นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ຂອນອບນ້ອມແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ພຣະອົງນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ

สํยุตฺตนิกาเย

ໃນສັງຍຸດຕະນິກາຍ

ขนฺธวคฺค-อฏฺฐกถา

ອັດຖະກະຖາ ຂັນທະວັກ

๑. ขนฺธสํยุตฺตํ

໑. ຂັນທະສັງຍຸດ

๑. นกุลปิตุวคฺโค

໑. ນະກຸລະປິຕຸວັກ

๑. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

໑. ອະທິບາຍນະກຸລະປິຕຸສູດ

๑. ขนฺธิยวคฺคสฺส [Pg.229] ปฐเม ภคฺเคสูติ เอวํนามเก ชนปเท. สุสุมารคิเรติ สุสุมารคิรนคเร. ตสฺมึ กิร มาปิยมาเน สุสุมาโร สทฺทมกาสิ, เตนสฺส ‘‘สุสุมารคิร’’นฺตฺเวว นามํ อกํสุ. เภสกฬาวเนติ เภสกฬาย นาม ยกฺขินิยา อธิวุตฺถตฺตา เอวํลทฺธนาเม วเน. ตเทว มิคคณสฺส อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ. ภควา ตสฺมึ ชนปเท ตํ นครํ นิสฺสาย ตสฺมึ วนสณฺเฑ วิหรติ. นกุลปิตาติ นกุลสฺส นาม ทารกสฺส ปิตา.

໑. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງຂັນທິຍະວັກ ຄຳວ່າ 'ໃນແຄວ້ນພັກຄະ' (bhaggesu) ໄດ້ແກ່ ໃນຊົນນະບົດທີ່ມີຊື່ຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສຸສຸມາຣະຄິຣະ' ໄດ້ແກ່ ໃນເມືອງສຸສຸມາຣະຄิຣະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອເມືອງນັ້ນກຳລັງຖືກສ້າງຂຶ້ນ ແຂ້ໄດ້ຮ້ອງຂຶ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຕັ້ງຊື່ເມືອງນັ້ນວ່າ 'ສຸສຸມາຣະຄິຣະ'. ຄຳວ່າ 'ໃນປ່າເພສາກະລະວັນ' ເພາະເປັນປ່າທີ່ຍັກຂິນີຊື່ວ່າ ເພສາກະລະ ອາໄສຢູ່ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ຢ່າງນັ້ນ. ປ່ານັ້ນເອງ ເພາະເປັນປ່າທີ່ພຣະຣາຊາທານໃຫ້ເພື່ອຄວາມປອດໄພແກ່ຝູງເນື້ອ ຈຶ່ງຮຽກວ່າ 'ມิຄະທາຍະ' (ປ່າອະໄພຍະທານແກ່ສັດເນື້ອ). ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງອາໄສເມືອງນັ້ນໃນແຄວ້ນນັ້ນ ແລ້ວປະທັບຢູ່ພາຍໃນປ່າແຫ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນະກຸລະປິຕາ' ໄດ້ແກ່ ບິດາຂອງເດັກຊາຍຊື່ວ່າ ນະກຸລະ.

ชิณฺโณติ ชราชิณฺโณ. วุฑฺโฒติ วโยวุฑฺโฒ. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโก. อทฺธคโตติ ติยทฺธคโต. วโยอนุปฺปตฺโตติ เตสุ ตีสุ อทฺเธสุ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. อาตุรกาโยติ คิลานกาโย. อิทญฺหิ สรีรํ สุวณฺณวณฺณมฺปิ นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐน อาตุรํเยว นาม[Pg.230]. วิเสเสน ปนสฺส ชราตุรตา พฺยาธาตุรตา มรณาตุรตาติ ติสฺโส อาตุรตา โหนฺติ. ตาสุ กิญฺจาปิ เอโส มหลฺลกตฺตา ชราตุโรว, อภิณฺหโรคตาย ปนสฺส พฺยาธาตุรตา อิธ อธิปฺเปตา. อภิกฺขณาตงฺโกติ อภิณฺหโรโค นิรนฺตรโรโค. อนิจฺจทสฺสาวีติ ตาย อาตุรตาย อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อาคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต กทาจิเทว ทฏฺฐุํ ลภามิ, น สพฺพกาลนฺติ อตฺโถ. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒกานํ. เยสุ หิ ทิฏฺเฐสุ กุสลวเสน จิตฺตํ วฑฺฒติ, เต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถรา มโนภาวนียา นาม. อนุสาสตูติ ปุนปฺปุนํ สาสตุ. ปุริมญฺหิ วจนํ โอวาโท นาม, อปราปรํ อนุสาสนี นาม. โอติณฺเณ วา วตฺถุสฺมึ วจนํ โอวาโท นาม, อโนติณฺเณ ตนฺติวเสน วา ปเวณิวเสน วา วุตฺตํ อนุสาสนี นาม. อปิจ โอวาโทติ วา อนุสาสนีติ วา อตฺถโต เอกเมว, พฺยญฺชนมตฺตเมว นานํ.

ຄຳວ່າ 'ຊຸດໂຊມ' (jiṇṇo) ຄື ຊຸດໂຊມລົງດ້ວຍຄວາມແກ່ (jarājiṇṇo). ຄຳວ່າ 'ຈະເລີນ' (vuḍḍho) ຄື ຈະເລີນດ້ວຍໄວ (vayovuḍḍho). ຄຳວ່າ 'ເປັນຜູ້ໃຫຍ່' (mahallako) ຄື ເປັນຜູ້ມີອາຍຸຫຼາຍໂດຍກຳເນີດ (jātimahallako). ຄຳວ່າ 'ເຖິງສະພາບ' (addhagato) ຄື ຜ່ານໄວທັງສາມມາແລ້ວ (tiyaddhagato). ຄຳວ່າ 'ລຸເຖິງໄວແລ້ວ' (vayoanuppatto) ຄື ບັນລຸເຖິງໄວສຸດທ້າຍ (ປັດສິມມະໄວ) ໃນບັນດາໄວທັງສາມນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີກາຍກະວົນກະວາຍ' (āturakāyo) ຄື ມີກາຍທີ່ເຈັບປ່ວຍ (gilānakāyo). ເພາະວ່າ ຮ່າງກາຍນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຜິວພັນດັ່ງທອງຄຳ ກໍຊື່ວ່າເປັນໄຂ້ (ກະວົນກະວາຍ) ຢູ່ສະເໝີ ເພາະຕ້ອງຫຼັ່ງໄຫຼອອກຢູ່ເປັນນິດ. ແຕ່ໂດຍພິເສດແລ້ວ ຄວາມກະວົນກະວາຍຂອງຮ່າງກາຍນີ້ມີ 3 ປະການ ຄື: ຄວາມກະວົນກະວາຍເພາະความແກ່ (ຊະລາ), ຄວາມກະວົນກະວາຍເພາະຄວາມເຈັບປ່ວຍ (ພະຍາທິ), ແລະຄວາມກະວົນກະວາຍເພາະຄວາມຕາຍ (ມໍຣະນະ). ໃນບັນດາຄວາມກະວົນກະວາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຄະຫະບໍດີນີ້ຈະກະວົນກະວາຍເພາະຄວາມແກ່ ຍ້ອນເປັນຜູ້ມີອາຍຸຫຼາຍກོຕາມ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາຄວາມກະວົນກະວາຍເພາະຄວາມເຈັບປ່ວຍ ເພາະເພິ່ນມີໂຣກບຽດບຽນຢູ່ສະເໝີ. ຄຳວ່າ 'ມີໂຣກບຽດບຽນຢູ່ສະເໝີ' (abhikkhaṇātaṅko) ຄື ມີໂຣກປະຈຳ ຫຼືມີໂຣກຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ເຫັນຢູ່ສະເໝີ' (aniccadassāvī) ອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມເຈັບປ່ວຍນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດມາເຂົ້າເຝົ້າໄດ້ໃນທຸກເວລາທີ່ປາດຖະໜາ, ບາງຄັ້ງບາງຄາວເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງໄດ້ເຫັນ, ບໍ່ແມ່ນໄດ້ເຫັນຕະຫຼອດເວລາ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ເປັນທີ່ຈະເລີນໃຈ' (manobhāvanīyānaṃ) ຄື ຜູ້ເຮັດໃຫ້ກຸສົນຈິດຈະເລີນຂຶ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອໄດ້ເຫັນພຣະເຖຣະອົງໃດແລ້ວ ຈິດໃຈຍ່ອມຈະເລີນຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນ, ພຣະມະຫາເຖຣະທັງຫຼາຍ ມີພຣະສາຣີບຸດ ແລະພຣະໂມຄຄັលລານະ ເປັນຕົ້ນ ເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຜູ້ເປັນທີ່ຈະເລີນໃຈ'. ຄຳວ່າ 'ຂໍຈົ່ງໂປດສັ່ງສອນ' (anusāsatu) ຄື ຂໍຈົ່ງສັ່ງສອນເນືອງໆ. ເພາະວ່າ ຄຳສອນຄັ້ງທຳອິດ ຊື່ວ່າ 'ໂອວາດ', ຄຳສອນທີ່ກ່າວຢ້ຳໆ ຕໍ່ໆ ມາ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸສາສະນີ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳສອນທີ່ກ່າວເມື່ອມີເລື່ອງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຊື່ວ່າ 'ໂອວາດ', ຄຳສອນທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນຈະມີເລື່ອງເກີດຂຶ້ນ ໂດຍອາໄສພຣະບາລີ ຫຼືອາໄສປະເພນີ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸສາສະນີ'. ອີກປະການໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'ໂອວາດ' ກໍດີ 'ອະນຸສາສະນີ' ກໍດີ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວແມ່ນອັນດຽວກັນ, ແຕກຕ່າງກັນພຽງແຕ່ພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນ.

