့၏ ဝါဒနှင့် အတူတူ ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။ ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်ရန် လျော်ကန်သည် ဖြစ်ရာ၏၊ 'တရားအားလုံးတို့သည် အနတ္တ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆင်ခြင်သော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်ရန် ငါ့အား ထိုစကားသည် လျော်ကန်သည် ဖြစ်လေမလား ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။

๑๑. สภิยกจฺจานสุตฺตวณฺณนา

၁၁. သဘိယကစ္စာနသုတ်အဖွင့်

๔๒๐. เอกาทสเม [Pg.152] เอตเมตฺตเกน เอตฺตกเมวาติ อาวุโส ยสฺสาปิ เอตํ เอตฺตเกน กาเลน ‘‘เหตุมฺหิ สติ รูปีติอาทิ ปญฺญาปนา โหติ, อสติ น โหตี’’ติ พฺยากรณํ ภเวยฺย, ตสฺส เอตฺตกเมว พหุ. โก ปน วาโท อติกฺกนฺเตติ อติกฺกนฺเต ปน อติมนาเป ธมฺมเทสนานเย วาโทเยว โก, นตฺถิ วาโท, ฉินฺนา กถาติ.

၄၂၀. ဧကာဒသမသုတ်၌ ဧတမေတ္တကေန ဧတ္တကမေဝ ဟူသည်မှာ ငါ့ရှင်တို့၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤမျှလောက်သော အချိန်ကာလအတွင်း 'အကြောင်းတရား ရှိပါက ရုပ်ရှိ၏ စသည်ဖြင့် ပညတ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ အကြောင်းတရား မရှိပါက ပညတ်ခြင်း မဖြစ်ပေါ်ပါ' ဟု ရှင်းလင်း ဖြေကြားနိုင်ခဲ့လျှင် ထိုမျှဖြင့်ပင် ထိုသူ၏ ကျေးဇူးသည် များပြားလှပေပြီ။ ကော ပန ဝါဒေါ အတိက္ကန္တေ ဟူသည်မှာ ထိုထက်မက အလွန် ကောင်းမြတ်လှသော တရားဒေသနာ နည်းလမ်းနှင့် ပတ်သက်၍မူ ပြောဖွယ်ရာ မရှိတော့ပြီ (မရှိစင်းစင်းတည်း)၊ ပြောဆိုစရာ စကား အဆုံးသတ်သွားပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။

อพฺยากตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အဗျာကတသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ဤသို့ သံယုတ္တနိကာယ် အဋ္ဌကထာ ဖြစ်သော သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ၌

สฬายตนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သဠာယတနဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။