นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ထိုဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားမြတ်ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

สํยุตฺตนิกาเย

သံယုတ္တနိကာယ်၌

ขนฺธวคฺค-อฏฺฐกถา

ခန္ဓဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ

๑. ขนฺธสํยุตฺตํ

၁. ခန္ဓသံယုတ်

๑. นกุลปิตุวคฺโค

၁. နကုလပိတုဝဂ်

๑. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

၁. နကုလပိတုသုတ်အဖွင့်

๑. ขนฺธิยวคฺคสฺส [Pg.229] ปฐเม ภคฺเคสูติ เอวํนามเก ชนปเท. สุสุมารคิเรติ สุสุมารคิรนคเร. ตสฺมึ กิร มาปิยมาเน สุสุมาโร สทฺทมกาสิ, เตนสฺส ‘‘สุสุมารคิร’’นฺตฺเวว นามํ อกํสุ. เภสกฬาวเนติ เภสกฬาย นาม ยกฺขินิยา อธิวุตฺถตฺตา เอวํลทฺธนาเม วเน. ตเทว มิคคณสฺส อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ. ภควา ตสฺมึ ชนปเท ตํ นครํ นิสฺสาย ตสฺมึ วนสณฺเฑ วิหรติ. นกุลปิตาติ นกุลสฺส นาม ทารกสฺส ปิตา.

၁. ခန္ဓိယဝဂ်၏ ပထမသုတ် (နကုလပိတုသုတ်) ၌ 'ဘဂ္ဂေသု' ဟူသည်ကား ထိုအမည်ရှိသော ဇနပုဒ်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သုသုမာရဂိရေ' ဟူသည်ကား သုသုမာရဂိရမြို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုမြို့ကို တည်ဆောက်စဉ်အခါက မိကျောင်းတစ်ကောင်သည် အော်မြည်သံပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုမြို့ကို 'သုသုမာရဂိရ' (မိကျောင်းကုန်း) ဟူ၍ အမည်မှည့်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ 'ဘေသကဠာဝနေ' ဟူသည်ကား 'ဘေသကဠာ' အမည်ရှိသော ဘီလူးမ စောင့်ရှောက်စိုးအုပ်သောကြောင့် ထိုအမည်ရသော တောအုပ်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုတောအုပ်ကိုပင် သားငှက်အပေါင်းတို့ ဘေးမဲ့နေနိုင်ရန် ပေးလှူထားသောကြောင့် 'မိဂဒါယ' (ဘေးမဲ့တော) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဘဂ္ဂဇနပုဒ်၌ ထိုသုသုမာရဂိရမြို့ကို အမှီပြု၍ ထိုတောအုပ်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသည်။ 'နကုလပိတာ' ဟူသည်ကား 'နကုလ' အမည်ရှိသော ကလေးငယ်၏ အဖေ ဖြစ်သည်။

ชิณฺโณติ ชราชิณฺโณ. วุฑฺโฒติ วโยวุฑฺโฒ. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโก. อทฺธคโตติ ติยทฺธคโต. วโยอนุปฺปตฺโตติ เตสุ ตีสุ อทฺเธสุ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. อาตุรกาโยติ คิลานกาโย. อิทญฺหิ สรีรํ สุวณฺณวณฺณมฺปิ นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐน อาตุรํเยว นาม[Pg.230]. วิเสเสน ปนสฺส ชราตุรตา พฺยาธาตุรตา มรณาตุรตาติ ติสฺโส อาตุรตา โหนฺติ. ตาสุ กิญฺจาปิ เอโส มหลฺลกตฺตา ชราตุโรว, อภิณฺหโรคตาย ปนสฺส พฺยาธาตุรตา อิธ อธิปฺเปตา. อภิกฺขณาตงฺโกติ อภิณฺหโรโค นิรนฺตรโรโค. อนิจฺจทสฺสาวีติ ตาย อาตุรตาย อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อาคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต กทาจิเทว ทฏฺฐุํ ลภามิ, น สพฺพกาลนฺติ อตฺโถ. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒกานํ. เยสุ หิ ทิฏฺเฐสุ กุสลวเสน จิตฺตํ วฑฺฒติ, เต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถรา มโนภาวนียา นาม. อนุสาสตูติ ปุนปฺปุนํ สาสตุ. ปุริมญฺหิ วจนํ โอวาโท นาม, อปราปรํ อนุสาสนี นาม. โอติณฺเณ วา วตฺถุสฺมึ วจนํ โอวาโท นาม, อโนติณฺเณ ตนฺติวเสน วา ปเวณิวเสน วา วุตฺตํ อนุสาสนี นาม. อปิจ โอวาโทติ วา อนุสาสนีติ วา อตฺถโต เอกเมว, พฺยญฺชนมตฺตเมว นานํ.

‘ဇိဏ္ဏ’ ဟူသည်မှာ ဇရာဖြင့် အိုမင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝုဒ္ဓေါ’ ဟူသည်မှာ အရွယ်အားဖြင့် ကြီးရင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မဟလ္လကော’ ဟူသည်မှာ မွေးဖွားချိန်မှစ၍ သက်တမ်းရှည်ကြာသော သက်ကြီးရွယ်အို ဖြစ်သည်။ ‘အဒ္ဓဂတော’ ဟူသည်မှာ အရွယ်သုံးပါးဟူသော ခရီးလမ်း (အဓွန့်) သို့ ရောက်ရှိပြီးခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝယောအနုပ္ပတ္တော’ ဟူသည်မှာ ထိုအရွယ်သုံးပါးတို့အနက် နောက်ဆုံးအရွယ် (တတိယအရွယ်) သို့ ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အာတုရကာယော’ ဟူသည်မှာ မကျန်းမာသော ကိုယ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤခန္ဓာကိုယ်သည် ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်စေကာမူ အမြဲမပြတ် ယိုစီးကျတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် အနာရောဂါ စွဲကပ်ရသည်သာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ထိုခန္ဓာကိုယ်၌ ဇရာကြောင့်နာကျင်ခြင်း (ဇရာတုရတာ)၊ ရောဂါကြောင့်နာကျင်ခြင်း (ဗျာဓိတုရတာ)၊ သေခြင်းကြောင့်နာကျင်ခြင်း (မရဏတုရတာ) ဟု နာကျင်ခြင်း သုံးမျိုးရှိသည်။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ဤသူကြွယ်သည် အသက်ကြီးရင့်သဖြင့် ဇရာအနာ စွဲကပ်နေသည်မှာ မှန်သော်လည်း၊ မပြတ်စွဲကပ်သော ရောဂါဝေဒနာရှိခြင်းကြောင့် ဤနေရာ၌ ဗျာဓိကြောင့်ဖြစ်သော အနာကိုသာ အလိုရှိအပ်သည်။ ‘အဘိက္ခဏာတံကော’ ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် စွဲကပ်တတ်သော ရောဂါဝေဒနာ ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘အနိစ္စဒဿာဝီ’ ဟူသည်မှာ ထိုရောဂါဝေဒနာကြောင့် အလိုရှိတိုင်း အလိုရှိတိုင်း လာရောက်ဖူးမြော်ရန် မတတ်နိုင်သဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံမှသာ ဖူးမြင်ခွင့်ရပြီး အမြဲတစေ မဖူးမြင်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘မနောဘာဝနီယာနံ’ ဟူသည်မှာ စိတ်နှလုံးကို တိုးပွားစေတတ်သော (အရှင်မြတ်တို့) ကို ဆိုလိုသည်။ အကြင် အရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ အရှင်မောဂ္ဂလာန် စသော မဟာထေရ်မြတ်တို့ကို ဖူးမြင်ရသောအခါ ကုသိုလ်တရားအားဖြင့် စိတ်နှလုံး တိုးပွားလာတတ်သဖြင့် ထိုအရှင်မြတ်တို့ကို ‘မနောဘာဝနီယ’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ‘အနုသာသတု’ ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ဆုံးမတော်မူပါလော့ ဟူ၏။ ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုသော စကားသည် ‘ဩဝါဒ’ မည်၍၊ အထပ်ထပ် အဖန်ဖန် ဆုံးမသော စကားသည် ‘အနုသာသနီ’ မည်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အပြစ်ကျူးလွန်မိသောအခါ ဆုံးမသော စကားသည် ‘ဩဝါဒ’ မည်၍၊ အပြစ်မကျူးလွန်မီ ပါဠိတော်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရိုးရာအစဉ်အလာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သော စကားသည် ‘အနုသာသနီ’ မည်သည်။ ထို့ပြင် ဩဝါဒနှင့် အနုသာသနီ ဟူသော ဤစကားနှစ်လုံးသည် အနက်အားဖြင့် တူညီကြသော်လည်း အသုံးအနှုန်းမျှသာ ကွဲပြားခြင်း ဖြစ်သည်။

อาตุโร หายนฺติ อาตุโร หิ อยํ, สุวณฺณวณฺโณ ปิยงฺคุสาโมปิ สมาโน นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐน อาตุโรเยว. อณฺฑภูโตติ อณฺฑํ วิย ภูโต ทุพฺพโล. ยถา กุกฺกุฏณฺฑํ วา มยูรณฺฑํ วา เคณฺฑุกํ วิย คเหตฺวา ขิปนฺเตน วา ปหรนฺเตน วา น สกฺกา กีฬิตุํ, ตาวเทว ภิชฺชติ, เอวมยมฺปิ กาโย กณฺฏเกปิ ขาณุเกปิ ปกฺขลิตสฺส ภิชฺชตีติ อณฺฑํ วิย ภูโตติ อณฺฑภูโต. ปริโยนทฺโธติ สุขุเมน ฉวิมตฺเตน ปริโยนทฺโธ. อณฺฑญฺหิ สารตเจน ปริโยนทฺธํ, เตน ฑํสมกสาทโย นิลียิตฺวาปิ ฉวึ ฉินฺทิตฺวา ยูสํ ปคฺฆราเปตุํ น สกฺโกนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฉวึ ฉินฺทิตฺวา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺติ. เอวํ สุขุมาย ฉวิยา ปริโยนทฺโธ. กิมญฺญตฺร พาลฺยาติ พาลภาวโต อญฺญํ กิมตฺถิ? พาโลเยว อยนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อยํ กาโย เอวรูโป, ตสฺมา.

‘အာတုရော ဟာယံ’ ဟူသည်မှာ ‘အာတုရော ဟိ အယံ’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ (ဤကိုယ်ခန္ဓာသည်) ရွှေအဆင်းရှိသော်လည်းကောင်း၊ ချင်းရွေးစေ့ (သျှစ်ရှာသီး) ကဲ့သို့ ဖြူဝါသော အဆင်းရှိသော်လည်းကောင်း၊ အမြဲမပြတ် ယိုစီးကျတတ်သော သဘောကြောင့် အနာရောဂါရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ‘အဏ္ဍဘူတော’ ဟူသည်မှာ ဥ (ဥကဲ့သို့) အားနည်းပျော့ညံ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကြက်ဥကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဒေါင်းဥကိုသော်လည်းကောင်း ကစားစရာ ဖလီလုံးကဲ့သို့ ယူဆောင်၍ ပစ်ပေါက်ခြင်း၊ ပုတ်ခတ်ခြင်းဖြင့် ကစား၍ မရဘဲ ချက်ချင်း ကွဲအက်သွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ဆူးစူးမိလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ငုတ် တိုက်မိလျှင်သော်လည်းကောင်း ချော်လဲသည့်အခါ ပေါက်ကွဲနာကျင်လွယ်သောကြောင့် ဥနှင့်တူသောကြောင့် ‘အဏ္ဍဘူတ’ မည်သည်။ ‘ပရိယောနဒ္ဓေါ’ ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့ပါးလွှာသော အရေပါးမျှဖြင့် ဖုံးလွှမ်း (မြှေးရှက်) ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြက်ဥ သို့မဟုတ် ဒေါင်းဥသည် အပြင်ဘက်၌ အနှစ်သာရရှိသော အခွံဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသဖြင့် မှက်ခြင် စသည်တို့သည် ယင်း၏ အရေကို ဖောက်ဖျက်ကာ အရည်ယိုထွက်အောင် မလုပ်နိုင်ကြပေ။ ဤကိုယ်ခန္ဓာ၌မူကား အရေကို ဖောက်ခတ်ပြီး မှက်၊ ခြင် စသည်တို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိသမျှကို ပြုလုပ်နိုင်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သိမ်မွေ့သော အရေပါးဖြင့်သာ ဖုံးအုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ကိမညတြ ဗာလျာ’ ဟူသည်မှာ မိုက်မဲခြင်းမှတစ်ပါး အခြားအဘယ်အရာ ရှိသနည်း။ ဤသူသည် လူမိုက်စင်စစ် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တသ္မာ’ ဟူသည်မှာ ဤခန္ဓာကိုယ်သည် ဤသို့သော သဘောရှိသောကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

เตนุปสงฺกมีติ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา อนนฺตรํ ปริณายกรตนสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ราชปุริโส วิย, สทฺธมฺมจกฺกวตฺติสฺส ภควโต อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา, อนนฺตรํ ธมฺมเสนาปติสฺส อปจิตึ กาตุกาโม เยนายสฺมา สาริปุตฺโต, เตนุปสงฺกมิ. วิปฺปสนฺนานีติ สุฏฺฐุ ปสนฺนานิ. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. ปริสุทฺโธติ นิทฺโทโส. ปริโยทาโตติ [Pg.231] ตสฺเสว เววจนํ. นิรุปกฺกิเลสตาเยว หิ เอส ปริโยทาโตติ วุตฺโต, น เสตภาเวน. เอตสฺส จ ปริโยทาตตํ ทิสฺวาว อินฺทฺริยานํ วิปฺปสนฺนตํ อญฺญาสิ. นยคฺคาหปญฺญา กิเรสา เถรสฺส.

‘တေနုပသင်္ကမိ’ ဟူသည်မှာ စကြာဝတေးမင်းကြီးအား ခစားပြီးနောက် ချက်ချင်းပင် သားတော်ကြီးရတနာ (စစ်သူကြီးရတနာ) အား ခစားရန် သွားသော မင်းချင်းယောကျ်ားကဲ့သို့၊ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော စကြာရတနာကို လည်စေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြော်ခစားပြီးနောက် ချက်ချင်းပင် တရားစစ်သူကြီး ဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာအား အရိုအသေပြုလိုသဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာ သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝိပ္ပသန္နာနိ’ ဟူသည်မှာ အလွန် ကြည်လင်ကုန်၏ ဟူ၏။ ‘ဣန္ဒြိယာနိ’ ဟူသည်မှာ စိတ် (မနိန္ဒြေ) လျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော မျက်စိစသော ဣန္ဒြေတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ပရိသုဒ္ဓေါ’ ဟူသည်မှာ အပြစ်ကင်းစင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပရိယောဒါတော’ ဟူသည်မှာ ထို ‘ပရိသုဒ္ဓေါ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်စကား) သာ ဖြစ်သည်။ ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းစင်သောကြောင့်သာ ဤမျက်နှာအဆင်းကို ‘ဖြူစင်ကြည်လင်လှ၏’ ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အသားဖြူရုံမျှဖြင့် ‘ဖြူစင်၏’ ဟု ဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထိုမျက်နှာအဆင်း၏ ဖြူစင်ကြည်လင်မှုကို မြင်ရုံမျှဖြင့် ဣန္ဒြေတို့၏ ကြည်လင်မှုကို သိရှိတော်မူ၏။ ဤသို့သိရှိခြင်းသည် အရှင်မြတ်၏ အကြောင်းအရာကို နည်းယူ၍ သိတတ်သော ပညာ (နယဂ္ဂါဟပညာ) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။

กถญฺหิ โน สิยาติ เกน การเณน น ลทฺธา ภวิสฺสติ? ลทฺธาเยวาติ อตฺโถ. อิมินา กึ ทีเปติ? สตฺถุวิสฺสาสิกภาวํ. อยํ กิร สตฺถุ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปิติเปมํ, อุปาสิกา จสฺส มาติเปมํ ปฏิลภติ. อุโภปิ ‘‘มม ปุตฺโต’’ติ สตฺถารํ วทนฺติ. ภวนฺตรคโต หิ เนสํ สิเนโห. สา กิร อุปาสิกา ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส มาตาว, โส จ, คหปติ, ปิตาว อโหสิ. ปุน ปญฺจ ชาติสตานิ อุปาสิกา มหามาตา, อุปาสโก มหาปิตา, ตถา จูฬามาตา จูฬปิตาติ. เอวํ สตฺถา ทิยฑฺฒอตฺตภาวสหสฺสํ เตสํเยว หตฺเถ วฑฺฒิโต. เตเนว เต ยํ เนว ปุตฺตสฺส, น ปิตุ สนฺติเก กเถตุํ สกฺกา, ตํ สตฺถุ สนฺติเก นิสินฺนา กเถนฺติ. อิมินาเยว จ การเณน ภควา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ วิสฺสาสิกานํ ยทิทํ นกุลปิตา คหปติ, ยทิทํ นกุลมาตา คหปตานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๕๗) เต เอตทคฺเค ฐเปสิ. อิติ โส อิมํ วิสฺสาสิกภาวํ ปกาเสนฺโต กถญฺหิ โน สิยาติ อาห. อมเตน อภิสิตฺโตติ นสฺสิธ อญฺญํ กิญฺจิ ฌานํ วา วิปสฺสนา วา มคฺโค วา ผลํ วา ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ ทฏฺฐพฺโพ, มธุรธมฺมเทสนาเยว ปน ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ เวทิตพฺโพ. ทูรโตปีติ ติโรรฏฺฐาปิ ติโรชนปทาปิ.

‘ကထဉှိ နော သိယာ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မရဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ ရရှိပြီးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်း။ မြတ်စွာဘုရားအား မိမိတို့ အကျွမ်းတဝင်ရှိသော အဖြစ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသူကြွယ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရသည့် အချိန်မှစ၍ ဖခင်ကဲ့သို့ ချစ်ခြင်း မေတ္တာကို ရရှိပြီး၊ သူ၏ဇနီး ဥပါသိကာမသည်လည်း မိခင်ကဲ့သို့ ချစ်ခြင်း မေတ္တာကို ရရှိလေသည်။ သူတို့နှစ်ဦးစလုံးသည် မြတ်စွာဘုရားကို 'ငါတို့၏သား' ဟု ပြောဆိုကြသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုသူတို့၏ ချစ်ခြင်းမေတ္တာသည် ဘဝခြားခဲ့သော်လည်း ပါလာခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုဥပါသိကာမသည် ဘဝငါးရာတိုင်တိုင် မြတ်စွာဘုရား၏ မိခင် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၍ ထိုသူကြွယ်သည်လည်း ဖခင် ဖြစ်ခဲ့ဖူးသတတ်။ ထို့ပြင် အခြားသော ဘဝငါးရာတို့၌ ထိုဥပါသိကာမသည် မိဘကြီး (မတ်၊ မရီး)၊ ထိုသူကြွယ်သည် ဘကြီး (ဦးကြီး)၊ ထိုနည်းတူစွာ မိထွေး、 ဘထွေး ဖြစ်ခဲ့ဖူးသတတ်။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဘဝပေါင်း တစ်ထောင့်ငါးရာ ပတ်လုံး ထိုဇနီးမောင်နှံနှစ်ဦးတို့၏ လက်ဝယ်၌ ကြီးပြင်းခဲ့ရသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုသူတို့သည် သားဖြစ်သူထံ၌သော်လည်းကောင်း၊ အဖေဖြစ်သူထံ၌သော်လည်းကောင်း မပြောဝံ့သောစကားကိုပင် မြတ်စွာဘုရားထံ၌ ထိုင်နေရင်း ပြောဆိုနိုင်ကြကုန်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား၏ တပည့်ဒါယကာတို့တွင် အကျွမ်းတဝင် အရှိဆုံးသူတို့၌ နကုလပိတုသူကြွယ်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ ဒါယိကာမတို့တွင် နကုလမာတာ သူကြွယ်မသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏' ဟု ထိုနှစ်ဦးအား ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုသူကြွယ်သည် မိမိ၏ အကျွမ်းတဝင်ရှိသော အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် 'ကထဉှိ နော သိယာ' (အဘယ်သို့လျှင် မရရှိဘဲ ရှိပါအံ့နည်း) ဟု လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ‘အမတေန အဘိသိတ္တော’ ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ် သို့မဟုတ် ဖိုလ်ကို ‘အမတာဘိသေက’ (အမြိုက်ရည် ပက်ဖြန်းခြင်း) ဟု မမှတ်ယူအပ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ချိုမြိန်လှသော တရားဒေသနာတော်ကိုသာလျှင် ‘အမတာဘိသေက’ ဟု သိရှိအပ်သည်။ ‘ဒူရတောပိ’ (ဝေးလံသောအရပ်မှလည်း) ဟူသည်မှာ အခြားသော တိုင်းပြည် သို့မဟုတ် အခြားသော ဇနပုဒ်များမှလည်းဟု ဆိုလိုသည်။

อสฺสุตวา ปุถุชฺชโนติ อิทํ วุตฺตตฺถเมว. อริยานํ อทสฺสาวีติอาทีสุ อริยาติ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียโต พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ วุจฺจนฺติ. พุทฺธา เอว วา อิธ อริยา. ยถาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อริโย’’ติ วุจฺจตีติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘). สปฺปุริสานนฺติ เอตฺถ ปน ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ สปฺปุริสาติ เวทิตพฺพา. เต หิ โลกุตฺตรคุณโยเคน โสภนา ปุริสาติ สปฺปุริสา. สพฺเพว วา เอเต ทฺเวธาปิ วุตฺตา. พุทฺธาปิ หิ อริยา จ สปฺปุริสา จ, ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธสาวกาปิ. ยถาห –

‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’ ဟူသော စကားရပ်သည် ရှေး၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘အရိယာနံ အဒဿာဝီ’ စသော ပုဒ်တို့၌ ‘အရိယာ’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့၌ မဖြစ်စေဘဲ အကျိုးရှိရာ၌သာ ဖြစ်စေတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့က ဆည်းကပ်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားများ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား အရိယာများကို ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားတို့ကိုသာ ‘အရိယာ’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်မှာ - ‘ရဟန်းတို့၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော လောက၌ တထာဂတ မြတ်စွာဘုရားကိုသာ အရိယာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘သပ္ပုရိသာနံ’ ဟူသော ပုဒ်၌မူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား အရိယာများကို ‘သပ္ပုရိသ’ (သူတော်ကောင်း) ဟု သိမှတ်အပ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုအရှင်မြတ်တို့သည် လောကုတ္တရာဂုဏ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော ယောကျ်ားမြတ်များ ဖြစ်ကြသဖြင့် ‘သပ္ပုရိသ’ မည်ကြသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုသူအားလုံးတို့ကိုပင် (အရိယာနှင့် သပ္ပုရိသဟူ၍) နှစ်မျိုးစလုံး ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားများသည်လည်း ‘အရိယာ’ လည်း မည်၏၊ ‘သပ္ပုရိသ’ လည်း မည်၏။ ထို့အတူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သားတို့သည်လည်း အရိယာလည်းမည်၏၊ သပ္ပုရိသလည်း မည်၏။ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်မှာ -

‘‘โย [Pg.232] เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร,กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ;

ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ,ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺตี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๘);

အကြင်ပညာရှိသည် စင်စစ် ရှေးကပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို သိတတ်၏၊ ပြုဖူးသောကျေးဇူးကို တုံ့ပြန်တတ်၏၊ မိတ်ဆွေကောင်း ရှိ၏၊ မြဲမြံစွာ ဆည်းကပ်ကြည်ညိုတတ်၏၊ ဒုက္ခရောက်နေသူ၏ ကိစ္စကို ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ပေးတတ်၏။ ထိုသို့သော သဘောရှိသူကို သူတော်ကောင်းဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။

‘‘กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหตี’’ติ เอตฺตาวตา หิ พุทฺธสาวโก วุตฺโต, กตญฺญุตาทีหิ ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธาติ. อิทานิ โย เตสํ อริยานํ อทสฺสนสีโล, น จ ทสฺสเน สาธุการี, โส ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ. โส จ จกฺขุนา อทสฺสาวี, ญาเณน อทสฺสาวีติ ทุวิโธ. เตสุ ญาเณน อทสฺสาวี อิธ อธิปฺเปโต. มํสจกฺขุนา หิ ทิพฺพจกฺขุนา วา อริยา ทิฏฺฐาปิ อทิฏฺฐาว โหนฺติ เตสํ จกฺขูนํ วณฺณมตฺตคฺคหณโต น อริยภาวโคจรโต. โสณสิงฺคาลาทโยปิ จกฺขุนา อริเย ปสฺสนฺติ, น เจเต อริยานํ ทสฺสาวิโน นาม.

"မိတ်ဆွေကောင်းရှိ၍ မြဲမြံစွာ ဆည်းကပ်ကြည်ညိုတတ်၏" ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ဘုရားတပည့် (သာဝက) ကို ဆိုလိုသည်။ "ကျေးဇူးသိတတ်ခြင်း" စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့ကို ဆိုလိုသည်ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မှတ်သားအပ်၏။ ယခုအခါ၌မူ ထိုအရိယာတို့ကို ဖူးမြော်လေ့မရှိသူ၊ ဖူးမြော်ရာ၌လည်း ကောင်းစွာ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း မရှိသူကို "အရိယာတို့ကို မဖူးမြော်ဖူးသူ" (အရိယာနံ အဒဿာဝီ) ဟု သိအပ်၏။ ထိုသူသည်လည်း မျက်စိဖြင့် မဖူးမြော်ဖူးသူ၊ ဉာဏ်ဖြင့် မဖူးမြော်ဖူးသူဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဉာဏ်ဖြင့် မဖူးမြော်ဖူးသူကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် မံသစက္ခုဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ဖြစ်စေ အရိယာတို့ကို ဖူးမြော်ရသော်လည်း မဖူးမြော်သည်သာ မည်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမျက်စိတို့သည် အဆင်းမျှကိုသာ အာရုံပြုနိုင်ပြီး အရိယာဖြစ်ကြောင်း တရား (မဂ်ဖိုလ်) ကို အာရုံမပြုနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အိမ်ခွေး၊ မြေခွေး စသည်တို့သည်လည်း မျက်စိဖြင့် အရိယာတို့ကို မြင်ကြသော်လည်း ထိုတိရစ္ဆာန်တို့ကို အရိယာတို့ကို ဖူးမြော်သူဟူ၍ မခေါ်ဆိုနိုင်ပေ။

ตตฺริทํ วตฺถุ – จิตฺตลปพฺพตวาสิโน กิร ขีณาสวตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก วุฑฺฒปพฺพชิโต เอกทิวสํ เถเรน สทฺธึ ปิณฺฑาย จริตฺวา, เถรสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, ปิฏฺฐิโต อาคจฺฉนฺโต เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อริยา นาม, ภนฺเต, กีทิสา’’ติ? เถโร อาห – ‘‘อิเธกจฺโจ มหลฺลโก อริยานํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา สหจรนฺโตปิ เนว อริเย ชานาติ, เอวํ ทุชฺชานาวุโส, อริยา’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โส เนว อญฺญาสิ. ตสฺมา น จกฺขุนา ทสฺสนํ ทสฺสนํ, ญาเณน ทสฺสนเมว ทสฺสนํ. ยถาห – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน? โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสติ. โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗). ตสฺมา จกฺขุนา ปสฺสนฺโตปิ ญาเณน อริเยหิ ทิฏฺฐํ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อปสฺสนฺโต, อริยาธิคตญฺจ ธมฺมํ อนธิคจฺฉนฺโต อริยกรธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ.

ဉာဏ်ဖြင့်ဖူးမြော်ခြင်းသာ အဖူးမြော်စစ်ဖြစ်ကြောင်း ဤဝတ္ထုသာဓက ရှိ၏။ ကြားသိရသည်မှာ စိတ္တလတောင်၌ သီတင်းသုံးသော ရဟန္တာမထေရ်မြတ်၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ရဟန်းကြီးတစ်ပါးသည် တစ်နေ့သ၌ မထေရ်မြတ်နှင့်အတူ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီးနောက် မထေရ်မြတ်၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို ကိုင်ဆောင်ကာ နောက်မှ လိုက်ပါလာစဉ် မထေရ်မြတ်အား "အရှင်ဘုရား၊ အရိယာတို့မည်သည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်လေသည်။ မထေရ်မြတ်က "ငါ့ရှင် ရဟန်းကြီး... ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းကြီးသည် အရိယာတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို ကိုင်ဆောင်၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုလျက် အတူတူ သွားလာနေသော်လည်း အရိယာတို့ကို မသိနိုင်ပေ၊ ငါ့ရှင်... အရိယာတို့သည် ဤသို့ သိနိုင်ခဲကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ မိန့်ကြားသော်လည်း ထိုရဟန်းကြီးသည် မိမိကိုယ်ကို ဆိုလိုမှန်း မသိရှာပေ။ ထို့ကြောင့် မျက်စိဖြင့် ဖူးမြော်ခြင်းသည် အဖူးမြော်စစ်မဟုတ်၊ ဉာဏ်ဖြင့် ဖူးမြော်ခြင်းသာလျှင် အဖူးမြော်စစ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဝက္ကလိ... သင်သည် ငါ၏ အပုပ်ကောင် ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို မြင်နေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ဝက္ကလိ... အကြင်သူသည် တရား (သစ္စာလေးပါး) ကို မြင်၏၊ ထိုသူသည် ငါဘုရားကို မြင်၏။ အကြင်သူသည် ငါဘုရားကို မြင်၏၊ ထိုသူသည် တရားကို မြင်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မျက်စိဖြင့် ဖူးမြော်နေသော်လည်း ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် အရိယာတို့ မြင်တော်မူအပ်သော အနိစ္စစသော လက္ခဏာတို့ကို မမြင်သူ၊ အရိယာတို့ ရရှိအပ်သော တရားကို မရရှိသူသည် အရိယာအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားများနှင့် အရိယာအဖြစ်ကို မမြင်ရခြင်းကြောင့် "အရိယာတို့ကို မဖူးမြော်ဖူးသူ" ဟု သိအပ်၏။

อริยธมฺมสฺส อโกวิโทติ, สติปฏฺฐานาทิเภเท อริยธมฺเม อกุสโล. อริยธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถ ปน –

"အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ" (အရိယာတို့၏တရား၌ မလိမ္မာသူ) ဟူသည်မှာ သတိပဋ္ဌာန်စသည် အပြားရှိသော အရိယာတို့၏ တရား၌ မလိမ္မာခြင်း ဖြစ်သည်။ "အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော" (အရိယာတို့၏တရား၌ မဆုံးမအပ်သူ) ဟူသော ဤပုဒ်၌မူ -

‘‘ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

อภาวโต ตสฺส อยํ, อวินีโตติ วุจฺจติ’’.

"ဝိနည်း (ဆုံးမခြင်း) မည်သည် သံဝရဝိနည်းနှင့် ပဟာနဝိနည်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင် တစ်မျိုးစီသည် ငါးပါးစီ ပြားပြန်၏။ ထိုဆယ်ပါးသော ဝိနည်းတရား မရှိခြင်းကြောင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'အဝိနီတ' (မဆုံးမအပ်သူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။"

อยญฺหิ [Pg.233] สํวรวินโย ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธปิ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร สติสํวโร ญาณสํวโร ขนฺติสํวโร วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

အကျယ်ချဲ့ရသော် ဤဝိနည်းသည် သံဝရဝိနည်းနှင့် ပဟာနဝိနည်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိပြီး ထိုနှစ်မျိုးသော ဝိနည်းတို့တွင် တစ်မျိုးစီသည် ငါးပါးစီ ပြားပြန်၏။ သံဝရဝိနည်းသည်လည်း သီလသံဝရ၊ သတိသံဝရ၊ ဉာဏသံဝရ၊ ခန္တိသံဝရ၊ ဝီရိယသံဝရဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။ ပဟာနဝိနည်းသည်လည်း တဒင်္ဂပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာန်၊ နိဿရဏပဟာန်ဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ สีลสํวโร. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อยํ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) สติสํวโร.

ထိုဝိနည်းများတွင် "ဤပါတိမောက္ခသံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံ၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပြဆိုအပ်သော သံဝရသည် "သီလသံဝရ" မည်၏။ "စက္ခုန္ဒြေကို စောင့်ရှောက်၏၊ စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပြဆိုအပ်သော သံဝရသည် "သတိသံဝရ" မည်၏။

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑;

จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส.๔) –

"အဇိတ... လောက၌ (ယိုစီးကုန်သော) ကိလေသာတဏှာ အယဉ်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုအယဉ်တို့ကို တားမြစ်ပိတ်ဆို့တတ်သောတရားကား သတိတရားသာလျှင် ဖြစ်၏။ ကိလေသာအယဉ်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်းကို ငါဘုရား ဟောတော်မူအံ့။ ထိုအယဉ်တို့ကို မဂ်ပညာဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်ကုန်၏" ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူအပ်၏။

อยํ ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ วีริยสํวโร. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต ‘‘สํวโร’’ วินยนโต ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

ဤသံဝရသည် "ဉာဏသံဝရ" မည်၏။ "အချမ်း၊ အပူကို သည်းခံနိုင်၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပြဆိုအပ်သော သံဝရသည် "ခန္တိသံဝရ" မည်၏။ "ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို လက်ခံမထားဘဲ ဖယ်ရှားပစ်၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပြဆိုအပ်သော သံဝရသည် "ဝီရိယသံဝရ" မည်၏။ ဤသံဝရအားလုံးသည် မိမိတို့ စောင့်စည်းပိတ်ဆို့အပ်သော၊ ဆုံးမအပ်သော ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်းကြောင့် "သံဝရ" ဟုလည်းကောင်း၊ ဆုံးမဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့် "ဝိနယ (ဝိနည်း)" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ သံဝရဝိနည်းသည် ငါးပါးအပြားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသည်ဟု သိအပ်၏။

ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ปฏิปกฺขภาวโต ทีปาโลเกเนว ตมสฺส, เตน เตน วิปสฺสนาญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย อภิรติสญฺญาย[Pg.234], มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกามตาย. อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

ထို့ပြင် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်တတ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်စသည်တို့၌ ဆီမီးရောင်ကြောင့် အမိုက်မှောင် ကင်းစင်သွားသကဲ့သို့ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုထိုဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ထိုထိုအကျိုးမဲ့ဖြစ်စေတတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖယ်ရှားပယ်ဖျက်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ထိုပယ်ခြင်းဟူသည်မှာ - နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သောဉာဏ်ဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ အကြောင်းတရားကို သိမ်းဆည်းသောဉာဏ် (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်) ဖြင့် အဟေတုကဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ခြင်း၊ ထိုဉာဏ်၏ နောက်အပိုင်း၌ဖြစ်သော ယုံမှားမှုကို လွန်မြောက်စေတတ်သောဉာဏ် (ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်) ဖြင့် သုံးပါးသော ကာလတို့၌ ယုံမှားတွေးတောခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ခန္ဓာငါးပါးကို အုပ်စုဖွဲ့၍ သုံးသပ်သောဉာဏ် (ကလာပသမ္မသနဉာဏ်) ဖြင့် 'ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ' ဟု စွဲလမ်းခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ မဂ်ဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို ပိုင်းခြားမှတ်သားတတ်သောဉာဏ် (မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနဉာဏ်) ဖြင့် မဂ်မဟုတ်သည်၌ မဂ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းကို ရှုသောဉာဏ် (ဥဒယဒဿန) ဖြင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းကို ရှုသောဉာဏ် (ဝယဒဿန) ဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ဘေးရှိသည်ဟု ရှုသောဉာဏ် (ဘယဒဿန) ဖြင့် ဘေးရှိသော ခန္ဓာငါးပါး၌ ဘေးမရှိ (အဘယ) ဟု မှားယွင်းစွာ မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ အပြစ်ကို ရှုသောဉာဏ် (အာဒီနဝဒဿန) ဖြင့် သာယာဖွယ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ငြီးငွေ့သောဉာဏ် (နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ) ဖြင့် မွေ့လျော်သော မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ အလွတ်လိုလားသောဉာဏ် (မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်) ဖြင့် မလွတ်လိုသော သဘောကို ပယ်ခြင်း၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် (ဥပေက္ခာဉာဏ်) ဖြင့် လျစ်လျူမရှုခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ အနုလောမဉာဏ်ဖြင့် သစ္စာတရားနှင့် နိဗ္ဗာန်တို့အား ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သဘောကို ပယ်ခြင်း၊ ဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရနိမိတ်ကို စွဲလမ်းခြင်းကို ပယ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ထိုထိုဉာဏ်ဖြင့် ဆိုင်ရာအကုသိုလ်တို့ကို ပယ်ခြင်းသည် 'တဒင်္ဂပဟာန်' မည်၏။

ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรเนว อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส, เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา นเยน (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคณสฺส อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, เอตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม.

တစ်ဖန် ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိဟူသော သမာဓိဖြင့် (ကိလေသာတို့၏) ဖြစ်ပေါ်ပြန့်ပွားခြင်းကို တားမြစ်သောအားဖြင့် ရေပြင်၌ မှော်ကို အိုးဖြင့် ခေါက်၍ ဖယ်ရှားသကဲ့သို့ ထိုထိုနီဝရဏတရားစသည်တို့ကို ပယ်ရှားခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤပယ်ခြင်းသည် "ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်" မည်၏။ အရိယာမဂ်လေးပါးကို ပွားများအပ်သောကြောင့် ထိုထိုမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ "ဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော သမုဒယသစ္စာအဖို့၌ ဖြစ်သော ကိလေသာအပေါင်းကို နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်နိုင်အောင် လုံးဝ အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤပယ်ခြင်းသည် "သမုစ္ဆေဒပဟာန်" မည်၏။ ဖိုလ်ခဏ၌ ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤငြိမ်းအေးသွားခြင်းသည် "ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာန်" မည်၏။

ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

အလုံးစုံသော ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားတို့မှ လွတ်ကင်းသောကြောင့် သင်္ခါရတရား အားလုံး ကင်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည် ရှိ၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် "နိဿရဏပဟာန်" မည်၏။ ဤပယ်ခြင်းအားလုံးသည် စွန့်လွှတ်ခြင်း အနက်ကြောင့် "ပဟာန" မည်၍၊ အကြွင်းမဲ့ ဖျက်ဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့် "ဝိနယ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို "ပဟာနဝိနည်း" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုပယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုဝိနည်းများ ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်လည်း ဤပယ်ခြင်းကို "ပဟာနဝိနည်း" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပဟာနဝိနည်းသည်လည်း ငါးပါးအပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသည်ဟု သိအပ်၏။

เอวมยํ สงฺเขปโต ทุวิโธ, เภทโต จ ทสวิโธ วินโย ภินฺนสํวรตฺตา ปหาตพฺพสฺส จ อปฺปหีนตฺตา ยสฺมา เอตสฺส อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส นตฺถิ, ตสฺมา อภาวโต ตสฺส อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจตีติ. เอส นโย สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถาปิ. นินฺนานากรณญฺหิ เอตํ อตฺถโต. ยถาห –

ဤသို့လျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် နှစ်ပါး၊ အပြားအားဖြင့် ဆယ်ပါးရှိသော ဤဝိနည်းသည် ပျက်စီးသော သံဝရရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပယ်အပ်သော ကိလေသာတရားကို မပယ်ရသေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာဂမသုတ၊ အဓိဂမသုတ ကင်းသော ဤပုထုဇဉ်အား မရှိပေ။ ထိုသို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဤပုထုဇဉ်ကို 'အဝိနီတ' (မဆုံးမအပ်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော' ဟူသော ဤနောက်ဝါကျ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဤပုဒ်နှစ်ခုစလုံးသည် ထူးခြားမှု မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း—

‘‘เยว เต อริยา, เตว เต สปฺปุริสา. เยว เต สปฺปุริสา, เตว เต อริยา. โย เอว โส อริยานํ ธมฺโม, โส เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม. โย เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม, โส เอว โส อริยานํ ธมฺโม. เยว เต อริยวินยา, เตว เต สปฺปุริสวินยา. เยว เต สปฺปุริสวินยา[Pg.235], เตว เต อริยวินยา. อริเยติ วา สปฺปุริเสติ วา, อริยธมฺเมติ วา สปฺปุริสธมฺเมติ วา, อริยวินเยติ วา สปฺปุริสวินเยติ วา เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

"အကြင်အရိယာတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုအရိယာတို့သည်သာလျှင် သူတော်ကောင်း (သပ္ပုရိသ) မည်ကုန်၏။ အကြင်သူတော်ကောင်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည်သာလျှင် အရိယာမည်ကုန်၏။ အကြင်တရားသည် အရိယာတို့၏ တရားဖြစ်၏၊ ထိုတရားသည်သာလျှင် သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားဖြစ်၏။ အကြင်တရားသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားဖြစ်၏၊ ထိုတရားသည်သာလျှင် အရိယာတို့၏ တရားဖြစ်၏။ အကြင်ဝိနည်းသည် အရိယာတို့၏ ဝိနည်းဖြစ်၏၊ ထိုဝိနည်းသည်သာလျှင် သူတော်ကောင်းတို့၏ ဝိနည်းဖြစ်၏။ အကြင်ဝိနည်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ ဝိနည်းဖြစ်၏၊ ထိုဝိနည်းသည်သာလျှင် အရိယာတို့၏ ဝိနည်းဖြစ်၏။ 'အရိယာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သပ္ပုရိသ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အရိယဓမ္မ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သပ္ပုရိသဓမ္မ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အရိယဝိနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သပ္ပုရိသဝိနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုသော်လည်း ဤတရားတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် တစ်ခုတည်းသာ ရှိ၍ ထပ်တူထပ်မျှ တူညီကြကုန်၏၊ ထိုသဘောချင်းတူ၍ တစ်ပါးမဟုတ် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, ‘‘ยํ รูปํ, โส อหํ, โย อหํ, ตํ รูป’’นฺติ รูปญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ. โย วณฺโณ, สา อจฺจีติ อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ, เอวเมว อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… อทฺวยํ สมนุปสฺสตีติ เอวํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ วิย ตํ รูปวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ วิย อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา กรณฺฑเก มณึ วิย ตํ อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ. ปริยุฏฺฐฏฺฐายีติ ปริยุฏฺฐานากาเรน อภิภวนากาเรน ฐิโต, ‘‘อหํ รูปํ, มม รูป’’นฺติ เอวํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหนโก นาม โหตีติ อตฺโถ. ตสฺส ตํ รูปนฺติ ตสฺส ตํ เอวํ คหิตํ รูปํ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย.

'ရုပ်ကို ကိုယ် (အတ္တ) အားဖြင့် ရှု၏' ဟူသည်ကား— ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် ရုပ်ကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု အဖန်တလဲလဲ ရှု၏။ "အကြင်ရုပ်သည် ရှိ၏၊ ထိုရုပ်သည် ငါပင်တည်း၊ အကြင်ငါသည် ရှိ၏၊ ထိုငါသည် ရုပ်ပင်တည်း" ဟု ရုပ်နှင့်ကိုယ်ကို ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ တစ်ခုတည်းပြု၍ ရှု၏။ ဥပမာအားဖြင့် တောက်လောင်နေသော ဆီမီး၏ မီးလျှံသည် အဆင်းသာ ဖြစ်၏၊ အဆင်းသည် မီးလျှံသာ ဖြစ်၏ ဟု မီးလျှံနှင့် အဆင်းကို ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ တစ်ခုတည်းပြု၍ ရှုသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် အချို့သောသူသည် ရုပ်ကို ကိုယ် (အတ္တ) အားဖြင့် ရှု၏ ...ပ... ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ တစ်ခုတည်းပြု၍ ရှု၏။ ဤသို့ဖြင့် ရုပ်ကို 'ကိုယ် (အတ္တ)' ဟု မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအမြင်ဖြင့် ရှု၏။ 'ရုပ်ရှိသော ကိုယ် (အတ္တ)' ဟု ရှုသည်ဟူသည်ကား— နာမ်တရားကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ယူ၍ အရိပ်နှင့်ပြည့်စုံသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ ရုပ်ရှိသော ထိုကိုယ်ကို ရှု၏။ 'ကိုယ်၌ ရုပ်ရှိ၏' ဟု ရှုသည်ဟူသည်ကား— နာမ်တရားကိုသာ ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ယူ၍ ပန်းပွင့်၌ အနံ့တည်သကဲ့သို့ မိမိ (အတ္တ) ၌ ရုပ်ရှိသည်ဟု ရှု၏။ 'ရုပ်၌ ကိုယ်ရှိ၏' ဟု ရှုသည်ဟူသည်ကား— နာမ်တရားကိုသာ ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ယူ၍ ကြုတ်၌ ပတ္တမြားတည်သကဲ့သို့ ရုပ်၌ ထိုကိုယ် တည်ရှိသည်ဟု ရှု၏။ 'ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ' ဟူသည်ကား— လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်သူ၊ "ငါသည် ရုပ်ဖြစ်၏၊ ရုပ်သည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မျိုချကာ စွဲမြဲစွာ ယူတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ 'တဿ တံ ရူပံ' ဟူသည်ကား ထိုပုထုဇဉ်၏ ဤသို့ ယူအပ်သော ရုပ်ကို ဆိုသည်။ ဝေဒနာ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။

ตตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ สุทฺธรูปเมว อตฺตาติ กถิตํ. ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ อตฺตโต…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ อรูปํ อตฺตาติ กถิตํ. ‘‘เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตาน’’นฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ อิเมสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา, อวเสเสสุ สสฺสตทิฏฺฐีติ เอวเมตฺถ ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย โหนฺติ, ตา สพฺพาปิ มคฺคาวรณา, น สคฺคาวรณา, ปฐมมคฺควชฺฌาติ เวทิตพฺพา.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'ရုပ်ကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ရှု၏' ဟူသော ပထမအချက်၌ ရုပ်သက်သက်ကိုသာ ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ရုပ်ရှိသော ကိုယ် (အတ္တ)'၊ 'ကိုယ်၌ ရုပ်ရှိ၏'၊ 'ရုပ်၌ ကိုယ်ရှိ၏' ဟူသော အချက်သုံးပါးနှင့် 'ဝေဒနာကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု...ပ... သညာ... သင်္ခါရ... ဝိညာဉ်ကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ရှု၏' ဟူသော ဤခုနစ်ပါးသော နေရာတို့၌ နာမ်တရားကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ဝေဒနာရှိသော ကိုယ် (အတ္တ)'၊ 'ကိုယ်၌ ဝေဒနာရှိ၏'၊ 'ဝေဒနာ၌ ကိုယ်ရှိ၏' ဟူသော နည်းဖြင့် ကျန်သော နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့၌ သုံးပါးစီအားဖြင့် တဆဲ့နှစ်ပါးသော နေရာတို့၌ ရုပ်နာမ်အရောကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုနှစ်ဆယ်သော နေရာတို့အနက် 'ရုပ်ကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ရှု၏၊ ဝေဒနာ... သညာ... သင်္ခါရ... ဝိညာဉ်ကို ကိုယ် (အတ္တ) ဟု ရှု၏' ဟူသော ဤငါးပါးသော နေရာတို့၌ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူ၍၊ ကြွင်းသော တဆဲ့ငါးပါးသော နေရာတို့၌ သဿတဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ တဆဲ့ငါးပါးသော ဘဝဒိဋ္ဌိ (သဿတဒိဋ္ဌိ) နှင့် ငါးပါးသော ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ (ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဒိဋ္ဌိအားလုံးတို့သည် မဂ်ကို တားမြစ်တတ်ကုန်၏၊ နတ်ရွာလားခြင်းကိုမူ တားမြစ်တတ်သည် မဟုတ်ကုန်။ ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့်သာ ပယ်သတ်အပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

เอวํ [Pg.236] โข, คหปติ, อาตุรกาโย เจว โหติ อาตุรจิตฺโต จาติ กาโย นาม พุทฺธานมฺปิ อาตุโรเยว. จิตฺตํ ปน ราคโทสโมหานุคตํ อาตุรํ นาม, ตํ อิธ ทสฺสิตํ. โน จ อาตุรจิตฺโตติ อิธ นิกฺกิเลสตาย จิตฺตสฺส อนาตุรภาโว ทสฺสิโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต โลกิยมหาชโน อาตุรกาโย เจว อาตุรจิตฺโต จาติ ทสฺสิโต, ขีณาสวา อาตุรกายา อนาตุรจิตฺตา, สตฺต เสขา เนว อาตุรจิตฺตา, น อนาตุรจิตฺตาติ เวทิตพฺพา. ภชมานา ปน อนาตุรจิตฺตตํเยว ภชนฺตีติ. ปฐมํ.

"သူကြွယ်... ဤသို့လျှင် ကျင်နာသောကိုယ်လည်း ရှိ၏၊ ကျင်နာသောစိတ်လည်း ရှိ၏" ဟူသော စကားရပ်၌ ကိုယ် (ရုပ်ကာယ) မည်သည် မြတ်စွာဘုရားတို့အားလည်း နာကျင်တတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ စိတ်သည်ကား ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့သို့ အစဉ်လိုက်သော် 'ကျင်နာသောစိတ်' မည်၏၊ ထိုစိတ်ကို ဤသုတ်၌ ပြတော်မူ၏။ "ကျင်နာသောစိတ် မရှိ" ဟူသော ဝါရ၌ ကိလေသာ ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် စိတ်၏ မကျင်နာသော အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ လောကီသား လူအပေါင်းသည် ကျင်နာသောကိုယ်နှင့် ကျင်နာသောစိတ် ရှိသူများ ဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူ၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကျင်နာသောကိုယ် ရှိသော်လည်း မကျင်နာသောစိတ် ရှိကုန်၏။ ခုနစ်ဦးသော သေခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကျင်နာသောစိတ် ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ မကျင်နာသောစိတ် ရှိသည်လည်း မဟုတ်ဟု သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် (ကိလေသာအင်အားနည်းပါးသဖြင့်) မကျင်နာသောစိတ် ရှိသောအဖြစ်သို့သာ ညွှတ်ကိုင်းဝင်ရောက်ကြကုန်၏။ ပထမသုတ် (ပြီး၏)။

๒. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

၂. ဒေဝဒဟသုတ် အဖွင့်

๒. ทุติเย เทวทหนฺติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน, เตสํ มงฺคลทโห, สยํชาโต วา โส ทโหติ, ตสฺมา ‘‘เทวทโห’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อวิทูเร นิคโม เทวทหนฺตฺเวว นปุํสกลิงฺควเสน สงฺขํ คโต. ปจฺฉาภูมคมิกาติ ปจฺฉาภูมํ อปรทิสายํ นิวิฏฺฐํ ชนปทํ คนฺตุกามา. นิวาสนฺติ เตมาสํ วสฺสาวาสํ. อปโลกิโตติ อาปุจฺฉิโต. อปโลเกถาติ อาปุจฺฉถ. กสฺมา เถรํ อาปุจฺฉาเปติ? เต สภาเร กาตุกามตาย. โย หิ เอกวิหาเร วสนฺโตปิ สนฺติกํ น คจฺฉติ ปกฺกมนฺโต อนาปุจฺฉา ปกฺกมติ, อยํ นิพฺภาโร นาม. โย เอกวิหาเร วสนฺโตปิ อาคนฺตฺวา ปสฺสติ, ปกฺกมนฺโต อาปุจฺฉติ, อยํ สภาโร นาม. อิเมปิ ภิกฺขู ภควา ‘‘เอวมิเม สีลาทีหิ วฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติ สภาเร กาตุกาโม อาปุจฺฉาเปติ.

၂. ဒုတိယမြောက် ဒေဝဒဟသုတ်၌ 'ဒေဝဒဟ' ဟူသော စကားရပ်၌ မင်းတို့ကို 'ဒေဝ' (သမ္မုတိနတ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမင်းတို့၏ မင်္ဂလာရေကန်ကို 'ဒေဝဒဟ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုရေကန်သည် အလိုလိုဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'devadaho' (နတ်တူးအိုင်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရေကန်၏ မနီးမဝေး၌ ရှိသော နိဂုံး (မြို့ငယ်) ကိုလည်း နပုံလိင်အစွမ်းဖြင့် 'ဒေဝဒဟ' ဟူ၍ပင် ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏။ 'ပစ္ဆာဘူမဂါမိကာ' ဟူသည် အနောက်ဘက် အရပ်မျက်နှာ၌ တည်ရှိသော ဇနပုဒ်သို့ သွားလိုကြကုန်သော သူများ ဖြစ်သည်။ 'နိဝါသံ' ဟူသည် သုံးလပတ်လုံး ဝါကပ်ခြင်း (ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး နေထိုင်ခြင်း) ကို ဆိုသည်။ 'အပလောကိတော' ဟူသည် ပန်ကြားအပ်ပြီးသော။ 'အပလောကေထ' ဟူသည် ပန်ကြားကြကုန်လော့။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ထံ ပန်ကြားစေသနည်း ဟူမူ— ထိုရဟန်းတို့ကို တာဝန်သိတတ်သူ (ဂရုတစိုက်ရှိသူ၊ ဝန်ရှိသူ) ဖြစ်စေလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် အကြင်ရဟန်းသည် တစ်ကျောင်းတည်း၌ အတူနေပါသော်လည်း လူကြီးသူမ (သီတင်းကြီး) ထံသို့ မဆည်းကပ်၊ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားသောအခါ၌လည်း မပန်ကြားဘဲ သွားတတ်၏၊ ဤရဟန်းကို တာဝန်ကင်းမဲ့သူ (ဝတ္တရားမဲ့သူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် တစ်ကျောင်းတည်း၌ အတူနေ၍ ဆည်းကပ်ဖူးမြော်၏၊ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားသောအခါ၌လည်း ပန်ကြား၍ သွား၏၊ ဤရဟန်းကို တာဝန်သိတတ်သူ (ဝတ္တရားရှိသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤရဟန်းတို့အားလည်း 'ဤသို့ဖြင့် ဤရဟန်းတို့သည် သီလစသည်တို့ဖြင့် ကြီးပွားကြကုန်လတ္တံ့' ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူကာ တာဝန်သိတတ်သူများ ဖြစ်စေလိုသဖြင့် ပန်ကြားစေတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

ปณฺฑิโตติ ธาตุโกสลฺลาทินา จตุพฺพิเธน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. อนุคฺคาหโกติ อามิสานุคฺคเหน จ ธมฺมานุคฺคเหน จาติ ทฺวีหิปิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคาหโก. เถโร กิร อญฺเญ ภิกฺขู วิย ปาโตว ปิณฺฑาย อคนฺตฺวา สพฺพภิกฺขูสุ คเตสุ สกลํ สงฺฆารามํ อนุวิจรนฺโต อสมฺมฏฺฐฏฺฐานํ สมฺมชฺชติ, อฉฑฺฑิตํ กจวรํ ฉฑฺเฑติ, สงฺฆาราเม ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ มญฺจปีฐทารุภณฺฑมตฺติกาภณฺฑานิ ปฏิสาเมติ. กึ การณา? ‘‘มา อญฺญติตฺถิยา วิหารํ ปวิฏฺฐา ทิสฺวา ปริภวํ อกํสู’’ติ. ตโต คิลานสาลํ คนฺตฺวา คิลาเน อสฺสาเสตฺวา ‘‘เกนตฺโถ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เยน อตฺโถ โหติ, ตทตฺถํ [Pg.237] เตสํ ทหรสามเณเร อาทาย ภิกฺขาจารวตฺเตน วา สภาคฏฺฐาเน วา เภสชฺชํ ปริเยสิตฺวา เตสํ ทตฺวา, ‘‘คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺเธหิ วณฺณิตํ, คจฺฉถ สปฺปุริสา อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ เต เปเสตฺวา สยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา อุปฏฺฐากกุเล วา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ คจฺฉติ. อิทํ ตาวสฺส นิพทฺธวาสฏฺฐาเน อาจิณฺณํ.

'ပဏ္ဍိတော' ဟူသည် ဓာတ်၌ လိမ္မာခြင်း စသော လေးပါးသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုသည်။ 'အနုဂ္ဂါဟကော' ဟူသည် အာမိသဖြင့် ချီးမြှင့်ခြင်း၊ ဓမ္မဖြင့် ချီးမြှင့်ခြင်း ဟူသော ချီးမြှင့်ခြင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်တတ်သူ ဖြစ်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်သည် အခြားရဟန်းတို့ကဲ့သို့ နံနက်စောစော ဆွမ်းခံမကြွသေးဘဲ ရဟန်းအားလုံး ဆွမ်းခံကြွသွားသောအခါ ကျောင်းတိုက်တစ်ခုလုံးကို လှည့်လည်ကြည့်ရှုကာ တံမြက်မလှည်းရသေးသောနေရာကို လှည်းကျင်း၏၊ မစွန့်ပစ်ရသေးသော အမှိုက်များကို စွန့်ပစ်၏၊ ကျောင်းတိုက်၌ စနစ်တကျမရှိဘဲ ထားအပ်သော ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ သစ်သားဘဏ္ဍာ၊ မြေဘဏ္ဍာတို့ကို သိမ်းဆည်းသိုမှီးတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— 'တစ်ပါးသော သာသနာပ တိတ္တိတို့သည် ကျောင်းသို့ ဝင်လာကြသောအခါ မသပ်မရပ်သည်ကို မြင်၍ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်း မပြုကြစေရန်' နှလုံးသွင်းတော်မူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုနောက် ဆေးရုံ (သူနာကျောင်း) သို့ ကြွတော်မူ၍ နာမကျန်းသော ရဟန်းတို့ကို နှစ်သိမ့်အားပေးကာ 'အဘယ်အရာကို အလိုရှိပါသနည်း' ဟု မေးမြန်း၍ အလိုရှိအပ်သော ဆေးဝါးနှင့် ဆွမ်းဘောဇဉ်တို့အတွက် ထိုသူနာရဟန်းတို့၏ တပည့် ရဟန်းငယ်၊ သာမဏေတို့ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ဆွမ်းခံဝတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သင့်လျော်ရာအရပ်၌ဖြစ်စေ ဆေးဝါးကို ရှာဖွေပေး၍ ထိုရဟန်းငယ်တို့အား ပေးအပ်တော်မူပြီးလျှင်— 'သူနာကို လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏။ သူတော်ကောင်းတို့... သွားကြကုန်လော့၊ မပြတ်မေ့လျော့ကြကုန်လင့်' ဟု မိန့်ကြားကာ စေလွှတ်တော်မူ၏။ ထိုနောက်မှ မိမိကိုယ်တိုင် ဆွမ်းခံကြွ၍ အလုပ်အကျွေးအိမ်၌ ဖြစ်စေ၊ ကျောင်းတိုက်၌ ဖြစ်စေ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စကို ပြုလုပ်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား မထေရ်မြတ် အမြဲနေထိုင်ရာအရပ်၌ ပြုတော်မူလေ့ရှိသော အလေ့အထပင် ဖြစ်၏။

ภควติ ปน จาริกํ จรมาเน ‘‘อหํ อคฺคสาวโก’’ติ อุปาหนํ อารุยฺห ฉตฺตํ คเหตฺวา ปุรโต ปุรโต น คจฺฉติ. เย ปน ตตฺถ มหลฺลกา วา อาพาธิกา วา อติทหรา วา, เตสํ รุชฺชนฏฺฐานานิ เตเลน มกฺขาเปตฺวา ปตฺตจีวรํ อตฺตโน ทหรสามเณเรหิ คาหาเปตฺวา ตํทิวสํ วา ทุติยทิวสํ วา เต คณฺหิตฺวาว คจฺฉติ. เอกทิวสญฺหิ ตญฺเญว อายสฺมนฺตํ อติวิกาเล สมฺปตฺตตฺตา เสนาสนํ อลภิตฺวา, จีวรกุฏิยํ นิสินฺนํ ทิสฺวา, สตฺถา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา, หตฺถิวานรติตฺติรวตฺถุํ กเถตฺวา, ‘‘ยถาวุฑฺฒํ เสนาสนํ ทาตพฺพ’’นฺติ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ. เอวํ ตาเวส อามิสานุคฺคเหน อนุคฺคณฺหาติ. โอวทนฺโต ปเนส สตวารมฺปิ สหสฺสวารมฺปิ ตาว โอวทติ, ยาว โส ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, อถ นํ วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺญํ โอวทติ. อิมินา นเยน โอวทโต จสฺส โอวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ อติกฺกนฺตา. เอวํ ธมฺมานุคฺคเหน อนุคฺคณฺหาติ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူသောအခါ ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာသည် 'ငါကား အဂ္ဂသာဝကတည်း' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဖိနပ်စီး၍ ထီးဆောင်းလျက် ရှေ့မှရှေ့မှ (ထောင်ထောင်လွှားလွှား) ကြွတော်မမူပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရဟန်းအပေါင်း၌ အိုမင်းကုန်သော ရဟန်းတို့လည်းကောင်း၊ နာမကျန်းသော ရဟန်းတို့လည်းကောင်း၊ အလွန်ငယ်သော သာမဏေတို့လည်းကောင်း ရှိကုန်အံ့၊ ထိုမဟလ္လက၊ အာဗာဓိက၊ အတိဒဟရ ရဟန်းသာမဏေတို့၏ နာကျင်ကိုက်ခဲသော နေရာတို့ကို ဆီဖြင့် လိမ်းကျံစေလျက် သပိတ်သင်္ကန်းကို မိမိ၏ တပည့်ငယ် သာမဏေတို့ကို ကိုင်ဆောင်စေ၍ ထိုနေ့၌လည်းကောင်း၊ နောက်တစ်နေ့၌လည်းကောင်း တစ်ရက်နှစ်ရက်ဖြင့် အပင်ပန်းငြိမ်း၍ သက်သာရာရသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ခေါ်ဆောင်၍သာ ကြွတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်လည်း တစ်နေ့သ၌ ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာသည် အလွန်မိုးချုပ်သောအချိန်၌ ရောက်ရှိလာသဖြင့် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို မရသဖြင့် သင်္ကန်းကုဋီ၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသည်ကို မြတ်စွာဘုရား မြင်တော်မူ၍ နောက်တစ်နေ့၌ ရဟန်းသံဃာကို စည်းဝေးစေတော်မူကာ ဆင်၊ မျောက်၊ ခါ ဝတ္ထုကို ဟောကြားတော်မူ၍ 'ဝါစဉ်အလိုက် သီတင်းကြီးအစဉ်အတိုင်း ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ပေးအပ်ရမည်' ဟု သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဤအရှင်သည် အာမိသဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူ၏။ ဆုံးမတော်မူရာ၌လည်း ဤအရှင်သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်အံ့သည်အထိ အကြိမ်တစ်ရာလည်းကောင်း၊ အကြိမ်တစ်ထောင်လည်းကောင်း ဆုံးမတော်မူ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ပြီးမှ ထိုသူကို လွှတ်၍ အခြားတစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတော်မူပြန်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဆုံးမတော်မူရာတွင် ထိုအရှင်၏ အဆုံးအမ၌ တည်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားသောသူတို့သည် ရေတွက်ခြင်းအတိုင်းအရှည်ကို လွန်ကုန်၏ (မရေမတွက်နိုင်အောင် များပြားလှကုန်၏)။ ဤသို့လျှင် ဓမ္မဖြင့်လည်း ချီးမြှောက်တော်မူ၏။

ปจฺจสฺโสสุนฺติ เต ภิกฺขู ‘‘อมฺหากํ เนว อุปชฺฌาโย, น อาจริโย น สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺโต. กึ ตสฺส สนฺติเก กริสฺสามา’’ติ? ตุณฺหีภาวํ อนาปชฺชิตฺวา ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉึสุ. เอฬคลาคุมฺเพติ คจฺฉมณฺฑปเก. โส กิร เอฬคลาคุมฺโพ ธุวสลิลฏฺฐาเน ชาโต. อเถตฺถ จตูหิ ปาเทหิ มณฺฑปํ กตฺวา ตสฺส อุปริ ตํ คุมฺพํ อาโรเปสุํ, โส ตํ มณฺฑปํ ฉาเทสิ. อถสฺส เหฏฺฐา อิฏฺฐกาหิ ปริจินิตฺวา วาลิกํ โอกิริตฺวา อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. สีตลํ ทิวาฏฺฐานํ อุทกวาโต วายติ. เถโร ตสฺมึ นิสีทิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอฬคลาคุมฺเพ’’ติ.

'ပစ္စဿောသုံ' ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းတို့သည် 'ဤအရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ငါတို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်လည်းမဟုတ်၊ ဆရာလည်းမဟုတ်၊ အကျွမ်းတဝင်ရှိသော မိတ်ဆွေလည်းမဟုတ်၊ ထိုအရှင်၏ထံ၌ ငါတို့ အဘယ်သို့ ပြုရအံ့နည်း' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ 'ကောင်းပါပြီ ဘုရား' ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ရိုသေစွာ ဝန်ခံကြကုန်၏။ 'ဧဠဂဠဂုမ္ဗေ' ဟူသည်မှာ အပင်ငယ်များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော မဏ္ဍပ်ငယ်၌ ဖြစ်၏။ ထိုဗာလာနက်ချုံ (ဧဠဂဠချုံ) သည် အမြဲတစေ ရေရှိရာအရပ်၌ ပေါက်သတတ်။ ထိုအခါ ထိုချုံ၏အနီး၌ ခြေလေးချောင်းဖြင့် မဏ္ဍပ်ဆောက်လုပ်၍ ထိုမဏ္ဍပ်၏အထက်သို့ ထိုချုံကို တင်ကြကုန်၏။ ထိုချုံသည် မဏ္ဍပ်ကို ထီးကဲ့သို့ မိုးလျက် ရှိ၏။ ထို့နောက် ထိုမဏ္ဍပ်၏အောက်၌ အုတ်တို့ဖြင့် စီရံကာ သဲများကို ဖြူး၍ နေရာထိုင်ခင်းကို ပြင်ဆင်ကြကုန်၏။ ရေပြင်မှ တိုက်ခတ်လာသောလေသည် နေ့သန့်ရာ ထိုအေးမြသောအရပ်သို့ ဖြူးဖြူးသုတ်သုတ် တိုက်ခတ်လျက်ရှိ၏။ မထေရ်သည် ထိုမဏ္ဍပ်၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုမဏ္ဍပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဧဠဂဠဂုမ္ဗေ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

นานาเวรชฺชคตนฺติ เอกสฺส รญฺโญ รชฺชโต นานาวิธํ รชฺชคตํ. วิรชฺชนฺติ อญฺญํ รชฺชํ. ยถา หิ สเทสโต อญฺโญ วิเทโส, เอวํ นิวุตฺถรชฺชโต อญฺญํ [Pg.238] รชฺชํ วิรชฺชํ นาม, ตํ เวรชฺชนฺติ วุตฺตํ. ขตฺติยปณฺฑิตาติ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย ปณฺฑิตราชาโน. พฺราหฺมณปณฺฑิตาติ จงฺกีตารุกฺขาทโย ปณฺฑิตพฺราหฺมณา. คหปติปณฺฑิตาติ จิตฺตสุทตฺตาทโย ปณฺฑิตคหปตโย. สมณปณฺฑิตาติ สภิยปิโลติกาทโย ปณฺฑิตปริพฺพาชกา. วีมํสกาติ อตฺถคเวสิโน. กึวาทีติ กึ อตฺตโน ทสฺสนํ วทติ, กึ ลทฺธิโกติ อตฺโถ. กิมกฺขายีติ กึ สาวกานํ โอวาทานุสาสนึ อาจิกฺขติ? ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ ภควตา วุตฺตพฺยากรณสฺส อนุพฺยากรณํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. วาทานุวาโทติ ภควตา วุตฺตวาทสฺส อนุวาโท. ‘‘วาทานุปาโต’’ติปิ ปาโฐ, สตฺถุ วาทสฺส อนุปาโต อนุปตนํ, อนุคมนนฺติ อตฺโถ. อิมินาปิ วาทํ อนุคโต วาโทเยว ทีปิโต โหติ.

'နာနာဝေရဇ္ဇဂတံ' ဟူသည်မှာ မင်းတစ်ပါး၏ တိုင်းနိုင်ငံမှ အထူးထူးအပြားပြားရှိသော အခြားသော တိုင်းတစ်ပါးသို့ ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဝိရဇ္ဇံ' ဟူသည်မှာ အခြားသော တိုင်းတစ်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ မိမိနေထိုင်ရာအရပ်မှ အခြားသောအရပ်ကို 'ဝိဒေသ' (အရပ်တစ်ပါး) ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိအမြဲနေထိုင်ရာ တိုင်းနိုင်ငံမှ အခြားသော တိုင်းနိုင်ငံကို 'ဝိရဇ္ဇ' (တိုင်းတစ်ပါး) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိရဇ္ဇကိုပင် 'ဝေရဇ္ဇ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ခတ္တိယပဏ္ဍိတာ' ဟူသည်မှာ ဗိမ္ဗိသာရမင်း၊ ကောသလမင်း အစရှိသော ပညာရှိမင်းတို့ ဖြစ်၏။ 'ဗြာဟ္မဏပဏ္ဍိတာ' ဟူသည်မှာ စင်္ကီပုဏ္ဏား၊ တာရုက္ခပုဏ္ဏား အစရှိသော ပညာရှိပုဏ္ဏားတို့ ဖြစ်၏။ 'ဂဟပတိပဏ္ဍိတာ' ဟူသည်မှာ စိတ္တသူကြွယ်၊ အနာထပိဏ်သူဌေး အစရှိသော ပညာရှိသူကြွယ်တို့ ဖြစ်၏။ 'သမဏပဏ္ဍိတာ' ဟူသည်မှာ သဘိယပရိဗိုဇ်၊ ပိလောတိကပရိဗိုဇ် အစရှိသော ပညာရှိပရိဗိုဇ်တို့ ဖြစ်၏။ 'ဝီမံသကာ' ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စူးစမ်းရှာဖွေတတ်သူတို့ ဖြစ်၏။ 'ကိံဝါဒီ' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် လက်ခံထားသော အယူဝါဒကို အဘယ်သို့ ပြောဆိုသနည်း၊ 'အဘယ်သို့သော အယူဝါဒရှိသနည်း' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကိမက္ခာယီ' ဟူသည်မှာ တပည့်တို့အား အဘယ်သို့သော ဆုံးမဩဝါဒကို ဟောကြားညွှန်ပြတတ်သနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား အကျယ်ဟောကြားအပ်သော တရားအား လျော်ကန်သော အနုတရား ဖြစ်၏။ 'သဟဓမ္မိကော' ဟူသည်မှာ အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော အယူဝါဒ ဖြစ်၏။ 'ဝါဒါနုဝါဒေါ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဝါဒအား လျော်ညီသော ဝါဒ ဖြစ်၏။ အချို့သော ပုတ္တက (ပေစာ) များ၌ 'ဝါဒါနုပါတော' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဝါဒတော်နောက်သို့ အစဉ်လိုက်သောဝါဒဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့်လည်း ဝါဒတော်သို့ အစဉ်လိုက်သော ဝါဒကိုသာလျှင် ပြအပ်သည် ဖြစ်၏။

อวิคตราคสฺสาติอาทีสุ ตณฺหาวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตณฺหา หิ รชฺชนโต ราโค, ฉนฺทิยนโต ฉนฺโท, ปิยายนฏฺเฐน เปมํ, ปิวิตุกามฏฺเฐน ปิปาสา, อนุทหนฏฺเฐน ปริฬาโหติ วุจฺจติ. อกุสเล จาวุโส, ธมฺเมติอาทิ กสฺมา อารทฺธํ? ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อวีตราคสฺส อาทีนวํ, วีตราคสฺส จ อานิสํสํ ทสฺเสตุํ. ตตฺร อวิฆาโตติ นิทฺทุกฺโข. อนุปายาโสติ นิรุปตาโป. อปริฬาโหติ นิทฺทาโห. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ.

'အဝိဂတရာဂဿ' စသော ပါဌ်တို့၌ တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တဏှာသည် တပ်မက်ခြင်းသဘောကြောင့် 'ရာဂ' မည်၏၊ လိုချင်ခြင်းသဘောကြောင့် 'ဆန္ဒ' မည်၏၊ ချစ်ခင်ခြင်းသဘောကြောင့် 'ပေမ' မည်၏၊ (အာရုံကို) သောက်စုပ်လိုခြင်းသဘောကြောင့် 'ပိပါသာ' မည်၏၊ အဖန်ဖန် ပူလောင်စေတတ်ခြင်းသဘောကြောင့် 'ပရိဠာဟ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'အကုသလေ စာဝုသော ဓမ္မေ' စသော စကားရပ်ကို အဘယ်ကြောင့် အစပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သနည်း။ ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ မကင်းသော ရာဂရှိသူ၏ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကင်းပြီးသော ရာဂရှိသူ၏ အကျိုးကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ အစပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'အဝိဃာတော' ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲကင်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'အနုပါယာသော' ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာပူပန်ခြင်းကင်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'အပရိဠာဟော' ဟူသည်မှာ အပူအပန်ကင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဒုတိယသုတ် ပြီး၏။

๓. หาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

၃. ဟာလိဒ္ဓိကာနိသုတ်အဖွင့်။

๓. ตติเย อวนฺตีสูติ อวนฺติทกฺขิณาปถสงฺขาเต อวนฺติรฏฺเฐ. กุรรฆเรติ เอวํนามเก นคเร. ปปาเตติ เอกโต ปปาเต. ตสฺส กิร ปพฺพตสฺส เอกํ ปสฺสํ ฉินฺทิตฺวา ปาติตํ วิย อโหสิ. ‘‘ปวตฺเต’’ติปิ ปาโฐ, นานาติตฺถิยานํ ลทฺธิปวตฺตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. อิติ เถโร ตสฺมึ รฏฺเฐ ตํ นครํ นิสฺสาย ตสฺมึ ปพฺพเต วิหรติ. หาลิทฺทิกานีติ เอวํนามโก. อฏฺฐกวคฺคิเย มาคณฺฑิยปญฺเหติ อฏฺฐกวคฺคิกมฺหิ มาคณฺฑิยปญฺโห นาม อตฺถิ, ตสฺมึ ปญฺเห. รูปธาตูติ รูปกฺขนฺโธ อธิปฺเปโต. รูปธาตุราควินิพทฺธนฺติ รูปธาตุมฺหิ ราเคน วินิพทฺธํ. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. โอกสารีติ เคหสารี อาลยสารี.

၃. တတိယသုတ်၌ 'အဝန္တီသု' ဟူသည်မှာ အဝန္တိဒက္ခိဏာပထဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အဝန္တိတိုင်း၌ ဖြစ်၏။ 'ကုရရဃရေ' ဟူသည်မှာ ထိုသို့အမည်ရသော မြို့၌ ဖြစ်၏။ 'ပပါတေ' ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်သတ် ကမ်းပါးစောက်ပြတ်၌ ဖြစ်၏။ ထိုတောင်၏ တစ်ဖက်သော ကမ်းပါးပြတ်ကို ဖြိုချလိုက်သကဲ့သို့ ကမ်းပါးစောက်ကြီး ဖြစ်နေသတတ်။ အချို့သောကျမ်းစာများ၌ 'ပဝတ္တေ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ အထူးထူးသော တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒကို ဖြစ်စေရာအရပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့လျှင် မထေရ်သည် ထိုတိုင်းပြည်၌ ထိုမြို့ကို မှီပြု၍ ဆွမ်းခံလျက် ထိုကမ်းပါးပြတ်ရှိသောတောင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ 'ဟာလိဒ္ဓိကာနိ' ဟူသည်မှာ ထိုသို့အမည်ရှိသော သူကြွယ် ဖြစ်၏။ 'အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေ မာဂဏ္ဍိယပဉှေ' ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကဝဂ်၌ မာဂဏ္ဍိယပုဏ္ဏား မေးမြန်းအပ်သော မာဂဏ္ဍိယပြဿနာ ရှိ၏၊ ထိုပြဿနာ၌ ဖြစ်၏။ 'ရူပဓာတု' ဟူသောပုဒ်၌ ရူပက္ခန္ဓာကို အလိုရှိအပ်၏။ 'ရူပဓာတုရာဂဝိနိဗဒ္ဓံ' ဟူသည်မှာ ရူပဓာတ်၌ ရာဂဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိညာဏံ' ဟူသည်မှာ ကမ္မဝိညာဉ်ကို ဆို၏။ 'ဩကသာရီ' ဟူသည်မှာ အိမ်၌ ကပ်ငြိနေသူ၊ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာတည်းဟူသော အမြဲနေအိမ်၌ ကပ်ငြိတွယ်တာတတ်သော တရားကို ဆိုအပ်၏။

กสฺมา [Pg.239] ปเนตฺถ ‘‘วิญฺญาณธาตุ โข, คหปตี’’ติ น วุตฺตนฺติ? สมฺโมหวิฆาตตฺถํ. ‘‘โอโก’’ติ หิ อตฺถโต ปจฺจโย วุจฺจติ, ปุเรชาตญฺจ กมฺมวิญฺญาณํ ปจฺฉาชาตสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ วิปากวิญฺญาณญฺจ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา ‘‘กตรํ นุ โข อิธ วิญฺญาณ’’นฺติ? สมฺโมโห ภเวยฺย, ตสฺส วิฆาตตฺถํ ตํ อคเหตฺวา อสมฺภินฺนาว เทสนา กตา. อปิจ อารมฺมณวเสน จตสฺโส อภิสงฺขารวิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตาติ ตา ทสฺเสตุมฺปิ อิธ วิญฺญาณํ น คหิตํ.

အဘယ်ကြောင့် ဤဝါရ၌ 'ဝိညာဏဓာတု ခေါ ဂဟပတိ' ဟု မဟောကြားအပ်သနည်း။ တွေဝေခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းအကျိုးငှာ မဟောကြားအပ်ပေ။ စင်စစ်သော်လည်း 'ဩက' (အိမ်) ဟူသည်မှာ သရူပအားဖြင့် အာရုံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အကြောင်းတရား (ပစ္စည်းတရား) ကို ဆိုလို၏၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကမ္မဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ နောက်မှ ဖြစ်သော ကမ္မဝိညာဉ်အားလည်းကောင်း၊ ဝိပါကဝိညာဉ်အားလည်းကောင်း၊ ဝိပါကဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ဝိပါကဝိညာဉ်အားလည်းကောင်း၊ ကမ္မဝိညာဉ်အားလည်းကောင်း အနန္တရစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုတတ်သော အကြောင်းတရား (ပစ္စည်းတရား) ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဤနေရာ၌ အဘယ်ဝိညာဉ်ကို အလိုရှိအပ်သနည်း' ဟု တွေဝေခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုတွေဝေခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်းငှာ ထိုဝိညာဉ်ကို သီးခြားမယူဘဲ မရောပြွမ်းသော ဒေသနာတော်ကို ပြုတော်မူအပ်၏။ တစ်နည်းလည်း အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ တည်ရာဖြစ်သော ဝိညာဏဌိတိလေးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏၊ ထိုဝိညာဏဌိတိတို့ကို ပြသရန်အတွက်လည်း ဤနေရာ၌ ဝိညာဉ်ကို မယူအပ်ပေ။

อุปยุปาทานาติ ตณฺหูปยทิฏฺฐูปยวเสน ทฺเว อุปยา, กามุปาทานาทีนิ จตฺตาริ อุปาทานานิ จ. เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยาติ อกุสลจิตฺตสฺส อธิฏฺฐานภูตา เจว อภินิเวสภูตา จ อนุสยภูตา จ. ตถาคตสฺสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ เอเต ปหีนาว, สตฺถุ ปน ขีณาสวภาโว โลเก อติปากโฏติ อุปริมโกฏิยา เอวํ วุตฺตํ. วิญฺญาณธาตุยาติ อิธ วิญฺญาณํ กสฺมา คหิตํ? กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํ. กิเลสา หิ น เกวลํ จตูสุเยว ขนฺเธสุ ปหีนา ปหียนฺติ, ปญฺจสุปิ ปหียนฺติเยวาติ กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํ คหิตํ. เอวํ โข, คหปติ, อโนกสารี โหตีติ เอวํ กมฺมวิญฺญาเณน โอกํ อสรนฺเตน อโนกสารี นาม โหติ.

'ဥပယုပါဒါနာ' ဟူသည်မှာ တဏှာဥပယ၊ ဒိဋ္ဌိဥပယ အစွမ်းဖြင့် ဥပယနှစ်ပါးနှင့် ကာမုပါဒါန် အစရှိသော ဥပါဒါန်လေးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိေဝသာနုသယာ' ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်စိတ်၏ အခြေခံတည်ရာလည်းကောင်း၊ စွဲလမ်းရာလည်းကောင်း၊ ကိန်းဝပ်ရာ (အနုသယ) လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'တထာဂတဿ' ဟူသည်မှာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ရဟန္တာအပေါင်းတို့အားလည်း ဤတရားတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အာသဝေါကုန်ပြီးသည့်အဖြစ်သည် လောက၌ အလွန်ထင်ရှားလှသောကြောင့် အထက်တန်းကျသောအစွမ်းဖြင့် ဤသို့ 'တထာဂတဿ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤဝါရ၌ 'ဝိညာဏဓာတုယာ' ဟု ဝိညာဉ်ကို အဘယ်ကြောင့် ယူအပ်သနည်း။ ကိလေသာပယ်ခြင်းကို ပြသရန်အတွက် ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ကိလေသာတို့သည် နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့၌သာ ပယ်အပ်သည်မဟုတ်၊ ခန္ဓာငါးပါးလုံး၌ပင် ပယ်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ကိလေသာပယ်ခြင်းကို ပြသရန် ဝိညာဉ်ကို ယူအပ်၏။ 'ဧဝံ ခေါ ဂဟပတိ အနောကသာရီ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကမ္မဝိညာဉ်ဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော အမြဲနေအိမ်သို့ တဏှာဒိဋ္ဌိဖြင့် မကပ်ငြိ၊ မလည်ပတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'အနောကသာရီ' (အိမ်မရှိသူ/အိမ်သို့မကပ်သူ) မည်၏။

รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธาติ รูปเมว กิเลสานํ ปจฺจยฏฺเฐน นิมิตฺตํ, อารมฺมณกิริยสงฺขาตนิวาสนฏฺฐานฏฺเฐน นิเกตนฺติ รูปนิมิตฺตนิเกตํ. วิสาโร จ วินิพนฺโธ จ วิสารวินิพนฺธา. อุภเยนปิ หิ กิเลสานํ ปตฺถฏภาโว จ วินิพนฺธนภาโว จ วุตฺโต, รูปนิมิตฺตนิเกเต วิสารวินิพนฺธาติ รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา, ตสฺมา รูปนิมิตฺตนิเกตมฺหิ อุปฺปนฺเนน กิเลสวิสาเรน เจว กิเลสพนฺธเนน จาติ อตฺโถ. นิเกตสารีติ วุจฺจตีติ อารมฺมณกรณวเสน นิวาสนฏฺฐานํ สารีติ วุจฺจติ. ปหีนาติ เต รูปนิมิตฺตนิเกตกิเลสวิสารวินิพนฺธา ปหีนา.

"ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ" ဟူသည်မှာ ရူပါရုံသည်သာလျှင် ကိလေသာတို့အား အကြောင်း (ပစ္စည်း) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "နိမိတ္တ" (အကြောင်း) မည်၏။ အာရုံပြုခြင်းဟူသော ကျက်စားရာအရပ် (ယာယီအိမ်) အနက်ကြောင့် "နိကေတ" မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးပေါင်းကို "ရူပနိမိတ္တနိကေတ" ဟု ဆိုသည်။ "ဝိသာရ" (ပြန့်နှံ့ခြင်း) နှင့် "ဝိနိဗန္ဓ" (နှောင်ဖွဲ့ခြင်း) ဟူသည် ကိလေသာ၏ ပြန့်နှံ့ခြင်းနှင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုနှစ်ပုဒ်လုံးဖြင့် ကိလေသာတို့၏ ပြန့်နှံ့တတ်သောသဘောနှင့် နှောင်ဖွဲ့တတ်သောသဘောကို ဟောတော်မူသည်။ ရူပါရုံဟူသော ယာယီအိမ်၌ ကိလေသာ၏ ပြန့်နှံ့ခြင်းနှင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းတို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရူပါရုံဟူသော ယာယီအိမ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာ၏ ပြန့်နှံ့ခြင်းနှင့် ကိလေသာ၏ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းဟု အနက်ရသည်။ "နိကေတသာရီ" ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ အာရုံပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ယာယီအိမ်နှင့်တူသော အာရုံတို့၌ ကပ်ညှိကျက်စားတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပဟီနာ" ဟူသည်မှာ ရူပါရုံဟူသော ယာယီအိမ်၌ ပြန့်နှံ့ကျက်စားတတ်သော၊ နှောင်ဖွဲ့တတ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

กสฺมา ปเนตฺถ ปญฺจกฺขนฺธา ‘‘โอกา’’ติ วุตฺตา, ฉ อารมฺมณานิ ‘‘นิเกต’’นฺติ? ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตาย. สมาเนปิ หิ เอเตสํ อาลยฏฺเฐน วิสยภาเว โอโกติ นิจฺจนิวาสนฏฺฐานเคหเมว วุจฺจติ, นิเกตนฺติ [Pg.240] ‘‘อชฺช อสุกฏฺฐาเน กีฬิสฺสามา’’ติ กตสงฺเกตฏฺฐานํ นิวาสฏฺฐานํ อุยฺยานาทิ. ตตฺถ ยถา ปุตฺตทารธนธญฺญปุณฺณเคเห ฉนฺทราโค พลวา โหติ, เอวํ อชฺฌตฺติเกสุ ขนฺเธสุ. ยถา ปน อุยฺยานฏฺฐานาทีสุ ตโต ทุพฺพลตโร โหติ, เอวํ พาหิเรสุ ฉสุ อารมฺมเณสูติ ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตาย เอวํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺโพ.

ဤဒေသနာ၌ ခန္ဓာငါးပါးကို အဘယ်ကြောင့် "ဩက" (ထာဝရအိမ်) ဟု ဟောတော်မူ၍ အာရုံခြောက်ပါးကို "နိကေတ" (ယာယီအိမ်) ဟု ဟောတော်မူသနည်း။ ဆန္ဒရာဂ၏ အားကောင်းခြင်းနှင့် အားနည်းခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုခန္ဓာငါးပါးနှင့် အာရုံခြောက်ပါးတို့သည် တဏှာစွဲကပ်ရာ အာရုံဖြစ်ခြင်းချင်း တူညီကြသော်လည်း လောက၌ အမြဲတမ်းနေထိုင်ရာ အိမ်ကိုသာ "ဩက" ဟု ခေါ်ပြီး၊ "ယနေ့ ဤနေရာ၌ အပန်းဖြေကစားကြစို့" ဟု ချိန်းဆို၍ ခေတ္တခဏနေထိုင်ရာ ဥယျာဉ်စသည်ကို "နိကေတ" (ယာယီအိမ်) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနေရာတို့တွင် သားမယား၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသော အမြဲနေအိမ်၌ ဆန္ဒရာဂသည် အားကြီးသကဲ့သို့၊ ကိုယ်တွင်းဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့၌လည်း ဆန္ဒရာဂသည် အားကြီး၏။ ဥယျာဉ်စသော နေရာတို့၌ ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂသည် အမြဲနေအိမ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဆန္ဒရာဂထက် အားနည်းသကဲ့သို့၊ ပြင်ပဖြစ်သော အာရုံခြောက်ပါးတို့၌လည်း ဆန္ဒရာဂသည် အားနည်း၏။ ဤသို့ ဆန္ဒရာဂ၏ အားကောင်းခြင်း၊ အားနည်းခြင်းတို့ကြောင့် ဒေသနာတော်၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ခန္ဓာငါးပါးကို ဩကဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာရုံခြောက်ပါးကို နိကေတဟူ၍လည်းကောင်း ခွဲခြား၍ ဒေသနာတော်ကို ပြုတော်မူကြောင်း သိအပ်၏။

สุขิเตสุ สุขิโตติ อุปฏฺฐาเกสุ ธนธญฺญลาภาทิวเสน สุขิเตสุ ‘‘อิทานาหํ มนาปํ โภชนํ ลภิสฺสามี’’ติ เคหสิตสุเขน สุขิโต โหติ, เตหิ ปตฺตสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน วิย จรติ. ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโตติ เตสํ เกนจิเทว การเณน ทุกฺเข อุปฺปนฺเน สยํ ทฺวิคุเณน ทุกฺเขน ทุกฺขิโต โหติ. กิจฺจกรณีเยสูติ กิจฺจสงฺขาเตสุ กรณีเยสุ. เตสุ โยคํ อาปชฺชตีติ อุปโยคํ สยํ เตสํ กิจฺจานํ กตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. เอวํ โข, คหปติ, กาเมหิ อริตฺโต โหตีติ เอวํ กิเลสกาเมหิ อริตฺโต โหติ อนฺโต กามานํ ภาเวน อตุจฺโฉ. สุกฺกปกฺโข เตสํ อภาเวน ริตฺโต ตุจฺโฉติ เวทิตพฺโพ.

"သုခိတေသု သုခိတော" (ချမ်းသာသူတို့၌ ချမ်းသာသူ) ဟူသည်မှာ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာတို့သည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ၊ လာဘ်သပ္ပကာစသည်တို့ကြောင့် ချမ်းသာကြသောအခါ "ယခုအခါ ငါသည် နှစ်သက်ဖွယ် ဆွမ်းကောင်းဟင်းကောင်းတို့ကို ရပေတော့အံ့" ဟု တဏှာအိမ်ရာကို မှီသော စိတ်ချမ်းသာမှုဖြင့် ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုဒါယကာတို့ ရရှိသော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို မိမိကိုယ်တိုင် ခံစားရသကဲ့သို့ ကျင့်တတ်၏။ "ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော" (ဆင်းရဲသူတို့၌ ဆင်းရဲသူ) ဟူသည်မှာ ထိုဒါယကာတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် ဆင်းရဲဒုက္ခ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ မိမိက နှစ်ဆသော စိတ်ဆင်းရဲမှုဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ "ကိစ္စကရဏီယေသု" ဟူသည်မှာ ဆောင်ရွက်ဖွယ် ကိစ္စကြီးငယ်တို့ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဖြစ်သည်။ "တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတိ" ဟူသည်မှာ ထိုဒါယကာတို့၏ ကိစ္စတို့၌ လွန်စွာ အားစိုက်ထုတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုကိစ္စများကို လက်ဦးတည်၍ ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းသို့ ရောက်၏။ "ကာမေသု" ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမတို့၌ ဖြစ်သည်။ "ဤသို့လျှင် သူကြွယ်... ကာမတို့ဖြင့် မဆိတ်သုဉ်းသည် ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကိလေသာကာမတို့မှ မဆိတ်သုဉ်းသည် ဖြစ်၏၊ မိမိသန္တာန်တွင်း၌ ကိလေသာကာမများ ထင်ရှားရှိနေခြင်းကြောင့် မဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်ကြယ်သော သုက္ကပက္ခဘက်၌မူ ထိုကိလေသာတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း (အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်း) ဟု သိအပ်၏။

ปุรกฺขราโนติ วฏฺฏํ ปุรโต กุรุมาโน. เอวํรูโป สิยนฺติอาทีสุ ทีฆรสฺสกาโฬทาตาทีสุ รูเปสุ ‘‘เอวํรูโป นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถติ. สุขาทีสุ เวทนาสุ เอวํเวทโน นาม; นีลสญฺญาทีสุ สญฺญาสุ เอวํ สญฺโญ นาม; ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ สงฺขาเรสุ เอวํสงฺขาโร นาม; จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ วิญฺญาเณสุ ‘‘เอวํ วิญฺญาโณ นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถติ.

"ပုရေက္ခရာနော" ဟူသည်မှာ ဝဋ်တရားကို ရှေ့ရှုပြုတတ်သူ (ဦးထိပ်ထားသူ) ဖြစ်သည်။ "ငါသည် ဤကဲ့သို့သော ရုပ်ရှိသူ ဖြစ်ရပါလို၏" စသည်တို့၌ ရှည်ခြင်း၊ တိုခြင်း၊ မည်းခြင်း၊ ဖြူခြင်း စသော ရုပ်တို့တွင် "ငါသည် ဤကဲ့သို့သော ရုပ်မျိုး ရှိရပါလို၏" ဟု ဆုပန်တောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။ သုခစသော ဝေဒနာတို့၌ "ဤကဲ့သို့သော ဝေဒနာရှိသူ"၊ နီလသညာစသော သညာတို့၌ "ဤကဲ့သို့သော သညာရှိသူ"၊ ပုညာဘိသင်္ခါရစသော သင်္ခါရတို့၌ "ဤကဲ့သို့သော သင်္ခါရရှိသူ"၊ စက္ခုဝိညာဉ်စသော ဝိညာဉ်တို့၌ "ဤကဲ့သို့သော ဝိညာဉ်ရှိသူ ဖြစ်ရပါလို၏" ဟု တောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။

อปุรกฺขราโนติ วฏฺฏํ ปุรโต อกุรุมาโน. สหิตํ เม, อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ, มยฺหํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ มธุรปานสทิสํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีเฆน กาเลน ปริจิตํ สุปฺปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม สพฺพํ ขเณน วิปราวตฺตํ นิวตฺตํ. อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ โทโส มยา อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ตํ ตํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อุตฺตริ ปริเยสนฺโต อิมสฺส วาทสฺส โมกฺขาย จร อาหิณฺฑาหิ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยเมว ปโหสิ, อิเธว นิพฺเพเฐหีติ. ตติยํ.

"အပုရေက္ခရာနော" ဟူသည်မှာ ဝဋ်တရားကို ရှေ့ရှုမပြုသူ ဖြစ်သည်။ "ငါ့စကားသည် အကျိုးနှင့်စပ်၏၊ သင့်စကားသည် အကျိုးနှင့်မစပ်" (သဟိတံ မေ အသဟိတံ တေ) ဟူသည်မှာ သင့်စကားသည် ရှေ့နောက်မညီညွတ်၊ မပြေပြစ်၊ ငါ့စကားသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်၏၊ ပြေပြစ်ချောမွေ့၏၊ ပျားရည်နှင့်တူ၏။ "သင့်အား အကြာကြီး လေ့ကျက်ထားသမျှ ပျက်စီးသွားပြီ" (အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တံ) ဟူသည်မှာ သင်သည် ရှည်လျားသောကာလပတ်လုံး လေ့ကျက်အပ်၊ ကောင်းစွာနှုတ်တက်ရအပ်သော စကားသည် ငါ၏ဝါဒနှင့် တွေ့ဆုံရသဖြင့် ခဏချင်းဖြင့် အားလုံး ပျက်ပြယ်ဆုတ်ယုတ်သွားပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "သင့်အား အပြစ်တင်အပ်ပြီ" (အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ) ဟူသည်မှာ သင့်အယူဝါဒ၌ အပြစ်ကို ငါက တင်ပြအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "မိမိဝါဒကို လွတ်မြောက်စေရန် လှည့်ပတ်လေလော့" (စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယ) ဟူသည်မှာ ထိုထိုကျော်စောသော ဆရာကောင်းတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ အဆင့်မြင့်ပညာကို ရှာဖွေလျက် ငါတင်ပြထားသော အပြစ်မှ သင့်ကိုယ်ကို လွတ်မြောက်စေရန် လှည့်လည်ရှာဖွေစမ်းပါဦးလော့။ "စွမ်းနိုင်လျှင် ဖြေရှင်းလော့" (နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသိ) ဟူသည်မှာ အကယ်၍ စွမ်းနိုင်ပါက ယခုပင် ဤအစည်းအဝေး၌ ကိုယ်တိုင် ဖြေရှင်းပါလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔. ทุติยหาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

၄. ဒုတိယဟာလိဒ္ဓိကာနိသုတ်အဖွင့်။

๔. จตุตฺเถ [Pg.241] สกฺกปญฺเหติ จูฬสกฺกปญฺเห, มหาสกฺกปญฺเหเปตํ วุตฺตเมว. ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตาติ ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตา. อจฺจนฺตนิฏฺฐาติ อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺฐา สตตนิฏฺฐา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถํ.