อาตุโร หายนฺติ อาตุโร หิ อยํ, สุวณฺณวณฺโณ ปิยงฺคุสาโมปิ สมาโน นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐน อาตุโรเยว. อณฺฑภูโตติ อณฺฑํ วิย ภูโต ทุพฺพโล. ยถา กุกฺกุฏณฺฑํ วา มยูรณฺฑํ วา เคณฺฑุกํ วิย คเหตฺวา ขิปนฺเตน วา ปหรนฺเตน วา น สกฺกา กีฬิตุํ, ตาวเทว ภิชฺชติ, เอวมยมฺปิ กาโย กณฺฏเกปิ ขาณุเกปิ ปกฺขลิตสฺส ภิชฺชตีติ อณฺฑํ วิย ภูโตติ อณฺฑภูโต. ปริโยนทฺโธติ สุขุเมน ฉวิมตฺเตน ปริโยนทฺโธ. อณฺฑญฺหิ สารตเจน ปริโยนทฺธํ, เตน ฑํสมกสาทโย นิลียิตฺวาปิ ฉวึ ฉินฺทิตฺวา ยูสํ ปคฺฆราเปตุํ น สกฺโกนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฉวึ ฉินฺทิตฺวา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺติ. เอวํ สุขุมาย ฉวิยา ปริโยนทฺโธ. กิมญฺญตฺร พาลฺยาติ พาลภาวโต อญฺญํ กิมตฺถิ? พาโลเยว อยนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อยํ กาโย เอวรูโป, ตสฺมา.

ຄຳວ່າ 'āturo hāyaṃ' ແຍກບົດເປັນ 'āturo hi ayaṃ' (ເພາະວ່າ ກາຍນີ້ກະວົນກະວາຍ). ເຖິງແມ່ນວ່າກາຍນີ້ຈະມີຜິວພັນດັ່ງທອງຄຳ ຫຼືເຫຼືອງຄືດອກປະຍັງຄຸ ກໍຕາມ, ແຕ່ກໍຍັງຊື່ວ່າກະວົນກະວາຍຢູ່ສະເໝີ ເພາະຕ້ອງຫຼັ່ງໄຫຼອອກຢູ່ເປັນນິດ. ຄຳວ່າ 'ເປັນດັ່ງຟອງໄຂ່' (aṇḍabhūto) ຄື ເປັນຂອງອ່ອນແອ ປຽບເໝືອນຟອງໄຂ່. ປຽບເໝືອນໄຂ່ໄກ່ ຫຼືໄຂ່ນົກຍູງ ທີ່ບຸກຄົນຈັບເອົາມາແລ້ວ ບໍ່ສາມາດຈະຫຼິ້ນດ້ວຍການໂຍນໄປ ຫຼືຕີໄປຄືກັບໝາກບານໄດ້ ເພາະມັນຈະແຕກທັນທີ, ຮ່າງກາຍນີ້ກໍເໝືອນກັນ ເມື່ອສະດຸດຕໍໄມ້ ຫຼືໜາມ ກໍຍ່ອມຈະແຕກທຳລາຍໄດ້ງ່າຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ເປັນດັ່ງຟອງໄຂ່' ເພາະມີສະພາບຄືກັບຟອງໄຂ່. ຄຳວ່າ 'ຫຸ້ມຫໍ່ໄວ້' (pariyonaddho) ຄື ຖືກຫຸ້ມຫໍ່ໄວ້ດ້ວຍຜິວໜັງອันບາງໆ ເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຟອງໄຂ່ນັ້ນຖືກຫຸ້ມຫໍ່ໄວ້ດ້ວຍເປືອກອັນແຂງ, ເພາະສະນັ້ນ ພວກເຫຼືອກ ແລະຍຸງ ເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະເກາະຢູ່ ກໍບໍ່ສາມາດເຈາະເປືອກເພື່ອໃຫ້ໄຂ່ແດງຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາໄດ້. ແຕ່ໃນຮ່າງກາຍນີ້ ພວກມັນສາມາດເຈາະຜິວໜັງ ແລ້ວດູດກິນເລືອດໄດ້ຕາມໃຈປາດຖະໜາ. ຮ່າງກາຍນີ້ຖືກຫຸ້ມຫໍ່ໄວ້ດ້ວຍຜິວໜັງອັນບາງໆ ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ນອກຈາກຄວາມຂາດເຂີນ (ຄວາມໂງ່ເຂົາ)' (kimaññatra bālyā) ມີອະທિບາຍວ່າ ນອກຈາກຄວາມເປັນຄົນໂງ່ເຂົາແລ້ວ ຈະມີຫຍັງອີກ? ຄວາມໝາຍຄື ບຸກຄົນນີ້ເປັນຄົນໂງ່ເຂົາແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ' (tasmā) ຄື ເພາະຮ່າງກາຍນີ້ມີສະພາບຢ່າງນີ້, ເພາະສະນັ້ນ.

เตนุปสงฺกมีติ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา อนนฺตรํ ปริณายกรตนสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ราชปุริโส วิย, สทฺธมฺมจกฺกวตฺติสฺส ภควโต อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา, อนนฺตรํ ธมฺมเสนาปติสฺส อปจิตึ กาตุกาโม เยนายสฺมา สาริปุตฺโต, เตนุปสงฺกมิ. วิปฺปสนฺนานีติ สุฏฺฐุ ปสนฺนานิ. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. ปริสุทฺโธติ นิทฺโทโส. ปริโยทาโตติ [Pg.231] ตสฺเสว เววจนํ. นิรุปกฺกิเลสตาเยว หิ เอส ปริโยทาโตติ วุตฺโต, น เสตภาเวน. เอตสฺส จ ปริโยทาตตํ ทิสฺวาว อินฺทฺริยานํ วิปฺปสนฺนตํ อญฺญาสิ. นยคฺคาหปญฺญา กิเรสา เถรสฺส.

ຄຳວ່າ 'tenupasaṅkami' (ເຂົ້າໄປຫາໂດຍທາງນັ້ນ) ປຽບເໝືອນຣາຊະບຸຣຸດ ຜູ້ເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ແລ້ວຫຼັງຈາກນັ້ນກໍເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຣາຊະໂອຣົດ (ປະຣິນາຍົກຣັດຕະນະ) ຕໍ່ທັນທີ, ຄະຫະບໍດີນັ້ນ ເມື່ອເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພากເຈົ້າ ຜູ້ຊົງເປັນພຣະທັມມະຣາຊາ (ຜູ້ຍັງພຣະສັດທັມມະຈັກໃຫ້ເປັນໄປ) ແລ້ວ ປາດຖະໜາຈະສະແດງຄວາມເຄົາຣົບຕໍ່ພຣະສາຣີບຸດ ຜູ້ເປັນພຣະທັມມະເສນາບໍດີໃນລຳດັບຖັດມາ ຈຶ່ງໄດ້ເຂົ້າໄປຫາພຣະສາຣີບຸດເຖຣະ ເຖິງທີ່ຢູ່. ຄຳວ່າ 'ຜ່ອງໃສຍິ່ງ' (vippasannāni) ຄື ເລື່ອມໃສ ຫຼືຜ່ອງໃສຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'ອິນຊີທັງຫຼາຍ' (indriyāni) ຄື ອິນຊີທັງ 6 ມີມະນິນຊີ (ໃຈ) ເປັນທີ 6. ຄຳວ່າ 'ບໍລິສຸດ' (parisuddho) ຄື ປາສະຈາກມົນທິນ (ບໍ່ມີໂທດ). ຄຳວ່າ 'ຂາວຜ່ອງ' (pariyodāto) ເປັນຄຳໄວພົດ (ຄຳທີ່ມີຄວາມໝາຍດຽວກັນ) ຂອງຄຳວ່າ ບໍລິສຸດ ນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຜິວພັນນີ້ ທີ່ຊື່ວ່າ ຂາວຜ່ອງ ກໍເພາະປາສະຈາກອຸປະກິເລດ ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຂາວເພາະມີສີຂາວຄືເຈ້ຍ. ພຣະເຖຣະເຫັນຄວາມຂາວຜ່ອງແຫ່ງຜິວພັນຂອງຄະຫະບໍດີນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຮູ້ເຖິງຄວາມຜ່ອງໃສແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ນີ້ເປັນປັນຍາທີ່ກຳນົດຮູ້ໂດຍອາໄສແນວທາງ (ນະຍະ) ຂອງພຣະເຖຣະ.

กถญฺหิ โน สิยาติ เกน การเณน น ลทฺธา ภวิสฺสติ? ลทฺธาเยวาติ อตฺโถ. อิมินา กึ ทีเปติ? สตฺถุวิสฺสาสิกภาวํ. อยํ กิร สตฺถุ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปิติเปมํ, อุปาสิกา จสฺส มาติเปมํ ปฏิลภติ. อุโภปิ ‘‘มม ปุตฺโต’’ติ สตฺถารํ วทนฺติ. ภวนฺตรคโต หิ เนสํ สิเนโห. สา กิร อุปาสิกา ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส มาตาว, โส จ, คหปติ, ปิตาว อโหสิ. ปุน ปญฺจ ชาติสตานิ อุปาสิกา มหามาตา, อุปาสโก มหาปิตา, ตถา จูฬามาตา จูฬปิตาติ. เอวํ สตฺถา ทิยฑฺฒอตฺตภาวสหสฺสํ เตสํเยว หตฺเถ วฑฺฒิโต. เตเนว เต ยํ เนว ปุตฺตสฺส, น ปิตุ สนฺติเก กเถตุํ สกฺกา, ตํ สตฺถุ สนฺติเก นิสินฺนา กเถนฺติ. อิมินาเยว จ การเณน ภควา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ วิสฺสาสิกานํ ยทิทํ นกุลปิตา คหปติ, ยทิทํ นกุลมาตา คหปตานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๕๗) เต เอตทคฺเค ฐเปสิ. อิติ โส อิมํ วิสฺสาสิกภาวํ ปกาเสนฺโต กถญฺหิ โน สิยาติ อาห. อมเตน อภิสิตฺโตติ นสฺสิธ อญฺญํ กิญฺจิ ฌานํ วา วิปสฺสนา วา มคฺโค วา ผลํ วา ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ ทฏฺฐพฺโพ, มธุรธมฺมเทสนาเยว ปน ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ เวทิตพฺโพ. ทูรโตปีติ ติโรรฏฺฐาปิ ติโรชนปทาปิ.

ຄຳວ່າ 'ຈະບໍ່ມີໄດ້ແນວໃດ' (kathañhi no siyā) ຄື ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງຈະບໍ່ໄດ້ຮັບເລົ່າ? ອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ຮັບແລ້ວຢ່າງແນ່ນອນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະເຖຣະສະແດງເຖິງຫຍັງ? ສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍຢ່າງຍິ່ງກັບພຣະສາດສະດາ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຄະຫະບໍດີນີ້ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ໄດ້ເຫັນພຣະສາດສະດາ ກໍເກີດຄວາມຮັກດັ່ງບຸດ (ຄວາມຮັກຂອງພໍ່), ສ່ວນອຸປາສິກາ (ພັນລະຍາ) ກໍເກີດຄວາມຮັກດັ່ງບຸດ (ຄວາມຮັກຂອງແມ່). ທັງສອງຄົນຕ່າງກໍເອີ້ນພຣະສາດສະດາວ່າ 'ລູກຂອງເຮົາ'. ເພາະວ່າ ຄວາມຮັກຂອງພວກເຂົານັ້ນ ເປັນຄວາມຮັກທີ່ສືບເນື່ອງມາແຕ່ຊາດປາງກ່ອນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອຸປາສິການັ້ນ ເຄີຍເປັນມານດาຂອງພຣະຕຖາຄົດເຖິງ 500 ຊາດ, ແລະຄະຫະບໍດີນີ້ ກໍເຄີຍເປັນບິດາເຖິງ 500 ຊາດ. ອີກ 500 ຊາດ ອຸປາສິກາເຄີຍເປັນປ້າ, ອຸປາສົກເຄີຍເປັນລຸງ, ແລະອີກ 500 ຊາດ ເຄີຍເປັນນ້າສາວ ແລະນ້າຊາຍ. ພຣະສາດສະດາຊົງຈະເລີນເຕີບໂຕໃນມືຂອງພວກເຂົາທັງສອງເຖິງ 1,500 ອັດຕະພາບ (ຊາດ) ຢ່າງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຄຳເວົ້າໃດທີ່ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດເວົ້າຕໍ່ໜ້າບຸດ ຫຼືຕໍ່ໜ້າບິດາໄດ້, ພວກເຂົາກໍຍັງສາມາດນັ່ງເວົ້າຕໍ່ໜ້າພຣະສາດສະດາໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະຖາປະນາພວກເຂົາທັງສອງໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບັນດາອຸປາສົກອຸປາສິກາ ຜູ້ເປັນສາວົກຂອງເຮົາ ທີ່ມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍຢ່າງຍິ່ງ, ນະກຸລະປິຕຸຄະຫະບໍດີ ແລະນະກຸລະມາຕາຄະຫະປະຕານີ ເປັນຍອດ (ເອຕະທັກຄະ)'. ຄະຫະບໍດີນັ້ນ ເມື່ອຈະປະກາດຄວາມຄຸ້ນເຄີຍນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວວ່າ 'ຈະບໍ່ມີໄດ້ແນວໃດ'. ຄຳວ່າ 'ຫົດສົງດ້ວຍນ້ຳອະມຶດ' (amatena abhisitto) ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ຄວນເຫັນວ່າເປັນການຫົດສົງດ້ວຍຊານ, ວິປັດສະນາ, ມັກ ຫຼືຜົນ ຢ່າງອື່ນ, ແຕ່ຄວນຊາບວ່າ ພຣະທັມມະເທດສະນາອັນໄພເລາະຫວານປານນ້ຳເຜິ້ງນັ້ນເອງ ເປັນ 'ການຫົດສົງດ້ວຍນ້ຳອະມຶດ'. ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນຈາກທີ່ໄກ' (dūratopi) ຄື ຈາກຕ່າງແຄວ້ນ ຫຼືຕ່າງຊົນນະບົດ.

อสฺสุตวา ปุถุชฺชโนติ อิทํ วุตฺตตฺถเมว. อริยานํ อทสฺสาวีติอาทีสุ อริยาติ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียโต พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ วุจฺจนฺติ. พุทฺธา เอว วา อิธ อริยา. ยถาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อริโย’’ติ วุจฺจตีติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘). สปฺปุริสานนฺติ เอตฺถ ปน ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ สปฺปุริสาติ เวทิตพฺพา. เต หิ โลกุตฺตรคุณโยเคน โสภนา ปุริสาติ สปฺปุริสา. สพฺเพว วา เอเต ทฺเวธาปิ วุตฺตา. พุทฺธาปิ หิ อริยา จ สปฺปุริสา จ, ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธสาวกาปิ. ยถาห –

ຄຳວ່າ 'ອັດສຸຕະວາ ປຸຖຸຊຊະໂນ' (ປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບ) ນີ້ ມີເນື້ອຄວາມທີ່ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວ. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ເຫັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ' (ariyānaṃ adassāvī) ເປັນຕົ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ 'ພຣະອະຣິຍະ' (ariyā) ເພາະ: ເປັນຜູ້ຫ່າງໄກຈາກກິເລດ, ບໍ່ດຳເນີນໄປໃນທາງທີ່ບໍ່ເກີດປະໂຫຍດ (ອະນາຍະ), ດຳເນີນໄປໃນທາງທີ່ເກີດປະໂຫຍດ (ອາຍະ), ແລະເປັນຜູ້ທີ່ໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ ຄວນເຂົ້າໄປຫາ (ບູຊາ), ພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະພຸດທະສາວົກ ທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ພຣະອະຣິຍະ'. ຫຼືໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາສະເພาະພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນວ່າເປັນ 'ພຣະອະຣິຍະ'. ດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໃນໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ... ຕຖາຄົດ ເຮົາຮຽກວ່າ ພຣະອະຣິຍະ'. ສ່ວນໃນບົດວ່າ 'ສັບປຸຣิສານັງ' (ຂອງສັດຕະບຸຣຸດທັງຫຼາຍ) ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະຕຖາຄົດສາວົກ ທັງຫຼາຍ ເປັນ 'ສັດຕະບຸຣຸດ'. ເພາະວ່າ ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນບຸຣຸດຜູ້ງົດງາມ ເພາະປະກອບດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະຄຸນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສັດຕະບຸຣຸດ' (ສັບປຸຣິສະ). ຫຼືວ່າ ພຣະອະຣິຍະບຸກຄົນທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ຈະຮຽກທັງສອງຢ່າງກໍໄດ້. ເພາະວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍເປັນທັງພຣະອະຣິຍະ ແລະສັດຕະບຸຣຸດ, ເຖິງແມ່ນພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະພຸດທະສາວົກ ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ວ່າ:

‘‘โย [Pg.232] เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร,กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ;

ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ,ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺตี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๘);

"ບຸກຄົນໃດ ເປັນຜູ້ຮູ້ອຸປະການະຄຸນທີ່ທ່ານເຮັດແລ້ວ (ກະຕັນຍູ), ເປັນຜູ້ຕອບແທນອຸປະການະຄຸນນັ້ນ (ກະຕະເວທີ), ເປັນປາດ (ທີໂຣ), ເປັນກັນລະຍານະມິດ, ແລະມີຄວາມພັກດີອັນໝັ້ນຄົງ, ຍ່ອມຊ່ວຍເຫຼືອເກື້ອກູນແກ່ຜູ້ຕົກທຸກໄດ້ຍາກໂດຍເຄົາຣົບ, ບັນດິດທັງຫຼາຍຮຽກບຸກຄົນຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນວ່າ ເປັນສັດຕະບຸຣຸດ."