၄. စတုတ္ထသုတ်၌ "သက္ကပဉှေ" (သိကြားမင်းမေးသော ပြဿနာ) ဟူသည်မှာ စူဠသက္ကပဉှသုတ်၌လည်းကောင်း၊ မဟာသက္ကပဉှသုတ်၌လည်းကောင်း ဤအနက်ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီးသာ ဖြစ်သည်။ "တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တာ" ဟူသည်မှာ တဏှာကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဖလဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီးသောသူတို့ ဖြစ်သည်။ "အစ္စန္တနိဋ္ဌာ" ဟူသည်မှာ အဆုံးကို လွန်မြောက်၍ အပြီးသတ်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူများ ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ် ပြီး၏။

๕. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

၅. သမာဓိသုတ်အဖွင့်။

๕. ปญฺจเม สมาธินฺติ อิทํ ภควา เต ภิกฺขู จิตฺเตกคฺคตาย ปริหายนฺเต ทิสฺวา, ‘‘จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ อิเมสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อาห. อภินนฺทตีติ ปตฺเถติ. อภิวทตีติ ตาย อภินนฺทนาย ‘‘อโห ปิยํ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาป’’นฺติ วทติ. วาจํ อภินนฺทนฺโตปิ จ ตํ อารมฺมณํ นิสฺสาย เอวํ โลภํ อุปฺปาเทนฺโต อภิวทติเยว นาม. อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหาติ. ยา รูเป นนฺทีติ ยา สา รูเป พลวปตฺถนาสงฺขาตา นนฺที. ตทุปาทานนฺติ ตํ คหณฏฺเฐน อุปาทานํ. นาภินนฺทตีติ น ปตฺเถติ. นาภิวทตีติ ปตฺถนาวเสน น ‘‘อิฏฺฐํ กนฺต’’นฺติ วทติ. วิปสฺสนาจิตฺเตน เจตสา ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺข’’นฺติ วจีเภทํ กโรนฺโตปิ นาภิวทติเยว. ปญฺจมํ.

၅. ပဉ္စမသုတ်၌ "သမာဓိံ" (သမာဓိကို ပွားများကြလော့) ဟူသော ဤဒေသနာတော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ စိတ်၏တည်ငြိမ်မှု သမာဓိမှ ဆုတ်ယုတ်နေကြသည်ကို မြင်တော်မူ၍၊ "ဤရဟန်းတို့သည် စိတ်တည်ငြိမ်မှုကို ရရှိကြလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား ပွားစီးလာလိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူ၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဘိနန္ဒတိ" ဟူသည် တောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဘိဝဒတိ" ဟူသည် ထိုနှစ်သက်မှုဖြင့် "ဩ... ချစ်ခင်ဖွယ်၊ လိုလားဖွယ်၊ နှစ်သက်ဖွယ်၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ကောင်းလေစွတကား" ဟု မြွက်ဟပြောဆိုခြင်း (တဏှာဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ နှုတ်မြွက်၍ ဤသို့မဆိုစေကာမူ ထိုအာရုံကို အမှီပြု၍ ဤသို့ လောဘကို ဖြစ်စေသောသူသည်လည်း ပြောဆိုသူမည်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ" ဟူသည် ဝါးမြို၍ လုံးလုံးလျားလျား စွဲကိုင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ယာ ရူပေ နန္ဒီ" ဟူသည် ရုပ်၌ ပြင်းစွာတောင့်တခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နှစ်သက်မှု (နန္ဒီ) ဖြစ်သည်။ "တဒုပါဒါနံ" ဟူသည် ထိုနှစ်သက်မှုကို စွဲကိုင်ထားခြင်း အနက်ကြောင့် ဥပါဒါန်ဟု ဆိုလိုသည်။ "နာဘိနန္ဒတိ" ဟူသည် မတောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။ "နာဘိဝဒတိ" ဟူသည် တောင့်တခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် "နှစ်သက်ဖွယ် ရှိစွ" ဟု မဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝိပဿနာစိတ်ဖြင့် "အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ" ဟု နှုတ်မြွက်ပြောဆိုနေသော်လည်း "အဘိဝဒတိ" (တဏှာဖြင့် ပြောဆိုခြင်း) မမည်ပေ။ ပဉ္စမသုတ် ပြီး၏။

๖. ปฏิสลฺลาณสุตฺตวณฺณนา

၆. ပဋိသလ္လာဏသုတ်အဖွင့်။

๖. ฉฏฺเฐ ปฏิสลฺลาเณติ อิทํ ภควา เต ภิกฺขู กายวิเวเกน ปริหายนฺเต ทิสฺวา ‘‘กายวิเวกํ ลภนฺตานํ อิเมสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อาห. ฉฏฺฐํ.

၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "ပဋိသလ္လာဏေ" (ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်ရောက်ခြင်း) ဟူသော ဤဒေသနာတော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ ကိုယ်စိတ်ဆိတ်ငြိမ်မှု (ကာယဝိဝေက) မှ ဆုတ်ယုတ်နေသည်ကို မြင်တော်မူ၍၊ "ဤရဟန်းတို့ ကာယဝိဝေကကို ရရှိကြလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား တိုးပွားတည်တံ့လာလိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူ၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆဋ္ဌသုတ် ပြီး၏။

๗. อุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

၇. ဥပါဒါပရိတဿနာသုတ်အဖွင့်။

๗. สตฺตเม อุปาทาปริตสฺสนนฺติ คหเณน อุปฺปนฺนํ ปริตสฺสนํ. อนุปาทาอปริตสฺสนนฺติ อคฺคหเณน อปริตสฺสนํ. รูปวิปริณามานุปริวตฺติวิญฺญาณํ โหตีติ ‘‘มม รูปํ วิปริณต’’นฺติ วา ‘‘อหุ วต เมตํ, ทานิ วต เม นตฺถี’’ติ วา อาทินา นเยน กมฺมวิญฺญาณํ รูปสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามานุปริวตฺติชาติ วิปริณามสฺส อนุปริวตฺติโต วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต [Pg.242] ชาตา. ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาปริตสฺสนา จ อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จ. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ ปริยาทิยิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อุตฺตาสวาติ สอุตฺตาโส. วิฆาตวาติ สวิฆาโต สทุกฺโข. อเปกฺขวาติ สาลโย. อุปาทาย จ ปริตสฺสตีติ คณฺหิตฺวา ปริตสฺสโก นาม โหติ. น รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ขีณาสวสฺส กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ, ตสฺมา รูปเภทานุปริวตฺติ น โหตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สตฺตมํ.

၇. သတ္တမသုတ်၌ "ဥပါဒါပရိတဿနံ" ဟူသည်မှာ ခန္ဓာ၌ စွဲလမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တောင့်တပူပန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အနုပါဒါအပရိတဿနံ" ဟူသည်မှာ မစွဲလမ်းခြင်းကြောင့် တောင့်တပူပန်မှု မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဝိညာဏံ ဟောတိ" (ရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော ဝိညာဉ်ဖြစ်၏) ဟူသည်မှာ "ငါ့ရုပ်သည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသွားပြီတကား" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဤသို့သော ရုပ်မျိုး ငါ့အား ဖြစ်ဖူးပါ၏၊ ယခုအခါ၌မူ မရှိတော့ပြီတကား" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နည်းဖြင့် ရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းကို အာရုံပြုသော တဏှာဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ကမ္မဝိညာဉ်သည် ရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်၏။ "ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ" ဟူသည်မှာ ရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သောစိတ်၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းကို အာရုံပြုသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ "ပရိတဿနာဓမ္မသမုပ္ပါဒါ" ဟူသည် တဏှာပူပန်မှုနှင့် အခြားအကုသိုလ်တရားများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ "စိတ္တံ" ဟူသည် ကုသိုလ်စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ" ဟူသည်မှာ (ထိုအကုသိုလ်တရားတို့သည်) ကုသိုလ်စိတ်ကို လွှမ်းမိုးကုန်စင်စေလျက်၊ ထိုကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခွင့်မရအောင် အခွင့်မပေးဘဲ လွှမ်းမိုးတည်ရှိနေကြသည်။ "ဥတ္တာသဝါ" ဟူသည် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ဝိဃာတဝါ" ဟူသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "အပေက္ခဝါ" ဟူသည် စွဲလမ်းတပ်မက် ငဲ့ကွက်ခြင်း ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ" ဟူသည် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်း၍ ပူပန်တောင့်တသူ ဖြစ်သည်။ "န ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ကမ္မဝိညာဉ်သည်ပင် မရှိတော့သဖြင့် ရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သောစိတ် မရှိတော့ဟု အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆိုထိုက်ပေသည်။ သတ္တမသုတ် ပြီး၏။

๘. ทุติยอุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

၈. ဒုတိယဥပါဒါပရိတဿနာသုတ်အဖွင့်။

๘. อฏฺฐเม ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน เทสนา กตา. อิติ ปฏิปาฏิยา จตูสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. อฏฺฐมํ.

၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အစဉ်အတိုင်း သုတ်လေးခုတို့၌ ဝဋ်နှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ အဋ္ဌမသုတ် ပြီး၏။

๙. กาลตฺตยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

၉. ကာလသုံးပါး အနိစ္စသုတ်အဖွင့်။

๙. นวเม โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺสาติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ กถาว กา, อนิจฺจเมว ตํ. เต กิร ภิกฺขู อตีตานาคตํ อนิจฺจนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเน กิลมึสุ, อถ เนสํ อิโต อตีตานาคเตปิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจ’’นฺติ วุจฺจมาเน พุชฺฌิสฺสนฺตีติ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา สตฺถา ปุคฺคลชฺฌาสเยน อิมํ เทสนํ เทเสสิ. นวมํ.

၉. နဝမသုတ်၌ 'ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ' ဟူသည်ကား ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သောရုပ်၌ 'အနိစ္စ' ဟု ဆိုဖွယ်ရာ အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း၊ ထိုရုပ်သည် အနိစ္စစင်စစ်တည်း။ ထိုရဟန်းတို့သည် အတိတ် အနာဂတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးကို 'အနိစ္စ' ဟု နှလုံးသွင်းမှတ်သား၍ ပစ္စုပ္ပန်၌ ပင်ပန်းကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းတို့အား ဤအတိတ် အနာဂတ်ထက်လည်း 'ပစ္စုပ္ပန်သည် အနိစ္စဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် သိလွယ်နားလည်နိုင်ကြလိမ့်မည်ဟု ရဟန်းတို့၏ အလိုကို သိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုအားဖြင့် ဤဒေသနာကို ဟောတော်မူ၏။ နဝမသုတ် ပြီး၏။

๑๐-๑๑. กาลตฺตยทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

၁၀-၁၁. ကာလသုံးပါး ဒုက္ခသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๐-๑๑. ทสเมกาทสมานิ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ปเทหิ วิเสเสตฺวา ตถารูเปเนว ปุคฺคลชฺฌาสเยน กถิตานีติ. ทสเมกาทสมานิ.

၁၀-၁၁. ဒသမသုတ် ဧကာဒသမသုတ်တို့ကို ဒုက္ခဟူသောပုဒ်၊ အနတ္တဟူသောပုဒ်တို့ဖြင့် အထူးပြု၍ ထိုသို့သော သဘောရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုအဇ္ဈာသယဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဒသမသုတ်နှင့် ဧကာဒသမသုတ်တို့ ပြီး၏။

นกุลปิตุวคฺโค ปฐโม.

နကုလပိတုဝဂ်သည် ပထမဝဂ်တည်း။

๒. อนิจฺจวคฺโค

၂. အနိစ္စဝဂ်။

๑-๑๐. อนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၀. အနိစ္စသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๑๒-๒๑. อนิจฺจวคฺเค ปริโยสานสุตฺตํ ปุจฺฉาวสิกํ, เสสานิ ตถา ตถา พุชฺฌนกานญฺจ วเสน เทสิตานีติ. ปฐมาทีนิ.

၁၂-၂၁. အနိစ္စဝဂ်၌ အဆုံးဖြစ်သောသုတ်သည် အရှင်အာနန္ဒာ မေးလျှောက်အပ်သော အမေး၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောသုတ်တို့ကို ထိုထိုသောအခြင်းအရာဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိလတ္တံ့ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ပထမသုတ်အစရှိသည်တို့ ပြီး၏။

อนิจฺจวคฺโค ทุติโย.

အနိစ္စဝဂ်သည် ဒုတိယဝဂ်တည်း။

๓. ภารวคฺโค

၃. ဘာရဝဂ်။

๑. ภารสุตฺตวณฺณนา

၁. ဘာရသုတ်အဖွင့်။

๒๒. ภารวคฺคสฺส [Pg.243] ปฐเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติสฺส วจนียนฺติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อิติ อสฺส วจนียํ, เอวํ วตฺตพฺพํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาโรติ เย อิเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, อยํ ภาโรติ วุจฺจติ. เกนฏฺเฐนาติ? ปริหารภาริยฏฺเฐน. เอเตสญฺหิ ฐาปนคมนนิสีทาปนนิปชฺชาปนนฺหาปนมณฺฑนขาทาปนภุญฺชาปนาทิปริหาโร ภาริโยติ ปริหารภาริยฏฺเฐน ภาโรติ วุจฺจติ. เอวํนาโมติ ติสฺโส ทตฺโตติอาทินาโม. เอวํโคตฺโตติ กณฺหายโน วจฺฉายโนติอาทิโคตฺโต. อิติ โวหารมตฺตสิทฺธํ ปุคฺคลํ ‘‘ภารหาโร’’ติ กตฺวา ทสฺเสติ. ปุคฺคโล หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว ขนฺธภารํ อุกฺขิปิตฺวา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ วสฺสสตมฺปีติ ยาวชีวํ อิมํ ขนฺธภารํ นฺหาเปนฺโต โภเชนฺโต มุทุสมฺผสฺสมญฺจปีเฐสุ นิสีทาเปนฺโต นิปชฺชาเปนฺโต ปริหริตฺวา จุติกฺขเณ ฉฑฺเฑตฺวา ปุน ปฏิสนฺธิกฺขเณ อปรํ ขนฺธภารํ อาทิยติ, ตสฺมา ภารหาโรติ ชาโต.

၂၂. ဘာရဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ တိဿ ဝစနီယံ' ဟူသည်မှာ 'ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးဟူ၍ ဆိုအပ်ရာ၏၊ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏' ဟု အနက်ရ၏။ 'အယံ ဝုစ္စတိ ဘိက္ခဝေ ဘာရော' ဟူသည်ကား 'အကြင် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဤဥပါဒါနက္ခန္ဓာကို လေးလံသောဝန်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟူလို။ အဘယ်အနက်ကြောင့် ဝန် (ဘာရ) ဟု ဆိုအပ်သနည်း ဟူမူ - လုပ်ကျွေးမွေးမြူရခြင်း၏ အလွန်လေးလံသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ရပ်စေခြင်း၊ သွားစေခြင်း၊ ထိုင်စေခြင်း၊ သိပ်စေခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ခဲစေခြင်း၊ စားစေခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုရခြင်းသည် အလွန်လေးလံသော ဝန်ထုပ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လုပ်ကျွေးမွေးမြူရခြင်း၏ လေးလံသောအဖြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့် ဝန်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'ဧဝံနာမော' ဟူသည်မှာ တိဿ၊ ဒတ္တ စသည်ဖြင့် အမည်ရှိခြင်းတည်း။ 'ဧဝံဂေါတ္တော' ဟူသည်မှာ ကဏှာယန၊ ဝစ္ဆာယန စသည်ဖြင့် အနွယ်ရှိခြင်းတည်း။ ဤသို့ ခေါ်ဝေါ်ရုံမျှဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဝန်ထမ်းသမား (ဘာရဟာရ)' ဟု ပြု၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပြတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ပင် ခန္ဓာတည်းဟူသော ဝန်ကို ရွက်ဆောင်၍ ဆယ်နှစ်၊ အနှစ်နှစ်ဆယ်၊ အနှစ်တစ်ရာ၊ သို့မဟုတ် တစ်သက်ပတ်လုံး ဤခန္ဓာဝန်ကြီးကို ရေချိုးပေးလျက်၊ ကျွေးမွေးလျက်၊ နူးညံ့သောအတွေ့ရှိသော ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်တို့၌ ထိုင်စေလျက်၊ အိပ်စေလျက် လုပ်ကျွေးပြုစု၍ စုတိခဏ၌ ခန္ဓာဝန်ကို စွန့်ချခဲ့ပြီးလျှင် တဖန် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ အခြားသော ခန္ဓာဝန်အသစ်ကို ယူပြန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝန်ထမ်းသမား' မည်၏။

โปโนภวิกาติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺติกา. นนฺทีราคสหคตาติ นนฺทิราเคน สห เอกตฺตเมว คตา. ตพฺภาวสหคตญฺหิ อิธ อธิปฺเปตํ. ตตฺร ตตฺราภินนฺทินีติ อุปปตฺติฏฺฐาเน วา รูปาทีสุ วา อารมฺมเณสุ ตตฺถ ตตฺถ อภินนฺทนสีลาว. กามตณฺหาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามตณฺหา นาม, รูปารูปภวราโค ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโคติ อยํ ภวตณฺหา นาม, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค วิภวตณฺหา นาม. ภาราทานนฺติ ภารคหณํ. ตณฺหาย หิ เอส ภารํ อาทิยติ. อเสสวิราคนิโรโธติอาทิ สพฺพํ นิพฺพานสฺเสว เววจนํ. ตญฺหิ อาคมฺม ตณฺหา อเสสโต วิรชฺชติ นิรุชฺฌติ จชิยติ ปฏินิสฺสชฺชิยติ วิมุจฺจติ, นตฺถิ เจตฺถ กามาลโย วา ทิฏฺฐาลโย วาติ นิพฺพานํ เอตานิ นามานิ ลภติ. สมูลํ ตณฺหนฺติ ตณฺหาย อวิชฺชา มูลํ นาม. อพฺพุยฺหาติ อรหตฺตมคฺเคน ตํ สมูลกํ อุทฺธริตฺวา. นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ นิตฺตณฺโห ปรินิพฺพุโต นามาติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ปฐมํ.

'ပေါနောဗ္ဘဝိကာ' ဟူသည်ကား တဖန်ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောအလေ့ရှိခြင်းတည်း။ 'နန္ဒိရာဂသဟဂတာ' ဟူသည်မှာ နန္ဒိရာဂနှင့် အတူတစ်ကွ တစ်စိတ်တစ်ကိုယ်တည်း ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သည် ဟူလို။ ဤ၌ ထိုနန္ဒိရာဂနှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်ခြင်းကိုပင် အလိုရှိအပ်၏။ 'တတြ တတြာဘိနန္ဒိနီ' ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ရာဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ရူပါရုံစသော အာရုံတို့၌လည်းကောင်း ထိုထိုဘဝအာရုံတို့၌ အလွန်နှစ်သက်တတ်သော သဘောရှိခြင်းတည်း။ ကာမတဏှာစသည်တို့တွင် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ တပ်မက်သော ရာဂကို ကာမတဏှာ ဟု ခေါ်၏။ ရူပဘဝ အရူပဘဝ၌ တပ်သောရာဂနှင့် ဈာန်၌ သာယာတပ်မက်သော သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်သော ရာဂကို ဘဝတဏှာ ဟု ခေါ်၏။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်သော ရာဂကို ဝိဘဝတဏှာ ဟု ခေါ်၏။ 'ဘာရာဒါနံ' ဟူသည်မှာ ဝန်ကို ယူခြင်းတည်း။ အမှန်စင်စစ် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် တဏှာဖြင့် ခန္ဓာဝန်ကို ယူ၏။ 'အသေသဝိရာဂနိရောဓော' စသည်တို့အားလုံးသည် နိဗ္ဗာန်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၍ တဏှာသည် အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြတ်ချုပ်ငြိမ်း၏၊ စွန့်လွှတ်အပ်၏၊ တစ်ဖန် စွန့်ပစ်အပ်၏၊ လွတ်မြောက်အပ်၏။ ဤနိဗ္ဗာန်၌ ကာမတဏှာဟူသော တပ်မက်ရာ ကိလေသာ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိဟူသော ငြိတွယ်ရာ မရှိ။ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်သည် ဤအမည်တို့ကို ရရှိ၏။ 'သမူလံ တဏှံ' ဟူရာ၌ အဝိဇ္ဇာသည် တဏှာ၏ အမြစ် (မူလ) မည်၏။ 'အဗ္ဘုယှ' ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်တည်းဟူသော တူးရွင်းဖြင့် ထိုအဝိဇ္ဇာဟူသော အမြစ်နှင့်တကွ တဏှာကို တူးဖော်၍ ဟူလို။ 'နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတော' ဟူသည်မှာ တဏှာကင်းသည်ဖြစ်၍ ကိလေသာ ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်သည်ဟု ဆိုထိုက်၏။ ပထမသုတ် ပြီး၏။

๒. ปริญฺญสุตฺตวณฺณนา

၂. ပရိညာသုတ်အဖွင့်။

๒๓. ทุติเย [Pg.244] ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ, สมติกฺกมิตพฺเพติ อตฺโถ. ปริญฺญนฺติ อจฺจนฺตปริญฺญํ, สมติกฺกมนฺติ อตฺโถ. ราคกฺขโยติอาทิ นิพฺพานสฺส นามํ. ตญฺหิ อจฺจนฺตปริญฺญา นาม. ทุติยํ.

၂၃. ဒုတိယသုတ်၌ 'ပရိညေယျ' ဟူသည်ကား ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော၊ (ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့်) လွန်မြောက်အပ်သော တရားဟု အနက်ရ၏။ 'ပရိညာ' ဟူသည်ကား စင်စစ်ပိုင်းခြား၍ သိရာဖြစ်သော၊ စင်စစ်လွန်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဟု အနက်ရ၏။ 'ရာဂက္ခယော' အစရှိသော ပုဒ်သည် နိဗ္ဗာန်၏ အမည်တည်း။ အမှန်စင်စစ် ထိုနိဗ္ဗာန်သည် စင်စစ်ပိုင်းခြားသိအပ်သော အစ္စန္တပရိညာ မည်၏။ ဒုတိယသုတ် ပြီး၏။

๓. อภิชานสุตฺตวณฺณนา

၃. အဘိဇာနသုတ်အဖွင့်။

๒๔. ตติเย อภิชานนฺติ อภิชานนฺโต. อิมินา ญาตปริญฺญา กถิตา, ทุติยปเทน ตีรณปริญฺญา, ตติยจตุตฺเถหิ ปหานปริญฺญาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติสฺโส ปริญฺญา กถิตาติ. ตติยํ.

၂၄. တေတိယသုတ်၌ 'အဘိဇာနံ' ဟူသည်မှာ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိသည်ဖြစ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ ဤ 'အဘိဇာနံ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဉာတပရိညာကို ဟောတော်မူ၏။ ဒုတိယပုဒ်ဖြစ်သော 'ပရိဇာနံ' ဖြင့် တီရဏပရိညာကို ဟောတော်မူ၏။ တတိယနှင့် စတုတ္ထပုဒ်များဖြစ်သော 'ဝိရာဇယံ ပဇဟံ' တို့ဖြင့် ပဟာနပရိညာကို ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ပရိညာသုံးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔-๙. ฉนฺทราคสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၉. ဆန္ဒရာဂသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๕-๓๐. จตุตฺถาทีนิ ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ปฏิปาฏิยา ปเนตฺถ ปญฺจมฉฏฺฐสตฺตเมสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ, อฏฺฐมนวเมสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ. จตุตฺถาทีนิ.

၂၅-၃၀. စတုတ္ထသုတ်အစရှိသည်တို့ကို ဓာတုသံယုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ သိအပ်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် အထူးအားဖြင့် ဤ၌ အစဉ်အတိုင်း တည်ရှိကုန်သော ပဉ္စမ၊ ဆဋ္ဌမ၊ သတ္တမသုတ်တို့၌ သစ္စာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ အဋ္ဌမနှင့် နဝမသုတ်တို့၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရားကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ စတုတ္ထသုတ်မှ စ၍ ပြီး၏။

๑๐. อฆมูลสุตฺตวณฺณนา

၁၀. အဃမူလသုတ်အဖွင့်။

๓๑. ทสเม อฆนฺติ ทุกฺขํ. เอวเมตฺถ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ. ทสมํ.

၃၁. ဒသမသုတ်၌ 'အဃံ' ဟူသည်ကား ဒုက္ခတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤဒသမသုတ်၌ ဒုက္ခလက္ခဏာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒသမသုတ် ပြီး၏။

๑๑. ปภงฺคุสุตฺตวณฺณนา

၁၁. ပဘင်္ဂုသုတ်အဖွင့်။

๓๒. เอกาทสเม ปภงฺคุนฺติ ปภิชฺชนสภาวํ. เอวมิธ อนิจฺจลกฺขณเมว กถิตนฺติ. เอกาทสมํ.

၃၂. ဧကာဒသမသုတ်၌ 'ပဘင်္ဂု' ဟူသည်ကား ခဏတိုင်းပျက်စီးခြင်း သဘောရှိသော တရားတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤဧကာဒသမသုတ်၌ အနိစ္စလက္ခဏာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဧကာဒသမသုတ် ပြီး၏။

ภารวคฺโค ตติโย.

တတိယမြောက်ဖြစ်သော ဘာရဝဂ် ပြီး၏။

๔. นตุมฺหากวคฺโค

၄. နတုမှာကဝဂ်။

๑. นตุมฺหากสุตฺตวณฺณนา

၁. နတုမှာကသုတ်အဖွင့်။

๓๓. นตุมฺหากวคฺคสฺส ปฐเม ปชหถาติ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหถ. ติณาทีสุ ติณํ นาม อนฺโตเผคฺคุ พหิสารํ ตาลนาฬิเกราทิ. กฏฺฐํ [Pg.245] นาม อนฺโตสารํ พหิเผคฺคุ ขทิรสาลสากปนสาทิ. สาขา นาม รุกฺขสฺส พาหา วิย นิกฺขนฺตา. ปลาสํ นาม ตาลนาฬิเกรปณฺณาทิ. ปฐมํ.

၃၃. နတုမှာကဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ပဇဟထ' ဟူသည်ကား ဆန္ဒရာဂကို ပယ်စွန့်ခြင်းဖြင့် ပယ်စွန့်ကြကုန်လော ဟူလို။ မြက် အစရှိသည်တို့တွင် 'မြက် (တိဏ)' မည်သည် အတွင်း၌ အကာ၊ အပ၌ အနှစ်ရှိသော ထန်း၊ အုန်း အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ထင်း (ကဋ္ဌ)' မည်သည် အတွင်း၌ အနှစ်၊ အပ၌ အကာရှိသော ရှား၊ အင်၊ ကျွန်း၊ ပိန္နဲ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'သစ်ခက် (သာခါ)' မည်သည် သစ်ပင်၏ လက်မောင်းကဲ့သို့ ပင်စည်မှ ထွက်သောအခက် ဖြစ်သည်။ 'သစ်ရွက် (ပလာသ)' မည်သည် ထန်းရွက်၊ အုန်းရွက် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ပထမသုတ် ပြီး၏။

๒. ทุติยนตุมฺหากสุตฺตวณฺณนา

၂. ဒုတိယနတုမှာကသုတ်အဖွင့်။

๓๔. ทุติยํ วินา อุปมาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ทุติยํ.

၃၄. ဒုတိယသုတ်ကို ဥပမာမပါဘဲ (သစ္စာလေးပါးကို) သိလတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယသုတ် ပြီး၏။

๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

၃. အညတရဘိက္ခုသုတ်အဖွင့်။

๓๕. ตติเย รูปญฺเจ, ภนฺเต, อนุเสตีติ ยทิ รูปํ อนุเสติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ กามราคาทีสุ เยน อนุสเยน ตํ รูปํ อนุเสติ, เตเนว อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ ปณฺณตฺตึ คจฺฉติ. น เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน อภูเตน อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ น คจฺฉตีติ. ตติยํ.

၃၅. တတိယသုတ်၌ 'ရူပဉ္စေ ဘန္တေ အနုသေတိ' ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ရုပ်၌ (ကိန်းဝပ်သော အနုသယသည်) ကိန်းဝပ်အံ့ ဟူလို။ 'တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ' ဟူသည်ကား ကာမရာဂ စသည်တို့တွင် အကြင်အနုသယသည် ထိုရုပ်ကို အာရုံပြု၍ ကိန်းဝပ်၏၊ ထိုကိန်းဝပ်ဆဲဖြစ်သော အနုသယဖြင့်သာလျှင် 'တပ်မက်သောသူ၊ ပြစ်မှားသောသူ၊ တွေဝေသောသူ' ဟု ခေါ်ဝေါ်ပညတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ' ဟူသည်မှာ မဖြစ်သော ထိုအနုသယဖြင့် 'တပ်မက်သောသူ၊ ပြစ်မှားသောသူ၊ တွေဝေသောသူ' ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ မရောက် ဟူလို။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

၄. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ်အဖွင့်။

๓๖. จตุตฺเถ ตํ อนุมียตีติ ตํ อนุสยิตํ รูปํ มรนฺเตน อนุสเยน อนุมรติ. น หิ อารมฺมเณ ภิชฺชมาเน ตทารมฺมณา ธมฺมา ติฏฺฐนฺติ. ยํ อนุมียตีติ ยํ รูปํ เยน อนุสเยน อนุมรติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ. อถ วา ยนฺติ กรณวจนเมตํ, เยน อนุสเยน อนุมียติ, เตน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. จตุตฺถํ.

၃၆. စတုတ္ထသုတ်၌ 'တံ အနုမီယတိ' ဟူသည်ကား ရာဂစသည်တို့ ကိန်းဝပ်ရာဖြစ်သော ထိုရုပ်သည် ချုပ်ပျက်တတ်သော ထိုအနုသယနှင့်အတူ ပျက်စီး၏ ဟူလို။ အမှန်စင်စစ် အာရုံသည် ပျက်စီးလတ်သော် အာရုံပြုတတ်သော တရားတို့သည်လည်း မတည်နိုင်ကြကုန်။ 'ယံ အနုမီယတိ' ဟူသည်မှာ အကြင်ရုပ်သည် ပျက်စီးသော အကြင်အနုသယနှင့်အတူ ပျက်စီး၏။ 'တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ' ဟူသည်ကား ထိုအနုသယဖြင့် 'တပ်မက်သောသူ၊ ပြစ်မှားသောသူ၊ တွေဝေသောသူ' ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ တစ်နည်းကား 'ယံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကရဏဝိဘတ် (တတိယဝိဘတ်) အနက်ရှိသော ပုဒ်တည်း။ ရုပ်သည် အကြင်အနုသယနှင့်အတူ ပျက်စီး၏၊ ထိုအနုသယဖြင့် 'တပ်မက်သောသူ၊ ပြစ်မှားသောသူ၊ တွေဝေသောသူ' ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု အနက်ရ၏။ စတုတ္ထသုတ် ပြီး၏။

๕-๖. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၆. အာနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๗-๓๘. ปญฺจเม ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ ธรมานสฺส ชีวมานสฺส ชรา ปญฺญายติ. ฐิตีติ หิ ชีวิตินฺทฺริยสงฺขาตาย อนุปาลนาย นามํ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราย. เตนาหุ โปราณา –

၃၇-၃၈. ပဉ္စမသုတ်၌ "ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ" (တည်ရှိဆဲဖြစ်သောတရား၏ တပါးသော အပြားသို့ ရောက်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏) ဟူသည်မှာ— ပစ္စည်း၏အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားရှိသော၊ ဇီဝိတိန္ဒြေ၏အစွမ်းဖြင့် ရှင်ဆဲဖြစ်သော ရုပ်၏ ဥပါဒ်ခဏမှတစ်ပါး အခြားသော အပြားသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဇရာ (ရင့်ခြင်း) သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။ "ဌိတိ" ဟူသောအမည်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေဟု ဆိုအပ်သော၊ သဟဇာတ်ဖြစ်သောတရားတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်သော သဘော၏ အမည်တည်း။ "အညထတ္တံ" ဟူသောအမည်သည် ဇရာ (ရင့်ခြင်း) ၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုခဲ့ကြ၏—

‘‘อุปฺปาโท ชาติ อกฺขาโต, ภงฺโค วุตฺโต วโยติ จ;

อญฺญถตฺตํ ชรา วุตฺตา, ฐิตี จ อนุปาลนา’’ติ.

"ဥပါဒ် (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) ကို ဇာတိဟူ၍ ဟောကြားအပ်၏။ ပျက်စီးခြင်း (ဝယ) ကို ဘင်္ဂဟူ၍ ဟောကြားအပ်၏။ အခြားသော အပြားသို့ ရောက်ခြင်း (အညထတ္တ) ကို ဇရာဟူ၍ ဟောကြားအပ်၏။ (သဟဇာတ်တရားတို့ကို) စောင့်ရှောက်တတ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကိုမူ ဌိတိဟူ၍ ဟောကြားအပ်၏။"

เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส อุปฺปาทชราภงฺคสงฺขาตานิ ตีณิ ลกฺขณานิ โหนฺติ ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗).

ဤသို့လျှင် ခန္ဓာတစ်ခုချင်းစီ၌ ဥပါဒ်၊ ဇရာ၊ ဘင်္ဂဟု ဆိုအပ်သော လက္ခဏာသုံးပါးတို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုလက္ခဏာသုံးပါးတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ "ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတ (အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်အပ်သောတရား) ၏ သင်္ခတလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု (မြတ်စွာဘုရားသည်) ဟောတော်မူအပ်၏။

ตตฺถ [Pg.246] สงฺขตํ นาม ปจฺจยนิพฺพตฺโต โย โกจิ สงฺขาโร. สงฺขาโร จ น ลกฺขณํ, ลกฺขณํ น สงฺขาโร, น จ สงฺขาเรน วินา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขาโร, ลกฺขเณน ปน สงฺขาโร ปากโฏ โหติ. ยถา หิ น จ คาวีเยว ลกฺขณํ, ลกฺขณเมว น คาวี, นาปิ คาวึ มุญฺจิตฺวา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ มุญฺจิตฺวา คาวึ, ลกฺขเณน ปน คาวี ปากฏา โหติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

ထိုပါဠိ၌ သင်္ခတမည်သည် အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလုံးစုံသော သင်္ခါရတရားတို့ ဖြစ်သည်။ သင်္ခါရသည် လက္ခဏာမဟုတ်သကဲ့သို့၊ လက္ခဏာသည်လည်း သင်္ခါရမဟုတ်ပေ။ သင်္ခါရနှင့်ကင်း၍ လက္ခဏာကို သိစေရန် မစွမ်းနိုင်သကဲ့သို့၊ လက္ခဏာနှင့်ကင်း၍လည်း သင်္ခါရကို သိစေရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ သို့ရာတွင် လက္ခဏာအားဖြင့်သာ သင်္ခါရသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် နွားမသည်ပင် လက္ခဏာ (နက်ခြင်း၊ နီခြင်း၊ ပြောက်ကြားခြင်းစသော အမှတ်အသား) မဟုတ်၊ လက္ခဏာသည်လည်း နွားမမဟုတ်ပေ။ နွားမကို ပယ်၍ လက္ခဏာကို မသိနိုင်သကဲ့သို့၊ လက္ခဏာကို ဖယ်၍လည်း နွားမကို မသိသာနိုင်ပေ။ သို့သော် လက္ခဏာအားဖြင့်သာ "ဤနွားမသည် မည်သူ၏ နွားမဖြစ်သည်" ဟု ထင်ရှားသိသာစေနိုင်သကဲ့သို့ပင် ဤဥပမာ၏ ပြီးပြည့်စုံမှုကို သိအပ်၏။

ตตฺถ สงฺขารานํ อุปฺปาทกฺขเณ สงฺขาโรปิ อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. ‘‘อุปฺปาโทปี’’ติ วุตฺเต สงฺขาโรปิ ชราลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. ภงฺคกฺขเณ สงฺขาโรปิ ตํลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘อรูปธมฺมานํ ชราขโณ นาม น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ จ ‘เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ วทนฺโต อรูปธมฺมานมฺปิ ตีณิ ลกฺขณานิ ปญฺญาเปติ, ตานิ อตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตี’’ติ วตฺวา –

ထို "ဥပါဒ်ထင်ရှား၏၊ ပျက်စီးခြင်းထင်ရှား၏" စသောစကား၌ သင်္ခါရတို့၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ သင်္ခါရသည်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ်လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၏ကာလဟု ဆိုအပ်သော ထိုသင်္ခါရ၏ ဥပါဒ်ခဏသည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏။ "ဥပ္ပါဒေါပိ (ဥပါဒ်သည်လည်း)" ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် သင်္ခါရသည်လည်းကောင်း၊ ဇရာလက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ရင့်ခြင်း၏ကာလဟု ဆိုအပ်သော ထိုသင်္ခါရ၏ ဇရာခဏသည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏။ ဘင်္ဂခဏ၌လည်း သင်္ခါရသည်လည်းကောင်း၊ ထိုဘင်လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ပျက်ခြင်း၏ကာလဟု ဆိုအပ်သော ထိုသင်္ခါရ၏ ဘင်ခဏသည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏။ သို့သော်လည်း အခြားသော ဆရာတို့က "နာမ်တရားတို့၏ ဇရာခဏမည်သည်ကို မသိသာစေနိုင်၊ သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည်ပင် 'ဝေဒနာ၏ ဥပါဒ်သည်လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ တည်ရှိဆဲ၏ အခြားသော အပြားသို့ ရောက်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏' ဟု ဟောတော်မူသောအားဖြင့် နာမ်တရားတို့၏လည်း လက္ခဏာသုံးပါးတို့ကို ပညတ်တော်မူသည် မဟုတ်လော။ နာမ်တရားတို့၏ ထိုလက္ခဏာသုံးပါးတို့ကို နာမ်တရား၏ ထင်ရှားရှိခြင်းလက္ခဏာ (အတ္ထိခဏ) ကို စွဲ၍ ရအပ်ကုန်၏" ဟု ဆိုပြီးလျှင်—

‘‘อตฺถิตา สพฺพธมฺมานํ, ฐิติ นาม ปวุจฺจติ;

ตสฺเสว เภโท มรณํ, สพฺพทา สพฺพปาณิน’’นฺติ. –

"ခပ်သိမ်းသော နာမ်တရားတို့၏ ထင်ရှားရှိခြင်း (အတ္ထိတာ) ကို 'ဌိတိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဌိတိ၏ ပျက်စီးခြင်းသည်သာလျှင် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ အခါခပ်သိမ်း သေခြင်း (မရဏ) မည်၏" ဟူသော—

อิมาย อาจริยคาถาย ตมตฺถํ สาเธนฺติ. อถ วา สนฺตติวเสน ฐานํ ฐิตีติ เวทิตพฺพนฺติ จ วทนฺติ. ยสฺมา ปน สุตฺเต อยํ วิเสโส นตฺถิ, ตสฺมา อาจริยมติยา สุตฺตํ อปฏิพาเหตฺวา สุตฺตเมว ปมาณํ กตฺตพฺพํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. ปญฺจมฉฏฺฐานิ.

ဤဆရာတို့၏ ဂါထာဖြင့် ထိုအနက် (ဇရာလက္ခဏာကို မပညတ်နိုင်ခြင်းဟူသော သဘော) ကို ပြီးစေကုန်၏။ သို့မဟုတ် အစဉ် (သန္တတိ) ၏ အစွမ်းဖြင့် တည်ခြင်းကို "ဌိတိ" ဟု သိအပ်၏ ဟူ၍လည်း အချို့ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း သုတ်ပါဠိတော်၌ ဤသို့သော အထူးပြုချက် (ဌိတိသည် နာမ်၌ မရှိ၊ ရုပ်၌သာ ရှိသည်ဟူသော အထူးချက်) မရှိသောကြောင့် မိမိတို့စိတ်ကူး ဆရာတို့၏ အယူဝါဒဖြင့် သုတ်ပါဠိတော်ကို မပယ်မြစ်ဘဲ သုတ်ပါဠိတော်ကိုသာလျှင် ပမာဏပြုအပ်၏။ ဆဋ္ဌသုတ်သည် လွယ်ကူထင်ရှားလှ၏။ (ပဉ္စမသုတ်နှင့် ဆဋ္ဌသုတ်တို့ ပြီး၏။)

๗-๑๐. อนุธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၁၀. အနုဓမ္မသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๙-๔๒. สตฺตเม ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนสฺสาติ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมธมฺมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺนสฺส. อยมนุธมฺโมติ อยํ อนุโลมธมฺโม โหติ. นิพฺพิทาพหุโลติ อุกฺกณฺฐนพหุโล หุตฺวา. ปริชานาตีติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. ปริมุจฺจตีติ มคฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนาย ปหานปริญฺญาย ปริมุจฺจติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต มคฺโคว กถิโต โหติ, ตถา อิโต ปเรสุ ตีสุ. อิธ ปน อนุปสฺสนา อนิยมิตา, เตสุ [Pg.247] นิยมิตา. ตสฺมา อิธาปิ สา ตตฺถ นิยมิตวเสเนว นิยเมตพฺพา. น หิ สกฺกา ตีสุ อญฺญตรํ อนุปสฺสนํ วินา นิพฺพินฺทิตุํ ปริชานิตุํ วาติ. สตฺตมาทีนิ.

၃၉-၄၂. သတ္တမသုတ်၌ "ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နဿ" (တရားအားလျော်သော တရားကို ကျင့်သောသူအား) ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့အား လျော်သောတရားဖြစ်သော၊ မဂ်၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ) ကို ကျင့်ဆောင်သောသူအား ဆိုလိုသည်။ "အယမနုဓမ္မော" (ဤသည်ကား အနုဓမ္မဖြစ်၏) ဟူသည်မှာ ဤပြလတ္တံ့သောအကျင့်သည် လျော်သောအကျင့်ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော" ဟူသည်မှာ (ဘဝတို့၌) ငြီးငွေ့ခြင်း အဆမတန်များပြားသောသူ ဖြစ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရိဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ ပရိညာဉ်သုံးပါး (ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာ) တို့ဖြင့် သုံးဘုံသားတရား (တေဘူမကတရား) တို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရိမုစ္စတိ" ဟူသည်မှာ မဂ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပဟာနပရိညာဖြင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာညစ်နွမ်းမှုတို့မှ လွတ်မြောက်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤသုတ်၌ မဂ်တရားကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့အတူ ဤသုတ်မှနောက် ဖြစ်ကုန်သော သုံးပါးသော သုတ်တို့၌လည်း မဂ်ကိုသာ ဟောအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤသုတ်၌ အနုပဿနာကို သီးခြားသတ်မှတ်မထားသော်လည်း၊ ထိုနောက်သုံးသုတ်တို့၌မူ သတ်မှတ်ထား၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်၌လည်း ထိုနောက်သုံးသုတ်တို့၌ သတ်မှတ်ထားသော အနုပဿနာ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အနုပဿနာကို သတ်မှတ်မှတ်သားအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုံးပါးသော အနုပဿနာတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အနုပဿနာနှင့်ကင်း၍ ငြီးငွေ့ခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သတ္တမသုတ် အစရှိသည်တို့ ပြီး၏။

นตุมฺหากวคฺโค จตุตฺโถ.

လေးခုမြောက်သော နတုမှာကဝဂ် ပြီး၏။

๕. อตฺตทีปวคฺโค

၅. အတ္တဒီပဝဂ်

๑. อตฺตทีปสุตฺตวณฺณนา

၁. အတ္တဒီပသုတ်အဖွင့်

๔๓. อตฺตทีปวคฺคสฺส ปฐเม อตฺตทีปาติ อตฺตานํ ทีปํ ตาณํ เลณํ คตึ ปรายณํ ปติฏฺฐํ กตฺวา วิหรถาติ อตฺโถ. อตฺตสรณาติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. อนญฺญสรณาติ อิทํ อญฺญสฺส สรณปฏิกฺเขปวจนํ. น หิ อญฺโญ อญฺญสฺส สรณํ โหติ อญฺญสฺส วายาเมน อญฺญสฺส อสิชฺฌนโต, วุตฺตมฺปิ เจตํ –

၄၃. အတ္တဒီပဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "အတ္တဒီပါ" (မိမိကိုယ်ကို ကျွန်းကဲ့သို့ ကိုးကွယ်ရာရှိကြကုန်လော့) ဟူသည်မှာ— ဓမ္မဟူသော မိမိကိုယ်ကို ကျွန်းသဖွယ်လည်းကောင်း၊ အစောင့်အရှောက်၊ ပုန်းအောင်းရာ၊ လားရာ၊ လည်းလျောင်းရာ၊ တည်ရာသဖွယ်လည်းကောင်း ပြု၍ နေကြကုန်လော့ဟု အနက်ရ၏။ "အတ္တသရဏာ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ထို "အတ္တဒီပါ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားပင် ဖြစ်သည်။ "အနညသရဏာ" ဟူသည်မှာ အခြားသော ကိုးကွယ်ရာကို ငြင်းပယ်ကြောင်း စကားတည်း။ အကြောင်းမူကား အခြားတစ်ယောက်၏ လုံ့လဝီရိယဖြင့် နောက်တစ်ယောက်အတွက် ကိစ္စမပြီးမြောက်နိုင်သဖြင့် တစ်ဦးသည် အခြားတစ်ဦး၏ ကိုးကွယ်ရာ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏—

‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ,โก หิ นาโถ ปโร สิยา’’ติ. (ธ. ป. ๑๖๐);

"မိမိကိုယ်သာ မိမိ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏။ အခြားသူသည် အဘယ်မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

เตนาห ‘‘อนญฺญสรณา’’ติ. โก ปเนตฺถ อตฺตา นาม? โลกิยโลกุตฺตโร ธมฺโม. เตเนวาห – ‘‘ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา’’ติ. โยนีติ การณํ – ‘‘โยนิ เหสา, ภูมิช, ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๗) วิย. กึปโหติกาติ กึปภุติกา, กุโต ปภวนฺตีติ อตฺโถ? รูปสฺส ตฺเววาติ อิทํ เตสํเยว โสกาทีนํ ปหานทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. น ปริตสฺสตีติ น คณฺหาติ น คหติ. ตทงฺคนิพฺพุโตติ เตน วิปสฺสนงฺเคน กิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา ตทงฺคนิพฺพุโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาว กถิตา. ปฐมํ.

ထို့ကြောင့် "အနညသရဏာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ "အတ္တ" မည်သည် အဘယ်နည်း။ လောကီလောကုတ္တရာတရားတော် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ လောကီလောကုတ္တရာတရားသည် "အတ္တ" ဖြစ်သောကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် "ဓမ္မဒီပါ ဓမ္မသရဏာ အနညသရဏာ" ဟု ဟောတော်မူ၏။ "ယောနိ" ဟူသည် အကြောင်းတရားကို ဆိုလို၏။ "ယောနိ ဟေသာ ဘူမိဇ ဖလဿ အဓိဂမာယ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ "ကိံပဟောတိကာ" ဟူသည်မှာ အဘယ်အရာလျှင် အဦးအစရှိကုန်သနည်း၊ အဘယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်းဟု အနက်ရ၏။ "ရူပဿ တွေဝ" ဟူသော ဤဒေသနာကို ထိုသောကစသည်တို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် စတင်ဟောကြားအပ်၏။ "န ပရိတဿတိ" ဟူသည်မှာ (တဏှာဖြင့်) မယူအပ်၊ မစွဲလမ်းအပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော" ဟူသည်မှာ ထိုဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းကြောင့် ကိလေသာတို့ အေးငြိမ်းသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ဝိပဿနာကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ပထမသုတ် ပြီး၏။

๒. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

၂. ပဋိပဒါသုတ်အဖွင့်

๔๔. ทุติเย ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนาติ ยสฺมา สกฺกาโย ทุกฺขํ, ตสฺส จ สมุทยคามินี ปฏิปทา นาม ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอวํ [Pg.248] ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา วุตฺตา, ตสฺมา ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนาติ อยเมตฺถ อตฺโถ โหติ. ทุกฺขนิโรธคามินี สมนุปสฺสนาติ เอตฺถ สห วิปสฺสนาย จตุมคฺคญาณํ ‘‘สมนุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ทุติยํ.

၄၄. ဒုတိယသုတ်၌ "ဒုက္ခသမုဒယဂါမိနီ သမနုပဿနာ" ဟူသောပါဌ်၌— သက္ကာယ (ရုပ်နာမ်အပေါင်း) သည် ဒုက္ခမည်၏။ ထိုဒုက္ခ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အကျင့်လမ်းစဉ်ဟူသည် "ရုပ်ကို မိမိကိုယ် (အတ္တ) ဟု အဖန်တလဲလဲ ရှု၏" ဟူသော ဒိဋ္ဌိဖြင့် ရှုခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒုက္ခသမုဒယဂါမိနီ သမနုပဿနာ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်းကို အဖန်ဖန် ရှုခြင်းဟု အနက်ရ၏။ "ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ သမနုပဿနာ" ဟူသော ပါဌ်၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ အရိယသစ္စာလေးပါးကို ကောင်းစွာ သင့်လျော်သောအပြားအားဖြင့် ရှုမြင်သော မဂ်ဉာဏ်လေးပါးကို "သမနုပဿနာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဝဋ်နှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋ) တရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယသုတ် ပြီး၏။

๓. อนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

၃. အနိစ္စသုတ်အဖွင့်

๔๕. ตติเย สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. วิรชฺชติ วิมุจฺจตีติ มคฺคกฺขเณ วิรชฺชติ, ผลกฺขเณ วิมุจฺจติ. อนุปาทาย อาสเวหีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคเหตฺวา อิติ วิมุจฺจติ. รูปธาตุยาติอาทิ ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สห ผเลน ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถนฺติปิ วทนฺติเยว. ฐิตนฺติ อุปริ กตฺตพฺพกิจฺจาภาเวน ฐิตํ. ฐิตตฺตา สนฺตุสฺสิตนฺติ ปตฺตพฺพํ ปตฺตภาเวน สนฺตุฏฺฐํ. ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายตีติ สยเมว ปรินิพฺพายติ. ตติยํ.

၄၅. တတိယသုတ်၌ "သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ" (မှန်ကန်သောပညာဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏) ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာပညာနှင့်တကွ မဂ်ပညာဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ" ဟူသည်မှာ မဂ်ခဏ၌ တပ်မက်မှုကင်း၍ (ဝိရဇ္ဇတိ)၊ ဖိုလ်ခဏ၌ လွတ်မြောက်၏ (ဝိမုစ္စတိ) ဟု ဆိုလိုသည်။ "အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ" ဟူသည်မှာ တစ်ဖန်မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်း (အနုပ္ပါဒနိရောဓ) ဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းကုန်ပြီးသော အာသဝေါတရားတို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကိုမျှ ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာဟု မစွဲလမ်းဘဲ လွတ်မြောက်၏ဟု ဤသို့ အနက်ယူ၍ "ဝိမုစ္စတိ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ မှတ်အပ်၏။ "ရူပဓာတုယာ" အစရှိသော စကားကို ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ပြခြင်းအကျိုးငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဖိုလ်နှင့်တကွ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ "ဌိတံ" (တည်တန့်ပြီ) ဟူသည်မှာ အထက်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိခြင်းကြောင့် တည်တန့်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဌိတတ္တာ သန္တုဿိတံ" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိပြီးဖြစ်၍ ရသင့်ရထိုက်သော တရားထူးကို ရရှိခြင်းကြောင့် အလွန်တရာ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပစ္စတ္တံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ" ဟူသည်မှာ အခြားသူ၏ အကူအညီမပါဘဲ မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ကိလေသာအကြွင်းမဲ့ ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔. ทุติยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

၄. ဒုတိယအနိစ္စသုတ်အဖွင့်

๔๖. จตุตฺเถ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโยติ ปุพฺพนฺตํ อนุคตา อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ. อปรนฺตานุทิฏฺฐิโยติ อปรนฺตํ อนุคตา จตุจตฺตาลีส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ. ถามโส ปรามาโสติ ทิฏฺฐิถามโส เจว ทิฏฺฐิปรามาโส จ น โหติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺโค ทสฺสิโต. อิทานิ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺเค จ ผลานิ จ ทสฺเสตุํ รูปสฺมินฺติอาทิ อารทฺธํ. อถ วา ทิฏฺฐิโย นาม วิปสฺสนาย เอว ปหีนา, อิทํ ปน อุปริ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺเค ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. จตุตฺถํ.

၄၆. စတုတ္ထသုတ်၌ - "ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိယော" ဟူသည်ကား အတိတ်ခန္ဓာအဖို့သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်သော ၁၈ ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် အကြောင်းအဝိဇ္ဇာ တဏှာကို သတ်ခြင်းဖြင့် မဖြစ်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ "အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိယော" ဟူသည်ကား အနာဂတ်ခန္ဓာအဖို့သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်သော ၄၄ ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် အကြောင်းအဝိဇ္ဇာ တဏှာကို သတ်ခြင်းဖြင့် မဖြစ်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထာမသော ပရာမာသော" ဟူသည်ကား ဒိဋ္ဌိအစွမ်းရှိသော သုံးသပ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဟူသော မှားသော သုံးသပ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း အကြောင်းတရားကို သတ်ခြင်းဖြင့် မဖြစ်တော့ပေ။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် ပထမမဂ်ကို ပြအပ်ပြီ။ ယခုအခါ၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ ကျန်သော မဂ်သုံးပါးနှင့် ဖိုလ်လေးပါးတို့ကို ပြခြင်းငှာ "ရူပသ္မိံ" စသည်ဖြင့် အားထုတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိတို့ကို ဝိပဿနာဖြင့်သာလျှင် ပယ်အပ်ကုန်၏။ သို့သော် ဤသုတ်၌ကား နောင်အထက်၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်လေးပါးတို့ကို ပြခြင်းငှာ အားထုတ်အပ်၏။ စတုတ္ထသုတ် ပြီး၏။

๕. สมนุปสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

၅. သမနုပဿနာသုတ်အဖွင့်။

๔๗. ปญฺจเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ เอเตสํ วา อญฺญตรนฺติ ปริปุณฺณคาหวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ, อปริปุณฺณคาหวเสน เอเตสํ อญฺญตรํ. อิติ อยญฺเจว สมนุปสฺสนาติ อิติ อยญฺจ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. อสฺมีติ จสฺส อวิคตํ โหตีติ ยสฺส อยํ สมนุปสฺสนา อตฺถิ, ตสฺมึ อสฺมีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตํ ปปญฺจตฺตยํ อวิคตเมว โหติ. ปญฺจนฺนํ [Pg.249] อินฺทฺริยานํ อวกฺกนฺติ โหตีติ ตสฺมึ กิเลสชาเต สติ กมฺมกิเลสปจฺจยานํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิพฺพตฺติ โหติ.

၄၇. ပဉ္စမသုတ်၌ - "ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ရှုကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုခန္ဓာတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို ရှုကုန်၏" ဟူသည်မှာ အပြည့်အစုံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးလုံးကို စွဲလမ်းယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးကို "အတ္တ" ဟု ရှုကြကုန်၏။ မပြည့်စုံဘဲ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ ယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် ထိုငါးပါးသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို "အတ္တ" ဟု ရှုကြကုန်၏။ "ဤသို့လျှင် ဤသမနုပဿနာ (မှားသောရှုခြင်း) သည်" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဤအတ္တဒိဋ္ဌိဟူသော ရှုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ "ငါ ဖြစ်၏ ဟူသော စိတ်ကပ်ငြိခြင်းသည် မကင်းသေး" ဟူသည်မှာ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသမနုပဿနာသည် (ဆန့်ကျင်ဘက် ဝိပဿနာဖြင့်) မပယ်ဖျက်အပ်သေးသဖြင့် ရှိနေသေး၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ "ငါဖြစ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိဟူသော သံသရာ၌ ဖင့်နွှဲစေတတ်သော ပပဉ္စတရားသုံးပါးသည် မချွတ်မယွင်း ဖြစ်၏။ "ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏ သက်ဝင်ထင်ရှားခြင်း ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ထိုကိလေသာကွန်ရက် ရှိလတ်သော် ကံနှင့် ကိလေသာလျှင် အကြောင်းရှိကုန်သော စက္ခု၊ သောတ စသော ငါးပါးကုန်သော ဣန္ဒြေတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ထင်ရှားခြင်း ဖြစ်၏။

อตฺถิ, ภิกฺขเว, มโนติ อิทํ กมฺมมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. อวิชฺชาธาตูติ ชวนกฺขเณ อวิชฺชา. อวิชฺชาสมฺผสฺสเชนาติ อวิชฺชาสมฺปยุตฺตผสฺสโต ชาเตน. อปิจ มโนติ ภวงฺคกฺขเณ วิปากมโนธาตุ, อาวชฺชนกฺขเณ กิริยมโนธาตุ. ธมฺมาทโย วุตฺตปฺปการาว. อสฺมีติปิสฺส โหตีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสฺมีติ เอวมฺปิสฺส โหติ. อิโต ปเรสุ อยมหมสฺมีติ รูปาทีสุ กิญฺจิเทว ธมฺมํ คเหตฺวา ‘‘อยํ อหมสฺมี’’ติ อตฺตทิฏฺฐิวเสน วุตฺตํ. ภวิสฺสนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิวเสน. น ภวิสฺสนฺติ อุจฺเฉททิฏฺฐิวเสน. รูปี ภวิสฺสนฺติอาทีนิ สพฺพานิ สสฺสตเมว ภชนฺติ. อเถตฺถาติ อถ เตเนวากาเรน ฐิเตสุ เอเตสุ อินฺทฺริเยสุ. อวิชฺชา ปหียตีติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณภูตา อวิชฺชา ปหียติ. วิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา อุปฺปชฺชติ. เอวเมตฺถ อสฺมีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. กมฺมสฺส ปญฺจนฺนญฺจ อินฺทฺริยานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, วิปากมนํ ปญฺจินฺทฺริยปกฺขิกํ กตฺวา ปญฺจนฺนญฺจ อินฺทฺริยานํ กมฺมสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธีติ. อิติ ตโย ปปญฺจา อตีโต อทฺธา, อินฺทฺริยาทีนิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา, ตตฺถ กมฺมมนํ อาทึ กตฺวา อนาคตสฺส ปจฺจโย ทสฺสิโตติ. ปญฺจมํ.

"ချစ်သားရဟန်းတို့၊ စိတ် (မနော) သည် ရှိ၏" ဟူသော ဤစကားကို ကမ္မဝိညာဉ်ကို ရည်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ "တရား (ဓမ္မ) တို့" ဟူသည် အာရုံကို ရည်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ "အဝိဇ္ဇာဓာတ်" ဟူသည် ဇောခဏ၌ ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာတည်း။ "အဝိဇ္ဇာဖဿကြောင့် ဖြစ်သော" ဟူသည် အဝိဇ္ဇာနှင့် ယှဉ်သော ဖဿကြောင့် ဖြစ်သော ဟူလို။ တနည်းကား "မနော" ဟူသည် ဘဝင်ခဏ၌ ဝိပါက်မနောဓာတ်၊ အာဝဇ္ဇန်းခဏ၌ ကိရိယာမနောဓာတ် ရှိ၏။ ဓမ္မစသည်တို့သည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိကုန်သည်သာတည်း။ "ထိုသူအား ငါ ဖြစ်၏ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏" ဟူသည် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် "ငါ ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့လည်း ပပဉ္စတရားသုံးပါးသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်မှ နောက်ဖြစ်သော ပါဌ်တို့တွင် "ဤကား ငါဖြစ်၏" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ရုပ်အစရှိသည်တို့တွင် တစုံတခုသော တရားကိုသာလျှင် ယူ၍ "ဤသည်ကား ငါဖြစ်၏" ဟု အတ္တဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ "ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူသည် သဿတဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ "မဖြစ်လတ္တံ့" ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ "ရုပ်ရှိသည် ဖြစ်လတ္တံ့" စသည် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့သည် သဿတအယူသို့သာ ဝင်ကုန်၏။ "ထိုအခါ၌" ဟူသည် ဝိပဿနာကို နှလုံးမသွင်းမီ ရှေးအဖို့၌ တည်ရှိသော ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် တည်ကုန်သော ထိုဣန္ဒြေတို့၌ "အဝိဇ္ဇာ ပယ်အပ်၏" ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတို့၌ မသိခြင်းဟူသော အဝိဇ္ဇာကို ဝိပဿနာကို ပွားများ၍ မဂ်ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်၏။ "ဝိဇ္ဇာ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူသည် ထိုအခါ၌ မဂ်အစဉ်အတိုင်း အရဟတ္တမဂ်ဝိဇ္ဇာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ "ငါဖြစ်၏" ဟူသော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့သည် ကံ၏ အဆောက်အဦ ဖြစ်သောကြောင့် ကံမည်၏။ ကံနှင့် ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့၏ အကြား၌ တစ်ခုသော အဆက် (သန္ဓိ) ဖြစ်၏။ ဝိပါက်စိတ်ကို ပဉ္စိန္ဒြေအဖို့၌ ဖြစ်သည်ကို ပြု၍ ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ကံ၏ အကြား၌လည်း တစ်ခုသော အဆက်ဖြစ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပပဉ္စတရားသုံးပါးသည် အတိတ်ကာလ မည်၏။ ဣန္ဒြေအစရှိသည်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ မည်၏။ ထိုကံစသည်တို့တွင် ကံကို အစပြု၍ အနာဂတ်ကာလ၏ အကြောင်းကို ပြအပ်၏။ ပဉ္စမသုတ် ပြီး၏။

๖. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

၆. ခန္ဓသုတ်အဖွင့်။

๔๘. ฉฏฺเฐ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, จตฺตาโร ขนฺธา จตุภูมกา. สาสวนฺติ อาสวานํ อารมฺมณภาเวน ปจฺจยภูตํ. อุปาทานิยนฺติ ตเถว จ อุปาทานานํ ปจฺจยภูตํ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ – อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตหิ สห อาสเวหีติ สาสวํ. อุปาทาตพฺพนฺติ อุปาทานิยํ. อิธาปิ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, อวเสสา เตภูมกา วิปสฺสนาจารวเสน วุตฺตา. เอวเมตฺถ รูปํ ราสฏฺเฐน ขนฺเธสุ ปวิฏฺฐํ, สาสวราสฏฺเฐน อุปาทานกฺขนฺเธสุ. เวทนาทโย สาสวาปิ อตฺถิ, อนาสวาปิ อตฺถิ. เต ราสฏฺเฐน สพฺเพปิ ขนฺเธสุ ปวิฏฺฐา, เตภูมกา ปเนตฺถ สาสวฏฺเฐน อุปาทานกฺขนฺเธสุ ปวิฏฺฐาติ. ฉฏฺฐํ.

၄၈. ဆဋ္ဌသုတ်၌ - ရူပက္ခန္ဓာသည် ကာမာဝစရတရား ဖြစ်၏။ နာမက္ခန္ဓာ လေးပါးတို့သည် ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "သာသဝ" ဟူသည် အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "ဥပါဒါနိယ" ဟူသည် ထိုနည်းတူစွာပင် ဥပါဒါန်တရားတို့၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ဝစနတ္ထ (စကားလုံး၏ အနက်) ကိုကား ဤသို့ သိအပ်၏ - အာရုံပြု၍ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့နှင့်တကွ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "သာသဝ" မည်၏။ ဥပါဒါန်တရားတို့သည် ပြင်းစွာ စွဲလမ်းအပ်သောကြောင့် "ဥပါဒါနိယ" မည်၏။ ဤသုတ်၌လည်း ရူပက္ခန္ဓာသည် ကာမာဝစရတရား ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော နာမက္ခန္ဓာတို့သည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိပဿနာ ကျက်စားရာအာရုံအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ ရုပ်သည် အစု (ရာသီ) ဟူသော အနက်ကြောင့် ခန္ဓာတို့၌ ဝင်၏။ အာသဝေါတရား၏ အာရုံဖြစ်သော အစုဟူသော အနက်ကြောင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၌ ဝင်၏။ ဝေဒနာအစရှိသည်တို့သည် သာသဝတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏၊ အနာသဝတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုအလုံးစုံသော ဝေဒနာအစရှိသည်တို့သည် အစုဟူသော အနက်ကြောင့် ခန္ဓာတို့၌ ဝင်ကုန်၏။ ဤနာမက္ခန္ဓာတို့တွင် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော နာမက္ခန္ဓာတို့သည် အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၌ ဝင်ကုန်၏။ ဆဋ္ဌသုတ် ပြီး၏။

๗-๘. โสณสุตฺตาทิวณฺณนา

၇-၈. သောဏသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

๔๙-๕๐. สตฺตเม [Pg.250] เสยฺโยหมสฺมีติ วิสิฏฺโฐ อุตฺตโม อหมสฺมิ. กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนาติ ยถาภูตสฺส อทสฺสนโต อญฺญํ กึ ภเวยฺย? อทสฺสนํ อญฺญาณเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อิทานิสฺส เต ปริวฏฺฏํ วชิรเภทเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ โสโณติอาทิมาห. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. สตฺตมอฏฺฐมานิ.

၄၉-၅၀. သတ္တမသုတ်၌ - "ငါသည် သာလွန်မြတ်စွန်း၏" ဟူသည်မှာ "ငါသည် ထူးခြား၏၊ မြင့်မြတ်၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟုတ်မှန်သော သဘောကို မမြင်ခြင်းမှတပါး အခြားအဘယ်အကြောင်း ရှိအံ့နည်း" ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော သဘောတရားကို မမြင်ခြင်းမှတပါး ထိုသို့ရှုခြင်း၏ အခြားအဘယ်အကြောင်း ရှိအံ့နည်း။ မမြင်ခြင်းဟူသော မသိခြင်း (အညာဏ) သည်သာလျှင် ထိုသို့ရှုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ရာ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ယခုအခါ၌ ထိုသောဏသူကြွယ်သားအား သုံးပါးသောအပြန်ရှိသော၊ ဝဇီရစိန်လက်နက်ကဲ့သို့ ထက်မြက်သော ဒေသနာတော်ကို အားထုတ်တော်မူလိုသဖြင့် "သောဏ၊ ထိုအရာကို အဘယ်သို့ မှတ်ထင်သနည်း" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ အဋ္ဌမသုတ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှ၏။ သတ္တမသုတ်နှင့် အဋ္ဌမသုတ်တို့ ပြီး၏။

๙-๑๐. นนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. နန္ဒိက္ခယသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

๕๑-๕๒. นวมทสเมสุ นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย, ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโยติ อิทํ นนฺทีติ วา ราโคติ วา อิเมสํ อตฺถโต นินฺนานากรณตาย วุตฺตํ. นิพฺพิทานุปสฺสนาย วา นิพฺพินฺทนฺโต นนฺทึ ปชหติ, วิราคานุปสฺสนาย วิรชฺชนฺโต ราคํ ปชหติ. เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ นิฏฺฐเปตฺวา ‘‘ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย’’ติ อิธ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ ผลํ ทสฺสิตนฺติ. นวมทสมานิ.

၅၁-၅၂. နဝမနှင့် ဒသမသုတ်တို့၌ - "နှစ်သက်မှု ကုန်ခြင်းကြောင့် တပ်မက်မှု ကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တပ်မက်မှု ကုန်ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်မှု ကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤပုဒ်နှစ်ခုကို ဟောတော်မူခြင်းမှာ "နန္ဒိ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် "ရာဂ" ဟူသော ပုဒ်တို့သည် သရုပ်အနက်အားဖြင့် အထူးကွဲပြားမှုမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ငြီးငွေ့ကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဖြင့် ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် နှစ်သက်မှု (တဏှာ) ကို စွန့်၏။ တပ်မက်မှုကင်းကြောင်းဖြစ်သော ဝိရာဂါနုပဿနာဖြင့် တပ်မက်မှုကင်းသည်ရှိသော် တပ်မက်မှု (ရာဂ) ကို စွန့်၏။ ဤမျှဖြင့် ဝိပဿနာကို ပြီးဆုံးစေ၍ "တပ်မက်မှု ကုန်ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်မှု ကုန်၏" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မဂ်ကို ပြတော်မူပြီးလျှင် "နှစ်သက်မှု တပ်မက်မှု ကုန်ခြင်းကြောင့် စိတ်သည် လွတ်မြောက်၏" ဟု ဖိုလ်ကို ပြတော်မူအပ်၏။ နဝမနှင့် ဒသမသုတ်တို့ ပြီးကုန်၏။

อตฺตทีปวคฺโค ปญฺจโม.

ငါးခုမြောက်သော အတ္တဒီပဝဂ် ပြီး၏။

มูลปณฺณาสโก สมตฺโต.

မူလပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

๖. อุปยวคฺโค

၆. ဥပယဝဂ်။

๑. อุปยสุตฺตวณฺณนา

၁. ဥပယသုတ်အဖွင့်။

๕๓. อุปยวคฺคสฺส ปฐเม อุปโยติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ อุปคโต. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. อาปชฺเชยฺยาติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย วุทฺธิอาทีนิ อาปชฺเชยฺย. วิญฺญาณุปยนฺติ ปทสฺส อคฺคหเณ การณํ วุตฺตเมว. โวจฺฉิชฺชตารมฺมณนฺติ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย อภาเวน อารมฺมณํ โวจฺฉิชฺชติ. ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา น โหติ. ตทปฺปติฏฺฐิตนฺติ ตํ อปฺปติฏฺฐิตํ. อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตนฺติ ปฏิสนฺธึ อนภิสงฺขริตฺวา วิมุตฺตํ. ปฐมํ.

၅၃. ဥပယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - "ဥပယ" ဟူသည် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးသို့ ကပ်ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိညာဉ်" ဟူသည် ကမ္မဝိညာဉ်တည်း။ "ရောက်ရာ၏" ဟူသည် ကံကို အဟုန်ပြင်းထန်စေ၍ ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် စည်ပင်ပြန့်ပွားခြင်း စသည်သို့ ရောက်ရာ၏။ "ဝိညာဏုပယ" ဟူသော ပုဒ်ကို မယူခြင်း၌ အကြောင်းကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသာဖြစ်၍ အသစ်မဆိုအပ်တော့ပြီ။ "အာရုံပြတ်၏" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော စွမ်းအား မရှိခြင်းကြောင့် အာရုံသည် ပြတ်စဲ၏။ "ဝိညာဉ်၏ တည်ရာ" ဟူသည် ကမ္မဝိညာဉ်၏ တည်ရာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။ "ထိုတည်ရာမရှိသော ဝိညာဉ်သည်" ဟူသည် ထိုတည်ရာမဲ့သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မပြုပြင်အပ်ဘဲ လွတ်မြောက်၏" ဟူသည် အကြောင်းအဝိဇ္ဇာတဏှာဝဋ်မြစ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ပဋိသန္ဓေကို တဖန်မပြုပြင်ဘဲ လွတ်မြောက်၏။ ပထမသုတ် ပြီး၏။

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

၂. ဗီဇသုတ်အဖွင့်။

๕๔. ทุติเย พีชชาตานีติ พีชานิ. มูลพีชนฺติ วจํ วจตฺตํ หลิทฺทํ สิงฺคิเวรนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชนฺติ อสฺสตฺโถ นิคฺโรโธติ เอวมาทิ. ผลุพีชนฺติ [Pg.251] อุจฺฉุ เวฬุ นโฬติ เอวมาทิ. อคฺคพีชนฺติ อชฺชุกํ ผณิชฺชกนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชนฺติ สาลิวีหิอาทิ ปุพฺพณฺณญฺเจว มุคฺคมาสาทิ อปรณฺณญฺจ. อขณฺฑานีติ อภินฺนานิ. ภินฺนกาลโต ปฏฺฐาย พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อปูติกานีติ อุทกเตมเนน อปูติกานิ. ปูติพีชญฺหิ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อวาตาตปหตานีติ วาเตน จ อาตเปน จ น หตานิ, นิโรชตํ น ปาปิตานิ. นิโรชญฺหิ กสฏํ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สาราทานีติ คหิตสารานิ ปติฏฺฐิตสารานิ. นิสฺสารญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สุขสยิตานีติ จตฺตาโร มาเส โกฏฺเฐ ปกฺขิตฺตนิยาเมเนว สุขํ สยิตานิ. ปถวีติ เหฏฺฐา ปติฏฺฐานปถวี. อาโปติ อุปริสฺเนหนอาโป. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อารมฺมณภูตา รูปาทโย จตฺตาโร ขนฺธา. เต หิ อารมฺมณวเสน ปติฏฺฐาภูตตฺตา ปถวีธาตุสทิสา. นนฺทิราโค สิเนหนฏฺเฐน อาโปธาตุสทิโส. วิญฺญาณํ สาหารนฺติ สปฺปจฺจยํ กมฺมวิญฺญาณํ. ตญฺหิ พีชํ วิย ปถวิยํ อารมฺมณปถวิยํ วิรุหติ. ทุติยํ.

၅၄. ဒုတိယသုတ်၌— 'ဗီဇဇာတာနိ' ဟူသည်မှာ မျိုးစေ့တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'မူလဗီဇ' ဟူသည် လင်းလေ၊ ဆိတ်ဖူး၊ နနွင်း၊ ချင်း အစရှိသော အမြစ်မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ 'ခန္ဓဗီဇ' ဟူသည် ညောင်ဗုဒ္ဓဟေ၊ ပညောင်ပင် အစရှိသော ပင်စည်မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ 'ဖလုဗီဇ' ဟူသည် ကြံ၊ ဝါး၊ ကျူ အစရှိသော အဆစ်မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ 'အဂ္ဂဗီဇ' ဟူသည် ဖအောင်း၊ တောရုံး အစရှိသော အညွန့်မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ 'ဗီဇဗီဇ' ဟူသည် သလေးစပါး အစရှိသော ရှေးဦးဖြစ်သော လူတို့၏ အစားအစာ (ပုဗ္ဗဏ္ဏ) နှင့် ပဲနောက်၊ ပဲလွှန်း အစရှိသော နောက်ဖြစ်သော လူတို့၏ အစားအစာ (အပရဏ္ဏ) မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ 'အခဏ္ဍ' ဟူသည် တစိတ်တဒေသအားဖြင့် ကျိုးပဲ့ခြင်း မရှိကုန်သော မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ကျိုးပဲ့ပျက်စီးသည့် အချိန်မှစ၍ မျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့၏ ကိစ္စအလို့ငှာ အသုံးမဝင်တော့ပေ။ 'အပူတိက' ဟူသည် ရေစိုစွတ်သဖြင့် မပုပ်မဆိုးကုန်သော မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ပုပ်သောမျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့၏ ကိစ္စအလို့ငှာ အသုံးမဝင်ပေ။ 'အဝါတာတပဟတ' ဟူသည် လေနှင့် နေပူရှိန်တို့ကြောင့် မပျက်စီးကုန်သော၊ ဩဇာမကင်းကုန်သော မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ ဩဇာမရှိသော အဖျင်းအဖတ်ဖြစ်သော မျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့၏ ကိစ္စအလို့ငှာ အသုံးမဝင်ပေ။ 'သာရာဒါနိ' ဟူသည်မှာ အနှစ် (ဆန်) ရှိကုန်သော၊ အနှစ်တည်ပြီးကုန်သော မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ အနှစ်မရှိသော မျိုးစေ့သည် မျိုးစေ့၏ ကိစ္စအလို့ငှာ အသုံးမဝင်ပေ။ 'သုခသယိတ' ဟူသည်မှာ သုံးလ လေးလပတ်လုံး ကျီ၊ တိုက်တို့၌ စနစ်တကျ ထည့်သွင်းသိုလှောင်ထားသဖြင့် ကောင်းမွန်စွာ အိပ်စက်ရကုန်သော (အညှောက်မထွက်ဘဲ ကောင်းစွာတည်ရှိနေသော) မျိုးစေ့တို့ ဖြစ်သည်။ 'ပထဝီ' ဟူသည် အောက်ခံတည်ရာ မြေကြီး ဖြစ်သည်။ 'အာပေါ' ဟူသည် အထက်မှ စိုစွတ်စေသော ရေဖြစ်သည်။ 'စတဿော ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော' ဟူသည် ကမ္မဝိညာဉ်၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသော လေးပါးသော ခန္ဓာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ပထဝီဓာတ်နှင့် တူကုန်၏။ နှစ်သက်တွယ်တာမှု 'နန္ဒီရာဂ' သည် စိုစွတ်စေးကပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် အာပေါဓာတ်နှင့် တူ၏။ 'ဝိညာဏံ သာဟာရံ' ဟူသည် အကြောင်းတရားနှင့်တကွသော ကမ္မဝိညာဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကမ္မဝိညာဉ်သည် မြေကြီးပေါ်တွင် မျိုးစေ့ ပေါက်ရောက်သကဲ့သို့ အာရုံတည်းဟူသော မြေ၌ ဝိပါက်အစဉ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်သဖြင့် ရှင်သန်ပေါက်ရောက် စည်ပင်၏။ ဒုတိယသုတ် ပြီး၏။

๓. อุทานสุตฺตวณฺณนา

၃. ဥဒါနသုတ်အဖွင့်။

๕๕. ตติเย อุทานํ อุทาเนสีติ พลวโสมนสฺสสมุฏฺฐานํ อุทานํ อุทาหริ. กึ นิสฺสาย ปเนส ภควโต อุปฺปนฺโนติ. สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวํ. กถํ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘ตโยเม อุปนิสฺสยา – ทานูปนิสฺสโย สีลูปนิสฺสโย ภาวนูปนิสฺสโย จา’’ติ. เตสุ ทานสีลูปนิสฺสยา ทุพฺพลา, ภาวนูปนิสฺสโย พลวา. ทานสีลูปนิสฺสยา หิ ตโย มคฺเค จ ผลานิ จ ปาเปนฺติ, ภาวนูปนิสฺสโย อรหตฺตํ ปาเปติ. อิติ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ปติฏฺฐิโต ภิกฺขุ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ พนฺธนานิ เฉตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตติ, ‘‘อโห สาสนํ นิยฺยานิก’’นฺติ อาวชฺเชนฺตสฺส อยํ อุทปาทิ.

၅၅. တတိယသုတ်၌— 'ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ' ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်သော သောမနဿကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်စကား (ဥဒါန်း) ကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဥဒါန်းစကားသည် မြတ်စွာဘုရားအား အဘယ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်းဟူမူ သာသနာတော်၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့နည်း? မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့သော အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သတတ်— 'ငါ့၌ ဤဒါနဥပနိဿယ၊ သီလဥပနိဿယ၊ ဘာဝနာဥပနိဿယ ဟူ၍ ဥပနိဿယ သုံးပါးတို့ ရှိကုန်၏'။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဒါနဥပနိဿယနှင့် သီလဥပနိဿယတို့သည် (အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင်) အားနည်းကုန်၏၊ ဘာဝနာဥပနိဿယသည် အားကောင်း၏။ စင်စစ်သော်ကား ဒါနဥပနိဿယနှင့် သီလဥပနိဿယတို့သည် အောက်မဂ်သုံးပါးနှင့် ဖိုလ်သုံးပါးတို့သို့ ရောက်စေတတ်ကုန်၏။ ဘာဝနာဥပနိဿယသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေတတ်၏။ ဤသို့လျှင် အားနည်းသော ဥပနိဿယ၌ တည်သော ရဟန်းသည်ပင် လုံ့လစိုက်ထုတ် ကြိုးစားအားထုတ်သော် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးတို့ကို ဖြတ်တောက်၍ မဂ်ဖိုလ်သုံးပါးတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်၏။ 'သာသနာတော်သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ စင်စစ်ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ပေစွတကား' ဟု ဆင်ခြင်တော်မူစဉ် ဤဥဒါန်းစကားသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။

ตตฺถ ‘‘ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐตฺวา ฆฏมาโน ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณาตี’’ติ อิมสฺสตฺถสฺสาวิภาวนตฺถํ มิลกตฺเถรสฺส วตฺถุ เวทิตพฺพํ – โส กิร คิหิกาเล ปาณาติปาตกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต อรญฺเญ ปาสสตญฺเจว อทูหลสตญฺจ โยเชสิ. อเถกทิวสํ องฺคารปกฺกมํสํ ขาทิตฺวา ปาสฏฺฐาเนสุ วิจรนฺโต ปิปาสาภิภูโต เอกสฺส อรญฺญวาสิตฺเถรสฺส [Pg.252] วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส จงฺกมนฺตสฺส อวิทูเร ฐิตํ ปานียฆฏํ วิวริ, หตฺถเตมนมตฺตมฺปิ อุทกํ นาทฺทส. โส กุชฺฌิตฺวา อาห – ‘‘ภิกฺขุ, ภิกฺขุ ตุมฺเห คหปติเกหิ ทินฺนํ ภุญฺชิตฺวา ภุญฺชิตฺวา สุปถ, ปานียฆเฏ อญฺชลิมตฺตมฺปิ อุทกํ น ฐเปถ, น ยุตฺตเมต’’นฺติ. เถโร ‘‘มยา ปานียฆโฏ ปูเรตฺวา ฐปิโต, กึ นุ โข เอต’’นฺติ? คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ปริปุณฺณฆฏํ ทิสฺวา ปานียสงฺขํ ปูเรตฺวา อทาสิ. โส ทฺวตฺติสงฺขปูรํ ปิวิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ ปูริตฆโฏ นาม มม กมฺมํ อาคมฺม ตตฺตกปาโล วิย ชาโต. กึ นุ โข อนาคเต อตฺตภาเว ภวิสฺสตี’’ติ? สํวิคฺคจิตฺโต ธนุํ ฉฑฺเฑตฺวา, ‘‘ปพฺพาเชถ มํ, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ปพฺพาเชสิ.

ထိုဥပနိဿယတို့တွင် 'အားနည်းသော ဥပနိဿယ၌ တည်၍ ကြိုးစားအားထုတ်သော ရဟန်းသည် မဂ်ဖိုလ်သုံးပါးသို့ ရောက်နိုင်၏' ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစွာပြခြင်းငှာ မိလကမထေရ်၏ ဝတ္ထုကြောင်းအရာကို သိအပ်၏။ ကြားဖူးသည်ကား— ထိုမိလကမထေရ်သည် လူဘဝ၌ သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) အမှုဖြင့် အသက်မွေးလျက် တော၌ ကျော့ကွင်း (ညွတ်) တစ်ရာနှင့် ဖိကျောက်ထောင်ချောက် တစ်ရာတို့ကို ဆင်ထား၏။ ထိုအခါ တစ်နေ့သ၌ မီးကျီးခဲ၌ ဖုတ်ထားသော အသားကို စားပြီးလျှင် ကျော့ကွင်းဆင်ရာ အရပ်တို့၌ လှည့်လည်လတ်သော် ပြင်းစွာရေငတ်သဖြင့် တောရကျောင်း၌ သီတင်းသုံးသော မထေရ်တစ်ပါး၏ ကျောင်းသို့သွား၍ စင်္ကြံကြွတော်မူသော မထေရ်၏ အနီး၌ ရှိသော သောက်ရေအိုးကို ဖွင့်ကြည့်ရာ လက်ဖျားစွတ်ရုံမျှသော ရေကိုမျှ မမြင်ရချေ။ ထိုအခါ သူသည် အမျက်ထွက်၍ 'ရဟန်း၊ ရဟန်း... သင်တို့သည် ဒါယကာတို့ လှူဒါန်းအပ်သော ဆွမ်းကောင်းဟင်းလျာများကို စားကာ စားကာ အိပ်စက်ကြကုန်၏။ သောက်ရေအိုး၌ လက်တစ်ဆုပ်စာမျှသော ရေကိုပင် မထားကြ၊ ဤသို့ ပြုခြင်းသည် မသင့်လျော်ပါတကား' ဟု ဆို၏။ မထေရ်သည်လည်း 'ငါသည် သောက်ရေအိုးကို ပြည့်အောင် ဖြည့်ထားပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤသူသည် ဤသို့ ဆိုဘိသနည်း' ဟု ကြံဆပြီး သွား၍ ကြည့်ရှုလတ်သော် ရေပြည့်နေသောအိုးကို မြင်သဖြင့် ရေသောက်ခရုသင်းဖြင့် ရေကို ပြည့်စေ၍ ပေးတော်မူ၏။ သူသည် ခရုသင်း သုံးဆယ့်နှစ်လုံးစာမျှသော ရေကို သောက်ပြီးနောက် 'ဤကဲ့သို့ ရေပြည့်နေသောအိုး ဖြစ်ပါလျက် ငါ၏ မကောင်းမှုကံကြောင့် ပူပြင်းလှသော မီးကင်သံပြားကဲ့သို့ (ရေမရှိသကဲ့သို့) ဖြစ်ခဲ့ရ၏။ နောင်ဘဝ၌ ငါ၏ ခန္ဓာကိုယ်အဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်လတ္တံ့နည်း' ဟု ဆင်ခြင်မိလေသည်။ ဤသို့ ထိတ်လန့်သော စိတ်ရှိသဖြင့် လေးကို စွန့်ပစ်ကာ 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်ကို သနားစောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်း ချီးမြှောက်တော်မူပါ (ရှင်ပြုပေးတော်မူပါ)' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ မထေရ်သည်လည်း တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်း (ဆံ၊ မွေးညှင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း၊ သွား၊ အရေ အစုအပေါင်း၌ ပွားများအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း) ကို သင်ကြားပြသပေး၍ ရဟန်းပြုပေးတော်မူ၏။

ตสฺส สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺส พหูนํ มิคสูกรานํ มาริตฏฺฐานํ ปาสอทูหลานญฺจ โยชิตฏฺฐานํ อุปฏฺฐาติ. ตํ อนุสฺสรโต สรีเร ทาโห อุปฺปชฺชติ, กูฏโคโณ วิย กมฺมฏฺฐานมฺปิ วีถึ น ปฏิปชฺชติ. โส ‘‘กึ กริสฺสามิ ภิกฺขุภาเวนา’’ติ? อนภิรติยา ปีฬิโต เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘น สกฺโกมิ, ภนฺเต, สมณธมฺมํ กาตุ’’นฺติ. อถ นํ เถโร ‘‘หตฺถกมฺมํ กโรหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อุทุมฺพราทโย อลฺลรุกฺเข ฉินฺทิตฺวา มหนฺตํ ราสึ กตฺวา, ‘‘อิทานิ กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ? ฌาเปหิ นนฺติ. โส จตูสุ ทิสาสุ อคฺคึ ทตฺวา ฌาเปตุํ อสกฺโกนฺโต, ‘‘ภนฺเต, น สกฺโกมี’’ติ อาห. เถโร ‘‘เตน หิ อเปหี’’ติ ปถวึ ทฺวิธา กตฺวา อวีจิโต ขชฺโชปนกมตฺตํ อคฺคึ นีหริตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปิ. โส ตาว มหนฺตํ ราสึ สุกฺขปณฺณํ วิย ขเณน ฌาเปสิ. อถสฺส เถโร อวีจึ ทสฺเสตฺวา, ‘‘สเจ วิพฺภมิสฺสสิ, เอตฺถ ปจฺจิสฺสสี’’ติ สํเวคํ ชเนสิ. โส อวีจิทสฺสนโต ปฏฺฐาย ปเวธมาโน ‘‘นิยฺยานิกํ, ภนฺเต, พุทฺธสาสน’’นฺติ ปุจฺฉิ, อามาวุโสติ. ภนฺเต, พุทฺธสาสนสฺส นิยฺยานิกตฺเต สติ มิลโก อตฺตโมกฺขํ กริสฺสติ, มา จินฺตยิตฺถาติ. ตโต ปฏฺฐาย สมณธมฺมํ กโรติ ฆเฏติ, ตสฺส วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรติ, นิทฺทาย พาธยมานาย ตินฺตํ ปลาลํ สีเส ฐเปตฺวา ปาเท โสณฺฑิยํ โอตาเรตฺวา นิสีทติ. โส เอกทิวสํ ปานียํ [Pg.253] ปริสฺสาเวตฺวา ฆฏํ อูรุมฺหิ ฐเปตฺวา อุทกมณิกานํ ปจฺเฉทํ อาคมยมาโน อฏฺฐาสิ. อถ โข เถโร สามเณรสฺส อิมํ อุทฺเทสํ เทติ –

ထိုရဟန်းသစ်သည် ရဟန်းတရားပွားများ အားထုတ်လတ်သော် မိမိ သတ်ဖြတ်ခဲ့သော များစွာသော သား၊ ဝက်တို့၏ သတ်ရာအရပ်နှင့် ကျော့ကွင်း၊ ထောင်ချောက်တို့ ဆင်ရာအရပ်တို့သည် မျက်စိ၌ ထင်ရှားပေါ်လာ၏။ ထိုအာရုံကို ထပ်ခါတလဲလဲ အောက်မေ့မိသော ထိုရဟန်းအား ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ပူပန်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ စဉ်းလဲသောနွားသည် လမ်းမှန်သို့ မလိုက်သကဲ့သို့ ကမ္မဋ္ဌာန်းသည်လည်း လမ်းမှန်သို့ မရောက်ဘဲ ရှိ၏။ ထိုအခါ သူသည် 'ငါသည် ရဟန်းအဖြစ်ဖြင့် အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း' ဟု တွေးတောလျက် မွေ့လျော်မှုမရှိခြင်း (သာသနာတော်၌ ငြီးငွေ့ခြင်း) နှိပ်စက်ရကား မထေရ်၏ အထံသို့ သွားရောက် ရှိခိုးလျက် 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ရဟန်းတရားကို အားမထုတ်နိုင်တော့ပါ' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအခါ မထေရ်သည် 'သို့ဖြစ်လျှင် ငါခိုင်းသောအလုပ်ကို လုပ်ဦးလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သူသည်လည်း 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား' ဟု လျှောက်ထား၍ ရေသဖန်းပင် အစရှိသော စိုစွတ်သော သစ်ပင်တို့ကို ခုတ်လှဲကာ ပုံကြီးပုံပြီးလျှင် 'ယခု အဘယ်သို့ ပြုရပါဦးအံ့နည်း' ဟု မေးလျှောက်၏။ 'ထိုသစ်ပုံကို မီးတိုက်လော့' ဟု မိန့်တော်မူရာ သူသည် အရပ်လေးမျက်နှာမှ မီးတိုက်သော်လည်း မီးမလောင်စေနိုင်သဖြင့် 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ် မတတ်နိုင်ပါ' ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်သည် 'သို့ဖြစ်လျှင် ဖဲနေလော့' ဟု မိန့်တော်မူကာ မြေကြီးကို နှစ်ခြမ်းခွဲ၍ အဝီစိငရဲမှ ပိုးစုန်းကြူးခန့်မျှရှိသော ငရဲမီးကို ထုတ်ယူကာ ထိုစိုစွတ်သော ထင်းပုံပေါ်သို့ ချလိုက်၏။ ထိုငရဲမီးသည် ထိုမျှကြီးမားသော စိုစွတ်သော သစ်ပုံကြီးကို သစ်ရွက်ခြောက်ကဲ့သို့ တစ်ခဏချင်းအတွင်း လောင်ကျွမ်းသွားစေ၏။ ထိုနောက် မထေရ်သည် အဝီစိငရဲကြီးကို ပြသ၍ 'အကယ်၍ သင်သည် လူထွက်ခဲ့သော် ဤငရဲ၌ ကျရောက်ကျက်ရလတ္တံ့' ဟု သံဝေဂကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ သူသည် အဝီစိငရဲကို မြင်ရသည်မှစ၍ တစ်တုန်တုန်တရီတရီဖြင့် 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ အမှန်တကယ် ထွက်မြောက်စေနိုင်ပါသလော' ဟု မေးလျှောက်ရာ မထေရ်က 'အေး... ငါ့ရှင်၊ မှန်ပေ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်သည် ဝဋ်မှထွက်မြောက်စေနိုင်သည်ရှိသော် အကျွန်ုပ်မိလကသည် မိမိ၏ လွတ်မြောက်မှုကို ပြုပါအံ့၊ အရှင်ဘုရားတို့ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြတော်မမူပါလင့်' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ သူသည် ရဟန်းတရားကို အပတ်တကုတ် ကြိုးစားအားထုတ်လေတော့၏။ ဆရာသမားအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကိုလည်း တာဝန်ကျေစွာ ဖြည့်ဆည်းပေး၏။ ငိုက်မြည်းခြင်းက နှိပ်စက်လာလျှင် စိုစွတ်သော ကောက်ရိုးခွေကို ဦးခေါင်းပေါ်၌ တင်၍လည်းကောင်း၊ ခြေတို့ကို ရေအိုင်၌ ချ၍လည်းကောင်း တရားထိုင်လေ့ရှိ၏။ တစ်နေ့သ၌ သောက်ရေကို စစ်ယူပြီးလျှင် ရေအိုးကို ပေါင်ပေါ်၌ တင်လျက် ရေစက်တို့ ပြတ်ကျခြင်းကို ငံ့လင့်ရင်း ရပ်နေလေ၏။ ထိုအခါ မထေရ်သည် သာမဏေကျော်အား ဤဒေသနာတော် (ဥဒ္ဒေသ) ကို ပေးတော်မူ၏—

‘‘อุฏฺฐานวโต สตีมโต,สุจิกมฺมสฺส นิสมฺมการิโน;

สญฺญตสฺส ธมฺมชีวิโน,อปฺปมตฺตสฺส ยโสภิวฑฺฒตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๔);

“ထကြွလုံ့လရှိသူ၊ သတိရှိသူ၊ စင်ကြယ်သော ကိုယ်မှုနှုတ်မှုရှိသူ၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ပြုလုပ်လေ့ရှိသူ၊ ကိုယ်နှုတ်နှလုံးကို စောင့်စည်းသူ၊ တရားသဖြင့် အသက်မွေးသူ၊ မမေ့မလျော့သူအား ကျော်စောမှု (ဘုန်းကံအခြံအရံ) သည် တိုးပွား၏။”

โส จตุปฺปทิกมฺปิ ตํ คาถํ อตฺตนิเยว อุปเนสิ – ‘‘อุฏฺฐานวตา นาม มาทิเสน ภวิตพฺพํ. สติมตาปิ มาทิเสเนว…เป… อปฺปมตฺเตนปิ มาทิเสเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ ตํ คาถํ อตฺตนิ อุปเนตฺวา ตสฺมึเยว ปทวาเร ฐิโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺทิตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย หฏฺฐตุฏฺโฐ –

ထိုရှင်ကျော်မိလကသည် လေးပါဒရှိသော ထိုဂါထာကို မိမိကိုယ်သို့ ဆောင်ယူခဲ့၏။ 'ထကြွလုံ့လရှိသူဟူသည် ငါကဲ့သို့သောသူ ဖြစ်ထိုက်ပေ၏။ သတိရှိသူဟူသည်လည်း ငါကဲ့သို့သောသူသာ ဖြစ်ထိုက်ပေ၏။ ...ပ... မမေ့မလျော့သောသူဟူသည်လည်း ငါကဲ့သို့သောသူသာ ဖြစ်ထိုက်ပေ၏' ဟု မိမိကိုယ်သို့ ဆောင်ယူလျက် ထိုနေရာ၌ပင် ရပ်လျက် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးတို့ကို ဖြတ်တောက်ကာ အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်လျက် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်လေ၏—

‘‘อลฺลํ ปลาลปุญฺชาหํ, สีเสนาทาย จงฺกมึ;

ปตฺโตสฺมิ ตติยํ ฐานํ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย’’ติ. –

ငါသည် စိုစွတ်သော ကောက်ရိုးပုံကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရွက်ဆောင်ကာ စင်္ကြံလျှောက်ခဲ့၏။ သုံးခုမြောက်သော အနာဂါမိဖိုလ် တည်ရာသို့ ရောက်ခဲ့ပြီ။ ဤအရာ၌ ငါ့အား သံသယမရှိတော့ပြီ။

อิมํ อุทานคาถํ อาห. เอวํ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐิโต ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺทิตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตติ. เตนาห ภควา – ‘‘โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา, นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสตีติ เอวํ อธิมุจฺจมาโน ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺย โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานี’’ติ.