‘‘กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหตี’’ติ เอตฺตาวตา หิ พุทฺธสาวโก วุตฺโต, กตญฺญุตาทีหิ ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธาติ. อิทานิ โย เตสํ อริยานํ อทสฺสนสีโล, น จ ทสฺสเน สาธุการี, โส ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ. โส จ จกฺขุนา อทสฺสาวี, ญาเณน อทสฺสาวีติ ทุวิโธ. เตสุ ญาเณน อทสฺสาวี อิธ อธิปฺเปโต. มํสจกฺขุนา หิ ทิพฺพจกฺขุนา วา อริยา ทิฏฺฐาปิ อทิฏฺฐาว โหนฺติ เตสํ จกฺขูนํ วณฺณมตฺตคฺคหณโต น อริยภาวโคจรโต. โสณสิงฺคาลาทโยปิ จกฺขุนา อริเย ปสฺสนฺติ, น เจเต อริยานํ ทสฺสาวิโน นาม.

ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ 'ເປັນກັນລະຍານະມິດ ແລະມີຄວາມພັກດີອັນໝັ້ນຄົງ' ໝາຍເຖິງ ພຣະພຸດທະສາວົກ, ສ່ວນຄຳວ່າ 'ກະຕັນຍູ' ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ທັງຫຼາຍ. ບັດນີ້ ບຸກຄົນໃດ ບໍ່ມີປົກກະຕິໃນການເຫັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະບໍ່ມີຄວາມເຄົາຣົບໃນການເຫັນ, ບຸກຄົນນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຫັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ' (ariyānaṃ adassāvī). ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຫັນນັ້ນ ມີ 2 ປະການ ຄື: ຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຫັນด้วยຕາ (ຈັກຂຸ) ແລະຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຫັນດ້ວຍປັນຍາ (ຍານะ). ໃນ 2 ປະການນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ໝາຍເອົາ 'ຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຫັນດ້ວຍປັນຍາ'. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະເຫັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າດ້ວຍເນື້ອຕາ (ມັງສະຈັກຂຸ) ຫຼືດ້ວຍຕາທิບ (ທິບພະຍະຈັກຂຸ) ກໍຕາມ ກໍຊື່ວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ເຫັນ' ຢູ່ດີ, ເພາະວ່າ ຕາເຫຼົ່ານັ້ນ ຮັບຮູ້ໄດ້ພຽງແຕ່ສີສັນວັນນະເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ສາມາດຮັບຮູ້ເຖິງຄວາມເປັນພຣະອະຣິຍະ (ອະຣິຍະພາວະ) ໄດ້. ເຖິງແມ່ນວ່າ ໝາບ້ານ ແລະໝາຈິ້ງຈອກ ເປັນຕົ້ນ ກໍຍັງເຫັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າດ້ວຍຕາໄດ້, ແຕ່ພວກມັນກໍບໍ່ຊື່ວ່າເປັນ 'ຜູ້ໄດ້ເຫັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ'.

ตตฺริทํ วตฺถุ – จิตฺตลปพฺพตวาสิโน กิร ขีณาสวตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก วุฑฺฒปพฺพชิโต เอกทิวสํ เถเรน สทฺธึ ปิณฺฑาย จริตฺวา, เถรสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, ปิฏฺฐิโต อาคจฺฉนฺโต เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อริยา นาม, ภนฺเต, กีทิสา’’ติ? เถโร อาห – ‘‘อิเธกจฺโจ มหลฺลโก อริยานํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา สหจรนฺโตปิ เนว อริเย ชานาติ, เอวํ ทุชฺชานาวุโส, อริยา’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โส เนว อญฺญาสิ. ตสฺมา น จกฺขุนา ทสฺสนํ ทสฺสนํ, ญาเณน ทสฺสนเมว ทสฺสนํ. ยถาห – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน? โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสติ. โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗). ตสฺมา จกฺขุนา ปสฺสนฺโตปิ ญาเณน อริเยหิ ทิฏฺฐํ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อปสฺสนฺโต, อริยาธิคตญฺจ ธมฺมํ อนธิคจฺฉนฺโต อริยกรธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເລື່ອງເລົ່າດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຫຼວງຕາອົງໜຶ່ງ ຜູ້ເປັນອຸປັດຖາກຂອງພຣະຂີນາສົບເຖຣະ ຜູ້ອາໄສຢູ່ທີ່ຈິດຕະລະບັນພົດ, ວັນໜຶ່ງ ໄດ້ເດີນບິນທະບາດຮ່ວມກັບພຣະເຖຣະ, ຖືບາດແລະຈີວອນຂອງພຣະເຖຣະ ຍ່າງຕາມຫຼັງມາ ແລ້ວໄດ້ຖາມພຣະເຖຣະວ່າ: 'ຂ້ານ້ອຍແດ່ພຣະຄຸນເຈົ້າ, ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ມີລັກສະນະແນວໃດ?' ພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ: 'ອາວຸໂສ, ຄົນແກ່ບາງຄົນໃນໂລກນີ້ ຖືບາດແລະຈີວອນຂອງພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ ປະຕິບັດວັດປະຕິບັດນ້ອຍໃຫຍ່ ຍ່າງຮ່ວມທາງກັນໄປ ກໍຍັງບໍ່ຮູ້ຈັກພຣະອະຣິຍະເຈົ້າເລີຍ, ອາວຸໂສ, ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຮູ້ຈັກໄດ້ຍາກຢ່າງນີ້ແລ້ວ'. ເຖິງແມ່ນພຣະເຖຣະຈະກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະຫຼວງຕາອົງນັ້ນກໍຍັງບໍ່ເຂົ້າໃຈຢູ່ດີ. ເພາະສະນັ້ນ ການເຫັນດ້ວຍຕາ ຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າເປັນການເຫັນ, ແຕ່ການເຫັນດ້ວຍປັນຍາເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນການເຫັນ. ດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ວັກຄະລິ, ປະໂຫຍດຫຍັງແກ່ເຈົ້າດ້ວຍການເຫັນກາຍອันເນົ່າເປື່ອຍນີ້? ວັກຄະລິ, ຜູ້ໃດເຫັນທັມ ຜູ້ນັ້ນເຫັນເຮົາ, ຜູ້ໃດເຫັນເຮົາ ຜູ້ນັ້ນເຫັນທັມ'. ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະເຫັນດ້ວຍຕາ ແຕ່ຫາກບໍ່ເຫັນລັກສະນະມີອະນິດຈະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເຫັນແລ້ວດ້ວຍປັນຍາ, ແລະບໍ່ບັນລຸທັມທີ່ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າບັນລຸແລ້ວ, ເພາະບໍ່ເຫັນທັມທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນພຣະອະຣິຍະ ແລະບໍ່ເຫັນຄວາມເປັນພຣະອະຣິຍະ, ບຸກຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຫັນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ' ຄວນຊາບຢ່າງນີ້.

อริยธมฺมสฺส อโกวิโทติ, สติปฏฺฐานาทิเภเท อริยธมฺเม อกุสโล. อริยธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถ ปน –

ຄຳວ່າ 'ບໍ່ສະຫຼາດໃນອະຣິຍະທັມ' (ariyadhammassa akovido) ຄື ເປັນຜູ້ບໍ່ສະຫຼາດໃນອະຣິຍະທັມ ມີປະເພດມີສະຕິປັດຖານ ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນໃນບົດວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ຮັບການແນະນຳໃນອະຣິຍະທັມ' (ariyadhamme avinīto) ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ:

‘‘ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

อภาวโต ตสฺส อยํ, อวินีโตติ วุจฺจติ’’.

"ວິໄນມີ 2 ປະການ, ໃນວິໄນ 2 ປະການນັ້ນ ແຕ່ລະປະການມີ 5 ຢ່າງ; ເພາະບໍ່ມີວິໄນນັ້ນ ບຸກຄົນນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຮັບການແນະນຳ (ອະວິນີໂຕ)."

อยญฺหิ [Pg.233] สํวรวินโย ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธปิ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร สติสํวโร ญาณสํวโร ขนฺติสํวโร วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

ດ້ວຍວ່າ ວິໄນນີ້ມີ 2 ປະການ ຄື: ສັງວອນວິໄນ (ວິໄນຄືການສັງວອນ) ແລະປະຫານະວິໄນ (ວິໄນຄືການລະ). ແລະໃນວິໄນທັງ 2 ປະການນັ້ນ ແຕ່ລະປະການຍັງແບ່ງອອກເປັນ 5 ຢ່າງ. ຄື ສັງວອນວິໄນ ມີ 5 ປະການ ໄດ້ແກ່: ສີລະສັງວອນ, ສະຕິສັງວອນ, ຍານະສັງວອນ, ຂັນຕິສັງວອນ, ແລະວິຣິຍະສັງວອນ. ສ່ວນປະຫານະວິໄນ ກໍມີ 5 ປະການ ໄດ້ແກ່: ຕະທັງຄະປະຫານ, ວິກຂັມພະນະປະຫານ, ສະມຸດເສທະປະຫານ, ປະຕິປັດສັດທິປະຫານ, ແລະນິດສະຣະນະປະຫານ.

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ สีลสํวโร. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อยํ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) สติสํวโร.

ໃນບັນດາວິໄນເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະບາລີວ່າ 'ເປັນຜູ້ເຂົ້າເຖິງແລ້ວ ເຂົ້າເຖິງພ້ອມແລ້ວ ດ້ວຍປາຕિໂມກຂະສັງວອນນີ້' ນີ້ຄື ສີລະສັງວອນ. ພຣະບາລີວ່າ 'ຍ່ອມຮັກສາຈັກຂຸນຊີ, ເຖິງຄວາມສັງວອນໃນຈັກຂຸນຊີ' ນີ້ຄື ສະຕິສັງວອນ.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑;

จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส.๔) –

"ກະແສນ້ຳ (ກິເລດ) ເຫຼົ່າໃດມີຢູ່ໃນໂລກ, (ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສວ່າ ອະຊິຕະ) ສະຕິເປັນເຄື່ອງກັ້ນກະແສນ້ຳເຫຼົ່ານັ້ນ; ເຮົາກ່າວວ່າ ສະຕິເປັນເຄື່ອງສັງວອນກະແສນ້ຳ, ແລະກະແສນ້ຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຖືກປິດກັ້ນໄດ້ດ້ວຍປັນຍາ."

อยํ ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ วีริยสํวโร. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต ‘‘สํวโร’’ วินยนโต ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

ນີ້ຄື ຍານະສັງວອນ. ພຣະບາລີວ່າ 'ເປັນຜູ້ອົດທົນຕໍ່ຄວາມໜາວ ຄວາມຮ້ອນ' ນີ້ຄື ຂັນຕິສັງວອນ. ພຣະບາລີວ່າ 'ບໍ່ຍອມຮັບເອົາກາມະວິຕົກທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ' ນີ້ຄື ວິຣິຍະສັງວອນ. ແລະສັງວອນທັງໝົດນີ້ ທີ່ຮຽກວ່າ 'ສັງວອນ' ເພາະເປັນເຄື່ອງປິດກັ້ນກາຍທຸຈະຣິດ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຄວນສັງວອນ ແລະຄວນກຳຈັດ ຕາມສ່ວນຂອງຕົນ, ແລະທີ່ຮຽກວ່າ 'ວິໄນ' ເພາະເປັນເຄື່ອງກຳຈັດ (ຝຶກຝົນ). ຄວນຊາບວ່າ ສັງວອນວິໄນ ແບ່ງອອກເປັນ 5 ປະການ ດ້ວຍປະການສະນີແລ້ວ.

ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ปฏิปกฺขภาวโต ทีปาโลเกเนว ตมสฺส, เตน เตน วิปสฺสนาญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย อภิรติสญฺญาย[Pg.234], มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกามตาย. อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ການລະກິເລດດ້ວຍວິປັດສະນາຍານທັງຫຼາຍ ມີນາມຮູບປະຣິຈເສທະຍານເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມເປັນທຳມະຊາດທີ່ເປັນປະຕິປັກກັນ ເໝືອນດັ່ງການກຳຈັດຄວາມມືດດ້ວຍແສງປະທີບ, ຄືການລະສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດນັ້ນໆ ດ້ວຍວິປັດສະນາຍານນັ້ນໆ. ໄດ້ແກ່: ການລະສັກກາຍະທິຖິດ້ວຍການກຳນົດນາມຮູບ, การລະອະເຫຕຸກະລິຖິແລະວິສະມະເຫຕຸກະລິຖິດ້ວຍການກຳນົດປັດໄຈ, ການລະຄວາມສົງໄສດ້ວຍກັງຂາວิຕະຣະນະຍານໃນກາລະຕໍ່ມາແຫ່ງຍານນັ້ນເອງ, ການລະຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າ 'ຕົວເຮົາ ຂອງເຮົາ' ດ້ວຍການພິຈາລະນາສັງຂານເປັນກຸ່ມກອງ, ການລະຄວາມສຳຄັນຜິດໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນທາງວ່າເປັນທາງດ້ວຍການກຳນົດທາງແລະບໍ່ແມ່ນທາງ, ການລະອຸຈເສທະທິຖິດ້ວຍການເຫັນຄວາມເກີດ, ການລະສັດສະຕະທິຖິດ້ວຍການເຫັນຄວາມດັບ, ການລະຄວາມສຳຄັນຜິດວ່າປອດໄພໃນສິ່ງທີ່ມີໄພດ້ວຍການເຫັນໄພ, ການລະຄວາມສຳຄັນຜິດວ່າເປັນສິ່ງໜ້າຍິນດີດ້ວຍການເຫັນໂທດ, ການລະຄວາມສຳຄັນຜິດວ່າໜ້າເພີດເພີນດ້ວຍນິບພິທານຸປັດສະນາ, ການລະຄວາມບໍ່ຢາກຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍມຸດຈິຕຸກຳຍະຕາຍານ, ການລະຄວາມບໍ່ວາງເສີຍດ້ວຍສັງຂາຣຸເປກຂາຍານ, ການລະຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ທຳມະຖິຕິແລະພະນິບພານດ້ວຍອະນຸໂລມຍານ, ແລະການລະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນນິມິດແຫ່ງສັງຂານດ້ວຍໂຄຕຣະພູຍານ; ການລະທັງໝົດນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ຕທັງຄະປະຫານ'.

ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรเนว อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส, เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา นเยน (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคณสฺส อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, เอตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม.

ສ່ວນການລະກິເລດທັງຫຼາຍມີນີວອນເປັນຕົ້ນນັ້ນໆ ດ້ວຍສະມາທິອັນຕ່າງດ້ວຍອຸປະຈາຣະແລະອັບປະນາ ເພາະການຂັດຂວາງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດ ເໝືອນການເອົາໝໍ້ຕີແໜໃຫ້ກະຈາຍໄປຈາກຜິວນ້ຳ, ການລະນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ວິກຂັມພະນະປະຫານ'. ການລະກອງກິເລດຝ່າຍສະມຸໄທ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'เพื่อລະທິຖິຄະຕະທັງຫຼາຍ' ໃນສັນດານຂອງຕົນ ແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍມັກນັ້ນໆ ເພາະຄວາມທີ່ອະລິຍະມັກທັງສີ່ອັນຕົນຈະເລີນແລ້ວ ໂດຍຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກເລີຍຢ່າງເດັດຂາດ, ການລະນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ສະມຸດເສທະປະຫານ'. ສ່ວນຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍໃນຂະນະແຫ່ງຜົນ, ການລະນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ປະຕິປັດສັດທິປະຫານ'.

ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

ພະນິບພານໃດ ເປັນທີ່ສະຫຼັດອອກຈາກສັງຂະຕະທຳທັງປວງ ແລະເປັນທີ່ລະສັງຂານທັງປວງ, ພະນິບພານນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ນິດສະຣະນະປະຫານ'. ກໍການລະທັງໝົດນີ້ ເພາະມີອັດຖະວ່າສະຫຼະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປະຫານ', ເພາະມີອັດຖະວ່າກຳຈັດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ວິນັຍ', ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ປະຫານะວິນັຍ'. ຫຼືວ່າ ເພາະຄວາມອຸບັດຂຶ້ນແຫ່ງການກຳຈັດນັ້ນໆ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີການລະນັ້ນໆ, ການລະນີ້ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ປະຫານະວິນັຍ'. ພຶງຊາບວ່າ ປະຫານະວິນັຍ ແມ່ນແບ່ງອອກເປັນ ໕ ປະການ ດ້ວຍປະການສະນີ.

เอวมยํ สงฺเขปโต ทุวิโธ, เภทโต จ ทสวิโธ วินโย ภินฺนสํวรตฺตา ปหาตพฺพสฺส จ อปฺปหีนตฺตา ยสฺมา เอตสฺส อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส นตฺถิ, ตสฺมา อภาวโต ตสฺส อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจตีติ. เอส นโย สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถาปิ. นินฺนานากรณญฺหิ เอตํ อตฺถโต. ยถาห –

ວິນັຍນີ້ ໂດຍຫຍໍ້ມີ ໒ ປະການ ແລະໂດຍພິສະດານມີ ໑໐ ປະການ ດ້ວຍປະການສະນີ. ເພາະວິນັຍນັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບນີ້ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີສັງວອນອັນທຳລາຍແລ້ວ ແລະເພາະຄວາມທີ່ກິເລດອັນຄວນລະຍັງລະບໍ່ໄດ້, ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງວິນັຍນັ້ນ ປຸຖຸຊົນນີ້ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຮັບການແນະນຳ (ອະວິນີຕະ)'. ນັຍນີ້ ພຶງຊາບໃນຄຳວ່າ 'ບໍ່ເຫັນສັດບຸລຸດ ບໍ່ສະຫຼາດໃນທຳຂອງສັດບຸລຸດ ບໍ່ໄດ້ຮັບການແນະນຳໃນທຳຂອງສັດບຸລຸດ' ນີ້ດ້ວຍ. ເພາະວ່າ ບົດທັງສອງນັ້ນ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນເລີຍ. ດັ່ງທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ:

‘‘เยว เต อริยา, เตว เต สปฺปุริสา. เยว เต สปฺปุริสา, เตว เต อริยา. โย เอว โส อริยานํ ธมฺโม, โส เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม. โย เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม, โส เอว โส อริยานํ ธมฺโม. เยว เต อริยวินยา, เตว เต สปฺปุริสวินยา. เยว เต สปฺปุริสวินยา[Pg.235], เตว เต อริยวินยา. อริเยติ วา สปฺปุริเสติ วา, อริยธมฺเมติ วา สปฺปุริสธมฺเมติ วา, อริยวินเยติ วา สปฺปุริสวินเยติ วา เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

“ພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໃດມີຢູ່, ພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ສັດບຸລຸດ. ສັດບຸລຸດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໃດມີຢູ່, ສັດບຸລຸດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ພະອະລິຍະເຈົ້າ. ທຳໃດນັ້ນເອງຂອງພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ທຳນັ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ທຳຂອງສັດບຸລຸດ. ທຳໃດນັ້ນເອງຂອງສັດບຸລຸດທັງຫຼາຍ, ທຳນັ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ທຳຂອງພະອະລິຍະເຈົ້າ. ວິນັຍຂອງພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໃດມີຢູ່, ວິນັຍຂອງພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ວິນັຍຂອງສັດບຸລຸດ. ວິນັຍຂອງສັດບຸລຸດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໃດມີຢູ່, ວິນັຍຂອງສັດບຸລຸດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ວິນັຍຂອງພະອະລິຍະເຈົ້າ. ເຖິງແມ່ນຈະກ່າວວ່າ 'ພະອະລິຍະເຈົ້າ' ຫຼື 'ສັດບຸລຸດ', 'ອະລິຍະທຳ' ຫຼື 'ສັດບຸລຸດທຳ', 'ອະລິຍະວິນັຍ' ຫຼື 'ສັດບຸລຸດວິນັຍ' ກໍຕາມ, ຄຳເຫຼົ່ານີ້ທັງໝົດ ກໍເປັນອັນດຽວກັນ ມີອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ ສະເໝີກັນ ມີສ່ວນສະເໝີກັນ ມີສະພາວະຢ່າງດຽວກັນ ແລະເປັນສິ່ງນັ້ນນັ້ນເອງ”.

รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, ‘‘ยํ รูปํ, โส อหํ, โย อหํ, ตํ รูป’’นฺติ รูปญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ. โย วณฺโณ, สา อจฺจีติ อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ, เอวเมว อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… อทฺวยํ สมนุปสฺสตีติ เอวํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ วิย ตํ รูปวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ วิย อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา กรณฺฑเก มณึ วิย ตํ อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ. ปริยุฏฺฐฏฺฐายีติ ปริยุฏฺฐานากาเรน อภิภวนากาเรน ฐิโต, ‘‘อหํ รูปํ, มม รูป’’นฺติ เอวํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหนโก นาม โหตีติ อตฺโถ. ตสฺส ตํ รูปนฺติ ตสฺส ตํ เอวํ คหิตํ รูปํ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ' ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນບາງຄົນໃນໂລກນີ້ ຍ່ອມເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນວ່າ 'ຮູບໃດມີຢູ່, ຮູບນັ້ນແມ່ນເຮົາ; ເຮົາໃດມີຢູ່, ເຮົານັ້ນແມ່ນຮູບ' ຄືຍ່ອມເຫັນຮູບແລະຕົວຕົນວ່າບໍ່ເປັນສອງ (ເປັນອັນດຽວກັນ). ປຽບເໝືອນ ເມື່ອປະທີບນ້ຳມັນກຳລັງໄໝ້ຢູ່, ແປວໄຟໃດມີຢູ່, ແປວໄຟນັ້ນກໍແມ່ນສີ; ສີໃດມີຢູ່, ສີນັ້ນກໍແມ່ນແປວໄຟ, ຍ່ອມເຫັນແປວໄຟແລະສີວ່າບໍ່ເປັນສອງ (ເປັນອັນດຽວກັນ) ສັນໃດ, ສັນນັ້ນແລ້ວ ບຸກຄົນບາງຄົນໃນໂລກນີ້ ຍ່ອມເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ... ຍ່ອມເຫັນວ່າບໍ່ເປັນສອງ; ຍ່ອມເຫັນຮູບວ່າເປັນ 'ຕົວຕົນ' ດ້ວຍການເຫັນດ້ວຍທິຖິ ດ້ວຍປະການສະນີ. ຄຳວ່າ 'ຫຼືເຫັນຕົວຕົນວ່າປະກອບດ້ວຍຮູບ' ຄື ຍຶດຖືນາມວ່າເປັນ 'ຕົວຕົນ' ແລ້ວ ຍ່ອມເຫັນຕົວຕົນນັ້ນວ່າປະກອບດ້ວຍຮູບ ເໝືອນຕົ້ນໄມ້ທີ່ມີເງົາ. ຄຳວ່າ 'ຫຼືεຫັນຮູບໃນຕົວຕົນ' ຄື ຍຶດຖືນາມນັ້ນເອງວ່າເປັນ 'ຕົວຕົນ' ແລ້ວ ຍ່ອມເຫັນຮູບໃນຕົວຕົນ ເໝືອນກິ່ນຫອມໃນດອກໄມ້. ຄຳວ່າ 'ຫຼືເຫັນຕົວຕົນໃນຮູບ' ຄື ຍຶດຖືນາມນັ້ນເອງວ່າເປັນ 'ຕົວຕົນ' ແລ້ວ ຍ່ອມເຫັນຕົວຕົນນັ້ນໃນຮູບ ເໝືອນແກ້ວມະນີໃນຜອບ. ຄຳວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ໂດຍການຄອບງຳ' ຄື ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການຄອບງຳ ໂດຍອາການຍຶດຄອງ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ຍຶດຖືໂດຍການກືນກິນແລະກຳນົດໄວ້ດ້ວຍຕັນຫາແລະທິຖິວ່າ 'ເຮົາແມ່ນຮູບ, ຮູບແມ່ນຂອງເຮົາ'. ຄຳວ່າ 'ຮູບນັ້ນຂອງເຂົາ' ຄື ຮູບທີ່ບຸກຄົນນັ້ນຍຶດຖືໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ໃນເວທະນາເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

ตตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ สุทฺธรูปเมว อตฺตาติ กถิตํ. ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ อตฺตโต…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ อรูปํ อตฺตาติ กถิตํ. ‘‘เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตาน’’นฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ อิเมสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา, อวเสเสสุ สสฺสตทิฏฺฐีติ เอวเมตฺถ ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย โหนฺติ, ตา สพฺพาปิ มคฺคาวรณา, น สคฺคาวรณา, ปฐมมคฺควชฺฌาติ เวทิตพฺพา.

ໃນບັນດາຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ໃນບົດວ່າ 'ຍ່ອມເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ' ນີ້ ຕັດໝາຍເຖິງຮູບລ້ວນໆວ່າເປັນຕົວຕົນ. ໃນຖານະທັງ ໗ ເຫຼົ່ານີ້ ຄື 'ຫຼືເຫັນຕົວຕົນວ່າປະກອບດ້ວຍຮູບ, ຫຼືເຫັນຮູບໃນຕົວຕົນ, ຫຼືເຫັນຕົວຕົນໃນຮູບ, ຍ່ອມເຫັນເວທະນາໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ... ສັນຍາ... ສັງຂານ... ຍ່ອມເຫັນວິນຍານໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ' ຕັດໝາຍເຖິງນາມວ່າເປັນຕົວຕົນ. ໃນຖານະທັງ ໑໒ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຍຶດຖືຢ່າງລະ ໓ ໃນນາມມະຂັນທັງ ໔ ຢ່າງນີ້ ຄື 'ຫຼືເຫັນຕົວຕົນວ່າປະກອບດ້ວຍເວທະນາ, ຫຼືເຫັນເວທະນາໃນຕົວຕົນ, ຫຼືເຫັນຕົວຕົນໃນເວທະນາ' ເປັນຕົ້ນ ຕັດໝາຍເຖິງຂັນທີ່ລະຄົນດ້ວຍຮູບແລະນາມວ່າເປັນຕົວຕົນ. ໃນຖານະທັງ ໕ ເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື 'ຍ່ອມເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ, ເວທະນາ... ສັນຍາ... ສັງຂານ... ຍ່ອມເຫັນວິນຍານໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ' ຕັດໝາຍເຖິງອຸຈເສທະທິຖິ, ໃນຖານະທີ່ເຫຼືອ ຕັດໝາຍເຖິງສັດສະຕະທິຖິ; ດ້ວຍປະການສະນີ ໃນສູດນີ້ ຈຶ່ງມີພະວະທິຖິ ໑໕ ແລະວິພະວະທິຖິ ໕, ພຶງຊາບວ່າ ທິຖິທັງໝົດນັ້ນ ເປັນສິ່ງກີດຂວາງມັກ ແຕ່ບໍ່ກີດຂວາງສະຫວັນ ແລະເປັນສິ່ງອັນໂສດາປັດຕິມັກພຶງລະໄດ້.

เอวํ [Pg.236] โข, คหปติ, อาตุรกาโย เจว โหติ อาตุรจิตฺโต จาติ กาโย นาม พุทฺธานมฺปิ อาตุโรเยว. จิตฺตํ ปน ราคโทสโมหานุคตํ อาตุรํ นาม, ตํ อิธ ทสฺสิตํ. โน จ อาตุรจิตฺโตติ อิธ นิกฺกิเลสตาย จิตฺตสฺส อนาตุรภาโว ทสฺสิโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต โลกิยมหาชโน อาตุรกาโย เจว อาตุรจิตฺโต จาติ ทสฺสิโต, ขีณาสวา อาตุรกายา อนาตุรจิตฺตา, สตฺต เสขา เนว อาตุรจิตฺตา, น อนาตุรจิตฺตาติ เวทิตพฺพา. ภชมานา ปน อนาตุรจิตฺตตํเยว ภชนฺตีติ. ปฐมํ.