ဤဥဒါန်းဂါထာကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် အားနည်းသော ဥပနိဿယ၌ တည်လျက် အားထုတ်ကြိုးပမ်းသောသူသည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးကို ဖြတ်တောက်ပြီး မဂ်ဖိုလ်သုံးပါးကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ငါသည်လည်း မရှိရာ၊ ငါ့အားလည်း မဖြစ်ရာ၊ နောင်အခါ၌လည်း မဖြစ်လတ္တံ့၊ ငါ့အားလည်း မဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းသော ရဟန်းသည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးကို ဖြတ်တောက်ရာ၏' ဟု ဥဒါန်းကျူးရင့်ကာ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ตตฺถ โน จสฺสํ, โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ น ภเวยฺยํ, มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺย. สเจ วา ปน เม อตีเต กมฺมาภิสงฺขาโร นาภวิสฺส, อิทํ เม เอตรหิ ขนฺธปญฺจกํ น ภเวยฺย. นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสตีติ อิทานิ ปน ตถา ปรกฺกมิสฺสามิ, ยถา เม อายตึ ขนฺธาภินิพฺพตฺตโก กมฺมสงฺขาโร น ภวิสฺสติ, ตสฺมึ อสติ อายตึ ปฏิสนฺธิ นาม น เม ภวิสฺสติ. เอวํ อธิมุจฺจมาโนติ เอวํ อธิมุจฺจนฺโต ภิกฺขุ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐิโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺเทยฺย. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวํ อาวชฺเชนฺเตน ภควตา [Pg.254] อิมสฺมึ อุทาเน วุตฺเต. รูปํ วิภวิสฺสตีติ รูปํ ภิชฺชิสฺสติ. รูปสฺส วิภวาติ วิภวทสฺสเนน สหวิปสฺสเนน. สหวิปสฺสนกา หิ จตฺตาโร มคฺคา รูปาทีนํ วิภวทสฺสนํ นาม. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เอวํ อธิมุจฺจมาโน, ภนฺเต, ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺยาติ, ภนฺเต, เอวํ อธิมุจฺจมาโน ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺเยว ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ. กสฺมา น ฉินฺทิสฺสตีติ?

ထိုဥဒါန်းစကား၌ 'နော စဿံ နော စ မေ သိယာ' ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ငါဟူ၍ မရှိပါက ငါ၏ ပရိက္ခရာသည်လည်း မရှိရာ။ တနည်းအားဖြင့် အကယ်၍ အတိတ်ကာလ၌ ငါ့အား ကံဟူသော အဘိသင်္ခါရ မဖြစ်ခဲ့ပါက ယခုပစ္စုပ္ပန်၌ ဤခန္ဓာငါးပါးသည်လည်း ငါ့အား မဖြစ်ရာ။ 'နာဘဝိဿ န မေ ဘဝိဿတိ' ဟူသည်မှာ ယခုအခါ၌ နောင်အခါ၌ ခန္ဓာငါးပါးကို အသစ်ဖြစ်စေတတ်သော ကံဟူသော သင်္ခါရ မဖြစ်ပေါ်စေရန် ထိုသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မည်။ ထိုကံဟူသော သင်္ခါရ မရှိပါက နောင်အခါ၌ ငါ့အား ပဋိသန္ဓေဟူသည် ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ 'ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော' ဟူသည်မှာ ဤသို့ နှလုံးသွင်းသော ရဟန်းသည် အားနည်းသော ဥပနိဿယ၌ တည်သော်လည်း အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးကို ဖြတ်တောက်နိုင်ရာ၏။ 'ဧဝံ ဝုတ္တေ' ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော သဘောကို ဆင်ခြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဥဒါန်းကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ရှိသော်။ 'ရူပံ ဝိဘဝိဿတိ' ဟူသည်မှာ ရုပ်သည် ပျက်စီးလတ္တံ့။ 'ရူပဿ ဝိဘဝါ' ဟူသည်မှာ ရုပ်၏ ပျက်စီးခြင်းကို မြင်သော ဝိပဿနာနှင့်တကွသော (အနာဂါမိအရိယာမဂ်) ဖြင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်လေးပါးတို့သည် ရုပ်စသည်တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ခြင်း မည်ကုန်၏။ ထိုသဘောကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့ နှလုံးသွင်းသော ရဟန်းသည် (သံယောဇဉ်တို့ကို) ဖြတ်တောက်နိုင်ပါသလော' ဟူသည်မှာ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့ နှလုံးသွင်းသော ရဟန်းသည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးကို ဧကန်မုချ ဖြတ်တောက်နိုင်ပါ၏။ အဘယ်ကြောင့် မဖြတ်တောက်နိုင်ဘဲ ရှိပါအံ့နည်း' ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

อิทานิ อุปริ มคฺคผลํ ปุจฺฉนฺโต กถํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อนนฺตราติ ทฺเว อนนฺตรานิ อาสนฺนานนฺตรญฺจ ทูรานนฺตรญฺจ. วิปสฺสนา มคฺคสฺส อาสนฺนานนฺตรํ นาม, ผลสฺส ทูรานนฺตรํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต วิปสฺสนานนฺตรา ‘อาสวานํ ขโย’ติ สงฺขํ คตํ อรหตฺตผลํ โหตี’’ติ ปุจฺฉติ. อตสิตาเยติ อตสิตพฺเพ อภายิตพฺเพ ฐานมฺหิ. ตาสํ อาปชฺชตีติ ภยํ อาปชฺชติ. ตาโส เหโสติ ยา เอสา ‘‘โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ทุพฺพลวิปสฺสนา, สา ยสฺมา อตฺตสิเนหํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส ตาโส นาม โหติ. โส หิ ‘‘อิทานาหํ อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ, น ทานิ กิญฺจิ ภวิสฺสามี’’ติ อตฺตานํ ปปาเต ปตนฺตํ วิย ปสฺสติ อญฺญตโร พฺราหฺมโณ วิย. โลหปาสาทสฺส กิร เหฏฺฐา ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร ติลกฺขณาหตํ ธมฺมํ ปริวตฺเตติ. อถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เอกมนฺเต ฐตฺวา ธมฺมํ สุณนฺตสฺส สงฺขารา สุญฺญโต อุปฏฺฐหึสุ. โส ปปาเต ปตนฺโต วิย หุตฺวา วิวฏทฺวาเรน ตโต ปลายิตฺวา เคหํ ปวิสิตฺวา, ปุตฺตํ อุเร สยาเปตฺวา, ‘‘ตาต, สกฺยสมยํ อาวชฺเชนฺโต มนมฺหิ นฏฺโฐ’’ติ อาห. น เหโส ภิกฺขุ ตาโสติ เอสา เอวํ ปวตฺตา พลววิปสฺสนา สุตวโต อริยสาวกสฺส น ตาโส นาม โหติ. น หิ ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘อหํ อุจฺฉิชฺชิสฺสามี’’ติ วา ‘‘วินสฺสิสฺสามี’’ติ วาติ. เอวํ ปน โหติ ‘‘สงฺขาราว อุปฺปชฺชนฺติ, สงฺขาราว นิรุชฺฌนฺตี’’ติ. ตติยํ.

ယခုအခါ အထက်မဂ်ဖိုလ်ကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် 'အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်သို့လျှင်...' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'အခြားမရှိခြင်း (အနန္တရ)' ဟူသည်မှာ အနီးဖြစ်သော အနန္တရနှင့် အဝေးဖြစ်သော အနန္တရဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ဝိပဿနာသည် မဂ်၏ အနီးဖြစ်သော အနန္တရမည်၏။ ဖိုလ်၏ အဝေးဖြစ်သော အနန္တရမည်၏။ ထိုအဝေးဖြစ်သော အနန္တရဝိပဿနာကို ရည်ညွှန်း၍ 'အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်သို့ သိမြင်သူအား ဝိပဿနာ၏ အခြားမဲ့၌ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သည် ဖြစ်ပါသနည်း' ဟု လျှောက်မေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မထိတ်လန့်အပ်သော အရာ၌ (အတသိတာယ)' ဟူသည်မှာ မကြောက်လန့်အပ်သော အရပ်၌ ဖြစ်သည်။ 'ထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်၏ (တာသံ အာပဇ္ဇတိ)' ဟူသည်မှာ ကြောက်ရွံ့ခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'ထိုထိတ်လန့်ခြင်း (တာသော ဟေသော)' ဟူသည်ကား 'ငါသည်လည်း မရှိရာ၊ ငါ့အားလည်း မဖြစ်ရာ' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော အားနည်းသော ဝိပဿနာသည် ကိုယ်၌ တွယ်တာခြင်း (အတ္တသိနေဟ) ကို ကုန်စေရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သဖြင့် အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်အား ထိတ်လန့်ခြင်းမည်သည် ဖြစ်၏။ ထိုအကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်သည် 'ယခု ငါသည် ပျက်စီးတော့အံ့၊ ယခုအခါ တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်တော့' ဟု မိမိကိုယ်ကို ကမ်းပါးပြတ်မှ ကျဆင်းနေသကဲ့သို့ ရှုမြင်တတ်သောကြောင့်ဖြစ်၏၊ အခြားသော ပုဏ္ဏားတစ်ဦးကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကြားဖူးသည်ကား၊ ကြေးပြာသာဒ်အောက်၌ တိပိဋကစူဠနာဂမထေရ်သည် လက္ခဏာရေးသုံးပါးဖြင့် မှတ်အပ်သော တရားတော်ကို သင်ကြားပို့ချ၏။ ထိုအခါ ပရိသတ်အစွန်၌ တည်လျက် တရားနာနေသော ပုဏ္ဏားတစ်ဦးအား သင်္ခါရတရားတို့သည် အတ္တနှင့် ဆိတ်သုဉ်းသည်အဖြစ် (သုညတ) ထင်ရှားလာကုန်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ကမ်းပါးပြတ်သို့ ကျလုဆဲဆဲဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ဖွင့်ထားသော တံခါးမှ ထိုနေရာမှ ထွက်ပြေးကာ မိမိအိမ်သို့ ဝင်ပြီးလျှင် သားဖြစ်သူကို ရင်ခွင်၌ ပွေ့ဖက်၍ 'ချစ်သား၊ ငါသည် သာကီဝင်မင်းတို့၏ တရားကို ဆင်ခြင်မိသဖြင့် စိတ်ပျက်စီးလုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့ပြီ' ဟု ဆိုလေ၏။ 'ရဟန်း၊ ထိုထိတ်လန့်ခြင်းသည် မဟုတ် (န ဟေသော ဘိက္ခု တာသော)' ဟူသည်မှာ ဤသို့ အားကောင်းသော ဝိပဿနာသည် အကြားအမြင်ရှိသော အရိယာသာဝကအား ထိတ်လန့်ခြင်း မဖြစ်စေပေ။ ထိုအရိယာသာဝကအား 'ငါသည် ပျက်စီးတော့အံ့' သို့မဟုတ် 'ငါသည် ပျောက်ပျက်တော့အံ့' ဟု နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား 'သင်္ခါရတရားတို့သာ ဖြစ်ပေါ်ကြပြီး သင်္ခါရတရားတို့သာ ချုပ်ပျောက်ကြကုန်၏' ဟု ဤသို့ အသင့်အတင့် နှလုံးသွင်းခြင်းသာ ဖြစ်၏။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔. อุปาทานปริปวตฺตสุตฺตวณฺณนา

၄. ဥပါဒါနပရိပဝတ္တသုတ်အဖွင့်

๕๖. จตุตฺเถ จตุปริวฏฺฏนฺติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ จตุนฺนํ ปริวฏฺฏนวเสน. รูปํ อพฺภญฺญาสินฺติ รูปํ ทุกฺขสจฺจนฺติ อภิญฺญาสึ. เอวํ สพฺพปเทสุ จตุสจฺจวเสเนว [Pg.255] อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อาหารสมุทยาติ เอตฺถ สจฺฉนฺทราโค กพฬีการาหาโร อาหาโร นาม. ปฏิปนฺนาติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺนา โหนฺติ. คาธนฺตีติ ปติฏฺฐหนฺติ. เอตฺตาวตา เสกฺขภูมึ กเถตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ กเถนฺโต เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. สุวิมุตฺตาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตา. เกวลิโนติ สกลิโน กตสพฺพกิจฺจา. วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ เยน เต อวสิฏฺเฐน วฏฺเฏน ปญฺญาเปยฺยุํ, ตํ เนสํ วฏฺฏํ นตฺถิ ปญฺญาปนาย. อถ วา วฏฺฏนฺติ การณํ, ปญฺญาปนาย การณํ นตฺถีติ. เอตฺตาวตา อเสกฺขภูมิวาโร กถิโต. จตุตฺถํ.

၅၆. စတုတ္ထသုတ်၌ 'စတုပရိဝဋ္ဋံ' ဟူသည်မှာ တစ်ပါးစီသော ခန္ဓာ၌ အရိယသစ္စာလေးပါးတို့ကို လည်စေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ရူပံ အဗ္ဘညာသိံ' ဟူသည်မှာ ရုပ်အားလုံးသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခသစ္စာမည်၏ဟု ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိပြီ။ ဤနည်းဖြင့် ဝေဒနာစသော အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ သစ္စာလေးပါးအစွမ်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။ 'အာဟာရသမုဒယ' ဟူသော စကား၌ ဆန္ဒရာဂနှင့်တကွသော ကဗဠီကာရအာဟာရသည် အာဟာရမည်၏။ 'ကျင့်ကုန်၏ (ပဋိပန္နာ)' ဟူသည်မှာ သီလဝိသုဒ္ဓိမှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ကျင့်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်တို့ ထင်ရှားရှိကုန်၏။ 'ထောက်တည်နိုင်ကုန်၏ (ဂါဓန္တိ)' ဟူသည်မှာ တည်ရာကို ရကြကုန်၏။ ဤမျှသော စကားဖြင့် သေက္ခဘုံကို ဟောတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ အသေက္ခဘုံကို ဟောလိုသဖြင့် 'ရဟန်းတို့၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည်...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကုန်၏ (သုဝိမုတ္တာ)' ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော ဝိမုတ္တိဖြင့် ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကုန်ပြီ။ 'ပြီးစီးသော အလုံးစုံသော ကိစ္စရှိကုန်၏ (ကေဝလိနော)' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ကိစ္စပြီးမြောက်ပြီးသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ' ဟူသည်မှာ အကြွင်းအကျန်ရှိသော မည်သည့်ဝဋ်တရားဖြင့် ထိုအသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပညတ်စရာမရှိသကဲ့သို့ ထိုသို့ ပညတ်ကြောင်းဖြစ်သော ဝဋ်တရားသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မရှိတော့ပြီ။ တနည်းအားဖြင့် 'ဝဋ် (ဝဋ္ဋံ)' ဟူသည်မှာ အကြောင်းဖြစ်၍ ပညတ်ရန် အကြောင်းမရှိတော့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤမျှသော စကားစဉ်ဖြင့် အသေက္ခဘူမိအပိုင်းကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။ စတုတ္ထသုတ် ပြီး၏။

๕. สตฺตฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

၅. သတ္တဋ္ဌာနသုတ်အဖွင့်

๕๗. ปญฺจเม สตฺตฏฺฐานกุสโลติ สตฺตสุ โอกาเสสุ เฉโก. วุสิตวาติ วุสิตวาโส. อุตฺตมปุริโสติ เสฏฺฐปุริโส. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน สุตฺตํ อุสฺสทนนฺทิยญฺเจว ปโลภนียญฺจาติ เวทิตพฺพํ. ยถา หิ ราชา วิชิตสงฺคาโม สงฺคาเม วิชยิโน โยเธ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปตฺวา เตสํ สกฺการํ กโรติ. กึ การณา? เอเตสํ สกฺการํ ทิสฺวา เสสาปิ สูรา ภวิตุํ มญฺญิสฺสนฺตีติ, เอวเมว ภควา อปฺปเมยฺยํ กาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา มหาโพธิมณฺเฑ กิเลสมารวิชยํ กตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต สาวตฺถิยํ เชตวนมหาวิหาเร นิสีทิตฺวา อิมํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ขีณาสเว อุกฺขิปิตฺวา โถเมสิ วณฺเณสิ. กึ การณา? เอวํ อวเสสา เสกฺขปุคฺคลา อรหตฺตผลํ ปตฺตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ. เอวเมตํ สุตฺตํ ขีณาสวานํ อุกฺขิปิตฺวา ปสํสิตตฺตา อุสฺสทนนฺทิยํ, เสกฺขานํ ปโลภิตตฺตา ปโลภนียนฺติ เวทิตพฺพํ.

၅၇. ပဉ္စမသုတ်၌ 'သတ္တဋ္ဌာနကုသလော' ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးသော တရားတို့၌ လိမ္မာသောသူ ဖြစ်၏။ 'ဝုသိတဝါ' ဟူသည်မှာ အရိယာဝါသဖြင့် နေထိုင်ပြီးသူ ဖြစ်၏။ 'ဥတ္တမပုရိသော' ဟူသည်မှာ မြတ်သောယောကျ်ားဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ကြွင်းသောအနက်ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤသုတ်သည် မြောက်များစွာသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းမြှောက်စားသဖြင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စေတတ်သည်လည်းကောင်း (ဥဿဒနန္ဒိယ)၊ သေက္ခကလျာဏပုထုဇဉ်တို့အား ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေသဖြင့် သေက္ခကျေးဇူးကို ရရှိစေရန် ဖြားယောင်းသွေးဆောင်တတ်သည်လည်းကောင်း (ပလောဘနီယ) ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဥပမာသော်ကား၊ စစ်အောင်ပြီးသော ဘုရင်မင်းမြတ်သည် စစ်မြေပြင်၌ အောင်ပွဲရသော စစ်သည်တော်တို့ကို မြင့်မြတ်သော ရာထူးနေရာ၌ ထား၍ ဆုလာဘ်များစွာ ပေးအပ်ချီးမြှောက်တတ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ချီးမြှောက်သနည်းဟူမူ ထိုသူရဲကောင်းတို့အား အလေးအမြတ်ပြုသည်ကို မြင်၍ ကြွင်းသောရဲမက်တို့သည်လည်း ရဲစွမ်းသတ္တိရှိအောင် အားထုတ်ကြလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဘာကြီးများစွာပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍ မဟာဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ကိလေသာမာန်တို့ကို အောင်မြင်တော်မူပြီး သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်ရှိကာ သာဝတ္ထိပြည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးလျက် ဤပဉ္စမသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူရာတွင် ရဟန္တာသခင်တို့ကို အလေးအမြတ်ပြုကာ ချီးမွမ်းထောမနာပြုတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ချီးမွမ်းတော်မူသနည်းဟူမူ ဤသို့ ချီးမွမ်းသည်ကို ကြားသိရလျှင် ကြွင်းသော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်အောင် ကြိုးပမ်းကြလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်သည် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မြှောက်စား၍ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သောကြောင့် ဥဿဒနန္ဒိယ မည်၏၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဖြားယောင်းသွေးဆောင်အပ်သောကြောင့် ပလောဘနီယ မည်၏ဟု သိအပ်၏။

เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺตฏฺฐานกุสโล โหตีติ เอตฺตาวตา เจตฺถ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณวเสน เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวาปิ ปุน กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ติวิธูปปริกฺขี โหตีติ อิทํ ‘‘ขีณาสโว ยสฺมึ อารมฺมเณ สตตวิหาเรน วิหรติ, ตํ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา น โหติ, ธาตุอาทิมตฺตเมว ปน โหตี’’ติ เอวํ ขีณาสวสฺส สตตวิหารญฺจ, ‘‘อิเมสุ ธมฺเมสุ กมฺมํ กตฺวา อยํ อาคโต’’ติ อาคมนียปฏิปทญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ธาตุโส อุปปริกฺขตีติ ธาตุสภาเวน ปสฺสติ โอโลเกติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปญฺจมํ.

ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် ခုနစ်ဌာန၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်၏ ဟူသော ဤမျှသော ဒေသနာအစဉ်ဖြင့် ဤသုတ်၌ မဂ်ဖိုလ်ပစ္စဝေက္ခဏာ၏အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာကို ပြီးဆုံးစေတော်မူသော်လည်း တဖန် 'ရဟန်းတို့၊ မည်သို့လျှင် ရဟန်းသည် သုံးပါးသော စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းရှိသူ ဖြစ်သနည်း' ဟူသော ဤစကားတော်ကို 'ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်အာရုံ၌ အမြဲနေခြင်းဖြင့် နေ၏၊ ထိုအာရုံသည် သတ္တဝါလည်းမဟုတ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်လည်းမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဓာတ်စသည်မျှသာ ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အမြဲနေထိုင်ရာအာရုံကိုလည်းကောင်း၊ 'ဤတရားတို့၌ ဆင်ခြင်ခြင်းအမှုကို ပြု၍ ဤရဟန္တာသည် လာ၏' ဟု လာရာလမ်းဖြစ်သော အကျင့်ကိုလည်းကောင်း ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'ဓာတ်အားဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်၏' ဟူသည်ကား ဓာတ်သဘောအားဖြင့် ဉာဏ်ဖြင့်ကြည့်ရှု၏၊ ကြည့်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ပဉ္စမသုတ် ပြီးပြီ။

๖. สมฺมาสมฺพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

၆. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသုတ်အဖွင့်

๕๘. ฉฏฺเฐ [Pg.256] โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปโยโค. อนุปฺปนฺนสฺสาติ อิมญฺหิ มคฺคํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปาเทสิ, อนฺตรา อญฺโญ สตฺถา อุปฺปาเทตุํ นาสกฺขิ, อิติ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา นาม. นคโรปมสฺมิญฺหิ อวฬญฺชนฏฺฐาเนสุ ปุราณมคฺโค ชาโต, อิธ อวตฺตมานฏฺเฐน อนุปฺปนฺนมคฺโค นาม. อสญฺชาตสฺสาติ ตสฺเสว เววจนํ. อนกฺขาตสฺสาติ อกถิตสฺส. มคฺคํ ชานาตีติ มคฺคญฺญู. มคฺคํ วิทิตํ ปากฏํ อกาสีติ มคฺควิทู. มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโทติ มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคาติ มคฺคํ อนุคจฺฉนฺตา. ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ อหํ ปฐมํ คโต, สาวกา ปจฺฉา สมนฺนาคตา. ฉฏฺฐํ.

၅၈. ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'ကော အဓိပ္ပါယော သော' ဟူသည်မှာ အဘယ်ကဲ့သို့သော အလွန်အားထုတ်မှု ပယောဂနည်း ဟူလို။ 'မဖြစ်သေးသော မဂ်ကို' ဟူရာ၌ ဤမဂ်ကို ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် ဖြစ်စေတော်မူခဲ့၏၊ ကြားအကြား၌ အခြားသော ဆရာတစ်ဦးမျှ မဖြစ်စေနိုင်ခဲ့၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို မဖြစ်သေးသော မဂ်ကို ဖြစ်စေတော်မူသောသူဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မြို့ဥပမာ၌ မသုံးစွဲအပ်သော နေရာတို့၌ လမ်းဟောင်းသည် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ဤသုတ်၌ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒ်မှ ရှေးအဖို့၌ မဖြစ်ဖူးခြင်းကြောင့် မဖြစ်သေးသောမဂ် မည်၏။ 'အသဉ္ဇာတဿ' ဟူသော ပုဒ်သည် ထို 'အနုပ္ပန္နဿ' ဟူသော ပုဒ်၏ ပရိယာယ်စကားသာ ဖြစ်၏။ 'မဟောကြားအပ်သေးသော' ဟူသည်မှာ မဟောအပ်သေးသောတရားတည်း။ 'မဂ်ကို သိတော်မူ၏' ဟူသဖြင့် 'မဂ္ဂညူ' မည်တော်မူ၏။ 'မဂ်ကို သိအပ်သည်ကို လက်ဝါးပြင်၌ တင်ထားအပ်သော သစ်ဆန်းသီးကဲ့သို့ ထင်ရှားစွာ ပြုတော်မူတတ်၏' ဟူသဖြင့် 'မဂ္ဂဝိဒူ' မည်တော်မူ၏။ 'မဂ်လမ်း၌လည်းကောင်း၊ မဂ်မဟုတ်သောလမ်း၌လည်းကောင်း လိမ္မာတော်မူ၏' ဟူသဖြင့် 'မဂ္ဂကောဝိဒ' မည်တော်မူ၏။ 'မဂ္ဂါနုဂါ' ဟူသည်မှာ မဂ်နောက်သို့ လိုက်ကုန်သည်ဖြစ်၍။ 'ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာ' ဟူသည်မှာ ငါသည် ရှေးဦးစွာ သွား၍ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ တပည့်သာဝကတို့သည် နောက်မှ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ဆဋ္ဌသုတ် ပြီးပြီ။

๗. อนตฺตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

၇. အနတ္တလက္ခဏသုတ်အဖွင့်

๕๙. สตฺตเม ปญฺจวคฺคิเยติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถราทิเก ปญฺจ ชเน ปุราณุปฏฺฐาเก. อามนฺเตสีติ อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต ‘‘อิทานิ เนสํ อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ ปญฺจมิยํ ปกฺขสฺส อามนฺเตสิ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ อโวจ. ตตฺถ อนตฺตาติ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ จตูหิ การเณหิ อนตฺตา. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? เอตฺตเกน ฐาเนน อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ, น อนิจฺจทุกฺขลกฺขณานิ, อิทานิ ตานิ ทสฺเสตฺวา สโมธาเนตฺวา ตีณิปิ ลกฺขณานิ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิเม ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา, ตสฺมา. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีสุ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร ขนฺธนิทฺเทเส วุตฺตาว. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตนฺติ. สตฺตมํ.

၅၉. သတ္တမသုတ်၌ 'ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ' ဟူသည်မှာ အညာတကောဏ္ဍညမထေရ် အစရှိသော ရှေးက လုပ်ကျွေးဖူးသော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ခေါ်တော်မူ၏' ဟူသည်မှာ ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောတော်မူသည်မှစ၍ အစဉ်အတိုင်း ထိုငါးဦးသောသူတို့ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ကြပြီးသောအခါ၊ ယခုအခါ၌ ထိုသူတို့အား အာသဝေါကုန်ခန်းစေခြင်းငှာ တရားဟောတော်မူအံ့ဟု နှလုံးသွင်းကာ လဆုတ်ငါးရက်နေ့၌ ခေါ်တော်မူ၏။ 'ဤစကားကို မိန့်တော်မူ၏' ဟူသည်မှာ 'ရဟန်းတို့၊ ရုပ်သည် အတ္တမဟုတ်' ဟူ၍ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သော ဤအနတ္တလက္ခဏသုတ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ 'အနတ္တ' ဟူသည်မှာ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် အနတ္တ မည်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုအရာကို အဘယ်သို့ မှတ်ထင်ကုန်သနည်း' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အစပြုတော်မူသနည်း။ ဤမျှသော အရပ်ဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကိုသာ ဟောအပ်သေး၏၊ အနိစ္စလက္ခဏာနှင့် ဒုက္ခလက္ခဏာတို့ကို မဟောအပ်သေး။ ယခုအခါ၌ ထိုလက္ခဏာတို့ကို ပြသ ပေါင်းစပ်၍ လက္ခဏာသုံးပါးလုံးကို ပြခြင်းငှာ ဤစကားကို အစပြုတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ထို့ကြောင့်' ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် ဤပဉ္စက္ခန္ဓာတို့သည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်တည်း။ 'ယံကိဉ္စိ ရူပံ' ဟူသော ပါဠိစသည်တို့၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း ပညာဘာဝနာအခန်း ခန္ဓာနိဒ္ဒေသ၌ ဆိုအပ်ပြီးလေပြီ။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းကို အစဉ်မှီ၍ သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသုတ်၌ အနတ္တလက္ခဏာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ သတ္တမသုတ် ပြီးပြီ။

๘. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

၈. မဟာလိသုတ်အဖွင့်

๖๐. อฏฺฐเม เอกนฺตทุกฺขนฺติอาทีนิ ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนยาเนว. อฏฺฐมํ.

၆၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'ဧကန္တဒုက္ခ' အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဓာတုသံယုတ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းများအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဓာတုသံယုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။ အဋ္ဌမသုတ် ပြီးပြီ။

๙. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

၉. အာဒိတ္တသုတ်အဖွင့်

๖๑. นวเม [Pg.257] อาทิตฺตนฺติ เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตํ ปชฺชลิตํ. อิติ ทฺวีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ. นวมํ.

၆၁. နဝမသုတ်၌ 'အာဒိတ္တ' ဟူသည်မှာ တဆယ့်တစ်ပါးသော မီးတို့ဖြင့် ပြောင်ပြောင်တောက်လောင်အပ်သော၊ တောက်လောင်နေသော သဘောတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤအဋ္ဌမနှင့် နဝမသုတ် နှစ်ခုလုံး၌ ဒုက္ခလက္ခဏာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ နဝမသုတ် ပြီးပြီ။

๑๐. นิรุตฺติปถสุตฺตวณฺณนา

၁၀. နိရုတ္တိပထသုတ်အဖွင့်

๖๒. ทสเม นิรุตฺติโยว นิรุตฺติปถา, อถ วา นิรุตฺติโย จ ตา นิรุตฺติวเสน วิญฺญาตพฺพานํ อตฺถานํ ปถตฺตา ปถา จาติ นิรุตฺติปถา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตีณิปิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนวาติ เวทิตพฺพานิ. อสํกิณฺณาติ อวิชหิตา, ‘‘โก อิเมหิ อตฺโถ’’ติ วตฺวา อฉฑฺฑิตา. อสํกิณฺณปุพฺพาติ อตีเตปิ น ชหิตปุพฺพา. น สํกียนฺตีติ เอตรหิปิ ‘‘กิเมเตหี’’ติ น ฉฑฺฑียนฺติ. น สํกียิสฺสนฺตีติ อนาคเตปิ น ฉฑฺฑียิสฺสนฺติ. อปฺปฏิกุฏฺฐาติ อปฺปฏิพาหิตา. อตีตนฺติ อตฺตโน สภาวํ ภงฺคเมว วา อติกฺกนฺตํ. นิรุทฺธนฺติ เทสนฺตรํ อสงฺกมิตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ วูปสนฺตํ. วิปริณตนฺติ วิปริณามํ คตํ นฏฺฐํ. อชาตนฺติ อนุปฺปนฺนํ. อปาตุภูตนฺติ อปากฏีภูตํ.

၆၂. ဒသမသုတ်၌ ထိုထိုအနက်ကို ရှင်းပြရာတွင် ဆုံးဖြတ်အပ်သော သဒ္ဒါတို့သည်သာလျှင် နိရုတ္တိပထ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်စသည်တို့ကို အကြောင်းနှင့်တကွ ထုတ်ဆောင်၍ ဆိုအပ်သော စကားတို့သည် နိရုတ္တိပထ မည်ကုန်၏။ ထိုနိရုတ္တိတို့သည် သိအပ်ကုန်သော အနက်တို့ကို သိစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်း လမ်းခရီး (ပထ) မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် နိရုတ္တိပထ မည်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု (အဓိဝစနပထ၊ ပညတ္တိပထ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသုံးပါးသော ပုဒ်တို့သည် အချင်းချင်း၏ ပရိယာယ်စကားများသာ ဖြစ်ကြသည်ဟု သိအပ်၏။ 'မရောယှက်အပ်ကုန်' (အသံကိဏ္ဏာ) ဟူသည်မှာ မစွန့်အပ်ကုန်သော၊ ဤနိရုတ္တိပထစသည်တို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု ဆို၍ မစွန့်ပစ်အပ်ကုန်သော အရာတို့တည်း။ 'ရှေး၌လည်း မရောယှက်ဖူးကုန်' ဟူသည်မှာ အတိတ်ကာလ၌လည်း မစွန့်အပ်ဖူးကုန်။ 'ယခုလည်း မရောယှက်ကုန်' ဟူသည်မှာ ယခုအခါ၌လည်း ဤတရားတို့ဖြင့် အဘယ်ပြုအံ့နည်းဟု ဆိုကာ မစွန့်ပစ်ကြကုန်။ 'နောင်၌လည်း မရောယှက်လတ္တံ့' ဟူသည်မှာ အနာဂတ်၌လည်း စွန့်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ 'မကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်' ဟူသည်မှာ မပယ်မြစ်အပ်ကုန်။ 'အတိတ်' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သဘောကိုသော်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် ပျက်စီးခြင်း (ဘင်္ဂခဏ) ကိုသော်လည်းကောင်း လွန်ခဲ့ပြီ။ 'ချုပ်ပြီ' ဟူသည်မှာ အခြားသောအရပ်သို့ မပြောင်းရွှေ့ဘဲ ထိုဖြစ်ရာ၌ပင် ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီ။ 'ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်ပြီ' ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်၍ ပျက်စီးသွားပြီ။ 'မဖြစ်သေး' ဟူသည်မှာ မဖြစ်သေး။ 'ထင်ရှားမဖြစ်သေး' ဟူသည်မှာ မဖြစ်သေးသောကြောင့် ထင်ရှားစွာ ပေါ်မလာသေး။

อุกฺกลาติ อุกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จ. ทฺเวปิ หิ เต มูลทิฏฺฐิคติกา. อเหตุกวาทาติอาทีสุ ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ คหิตตฺตา อเหตุกวาทา. ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ คหิตตฺตา อกิริยวาทา. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิคหณโต นตฺถิกวาทา. ตตฺถ อิเม ทฺเว ชนา, ติสฺโส ทิฏฺฐิโย, กึ เอเกกสฺส ทิยฑฺฒา โหตีติ? น ตถา, ยถา ปน เอโก ภิกฺขุ ปฏิปาฏิยา จตฺตาริปิ ฌานานิ นิพฺพตฺเตติ, เอวเมตฺถ เอเกโก ติสฺโสปิ ทิฏฺฐิโย นิพฺพตฺเตสีติ เวทิตพฺโพ. ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ ปุนปฺปุนํ อาวชฺเชนฺตสฺส อาหรนฺตสฺส อภินนฺทนฺตสฺส อสฺสาเทนฺตสฺส มคฺคทสฺสนํ วิย โหติ. โส มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกมติ, โส เอกนฺตกาฬโกติ วุจฺจติ. ยถา ปน อเหตุกทิฏฺฐิยํ, เอวํ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อิเมสุปิ ฐาเนสุ มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกมติ.

'ဥက္ကလာ' ဟူသည်မှာ ဥက္ကလဇနပုဒ်၌ နေကြကုန်သောသူတို့တည်း။ 'ဝဿဘည' ဟူသည်မှာ ဝဿအနွယ်ဝင်နှင့် ဘညအနွယ်ဝင် တိတ္ထိတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုနှစ်ဦးလုံးသည် ဤကမ္ဘာဦး၌ အလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ ရှေးဦးအစပြုသောသူ (အဟေတုက၊ အကိရိယ၊ နတ္ထိက မိစ္ဆာအယူရှိသူ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'အဟေတုကဝါဒ' အစရှိသော စကားတို့၌ ဇနကအကြောင်း (ဟိတ်) မရှိ၊ ဥပထမ္ဘကအကြောင်း (ပစ္စည်း) မရှိဟု ယူဆသောကြောင့် အဟေတုကဝါဒီ မည်ကုန်၏။ 'ပြုလုပ်သော်လည်း မကောင်းမှုကို ပြုသည်မမည်' ဟု ယူဆသောကြောင့် အကိရိယဝါဒီ မည်ကုန်၏။ 'ပေးလှူအပ်သော အလှူ၏ အကျိုးမရှိ' စသည်ဖြင့် ယူဆသောကြောင့် နတ္ထိကဝါဒီ မည်ကုန်၏။ ထိုပါဠိ၌ ဤဝဿဘညပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့အား အယူဝါဒသုံးပါးတို့သည် တစ်ဦးလျှင် တစ်ခုခွဲစီ ရကြသလော။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ၊ ရဟန်းတစ်ပါးသည် အစဉ်အတိုင်း ဈာန်လေးပါးလုံးကို ဖြစ်စေသကဲ့သို့၊ ဤနှစ်ဦးတွင် တစ်ဦးစီသည်ပင် အယူဝါဒသုံးပါးလုံးကို ဖြစ်စေ၏ဟု သိအပ်၏။ 'အကြောင်းမရှိ၊ အထောက်အပံ့မရှိ' ဟု အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်၊ နှလုံးသွင်း၊ နှစ်သက်၊ သာယာသောသူအား စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၏။ ထိုသို့ ဧကဂ္ဂတာဖြစ်သောသူသည် မိစ္ဆတ္တနိယာမ (မမှန်သော မြဲသောအယူ) သို့ သက်ဝင်၏၊ ထိုသူကို ဧကန်မည်းညစ်သောသူ (ဧကန္တကာဠက) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၌ မိစ္ဆတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ 'ပြုလုပ်သော်လည်း မကောင်းမှုကို ပြုသည်မမည်'၊ 'ပေးလှူအပ်သောအလှူ၏ အကျိုးမရှိ' ဟူသော ဤနေရာနှစ်ခုတို့၌လည်း မိစ္ဆတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်၏။

น ครหิตพฺพํ นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพํ อมญฺญึสูติ เอตฺถ ‘‘ยเทตํ อตีตํ นาม, นยิทํ อตีตํ, อิทมสฺส อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา’’ติ วทนฺโต ครหติ นาม. ตตฺถ โทสํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กึ อิมินา ครหิเตนา’’ติ? วทนฺโต [Pg.258] ปฏิกฺโกสติ นาม. อิเม ปน นิรุตฺติปเถ เตปิ อจฺจนฺตกาฬกา ทิฏฺฐิคติกา น ครหิตพฺเพ น ปฏิกฺโกสิตพฺเพ มญฺญึสุ. อตีตํ ปน อตีตเมว, อนาคตํ อนาคตเมว, ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนเมว กถยึสุ. นินฺทาฆฏฺฏนพฺยาโรสอุปารมฺภภยาติ วิญฺญูนํ สนฺติกา นินฺทาภเยน จ ฆฏฺฏนภเยน จ โทสาโรปนภเยน จ อุปารมฺภภเยน จ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตุภูมิกขนฺธานํ ปณฺณตฺติ กถิตาติ. ทสมํ.

'မကဲ့ရဲ့အပ်၊ မပယ်မြစ်အပ်ဟု အောက်မေ့ကြကုန်၏' ဟူသော ဤစကား၌ 'အကြင် အတိတ်ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားကို အတိတ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်မှာ အတိတ်မဟုတ်၊ ဤတရားသည် အနာဂတ် သို့မဟုတ် ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ရာ၏' ဟု ဆိုသောသူသည် ကဲ့ရဲ့သည်မည်၏။ ထိုအတိတ်စကား၌ အပြစ်ပြ၍ 'ဤကဲ့ရဲ့အပ်သော စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု ဆိုသောသူသည် ပယ်မြစ်သည်မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤနိရုတ္တိလမ်းစဉ်၌ ထိုအလွန်မည်းညစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဆရာကြီးတို့သည်လည်း ထိုပညတ်တို့ကို မကဲ့ရဲ့အပ်၊ မပယ်မြစ်အပ်ကုန်ဟု အောက်မေ့ကြကုန်၏။ လောကပညတ်ကို မလွန်ဆန်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် အတိတ်ကို အတိတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ကို အနာဂတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ကို ပစ္စုပ္ပန်ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုကြကုန်၏။ 'နိန္ဒာဃဋ္ဋနဗျာရောသဥပါရမ္ဘဘယ' ဟူသည်မှာ ပညာရှိတို့ထံမှ ကဲ့ရဲ့ခြင်းဘေး၊ ထိပါးနှောင့်ယှက်ခြင်းဘေး၊ အပြစ်တင်စွပ်စွဲခြင်းဘေးနှင့် ကဲ့ရဲ့နှိပ်စက်ခြင်းဘေးတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဘုံလေးပါး၌ရှိသော ခန္ဓာတို့အပေါ်၌ တင်ထားအပ်သော ပညတ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒသမသုတ် ပြီးပြီ။

อุปยวคฺโค ฉฏฺโฐ.

ဆဋ္ဌမမြောက် ဥပယဝဂ် ပြီးပြီ။

๗. อรหนฺตวคฺโค

၇. အရဟန္တဝဂ်

๑. อุปาทิยมานสุตฺตวณฺณนา

၁. ဥပါဒိယမာနသုတ်အဖွင့်

๖๓. อรหนฺตวคฺคสฺส ปฐเม อุปาทิยมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน คณฺหมาโน. พทฺโธ มารสฺสาติ มารสฺส ปาเสน พทฺโธ นาม. มุตฺโต ปาปิมโตติ ปาปิมโต ปาเสน มุตฺโต นาม โหติ. ปฐมํ.

၆၃. အရဟန္တဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘ဥပါဒိယမာနော’ ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့် (ငါ့ဥစ္စာ၊ ငါ၊ ငါ၏အတ္တဟု) စွဲလမ်းသောသူကို ဆိုသည်။ ‘ဗန္ဓောမာရဿ’ ဟူသည်မှာ မာရ်မင်း၏ ရာဂကျော့ကွင်းဖြင့် ဖွဲ့နှောင်အပ်သည် မည်၏။ ‘မုတ္တောပါပိမတော’ ဟူသည်မှာ ယုတ်မာသော မာရ်မင်း၏ ရာဂကျော့ကွင်းမှ လွတ်မြောက်သည်မည်၏။ ပထမသုတ် ပြီးပြီ။

๒. มญฺญมานสุตฺตวณฺณนา

၂. မညမာနသုတ်အဖွင့်။

๖๔. ทุติเย มญฺญมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญนาหิ มญฺญมาโน. ทุติยํ.

၆၄. ဒုတိယသုတ်၌ ‘မညမာနော’ ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အောက်မေ့မှတ်မှားခြင်း (မညနာ) တို့ဖြင့် (ငါ့ဥစ္စာ၊ ငါ၊ ငါ၏အတ္တဟု) အောက်မေ့မှတ်မှားသောသူကို ဆိုသည်။ ဒုတိယသုတ် ပြီးပြီ။

๓. อภินนฺทมานสุตฺตวณฺณนา

၃. အဘိနန္ဒမာနသုတ်အဖွင့်။

๖๕. ตติเย อภินนฺทมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิอภินนฺทนาหิเยว อภินนฺทมาโน. ตติยํ.

၆၅. တတိယသုတ်၌ ‘အဘိနန္ဒမာနော’ ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အလွန်နှစ်သက်ခြင်း (အဘိနန္ဒနာ) တို့ဖြင့်ပင်လျှင် (ငါ့ဥစ္စာ၊ ငါ၊ ငါ၏အတ္တဟု) အလွန်နှစ်သက်သောသူကို ဆိုသည်။ တတိယသုတ် ပြီးပြီ။

๔-๕. อนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၅. အနိစ္စသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๖๖-๖๘. จตุตฺเถ ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. ปญฺจมฉฏฺเฐสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถาทีนิ.

၆၆-၆၈. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘ဆန္ဒော’ ဟူသည်မှာ တဏှာဆန္ဒကို ဆိုသည်။ ပဉ္စမနှင့် ဆဋ္ဌသုတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ် အစရှိသည်တို့ ပြီးပြီ။

๗. อนตฺตนิยสุตฺตวณฺณนา

၇. အနတ္တနိယသုတ်အဖွင့်။

๖๙. สตฺตเม อนตฺตนิยนฺติ น อตฺตโน สนฺตกํ, อตฺตโน ปริกฺขารภาเวน สุญฺญตนฺติ อตฺโถ. สตฺตมํ.

၆၉. သတ္တမသုတ်၌ ‘အနတ္တနိယံ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ဥစ္စာမဟုတ်သော၊ မိမိ၏ အသုံးအဆောင် (ပရိက္ခရာ) အဖြစ်မှ ဆိတ်သုဉ်းသောအရာ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ သတ္တမသုတ် ပြီးပြီ။

๘-๑๐. รชนียสณฺฐิตสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၁၀. ရဇနီယသဏ္ဌိတသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๗๐-๗๒. อฏฺฐเม [Pg.259] รชนียสณฺฐิตนฺติ รชนีเยน อากาเรน สณฺฐิตํ, ราคสฺส ปจฺจยภาเวน ฐิตนฺติ อตฺโถ. นวมทสมานิ ราหุลสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ. อฏฺฐมาทีนิ.

၇၀-၇၂. အဋ္ဌမသုတ်၌ ‘ရဇနီယသဏ္ဌိတံ’ ဟူသည်မှာ တပ်မက်ဖွယ် အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်သော၊ ရာဂဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်း (ကျေးဇူးပြုခြင်း) အဖြစ်ဖြင့် တည်သောအရာ ဟု အနက်ရ၏။ နဝမနှင့် ဒသမသုတ်တို့ကို ရာဟုလသံယုတ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အဋ္ဌမသုတ် အစရှိသည်တို့ ပြီးပြီ။

อรหนฺตวคฺโค สตฺตโม.

ခုနစ်ခုမြောက် အရဟန္တဝဂ် ပြီးပြီ။

๘. ขชฺชนียวคฺโค

၈. ခဇ္ဇနီယဝဂ်။

๑-๓. อสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၃. အဿာဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๗๓-๗๕. ขชฺชนียวคฺคสฺส อาทิโต ตีสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ. ปฐมาทีนิ.

၇၃-၇၅. ခဇ္ဇနီယဝဂ်၏ အစပိုင်း သုတ်သုံးသုတ်တို့၌ သစ္စာလေးပါးတရားကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ပထမသုတ် အစရှိသည်တို့ ပြီးပြီ။

๔. อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

၄. အရဟန္တသုတ်အဖွင့်။

๗๖. จตุตฺเถ ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตาวาสาติ, ภิกฺขเว, ยตฺตกา สตฺตาวาสา นาม อตฺถิ. ยาวตา ภวคฺคนฺติ ยตฺตกํ ภวคฺคํ นาม อตฺถิ. เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐาติ เอเต อคฺคภูตา เจว เสฏฺฐภูตา จ. ยทิทํ อรหนฺโตติ เย อิเม อรหนฺโต นาม. อิทมฺปิ สุตฺตํ ปุริมนเยเนว อุสฺสทนนฺทิยญฺจ ปโลภนียญฺจาติ เวทิตพฺพํ.

၇၆. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ သတ္တာဝါသာ’ ဟူသည်မှာ “ရဟန်းတို့၊ အကြင်မျှလောက်သော သတ္တဝါတို့၏ နေထိုင်ရာ အရပ်တို့သည် ရှိကုန်၏” ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယာဝတာ ဘဝဂ္ဂံ’ ဟူသည်မှာ “အကြင်မျှလောက်သော ဘဝဂ် (ဘုံ၏ အထွတ်အထိပ်) မည်သည် ရှိ၏” ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဧတေ အဂ္ဂါ ဧတေ သေဋ္ဌာ’ ဟူသည်မှာ ထိုသူတို့သည် (သတ္တဝါအားလုံးထက်) အမြတ်ဆုံးနှင့် အချီးမွမ်းထိုက်ဆုံး ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယဒိဒံ အရဟန္တော’ ဟူသည်မှာ “အကြင် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် ရှိကုန်၏” ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်သည်လည်း ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အမွှမ်းတင်ပြသဖြင့် ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော သုတ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

อถาปรํ เอตทโวจาติ ตทตฺถปริทีปนาหิ เจว วิเสสตฺถปริทีปนาหิ จ คาถาหิ เอตํ ‘‘สุขิโน วต อรหนฺโต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ สุขิโนติ ฌานสุเขน มคฺคสุเขน ผลสุเขน จ สุขิตา. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ เตสํ อปายทุกฺขชนิกา ตณฺหา น วชฺชติ. เอวํ เต อิมสฺสปิ ตณฺหามูลกสฺส อภาเวน สุขิตาว. อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโนติ นววิโธ อสฺมิมาโน อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺโน. โมหชาลํ ปทาลิตนฺติ ญาเณน อวิชฺชาชาลํ ผาลิตํ.

‘အထာပရံ ဧတဒဝေါစ’ ဟူသည်မှာ ထိုဟောကြားအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းပြသတတ်သောလည်းကောင်း၊ ထူးခြားသောအနက်ကို ပြသတတ်သောလည်းကောင်း ဂါထာတို့ဖြင့် ထို ‘သုခိနော ဝတ အရဟန္တော’ အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကား၌ ‘သုခိနော’ ဟူသည်မှာ ဈာန်ချမ်းသာ၊ မဂ်ချမ်းသာ၊ ဖိုလ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ရှိနေကြကုန်၏။ ‘တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့အား အပါယ်ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော တဏှာသည် မရှိ။ ဤသို့ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အမြစ်ဖြစ်သော ဤတဏှာမရှိခြင်းကြောင့် ထိုရဟန္တာတို့သည် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိကာ အမှန်တကယ်ပင် ချမ်းသာကြကုန်၏။ ‘အသ္မိမာနော သမုစ္ဆိန္နော’ ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော အပြားရှိသော အသ္မိမာန်ကို အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီ။ ‘မောဟဇာလံ ပဒါလိတံ’ ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ကွန်ယက်ကို ဆုတ်ဖြတ်အပ်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။

อเนชนฺติ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย ปหานภูตํ อรหตฺตํ. อนุปลิตฺตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ อลิตฺตา. พฺรหฺมภูตาติ เสฏฺฐภูตา. ปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. สตฺตสทฺธมฺมโคจราติ สทฺธา หิรี [Pg.260] โอตฺตปฺปํ พาหุสจฺจํ อารทฺธวีริยตา อุปฏฺฐิตสฺสติตา ปญฺญาติ อิเม สตฺต สทฺธมฺมา โคจโร เอเตสนฺติ สตฺตสทฺธมฺมโคจรา.

‘အနေဇံ’ ဟူသည်မှာ ‘ဧဇာ’ ဟု ခေါ်ဆိုသော တဏှာ၏ ကင်းရာ ကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အနုပလိတ္တာ’ ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ငြိကပ်စေးကပ်မှုတို့ဖြင့် လိမ်းကျံကပ်ငြိခြင်း မရှိကြကုန်။ ‘ဗြဟ္မဘူတာ’ ဟူသည်မှာ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူကြကုန်သော။ ‘ပရိညာယ’ ဟူသည်မှာ ပရိညာသုံးပါး (ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာ) တို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူကြပြီး၍။ ‘သတ္တသဒ္ဓမ္မဂေါစရာ’ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါ၊ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပ၊ ဗာဟုသစ္စ၊ အာရဒ္ဓဝီရိယ၊ ဥပဋ္ဌိတဿတိ၊ ပညာ ဟု ဆိုအပ်သော ဤခုနစ်ပါးသော သူတော်ကောင်းတရားတို့သည် ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ကျက်စားရာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ‘သတ္တသဒ္ဓမ္မဂေါစရ’ မည်ကုန်၏။

สตฺตรตนสมฺปนฺนาติ สตฺตหิ โพชฺฌงฺครตเนหิ สมนฺนาคตา. อนุวิจรนฺตีติ โลกิยมหาชนาปิ อนุวิจรนฺติเยว. อิธ ปน ขีณาสวานํ นิราสงฺกจาโร นาม คหิโต. เตเนวาห ‘‘ปหีนภยเภรวา’’ติ. ตตฺถ ภยํ ภยเมว, เภรวํ พลวภยํ. ทสหงฺเคหิ สมฺปนฺนาติ อเสกฺเขหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา. มหานาคาติ จตูหิ การเณหิ มหานาคา. สมาหิตาติ อุปจารปฺปนาหิ สมาหิตา. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ โข, มหาราช, เตน ภควตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) เอวํ วุตฺตา ทาสการิกา ตณฺหาปิ เตสํ นตฺถิ. อิมินา ขีณาสวานํ ภุชิสฺสภาวํ ทสฺเสติ.

‘သတ္တရတနသမ္ပန္နာ’ ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးသော ဗောဇ္ဈင်ရတနာတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်၏။ ‘အနုဝိစရန္တိ’ ဟူသည်မှာ လောကီလူသားတို့သည်လည်း လှည့်လည်သွားလာကြကုန်သည်သာတည်း။ သို့သော်လည်း ဤသုတ်၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ဘေးရန်ကို စိုးရိမ်ကြောင့်ကြခြင်းကင်းစွာ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ‘ပဟီနဘယဘေရဝါ’ (ဘေးနှင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ပယ်ပြီးသောသူများ) ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ဘယ’ ဟူသည်မှာ ဘေးသာမန်ဖြစ်၍၊ ‘ဘေရဝ’ ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်ကြီးမားသော ဘေးကို ဆိုသည်။ ‘ဒသဟင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နာ’ ဟူသည်မှာ ရဟန္တာတို့၏ အသေက္ခအင်္ဂါဆယ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်၏။ ‘မဟာနာဂါ’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် ‘မဟာနာဂ’ မည်ကုန်၏။ ‘သမာဟိတာ’ ဟူသည်မှာ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ တည်ကြည်ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိကြကုန်၏။ ‘တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ’ ဟူသည်မှာ “မြတ်သောမင်းကြီး... လောကသည် အမြဲလိုပ်ချက်ရှိ၏၊ မရောင့်ရဲနိုင်၊ တဏှာ၏ ကျွန်ဖြစ်၏ ဟု ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏” ဟူသော စကား၌ ပါရှိသည့် ကျွန်ပြုတတ်သော တဏှာသည်ပင် ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့အား မရှိတော့ပြီ။ ဤစကားဖြင့် ရဟန္တာတို့၏ ကျွန်ဘဝမှ လွတ်မြောက်ကာ အရှင်သခင်စစ်စစ် ဖြစ်တော်မူကြခြင်းကို ပြတော်မူ၏။

อเสขญาณนฺติ อรหตฺตผลญาณํ. อนฺติโมยํ สมุสฺสโยติ ปจฺฉิโม อยํ อตฺตภาโว. โย สาโร พฺรหฺมจริยสฺสาติ สาโร นาม ผลํ. ตสฺมึ อปรปจฺจยาติ ตสฺมึ อริยผเล, น อญฺญํ ปตฺติยายนฺติ, ปจฺจกฺขโตว ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตา. วิธาสุ น วิกมฺปนฺตีติ ตีสุ มานโกฏฺฐาเสสุ น วิกมฺปนฺติ. ทนฺตภูมินฺติ อรหตฺตํ. วิชิตาวิโนติ ราคาทโย วิเชตฺวา ฐิตา.

‘အသေက္ခဉာဏံ’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ ‘အန္တိမောယံ သမုဿယော’ ဟူသည်မှာ ဤခန္ဓာကိုယ်သည် နောက်ဆုံးစွန်သော ခန္ဓာကိုယ် (အတ္တဘော) ဖြစ်၏။ ‘ယော သာရော ဗြဟ္မစရိယဿ’ ဟူသော စကား၌ ‘သာရ’ (အနှစ်သာရ) ဟူသည်မှာ အရိယဖိုလ်တည်း။ ‘တသ္မိံ အပရပစ္စယာ’ ဟူသည်မှာ ထိုအရိယဖိုလ်၌ သူတပါးကို အမှီမပြုဘဲ (ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့်) ဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်၍ တည်ကုန်၏။ ‘ဝိဓာသု န ဝိကမ္ပန္တိ’ ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော မာနအဖို့အစုတို့၌ တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိကြကုန်။ ‘ဒန္တဘူမိံ’ ဟူသည်မှာ ဆုံးမပြီးသူတို့၏ မြေပြင်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်ပြီ။ ‘ဝိဇိတာဝိနော’ ဟူသည်မှာ ရာဂစသော ကိလေသာတို့ကို အောင်မြင်ပြီး၍ တည်နေကြကုန်၏။

อุทฺธนฺติอาทีสุ อุทฺธํ วุจฺจติ เกสมตฺถโก, อปาจีนํ ปาทตลํ, ติริยํ เวมชฺฌํ. อุทฺธํ วา อตีตํ, อปาจีนํ อนาคตํ, ติริยํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธํ วา วุจฺจติ เทวโลโก, อปาจีนํ อปายโลโก, ติริยํ มนุสฺสโลโก. นนฺที เตสํ น วิชฺชตีติ เอเตสุ ฐาเนสุ สงฺเขปโต วา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ เตสํ ตณฺหา นตฺถิ. อิธ วฏฺฏมูลกตณฺหาย อภาโว ทสฺสิโต. พุทฺธาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺธา.

‘ဥဒ္ဓံ’ အစရှိသော စကားတို့၌ ‘ဥဒ္ဓံ’ (အထက်) ဟု ဦးခေါင်းဆံဖျားကို ဆိုအပ်၏၊ ‘အပါစီနံ’ (အောက်) ဟု ခြေဘဝါးပြင်ကို ဆိုအပ်၏၊ ‘တိရိယံ’ (ဖီလာ) ဟု ကိုယ်အလယ်ပိုင်းကို ဆိုအပ်၏။ တနည်းအားဖြင့် ‘ဥဒ္ဓံ’ ဟူသည် အတိတ်ကာလ၊ ‘အပါစီနံ’ ဟူသည် အနာဂတ်ကာလ၊ ‘တိရိယံ’ ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ဆိုအပ်၏။ တနည်းအားဖြင့်လည်း ‘ဥဒ္ဓံ’ ဟူသည် နတ်ဗြဟ္မာ့ဘုံ၊ ‘အပါစီနံ’ ဟူသည် အပါယ်ဘုံ၊ ‘တိရိယံ’ ဟူသည် လူ့ပြည်ကို ဆိုအပ်၏။ ‘နန္ဒီ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ’ ဟူသည်မှာ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော အရပ်ဒေသတို့၌လည်းကောင်း၊ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့၌လည်းကောင်း ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့အား နှစ်သက်စွဲလမ်းမှု တဏှာမရှိတော့ပြီ။ ဤနေရာ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော တဏှာမရှိခြင်း (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း) ကို ပြသတော်မူ၏။ ‘ဗုဒ္ဓါ’ ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီးသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ (သိသူ) မည်ကုန်၏။

อิทํ ปเนตฺถ สีหนาทสโมธานํ – ‘‘วิมุตฺติสุเขนมฺหา สุขิตา, ทุกฺขชนิกา โน ตณฺหา ปหีนา, ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา, ทาสการิกตณฺหา เจว วฏฺฏมูลิกตณฺหา จ ปหีนา, อนุตฺตรมฺหา อสทิสา, จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺธา’’ติ ภวปิฏฺเฐ ฐตฺวา อภีตนาทสงฺขาตํ สีหนาทํ นทนฺติ ขีณาสวาติ. จตุตฺถํ.

ဤဂါထာတို့၌ ရဟန္တာတို့၏ ရဲဝံ့သောအသံ (သီဟနာဒ) ကို စုစည်းပြခြင်းမှာ - “ငါတို့သည် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း ဝိမုတ္တိချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ရှိကြကုန်ပြီ၊ ငါတို့အား ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော တဏှာကို ပယ်သတ်ပြီးပြီ၊ ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့ကိုလည်း ပိုင်းခြား၍ သိပြီးပြီ၊ ကျွန်ပြုတတ်သော တဏှာနှင့် ဝဋ်၏အမြစ်ဖြစ်သော တဏှာတို့ကိုလည်း ပယ်သတ်ပြီးပြီ၊ ငါတို့ထက် လွန်ကဲသူမရှိသဖြင့် အတုမဲ့ ဖြစ်ကြကုန်ပြီ၊ သစ္စာလေးပါးတရားကို သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓ ဖြစ်ကြကုန်ပြီ” ဟု ဘဝ၏ အထွတ်အထိပ် (လောကုတ္တရာ) ၌ တည်လျက် မကြောက်မရွံ့သော အသံတည်းဟူသော သီဟနာဒကို ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် ရဲဝံ့စွာ ဟစ်ကြွေးတော်မူကြကုန်၏။ စတုတ္ထသုတ် ပြီးပြီ။

๕. ทุติยอรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

၅. ဒုတိယအရဟန္တသုတ်အဖွင့်။

๗๗. ปญฺจมํ [Pg.261] วินา คาถาหิ สุทฺธิกเมว กตฺวา กถิยมานํ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปญฺจมํ.

၇၇. ပထမသုတ်မှအစပြု၍ ပဉ္စမသုတ်၌ ဂါထာများမပါဘဲ သက်သက်သော စကားပြေ (စုဏ္ဏိယဗန္ဓ) သက်သက်ဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို နာယူသိမြင်လတ္တံ့သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ပဉ္စမသုတ် ပြီးပြီ။

๖. สีหสุตฺตวณฺณนา

၆. သီဟသုတ်အဖွင့်။

๗๘. ฉฏฺเฐ สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, กาฬสีโห, ปณฺฑุสีโห, เกสรสีโหติ. เตสุ ติณสีโห กโปตวณฺณคาวิสทิโส ติณภกฺโข จ โหติ. กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส ติณภกฺโขเยว. ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส มํสภกฺโข. เกสรสีโห ลาขารสปริกมฺมกเตเนว มุเขน อคฺคนงฺคุฏฺเฐน จตูหิ จ ปาทปริยนฺเตหิ สมนฺนาคโต, มตฺถกโตปิสฺส ปฏฺฐาย ลาขาตูลิกาย กตฺวา วิย ติสฺโส ราชิโย ปิฏฺฐิมชฺเฌน คนฺตฺวา อนฺตรสตฺถิมฺหิ ทกฺขิณาวตฺตา หุตฺวา ฐิตา, ขนฺเธ ปนสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกกมฺพลปริกฺเขโป วิย เกสรภาโร โหติ, อวเสสฏฺฐานํ ปริสุทฺธํ สาลิปิฏฺฐสงฺขจุณฺณปิจุวณฺณํ โหติ. อิเมสุ จตูสุ สีเหสุ อยํ เกสรสีโห อิธ อธิปฺเปโต.

၇၈. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ‘သီဟ’ (ခြင်္သေ့) ဟူသည်မှာ ခြင်္သေ့လေးမျိုး ရှိကုန်၏၊ ၎င်းတို့မှာ တိဏခြင်္သေ့၊ ကာဠခြင်္သေ့၊ ပဏ္ဍုခြင်္သေ့၊ ကေသရခြင်္သေ့ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် တိဏခြင်္သေ့သည် ခိုညိုရောင် နွားမနှင့်တူပြီး မြက်ကို စားတတ်၏။ ကာဠခြင်္သေ့သည် နွားမနက်နှင့်တူပြီး မြက်ကိုသာ စားတတ်၏။ ပဏ္ဍုခြင်္သေ့သည် သစ်ရွက်ခြောက်ရောင် နွားမနှင့်တူပြီး အသားကို စားတတ်၏။ ကေသရခြင်္သေ့သည် ချိပ်ရည်ဖြင့် ဆိုးထားသကဲ့သို့ နီမြန်းသော ခံတွင်း၊ အမြီးဖျား၊ ခြေဖျားလေးဘက်တို့နှင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုခြင်္သေ့မင်း၏ ဦးခေါင်းမှစ၍ ချိပ်ရည်စုတ်တံဖြင့် ရေးဆွဲထားသကဲ့သို့ သုံးသွယ်သော အစင်းကြောင်းတို့သည် ကျောကုန်းအလယ်မှ ဖြတ်သွားကာ ပေါင်ကြား၌ လက်ျာရစ် လည်လျက် တည်ရှိကြကုန်၏။ လည်ပင်း၌မူကား အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော ကမ္ဗလာကို ရစ်ပတ်ထားသကဲ့သို့ ကေသရာဆံစုဆံစုများ ရှိ၏။ ကြွင်းကျန်သော ကိုယ်ခန္ဓာအပိုင်းအစသည် စင်ကြယ်၍ သလေးမှုန့်၊ ခရုသင်းမှုန့် သို့မဟုတ် ဝါဂွမ်းကဲ့သို့ ဖြူဖွေးသောအဆင်း ရှိ၏။ ဤခြင်္သေ့လေးမျိုးတို့တွင် ဤကေသရခြင်္သေ့ကို ဤသုတ်၌ အလိုရှိအပ် (ဆိုလိုအပ်) သည်။

มิคราชาติ มิคคณสฺส ราชา. อาสยาติ วสนฏฺฐานโต สุวณฺณคุหโต วา รชตมณิผลิกมโนสิลาคุหโต วา นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺขมมาโน ปเนส จตูหิ การเณหิ นิกฺขมติ อนฺธการปีฬิโต วา อาโลกตฺถาย, อุจฺจารปสฺสาวปีฬิโต วา เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถาย, ชิฆจฺฉาปีฬิโต วา โคจรตฺถาย, สมฺภวปีฬิโต วา อสฺสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย. อิธ ปน โคจรตฺถาย นิกฺขนฺโตติ อธิปฺเปโต.

‘မိဂရာဇာ’ ဟူသည် သားအပေါင်းတို့၏မင်း (ခြင်္သေ့မင်း) ဖြစ်သည်။ ‘အာသယ’ ဟူသော နေရာဌာနဖြစ်သည့် ရွှေဂူမှသော်လည်းကောင်း၊ ငွေဂူ၊ ပတ္တမြားဂူ၊ ဖန်ဂူ၊ မနောသီလာဂူမှသော်လည်းကောင်း ထွက်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုခြင်္သေ့မင်းသည် ထွက်လာသောအခါ အကြောင်းလေးပါးကြောင့် ထွက်တတ်၏။ အမှောင်ထု နှိပ်စက်သဖြင့် အလင်းရောင်ရရှိရန်လည်းကောင်း၊ ကျင်ကြီးကျင်ငယ် နှိပ်စက်သဖြင့် စွန့်ပစ်ရန်လည်းကောင်း၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း နှိပ်စက်သဖြင့် အစာရှာဖွေရန်လည်းကောင်း၊ ရာဂနှိပ်စက်သဖြင့် မေထုန်မှီဝဲရန်လည်းကောင်း ထွက်တတ်၏။ သို့သော် ဤသုတ်၌မူ အစာရှာဖွေရန် ထွက်လာသည်ဟု ရည်ရွယ်သည်။

วิชมฺภตีติ สุวณฺณตเล วา รชตมณิผลิกมโนสิลาตลานํ วา อญฺญตรสฺมึ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุริมปาเท ปุรโต ปสาเรตฺวา สรีรสฺส ปจฺฉาภาคํ อากฑฺฒิตฺวา ปุริมภาคํ อภิหริตฺวา ปิฏฺฐึ นาเมตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา อสนิสทฺทํ กโรนฺโต วิย นาสปุฏานิ โปเถตฺวา สรีรลคฺคํ รชํ วิธุนนฺโต วิชมฺภติ. วิชมฺภนภูมิยญฺจ ปน ตรุณวจฺฉโก วิย อปราปรํ ชวติ. ชวโต ปนสฺส สรีรํ อนฺธกาเร ปริพฺภมนฺตํ อลาตํ วิย ขายติ.

‘ဝိဇမ္ဘတိ’ ဟူသည် ရွှေပြင်၌သော်လည်းကောင်း၊ ငွေ၊ ပတ္တမြား၊ ဖန်၊ မနောသီလာပြင်တို့တွင် တစ်ခုခု၌သော်လည်းကောင်း နောက်ခြေနှစ်ဖက်ကို ညီညာစွာချ၍ ရှေ့ခြေနှစ်ဖက်ကို ရှေ့သို့ဆန့်တန်းကာ၊ ကိုယ်အောက်ပိုင်းကို ဆွဲငင်လျက် ကိုယ်အထက်ပိုင်းကို ရှေ့သို့ဆောင်ပြီး၊ ကျောကုန်းကို ညွှတ်ကာ လည်ပင်းကို မြှောက်လျက် မိုးကြိုးသံကဲ့သို့ အသံပြုကာ နှာခေါင်းဝတို့ကို ပိတ်မှုတ်၍ ကိုယ်၌ကပ်နေသော မြေမှုန့်တို့ကို ခါထုတ်ကာ သမ်းကုန်းလျက် ကခုန်မြူးထူးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ကခုန်မြူးထူးရာ မြေပြင်၌ နွားသငယ်ကဲ့သို့ ဟိုမှသည်မှ ပြေးလွှားမြူးတူး၏။ ထိုသို့ ပြေးလွှားနေသော ထိုခြင်္သေ့မင်း၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် မှောင်မိုက်သောအရပ်၌ လှည့်ပတ်နေသော မီးစကဲ့သို့ ထင်ရှားလှ၏။

อนุวิโลเกตีติ [Pg.262] กสฺมา อนุวิโลเกติ? ปรานุทฺทยตาย. ตสฺมึ กิร สีหนาทํ นทนฺเต ปปาตาวาฏาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ จรนฺตา หตฺถิโคกณฺณมหึสาทโย ปาณา ปปาเตปิ อาวาเฏปิ ปตนฺติ, เตสํ อนุทฺทยาย อนุวิโลเกติ. กึ ปนสฺส ลุทฺทกมฺมสฺส ปรมํสขาทิโน อนุทฺทยา นาม อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. ตถา เหส ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาติเตหี’’ติ? อตฺตโน โคจรตฺถายปิ ขุทฺทเก ปาเณ น คณฺหาติ, เอวํ อนุทฺทยํ กโรติ. วุตฺตมฺปิเจตํ – ‘‘มาหํ โข ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสิ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๑).

‘အနုဝိလောကေတိ’ ဟူသည် အဘယ်ကြောင့် လှည့်ပတ်ကြည့်ရှုသနည်း ဟူမူ သူတစ်ပါးတို့ကို သနားကရုဏာသက်သောကြောင့် ကြည့်ရှုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုခြင်္သေ့မင်း ဟောက်သောအခါ ချောက်ကမ်းပါး၊ တွင်းဝစသော မညီညွတ်သောအရပ်တို့၌ ကျက်စားနေကြသည့် ဆင်၊ စိုင်၊ ကျွဲ အစရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ထိတ်လန့်ကာ ချောက်ထဲသို့လည်းကောင်း၊ တွင်းထဲသို့လည်းကောင်း ကျတတ်ကြကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့ကို သနားသောကြောင့် လှည့်ပတ်ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါးအသားကို စားလေ့ရှိပြီး ကြမ်းကြုတ်သောအမှုရှိသော ခြင်္သေ့မင်းအား သနားကရုဏာ ရှိပါအံ့လော။ အမှန်ပင် ရှိပေ၏။ ထိုခြင်္သေ့မင်းသည် 'ငါ့ကြောင့် များစွာသော သတတ်ဝါငယ်တို့ မပျက်စီးကြပါစေလင့်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ မိမိအစာအလို့ငှာ သတ္တဝါငယ်တို့ကို မဖမ်းစားဘဲ သနားကရုဏာ ထားတတ်၏။ ယင်းနှင့်ပတ်သက်၍ 'မညီညွတ်သောအရပ်၌ရှိသော သတ္တဝါငယ်တို့ကို ငါ မညှဉ်းဆဲပါစေလင့်' ဟုလည်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

สีหนาทํ นทตีติ ติกฺขตฺตุํ ตาว อภีตนาทํ นทติ. เอวญฺจ ปนสฺส วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา นทนฺตสฺส สทฺโท สมนฺตา ติโยชนปเทสํ เอกนินฺนาทํ กโรติ, ตมสฺส นินฺนาทํ สุตฺวา ติโยชนพฺภนฺตรคตา ทฺวิปทจตุปฺปทคณา ยถาฐาเน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. โคจราย ปกฺกมตีติ อาหารตฺถาย คจฺฉติ. กถํ? โส หิ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณโต วา วามโต วา อุปฺปตนฺโต อุสภมตฺตํ ฐานํ คณฺหาติ, อุทฺธํ อุปฺปตนฺโต จตฺตาริปิ อฏฺฐปิ อุสภานิ อุปฺปตติ, สมฏฺฐาเน อุชุกํ ปกฺขนฺทนฺโต โสฬสอุสภมตฺตมฺปิ วีสติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, ถลา วา ปพฺพตา วา ปกฺขนฺทนฺโต สฏฺฐิอุสภมตฺตมฺปิ อสีติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, อนฺตรามคฺเค รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา ทิสฺวา ตํ ปริหรนฺโต วามโต วา ทกฺขิณโต วา, อุสภมตฺตมฺปิ อปกฺกมติ. ตติยํ ปน สีหนาทํ นทิตฺวา เตเนว สทฺธึ ติโยชเน ฐาเน ปญฺญายติ. ติโยชนํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อตฺตโนว นาทสฺส อนุนาทํ สุณาติ. เอวํ สีเฆน ชเวน ปกฺกมตีติ.

‘ခြင်္သေ့သံကို ဟောက်၏’ ဟူသည် ရဲရင့်သော အသံကြီးဖြင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ရှေးဦးစွာ ဟောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ကခုန်မြူးထူးရာ မြေပြင်၌ရပ်၍ ဟောက်သော ထိုခြင်္သေ့မင်း၏ အသံသည် ပတ်ဝန်းကျင် သုံးယူဇနာအရပ်ကို တစ်ခဲနက် ပဲ့တင်ထပ်စေ၏။ ထိုဟောက်သံကို ကြားရသဖြင့် သုံးယူဇနာအတွင်းရှိ ခြေနှစ်ချောင်း၊ ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့နေရာ၌ မရပ်တည်နိုင်ကြကုန်။ ‘အစာရှာဖွေရန် သွား၏’ ဟူသည် အစာစားရန် သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ ထိုခြင်္သေ့မင်းသည် ကခုန်မြူးထူးရာ မြေပြင်၌ရပ်၍ လက်ယာဘက် သို့မဟုတ် လက်ဝဲဘက်သို့ ခုန်လွှားလျှင် တစ်ဥသဘခန့်အရပ်ကို ဖြတ်ကျော်နိုင်၏၊ အထက်သို့ ခုန်လျှင် လေးဥသဘမှ ရှစ်ဥသဘအထိ ခုန်တက်နိုင်၏၊ ညီညာသော မြေပြင်၌ ဖြောင့်ဖြောင့်တန်းတန်း ခုန်လွှားလျှင် ဆယ့်ခြောက်ဥသဘမှ ဥသဘနှစ်ဆယ်ခန့်အထိ ခုန်ကူးနိုင်၏၊ ကုန်းမြင့်မှသော်လည်းကောင်း၊ တောင်ပေါ်မှသော်လည်းကောင်း ခုန်ဆင်းလျှင် ဥသဘခြောက်ဆယ်မှ ဥသဘရှစ်ဆယ်ခန့်အထိ ခုန်ဆင်းနိုင်၏။ လမ်းခရီးအကြား၌ သစ်ပင် သို့မဟုတ် တောင်ကိုတွေ့၍ ရှောင်ကွင်းလိုပါက လက်ယာဘက် သို့မဟုတ် လက်ဝဲဘက်သို့ တစ်ဥသဘခန့် ဖဲရှောင်သွားတတ်၏။ တတိယအကြိမ် ခြင်္သေ့သံကို ဟောက်ပြီးနောက် ထိုဟောက်သံနှင့်အတူ သုံးယူဇနာအရပ်သို့ မဆိုင်းမတွ ရောက်ရှိသွား၏။ ထိုသို့ သုံးယူဇနာအရပ်သို့ သွားပြီးလျှင် ပြန်လှည့်၍ မိမိဟောက်သံ၏ ပဲ့တင်သံကို ပြန်လည်နားစွင့်တတ်၏။ ဤသို့လျှင် လျင်မြန်သော အဟုန်ဖြင့် ပြေးသွားတတ်၏။

เยภุยฺเยนาติ ปาเยน. ภยํ สํเวคํ สนฺตาสนฺติ สพฺพํ จิตฺตุตฺราสสฺเสว นามํ. สีหสฺส หิ สทฺทํ สุตฺวา พหู สตฺตา ภายนฺติ, อปฺปกา น ภายนฺติ. เก ปน เตติ? สมสีโห หตฺถาชานีโย อสฺสาชานีโย อุสภาชานีโย ปุริสาชานีโย ขีณาสโวติ. กสฺมา ปเนเต น ภายนฺตีติ? สมสีโห นาม ‘‘ชาติโคตฺตกุลสูรภาเวหิ สมาโนสฺมี’’ติ น ภายติ, หตฺถาชานียาทโย อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิพลวตาย น ภายนฺติ, ขีณาสโว สกฺกายทิฏฺฐิปหีนตฺตา น ภายติ.

‘ယေဘုယျေန’ ဟူသည် များသောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကြောက်လန့်ခြင်း (ဘယ)၊ ထိတ်လန့်ခြင်း (သံဝေဂ)၊ တုန်လှုပ်ခြင်း (သန္တာသ) ဟူသော စကားလုံးအားလုံးသည် စိတ်ထိတ်လန့်စိုးရိမ်ခြင်း၏ အမည်များသာ ဖြစ်သည်။ ခြင်္သေ့၏အသံကို ကြားရသောအခါ များစွာသော သတ္တဝါတို့သည် ကြောက်လန့်ကြပြီး နည်းပါးသော သတ္တဝါတို့သာ မကြောက်ကြပေ။ ထိုမကြောက်သော သတ္တဝါတို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ ဂုဏ်ရည်တူသော ခြင်္သေ့၊ ဆင်အာဇာနည်၊ မြင်းအာဇာနည်၊ နွားဥသဘအာဇာနည်၊ ယောက်ျားအာဇာနည်နှင့် ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူတို့သည် အဘယ်ကြောင့် မကြောက်ကြသနည်းဟူမူ ဂုဏ်ရည်တူသော ခြင်္သေ့သည် 'ငါသည် ဇာတ်အမျိုးအနွယ်နှင့် ရဲရင့်ခြင်းတို့၌ တူညီသူဖြစ်သည်' ဟု နှလုံးသွင်းသဖြင့် မကြောက်ပေ။ ဆင်အာဇာနည် အစရှိသော သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အားကောင်းခြင်းကြောင့် မကြောက်ကြပေ။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို လုံးဝပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် မကြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

พิลาสยาติ [Pg.263] พิเล สยนฺตา พิลวาสิโน อหินกุลโคธาทโย. ทกาสยาติ อุทกวาสิโน มจฺฉกจฺฉปาทโย. วนาสยาติ วนวาสิโน หตฺถิอสฺสโคกณฺณมิคาทโย. ปวิสนฺตีติ ‘‘อิทานิ อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺตาว ปวิสนฺติ. ทฬฺเหหีติ ถิเรหิ. วรตฺเตหีติ จมฺมรชฺชูหิ. มหิทฺธิโกติอาทีสุ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณปสฺสาทีหิ อุสภมตฺตํ, อุชุกํ วีสติอุสภมตฺตาทิลงฺฆนวเสน มหิทฺธิกตา, เสสมิคานํ อธิปติภาเวน มเหสกฺขตา, สมนฺตา ติโยชเน สทฺทํ สุตฺวา ปลายนฺตานํ วเสน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา.

‘ဗိလာသယာ’ ဟူသည် တွင်းအောင်းသတ္တဝါများဖြစ်သည့် မြွေ၊ မြွေပါ၊ ဖွတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဒကာသယာ’ ဟူသည် ရေနေသတ္တဝါများဖြစ်သည့် ငါး၊ လိပ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဝနာသယာ’ ဟူသည် တောနေသတ္တဝါများဖြစ်သည့် ဆင်၊ မြင်း၊ စိုင်၊ သမင် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဝင်ကြကုန်၏’ ဟူသည် 'ယခုပင် လာရောက်ဖမ်းဆီးတော့မည်' ဟု လမ်းခရီးကို မျှော်ကြည့်လျက် ဝင်ရောက်ပုန်းအောင်းကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဒဠှေဟိ’ ဟူသည် ခိုင်ခံ့သော၊ ‘ဝရတ္တေဟိ’ ဟူသည် သားရေလွန်ကြိုးတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မဟိဒ္ဓိကော' စသော စကားလုံးတို့၌ ကခုန်မြူးထူးရာ မြေပြင်၌ရပ်၍ လက်ယာဘက်စသည်တို့သို့ တစ်ဥသဘခန့်၊ ဖြောင့်ဖြောင့် ဥသဘနှစ်ဆယ်ခန့်အထိ ခုန်ကူးနိုင်သော စွမ်းအားဖြင့် 'ကြီးသောတန်ခိုးရှိသူဖြစ်ကြောင်း'၊ အခြားသော တောသားရဲတို့၏ အကြီးအကဲဖြစ်ခြင်းဖြင့် 'မြတ်သောအာဏာရှိသူဖြစ်ကြောင်း'၊ ပတ်ဝန်းကျင် သုံးယူဇနာအတွင်း၌ ဟောက်သံကိုကြားရုံမျှဖြင့် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ရသော သတ္တဝါတို့၏ အဖြစ်အားဖြင့် 'ကြီးမြတ်သောအာနုဘော်ရှိသူဖြစ်ကြောင်း' သိအပ်၏။

เอวเมว โขติ ภควา เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ ตถา ตถา อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ตาว สุตฺเต สีหสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) อิมสฺมึ เวชฺชสทิสํ. ‘‘พฺราหฺมโณติ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) อิมสฺมึ พฺราหฺมณสทิสํ. ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) อิมสฺมึ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ. ‘‘ราชาหมสฺมิ เสลา’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙) อิมสฺมึ ราชสทิสํ. ‘‘สีโหติ โข ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีหสทิสเมว กตฺวา อตฺตานํ กเถนฺโต เอวมาห.

ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုသုတ်တို့၌ ထိုသို့သော အလားတူတင်စားချက်များဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ 'ရဟန်းတို့၊ သီဟ (ခြင်္သေ့) ဟူသောအမည်သည် ပူဇော်အထူးခံထိုက်၍ မဖောက်မပြန် ကိုယ်တိုင်သစ္စာတရားကို သိတော်မူသော တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အမည်တော်ဖြစ်သည်' ဟူသော ဤသုတ်၌ ရှေးဦးစွာ မိမိကိုယ်ကိုယ် ခြင်္သေ့နှင့်တူသည်ပြု၍ ဟောတော်မူ၏။ 'သုနက္ခတ္တ၊ ဆေးဆရာ၊ မြှားငြောင့်ကို နှုတ်တတ်သောဆရာ ဟူသောအမည်သည် တထာဂတ၏ အမည်တော်ဖြစ်သည်' ဟူသော ဤသုတ်၌ ဆေးဆရာနှင့်တူသည်ပြု၍လည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ ဗြာဟ္မဏ (ပုဏ္ဏား) ဟူသောအမည်သည် တထာဂတ၏ အမည်တော်ဖြစ်သည်' ဟူသော ဤသုတ်၌ ပုဏ္ဏားနှင့်တူသည်ပြု၍လည်းကောင်း၊ 'တိဿ၊ လမ်းပြရာ၌ ကျွမ်းကျင်သောသူ ဟူသောအမည်သည် တထာဂတ၏ အမည်တော်ဖြစ်သည်' ဟူသော ဤသုတ်၌ လမ်းညွှန်သော ယောက်ျားနှင့်တူသည်ပြု၍လည်းကောင်း၊ 'သေလ၊ ငါသည် တရားမင်းဖြစ်၏' ဟူသော ဤသုတ်၌ မင်းနှင့်တူသည်ပြု၍လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ သို့သော် 'သီဟ (ခြင်္သေ့) ဟူသည် တထာဂတ၏ အမည်တော်ဖြစ်သည်' ဟူသော ဤသုတ်၌မူကား မိမိကိုယ်ကိုယ် ခြင်္သေ့နှင့်တူသည်ပြု၍ ဟောတော်မူလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ตตฺรายํ สทิสตา – สีหสฺส กญฺจนคุหาทีสุ วสนกาโล วิย หิ ตถาคตสฺส ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารสฺส อปริมิตกาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหเณน เจว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน จ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล ทฏฺฐพฺโพ. สีหสฺส กญฺจนคุหาทิโต นิกฺขนฺตกาโล วิย ตถาคตสฺส เอกูนตึเส สํวจฺฉเร วิวเฏน ทฺวาเรน กณฺฑกํ อารุยฺห ฉนฺนสหายสฺส นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีเร พฺรหฺมุนา ทินฺนานิ กาสายานิ [Pg.264] ปริทหิตฺวา ปพฺพชิตสฺส สตฺตเม ทิวเส ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวคิริปพฺภาเร กตภตฺตกิจฺจสฺส สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา, ปฐมเมว มคธรฏฺฐํ อาคมนตฺถาย ยาว รญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล.

ထိုစကားရပ်၌ ခြင်္သေ့နှင့် တူညီသောအချက်ကား ဤသို့တည်း— ခြင်္သေ့၏ ရွှေဂူစသည်တို့၌ နေထိုင်ရာကာလကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ခြေတော်ရင်း၌ ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) ကို ပြုတော်မူပြီးလျှင် အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကာလပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍ အဆုံးစွန်သောဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေစွဲယူတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မယ်တော်၏ဝမ်းမှ ဖွားမြင်တော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို တုန်လှုပ်စေလျက် အရွယ်သို့အစဉ်ရောက်၍ နတ်စည်းစိမ်နှင့်တူသော မင်းစည်းစိမ်ကို ခံစားတော်မူစဉ် ပြာသာဒ်သုံးဆောင်တို့၌ စံတော်မူရာကာလကို မှတ်အပ်၏။ ခြင်္သေ့၏ ရွှေဂူစသည်မှ ထွက်ခွာရာကာလကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အသက်နှစ်ဆယ့်ကိုးနှစ်အရွယ်၌ နတ်တို့ဖွင့်အပ်သော တံခါးဖြင့် ကဏ္ဋကမြင်းကို စီးတော်မူလျက် ဆန္နအမတ်ကို အဖော်ပြုကာ တောထွက်တော်မူပြီးလျှင် တိုင်းပြည်သုံးခုကို လွန်မြောက်၍ အနော်မာမြစ်ကမ်းနား၌ ဃဋိကာရဗြဟ္မာမင်း လှူဒါန်းအပ်သော ဖန်ရည်ဆိုးသင်္ကန်းတို့ကို ဝတ်ရုံ၍ ရဟန်းပြုတော်မူပြီးလျှင် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်ကာ ပဏ္ဍဝတောင်ဝှမ်း၌ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စကို ပြုတော်မူပြီး၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူကာ၊ ရှေးဦးစွာ မဂဓတိုင်းသို့ ကြွလာခြင်းငှာ ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား ပဋိညာဉ်ပေးတော်မူသည့် တိုင်အောင်သော ကာလကို မှတ်အပ်၏။

สีหสฺส วิชมฺภนกาโล วิย ตถาคตสฺส ทินฺนปฏิญฺญสฺส อาฬารกาลามอุปสงฺกมนํ อาทึ กตฺวา ยาว สุชาตาย ทินฺนปายาสสฺส เอกูนปณฺณาสาย ปิณฺเฑหิ ปริภุตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. สีหสฺส เกสรวิธุนนํ วิย สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ โถมิยมานสฺส คนฺธาทีหิ ปูชิยมานสฺส ติกฺขตฺตุํ โพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จุทฺทสหตฺถุพฺเพเธ ฐาเน ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสินฺนสฺส ตํขณํเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมหาสมุทฺทํ ยมกญาณมนฺถเนน มนฺเถนฺตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิวิทฺเธ ตทนุภาเวน ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ เวทิตพฺพํ.

ခြင်္သေ့၏ ကိုယ်လက်သန်းဆန့်၍ မတ်တတ်ရပ်ရာ ကာလကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ပဋိညာဉ်ပေးတော်မူပြီးသည်မှ အာဠာရရသေ့ထံသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူသည်ကို အစပြု၍ သုဇာတာသူဌေးသမီး လှူဒါန်းအပ်သော ဃနာနို့ဆွမ်းကို လေးဆယ့်ကိုးလုပ်ဖြင့် ဘုဉ်းပေးတော်မူရာ ကာလအထိကို သိအပ်၏။ ခြင်္သေ့၏ လည်ဆံမွေးကို ခါထုတ်ခြင်းကဲ့သို့ ညချမ်းအချိန်၌ သောတ္ထိယမြက်ရိတ်သမား လှူဒါန်းအပ်သော မြက်ရှစ်ဆုပ်ကို ခံယူတော်မူ၍ တစ်သောင်းသော စကြာဝဠာမှ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြသော နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ချီးမွမ်းပူဇော်အပ်သည်ဖြစ်၍ နံ့သာစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်အပ်သည်ရှိသော် ဗောဓိပင်ကို သုံးပတ် လက်ယာရစ်လှည့်တော်မူကာ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ တက်တော်မူ၍ တစ်ဆဲ့လေးတောင်အမြင့်ရှိသော နေရာ၌ မြက်အခင်းကို ခင်းပြီးလျှင် အင်္ဂါလေးပါးနှင့်ပြည့်စုံသော လုံ့လ (စတုရင်္ဂဝီရိယ) ကို ဆောက်တည်၍ ထိုင်နေတော်မူစဉ်၊ ထိုခဏ၌ပင် မာရ်မင်း၏ စစ်သည်ဗိုလ်ထုကို နှိမ်နင်းဖျက်ဆီးတော်မူ၍ ညဉ့်သုံးယာမ်တို့၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို သုတ်သင်တော်မူကာ အနုလုံပဋိလုံဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကြီးကို အစုံဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်တည်းဟူသော မွှေတံဖြင့် မွှေနှောက်တော်မူလျက် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောအခါ ထိုဉာဏ်တော်၏အာနုဘော်ကြောင့် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ် ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

สีหสฺส จตุทฺทิสาวิโลกนํ วิย ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วิหริตฺวา ปริภุตฺตมธุปิณฺฑิกาหารสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตสฺส เอกาทสเม ทิวเส ‘‘สฺเว อาสาฬฺหิปุณฺณมา ภวิสฺสตี’’ติ ปจฺจูสสมเย ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ? อาฬารุทกานํ กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา ธมฺมเทสนตฺถาย ปญฺจวคฺคิยานํ โอโลกนํ ทฏฺฐพฺพํ. สีหสฺส โคจรตฺถาย ติโยชนํ คมนกาโล วิย อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ‘‘ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ ปจฺฉาภตฺเต อชปาลนิคฺโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คมนกาโล.

ခြင်္သေ့၏ အရပ်လေးမျက်နှာကို ကြည့်ရှုခြင်းကဲ့သို့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီး၍ ခုနစ်ရက် ခုနစ်လီ (သတ္တသတ္တာဟ) ပတ်လုံး ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ နေတော်မူကာ ပျားဆုပ်မုန့်အာဟာရကို ဘုဉ်းပေးတော်မူပြီးလျှင် ဆိတ်ကျောင်းညောင်ပင်ရင်း၌ သဟမ္ပတိမဟာဗြဟ္မာမင်း၏ တရားဟောရန် တောင်းပန်မှုကို လက်ခံတော်မူ၍ ထိုဆိတ်ကျောင်းညောင်ပင်ရင်း၌ စံနေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ဆယ့်တစ်ရက်မြောက်သောနေ့ မိုးသောက်အချိန်တွင် "နက်ဖြန် ဝါဆိုလပြည့် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ငါသည် ရှေးဦးစွာ အဘယ်သူအား တရားဟောရအံ့နည်း" ဟု ဆင်ခြင်တော်မူကာ အာဠာရရသေ့နှင့် ဥဒကရသေ့တို့ ကွယ်လွန်ပြီးသည်၏အဖြစ်ကို သိတော်မူ၍ တရားဟောတော်မူခြင်းငှာ ပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ခြင်္သေ့၏ အစာရှာဖွေရန် သုံးယူဇနာခရီးသို့ သွားသောကာလကဲ့သို့ မိမိ၏ သပိတ်သင်္ကန်းတော်ကို ယူဆောင်တော်မူ၍ "ပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့အား ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူအံ့" ဟု ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးနောက်၌ ဆိတ်ကျောင်းညောင်ပင်မှ ထတော်မူကာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ယူဇနာခရီးသို့ ကြွတော်မူရာ ကာလကို သိအပ်၏။

สีหนาทกาโล วิย ตถาคตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา อจลปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติเตน เทวคเณน ปริวุตสฺส ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓) นเยน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิญฺจ ปน ปเท เทสิยมาเน ตถาคตสีหสฺส ธมฺมโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ คเหตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ [Pg.265] ปฏิจฺฉาเทสิ. สีหสฺส สทฺเทน ขุทฺทกปาณานํ สนฺตาสํ อาปชฺชนกาโล วิย ตถาคตสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ทีเปตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส ทีฆายุกเทวตานํ ญาณสนฺตาสสฺส อุปฺปตฺติกาโล เวทิตพฺโพ.

ခြင်္သေ့၏ ဟောက်သံပြုရာကာလကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ယူဇနာခရီးသို့ ကြွတော်မူ၍ ပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့ကို ယုံကြည်စွဲမြဲစေပြီးလျှင် အစလပလ္လင်၌ ထိုင်နေတော်မူကာ တစ်သောင်းသော စကြာဝဠာမှ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော နတ်ဗြဟ္မာအပေါင်း ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ "ရဟန်းတို့... ရဟန်းပြုသောသူသည် မမှီဝဲအပ်သော အစွန်းနှစ်ပါးတို့သည် ဤသည်တို့တည်း" စသည်ဖြင့် ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူရာ ကာလကို သိအပ်၏။ အထူးသဖြင့် ဤတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ဘုရားတည်းဟူသော ခြင်္သေ့မင်း၏ တရားတော်သံသည် အောက်၌ အဝီစိငရဲ၊ အထက်၌ ဘဝဂ်ကို ပိုင်းခြားယူကာ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်တစ်ခုလုံးကို လွှမ်းမိုးသွားလေ၏။ ခြင်္သေ့၏ ဟောက်သံကြောင့် အားနည်းသော သတ္တဝါတို့ ထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်သော ကာလကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ထင်ရှားပြတော်မူ၍ သစ္စာလေးပါးတို့ကို တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြောက်သောင်းသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်တော်မူလျက် တရားဟောတော်မူစဉ် အသက်ရှည်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့အား ဝဋ်ဒုက္ခ၌ ထိတ်လန့်ခြင်း (ဉာဏသံဝေဂ) ဖြစ်ပေါ်ရာ ကာလကို သိအပ်၏။

ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตถาคโตติ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต – ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถาวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต. อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโตติ. เตสํ วิตฺถาโร พฺรหฺมชาลวณฺณนายมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗) มูลปริยายวณฺณนายมฺปิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒) วุตฺโตเยว. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชตีติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา อรหตฺตมคฺคญาณา วา อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล ปน ปตฺเต อุปฺปนฺโน นาม. อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ.

“ယဒါ” ဟူသည် အကြင်အခါ၌ ဟူသော အနက်တည်း။ “တထာဂတ” ဟူသည်ကား အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို တထာဂတဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုအကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကား— (၁) ရှေးဘုရားတို့ ကြွလာတော်မူသည့်အတိုင်း ကြွလာတော်မူခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၂) ရှေးဘုရားတို့ ကြွသွားတော်မူသည့်အတိုင်း ကြွသွားတော်မူခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၃) မှန်ကန်သော လက္ခဏာသို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၄) ဟုတ်မှန်သော တရားတို့ကို သဘောအတိုင်း ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၅) ဟုတ်မှန်စွာ မြင်တော်မူတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၆) ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၇) ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၈) အလုံးစုံကို လွှမ်းမိုးနိုင်သော အနက်ကြောင့် လည်းကောင်း တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ ထိုစကားတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်အဖွင့်၌လည်းကောင်း၊ မူလပရိယာယသုတ်အဖွင့်၌လည်းကောင်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၍ ဤ၌ ထပ်မံမဆိုတော့ပြီ။ “လောကေ” ဟူသည် သတ္တလောက၌ ဟူသော အနက်တည်း။ “ဥပ္ပဇ္ဇတိ” ဟူသည်ကား အဘိနီဟာရ ပြုတော်မူသည်မှစ၍ ဗောဓိပလ္လင်တိုင်အောင် သို့မဟုတ် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တိုင်အောင် ဖြစ်ပေါ်ဆဲဖြစ်၍ “ဖြစ်ဆဲ” မည်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောအခါ၌မူကား “ဖြစ်ပေါ်ပြီး” မည်၏။ “အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ” စသော ပုဒ်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၊ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသ၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

อิติ รูปนฺติ อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ, น อิโต ภิยฺโย รูปํ อตฺถีติ. เอตฺตาวตา สภาวโต สรสโต ปริยนฺตโต ปริจฺเฉทโต ปริจฺฉินฺทนโต ยาวตา จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ, ตํ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ อยํ รูปสฺส สมุทโย นาม. เอตฺตาวตา หิ ‘‘อาหารสมุทโย รูปสมุทโย’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ รูปสฺส อตฺถงฺคโม. อิมินาปิ ‘‘อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ เวทนาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

“ဤကား ရုပ်တည်း” (ဣတိ ရူပံ) ဟူသည် ဤမဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်မျှသာ ဖြစ်သည်၊ ဤထက်ပိုလွန်သော ရုပ်မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမျှသော စကားဖြင့် သဘော (သဘာဝ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိစ္စ (သရသ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဆုံးသတ် (ပရိယန္တ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပိုင်းအခြား (ပရိစ္ဆေဒ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့် မဟာဘုတ်လေးပါးနှင့် မဟာဘုတ်လေးပါးကိုမှီ၍ဖြစ်သော ဥပါဒါရုပ်ရှိသမျှ အားလုံးကို ပြပြီးဖြစ်၏။ “ဤကား ရုပ်၏ ဖြစ်ကြောင်းတည်း” (ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော) ဟူသည် ဤသည်ကား ရုပ်၏ ဖြစ်ကြောင်းမည်၏။ ဤမျှဖြင့် “အာဟာရဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို ပြပြီးဖြစ်၏။ “ဤကား ရုပ်၏ ချုပ်ရာတည်း” (ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော) ဟူသည် ဤသည်ကား ရုပ်၏ ချုပ်ငြိမ်းရာတည်း။ ဤစကားရပ်ဖြင့်လည်း “အာဟာရချုပ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ချုပ်၏” စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို ပြပြီးဖြစ်၏။ “ဤကား ဝေဒနာတည်း” (ဣတိ ဝေဒနာ) စသော နာမ်က္ခန္ဓာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။

วณฺณวนฺโตติ สรีรวณฺเณน วณฺณวนฺโต. ธมฺมเทสนํ สุตฺวาติ อิมํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปณฺณาสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา. เยภุยฺเยนาติ อิธ เก ฐเปติ? อริยสาวเก เทเว. เตสญฺหิ ขีณาสวตฺตา จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธาเนน ปตฺตพฺพํ [Pg.266] ปตฺตตาย ญาณสํเวโคปิ. อิตเรสํ ปน เทวานํ ‘‘ตาโส เหโส ภิกฺขู’’ติ อนิจฺจตํ มนสิกโรนฺตานํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ, พลววิปสฺสนากาเล ญาณภยมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตเมตํ. สกฺกายปริยาปนฺนาติ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนา. อิติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺเธ วฏฺฏโทสํ ทสฺเสตฺวา ติลกฺขณาหตํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต ญาณภยํ นาม โอกฺกมติ.

ဝဏ္ဏဝန္တောဟူသည် ကိုယ်အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ ငါးဆယ်သော ဥဒယဗ္ဗယလက္ခဏာဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤတရားဒေသနာကို ကြားနာရ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ယေဘုယျေနဟူသော ပုဒ်၌ ဤသတ္တလောက၌ အဘယ်သူတို့ကို ချန်လှပ်ထားသနည်းဟူမူ အရိယာသာဝက ဖြစ်ကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို ချန်လှပ်ထား၍ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအရဟတ္တဖိုလ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အာသဝေါကုန်ပြီးဖြစ်၍ စိတ္တတြာသဘေးသည်လည်း မဖြစ်၊ ထိတ်လန့်မှုကြောင့် သင့်လျော်သောနည်းဖြင့် အားထုတ်ခြင်းဖြင့် ရောက်သင့်ရောက်ထိုက်သော အရဟတ္တဖိုလ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဉာဏသံဝေဂသည်လည်း မဖြစ်ပေ။ ဤမှတစ်ပါးသော သာမန်နတ်ဗြဟ္မာတို့အားမူကား 'ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား ထိတ်လန့်ခြင်းတည်း' ဟု အနိစ္စသဘောကို နှလုံးသွင်းမိကြသောအခါ စိတ္တတြာသဘေးသည်လည်းကောင်း၊ အားကောင်းသော ဝိပဿနာအခိုက်၌ ဉာဏဘယဘေးသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ 'ဘော' ဟူသော စကားသည် ခေါ်ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်မရှိဘဲ တရားကိုသာ အာရုံပြု၍ နှုတ်ထွက်ပြောဆိုမိသော စကားမျှသာ ဖြစ်သည်။ သက္ကာယပရိယာပန္နာဟူသည် ခန္ဓာငါးပါး၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့အား မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဋ်၏အပြစ်ကို ပြတော်မူ၍၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ သွင်းယူကာ တရားဟောတော်မူသောအခါ 'ဉာဏဘယ' မည်သော ဉာဏ်၏ကြောက်လန့်မှုသည် သက်ရောက်လာပေ၏။

อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺปิ ตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ อิธ เทสนาญาณํ คเหตพฺพํ. ตํ ปเนส ยาว อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส โสตาปตฺติผลํ อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺเตติ นาม. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปฺปฏิปุคฺคโลติ สทิสปุคฺคลรหิโต. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. ตาทิโนติ ลาภาลาภาทีหิ เอกสทิสสฺส. ฉฏฺฐํ.

အဘိညာယဟူသည် သိတော်မူ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ဓမ္မစက္ကံဟူသော ဤပုဒ်၌ ပဋိဝေဓဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒေသနာဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း ရအပ်၏။ အကြင်မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူလျက် သစ္စာလေးပါးတို့ကို တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြောက်သောင်းသော နည်းအကျယ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏။ ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို ပဋိဝေဓဉာဏ်ဟု ခေါ်သည်။ အကြင်ဉာဏ်တော်ဖြင့် သုံးပါးသောအပြန်၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသောအခြင်းအရာရှိသော ဓမ္မစက်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဉာဏ်တော်ကို ဒေသနာဉာဏ်ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဉာဏ်တော်နှစ်ပါးစလုံးသည် ဒသဗလ မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေရင်တော်၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်တော်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဉာဏ်နှစ်ပါးတို့တွင် ဤသုတ်၌ ဒေသနာဉာဏ်ကို ယူအပ်၏။ ထိုဒေသနာဉာဏ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ဗြဟ္မာတို့နှင့်အတူ အရှင်ကောဏ္ဍညထေရ်အား သောတာပတ္တိဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်သည့်တိုင်အောင် 'လည်စေဆဲ' (ဟောကြားဆဲ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသောတာပတ္တိဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသောအခါ 'လည်စေပြီး' (ဟောကြားပြီး) ဟု သိအပ်၏။ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလောဟူသည် ဂုဏ်တူပုဂ္ဂိုလ် မရှိသောသူတည်း။ ယသဿိနောဟူသည် အခြံအရံနှင့် ပြည့်စုံကုန်သောသူတည်း။ တာဒိနောဟူသည် လာဘ်ရခြင်း၊ လာဘ်မရခြင်းစသော လောကဓံတရားတို့ကြောင့် စိတ်နှလုံး တည်ကြည်တော်မူသောသူတည်း။ ဆဋ္ဌသုတ် ပြီး၏။

๗. ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

၇. ခဇ္ဇနီယသုတ်အဖွင့်

๗๙. สตฺตเม ปุพฺเพนิวาสนฺติ น อิทํ อภิญฺญาวเสน อนุสฺสรณํ สนฺธาย วุตฺตํ, วิปสฺสนาวเสน ปน ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺเต สมณพฺราหฺมเณ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘สพฺเพเต ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อนุสฺสรนฺติ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติ. อภิญฺญาวเสน หิ สมนุสฺสรนฺตสฺส ขนฺธาปิ อุปาทานกฺขนฺธาปิ ขนฺธปฏิพทฺธาปิ ปณฺณตฺติปิ อารมฺมณํ โหติเยว. รูปํเยว อนุสฺสรตีติ เอวญฺหิ อนุสฺสรนฺโต น อญฺญํ กิญฺจิ สตฺตํ วา ปุคฺคลํ วา อนุสฺสรติ, อตีเต ปน นิรุทฺธํ รูปกฺขนฺธเมว อนุสฺสรติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโยติ. สุญฺญตาปพฺพํ นิฏฺฐิตํ.

၇၉. သတ္တမသုတ်၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသံဟူသော ဤစကားကို အဘိညာဉ်၏အစွမ်းဖြင့် အောက်မေ့ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်ဘဲ၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် အတိတ်၌ ဖြစ်ဖူးသော ခန္ဓာစသည်တို့ကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ထိုသူအားလုံးတို့သည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်းတို့တွင် တစ်ပါးပါးကိုလည်းကောင်း အောက်မေ့ကြကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘိညာဉ်၏အစွမ်းဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်သောသူအား ခန္ဓာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာနှင့် ဆက်စပ်နေသော အရာဝတ္ထုတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပညတ်သည်လည်းကောင်း အာရုံဖြစ်ပေါ်လာသည်သာ ဖြစ်သည်။ ရူပံယေဝ အနုဿရတိဟူသည် ဤသို့ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် အောက်မေ့သောသူသည် ခန္ဓာမှတစ်ပါး အခြားသော မည်သည့်သတ္တဝါကိုမျှလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမျှလည်းကောင်း မအောက်မေ့ဘဲ အတိတ်၌ ချုပ်ပျောက်သွားပြီးသော ရူပက္ခန္ဓာကိုသာ အောက်မေ့ဆင်ခြင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝေဒနာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ သုညတပုဒ် ပြီး၏။

อิทานิ สุญฺญตาย ลกฺขณํ ทสฺเสตุํ กิญฺจ, ภิกฺขเว, รูปํ วเทถาติอาทิมาห. ยถา หิ นฏฺฐํ โคณํ ปริเยสมาโน ปุริโส โคคเณ จรมาเน รตฺตํ วา กาฬํ วา พลีพทฺทํ ทิสฺวาปิ น เอตฺตเกเนว ‘‘อยํ มยฺหํ โคโณ’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ [Pg.267] กาตุํ สกฺโกติ. กสฺมา? อญฺเญสมฺปิ ตาทิสานํ อตฺถิตาย. สรีรปเทเส ปนสฺส สตฺติสูลาทิลกฺขณํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ สนฺตโก’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ โหติ, เอวเมว สุญฺญตาย กถิตายปิ ยาว สุญฺญตาลกฺขณํ น กถียติ, ตาว สา อกถิตาว โหติ, ลกฺขเณ ปน กถิเต กถิตา นาม โหติ. โคโณ วิย หิ สุญฺญตา, โคณลกฺขณํ วิย สุญฺญตาลกฺขณํ. ยถา โคณลกฺขเณ อสลฺลกฺขิเต โคโณ น สุฏฺฐุ สลฺลกฺขิโต โหติ, ตสฺมึ ปน สลฺลกฺขิเต โส สลฺลกฺขิโต นาม โหติ, เอวเมว สุญฺญตาลกฺขเณ อกถิเต สุญฺญตา อกถิตาว โหติ, ตสฺมึ ปน กถิเต สา กถิตา นาม โหตีติ สุญฺญตาลกฺขณํ ทสฺเสตุํ กิญฺจ, ภิกฺขเว, รูปํ วเทถาติอาทิมาห.

ယခုအခါ၌ သုညတ (အတ္တ၊ အတ္တနိယမှ ဆိတ်သုဉ်းမှု) ၏ မှတ်ကြောင်းလက္ခဏာကို ပြတော်မူခြင်းငှာ 'ကိဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ ဝဒေထ' (ရဟန်းတို့၊ ရုပ်ကို အဘယ်ကြောင့် ရုပ်ဟု ဆိုသနည်း) အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပျောက်ဆုံးသွားသော နွားကို ရှာဖွေသော ယောက်ျားတစ်ဦးသည် နွားအုပ်ကျက်စားရာအရပ်၌ နီသော သို့မဟုတ် နက်သော နွားတစ်ကောင်ကို မြင်ရရုံမျှဖြင့် 'ဤနွားသည် ငါ့နွားဖြစ်သည်' ဟု အပြတ်အသတ် မဆုံးဖြတ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အခြားသူတို့၌လည်း ထိုကဲ့သို့သော နွားများ ရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုနွား၏ ကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်း၌ လှံ၊ တံကျင် စသော အမှတ်အသား လက္ခဏာကို မြင်ရသောအခါမှသာ 'ဤနွားသည် ငါ့ပိုင်ဆိုင်သော နွားဖြစ်သည်' ဟု ဆုံးဖြတ်ချက် ချနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် သုညတရားကို ဟောကြားသော်လည်း သုညတ၏ မှတ်ကြောင်းလက္ခဏာကို မဟောကြားသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုသုညတရားကို မဟောရသေးသည်သာ ဖြစ်၏။ လက္ခဏာကို ဟောကြားအပ်မှသာ ဟောကြားပြီး ဖြစ်ပေသည်။ သုညတကို နွားကဲ့သို့ မှတ်အပ်၍ သုညတလက္ခဏာကို နွား၏ အမှတ်အသားလက္ခဏာကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ နွား၏လက္ခဏာကို သေချာစွာ မမှတ်သားနိုင်သေးသမျှ နွားကို ကောင်းစွာ မှတ်မိသည်မမည်၊ ထိုလက္ခဏာကို သေချာစွာ မှတ်သားမိမှသာ နွားကို ကောင်းစွာ မှတ်မိသည်မည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် သုညတလက္ခဏာကို မဟောကြားသေးသရွေ့ သုညတရားကို မဟောရသေးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုလက္ခဏာကို ဟောကြားအပ်မှသာ သုညတရားကို ဟောကြားအပ်သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် သုညတလက္ခဏာကို ပြတော်မူခြင်းငှာ 'ကိဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ ဝဒေထ' အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ตตฺถ กิญฺจาติ การณปุจฺฉา, เกน การเณน รูปํ วเทถ, เกน การเณเนตํ รูปํ นามาติ อตฺโถ. รุปฺปตีติ โขติ เอตฺถ อิตีติ การณุทฺเทโส, ยสฺมา รุปฺปติ, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียติ, ภิชฺชตีติ อตฺโถ. สีเตนปิ รุปฺปตีติอาทีสุ สีเตน ตาว รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฏํ. ติณฺณํ ติณฺณญฺหิ จกฺกวาฬานํ อนฺตเร เอเกโก โลกนฺตริกนิรโย นาม โหติ อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ. ยสฺส เนว เหฏฺฐา ปถวี อตฺถิ, น อุปริ จนฺทิมสูริยทีปมณิอาโลโก, นิจฺจนฺธกาโร. ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺตานํ ติคาวุโต อตฺตภาโว โหติ, เต วคฺคุลิโย วิย ปพฺพตปาเท ทีฆปุถุเลหิ นเขหิ ลคฺคิตฺวา อวํสิรา โอลมฺพนฺติ. ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสาคตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ? มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารเก อุทเก ปตนฺติ, วาเต ปหรนฺเตปิ มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ, ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเร อุทเก ตตฺตเตเล ปติตปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย ปฏปฏายมานา วิลียนฺติ. เอวํ สีเตน รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฏํ. มหึสกรฏฺฐาทีสุปิ หิมปาตสีตเลสุ ปเทเสสุ เอตํ ปากฏเมว. ตตฺถ หิ สตฺตา สีเตน ภินฺนสรีรา ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาปุณนฺติ.

ထိုပါဠိ၌ 'ကိဉ္စ' ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းရင်းကို မေးသော ပုစ္ဆာဖြစ်သည်။ 'အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရုပ်ဟု ဆိုကြသနည်း၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဤသဘောတရားကို ရုပ်ဟု ခေါ်သနည်း' ဟု အနက်ရ၏။ 'ရုပ္ပတီတိ ခေါ' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းရင်းကို အကျဉ်းပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ 'အကြင်ကြောင့် ဖောက်ပြန်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု အနက်ရ၏။ 'ရုပ္ပတိ' (ဖောက်ပြန်တတ်၏) ဟူသည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်၏၊ ထိခိုက်ထိပါးတတ်၏၊ နှိပ်စက်ခံရတတ်၏၊ ပျက်စီးတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အအေးကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်တတ်၏' အစရှိသော စကားတို့တွင် အအေးကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းသည် လောကန္တရိကငရဲ၌ အထူးထင်ရှားလှ၏။ စင်စစ်သော်ကား စကြဝဠာ သုံးလုံးစီတို့၏ အကြား၌ ယူဇနာ ရှစ်ထောင် အကျယ်အဝန်းရှိသော လောကန္တရိကငရဲ တစ်ခုစီ ရှိ၏။ ထိုငရဲ၏ အောက်ခြေ၌ မြေကြီးမရှိ၊ အထက်၌လည်း လ၊ နေ၊ ဆီမီး၊ ပတ္တမြားတို့၏ အလင်းရောင်မရှိဘဲ အမြဲတစေ ပိတ်ပိတ်မှောင်နေ၏။ ထိုငရဲ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါတို့သည် သုံးဂါဝုတ်ခန့် ကြီးမားသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိကြပြီး၊ လင်းနို့များကဲ့သို့ စကြဝဠာတောင်ခြေစွန်း၌ ရှည်လျားကြီးမားသော လက်သည်းများဖြင့် ကုပ်တွယ်လျက် ဦးစောက်တွဲလွဲ ဆွဲခိုနေကြရကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် တွားသွားရင်း တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး လက်လှမ်းမီရာသို့ ကပ်မိသောအခါ 'ငါတို့ အစာရပြီ' ဟု မှတ်ထင်ကာ အတင်းဆွဲဖမ်းကြသဖြင့် လူးလှိမ့်ကာ စကြဝဠာကို ခံဆောင်ထားသော ရေထဲသို့ ပြုတ်ကျကြကုန်၏။ လေပြင်းတိုက်ခတ်သောအခါ၌လည်း မှည့်သော သစ်မဉ္စည်သီးများကဲ့သို့ ဆွဲကိုင်ရာမှ ပြတ်တောက်၍ ရေထဲသို့ ပြုတ်ကျကြကုန်၏။ ထိုရေထဲသို့ ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် အလွန်စိမ့်အေးလှသော ထိုရေ၌၊ ပူလောင်လှသော ဆီပူထဲသို့ ကျသွားသည့် မုန့်ညက်ဆုပ်ကဲ့သို့ ဖျပ်ဖျပ်မြည်ကာ ကြေမွပျက်စီးသွားကြရကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အအေးကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးရခြင်းသည် လောကန္တရိကငရဲ၌ အလွန်ထင်ရှားလှသည်။ မဟိံသကတိုင်း အစရှိသော ဆီးနှင်းကျဆင်း၍ အလွန်အေးမြသော ဒေသများ၌လည်း ဤအအေးဒဏ်ကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းသည် ထင်ရှားလှပေသည်။ ထိုဒေသများ၌ သတ္တဝါတို့သည် အအေးဒဏ်ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာများ ကွဲအက်ပြတ်တောက်လျက် အသက်ဆုံးရှုံးခြင်းသို့ပင် ရောက်ကြရလေသည်။

อุณฺเหน รุปฺปนํ อวีจิมหานิรเย ปากฏํ โหติ. ชิฆจฺฉาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย เจว ทุพฺภิกฺขกาเล จ ปากฏํ. ปิปาสาย รุปฺปนํ กาลกญฺชิกาทีสุ ปากฏํ. เอโก กิร กาลกญฺชิกอสุโร ปิปาสํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต [Pg.268] โยชนคมฺภีรวิตฺถารํ มหาคงฺคํ โอตริ, ตสฺส คตคตฏฺฐาเน อุทกํ ฉิชฺชติ, ธูโม อุคฺคจฺฉติ, ตตฺเต ปิฏฺฐิปาสาเณ จงฺกมนกาโล วิย โหติ. ตสฺส อุทกสทฺทํ สุตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺตสฺเสว รตฺติ วิภายิ. อถ นํ ปาโตว ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา ตึสมตฺตา ปิณฺฑจาริกภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺวํ สปฺปุริสา’’ติ? ปุจฺฉึสุ. ‘‘เปโตหมสฺมิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ ปริเยสสี’’ติ? ‘‘ปานียํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อยํ คงฺคา ปริปุณฺณา, กึ ตฺวํ น ปสฺสสี’’ติ? ‘‘น อุปกปฺปติ, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ คงฺคาปิฏฺเฐ นิปชฺช, มุเข เต ปานียํ อาสิญฺจิสฺสามา’’ติ. โส วาลิกาปุฬิเน อุตฺตาโน นิปชฺชิ. ภิกฺขู ตึสมตฺเต ปตฺเต นีหริตฺวา อุทกํ อาหริตฺวา ตสฺส มุเข อาสิญฺจึสุ. เตสํ ตถา กโรนฺตานํเยว เวลา อุปกฏฺฐา ชาตา. ตโต ‘‘ภิกฺขาจารกาโล อมฺหากํ สปฺปุริส, กจฺจิ เต อสฺสาทมตฺตา ลทฺธา’’ติ อาหํสุ. เปโต ‘‘สเจ เม, ภนฺเต, ตึสมตฺตานํ อยฺยานํ ตึสปตฺเตหิ อาสิตฺตอุทกโต อฑฺฒปสตมตฺตมฺปิ ปรคลํ คตํ, เปตตฺตภาวโต โมกฺโข มา โหตู’’ติ อาห. เอวํ ปิปาสาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย ปากฏํ.

အပူကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် အဝီစိငရဲကြီး၌ ထင်ရှားလှ၏။ ဆာလောင်ခြင်းကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ပြိတ္တာဘုံ၌လည်းကောင်း၊ အစာခေါင်းပါးသော ကာလ၌လည်းကောင်း ထင်ရှား၏။ ရေငတ်ခြင်းကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ကာလကဉ္စိကအသုရာ စသည်တို့၌ ထင်ရှား၏။ ကြားဖူးသည်ကား - တစ်ဦးသော ကာလကဉ္စိကအသုရာသည် ရေငတ်ခြင်းဝေဒနာကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့် ယူဇနာအစောက်အပြန့်ရှိသော မဟာဂင်္ဂါမြစ်သို့ သက်ဆင်း၏။ ထိုအသုရာ ရောက်ရာရောက်ရာ အရပ်၌ ရေသည် ပြတ်၏၊ အခိုးအလျှံများ တက်၏။ ပူပြင်းသော ကျောက်ဖျာထက်၌ စင်္ကြံသွားသည့်အခါ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုမြစ်၌ ရေသံကို ကြားရ၍ ဟိုမှဤမှ လှည့်လည်ရှာဖွေစဉ်ပင် ညဉ့်သည် လင်းခဲ့လေပြီ။ ထိုအခါ နံနက်စောစော ဆွမ်းခံကြွတော်မူကြကုန်သော သုံးကျိပ်မျှသော ဆွမ်းခံရဟန်းတို့သည် ထိုအသုရာကို တွေ့မြင်၍ "အို-သူတော်ကောင်း၊ သင်သည် အဘယ်အမည်ရှိသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ "အရှင်ဘုရားတို့၊ အကျွန်ုပ်သည် ပြိတ္တာဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ "အဘယ်အရာကို ရှာသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ "အရှင်ဘုရားတို့၊ သောက်ရေကို ရှာဖွေနေပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ "ဤဂင်္ဂါမြစ်ကြီးသည် ရေပြည့်လျှံနေသည်မဟုတ်လော၊ သင် မမြင်သလော" ဟု မေးကြ၏။ "အရှင်ဘုရားတို့၊ အကျွန်ုပ်အတွက် ရေကဲ့သို့ မထင်ပါ" ဟု လျှောက်၏။ "ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဂင်္ဂါမြစ်နား၌ ပက်လက်အိပ်လေ၊ သင့်ခံတွင်း၌ ငါတို့ သောက်ရေကို လောင်းပေးကြကုန်အံ့" ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ထိုပြိတ္တာသည် သဲသောင်ပြင်၌ ပက်လက်အိပ်လေ၏။ ရဟန်းတို့သည် သုံးဆယ်သော သပိတ်တို့ကို ထုတ်ယူ၍ ရေကို ခပ်ယူသယ်ဆောင်ကာ ထိုပြိတ္တာ၏ ခံတွင်း၌ လောင်းကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည် ထိုသို့ လောင်းပေးလျက်ရှိစဉ်ပင် ဆွမ်းခံချိန်သည် နီးကပ်လာခဲ့လေ၏။ ထိုအခါ "သူတော်ကောင်း၊ ငါတို့ ဆွမ်းခံသွားရမည့်အချိန် ရောက်ပြီ၊ သင့်အား ရေငတ်ပြေရုံမျှ ရအပ်ပါသလော" ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ ပြိတ္တာက "အရှင်ဘုရားတို့၊ သုံးကျိပ်မျှသော အရှင်မြတ်တို့ သုံးဆယ်သော သပိတ်တို့ဖြင့် လောင်းအပ်သော ရေမှ လက်ဖက်ခွဲမျှသော ရေသည်ပင် အကယ်၍ အကျွန်ုပ်၏ ရေမျိုတစ်ဖက်သို့ ရောက်ခဲ့ပါမူ၊ အကျွန်ုပ်အား ပြိတ္တာဘဝမှ ကျွတ်လွတ်ခြင်း မဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု လျှောက်၏။ ဤသို့လျှင် ရေငတ်ခြင်းကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ပြိတ္တာဘုံ၌ ထင်ရှားလှပေ၏။

ฑํสาทีหิ รุปฺปนํ ฑํสมกฺขิกาทิพหุเลสุ ปเทเสสุ ปากฏํ. เอตฺถ จ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. มกสาติ มกสาว. วาตาติ กุจฺฉิวาตปิฏฺฐิวาตาทิวเสน เวทิตพฺพา. สรีรสฺมิญฺหิ วาตโรโค อุปฺปชฺชิตฺวา หตฺถปาทปิฏฺฐิอาทีนิ ภินฺทติ, กาณํ กโรติ, ขุชฺชํ กโรติ, ปีฐสปฺปึ กโรติ. อาตโปติ สูริยาตโป. เตน รุปฺปนํ มรุกนฺตาราทีสุ ปากฏํ. เอกา กิร อิตฺถี มรุกนฺตาเร รตฺตึ สตฺถโต โอหีนา ทิวา สูริเย อุคฺคจฺฉนฺเต วาลิกาย ตปฺปมานาย ปาเท ฐเปตุํ อสกฺโกนฺตี สีสโต ปจฺฉึ โอตาเรตฺวา อกฺกมิ. กเมน ปจฺฉิยา อุณฺหาภิตตฺตาย ฐาตุํ อสกฺโกนฺตี ตสฺสา อุปริ สาฏกํ ฐเปตฺวา อกฺกมิ. ตสฺมิมฺปิ สนฺตตฺเต อตฺตโน องฺเกน คหิตปุตฺตกํ อโธมุขํ นิปชฺชาเปตฺวา กนฺทนฺตํเยว อกฺกมิตฺวา สทฺธึ เตน ตสฺมึเยว ฐาเน อุณฺหาภิตตฺตา กาลมกาสิ.

မှက်၊ ခြင်စသည်တို့ ကိုက်ခဲခြင်းကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် မှက်၊ ခြင်၊ ယင်ကောင် အလွန်ပေါများသော အရပ်ဒေသတို့၌ ထင်ရှား၏။ ထိုပါဌ်၌ "ဍံသာ" ဟူသည် ကြောင်သောအဆင်းရှိသော မှက်တို့ကို ဆိုလို၏။ "မကသာ" ဟူသည် ခြင်တို့ကိုပင် ဆိုလို၏။ "ဝါတာ" ဟူသည် ဝမ်းထိုးခြင်း၊ ကျောအောင့်ခြင်း အစရှိသော လေရောဂါအမျိုးမျိုး၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ အကယ်စင်စစ် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ လေနာရောဂါ ဖြစ်ပွား၍ လက်ခြေ၊ ကျောကုန်း စသည်တို့ကို ပျက်စီးစေတတ်၏၊ မျက်စိကန်းခြင်း၊ ခါးကုန်းခြင်း၊ ခြေလက်ဆွံ့အခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ "အာတပေါ" ဟူသည် နေပူရှိန်တည်း။ ထိုနေပူကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ရေမရှိသော သဲကန္တာရခရီးခဲ စသည်တို့၌ ထင်ရှား၏။ ကြားဖူးသည်ကား - ဆင်းရဲသော မိန်းမတစ်ဦးသည် သဲကန္တာရခရီးခဲ၌ ညဉ့်အခါ ခရီးသွားဖော် လှည်းအစုမှ ကျန်ရစ်ခဲ့၏။ နေ့အချိန် ရောက်၍ နေပူရှိန်တက်လာပြီး သဲပြင်ကြီး ပူပြင်းလတ်သော် ခြေကို မချနိုင်သဖြင့် ဦးခေါင်းမှ တောင်းကို ချ၍ နင်း၏။ အစဉ်သဖြင့် ထိုတောင်းသည်လည်း နေပူရှိန်ကြောင့် လောင်မတတ် ပူလာသဖြင့် မရပ်တည်နိုင်ရကား ထိုတောင်းအထက်၌ အဝတ်ကို ခင်း၍ နင်းပြန်၏။ ထိုအဝတ်သည်လည်း ပူလာပြန်သော် မိမိ၏ ခါးပိုက်၌ ပွေ့ချီလာသော သားငယ်ကို မှောက်လျက် အိပ်စေပြီးလျှင် အော်ဟစ်ငိုကြွေးနေသော ထိုသားငယ်ကို နင်းလျက် ထိုနေရာ၌ပင် နေပူရှိန်ဒဏ်ကြောင့် သားငယ်နှင့်အတူ သေဆုံးလေ၏။

สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สรนฺตา คจฺฉนฺติ. เตสํ สมฺผสฺเสน รุปฺปนํ อาสีวิสทฏฺฐกาทีนํ วเสน เวทิตพฺพํ. อิติ ภควตา ยานิ อิมานิ สามญฺญปจฺจตฺตวเสน ธมฺมานํ ทฺเว ลกฺขณานิ, เตสุ รูปกฺขนฺธสฺส ตาว ปจฺจตฺตลกฺขณํ ทสฺสิตํ. รูปกฺขนฺธสฺเสว หิ เอตํ, น เวทนาทีนํ, ตสฺมา ปจฺจตฺตลกฺขณนฺติ [Pg.269] วุจฺจติ. อนิจฺจทุกฺขานตฺตลกฺขณํ ปน เวทนาทีนมฺปิ โหติ, ตสฺมา ตํ สามญฺญลกฺขณนฺติ วุจฺจติ.

"သရီသပါ" ဟူသည် သွားလာတတ်သော ကျောရှည်သတ္တဝါ (တွားသွားသတ္တဝါ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတွားသွားသတ္တဝါတို့၏ အတွေ့အထိကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းကို ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေဟောက် စသည်တို့ ကိုက်ခဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သာမညလက္ခဏာ၊ ပစ္စတ္တလက္ခဏာ အစွမ်းဖြင့် တရားတို့၏ အကြင် လက္ခဏာနှစ်ပါးတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ရူပက္ခန္ဓာ၏ ပစ္စတ္တလက္ခဏာ (သဘာဝလက္ခဏာ) ကို ပြတော်မူ၏။ အကယ်စင်စစ် ဤဖောက်ပြန်ခြင်း (ရုပ္ပန) သဘောသည် ရူပက္ခန္ဓာ၏ သဘာဝလက္ခဏာသာ ဖြစ်၏၊ ဝေဒနာစသည်တို့၏ လက္ခဏာ မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ပစ္စတ္တလက္ခဏာ (သဘာဝလက္ခဏာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာတို့သည်မူကား ဝေဒနာစသည်တို့၌လည်း ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုလက္ခဏာကို သာမညလက္ခဏာ (ဘုံလက္ခဏာ) ဟု ဆိုအပ်၏။

กิญฺจ, ภิกฺขเว, เวทนํ วเทถาติอาทีสุ ปุริมสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ปุริเมน อสทิสํ, ตสฺสายํ วิภาวนา – สุขมฺปิ เวทยตีติ สุขํ อารมฺมณํ เวเทติ อนุภวติ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. กถํ ปเนตํ อารมฺมณํ สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขํ นาม ชาตนฺติ? สุขาทีนํ ปจฺจยโต. สฺวายมตฺโถ ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺต’’นฺติ อิมสฺมึ มหาลิสุตฺเต (สํ. นิ. ๓.๖๐) อาคโตเยว. เวทยตีติ เอตฺถ จ เวทนาว เวทยติ, น อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา. เวทนา หิ เวทยิตลกฺขณา, ตสฺมา วตฺถารมฺมณํ ปฏิจฺจ เวทนาว เวทยตีติ. เอวมิธ ภควา เวทนายปิ ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

"ကိဉ္စ ဘိက္ခဝေ ဝေဒနံ ဝဒေထ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ရူပက္ခန္ဓာနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ရှေးစကားနှင့် မတူသော စကားရပ်အတွက်မူကား ဤသို့ ထင်ရှားပြစရာ ဖွင့်ဆိုချက် ရှိ၏ - "သုခမ္ပိ ဝေဒယတိ" ဟူသည် ကောင်းသော (ဣဋ္ဌဖြစ်သော) အာရုံကို ခံစား၏ ဟူလို။ နောင်လာမည့် ပုဒ်နှစ်ပါး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုအာရုံသည် အဘယ်ကြောင့် သုခ၊ ဒုက္ခ၊ အဒုက္ခမသုခ မည်သနည်း ဟူမူ - သုခဝေဒနာ စသည်တို့အား အာရမ္မဏပစ္စယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအနက်သည် "မဟာလိ၊ အကြင်ကြောင့်လည်း ရုပ်သည် သုခဖြစ်၏၊ သုခသို့ အစဉ်လိုက်၏၊ သုခသို့ သက်ဝင်၏" ဟူ၍ ဤမဟာလိသုတ်၌ လာရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ "ဝေဒယတိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဝေဒနာသည်သာ ခံစား၏၊ ဝေဒနာမှတစ်ပါးသော သတ္တဝါသော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်သော်လည်းကောင်း ခံစားသည်မဟုတ်။ အကယ်စင်စစ် ဝေဒနာသည် ခံစားခြင်းလက္ခဏာ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် စက္ခုစသော ဝတ္ထု၊ ရူပါရုံစသော အာရုံတို့ကို စွဲ၍ ဝေဒနာသည်သာ ခံစား၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝေဒနာနိဒ္ဒေသ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေဒနာ၏ သဘာဝလက္ခဏာကိုသာ ဝေဖန်၍ ပြတော်မူ၏။

นีลมฺปิ สญฺชานาตีติ นีลปุปฺเผ วา วตฺเถ วา ปริกมฺมํ กตฺวา อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺโต สญฺชานาติ. อยญฺหิ สญฺญา นาม ปริกมฺมสญฺญาปิ อุปจารสญฺญาปิ อปฺปนาสญฺญาปิ วฏฺฏติ, นีลํ นีลนฺติ อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย. อิธาปิ ภควา สญฺชานนลกฺขณาย สญฺญาย ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

"နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ" ဟူသည် ညိုသောပန်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ညိုသောအဝတ်၌သော်လည်းကောင်း (နီလကသိုဏ်း) ပရိကံပြု၍ ဥပစာရဘာဝနာ သို့မဟုတ် အပ္ပနာဈာန်သို့ ရောက်စေလျက် အမှတ်ပြု၍ သိ၏။ အကယ်စင်စစ် ဤသညာမည်သည် ပရိကမ္မသညာလည်း သင့်လျော်၏၊ ဥပစာရသညာ၊ အပ္ပနာသညာတို့လည်း သင့်လျော်၏၊ "ညို၏ ညို၏" ဟု အမှတ်ပြု၍ ဖြစ်သော သညာသည်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ ရွှေရောင် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသညာနိဒ္ဒေသ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် အမှတ်ပြု၍သိခြင်း လက္ခဏာရှိသော သညာ၏ သဘာဝလက္ခဏာကိုသာ ဝေဖန်၍ ပြတော်မူ၏။

รูปํ รูปตฺตาย สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยถา ยาคุเมว ยาคุตฺตาย, ปูวเมว ปูวตฺตาย ปจติ นาม, เอวํ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตภาเวน สงฺขตนฺติ ลทฺธนามํ รูปเมว รูปตฺตาย ยถา อภิสงฺขตํ รูปํ นาม โหติ, ตถตฺตาย รูปภาวาย อภิสงฺขโรติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ, นิปฺผาเทตีติ อตฺโถ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – อตฺตนา สห ชายมานํ รูปํ สมฺปยุตฺเต จ เวทนาทโย ธมฺเม อภิสงฺขโรติ นิพฺพตฺเตตีติ. อิธาปิ ภควา เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

"ရူပံ ရူပတ္ထာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ" ဟူသည် ဥပမာအားဖြင့် ယာဂုဖြစ်လတ္တံ့သော ဝတ္ထုကို ယာဂုဖြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မုန့်ဖြစ်လတ္တံ့သော ဝတ္ထုကို မုန့်ဖြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း ချက်ပြုတ်ကြော်လှော်ကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအတူ အကြောင်းပစ္စည်းတို့ စည်းဝေးပေါင်းဆုံ၍ ပြုအပ်သောကြောင့် "သင်္ခတ" ဟု အမည်ရသော ရုပ်တရားကိုပင် ရုပ်၏အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ၊ အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုပြင်အပ်သော ရုပ်မည်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ပြုပြင်တတ်၏၊ အားထုတ်တတ်၏၊ ပေါင်းစုတတ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဝေဒနာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ် အနက်ကား - မိမိနှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော ဝေဒနာစသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း လွန်ကဲထူးခြားစွာ ပြုပြင်တတ်၏၊ ဖြစ်စေတတ်၏ ဟူလို။ ဤသင်္ခါရက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် စေ့ဆော်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော သင်္ခါရ၏ သဘာဝလက္ခဏာကိုသာ ဝေဖန်၍ ပြတော်မူ၏။

อมฺพิลมฺปิ วิชานาตีติ อมฺพอมฺพาฏกมาตุลุงฺคาทิอมฺพิลํ ‘‘อมฺพิล’’นฺติ วิชานาติ. เอเสว นโย สพฺพปเทสุ. อปิ เจตฺถ ติตฺตกนฺติ นิมฺพปโฏลาทินานปฺปการํ กฏุกนฺติ ปิปฺปลิมริจาทินานปฺปการํ. มธุรนฺติ สปฺปิผาณิตาทินานปฺปการํ[Pg.270]. ขาริกนฺติ วาติงฺคณนาฬิเกร จตุรสฺสวลฺลิเวตฺตงฺกุราทินานปฺปการํ. อขาริกนฺติ ยํ วา ตํ วา ผลชาตํ การปณฺณาทิมิสฺสกปณฺณํ. โลณิกนฺติ โลณยาคุโลณมจฺฉโลณภตฺตาทินานปฺปการํ. อโลณิกนฺติอโลณยาคุอโลณมจฺฉอโลณภตฺตาทินานปฺปการํ. ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ ยสฺมา อิมํ อมฺพิลาทิเภทํ อญฺญมญฺญวิสิฏฺเฐน อมฺพิลาทิภาเวน ชานาติ, ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ. เอวมิธาปิ ภควา วิชานนลกฺขณสฺส วิญฺญาณสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

"အမ္ဗိလမ္ပိ ဝိဇာနာတိ" ဟူသည် သရက်၊ သံပရာ၊ ရှောက် အစရှိသော ချဉ်သော အရသာဝတ္ထုကို "ချဉ်၏" ဟု သိ၏။ ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဤပါဠိ၌ "တိတ္တကံ" ဟူသည် တမာ၊ ပဲလင်းမြွေ အစရှိသော အထူးထူးသော ခါးသော အရသာရှိသော ဝတ္ထုဖြစ်၏။ "ကဋုကံ" ဟူသည် ပိတ်ချင်း၊ ငရုတ်ကောင်း အစရှိသော စပ်သော အရသာရှိသော ဝတ္ထုဖြစ်၏။ "မဓုရံ" ဟူသည် ထောပတ်၊ တင်လဲ အစရှိသော ချိုမြိန်သော အရသာရှိသော ဝတ္ထုဖြစ်၏။ "ခါရိကံ" ဟူသည် ခရမ်း၊ အုန်း၊ ကြံ၊ ကြိမ်ညွန့် အစရှိသော ငန်သော အရသာရှိသော ဝတ္ထုဖြစ်၏။ "အခါရိကံ" ဟူသည် ငန်သောအရသာ ကင်းသော၊ အရွက်မျိုးစုံကို ရောနှောချက်ထားသော ကပြင်းရွက်စသော အရွက်သုပ်၊ အရွက်ဟင်းမျိုး ဖြစ်၏။ "လောဏိကံ" ဟူသည် ဆားလွန်သော ယာဂု၊ ဆားငန်သော ငါး၊ ဆားကဲသော ထမင်း အစရှိသော ဆားကဲသော အရသာရှိသော ဝတ္ထုဖြစ်၏။ "အလောဏိကံ" ဟူသည် ဆားပေါ့သော ယာဂု၊ ဆားမပါသော ငါး၊ ဆားမပါသော ထမင်း အစရှိသော ဆားမပါသော အရသာရှိသော ဝတ္ထုဖြစ်၏။ "တသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဝုစ္စတိ" ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဤချဉ်သော အရသာစသော အပြားတို့ကို အချင်းချင်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထူးခြားသော သဘောအားဖြင့် သိတတ်သောကြောင့် ဝိညာဉ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝိညာဏ်နိဒ္ဒေသ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် အထူးသဖြင့် သိခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဝိညာဉ်၏ သဘာဝလက္ခဏာကိုသာ ဝေဖန်၍ ပြတော်မူ၏။

ยสฺมา ปน อารมฺมณสฺส อาการสณฺฐานคหณวเสน สญฺญา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สา จกฺขุทฺวาเร วิภตฺตา. ยสฺมา วินาปิ อาการสณฺฐานา อารมฺมณสฺส ปจฺจตฺตเภทคหณวเสน วิญฺญาณํ ปากฏํ โหติ, ตสฺมา ตํ ชิวฺหาทฺวาเร วิภตฺตํ. อิเมสํ ปน สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ อสมฺโมหโต สภาวสลฺลกฺขณตฺถํ สญฺชานาติ, วิชานาติ, ปชานาตีติ เอตฺถ วิเสสา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส, ชานาตีติ ปทํ ปน อวิเสโส. ตสฺสปิ ชานนฏฺเฐน วิเสโส เวทิตพฺโพ. สญฺญา หิ นีลาทิวเสน อารมฺมณสญฺชานนมตฺตเมว, อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวธํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. วิญฺญาณํ นีลาทิวเสน อารมฺมณญฺเจว ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. ปญฺญา นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ.

အာရုံ၏ အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို ယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သညာသည် ထင်ရှားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသညာကို စက္ခုဒွါရ၌ ဝေဖန်အပ်၏။ အဆင်းသဏ္ဌာန်တို့နှင့် ကင်း၍လည်း ထိုထိုအာရုံ၏ မိမိတို့၏ သီးခြားသဘောကို ယူတတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဝိညာဉ်သည် ထင်ရှားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝိညာဉ်ကို ဇိဝှါဒွါရ၌ ဝေဖန်အပ်၏။ ဤသညာ၊ ဝိညာဉ်၊ ပညာတို့၏ မတွေမဝေဘဲ သဘောကို ကောင်းစွာမှတ်မိ နားလည်စေရန် ‘သဉ္ဇာနာတိ၊ ဝိဇာနာတိ၊ ပဇာနာတိ’ ဟူသော ပုဒ်သုံးခုတို့၌ ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။ ထိုပုဒ်သုံးခုတို့၌ ရှေ့ဆက် (ဥပသဂ်) မျှသာ ထူးခြားမှု ရှိပြီး ‘ဇာနာတိ’ ဟူသောပုဒ်မှာမူ မထူးခြားပေ (တူညီ၏)။ ထိုသို့ တူညီသော်လည်း ထိုပုဒ်၏ သိခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့် ထူးခြားမှုကို သိအပ်၏။ သညာသည် အညိုစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကို မှတ်ရုံမျှသာ တတ်နိုင်၏။ ‘အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ’ ဟု လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်အောင် မတတ်နိုင်။ ဝိညာဉ်သည် အညိုစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကိုလည်း သိ၏၊ အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့လည်း ရောက်စေ၏။ သို့သော် ဝိပဿနာကို အထက်သို့မြှင့်တင်၍ မဂ်ကို ထင်ရှားဖြစ်စေခြင်းငှာမူကား မတတ်နိုင်။ ပညာသည် အညိုစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကိုလည်း သိ၏၊ အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့လည်း ရောက်စေ၏၊ ဝိပဿနာကို အထက်သို့မြှင့်တင်၍ မဂ်ကို ထင်ရှားဖြစ်စေခြင်းငှာလည်း တတ်နိုင်၏။

ยถา หิ เหรญฺญิกผลเก กหาปณราสิมฺหิ กเต อชาตพุทฺธิทารโก คามิกปุริโส มหาเหรญฺญิโกติ ตีสุ ชเนสุ โอโลเกตฺวา ฐิเตสุ อชาตพุทฺธิทารโก กหาปณานํ จิตฺตวิจิตฺตจตุรสฺสมณฺฑลาทิภาวเมว ชานาติ, ‘‘อิทํ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ รตนสมฺมต’’นฺติ น ชานาติ. คามิกปุริโส จิตฺตาทิภาวญฺจ ชานาติ, มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภครตนสมฺมตภาวญฺจ, ‘‘อยํ กูโฏ, อยํ เฉโก, อยํ กรโฏ, อยํ สณฺโห’’ติ น ชานาติ. มหาเหรญฺญิโก จิตฺตาทิภาวมฺปิ รตนสมฺมตภาวมฺปิ กูฏาทิภาวมฺปิ ชานาติ. ชานนฺโต จ ปน [Pg.271] รูปํ ทิสฺวาปิ สทฺทํ สุตฺวาปิ คนฺธํ ฆายิตฺวาปิ รสํ สายิตฺวาปิ หตฺเถน ครุลหุภาวํ อุปธาเรตฺวาปิ ‘‘อสุกคาเม กโต’’ติปิ ชานาติ, ‘‘อสุกนิคเม อสุกนคเร อสุกปพฺพตจฺฉายาย อสุกนทีตีเร กโต’’ติปิ, ‘‘อสุกาจริเยน กโต’’ติปิ ชานาติ. เอวเมว สญฺญา อชาตพุทฺธิทารกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมตฺตเมว ชานาติ. วิญฺญาณํ คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ. ปญฺญา มหาเหรญฺญิกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ.

ဥပမာအားဖြင့် ငွေပွဲစား၏ ခုံပေါ်၌ အသပြာပုံကို ပြုလုပ်ထားရာ၌ လောကဝေါဟာရကို မသိနားမလည်သေးသော ကလေးသူငယ်၊ ရွာသားလူကြီး၊ ပွဲစားကြီး ဤသုံးယောက်တို့ ကြည့်ရှုရပ်တည်နေကြစဉ်၊ ကလေးသူငယ်သည် အသပြာတို့၏ ဆန်းကြယ်မှု၊ လေးထောင့်၊ အဝိုင်း စသော ပုံသဏ္ဌာန်ကိုသာ သိ၏။ ‘ဤအရာသည် လူတို့၏ သုံးဆောင်ဖွယ်ဖြစ်သော၊ ရတနာဟု သမုတ်အပ်သော အရာဖြစ်သည်’ ဟု မသိရှာပေ။ ရွာသားလူကြီးသည် ဆန်းကြယ်မှု စသည်တို့ကိုလည်း သိ၏၊ လူတို့၏ သုံးဆောင်ဖွယ်ဖြစ်သော ရတနာဟု သမုတ်အပ်သောအဖြစ်ကိုလည်း သိ၏။ သို့သော် ‘ဤအသပြာကား အတုဖြစ်သည်၊ ဤအသပြာကား အစစ်ဖြစ်သည်၊ ဤအသပြာကား အရည်ညံ့သည်၊ ဤအသပြာကား ကောင်းမွန်သည်’ ဟု ခွဲခြား၍မူကား မသိပေ။ ပွဲစားကြီးသည် ဆန်းကြယ်မှု စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရတနာဟု သမုတ်အပ်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အတုအစစ် စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း အားလုံးကို သိ၏။ ထိုသို့သိသော ပွဲစားကြီးသည် အသပြာ၏ အဆင်းကို ကြည့်၍လည်းကောင်း၊ အသံကို နားထောင်၍လည်းကောင်း၊ အနံ့ကို နမ်း၍လည်းကောင်း၊ အရသာကို မြည်းစမ်း၍လည်းကောင်း၊ လက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်ကာ အလေးအပေါ့ကို ဆင်ခြင်၍လည်းကောင်း ‘ဤမည်သောရွာ၌ ပြုလုပ်အပ်သည်၊ ဤမည်သောနိဂုံး၊ ဤမည်သောမြို့၊ ဤမည်သောတောင်ရိပ်၊ ဤမည်သောမြစ်ကမ်း၌ ပြုလုပ်အပ်သည်၊ ဤမည်သောဆရာ ပြုလုပ်အပ်သည်’ ဟုလည်း သိ၏။ ထိုအတူပင် သညာသည် ကလေးသူငယ်၏ အသပြာကို မြင်ရသကဲ့သို့ အညိုစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံမျှကိုသာ သိ၏။ ဝိညာဉ်သည် ရွာသားလူကြီး၏ အသပြာကို မြင်ရသကဲ့သို့ အညိုစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကိုလည်း သိ၏၊ အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့လည်း ရောက်စေ၏။ ပညာသည် ပွဲစားကြီး၏ အသပြာကို မြင်ရသကဲ့သို့ အညိုစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကိုလည်း သိ၏၊ အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့လည်း ရောက်စေ၏၊ ဝိပဿနာကို အထက်သို့ဆောင်၍ မဂ်ကို ထင်ရှားဖြစ်စေခြင်းငှာလည်း တတ်နိုင်၏။

โส ปน เนสํ วิเสโส ทุปฺปฏิวิชฺโฌ. เตนาห อายสฺมา นาคเสโน –

ထိုသညာ၊ ဝိညာဉ်၊ ပညာတို့၏ ထူးခြားချက်သည် ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲလှ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်နာဂသိန်မထေရ်က ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ -

‘‘ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตนฺติ. กึ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา ทุกฺกรํ กตนฺติ? ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตํ, อิเมสํ อรูปีนํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ วตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาตํ ‘อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ จิตฺต’’’นฺติ (มิ. ป. ๒.๗.๑๖).

‘မင်းကြီး၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ခဲယဉ်းလှသောအမှုကို ပြုတော်မူအပ်ပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အရှင်ဘုရား နာဂသိန်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့သော ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုတော်မူအပ်သနည်း’ ဟု လျှောက်၏။ ‘မင်းကြီး၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တခုတည်းသောအာရုံ၌ အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော ဤနာမ်တရားဖြစ်ကုန်သော စိတ်စေတသိကတို့၏ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ‘ဤကားဖဿ၊ ဤကားဝေဒနာ၊ ဤကားသညာ၊ ဤကားစေတနာ၊ ဤကားစိတ်’ ဟု ဟောကြားတော်မူခြင်းသည် ခဲယဉ်းလှသောအမှုကို ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်ပေ၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ยถา หิ ติลเตลํ สาสปเตลํ มธุกเตลํ เอรณฺฑกเตลํ วสาเตลนฺติ อิมานิ ปญฺจ เตลานิ เอกจาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา ทิวสํ ยมกมนฺเถ หิ มนฺเถตฺวา ตโต ‘‘อิทํ ติลเตลํ, อิทํ สาสปเตล’’นฺติ เอเกกสฺส ปาฏิเยกฺกํ อุทฺธรณํ นาม ทุกฺกรํ, อิทํ ตโต ทุกฺกรตรํ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา อิเมสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ วตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกาสิ. ปญฺจนฺนํ มหานทีนํ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน ‘‘อิทํ คงฺคาย อุทกํ, อิทํ ยมุนายา’’ติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ อุทกุทฺธรเณนาปิ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

နှမ်းဆီ၊ မုန်ညင်းဆီ၊ ကဏ္ဌကဆီ (သစ်ဆီ)၊ ကြက်ဆူဆီ၊ သားဆီ ဤဆီငါးမျိုးတို့ကို အိုးတစ်လုံးတည်း၌ ထည့်၍ တစ်နေ့လုံး အစုံလိုက် အစုံလိုက် မွှေနှောက်ပြီးနောက် ထိုအိုးထဲမှ ‘ဤကားနှမ်းဆီ၊ ဤကားမုန်ညင်းဆီ’ ဟု တစ်ခုချင်းစီကို သီးခြားထုတ်ယူခြင်းသည် ခဲယဉ်းလှ၏။ တခုတည်းသောအာရုံ၌ ဖြစ်သော နာမ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြားပြခြင်းသည် ထိုထက်ပင် ခဲယဉ်းလှသေး၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် တရားတို့၏အရှင် တရားမင်းစစ် ဖြစ်တော်မူသည်ဖြစ်၍ တခုတည်းသောအာရုံ၌ ဖြစ်ဆဲဖြစ်ကုန်သော ဤနာမ်တရားတို့၏ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်မှုကို ပြုတော်မူခဲ့ပေပြီ။ မြစ်ကြီးငါးစင်းတို့၏ သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဝင်ရာဝ၌ ‘ဤကားဂင်္ဂါမြစ်ရေ၊ ဤကားယမုနာမြစ်ရေ’ ဟု ဤသို့ ရေကို သီးသန့်ခွဲခြား ထုတ်ယူခြင်း ဥပမာဖြင့်လည်း ဤနက်ကို သိအပ်၏။

อิติ ปฐมปพฺเพน สุญฺญตํ, ทุติเยน สุญฺญตาลกฺขณนฺติ ทฺวีหิ ปพฺเพหิ อนตฺตลกฺขณํ กเถตฺวา อิทานิ ทุกฺขลกฺขณํ ทสฺเสตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ขชฺชามีติ น รูปํ สุนโข วิย มํสํ ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวา ขาทติ, ยถา ปน กิลิฏฺฐวตฺถนิวตฺโถ ตโตนิทานํ ปีฬํ สนฺธาย ‘‘ขาทติ มํ [Pg.272] วตฺถ’’นฺติ ภณติ, เอวมิทมฺปิ ปีฬํ อุปฺปาเทนฺตํ ขาทติ นามาติ เวทิตพฺพํ. ปฏิปนฺโน โหตีติ สีลํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺโน โหติ. โย ปเนตฺถ พลวญาโณ ติกฺขพุทฺธิ ญาณุตฺตโร โยคาวจโร ปธานภูมิยํ วายมนฺโต ขาณุนา วา กณฺฏเกน วา วิทฺโธ อาวุเธน วา ปหโฏ พฺยคฺฆาทีหิ วา คเหตฺวา ขชฺชมาโน ตํ เวทนํ อพฺโพหาริกํ กตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺโต อรหตฺตเมว คณฺหาติ, อยํ เวทนาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม วุจฺจติ ปีตมลฺลตฺเถโร วิย กุฏุมฺพิยปุตฺตมหาติสฺสตฺเถโร วิย วตฺตนิอฏวิยํ ตึสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ อญฺญตโร พฺยคฺฆมุเข นิปนฺนภิกฺขุ วิย กณฺฏเกน วิทฺธตฺเถโร วิย จ.

ဤသို့ ပထမအပိုင်းဖြင့် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒုတိယအပိုင်းဖြင့် သုညတလက္ခဏာကိုလည်းကောင်း၊ ဤသို့ အပိုင်းနှစ်ခုတို့ဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကို ဟောတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ဒုက္ခလက္ခဏာကို ပြခြင်းငှာ ‘တတြ ဘိက္ခဝေ’ စသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ငါ့ကို စားအပ်၏ (ခဇ္ဇာမိ)’ ဟူသည်မှာ ရုပ်တရားသည် ခွေးကဲ့သို့ အသားကို ဆွဲနှုတ်၍ စားခြင်းမျိုးမဟုတ်ပေ။ သို့သော် ညစ်ပတ်ပေရေသော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ထားသောသူသည် ထိုညစ်ပတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ဤအဝတ်သည် ငါ့ကို စားနေ၏’ ဟု ပြောဆိုသကဲ့သို့၊ ဤရုပ်တရားသည်လည်း နှိပ်စက်ညှင်းဆဲမှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ‘စားတတ်၏’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ‘ပဋိပန္နော ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ သီလကို အစပြု၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ကျင့်ကြံပွားများသောသူ ဖြစ်၏။ ဤပဋိပန္နပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အားကောင်းသောဉာဏ်၊ ထက်မြက်သောပညာရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရာ၌ ကြိုးစားအားထုတ်စဉ် သစ်ငုတ်စူးဝင်ခြင်း၊ ဆူးငြောင့်စူးဝင်ခြင်း၊ လက်နက်ဖြင့် အခုတ်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် ကျားစသည်တို့ ဖမ်းဆီးကိုက်ခဲခြင်း ခံရသော်လည်း ထိုဝေဒနာကို လျစ်လျူရှုကာ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ အမြဲသုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာ ယူနိုင်၏။ ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဝေဒနာ၌ ငြီးငွေ့ခြင်း၊ တပ်မက်မှုကင်းခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းငှာ ကျင့်သောသူ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်သူတို့ကဲ့သို့နည်းဟူသော် - ပီတမလ္လမထေရ်၊ ကုဋုမ္ဗိယပုတ္တမဟာတိဿမထေရ်၊ တောအုပ်အတွင်း၌ သုံးကျိပ်မျှသော ရဟန်းတို့တွင် ကျားခံတွင်း၌ လျောင်းလျက်ရှိသော ရဟန်းတစ်ပါးနှင့် ဆူးစူးဝင်သော မထေရ်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

ทฺวาทสสุ กิร ภิกฺขูสุ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา อรญฺเญ ปธานมนุยุญฺชนฺเตสุ เอโก สูริเย อตฺถงฺคตมตฺเตเยว ฆณฺฏึ ปหริตฺวา จงฺกมํ โอรุยฺห จงฺกมนฺโต ติริยํ นิมฺมเถนฺโต ติณปฏิจฺฉนฺนํ กณฺฏกํ อกฺกมิ. กณฺฏโก ปิฏฺฐิปาเทน นิกฺขนฺโต. ตตฺตผาเลน วินิวิทฺธกาโล วิย เวทนา วตฺตติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘กึ อิมํ กณฺฏกํ อุทฺธรามิ, อุทาหุ ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏก’’นฺติ? ตสฺส เอวมโหสิ – ‘‘อิมินา กณฺฏเกน วิทฺธตฺตา นิรยาทีสุ ภยํ นาม นตฺถิ, ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏกํเยวา’’ติ. โส ตํ เวทนํ อพฺโพหาริกํ กตฺวา สพฺพรตฺตึ จงฺกมิตฺวา วิภาตาย รตฺติยา อญฺญสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส อาคนฺตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิ? ‘‘กณฺฏเกนมฺหิ, อาวุโส, วิทฺโธ’’ติ. ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต’’ติ? ‘‘สายเมว, อาวุโส’’ติ. ‘‘กสฺมา น อมฺเห ปกฺโกสิตฺถ, กณฺฏกํ อุทฺธริตฺวา ตตฺถ เตลมฺปิ สิญฺเจยฺยามา’’ติ? ‘‘ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏกเมว อุทฺธริตุํ วายมิมฺหา, อาวุโส’’ติ. ‘‘สกฺกุณิตฺถ, ภนฺเต, อุทฺธริตุ’’นฺติ. ‘‘เอกเทสมตฺเตน เม, อาวุโส, อุทฺธโฏ’’ติ. เสสวตฺถูนิ ทีฆมชฺฌิมฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) สติปฏฺฐานสุตฺตนิทฺเทเส วิตฺถาริตาเนว.

ကြားသိရသည်ကား ရဟန်းတစ်ကျိပ်နှစ်ပါးတို့သည် ကျောက်စည်ကို တီးခတ်၍ တောအုပ်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို အားထုတ်နေကြစဉ်၊ ရဟန်းတစ်ပါးသည် နေဝင်ရုံမျှရှိသေးသော အချိန်၌ပင် ကျောက်စည်ကို တီးခတ်၍ စင်္ကြံသို့ ဆင်းကာ စင်္ကြံလျှောက်စဉ် ဖီလာနင်းမိသဖြင့် မြက်ဖုံးလွှမ်းနေသော ဆူးကို နင်းမိလေသည်။ ထိုဆူးသည် ခြေဖမိုးသို့ ထွင်းဖောက်ထွက်သွား၏။ ပူပြင်းလှသော ဝေဒနာသည် ခြေကို ထွင်းဖောက်ခံရသကဲ့သို့ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုစိတ်ဓာတ်ခိုင်မာသော မထေရ်သည် 'ငါသည် ဤပြင်ပဆူးကို နှုတ်ရမည်လော၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာတည်းဟူသော နှလုံးသား၌ စူးဝင်နေသော ဆူးငါးစင်းကို နှုတ်ရမည်လော' ဟု ကြံစည်၏။ ထို့နောက် ထိုမထေရ်အား 'ဤပြင်ပဆူး စူးဝင်ရုံမျှဖြင့် ငရဲစသည်တို့၌ ဘေးဆိုးမရှိနိုင်၊ ကိလေသာတည်းဟူသော နှလုံးသား၌ အမြဲစူးဝင်လျက်ရှိသော ဆူးငါးစင်းကိုသာလျှင် ငါနှုတ်ပစ်မည်' ဟု အကြံဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ကြံစည်ပြီးနောက် ထိုရဟန်းသည် ထိုဝေဒနာကို အမှုမထားဘဲ တစ်ညလုံး စင်္ကြံလျှောက်ကာ တရားအားထုတ်ပြီး နံနက်မိုးလင်းသောအခါ အဖော်ရဟန်းတစ်ပါးအား အချက်ပေး၏။ ထိုရဟန်း ရောက်လာပြီး 'အရှင်ဘုရား၊ ဘာဖြစ်လို့လဲဘုရား' ဟု မေး၏။ 'ငါ့ရှင်... ငါ ဆူးစူးလို့ပါ' ဟု ဆို၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ ဘယ်အချိန်က စူးတာလဲဘုရား' ဟု မေးရာ၊ 'ညနေချမ်းကတည်းက စူးတာပါ ငါ့ရှင်' ဟု ဆို၏။ 'ဘာဖြစ်လို့ တပည့်တော်တို့ကို မခေါ်သလဲဘုရား၊ ဆူးကိုနှုတ်ပြီး ဆီလောင်းပေးကြမှာပေါ့' ဟု လျှောက်ရာ၊ 'ငါ့ရှင်... ငါတို့သည် ကိလေသာတည်းဟူသော နှလုံးသား၌ အမြဲစူးဝင်နေသော ဆူးငါးစင်းကိုသာ နှုတ်ခြင်းငှာ အားထုတ်နေ၍ဖြစ်သည်' ဟု ဆို၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ နှုတ်နိုင်ပါသလားဘုရား' ဟု မေးရာ၊ 'ငါ့ရှင်... တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှကို ငါနှုတ်ပြီးပြီ' ဟု ဆို၏။ ကြွင်းသောဝတ္ထုများကို ဒီဃနိကာယ်နှင့် မဇ္ဈိမနိကာယ် အဋ္ဌကထာ သတိပဋ္ဌာနသုတ်အဖွင့်တို့၌ အကျယ်ဖွင့်ပြထားပြီး ဖြစ်သည်။

ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารทฺธํ? อิมสฺมึ ปพฺเพ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ, น อนิจฺจลกฺขณํ. ตํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ. ตีณิ ลกฺขณานิ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสตุมฺปิ อารทฺธเมว. อปจินาติ โน อาจินาตีติ วฏฺฏํ วินาเสติ, เนว จินาติ. ปชหติ น อุปาทิยตีติ ตเทว วิสฺสชฺเชติ, น [Pg.273] คณฺหาติ. วิสิเนติ น อุสฺสิเนตีติ วิกิรติ น สมฺปิณฺเฑติ. วิธูเปติ น สนฺธูเปตีติ นิพฺพาเปติ น ชาลาเปติ.

“တံ ကိံ မညထ ဘိက္ခဝေ” ဟူသော ပါဠိတော်စကားကို အဘယ်ကြောင့် အစပြု၍ ဟောကြားတော်မူသနည်း။ ဤအပိုင်း၌ ဒုက္ခလက္ခဏာကိုသာ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီး အနိစ္စလက္ခဏာကို မဟောရသေးပေ။ ထိုအနိစ္စလက္ခဏာကို ပြသခြင်းငှာ ဤအပိုင်းကို စတင် ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် လက္ခဏာသုံးပါးကို ပေါင်းစည်း၍ ပြသခြင်းငှာလည်း စတင် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “အပစိနာတိ နော အာစိနာတိ” ဟူသည်ကား စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဝဋ်တရားကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ မပွားများစေတတ်။ “ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ” ဟူသည် ထိုဝဋ်တရားကိုပင် စွန့်လွှတ်၏၊ မယူဆောင်။ “ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ” ဟူသည် ဖရိုဖရဲ ကြဲပက်ပစ်၏၊ မပေါင်းစပ် မစုဆည်း။ “ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ” ဟူသည် ဝဋ်သုံးပါးတည်းဟူသော မီးပုံကြီးကို ငြိမ်းအေးစေ၏၊ တောက်လောင်အောင် မပြု။

เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? วฏฺฏํ วินาเสตฺวา ฐิตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสสฺสามีติ อารทฺธํ. เอตฺตเกน วา ฐาเนน วิปสฺสนา กถิตา, อิทานิ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺเค ทสฺเสตุํ อิทํ อารทฺธํ. อถ วา เอตฺตเกน ฐาเนน ปฐมมคฺโค กถิโต, อิทานิ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺเค ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ. เอตฺตเกน วา ฐาเนน ตีณิ มคฺคานิ กถิตานิ, อิทานิ สห วิปสฺสนาย อรหตฺตมคฺคํ ทสฺเสตุมฺปิ อิทํ อารทฺธเมว.

“ဧဝံ ပဿံ ဘိက္ခဝေ” ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အစပြု၍ ဟောကြားတော်မူသနည်း။ ဝဋ်တရားကို ဖျက်ဆီး၍ တည်နေတော်မူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကို ပြသလို၍ စတင်ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤမျှသော ပါဠိအရပ်ဖြင့် ဝိပဿနာကို ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်ရာ၊ ယခုအခါ၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်လေးပါးတို့ကို ပြသခြင်းငှာ စတင် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤမျှသော ပါဠိအရပ်ဖြင့် ပထမမဂ်ကို ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်ရာ၊ ယခုအခါ၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ အထက်မဂ်သုံးပါးတို့ကို ပြသခြင်းငှာ ဤစကားကို စတင်ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤမျှသော ပါဠိအရပ်ဖြင့် မဂ်သုံးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်ရာ၊ ယခုအခါ၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွ အရဟတ္တမဂ်ကို ပြသခြင်းငှာလည်း ဤစကားကို စတင် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

สปชาปติกาติ สทฺธึ ปชาปตินา เทวราเชน. อารกาว นมสฺสนฺตีติ ทูรโตว นมสฺสนฺติ, ทูเรปิ ฐิตํ นมสฺสนฺติเยว อายสฺมนฺตํ นีตตฺเถรํ วิย.

“သပဇာပတိကာ” ဟူသည် ပဇာပတိနတ်မင်းနှင့် တကွဟု ဆိုလိုသည်။ “အာရကာဝ နမဿန္တိ” ဟူသည် ဝေးလံလှစွာသော ဗြဟ္မာ့ဘုံကပင် ရှိခိုးကြကုန်၏။ ဝေးရာအရပ်၌ တည်နေသော်လည်း အရှင်နီတမထေရ်မြတ်ကို ရှိခိုးကြသကဲ့သို့ ရှိခိုးကြသည်သာ ဖြစ်သည်။

เถโร กิร ปุปฺผจฺฉฑฺฑกกุลโต นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต, ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อชฺเชว ปพฺพชิโต อชฺเชว เม ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺตํ, จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมณฺฑิตํ มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรสฺสามี’’ติ. โส ปํสุกูลตฺถาย สาวตฺถึ ปวิสิตฺวา โจฬกํ ปริเยสนฺโต วิจริ. อเถโก มหาพฺรหฺมา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มนุสฺสปถํ โอโลเกนฺโต เถรํ ทิสฺวา – ‘‘อชฺเชว ปพฺพชิตฺวา อชฺเชว ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรตุํ โจฬกํ ปริเยสตี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ตมญฺโญ มหาพฺรหฺมา ทิสฺวา ‘‘กํ นมสฺสสี’’ติ? ปุจฺฉิ. นีตตฺเถรํ นมสฺสามีติ. กึ การณาติ? อชฺเชว ปพฺพชิตฺวา อชฺเชว ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรตุํ โจฬกํ ปริเยสตีติ. โสปิ นํ นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถญฺโญ, อถญฺโญติ สตฺตสตา มหาพฺรหฺมาโน นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เตน วุตฺตํ –

ကြားသိရသည်ကား ထိုနီတမထေရ်သည် ပန်းသွန် (အမှိုက်သွန်) အမျိုးမှ ထွက်၍ ရဟန်းပြုရာ၊ ဆံချစဉ် သင်တုန်းဓားအဖျား ဦးခေါင်းထက်၌ တင်ထားဆဲတွင်ပင် တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းအားထုတ်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လေ၏။ ထို့နောက် 'ငါသည် ယနေ့ပင် ရဟန်းပြုပြီး ယနေ့ပင် ငါ၏ ရဟန်းကိစ္စ အပြီးသို့ ရောက်ခဲ့ပြီ။ ပစ္စည်းလေးပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်း၊ ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မဟာအရိယဝံသအကျင့်ကို ဖြည့်ကျင့်အံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် ပံသုကူသင်္ကန်း ရလိုသဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ဝင်၍ ပိတ်စုတ် ပုဆိုးနွမ်းကို ရှာဖွေလှည့်လည်တော်မူ၏။ ထိုစဉ် ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦးသည် သမာပတ်မှ ထပြီး လူ့ပြည်ကို ကြည့်ရှုလတ်သော် မထေရ်ကို မြင်၍ 'ဤမထေရ်သည် ယနေ့ပင် ရဟန်းပြု၍ ယနေ့ပင် သင်တုန်းဓားအဖျား၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီးလျှင် မဟာအရိယဝံသအကျင့်ကို ဖြည့်ရန် ပိတ်စုတ်ပုဆိုးနွမ်းကို ရှာဖွေနေပါတကား' ဟု ကြည်ညိုသဖြင့် လက်အုပ်ချီကာ ရှိခိုးလျက် ရပ်တည်လေ၏။ ထိုသို့ ရှိခိုးနေသည်ကို အခြားဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး မြင်သဖြင့် 'သင်သည် အဘယ်သူ့ကို ရှိခိုးနေသနည်း' ဟု မေး၏။ 'အရှင်နီတမထေရ်ကို ရှိခိုးပါသည်' ဟု ဆို၏။ 'အဘယ်ကြောင့် ရှိခိုးသနည်း' ဟု မေးပြန်ရာ၊ 'ယနေ့ပင် ရဟန်းပြု၍ ယနေ့ပင် သင်တုန်းဓားအဖျား၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီး မဟာအရိယဝံသအကျင့်ကို ဖြည့်ရန် ပိတ်စုတ်ပုဆိုးနွမ်းကို ရှာဖွေနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်' ဟု ဆို၏။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည်လည်း ထိုမထေရ်ကို ရှိခိုးလျက် ရပ်နေ၏။ ထို့နောက် အခြားဗြဟ္မာ၊ ထို့နောက် အခြားဗြဟ္မာ စသည်ဖြင့် ခုနစ်ရာသော ဗြဟ္မာကြီးတို့သည် ရှိခိုးလျက် ရပ်တည်ကြကုန်၏။ ထိုကြောင့် ဆိုအပ်သည်ကား —

‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา,พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา;

นีตํ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา,‘ขีณาสโว คณฺหติ ปํสุกูลํ’’’.

“မြတ်လှစွာသော ခုနစ်ရာသော ထိုဗြဟ္မာတို့သည် ဗြဟ္မာ့ဗိမာန်မှ ထွက်လာကြပြီးလျှင် ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ အရှင်နီတမထေရ်ကို ရှိခိုးကြကုန်၏။ (မြတ်စွာသော) ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ပံသုကူသင်္ကန်းကို ယူတော်မူ၏။”

‘‘ตา [Pg.274] เทวตา สตฺตสตา อุฬารา,พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา;

นีตํ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา,‘ขีณาสโว กยิรติ ปํสุกูลํ’’’.

“မြတ်လှစွာသော ခုနစ်ရာသော ထိုဗြဟ္မာတို့သည် ဗြဟ္မာ့ဗိမာန်မှ ထွက်လာကြပြီးလျှင် ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ အရှင်နီတမထေရ်ကို ရှိခိုးကြကုန်၏။ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ပံသုကူသင်္ကန်းကို (ချုပ်လုပ်ခြင်းစသည်ဖြင့်) ပြုတော်မူ၏။”

‘‘‘ขีณาสโว โธวติ ปํสุกูลํ’;

‘ขีณาสโว รชติ ปํสุกูลํ’;

‘ขีณาสโว ปารุปติ ปํสกูล’’’นฺติ.

“ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ပံသုကူသင်္ကန်းကို ဖွပ်တော်မူ၏၊ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ပံသုကူသင်္ကန်းကို ဆိုးတော်မူ၏၊ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ပံသုကူသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံတော်မူ၏။”

อิติ ภควา อิมสฺมึ สุตฺเต เทสนํ ตีหิ ภเวหิ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺตสฺส กูฏํ คณฺหิ. เทสนาปริโยสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สตฺตมํ.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသုတ်၌ ဒေသနာတော်ကို အခြင်းအရာ သုံးပါးတို့ဖြင့် လည်စေတော်မူ၍ ဤသုတ်၏ အထွဋ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ကြကုန်၏။ သတ္တမသုတ် ပြီး၏။

๘. ปิณฺโฑลฺยสุตฺตวณฺณนา

၈. ပိဏ္ဍောလျသုတ်အဖွင့်

๘๐. อฏฺฐเม กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ กิสฺมิญฺจิเทว การเณ. ปณาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. กิสฺมึ ปน การเณ เอเต ภควตา ปณามิตาติ? เอกสฺมิญฺหิ อนฺโตวสฺเส ภควา สาวตฺถิยํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร สาวตฺถิโต นิกฺขมิตฺวา ชนปทจาริกํ จรนฺโต กปิลวตฺถุํ ปตฺวา นิคฺโรธารามํ ปาวิสิ. สกฺยราชาโน ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สุตฺวา ปจฺฉาภตฺเต กปฺปิยานิ เตลมธุผาณิตาทีนิ เจว ปานกานิ จ กาชสเตหิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเตตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตา เอกมนฺเต นิสีทึสุ. สตฺถา เตสํ มธุรธมฺมกถํ กเถนฺโต นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ เอกจฺเจ ภิกฺขู เสนาสนํ ปฏิชคฺคนฺติ, เอกจฺเจ มญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญาเปนฺติ, สามเณรา อปฺปหริตํ กโรนฺติ. ภาชนียฏฺฐาเน สมฺปตฺตภิกฺขูปิ อตฺถิ, อสมฺปตฺตภิกฺขูปิ อตฺถิ. สมฺปตฺตา อสมฺปตฺตานํ ลาภํ คณฺหนฺตา, ‘‘อมฺหากํ เทถ, อมฺหากํ อาจริยสฺส เทถ อุปชฺฌายสฺส เทถา’’ติ กเถนฺตา มหาสทฺทมกํสุ. สตฺถา สุตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘เก ปน เต, อานนฺท, อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเป’’ติ? เถโร เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. สตฺถา สุตฺวา ‘‘อามิสเหตุ, อานนฺท, ภิกฺขู มหาสทฺทํ กโรนฺตี’’ติ อาห. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อนนุจฺฉวิกํ, อานนฺท, อปฺปติรูปํ. น [Pg.275] หิ มยา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ จีวราทิเหตุ ปารมิโย ปูริตา, นาปิ อิเม ภิกฺขู จีวราทิเหตุ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา, อรหตฺตเหตุ ปพฺพชิตฺวา อนตฺถํ อตฺถสทิสํ อสารํ สารสทิสํ กโรนฺติ, คจฺฉานนฺท, เต ภิกฺขู ปณาเมหี’’ติ.

၈၀. အဋ္ဌမသုတ်၌- "kismiñcideva pakaraṇe" ဟူသည်မှာ တစုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "paṇāmetvā" ဟူသည်မှာ (အနီးအပါးမှ) နှင်ထုတ်၍ ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ထိုရဟန်းတို့ကို နှင်ထုတ်တော်မူသနည်းဟူမူ- တစ်ခါသော် မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ ဝါဆိုတော်မူပြီး၍ ဝါကျွတ်သောအခါ ပဝါရဏာပြုတော်မူပြီးလျှင် ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် သာဝတ္ထိပြည်မှ ထွက်ခွာ၍ ဇနပုဒ်ဒေသများသို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြွချီတော်မူရာ ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ရောက်ရှိ၍ နိဂြောဓာရုံကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်တော်မူ၏။ သာကီဝင်မင်းတို့သည် "မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူပြီ" ဟု ကြားသိရလျှင် ဆွမ်းစားပြီးနောက်၌ ဆီ၊ ပျား၊ တင်လဲ စသော အပ်စပ်သော လှူဖွယ်ပစ္စည်းများနှင့် အဖျော်ယမကာများကို ထမ်းပိုးရာကျော်ဖြင့် ယူဆောင်စေလျက် ကျောင်းတော်သို့ သွားရောက်ကာ သံဃာတော်အား အပ်နှံလှူဒါန်းပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ ခရီးဦးကြို ပဋိသန္ဓာရပြုလျက် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သောနေရာ၌ ထိုင်နေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုသာကီဝင်မင်းတို့အား ချိုသာနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော တရားစကားကို ဟောကြားတော်မူလျက် ထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုခဏ၌ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့ကို သုတ်သင်ပြင်ဆင်ကြကုန်၏၊ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ညောင်စောင်းအင်းပျဉ် စသည်တို့ကို ခင်းကျင်းကြကုန်၏၊ သာမဏေတို့သည် ပေါင်းမြက်တို့ကို ရှင်းလင်းကြကုန်၏။ လှူဖွယ်ပစ္စည်းများ ခွဲဝေရာအရပ်၌ လာဘ်ဝေစုရယူရန် ရောက်လာသော ရဟန်းများလည်း ရှိကြ၏၊ မရောက်လာသေးသော ရဟန်းများလည်း ရှိကြ၏။ ထိုသို့ ရောက်လာသော ရဟန်းတို့သည် မရောက်လာသေးသူတို့အတွက် လာဘ်ဝေစုကို ယူကြလျက် "ငါတို့အား ပေးပါ၊ ငါတို့၏ ဆရာအား ပေးပါ၊ ငါတို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာအား ပေးပါ" ဟု ပြောဆိုကြလျက် အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ကျယ်လောင်သော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအသံကို ကြားတော်မူ၍ အရှင်အာနန္ဒာကို "အာနန္ဒာ၊ ငါးများကို လုယက်ဖမ်းဆီးနေကြသော တံငါသည်များ၏ အသံကဲ့သို့ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ကျယ်လောင်လှသော ဤအသံတို့သည် ဘယ်သူတို့၏ အသံနည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာက ထိုအကြောင်းအရပ်ရပ်ကို လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြားတော်မူသော် "အာနန္ဒာ၊ ရဟန်းတို့သည် လှူဖွယ်အာမိသကြောင့် ဤမျှ ကျယ်လောင်သောအသံကို ပြုကြသလော" ဟု မေးတော်မူရာ "မှန်ပါသည် ဘုရား၊ ပြုကြပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ "အာနန္ဒာ၊ ဤသို့ပြုခြင်းသည် လျောက်ပတ်မှုမရှိ၊ မသင့်တင့်ချေ။ ငါသည် ကမ္ဘာတစ်သိန်းအလွန်ရှိသော လေးအသင်္ချေပတ်လုံး သင်္ကန်းစသော အာမိသပစ္စည်းကြောင့် ပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့သည်မဟုတ်၊ ဤရဟန်းတို့သည်လည်း သင်္ကန်းစသော အာမိသကြောင့် လူ့ဘောင်မှထွက်၍ အိမ်ရာမရှိသော ရဟန်းဘောင်သို့ ဝင်ရောက် ရဟန်းပြုခဲ့ကြသည်မဟုတ်၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကြောင့် ရဟန်းပြုကြပါလျက် အကျိုးမဟုတ်သည်ကို အကျိုးကဲ့သို့၊ အနှစ်မရှိသည်ကို အနှစ်ရှိသကဲ့သို့ ပြုကြကုန်၏။ အာနန္ဒာ၊ သွားချေ၊ ထိုရဟန်းတို့ကို (ငါ့ထံမှ) နှင်ထုတ်လော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ปุพฺพณฺหสมยนฺติ ทุติยทิวเส ปุพฺพณฺหสมยํ. เพลุวลฏฺฐิกาย มูเลติ ตรุณเพลุวรุกฺขมูเล. ปพาฬฺโหติ ปพาหิโต. ปวาฬฺโหติปิ ปาโฐ, ปวาหิโตติ อตฺโถ. อุภยมฺปิ นีหฏภาวเมว ทีเปติ. สิยา อญฺญถตฺตนฺติ ปสาทญฺญถตฺตํ วา ภาวญฺญถตฺตํ วา ภเวยฺย. กถํ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน มยํ ลหุเก การเณ ปณามิตา’’ติ ปสาทํ มนฺทํ กโรนฺตานํ ปสาทญฺญถตฺตํ นาม โหติ. สลิงฺเคเนว ติตฺถายตนํ ปกฺกมนฺตานํ ภาวญฺญถตฺตํ นาม. สิยา วิปริณาโมติ เอตฺถ ปน ‘‘มยํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺหิตุํ สกฺขิสฺสามาติ ปพฺพชิตา, นํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตานํ กึ อมฺหากํ ปพฺพชฺชายา’’ติ? สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ วิปริณาโมติ เวทิตพฺโพ. วจฺฉสฺสาติ ขีรูปกวจฺฉสฺส. อญฺญถตฺตนฺติ มิลายนอญฺญถตฺตํ. ขีรูปโก หิ วจฺโฉ มาตุ อทสฺสเนน ขีรํ อลภนฺโต มิลายติ กมฺปติ ปเวธติ. วิปริณาโมติ มรณํ. โส หิ ขีรํ อลภมาโน ขีรปิปาสาย สุสฺสนฺโต ปติตฺวา มรติ.

"pubbaṇhasamayaṃ" ဟူသည်မှာ (နှင်ထုတ်တော်မူသည့်နေ့မှ) ဒုတိယမြောက်နေ့ နံနက်အချိန်၌ ဟူလို။ "beluvalaṭṭhikāya mūle" ဟူသည်မှာ ဥသျှစ်ပင်ပျို၏ အရင်း၌ ဟူလို။ "pabāḷho" ဟူသည်မှာ ဝေးရာသို့ နှင်ထုတ်အပ်သော ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "pavāḷho" ဟူ၍လည်း စာဌ်ရှိ၏၊ နှင်ထုတ်အပ်သော ဟူ၍ပင် အနက်ရသည်။ ဤပါဌ်နှစ်မျိုးလုံးသည် (မြတ်စွာဘုရားထံမှ) နှင်ထုတ်ခြင်း ခံရသည့်အဖြစ်ကိုသာ ပြပေသည်။ "siyā aññathattaṃ" ဟူသည်မှာ ကြည်ညိုခြင်း ကွဲပြားခြားနားသွားခြင်း သို့မဟုတ် အခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားခြင်း ဖြစ်နိုင်သလော ဟူလို။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ- "မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့ကို မပြောပလောက်သော အကြောင်းငယ်ကြောင့် နှင်ထုတ်တော်မူ၏" ဟု နှလုံးသွင်းကာ သဒ္ဓါတရား နည်းပါးသွားကြသော ရဟန်းတို့အား "ကြည်ညိုခြင်း ကွဲပြားခြားနားသွားခြင်း (pasāda-aññathatta)" မည်၏။ မိမိတို့၏ ရဟန်းအသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့်ပင် တိတ္ထိတို့၏ ကျောင်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြသော ရဟန်းတို့အား "အခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားခြင်း (bhāva-aññathatta)" မည်၏။ "siyā vipariṇāmo" ဟူသော ပါဌ်၌မူ- "ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်အတိုင်း လိုက်နာကျင့်ကြံနိုင်အံ့ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရဟန်းပြုခဲ့ကြသော်လည်း အလိုတော်အတိုင်း မကျင့်ကြံနိုင်ကြသော ငါတို့အား ဤရဟန်းအဖြစ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိတော့မည်နည်း" ဟု တွေးတောကာ သိက္ခာကို စွန့်လွှတ်၍ လူထွက်သွားခြင်းကို "ဖောက်ပြန်ခြင်း (vipariṇāma)" ဟု သိအပ်၏။ "vacchassa" ဟူသည်မှာ နို့စို့နွားငယ်၏ ဟူလို။ "aññathattaṃ" ဟူသည်မှာ ကြုံလှီ ညှိုးနွမ်းလျက် မူလအခြေအနေမှ ပြောင်းလဲသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ နို့စို့နွားငယ်သည် မိခင်နွားမကြီးကို မမြင်ရသဖြင့် နို့ရည်မသောက်ရသောအခါ ညှိုးနွမ်းလာ၏၊ တုန်လှုပ်၏၊ ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်တုန်ခိုက်၏။ "vipariṇāmo" ဟူသည်မှာ သေခြင်းတည်း။ မှန်ပေ၏၊ ထိုနို့စို့နွားငယ်သည် နို့ရည်မရသဖြင့် နို့ဆာလှသဖြင့် ခြောက်သွေ့ကာ လဲကျ၍ သေဆုံးရရှာ၏။

พีชานํ ตรุณานนฺติ อุทเกน อนุคฺคเหตพฺพานํ วิรูฬฺหพีชานํ. อญฺญถตฺตนฺติ มิลายนญฺญถตฺตเมว. ตานิ หิ อุทกํ อลภนฺตานิ มิลายนฺติ. วิปริณาโมติ วินาโส. ตานิ หิ อุทกํ อลภนฺตานิ สุกฺขิตฺวา วินสฺสนฺติ, ปลาลเมว โหนฺติ. อนุคฺคหิโตติ อามิสานุคฺคเหน เจว ธมฺมานุคฺคเหน จ อนุคฺคหิโต. อนุคฺคณฺเหยฺยนฺติ ทฺวีหิปิ เอเตหิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคณฺเหยฺยํ. อจิรปพฺพชิตา หิ สามเณรา เจว ทหรภิกฺขู จ จีวราทิปจฺจยเวกลฺเล วา สติ เคลญฺเญ วา สตฺถารา วา อาจริยุปชฺฌาเยหิ วา อามิสานุคฺคเหน อนนุคฺคหิตา กิลมนฺตา น สกฺโกนฺติ สชฺฌายํ วา มนสิการํ วา กาตุํ, ธมฺมานุคฺคเหน อนนุคฺคหิตา อุทฺเทเสน เจว โอวาทานุสาสนิยา จ ปริหายมานา น สกฺโกนฺติ อกุสลํ ปริวชฺเชตฺวา กุสลํ ภาเวตุํ. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคหิตา กาเยน อกิลมนฺตา สชฺฌายมนสิกาเร ปวตฺติตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานา [Pg.276] อปรภาเค ตํ อนุคฺคหํ อลภนฺตาปิ เตเนว ปุริมานุคฺคเหน ลทฺธพลา สาสเน ปติฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา ภควโต เอวํ ปริวิตกฺโก อุทปาทิ.

"bījānaṃ taruṇānaṃ" ဟူသည်မှာ ရေဖြင့် ထောက်ပံ့ပေးရမည့် ပေါက်ခါစ ပျိုးပင်သစ်ကလေးများ၏ ဟူလို။ "aññathattaṃ" ဟူသည်မှာ ညှိုးနွမ်း၍ မူလအခြေအနေ ပျက်ပြားသွားခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ ထိုပျိုးပင်ကလေးများသည် ရေမရရှိပါက ညှိုးနွမ်းသွားကြကုန်၏။ "vipariṇāmo" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်းတည်း။ မှန်ပေ၏၊ ထိုပျိုးပင်ကလေးများသည် ရေမရလျှင် ခြောက်သွေ့ပျက်စီးကာ ကောက်ရိုးခြောက်မျှသာ ဖြစ်သွားကြကုန်၏။ "anuggahito" ဟူသည်မှာ အာမိသဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း (အာမိသာနုဂ္ဂဟ) နှင့် တရားဓမ္မဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း (ဓမ္မာနုဂ္ဂဟ) နှစ်မျိုးဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ဟူလို။ "anuggaṇheyyaṃ" ဟူသည်မှာ ဤချီးမြှောက်ခြင်း နှစ်မျိုးစုံဖြင့် ငါချီးမြှောက်ထောက်ပံ့အံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရဟန်းပြုခါစ ဖြစ်ကုန်သော သာမဏေများနှင့် ရဟန်းငယ်တို့သည် သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းလေးပါး ချို့တဲ့ခြင်း သို့မဟုတ် မကျန်းမမာ ရောဂါဝေဒနာ ဖြစ်ခြင်းရှိသော် မြတ်စွာဘုရား သို့မဟုတ် ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့က အာမိသဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်း မပြုပါက ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းကြသဖြင့် စာပေသင်အံခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးသွင်းခြင်းကို မပြုနိုင်ကြကုန်။ ဓမ္မဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်း မပြုပါကလည်း ပါဠိအဋ္ဌကထာ သင်ကြားပေးခြင်းနှင့် ဆုံးမဩဝါဒပေးခြင်းတို့မှ ဆုတ်ယုတ်ကြသဖြင့် အကုသိုလ်ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ကုသိုလ်တရားတို့ကို တိုးပွားစေခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်။ စင်စစ်မူကား ဤချီးမြှောက်ခြင်း နှစ်မျိုးဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်း ခံရပါက ကိုယ်စိတ်မပင်ပန်းဘဲ စာပေသင်အံခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကာ ဆုံးမဩဝါဒအတိုင်း ကျင့်ကြံနိုင်ကြပြီးလျှင် နောင်အခါ၌ ထိုချီးမြှောက်မှု နှစ်မျိုးကို မရရှိတော့သည့်တိုင်အောင် ထိုရှေးဦးစွာ ရရှိခဲ့သော ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့မှုကြောင့်ပင် ခွန်အားဗလကို ရရှိကာ သာသနာတော်၌ တည်တံ့နိုင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား ဤကဲ့သို့သော အကြံတော် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา – ‘‘อิเม ภิกฺขู ภควตา ปณามิตา, อิทานิ เนสํ อนุคฺคหํ กาตุกาโม เอวํ จินฺเตสิ, การณํ ภควา จินฺเตสิ, อหเมตฺถ อุสฺสาหํ ชเนสฺสามี’’ติ ปุรโต ปากโฏ อโหสิ. สนฺเตตฺถ ภิกฺขูติ อิทํ โส มหาพฺรหฺมา ยถา นาม พฺยตฺโต สูโท ยเทว อมฺพิลคฺคาทีสุ รสชาตํ รญฺโญ รุจฺจติ, ตํ อภิสงฺขาเรน สาทุตรํ กตฺวา ปุนทิวเส อุปนาเมติ, เอวเมว อตฺตโน พฺยตฺตตาย ภควตา อาหฏอุปมํเยว เอวเมตํ ภควาติอาทิวจเนหิ อภิสงฺขริตฺวา ภควนฺตํ ยาจนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ วทติ. ตตฺถ อภินนฺทตูติ ‘‘มม สนฺติกํ ภิกฺขุสงฺโฆ อาคจฺฉตู’’ติ. เอวมสฺส อาคมนํ สมฺปิยายมาโน อภินนฺทตุ. อภิวทตูติ อาคตสฺส จ โอวาทานุสาสนึ ททนฺโต อภิวทตุ.

"bhagavato purato pāturahosi" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်ကို သိရှိ၍ - "ဤရဟန်းတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် နှင်ထုတ်တော်မူခဲ့ပြီ၊ ယခုအခါ၌မူ ထိုရဟန်းတို့အား ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ရန် လျောက်ပတ်သော အကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရား ကြံစည်တော်မူနေပြီ၊ ငါသည်လည်း ဤကိစ္စ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု ပြုအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "sante'ttha bhikkhū" ဟူသော ဤစကားကို သဟမ္ပတိဗြဟ္မမင်းသည် တင်ပြရာ၌ - ဥပမာအားဖြင့် လိမ္မာသော စားဖိုမှူးသည် ချဉ်သောအရသာ အစရှိသည်တို့အနက် မင်းကြီး နှစ်သက်တော်မူသော အရသာကို ပြုပြင်စီမံလျက် ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်၍ နောက်တစ်နေ့၌ ပွဲတော်တည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မိမိ၏ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကြောင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဥပမာကိုပင် "evametaṃ bhagavā" (မှန်ပါသည် ဘုရား) စသော စကားများဖြင့် ပြန်လည်ပြုပြင် တင်ပြလျက် မြတ်စွာဘုရားအား တောင်းပန်တိုက်တွန်းကာ ရဟန်းသံဃာအပေါင်းအား ချီးမြှောက်တော်မူရန် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ "abhinandatu" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းသံဃာအပေါင်းသည် ငါ၏အထံသို့ လာပါစေသတည်း" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုသံဃာတော်များ ကြွလာခြင်းကို အလွန်မြတ်နိုးတော်မူသောအားဖြင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်တော်မူပါလော ဟူလို။ "abhivadatu" ဟူသည်မှာ ကြွရောက်လာသော ရဟန်းတို့အား ဆုံးမဩဝါဒ ပေးတော်မူလျက် ရှေးရှုနှုတ်ဆက်တော်မူပါလော ဟူလို။

ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา. อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ อิทฺธึ อกาสิ. เอกทฺวีหิกายาติ เอเกโก เจว ทฺเว ทฺเว จ หุตฺวา. สารชฺชมานรูปาติ โอตฺตปฺปมานสภาวา ภายมานา. กสฺมา ปน ภควา เตสํ ตถา อุปสงฺกมนาย อิทฺธิมกาสีติ? หิตปตฺถนาย. ยทิ หิ เต วคฺควคฺคา หุตฺวา อาคจฺเฉยฺยุํ, ‘‘ภควา ภิกฺขุสงฺฆํ ปณาเมตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ เอกทิวสมฺปิ ตตฺถ วสิตุํ นาสกฺขิ, เวเคเนว อาคโต’’ติ เกฬิมฺปิ กเรยฺยุํ. อถ เนสํ เนว พุทฺธคารวํ ปจฺจุปฏฺฐเหยฺย, น ธมฺมเทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สมตฺถา ภเวยฺยุํ. สภยานํ ปน สสารชฺชานํ เอกทฺวีหิกาย อาคจฺฉนฺตานํ พุทฺธคารวญฺเจว ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ, ธมฺมเทสนญฺจ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ จินฺเตตฺวา เตสํ หิตปตฺถนาย ตถารูปํ อิทฺธึ อกาสิ.