ໃນບົດວ່າ 'ຢ່າງນີ້ແລ ຄະຫະບໍດີ ກາຍເປັນໄຂ້ ແລະຈິດກໍເປັນໄຂ້ດ້ວຍ' ນີ້, ຂຶ້ນຊື່ວ່າກາຍ ເຖິງແມ່ນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍຍ່ອມເປັນໄຂ້ຢູ່ເອງ. ສ່ວນຈິດທີ່ຖືກລາຄະ ໂທສະ ໂມຫະ ຄອບງຳ ຊື່ວ່າເປັນໄຂ້, ຈິດນັ້ນ ພະທຳມະເສນາບໍດີ ສະແດງໄວ້ໃນສູດນີ້. ໃນບົດວ່າ 'ແຕ່ຈິດບໍ່ເປັນໄຂ້' ນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ເປັນໄຂ້ແຫ່ງຈິດ ເພາະຄວາມປາສະຈາກກิເລດ. ດ້ວຍປະການສະນີ ໃນສູດນີ້ ຈຶ່ງສະແດງວ່າ ໂລກິຍະມະຫາຊົນ ຍ່ອມມີກາຍເປັນໄຂ້ແລະມີຈິດເປັນໄຂ້ດ້ວຍ, ພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ ມີກາຍເປັນໄຂ້ ແຕ່ມີຈິດບໍ່ເປັນໄຂ້, ພຶງຊາບວ່າ ພະເສຂະບຸກຄົນທັງ ໗ ບໍ່ແມ່ນມີຈິດເປັນໄຂ້ ແລະກໍບໍ່ແມ່ນມີຈິດບໍ່ເປັນໄຂ້, ແຕ່ເມື່ອຈັດເຂົ້າກຸ່ມ ຍ່ອມຈັດເຂົ້າໃນກຸ່ມຜູ້ມີຈິດບໍ່ເປັນໄຂ້ນັ້ນເອງ. ຈົບສູດທີ ໑.

๒. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັດຖະກະຖາ ເທວະທະຫະສູດ

๒. ทุติเย เทวทหนฺติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน, เตสํ มงฺคลทโห, สยํชาโต วา โส ทโหติ, ตสฺมา ‘‘เทวทโห’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อวิทูเร นิคโม เทวทหนฺตฺเวว นปุํสกลิงฺควเสน สงฺขํ คโต. ปจฺฉาภูมคมิกาติ ปจฺฉาภูมํ อปรทิสายํ นิวิฏฺฐํ ชนปทํ คนฺตุกามา. นิวาสนฺติ เตมาสํ วสฺสาวาสํ. อปโลกิโตติ อาปุจฺฉิโต. อปโลเกถาติ อาปุจฺฉถ. กสฺมา เถรํ อาปุจฺฉาเปติ? เต สภาเร กาตุกามตาย. โย หิ เอกวิหาเร วสนฺโตปิ สนฺติกํ น คจฺฉติ ปกฺกมนฺโต อนาปุจฺฉา ปกฺกมติ, อยํ นิพฺภาโร นาม. โย เอกวิหาเร วสนฺโตปิ อาคนฺตฺวา ปสฺสติ, ปกฺกมนฺโต อาปุจฺฉติ, อยํ สภาโร นาม. อิเมปิ ภิกฺขู ภควา ‘‘เอวมิเม สีลาทีหิ วฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติ สภาเร กาตุกาโม อาปุจฺฉาเปติ.

໒. ໃນສູດທີ ໒, ບົດວ່າ 'ເທວະທະຫະ' ນັ້ນ, ພະລາຊາທັງຫຼາຍ ເອີ້ນວ່າ 'ເທວະ' (ເທວະດາໂດຍສົມມຸດ), ສະຫຼະມຸງຄຸນຂອງພະລາຊາເຫຼົ່ານັ້ນ ຫຼືວ່າ ສະຫຼະນັ້ນເກີດຂຶ້ນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ເທວະທະຫະ'. ນິຄົມໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກສະຫຼະນັ້ນ ກໍໄດ້ຊື່ວ່າ 'ເທວະທະຫະ' ນັ້ນເອງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງນະປຸງສະກະລິງ. ບົດວ່າ 'ຜູ້ຈະໄປສູ່ປັດສາພູມ' ຄື ຜູ້ປາດຖະໜາຈະໄປສູ່ຊົນນະບົດອັນຕັ້ງຢູ່ໃນທິດຕາເວັນຕົກ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ປັດສາພູມ. ບົດວ່າ 'ຢູ່ອາໄສ' ຄື ການຢູ່ຈຳພັນສາຕະຫຼອດ ໓ ເດືອນ. ບົດວ່າ 'ອຳລາແລ້ວ' ຄື ຂໍອະນຸຍາດແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ພວກທ່ານຈົ່ງອຳລາ' ຄື ຈົ່ງຂໍອະນຸຍາດ. ເພາະເຫດໃດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໃຫ້ພິກຂຸທັງຫຼາຍບອກລາພະเຖລະ? ເພາະມີພະປະສົງຈະໃຫ້ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ມີຄວາມຮັບຜິດຊອບ (ມີພາລະ). ດ້ວຍວ່າ ພິກຂຸໃດ ເຖິງແມ່ນຈະຢູ່ໃນວິຫານດຽວກັນ ກໍບໍ່ເຂົ້າໄປຫາ ເມື່ອຈະຫຼີກໄປ ກໍຫຼີກໄປໂດຍບໍ່ບອກລາ, ພິກຂຸນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຮັບຜິດຊອບ (ບໍ່ມີພາລະ)'. ສ່ວນພິກຂຸໃດ ຢູ່ໃນວິຫານດຽວກັນ ກໍເຂົ້າໄປຫາໄປພົບ ເມື່ອຈະຫຼີກໄປ ກໍບອກລາ, ພິກຂຸນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ມີຄວາມຮັບຜິດຊອບ (ມີພາລະ)'. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງມີພະດຳຣິວ່າ 'ດ້ວຍການເຮັດແບບນີ້ ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງຈະຈະເລີນດ້ວຍສີລເປັນຕົ້ນ' ຊົງປາດຖະໜາຈະໃຫ້ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ເປັນຜູ້ມີຄວາມຮັບຜິດຊອບ ຈຶ່ງໃຫ້ບອກລາ.

ปณฺฑิโตติ ธาตุโกสลฺลาทินา จตุพฺพิเธน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. อนุคฺคาหโกติ อามิสานุคฺคเหน จ ธมฺมานุคฺคเหน จาติ ทฺวีหิปิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคาหโก. เถโร กิร อญฺเญ ภิกฺขู วิย ปาโตว ปิณฺฑาย อคนฺตฺวา สพฺพภิกฺขูสุ คเตสุ สกลํ สงฺฆารามํ อนุวิจรนฺโต อสมฺมฏฺฐฏฺฐานํ สมฺมชฺชติ, อฉฑฺฑิตํ กจวรํ ฉฑฺเฑติ, สงฺฆาราเม ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ มญฺจปีฐทารุภณฺฑมตฺติกาภณฺฑานิ ปฏิสาเมติ. กึ การณา? ‘‘มา อญฺญติตฺถิยา วิหารํ ปวิฏฺฐา ทิสฺวา ปริภวํ อกํสู’’ติ. ตโต คิลานสาลํ คนฺตฺวา คิลาเน อสฺสาเสตฺวา ‘‘เกนตฺโถ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เยน อตฺโถ โหติ, ตทตฺถํ [Pg.237] เตสํ ทหรสามเณเร อาทาย ภิกฺขาจารวตฺเตน วา สภาคฏฺฐาเน วา เภสชฺชํ ปริเยสิตฺวา เตสํ ทตฺวา, ‘‘คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺเธหิ วณฺณิตํ, คจฺฉถ สปฺปุริสา อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ เต เปเสตฺวา สยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา อุปฏฺฐากกุเล วา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ คจฺฉติ. อิทํ ตาวสฺส นิพทฺธวาสฏฺฐาเน อาจิณฺณํ.