ပဋိသလ္လာန ဟူသည်ကား တစ်ပါးတည်း ဖြစ်ခြင်းတည်း။ 'တန်ခိုးတော်ကို ပြုတော်မူ၏' ဟူသည်ကား တန်ခိုးတော်ကို ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဧကဒွီဟိကာ' ဟူသည်ကား တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးစီ နှစ်ပါးစီ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ဟူလိုသည်။ 'သာရဇ္ဇမာနရူပါ' ဟူသည်ကား ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော သဘောရှိသဖြင့် ကြောက်ရွံ့ကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟူလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား ထိုသို့ ကြောက်ရွံ့သော အမူအရာဖြင့် ချဉ်းကပ်လာစေရန် တန်ခိုးတော်ကို ပြုတော်မူသနည်းဟူမူ - အကျိုးစီးပွားကို တောင့်တတော်မူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုရဟန်းတို့သည် အစုအစု (အုပ်စုလိုက်) ဖွဲ့၍ လာကြကုန်အံ့၊ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာကို နှင်ထုတ်၍ တောသို့ ဝင်တော်မူသော်လည်း ထိုတော၌ တစ်ရက်မျှပင် မနေနိုင်ဘဲ အလျင်အမြန် ပြန်ကြွလာခဲ့ပြီ' ဟု ပြက်ရယ်ပြုကြကုန်ရာ၏။ ထိုသို့ ပြုကြကုန်သော် ထိုရဟန်းတို့အား မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရိုသေခြင်းတရားသည် ထင်ရှားမရှိတော့ဘဲ တရားဒေသနာကိုလည်း နာယူခံခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြမည်မဟုတ်ပေ။ သို့သော် ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ရွံရှာခံ့ညားခြင်းရှိလျက် တစ်ပါးတည်း သို့မဟုတ် နှစ်ပါးတည်းဖြင့် ချဉ်းကပ်လာကြကုန်သော ရဟန်းတို့အား မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရိုသေခြင်းတရားသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့၊ တရားဒေသနာကိုလည်း နာယူခံခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြလတ္တံ့ဟု ကြံစည်တော်မူသဖြင့် ထိုရဟန်းတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို တောင့်တတော်မူခြင်းကြောင့် ထိုသို့သော သဘောရှိသော တန်ခိုးတော်ကို ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

นิสีทึสูติ เตสุ หิ สารชฺชมานรูเปสุ อาคจฺฉนฺเตสุ เอโก ภิกฺขุ ‘‘มมํเยว สตฺถา โอโลเกติ, มํเยว มญฺเญ นิคฺคณฺหิตุกาโม’’ติ สณิกํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ, อถญฺโญ อถญฺโญติ เอวํ ปญฺจภิกฺขุสตานิ นิสีทึสุ. เอวํ นิสินฺนํ ปน ภิกฺขุสงฺฆํ สีทนฺตเร สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทํ วิย นิวาเต ปทีปํ วิย จ นิจฺจลํ ทิสฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อิเมสํ [Pg.277] ภิกฺขูนํ กีทิสี ธมฺมเทสนา วฏฺฏตี’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม อาหารเหตุ ปณามิตา, ปิณฺฑิยาโลปธมฺมเทสนาว เนสํ สปฺปายา, ตํ ทสฺเสตฺวา มตฺถเก ติปริวฏฺฏเทสนํ เทเสสฺสามิ, เทสนาปริโยสาเน สพฺเพ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ. อถ เนสํ ตํ ธมฺมเทสนํ เทเสนฺโต อนฺตมิทํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

နိသီဒိံသု (ထိုင်နေကြကုန်၏) ဟူသည်ကား ထိုသို့ ရွံရှာခံ့ညားသော သဘောရှိကုန်သော ရဟန်းတို့ ပြန်လာကြကုန်သော်၊ တစ်ပါးသောရဟန်းသည် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့ကိုသာ ကြည့်တော်မူ၏၊ ငါ့ကိုသာ နှိပ်ကွပ်လိုဟန်တူသည်' ဟု နှလုံးဆွေ့ဆွေ့ခုန်ကာ ကြောက်ရွံ့လျက် ခြေသံမမြည်စေဘဲ ဖြည်းညှင်းစွာ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် ထိုင်နေ၏။ ထို့နောက် အခြားတစ်ပါး၊ ထို့နောက် အခြားတစ်ပါး စသည်ဖြင့် ဤနည်းဖြင့် ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် ထိုင်နေကြကုန်၏။ ဤသို့ ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်သော ရဟန်းသံဃာကို သီဒါမဟာသမုဒ္ဒရာအကြား၌ လှုပ်ရှားခြင်းမရှိဘဲ တည်ငြိမ်သော မဟာသမုဒ္ဒရာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေငြိမ်ရာ၌ ထွန်းညှိအပ်သော ဆီမီးကဲ့သို့လည်းကောင်း ငြိမ်သက်စွာ ရှိသည်ကို မြင်၍ 'ဤရဟန်းတို့အား အဘယ်သို့သော တရားဒေသနာသည် သင့်လျော်မည်နည်း' ဟု မြတ်စွာဘုရား ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား 'ဤရဟန်းတို့ကို အာဟာရကြောင့် နှင်ထုတ်အပ်ကုန်၏၊ ဆွမ်းရှာမှီးခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော (ပိဏ္ဍိယာလောပ) တရားဒေသနာသည်သာ ထိုရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်၏၊ ထိုတရားကို အစ၌ပြသ၍ အဆုံး၌ တိပရိဝဋ္ဋဒေသနာကို ဟောတော်မူအံ့၊ ဒေသနာတော်အဆုံး၌ ရဟန်းငါးရာလုံး အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့' ဟု အကြံတော်ဖြစ်၏။ ထို့နောက် ထိုရဟန်းတို့အား ထိုတရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူလိုသဖြင့် 'အန္တမိဒံ ဘိက္ခဝေ' အစရှိသော စကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။

ตตฺถ อนฺตนฺติ ปจฺฉิมํ ลามกํ. ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยนฺติ ยํ เอวํ ปิณฺฑปริเยสเนน ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺส ชีวิตํ. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – ปิณฺฑาย อุลตีติ ปิณฺโฑโล, ปิณฺโฑลสฺส กมฺมํ ปิณฺโฑลฺยํ, ปิณฺฑปริเยสเนน นิปฺผาทิตชีวิตนฺติ อตฺโถ. อภิสาโปติ อกฺโกโส. กุปิตา หิ มนุสฺสา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกํ ‘‘จีวรํ นิวาเสตฺวา กปาลํ คเหตฺวา ปิณฺฑํ ปริเยสมาโน จริสฺสตี’’ติ อกฺโกสนฺติ. อถ วา ปน ‘‘กึ ตุยฺหํ อกาตพฺพํ อตฺถิ, โย ตฺวํ เอวํ พลวา วีริยสมฺปนฺโนปิ หิโรตฺตปฺปํ ปหาย กปโณ วิย ปิณฺโฑโล วิจรสิ ปตฺตปาณี’’ติ? เอวมฺปิ อกฺโกสนฺติเยว. ตญฺจ โข เอตนฺติ เอวํ ตํ อภิสาปํ สมานมฺปิ ปิณฺโฑลฺยํ. กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกาติ มม สาสเน ชาติกุลปุตฺตา จ อาจารกุลปุตฺตา จ อตฺถวสิกา การณวสิกา หุตฺวา การณวสํ ปฏิจฺจ อุเปนฺติ.

ထိုပါဌ်၌ 'အန္တံ' ဟူသည်ကား အယုတ်ဆုံး၊ အောက်ကျနောက်ကျဖြစ်သော အရာတည်း။ 'ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျံ' ဟူသည်ကား ဤသို့ ဆွမ်းရှာမှီးခြင်းဖြင့် အသက်မွေးမှုကို ပြုသောသူ၏ အသက်မွေးခြင်းပင်တည်း။ ဤပိဏ္ဍောလျပုဒ်၏ ဝိဂြိုဟ်အနက်ကား - ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပိဏ္ဍောလ' မည်၏။ ထိုပိဏ္ဍောလရဟန်း၏ အမှုသည် 'ပိဏ္ဍောလျ' မည်၏။ ဆွမ်းရှာမှီးခြင်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သော အသက်မွေးခြင်းဟု အနက်ရ၏။ 'အဘိသပေါ' ဟူသည်ကား ဆဲရေးခြင်းတည်း။ အမျက်ထွက်သော လူတို့သည် မိမိ၏ ရန်သူကို 'သင်သည် သင်္ကန်းကို ဝတ်၍၊ အိုးခြမ်းကွဲကို ကိုင်စွဲလျက်၊ ဆွမ်းခံလျက် လှည့်လည်ရလတ္တံ့' ဟု ဆဲရေးတတ်ကုန်၏။ တစ်နည်းသော်ကား 'ဤသို့ ခွန်အားနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံပါလျက်လည်း အရှက်အကြောက်ကို စွန့်ပယ်ကာ သူဖုန်းစားကဲ့သို့ ခွက်ကို လက်ဝယ်ကိုင်လျက် ဆွမ်းခံလှည့်လည်နေရအောင် သင့်အား အခြားမပြုအပ်သောအမှုသည် အဘယ်မှာ ရှိသနည်း' ဟု ဤသို့လည်း ဆဲရေးတတ်ကြကုန်၏။ 'တဉ္စခေါ ဧတံ' ဟူသည်ကား ထိုသို့ ဆဲရေးစကားဖြစ်လျက်ပင် ထိုသို့သော ဆွမ်းခံခြင်း (ပိဏ္ဍောလျ) ကို။ 'ကုလပုတ္တာ ဥပေန္တိ အတ္ထဝါသိကာ' ဟူသည်ကား ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အမျိုးအားဖြင့် သူတော်ကောင်းသား ဖြစ်ကုန်သောသူတို့သည်လည်းကောင်း၊ အကျင့်အားဖြင့် သူတော်ကောင်းသား ဖြစ်ကုန်သောသူတို့သည်လည်းကောင်း အကြောင်းထူး၌ ယှဉ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ အကြောင်းထူးကို စွဲ၍ ကပ်ရောက် (ရဟန်းပြု) ကုန်၏။

ราชาภินีตาติอาทีสุ เย รญฺโญ สนฺตกํ ขาทิตฺวา รญฺญา พนฺธนาคาเร พนฺธาปิตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต ราชาภินีตา นาม. เต หิ รญฺญา พนฺธนํ อภินีตตฺตา ราชาภินีตา นาม. เย ปน โจเรหิ อฏวิยํ คเหตฺวา เอกจฺเจสุ มาริยมาเนสุ เอกจฺเจ ‘‘มยํ สามิ ตุมฺเหหิ วิสฺสฏฺฐา เคหํ อนชฺฌาวสิตฺวา ปพฺพชิสฺสาม, ตตฺถ ยํ ยํ พุทฺธปูชาทิปุญฺญํ กริสฺสาม, ตโต ตุมฺหากํ ปตฺตึ ทสฺสามา’’ติ เตหิ วิสฺสฏฺฐา ปพฺพชนฺติ, เต โจราภินีตา นาม. เตปิ หิ โจเรหิ มาเรตพฺพตํ อภินีตาติ โจราภินีตา นาม. เย ปน อิณํ คเหตฺวา ปฏิทาตุํ อสกฺโกนฺตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต อิณฏฺฏา นาม, อิณปีฬิตาติ อตฺโถ. อิณฏฺฐาติปิ ปาโฐ, อิเณ ฐิตาติ อตฺโถ. เย ราชโจรฉาตกโรคภยานํ อญฺญตเรน อภิภูตา อุปทฺทุตา ปพฺพชนฺติ, เต ภยฏฺฏา นาม, ภยปีฬิตาติ อตฺโถ. ภยฏฺฐาติปิ ปาโฐ, ภเย [Pg.278] ฐิตาติ อตฺโถ. อาชีวิกาปกตาติ อาชีวิกาย อุปทฺทุตา อภิภูตา, ปุตฺตทารํ โปเสตุํ อสกฺโกนฺตาติ อตฺโถ. โอติณฺณามฺหาติ อนฺโต อนุปวิฏฺฐา.

'ရာဇာဘိနီတာ' ဤသို့အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ မင်း၏ဥစ္စာကို စားသုံးမိသဖြင့် မင်းက ထောင်သွင်းနှောင်ဖွဲ့စေအပ်သောကြောင့် ထောင်မှ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ကာ ရဟန်းပြုကုန်သောသူတို့သည် 'ရာဇာဘိနီတ' မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် မင်း၏ ထောင်တွင်းသို့ နှိပ်စက်ဆောင်ယူခြင်း ခံရသည့်အတွက် 'ရာဇာဘိနီတ' မည်ကုန်၏။ အကြင်သူတို့သည် ခိုးသူတို့က တောအုပ်၌ ဖမ်းဆီး၍ အချို့သော အဖော်တို့ကို သတ်ဖြတ်နေစဉ် သေဘေးမှ ကျန်ရှိသူအချို့တို့က 'အရှင်တို့... အကျွန်ုပ်တို့ကို လွှတ်တော်မူလျှင် အိမ်၌ မနေတော့ဘဲ ရဟန်းပြုပါအံ့၊ ထိုရဟန်းဘောင်၌ မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်ခြင်းစသော အကြင်အကြင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုပါအံ့၊ ထိုကုသိုလ်၏ အမျှကို အရှင်တို့အား ပေးဝေပါအံ့' ဟု တောင်းပန်၍ ထိုခိုးသူတို့က လွှတ်လိုက်သဖြင့် ရဟန်းပြုကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် 'စောရာဘိနီတ (ခိုးသူတို့ သတ်ဖြတ်အပ်သောအဖြစ်သို့ နှိပ်စက်ဆောင်ယူအပ်သူ)' မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့ကိုလည်း ခိုးသူတို့က သတ်ဖြတ်အပ်သောအဖြစ်သို့ ဆောင်ယူအပ်သည့်အတွက် 'စောရာဘိနီတ' ဟုပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင်သူတို့သည် ကြွေးမြီကို ယူပြီးလျှင် မဆပ်နိုင်ကြသဖြင့် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ကာ ရဟန်းပြုကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် 'ဣဏဋ္ဌ' မည်ကုန်၏၊ ကြွေးမြီ နှိပ်စက်အပ်သူဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'ဣဏဋ္ဌာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ကြွေးမြီ၌ တည်ကုန်၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။ မင်းဘေး၊ ခိုးသူဘေး၊ ငတ်မွတ်ခြင်းဘေး၊ ရောဂါဘေး ဟူသော ဘေးလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဘေးဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ကုန်သဖြင့် ရဟန်းပြုကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် 'ဘယဋ္ဌ' မည်ကုန်၏၊ ဘေးနှိပ်စက်အပ်သူဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'ဘယဋ္ဌာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ဘေး၌ တည်ကုန်၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'အာဇီဝိကာပကတာ' ဟူသည်ကား အသက်မွေးမှုဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ကုန်သဖြင့် သားမယားကို မကျွေးမွေးနိုင်ကုန်သည်ဖြစ်၍ (ရဟန်းပြုသူများ) ဟု အနက်ရ၏။ 'ဩတိဏ္ဏာမှ' ဟူသည်ကား နှလုံးအတွင်းသို့ စိုးရိမ်စရာ သောကဝတ္ထုတို့ စူးဝင်အပ်ကုန်၏။

โส จ โหติ อภิชฺฌาลูติ อิทํ โส กุลปุตฺโต ‘‘ทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสามี’’ติอาทิวเสน จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปพฺพชิโต, อปรภาเค, ตํ ปพฺพชฺชํ ตถารูปํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิชฺฌาลูติ ปรภณฺฑานํ อภิชฺฌายิตา. ติพฺพสาราโคติ พหลราโค. พฺยาปนฺนจิตฺโตติ ปูติภาเวน วิปนฺนจิตฺโต. ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโปติ ติขิณสิงฺโค วิย โคโณ ทุฏฺฐจิตฺโต. มุฏฺฐสฺสตีติ ภตฺตนิกฺขิตฺตกาโก วิย นฏฺฐสฺสติ, อิธ กตํ เอตฺถ นสฺสติ. อสมฺปชาโนติ นิปฺปญฺโญ. ขนฺธาทิปริจฺเฉทรหิโต. อสมาหิโตติ จณฺฑโสเต พทฺธนาวา วิย อุปจารปฺปนาภาเวน อสณฺฐิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ พนฺธารุฬฺหมโค วิย สนฺตมโน. ปากตินฺทฺริโยติ ยถา คิหี ปุตฺตธีตโร โอโลเกนฺโต อสํวุตินฺทฺริโย โหติ, เอวํ อสํวุตินฺทฺริโย.

'သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလု' ဟူသော ဤစကားကို ထိုအမျိုးကောင်းသားသည် 'ဆင်းရဲ၏ အဆုံး (နိဗ္ဗာန်) ကို ပြုအံ့' ဟု စိတ်ကို ဖြစ်စေ၍ ရဟန်းပြုခဲ့ပါလျက် နောက်ပိုင်း၌ ထိုရဟန်းအဖြစ်ကို ရှေးဦးရည်ရွယ်ချက်အတိုင်း ဖြစ်စေရန် မစွမ်းနိုင်သည်ကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'အဘိဇ္ဈာလု' ဟူသည်ကား သူတစ်ပါးဥစ္စာကို မတရားလိုချင်သော သဘောရှိသူ။ 'တိဗ္ဗသာရာဂေါ' ဟူသည်ကား ပြင်းထန်ထူပြောသော ရာဂရှိသူ။ 'ဗျာပန္နစိတ္တော' ဟူသည်ကား ပုပ်သိုးသောအဖြစ်ဖြင့် ပျက်စီးသော စိတ်ရှိသူ (ဒေါသဖြင့် စိတ်ပျက်စီးနေသူ)။ 'ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပေါ' ဟူသည်ကား ထက်သောချိုရှိသော နွားဆိုးသည် မိမိချိုဖြင့် ဝှေ့ပက်ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ပြစ်မှားဖျက်ဆီးတတ်သော စိတ်ရှိသူ။ 'မုဋ္ဌဿတိ' ဟူသည်ကား ထမင်းပွဲ၌ ချအပ်သော မျက်စိရှိသော ကျီးကဲ့သို့ သတိမေ့လျော့သူ၊ ဤနေရာ၌ ပြုအပ်သောအမှုသည် ဤနေရာ၌ပင် ပျောက်ပျက်တတ်၏။ 'အသမ္ပဇာနော' ဟူသည်ကား ပညာမရှိသူ (ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တို့ကို ပိုင်းခြားသိတတ်သောဉာဏ် ကင်းမဲ့သူ)။ 'အသမာဟိတော' ဟူသည်ကား ပြင်းထန်သော ရေအလျဉ်ရှိသော တောင်ကျမြစ်၌ ချည်နှောင်အပ်သော လှေကဲ့သို့ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိ ကင်းမဲ့သဖြင့် တည်ကြည်မှုမရှိသော စိတ်ရှိသူ။ 'ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တော' ဟူသည်ကား ကျော့ကွင်း၌ ငြိမိနေသော တောသမင်ကဲ့သို့ တုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိသူ။ 'ပါကတိန္ဒြိယော' ဟူသည်ကား လူဝတ်ကြောင်သည် သားသမီးတို့ကို ကြည့်ရှုသကဲ့သို့ စက္ခုစသော ဣန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲ လွင့်ပျံ့သော ဣန္ဒြေရှိသူ။

ฉวาลาตนฺติ ฉวานํ ทฑฺฒฏฺฐาเน อลาตํ. อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตนฺติ ปมาเณน อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาทิตฺตํ มชฺเฌ คูถมกฺขิตํ. เนว คาเมติ สเจ หิ ตํ ยุคนงฺคลโคปานสิปกฺขปาสกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา อสฺส, คาเม กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. สเจ เขตฺตกุฏิยํ กฏฺฐตฺถรมญฺจกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา, อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. ยสฺมา ปน อุภยถาปิ น สกฺกา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. คิหิโภคา จ ปริหีโนติ โย อคาเร วสนฺเตหิ คิหีหิ ทายชฺเช ภาชิยมาเน โภโค ลทฺธพฺโพ อสฺส, ตโต จ ปริหีโน. สามญฺญตฺถญฺจาติ อาจริยุปชฺฌายานํ โอวาเท ฐตฺวา ปริยตฺติปฏิเวธวเสน ปตฺตพฺพํ สามญฺญตฺถญฺจ. อิมญฺจ ปน อุปมํ สตฺถา น ทุสฺสีลสฺส วเสน อาหริ, ปริสุทฺธสีลสฺส ปน อลสสฺส อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ อุปหตสฺส ปุคฺคลสฺส อิมํ อุปมํ อาหริ.

'ဆဝါလာတံ' ဟူသည်ကား လူသေကောင်ကို မီးရှို့သော သင်္ချိုင်း၌ မီးစ။ 'ဥဘတောပဒိတ္တံ မဇ္ဈေဂူပဂတံ (သို့မဟုတ် ဂူထဂတံ)' ဟူသည်ကား အလျားအားဖြင့် ရှစ်သစ်ခန့်ရှိ၍ အစွန်းနှစ်ဖက်လုံး၌ မီးတောက်လျက် အလယ်၌ မစင်လူးနေသော ထင်းစ။ 'နေဝ ဂါမေ' ဟူသည်ကား အကယ်၍ ထိုထင်းစသည် ထမ်းပိုး၊ ထွန်တုံး၊ အခြင်၊ ဝမ်းပဲ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ ဆောင်ယူနိုင်ခဲ့ပါက ရွာ၌ သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်ဖွယ် ကိစ္စကို ပြီးစေရာ၏။ အကယ်၍ လယ်တောတဲ၌ အခင်းအင်းပျဉ်၊ ညောင်စောင်း စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ ဆောင်ယူနိုင်ခဲ့ပါက တော၌ သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်ဖွယ် ကိစ္စကို ပြီးစေရာ၏။ သို့ရာတွင် ရွာ၌လည်းကောင်း၊ တော၌လည်းကောင်း နှစ်နေရာလုံး၌ သုံးမရသည့်အတွက်ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဂိဟိဘောဂါ စ ပရိဟီနော' ဟူသည်ကား လူဝတ်ကြောင်များ အိမ်၌နေ၍ အမွေခွဲဝေရာတွင် ရအပ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာမှလည်း ဆုတ်ယုတ်၏။ 'သာမညတ္ထဉ္စ' ဟူသည်ကား ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်တို့၏ အဆုံးအမ၌ တည်၍ ပရိယတ်၊ ပဋိဝေဓအားဖြင့် ရောက်အပ်သော ရဟန်းအဖြစ်၏ အကျိုးကိုလည်း မပြည့်စုံစေနိုင်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဥပမာကို သီလမရှိသော (သီလပျက်သော) ရဟန်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်ဘဲ စင်ကြယ်သော သီလရှိပါလျက် ပျင်းရိခြင်း၊ မတရားလိုချင်ခြင်း (အဘိဇ္ဈာ) စသော အပြစ်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤဥပမာကို ဟောကြားတော်မူ၏။

ตโยเม, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารทฺธํ? อิมสฺส ปุคฺคลสฺส ฉวาลาตสทิสภาโว เนว มาตาปิตูหิ กโต, น อาจริยุปชฺฌาเยหิ, อิเมหิ ปน ปาปวิตกฺเกหิ กโตติ ทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. อนิมิตฺตํ วา สมาธินฺติ [Pg.279] วิปสฺสนาสมาธึ. โส หิ นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ สมุคฺฆาตเนน อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา มิสฺสกา, อนิมิตฺตสมาธิ ปุพฺพภาโค. อนิมิตฺตสมาธิ วา มิสฺสโก, สติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคาติ เวทิตพฺพา.

“တယောမေ ဘိက္ခဝေ” ဟူသော ဤသုတ်ကို အဘယ်ကြောင့် အားထုတ် (ဟောကြား) တော်မူအပ်သနည်း? “ဤပုဂ္ဂိုလ်၏ နှစ်ဖက်စွန်း၌ မီးတောက်လောင်နေသော ထင်းချောင်း (သင်္ချိုင်းမီးစ) နှင့် တူသော အဖြစ်ကို မိဘတို့က ပြုအပ်သည်မဟုတ်၊ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့က ပြုအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဤယုတ်မာသော မိစ္ဆာဝိတက်တို့က ပြုအပ်၏” ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ အားထုတ်တော်မူအပ်၏။ “အနိမိတံ ဝါ သမာဓိံ” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာသမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝိပဿနာသမာဓိကို နိစ္စနိမိတ် စသည်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ခွာခြင်းကြောင့် “အနိမိတ္တသမာဓိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ သတိပဋ္ဌာန် လေးပါးတို့သည် လောကီလောကုတ္တရာ အရော (မိဿက) ဖြစ်၍ အနိမိတ္တသမာဓိသည် မဂ်၏ရှေးအဖို့ဖြစ်သော တရားဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အနိမိတ္တသမာဓိသည် အရောဖြစ်၍ သတိပဋ္ဌာန်တို့သည် မဂ်၏ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။

ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิโยติ อิทํ ปน น เกวลํ อนิมิตฺตสมาธิภาวนา อิเมสํเยว ติณฺณํ มหาวิตกฺกานํ ปหานาย สํวตฺตติ, สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีนมฺปิ ปน สมุคฺฆาตํ กโรตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. น วชฺชวา อสฺสนฺติ นิทฺโทโส ภเวยฺยํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิติ ภควา อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต เทสนํ ตีหิ ภเวหิ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ. เทสนาวสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ. อฏฺฐมํ.

“ဒွေမာ ဘိက္ခဝေ ဒိဋ္ဌိယော” ဟူသော ဤစကားကိုကား အနိမိတ္တသမာဓိကို ပွားများစေခြင်းသည် ဤသုံးပါးသော မိစ္ဆာဝိတက်ကြီးတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာသာ ဖြစ်သည်မဟုတ်သေး၊ သာသတဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့ကိုလည်း အကြွင်းမဲ့ပယ်ခြင်းကို ပြု၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ “နဝဇ္ဇဝါ အဿံ” ဟူသည်မှာ ရာဂ စသော အပြစ်မရှိသောသူ (အပြစ်ကင်းသူ) ဖြစ်အံ့ ဟူလို။ ကြွင်းသောပါဠိသည် ဤသုတ်၌ အနက်ထင်ရှားလှ၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသုတ်၌လည်း ဒေသနာတော်ကို ဘဝသုံးပါးတို့ဖြင့် လည်စေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေတော်မူ၏။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ငါးရာသောရဟန်းတို့သည် ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏။ (အဋ္ဌမသုတ် ပြီး၏။)

๙. ปาลิเลยฺยสุตฺตวณฺณนา

၉. “ပါလိလေယျသုတ်အဖွင့်”

๘๑. นวเม จาริกํ ปกฺกามีติ โกสมฺพิกานํ ภิกฺขูนํ กลหกาเล สตฺถา เอกทิวสํ ทีฆีติสฺส โกสลรญฺโญ วตฺถุํ อาหริตฺวา ‘‘น หิ เวเรน เวรานิ, สมฺมนฺตีธ กุทาจน’’นฺติอาทีหิ (ธ. ป. ๕) คาถาหิ โอวทติ. ตํทิวสํ เตสํ กลหํ กโรนฺตานํเยว รตฺติ วิภาตา. ทุติยทิวเสปิ ภควา ตเมว วตฺถุํ กเถสิ. ตํทิวสมฺปิ เตสํ กลหํ กโรนฺตานํเยว รตฺติ วิภาตา. ตติยทิวเสปิ ภควา ตเมว วตฺถุํ กเถสิ. อถ นํ อญฺญตโร ภิกฺขุ เอวมาห – ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก, ภนฺเต, ภควา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุตฺโต วิหรตุ, มยเมเตน ภณฺฑเนน กลเหน วิคฺคเหน วิวาเทน ปญฺญายิสฺสามา’’ติ. สตฺถา ‘‘ปริยาทิณฺณรูปจิตฺตา โข อิเม โมฆปุริสา, น อิเม สกฺกา สญฺญาเปตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา – ‘‘กึ มยฺหํ อิเมหิ, เอกจารวาสํ วสิสฺสามี’’ติ? โส ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา โกสมฺพิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กญฺจิปิ อนามนฺเตตฺวา เอโกว อทุติโย จาริกํ ปกฺกามิ.

၈၁. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ “စာရိကံ ပက္ကာမိ” ဟူသည်ကား - ကောသမ္ဗီပြည်သား ရဟန်းတို့ ငြင်းခုံရန်ဖြစ်ကြစဉ်အခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်နေ့သ၌ ကောသလမင်း ဒီဃိတိ၏ ဝတ္ထုကို ဆောင်၍ “နဟိ ဝေရေန ဝေရာနိ၊ သမ္မန္တီဓ ကုဒါစနံ” စသည်တို့ဖြင့် ဂါထာတို့ဖြင့် ဆုံးမတော်မူ၏။ ထိုနေ့၌ ထိုရဟန်းတို့ ငြင်းခုံကြစဉ်ပင် ညဉ့်သည် မိုးလင်းခဲ့၏။ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဝတ္ထုကိုပင် ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုနေ့၌လည်း ထိုရဟန်းတို့ ငြင်းခုံကြစဉ်ပင် ညဉ့်သည် မိုးလင်းခဲ့၏။ သုံးရက်မြောက်သောနေ့၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဝတ္ထုကိုပင် ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတစ်ပါးသည် “မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြောင့်ကြကင်းတော်မူပါ၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေတော်မူခြင်းကို အားထုတ်တော်မူလျက် သီတင်းသုံးတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်တို့သည်သာလျှင် ဤသို့သော ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၊ ငြင်းခုံခြင်း၊ ဆန့်ကျင်ခြင်း၊ အငြင်းပွားခြင်းတို့ဖြင့် ထင်ရှားကြပါကုန်အံ့” ဟု လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ဤအချည်းနှီးသော ယောကျ်ားတို့သည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မာန၊ ဣဿာစသည်တို့ လွှမ်းမိုးအပ်သော စိတ်ရှိကြကုန်ပြီ၊ ဤရဟန်းတို့ကို သိစေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်” ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် “ငါ့အား ဤရဟန်းတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ တစ်ပါးတည်းသာ ကျက်စားနေထိုင်အံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် နံနက်စောစော၌ပင် ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြု၍ ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်ပြီးနောက် မည်သည့်ရဟန်းကိုမျှ မပန်ကြားဘဲ ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာ အဖော်မပါဘဲ ဒေသစာရီ ကြွတော်မူ၏။

ยสฺมึ, อาวุโส, สมเยติ อิทํ เถโร ยสฺมาสฺส อชฺช ภควา เอเกน ภิกฺขุนา สทฺธึ ปกฺกมิสฺสติ, อชฺช ทฺวีหิ, อชฺช สเตน, อชฺช สหสฺเสน, อชฺช เอกโกวาติ สพฺโพ ภควโต จาโร วิทิโต ปากโฏ ปจฺจกฺโข, ตสฺมา อาห.

“ယသ္မိံ အာဝုသော သမယေ” ဟူသော ဤစကားကို အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် “ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတစ်ပါးနှင့်အတူ ကြွတော်မူလတ္တံ့၊ ယနေ့ နှစ်ပါးနှင့်အတူ၊ ယနေ့ ရဟန်းတစ်ရာနှင့်အတူ၊ ယနေ့ ရဟန်းတစ်ထောင်နှင့်အတူ၊ ယနေ့ အဖော်မပါဘဲ ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာ ကြွတော်မူလတ္တံ့” ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ အလုံးစုံသော အမူအရာ လှည့်လည်ပုံကို အဖန်ဖန်လေ့ကျက်ကျွမ်းကျင်မှု၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာသိမြင်၍ ထင်ရှားလျက် မျက်မှောက်ပြုအပ်သောကြောင့် မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

อนุปุพฺเพนาติ [Pg.280] คามนิคมปฏิปาฏิยา ปิณฺฑาย จรมาโน เอกจารวาสํ ตาว วสมานํ ภิกฺขุํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา พาลกโลณการคามํ อคมาสิ. ตตฺถ ภคุตฺเถรสฺส สกลปจฺฉาภตฺตญฺเจว ติยามรตฺติญฺจ เอกจารวาเส อานิสํสํ กเถตฺวา ปุนทิวเส เตน ปจฺฉาสมเณน ปิณฺฑาย จริตฺวา ตํ ตตฺเถว นิวตฺเตตฺวา ‘‘สมคฺควาสํ วสมาเน ตโย กุลปุตฺเต ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปาจีนวํสมิคทายํ อคมาสิ. เตสมฺปิ สกลปจฺฉาภตฺตญฺเจว ติยามรตฺติญฺจ เอกจารวาเส อานิสํสํ กเถตฺวา เต ตตฺเถว นิวตฺเตตฺวา เอกโกว ปาลิเลยฺย นคราภิมุโข ปกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน ปาลิเลยฺยนครํ สมฺปตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน ปาลิเลยฺยกํ, ตทวสรี’’ติ.

“အနုပုဗ္ဗေန” ဟူသည်ကား ရွာနိဂုံးအစဉ်အတိုင်း ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်လျက် ရှေးဦးစွာ တစ်ပါးတည်းသာ သီတင်းသုံးတော်မူသော ရဟန်းကို ဖူးမြော်လိုသဖြင့် ဗာလကလောဏကာရရွာသို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုရွာ၌ အရှင်ဘဂုမထေရ်အား ဆွမ်းစားပြီးနောက်ပိုင်း ကာလပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံးလည်းကောင်း တစ်ပါးတည်း နေခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင်၊ နက်ဖြန်နေ့၌ နောက်တော်လိုက်ရဟန်းဖြစ်သော ထိုအရှင်ဘဂုမထေရ်နှင့်အတူ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ထိုမထေရ်ကို ထိုရွာ၌ပင် ပြန်လည်နေရစ်စေကာ “ညီညွတ်စွာ နေထိုင်ကြကုန်သော အမျိုးကောင်းသားသုံးဦးတို့ကို ဖူးမြော်အံ့” ဟု ပါစီနဝံသဒါယ (အရှေ့ဝါးတော) သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုအမျိုးကောင်းသား သုံးဦးတို့အားလည်း ဆွမ်းစားပြီးနောက်ပိုင်း ကာလပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံးလည်းကောင်း တစ်ပါးတည်း နေခြင်း၏ အကျိုးကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင်၊ ထိုသူတို့ကို ထိုအရပ်၌ပင် ပြန်လည်နေရစ်စေကာ ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာ ပါလိလေယျကမြို့သို့ ရှေးရှုကြွတော်မူ၍ အစဉ်သဖြင့် ပါလိလေယျကမြို့သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ယေန ပါလိလေယျကံ၊ တဒဝသရိ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

ภทฺทสาลมูเลติ ปาลิเลยฺยวาสิโน ภควโต ทานํ ทตฺวา ปาลิเลยฺยโต อวิทูเร รกฺขิตวนสณฺโฑ นาม อตฺถิ, ตตฺถ ภควโต ปณฺณสาลํ กตฺวา ‘‘เอตฺถ วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา วาสยึสุ. ภทฺทสาโล ปน ตตฺเถโก มนาโป ลทฺธโก สาลรุกฺโข. ภควา ตํ นครํ อุปนิสฺสาย ตสฺมึ วนสณฺเฑ ปณฺณสาลสมีเป ตสฺมึ รุกฺขมูเล วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภทฺทสาลมูเล’’ติ.

“ဘဒ္ဒသာလမူလေ” ဟူသည်ကား ပါလိလေယျကမြို့သားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ဆွမ်းအလှူကို လှူဒါန်းပြီးလျှင် ပါလိလေယျကမြို့နှင့်မလှမ်းမကမ်းတွင် “ရက္ခိတတောအုပ်” မည်သော တောအုပ်တစ်ခုရှိ၏။ ထိုတောအုပ်၌ မြတ်စွာဘုရားအလို့ငှာ သစ်ရွက်မိုးကျောင်းငယ်ကို ဆောက်လုပ်လျက် “ဤကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါ” ဟု ဝန်ခံကတိပြုစေကာ သီတင်းသုံးစေကုန်၏။ ထိုရက္ခိတတောအုပ်၌ “ဘဒ္ဒသာလ” မည်သော စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်း၍ တင့်တယ်လှပသော အင်ကြင်းပင်ကြီးတစ်ပင် ရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမြို့ကို မှီ၍ ထိုတောအုပ်ရှိ သစ်ကျောင်းအနီး ထိုအင်ကြင်းပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဘဒ္ဒသာလမူလေ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

เอวํ วิหรนฺเต ปเนตฺถ ตถาคเต อญฺญตโร หตฺถินาโค หตฺถินีหิ หตฺถิโปตกาทีหิ โคจรภูมิติตฺโถคาหนาทีสุ อุพฺพาฬฺโห ยูเถ อุกฺกณฺฐิโต ‘‘กึ เม อิเมหิ หตฺถีหี’’ติ? ยูถํ ปหาย มนุสฺสปถํ คจฺฉนฺโต ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ ภควนฺตํ ทิสฺวา ฆฏสหสฺเสน นิพฺพาปิตสนฺตาโป วิย นิพฺพุโต หุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อฏฺฐาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย สตฺถุ วตฺตปฏิวตฺตํ กโรนฺโต มุขโธวนํ เทติ, นฺหาโนทกํ อาหรติ, ทนฺตกฏฺฐํ เทติ, ปริเวณํ สมฺมชฺชติ, อรญฺญโต มธุรานิ ผลาผลานิ อาหริตฺวา สตฺถุโน เทติ. สตฺถา ปริโภคํ กโรติ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်အခါ၌ ဆင်မင်းတစ်ကောင်သည် ဆင်မများ၊ ဆင်ငယ်ကလေးများ၏ စားကျက်မြေ၊ ရေဆိပ် စသည်တို့၌ နှိပ်စက်နှောင့်ယှက်အပ်သည်ဖြစ်၍ ဆင်အုပ်ကြီး၌ ငြီးငွေ့ဆန့်ကျင်သဖြင့် “ငါ့အား ဤဆင်တို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု ဆင်အုပ်ကြီးကို စွန့်ခွာကာ လူတို့သွားရာလမ်းသို့ သွားလတ်သော် ပါလိလေယျကတောအုပ်၌ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးတွေ့ရသဖြင့် ရေအိုးတစ်ထောင်ဖြင့် သွန်းလောင်း၍ ငြိမ်းစေအပ်သကဲ့သို့ ပူပန်ခြင်းကင်းလျက် နှလုံးအေးမြငြိမ်းချမ်းလှသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏အနီး၌ ခစားလျက် ရပ်တည်လေ၏။ ထိုဆင်မင်းသည် ထိုနေ့မှစ၍ မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုလျက် မျက်သစ်တော်ရေကို ကပ်လှူခြင်း၊ ရေချိုးတော်ရေကို ဆောင်ယူခြင်း၊ ကနုတံ ကပ်ခြင်း၊ ကျောင်းရင်ပြင်ကို တံမြက်လှည်းခြင်း၊ တောအုပ်မှ ချိုမြိန်သော သစ်သီးကြီး သစ်သီးငယ်တို့ကို ဆောင်ယူ၍ မြတ်စွာဘုရားအား ကပ်လှူခြင်းတို့ကို ပြု၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း (ထိုဆင်မင်းအား ဒုဂ္ဂတိဘဝမှ လွတ်စေခြင်းငှာ ချီးမြှောက်တော်မူလိုသဖြင့်) ထိုသစ်သီးများကို သုံးဆောင်တော်မူ၏။

เอกทิวสํ สตฺถา รตฺติภาคสมนนฺตเร จงฺกมิตฺวา ปาสาณผลเก นิสีทิ. หตฺถีปิ อวิทูเร ฐาเน อฏฺฐาสิ. สตฺถา ปจฺฉโต โอโลเกตฺวา น กิญฺจิ อทฺทส, เอวํ ปุรโต จ อุภยปสฺเสสุ จ. อถสฺส ‘‘สุขํ วตาหํ อญฺญตฺร เตหิ ภณฺฑนการเกหิ วสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. หตฺถิโนปิ ‘‘มยา นามิตสาขํ อญฺเญ ขาทนฺตา นตฺถี’’ติอาทีนิ จินฺเตตฺวา – ‘‘สุขํ วต เอกโกว [Pg.281] วสามิ, สตฺถุ วตฺตํ กาตุํ ลภามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. สตฺถา อตฺตโน จิตฺตํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มม ตาว อีทิสํ จิตฺตํ, กีทิสํ นุ โข หตฺถิสฺสา’’ติ ตสฺสาปิ ตาทิสเมว ทิสฺวา ‘‘สเมติ โน จิตฺต’’นฺติ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

တစ်နေ့သ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ညဉ့်ဦးယံလွန်ပြီးနောက် စင်္ကြံကြွတော်မူ၍ ကျောက်ဖျာထက်၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ ဆင်မင်းသည်လည်း မလှမ်းမကမ်း၌ ခစားလျက် ရပ်တည်နေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နောက်ဘက်သို့ ကြည့်တော်မူသော်လည်း မည်သူ့ကိုမျှ မမြင်၊ ထို့အတူ ရှေ့ဘက်နှင့် ဘေးနှစ်ဖက်တို့၌ ကြည့်တော်မူသော်လည်း မည်သူ့ကိုမျှ မမြင်ရ။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား “ငါသည် ငြင်းခုံခိုက်ရန်ပြုတတ်သော ထိုရဟန်းတို့နှင့် ကင်းကွာ၍ စင်စစ် ချမ်းသာစွာ နေရပေ၏” ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်တော်မူ၏။ ဆင်မင်းအားလည်း “ငါညွတ်ကိုင်းပေးသော သစ်ကိုင်းကို ငါမှတစ်ပါး လုယူစားမည့် အခြားဆင်များ မရှိတော့ပြီ” စသည်ဖြင့် ကြံစည်၍ “ငါသည် အဖော်မပါဘဲ တစ်ပါးတည်း ချမ်းသာစွာ နေရပေ၏၊ မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ပြုခွင့် ရပေပြီ” ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ စိတ်တော်ကို ဆင်ခြင်တော်မူပြီးလျှင် “ငါ့အား ရှေးဦးစွာ ဤသို့သော စိတ်ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဆင်မင်းအား အဘယ်သို့သော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်နည်း” ဟု ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်တော်မူရာ ထိုဆင်မင်းအားလည်း မိမိနှင့် တူညီသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်နေသည်ကို မြင်တော်မူ၍ “ငါတို့နှစ်ဦး၏ စိတ်သည် တူညီပေစွ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူ၏ -

‘‘เอตํ นาคสฺส นาเคน, อีสาทนฺตสฺส หตฺถิโน;

สเมติ จิตฺตํ จิตฺเตน, ยเทโก รมตี วเน’’ติ. (มหาว. ๔๖๗);

“အကုသိုလ်မှ ကင်းကွာသော (ငါဘုရား) ၏ ဖြောင့်မတ်သော စိတ်တော်နှင့် ရထားသန်ကဲ့သို့ ညွတ်သော အစွယ်ရှိသော ဤဆင်မင်း၏ စိတ်သည် ညီမျှပေ၏။ အဖော်မရှိဘဲ တော၌ တစ်ပါးတည်း မွေ့လျော်သော အဖြစ်ဖြင့် စိတ်ချင်း တူညီကြပေ၏။”

อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขูติ อถ เอวํ ตถาคเต ตตฺถ วิหรนฺเต ปญฺจสตา ทิสาสุ วสฺสํวุตฺถา ภิกฺขู. เยนายสฺมา อานนฺโทติ ‘‘สตฺถา กิร ภิกฺขุสงฺฆํ ปณาเมตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ’’ติ อตฺตโน ธมฺมตาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ อสกฺโกนฺตา เยนายสฺมา อานนฺโท, เตนุปสงฺกมึสุ.

“အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ထိုထိုအရပ်တို့၌ ဝါကျွတ်တော်မူကြကုန်သော ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည်။ “ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော” ဟူသည်ကား “မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ဖယ်ရှားစေလျက် တောအုပ်သို့ ဝင်တော်မူသတတ်” ဟု သိကြသဖြင့် မိမိတို့၏ သဘောဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ မသွားဝံ့ကြသောကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာ ရှိရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

อนนฺตรา อาสวานํ ขโยติ มคฺคานนฺตรํ อรหตฺตผลํ. วิจยโสติ วิจเยน, เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาววิจินนสมตฺเถน ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺโมติ สาสนธมฺโม. จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทิ เย เย โกฏฺฐาเส ปริจฺฉินฺทิตฺวา ธมฺโม เทสิโต, เตสํ ปกาสนตฺถาย วุตฺตํ. สมนุปสฺสนาติ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. สงฺขาโร โสติ ทิฏฺฐิสงฺขาโร โส. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตโต ตณฺหาโต โส สงฺขาโร ชาโต. ตณฺหาสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺเตสุปิ จตูสุ จิตฺเตสุ เอส ชายติ. สาปิ ตณฺหาติ สา ทิฏฺฐิสงฺขารสฺส ปจฺจยภูตา ตณฺหา. สาปิ เวทนาติ สา ตณฺหาย ปจฺจยภูตา เวทนา. โสปิ ผสฺโสติ โส เวทนาย ปจฺจโย อวิชฺชาสมฺผสฺโส. สาปิ อวิชฺชาติ สา ผสฺสสมฺปยุตฺตา อวิชฺชา.

"အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော" ဟူသည်မှာ မဂ်၏အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်တည်း။ "ဝိစယေန" ဟူသည်မှာ ထိုထိုတရားတို့၏ သဘောကို စိစစ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော (ဒေသနာ) ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ဟု အနက်ရ၏။ "ဓမ္မော" ဟူသည်မှာ ပရိယတ္တိသာသနာတော်တရားတည်း။ "စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ" စသည်ဖြင့် အကြင်အကြင် အစုအဖို့တို့ကို ပိုင်းခြား၍ တရားတော်ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုအစုအဖို့တို့ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ "သမနုပဿနာ" ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာတည်း။ "သင်္ခါရော သော" ဟူသည်မှာ ထိုဒိဋ္ဌိသင်္ခါရတည်း။ "တတောဇော သော သင်္ခါရော" ဟူသည်မှာ ထိုတဏှာကြောင့် ထိုသင်္ခါရသည် ဖြစ်၏ ဟူလို။ တဏှာနှင့် ယှဉ်ကုန်သော လောဘမူဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ်စိတ် လေးပါးတို့၌လည်း ထိုဒိဋ္ဌိလျှင် ဥပနိဿယရှိသော သင်္ခါရသည် ဖြစ်၏။ "သာပိ တဏှာ" ဟူသည်မှာ ထိုဒိဋ္ဌိသင်္ခါရ၏ အကြောင်းဖြစ်သော တဏှာတည်း။ "သာပိ ဝေဒနာ" ဟူသည်မှာ ထိုတဏှာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝေဒနာတည်း။ "သောပိ ဖဿော" ဟူသည်မှာ ထိုဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ အဝိဇ္ဇာနှင့် ယှဉ်သော ဖဿတည်း။ "သာပိ အဝိဇ္ဇာ" ဟူသည်မှာ ထိုဖဿနှင့်ယှဉ်သော အဝိဇ္ဇာတည်း။

โน จสฺสํ, โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ น ภเวยฺยํ, มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺย. นาภวิสฺสํ, น เม ภวิสฺสตีติ สเจ ปน อายติมฺปิ อหํ น ภวิสฺสามิ, เอวํ มม ปริกฺขาโรปิ น ภวิสฺสติ. เอตฺตเก ฐาเน ภควา เตน ภิกฺขุนา คหิตคหิตทิฏฺฐึ วิสฺสชฺชาเปนฺโต อาคโต ปุคฺคลชฺฌาสเยนปิ เทสนาวิลาเสนปิ. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺเต วิจิกิจฺฉาว นตฺถิ, กถํ วิจิกิจฺฉาสงฺขาโร ตณฺหาโต ชายตีติ? อปฺปหีนตฺตา. ยสฺส หิ ตณฺหาย อปฺปหีนาย โส [Pg.282] อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิยาปิ เอเสว นโย ลพฺภติเยว จตูสุ หิ จิตฺตุปฺปาเทสุ สมฺปยุตฺตทิฏฺฐิ นาม นตฺถิ. ยสฺมา ปน ตณฺหาย อปฺปหีนตฺตา สา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตํ สนฺธาย ตตฺราปิ อยมตฺโถ ยุชฺชติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต เตวีสติยา ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา. นวมํ.

"နော စဿံ၊ နော စ မေ သိယာ" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ငါသည် မဖြစ်ခဲ့ပါမူ ငါ၏ ပရိက္ခရာသည်လည်း မဖြစ်ရာ။ "နာဘဝိဿံ၊ န မေ ဘဝိဿတိ" ဟူသည်မှာ နောင်သံသရာ၌လည်း အကယ်၍ ငါသည် မဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤသို့ ငါမဖြစ်သည်ရှိသော် ငါ၏ ပရိက္ခရာသည်လည်း ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်။ ဤမျှသောဌာန၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်း ယူထားသော ဒိဋ္ဌိကို စွန့်စေလျက် ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေသနာဝိလားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူ၏။ "တတောဇော သော သင်္ခါရော" ဟူသော ဤပါဌ်၌ တဏှာနှင့်ယှဉ်သောစိတ်၌ ဝိစိကိစ္ဆာသည် မရှိပါဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် ဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါရသည် တဏှာကြောင့် ဖြစ်ပါသနည်းဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ တဏှာကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြင်သူအား တဏှာကို မပယ်အပ်သေးသဖြင့် ထိုဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါရသည် ဖြစ်၏၊ ထိုတဏှာကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဒိဋ္ဌိ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ ရအပ်၏။ စင်စစ် လောဘမူဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ်စိတ် လေးပါးတို့၌ သမ္ပယုတ္တဒိဋ္ဌိမည်သည် မရှိသော်လည်း တဏှာကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် ထိုဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ထိုစိတ်လေးပါးတို့၌လည်း ဤအနက်သည် သင့်လျော်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤသုတ်၌ နှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော အရာတို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်စေလျက် ဝိပဿနာတရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ကိုးခုမြောက်သုတ် ပြီး၏။

๑๐. ปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

၁၀. ပုဏ္ဏမသုတ်အဖွင့်။

๘๒. ทสเม ตทหุโปสเถติอาทิ ปวารณสุตฺเต วิตฺถาริตเมว. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กิญฺจิ การณํ. สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ ยทากงฺขสีติ กสฺมา เอวมาห? โส กิร ภิกฺขุ ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร. อาจริเย ปน ฐิตเก ปุจฺฉนฺเต สเจ เต ภิกฺขู นิสีทนฺติ, สตฺถริ คารวํ กตํ โหติ, อาจริเย อคารวํ. สเจ อุฏฺฐหนฺติ, อาจริเย คารวํ กตํ โหติ, สตฺถริ อคารวํ. อิติ เนสํ จิตฺตํ อเนกคฺคํ ภวิสฺสติ, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ตสฺมึ ปน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉนฺเต เตสํ จิตฺตํ เอกคฺคํ ภวิสฺสติ, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ ญตฺวา ภควา เอวมาห. อิเม นุ โข, ภนฺเตติ อยํ เถโร ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อาจริโย, ปญฺจกฺขนฺธมตฺตมฺปิ นปฺปชานาตีติ น วตฺตพฺโพ. ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตน ปน ‘‘อิเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, น อญฺเญ’’ติ เอวํ ชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, ตสฺมา อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. เตปิ จสฺส อนฺเตวาสิกา ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ‘อหํ ชานามี’ติ น กเถติ, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ปน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวาว กเถตี’’ติ โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติปิ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ.

၈၂. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ "တဒဟုပေါသထေ" အစရှိသော စကားကို ပဝါရဏသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ "ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသံ" ဟူသည်မှာ တစုံတခုသော အကြောင်းကို ဖြစ်၏။ "သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆ ယဒါကင်္ခသိ" ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ ထိုမေးလိုသောရဟန်းသည် ရဟန်းငါးရာ ခြံရံအပ်သော ဆရာဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဆရာသည် ရပ်လျက် မေးမြန်းလတ်သော် ထိုတပည့်ရဟန်းတို့သည် ထိုင်နေကြပါမူ မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေခြင်းကို ပြုရာရောက်သော်လည်း မိမိတို့ဆရာအပေါ်၌ မရိုသေခြင်းကို ပြုရာရောက်၏။ အကယ်၍ ထိုတပည့်ရဟန်းတို့သည် မတ်တတ်ရပ်ကြပါမူ ဆရာအပေါ်၌ ရိုသေခြင်းကို ပြုရာရောက်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား မရိုသေခြင်းကို ပြုရာရောက်ပြန်၏။ ဤသို့ အစွန်းနှစ်ဖက်မလွတ်သဖြင့် ထိုရဟန်းတို့၏ စိတ်သည် အာရုံမတည်ဘဲ ပျံ့လွင့်လိမ့်မည်၊ တရားဒေသနာတော်ကို ခံယူရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုဂိုဏ်းအုပ်ဆရာသည် ထိုင်လျက် မေးပါမူ ထိုတပည့်ရဟန်းငါးရာတို့သည် စိတ်တည်ကြည်ကြလိမ့်မည်၊ တရားဒေသနာတော်ကို ကောင်းစွာ ခံယူနိုင်ကြလိမ့်မည်ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူ၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ "ဣမေ နု ခေါ ဘန္တေ" ဟူရာ၌ "ဤမထေရ်သည် ငါးရာသော ရဟန်းတို့၏ ဆရာဖြစ်ပါလျက် ခန္ဓာငါးပါးမျှကိုလည်း မသိပါတကား" ဟု မဆိုအပ်ပေ။ မေးခွန်းမေးသောအခါ၌လည်း "ဤသည်ကား ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်" ဟု သိလျက်နှင့် သိယောင်ဆောင်၍ မေးခြင်းငှာ မသင့်လျော်သဖြင့် မသိသကဲ့သို့ ကိုယ်ကိုနှိမ့်ချ၍ မေးခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ထိုတပည့်တို့ကလည်း "ငါတို့၏ဆရာသည် 'ငါသိ၏' ဟု မဆိုဘဲ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နှင့် ညှိနှိုင်း၍သာ ဆိုပေသည်

ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหาฉนฺทมูลกา. น โข ภิกฺขุ ตญฺเญว อุปาทานํ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ ยสฺมา ฉนฺทราคมตฺตํ ปญฺจกฺขนฺธา น โหติ, ตสฺมา อิทํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน สหชาตโต วา อารมฺมณโต วา ขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ, ตสฺมา นาปิ อญฺญตฺร ปญฺจหิ อุปาทานกฺขนฺเธหิ อุปาทานนฺติ วุตฺตํ. ตณฺหาสมฺปยุตฺตสฺมิญฺหิ จิตฺเต วตฺตมาเน ตํจิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ รูปกฺขนฺโธ, ฐเปตฺวา ตํ ตณฺหํ เสสา อรูปธมฺมา จตฺตาโร ขนฺธาติ สหชาตโตปิ ขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ. อุปาทานสฺส ปน รูปาทีสุ อญฺญตรํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชนโต อารมฺมณโตปิ ปญฺจกฺขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ. ฉนฺทราคเวมตฺตตาติ ฉนฺทราคนานตฺตํ. เอวํ โข ภิกฺขูติ เอวํ รูปารมฺมณสฺส ฉนฺทราคสฺส [Pg.283] เวทนาทีสุ อญฺญตรํ อารมฺมณํ อกรณโต สิยา ฉนฺทราคเวมตฺตตา. ขนฺธาธิวจนนฺติ ขนฺธาติ อยํ ปญฺญตฺติ. อยํ ปน อนุสนฺธิ น ฆฏิยติ, กิญฺจาปิ น ฆฏิยติ, สานุสนฺธิกาว ปุจฺฉา, สานุสนฺธิกํ วิสฺสชฺชนํ. อยญฺหิ เถโร เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ อชฺฌาสเยน ปุจฺฉติ, สตฺถาปิ เตสํ เตสํ อชฺฌาสเยเนว วิสฺสชฺเชติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ทสมํ.

ဆန္ဒမူလကာဟူသည်မှာ တဏှာဆန္ဒလျှင် အရင်းအမြစ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ရဟန်း... ထိုဥပါဒါန်သည်ပင် ထိုဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ မဟုတ်ပါ' ဟူသော စကားကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ— ဆန္ဒရာဂမျှသက်သက်သည် ပဉ္စက္ခန္ဓာ မဟုတ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း သဟဇာတအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အာရုံအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ခန္ဓာတို့ကို ဖယ်ထား၍ ဥပါဒါန်ဟူ၍ မရှိနိုင်သဖြင့် 'ပဉ္စဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့မှတစ်ပါး အခြားသော ဥပါဒါန်ဟူ၍ မရှိ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်ကား တဏှာနှင့် ယှဉ်သောစိတ် ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် ထိုတဏှာယှဉ်စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သောရုပ်သည် ရူပက္ခန္ဓာ မည်၏။ ထိုတဏှာကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သော နာမ်တရားတို့သည် နာမက္ခန္ဓာ လေးပါး မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သဟဇာတအားဖြင့် ခန္ဓာတို့ကို ဖယ်ထား၍ ဥပါဒါန်ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ တစ်ဖန် ဥပါဒါန်သည် ရုပ်စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် အာရုံအားဖြင့်လည်း ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့ကို ဖယ်ထား၍ ဥပါဒါန်ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ 'ဆန္ဒရာဂဝေမတ္တတာ' ဟူသည် ဆန္ဒရာဂ၏ ထူးခြားကွဲပြားမှု ဖြစ်သည်။ 'ဤသို့လျှင် ရဟန်း...' ဟူသည်မှာ— ဤသို့ ရူပါရုံကို အာရုံပြုသော ဆန္ဒရာဂသည် ဝေဒနာစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို အာရုံမပြုခြင်းကြောင့် ဆန္ဒရာဂ၏ ကွဲပြားမှု ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။ 'ခန္ဓာဓိဝစနံ' ဟူသည် ခန္ဓာဟူသော ဤပညတ်တည်း။ ဤအနုသန္ဓေသည် မစပ်မိသော်လည်း (အခြားတစ်ပါးသော တရားကို မေးမြန်းထားသောကြောင့် မစပ်မိသကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း) အမေးသည်လည်းကောင်း၊ အဖြေသည်လည်းကောင်း အနုသန္ဓေနှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ဤမထေရ်သည် ထိုထိုရဟန်းတို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် မေးမြန်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုထိုရဟန်းတို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့်သာ ဖြေကြားတော်မူသောကြောင့် အဖြေသည် အနုသန္ဓေနှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ကျန်သော ပါဠိစကားရပ်အားလုံးသည် ထင်ရှားလှပေပြီ။ ဒသမသုတ် ပြီး၏။

อิมสฺส จ ปน วคฺคสฺส เอเกกสฺมึ สุตฺเต ปญฺจสตา ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

ဤဝဂ်၏ တစ်သုတ်တစ်သုတ်၌ ငါးရာစီသော ရဟန်းတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူကြသည်။

ขชฺชนียวคฺโค อฏฺฐโม.

ရှစ်ခုမြောက် ဖြစ်သော ခဇ္ဇနီယဝဂ် ပြီး၏။

๙. เถรวคฺโค

၉. ထေရဝဂ်

๑. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

၁. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့်

๘๓. เถรวคฺคสฺส ปฐเม มนฺตาณิปุตฺโตติ, มนฺตาณิยา นาม พฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. อุปาทายาติ อาคมฺม อารพฺภ สนฺธาย ปฏิจฺจ. อสฺมีติ โหตีติ อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตํ ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจตฺตยํ โหติ. ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ มณฺฑนกสภาโว มณฺฑนกสีโล. มุขนิมิตฺตนฺติ มุขปฏิพิมฺพํ. ตญฺหิ ปริสุทฺธํ อาทาสมณฺฑลํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. กึ ปน ตํ โอโลกยโต สกมุขํ ปญฺญายติ, ปรมุขนฺติ? ยทิ สกํ ภเวยฺย, ปรมฺมุขํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺย, อถ ปรสฺส ภเวยฺย, วณฺณาทีหิ อสทิสํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมา น ตํ อตฺตโน, น ปรสฺส, อาทาสํ ปน นิสฺสาย นิภาสรูปํ นาม ตํ ปญฺญายตีติ วทนฺติ. อถ ยํ อุทเก ปญฺญายติ, ตํ เกน การเณนาติ? มหาภูตานํ วิสุทฺธตาย. ธมฺโม เม อภิสมิโตติ มยา ญาเณน จตุสจฺจธมฺโม อภิสมาคโต, โสตาปนฺโนสฺมิ ชาโตติ กเถสิ. ปฐมํ.

၈၃. ထေရဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'မန္တာနီပုတ္တော' ဟူသည်မှာ မန္တာနီအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏေးမ၏ သားတော် ဖြစ်သည်။ 'ဥပါဒါယ' ဟူသည်မှာ စွဲ၍ သို့မဟုတ် အမှီပြု၍ (ရည်ရွယ်၍၊ စွဲလမ်း၍) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'အသ္မီတိ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ 'ငါဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ ဟူသော သံသရာကို ချဲ့တတ်သော တရားသုံးပါး (ပပဉ္စတရားသုံးပါး) ဖြစ်သည်။ 'ဒဟရော' ဟူသည်မှာ နုပျိုသောသူ ဖြစ်သည်။ 'ယုဝါ' ဟူသည်မှာ ပျိုမြစ်သော အရွယ်နှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ 'မဏ္ဍနကဇာတိကော' ဟူသည်မှာ တန်ဆာဆင်ခြင်း သဘောရှိသော၊ တန်ဆာဆင်ခြင်း အလေ့ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ 'မုခနိမိတ္တံ' ဟူသည်မှာ မျက်နှာရိပ် ဖြစ်သည်။ ထိုမျက်နှာရိပ်သည် စင်ကြယ်လှသော ကြေးမုံပြင်ကို စွဲ၍ ထင်ရှားပေါ်လာ၏။ ထိုကြေးမုံကို ကြည့်သောသူအား 'မိမိ၏ မျက်နှာ ထင်ရှားပေါ်လာသလော သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ မျက်နှာ ထင်ရှားပေါ်လာသလော' ဟု မေးငြားအံ့၊ အကယ်၍ မိမိမျက်နှာ စစ်စစ် ဖြစ်ပါက (မျက်နှာချင်းဆိုင် မဟုတ်ဘဲ) မျက်ကွယ်ပြုလျက် ပေါ်လာရပေမည်။ အကယ်၍ သူတစ်ပါး၏ မျက်နှာ ဖြစ်ပါက အဆင်းသဏ္ဌာန် စသည်တို့ဖြင့် မတူဘဲ ပေါ်လာရပေမည်။ ထို့ကြောင့် ထိုမျက်နှာရိပ်သည် မိမိဥစ္စာလည်း မဟုတ်၊ သူတစ်ပါးဥစ္စာလည်း မဟုတ်ဘဲ ကြေးမုံကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော 'ပဋိဘာသရုပ်' (အရိပ်) သာ ဖြစ်၍ ထိုအရိပ်သာ ထင်ရှားပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ တစ်ဖန် ရေပြင်၌ ထင်လာသော အရိပ်သည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ပေါ်လာရသနည်းဟူမူ— မဟာဘုတ်တို့၏ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းမှုကြောင့် ဖြစ်၏။ 'တရားကို ငါထိုးထွင်းသိမြင်ပြီ' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ဉာဏ်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီ၊ သောတာပန်ဖြစ်ပြီ' ဟု ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမသုတ် ပြီး၏။

๒. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

၂. တိဿသုတ်အဖွင့်

๘๔. ทุติเย [Pg.284] มธุรกชาโต วิยาติ สญฺชาตครุภาโว วิย อกมฺมญฺโญ. ทิสาปิ เมติ อยํ ปุรตฺถิมา อยํ ทกฺขิณาติ เอวํ ทิสาปิ มยฺหํ น ปกฺขายนฺติ, น ปากฏา โหนฺตีติ วทติ. ธมฺมาปิ มํ น ปฏิภนฺตีติ ปริยตฺติธมฺมาปิ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺติ, อุคฺคหิตํ สชฺฌายิตํ น ทิสฺสตีติ วทติ. วิจิกิจฺฉาติ โน มหาวิจิกิจฺฉา. น หิ ตสฺส ‘‘สาสนํ นิยฺยานิกํ นุ โข, น นุ โข’’ติ วิมติ อุปฺปชฺชติ. เอวํ ปนสฺส โหติ ‘‘สกฺขิสฺสามิ นุ โข สมณธมฺมํ กาตุํ, อุทาหุ ปตฺตจีวรธารณมตฺตเมว กริสฺสามี’’ติ.

၈၄. ဒုတိယသုတ်၌ - 'မဓူရကဇာတော ဝိယ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ လေးလံထိုင်းမှိုင်းမှု ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ အမှုကိစ္စတို့၌ မစွမ်းဆောင်နိုင် (မခံ့ညောင်း) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒိသာပိ မေ' ဟူသည်မှာ 'ဤအရပ်ကား အရှေ့အရပ်တည်း၊ ဤအရပ်ကား တောင်အရပ်တည်း' ဟု ဤသို့ အရပ်မျက်နှာတို့သည်လည်း ငါ့အား ထင်ရှားစွာ မပေါ်လွင် မထင်ရှားကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မာပိ မံ န ပဋိဘန္တိ' ဟူသည်မှာ ပရိယတ္တိတရားတို့သည်လည်း ငါ့အား စိတ်၌ ကပ်၍ မထင်ကုန်၊ သင်ယူအပ် သရဇ္ဈာယ်အပ်သော ပရိယတ္တိတရားသည် မထင်မမြင် ဖြစ်ရသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိစိကိစ္ဆာ' ဟူသည်ကား (၁၆) ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော ယုံမှားခြင်းကြီး မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ပါရမီရင့်ကျက်ပြီးသော ထိုအမျိုးကောင်းသားအား 'သာသနာတော်သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေနိုင်ပါမည်လော၊ သို့မဟုတ် မထွက်မြောက်စေနိုင်ဘဲ အချည်းနှီး ဖြစ်လေမည်လော' ဟု တွေးတောယုံမှားခြင်း မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ရင့်ကျက်ပြီးသော ကုသိုလ်မူလ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုသူအား 'ငါသည် ရဟန်းတရားကို ဖြစ်မြောက်အောင် ကျင့်ကြံနိုင်ပါမည်လော၊ သို့မဟုတ် သပိတ်သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံဆောင်ရုံမျှသာ ပြုရတော့မည်လော' ဟု ဤသို့သော နှလုံးခွံခြင်း (တွေးတောခြင်း) မျိုးကား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

กามานเมตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ นินฺนํ ปลฺลลํ โอโลเกนฺตสฺส ทสฺสนรามเณยฺยกมตฺตํ อตฺถิ, โย ปเนตฺถ โอตรติ, ตํ จณฺฑมีนากุลตาย อากฑฺฒิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปติ, เอวเมวํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ จกฺขุทฺวาราทีนํ อารมฺมเณ รามเณยฺยกมตฺตํ อตฺถิ, โย ปเนตฺถ เคธํ อาปชฺชติ, ตํ อากฑฺฒิตฺวา นิรยาทีสุ เอว ปกฺขิปนฺติ. อปฺปสฺสาทา หิ กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโยติ อิมํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ‘‘กามานเมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. อหมนุคฺคเหนาติ อหํ ธมฺมามิสานุคฺคเหหิ อนุคฺคณฺหามิ. อภินนฺทีติ สมฺปฏิจฺฉิ. น เกวลญฺจ อภินนฺทิ, อิมํ ปน สตฺถุ สนฺติกา อสฺสาสํ ลภิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต กติปาเหน อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. ทุติยํ.

'ကာမာနမေတံ အဓိဝစနံ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ - ဥပမာအားဖြင့် ချိုင့်ဝှမ်းသော ရေအိုင်ကို ကြည့်ရှုသောသူအား ကြည့်ရှုရုံမျှဖြင့် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော်လည်း၊ အကြင်သူသည် ထိုအိုင်သို့ ဆင်းသက်မိပါက ကြမ်းတမ်းသော ငါးဆိုးများ ပြွမ်းတီးနေသဖြင့် ထိုသူကို ဆွဲငင်ကာ ပျက်စီးဆုံးပါးခြင်းသို့ ရောက်စေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ စက္ခုဒွါရ စသည်တို့ဖြင့် အာရုံပြုရုံမျှဖြင့် မွေ့လျော်ဖွယ် ရှိသော်လည်း၊ အကြင် ကာမန္ဓ (ကာမ၌ မျက်စိကန်းသောသူ) သည် ဤကာမဂုဏ်တို့၌ မက်မောခြင်းသို့ ရောက်ပါမူ၊ ထိုသူကို ဆွဲငင်၍ ငရဲစသည်သို့သာလျှင် ပစ်ချတတ်ကုန်၏။ အကယ်စင်စစ် ကာမဂုဏ်တို့သည် သာယာမှု နည်းပါးကုန်၏၊ များစွာသော ဆင်းရဲခြင်း ရှိကုန်၏၊ များစွာသော ပင်ပန်းခြင်း ရှိကုန်၏၊ ဤကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်သည်သာ လွန်စွာများပြားလှ၏။ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော အကြောင်းထူးကို အမှီပြု၍ 'ကာမာနမေတံ အဓိဝစနံ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ 'အဟမနုဂ္ဂဟေန' ဟူသည်မှာ 'ငါဘုရားသည် ဓမ္မအနုဂ္ဂဟ၊ အာမိသအနုဂ္ဂဟတို့ဖြင့် ချီးမြှင့်ပံ့ပိုးအံ့' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဘိနန္ဒိ' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ နာခံ၏။ ကောင်းစွာ နာခံရုံမျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်မှ ဤသို့သော သက်သာရာရစေသော စကားကို ရရှိသဖြင့် အားထုတ် ကြိုးပမ်းလတ်သော် အနည်းငယ်သော ရက်အတွင်း၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ဒုတိယသုတ် ပြီး၏။

๓. ยมกสุตฺตวณฺณนา

၃. ယမကသုတ်အဖွင့်။

๘๕. ตติเย ทิฏฺฐิคตนฺติ สเจ หิสฺส เอวํ ภเวยฺย ‘‘สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ เจว นิรุชฺฌนฺติ จ, สงฺขารปฺปวตฺตเมว อปฺปวตฺตํ โหตี’’ติ, ทิฏฺฐิคตํ นาม น ภเวยฺย, สาสนาวจริกํ ญาณํ ภเวยฺย. ยสฺมา ปนสฺส ‘‘สตฺโต อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตี’’ติ อโหสิ, ตสฺมา ทิฏฺฐิคตํ นาม ชาตํ. ถามสา ปรามาสาติ ทิฏฺฐิถาเมน เจว ทิฏฺฐิปรามาเสน จ.

၈၅. တတိယသုတ်၌ - 'ဒိဋ္ဌိဂတံ' ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ထိုယမကရဟန်းအား 'သင်္ခါရတရားတို့သည် ဖြစ်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ချုပ်လည်း ချုပ်ကုန်၏၊ သင်္ခါရဟူသော ဝဋ်တရား၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည်သာလျှင် နောက်ထပ် မဖြစ်တော့ခြင်း (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း) သို့ ရောက်၏' ဟု ဤသို့သော အယူရှိခဲ့ပါမူ မိစ္ဆာအယူမည်သည် မဖြစ်ရာ၊ သာသနာတော်သို့ သက်ဝင်သော ဉာဏ်သာ ဖြစ်ရာ၏။ သို့ရာတွင် ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ ထိုယမကရဟန်းအား 'သတ္တဝါသည် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏' ဟူသော မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်ခဲ့သောကြောင့် (ခန္ဓာမှ လွတ်သော သတ္တဝါကို ယူအပ်သောကြောင့်) မိစ္ဆာအယူဟူ၍ ဖြစ်လာရသည်။ 'ထာမသာ ပရာမာသာ' ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိဟူသော အစွမ်းအစိုင်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဟူသော မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

เยนายสฺมา สาริปุตฺโตติ ยถา นาม ปจฺจนฺเต กุปิเต ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตา ราชปุริสา เสนาปติสฺส วา รญฺโญ วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, เอวํ ทิฏฺฐิคตวเสน ตสฺมึ เถเร กุปิเต ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตา เต ภิกฺขู เยน ธมฺมราชสฺส ธมฺมเสนาปติ อายสฺมา สาริปุตฺโต[Pg.285], เตนุปสงฺกมึสุ. เอวํพฺยาโขติ เตสํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก วิย เถรสฺส สมฺมุขา ปคฺคยฺห วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต โอลมฺพนฺเตน หทเยน ‘‘เอวํพฺยาโข’’ติ อาห. ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโสติ? อิทํ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘นายํ อตฺตโน ลทฺธิยํ โทสํ ปสฺสติ, ธมฺมเทสนาย อสฺส ตํ ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ติปริวฏฺฏํ เทสนํ เทเสตุํ อารภิ.

'ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော' ဟူသည်မှာ - ဥပမာအားဖြင့် နယ်စပ်ဒေသ၌ သူပုန်တို့ သောင်းကျန်းပုန်ကန်ကြလတ်သော် ထိုသူပုန်ရန်ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ကြသော မင်းချင်းယောကျ်ားတို့သည် စစ်သူကြီး၏ ထံသို့လည်းကောင်း၊ မင်းကြီး၏ ထံသို့လည်းကောင်း သွားကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ထိုယမကထေရ်သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူတည်းဟူသော စစ်သည်တို့ဖြင့် သောင်းကျန်းလတ်သော် ထိုမိစ္ဆာရန်စစ်ကို ငြိမ်ဝပ်စေခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ကြသော ရဟန်းတို့သည် တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်၏ တရားစစ်သူကြီးဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာ ရှိရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြကုန်၏။ 'ဧဝံဗျာခေါ' ဟူသည်မှာ - ထိုရဟန်းတို့၏ အထံ၌ကဲ့သို့ အရှင်သာရိပုတ္တရာ မဟာထေရ်မြတ်၏ ရှေ့တော်၌ မိမိ၏အယူကို မြှောက်တင်၍ 'ဧဝံခွါဟံ' စသည်ဖြင့် ပြတ်ပြတ်သားသား တင်းတင်းမာမာ မပြောဝံ့တော့ဘဲ၊ အားလျော့ညှိုးငယ်သော နှလုံးဖြင့် 'ဧဝံဗျာခေါ' (ဤသို့သာလျှင် ဖြစ်ပါသည်) ဟု ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'တံ ကိံ မညသိ၊ အာဝုသော' ဟူသော ဤစကားကို အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ထိုယမကထေရ်၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် 'ဤယမကသည် မိမိအယူ၏ အပြစ်ကို မမြင်သေးချေ၊ တရားဟောကြားခြင်းဖြင့် ထိုအပြစ်ကို ထင်ရှားအောင် ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် သုံးပါးသော အပြန်ရှိသော ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားရန် အားထုတ်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโส ยมก, รูปํ ตถาคโตติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? อนุโยควตฺตํ ทาปนตฺถํ. ติปริวฏฺฏเทสนาวสานสฺมิญฺหิ เถโร โสตาปนฺโน ชาโต. อถ นํ อนุโยควตฺตํ ทาเปตุํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห? ตถาคโตติ สตฺโต. รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ สมฺปิณฺเฑตฺวา ‘‘ตถาคโต’’ติ สมนุปสฺสสีติ ปุจฺฉติ. เอตฺถ จ เต, อาวุโสติ อิทํ เถรสฺส อนุโยเค ภุมฺมํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอตฺถ จ เต เอตฺตเก ฐาเน ทิฏฺเฐว ธมฺเม สจฺจโต ถิรโต สตฺเต อนุปลพฺภิยมาเนติ. สเจ ตํ, อาวุโสติ อิทเมตํ อญฺญํ พฺยากราเปตุกาโม ปุจฺฉติ. ยํ ทุกฺขํ ตํ นิรุทฺธนฺติ ยํ ทุกฺขํ, ตเทว นิรุทฺธํ, อญฺโญ สตฺโต นิรุชฺฌนโก นาม นตฺถิ, เอวํ พฺยากเรยฺยนฺติ อตฺโถ.

'တံ ကိံ မညသိ၊ အာဝုသော ယမက၊ ရူပံ တထာဂတော' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အားထုတ်အပ်သနည်း။ (ယမကထေရ်အား) မေးမြန်းစိစစ်ခြင်းဟူသော ဝတ်ကို ပေးစိမ့်သောငှါ အားထုတ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် သုံးပါးသောအပြန်ရှိသော ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ယမကထေရ်သည် သောတာပန် ဖြစ်လေ၏။ ထိုနောက် ထိုယမကထေရ်အား မေးမြန်းစိစစ်ခြင်းဝတ်ကို ပေးစိမ့်သောငါး 'တံ ကိံ မညသိ' စသည်တို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'တထာဂတော' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ် ဟူသော ဤခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ပေါင်းစု၍ 'တထာဂတ' (သတ္တဝါ) ဟူ၍ အဖန်တလဲလဲ ရှုသလောဟု မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဧတ္ထ စ တေ၊ အာဝုသော' ဟူသော ဤစကားသည် သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်၏ စိစစ်မေးမြန်းမှု (အနုယောဂ) ၌ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြသော စကားတည်း။ ဤဆိုလိုရင်းကား - ငါစိစစ်မေးမြန်းအပ်သော ဤမျှသော ပါဠိရပ်၌ သင်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင်လျှင် အမှန်တရားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သောအားဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါကို မတွေ့ရှိအပ်သည် ဖြစ်ပါလျက် (အဘယ်ကြောင့် ထိုသို့ အယူရှိသနည်း) ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သစေ တံ၊ အာဝုသော' ဟူသော ဤစကားကို အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ယမကထေရ်အား အထက်အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဖြေဆိုစေလိုသဖြင့် မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယံ ဒုက္ခံ တံ နိရုဒ္ံ' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဖြစ်သော သဘောတရားသည်သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်း၏၊ ဒုက္ခမှတစ်ပါး ချုပ်ငြိမ်းသွားသော သတ္တဝါဟူ၍ မရှိချေ၊ ဤသို့ ဖြေဆိုအပ်၏ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

เอตสฺเสว อตฺถสฺสาติ เอตสฺส ปฐมมคฺคสฺส. ภิยฺโยโสมตฺตาย ญาณายาติ อติเรกปฺปมาณสฺส ญาณสฺส อตฺถาย, สหวิปสฺสนกานํ อุปริ จ ติณฺณํ มคฺคานํ อาวิภาวตฺถายาติ อตฺโถ. อารกฺขสมฺปนฺโนติ อนฺโตอารกฺเขน เจว พหิอารกฺเขน จ สมนฺนาคโต. อโยคกฺเขมกาโมติ จตูหิ โยเคหิ เขมภาวํ อนิจฺฉนฺโต. ปสยฺหาติ ปสยฺหิตฺวา อภิภวิตฺวา. อนุปขชฺชาติ อนุปวิสิตฺวา.

'ဧတဿေဝ အတ္ထဿ' ဟူသည်မှာ ယခုတင်ပင် သုံးပါးသောအပြန်ရှိသော ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ သင်ရရှိအပ်ပြီးသော ပထမမဂ်ထက် (အကျိုးတရားကို ဆိုလိုသည်)။ 'ဘိယျောသောမတ္တာယ ဉာဏာယ' ဟူသည်မှာ ပိုလွန်သောပမာဏရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့်တကွဖြစ်သော အထက်မဂ်ဉာဏ်၏ အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော အထက်မဂ်သုံးပါးတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။ 'အာရက္ခသမ္ပန္နော' ဟူသည်မှာ အတွင်းအစောင့်အရှောက်နှင့်လည်းကောင်း၊ အပြင်အစောင့်အရှောက်နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အယောဂက္ခေမကာမော' ဟူသည်မှာ လေးပါးသော ယောဂတရားတို့ဖြင့် (ဖြစ်လတ္တံ့သော ဘေးဒုက္ခများမှ) ဘေးကင်းငြိမ်းအေးခြင်းကို အလိုမရှိသောသူ (သူတစ်ပါးအား ဘေးမကင်းစေလိုသူ) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပသယှ' ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးတိုက်ခိုက်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနုပခဇ္ဇ' ဟူသည်မှာ အနီးသို့ တိုးဝင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

ปุพฺพุฏฺฐายีติอาทีสุ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาสนโต ปฐมตรํ วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. ตสฺส อาสนํ ทตฺวา ตสฺมึ นิสินฺเน ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ, ปจฺฉานิปาตี. ปาโตว วุฏฺฐาย ‘‘เอตฺตกา กสิตุํ คจฺฉถ, เอตฺตกา วปิตุ’’นฺติ วา สพฺพปฐมํ วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. สายํ สพฺเพสุ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คเตสุ เคหสฺส สมนฺตโต อารกฺขํ สํวิธาย ทฺวารานิ ถเกตฺวา สพฺพปจฺฉา นิปชฺชนโตปิ ปจฺฉานิปาตี. ‘‘กึ กโรมิ[Pg.286], อยฺยปุตฺต? กึ กโรมิ อยฺยปุตฺตา’’ติ? มุขํ โอโลเกนฺโต กึการํ ปฏิสาเวตีติ กึการปฏิสฺสาวี. มนาปํ จรตีติ มนาปจารี. ปิยํ วทตีติ ปิยวาที. มิตฺตโตปิ นํ สทฺทเหยฺยาติ มิตฺโต เม อยนฺติ สทฺทเหยฺย. วิสฺสาสํ อาปชฺเชยฺยาติ เอกโต ปานโภชนาทึ กโรนฺโต วิสฺสาสิโก ภเวยฺย. สํวิสฺสตฺโถติ สุฏฺฐุ วิสฺสตฺโถ.

'ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ' စသည်တို့၌ - အဝေးမှ သခင်လာသည်ကို မြင်လျှင် မြင်ချင်း ရှေးဦးစွာ နေရာမှ ထလင့်တတ်သောကြောင့် 'ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသခင်အား နေရာပေး၍ ထိုသခင် ထိုင်နေသောအခါမှ နောက်မှသာ ထိုင်လေ့ရှိသောကြောင့် 'ပစ္ဆာနိပါတီ' ဟု ခေါ်သည်။ တစ်နည်းကား - နံနက်စောစောကပင် ထ၍ 'ဤမျှသောသူတို့သည် ထွန်ယက်ရန် သွားကြကုန်လော့၊ ဤမျှသောသူတို့သည် မျိုးစေ့ကြဲရန် သွားကြကုန်လော့' ဟု ညွှန်ကြားကာ ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏ ရှေးဦးစွာ ထတတ်သောကြောင့် 'ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ' ဟု ခေါ်သည်။ ညချမ်းအချိန်တွင် အားလုံးသောသူတို့ မိမိတို့၏ နေအိမ်အရပ်သို့ ပြန်သွားကြသောအခါ အိမ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ အစောင့်အရှောက်ကို စီစဉ်၍ တံခါးတို့ကို ပိတ်ပြီးမှ လူအားလုံးတို့၏ နောက်ဆုံးမှ အိပ်စက်တတ်သောကြောင့်လည်း 'ပစ္ဆာနိပါတီ' ဟု ခေါ်သည်။ 'အရှင်သား၊ အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း၊ အရှင်သား၊ အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း' ဟု မျက်နှာကို ကြည့်လျက် 'အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း' ဟူသော စကားကို ရှေးရှုကြားတတ် (တောင်းဆိုတတ်) သောကြောင့် 'ကိံကာရပဋိဿာဝီ' (အမှုကိစ္စကို နားခံတတ်သူ) ဟု ခေါ်သည်။ (သခင်၏) စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေတတ်သော အမှုကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် 'မနာပစာရီ' ဟု ခေါ်သည်။ ချစ်ဖွယ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ပိယဝါဒီ' ဟု ခေါ်သည်။ 'မိတ္တတောပိ နံ သဒ္ဒဟေယျ' ဟူသည်မှာ 'ဤသူသည် ငါ၏ မိတ်ဆွေကောင်း ဖြစ်ပေသည်' ဟု ယုံကြည်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဿာသံ အာပဇ္ဇေယျ' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အတူတကွ သောက်စားခြင်းကို ပြုလျက် အကျွမ်းဝင်သောသူ ဖြစ်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သံဝိဿဋ္ဌော' ဟူသည်မှာ လွန်စွာ အကျွမ်းဝင်လှပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – พาลคหปติปุตฺโต วิย หิ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตกาเล อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน, วธกปจฺจามิตฺโต วิย อพลทุพฺพลา ปญฺจกฺขนฺธา, วธกปจฺจามิตฺตสฺส ‘‘พาลคหปติปุตฺตํ อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุปคตกาโล วิย ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปคตา ปญฺจกฺขนฺธา, ตสฺส หิ ‘‘น เม อยํ สหาโย, วธกปจฺจตฺถิโก อย’’นฺติ อชานนกาโล วิย วฏฺฏนิสฺสิตปุถุชฺชนสฺส ปญฺจกฺขนฺเธ ‘‘น อิเม มยฺห’’นฺติ อคเหตฺวา ‘‘มม รูปํ, มม เวทนา, มม สญฺญา, มม สงฺขารา, มม วิญฺญาณ’’นฺติ คหิตกาโล, วธกปจฺจตฺถิกสฺส ‘‘มิตฺโต เม อย’’นฺติ คเหตฺวา สกฺการกรณกาโล วิย ‘‘มม อิเม’’ติ คเหตฺวา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นฺหาปนโภชนาทีหิ สกฺการกรณกาโล, ‘‘อติวิสฺสตฺโถ เม อย’’นฺติ ญตฺวา สกฺการํ กโรนฺตสฺเสว อสินา สีสจฺฉินฺทนํ วิย วิสฺสตฺถสฺส พาลปุถุชฺชนสฺส ติขิเณหิ ภิชฺชมาเนหิ ขนฺเธหิ ชีวิตปริยาทานํ เวทิตพฺพํ.

“ဤသို့လျှင်” (Evameva kho) ဟူသော စကားရပ်၌ ဥပမာဖြင့် နှီးနှောပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— ဝဋ်တရားကို မှီဝဲနေသောကာလ၌ အကြားအမြင်ကင်းသော ပုထုဇဉ်ကို မိုက်သော သူကြွယ်သားကဲ့သို့ သိအပ်၏။ အားအင်ချည့်နဲ့လှသော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို သတ်တတ်သော ရန်သူကဲ့သို့ သိအပ်၏။ ပဋိသန္ဓေတည်နေသောခဏ၌ ကပ်ရောက်လာသော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို “မိုက်သောသူကြွယ်သားကို ခစားပါအံ့” ဟု ကပ်ရောက်လာသော သတ်တတ်သောရန်သူ၏ အချိန်ကာလကဲ့သို့ သိအပ်၏။ ဝဋ်၌ ကျင်လည်နေသော ပုထုဇဉ်သည် ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို “ဤခန္ဓာတို့သည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်” ဟု မမှတ်ယူဘဲ၊ “ငါ့ရုပ်၊ ငါ့ဝေဒနာ၊ ငါ့သညာ၊ ငါ့သင်္ခါရ၊ ငါ့ဝိညာဉ်” ဟု မှားယွင်းစွာ မှတ်ယူသော ကာလကို မိုက်သောသူကြွယ်သားသည် “ဤသူကား ငါ၏အဖော်မဟုတ်၊ ငါ့ကိုသတ်မည့် ရန်သူဖြစ်သည်” ဟု မသိရှိသော ကာလကဲ့သို့ သိအပ်၏။ “ဤခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရေချိုးပေးခြင်း၊ အစာကျွေးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ရိုသေစွာ ပြုစုလုပ်ကျွေးသော ကာလကို သတ်တတ်သောရန်သူအား “ဤသူကား ငါ၏မိတ်ဆွေကောင်းဖြစ်သည်” ဟု မှတ်ယူကာ ပူဇော်သက္ကာရ ပြုရာကာလကဲ့သို့ သိအပ်၏။ ထို့နောက် “ဤသူသည် ငါ့အပေါ် အလွန်အကျွမ်းဝင်လှပြီ” ဟု သိရှိ၍ ပူဇော်သက္ကာရ ပြုဆဲတွင်သာ ဓားဖြင့် ဦးခေါင်းကို ဖြတ်တောက်လိုက်သကဲ့သို့၊ အကျွမ်းဝင်ယုံကြည်နေသော ပုထုဇဉ်မိုက်အား ထက်မြက်လှစွာသော၊ ပျက်စီးတတ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကြောင့် ဇီဝိတိန္ဒြေ ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်းကို သိအပ်၏။

อุเปตีติ อุปคจฺฉติ. อุปาทิยตีติ คณฺหาติ. อธิฏฺฐาตีติ อธิติฏฺฐติ. อตฺตา เมติ อยํ เม อตฺตาติ. สุตวา จ โข, อาวุโส, อริยสาวโกติ ยถา ปน ปณฺฑิโต คหปติปุตฺโต เอวํ อุปคตํ ปจฺจตฺถิกํ ‘‘ปจฺจตฺถิโก เม อย’’นฺติ ญตฺวา อปฺปมตฺโต ตานิ ตานิ กมฺมานิ กาเรตฺวา อนตฺถํ ปริหรติ, อตฺถํ ปาปุณาติ, เอวํ สุตวา อริยสาวโกปิ ‘‘น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน ปญฺจกฺขนฺเธ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อคเหตฺวา, ‘‘ปจฺจตฺถิกา เม เอเต’’ติ ญตฺวา รูปสตฺตกอรูปสตฺตกาทิวเสน วิปสฺสนาย โยเชตฺวาว ตโตนิทานํ ทุกฺขํ ปริวชฺเชตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ตติยํ.

"ဥပေတိ" ဟူသည် ကပ်ရောက်၏ (တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ကပ်ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ "ဥပါဒိယတိ" ဟူသည် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်း၏။ "အဓိဋ္ဌာတိ" ဟူသည် စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်း၏။ "အတ္တာ မေ" ဟူသည် "ဤရုပ်သည် ငါ၏ကိုယ် (အတ္တ) တည်း" ဟု စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်း၏။ "အကြားအမြင်ရှိသော အရိယာသာဝကမူကား ငါ့ရှင်တို့" ဟူသော စကားရပ်၌— ပညာရှိသော သူကြွယ်သားသည် မိမိအား ဖျက်ဆီးရန် ချဉ်းကပ်လာသော ရန်သူကို "ဤသူကား ငါ၏ရန်သူဖြစ်သည်" ဟု သိရှိပြီးလျှင် မမေ့မလျော့ဘဲ ထိုထိုအမှုကိစ္စတို့ကို လုပ်ဆောင်စေလျက် ဘေးရန် (အကျိုးမဲ့) ကို ရှောင်ကွင်း၍ အကျိုးစီးပွားသို့ ရောက်ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကြားအမြင်ရှိသော အရိယာသာဝကသည်လည်း "ရုပ်ကို အတ္တဟု ရှုလေ့မရှိ" စသည်ဖြင့် ငါးပါးသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့ကို "ငါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါ၏ဥစ္စာ" ဟူ၍လည်းကောင်း မစွဲလမ်းဘဲ "ဤခန္ဓာတို့သည် ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သော ရန်သူတို့ဖြစ်သည်" ဟု ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ ရူပသတ္တက၊ အရူပသတ္တက စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝိပဿနာတရား၌ ယှဉ်စေပြီးလျှင် ထိုခန္ဓာလျှင် အကြောင်းရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ရှောင်ကွင်း၍ အမြတ်ဆုံးဖိုလ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိလေသည်။ ကျန်သောစကားတို့သည် ဤသုတ်၌ အနက်ပေါ်လွင်ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

၄. အနုရာဓသုတ်အဖွင့်။

๘๖. จตุตฺเถ อรญฺญกุฏิกายนฺติ ตสฺเสว วิหารสฺส ปจฺจนฺเต ปณฺณสาลายํ. ตํ ตถาคโตติ ตุมฺหากํ สตฺถา ตถาคโต ตํ สตฺตํ [Pg.287] ตถาคตํ. อญฺญตฺร อิเมหีติ ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘อิเม สาสนสฺส ปฏิปกฺขา ปฏิวิโลมา, ยถา อิเม ภณนฺติ, น เอวํ สตฺถา ปญฺญาเปสฺสติ, อญฺญถา ปญฺญาเปสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. เอวํ วุตฺเต เต อญฺญติตฺถิยาติ เอวํ เถเรน อตฺตโน จ ปเรสญฺจ สมยํ อชานิตฺวา วุตฺเต เอกเทเสน สาสนสมยํ ชานนฺตา เถรสฺส วาเท โทสํ ทาตุกามา เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ เอตทโวจุํ.

၈၆. စတုတ္ထသုတ်၌ "အရညကုဋိကာယံ" ဟူသည် ထိုကျောင်းတိုက်၏ အစွန်အဖျား၌ ရှိသော သစ်ရွက်မိုးကျောင်း၌ (နေတော်မူစဉ်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "တံ တထာဂတော" ဟူသည် သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသတ္တဝါဖြစ်သော တထာဂတကို (ရည်ညွှန်းသည်)။ "အညတြ ဣမေဟိ" ဟူသည် ထိုအနုရာဓမထေရ်အား "ဤသာသနာတော်မှ တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့သည် သာသနာတော်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသူတို့ ပြောဆိုသကဲ့သို့ ငါတို့မြတ်စွာဘုရားသည် ပညတ်တော်မူမည်မဟုတ်၊ တစ်မျိုးတစ်ဖုံသာ ပညတ်တော်မူလိမ့်မည်" ဟု အကြံဖြစ်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ (အညတြ ဣမေဟိ စတုဟိ ဌာနေဟိ ဟု) မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဧဝံ ဝုတ္တေ တေ အညတိတ္ထိယာ" ဟူသည် ဤသို့ဖြင့် အနုရာဓမထေရ်သည် မိမိအယူဝါဒနှင့် သူတစ်ပါးအယူဝါဒကို သေချာစွာ မသိဘဲ ပြောဆိုလိုက်သောအခါ၊ သာသနာတော်၏ အယူဝါဒကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် သိကြကုန်သော သာသနာပြင်ပ တိတ္ထိပရဗိုဇ်တို့သည် မထေရ်၏ အယူဝါဒ၌ အပြစ်ရှာလိုကြသဖြင့် အရှင်အနုရာဓအား "ဤရဟန်းသည် သစ်လွင်သော ရဟန်းငယ် ဖြစ်လိမ့်မည်" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

ตํ กึ มญฺญสิ อนุราธาติ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ อตฺตโน ลทฺธิยํ โทสํ น ชานาติ, การโก ปเนส ยุตฺตโยโค, ธมฺมเทสนาย เอว นํ ชานาเปสฺสามี’’ติ ติปริวฏฺฏํ เทสนํ เทเสตุกาโม ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธา’’ติอาทิมาห. อถสฺส ตาย เทสนาย อรหตฺตปฺปตฺตสฺส อนุโยควตฺตํ อาโรเปนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ? รูปํ ตถาคโตติอาทิมาห. ทุกฺขญฺเจว ปญฺญเปมิ, ทุกฺขสฺส จ นิโรธนฺติ วฏฺฏทุกฺขญฺเจว วฏฺฏทุกฺขสฺส จ นิโรธํ นิพฺพานํ ปญฺญเปมิ. ทุกฺขนฺติ วา วจเนน ทุกฺขสจฺจํ คหิตํ. ตสฺมึ คหิเต สมุทยสจฺจํ คหิตเมว โหติ, ตสฺส มูลตฺตา. นิโรธนฺติ วจเนน นิโรธสจฺจํ คหิตํ. ตสฺมึ คหิเต มคฺคสจฺจํ คหิตเมว โหติ ตสฺส อุปายตฺตา. อิติ ปุพฺเพ จาหํ, อนุราธ, เอตรหิ จ จตุสจฺจเมว ปญฺญเปมีติ ทสฺเสติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. จตุตฺถํ.

"တံ ကိံ မညသိ အနုရာဓ" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမထေရ်၏ စကားကို ကြားတော်မူ၍ "ဤရဟန်းသည် မိမိအယူဝါဒ၌ ဖြစ်သော အပြစ်ကို မသိရှာဘဲ ရှိနေ၏။ သို့သော် ဤရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို အားထုတ်နေသော ရဟန်းကောင်းတစ်ပါး ဖြစ်ပေသည်၊ တရားဒေသနာတော်ဖြင့်သာ သူ့အား သိရှိနားလည်စေမည်" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ဤသို့ ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် သုံးပါးသောအပြန် (တိပရိဝဋ္ဋ) ရှိသော ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားလိုသဖြင့် "တံ ကိံ မညသိ အနုရာဓ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် ထိုတိပရိဝဋ္ဋဒေသနာတော်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားသော ထိုအနုရာဓမထေရ်အား မေးခွန်းအစဉ်ကို တင်ပြလျက် "တံ ကိံ မညသိ အနုရာဓ၊ ရူပံ တထာဂတော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ ဒုက္ခဿ စ နိရောဓံ" ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ပညတ်တော်မူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ဒုက္ခံ" ဟူသော စကားဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို ယူအပ်၏။ ထိုဒုက္ခသစ္စာကို ယူအပ်သည်ရှိသော် သမုဒယသစ္စာသည် ဒုက္ခသစ္စာ၏ အမြစ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သမုဒယသစ္စာကိုလည်း အလိုအလျောက် ယူပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။ "နိရောဓံ" ဟူသော စကားဖြင့် နိရောဓသစ္စာကို ယူအပ်၏။ ထိုနိရောဓသစ္စာကို ယူအပ်သည်ရှိသော် မဂ္ဂသစ္စာသည် ထိုနိရောဓသစ္စာသို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းကောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် မဂ္ဂသစ္စာကိုလည်း အလိုအလျောက် ယူပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။ ဤသို့ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် "အနုရာဓ... ငါသည် ရှေး၌လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌လည်းကောင်း သစ္စာလေးပါးကိုသာလျှင် ပညတ်တော်မူ၏" ဟု ပြတော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်မှလွတ်မြောက်ကြောင်း (ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋ) တရားကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ စတုတ္ထသုတ် ပြီး၏။

๕. วกฺกลิสุตฺตวณฺณนา

၅. ဝက္ကလိသုတ်အဖွင့်။

๘๗. ปญฺจเม กุมฺภการนิเวสเนติ กุมฺภการสาลายํ. เถโร กิร วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคจฺฉติ. ตสฺส นครมชฺเฌ มหาอาพาโธ อุปฺปชฺชิ, ปาทา น วหนฺติ. อถ นํ มญฺจกสิวิกาย กุมฺภการสาลํ อาหรึสุ. สา จ สาลา เตสํ กมฺมสาลา, น นิเวสนสาลา. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กุมฺภการนิเวสเน วิหรตี’’ติ. พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. สมโธสีติ สมนฺตโต อโธสิ, จลนากาเรน อปจิตึ ทสฺเสสิ. วตฺตํ กิเรตํ พาฬฺหคิลาเนนปิ พุฑฺฒตรํ ทิสฺวา อุฏฺฐานากาเรน อปจิติ ทสฺเสตพฺพา. เตน ปน ‘‘มา จลิ มา จลี’’ติ วตฺตพฺโพ. สนฺติมานิ อาสนานีติ พุทฺธกาลสฺมิญฺหิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุโน [Pg.288] วสนฏฺฐาเน ‘‘สเจ สตฺถา อาคจฺฉิสฺสติ, อิธ นิสีทิสฺสตี’’ติ อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ อนฺตมโส ผลกมตฺตมฺปิ ปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ. ขมนียํ ยาปนียนฺติ กจฺจิ ทุกฺขํ ขมิตุํ อิริยาปถํ วา ยาเปตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉติ. ปฏิกฺกมนฺตีติ นิวตฺตนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อธิคจฺฉนฺติ. ปฏิกฺกโมสานนฺติ ปฏิกฺกโม เอตาสํ. สีลโต น อุปวทตีติ สีลํ อารพฺภ สีลภาเวน น อุปวทติ. จิรปฏิกาหนฺติ จิรปฏิโก อหํ, จิรโต ปฏฺฐาย อหนฺติ อตฺโถ. ปูติกาเยนาติ อตฺตโน สุวณฺณวณฺณมฺปิ กายํ ภควา ธุวปคฺฆรณฏฺเฐน เอวมาห. โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมนฺติ อิธ ภควา ‘‘ธมฺมกาโย โข, มหาราช, ตถาคโต’’ติ วุตฺตํ ธมฺมกายตํ ทสฺเสติ. นววิโธ หิ โลกุตฺตรธมฺโม ตถาคตสฺส กาโย นาม.

၈၇. ပဉ္စမသုတ်၌ "ကုမ္ဘကာရနိဝေသနေ" ဟူသည် အိုးထိန်းသည်တို့၏ အလုပ်လုပ်ရာဇရပ် (အိုးထိန်းသည်ဇရပ်) ကို ဆိုလိုသည်။ ကြားသိရသည်မှာ— ဝက္ကလိမထေရ်သည် ဝါကျွတ်၍ ပဝါရဏာပြုပြီးသော် မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြော်ရန် လာခဲ့ရာ၊ မြို့လယ်သို့ ရောက်သောအခါ ကံကြောင့်ဖြစ်သော ပြင်းထန်သောအနာ (ရောဂါဝေဒနာ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ခြေတို့သည် ကိုယ်ကို မဆောင်နိုင်ဘဲ ရှိလေသည်။ ထိုအခါ တပည့်ရဟန်းတို့သည် မထေရ်အား ညောင်စောင်းထမ်းစင်ငယ်ဖြင့် အိုးထိန်းသည်ဇရပ်သို့ ထမ်းဆောင်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုဇရပ်သည် အိုးထိန်းသည်တို့ အိုးလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်ရာဌာနသာ ဖြစ်ပြီး နေအိမ်မဟုတ်ပေ။ ထိုအိုးလုပ်ရာဌာနကို ရည်ညွှန်း၍ "ကုမ္ဘကာရနိဝေသနေ ဝိဟရတိ" ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဗာဠှဂိလာနော" ဟူသည် အသည်းအသန် နာကျင်သော ရောဂါဝေဒနာရှိသော။ "သမဓောသိ" ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင် လှုပ်ရှားခြင်းဖြစ်၍ လှုပ်ရှားသော အမူအရာဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား အရိုအသေပြုခြင်းကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ရောဂါပြင်းထန်စွာ ဝေဒနာခံစားနေရသော ရဟန်းသည်ပင် သီတင်းကြီးသောသူကို မြင်သော် ထသော အမူအရာဖြင့် အရိုအသေပြုရမည်ဟူသည်မှာ ဝတ်တရား ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုသီတင်းကြီးသူက "အသာနေပါ၊ မလှုပ်ပါနှင့်၊ မလှုပ်ပါနှင့်" ဟု ပြောဆိုရမည် ဖြစ်သည်။ "သန္တိမာနိ အာသနာနိ" ဟူသည်မှာ— မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်၌ ရဟန်းတစ်ပါးတည်း နေသော အရပ်၌ပင်လျှင် "အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူခဲ့လျှင် ဤနေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူလိမ့်မည်" ဟု ရည်သန်ကာ အယုတ်သဖြင့် ပျဉ်ချပ်မျှ သော်လည်းကောင်း၊ မြက်အခင်းမျှ သော်လည်းကောင်း နေရာထိုင်ခင်းကို အဆင်သင့် ခင်းကျင်းထားလေ့ ရှိကြပေသည်။ "ခမနီယံ ယာပနီယံ" ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခကို သည်းခံနိုင်ပါ၏လော၊ မျှတစေနိုင်ပါ၏လောဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဋိက္ကမန္တိ" ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ "အဘိက္ကမန္တိ" ဟူသည် တိုးပွားကုန်၏။ "ပဋိက္ကမောသာနံ" ဟူသည် ထိုဝေဒနာတို့၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သီလတော န ဥပဝဒတိ" ဟူသည် သီလကို အကြောင်းပြု၍ သီလပျက်ကွက်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မစွပ်စွဲမိပါသလော။ "စိရပဋိကာဟံ" ဟူသည် စိရပဋိကော အဟံ ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ "ငါသည် ရှည်လျားလှစွာသော ကာလမှစ၍" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပူတိကာယေန" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသော ကိုယ်တော်ကိုပင် အမြဲတစေ ယိုစီးတတ်သော အနက်ကြောင့် ဤသို့ ပုပ်စပ်သော ကိုယ် (ပူတိကာယ) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ယော ခေါ ဝက္ကလိ ဓမ္မံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် "မြတ်သောမင်းကြီး... တထာဂတသည် ဓမ္မကာယ ဖြစ်ပေသည်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ဓမ္မကာယနှင့် ပြည့်စုံပုံကို ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတော်သည်သာလျှင် တထာဂတ၏ ဓမ္မကာယ မည်ပေသည်။

อิทานิ เถรสฺส ติปริวฏฺฏธมฺมเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. กาฬสิลาติ กาฬสิลาวิหาโร. วิโมกฺขายาติ มคฺควิโมกฺขตฺถาย. สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต หุตฺวา วิมุจฺจิสฺสติ. ตา กิร เทวตา ‘‘เยน นีหาเรน อิมินา วิปสฺสนา อารทฺธา, อนนฺตราเยน อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เอวมาหํสุ. อปาปกนฺติ อลามกํ. สตฺถํ อาหเรสีติ เถโร กิร อธิมานิโก อโหสิ. โส สมาธิวิปสฺสนาหิ วิกฺขมฺภิตานํ กิเลสานํ สมุทาจารํ อปสฺสนฺโต ‘‘ขีณาสโวมฺหี’’ติ สญฺญี หุตฺวา ‘‘กึ เม อิมินา ทุกฺเขน ชีวิเตน? สตฺถํ อาหริตฺวา มริสฺสามี’’ติ ติขิเณน สตฺเถน กณฺฐนาฬํ ฉินฺทิ. อถสฺส ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชิ. โส ตสฺมึ ขเณ อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา อวิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานตฺตา สีฆํ มูลกมฺมฏฺฐานํ อาทาย สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวาว กาลมกาสิ. ปจฺจเวกฺขณา ปนสฺส จ กถํ อโหสีติ? ขีณาสวสฺส เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณา น สพฺพาว อวสฺสํ ลทฺธพฺพา, ติขิเณนาปิ ปน อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเต เอกํ ทฺเว ญาณานิ อวสฺสํ อุปฺปชฺชนฺติ.

ယခုအခါ ဝက္ကလိမထေရ်အား သုံးပါးသောအပြန်ရှိသော ဒေသနာ (နိပရိဝဋ္ဋဓမ္မဒေသနာ) ကို ဟောကြားလိုသဖြင့် "တံကိံမညသိ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ကာဠသိလာ ဟူသည်ကား ကာဠသိလအရပ်၌ ဆောက်လုပ်ထားသော ကျောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဝိမောက္ခာယ ဟူသည်ကား မဂ်ဝိမောက္ခ (အရဟတ္တမဂ်) ကို ရရှိခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတိ ဟူသည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော ဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီးလျှင် လွတ်မြောက်လတ္တံ့။ ထိုသုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့သည် "ဤဝက္ကလိရဟန်းသည် ဤသို့သောနည်းလမ်းဖြင့် ဝိပဿနာကို အားထုတ်အပ်၏၊ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဝိပဿနာကို ဆက်လက်အားထုတ်သော် အန္တရာယ်မရှိဘဲ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ပေလိမ့်မည်" ဟု သိရှိ၍ ဤသို့ "သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတိ" ဟု ဆိုကြကုန်သတတ်။ အပါပကံ ဟူသည်ကား ယုတ်ညံ့မှုမရှိသော (အပြစ်ကင်းသော) အဖြစ်တည်း။ သတ္ထံ အာဟရေသိ ဟူသည်ကား ထိုမထေရ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရပြီဟု ထင်မှတ်မှားသော အဓိမာနိကပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ခဲ့သတတ်။ ထိုမထေရ်သည် သမထဝိပဿနာတို့ဖြင့် ခေတ္တခွာထားအပ်သော ကိလေသာတို့၏ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာမှုကို မမြင်ရသဖြင့် "ငါသည် ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ဖြစ်ပြီ" ဟု မှတ်ထင်ကာ "ဆင်းရဲလှစွာသော ဤအသက်ရှင်ခြင်းဖြင့် ငါ့အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ဓားလက်နက်ကို ဆောင်ယူကာ သေတော့အံ့" ဟု ကြံစည်၍ ထက်လှစွာသော ဓားလက်နက်ဖြင့် လည်ချောင်းကို ဖြတ်လေ၏။ ထိုအခါ ထိုမထေရ်အား ပြင်းထန်သော ဒုက္ခဝေဒနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုခဏ၌ မိမိသည် ပုထုဇဉ်မျှသာ ရှိသေးသည်ကို သိရှိ၍ မစွန့်လွှတ်အပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် လျင်မြန်စွာ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြန်လည်နှလုံးသွင်း သုံးသပ်လတ်သော် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ပြီးမှသာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလေ၏။ "ဓားလက်နက်ဖြင့် ချက်ချင်း ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော ဝက္ကလိမထေရ်အား ပစ္စဝက္ခဏာဇောသည် အဘယ်သို့လျှင် ဖြစ်ပါသနည်း" ဟု မေးအံ့။ ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ဖြစ်သူအား အလုံးစုံသော တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော ပစ္စဝက္ခဏာတို့သည် မချွတ်ဧကန် ရရှိအပ်သည်မဟုတ်။ ထက်မြက်သော သန်လျက်ဖြင့် ဦးခေါင်းကို ဖြတ်နေစဉ်ဖြစ်သော်လည်း တစ်ဝီထိ နှစ်ဝီထိမျှသော ပစ္စဝက္ခဏာဉာဏ်တို့သည် သဘာဝအားဖြင့် မချွတ်ဧကန် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။

วิวตฺตกฺขนฺธนฺติ ปริวตฺตกฺขนฺธํ. เสมานนฺติ สยมานํ. เถโร กิร อุตฺตานโก นิปนฺโน สตฺถํ อาหริ. ตสฺส สรีรํ ยถาฐิตเมว อโหสิ. สีสํ ปน ทกฺขิณปสฺเสน ปริวตฺติตฺวา อฏฺฐาสิ. อริยสาวกา หิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสเนว กาลํ กโรนฺติ. เตนสฺส สรีรํ ยถาฐิตํเยว อโหสิ. สีสํ ปน ทกฺขิณปสฺเสน ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ. ตํ สนฺธาย วิวตฺตกฺขนฺโธ นาม ชาโตติปิ วทนฺติ. ธูมายิตตฺตนฺติ ธูมายนภาวํ[Pg.289]. ติมิรายิตตฺตนฺติ ติมิรายนภาวํ. ธูมวลาหกํ วิย ติมิรวลาหกํ วิย จาติ อตฺโถ. ปญฺจมํ.

ဝိဝတ္တက္ခန္ဓံ ဟူသည်ကား လည်ပင်း (လည်ကုပ်) စောင်းလျက် တည်သောအဖြစ်တည်း။ သေမာနံ ဟူသည်ကား လျောင်းလျက်ရှိသောအဖြစ်တည်း။ ထိုမထေရ်သည် ပက်လက်လျောင်းလျက် ဓားလက်နက်ကို ဆောင်ယူသတတ်။ ထိုမထေရ်၏ အလောင်းတော်သည် မူလလျောင်းစက်သည့်အတိုင်း ပက်လက်သာလျှင် ရှိနေ၏။ ဦးခေါင်းတော်မူကား လကျ်ာဘက်သို့ စောင်း၍ တည်နေ၏။ အရိယာသာဝကတို့သည် များသောအားဖြင့် လကျ်ာဘက်သို့ စောင်း၍သာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမထေရ်၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် မူလအတိုင်း ပက်လက်ပင် ရှိနေသော်လည်း ဦးခေါင်းတော်မူကား လကျ်ာဘက်သို့ စောင်း၍ တည်နေ၏။ ထိုသို့ ဦးခေါင်းတော်စောင်းနေသည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဝိဝတ္တက္ခန္ဓော" (လည်ပင်းစောင်းလျက် တည်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏ဟူ၍လည်း ဆိုကြကုန်၏။ ဓူမာယိတတ္တံ ဟူသည်ကား မီးခိုးထွက်ခြင်း၏ အဖြစ်ကို။ တိမိရာယိတတ္တံ ဟူသည်ကား မှောင်မိုက်ညိုမည်းခြင်း၏ အဖြစ်ကို ဆိုသည်။ မီးခိုးတိမ်တိုက်ကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ မှောင်မိုက်သော တိမ်တိုက်ကဲ့သို့ လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ပဉ္စမသုတ် ပြီး၏။

๖. อสฺสชิสุตฺตวณฺณนา

၆. အဿဇိသုတ်အဖွင့်။

๘๘. ฉฏฺเฐ กสฺสปการาเมติ กสฺสปเสฏฺฐินา การิเต อาราเม. กายสงฺขาเรติ อสฺสาสปสฺสาเส. โส หิ เต จตุตฺถชฺฌาเนน ปสฺสมฺภิตฺวา ปสฺสมฺภิตฺวา วิหาสิ. เอวํ โหตีติ อิทานิ ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภนฺตสฺส เอวํ โหติ. โน จสฺสาหํ ปริหายามีติ กจฺจิ นุ โข อหํ สาสนโต น ปริหายามิ? ตสฺส กิร อาพาธโทเสน อปฺปิตปฺปิตา สมาปตฺติ ปริหายิ, ตสฺมา เอวํ จินฺเตสิ. สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญาติ สมาธึเยว สารญฺจ สามญฺญญฺจ มญฺญนฺติ. มยฺหํ ปน สาสเน น เอตํ สารํ, วิปสฺสนามคฺคผลานิ สารํ. โส ตฺวํ สมาธิโต ปริหายนฺโต กสฺมา จินฺเตสิ ‘‘สาสนโต ปริหายามี’’ติ. เอวํ เถรํ อสฺสาเสตฺวา อิทานิสฺส ติปริวฏฺฏํ ธมฺมเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. อถสฺส ติปริวฏฺฏเทสนาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺตสฺส สตตวิหารํ ทสฺเสนฺโต โส สุขํ เจ เวทนํ เวทยตีติอาทิมาห. ตตฺถ อนภินนฺทิตาติ ปชานาตีติ สุขเวทนาย ตาว อภินนฺทนา โหตุ, ทุกฺขเวทนาย กถํ โหตีติ? ทุกฺขํ ปตฺวา สุขํ ปตฺเถติ, ยทคฺเคน สุขํ ปตฺเถติ, ตทคฺเคน ทุกฺขํ ปตฺเถติเยว. สุขวิปริณาเมน หิ ทุกฺขํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ทุกฺเข อภินนฺทนา เวทิตพฺพา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมวาติ. ฉฏฺฐํ.

၈၈. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ကဿပကာရာမေ ဟူသည်ကား ကဿပသူဋ္ဌေး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌။ ကာယသင်္ခါရ ဟူသည်ကား ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအဿဇိမထေရ်သည် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို စတုထ္ထဈာန်ဖြင့် အဖန်ဖန်ချုပ်ငြိမ်းစေ၍ နေတော်မူ၏။ ဧဝံ ဟောတိ ဟူသည်ကား ယခုအခါ ထိုစတုထ္ထဈာန်သမာဓိကို ပြန်လည်မရရှိသော အဿဇိမထေရ်အား ဤသို့သော အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ နော စ သွာဟံ ပရိဟာယာမိ ဟူသည်ကား "ငါသည် သာသနာတော်မှ ဆုတ်ယုတ်ပျက်ပြားခြင်း မရှိဘဲ တည်တံ့ပါလိမ့်မည်လော" ဟု အကြံဖြစ်၏။ ထိုအဿဇိမထေရ်အား ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာကြောင့် ဝင်စားတိုင်းသော သမာပတ်တို့သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်ပြားခဲ့ရ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ စိုးရိမ်ပူပန်သော အကြံ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ သမာဓိသာရကာ သမာဓိသာမညာ ဟူသည်ကား သမာဓိကိုသာလျှင် အနှစ်သာရဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတရားဟူ၍လည်းကောင်း အောက်မေ့တတ်ကြကုန်၏။ ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ဤသမာဓိမျှသည် အနှစ်သာရ မဟုတ်သေး၊ ဝိပဿနာမဂ်ဖိုလ်တို့သည်သာ အစစ်အမှန် အနှစ်သာရ ဖြစ်သည်။ ထိုသင်သည် သမာဓိမျှမှ ဆုတ်ယုတ်ရုံမျှဖြင့် အဘယ်ကြောင့် "သာသနာတော်မှ ဆုတ်ယုတ်လေပြီ" ဟု စိုးရိမ်ပူပန်သနည်း။ ဤသို့ အဿဇိမထေရ်အား သက်သာရာရစေပြီးလျှင် ယခုအခါ၌ ထိုမထေရ်အား သုံးပါးသောအပြန်ရှိသော ဒေသနာ (တေပရိဝတ္တဒေသနာ) ကို ဟောကြားလိုသဖြင့် "တံကိံမညသိ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် သုံးပါးသောအပြန်ရှိသော ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားသော ထိုအဿဇိမထေရ်အား ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ အမြဲမပြတ် ကျင့်ဆောင်ကျက်စားရာတရား (သတတဝိဟာရ) ကို ပြသလိုရကား "သော သုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ "အနဘိနန္ဒိတာ တိ ပဇာနာတိ" ဟူသည်ကား သုခဝေဒနာ၌ နှစ်သက်သာယာခြင်း ဖြစ်ပါစေဦးတော့၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၌ အဘယ်သို့လျှင် နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးအံ့။ ဒုက္ခဝေဒနာသို့ ရောက်ရှိနေသောကြောင့် "ဤဒုက္ခပူပန်ခြင်းသည် ငါ့အား မဖြစ်ပါမူကား ကောင်းလေစွ၊ ချမ်းသာရပါစေ" ဟု သုခချမ်းသာကို တောင့်တ၏။ ထိုကဲ့သို့ သုခကို တောင့်တခြင်းဖြင့်ပင် ဒုက္ခကို တောင့်တသည်သာ မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုခဝေဒနာ၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ဒုက္ခသည် မချွတ်မသွေ ရောက်လာရသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် သုခကို နှစ်သက်သူသည် ဒုက္ခကိုလည်း နှစ်သက်နှစ်ခြိုက်သည် မည်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ဒုက္ခဝေဒနာ၌ နှစ်သက်တောင့်တခြင်း သဘောကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဆဋ္ဌသုတ် ပြီး၏။

๗. เขมกสุตฺตวณฺณนา

၇. ခေမကသုတ်အဖွင့်။

๘๙. สตฺตเม อตฺตนิยนฺติ อตฺตโน ปริกฺขารชาตํ. อสฺมีติ อธิคตนฺติ อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตา ตณฺหามานา อธิคตา. สนฺธาวนิกายาติ ปุนปฺปุนํ คมนาคมเนน. อุปสงฺกมีติ พทริการามโต คาวุตมตฺตํ โฆสิตารามํ อคมาสิ. ทาสกตฺเถโร ปน จตุกฺขตฺตุํ คมนาคมเนน ตํทิวสํ ทฺวิโยชนํ อทฺธานํ อาหิณฺฑิ. กสฺมา ปน ตํ เถรา ปหิณึสุ? วิสฺสุตสฺส ธมฺมกถิกสฺส สนฺติกา ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ. สยํ กสฺมา น คตาติ? เถรสฺส วสนฏฺฐานํ อรญฺญํ สมฺพาธํ, ตตฺถ สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา โอกาโส นตฺถีติ น คตา. ‘‘อิธาคนฺตฺวา อมฺหากํ ธมฺมํ กเถตู’’ติปิ [Pg.290] กสฺมา ปน น ปหิณึสูติ? เถรสฺส อาพาธิกตฺตา. อถ กสฺมา ปุนปฺปุนํ ปหิณึสูติ? สยเมว ญตฺวา อมฺหากํ กเถตุํ อาคมิสฺสตีติ. เถโรปิ เตสํ อชฺฌาสยํ ญตฺวาว อคมาสีติ.

၈၉. သတ္တမသုတ်၌ အတ္တနိယံ ဟူသည်ကား မိမိ၏ ပိုင်ဆိုင်ရာ ပစ္စည်းဥစ္စာ။ အသ္မီတိ အဓိဂတံ ဟူသည်ကား "ငါဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားတတ်သော တဏှာမာနတို့ကို ရရှိအပ်၏ (စွဲလမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏)။ သန္ဓာဝနိကာယ ဟူသည်ကား အဖန်ဖန် သွားခြင်းလာခြင်းဖြင့်။ ဥပသင်္ကမိ ဟူသည်ကား ဆီးတောတိုက် (ဗဒရိကာရာမ) မှ တစ်ဂါဝုတ်ခန့် ဝေးကွာသော ဃောသိတာရုံကျောင်းသို့ ကြွတော်မူ၏။ ဒါသကမထေရ်သည် လေးကြိမ်တိုင်တိုင် လူးလာတုံ့ပြန် သွားလာခြင်းဖြင့် ထိုနေ့၌ နှစ်ယူဇနာခရီးကို လျှောက်လှမ်းခဲ့ရရှာ၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုဒါသကမထေရ်ကို မထေရ်ကြီးတို့သည် အခေါက်ခေါက် စေလွှတ်ကြကုန်သနည်း။ ကျော်စောလှသော ဓမ္မကထိကမထေရ်၏ အထံမှ ဆန်းကြယ်သော တရားကို နာယူကြကုန်အံ့ဟု စေလွှတ်ကြကုန်၏။ မထေရ်ကြီးတို့ ကိုယ်တိုင်မူကား အဘယ်ကြောင့် မကြွကြကုန်သနည်း။ ခေမကမထေရ် သီတင်းသုံးရာ တောကျောင်းသည် ကျဉ်းမြောင်းလှသဖြင့် ခြောက်ကျိပ်မျှသော မထေရ်ကြီးများ ရပ်နေရန်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်နေရန်သော်လည်းကောင်း နေရာမရှိသောကြောင့် မကြွကြကုန်။ "ဤနေရာသို့ ကြွလာပြီး ငါတို့အား တရားဟောတော်မူပါ" ဟု အဘယ်ကြောင့် မပင့်ဖိတ် (မစေလွှတ်) ကြကုန်သနည်း။ ခေမကမထေရ်သည် မကျန်းမမာ နာမကျန်း ဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျက် အဘယ်ကြောင့် အဖန်ဖန် စေလွှတ်ကြကုန်သနည်း။ ခေမကမထေရ်ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ အလိုဆန္ဒကို သိ၍ ငါတို့ထံသို့ တရားဟောရန် ကြွလာလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းကာ စေလွှတ်ကြကုန်၏။ ခေမကမထေရ်သည်လည်း ထိုမထေရ်ကြီးတို့၏ အလိုဆန္ဒကို ရိပ်မိ၍သာလျှင် တောင်ဝှေးထောက်ကာ အားထုတ်၍ ကြွလာတော်မူ၏။

น ขฺวาหํ, อาวุโส, รูปนฺติ โย หิ รูปเมว อสฺมีติ วทติ, เตน อิตเร จตฺตาโร ขนฺธา ปจฺจกฺขาตา โหนฺติ. โย อญฺญตฺร รูปา วทติ, เตน รูปํ ปจฺจกฺขาตํ โหติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. เถรสฺส ปน สมูหโต ปญฺจสุปิ ขนฺเธสุ อสฺมีติ อธิคโต, ตสฺมา เอวมาห. โหเตวาติ โหติเยว. อนุสหคโตติ สุขุโม. อูเสติ ฉาริกาขาเร. ขาเรติ อูสขาเร. สมฺมทฺทิตฺวาติ เตเมตฺวา ขาเทตฺวา.

နခွာဟံ အာဝုသော ရူပံ ဟူသည်ကား အကြင်သူသည် ရုပ်ကိုသာလျှင် "ငါဖြစ်၏" ဟု ဆို၏၊ ထိုသူသည် ကြွင်းသော ခန္ဓာလေးပါးကို စွန့်ပယ်အပ်သည် ဖြစ်၏။ အကြင်သူသည် ရုပ်မှတစ်ပါးသော ခန္ဓာတို့ကို "ငါဖြစ်၏" ဟု ဆို၏၊ ထိုသူသည် ရုပ်ကို စွန့်ပယ်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ဝေဒနာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ခေမကမထေရ်အားမူကား အပေါင်းအားဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးလုံး၌ "ငါဖြစ်၏" ဟု စွဲလမ်းသော တဏှာမာနတို့ကို ရရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ ဟောတေဝါ ဟူသည်ကား ဖြစ်သည်သာတည်း။ အနုသဟဂတော ဟူသည်ကား သိမ်မွေ့သော။ ဥသေ ဟူသည်ကား ပြာစစ်အငန်ရေ၌။ ခါရေ ဟူသည်ကား ဆပ်ပြာအငန်ရေ၌။ သံမဒ္ဒိတွာ ဟူသည်ကား ဆွတ်စိုစေ၍ အညစ်အကြေးကို စားစေလျက် ဖွတ်လျှော်၍။

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – กิลิฏฺฐวตฺถํ วิย หิ ปุถุชฺชนสฺส จิตฺตาจาโร, ตโย ขารา วิย ติสฺโส อนุปสฺสนา, ตีหิ ขาเรหิ โธตวตฺถํ วิย เทสนาย มทฺทิตฺวา ฐิโต อนาคามิโน จิตฺตาจาโร, อนุสหคโต อูสาทิคนฺโธ วิย อรหตฺตมคฺควชฺฌา กิเลสา, คนฺธกรณฺฑโก วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ คนฺธกรณฺฑกํ อาคมฺม อนุสหคตานํ อูสคนฺธาทีนํ สมุคฺฆาโต วิย อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสกฺขโย, คนฺธปริภาวิตวตฺถํ นิวาเสตฺวา ฉณทิวเส อนฺตรวีถิยํ สุคนฺธคนฺธิโน วิจรณํ วิย ขีณาสวสฺส สีลคนฺธาทีหิ ทส ทิสา อุปวายนฺตสฺส ยถากามจาโร.

ဧဝမေဝ ခေါ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤသည်ကား ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ခြင်းတည်း။ ညစ်နွမ်းသော အဝတ်ကဲ့သို့ ပုထုဇဉ်၏ ကျက်စားသော စိတ်ကို မှတ်အပ်၏။ အငန်ရေသုံးပါးကဲ့သို့ အနုပဿနာသုံးပါးတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ အငန်ရေသုံးပါးဖြင့် ဖွတ်လျှော်ပြီးသော အဝတ်ကဲ့သို့ ဒေသနာတည်းဟူသော အငန်ရေ၌ ဆွတ်စိုလျက် တည်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကျက်စားသော စိတ်ကို မှတ်အပ်၏။ အဝတ်၌ ကျန်ရှိသော ပြာနံ့ ဆပ်ပြာနံ့တို့ကဲ့သို့ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် သတ်အပ် ပယ်အပ်ကုန်သော သိမ်မွေ့သော ကိလေသာတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ နံ့သာထည့်သော ကြုတ်ကဲ့သို့ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို မှတ်အပ်၏။ နံ့သာကြုတ်ကို အမှီပြု၍ သိမ်မွေ့ကုန်သော ပြာနံ့ ဆပ်ပြာနံ့ စသည်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျောက်သကဲ့သို့ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့၏ ကုန်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ နံ့သာထုံအပ်သော အဝတ်ကို ဝတ်ရုံ၍ ပွဲသဘင်ခံသောနေ့၌ မြို့တွင်းလမ်းမဝယ် ကောင်းသော နံ့သာရနံ့ မွှေးကြိုင်လှသော အဝတ်ရှိသည့် လုလင်ပျို လှည့်လည်ကျက်စားသကဲ့သို့ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ သီလနံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် အရပ်ဆယ်မျက်နှာသို့ ရနံ့လှိုင်လှိုင် ပျံ့လွင့်စေလျက် အလိုရှိတိုင်း အပိတ်အပင်မရှိ လှည့်လည်ကျက်စားတော်မူခြင်းကို မှတ်အပ်၏။

อาจิกฺขิตุนฺติ กเถตุํ. เทเสตุนฺติ ปกาเสตุํ. ปญฺญาเปตุนฺติ ชานาเปตุํ. ปฏฺฐเปตุนฺติ ปติฏฺฐาเปตุํ. วิวริตุนฺติ วิวฏํ กาตุํ. วิภชิตุนฺติ สุวิภตฺตํ กาตุํ. อุตฺตานีกาตุนฺติ อุตฺตานกํ กาตุํ. สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานนฺติ เต กิร เถเรน กถิตกถิตฏฺฐาเน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปรูปริ สมฺมสนฺตา เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เถโรปิ อญฺเญน นีหาเรน อกเถตฺวา วิปสฺสนาสหคตจิตฺเตเนว กเถสิ. ตสฺมา โสปิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสุ อายสฺมโต เขมกสฺส จา’’ติ. สตฺตมํ.

"အာစိက္ခိတုံ" ဟူသည် ဥဒ္ဒေသအားဖြင့် ဟောခြင်းငှာ။ "ဒေသေတုံ" ဟူသည် နိဒ္ဒေသ၏ အနက်အားဖြင့် ထိုအနက်ကို ပြခြင်းငှာ။ "ပညာပေတုံ" ဟူသည် အကြောင်းအားဖြင့် ထိုအနက်ကို သိစေခြင်းငှာ။ "ပဋ္ဌပေတုံ" ဟူသည် သာဓကဆောင်သောအားဖြင့် တည်စေခြင်းငှာ။ "ဝိဝရိတုံ" ဟူသည် ဥဒါဟရုဏ်ပြု၍ ဖွင့်ဟပြသခြင်းငှာ။ "ဝိဘဇိတုံ" ဟူသည် အနွယဗျာတိရေကအားဖြင့် ကောင်းစွာ ဝေဖန်ခြင်းငှာ။ "ဥတ္တာနီကာတုံ" ဟူသည် ပမာပမည်းနိဂုံးတို့ဖြင့် အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းငှာ။ "သဋ္ဌိမတ္တာနံ ထေရာနံ" ဟူသည် ထိုခြောက်ကျိပ်သော မဟာထေရ်တို့သည် ဓမ္မကထိကအကျော် (ခေမကထေရ်) ဟောကြားအပ်သော အရပ်၌ ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေ၍ အဆင့်ဆင့် သုံးသပ်ကြသဖြင့် ဒေသနာ၏အဆုံး၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်၏။ ထေရ်မြတ်သည်လည်း ဝိပဿနာနှင့် ကင်းသောစိတ်ကို မရှေးရှုဘဲ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထေရ်မြတ်သည်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “သဋ္ဌိမတ္တာနံ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသု အာယသ္မတော ခေမကဿ စ” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ သတ္တမသုတ် ပြီး၏။

๘. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

၈. ဆန္နသုတ်အဖွင့်

๙๐. อฏฺฐเม [Pg.291] อายสฺมา ฉนฺโนติ ตถาคเตน สทฺธึ เอกทิวเส ชาโต มหาภินิกฺขมนทิวเส สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา ปุน อปรภาเค สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ ธมฺโม’’ติ เอวํ มกฺขี เจว ปฬาสี จ หุตฺวา สพฺรหฺมจารีนํ ผรุสวาจาย สงฺฆฏฺฏนํ กโรนฺโต เถโร. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา. วิหาเรน วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวาติ เอกํ วิหารํ ปวิสิตฺวา ตโต อญฺญํ, ตโต อญฺญนฺติ เอวํ เตน เตน วิหาเรน ตํ ตํ วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวา. เอตทโวจ โอวทนฺตุ มนฺติ กสฺมา เอวํ มหนฺเตน อุสฺสาเหน ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เอตํ อโวจาติ? อุปฺปนฺนสํเวคตาย. ตสฺส หิ ปรินิพฺพุเต สตฺถริ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เปสิโต อายสฺมา อานนฺโท โกสมฺพึ คนฺตฺวา พฺรหฺมทณฺฑํ อทาสิ. โส ทินฺเน พฺรหฺมทณฺเฑ สญฺชาตปริฬาโห วิสญฺญีภูโต ปติตฺวา ปุน สญฺญํ ลภิตฺวา วุฏฺฐาย เอกสฺส ภิกฺขุโน สนฺติกํ คโต, โส เตน สทฺธึ กิญฺจิ น กเถสิ. อญฺญสฺส สนฺติกํ อคมาสิ, โสปิ น กเถสีติ เอวํ สกลวิหารํ วิจริตฺวา นิพฺพินฺโน ปตฺตจีวรํ อาทาย พาราณสึ คนฺตฺวา อุปฺปนฺนสํเวโค ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เอวํ อโวจ.

၉၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ "အာယသ္မာ ဆန္နော" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် တစ်နေ့တည်း၌ ဖွားဘက်တော်ဖြစ်၍၊ မြတ်သောတောထွက်တော်မူသောနေ့၌ အတူတကွ ထွက်မြောက်ခဲ့ပြီးလျှင်၊ နောက်အခါ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ရဟန်းပြု၍ "ငါတို့၏ဘုရား၊ ငါတို့၏တရား" ဟု ဤသို့ သူတစ်ပါးကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်သော မက္ခသဘော၊ အင်တူမျှတူ ပြိုင်ဆိုင်တတ်သော ပဠာသသဘောနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို ကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် ထိပါးပုတ်ခတ်တတ်သော ထေရ်မြတ်တည်း။ "အဝါပုရဏံ အာဒါယ" ဟူသည် သော့ခလောက် (သံကောက်) ကို ယူ၍။ "ဝိဟာရေန ဝိဟာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ" ဟူသည် ကျောင်းတစ်ကျောင်းသို့ ဝင်၍၊ ထိုကျောင်းမှ တစ်ပါးသော ကျောင်းသို့၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ကျောင်းသို့ ထွက်ခွာပြီးလျှင် ထိုထိုကျောင်းသို့ ချည်းကပ်၍။ "ငါ့ကို ဆုံးမတော်မူကြပါ" ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဤမျှကြီးစွာသော လုံ့လအားထုတ်မှုဖြင့် ထိုထိုကျောင်းသို့ သွားရောက်ကာ ပြောဆိုသနည်းဟူမူ— သံဝေဂ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ဖော်ပြရသော် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ဝင်တော်မူလတ်သော် သင်္ဂါယနာတင်တော်မူကြသော မဟာကဿပအမှူးရှိသော ထေရ်မြတ်တို့ စေလွှတ်အပ်သဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာသည် ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူပြီး ဗြဟ္မဒဏ်ကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုဆန္နထေရ်သည် ဗြဟ္မဒဏ် အပေးခံရသဖြင့် လွန်စွာ ပူပန်လျက် မေ့မြောလဲကျသွားပြီးမှ သတိပြန်လည်ကာ ထ၍ ရဟန်းတစ်ပါး၏ အထံသို့ သွား၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း ဆန္နနှင့် တစုံတခုသော စကားမျှကို မပြောပေ။ အခြားရဟန်းတစ်ပါး၏ အထံသို့ သွားပြန်၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း စကားမဆိုပေ။ ဤသို့လျှင် တစ်ကျောင်းလုံး လှည့်လည်သော်လည်း စကားပြောမည့်သူ မရှိသဖြင့် ငြီးငွေ့ထိတ်လန့်ကာ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူ၍ ဗာရာဏသီပြည်သို့ သွားပြီး သံဝေဂကြီးစွာ ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ထိုထိုကျောင်းသို့ သွားရောက်ကာ ဤသို့ ပြောဆိုလေ၏။

สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ สพฺเพ เตภูมกสงฺขารา อนิจฺจา. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ สพฺเพ จตุภูมกธมฺมา อนตฺตา. อิติ สพฺเพปิ เต ภิกฺขู เถรํ โอวทนฺตา อนิจฺจลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณนฺติ ทฺเวว ลกฺขณานิ กเถตฺวา ทุกฺขลกฺขณํ น กถยึสุ. กสฺมา? เอวํ กิร เนสํ อโหสิ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ วาที ทุกฺขลกฺขเณ ปญฺญาปิยมาเน รูปํ ทุกฺขํ…เป… วิญฺญาณํ ทุกฺขํ, มคฺโค ทุกฺโข, ผลํ ทุกฺขนฺติ ‘ตุมฺเห ทุกฺขปฺปตฺตา ภิกฺขู นามา’ติ คหณํ คณฺเหยฺย, ยถา คหณํ คเหตุํ น สกฺโกติ, เอวํ นิทฺโทสเมวสฺส กตฺวา กเถสฺสามา’’ติ ทฺเวว ลกฺขณานิ กถยึสุ.

"သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ" ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့သည် အနိစ္စ ဖြစ်ကုန်၏။ "သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ" ဟူသည် ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် အနတ္တ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုရဟန်းတို့သည် ဆန္နထေရ်ကို ဆုံးမကြသည်ရှိသော် အနိစ္စလက္ခဏာနှင့် အနတ္တလက္ခဏာဟူသော လက္ခဏာနှစ်ပါးကိုသာ ဟောကြားတော်မူ၍ ဒုက္ခလက္ခဏာကို မဟောကြားကြပေ။ အဘယ်ကြောင့် မဟောကြားကြသနည်းဟူမူ— ထိုရဟန်းတို့အား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဆို၏။ "ဤရဟန်းသည် စကားနှုတ်လွယ်တတ်၏၊ ဒုက္ခလက္ခဏာကို ပြဆိုအပ်သည်ရှိသော် ရုပ်သည် ဒုက္ခ...ပ... ဝိညာဉ်သည် ဒုက္ခ၊ မဂ်သည် ဒုက္ခ၊ ဖိုလ်သည် ဒုက္ခဖြစ်ပါက 'သင်တို့သည် ဒုက္ခသို့ ရောက်ရသော ရဟန်းတို့ ဖြစ်ကြ၏' ဟု မှားယွင်းသောအယူကို ယူလေရာ၏။ အယူအဆ မှားယွင်းစွာ မယူနိုင်စိမ့်သောငှာ အပြစ်အနာအဆာ မရှိသော တရားကိုသာ ဆန္နထေရ်အား ဟောကြားပေအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ လက္ခဏာနှစ်ပါးကိုသာ ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။

ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชตีติ ปริตสฺสนา จ อุปาทานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตาติ ยทิ รูปาทีสุ เอโกปิ อนตฺตา, อถ โก นาม เม อตฺตาติ เอวํ ปฏินิวตฺตติ ‘‘มยฺหํ มานส’’นฺติ. อยํ กิร เถโร ปจฺจเย อปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สาสฺส ทุพฺพลวิปสฺสนา อตฺตคาหํ ปริยาทาตุํ อสกฺกุณนฺตี สงฺขาเรสุ สุญฺญโต [Pg.292] อุปฏฺฐหนฺเตสุ ‘‘อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ วินสฺสิสฺสามี’’ติ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา เจว ปริตสฺสนาย จ ปจฺจโย อโหสิ. โส จ อตฺตานํ ปาปเต ปปตนฺตํ วิย ทิสฺวา, ‘‘ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา’’ติ อาห. น โข ปเนวํ ธมฺมํ ปสฺสโต โหตีติ จตุสจฺจธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส เอวํ น โหติ. ตาวติกา วิสฺสฏฺฐีติ ตตฺตโก วิสฺสาโส. สมฺมุขา เมตนฺติ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘กีทิสา นุ โข อิมสฺส ธมฺมเทสนา สปฺปายา’’ติ? จินฺเตนฺโต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ วิจินิตฺวา กจฺจานสุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๕) อทฺทส ‘‘อิทํ อาทิโตว ทิฏฺฐิวินิเวฐนํ กตฺวา มชฺเฌ พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา สณฺหสุขุมปจฺจยาการํ ปกาสยมานํ คตํ, อิทมสฺส เทเสสฺสามี’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺมุขา เมต’’นฺติอาทิมาห. อฏฺฐมํ.

"ပရိတဿနာ ဥပါဒါနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ" ဟူသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းနှင့် စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "ပစ္စုဒါဝတ္တတိ မာနသံ၊ အထ ကော စရဟိ မေ အတ္တာ" ဟူသည် အကယ်၍ ရုပ် စသည်တို့တွင် တစ်ခုမျှ အတ္တ မဟုတ်ပါမူ၊ ငါ၏ အတ္တသည် အဘယ်နည်း ဟု ဤသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ငါ၏စိတ်သည် အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာမှ ဆုတ်နစ်၍ မသက်ဝင်ပေ။ ဤဆန္နထေရ်သည် အကြောင်းတရားတို့ကို မသိမ်းဆည်းဘဲ ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေသည်ဟု ဆို၏။ ထိုသူ၏ အားနည်းသော ဝိပဿနာသည် အတ္တဟု စွဲလမ်းခြင်းကို မပယ်ဖျက်နိုင်သဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၌ ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် ထင်လာသောအခါ "ငါသည် ပျက်စီးရတော့အံ့၊ ဥစ္ဆေဒဖြစ်ရတော့အံ့" ဟူ၍ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့် ကြောက်လန့်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်လာလေ၏။ ထိုဆန္နထေရ်သည် မိမိကိုယ်ကို ချောက်ကမ်းပါးပြတ်၌ ကျလုနီးပါး ကဲ့သို့ မြင်သဖြင့် "ပရိတဿနာနှင့် ဥပါဒါန် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ စိတ်သည် ဆုတ်နစ်၏၊ သို့ဖြစ်လျှင် ငါ၏ အတ္တသည် အဘယ်နည်း" ဟု ဆိုလေ၏။ "န ခေါ ပနေဝံ ဓမ္မံ ပဿတော ဟောတိ" ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတရားကို မြင်သောသူအား ဤသို့ မဖြစ်ပေ။ "တာဝတိကာ ဝိဿဋ္ဌိ" ဟူသည် ထိုမျှလောက်သော အကျွမ်းဝင် ကိုးစားခြင်း ရှိပေသည်။ "သမ္မုခါ မေတံ" ဟူသည် အရှင်အာနန္ဒာသည် ထိုဆန္နထေရ်၏ စကားကို ကြားသဖြင့် သနားကရုဏာ ဖြစ်တော်မူ၍ "ဤဆန္နထေရ်အား အဘယ်သို့သော တရားဒေသနာသည် သင့်လျော်ပါမည်နည်း" ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ပိဋကတ်သုံးပုံကို ရွေးချယ်လတ်သော် ကစ္စာနသုတ်ကို မြင်တော်မူ၏။ အဘယ်သို့ မြင်တော်မူသနည်းဟူမူ— ဤကစ္စာနသုတ်သည် အစ၌ပင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အရစ်ပတ်ဖွဲ့နှောင်မှုကို ဖြေရှင်း၍၊ အလယ်၌ ဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်စွမ်းအားကို ပြသကာ၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပြသလျက် သွားသောကြောင့် ဤဆန္နထေရ်အား အလွန် သင့်လျော်တော်မူပေ၏ ဟု မြင်တော်မူ၏။ မြင်တော်မူသဖြင့် ဤကစ္စာနသုတ်ကို ဟောကြားအံ့ဟု ပြလိုသဖြင့် "သမ္မုခါ မေတံ" အစရှိသော စကားကို အရှင်အာနန္ဒာသည် ဟောကြားတော်မူ၏။ အဋ္ဌမသုတ် ပြီး၏။

๙-๑๐. ราหุลสุตฺตาทิวณฺณนา

၉-၁၀. ရာဟုလသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๙๑-๙๒. นวมทสมานิ ราหุลสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๑๘๘) วุตฺตตฺถาเนว. เกวลํ เหตานิ อยํ เถรวคฺโคติ กตฺวา อิธาคตานีติ. นวมทสมานิ.

၉၁-၉၂. နဝမနှင့် ဒသမသုတ်တို့သည် ရာဟုလသံယုတ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ သီးသန့်အားဖြင့် ဤသုတ်တို့ကို "ထေရဝဂ်" ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်းကာ သင်္ဂါယနာတင်ဆရာတို့သည် ဤဝဂ်၌ ဆောင်ယူထည့်သွင်းတော်မူကြကုန်၏။ နဝမနှင့် ဒသမသုတ်များ။

เถรวคฺโค นวโม.

ကိုးခုမြောက် ဖြစ်သော ထေရဝဂ် ပြီး၏။

๑๐. ปุปฺผวคฺโค

၁၀. ပုပ္ဖဝဂ်

๑. นทีสุตฺตวณฺณนา

၁. နဒီသုတ်အဖွင့်

๙๓. ปุปฺผวคฺคสฺส ปฐเม ปพฺพเตยฺยาติ ปพฺพเต ปวตฺตา. โอหารินีติ โสเต ปติตปติตานิ ติณปณฺณกฏฺฐาทีนิ เหฏฺฐาหารินี. ทูรงฺคมาติ นิกฺขนฺตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย จตุปญฺจโยชนสตคามินี. สีฆโสตาติ จณฺฑโสตา. กาสาติอาทีนิ สพฺพานิ ติณชาตานิ. รุกฺขาติ เอรณฺฑาทโย ทุพฺพลรุกฺขา. เต นํ อชฺโฌลมฺเพยฺยุนฺติ เต ตีเร ชาตาปิ โอนมิตฺวา อคฺเคหิ อุทกํ ผุสนฺเตหิ อธิโอลมฺเพยฺยุํ, อุปริ ลมฺเพยฺยุนฺติ อตฺโถ. ปลุชฺเชยฺยุนฺติ สมูลมตฺติกาย สทฺธึ สีเส ปเตยฺยุํ. โส เตหิ อชฺโฌตฺถโฏ วาลุกมตฺติโกทเกหิ มุขํ ปวิสนฺเตหิ มหาวินาสํ ปาปุเณยฺย.

၉၃. ပုပ္ဖဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ပဗ္ဗတေယျာ" ဟူသည် တောင်၌ဖြစ်သော။ "ဩဟာရိနီ" ဟူသည် ရေအယဉ်၌ ကျကုန်သော မြက်၊ သစ်ရွက်၊ ထင်းစသည်တို့ကို အောက်အကြေသို့ ဆောင်ယူသွားတတ်သော။ "ဒူရင်္ဂမာ" ဟူသည် မြစ်ဖျားခံရာအရပ်မှ စ၍ ယူဇနာလေးရာ ငါးရာခရီးတိုင်အောင် စီးဆင်းသော။ "သီဃသောတာ" ဟူသည် လျင်မြန်ကြမ်းတမ်းသော ရေစီးကြောင်းရှိသော။ "ကာသာ" အစရှိသည်တို့သည် အလုံးစုံသော မြက်မျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ရုက္ခာ" ဟူသည် ကြက်ဆူပင် အစရှိသော အားနည်းသော သစ်ပင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ" ဟူသည် ထိုမြက်၊ သစ်ပင်တို့သည် မြစ်ကမ်းပါး၌ ပေါက်ရောက်ကုန်သော်လည်း အောက်သို့ ကိုင်းညွတ်၍ ရေထိနေသော အဖျားတို့ဖြင့် အပေါ်မှ လွှမ်းလျက် တွဲလဲဆွဲကုန်ရာ၏။ "ပလုဇ္ဇေယျုံ" ဟူသည် အမြစ်နှင့်တကွ မြေစိုင်မြေခဲတို့နှင့်အတူ ဦးခေါင်းပေါ်သို့ မိုးကြိုးကျသကဲ့သို့ ပြိုကျကုန်ရာ၏။ ထိုရေမွန်းသောသူသည် ထိုသို့ပြိုကျလာသော မြက်ချုံ သစ်ပင်တို့က ဖိစီးလွှမ်းမိုးအပ်သဖြင့် သဲ၊ မြေစိုင်နှင့် ရေတို့ ခံတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ကုန်သောကြောင့် ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။

เอวเมว [Pg.293] โขติ เอตฺถ โสเต ปติตปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน ทฏฺฐพฺโพ, อุภโตตีเร กาสาทโย วิย ทุพฺพลปญฺจกฺขนฺธา, ‘‘อิเม คหิตาปิ มํ ตาเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส ปุริสสฺส อชานิตฺวา คหณํ วิย อิเม ขนฺธา ‘‘น มยฺหํ สหายา’’ติ พาลปุถุชฺชนสฺส อชานิตฺวา จตูหิ คาเหหิ คหณํ, คหิตคหิตานํ ปลุชฺชนตฺตา ปุริสสฺส พฺยสนปฺปตฺติ วิย จตูหิ คาเหหิ คหิตานํ ขนฺธานํ วิปริณาเม พาลปุถุชฺชนสฺส โสกาทิพฺยสนปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ปฐมํ.

"ဧဝမေဝ ခေါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌— မြစ်ရေစီး၌ ကျသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ကျရောက်မှီတင်းနေသော ပုထုဇဉ်မိုက်ကို မှတ်အပ်၏။ ကမ်းနှစ်ဖက်ရှိ ပေါင်းမြက်၊ ကာသာမြက်စသည်တို့ကဲ့သို့ အားနည်းသော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ "ဤမြက်နှင့် သစ်ပင်တို့ကို ဆွဲကိုင်သော်လည်း ငါ့ကို ကယ်တင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်လတ္တံ့" ဟု ထိုရေမွန်းသော ယောကျ်ားသည် မသိဘဲ ဆွဲကိုင်သကဲ့သို့၊ ဤခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ငါ၏ အားကိုးရာအဖော် မဟုတ်ကုန်ဟု ပုထုဇဉ်မိုက်သည် မသိမူ၍ (ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ အစရှိသော) လေးပါးသော စွဲလမ်းခြင်းတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ကိုင်မိသမျှသော မြက်၊ သစ်ပင်တို့ ပြိုကျခြင်းကြောင့် ရေမွန်းသော ယောကျ်ားသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသကဲ့သို့၊ လေးပါးသော စွဲလမ်းမှုဖြင့် စွဲလမ်းအပ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ပုထုဇဉ်မိုက်၏ သောကအစရှိသော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းကို သိအပ်၏။ ပထမသုတ် ပြီး၏။

๒. ปุปฺผสุตฺตวณฺณนา

၂. ပုပ္ဖသုတ်အဖွင့်

๙๔. ทุติเย วิวทตีติ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา อสุภ’’นฺติ ยถาสภาเวน วทนฺเตน สทฺธึ ‘‘นิจฺจํ สุขํ อตฺตา สุภ’’นฺติ วทนฺโต วิวทติ. โลกธมฺโมติ ขนฺธปญฺจกํ. ตญฺหิ ลุชฺชนสภาวตฺตา โลกธมฺโมติ วุจฺจติ. กินฺติ กโรมีติ กถํ กโรมิ? มยฺหญฺหิ ปฏิปตฺติกถนเมว ภาโร, ปฏิปตฺติปูรณํ ปน กุลปุตฺตานํ ภาโรติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ตโย โลกา กถิตา. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, โลเกนา’’ติ เอตฺถ หิ สตฺตโลโก กถิโต, ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, โลเก โลกธมฺโม’’ติ เอตฺถ สงฺขารโลโก, ‘‘ตถาคโต โลเก ชาโต โลเก สํวฑฺโฒ’’ติ เอตฺถ โอกาสโลโก กถิโต. ทุติยํ.

၉၄. ဒုတိယသုတ်၌ ‘ဝိဝဒတိ’ ဟူသည်မှာ “အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ” ဟု ဟုတ်မှန်သော သဘောအားဖြင့် ဟောတော်မူသော ငါဘုရားနှင့်အတူ “နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘ” ဟု မဟုတ်မမှန်သော သဘောဖြင့် ပြောဆိုလျက် ငြင်းခုံခြင်း (တရားကိုယ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြောဆိုခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘လောကဓမ္မော’ ဟူသည်မှာ ခန္ဓာငါးပါးအစု ဖြစ်သည်။ ထိုခန္ဓာငါးပါးသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘လောကဓမ္မ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ‘ကိန္တိ ကရောမိ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်သို့ ပြုနိုင်အံ့နည်း (အဘယ်သို့ ပြုရမည်နည်း) ဟူလို။ ငါဘုရားအား ပဋိပတ်တရားကို ဟောကြားရန်သာ တာဝန်ရှိပြီး ၎င်းပဋိပတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ရန်မှာမူ အမျိုးကောင်းသားတို့၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သည်ဟု ပြတော်မူသည်။ ဤသုတ်၌ လောကသုံးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ “ရဟန်းတို့၊ ငါသည် လောကနှင့် မငြင်းခုံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ သတ္တလောကကို ဟောကြားတော်မူ၏။ “ရဟန်းတို့၊ လောက၌ လောကဓမ္မ ရှိ၏” ဟူသော ဤပါဌ်၌ သင်္ခါရလောကကို ဟောကြားတော်မူ၏။ “မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ဖွားမြင်၍ လောက၌ ကြီးပြင်းတော်မူ၏” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဩကာသလောကကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဒုတိယသုတ် ပြီး၏။

๓. เผณปิณฺฑูปมสุตฺตวณฺณนา

၃. ဖေဏပိဏ္ဍူပမသုတ်အဖွင့်။

๙๕. ตติเย คงฺคาย นทิยา ตีเรติ อยุชฺฌปุรวาสิโน อปริมาณภิกฺขุปริวารํ จาริกํ จรมานํ ตถาคตํ อตฺตโน นครํ สมฺปตฺตํ ทิสฺวา เอกสฺมึ คงฺคาย นิวตฺตนฏฺฐาเน มหาวนสณฺฑมณฺฑิตปฺปเทเส สตฺถุ วิหารํ กตฺวา อทํสุ. ภควา ตตฺถ วิหรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คงฺคาย นทิยา ตีเร’’ติ. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ตสฺมึ วิหาเร วสนฺโต ภควา สายนฺหสมยํ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา คงฺคาตีเร ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน คงฺคาย นทิยา อาคจฺฉนฺตํ มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ ทิสฺวา, ‘‘มม สาสเน ปญฺจกฺขนฺธนิสฺสิตํ เอกํ ธมฺมํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

၉၅. တတိယသုတ်၌ ‘ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တီရေ’ ဟူသည်မှာ အယုဇ္ဈမြို့သားတို့သည် အတိုင်းအရှည်မရှိ များစွာသော ရဟန်းအပေါင်း ခြံရံလျက် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူသော၊ မိမိတို့၏ အယုဇ္ဈမြို့သို့ ကြွရောက်တော်မူလာသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရသဖြင့် ဂင်္ဂါမြစ်၏ ရေစီးကွေ့ရာ တောအုပ်ကြီးအတွင်း သာယာလှပစွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော အရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားအား ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်၍ လှူဒါန်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုကျောင်းတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တီရေ’ (ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌) ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ’ ဟူသည်မှာ ထိုကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ညချမ်းအချိန်၌ ဂန္ဓကုဋိတိုက်မှ ထွက်တော်မူပြီး ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ ခင်းထားအပ်သော မြတ်သော ဘုရားနေရာတော်၌ သီတင်းသုံးလျက်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၌ မျောပါလာသော ကြီးစွာသော ရေမြှုပ်စိုင်ကို မြင်တော်မူ၍ “ငါ၏သာသနာတော်၌ ငါးပါးသော ခန္ဓာကို မှီ၍ မျက်မှောက်ထင်ထင် သိအပ်သော တရားတစ်ပုဒ်ကို ဟောကြားပေအံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ခြံရံ၍ တိတ်ဆိတ်စွာ နေကြကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

มหนฺตํ [Pg.294] เผณปิณฺฑนฺติ อุฏฺฐานุฏฺฐาเน พทรปกฺกปฺปมาณโต ปฏฺฐาย อนุโสตาคมเนน อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวา ปพฺพตกูฏมตฺตํ ชาตํ, ยตฺถ อุทกสปฺปาทโย อเนกปาณโย นิวสนฺติ, เอวรูปํ มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ. อาวเหยฺยาติ อาหเรยฺย. โส ปนายํ เผณปิณฺโฑ อุฏฺฐิตฏฺฐาเนปิ ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, เอกทฺวิโยชนาทิวเสน ทูรํ คนฺตฺวาปิ, อนฺตรา ปน อภิชฺชนฺโตปิ มหาสมุทฺทํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ. นิชฺฌาเยยฺยาติ โอโลเกยฺย. โยนิโส อุปปริกฺเขยฺยาติ การเณน อุปปริกฺเขยฺย. กิญฺหิ สิยา, ภิกฺขเว, เผณปิณฺเฑ สาโรติ, ภิกฺขเว, เผณปิณฺฑมฺหิ สาโร นาม กึ ภเวยฺย? วิลียิตฺวา วิทฺธํเสยฺเยว.

‘မဟန္တံ ဖေဏပိဏ္ဍံ’ ဟူသည်မှာ ရေမြှုပ်စိုင် ထရာထရာအရပ်၌ ဆီးသီးမှည့်ခန့်မျှ ရှိရာမှစ၍ ရေစီးနှင့်အတူ မျောပါလာစဉ် အစဉ်သဖြင့် တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာကာ တောင်ထွဋ်ခန့်မျှ ဖြစ်လာသော၊ ရေမြွေ စသော များစွာသော သတ္တဝါတို့ မှီတင်းနေထိုင်ရာ ဖြစ်သော ဤသို့သဘောရှိသော ကြီးစွာသော ရေမြှုပ်စိုင်ကို ဆိုသည်။ ‘အာဝဟေယျ’ ဟူသည်မှာ မျောယူလာရာ၏ (ဆောင်ယူလာရာ၏) ဟူလို။ ထိုရေမြှုပ်စိုင်သည်ကား ဖြစ်ပေါ်ရာ အရပ်၌လည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ အနည်းငယ် မျောသွားပြီးမှလည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ တစ်ယူဇနာ နှစ်ယူဇနာ စသည်ဖြင့် အဝေးသို့ ရောက်မှလည်း ပျက်စီးတတ်၏။ အကြား၌ မပျက်စီးဘဲ ရှိခဲ့လျှင်လည်း မဟာသမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်သောအခါ မုချမသွေ ပျက်စီးရလေသည်။ ‘နိဇ္ဈာယေယျ’ ဟူသည်မှာ ကြည့်ရှုရာ၏ ဟူလို။ ‘ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ’ ဟူသည်မှာ အသင့်အားဖြင့် (အကြောင်းနှင့်တကွ) စုံစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏ ဟူလို။ ‘ကိဉှိ သိယာ ဘိက္ခဝေ ဖေဏပိဏ္ဍေ သာရော’ ဟူသည်မှာ “ရဟန်းတို့၊ ရေမြှုပ်စိုင်၌ အနှစ်ဟူ၍ အဘယ်မှာ ရှိနိုင်အံ့နည်း” ဟူလို။ ပျောက်ပျက်ကြေမွသွားရသည်သာ ဖြစ်သည်။

เอวเมว โขติ ยถา เผณปิณฺโฑ นิสฺสาโร, เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรเหน นิสฺสารเมว. ยถา จ โส ‘‘อิมินา ปตฺตํ วา ถาลกํ วา กริสฺสามี’’ติ คเหตุํ น สกฺกา, คหิโตปิ ตมตฺถํ น สาเธติ, ภิชฺชติ เอว, เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจนฺติ วา ธุวนฺติ วา อหนฺติ วา มมนฺติ วา คเหตุํ น สกฺกา, คหิตมฺปิ น ตถา ติฏฺฐติ, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา อสุภญฺเญว โหตีติ เอวํ เผณปิณฺฑสทิสเมว โหติ. ยถา วา ปน เผณปิณฺโฑ ฉิทฺทาวฉิทฺโท อเนกสนฺธิฆฏิโต พหูนํ อุทกสปฺปาทีนํ ปาณานํ อาวาโส, เอวํ รูปมฺปิ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ อเนกสนฺธิฆฏิตํ, กุลวเสเนเวตฺถ อสีติ กิมิกุลานิ วสนฺติ, ตเทว เตสํ สูติฆรมฺปิ วจฺจกุฏิปิ คิลานสาลาปิ สุสานมฺปิ, น เต อญฺญตฺถ คนฺตฺวา คพฺภวุฏฺฐานาทีนิ กโรนฺติ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ.

‘ဧဝမေဝ ခေါ’ ဟူသည်မှာ ရေမြှုပ်စိုင်သည် အနှစ်မရှိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ရုပ်တရားသည်လည်း နိစ္စအနှစ်၊ ဓုဝအနှစ်၊ အတ္တအနှစ်တို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် အနှစ်မရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုရေမြှုပ်စိုင်ကို “ဤရေမြှုပ်စိုင်ဖြင့် သပိတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ခွက်ကို သော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်အံ့” ဟု ယူရန် မစွမ်းနိုင်သကဲ့သို့၊ တစ်နည်းနည်းဖြင့် ယူငြားသော်လည်း အနှစ်မရှိသဖြင့် ထိုလိုရာကိစ္စ မပြီးမြောက်နိုင်ဘဲ ပျက်စီးသွားရသည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရုပ်တရားကိုလည်း “မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏၊ ငါဖြစ်၏၊ ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏” ဟု စွဲယူရန် မစွမ်းကောင်းပေ။ စွဲယူငြားသော်လည်း ထိုသို့ တည်မြဲမနေဘဲ အနိစ္စ، ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ရေမြှုပ်စိုင်နှင့် ထပ်တူထပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ရေမြှုပ်စိုင်သည် အပေါက်ငယ် အပေါက်ကြီးတို့ဖြင့် ပေါက်ပြဲလျက် များစွာသော အစပ်တို့ဖြင့် စပ်စပ်လျက် ရှိသဖြင့် ရေမြွေစသော များစွာသော တိရစ္ဆာန်တို့၏ မှီတင်းရာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရုပ်တရားသည်လည်း အပေါက်ငယ် အပေါက်ကြီးတို့ဖြင့် ပေါက်ပြဲလျက် များစွာသော အစပ်တို့ဖြင့် စပ်စပ်လျက် ရှိသဖြင့် ၎င်းရုပ်အစု၌ ပိုးမျိုးရှစ်ဆယ်တို့သည် မျိုးနွယ်အလိုက် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။ ထိုရုပ်အစုသည်ပင် ထိုပိုးမျိုးတို့၏ သားဖွားရာအိမ်၊ ကျင်ကြီးအိမ် (အိမ်သာ)၊ သူနာပြုဆေးရုံနှင့် သုသာန်မြေလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုပိုးတို့သည် အခြားတစ်ပါးသို့ သွား၍ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း၊ သားဖွားခြင်း စသည်တို့ကို မပြုကြကုန်။ ဤသို့လည်း ရေမြှုပ်စိုင်နှင့် တူပေသည်။

ยถา จ เผณปิณฺโฑ อาทิโต พทรปกฺกมตฺโต หุตฺวา อนุปุพฺเพน ปพฺพตกูฏมตฺโตปิ โหติ, เอวํ รูปมฺปิ อาทิโต กลลมตฺตํ หุตฺวา อนุปุพฺเพน พฺยามมตฺตมฺปิ โคมหึสหตฺถิอาทีนํ วเสน ปพฺพตกูฏาทิมตฺตํ โหติ มจฺฉกจฺฉปาทีนํ วเสน อเนกโยชนสตปมาณมฺปิ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ. ยถา จ เผณปิณฺโฑ อุฏฺฐิตมตฺโตปิ ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, ทูรํ คนฺตฺวาปิ, สมุทฺทํ ปตฺวา ปน อวสฺสเมว ภิชฺชติ, เอวเมวํ รูปมฺปิ กลลภาเวปิ ภิชฺชติ อพฺพุทาทิภาเวปิ, อนฺตรา ปน อภิชฺชมานมฺปิ วสฺสสตายุกานํ วสฺสสตํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ, มรณมุเข จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ.

ရေမြှုပ်စိုင်သည် အစ၌ ဆီးသီးမှည့်ခန့်မျှ ရှိရာမှ တဖြည်းဖြည်း တောင်ထွဋ်ခန့်မျှ ဖြစ်လာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရုပ်တရားသည်လည်း အစဦး၌ ကလလရေကြည်မျှ (သားမွေးဖျား၌ တင်သော ဆီစက်ခန့်) ရှိရာမှ တဖြည်းဖြည်း လူတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် တစ်လံခန့်၊ နွား၊ ကျွဲ၊ ဆင် စသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် တောင်ထွဋ်ခန့်၊ ငါး၊ လိပ် စသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယူဇနာ ရာမက ကျယ်ဝန်းလာတတ်သည်။ ဤသို့လည်း ရေမြှုပ်စိုင်နှင့် တူပေသည်။ ရေမြှုပ်စိုင်သည် ဖြစ်ကာမျှ၌လည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ အနည်းငယ် မျောသွားပြီးမှလည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ အဝေးသို့ ရောက်မှလည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်လျှင်မူကား လှိုင်းပုတ်သဖြင့် မုချမသွေ ပျက်စီးရလေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရုပ်တရားသည်လည်း ကလလရေကြည်အဆင့်၌လည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ အဗ္ဗုဒအဆင့် စသည်တို့၌လည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ အကြား၌ မပျက်စီးဘဲ တည်ခဲ့သော်လည်း အသက်တစ်ရာတမ်းရှိသော သူတို့အား အနှစ်တစ်ရာ ပြည့်သောအခါ မုချမသွေ ပျက်စီးရ၏၊ သေမင်း၏ ခံတွင်း၌ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြေမွ ပျက်စီးသွားရသည်။ ဤသို့လည်း ရေမြှုပ်စိုင်နှင့် တူပေသည်။

กิญฺหิ [Pg.295] สิยา, ภิกฺขเว, เวทนาย สาโรติอาทีสุ เวทนาทีนํ ปุพฺพุฬาทีหิ เอวํ สทิสตา เวทิตพฺพา. ยถา หิ ปุพฺพุโฬ อสาโร เอวํ เวทนาปิ. ยถา จ โส อพโล อคยฺหูปโค, น สกฺกา ตํ คเหตฺวา ผลกํ วา อาสนํ วา กาตุํ, คหิโตปิ ภิชฺชเตว, เอวํ เวทนาปิ อพลา อคยฺหูปคา, น สกฺกา นิจฺจาติ วา ธุวาติ วา คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา ติฏฺฐติ, เอวํ อคยฺหูปคตายปิ เวทนา ปุพฺพุฬสทิสา. ยถา ปน ตสฺมึ ตสฺมึ อุทกพินฺทุมฺหิ ปุพฺพุโฬ อุปฺปชฺชติ เจว ภิชฺชติ จ, น จิรฏฺฐิติโก โหติ, เอวํ เวทนาปิ อุปฺปชฺชติ เจว ภิชฺชติ จ, น จิรฏฺฐิติกา โหติ. เอกจฺฉรกฺขเณ โกฏิสตสหสฺสสงฺขา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ยถา จ ปุพฺพุโฬ อุทกตลํ, อุทกพินฺทุํ, อุทกชลฺลํ, สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฏํ กตฺวา คหณวาตญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, เอวํ เวทนาปิ วตฺถุํ อารมฺมณํ กิเลสชลฺลํ ผสฺสสงฺฆฏฺฏนญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ เวทนา ปุพฺพุฬสทิสา.

“ရဟန်းတို့၊ ဝေဒနာ၌ အနှစ်ဟူ၍ အဘယ်မှာ ရှိနိုင်အံ့နည်း” စသော ပါဌ်တို့၌ ဝေဒနာ စသည်တို့၏ ရေပွက် စသည်တို့နှင့် တူပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ရေပွက်သည် အနှစ်မရှိသကဲ့သို့ ဝေဒနာသည်လည်း အနှစ်မရှိပေ။ ရေပွက်သည် အားမရှိ၊ ကိုင်တွယ်၍ မရ၊ ၎င်းကို ယူ၍ ပျဉ်ချပ် သို့မဟုတ် ထိုင်ခုံ နေရာ ပြုလုပ်ရန် မစွမ်းနိုင်၊ ကိုင်မိတိုင်းလည်း ပျက်စီးသွားရသည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဝေဒနာသည်လည်း အားမရှိ၊ ကိုင်တွယ်၍ မရ၊ “မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏” ဟု စွဲယူရန် မစွမ်းကောင်း၊ စွဲယူငြားသော်လည်း ထိုအတိုင်း တည်မနေပေ။ ဤသို့ ကိုင်တွယ်၍ မရသော အဖြစ်ကြောင့်လည်း ဝေဒနာသည် ရေပွက်နှင့် တူပေသည်။ ရေစက် ရေပေါက်တို့ ကျလတ်သော် ရေပွက်သည် ဖြစ်ပေါ်၍ ချက်ချင်း ပျက်စီးကာ ကာလရှည်ကြာ တည်မြဲမနေသကဲ့သို့၊ ဝေဒနာသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်၍ ချက်ချင်း ပျက်စီးကာ ကာလရှည်ကြာ တည်မြဲမနေပေ။ လက်ဖျစ်တစ်တွက်မျှသော ကာလအတွင်း၌ ကုဋေတစ်သိန်းမက ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ပျောက်ရလေသည်။ ရေပွက်သည် ရေပြင်၊ ကျလာသော ရေပေါက်၊ ရေညှိရေမြှေးနှင့် ၎င်းတို့ကို ရုံးစုစေသော လေဟူသော အကြောင်းလေးပါးကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်ရသကဲ့သို့၊ ဝေဒနာသည်လည်း စက္ခုစသော ဝတ္ထု၊ ရူပါရုံစသော အာရုံ၊ ကိလေသာဟူသော အစေးအညှိနှင့် ဖဿဟူသော တွေ့ထိမှု ဟူသော အကြောင်းလေးပါးကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်ရသည်။ ဤသို့လည်း ဝေဒနာသည် ရေပွက်နှင့် တူပေသည်။

สญฺญาปิ อสารกฏฺเฐน มรีจิสทิสา. ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. น หิ สกฺกา ตํ คเหตฺวา ปิวิตุํ วา นฺหายิตุํ วา ภาชนํ วา ปูเรตุํ. อปิจ ยถา มรีจิ วิปฺผนฺทติ, สญฺชาตูมิเวคา วิย ขายติ, เอวํ นีลสญฺญาทิเภทา สญฺญาปิ นีลาทิอนุภวนตฺถาย ผนฺทติ วิปฺผนฺทติ. ยถา จ มรีจิ มหาชนํ วิปฺปลมฺเภติ ‘‘ปุณฺณวาปิ วิย ปุณฺณนที วิย ทิสฺสตี’’ติ วทาเปติ, เอวํ สญฺญาปิ วิปฺปลมฺเภติ, ‘‘อิทํ นีลกํ สุภํ สุขํ นิจฺจ’’นฺติ วทาเปติ. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ สญฺญา วิปฺปลมฺภเนนาปิ มรีจิสทิสา.

သညာသည်လည်း အနှစ်မရှိသော အနက်ကြောင့် တံလျှပ်နှင့် တူ၏။ ကိုင်တွယ်၍ မရသော အနက်ကြောင့်လည်း ထို့အတူ တံလျှပ်နှင့် တူ၏။ တံလျှပ်ကို လက်ဖြင့် ဆုပ်ကိုင်၍ သောက်ရန်၊ ချိုးရန် သို့မဟုတ် အိုးခွက်ကို ပြည့်စေရန် မတတ်ကောင်းပေ။ ထို့ပြင် တံလျှပ်သည် လှုပ်ရှားတုန်ခါလျက် ပြင်းစွာသော ထမ်းပိုးအဟုန်ကဲ့သို့ ထင်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အညိုရောင် စသည်ကို အာရုံပြုသော သညာသည်လည်း အညို စသော အာရုံကို ခံစားရန် တဏှာမပယ်ရသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်အား လှုပ်ရှားတုန်ခါသည့်အလား ဖြစ်တတ်သည်။ တံလျှပ်သည် လူအများကို လှည့်စားကာ “ရေပြည့်သော အိုင်ကြီးကဲ့သို့၊ ရေပြည့်သော မြစ်ကြီးကဲ့သို့ ထင်ရ၏” ဟု အမှားမှားအယွင်းယွင်း ပြောဆိုစေသကဲ့သို့၊ သညာသည်လည်း လူတို့ကို လှည့်ဖြားကာ “ဤအာရုံသည် အညိုရောင်ရှိ၏၊ တင့်တယ်၏၊ ချမ်းသာ၏၊ မြဲ၏” ဟု ပြောဆိုစေသည်။ အဝါရောင် စသော အာရုံတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသို့ လှည့်ဖြားတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်း သညာသည် တံလျှပ်နှင့် တူပေသည်။

อกุกฺกุกชาตนฺติ อนฺโต อสญฺชาตฆนทณฺฑกํ. สงฺขาราปิ อสารกฏฺเฐน กทลิกฺขนฺธสทิสา, ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. ยเถว หิ กทลิกฺขนฺธโต กิญฺจิ คเหตฺวา น สกฺกา โคปานสิอาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ, อุปนีตมฺปิ น ตถา โหติ, เอวํ สงฺขาราปิ น สกฺกา นิจฺจาทิวเสน คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา โหนฺติ. ยถา จ กทลิกฺขนฺโธ พหุปตฺตวฏฺฏิสโมธาโน โหติ, เอวํ สงฺขารกฺขนฺโธ พหุธมฺมสโมธาโน. ยถา จ กทลิกฺขนฺโธ นานาลกฺขโณ. อญฺโญเยว หิ พาหิราย ปตฺตวฏฺฏิยา วณฺโณ, อญฺโญ ตโต อพฺภนฺตรอพฺภนฺตรานํ, เอวเมว สงฺขารกฺขนฺเธปิ [Pg.296] อญฺญเทว ผสฺสสฺส ลกฺขณํ, อญฺญา เจตนาทีนํ, สโมธาเนตฺวา ปน สงฺขารกฺขนฺโธว วุจฺจตีติ เอวมฺปิ สงฺขารกฺขนฺโธ กทลิกฺขนฺธสทิโส.

"အကုက္ကုဇာကဇာတံ" ဟူသည်မှာ အတွင်း၌ ဆင်နှာမောင်းကဲ့သို့ တခဲနက် အခြောင်းဖြစ်သော (အခေါင်းမရှိသော) သီးခိုင်မတံ မဖြစ်သေးသော အခြေအနေကို ဆိုသည်။ သင်္ခါရတို့သည်လည်း အနှစ်မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသုံးမဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ငှက်ပျောတုံးနှင့် တူကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ငှက်ပျောတုံးမှ တစ်စုံတစ်ခုကို ယူ၍ အခြင်၊ ယနယ် စသည်တို့အကျိုးငှာ အသုံးမပြုနိုင်သကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် အကယ်၍ ယူဆောင်ခဲ့သော်လည်း ထိုအကျိုးငှာ မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ သင်္ခါရတို့ကိုလည်း နိစ္စ စသည်ဖြင့် မယူနိုင်၊ ယူသော်လည်း ထိုယူသည့်အတိုင်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ ငှက်ပျောတုံးသည် များစွာသော အဖတ်တို့ အထပ်ထပ် စုဝေးတည်ရှိသကဲ့သို့၊ ဤအတူ သင်္ခါရက္ခန္ဓာသည်လည်း ဖဿ၊ စေတနာ စသော များစွာသော တရားတို့ စုဝေးတည်ရှိသည်။ ငှက်ပျောတုံးသည် အဆင်း၊ အနံ့ စသည်ဖြင့် ထူးခြားသော လက္ခဏာရှိသကဲ့သို့၊ အပြင်ဘက်အလွှာ၏ အဆင်းသည် တစ်မျိုး၊ အတွင်းအတွင်း အလွှာတို့၏ အဆင်းသည် တစ်မျိုး ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် သင်္ခါရက္ခန္ဓာသည်လည်း ထူးခြားသော လက္ခဏာများရှိသည်။ ဖဿ၏ လက္ခဏာသည် တစ်မျိုး၊ စေတနာ စသည်တို့၏ လက္ခဏာသည် တစ်မျိုးစီ ဖြစ်သော်လည်း ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုတည်းသော "သင်္ခါရက္ခန္ဓာ" ဟု ခေါ်ဆိုရသည်။ ဤသို့လျှင် သင်္ခါရက္ခန္ဓာသည် ငှက်ပျောတုံးနှင့် တူလှပေသည်။

จกฺขุมา ปุริโสติ มํสจกฺขุนา เจว ปญฺญาจกฺขุนา จาติ ทฺวีหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. มํสจกฺขุมฺปิ หิสฺส ปริสุทฺธํ วฏฺฏติ อปคตปฏลปิฬกํ, ปญฺญาจกฺขุมฺปิ อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ. วิญฺญาณมฺปิ อสารกฏฺเฐน มายาสทิสํ, ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. ยถา จ มายา อิตฺตรา ลหุปจฺจุปฏฺฐานา, เอวํ วิญฺญาณํ. ตญฺหิ ตโตปิ อิตฺตรตรญฺเจว ลหุปจฺจุปฏฺฐานตรญฺจ. เตเนว หิ จิตฺเตน ปุริโส อาคโต วิย คโต วิย ฐิโต วิย นิสินฺโน วิย โหติ. อญฺญเทว จ อาคมนกาเล จิตฺตํ, อญฺญํ คมนกาลาทีสุ. เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํ. มายา จ มหาชนํ วญฺเจติ, ยํกิญฺจิเทว ‘‘อิทํ สุวณฺณํ รชตํ มุตฺตา’’ติ คาหาเปติ, วิญฺญาณมฺปิ มหาชนํ วญฺเจติ. เตเนว หิ จิตฺเตน อาคจฺฉนฺตํ วิย คจฺฉนฺตํ วิย ฐิตํ วิย นิสินฺนํ วิย กตฺวา คาหาเปติ. อญฺญเทว จ อาคมเน จิตฺตํ, อญฺญํ คมนาทีสุ. เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํ.

"စက္ခုမာပုရိသော" ဟူသည်မှာ မံသစက္ခု (မျက်စိ) နှင့် ပညာစက္ခု ဟူသော မျက်စိနှစ်မျိုးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ တိမ်သလ္လာ၊ မှက္ခရု၊ အမာရွတ် စသောအနာကင်း၍ စင်ကြယ်သော မံသစက္ခုသည်လည်း သင့်တော်၏၊ အနှစ်မရှိသောတရားတို့ကို အနှစ်မရှိဟု စင်စစ်မြင်နိုင်သော ပညာစက္ခုသည်လည်း သင့်တော်၏။ ဝိညာဉ်သည်လည်း အနှစ်မရှိသော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသုံးမဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း မျက်လှည့်နှင့် တူလှ၏။ မျက်လှည့်သည် ခဏတ္တမျှသာဖြစ်၍ လျင်မြန်စွာ ပေါ်လာသကဲ့သို့၊ ဝိညာဉ်သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဝိညာဉ်သည် ထိုမျက်လှည့်ထက်ပင် ပို၍ ခဏမျှသာဖြစ်ကာ ပို၍ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်တတ်သည်။ ထိုစိတ်တစ်ခုတည်းဖြင့်ပင် လူတစ်ယောက်သည် လာသကဲ့သို့၊ သွားသကဲ့သို့၊ ရပ်သကဲ့သို့၊ ထိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ထင်ရှားသည်။ သို့သော်လည်း လာသောအခါ၌ ဖြစ်သောစိတ်သည် တခြား၊ သွားသောအခါ၌ ဖြစ်သောစိတ်သည် တခြားစီ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဝိညာဉ်သည် မျက်လှည့်နှင့် တူပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် မျက်လှည့်သည် ကြည့်ရှုသူ လူအပေါင်းကို လှည့်ပတ်တတ်၍ ရွှေမဟုတ်သည်ကို ရွှေ၊ ပုလဲမဟုတ်သည်ကို ပုလဲ စသည်ဖြင့် ရွှေ၊ ငွေ၊ ပုလဲ စသည်ဟူ၍ အိုးခြမ်းပဲ့၊ သဲ စသည်တို့ကို ယုံကြည်ယူဆစေသကဲ့သို့၊ ဝိညာဉ်သည်လည်း လူအပေါင်းကို လှည့်ပတ်တတ်၏။ ထိုစိတ်ဖြင့်ပင် လာသူကဲ့သို့၊ သွားသူကဲ့သို့၊ ရပ်သူကဲ့သို့၊ ထိုင်သူကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ ယူဆစေသည်။ လာရာ၌ဖြစ်သောစိတ်သည် တစ်မျိုး၊ သွားရာ၌ဖြစ်သောစိတ်သည် တစ်မျိုးစီ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် အလွန်လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲတတ်ခြင်းကြောင့် ဝိညာဉ်သည် မျက်လှည့်နှင့် တူပေသည်။

ภูริปญฺเญนาติ สณฺหปญฺเญน เจว วิปุลวิตฺถตปญฺเญน จ. อายูติ ชีวิตินฺทฺริยํ. อุสฺมาติ กมฺมชเตโชธาตุ. ปรภตฺตนฺติ นานาวิธานํ กิมิคณาทีนํ ภตฺตํ หุตฺวา. เอตาทิสายํ สนฺตาโนติ เอตาทิสี อยํ ปเวณี มตกสฺส ยาว สุสานา ฆฏฺฏียตีติ. มายายํ พาลลาปินีติ ยฺวายํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม, อยํ พาลมหาชนลปาปนิกมายา นาม. วธโกติ ทฺวีหิ การเณหิ อยํ ขนฺธสงฺขาโต วธโก อญฺญมญฺญฆาตเนนปิ, ขนฺเธสุ สติ วโธ ปญฺญายตีติปิ. เอกา หิ ปถวีธาตุ ภิชฺชมานา เสสธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ, ตถา อาโปธาตุอาทโย. รูปกฺขนฺโธ จ ภิชฺชมาโน อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ, ตถา อรูปกฺขนฺเธสุ เวทนาทโย สญฺญาทิเก. จตฺตาโรปิ เจเต วตฺถุรูปนฺติ เอวํ อญฺญมญฺญวธเนเนตฺถ วธกตา เวทิตพฺพา. ขนฺเธสุ ปน สติ วธพนฺธนจฺเฉทาทีนิ สมฺภวนฺติ, เอวํ เอเตสุ สติ วธภาวโตปิ วธกตา เวทิตพฺพา. สพฺพสํโยคนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ. อจฺจุตํ ปทนฺติ นิพฺพานํ. ตติยํ.

"ဘူရိပညေန" ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့နက်နဲသော ပညာ၊ ကျယ်ဝန်းပြန့်ပြောသော ပညာရှိသော မြတ်စွာဘုရားအား ဆိုသည်။ "အယု" ဟူသည်မှာ ဇီဝိတိန္ဒြေ ဖြစ်သည်။ "ဥသ္မာ" ဟူသည်မှာ ကမ္မဇတေဇောဓာတ် ဖြစ်သည်။ "ပရဘတ္တံ" ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော ပိုးကောင်အပေါင်းတို့၏ အစာဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဧတာဒိသာယံ သန္တာနော" ဟူသည်မှာ သေလွန်သူ၏ သုသာန်သို့တိုင်အောင် စပ်စပ်လျက်ရှိသော ဤရုပ်နာမ်အစဉ်အဆက်သည် ဤသို့သဘောရှိ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "မာယာယံ ဗာလလာပနီ" ဟူသည်မှာ ဤဝိညာဏက္ခန္ဓာသည် လူမိုက် (ပုထုဇဉ်) အပေါင်းတို့ကို "ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ" ဟု မြည်တမ်းစေတတ်သော မျက်လှည့်အတတ်နှင့် တူလှ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ဝဓကော" ဟူသည်မှာ အကြောင်းနှစ်ပါးကြောင့် ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော ဤသဘောသည် သတ်တတ်သော လူသတ်သမားနှင့် တူသည်။ ထိုအကြောင်းနှစ်ပါးမှာ (၁) အချင်းချင်း ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ (၂) ခန္ဓာရှိနေပါက သတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း စသော ဘေးဒုက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ပထဝီဓာတ် ပျက်စီးသောအခါ ကျန်သောဓာတ်တို့ကို ယူဆောင်၍ အတူတူ ပျက်စီး၏၊ အာပေါဓာတ် စသည်တို့သည်လည်း ကျန်သောဓာတ်တို့ကို ယူဆောင်၍ ပျက်စီးကုန်၏။ ရူပက္ခန္ဓာ ပျက်စီးသောအခါ နာမ်ခန္ဓာတို့ကို ယူဆောင်၍ ပျက်စီး၏၊ ထို့အတူပင် နာမ်ခန္ဓာတို့တွင် ဝေဒနာ စသည်တို့သည်လည်း သညာ စသည်တို့ကို ယူဆောင်၍ ပျက်စီးကုန်၏။ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးလုံးသည်လည်း ဝတ္ထုရုပ်ကို ယူဆောင်၍ ပျက်စီးကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အချင်းချင်း ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဤခန္ဓာတို့၌ သတ်တတ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ခန္ဓာကိုယ် တည်ရှိနေပါက သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ ခြေလက်ဖြတ်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ခန္ဓာတည်ရှိနေသရွေ့ သေဘေးဒုက္ခ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် သတ်တတ်သောအဖြစ် (လူသတ်သမားနှင့် တူသည်) ဟု သိအပ်၏။ "သဗ္ဗသံယောဂံ" ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ် အားလုံးကို ဆိုသည်။ "အစ္စုတံ ပဒံ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုသည်။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔-๖. โคมยปิณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

၄-၆. ဂေါမယပိဏ္ဍသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့်။

๙๖-๙๘. จตุตฺเถ [Pg.297] สสฺสติสมนฺติ สิเนรุมหาปถวีจนฺทิมสูริยาทีหิ สสฺสตีหิ สมํ. ปริตฺตํ โคมยปิณฺฑนฺติ อปฺปมตฺตกํ มธุกปุปฺผปฺปมาณํ โคมยขณฺฑํ. กุโต ปนาเนเนตํ ลทฺธนฺติ. ปริภณฺฑกรณตฺถาย อาภตโต คหิตนฺติ เอเก. อตฺถสฺส ปน วิญฺญาปนตฺถํ อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา หตฺถารุฬฺหํ กตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ. อตฺตภาวปฏิลาโภติ ปฏิลทฺธอตฺตภาโว. น ยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถาติ อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส นาม น ปญฺญาเยยฺย. มคฺโค หิ เตภูมกสงฺขาเร วิวฏฺเฏนฺโต อุปฺปชฺชติ. ยทิ จ เอตฺตโก อตฺตภาโว นิจฺโจ ภเวยฺย, มคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวาปิ สงฺขารวฏฺฏํ วิวฏฺเฏตุํ น สกฺกุเณยฺยาติ พฺรหฺมจริยวาโส น ปญฺญาเยถ.

၉၆-၉၈. စတုတ္ထသုတ်၌ "သဿတိသမံ" ဟူသည်မှာ ကမ္ဘာပတ်လုံး မပြိုမကွဲ တည်ရှိကုန်သော မြင့်မိုရ်တောင်၊ မြေကြီး၊ လ၊ နေ စသည်တို့နှင့် မျှသောကာလပတ်လုံး တည်ရှိလတ္တံ့ ဟူသောအဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ "ပရိတ္တံ ဂေါမယပိဏ္ဍံ" ဟူသည်မှာ သစ်မည်စည်ပွင့်မျှ အနည်းငယ်မျှသော ပမာဏရှိသော နွားချေးတုံးငယ် ဖြစ်သည်။ "ဤသို့ အနည်းငယ်မျှသော နွားချေးတုံးကို မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်မှ ရသနည်း" ဟု မေးလျှင်၊ "လိမ်းကျံရန် ရဟန်းတို့ ဆောင်ယူလာရာမှ ယူတော်မူခြင်းဖြစ်သည်" ဟု အချို့က ဆိုကြသည်။ သို့သော် အမှန်မှာ အနက်ကို သိစေခြင်းငှာ တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဖန်ဆင်း၍ လက်တော်ပေါ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်သည်။ "အတ္တဘာဝပဋိလာဘော" ဟူသည်မှာ ရရှိအပ်သော အတ္တဘောကို ဆိုသည်။ "နယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ" ဟူသည်မှာ ဤမဂ်ဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်းသည် ထင်ရှားလိမ့်မည်မဟုတ်။ အမှန်စင်စစ် မဂ်သည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော သင်္ခါရဝဋ်ကို လည်ပတ်ရပ်တန့်စေလျက် (ဖောက်ဖျက်ဖျက်ဆီးလျက်) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အကယ်၍ ဤနွားချေးတုံးမျှလောက်သော အတ္တဘောသည်ပင် အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်ပါက၊ မဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း သင်္ခါရဝဋ်ကို ဖျက်ဆီးရန် မတတ်နိုင်ရာ။ ထို့ကြောင့် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်းသည် ထင်ရှားလိမ့်မည်မဟုတ်။

อิทานิ สเจ โกจิ สงฺขาโร นิจฺโจ ภเวยฺย, มยา มหาสุทสฺสนราชกาเล อนุภูตา สมฺปตฺติ นิจฺจา ภเวยฺย, สาปิ จ อนิจฺจาติ ตํ ทสฺเสตุํ ภูตปุพฺพาหํ ภิกฺขุ ราชา อโหสินฺติอาทิมาห. ตตฺถ กุสาวตีราชธานิปฺปมุขานีติ กุสาวตีราชธานี เตสํ นครานํ ปมุขา, สพฺพเสฏฺฐาติ อตฺโถ. สารมยานีติ รตฺตจนฺทนสารมยานิ. อุปธานํ ปน สพฺเพสํ สุตฺตมยเมว. โคณกตฺถตานีติ จตุรงฺคุลาธิกโลเมน กาฬโกชเวน อตฺถตานิ, ยํ มหาปิฏฺฐิยโกชโวติ วทนฺติ. ปฏกตฺถตานีติ อุภโตโลเมน อุณฺณามเยน เสตกมฺพเลน อตฺถตานิ. ปฏลิกตฺถตานีติ ฆนปุปฺเผน อุณฺณามยอตฺถรเณน อตฺถตานิ. กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณานีติ กทลิมิคจมฺมมเยน อุตฺตมปจฺจตฺถรเณน อตฺถตานิ. ตํ กิร ปจฺจตฺถรณํ เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลิมิคจมฺมํ อตฺถริตฺวา สิพฺเพตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทานีติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริ พทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. อุภโตโลหิตกูปธานีติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ ปลฺลงฺกานํ อุภโตโลหิตกูปธานานิ. เวชยนฺตรถปฺปมุขานีติ เอตฺถ เวชยนฺโต นาม ตสฺส รญฺโญ รโถ, ยสฺส จกฺกานํ อินฺทนีลมณิมยา นาภิ, สตฺตรตนมยา อรา, ปวาฬมยา เนมิ, รชตมโย อกฺโข, อินฺทนีลมณิมยํ อุปกฺขรํ, รชตมยํ กุพฺพรํ. โส เตสํ รถานํ ปมุโข อคฺโค. ทุกูลสนฺทานานีติ ทุกูลสนฺถรานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยโทหภาชนานิ. วตฺถโกฏิสหสฺสานีติ ยถารุจิตํ [Pg.298] ปริภุญฺชิสฺสตีติ นฺหตฺวา ฐิตกาเล อุปนีตวตฺถาเนว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ภตฺตาภิหาโรติ อภิหริตพฺพภตฺตํ.

ယခုအခါ၌ တစုံတခုသော သင်္ခါရသည် အကယ်၍ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်ပါက၊ ငါဘုရားသည် မဟာသုဒဿန စကြာဝတေးမင်း ဖြစ်စဉ်က ခံစားခဲ့ရသော စည်းစိမ်သည်လည်း အမြဲဖြစ်ရာ၏၊ သို့သော် ထိုစည်းစိမ်သည်လည်း မမြဲခဲ့ပေ။ ဤသို့ စကြာဝတေးမင်း၏ စည်းစိမ်ကို ပြသရန် "ဘူတပုဗ္ဗာဟံ ဘိက္ခု ရာဇာ အဟောသိံ" စသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိတော်၌ "ကုသာဝတီရာဇဓာနိပ္ပမုခါနိ" ဟူသည်မှာ ထိုရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မြို့တို့တွင် ကုသဝတီ မင်းနေပြည်တော်သည် အကြီးအမြတ်ဆုံးနှင့် အလုံးစုံသော မြို့တို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "သာရမယာနိ" ဟူသည်မှာ စန္ဒကူးနီအနှစ်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ပလ္လင်တို့ကို ဆိုသည်။ ထိုပလ္လင်အားလုံး၏ အထက်၌ အုပ်မိုးရန် အုံးသည်ကား ဆန်းကြယ်သောအဆင်းရှိသော ပန်းပြောက်ထိုးချည်ထည်ဖြင့်သာ ပြီး၏။ "ဂေါနကတ္ထတာနိ" ဟူသည်မှာ လက်လေးသစ်ထက် ရှည်သော အမွေးရှိသည့် ကော်ဇောနက်ဖြင့် လွှမ်းခင်းအပ်သော အခင်းများကို ဆိုသည်၊ ယင်းကို အပြင်ကျယ်သော ကော်ဇောဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ "ပဋကတ္ထတာနိ" ဟူသည်မှာ နှစ်ဖက်အမွေးရှိသော သားမွေးဖြင့်ပြီးသော ကမ္ဗလာဖြူခင်းများကို ဆိုသည်။ "ပဋိလိကတ္ထတာနိ" ဟူသည်မှာ ထူထပ်သော ပန်းပြောက်ခြယ် သားမွေးအခင်းများကို ဆိုသည်။ "Kadalimigapavarapaccattharaṇāni" (ကဒလိမိဂပဝရပစ္စတ္ထရဏာနိ) ဟူသည်မှာ ဝံပိုင်ရေဖြင့်ပြီးသော မြတ်သောအခင်းများ ဖြစ်သည်။ ထိုအခင်းကို အဝတ်ဖြူပေါ်တွင် ဝံပိုင်ရေကို ဖြန့်ခင်း၍ ချုပ်လုပ်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ "သဥတ္တရစ္ဆာဒါနိ" ဟူသည်မှာ အထက်၌ ချည်နှောင်အပ်သော နီသောပိတာန်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ဥဘတောလောဟိတကူပဓာနာနိ" ဟူသည်မှာ ခေါင်းအုံးနှင့် ခြေအုံးဟူသော ပလ္လင်တို့၏ ခေါင်းရင်းခြေရင်းရှိ နီသောအုံးများ ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "ဝေဇယန္တရထပ္ပမုခါနိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဝေဇယန္တာမည်သည်မှာ ထိုမဟာသုဒဿနမင်း၏ စီးနင်းသောရထား ဖြစ်သည်။ ထိုရထား၏ ဘီးပုံတောင်းသည် ဣန္ဒနီလာပတ္တမြားဖြင့် ပြီး၏၊ ကန့်ထောက်တို့သည် ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးကုန်၏၊ အကွပ်သည် သန္တာဖြင့် ပြီး၏၊ ဝင်ရိုးသည် ငွေစင်ဖြင့် ပြီး၏၊ အပေါင်သည် ဣန္ဒနီလာပတ္တမြားဖြင့် ပြီး၏၊ ရထားဦးဝက်စွယ်သည် ငွေဖြင့် ပြီး၏။ ထိုဝေဇယန္တာရထားသည် ရထားအားလုံးတွင် အကြီးအမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ "ဒုကူလသန္ဓာနာနိ" ဟူသည်မှာ ဒုကူလာ အဝတ်ဖြူအခင်းများ ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ "ကံသုပဓာရဏာနိ" ဟူသည်မှာ ငွေစင်ဖြင့် ပြီးသော နို့ခံခွက်များ ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဝတ္ထကောဋိသဟဿာနိ" ဟူသည်မှာ အလိုရှိတိုင်း ဝတ်ဆင်သုံးဆောင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ရေချိုးပြီးသောအခါ ဆက်ကပ်အပ်သော ဝတ်လဲတော်များကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘတ္တာဘိဟာရော" ဟူသည်မှာ ဆောင်ယူလာအပ်သော (ပွဲတော်တည်ရန်) စားတော်ပွဲကို ဆိုသည်။

ยมหํ เตน สมเยน อชฺฌาวสามีติ ยตฺถ วสามิ, ตํ เอกญฺเญว นครํ โหติ, อวเสเสสุ ปุตฺตธีตาทโย เจว ทาสมนุสฺสา จ วสึสุ. ปาสาทกูฏาคาราทีสุปิ เอเสว นโย. ปลฺลงฺกาทีสุ เอกํเยว สยํ ปริภุญฺชติ, เสสา ปุตฺตาทีนํ ปริโภคา โหนฺติ. อิตฺถีสุ เอกาว ปจฺจุปฏฺฐาติ, เสสา ปริวารมตฺตา โหนฺติ. เวลามิกาติ ขตฺติยสฺส วา พฺราหฺมณิยา, พฺราหฺมณสฺส วา ขตฺติยานิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาตา. ปริทหามีติ เอกํเยว ทุสฺสยุคํ นิวาเสมิ, เสสานิ ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ อสีติสหสฺสาธิกานํ โสฬสนฺนํ ปุริสสตสหสฺสานํ โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ภุญฺชามีติ ปรมปฺปมาเณน นาฬิโกทนมตฺตํ ภุญฺชามิ, เสสํ ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ จตฺตาลีสสหสฺสาธิกานํ อฏฺฐนฺนํ ปุริสสตสหสฺสานํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอกถาลิปาโก หิ ทสนฺนํ ชนานํ ปโหติ.

"ငါသည် ထိုအခါ၌ စံပယ်နေထိုင်၏ (ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမိ)" ဟူသည်မှာ - ငါစံပယ်ရာမြို့သည် ထိုမြို့တစ်မြို့တည်းသာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောမြို့တို့၌မူ သားတော်သမီးတော်တို့လည်းကောင်း၊ ကျွန်အမှုလုပ်တို့လည်းကောင်း နေကြကုန်၏။ ပြာသာဒ်၊ စုလစ်မွန်းချွန် တပ်သောအဆောင်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ပလ္လင်စသည်တို့တွင်လည်း မိမိကိုယ်တိုင် တစ်ခုတည်းကိုသာ သုံးဆောင်တော်မူ၏၊ ကြွင်းသောအရာတို့သည် သားတော်သမီးတော်စသည်တို့၏ အသုံးအဆောင်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ မိန်းမတို့တွင်လည်း မိဖုရားတစ်ဦးတည်းသာ ပြုစုလုပ်ကျွေးရ၏၊ ကြွင်းသောမိန်းမတို့သည် အခြံအရံမျှသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "ဝေလာမိက" ဟူသည်မှာ မင်းယောက်ျား၏ ပုဏ္ဏေးမဝမ်း၌ သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏား၏ မင်းသမီးဝမ်း၌ မွေးဖွားသော မိဖုရား ဖြစ်သည်။ "ဝတ်ရုံ၏ (ပရိဒဟာမိ)" ဟူသည်မှာ အဝတ်တစ်စုံကိုသာ ဝတ်ဆင်၏၊ ကြွင်းသောအဝတ်တို့သည် ခြံရံ၍ ကျင်လည်ကြကုန်သော ရှစ်သောင်းကျော်မျှမကသော တစ်သန်းခြောက်သိန်းသော ယောက်ျားတို့အတွက် ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ "စားသုံး၏ (ဘုဉ္ဇာမိ)" ဟူသည်မှာ အလွန်ဆုံးပမာဏအားဖြင့် တစ်ကွမ်းစားချက်မျှကိုသာ စားသုံး၏၊ ကြွင်းသောဆွမ်းသည် ခြံရံ၍ လှည့်လည်ကြကုန်သော လေးသောင်းကျော်မျှမကသော ရှစ်သိန်းသော ဗိုလ်ပါတို့အတွက် ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ ဆွမ်းတစ်အိုးချက်သည် လူတစ်ကျိပ်အတွက် လုံလောက်သည် မဟုတ်ပါလော။

อิติ อิมํ มหาสุทสฺสนกาเล สมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺสา อนิจฺจตํ ทสฺเสนฺโต อิติ โข ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ วิปริณตาติ ปกติชหเนน นิพฺพุตปทีโป วิย อปณฺณตฺติกภาวํ คตา. เอวํ อนิจฺจา โข ภิกฺขุ สงฺขาราติ เอวํ หุตฺวาอภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. เอตฺตาวตา ภควา ยถา นาม ปุริโส สตหตฺถุพฺเพเธ จมฺปกรุกฺเข นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา อภิรุหิตฺวา จมฺปกปุปฺผํ อาทาย นิสฺเสณึ มุญฺจนฺโต โอตเรยฺย, เอวเมวํ นิสฺเสณึ พนฺธนฺโต วิย อเนกวสฺสโกฏิสตสหสฺสุพฺเพธํ มหาสุทสฺสนสมฺปตฺตึ อารุยฺห สมฺปตฺติมตฺถเก ฐิตํ อนิจฺจลกฺขณํ อาทาย นิสฺเสณึ มุญฺจนฺโต วิย โอติณฺโณ. เอวํ อทฺธุวาติ เอวํ อุทกปุพฺพุฬาทโย วิย ธุวภาวรหิตา. เอวํ อนสฺสาสิกาติ เอวํ สุปินเก ปีตปานียํ วิย อนุลิตฺตจนฺทนํ วิย จ อสฺสาสวิรหิตา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ. ปญฺจเม สพฺพํ วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐํ ตถา พุชฺฌนกสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. จตุตฺถาทีนิ.

ဤသို့လျှင် မဟာသုဒဿနမင်းဖြစ်စဉ်က စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုစည်းစိမ်၏ မမြဲသောသဘော (အနိစ္စဖြစ်ပုံ) ကို ပြလိုသဖြင့် "ဣတိ ခေါ ဘိက္ခု" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "ဝိပရိဏတ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ပင်ကိုယ်သဘောကို စွန့်သဖြင့် ငြိမ်းသွားသော ဆီမီးကဲ့သို့ ပညတ်စရာမရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ "ဧဝံ အနိစ္စာ ခေါ ဘိက္ခု သင်္ခါရာ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့သောသဘောကြောင့် မမြဲကြကုန်။ ဤမျှသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဥပမာအားဖြင့် ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် အတောင်တစ်ရာမြင့်သော စကားပင်ကြီး၌ လှေကားကိုဖွဲ့၍ တက်ပြီးလျှင် စကားပန်းကို ယူကာ လှေကားကို ဖြုတ်၍ သက်ဆင်းသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ လှေကားကို ဖွဲ့သကဲ့သို့ နှစ်ပေါင်းကုဋေတစ်သိန်းမက မြင့်မားလှသော မဟာသုဒဿနမင်း၏ စည်းစိမ်ကြီးသို့ တက်ရောက်ပြီးလျှင် စည်းစိမ်၏ ထိပ်ဖျား၌ တည်သော အနိစ္စလက္ခဏာကို ယူကာ လှေကားကို ဖြုတ်၍ သက်ဆင်းသကဲ့သို့ သက်ဆင်းတော်မူ၏။ "ဧဝံ အဓုဝါ" ဟူသည်မှာ ရေပွက်ပမာကဲ့သို့ ခိုင်ခန့်သော အဖြစ်မှ ကင်းကုန်၏။ "ဧဝံ အနဿာသိကာ" ဟူသည်မှာ အိပ်မက်၌ အဖျော်သောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နံ့သာစန္ဒကူး လိမ်းကျံသကဲ့သို့လည်းကောင်း သာယာဖွယ် အားထားရာ အဖြစ်မှ ကင်းကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အနိစ္စလက္ခဏာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ပဉ္စမသုတ်၌ အလုံးစုံသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ဆဋ္ဌသုတ်ကို ထိုအခါ၌ တရားသိလွယ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ် စသည်တို့ ပြီးပြီ။

๗. คทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

၇. ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ်အဖွင့်။

๙๙. สตฺตเม ยํ มหาสมุทฺโทติ ยสฺมึ สมเย ปญฺจเม สูริเย อุฏฺฐิเต มหาสมุทฺโท อุสฺสุสฺสติ. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ อปฺปฏิวิชฺฌิตฺวา อวิชฺชาย นิวุตานํเยว สตํ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ ปริจฺเฉทํ [Pg.299] น วทามิ. สา คทฺทุลพทฺโธติ คทฺทุเลน พทฺธสุนโข. ขีเลติ ปถวิยํ อาโกฏิเต มหาขีเล. ถมฺเภติ นิขณิตฺวา ฐปิเต ถมฺเภ. เอวเมว โขติ เอตฺถ สุนโข วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาโล, คทฺทุโล วิย ทิฏฺฐิ, ถมฺโภ วิย สกฺกาโย, คทฺทุลรชฺชุยา ถมฺเภ อุปนิพทฺธสุนขสฺส ถมฺภานุปริวตฺตนํ วิย ทิฏฺฐิตณฺหาย สกฺกาเย พทฺธสฺส ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนํ เวทิตพฺพํ. สตฺตมํ.

၉၉. သတ္တမသုတ်၌ "ယံ မဟာသမုဒ္ဒေါ" ဟူသည်မှာ ငါးစင်းမြောက်သော နေမင်း ပေါ်ထွက်လာသောအခါ၌ မဟာသမုဒ္ဒရာသည် ခန်းခြောက်သွားမည့် အချိန်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ" ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ ဝဋ်ဒုက္ခ၏ အဆုံးဖြစ်သော အပိုင်းအခြားကို ငါဘုရား ဟောတော်မမူ။ "သာ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ" ဟူသည်မှာ တောက်ကြိုး (လည်ပတ်ကြိုး) ဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သော ခွေးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ခီလေ" ဟူသည်မှာ မြေ၌ စိုက်ထူအပ်သော တံသင်းငုတ်၌။ "ထမ္ဘေ" ဟူသည်မှာ မြေ၌ မြှုပ်စိုက်၍ ထားအပ်သော တိုင်၌။ "ဧဝမေဝ ခေါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ခွေးကဲ့သို့ ဝဋ်ကိုမှီသော လူမိုက်ကို သိအပ်၏။ တောက်ကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိကို သိအပ်၏။ တိုင်ကဲ့သို့ သက္ကာယ (ခန္ဓာငါးပါး) ကို သိအပ်၏။ တောက်ကြိုးဖြင့် တိုင်၌ ချည်နှောင်အပ်သော ခွေးသည် တိုင်ကိုပင် အစဉ်မပြတ် လှည့်ပတ်နေရသကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိနှင့် တဏှာဖြင့် သက္ကာယ၌ ဖွဲ့ချည်အပ်သော ပုထုဇဉ်၏ သက္ကာယခန္ဓာကိုသာလျှင် အစဉ်မပြတ် လှည့်လည်နေရခြင်းကို သိအပ်၏။ သတ္တမသုတ် ပြီးပြီ။

๘. ทุติยคทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

၈. ဒုတိယဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ်အဖွင့်။

๑๐๐. อฏฺฐเม ตสฺมาติ ยสฺมา ทิฏฺฐิคทฺทุลนิสฺสิตาย ตณฺหารชฺชุยา สกฺกายถมฺเภ อุปนิพทฺโธ วฏฺฏนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน สพฺพิริยาปเถสุ ขนฺธปญฺจกํ นิสฺสาเยว ปวตฺตติ, ยสฺมา วา ทีฆรตฺตมิทํ จิตฺตํ สํกิลิฏฺฐํ ราเคน โทเสน โมเหน, ตสฺมา. จิตฺตสํกิเลสาติ สุนฺหาตาปิ หิ สตฺตา จิตฺตสํกิเลเสเนว สํกิลิสฺสนฺติ, มลคฺคหิตสรีราปิ จิตฺตสฺส โวทานตฺตา วิสุชฺฌนฺติ. เตนาหุ โปราณา –

၁၀၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ "တသ္မာ" ဟူသည်မှာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တောက်ကို မှီသော တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် သက္ကာယတည်းဟူသော တိုင်၌ ချည်နှောင်အပ်သော ဝဋ်ကိုမှီသော ပုထုဇဉ်မိုက်သည် ခပ်သိမ်းသော ဣရိယာပုထ်တို့၌ ခန္ဓာငါးပါးကို မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်ကြောင့် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ဤစိတ်သည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် (တသ္မာ) ဟု ဆိုလိုသည်။ "စိတ္တသံkိလေသာ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ရေချိုးသန့်စင်ပြီးသော သတ္တဝါတို့သည်ပင် စိတ်၏ ညစ်နွမ်းမှုကြောင့်သာလျှင် ညစ်နွမ်းကြကုန်၏။ ကိုယ်၌ ဖုန်၊ ချေး အထပ်ထပ် လိမ်းကျံနေသောသူတို့သည်လည်း စိတ်၏ စင်ကြယ်သဖြင့် စင်ကြယ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုကုန်၏ -

‘‘รูปมฺหิ สํกิลิฏฺฐมฺหิ, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

รูเป สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อนกฺขาตํ มเหสินา.

"ရုပ်ညစ်နွမ်းလျှင် သတ္တဝါတို့ ညစ်နွမ်းကြကုန်၏၊ ရုပ်စင်ကြယ်လျှင် သတ္တဝါတို့ စင်ကြယ်ကြကုန်၏ ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မမူချေ။"

‘‘จิตฺตมฺหิ สํกิลิฏฺฐมฺหิ, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ.

"စိတ်ညစ်နွမ်းလျှင် သတ္တဝါတို့ ညစ်နွမ်းကြကုန်၏၊ စိတ်စင်ကြယ်လျှင် သတ္တဝါတို့ စင်ကြယ်ကြကုန်၏ ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏။"

จรณํ นาม จิตฺตนฺติ วิจรณจิตฺตํ. สงฺขา นาม พฺราหฺมณปาสณฺฑิกา โหนฺติ, เต ปฏโกฏฺฐกํ กตฺวา ตตฺถ นานปฺปการา สุคติทุคฺคติวเสน สมฺปตฺติวิปตฺติโย เลขาเปตฺวา, ‘‘อิมํ กมฺมํ กตฺวา อิทํ ปฏิลภติ, อิทํ กตฺวา อิท’’นฺติ ทสฺเสนฺตา ตํ จิตฺตํ คเหตฺวา วิจรนฺติ. จิตฺเตเนว จิตฺติตนฺติ จิตฺตกาเรน จินฺเตตฺวา กตตฺตา จิตฺเตน จินฺติตํ นาม. จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปายปริเยสนจิตฺตํ ตโตปิ จิตฺตตรํ. ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติตาติ กมฺมจิตฺเตเนว จิตฺติตา. ตํ ปน กมฺมจิตฺตํ อิเม วฏฺฏกติตฺติราทโย ‘‘เอวํ จิตฺตา ภวิสฺสามา’’ติ อายูหนฺตา นาม นตฺถิ. กมฺมํ ปน โยนึ อุปเนติ, โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโว. โยนิอุปคตา หิ สตฺตา ตํตํโยนิเกหิ สทิสจิตฺตาว โหนฺติ. อิติ โยนิสิทฺโธ จิตฺตภาโว, กมฺมสิทฺธา โยนีติ เวทิตพฺพา.

"စရဏံ နာမ စိတ္တံ" ဟူသည်မှာ လှည့်လည်ပြသသော ပန်းချီကား (စရဏပန်းချီ) ကို ဆိုလိုသည်။ "သင်္ခ" အမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားပါသဏ္ဍ (အယူရှိသူ) တို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ဖျင်စ၌ ရုပ်ပုံကားအိမ်ကို ပြုလုပ်၍ ထိုရုပ်ပုံကား၌ ကောင်းရာသုဂတိ ဘဝနှင့် မကောင်းရာဒုဂ္ဂတိ ဘဝတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အမျိုးမျိုးသော စည်းစိမ်ချမ်းသာ ခံစားဟန်၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီး၍ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်ဟန် ရုပ်ပုံတို့ကို ရေးဆွဲစေပြီးလျှင် - "ဤကံကို ပြု၍ ဤဆင်းရဲကို ရ၏၊ ဤကံကို ပြု၍ ဤချမ်းသာကို ရ၏" ဟု မိမိတို့ ကြံဆအပ်သော ကံနှင့်ကံ၏အကျိုးကို ပြသလျက် ထိုပန်းချီကားကို ကိုင်ဆောင်ကာ လှည့်လည် တောင်းခံကြကုန်၏။ "စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတံ" ဟူသည်မှာ ပန်းချီဆရာသည် ဤရုပ်ပုံ၏ လက်ခြေ မျက်နှာ အမူအရာ ဟန်ပန်ကို ဤသို့ ရေးဆွဲအပ်၏ စသည်ဖြင့် ကြံစည်၍ ရေးဆွဲသောကြောင့် စိတ်ဖြင့် ကြံစည်အပ်သည် မည်၏။ "စိတ္တညေဝ စိတ္တတရံ" ဟူသည်မှာ ထိုပန်းချီကားထက် ထိုပန်းချီကားကို ရေးဆွဲရန်အတွက် လက်ခြေ မျက်နှာ ဟန်ပန်ကို ဤသို့ ရေးဆွဲမည်ဟု နည်းလမ်းကို ရှာဖွေကြံဆသော စိတ်သည် ထိုစရဏပန်းချီကားထက် သာလွန်၍ ဆန်းကြယ်၏။ "တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတာ" ဟူသည်မှာ ကမ္မဝိညာဉ် (ကံစိတ်) ဖြင့်သာလျှင် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုကမ္မဝိညာဉ်ကို ဤငုံး၊ ခါ စသော တိရစ္ဆာန်တို့သည် "ငါတို့သည် ဤသို့ ဆန်းကြယ်သော အဆင်းရှိသူ ဖြစ်ကုန်အံ့" ဟု အားထုတ်ခဲ့ကြသည်မဟုတ်။ ကံသည်သာလျှင် သတ္တဝါတို့ကို ထိုထို ယောနိသို့ ဆောင်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့၏ ဆန်းကြယ်သော ဖြစ်ခြင်းသည် ထိုယောနိကို အခြေခံ၍ ဖြစ်၏။ ထိုထိုယောနိသို့ ကပ်ရောက်သော သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့နှင့် သင့်လျော်သော ဆန်းကြယ်သော စိတ်ရှိကြကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဆန်းကြယ်သော သတ္တဝါ၏ အဖြစ်သည် ယောနိဖြင့် ပြီး၏၊ ယောနိသည် ကံဖြင့်ပြီး၏ ဟု သိအပ်၏။

อปิจ [Pg.300] จิตฺตํ นาเมตํ สหชาตํ สหชาตธมฺมจิตฺตตาย ภูมิจิตฺตตาย วตฺถุจิตฺตตาย ทฺวารจิตฺตตาย อารมฺมณจิตฺตตาย กมฺมนานตฺตมูลกานํ ลิงฺคนานตฺตสญฺญานานตฺตโวหารนานตฺตาทีนํ อเนกวิธานํ จิตฺตานํ นิปฺผาทนตายปิ ติรจฺฉานคตจิตฺตโต จิตฺตตรเมว เวทิตพฺพํ.

တစ်နည်းလည်း ဤစိတ်မည်သည် ဖြစ်ပေါ်သည်ရှိသော် အတူဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက် (သဟဇာတ်) တရားတို့၏ ဆန်းကြယ်မှု၊ ဘုံ၏ ဆန်းကြယ်မှု၊ ဝတ္ထု၏ ဆန်းကြယ်မှု၊ ဒွါရ၏ ဆန်းကြယ်မှု၊ အာရုံ၏ ဆန်းကြယ်မှုတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံအမျိုးမျိုးကို အခြေခံ၍ ဖြစ်သော ဣတ္ထိလိင် ပုလ္လိင်စသော လိင်ကွဲပြားမှု၊ နတ် လူ စသော သညာကွဲပြားမှု၊ တိဿ ဖုဿ စသော ဝေါဟာရကွဲပြားမှု စသည့် အမျိုးမျိုးသော ဆန်းကြယ်သော သဘောတို့ကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း တိရစ္ဆာန်တို့၏ ဆန်းကြယ်မှုထက် ပို၍ ဆန်းကြယ်လှ၏ဟု သိအပ်၏။

รชโกติ วตฺเถสุ รงฺเคน รูปสมุฏฺฐาปนโก. โส ปน อเฉโก อมนาปํ รูปํ กโรติ, เฉโก มนาปํ ทสฺสนียํ, เอวเมว ปุถุชฺชโน อกุสลจิตฺเตน วา ญาณวิปฺปยุตฺตกุสเลน วา จกฺขุสมฺปทาทิวิรหิตํ วิรูปํ สมุฏฺฐาเปติ, ญาณสมฺปยุตฺตกุสเลน จกฺขุสมฺปทาทิสมฺปนฺนํ อภิรูปํ. อฏฺฐมํ.

"ရဇကော" ဟူသည်မှာ အဝတ်တို့၌ ဆိုးဆေးဖြင့် ပုံသဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော ဆေးဆိုးဆရာ ဖြစ်သည်။ ထိုဆရာသည် မလိမ္မာသော (ဉာဏ်မရှိသော) သူ ဖြစ်ပါက နှလုံးမမွေ့လျော်ဖွယ်သော ပုံကို ပြုလုပ်တတ်၏၊ လိမ္မာသောသူ ဖြစ်ပါက ရှုချင်ဖွယ်ရှိသော နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ပုံကို ပြုလုပ်တတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပုထုဇဉ်သည်လည်း အကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သော ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း မျက်စိတင့်တယ်ခြင်း စသည်တို့မှ ကင်းသော အရုပ်ဆိုးသော အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် မျက်စိတင့်တယ်ခြင်း စသည်နှင့် ပြည့်စုံသော လှပတင့်တယ်သော အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ အဋ္ဌမသုတ် ပြီးပြီ။

๙. วาสิชฏสุตฺตวณฺณนา

၉. ဝါသိဇဋသုတ်အဖွင့်။

๑๐๑. นวเม เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กุกฺกุฏิยา อณฺฑานีติ อิมา กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขวเสน ทฺเว อุปมา วุตฺตา. ตาสุ กณฺหปกฺขอุปมา อตฺถสฺส อสาธิกา, อิตรา สาธิกาติ. สุกฺกปกฺขอุปมาย เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – เสยฺยถาติ โอปมฺมตฺเถ นิปาโต, อปีติ สมฺภาวนตฺเถ. อุภเยนาปิ เสยฺยถา นาม, ภิกฺขเวติ ทสฺเสติ. กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทส วา ทฺวาทส วาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ กุกฺกุฏิยา วุตฺตปฺปการโต อูนาธิกานิปิ อณฺฑานิ โหนฺติ, วจนสิลิฏฺฐตาย ปน เอวํ วุตฺตํ. เอวญฺหิ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหติ. ตานสฺสูติ ตานิ อสฺสุ, ตานิ ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานีติ ตาย จ ชเนตฺติยา กุกฺกุฏิยา ปกฺเข ปสาเรตฺวา เตสํ อุปริ สยนฺติยา สมฺมา อธิสยิตานิ. สมฺมา ปริเสทิตานีติ กาเลน กาลํ อุตุํ คณฺหาเปนฺติยา สุฏฺฐุ สมนฺตโต เสทิตานิ อุสฺมีกตานิ. สมฺมา ปริภาวิตานีติ กาเลน กาลํ สุฏฺฐุ สมนฺตโต ภาวิตานิ, กุกฺกุฏคนฺธํ คาหาปิตานีติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยาติ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อิมินา ติวิธกิริยากรเณน อปฺปมาทํ กตฺวา กิญฺจาปิ น เอวํ อิจฺฉา อุปชฺเชยฺย. อถ โข ภพฺพาว เตติ อถ โข เต กุกฺกุฏโปตกา วุตฺตนเยน โสตฺถินา อภินิพฺภิชฺชิตุํ ภพฺพาว. เต หิ ยสฺมา ตาย กุกฺกุฏิยา เอวํ ตีหากาเรหิ ตานิ อณฺฑานิ ปริปาลิยมานานิ น ปูตีนิ [Pg.301] โหนฺติ, โย เนสํ อลฺลสิเนโห, โสปิ ปริยาทานํ คจฺฉติ, กปาลํ ตนุกํ โหติ, ปาทนขสิขา จ มุขตุณฺฑกญฺจ ขรํ โหติ, สยมฺปิ ปริณามํ คจฺฉนฺติ, กปาลสฺส ตนุตฺตา พหิ อาโลโก อนฺโต ปญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘จิรํ วต มยํ สงฺกุฏิตหตฺถปาทา สมฺพาเธ สยิมฺหา, อยญฺจ พหิ อาโลโก ทิสฺสติ, เอตฺถ ทานิ โน สุขวิหาโร ภวิสฺสตี’’ติ นิกฺขมิตุกามา หุตฺวา กปาลํ ปาเทน ปหรนฺติ, คีวํ ปสาเรนฺติ, ตโต ตํ กปาลํ ทฺเวธา ภิชฺชติ. อถ เต ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา นิกฺขมนฺติเยว, นิกฺขมิตฺวา จ คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา วิจรนฺติ.

၁၀၁. နဝမသုတ်၌ "သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ" အစရှိသည်ဖြင့် ကဏှပက္ခ (မကောင်းသောဘက်) နှင့် သုက္ကပက္ခ (ကောင်းသောဘက်) အစွမ်းဖြင့် ဤဥပမာနှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကဏှပက္ခဥပမာသည် အကျိုးစီးပွားကို မပြီးစေတတ်၊ အခြားသော သုက္ကပက္ခဥပမာသည်ကား အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေတတ်၏။ ဘာဝနာကို အားထုတ်သောရဟန်းအား ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် သုက္ကပက္ခဥပမာ၏အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— "သေယျထာ" ဟူသည် ဥပမာအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး၊ "အပိ" ဟူသည် ဖြစ်တန်ရာ၏ဟု ကြံဆအပ်သော (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပုဒ်လုံးဖြင့်လည်း "ရဟန်းတို့၊ ဤသို့ဖြစ်သင့်ရာသော ဥပမာကို ငါဆိုအံ့" ဟု ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ "ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကြက်မ၏ ဥတို့သည် ရှစ်လုံး၊ ဆယ်လုံး သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်နှစ်လုံး ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အကယ်၍ ထိုထက် ယုတ်ခြင်း လွန်ခြင်း ရှိသော်လည်း စကားပြေပြစ်သာယာခြင်း အကျိုးငှာ ဤသို့ ဟောတော်မူ၏။ လောက၌ ဤသို့ဆိုခြင်းသည် ပြေပြစ်သော စကားဖြစ်၏။ "တာနဿု" ဟူသည် "တာနိ အဿု" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ထိုဥတို့သည် ဖြစ်ကုန်ရာ၏ဟု အနက်ရ၏။ "ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ" ဟူသည် အမိကြက်မသည် အတောင်တို့ကို ဖြန့်၍ ထိုဥတို့အပေါ်၌ ဝပ်ခြင်းဖြင့် မိမိခြေစသည်တို့ဖြင့် အဥတို့ကို မထိခိုက်စေဘဲ အပ၌ လေစသော ဘေးရန်ကို ပယ်ရန် ကောင်းစွာဝပ်အပ်ကုန်ရာ၏။ "သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ" ဟူသည် ရံခါရံခါ ကိုယ်ငွေ့ကို ယူစေသဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ ကောင်းစွာ နွေးစေအပ်ကုန်ရာ၏။ "သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ" ဟူသည် ရံခါရံခါ ကောင်းစွာ ထက်ဝန်းကျင်မှ ကြက်နံ့ဖြင့် ထုံအပ်ကုန်ရာ၏ဟု အနက်ရ၏။ "ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ" ဟူသည် ထိုကြက်မအား ဤသို့ သုံးပါးသောအခြင်းအရာဖြင့် မမေ့မလျော့ဘဲ "ဤသို့ ဖြစ်ပါစေ" ဟု အလိုဆန္ဒ မဖြစ်ငြားသော်လည်း၊ "အထ ခေါ ဘဗ္ဗာဝ တေ" ဟူသည် ထိုကြက်ငယ်တို့သည် ဟောအပ်သောနည်းဖြင့် ဥခွံမှ ချမ်းသာစွာ ပေါက်ဖွားခြင်းငှာ ထိုက်ကုန်သည်သာတည်း။ အကြောင်းမူကား ထိုအမိကြက်မသည် သုံးပါးသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ထိုအဥတို့ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သဖြင့် မပုပ်မသိုးဘဲ ရှိကုန်၏။ ထိုအဥတို့၏ စိုစွတ်သောအစေးသည်လည်း ခမ်းခြောက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဥခွံသည် ပါးလွှာလာ၏။ ခြေသည်းဖျားနှင့် နှုတ်သီးဖျားတို့သည်လည်း ခိုင်မာထက်မြက်လာကုန်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဥခွံပါးသောကြောင့် အပြင်ဘက်မှ အလင်းရောင်သည် အတွင်း၌ ထင်လာ၏။ ထိုအခါ "ငါတို့သည် လက်ခြေတို့ကို ကွေးလျက် ကျဉ်းမြောင်းသော ဥခွံတွင်း၌ ကြာမြင့်စွာ နေခဲ့ကြရပြီ၊ ယခုမူကား အပြင်ဘက်မှ အလင်းရောင် ထင်လာပြီ၊ ဤအလင်းရှိရာ၌ ယခု ငါတို့ ချမ်းသာစွာ နေရလတ္တံ့" ဟု ထွက်လိုသောအလိုရှိသည်ဖြစ်၍ ဥခွံကို ခြေဖြင့် ကန်ကျောက်ကုန်၏။ ลည်ပင်းကို ဆန့်တိုးကုန်၏။ ထိုသို့ပြုခြင်းကြောင့် ဥခွံသည် နှစ်ခြမ်းကွဲ၏။ ထိုအခါ ထိုကြက်ငယ်တို့သည် အတောင်တို့ကို ခါလှုပ်ကုန်လျက်၊ ပေါက်စခဏအားလျော်စွာ မြည်တမ်းကုန်လျက် ထွက်လာကြကုန်၏။ ထွက်လာပြီးလျှင် ရွာ၊ လယ်တောတို့ကို တင့်တယ်စေလျက် လှည့်လည်ကျက်စားကုန်၏။

เอวเมว โขติ อิทํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. ตํ เอวํ อตฺเถน สํสนฺทิตฺวา เวทิตพฺพํ – ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยากรณํ วิย หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวานุโยคํ อนุยุตฺตกาโล, กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยาสมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย ภาวนานุโยคมนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ, ตสฺสา ติวิธกิริยากรเณน อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยานุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ, อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย ตสฺส ภิกฺขุโน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ ปาทนขสิขมุขตุณฺฑกานํ ถทฺธขรภาโว วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺน สูรภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณามกาโล วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล วฑฺฒิตกาโล คพฺภคฺคหณกาโล, กุกฺกุฏโปตกานํ ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺภิทากาโล วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา วิจรนฺตสฺส ตชฺชาติกํ อุตุสปฺปายํ วา โภชนสปฺปายํ วา ปุคฺคลสปฺปายํ วา ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ วา ลภิตฺวา เอกาสเน นิสินฺนสฺเสว วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อรหตฺตปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. ยถา ปน กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณตภาวํ ญตฺวา มาตาปิ อณฺฑโกสํ ภินฺทติ, เอวํ ตถารูปสฺส ภิกฺขุโน ญาณปริปากํ ญตฺวา สตฺถาปิ –

“ဧဝမေဝ ခေါ” ဟူသည် ဥပမာနှင့် ဥပမေယျကို ကောင်းစွာ နှီးနှော၍ သိအပ်၏။ ထိုနှီးနှောပုံကား— ထိုကြက်မသည် အဥတို့၌ သုံးပါးသောကိရိယာကို ပြုခြင်းကဲ့သို့ ဤယောဂီရဟန်း၏ ဘာဝနာ၌ အားထုတ်သောအချိန်ကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသောကိရိယာကို ပြည့်စုံစေသဖြင့် အဥတို့ မပုပ်သကဲ့သို့၊ ဘာဝနာကို အားထုတ်သော ရဟန်း၏ သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြည့်စုံစေသဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် မဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ထိုကြက်မ၏ သုံးပါးသောကိရိယာကြောင့် စိုစွတ်သောအစေး ခမ်းခြောက်သကဲ့သို့၊ ထိုရဟန်း၏ သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြည့်စုံစေသဖြင့် ဘဝသုံးပါး၌ အစဉ်လိုက်သော တဏှာ (နိကန္တိ) တည်းဟူသော အစေး ခမ်းခြောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဥခွံပါးသကဲ့သို့၊ ထိုရဟန်း၏ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံပါးခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်ငယ်တို့၏ ခြေသည်းဖျား၊ နှုတ်သီးဖျားတို့ ခိုင်မာထက်မြက်သကဲ့သို့၊ ရဟန်း၏ ဝိပဿနာဉာဏ် ထက်မြက်စင်ကြယ်ရဲရင့်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်ငယ်တို့၏ ရင့်ကျက်သောအခါကဲ့သို့၊ ရဟန်း၏ ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်ကျက်သောအခါ၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဖြစ်သောအခါ၊ မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ကိုယ်ဝန်ကို ယူသောအခါကို သိအပ်၏။ ကြက်ငယ်တို့သည် ခြေသည်းဖျား သို့မဟုတ် နှုတ်သီးဖျားဖြင့် ဥခွံကို ဖောက်ခွဲ၍ အတောင်ပံတို့ကို ခါလျက် ဘေးမသီရန်မခ ချမ်းသာစွာ ပေါက်ဖွားသောအခါကဲ့သို့၊ ထိုရဟန်းသည် ဝိပဿနာဉာဏ်တည်းဟူသော ကိုယ်ဝန်ကို ယူစေလျက် ကျင့်ကြံလှည့်လည်စဉ် မိမိနှင့် သင့်လျော်သော ဥတုသပ္ပါယ၊ ဘောဇနသပ္ပါယ၊ ပုဂ္ဂလသပ္ပါယ သို့မဟုတ် ဓမ္မဿဝနသပ္ပါယတို့ကို ရရှိ၍ တစ်နေရာတည်း၌ နေလျက် ဝိပဿနာကို ပွားစေသော် စဉ်အတိုင်းရအပ်သော အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲကာ အဘိညာဉ်တည်းဟူသော အတောင်တို့ကို ခါလျက် ဘေးမသီရန်မခ ချမ်းသာစွာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောကာလကို သိအပ်၏။ တစ်ဖန် ကြက်ငယ်တို့၏ ရင့်ကျက်သည်ကို သိ၍ အမိကြက်မသည် ဥခွံကို ဖောက်ခွဲပေးသကဲ့သို့၊ ဤအတူ ထိုသို့သောရဟန်း၏ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှုကို သိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း—

‘‘อุจฺฉินฺท [Pg.302] สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา;

สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๘๕) –

“ဆောင်းဦးကာလ၌ ဖြစ်သော ကြာဖြူကို လက်ဖြင့် ဆွတ်ယူသကဲ့သို့၊ မိမိ၏ ချစ်ခြင်းတဏှာကို (ဉာဏ်တည်းဟူသော လက်ဖြင့်) ဖြတ်လော့။ ကောင်းသောလားရာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ငြိမ်းအေးကြောင်းလမ်းဖြစ်သော မဂ်တရားကိုသာလျှင် ပွားများစေလော့” ဟု အစရှိသော—

อาทินา นเยน โอภาสํ ผริตฺวา คาถาย อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ. โส คาถาปริโยสาเน อวิชฺชณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตโต ปฏฺฐาย ยถา เต กุกฺกุฏโปตกา คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา ตตฺถ วิจรนฺติ, เอวํ อยมฺปิ มหาขีณาสโว นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา สงฺฆารามํ อุปโสภยมาโน วิจรติ.

နည်းလမ်းဖြင့် ရောင်ခြည်တော်လွှတ်ကာ ဂါထာဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ပုတ်ခတ်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းသည် ဂါထာ၏အဆုံး၌ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ထိုအခါမှစ၍ ထိုကြက်ငယ်တို့သည် ရွာ၊ လယ်တောတို့ကို တင့်တယ်စေလျက် လှည့်လည်ကျက်စားသကဲ့သို့၊ ဤရဟန္တာအရှင်မြတ်ကြီးသည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားလျက် သံဃာ့ကျောင်းဝန်းကို တင့်တယ်စေကာ လှည့်လည်ကြွသွားတော်မူ၏။

ปลคณฺฑสฺสาติ วฑฺฒกิสฺส. โส หิ โอลมฺพกสงฺขาตํ ปลํ ธาเรตฺวา ทารูนํ คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ วุจฺจติ. วาสิชเฏติ วาสิทณฺฑกสฺส คหณฏฺฐาเน. เอตฺตกํ วต เม อชฺช อาสวานํ ขีณนฺติ ปพฺพชิตสฺส หิ ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทเสน ปริปุจฺฉาย โยนิโส มนสิกาเรน วตฺตปฏิปตฺติยา จ นิจฺจกาลํ อาสวา ขียนฺติ. เอวํ ขียมานานํ ปน เตสํ ‘‘เอตฺตกํ อชฺช ขีณํ, เอตฺตกํ หิยฺโย’’ติ เอวมสฺส ญาณํ น โหตีติ อตฺโถ. อิมาย อุปมาย วิปสฺสนายานิสํโส ทีปิโต. เหมนฺติเกนาติ เหมนฺตสมเยน. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ถิรภาเวน ปริหายนฺติ.

“ပလဂဏ္ဍဿ” ဟူသည် လက်သမား၏ (အနက်ရ၏)။ ထိုသစ်လက်သမားသည် တမျဉ်းကြိုးဟု ဆိုအပ်သော “ပလ” ကို ကိုင်ဆောင်၍ သစ်တို့၏ အဆစ်အမျက်ကို ပယ်တတ်သောကြောင့် “ပလဂဏ္ဍ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ဝါသိဇဋေ” ဟူသည် ပဲခွပ်ရိုး (သို့မဟုတ် ဓားရိုး) ၏ လက်ဖြင့် ကိုင်ဆုပ်အပ်သော နေရာ၌ (အနက်ရ၏)။ “ဧတ္တကံ ဝတ မေ အဇ္ဇ အာသဝါနံ ခီဏံ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုပြီးသောသူအား ရဟန်းအဖြစ်၏ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိသင်ယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမေးအဖြေပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အခါခပ်သိမ်း အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ဆုံးကြကုန်၏။ ထိုသို့ ကုန်ဆုံးသော်လည်း “ယနေ့ ငါ့အား ဤမျှသော အာသဝေါတရား ကုန်ပြီ၊ မနေ့က ဤမျှ ကုန်ပြီ” ဟု ထိုယောဂီအား ခွဲခြားသိသောဉာဏ်သည် မဖြစ်ပေါ်ဟု အနက်ရ၏။ ဤဥပမာဖြင့် ဝိပဿနာ၏ အကျိုးအာနိသင်ကို ပြတော်မူ၏။ “ဟေမန္တိကေန” ဟူသည် ဆောင်းကာလ၌ (အနက်ရ၏)။ “ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ” ဟူသည် မြဲခိုင်သော အဖြစ်မှ ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။

เอวเมว โขติ เอตฺถ มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ ทฏฺฐพฺพํ, นาวา วิย โยคาวจโร, นาวาย มหาสมุทฺเท ปริยาทานํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อูนปญฺจวสฺสกาเล อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วิจรณํ, นาวาย มหาสมุทฺโททเกน ขชฺชมานานํ พนฺธนานํ ตนุภาโว วิย ภิกฺขุโน ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ เจว สํโยชนานํ ตนุภาโว, นาวาย ถเล อุกฺขิตฺตกาโล วิย ภิกฺขุโน นิสฺสยมุจฺจกสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนกาโล, ทิวา วาตาตเปน สํสุสฺสนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน ตณฺหาสฺเนหสํสุสฺสนํ, รตฺตึ หิโมทเกน เตมนํ วิย กมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย อุปฺปนฺเนน ปีติปาโมชฺเชน จิตฺตเตมนํ, รตฺตินฺทิวํ วาตาตเปน เจว หิโมทเกน จ ปริสุกฺขปริตินฺตานํ พนฺธนานํ ทุพฺพลภาโว วิย เอกทิวสํ อุตุสปฺปายาทีนิ ลทฺธา วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ สํโยชนานํ ภิยฺโยโสมตฺตาย ทุพฺพลภาโว, ปาวุสฺสกเมโฆ วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ, เมฆวุฏฺฐิอุทเกน นาวาย พนฺเธ ปูติภาโว วิย อารทฺธวิปสฺสกสฺส [Pg.303] รูปสตฺตกาทิวเสน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส โอกฺขายมาเน ปกฺขายมาเน กมฺมฏฺฐาเน เอกทิวสํ อุตุสปฺปายาทีนิ ลทฺธา เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส อรหตฺตผลาธิคโม, ปูติพนฺธนาวาย กญฺจิ กาลํ ฐานํ วิย ขีณสํโยชนสฺส อรหโต มหาชนํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส ยาวตายุกํ ฐานํ, ปูติพนฺธนาวาย อนุปุพฺเพน ภิชฺชิตฺวา อปณฺณตฺติกภาวูปคโม วิย ขีณาสวสฺส อุปาทิณฺณกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส อปณฺณตฺติกภาวูปคโมติ อิมาย อุปมาย สํโยชนานํ ทุพฺพลตา ทีปิตา. นวมํ.

ထိုအတူပင် ဤဥပမာ၌— မဟာသမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ သာသနာတော်ကို မှတ်အပ်၏။ သင်္ဘောကဲ့သို့ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်အပ်၏။ သင်္ဘောသည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ခရီးသွားလျက် နေ့ရက်ကို ကုန်စေသကဲ့သို့၊ ဤရဟန်းသည် ငါးဝါမပြည့်မီ ကာလပတ်လုံး ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့၏အထံ၌ ဆည်းကပ်ကျင်လည်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ သင်္ဘောကို မဟာသမုဒ္ဒရာရေသည် အစဉ်သဖြင့် ကိုက်ခဲတိုက်စားသဖြင့် ဖွဲ့နှောင်ထားသော ကြိမ်ကြိုးတို့ ဆွေးမြည့်အားနည်းသွားသကဲ့သို့၊ ရဟန်း၏ ရဟန်းအဖြစ်တည်းဟူသော ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိသင်အံခြင်း၊ အမေးအဖြေပြုခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း သံယောဇဉ်တို့ အားနည်းသွားခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ သင်္ဘောကို ကုန်းပေါ်သို့ တင်ထားရာကာလကဲ့သို့၊ နိဿယမုစ္စက (ငါးဝါရ၍ နိဿယမှ လွတ်သော) ရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ တောရကျောင်း၌ သီတင်းသုံးရာကာလကို မှတ်အပ်၏။ နေ့အခါ၌ လေနှင့် နေပူတို့ကြောင့် ခြောက်သွေ့သွားသကဲ့သို့၊ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် တဏှာဟူသော အစေးကို ခြောက်သွေ့စေခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ညဉ့်အခါ၌ ဆီးနှင်းရည်ဖြင့် စိုစွတ်ရသကဲ့သို့၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မှီ၍ဖြစ်သော ပီတိပါမောဇ္ဇဖြင့် စိတ်စိုစွတ်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ညဉ့်နေ့မပြတ် လေ၊ နေပူနှင့် ဆီးနှင်းရည်တို့ကြောင့် တစ်လှည့်ခြောက် တစ်လှည့်စို ဖြစ်ကာ ချည်နှောင်ထားသော ကြိမ်ကြိုးတို့ အားနည်းဆွေးမြည့်သွားသကဲ့သို့၊ တစ်နေ့သ၌ ဥတုသပ္ပါယ စသည်တို့ကို ရရှိ၍ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့်တကွဖြစ်သော ပီတိပါမောဇ္ဇတို့ဖြင့် သံယောဇဉ်တို့ အလွန်အားနည်းသွားခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ မိုးဦးကျအခါ ရွာသွန်းသော မိုးကြီးကဲ့သို့ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို မှတ်အပ်၏။ မိုးရေကြောင့် သင်္ဘော၏ အဖွဲ့အနှောင်တို့ အတွင်းမှ ဆွေးမြည့်ပျက်စီးသွားသကဲ့သို့၊ ဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ယောဂီရဟန်းသည် ရူပသတ္တက စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာကို ပွားများစေသည်ရှိသော် ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လမ်းမှန်သို့ရောက်၍ ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသောအခါ တစ်နေ့သ၌ ဥတုသပ္ပါယ စသည်တို့ကို ရရှိကာ တစ်ခုသော ထက်ဝယ်ပလ္လင်တည်းဖြင့် ထိုင်နေစဉ် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ အနှောင်အဖွဲ့ ဆွေးမြည့်နေသော သင်္ဘောသည် ခေတ္တမျှ တည်နေနိုင်သကဲ့သို့၊ သံယောဇဉ် ကင်းပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် လူအများအား ချီးမြှောက်တော်မူလျက် အသက်ထက်ဆုံး တည်နေခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ အနှောင်အဖွဲ့ ဆွေးမြည့်နေသော သင်္ဘောသည် အစဉ်သဖြင့် ပျက်စီးသွားပြီးလျှင် သင်္ဘောဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ပညတ်စရာ မရှိတော့သကဲ့သို့၊ ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ဥပါဒိန္နခန္ဓာ ပျက်စီးသဖြင့် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်၍ ပညတ်စရာ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါအဖြစ် မရှိတော့ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ဤဥပမာဖြင့် သံယောဇဉ်တို့၏ အားနည်းပျက်စီးပုံကို ပြဆိုအပ်၏။ ကိုးခုမြောက်သုတ် ပြီး၏။

๑๐. อนิจฺจสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

၁၀. အနိစ္စသညာသုတ်အဖွင့်

๑๐๒. ทสเม อนิจฺจสญฺญาติ อนิจฺจํ อนิจฺจนฺติ ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. ปริยาทิยตีติ เขปยติ. สพฺพํ อสฺมิมานนฺติ นววิธํ อสฺมิมานํ. มูลสนฺตานกานีติ สนฺตาเนตฺวา ฐิตมูลานิ. มหานงฺคลํ วิย หิ อนิจฺจสญฺญา, ขุทฺทานุขุทฺทกานิ มูลสนฺตานกานิ วิย กิเลสา, ยถา กสฺสโก กสนฺโต นงฺคเลน ตานิ ปทาเลติ, เอวํ โยคี อนิจฺจสญฺญํ ภาเวนฺโต อนิจฺจสญฺญาญาเณน กิเลเส ปทาเลตีติ อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ.

၁၀၂. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌— 'Aniccasaññā' ဟူသည်မှာ 'အနိစ္စ၊ အနိစ္စ' ဟု ပွားများသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာတည်း။ 'Pariyādiyati' ဟူသည်မှာ ကုန်စေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Sabbaṃ asmimānaṃ' ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော အသ္မိမာနကို ဆိုလို၏။ 'Mūlasantānakāni' ဟူသည်မှာ ပြန့်ခင်းတည်ရှိသော အမြစ်တို့ကို ဆိုလို၏။ စင်စစ်သော်လည်း အနိစ္စသညာကို ထွန်တုံးကြီးကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ ကိလေသာတို့ကို ပြန့်ခင်းတည်ရှိသော သစ်မြစ်ငယ်များကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ လယ်သမားသည် လယ်ထွန်သောအခါ ထွန်တုံးဖြင့် ထိုအမြစ်တို့ကို ဖြတ်တောက်နုတ်ပယ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ယောဂီရဟန်းသည် အနိစ္စသညာကို ပွားများလျက် အနိစ္စသညာဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်နုတ်ပယ်၏ဟူ၍ ဤ၌ ဥပမာနှင့် ဥပမေယျ နှိုင်းယှဉ်ပုံကို မှတ်အပ်၏။

โอธุนาตีติ เหฏฺฐา ธุนาติ. นิทฺธุนาตีติ ปปฺโผเฏติ. นิจฺโฉเฏตีติ ปปฺโผเฏตฺวา ฉฑฺเฑติ. อิธาปิ ปพฺพชานิ วิย กิเลสา, ลายนํ นิจฺโฉฏนํ วิย อนิจฺจสญฺญาญาณนฺติ อิมินา อตฺเถน อุปมา สํสนฺเทตพฺพา.

'Odhunāti' ဟူသည်မှာ အောက်သို့ ခါချ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Niddhunāti' ဟူသည်မှာ ခါထုတ်၏။ 'Nicchoṭeti' ဟူသည်မှာ ခါထုတ်ပြီး စွန့်ပစ်၏။ ဤဖြူဆံမြက် (ပဗ္ဗဇမြက်) ရိတ်သည့် ဥပမာ၌လည်း ဖြူဆံမြက်တို့ကဲ့သို့ ကိလေသာတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ ရိတ်ခြင်းနှင့် ခါထုတ်စွန့်ပစ်ခြင်းတို့ကဲ့သို့ အနိစ္စသညာဉာဏ်ကို မှတ်အပ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်အပ်၏။

วณฺฏจฺฉินฺนายาติ ติณฺเหน ขุรปฺเปน วณฺฏจฺฉินฺนาย. ตทนฺวยานิ ภวนฺตีติ ตํ อมฺพปิณฺฑึ อนุคจฺฉนฺติ, ตสฺสา ปตมานาย อมฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺติ. อิธาปิ อมฺพปิณฺฑิ วิย กิเลสา, ติณฺหขุรปฺโป วิย อนิจฺจสญฺญา, ยถา ขุรปฺเปน ฉินฺนาย อมฺพปิณฺฑิยา สพฺพานิ อมฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺติ, เอวํ อนิจฺจสญฺญาญาเณน กิเลสานํ มูลภูตาย อวิชฺชาย ฉินฺนาย สพฺพกิเลสา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ, อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ.

'Vaṇṭacchinnāya' ဟူသည်မှာ ထက်မြက်သော မြားသွားဖြင့် အညှာ၌ ဖြတ်တောက်အပ်သည်ရှိသော်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Tadanvayāni bhavanti' ဟူသည်မှာ ထိုသရက်သီးခိုင်သို့ အစဉ်လိုက်ကြွေကျကုန်၏၊ ထိုသရက်သီးခိုင် ကြွေကျသောအခါ သရက်သီးတို့သည် မြေပေါ်သို့ ကျကုန်၏။ ဤသရက်သီးခိုင် ဥပမာ၌လည်း သရက်သီးခိုင်ကဲ့သို့ ကိလေသာတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ ထက်မြက်သော မြားသွားကဲ့သို့ အနိစ္စသညာကို မှတ်အပ်၏။ မြားဖြင့် အညှာမှ ဖြတ်တောက်လိုက်သော သရက်သီးခိုင် ကြွေကျရာ၌ သရက်သီးအားလုံး မြေသို့ ကျကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အနိစ္စသညာဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာတို့၏ အမြစ်အရင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာကို ဖြတ်တောက်လိုက်ပါက ကိလေသာအားလုံး အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟူ၍ ဤဥပမာနှင့် ဥပမေယျ နှိုင်းယှဉ်ပုံကို မှတ်အပ်၏။

กูฏงฺคมาติ กูฏํ คจฺฉนฺติ. กูฏนินฺนาติ กูฏํ ปวิสนภาเวน กูเฏ นินฺนา. กูฏสโมสรณาติ กูเฏ สโมสริตฺวา ฐิตา. อิธาปิ กูฏํ วิย อนิจฺจสญฺญา, โคปานสิโย วิย จตุภูมกกุสลธมฺมา, ยถา สพฺพโคปานสีนํ [Pg.304] กูฏํ อคฺคํ, เอวํ กุสลธมฺมานํ อนิจฺจสญฺญา อคฺคา. นนุ จ อนิจฺจสญฺญา โลกิยา, สา โลกิยกุสลานํ ตาว อคฺคํ โหตุ, โลกุตฺตรานํ กถํ อคฺคนฺติ? เตสมฺปิ ปฏิลาภกรณตฺเถน อคฺคนฺติ เวทิตพฺพา. อิมินา อุปาเยน สพฺพาสุ อุปมาสุ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. ปุริมาหิ ปเนตฺถ ตีหิ อนิจฺจสญฺญาย กิจฺจํ, ปจฺฉิมาหิ พลนฺติ. ทสมํ.

'Kūṭaṅgamā' ဟူသည်မှာ အထွဋ်သို့ သွားကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Kūṭaninnā' ဟူသည်မှာ အထွဋ်သို့ ဝင်သောအားဖြင့် အထွဋ်သို့ ညွတ်ကိုင်းကုန်၏။ 'Kūṭasamosaraṇā' ဟူသည်မှာ အထွဋ်၌ စုဝေးတည်ရှိကုန်၏။ ဤအိမ်အထွဋ်ဥပမာ၌လည်း အိမ်အထွဋ်ကဲ့သို့ အနိစ္စသညာကို မှတ်အပ်၏။ အခြင်တို့ကဲ့သို့ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို မှတ်အပ်ကုန်၏။ အခြင်အားလုံးတို့ထက် အိမ်အထွဋ်သည် (အခြင်တို့ တည်မြဲခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းဖြစ်၍) အမြတ်ဆုံးဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကုသိုလ်တရားအားလုံးထက် အနိစ္စသညာသည် (အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်၍) အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ 'အနိစ္စသညာသည် လောကီတရား မဟုတ်လော၊ ထိုအနိစ္စသညာသည် လောကီကုသိုလ်တရားတို့ထက် မြတ်သည်ဖြစ်ပါစေဦးတော့၊ လောကုတ္တရာကုသိုလ်တရားတို့ထက် မည်သို့လျှင် မြတ်နိုင်အံ့နည်း' ဟု မေးခဲ့သော်— လောကုတ္တရာကုသိုလ်တရားတို့ကို ရရှိစေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်တရားတို့ထက်လည်း မြတ်သည်ဟူ၍ပင် သိအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကျန်ရှိသော ဥပမာအားလုံးတို့၌လည်း ဥပမာနှင့် ဥပမေယျ နှိုင်းယှဉ်ပုံကို သိအပ်၏။ ဤဆယ်ပါးသော ဥပမာတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော သုံးပါးသော ဥပမာတို့ဖြင့် အနိစ္စသညာ၏ ကိစ္စ (ဆောင်ရွက်မှု) ကို ပြဆို၍၊ နောက်ပိုင်း ဥပမာတို့ဖြင့် ၎င်း၏ အစွမ်း (အာနုဘော်) ကို ပြဆိုအပ်၏။ တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ် ပြီး၏။

ปุปฺผวคฺโค ทสโม.

ဆယ်ခုမြောက် ဖြစ်သော ပုပ္ဖဝဂ် ပြီး၏။

มชฺฌิมปณฺณาสโก สมตฺโต.

မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

๑๑. อนฺตวคฺโค

၁၁. အန္တဝဂ်

๑. อนฺตสุตฺตวณฺณนา

၁. အန္တသုတ်အဖွင့်

๑๐๓. อนฺตวคฺคสฺส ปฐเม อนฺตาติ โกฏฺฐาสา. อิทํ สุตฺตํ จตุสจฺจวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ โยเชตฺวา อนฺโตติ วจเนน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ปฐมํ.

၁၀၃. အန္တဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌— 'Antā' ဟူသည်မှာ အဖို့အစု (အစိတ်အပိုင်း) တို့တည်း။ ဤသုတ်ကို သစ္စာလေးပါးအစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးကို ယှဉ်စပ်လျက် 'Anta' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် (သစ္စာတရားကို) နားလည်သဘောပေါက်နိုင်မည့် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ပထမသုတ် ပြီး၏။

๒-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၃. ဒုက္ခသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๑๐๔-๑๐๕. ทุติยมฺปิ ปญฺจกฺขนฺเธ จตุสจฺจวเสน โยเชตฺวา ทุกฺขนฺติ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน กถิตํ. ตติยมฺปิ ตเถว สกฺกาโยติ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน กถิตํ. ทุติยตติยานิ.

၁၀၄-၁၀၅. ဒုတိယသုတ်ကိုလည်း ခန္ဓာငါးပါးကို သစ္စာလေးပါးအစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်လျက် 'ဒုက္ခ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် နားလည်သဘောပေါက်နိုင်မည့် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ တတိယသုတ်ကိုလည်း ထိုနည်းအတူပင် 'သက္ကာယ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် နားလည်သဘောပေါက်နိုင်မည့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယနှင့် တတိယသုတ်တို့ ပြီးကုန်ပြီ။

๔. ปริญฺเญยฺยสุตฺตวณฺณนา

၄. ပရိညေယျသုတ်အဖွင့်

๑๐๖. จตุตฺเถ ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ สมติกฺกมิตพฺเพ. ปริญฺญนฺติ สมติกฺกมํ. ปริญฺญาตาวินฺติ ตาย ปริญฺญาย ปริชานิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา ฐิตํ. ราคกฺขโยติอาทีหิ นิพฺพานํ ทสฺสิตํ. จตุตฺถํ.

၁၀၆. စတုတ္ထသုတ်၌— 'Pariññeyya' ဟူသည်မှာ ပိုင်းခြားသိအပ်ကုန်သော၊ လွန်မြောက်အပ်ကုန်သော တရားများကို ဆိုလို၏။ 'Pariññā' ဟူသည်မှာ လွန်မြောက်ခြင်း (ပယ်စွန့်ခြင်း) ၏ အကြောင်းဥပါယ်တည်း။ 'Pariññātāvī' ဟူသည်မှာ ထိုပိုင်းခြားသိမြင်ကြောင်း မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်၍ လွန်မြောက်ပြီးလျက် တည်နေသောသူကို ဆိုလို၏။ 'Rāgakkhaya' (ရာဂကုန်ရာ) အစရှိသော စကားလုံးတို့ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ပြဆိုအပ်၏။ စတုတ္ထသုတ် ပြီး၏။

๕-๑๐. สมณสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၁၀. သမဏသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๑๐๗-๑๑๒. ปญฺจมาทีสุ จตูสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ. นวมทสเมสุ กิเลสปฺปหานนฺติ. ปญฺจมาทีนิ.

၁၀၇-၁၁၂. ပဉ္စမသုတ်အစရှိသော သုတ်လေးခုတို့၌ သစ္စာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ကိုးခုမြောက်နှင့် ဆယ်ခုမြောက် သုတ်တို့၌ ကိလေသာပယ်စွန့်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ပဉ္စမသုတ်အစရှိသည်တို့ ပြီးကုန်ပြီ။

อนฺตวคฺโค เอกาทสโม.

တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက် ဖြစ်သော အန္တဝဂ် ပြီး၏။

๑๒. ธมฺมกถิกวคฺโค

၁၂. ဓမ္မကထိကဝဂ်

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၂. အဝိဇ္ဇာသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๑๑๓-๑๑๔. ธมฺมกถิกวคฺคสฺส ปฐเม [Pg.305] เอตฺตาวตา จ อวิชฺชาคโต โหตีติ ยาวตา อิมาย จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณภูตาย อวิชฺชาย สมนฺนาคโต, เอตฺตาวตา อวิชฺชาคโต โหตีติ อตฺโถ. ทุติเยปิ เอเสว นโย. ปฐมทุติยานิ.

၁၁၃-၁၁၄. ဓမ္မကထိကဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌— 'Ettāvatā ca avijjāgato hoti' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတို့၌ မသိခြင်းသဘောရှိသော အဝိဇ္ဇာနှင့် ပြည့်စုံသမျှကာလပတ်လုံး ဤမျှသော အကြောင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာသို့ ရောက်ရှိသူ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဒုတိယသုတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။ ပထမနှင့် ဒုတိယသုတ်တို့ ပြီးကုန်ပြီ။

๓. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

၃. ဓမ္မကထိကသုတ်အဖွင့်

๑๑๕. ตติเย ปฐเมน ธมฺมกถิโก, ทุติเยน เสขภูมิ, ตติเยน อเสขภูมีติ เอวํ ธมฺมกถิกํ ปุจฺฉิเตน วิเสเสตฺวา ทฺเว ภูมิโย กถิตา. ตติยํ.

၁၁၅. တတိယသုတ်၌— ပထမပိုင်းဖြင့် ဓမ္မကထိကကိုလည်းကောင်း၊ ဒုတိယပိုင်းဖြင့် သေက္ခဘုံကိုလည်းကောင်း၊ တတိယပိုင်းဖြင့် အသေက္ခဘုံကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်အကြောင်း မေးမြန်းအပ်သော ဘုရားရှင်သည် ထူးခြားလွန်ကဲ၍ သေက္ခဘုံနှင့် အသေက္ခဘုံတည်းဟူသော ဘုံနှစ်ပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ တတိယသုတ် ပြီး၏။

๔. ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

၄. ဒုတိယဓမ္မကထိကသုတ်အဖွင့်

๑๑๖. จตุตฺเถ ติสฺสนฺนมฺปิ ปุจฺฉานํ ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ กถิตานิ. จตุตฺถํ.

၁၁၆. စတုတ္ထသုတ်၌— မေးခွန်းသုံးခုလုံး၏ အဖြေသုံးခုတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ စတုတ္ထသုတ် ပြီး၏။

๕-๙. พนฺธนสุตฺตาทิวณฺณนา

၅-၉. ဗန္ဓနသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๑๑๗-๑๒๑. ปญฺจเม อตีรทสฺสีติ ตีรํ วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตํ น ปสฺสติ. อปารทสฺสีติ ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ น ปสฺสติ. พทฺโธติ กิเลสพนฺธเนน พทฺโธ หุตฺวา ชียติ จ มียติ จ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ คจฺฉตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตนฺติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจมาทีนิ.

၁၁၇-၁၂၁. ပဉ္စမသုတ်၌- "အတီရဒဿီ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဝဋ်တရား" ကို "ဤမှာဘက်ကမ်း" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဝဋ်တရားဟူသော ဤမှာဘက်ကမ်းကို မမြင်။ "အပါရဒဿီ" ဟူသော ပုဒ်၌ "နိဗ္ဗာန်" ကို "ဟိုမှာဘက်ကမ်း" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ဟူသော ဟိုမှာဘက်ကမ်းကို မမြင်။ "ဗဒ္ဓေါ" ဟူသည်ကား ကိလေသာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် ဖွဲ့ချည်အပ်သည်ဖြစ်၍ အိုလည်းအိုရ၏၊ သေလည်းသေရ၏၊ ဤပစ္စုပ္ပန်လောကမှ တမလွန်လောကသို့ သွားရ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်ဆင်းရဲကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဆဋ္ဌမသုတ် အစရှိသည်တို့သည်ကား အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။ ပဉ္စမသုတ် အစရှိသည်တို့ ပြီးပြီ။

๑๐. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

၁၀. သီလဝန္တသုတ်အဖွင့်

๑๒๒. ทสเม อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขโต, อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺฑโต, เตสํ เตสํ คณฺฑานํ ปจฺจยภาเวน วา ขณนฏฺเฐน วา สลฺลโต ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, วิสภาคมหาภูตสมุฏฺฐานอาพาธปจฺจยฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต[Pg.306], สตฺตสุญฺญตฏฺเฐน สุญฺญโต, อตฺตาภาเวน อนตฺตโต. เอวเมตฺถ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจมนสิกาโร, ‘‘สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ ทฺวีหิ อนตฺตมนสิกาโร, เสเสหิ ทุกฺขมนสิกาโร วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ทสมํ.

၁၂၂. ဒသမသုတ်၌ "အနိစ္စတော" အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင်- ခဏမျှသာ ဖြစ်၍ ထင်ရှားမရှိ ပျက်စီးလွယ်သော သဘောကြောင့် "အနိစ္စ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အဖန်ဖန် နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲသော အခြင်းအရာကြောင့် "ဒုက္ခ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သည်မှစ၍ ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "ရောဂါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တွင်း၌သာ အမြဲအောင်းလျက် ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "အိုင်းအမာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုထိုပကတိအိုင်းအမာ ကိလေသာအိုင်းအမာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "အိုင်းအမာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စူးဝင်တတ်သော သဘောကြောင့် သို့မဟုတ် စူးဝင်တတ်သောကြောင့် "မြှားငြောင့်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ခံနိုင်ခဲသော ဒုက္ခဖြစ်သောကြောင့် "ဘေးရန် (အဃ)" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မညီမညွတ်သော မဟာဘုတ်ကြောင့် ဖြစ်ပွားသောအနာလျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် "အနာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ဥစ္စာမဟုတ်သောကြောင့် "တစ်ပါး" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးလွယ်သော သဘောကြောင့် "ပျက်စီးတတ်သောတရား" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါမှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် "ဆိတ်သုဉ်းသောတရား" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အတ္တမဟုတ်သောကြောင့် "အနတ္တ" ဟူ၍လည်းကောင်း (ရှုအပ်၏)။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ "အနိစ္စတော ပလောကတော" ဟူသော နှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ "သုညတော အနတ္တတော" ဟူသော နှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် အနတ္တဟု နှလုံးသွင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏၊ ကြွင်းသောပုဒ်တို့ဖြင့် ဒုက္ခဟု နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ထင်ရှားလှပြီ။ ဒသမသုတ် ပြီးပြီ။

๑๑. สุตวนฺตสุตฺตวณฺณนา

၁၁. သုတဝန္တသုတ်အဖွင့်

๑๒๓. ตถา เอกาทสเม. ทสมสฺมิญฺหิ ‘‘สีลวตา’’ติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ วุตฺตํ, อิธ สุตวตาติ กมฺมฏฺฐานสุตํ อิทเมว นานากรณํ. เอกาทสมํ.

၁၂၃. ဧကာဒသမသုတ်၌လည်း ထို့အတူပင် အလုံးစုံ ထင်ရှား၏။ အထူးသော်ကား- ဒသမသုတ်၌ "သီလဝတာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ဟောတော်မူ၏၊ ဤဧကာဒသမသုတ်၌ "သုတဝတာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ကြားနာဖူးခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ ဤအချက်သည်သာ ထိုသုတ်နှစ်ခု၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ ဧကာဒသမသုတ် ပြီးပြီ။

๑๒-๑๓. กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

၁၂-၁၃. ကပ္ပသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๒๔-๑๒๕. ทฺวาทสมเตรสมานิ ราหุโลวาทสทิสาเนวาติ. ทฺวาทสมเตรสมานิ.

၁၂၄-၁၂၅. ဒွါဒသမသုတ်နှင့် တေရသမသုတ်တို့သည် ရာဟုလောဝါဒသံယုတ်လာ သုတ်တို့နှင့် တူကုန်သည်သာတည်း။ ဒွါဒသမသုတ်နှင့် တေရသမသုတ်တို့ ပြီးပြီ။

ธมฺมกถิกวคฺโค ทฺวาทสโม.

တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက် ဓမ္မကထိကဝဂ် ပြီးပြီ။

๑๓. อวิชฺชาวคฺโค

၁၃. အဝိဇ္ဇာဝဂ်

๑-๑๐. สมุทยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၀. သမုဒယဓမ္မသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๒๖-๑๓๕. อวิชฺชาวคฺโค อุตฺตานตฺโถว. อิมสฺมิญฺหิ วคฺเค สพฺพสุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ.

၁၂၆-၁၃၅. အဝိဇ္ဇာဝဂ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာတည်း။ ဤဝဂ်၌ အလုံးစုံသော သုတ်တို့တွင် သစ္စာလေးပါးကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။

อวิชฺชาวคฺโค เตรสโม.

တစ်ဆယ့်သုံးခုမြောက် အဝိဇ္ဇာဝဂ် ပြီးပြီ။

๑๔. กุกฺกุฬวคฺโค

၁၄. ကုက္ကုဠဝဂ်

๑-๑๓. กุกฺกุฬสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၃. ကုက္ကုဠသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๓๖-๑๔๙. กุกฺกุฬวคฺคสฺส ปฐเม กุกฺกุฬนฺติ สนฺตตฺตํ อาทิตฺตํ ฉาริกราสึ วิย มหาปริฬาหํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ, เสเสสุ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ. สพฺพานิ เจตานิ ปาฏิเยกฺกํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน กถิตานีติ.

၁၃၆-၁၄၉. ကုက္ကုဠဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ကုက္ကုဠံ" ဟူသည်ကား ပြင်းစွာပူလောင်သော၊ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တောက်လောင်နေသော ပြာပူပုံကဲ့သို့ ပြင်းစွာပူလောင်ခြင်းတည်း။ ဤသုတ်၌ ဒုက္ခလက္ခဏာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောသုတ်တို့၌ အနိစ္စလက္ခဏာ၊ အနတ္တလက္ခဏာ စသည်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသုတ်အားလုံးတို့ကိုလည်း တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဇ္ဈာသယအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

กุกฺกุฬวคฺโค จุทฺทสโม.

တစ်ဆယ့်လေးခုမြောက် ကုက္ကုဠဝဂ် ပြီးပြီ။

๑๕. ทิฏฺฐิวคฺโค

၁၅. ဒိဋ္ဌိဝဂ်

๑-๙. อชฺฌตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၉. အဇ္ဈတ္တသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๕๐-๑๕๘. ทิฏฺฐิวคฺคสฺส [Pg.307] ปฐเม กึ อุปาทายาติ กึ ปฏิจฺจ. ทุติเย กึ อภินิวิสฺสาติ กึ อภินิวิสิตฺวา, ปจฺจยํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตติยาทีสุ ทิฏฺฐีติอาทีนิ ปุคฺคลชฺฌาสเยน วุตฺตานิ. ปฐมาทีนิ.

၁၅၀-၁၅၈. ဒိဋ္ဌိဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ကိံ ဥပါဒါယ" ဟူသည်ကား အဘယ်ကို စွဲ၍ ဟူလို။ ဒုတိယသုတ်၌ "ကိံ အဘိနိဝိဿ" ဟူသည်ကား အဘယ်ကို စွဲလမ်းစွာတည်၍ အကြောင်းပြု၍ဟု အနက်ရ၏။ တတိယသုတ်မှစ၍ "ဒိဋ္ဌိ" အစရှိသည်တို့ကို ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဇ္ဈာသယအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ပထမသုတ် စသည်တို့ ပြီးပြီ။

๑๐. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

၁၀. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့်

๑๕๙. ทสเม อุปสงฺกมีติ อญฺเญ ภิกฺขู ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ยุญฺชิตฺวา ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อญฺญํ พฺยากโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ยุญฺชนฺโต ฆเฏนฺโต, อรหตฺตํ ปตฺวา อญฺญํ พฺยากริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. สตฺถา ปน อตฺตโน ธรมานกาเล เถรสฺส อุปริมคฺคตฺตยวชฺฌานํ กิเลสานํ ปหานํ อปสฺสนฺโตปิ ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ กเถสิ. ตสฺสาปิ เอกํ ทฺเว วาเร มนสิ กตฺวาว พุทฺธุปฏฺฐานเวลา ชาตาติ คนฺตพฺพํ โหติ. อิติสฺส จิตฺตํ สมฺปหํสมาโน วิมุตฺติปริปาจนียธมฺโมว โส กมฺมฏฺฐานานุโยโค ชาโตติ. ทสมํ.

၁၅၉. ဒသမသုတ်၌ "ဥပသင်္ကမိ" ဟူသည်ကား အခြားသောရဟန်းတို့အား ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောစေ၍ အားထုတ်စေလျက် စေ့ဆော်စေသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြောကြားကုန်သည်ကို မြင်၍ "ငါသည်လည်း ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောစေ၍ အားထုတ်လျက် စေ့ဆော်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြောကြားအံ့" ဟု ကြံစည်၍ ချဉ်းကပ်၏ ဟူလို။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ် ကာလ၌ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ အထက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းကို မမြင်သော်လည်း "ဤအရှင်အာနန္ဒာ၏ စိတ်ကို ယူအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဟောတော်မူ၏။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာအားလည်း တစ်ကြိမ်နှစ်ကြိမ် နှလုံးသွင်းရုံမျှဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်ချိန် ရောက်လာသဖြင့် သွားရလေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ခြင်းသည် အရှင်အာနန္ဒာ၏ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေတတ်သော၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော အကြောင်းတရားသည်သာ ဖြစ်လေသည်။ ဒသမသုတ် ပြီးပြီ။

ทิฏฺฐิวคฺโค ปนฺนรสโม.

တစ်ဆယ့်ငါးခုမြောက် ဒိဋ္ဌိဝဂ် ပြီးပြီ။

อุปริปณฺณาสโก สมตฺโต.

ဥပရိပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

ขนฺธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ခန္ဓသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

๒. ราธสํยุตฺตํ

၂. ရာဓသံယုတ်

๑. ปฐมวคฺโค

၁. ပထမဝဂ်

๑. มารสุตฺตวณฺณนา

၁. မာရသုတ်အဖွင့်

๑๖๐. ราธสํยุตฺตสฺส [Pg.308] ปฐเม มาโร วา อสฺสาติ มรณํ วา ภเวยฺย. มาเรตา วาติ มาเรตพฺโพ วา. โย วา ปน มียตีติ โย วา ปน มรติ. นิพฺพิทตฺถนฺติ นิพฺพิทาญาณตฺถํ. นิพฺพานตฺถาติ ผลวิมุตฺติ นาเมสา อนุปาทานิพฺพานตฺถาติ อตฺโถ. อจฺจยาสีติ อติกฺกนฺโตสิ. นิพฺพาโนคธนฺติ นิพฺพาเน ปติฏฺฐิตํ. อิทํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ นาม นิพฺพานพฺภนฺตเร วุสฺสติ, น นิพฺพานํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. นิพฺพานปริโยสานนฺติ นิพฺพานํ อสฺส ปริโยสานํ, นิปฺผตฺติ นิฏฺฐาติ อตฺโถ. ปฐมํ.

၁၆၀. ရာဓသံယုတ်၏ ပထမသုတ်၌ "မာရော ဝါ အဿ" ဟူသည်ကား သေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်ရာ၏ ဟူလို။ "မာရေတာ ဝါ" ဟူသည်ကား သတ်အပ်သော (သေခြင်းသို့ ဆောင်အပ်သော) တရားသည်လည်း ဖြစ်ရာ၏ ဟူလို။ "ယော ဝါ ပန မိယျတိ" ဟူသည်ကား သေတတ်သော အကြင်သဘောတရားသည်လည်း ဖြစ်၏ ဟူလို။ "နိဗ္ဗိဒတ္ထံ" ဟူသည်ကား နိဗ္ဗိဒါဉာဏ် အကျိုးငှာ ဖြစ်၏ ဟူလို။ "နိဗ္ဗာနတ္ထံ" ဟူသည်ကား ဤဖလဝိမုတ္တိမည်သည် အနုပါဒါနိဗ္ဗာန် ဟူသော အကျိုးရှိ၏ ဟူလို။ "အစ္စယာသိ" ဟူသည်ကား လွန်လေပြီ ဟူလို။ "နိဗ္ဗာနောဂဓံ" ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်၌ တည်၏ ဟူလို။ ဤအရိယမဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်သည် နိဗ္ဗာန်အတွင်း၌ ကျင့်သုံးအပ်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို လွန်၍ နောက်ထပ် ကျင့်သုံးစရာမရှိ ဟု ဆိုလိုသည်။ "နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ" ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်သည် ဤမဂ်မြတ်သောအကျင့်၏ အဆုံးတည်း၊ အပြီးတည်း၊ လမ်းဆုံးတည်း ဟု အနက်ရ၏။ ပထမသုတ် ပြီးပြီ။

๒-๑๐. สตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၁၀. သတ္တသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๖๑-๑๖๙. ทุติเย สตฺโต สตฺโตติ ลคฺคปุจฺฉา. ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโตติ ตตฺร ลคฺโค ตตฺร วิลคฺโค. ปํสฺวาคารเกหีติ ปํสุฆรเกหิ. เกฬายนฺตีติ กีฬนฺติ. ธนายนฺตีติ ธนํ วิย มญฺญนฺติ. มมายนฺตีติ ‘‘มม อิทํ, มม อิท’’นฺติ มมตฺตํ กโรนฺติ, อญฺญสฺส ผุสิตุมฺปิ น เทนฺติ. วิกีฬนิยํ กโรนฺตีติ ‘‘นิฏฺฐิตา กีฬา’’ติ เต ภินฺทมานา กีฬาวิคมํ กโรนฺติ. ตติเย ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว. ปญฺจมาทีสุ จตูสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ, ทฺวีสุ กิเลสปฺปหานนฺติ. ทุติยาทีนิ.

၁၆၁-၁၆၉. ဒုတိယသုတ်၌ "သတ္တော" ဟူသည်ကား ကပ်ငြိခြင်းကို မေးသော ပုစ္ဆာတည်း။ "တတြ သတ္တော တတြ ဝိသတ္တော" ဟူသည်ကား ထိုရုပ်၌ ကပ်ငြိခြင်း၊ အထူးသဖြင့် ကပ်ငြိခြင်းတည်း။ "ပံသွာဂါရကေဟိ" ဟူသည်ကား မြေမှုန့်ကစားရာ အိမ်ငယ်တို့ဖြင့် ဟူလို။ "ကေဠာယန္တိ" ဟူသည်ကား ကစားကုန်၏ ဟူလို။ "ဓာနာယန္တိ" ဟူသည်ကား ရွှေငွေဥစ္စာကဲ့သို့ အောက်မေ့ကုန်၏ ဟူလို။ "မမာယန္တိ" ဟူသည်ကား "ဤသည် ငါ့ဥစ္စာ၊ ဤသည် ငါ့ဥစ္စာ" ဟု ငါ့ဥစ္စာအဖြစ်ဖြင့် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းခြင်းကို ပြုကုန်၏၊ အခြားသူအား ထိရုံမျှပင် မပြုစေကုန်။ "ဝိကီဠိနိယံ ကရောန္တိ" ဟူသည်ကား "ကစားခြင်း လက်စသတ်ပြီ" ဟု ထိုမြေမှုန့်အိမ်ငယ်တို့ကို ဖြိုဖျက်လျက် ကစားခြင်းကင်းအောင် ပြုကုန်၏။ တတိယသုတ်၌ "ဘဝနေတ္တိ" ဟူသည်ကား သတ္တဝါတို့ကို ဘဝသို့ ဆွဲဆောင်တတ်သော ကြိုး (ဘဝကြိုး) တည်း။ စတုတ္ထသုတ်သည် ထင်ရှားလှပြီ။ ပဉ္စမသုတ်အစရှိသော သုတ်လေးခုတို့၌ သစ္စာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ သုတ်နှစ်ခုတို့၌ ကိလေသာပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယသုတ် စသည်တို့ ပြီးပြီ။

ปฐโม วคฺโค.

ပထမဝဂ် ပြီးပြီ။

๒. ทุติยวคฺโค

၂. ဒုတိယဝဂ်

๑-๑๒. มารสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၂. မာရသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๑๗๐-๑๘๑. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม มาโร, มาโรติ มรณํ ปุจฺฉติ. ยสฺมา ปน รูปาทิวินิมุตฺตํ มรณํ นาม นตฺถิ, เตนสฺส ภควา รูปํ โข, ราธ, มาโรติอาทิมาห[Pg.309]. ทุติเย มารธมฺโมติ มรณธมฺโม. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

၁၇၀-၁၈၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "မာရော မာရော" ဟု မေးခြင်းသည် သေခြင်းအကြောင်းကို မေးခြင်းဖြစ်၏။ သို့သော် ရုပ်နာမ်တရားတို့မှ ကင်းလွတ်သော သေခြင်းဟူသည် မရှိသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရာဓအား "ရူပံ ခေါ ရာဓ မာရော" အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ဒုတိယသုတ်၌ "မာရဓမ္မော" ဟူသည်ကား သေခြင်းသဘောရှိသော တရားတည်း။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း အလုံးစုံသော သုတ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဒုတိယသုတ် စသည်တို့ ပြီးပြီ။

ทุติโย วคฺโค.

ဒုတိယဝဂ် ပြီးပြီ။

๓-๔. อายาจนวคฺคาทิ

၃-၄. အာယာစနဝဂ်အစရှိသည်တို့

๑-๑๑. มาราทิสุตฺตเอกาทสกวณฺณนา

၁-၁၁. မာရသုတ်အစရှိသော တစ်ဆယ့်တစ်သုတ်၏အဖွင့်

๑๘๒-๒๐๕. ตโต ปรํ อุตฺตานตฺถเมว. อยญฺหิ ราธตฺเถโร ปฏิภานิยตฺเถโร นาม. ตถาคตสฺส อิมํ เถรํ ทิสฺวา สุขุมํ การณํ อุปฏฺฐาติ. เตนสฺส ภควา นานานเยหิ ธมฺมํ เทเสติ. เอวํ อิมสฺมึ ราธสํยุตฺเต อาทิโต ทฺเว วคฺคา ปุจฺฉาวเสน เทสิตา, ตติโย อายาจเนน, จตุตฺโถ อุปนิสินฺนกกถาวเสน. สกลมฺปิ ปเนตํ ราธสํยุตฺตํ เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมวเสเนว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

၁၈၂-၂၀၅. ထိုမှတစ်ပါးသော စကားရပ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာတည်း။ ဤအရှင်ရာဓမထေရ်သည် ပဋိဘာန် (ဉာဏ်ပညာ) နှင့် ပြည့်စုံသော မထေရ်မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ဤမထေရ်ကို မြင်တော်မူရုံမျှဖြင့် သိမ်မွေ့နက်နဲသော အကြောင်းအရာသည် ထင်လာ၏။ ထိုသို့ အရှင်ရာဓမထေရ်ကို မြင်လျှင် သိမ်မွေ့သော အကြောင်းအရာအသစ်များ ထင်ပေါ်လာသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမထေရ်အား အထူးထူးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤရာဓသံယုတ်၌ အစဦး၌ ဝဂ်နှစ်ခုကို မေးမြန်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏၊ တတိယဝဂ်ကို တောင်းပန်လျှောက်ထားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏၊ စတုတ္ထဝဂ်ကို အနီး၌ နေထိုင်သောသူအား ပြောဟောသော တရား၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ရာတွင် အလုံးစုံသော ဤရာဓသံယုတ်တရားတော်ကို မထေရ်မြတ်၏ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော တရား၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

ราธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ရာဓသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

๓. ทิฏฺฐิสํยุตฺตํ

၃. ဒိဋ္ဌိသံယုတ်

๑. โสตาปตฺติวคฺโค

၁. သောတာပတ္တိဝဂ်။

๑. วาตสุตฺตวณฺณนา

၁. ဝါတသုတ်ဝဏ္ဏနာ။

๒๐๖. ทิฏฺฐิสํยุตฺเต [Pg.310] น วาตา วายนฺตีติอาทีสุ เอวํ กิร เตสํ ทิฏฺฐิ – ‘‘เยปิ เอเต รุกฺขสาขาทีนิ ภญฺชนฺตา วาตา วายนฺติ, น เอเต วาตา, วาตเลโส นาเมโส, วาโต ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิโต. ตถา ยาปิ เอตา ติณกฏฺฐาทีนิ วหนฺติโย นทิโย สนฺทนฺติ, น เอตฺถ อุทกํ สนฺทกิ, อุทกเลโส นาเมส, อุทกํ ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิตํ. ยาปิมา คพฺภินิโย วิชายนฺตีติ จ วุจฺจนฺติ, กิญฺจาปิ ตา มิลาตุทรา โหนฺติ, คพฺโภ ปน น นิกฺขมติ, คพฺภเลโส นาเมโส, คพฺโภ ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิโต. เยปิ เอเต จนฺทิมสูริยา อุเทนฺติ วา อเปนฺติ วา, เนว เต อุเทนฺติ น อเปนฺติ, จนฺทิมสูริยเลโส นาเมส, จนฺทิมสูริยา ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิตา’’ติ.

၂၀၆. ဒိဋ္ဌိသံယုတ်၌ 'န ဝါတာ ဝါယန္တိ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူတို့၏ အယူဝါဒသည် ဤသို့ ဖြစ်သတတ်— 'သစ်ပင်သစ်ခက် စသည်တို့ကို ချိုးဖဲ့ဖျက်ဆီး၍ တိုက်ခတ်လာသော အကြင်လေတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုလေတို့သည် လေအစစ်မဟုတ်ကုန်၊ လေ၏ အတုအယောင် (ဝါတလေသ) မျှသာ ဖြစ်ကုန်၏။ လေအစစ်မူကား တံခါးတိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောင်ထွဋ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း မလှုပ်မရှား တည်ရှိ၏။ ထိုနည်းတူစွာ မြက်၊ ထင်း စသည်တို့ကို မျှောဆောင်၍ စီးဆင်းနေသော အကြင်မြစ်တို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဤမြစ်တို့၌ ရေသည် စီးဆင်းနေသည်မဟုတ်၊ ဤစီးဆင်းသော ရေသည် ရေ၏ အတုအယောင် (ဥဒကလေသ) မျှသာ ဖြစ်၏။ ရေအစစ်မူကား တံခါးတိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောင်ထွဋ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း တည်ရှိ၏။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်သော အကြင်မိန်းမတို့ကို သားဖွားကြ၏ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုမိန်းမတို့သည် သားဖွားပြီးနောက် ဝမ်းဗိုက်ကျုံ့လှီ ညှိုးနွမ်းသွားကြသည်မှာ မှန်သော်လည်း ကိုယ်ဝန်သည် အပြင်သို့ ထွက်သွားသည်မဟုတ်၊ ဤသို့ ဖွားမြင်ခြင်းသည် ကိုယ်ဝန်၏ အတုအယောင် (ဂဗ္ဘလေသ) မျှသာ ဖြစ်၏။ ကိုယ်ဝန်အစစ်မူကား တံခါးတိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောင်ထွဋ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း တည်ရှိ၏။ တက်လာကြ၏ သို့မဟုတ် ဝင်သွားကြ၏ဟု ဆိုအပ်သော လနှင့် နေတို့သည်လည်း တက်ခြင်း၊ ဝင်ခြင်း မရှိကြကုန်။ ထိုသို့ တက်ခြင်း၊ ဝင်ခြင်းသည် လနှင့် နေ၏ အတုအယောင် (စန္ဒိမသူရိယလေသ) မျှသာ ဖြစ်၏။ လနှင့် နေအစစ်တို့မူကား တံခါးတိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောင်ထွဋ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အမြဲမရွေ့ တည်ရှိကြကုန်၏' ဟု ယူဆကြ၏။

๒-๔. เอตํมมสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၄. ဧတံမမသုတ်အစရှိသည်တို့၏ဝဏ္ဏနာ။

๒๐๗-๒๐๙. ทิฏฺฐนฺติอาทีสุ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ. สุตํ สทฺทายตนํ. มุตํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. ตญฺหิ ปตฺวา คเหตพฺพโต มุตนฺติ จ วุตฺตํ. อวเสสานิ สตฺตายตนานิ วิญฺญาตํ นาม. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. โลกสฺมิญฺหิ ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ. ตตฺถ ปริเยสิตฺวา ปตฺตํ ปตฺตํ นาม, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ ปริเยสิตํ นาม. อปริเยสิตฺวา ปตฺตญฺจ อปริเยสิตฺวา โนปตฺตญฺจ มนสานุวิจริตํ นาม. อถ วา ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ ปตฺตฏฺเฐน ปตฺตํ นาม, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตเมว ปริเยสิตํ นาม, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ มนสานุวิจริตํ นาม. สพฺพํ วา เอตํ มนสา อนุวิจริตเมว.

၂၀၇-၂၀၉. ဒိဋ္ဌံဤသို့အစရှိသည်တို့တွင် ရူပါယတနသည် စက္ခုပသာဒဖြင့် မြင်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'ဒိဋ္ဌ' မည်၏။ သဒ္ဒါယတနသည် သောတပသာဒဖြင့် ကြားအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'သုတ' မည်၏။ ဂန္ဓာယတန၊ ရသာယတန၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနတို့သည် 'မုတ' မည်ကုန်၏။ ထိုဂန္ဓာယတနစသော သုံးပါးတို့သည် (အာရုံသို့) ရောက်၍ ယူတတ်ကုန်သော ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယတို့ဖြင့် ထိတွေ့ကာ ယူအပ်သောကြောင့် 'မုတ' ဟူ၍လည်း ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော စက္ခာယတနစသော ခုနစ်ပါးသော အာယတနတို့သည် 'ဝိညာတ' မည်၏။ 'ပတ္တ' ဟူသည်မှာ ရှာဖွေ၍သော်လည်းကောင်း၊ မရှာဖွေဘဲသော်လည်းကောင်း ရရှိအပ်သောအာရုံ ဖြစ်၏။ 'ပရိယေသိတ' ဟူသည်မှာ ရရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရရှိသည်ဖြစ်စေ ရှာဖွေအပ်သောအာရုံ ဖြစ်၏။ 'အနုစရိတံ မနသာ' ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် ထပ်တလဲလဲ ကြံစည်အပ်သောအာရုံ ဖြစ်၏။ လောက၌ ရှာဖွေ၍ ရရှိသောအာရုံလည်း ရှိ၏၊ ရှာဖွေ၍ မရရှိသောအာရုံလည်း ရှိ၏၊ မရှာဖွေဘဲ ရရှိသောအာရုံလည်း ရှိ၏၊ မရှာဖွေဘဲ မရရှိသောအာရုံလည်း ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ရှာဖွေ၍ ရရှိသောအာရုံသည် 'ပတ္တ' မည်၏။ ရှာဖွေ၍ မရရှိသောအာရုံသည် 'ပရိယေသိတ' မည်၏။ မရှာဖွေဘဲ ရရှိသောအာရုံနှင့် မရှာဖွေဘဲ မရရှိသောအာရုံသည် 'မနသာနုဝိစရိတ' မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ရှာဖွေ၍ ရရှိသောအာရုံနှင့် မရှာဖွေဘဲ ရရှိသောအာရုံ နှစ်ပါးလုံးသည် ရရှိအပ်သောကြောင့် 'ပတ္တ' မည်၏။ ရှာဖွေ၍ မရရှိသောအာရုံသက်သက်သာလျှင် 'ပရိယေသိတ' မည်၏။ မရှာဖွေဘဲ မရရှိသောအာရုံသည် 'မနသာနုဝိစရိတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဝိညာတ၊ ပတ္တ၊ ပရိယေသိတ အားလုံးတို့သည် စိတ်ဖြင့် ကြံစည်အပ်သောကြောင့် 'မနသာနုဝိစရိတ' သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

๕. นตฺถิทินฺนสุตฺตวณฺณนา

၅. နတ္ထိဒိန္နသုတ်ဝဏ္ဏနာ။

๒๑๐. นตฺถิ [Pg.311] ทินฺนนฺติอาทีสุ นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทนฺติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปนฺติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกตานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทนฺติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสปิ ปโร โลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสนฺติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทนฺติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทนฺติ. นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณาติ โลเก สมฺมาปฏิปนฺนา สมณพฺราหฺมณา นาม นตฺถีติ วทนฺติ.

၂၁၀. 'နတ္ထိ ဒိန္နံ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ 'နတ္ထိ ဒိန္နံ' ဟု ဆိုရာ၌ ပေးလှူအပ်သော အလှူ (ဒါနစေတနာ) ၏ အကျိုးမရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုကြကုန်၏။ 'ယိဋ္ဌံ' ဟူသည် အလှူကြီး (မဟာဒါန) ကို ဆိုလို၏။ 'ဟုတံ' ဟူသည် ဧည့်သည်တို့အား ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုယိဋ္ဌ၊ ဟုတ နှစ်ပါးစုံကိုလည်း အကျိုးမရှိခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ငြင်းပယ်ကြကုန်၏။ 'သုကတဒုက္ကဋာနံ' ဟူသည် ကောင်းစွာပြုအပ်၊ မကောင်းသဖြင့်ပြုအပ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံတို့၏ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ 'ဖလံ ဝိပါကော' ဟူသည် အကြင်အကျိုးကို 'ဖလ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝိပါက' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏၊ ထိုအကျိုးသည် မရှိဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'နတ္ထိ အယံ လောကော' ဟူသည် တမလွန်လောက၌ တည်သောသူအား ကံအားဖြင့် ရရှိအပ်သော ဤပစ္စုပ္ပန်လောကသည် မရှိ။ 'နတ္ထိ ပရော လောကော' ဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ တည်သောသူအား ကံအားဖြင့် ရရှိအပ်သော တမလွန်လောကသည် မရှိ၊ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ထိုထိုမိမိတို့ တည်ရာဘဝ၌သာလျှင် ပြတ်စဲပျက်စီးကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ပြကြကုန်၏။ 'နတ္ထိ မာတာ၊ နတ္ထိ ပိတာ' ဟူသည် ထိုမိဘတို့အပေါ် ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း၊ မှားယွင်းစွာကျင့်ခြင်းတို့၏ အကျိုးမရှိခြင်းကြောင့် ဆိုကြကုန်၏၊ မိဘတို့ လုံးဝမရှိခြင်းကြောင့် ဆိုကြသည်မဟုတ်။ 'နတ္ထိ သတ္တာ သြပပါတိကာ' ဟူသည် စုတေ၍ တစ်ဖန်ဖြစ်လာသော သတ္တဝါတို့သည် မရှိကြကုန်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'နတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ' ဟူသည် လောက၌ ကောင်းစွာကျင့်ကြံအားထုတ်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် မရှိကြကုန်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวีกายนฺติ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ พาหิรํ ปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยาติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ, อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ. อุภเยนาปิ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสนฺติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. สงฺกมนฺตีติ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว, จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาว อาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ ‘‘อยํ เอวํ สีลวา อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโล’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ คุณาคุณปทานิ. สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตกวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ. ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา. อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตีติ ทสฺเสนฺติ.

‘စာတုမဟာဘူတိကော’ ဟူသည် လေးပါးသော မဟာဘုတ်တို့ဖြင့် ပြီးသော (ခန္ဓာကိုယ်) ဟု အနက်ရ၏။ ‘ပထဝီ ပထဝီကာယံ’ ဟူသည် သတ္တဝါတို့၏သန္တာန်၌ရှိသော အတွင်းပထဝီဓာတ်သည် ပြင်ပပထဝီဓာတ်သို့ ‘အနုပေတိ’ (ကပ်ရောက်၏၊ လိုက်ပါသွား၏) ဟူလို။ ‘အနုပဂစ္ဆတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုရှေးပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားပင် ဖြစ်၏၊ ‘အနုဂစ္ဆတိ’ ဟုလည်း အနက်ရ၏။ ထိုနှစ်ပုဒ်စလုံးဖြင့် ကပ်ရောက်၏ သို့မဟုတ် စပ်ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု ပြကြကုန်၏။ အာပေါဓာတ် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ဣန္ဒြိယာနိ’ ဟူသည် မနိန္ဒြေခြောက်ခုမြောက် ရှိကုန်သော ဣန္ဒြေတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သင်္ကမန္တိ’ ဟူသည် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သွားကုန်၏။ ‘အာသန္ဒိပဉ္စမာ’ ဟူသည်မှာ ညောင်စောင်းနှင့်တကွ ညောင်စောင်းခြေတို့ကို ကိုင်ဆောင်၍ ထမ်းလာကြကုန်သော ယောကျ်ားလေးယောက်တို့ ဖြစ်ကြသဖြင့် ညောင်စောင်းသည် ငါးခုမြောက်ရှိသည်ဟု အနက်ရ၏။ ‘ယာဝ အာဠာဟနာ’ ဟူသည် သုသာန်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။ ‘ပဒါနိ’ ဟူသည် ‘ဤသူသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ဤသူသည် သီလမဲ့၏’ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော ဂုဏ်၊ ဒေါသကို ဖော်ပြသော စကားလုံးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဤ၌ ခန္ဓာကိုယ်ကိုပင် ‘ပဒါနိ’ ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ‘ကာပေါတကာနိ’ ဟူသည် ခို၏အတောင်ကဲ့သို့ မီးခိုးရောင် အဆင်းရှိကုန်သော ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဘဿန္တာ’ ဟူသည် ပြာလျှင် အဆုံးရှိကုန်သော၊ သို့မဟုတ် ဤ ‘ဘသ္မန္တာ’ ဟူသော ပုဒ်သည်ပင် ပါဠိတော်ရင်း ဖြစ်၏။ ‘အာဟုတိယော’ ဟူသည် ဧည့်သည်ဝတ်ပြုခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ပေးလှူအပ်သော ဒါနမှန်သမျှသည် ပြာဖြစ်ခြင်း၌သာ အဆုံးသတ်၏၊ ထို့ပြင် သံသရာ၌ အကျိုးပေးတတ်သော ဒါနအဖြစ် ဖြစ်မလာဟု ဆိုလို၏။ ‘ဒတ္တုပညတ္တံ’ ဟူသည် လူမိုက်တို့ ပညတ်အပ်သော အရာဖြစ်၏။ ဉာဏ်ပညာကင်းမဲ့သော သူမိုက်တို့သာ ဤဒါနကို ပညတ်ကြခြင်း ဖြစ်၏၊ ပညာရှိတို့ ပညတ်ခြင်း မဟုတ်။ သူမိုက်တို့သည် ပေးလှူကြကုန်၍ ပညာရှိတို့သည် ခံယူကြကုန်၏ဟု ပြလိုရင်း ဖြစ်၏။

๖. กโรโตสุตฺตวณฺณนา

၆. ကရောတောသုတ်ဝဏ္ဏနာ။

๒๑๑. กโรโตติ [Pg.312] สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. เฉทาปยโตติ ปเรหิ เฉทาเปนฺตสฺส. ปจโตติ ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส. ปจาปยโตติ ปเรหิ ทณฺฑาทินา ปีฬาเปนฺตสฺส. โสจโต โสจาปยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสาปิ ปเรหิ กาเรนฺตสฺสาปิ. กิลมโต กิลมาปยโตติ อาหารุปจฺเฉทพนฺธนาคารปเวสนาทีหิ สยํ กิลเมนฺตสฺสปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปเรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการาปนวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

၂၁၁. ‘ကရောတော’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သောသူအား။ ‘ကာရယตော’ ဟူသည် စေခိုင်းခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်စေသောသူအား။ ‘ဆိန္ဒတော’ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ လက်၊ ခြေ စသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်သောသူအား။ ‘ဆေဒါပယတော’ ဟူသည် သူတစ်ပါးကို ဖြတ်တောက်စေသောသူအား။ ‘ပစတော’ ဟူသည် ဒဏ်ပေးခြင်း စသည်ဖြင့် နှိပ်စက်သောသူအား။ ‘ပစာပယတော’ ဟူသည် သူတစ်ပါးကို ဒဏ်ပေးခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်စေသောသူအား။ ‘သောစတော သောစာပယတော’ ဟူသည် သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကို ခိုးယူခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သောကရောက်အောင် ကိုယ်တိုင်ပြုသောသူအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို ပြုစေသောသူအားလည်းကောင်း။ ‘ကိလမတော ကိလမာပယတော’ ဟူသည် အာဟာရဖြတ်ခြင်း၊ အကျဉ်းချထားခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်တိုင်ပင်ပန်းအောင် ပြုသောသူအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို ပင်ပန်းစေသောသူအားလည်းကောင်း။ ‘ဖန္ဒတော ဖန္ဒာပယတော’ ဟူသည် နှောင်ဖွဲ့ညှဉ်းဆဲသောကာလ၌ တုန်လှုပ်နေသော သူတစ်ပါးအား နှိပ်စက်သောပယောဂဖြင့် ကိုယ်တိုင်လည်း တုန်လှုပ်သောသူအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း တုန်လှုပ်စေသောသူအားလည်းကောင်း။ ‘ပါဏမတိပါတယတော’ ဟူသည် သူတစ်ပါးအသက်ကို ကိုယ်တိုင်သတ်သောသူအားလည်းကောင်း၊ သတ်စေသောသူအားလည်းကောင်း။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ကိုယ်တိုင်ပြုခြင်းနှင့် သူတစ်ပါးကို ပြုစေခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။

สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถ ติฏฺฐโตติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํกิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ ทีเปนฺติ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกมํสขลนฺติ เอกมํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ.

‘သန္ဓိံ’ ဟူသည် အိမ်၏ နံရံအစပ် (အိမ်ပေါက်) ကို ဖောက်ထွင်းခြင်း။ ‘နိလ္လောပံ’ ဟူသည် ရွာလုံးကျွတ် တိုက်ခိုက်လုယက်ခြင်းကို။ ‘ဧကာဂါရိကံ’ ဟူသည် အိမ်တစ်အိမ်တည်းကိုသာ ဝန်းရံ၍ လုယက်ခြင်းကို။ ‘ပရိပန္ထေ တิဋ္ဌတော’ ဟူသည် လာသမျှသောသူတို့ကို လုယက်ရန် လမ်းခရီး၌ စောင့်ဆိုင်းနေသောသူအား။ ‘ကရောတော န ကရီယတိ ပါပံ’ ဟူသည် 'ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော မကောင်းမှုကို ပြုအံ့' ဟူသော အမှတ်ဖြင့် ပြုသော်လည်း မကောင်းမှုကို မပြုအပ်ရာ၊ ထို့ကြောင့် မကောင်းမှု (အကုသိုလ်) မရှိ။ သတ္တဝါတို့သည်သာ 'ငါတို့ မကောင်းမှုကို ပြုကုန်အံ့' ဟု ထိုသို့သော အမှတ်သညာ ရှိကြကုန်၏ဟု မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမားတို့က ပြသကြကုန်၏။ ‘ခုရပရိယန္တေန’ ဟူသည် ထက်လှစွာသော သင်တုန်းသွားနှင့်တူသော အနားစွန်းရှိသော စက်ဝန်းဖြင့်။ ‘ဧကမံသခလံ’ ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အသားပုံကို။ ‘ပုဉ္ဇံ’ ဟူသည် ထို ‘မံသခလံ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားပင် ဖြစ်၏။ ‘တတောနိဒါနံ’ ဟူသည် ထိုတစ်ခုတည်းသော အသားပုံကို ပြုလုပ်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသော။

ทกฺขิณนฺติ ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย หนนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. อุตฺตรนฺติ อุตฺตรตีเร สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ.

"ဒက္ခိဏံ" ဟူသည်မှာ ဂင်္ဂါမြစ်၏ တောင်ဘက်ကမ်း၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့သည် ခက်ထန်ကြမ်းကြုတ်သူများ ဖြစ်ကြသဖြင့် ထိုတောင်ဘက်ကမ်းသား လူကြမ်းများကို ရည်ညွှန်း၍ "ဟနန္တော" (သတ်ဖြတ်သူ) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥတ္တရံ" ဟူသည်မှာ ဂင်္ဂါမြစ်၏ မြောက်ဘက်ကမ်း၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့သည် သဒ္ဓါတရားရှိကြ၊ ကြည်ညိုကြပြီး ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ရိုသေမြတ်နိုးကြသူများ ဖြစ်ကြသဖြင့် ထိုမြောက်ဘက်ကမ်းသား လူကောင်းများကို ရည်ညွှန်း၍ "ဒဒန္တော" (လှူဒါန်းသူ) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ယဇန္တော" ဟူသည်မှာ (မဟာဝိဇိတာဝီမင်း၏ ယဇ်ကြီးကဲ့သို့သော) ယဇ်ကြီးကို ပူဇော်လှူဒါန်းစေကာမူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဒမေန" ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပေါသထသီလ ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း စောင့်စည်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သံယမေန" ဟူသည်မှာ ထိုမှတစ်ပါးသော သီလစောင့်စည်းမှုဖြင့် စောင့်စည်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သစ္စဝဇ္ဇေန" ဟူသည်မှာ သစ္စာစကား ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အာဂမော" ဟူသည်မှာ လာခြင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ (အယူမှားသူတို့သည်) ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်း၏ (အကျိုးပေးခြင်း) အဖြစ်ကိုသာ လုံးဝပယ်မြစ်ကြပေသည်။

๗. เหตุสุตฺตวณฺณนา

၇. ဟေတုသုတ်အဖွင့်

๒๑๒. นตฺถิ [Pg.313] เหตุ นตฺถิ ปจฺจโยติ เอตฺถ ปจฺจโยติ เหตุเววจนเมว. อุภเยนาปิ วิชฺชมานเมว กายทุจฺจริตาทีนํ สํกิเลสปจฺจยํ, กายสุจริตาทีนญฺจ วิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ พลนฺติ ยมฺหิ อตฺตโน พเล ปติฏฺฐิตา อิเม สตฺตา เทวตฺตมฺปิ มารตฺตมฺปิ พฺรหฺมตฺตมฺปิ สาวกโพธิมฺปิ ปจฺเจกโพธิมฺปิ สพฺพญฺญุตมฺปิ ปาปุณนฺติ, ตํ พลํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ วีริยนฺติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. ‘‘อิทํ โน วีริเยน, อิทํ ปุริสถาเมน, อิทํ ปุริสปรกฺกเมน ปตฺต’’นฺติ, เอวํ ปวตฺตวจนปฏิกฺเขปกรณวเสน ปเนตานิ วิสุํ อาทิยนฺติ.

၂၁၂. "နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "ပစ္စယ" သဒ္ဒါသည် "ဟေတု" သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ် (အဓိပ္ပာယ်တူစကားလုံး) မျှသာ ဖြစ်သည်။ (အယူမှားသူတို့သည်) ထိုစကားနှစ်ရပ်လုံးဖြင့် ထင်ရှားရှိနေပါလျက်နှင့်ပင် ကာယဒုစ္စရိုက်စသည်တို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းရခြင်း အကြောင်းရင်းကိုလည်းကောင်း၊ ကာယသုစရိုက်စသည်တို့ကြောင့် စင်ကြယ်ရခြင်း အကြောင်းရင်းကိုလည်းကောင်း ပယ်မြစ်ကြကုန်၏။ "နတ္ထိ ဗလံ" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၌ရှိသော အကြင်အစွမ်းအားကို အမှီပြု၍ လုံ့လစိုက်ထုတ်ကာ နတ်အဖြစ်၊ မာရ်မင်းအဖြစ်၊ ဗြဟ္မာအဖြစ်၊ သာဝကဗောဓိဉာဏ်၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တို့သို့ ရောက်ရှိနိုင်ကြရာ ထိုအစွမ်းအား (ကိုယ်ပိုင်ခွန်အား) ကို ပယ်မြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "နတ္ထိ ဝီရိယံ" အစရှိသော စကားလုံးအားလုံးတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနက်တူသော ဝေဝုစ်ပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြ၏။ သို့သော် "ဤအကျိုးကျေးဇူးကို ငါတို့၏ လုံ့လဖြင့် ရရှိအပ်၏၊ ယောက်ျားတို့၏ အစွမ်းသတ္တိဖြင့် ရရှိအပ်၏၊ ယောက်ျားတို့၏ အားထုတ်မှုဖြင့် ရရှိအပ်၏" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုလေ့ရှိသော လူတို့၏ စကားကို ပယ်မြစ်လိုသောကြောင့် ထိုဗလ၊ ဝီရိယစသော ပုဒ်တို့ကို သီးခြားစီ ထုတ်နှုတ်၍ ပြဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။

สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส ปริคฺคณฺหนฺติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ, ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติอาทิวเสน วทนฺติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทนฺติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทนฺติ. เตสุ หิ เต วิรุหนภาเวน ชีวสญฺญิโน. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน น ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสนฺติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ, อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺติ.

"သဗ္ဗေ သတ္တာ" (သတ္တဝါအားလုံး) ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ကုလားအုပ်၊ နွား၊ မြည်းအစရှိသော သတ္တဝါအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ခြုံငုံယူကြသည်။ "သဗ္ဗေ ပါဏာ" (အသက်ရှူသော သတ္တဝါအားလုံး) ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဣန္ဒြေတစ်ခုတည်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ဣန္ဒြေနှစ်ခုရှိသော သတ္တဝါ စသည်ဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြောဆိုကြသည်။ "သဗ္ဗေ ဘူတာ" (ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါအားလုံး) ဟူသော ပုဒ်ကို ဥခွံနှင့် သားအိမ်တို့၌ ဖြစ်ပွားလာသော သတ္တဝါတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုကြသည်။ "သဗ္ဗေ ဇီဝါ" (ဇီဝအသက်ရှိသော သတ္တဝါအားလုံး) ဟူသော စကားကို သလေး၊ စပါး၊ မုယော၊ နတ်ကောက် စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုကြသည်။ ထိုစပါးစသည်တို့၌ ကြီးထွားရှင်သန်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် အသက် (ဇီဝ) ရှိသည်ဟု ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့က အမှတ်ထားကြသည်။ "အဝသာ အဗလာ အဝီရိယာ" ဟူသည်မှာ ထိုသတ္တဝါ၊ ပါဏစသည်တို့၌ မိမိတို့၏ ကိလေသာညစ်နွမ်းခြင်း သို့မဟုတ် စင်ကြယ်ခြင်းတို့နှင့် ပတ်သက်၍ ကိုယ်ပိုင်အစွမ်း၊ ကိုယ်ပိုင်အား၊ ကိုယ်ပိုင်လုံ့လ မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နိယတိသင်္ဂတိဘာဝပရိဏတာ" ဟူသော ပါဌ်၌ "နိယတိ" ဟူသည်မှာ မြဲခြင်း (နိယတဖြစ်ခြင်း) တည်း။ "သင်္ဂတိ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော အဘိဇာတိတို့၏ ထိုထိုဘဝဂတိတို့၌ ပေါင်းဆုံမိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘာဝ" ဟူသည်မှာ ပင်ကိုယ်သဘာဝမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် နိယတိ (ဖန်တီးမှုမဲ့ မြဲခြင်း)၊ သင်္ဂတိ (တိုက်ဆိုင်ဆုံစည်းခြင်း)၊ ဘာဝ (ပင်ကိုယ်သဘာဝ) တို့ဖြင့် အပြောင်းအလဲဖြစ်ကာ အမျိုးမျိုးကွဲပြားခြားနားသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ အကြင်သတ္တဝါသည် အကြင်သို့ ဖြစ်ရန်ရှိလျှင် ထိုအတိုင်းသာ ဖြစ်ရ၏၊ ဖြစ်ရန်မရှိလျှင် ထိုသို့မဖြစ်ရဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြကြ၏။ "ဆသွေဝါဘိဇာတီသု" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော အဘိဇာတိတို့၌သာ တည်၍ ချမ်းသာ၊ ဆင်းရဲကို ခံစားကြရပြီး ထိုမှတစ်ပါးသော (အဒုက္ခမသုခဘုံစသည့်) ချမ်းသာဆင်းရဲခံစားရာဘုံ မရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမားတို့ ပြသကြပေသည်။

๘-๑๐. มหาทิฏฺฐิสุตฺตาทิวณฺณนา

၈-၁၀. မဟာဒိဋ္ဌိသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

๒๑๓-๒๑๕. อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา, ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ เกนจิ การิตาปิ น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา. ‘‘อนิมฺมิตพฺพา’’ติปิ ปาโฐ, น นิมฺมิตพฺพาติ อตฺโถ. วญฺฌาติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผลา กสฺสจิ อชนกา. ปพฺพตกูฏํ วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา. เอสิกฏฺฐายิโน วิย หุตฺวา ฐิตาติ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา, ยถา สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิตาติ อตฺโถ. น อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา [Pg.314] น จลนฺติ. น วิปริณมนฺตีติ ปกตึ น วิชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ อญฺญมญฺญํ น อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา. ปถวีกาโยติอาทีสุ ปถวีเยว ปถวีกาโย, ปถวีสมูโห วา. สตฺตนฺนํตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหฏํ สตฺถํ มุคฺคราสิอาทีนํ อนฺตเรเนว ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ ‘‘อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสนฺติ.

၂၁၃-၂၁၅. "အကဋာ" ဟူသည်မှာ ကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ မကောင်းသည်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းတရားဖြင့် ပြုပြင်ဖန်တီးအပ်သည် မဟုတ်ကုန်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "အကဋဝိဓာ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ဖန်တီးစီရင်မှု ကင်းကုန်သည်ဖြစ်၍ "ဤသို့ ပြုလုပ်လော့" ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပြုလုပ်ခိုင်းသူက ခိုင်းစေသော်လည်း မဖြစ်ပေါ်နိုင်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ "အနိမ္မိတာ" ဟူသည်မှာ စိတ်၏ဝသီဘော်သို့ ရောက်သော တန်ခိုးရှင်တစ်စုံတစ်ယောက်၏ လည်းကောင်း၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ လည်းကောင်း တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သည် မဟုတ်ကုန်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "အနိမ္မာတာ" ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသူအား ဖန်ဆင်းစေအပ်သည် မဟုတ်ကုန်။ အချို့သော စာအုပ်များ၌ "အနိမ္မိတဗ္ဗာ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၍ ဖန်ဆင်းအပ်သည် မဟုတ်ဟူ၍ပင် အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဝဉ္ဈာ" (မြုံခြင်း) ဟူသည်မှာ မြုံသောနွားမ၊ အသီးမသီးသော ထန်းပင်တို့ကဲ့သို့ အကျိုးမရှိကုန်၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးတရားကို မဖြစ်ထွန်းစေနိုင်ကုန်။ တောင်ထွဋ်ကဲ့သို့ မတုန်မလှုပ် တည်ရှိနေသောကြောင့် "ကူဋဋ္ဌ" မည်ကုန်၏။ မြဲမြံစွာ စိုက်ထူထားသော တံခါးတိုင်ကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် "ဧသိကဋ္ဌာယီဌိတာ" မည်ကုန်၏။ စိုက်ထူထားသော တံခါးတိုင်သည် မတုန်မလှုပ် တည်နေသကဲ့သို့ ထိုအတူ မတုန်မလှုပ် တည်နေကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "န ဣဉ္ဇန္တိ" ဟူသည်မှာ တံခါးတိုင်ကဲ့သို့ မြဲမြံစွာ တည်ရှိနေသောကြောင့် ဖောက်ပြန်ယိမ်းယိုင်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိကြကုန်။ "န ဝိပရိဏမန္တိ" ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ ပကတိပင်ကိုယ်သဘောကို မစွန့်လွှတ်ကြကုန်။ "န အညမညံ ဗျာဗာဓေန္တိ" ဟူသည်မှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးခြင်း မရှိကြကုန်။ "နာလံ" ဟူသည်မှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်။ "ပထဝီကာယော" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ပထဝီဓာတ်သည် ကာယ (ကိုယ်) ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သောကြောင့် ပထဝီကာယ မည်၏၊ သို့မဟုတ် ပထဝီဓာတ်တို့၏ အစုအပေါင်း ဖြစ်သည်။ "သတ္တန္နံတွေဝ ကာယာနံ" ဟူသည်မှာ ပဲနောက်ပုံစသည်တို့ကို ဓားလှံစသော လက်နက်ဖြင့် ခုတ်ပုတ်သောအခါ လက်နက်သည် ပဲနောက်စေ့တို့၏ အကြားအဟိုက်ဖြင့်သာ တိုးဝင်သွားသကဲ့သို့၊ ထိုအတူပင် ခုနစ်ပါးသော ကာယတို့၏ အကြားအဟိုက်၊ အကြားအလပ် အပေါက်များဖြင့်သာ လက်နက်သည် တိုးဝင်သွားသည်။ ထိုအခါ "ငါသည် ဤသူ့ကို အသက် (ဇီဝိတိန္ဒြေ) မှ ချလိုက်ပြီ" ဟု ပြောဆိုခြင်းသည် သက်သက် အမှတ်မှားသော သညာမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမားတို့က) ပြသကြပေသည်။

โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานีติ ปญฺจกมฺมสตานิ จาติ เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกทิฏฺฐึ ทีเปนฺติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ ‘‘ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน คณฺหนฺติ, ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนา’’ติ. กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมวจีกมฺมานิ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิปฏิปทาติ วทนฺติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ, อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห.

"ယောနိပမုခသတသဟဿာနိ" ဟူသည်မှာ လူတို့တွင် မင်း၊ ပုဏ္ဏားစသည်၊ တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ခြင်္သေ့၊ ကျားစသည်တို့အားဖြင့် မြတ်သော ယောနိအမျိုးအစားပေါင်း တစ်သန်းလေးသိန်း (၁၄ သိန်း)၊ အခြား ခြောက်ထောင်နှင့် အခြား ခြောက်ရာတို့ ဖြစ်သည်။ "ပဉ္စ စ ကမ္မုနော သတာနိ" ဟူသည်မှာ ငါးရာသော ကံတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် သက်သက် ကြံဆတွေးတောရုံမျှဖြင့် အကျိုးမဲ့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို ပြဆိုကြသည်။ "ပဉ္စ စ ကမ္မာနိ၊ တီဏိ စ ကမ္မာနိ" စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ သို့သော် အချို့ဆရာတို့က "ပဉ္စ ကမ္မာနိ" (ကံငါးပါး) ဟူသည်ကို မျက်စိ၊ နားစသော ဣန္ဒြေငါးပါးအစွမ်းဖြင့် ယူကြပြီး၊ "တီဏိ" (ကံသုံးပါး) ဟူသည်ကို ကာယကံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယူကြသည်ဟု ဆိုကြသည်။ "ကမ္မေ စ အဍ္ဎကမ္မေ စ" ဟူသော ဤပါဌ်၌မူ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ ဝါဒအရ ကာယကံနှင့် ဝစီကံတို့ကို ကြမ်းတမ်းထင်ရှားသော သဘောရှိသောကြောင့် ပြည့်စုံသောကံ (ကံတစ်ပါးစီ) ဟု ယူဆကြပြီး၊ မနောကံကိုမူ မကြမ်းတမ်းသောကြောင့် ကံတစ်ဝက် (ကံထက်ဝက်) ဟု ယူဆကြသည်။ "ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကျင့်လမ်းစဉ် (ပဋိပဒါ) တို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ "ဒွဋ္ဌန္တရကပ္ပါ" ဟူသည်မှာ ကမ္ဘာကပ်တစ်ခု၌ ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော အန္တရကပ်များ ရှိကြသော်လည်း၊ ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဆရာကြီး (မက္ခလိဂေါသာလ) သည် ကျန်ရှိသော အန္တရကပ်နှစ်ခုကို မသိသဖြင့် "ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အန္တရကပ်" ဟု ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

ฉฬาภิชาติโยติ กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมา ฉ อภิชาติโย วทนฺติ. ตตฺถ โอรพฺภิกา สูกริกา สากุณิกา มาควิกา ลุทฺทา มจฺฉฆาตกา โจรา โจรฆาตกา พนฺธนาคาริกา, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาตีติ วทนฺติ. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ, ‘‘ภิกฺขู จ กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ (อ. นิ. ๖.๕๗) อยํ หิสฺส ปาฬิ เอว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอว นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทนฺติ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทนฺติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี โอทาตวสนา อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทนฺติ. เอวํ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรนฺติ. อาชีวกา อาชีวินิโย อยํ สุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา[Pg.315]. นนฺโท วจฺโฉ, กิโส สํกิจฺโจ, มกฺขลิ โคสาโล ปรมสุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา.

"ဆဠာဘိဇာတိယော" ဟူသည်မှာ ကဏှာဘိဇာတိ (မည်းသော အဘိဇာတိ)၊ နီလာဘိဇာတိ (ညိုသော အဘိဇာတိ)၊ လောဟိတာဘိဇာတိ (နီသော အဘိဇာတိ)၊ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတိ (ဝါသော အဘိဇာတိ)၊ သုက္ကာဘိဇာတိ (ဖြူသော အဘိဇာတိ) နှင့် ပရမသုက္ကာဘိဇာတိ (အလွန်ဖြူသော အဘိဇာတိ) ဟူ၍ ဤခြောက်ပါးသော အဘိဇာတိတို့ကို ဆိုကြကုန်၏။ ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် ဆိတ်သတ်သမား၊ ဝက်သတ်သမား၊ ငှက်မုဆိုး၊ သမင်းမုဆိုး၊ အခြားသော သားကောင်သတ်သမား၊ တငါသည်၊ ခိုးသူ၊ လူသတ်သမား၊ ထောင်မှူးနှင့် အခြားသော ကြမ်းကြုတ်ယုတ်မာသော အမှုကို ပြုလုပ်တတ်သည့် လူကြမ်းများအားလုံးကို ကြမ်းကြုတ်ယုတ်မာသော အမှုတို့၌ လေ့ကျက်ကျင်လည်ကြသောကြောင့် "ကဏှာဘိဇာတိ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့ကိုမူ "နီလာဘိဇာတိ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ဆန္ဒရာဂတည်းဟူသော ဆူးငြောင့်တို့ကို ထည့်သွင်း၍ သုံးဆောင်ကြသတတ်ဟူ၍ "ဘိက္ခူ စ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ" ဟု မိမိ၏ ဝါဒကိုပြရန် မိမိကိုယ်တိုင် ရေးစပ်ထားသော ဤပါဠိစာသားကပင် ထိုအနက်ကို ထောက်ခံနေ၏။ သို့မဟုတ် သာသနာပ၌ ကဏ္ဋကဝုတ္တိ (ဆူးငြောင့်ကဲ့သို့သော အကျင့်ရှိသူ) မည်သော အချို့သော ပရိဗိုဇ်ရဟန်းတို့ ရှိကြကုန်ရာ၊ ထိုသူတို့ကို "နီလာဘိဇာတိ" မည်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏ဟု အခြားဆရာတို့က ဖွင့်ဆိုကြသည်။ အဝတ်တစ်ထည်တည်း ဝတ်ဆင်သော နိဂဏ္ဌတို့ကို "လောဟိတာဘိဇာတိ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုနိဂဏ္ဌတို့သည် ရှေးဦးစွာပြဆိုခဲ့သော နှစ်မျိုးတို့ထက် ပိုမိုဖြူစင်ကြသတတ်။ အဝတ်ဖြူဝတ်ဆင်သော အစေလကတို့၏ တပည့်ဖြစ်ကြသည့် လူဝတ်ကြောင်တို့ကို "ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတိ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြင့် မိမိတို့၏ ပစ္စယဒါယကာများကို နိဂဏ္ဌတို့ထက်ပင် ပိုမို၍ ကြီးမြတ်စေကြကုန်၏။ အာဇီဝကရဟန်းယောက်ျား၊ အာဇီဝကရဟန်းမိန်းမတို့ကိုမူ "သုက္ကာဘိဇာတိ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ရှေးဦးစွာပြဆိုခဲ့သော လေးမျိုးတို့ထက် ပိုမိုဖြူစင်ကြသတတ်။ နန္ဒ၊ ဝစ္ဆ၊ ကိသ၊ သံကိစ္စနှင့် မက္ခလိဂေါသာလ တို့ကိုမူ "ပရမသုက္ကာဘိဇာတိ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာကြီးများသည် အားလုံးသော သူတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲစွာ ဖြူစင်ကြသတတ်။

อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ ขิฑฺฑาภูมิ วีมํสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสขภูมิ สมณภูมิ ชานนภูมิ ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทนฺติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺต ทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา, อยํ มนฺทภูมีติ วทนฺติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ, สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ, อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ วีมํสกภูมิ นาม. ปทสา คนฺตุํ สมตฺถกาโล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานิ สิกฺขนกาโล เสขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชนกาโล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาโล ชานนภูมิ นาม. ‘‘ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหา’’ติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทนฺติ.

ယောက်ျားတို့၏ ဘုံရှစ်ပါး (အဋ္ဌပုရိသဘူမိ) ဟူသည်မှာ မန္ဒဘုံ၊ ခိဍ္ဍာဘုံ (ကစားရာဘုံ)၊ ဝီမံသကာဘုံ (စမ်းသပ်ရာဘုံ)၊ ဥဇုဂတဘုံ (ခြေဖြင့်သွားရာဘုံ)၊ သေခဘုံ (သင်ယူရာဘုံ)၊ သမဏဘုံ (ရဟန်းပြုရာဘုံ)၊ ဇာနနဘုံ (သိတတ်ရာဘုံ)၊ ပန္နဘုံ (အရွယ်ကျဆင်းသောဘုံ) တို့ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် မွေးဖွားရာနေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ကျဉ်းမြောင်းသောအမိဝမ်းတိုက်မှ ထွက်လာရသသဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် တွေဝေနုနယ်ကြကုန်၏၊ ယင်းကာလကို ‘မန္ဒဘူမိ’ (မန္ဒဘုံ) ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဒုဂ္ဂတိဘဝမှ လာသောသူငယ်တို့သည် ထိုဒုဂ္ဂတိဘဝကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့၍ အမြဲမပြတ် ငိုကြွေးမြည်တမ်းကြကုန်၏၊ သုဂ္ဂတိဘဝမှ လာသောသူငယ်တို့သည် ထိုသုဂ္ဂတိဘဝကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့၍ ရယ်မောကြကုန်၏၊ ယင်းကာလကို ‘ခိဍ္ဍာဘူမိ’ (ခိဍ္ဍာဘုံ) ဟု ဆိုအပ်၏။ မိဘတို့၏ လက်၊ ခြေ၊ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်တို့ကို ကိုင်ဆွဲ၍ မြေ၌ ခြေချကာ (စမ်းသပ်ရပ်တည်) သော ကာလကို ‘ဝီမံသကာဘူမိ’ (ဝီမံသကာဘုံ) ဟု ခေါ်၏။ ခြေကျင် လျှောက်သွားနိုင်သောကာလကို ‘ဥဇုဂတဘူမိ’ (ဥဇုဂတဘုံ) ဟု ခေါ်၏။ အတတ်ပညာရပ်များကို သင်ယူရာကာလကို ‘သေခဘူမိ’ (သေခဘုံ) ဟု ခေါ်၏။ အိမ်ရာမှထွက်ခွာ၍ ရဟန်းပြုရာကာလကို ‘သမဏဘူမိ’ (သမဏဘုံ) ဟု ခေါ်၏။ ဆရာသမားကို ဆည်းကပ်၍ ကောင်းဆိုးဟုတ်မဟုတ်ကို သိတတ်သောကာလကို ‘ဇာနနဘူမိ’ (ဇာနနဘုံ) ဟု ခေါ်၏။ ‘အရွယ်ကြီးရင့်၍ အစားနည်းပါးကာ အသားအရေ သွေးသားကုန်ခန်းလျက်ရှိသော၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား တစ်စုံတစ်ခုသော တရားစကားကိုမျှ မပြောဆိုသော ရဟန်းသည် အောင်နိုင်သူဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း လာဘ်သပ္ပကာ နည်းပါးသော ရဟန်းအို၏ အရွယ်ကျဆင်းသော ကာလကို ‘ပန္နဘူမိ’ (ပန္နဘုံ) ဟု ဆိုကြကုန်၏။

เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเตติ เอกูนปญฺญาส อาชีววุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชาสตานิ. นาควาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีส อินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ. หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. สตฺต อสญฺญีคพฺภาติ สาลิยวโคธุมมุคฺคกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ คณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา, โส ปน สตฺตาติ วทติ. มนุสฺสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต เปสาจาติ ปิสาจา มหนฺตมหนฺตา, สตฺตาติ วทติ. สราติ มหาสรา. กณฺณมุณฺฑ-รถการ-อโนตตฺต-สีหปฺปปาต-ฉทฺทนฺต-มุจลินฺท-กุณาลทเห คเหตฺวา วทติ.

‘ဧကူနပညာသ အာဇီဝကသတေ’ ဟူသည်မှာ လေးဆယ့်ကိုးဦးသော အာဇီဝကတို့၏ အသက်မွေးခြင်းအရာ ရာပေါင်းများစွာကို ဆိုလို၏။ ‘ပရိဗ္ဗာဇကသတေ’ ဟူသည်မှာ ပရိဗိုဇ်တို့၏ ရဟန်းပြုခြင်းအရာ ရာပေါင်းများစွာကို ဆိုလို၏။ ‘နာဂါဝါသသတေ’ ဟူသည်မှာ နဂါးပြည် နဂါးအိမ် ရာပေါင်းများစွာကို ဆိုလို၏။ ‘ဝီသေ ဣန္ဒြိယသတေ’ ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေ နှစ်ဆယ်သော တစ်ရာတို့ (နှစ်ထောင်) ကို ဆိုလို၏။ ‘တိံသေ နိရယသတေ’ ဟူသည်မှာ ငရဲ သုံးဆယ်သော တစ်ရာတို့ (သုံးထောင်) ကို ဆိုလို၏။ ‘ရဇောဓာတုယော’ ဟူသည်မှာ မြူမှုန်များပြွမ်းသော အရပ်တို့ကို ဆိုလိုပြီး၊ လက်ဖမိုး၊ ခြေဖမိုး စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ (မက္ခလိဂေါသာလက) ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သတ္တ သညီဂဗ္ဘာ’ (သညီဂဗ္ဘ ခုနစ်ပါး) ဟူသည်မှာ ကုလားအုပ်၊ နွား၊ မြည်း၊ ဆိတ်၊ သိုး၊ သားကောင်၊ ကျွဲ တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆို၏။ ‘သတ္တ အသညီဂဗ္ဘာ’ (အသညီဂဗ္ဘ ခုနစ်ပါး) ဟူသည်မှာ သလေးစပါး၊ ကောက်လျင်၊ ဂျုံ၊ မုယော၊ ပဲနောက်၊ ဆပ်ပြာ၊ လူး တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆို၏။ ‘နိဂဏ္ဌိဂဗ္ဘာ’ ဟူသည်မှာ အဆစ်၌ ဖြစ်သောမျိုးရှိကုန်သော ကြံ၊ ဝါး၊ ကျူ စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆို၏။ ‘သတ္တ ဒေဝါ’ (နတ်ခုနစ်ပါး) ဟူသည်မှာ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် များပြားလှသော်လည်း ထိုမက္ခလိသည် မသိသဖြင့် ‘နတ်ခုနစ်ပါး’ ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ လူတို့သည်လည်း အတိုင်းမသိ များပြားလှသော်လည်း မသိသဖြင့် ‘လူခုနစ်ပါး’ ဟု ဆို၏။ ‘သတ္တ ပိသာစာ’ (မြေဘုတ်ဘီလူး ခုနစ်ပါး) ဟူသည်မှာ ပြိတ္တာ၊ ဘီလူးတို့သည် အလွန်များပြားလှသော်လည်း ‘ခုနစ်ပါး’ ဟု မသိ၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သရာ’ ဟူသည်မှာ အိုင်ကြီးများကို ဆိုလိုပြီး၊ ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်၊ ရထကာရအိုင်၊ အနောတတ္တအိုင်၊ သီဟပ္ပပါတအိုင်၊ ဆဒ္ဒန္တအိုင်၊ မုစလိန္ဒအိုင်၊ ကုဏာလအိုင် တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။

ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. เอตฺถ เอกมฺหา มหาสรา วสฺสสเต [Pg.316] วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาเล จ ปณฺฑิเต จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตราวิสุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ, พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ.

‘ပဝုဋာ’ ဟူသည်မှာ အဆစ်အဖုတို့ကို ဆိုလို၏။ ‘ပပါတာ’ ဟူသည်မှာ ကမ်းပါးပြတ်ကြီးများကို ဆိုလို၏။ ‘ပပါတသတာနိ’ ဟူသည်မှာ ကမ်းပါးပြတ်ငယ် ရာပေါင်းများစွာကို ဆိုလို၏။ ‘သုပိနာ’ ဟူသည်မှာ အိပ်မက်ကြီးများကို ဆိုလို၏။ ‘သုပိနသတာနိ’ ဟူသည်မှာ အိပ်မက်ငယ် ရာပေါင်းများစွာကို ဆိုလို၏။ ‘မဟာကပ္ပိနော’ ဟူသည်မှာ မဟာကပ်တို့၏ (အတိုင်းအရှည်ကို ဆိုလို၏)။ ဤအိုင်ကြီး ခုနစ်အိုင်တို့တွင် တစ်ခုသော အိုင်ကြီးမှ အနှစ်တစ်ရာလျှင် တစ်ကြိမ် သမန်းမြက်ဖျားဖြင့် ရေတစ်ပေါက်စီ ထုတ်ယူရာတွင် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ထိုအိုင်ကြီး၌ ရေမရှိအောင် ခန်းခြောက်စေအပ်သော် တစ်ခုသော ‘မဟာကပ်’ မည်၏ဟု မက္ခလိဂေါသာလက ဆို၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော မဟာကပ် ရှစ်သန်းလေးသိန်း (၈၄၀၀၀၀၀) တို့ကို ကုန်လွန်စေပြီးမှ လူမိုက်သည်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိသည်လည်းကောင်း ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုကြလတ္တံ့ ဟု ဆို၏။ ဤသည်ကား ထိုမက္ခလိ၏ အယူဝါဒတည်း။ ပညာရှိသည်လည်း အကြား၌ (ထိုကပ်ကာလမစေ့မီ) ကိလေသာမှ မစင်ကြယ်နိုင်၊ လူမိုက်သည်လည်း ထိုကာလထက် ကျော်လွန်၍ မသွားနိုင်ဟု ဆို၏။

สีเลน วาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสเนว วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณกาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺโต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ, น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา. หายนวฑฺฒนานเมเวตํ เววจนํ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปิ นามาติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุเฬ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปฺปมาเณน นิพฺเพฐิยมานเมว คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺเถว ติฏฺฐติ, น คจฺฉติ เอวเมว พาลา จ ปณฺฑิตา จ กาลวเสน นิพฺเพฐิยมานา สุขทุกฺขํ ปเลนฺติ, ยถาวุตฺเตน กาเลน อติกฺกมนฺตีติ ทสฺเสติ.

‘သီလေန ဝါ’ ဟူသည်မှာ အဝတ်မဝတ်သော အစေလကသီလဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော သီလဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ ‘ဝတေန’ ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော အကျင့် (ဝတ်) ဖြင့်။ ‘တပေန’ ဟူသည်မှာ ခြိုးခြံစွာကျင့်သော တပကံဖြင့်။ ‘ငါသည် ပညာရှိဖြစ်၏’ ဟု အကြား၌ ကိလေသာမှ စင်ကြယ်အောင် ပြုလုပ်သောသူသည် မရင့်သေးသော ကံကို သီလစသည်ဖြင့် အလျင်အမြန် စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် ‘မရင့်သေးသောကံကို ရင့်စေသည်’ မည်၏။ ‘ငါသည် လူမိုက်ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော မဟာကပ် ရှစ်သန်းလေးသိန်း အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကာလကို ကျော်လွန်၍ သွားသောသူသည် ရင့်ပြီးသောကံကို တစ်ဖန်ပြန်၍ ခံစားရသဖြင့် ‘ရင့်ပြီးသောကံကို ကင်းအောင်ပြုသည်’ မည်၏။ ‘ဟေဝံ နတ္ထိ’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ မရင့်သေးသောကံကို ရင့်စေခြင်း၊ ရင့်ပြီးသောကံကို ကင်းအောင်ပြုခြင်း နှစ်ပါးစလုံး မရှိနိုင်။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးကိုလည်း မပြုလုပ်နိုင်ကြောင်း ပြဆို၏။ ‘ဒေါဏမိတေ’ ဟူသည်မှာ စပါးစသည်တို့ကို စိတ်ဝင်ခြင်ခွက် (ဒေါဏ) ဖြင့် ခြင်တွယ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘သုခဒုက္ခေ’ ဟူသည်မှာ ချမ်းသာဆင်းရဲကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပရိယန္တကတေ’ ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော မဟာကပ်ရှစ်သန်းလေးသိန်းဟူသော ကာလဖြင့် အပိုင်းအခြား အဆုံးသတ် ပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ ‘နတ္ထိ ဟာယနဝဍ္ဎနေ’ ဟူသည်မှာ ယုတ်လျော့ခြင်း၊ တိုးပွားခြင်းမရှိ၊ သံသရာသည် ပညာရှိအားလည်း မယုတ်လျော့၊ လူမိုက်အားလည်း တိုးမပွားဟု အနက်ရ၏။ ‘ဥက္ကံသာဝကံသေ’ ဟူသည်မှာ လွန်ကဲခြင်း၊ ယုတ်လျော့ခြင်းတို့ဖြစ်ပြီး ယင်းသည် ယုတ်ခြင်း၊ ပွားခြင်းတို့၏ ဝေဝုစ် (အမည်ကွဲ) သာ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ဥပမာဖြင့် သက်သေထူလိုသဖြင့် ‘သေယျထာပိ နာမ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘သုတ္တဂုဠေ’ ဟူသည်မှာ ရစ်ပတ်၍ ပြုလုပ်ထားသော ချည်လုံးကို ဆိုလို၏။ ‘နိဗ္ဗေဋ္ဌိယမာနမေဝ ပလေတိ’ ဟူသည်မှာ တောင်ထိပ်၌သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ဖျား၌သော်လည်းကောင်း ရပ်၍ ပစ်ချလိုက်သော ချည်လုံးသည် ချည်ကြိုးပမာဏအတိုင်း ပြေလျက်သာ သွား၏၊ ချည်ကြိုးကုန်သွားသောအခါ ထိုကုန်ရာအရပ်၌သာ ချည်စအဆုံးသည် တည်၏၊ ဆက်၍မသွားတော့ချေ။ ဤအတူသာလျှင် လူမိုက်သည်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိသည်လည်းကောင်း ကာလ၏အစွမ်းဖြင့် မိမိတို့၌ ရစ်ပတ်ထားသော သုခဒုက္ခတည်းဟူသော ကြိုးကို ပြေလျက် သွားကြကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော သံသရာကာလကို လွန်မြောက်ကြကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ပြသတည်း။

๑๑-๑๘. อนฺตวาสุตฺตาทิวณฺณนา

၁၁-၁၈. အန္တဝါသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๒๑๖-๒๒๓. อนฺตวา โลโกติ เอกโต วฑฺฒิตนิมิตฺตํ โลโกติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. อนนฺตวาติ สพฺพโต วฑฺฒิตํ อปฺปมาณนิมิตฺตํ โลโกติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ชีวญฺจ สรีรญฺจ เอกเมวาติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. อิมานิ ตาว โสตาปตฺติมคฺควเสน อฏฺฐารส เวยฺยากรณานิ เอกํ คมนํ.

၂၁၆-၂၂၃. ‘အန္တဝါ လောကော’ ဟူသည်မှာ ‘လောကသည် အဆုံးအပိုင်းအခြားရှိ၏’ ဟု တစ်ဖက်တည်း ပွားစေအပ်သော ကသိုဏ်းနိမိတ်ကို ဈာန်မျက်စိဖြင့် မြင်၍ စွဲလမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြံစည်ကာမျှဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ‘အနန္တဝါ’ ဟူသည်မှာ ‘လောကသည် အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိ’ ဟု ထက်ဝန်းကျင် ပွားစေအပ်သော အတိုင်းမသိ ကသိုဏ်းနိမိတ်ကို ဈာန်မျက်စိဖြင့် မြင်၍ စွဲလမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြံစည်ကာမျှဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ’ ဟူသည်မှာ ဇီဝနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာသည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်ဟု စွဲလမ်းသော ဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော စကားအနက်တို့သည် ခပ်သိမ်းသောသုတ်တို့၌ အလွန်ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့် မဖွင့်ဆိုတော့ပြီ။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော သုတ်တို့သည် သောတာပတ္တိမဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေယျာကရဏလက္ခဏာသို့ ရောက်ကုန်သော တဆယ့်ရှစ်သုတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ပထမပေယျာလအလှည့် (ဧကံ ဂမနံ) ဟု သိအပ်၏။

๒. ทุติยคมนาทิวคฺควณฺณนา

၂. ဒုတိယပေယျာလ အလှည့်စသော ဝဂ်၏ အဖွင့်။

๒๒๔-๓๐๑. ทุติยํ [Pg.317] คมนํ ทุกฺขวเสน วุตฺตํ. ตตฺราปิ อฏฺฐารเสว เวยฺยากรณานิ, ตโต ปรานิ ‘‘รูปี อตฺตา โหตี’’ติอาทีนิ อฏฺฐ เวยฺยากรณานิ, เตหิ สทฺธึ ตํ ทุติยเปยฺยาโลติ วุตฺโต.

၂၂၄-၃၀၁. Dutiyaṃ gamanaṃ dukkhavasena vuttaṃ. Tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇāni, tato parāni ‘‘rūpī attā hotī’’tiādīni aṭṭha veyyākaraṇāni, tehi saddhiṃ taṃ dutiyapeyyāloti vrutto [vutto].ဒုတိယအလှည့်ကို ဒုက္ခ၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဒုတိယအလှည့်၌လည်း ဝေယျာကရဏလက္ခဏာသို့ ရောက်သော တဆယ့်ရှစ်သုတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး နောက်၌ဖြစ်ကုန်သော ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ’ (အတ္တသည် ရုပ်ရှိ၏) အစရှိသော ဝေယျာကရဏ ရှစ်သုတ်တို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ယင်းရှစ်သုတ်တို့နှင့်တကွ ထိုဒုတိယအလှည့်ကို ‘ဒုတိယပေယျာလ’ ဟု ဆိုအပ်၏။

ตตฺถ รูปีติ อารมฺมณเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. อรูปีติ ฌานํ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. รูปี จ อรูปี จาติ อารมฺมณญฺจ ฌานญฺจ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. เนว รูปี นารูปีติ ตกฺกมตฺเตน คหิตทิฏฺฐิ. เอกนฺตสุขีติ ลาภีตกฺกีชาติสฺสรานํ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ฌานลาภิโนปิ หิ อตีเต เอกนฺตสุขํ อตฺตภาวํ มนสิกโรโต เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ตกฺกิโนปิ ‘‘ยถา เอตรหิ อหํ เอกนฺตสุขี, เอวํ สมฺปราเยปิ ภวิสฺสามี’’ติ อุปฺปชฺชติ. ชาติสฺสรสฺสปิ สตฺตฏฺฐภเว สุขิตภาวํ ปสฺสนฺตสฺส เอวํ อุปฺปชฺชติ, เอกนฺตทุกฺขีติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ထိုရှစ်သုတ်တို့တွင် ‘ရူပီ’ ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအာရုံကိုသာလျှင် ‘အတ္တ’ ဟု စွဲလမ်းသောအယူ ဖြစ်၏။ ‘အရူပီ’ ဟူသည်မှာ ဈာန်တရားကို ‘အတ္တ’ ဟု စွဲလမ်းသောအယူ ဖြစ်၏။ ‘ရူပီ စ အရူပီ စ’ ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအာရုံကိုလည်းကောင်း၊ ဈာန်တရားကိုလည်းကောင်း ‘အတ္တ’ ဟု စွဲလမ်းသောအယူ ဖြစ်၏။ ‘နေဝ ရူပီ နာရူပီ’ ဟူသည်မှာ ကြံစည်ကာမျှဖြင့် စွဲလမ်းသောအယူ ဖြစ်၏။ ‘ဧကန္တသုခီ’ ဟူသည်မှာ ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်၊ ကြံစည်တတ်သောသူ၊ ရှေးဘဝကို အောက်မေ့နိုင်သောသူတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အယူ ဖြစ်၏။ မှန်ပေအံ့၊ ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း အတိတ်၌ စင်စစ်ချမ်းသာသော အတ္တဘောကို နှလုံးသွင်းမိသောအခါ ‘အတ္တသည် စင်စစ်ချမ်းသာရှိ၏’ ဟု ဤသို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ကြံစည်တတ်သောသူအားလည်း ‘ယခုဘဝ၌ ငါသည် စင်စစ်ချမ်းသာရှိသကဲ့သို့ နောင်တမလွန်ဘဝ၌လည်း စင်စစ်ချမ်းသာရှိလတ္တံ့’ ဟု နှလုံးသွင်းမိသဖြင့် ဤသို့သော အယူ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ရှေးဘဝကို အောက်မေ့နိုင်သောသူအားလည်း ခုနစ်ဘဝ ရှစ်ဘဝတို့၌ ချမ်းသာခဲ့သည်ကို မြင်ရသဖြင့် ဤသို့သော အယူ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ‘ဧကန္တဒုက္ခီ’ အစရှိသော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

ตติยเปยฺยาโล อนิจฺจทุกฺขวเสน เตหิเยว ฉพฺพีสติยา สุตฺเตหิ วุตฺโต, จตุตฺถเปยฺยาโล ติปริวฏฺฏวเสนาติ.

တတိယပေယျာလကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုဒုတိယပေယျာလ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်သော နှစ်ဆယ့်ခြောက်သုတ်တို့ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ စတုတ္ထပေယျာလကို သုံးပါးသောအလှည့် (တိပရိဝဋ္ဋ) ၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပြီး၏။

ทิฏฺฐิสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဒိဋ္ဌိသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๔. โอกฺกนฺตสํยุตฺตํ

၄. ဩက္ကန္တသံယုတ်။

๑-๑๐. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၁၀. စက္ခုသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

๓๐๒-๓๑๑. โอกฺกนฺตสํยุตฺเต อธิมุจฺจตีติ สทฺธาธิโมกฺขํ ปฏิลภติ. โอกฺกนฺโต สมฺมตฺตนิยามนฺติ ปวิฏฺโฐ อริยมคฺคํ. อภพฺโพ จ ตาว กาลํ กาตุนฺติ อิมินา อุปฺปนฺเน มคฺเค ผลสฺส อนนฺตรายตํ ทีเปติ. อุปฺปนฺนสฺมิญฺหิ มคฺเค ผลสฺส อนฺตรายกรณํ นาม นตฺถิ. เตเนวาห – ‘‘อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี’’ติ (ปุ. ป. ๑๗). มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ ปมาณโต โอโลกนํ ขมนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

၃၀၂-၃၁၁. ဩက္ကန္တသံယုတ်၌ "အဓိမုစ္စတိ" ဟူသည်မှာ ယုံကြည်မှု၏စွမ်းအားဖြင့်ဖြစ်သော သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ" ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်သို့ သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ" ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် မဂ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်သောအခါ ဖိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် အန္တရာယ်ကင်းသည် (အခြားမဲ့အဖြစ် ချက်ချင်းဖိုလ်ဖြစ်သည်) ကို ပြသသည်။ အကြောင်းမူကား မဂ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် ဖိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို တားဆီးနှောင့်ယှက်နိုင်သောအရာ မည်သည်မရှိပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်ဆဲ (မဂ္ဂသမင်္ဂီ) ဖြစ်၍ ကပ်ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်အချိန်သို့ ရောက်ရှိနေပါသော်လည်း ဤပုဂ္ဂိုလ် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မရမချင်း ကမ္ဘာကြီးသည် မပျက်စီးနိုင်သေးပေ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ကပ်တည်သောပုဂ္ဂိုလ်' (ဌိတကပ္ပီ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ "မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ" ဟူသည်မှာ အတိုင်းအတာပမာဏအားဖြင့် (ဉာဏ်ဖြင့်) ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းကို လက်ခံနိုင်စွမ်းရှိကုန်၏။ ကျန်ရှိသောစကားရပ်အားလုံးတို့သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်သည်။

โอกฺกนฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဩက္ကန္တသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๕. อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา

၅. ဥပ္ပါဒသံယုတ်အဖွင့်

๓๑๒-๓๒๑. อุปฺปาทสํยุตฺเต [Pg.318] สพฺพํ ปากฏเมว.

၃၁၂-၃၂၁. ဥပ္ပါဒသံယုတ်၌ အလုံးစုံသော စကားရပ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်သည်။

อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥပ္ပါဒသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๖. กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา

၆. ကိလေသသံယုတ်အဖွင့်

๓๒๒-๓๓๑. กิเลสสํยุตฺเต จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโสติ กตรจิตฺตสฺส? จตุภูมกจิตฺตสฺส. เตภูมกจิตฺตสฺส ตาว โหตุ, โลกุตฺตรสฺส กถํ อุปกฺกิเลโส โหตีติ? อุปฺปตฺตินิวารณโต. โส หิ ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน อุปกฺกิเลโสติ เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมนินฺนนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมนินฺนํ. จิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อภิญฺญา สจฺฉิกรณีเยสุ ธมฺเมสูติ ปจฺจเวกฺขณญาเณน อภิชานิตฺวา สจฺฉิกาตพฺเพสุ ฉฬภิญฺญาธมฺเมสุ, เอกํ ธมฺมํ วา คณฺหนฺเตน เนกฺขมฺมนฺติ คเหตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

၃၂၂-၃၃၁. ကိလေသသံယုတ်၌ "စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော" ဟူရာ၌ "ထိုဆန္ဒရာဂသည် အဘယ်စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) ဖြစ်သနည်း" ဟု မေးသော်၊ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်း ဖြစ်သည်။ (မေးသူက) "ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်ခြင်းသည် ရှိပါစေဦး၊ လောကုတ္တရာစိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်း မည်သို့ ဖြစ်နိုင်သနည်း" ဟု မိမိ၏ သံသယအလိုကို ဖော်ပြ၏။ လောကုတ္တရာစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တားဆီးတတ်သောကြောင့် ညစ်ညူးကြောင်း ဖြစ်ရသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုဆန္ဒရာဂသည် လောကုတ္တရာစိတ်အား ဖြစ်ပေါ်ခွင့်မပေးသောကြောင့် ညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) မည်၏ဟု သိအပ်သည်။ "နက္ခမ္မနိန္နံ" ဟူသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသို့ ညွတ်ကိုင်းသော။ "စိတ္တံ" ဟူသည် သမထဝိပဿနာစိတ် ဖြစ်သည်။ "အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသု" ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်၍ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးနှင့် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့တွင် နိဗ္ဗာန်ဟူသော တစ်ခုတည်းသောတရားကို ယူလိုသောအခါ၌မူ "နက္ခမ္မ" ဟု ယူဆရမည်။ ကျန်ရှိသောစကားရပ်အားလုံးတို့သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်သည်။

กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကိလေသသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๗. สาริปุตฺตสํยุตฺตํ

၇. သာရိပုတ္တသံယုတ်

๑-๙. วิเวกชสุตฺตาทิวณฺณนา

၁-၉. ဝိဝေကဇသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๓๓๒-๓๔๐. สาริปุตฺตสํยุตฺตสฺส ปฐเม น เอวํ โหตีติ อหงฺการมมงฺการานํ ปหีนตฺตา เอวํ น โหติ. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปฐมาทีนิ.

၃၃၂-၃၄၀. သာရိပုတ္တသံယုတ်၏ ပထမသုတ်၌ "န ဧဝံ ဟောတိ" (ဤသို့ မဖြစ်ပေါ်) ဟူသည်မှာ ငါဟုစွဲလမ်းမှု (အဟင်္ကာရ)၊ ငါ့ဥစ္စာဟု စွဲလမ်းမှု (မမင်္ကာရ) တို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "ငါသည် ပထမဈာန်ကို ဝင်စားအံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါသည် ပထမဈာန်ကို ဝင်စားဆဲဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါသည် ပထမဈာန်မှ ထမြောက်ပြီ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့သော နှလုံးသွင်းမှုမျိုး မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယသုတ် အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ပထမဈာန်အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။

๑๐. สุจิมุขีสุตฺตวณฺณนา

၁၀. သုစိမုခီသုတ်အဖွင့်

๓๔๑. ทสเม สุจิมุขีติ เอวํนามิกา. อุปสงฺกมีติ เถรํ อภิรูปํ ทสฺสนียํ สุวณฺณวณฺณํ สมนฺตปาสาทิกํ ทิสฺวา ‘‘อิมินา สทฺธึ ปริหาสํ กริสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. อถ เถเรน ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเต ‘‘อิทานิสฺส [Pg.319] วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ มญฺญมานา เตน หิ, สมณ, อุพฺภมุโข ภุญฺชสีติ อาห. ทิสามุโขติ จตุทฺทิสามุโข, จตสฺโส ทิสา โอโลเกนฺโตติ อตฺโถ. วิทิสามุโขติ จตสฺโส วิทิสา โอโลเกนฺโต.

၃၄၁. တစ်ဆယ်မြောက်သုတ်၌ "သုစိမုခီ" ဟူသည်မှာ ဤသို့အမည်ရှိသော ပရိဗိုဇ်မ ဖြစ်သည်။ "ဥပသင်္ကမိ" ဟူသည်မှာ ကြည့်ချင်စဖွယ်ရှိ၍ ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ လွန်စွာကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကို မြင်သဖြင့် "ဤရဟန်းနှင့်အတူ ပြက်ရယ်ပြုအံ့" ဟု ကြံရွယ်လျက် ချဉ်းကပ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်က "ငါသည် အောက်သို့မျက်နှာမူ၍ စားသည်မဟုတ်" စသည်ဖြင့် ထိုပရိဗိုဇ်မ၏စကားကို ပယ်လိုက်သောအခါ၊ ပရိဗိုဇ်မသည် "ယခုအခါတွင် ဤရဟန်းကို အပြစ်တင်စကား ပြောဆိုမည်" ဟု တွေးတောကာ "သို့ဖြစ်လျှင် အရှင်ရဟန်းသည် အထက်သို့မျက်နှာမူ၍ စားပါသလော" ဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ "ဒိသာမုခေါ" ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာသို့ မျက်နှာမူလျက်၊ အရပ်လေးမျက်နှာသို့ ကြည့်ရှုလျက် စားခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဝိဒိသာမုခေါ" ဟူသည်မှာ အရှေ့တောင်စသော အရပ်မျက်နှာအထောင့်လေးခုသို့ ကြည့်ရှုလျက် စားခြင်း ဖြစ်သည်။

วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชายาติ วตฺถุวิชฺชาสงฺขาตาย ติรจฺฉานวิชฺชาย. วตฺถุวิชฺชา นาม ลาพุวตฺถุ-กุมฺภณฺฑวตฺถุ-มูลกวตฺถุ-อาทีนํ วตฺถูนํ ผลสมฺปตฺติการณกาลชานนุปาโย. มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺตีติ เตเนว วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชาสงฺขาเตน มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, เตสํ วตฺถูนํ สมฺปาทเนน ปสนฺเนหิ มนุสฺเสหิ ทินฺเน ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตา ชีวนฺตีติ อตฺโถ. อโธมุขาติ วตฺถุํ โอโลเกตฺวา ภุญฺชมานวเสน อโธมุขา ภุญฺชนฺติ นาม. เอวํ สพฺพตฺถ โยชนา กาตพฺพา. อปิ เจตฺถ นกฺขตฺตวิชฺชาติ ‘‘อชฺช อิมํ นกฺขตฺตํ อิมินา นกฺขตฺเตน คนฺตพฺพํ, อิมินา อิทญฺจิทญฺจ กาตพฺพ’’นฺติ เอวํ ชานนวิชฺชา. ทูเตยฺยนฺติ ทูตกมฺมํ, เตสํ เตสํ สาสนํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนนฺติ เอกคามสฺมึเยว เอกกุลสฺส สาสเนน อญฺญกุลํ อุปสงฺกมนํ. องฺควิชฺชาติ อิตฺถิลกฺขณปุริสลกฺขณวเสน องฺคสมฺปตฺตึ ญตฺวา ‘‘ตาย องฺคสมฺปตฺติยา อิทํ นาม ลพฺภตี’’ติ เอวํ ชานนวิชฺชา. วิทิสามุขาติ องฺควิชฺชา หิ ตํ ตํ สรีรโกฏฺฐาสํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา วิทิสาย ปวตฺตา นาม, ตสฺมา ตาย วิชฺชาย ชีวิกํ กปฺเปตฺวา ภุญฺชนฺตา วิทิสามุขา ภุญฺชนฺติ นาม. เอวมาโรเจสีติ ‘‘ธมฺมิกํ สมณา’’ติอาทีนิ วทมานา สาสนสฺส นิยฺยานิกํ คุณํ กเถสิ. ตญฺจ ปริพฺพาชิกาย กถํ สุตฺวา ปญฺจมตฺตานิ กุลสตานิ สาสเน โอตรึสูติ.

"ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ တိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ" ဟူသည်မှာ ယာခင်းမြေကွက်အတတ်ဟု ဆိုအပ်သော ဖီလာအတတ် (တိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာ) ဖြင့် အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ" မည်သည်မှာ ဘူးခင်း၊ ဖရုံခင်း၊ မုန်လာခင်း အစရှိသော လယ်ယာမြေကွက်တို့၌ အသီးအနှံများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းမည့် အကြောင်းနှင့် အချိန်အခါကို သိနိုင်သော နည်းလမ်းအတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ "မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိတံ ကပ္ပေန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ ဟုခေါ်သော တိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာဖြင့် မှားယွင်းစွာ အသက်မွေးကြကုန်၏။ ထိုလယ်ယာကိုင်းကျွန်းများ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းစေသဖြင့် ကြည်ညိုကြသော လူတို့ လှူဒါန်းအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးကို သုံးဆောင်ကာ အသက်မွေးကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အဓောမုခါ" ဟူသည်မှာ မြေကွက်ယာခင်းများကို ကြည့်ရှုအသက်မွေးသောအားဖြင့် အောက်သို့ မျက်နှာမူ၍ စားကြသည်မည်၏။ ဤနည်းအတိုင်း အရပ်ဒေသအားလုံး၌ ဆီလျော်အောင် သင့်တင့်သလို စပ်ဟပ်အပ်၏။ ဤနက္ခတ္တဝိဇ္ဇာ စသော မိစ္ဆာဇီဝတို့၌ ထပ်မံဆိုရသော် "နက္ခတ္တဝိဇ္ဇာ" ဟူသည်မှာ "ယနေ့ ဤနက္ခတ်သည် စန်းနှင့်ယှဉ်၏၊ ဤနက္ခတ်ဖြင့် ခရီးသွားအပ်၏၊ ဤနက္ခတ်အချိန်၌ ဤအမှုကို ပြုအပ်၏" စသည်ဖြင့် နက္ခတ်တာရာကို သိသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ "ဒူတေယျံ" ဟူသည်မှာ တမန်၏ အမှုကိစ္စဖြစ်ပြီး ထိုထိုဒါယကာတို့၏ မှာကြားချက်၊ သတင်းစကားကို ဆောင်ယူကာ ထိုထိုရွာတစ်ပါး ဒေသတစ်ပါးသို့ သွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဟိဏဂမနံ" ဟူသည်မှာ ရွာတစ်ရွာတည်း၌ပင် အိမ်တစ်အိမ်၏ စေခိုင်းချက်ဖြင့် အခြားအိမ်တစ်အိမ်သို့ စေပါးခံခြင်း (တမန်လုပ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ "အင်္ဂဝိဇ္ဇာ" ဟူသည်မှာ မိန်းမ၊ ယောကျ်ားတို့၏ လက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်အင်္ဂါ လက္ခဏာကောင်းပုံကို သိရှိပြီး "ထိုကိုယ်အင်္ဂါလက္ခဏာကြောင့် ဤကဲ့သို့သော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိလိမ့်မည်" ဟု ဟောပြောသိရှိသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ "ဝိဒိသာမုခါ" ဟူသည်မှာ အင်္ဂဝိဇ္ဇာအတတ်သည် ထိုထိုကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းတို့ကို အာရုံပြု၍ အရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် အထောင့်အရပ်၌ ဖြစ်သည်မည်၏။ ထိုအင်္ဂဝိဇ္ဇာအတတ်ဖြင့် အသက်မွေးကာ စားသောက်ကြသူတို့ကို "အထောင့်အရပ်သို့ မျက်နှာမူ၍ စားကြသူများ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဧဝမာရောစေသိ" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းတော်များသည် တရားနှင့်အညီ ကျင့်ကြကုန်၏" စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်လာစကားတို့ကို ပြောဆိုလျက် သာသနာတော်၏ ဝဋ်မှလွတ်မြောက်ကြောင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဒကာ ဒကာမတို့အား ဟောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားကို သုစိမုခီ ပရိဗိုဇ်မ ကြားနာရသော် ငါးရာသော အမျိုးတို့သည် သာသနာတော်သို့ သက်ဝင်ယုံကြည်လာကြကုန်၏ (သို့မဟုတ် ရဟန်းပြုကြကုန်၏)။

สาริปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သာရိပုတ္တသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๘. นาคสํยุตฺตํ

၈. နာဂသံယုတ်

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

၁. သုဒ္ဓိကသုတ်အဖွင့်

๓๔๒. นาคสํยุตฺเต อณฺฑชาติ อณฺเฑ ชาตา. ชลาพุชาติ วตฺถิโกเส ชาตา. สํเสทชาติ สํเสเท ชาตา. โอปปาติกาติ อุปปติตฺวา [Pg.320] วิย ชาตา. อิทญฺจ ปน สุตฺตํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา วุตฺตํ. ภิกฺขูนญฺหิ ‘‘กติ นุ โข นาคโยนิโย’’ติ กถา อุทปาทิ. อถ ภควา ปุคฺคลานํ นาคโยนีหิ อุทฺธรณตฺถํ นาคโยนิโย อาวิกโรนฺโต อิมํ สุตฺตมาห.

၃၄၂. နာဂသံယုတ်၌ "အဏ္ဍဇာ" ဟူသည်မှာ ဥအိမ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော။ "ဇလာဗုဇာ" ဟူသည်မှာ အချင်းအိမ် (ပိုးအိမ်ကဲ့သို့သော သားအိမ်) ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော။ "သံသေဒဇာ" ဟူသည်မှာ အစေးအညှိ စွတ်စိုသောအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော။ "ဩပပါတိကာ" ဟူသည်မှာ အထက်အရပ်မှ ကျဆင်းလာသကဲ့သို့ (ခန္ဓာကိုယ် အလုံးစုံ ချက်ချင်းထင်ရှား) ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော။ ဤသုတ်ကိုမူကား အကြောင်းကိစ္စ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ရဟန်းတို့အကြားတွင် "နက္ခတ်အမျိုးအစားတို့သည် (သို့မဟုတ်) နဂါးအမျိုးအစားတို့သည် ဘယ်နှစ်မျိုးရှိသနည်း" ဟု ဆွေးနွေးပြောဆိုမှု ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် နဂါးဘဝမှ လွတ်မြောက်သင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ကယ်တင်ခြင်းငှါ နဂါးမျိုးနွယ်တို့ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် ဤသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

๒-๕๐. ปณีตตรสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၅၀. ပဏီတတရသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

๓๔๓-๓๙๑. ทุติยาทีสุ โวสฺสฏฺฐกายาติ อหิตุณฺฑิกปริพุทฺธํ อคเณตฺวา วิสฺสฏฺฐกายา. ทฺวยการิโนติ ทุวิธการิโน, กุสลากุสลการิโนติ อตฺโถ. สจชฺช มยนฺติ สเจ อชฺช มยํ. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ อาปชฺชติ. ตตฺรสฺส อกุสลํ อุปปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, กุสลํ อุปปนฺนานํ สมฺปตฺติยา. อนฺนนฺติ ขาทนียโภชนียํ. ปานนฺติ ยํกิญฺจิ ปานกํ. วตฺถนฺติ นิวาสนปารุปนํ. ยานนฺติ ฉตฺตุปาหนํ อาทึ กตฺวา ยํกิญฺจิ คมนปจฺจยํ. มาลนฺติ ยํกิญฺจิ สุมนมาลาทิปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ จนฺทนาทิคนฺธํ. วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ ฉวิราคกรณํ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ มญฺจปีฐาทิเสยฺยํ เอกภูมิกาทิอาวสถํ วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณญฺจ เทตีติ อตฺโถ. เตสญฺหิ ทีฆายุกตาย จ วณฺณวนฺตตาย จ สุขพหุลตาย จ ปตฺถนํ กตฺวา อิมํ ทสวิธํ ทานวตฺถุํ ทตฺวา ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวิตุํ ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

၃၄၃-၃၉၁. ဒုတိယသုတ် အစရှိသည်တို့၌ "ဝေါဿဋ္ဌကာယာ" ဟူသည်မှာ အလမ္ပာယ်ဆရာ၏ ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်းကိုပင် မမှုဘဲ စွန့်လွှတ်အပ်သော ခန္ဓာကိုယ် ရှိကြကုန်သော။ "ဒွယကာရိနော" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်ကံနှင့် အကုသိုလ်ကံ နှစ်မျိုးလုံးကို ပြုလုပ်လေ့ရှိကြကုန်သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သစေဇ္ဇ မယံ" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ယခု ငါတို့သည်။ "သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ" ဟူသည်မှာ နဂါးတို့နှင့်အတူ ဖြစ်ခြင်း (နဂါးဘုံသို့ ရောက်ခြင်း) သို့ ရောက်၏။ ထိုနဂါးဘုံ၌ ထိုသူ၏ အကုသိုလ်ကံသည် နဂါးဘဝတွင် ပဋိသန္ဓေနေရန် အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေပြီး၊ ကုသိုလ်ကံသည် နဂါးဘဝ၌ ပြည့်စုံသော စည်းစိမ်ချမ်းသာများ ရရှိရန် အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေသည်။ "အန္နံ" ဟူသည် ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ "ပါနံ" ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အဖျော်ယမကာကိုလည်းကောင်း၊ "ဝတ္ထံ" ဟူသည် ဝတ်ရုံစရာ အဝတ်အထည်ကိုလည်းကောင်း၊ "ယာနံ" ဟူသည် ထီး၊ ဖိနပ် အစရှိသော သွားလာမှု အထောက်အကူပြုပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း၊ "မာလံ" ဟူသည် ပန်းပွင့် ပန်းကုံးကိုလည်းကောင်း၊ "ဂန္ဓံ" ဟူသည် စန္ဒကူးနံ့သာ စသည်ကိုလည်းကောင်း၊ "ဝိလေပနံ" ဟူသည် အသားအရေကို တင့်တယ်စေတတ်သော လိမ်းကျံစရာ နံ့သာရည်ကိုလည်းကောင်း၊ "သေယျာဝသထပဒီပေယျံ" ဟူသည် ညောင်စောင်းအင်းပျဉ် အိပ်ရာနေရာ၊ ကျောင်းဇရပ်နှင့် ဆီမီး အဆောက်အဦတို့ကို လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ နဂါးတို့၏ အသက်ရှည်ခြင်း၊ အဆင်းလှခြင်းနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝခြင်းတို့ကို တောင်းတလျက် ဤဆယ်ပါးသော ဒါနဝတ္ထုတို့ကို လှူဒါန်းပြီးလျှင် ထိုစည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားရန် ထိုနဂါးဘုံ၌ သတ္တဝါတို့ သွားရောက်ဖြစ်ပေါ်ကြရသည်။ ကြွင်းကျန်သော စကားရပ်အားလုံးတို့သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်သည်။

นาคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

နာဂသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๙. สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา

၉. သုပဏ္ဏသံယုတ်အဖွင့်

๓๙๒-๔๓๗. สุปณฺณสํยุตฺเต ปตฺตานํ วณฺณวนฺตตาย ครุฬา สุปณฺณาติ วุตฺตา. อิธาปิ ปฐมสุตฺตํ ปุริมนเยเนว อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ. หรนฺตีติ อุทฺธรนฺติ. อุทฺธรมานา จ ปน เต อตฺตนา หีเน วา สเม วา อุทฺธริตุํ สกฺโกนฺติ, น อตฺตนา ปณีตตเร. สตฺตวิธา หิ อนุทฺธรณียนาคา นาม ปณีตตรา กมฺพลสฺสตรา ธตรฏฺฐา สตฺตสีทนฺตรวาสิโน ปถวิฏฺฐกา ปพฺพตฏฺฐกา วิมานฏฺฐกาติ. ตตฺร อณฺฑชาทีนํ ชลาพุชาทโย ปณีตตรา[Pg.321], เต เตหิ อนุทฺธรณียา. กมฺพลสฺสตรา ปน นาคเสนาปติโน, เต ยตฺถ กตฺถจิ ทิสฺวา โย โกจิ สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. ธตรฏฺฐา ปน นาคราชาโน, เตปิ โกจิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. เย ปน สตฺตสีทนฺตเร มหาสมุทฺเท วสนฺติ, เต ยสฺมา กตฺถจิ วิกมฺปนํ กาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา โกจิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. ปถวิฏฺฐกาทีนํ นิลียโนกาโส อตฺถิ, ตสฺมา เตปิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. เย ปน มหาสมุทฺเท อูมิปิฏฺเฐ วสนฺติ, เต โย โกจิ สโม วา ปณีตตโร วา สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ สกฺโกติ. เสสํ นาคสํยุตฺเต วุตฺตนยเมวาติ.

၃၉၂-၄၃၇. သုပဏ္ဏသံယုတ်၌ အတောင်ပံတို့သည် အလွန်လှပသော အဆင်းရှိသောကြောင့် ဂဠုန်တို့ကို 'သုပဏ္ဏ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသံယုတ်၌လည်း ပထမသုတ်ကို နာဂသံယုတ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် အတ္ထုပ္ပတ် (အကြောင်းကိစ္စ) ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဟရန္တိ' ဟူသည်မှာ သမုဒ္ဒရာမှ သုတ်ယူဆောင်ကြဉ်းကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဂဠုန်တို့သည် သုတ်ယူဆောင်ရာ၌ မိမိတို့ထက် ယုတ်သော နဂါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိတို့နှင့် မျှသော နဂါးတို့ကိုလည်းကောင်း သုတ်ယူချီဆောင်နိုင်ကြသော်လည်း မိမိတို့ထက် သာလွန်မွန်မြတ်သော (ခွန်အားဗလကြီးသော) နဂါးတို့ကိုမူ သုတ်ယူချီဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ စင်စစ်သော်ကား— (၁) ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် သာလွန်မွန်မြတ်သော နဂါး၊ (၂) ကမ္ပလဿတရ နဂါး၊ (၃) ဓတရဋ္ဌ နဂါး၊ (၄) သီတာသမုဒ္ဒရာ ခုနစ်တန်အတွင်း၌ နေသော နဂါး၊ (၅) မြေကြီးအတွင်း၌ နေသော နဂါး၊ (၆) တောင်ကြီးအတွင်း၌ နေသော နဂါး၊ (၇) ဗိမာန်၌ နေသော နဂါးဟူ၍ သုတ်ယူချီဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သော နဂါးမျိုး ခုနစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုနဂါးတို့တွင် အဏ္ဍဇ (ဥဖွား) စသော နဂါးတို့ထက် ဇလာဗုဇ (အချင်းဖွား) စသော နဂါးတို့သည် သာလွန်မွန်မြတ်ကုန်၏။ ထိုဇလာဗုဇစသော နဂါးတို့ကို အဏ္ဍဇစသော ဂဠုန်တို့သည် သုတ်ယူချီဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်။ ကမ္ပလဿတရ နဂါးတို့သည်ကား မြင်းမိုရ်တောင် ပထမအာလိန်၌ သိကြားမင်း၏ စစ်သူကြီး နဂါးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနဂါးတို့ကို မည်သည့်အရပ်၌ တွေ့မြင်စေကာမူ မည်သည့်ဂဠုန်မျှ သုတ်ယူချီဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်။ ဓတရဋ္ဌ နဂါးတို့သည်လည်း နဂါးမင်းမျိုးတို့ ဖြစ်ကြသဖြင့် မည်သည့်ဂဠုန်မျှ သုတ်ယူချီဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်။ သီတာသမုဒ္ဒရာ ခုနစ်စင်းအကြား၌ နေကြကုန်သော နဂါးတို့ကိုမူ မည်သည့်အရပ်၌မျှ တုန်လှုပ်အောင် မပြုနိုင်သောကြောင့် မည်သည့်ဂဠုန်မျှ သုတ်ယူချီဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်။ မြေကြီးအတွင်း၌ နေသော နဂါးစသည်တို့အား ပုန်းအောင်းရာအရပ် ရှိသောကြောင့် ထိုနဂါးတို့ကိုလည်း မည်သည့်ဂဠုန်မျှ သုတ်ယူချီဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်။ မဟာသမုဒ္ဒရာ လှိုင်းတံပိုးအပြင်၌ ရေမျောသစ်တုံးကဲ့သို့ နေကြကုန်သော နဂါးတို့ကိုမူ မိမိနှင့် ပဋိသန္ဓေတူသော သို့မဟုတ် မိမိထက် ပဋိသန္ဓေမြတ်သော မည်သည့်ဂဠုန်မဆို သုတ်ယူချီဆောင်နိုင်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ် အားလုံးသည် နာဂသံယုတ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

သုပဏ္ဏသံယုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

๑๐. คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา

၁၀. ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ)

๔๓๘-๕๔๙. คนฺธพฺพกายสํยุตฺเต มูลคนฺเธ อธิวตฺถาติ ยสฺส รุกฺขสฺส มูเล คนฺโธ อตฺถิ, ตํ นิสฺสาย นิพฺพตฺตา. โส หิ สกโลปิ รุกฺโข เตสํ อุปกปฺปติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. คนฺธคนฺเธติ มูลาทิคนฺธานํ คนฺเธ. ยสฺส หิ รุกฺขสฺส สพฺเพสมฺปิ มูลาทีนํ คนฺโธ อตฺถิ, โส อิธ คนฺโธ นาม. ตสฺส คนฺธสฺส คนฺเธ, ตสฺมึ อธิวตฺถา. อิธ มูลาทีนิ สพฺพานิ เตสํเยว อุปกปฺปนฺติ. โส ทาตา โหติ มูลคนฺธานนฺติ โส กาฬานุสาริกาทีนํ มูลคนฺธานํ ทาตา โหติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิ สริกฺขทานมฺปิ ทตฺวา ปตฺถนํ ฐเปนฺติ, อสริกฺขทานมฺปิ. ตํ ทสฺเสตุํ โส อนฺนํ เทตีติอาทิ ทสวิธํ ทานวตฺถุ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

၄၃၈-၅၄၉. ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ်၌ 'မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ' ဟူသည်မှာ အကြင်သစ်ပင်၏ အမြစ်၌ နံ့သာရှိအံ့၊ ထိုအမြစ်နံ့သာကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကြကုန်သော နတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအမြစ်နံ့သာရှိသော သစ်ပင်တစ်ပင်လုံးသည်ပင် ထိုနတ်တို့၏ နေရာအရပ်အဖြစ် သင့်လျော်ပေ၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'ဂန္ဓဂန္ဓေ' ဟူသည်မှာ အမြစ်စသည်တို့၌ ရှိသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော နံ့သာတို့၏ အပေါင်းဖြစ်သော နံ့သာ၌ နေကြကုန်သော နတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်သစ်ပင်၏ အမြစ်အစရှိသော အစိတ်အပိုင်းအားလုံး၌ နံ့သာရှိအံ့၊ ထိုနံ့သာသည် ဤနေရာ၌ 'ဂန္ဓဂန္ဓ' မည်၏။ ထိုအမြစ်စသည်တို့၏ အနံ့အပေါင်း၌ စိုးအုပ်၍ နေကြကုန်သော နတ်တို့ကို 'ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ' ဟု ဆိုသည်။ ဤ၌ အမြစ်အစရှိသော အစိတ်အပိုင်းအားလုံးတို့သည် ထိုဂန္ဓဂန္ဓစောင့်နတ်တို့အားပင် သင့်မြတ်ကုန်၏။ 'သော ဒါတာ ဟောတိ မူလဂန္ဓာနံ' ဟူသည်မှာ ထိုသူသည် အကျော်နက် (ကာဠာနုသာရီ) အစရှိသော အမြစ်နံ့သာတို့ကို ပေးလှူတတ်သူ ဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ မိမိလှူသော အလှူနှင့် တူသော အလှူကို လှူ၍လည်း ဆုတောင်းမှုကို ဖြစ်စေတတ်ကြ၏။ မတူသော အလှူကို လှူ၍လည်း ဆုတောင်းမှုကို ဖြစ်စေတတ်ကြ၏။ ထိုမတူသော အလှူကို ပြခြင်းငှါ 'သော အန္နံ ဒေတိ' စသည်ဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဒါနဝတ္ထုတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ် အားလုံးသည် အရပ်ရပ်၌ ထင်ရှားလှပေတော့သည်။

คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

๑๑. วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา

၁၁. ဝလာဟကသံယုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ)

๕๕๐-๖๐๖. วลาหกสํยุตฺเต วลาหกกายิกาติ วลาหกนามเก เทวกาเย อุปฺปนฺนา อากาสจาริกเทวา. สีตวลาหกาติ สีตกรณวลาหกา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เจโตปณิธิมนฺวายาติ จิตฺตฏฺฐปนํ อาคมฺม. สีตํ โหตีติ ยํ วสฺสาเน วา เหมนฺเต [Pg.322] วา สีตํ โหติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว. ยํ ปน สีเตปิ อติสีตํ, คิมฺเห จ อุปฺปนฺนํ สีตํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ สีตํ นาม. อุณฺหํ โหตีติ ยํ คิมฺหาเน อุณฺหํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานิกํ ปากติกเมว. ยํ ปน อุณฺเหปิ อติอุณฺหํ, สีตกาเล จ อุปฺปนฺนํ อุณฺหํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ อุณฺหํ นาม. อพฺภํ โหตีติ อพฺภมณฺฑโป โหติ. อิธาปิ ยํ วสฺสาเน จ สิสิเร จ อพฺภํ อุปฺปชฺชติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานิกํ ปากติกเมว. ยํ ปน อพฺเภเยว อติอพฺภํ, สตฺตสตฺตาหมฺปิ จนฺทสูริเย ฉาเทตฺวา เอกนฺธการํ กโรติ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ อพฺภํ, ตํ เทวตานุภาเวน อุปฺปนฺนํ อพฺภํ นาม. วาโต โหตีติ โย ตสฺมึ ตสฺมึ อุตุมฺหิ อุตฺตรทกฺขิณาทิปกติวาโต โหติ, อยํ อุตุสมุฏฺฐาโนว. โยปิ ปน รุกฺขกฺขนฺธาทิปทาลโน อติวาโต นาม อตฺถิ, อยญฺเจว, โย จ อญฺโญปิ อกาลวาโต, อยํ เทวตานุภาวนิพฺพตฺโต นาม. เทโว วสฺสตีติ ยํ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส วสฺสํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว. ยํ ปน วสฺเสเยว อติวสฺสํ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ วสฺสํ, ตํ เทวตานุภาวนิพฺพตฺตํ นาม.

၅၅၀-၆၀၆. ဝလာဟကသံယုတ်၌ 'ဝလာဟကကာယိကာ' ဟူသည်မှာ ဝလာဟကအမည်ရှိသော နတ်အပေါင်း၌ ဖြစ်ကုန်သော ကောင်းကင်၌ ကျက်စားသော နတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သီတဝလာဟကာ' ဟူသည်မှာ ချမ်းအေးမှုကို ပြုတတ်သော ဝလာဟကနတ်တို့ ဖြစ်သည်။ ဥဏှဝလာဟကစသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'စေတောပဏိဓိမနွာယ' ဟူသည်မှာ 'အေးပါစေသတည်း' ဟူ၍ စိတ်ကို ဖြစ်စေခြင်းကို စွဲ၍ ဖြစ်၏။ 'သီတံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ မိုးကာလ၌သော်လည်းကောင်း၊ ဆောင်းကာလ၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သော အအေးဓာတ်သည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်ရသည်သာတည်း။ သို့သော် အေးသောအခါ၌ အလွန်အမင်း အေးခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ နွေကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အအေးဓာတ်သော်လည်းကောင်း ရှိအံ့၊ ထိုအအေးဓာတ်သည် နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်သော အအေးဓာတ် မည်၏။ 'ဥဏှံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ နွေကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော အပူဓာတ်သည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်သော သာမန် (ပြကတေ့) အပူသာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ပူသောအခါ၌ အလွန်အမင်း ပူခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ ဆောင်းကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အပူဓာတ်သော်လည်းကောင်း ရှိအံ့၊ ထိုအပူဓာတ်သည် နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်သော အပူဓာတ် မည်၏။ 'အဗ္ဘံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ မဏ္ဍပ်ကြီးကဲ့သို့ ဖုံးလွှမ်းသော တိမ်တိုက်တိမ်လိပ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤ၌လည်း မိုးဥတုနှင့် ဆောင်းဦးဥတုတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော တိမ်တိုက်တိမ်လိပ်သည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်သော သာမန်တိမ်များသာ ဖြစ်၏။ သို့သော် မိုးရွာသော ကာလ၌ပင်လျှင် ခုနစ်ရက် ခုနစ်လီပတ်လုံး နေနှင့် လတို့ကို ဖုံးလွှမ်းကာ တခဲနက် မှောင်မိုက်သွားစေသော အလွန်ထူးကဲသော တိမ်တိုက်ကြီးများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ တန်ခူးလ ကဆုန်လတို့၌ တက်သော တိမ်များသော်လည်းကောင်း ရှိအံ့၊ ထိုတိမ်များသည် နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တိမ်တိုက်များ မည်ကုန်၏။ 'ဝါတော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုဥတုတို့၌ မြောက်အရပ်၊ တောင်အရပ်စသည်မှ ပုံမှန်တိုက်ခတ်သော လေသည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်သော လေသာ ဖြစ်၏။ သို့သော် သစ်ပင်ပင်စည်စသည်တို့ကို ကျိုးပျက်စေတတ်သော အလွန်ပြင်းထန်သော လေပြင်းမုန်တိုင်းများနှင့် အခါမဟုတ်ဘဲ တိုက်ခတ်သော လေပြင်းများ ရှိအံ့၊ ထိုလေများသည် နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော လေများ မည်ကုန်၏။ 'ဒေဝေါ ဝဿတိ' ဟူသည်မှာ မိုးဥတု လေးလတို့၌ ရွာသော မိုးသည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်သော မိုးသာ ဖြစ်၏။ သို့သော် မိုးဥတု၌ပင် လွန်ကဲစွာ ရွာသော မိုးနှင့် တန်ခူးလ၊ ကဆုန်လတို့၌ ရွာသော မိုးတို့သည် နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ရွာသော မိုးများ မည်ကုန်၏။

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต ตลกูฏกวาสิ ขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ, ภนฺเต, วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต’’ติ. ‘‘ตุมฺหากํ กิร จิตฺเตน เทโว วสฺสตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ปสฺสิตุกามา มย’’นฺติ. ‘‘เตมิสฺสถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เมฆสีสํ วา คชฺชิตํ วา น ปญฺญายติ, กถํ เตมิสฺสามา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํจิตฺเตน เทโว วสฺสติ, ตุมฺเห ปณฺณสาลํ ปวิสถา’’ติ. ‘‘สาธุ เทวปุตฺตา’’ติ โส ปาเท โธวิตฺวา ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. เทวปุตฺโต ตสฺมึ ปวิสนฺเตเยว เอกํ คีตํ คายิตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิ. สมนฺตา ติโยชนฏฺฐานํ เอกเมฆํ อโหสิ. เถโร อทฺธตินฺโต ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐติ. อปิจ เทโว นาเมส อฏฺฐหิ การเณหิ วสฺสติ นาคานุภาเวน สุปณฺณานุภาเวน เทวตานุภาเวน สจฺจกิริยาย อุตุสมุฏฺฐาเนน มาราวฏฺฏเนน อิทฺธิพเลน วินาสเมเฆนาติ.

ထိုနတ်တို့၏ တန်ခိုးဖြင့် မိုးရွာခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဤဇာတ်လမ်းဝတ္ထု ရှိ၏— ကြားဖူးသည်ကား မိုးရွာစေတတ်သော ဝလာဟက နတ်သားတစ်ပါးသည် တလကူဋအရပ်၌ သီတင်းသုံးသော ရဟန္တာမထေရ်မြတ်၏ ထံသို့ သွားရောက်ရှိခိုး၍ ရပ်နေ၏။ မထေရ်မြတ်က 'သင်သည် မည်သူနည်း' ဟု မေးတော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် မိုးရွာစေနိုင်သော ဝလာဟက နတ်သား ဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ 'သင်တို့၏ စိတ်အလိုဖြင့် မိုးရွာစေနိုင်သလော' ဟု မေးရာ၊ 'မှန်ပါသည်၊ ရွာစေနိုင်ပါသည် အရှင်ဘုရား' ဟု လျှောက်၏။ 'ငါတို့ မိုးသည်းစွာ ရွာသည်ကို မြင်လိုကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရားတို့ မိုးစိုကုန်ပါလိမ့်မည်' ဟု လျှောက်ရာ၊ 'မိုးတိမ်စွန်းသော်လည်းကောင်း၊ မိုးခြိမ်းသံသော်လည်းကောင်း မထင်ရှားသေးဘဲ မည်သို့လျှင် မိုးစိုနိုင်အံ့နည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့၏ စိတ်အလိုဖြင့်သာ မိုးရွာစေနိုင်ပါသည်၊ အရှင်ဘုရားတို့ သစ်ရွက်မိုးကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူကြပါ' ဟု လျှောက်၏။ 'ကောင်းပြီ နတ်သား' ဟု မိန့်တော်မူကာ ခြေတို့ကို ဆေးကြော၍ သစ်ရွက်မိုးကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ထိုမထေရ် ကျောင်းသို့ ဝင်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် နတ်သားသည် မိုးသီချင်းတစ်ပုဒ်ကို သီဆိုကာ လက်ကို မြှောက်လိုက်၏။ ထိုအခါ ပတ်ဝန်းကျင် သုံးယူဇနာအရပ်တိုင်အောင် တစ်ခဲနက်သော မိုးတိမ်တိုက်ကြီး ဖြစ်ပေါ်၍ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းလေတော့သည်။ မထေရ်မြတ်သည် ကိုယ်တစ်ဝက် စိုစွတ်လျက် သစ်ရွက်မိုးကျောင်းသို့ ဝင်မိ၏။ ဤသည်ကား ဝတ္ထုတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဤမိုးရွာခြင်း မည်သည် အကြောင်းတရား ရှစ်ပါးတို့ကြောင့် ရွာသွန်းတတ်၏။ ၎င်းတို့မှာ— နဂါးတို့၏ အာနုဘော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂဠုန်တို့၏ အာနုဘော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ အာနုဘော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥတုသမုဋ္ဌာန်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မာရ်နတ်၏ လှည့်ပတ်မှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာဖျက်မိုးကြောင့်လည်းကောင်း ရွာသွန်းတတ်၏။

วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝလာဟကသံယုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

๑๒. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา

၁၂. ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ)

๖๐๗-๖๖๑. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺเต [Pg.323] อญฺญาณาติ อญฺญาเณน. เอวํ สพฺพปเทสุ กรณวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สพฺพานิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนวาติ. อิมสฺมิญฺจ ปน สํยุตฺเต เอกาทส สุตฺตานิ ปญฺจปญฺญาส เวยฺยากรณานีติ เวทิตพฺพานิ.

၆၀၇-၆၆၁. ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ်၌ 'အညာဏာ' ဟူသည်မှာ (သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော) အဝိဇ္ဇာမောဟ ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအတိုင်း 'အဒဿနာ' 'အနဘိသမယာ' အစရှိသော အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ ကရိုဏ်း (တတိယာဝိဘတ်) အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤ အညာဏ၊ အဒဿနာ၊ အနဘိသမယ အစရှိသော ပုဒ်အားလုံးတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနက်တူ ဝေဝုစ်ပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသံယုတ်၌ သုတ်ပေါင်း တစ်ဆယ့်တစ်သုတ်၊ ပြဿနာအမေးအဖြေ (ဗျာကရဏ) ပေါင်း ငါးဆယ့်ငါးပါးတို့ ပါဝင်သည်ဟု သိအပ်၏။

วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

๑๓. ฌานสํยุตฺตํ

၁၃. ဈာနသံယုတ် (သို့မဟုတ်) ဈာယီသံယုတ်

๑. สมาธิมูลกสมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา

၁. သမာဓိမူလက သမာပတ္တိသုတ်အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ)

๖๖๒. ฌานสํยุตฺตสฺส ปฐเม สมาธิกุสโลติ ปฐมํ ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ ทุติยํ ติวงฺคิกนฺติ เอวํ องฺคววตฺถานกุสโล. น สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโลติ จิตฺตํ หาเสตฺวา กลฺลํ กตฺวา ฌานํ สมาปชฺชิตุํ น สกฺโกติ. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ.

၆၆၂. ဈာနသံယုတ် (ဈာယီသံယုတ်) ၏ ပထမသုတ်၌ 'သမာဓိကုသလော' ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်သည် အင်္ဂါငါးပါးရှိ၏၊ ဒုတိယဈာန်သည် အင်္ဂါသုံးပါးရှိ၏ စသည်ဖြင့် ထိုထိုဈာန်၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကို သတ်မှတ်မှတ်သားခြင်း၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူကို ဆိုလိုသည်။ 'န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော' ဟူသည်မှာ မိမိ၏စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေ၍ သင့်လျော်အဆင်သင့်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ကာ ဈာန်သို့ ဝင်စားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သူကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအတိုင်း ကြွင်းသောပုဒ်များ၏ အနက်ကိုလည်း သိအပ်၏။

๒-๕๕. สมาธิมูลกฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา

၂-၅၅. သမာဓိမူလက ဌိတိသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ)

๖๖๓-๗๑๖. ทุติยาทีสุ น สมาธิสฺมึ ฐิติกุสโลติ ฌานํ ฐเปตุํ อกุสโล, สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ ฌานํ ฐเปตุํ น สกฺโกติ. น สมาธิสฺมึ วุฏฺฐานกุสโลติ ฌานโต วุฏฺฐาตุํ อกุสโล, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. น สมาธิสฺมึ กลฺลิตกุสโลติ จิตฺตํ หาเสตฺวา กลฺลํ กาตุํ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ อารมฺมณกุสโลติ กสิณารมฺมเณสุ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ โคจรกุสโลติ กมฺมฏฺฐานโคจเร เจว ภิกฺขาจารโคจเร จ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ อภินีหารกุสโลติ กมฺมฏฺฐานํ อภินีหริตุํ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ สกฺกจฺจการีติ ฌานํ อปฺเปตุํ สกฺกจฺจการี น โหติ. น สมาธิสฺมึ สาตจฺจการีติ ฌานปฺปนาย สตตการี น โหติ, กทาจิเทว กโรติ. น สมาธิสฺมึ สปฺปายการีติ สมาธิสฺส สปฺปาเย อุปการกธมฺเม ปูเรตุํ น สกฺโกติ. ตโต ปรํ สมาปตฺติอาทีหิ ปเทหิ [Pg.324] โยเชตฺวา จตุกฺกา วุตฺตา. เตสํ อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. สกลํ ปเนตฺถ ฌานสํยุตฺตํ โลกิยชฺฌานวเสเนว กถิตนฺติ.

၆၆၃-၇၁၆. ဒုတိယသုတ်စသည်တို့၌ ‘န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော’ ဟူသည်မှာ ဈာန်ကို တည်ထားခြင်း၌ မလိမ္မာသူ ဖြစ်သည်၊ လက်ဖျစ်တီး ခုနစ်ကြိမ် ရှစ်ကြိမ်ခန့်မျှသော ကာလပတ်လုံး ဈာန်ကို တည်ထားရန် မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော’ ဟူသည်မှာ ဈာန်မှ ထမြောက်ခြင်း၌ မလိမ္မာသူ ဖြစ်သည်၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသည့် အချိန်အတိုင်း မထမြောက်နိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော’ ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေ၍ ဈာန်ဝင်စားရန် အသင့်ဖြစ်အောင် မပြုလုပ်တတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော’ ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအာရုံတို့၌ မလိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော’ ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတည်းဟူသော ကျက်စားရာ၌လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ရာ ဂေါစရဂါမ်တည်းဟူသော ကျက်စားရာ၌လည်းကောင်း မလိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော’ ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အထူးတလည် တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းအောင် မဆောင်ရွက်တတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ’ ဟူသည်မှာ ဈာန်ဝင်စားရန် ရိုရိုသေသေ အလေးဂရုပြုလေ့ မရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ’ ဟူသည်မှာ ဈာန်ဝင်စားခြင်းငှါ အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်လေ့ မရှိသူ ဖြစ်သည်၊ ရံခါမျှသာ ပြုလုပ်တတ်သည်။ ‘န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပါယကာရီ’ ဟူသည်မှာ သမာဓိအား သင့်လျော်သော အကျိုးပြုတရားတို့ကို ပြည့်စုံအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ထိုမှနောက်၌ သမာပတ္တိစသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်၍ စတုက္က (လေးခုတွဲ) တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုစတုက္ကတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤဈာယီသံယုတ်တစ်ခုလုံးကိုမူ လောကီဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောကြားအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဈာယီသံယုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ဤသို့ သာရတ္ထပ္ပကာသိနီ သံယုတ္တနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌—

ขนฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ခန္ဓဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ทุติโย ภาโค.

သံယုတ္တနိကာယ်အဋ္ဌကထာ ဒုတိယပိုင်း ပြီးဆုံးပြီ။