ບົດວ່າ 'ເປັນບັນດິດ' ຄື ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນບັນດິດ ໔ ປະການ ມີຄວາມສະຫຼາດໃນທາດເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ຜູ້ສົງເຄາະ' ຄື ຜູ້ສົງເຄາະດ້ວຍການສົງເຄາະທັງ ໒ ປະການ ຄື ອາມິສສົງເຄາະແລະທຳມະສົງເຄາະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະเຖລະບໍ່ໄດ້ຫຼີກໄປເພື່ອບິນທະບາດແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ເໝືອນພິກຂຸອື່ນໆ, ເມື່ອພິກຂຸທັງໝົດຫຼີກໄປແລ້ວ ຍ່ອມທ່ຽວໄປທົ່ວສັງຄາຣາມ ປັດກວາດສະຖານທີ່ທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ປັດກວາດ, ຖິ້ມຂີ້ເຫຍື້ອທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຖິ້ມ, ເກັບມ້ຽນຕັ່ງ ຕຽງ ເຄື່ອງໄມ້ ເຄື່ອງດິນເຜົາ ທີ່ວາງໄວ້ບໍ່ເປັນລະບຽບໃນສັງຄາຣາມ. ເພາະເຫດໃດ? ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ຢ່າໃຫ້ພວກອັນຍະເດຍລະຖີເຂົ້າມາໃນວິຫານແລ້ວເຫັນເຂົ້າ ຈະດູໝິ່ນເອົາໄດ້'. ຈາກນັ້ນ ກໍໄປສູ່ໂຮງຄົນໄຂ້ ປອບໂຍນຄົນໄຂ້ ຖາມວ່າ 'ຕ້ອງການຫຍັງ?' ແລ້ວພາສາມະເນນນ້ອຍຂອງພິກຂຸໄຂ້ເຫຼົ່ານັ້ນໄປສະແຫວງຫາຍາ ດ້ວຍວັດແຫ່ງການທ່ຽວບິນທະບາດ ຫຼືໃນສະຖານທີ່ທີ່ສົມຄວນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສິ່ງທີ່ພິກຂຸໄຂ້ຕ້ອງການນັ້ນ ແລ້ວມອບໃຫ້ແກ່ພວກເຂົາ, ແລ້ວສົ່ງພວກເຂົາໄປດ້ວຍຄຳວ່າ 'ການອຸປະຖາກຄົນໄຂ້ ພະພຸດທະເຈົ້າແລະພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຊົງສັນລະເສີນແລ້ວ, ພວກທ່ານຈົ່ງໄປເຖີດ ສັດບຸລຸດທັງຫຼາຍ ຈົ່ງເປັນຜູ້ບໍ່ປະໝາດ', ສ່ວນຕົນເອງກໍທ່ຽວບິນທະບາດ ຫຼືເຮັດພັດຕະກິດໃນເຮືອນຂອງອຸປະຖາກ ແລ້ວຈຶ່ງກັບຄືນສູ່ວິຫານ. ນີ້ເປັນວັດປະຕິບັດອັນສະໝ່ຳສະເໝີຂອງພະເຖລະໃນສະຖານທີ່ທີ່ຕົນຢູ່ອາໄສເປັນປະຈຳ.

ภควติ ปน จาริกํ จรมาเน ‘‘อหํ อคฺคสาวโก’’ติ อุปาหนํ อารุยฺห ฉตฺตํ คเหตฺวา ปุรโต ปุรโต น คจฺฉติ. เย ปน ตตฺถ มหลฺลกา วา อาพาธิกา วา อติทหรา วา, เตสํ รุชฺชนฏฺฐานานิ เตเลน มกฺขาเปตฺวา ปตฺตจีวรํ อตฺตโน ทหรสามเณเรหิ คาหาเปตฺวา ตํทิวสํ วา ทุติยทิวสํ วา เต คณฺหิตฺวาว คจฺฉติ. เอกทิวสญฺหิ ตญฺเญว อายสฺมนฺตํ อติวิกาเล สมฺปตฺตตฺตา เสนาสนํ อลภิตฺวา, จีวรกุฏิยํ นิสินฺนํ ทิสฺวา, สตฺถา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา, หตฺถิวานรติตฺติรวตฺถุํ กเถตฺวา, ‘‘ยถาวุฑฺฒํ เสนาสนํ ทาตพฺพ’’นฺติ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ. เอวํ ตาเวส อามิสานุคฺคเหน อนุคฺคณฺหาติ. โอวทนฺโต ปเนส สตวารมฺปิ สหสฺสวารมฺปิ ตาว โอวทติ, ยาว โส ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, อถ นํ วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺญํ โอวทติ. อิมินา นเยน โอวทโต จสฺส โอวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ อติกฺกนฺตา. เอวํ ธมฺมานุคฺคเหน อนุคฺคณฺหาติ.

ແຕ່ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກຳລັງສະເດັດຈາຣິກໄປ, ພະເຖລະບໍ່ໄດ້ຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນອັກຄະສາວົກ' ແລ້ວໃສ່ເກີບ ກັ້ນຮົ່ມ ຍ່າງນຳໜ້າໄປກ່ອນເລີຍ. ແຕ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍໃດໃນໝູ່ນັ້ນ ທີ່ເປັນຜູ້ແກ່ຊະລາ ຫຼືເປັນໄຂ້ ຫຼືຍັງອ່ອນນ້ອຍຫຼາຍ, ພະເຖລະຍ່ອມໃຫ້ນວດທາສະຖານທີ່ທີ່ເຈັບປວດຂອງພວກເຂົາດ້ວຍນ້ຳມັນ, ໃຫ້ສາມະເນນນ້ອຍຂອງຕົນຖືບາດແລະຈີວອນຂອງພວກເຂົາ, ແລ້ວພາພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນເດີນທາງໄປນຳກັນໃນມື້ນັ້ນ ຫຼືໃນມື້ທີສອງ. ດ້ວຍວ່າ ມີມື້ໜຶ່ງ ພະເຖລະຜູ້ມີອາຍຸນັ້ນເອງ ເດີນທາງມາຮອດໃນເວລາຄ່ຳມືດຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ເສນາສະນະ, ພະສາດສະດາຊົງເຫັນພະເຖລະນັ່ງຢູ່ໃນກຸຕິຈີວອນ, ໃນມື້ຕໍ່ມາ ຈຶ່ງຊົງຮັບສັ່ງໃຫ້ປະຊຸມພິກຂຸສົງ ຊົງສະແດງເລື່ອງຊ້າງ ລີງ ແລະນົກກະທາ ແລ້ວຊົງບັນຍັດສິກຂາບົດວ່າ 'ພຶງໃຫ້ເສນາສະນະຕາມລຳດັບພັນສາ'. ພະເຖລະຍ່ອມສົງເຄາະດ້ວຍອາມິສສົງເຄາະ ດ້ວຍປະການສະນີກ່ອນ. ສ່ວນໃນເວລາສັ່ງສອນ, ພະເຖລະຍ່ອມສັ່ງສອນເຖິງ ໑໐໐ ເທື່ອ ຫຼື ໑,໐໐໐ ເທື່ອ ຈົນກວ່າບຸກຄົນນັ້ນຈະຕັ້ງຢູ່ໃນໂສດາປັດຕິຜົນ, ຈາກນັ້ນ ຈຶ່ງປ່ອຍບຸກຄົນນັ້ນໄປ ແລ້ວສັ່ງສອນບຸກຄົນອື່ນຕໍ່ໄປ. ຜູ້ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນໂອວາດຂອງພະເຖລະຜູ້ສັ່ງສອນດ້ວຍນັຍນີ້ ແລ້ວບັນລຸພະອໍຣະຫັນ ມີຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຈົນນັບບໍ່ຖ້ວນ. ພະເຖລະຍ່ອມສົງເຄาະດ້ວຍທຳມະສົງເຄາະ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ปจฺจสฺโสสุนฺติ เต ภิกฺขู ‘‘อมฺหากํ เนว อุปชฺฌาโย, น อาจริโย น สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺโต. กึ ตสฺส สนฺติเก กริสฺสามา’’ติ? ตุณฺหีภาวํ อนาปชฺชิตฺวา ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉึสุ. เอฬคลาคุมฺเพติ คจฺฉมณฺฑปเก. โส กิร เอฬคลาคุมฺโพ ธุวสลิลฏฺฐาเน ชาโต. อเถตฺถ จตูหิ ปาเทหิ มณฺฑปํ กตฺวา ตสฺส อุปริ ตํ คุมฺพํ อาโรเปสุํ, โส ตํ มณฺฑปํ ฉาเทสิ. อถสฺส เหฏฺฐา อิฏฺฐกาหิ ปริจินิตฺวา วาลิกํ โอกิริตฺวา อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. สีตลํ ทิวาฏฺฐานํ อุทกวาโต วายติ. เถโร ตสฺมึ นิสีทิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอฬคลาคุมฺเพ’’ติ.

ບົດວ່າ 'ທູນຮັບສະໜອງພະດຳຣັດແລ້ວ' ຄື ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ໄດ້ມິດຢູ່ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພະເຖລະນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນພະອຸປັດຊາ ບໍ່ແມ່ນພະອາຈານ ແລະບໍ່ແມ່ນເພື່ອນສະໜິດຄຸ້ນເຄີຍຂອງພວກ ເຮົາ, ພວກ ເຮົາຈະໄປຫາເພິ່ນເຮັດຫຍັງ?', ແຕ່ໄດ້ນ້ອມຮັບພະດຳຣັດຂອງພະສາດສະດາດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນ ພະພຸດທະເຈົ້າຂ້າ'. ບົດວ່າ 'ທີ່ກໍເອລະຄະລະ' ຄື ທີ່ຊຸ້ມໄມ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ກໍເອລະຄະລານັ້ນ ເກີດຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ທີ່ມີນ້ຳຢູ່ສະເໝີ. ຄັ້ງນັ້ນ ພວກເຂົາໄດ້ເຮັດມົນທົບດ້ວຍເສົາ ໔ ຕົ້ນໃນທີ່ນັ້ນ ແລ້ວເອົາກໍໄມ້ນັ້ນຂຶ້ນໄປພາດໄວ້ທາງເທິງ, ກໍໄມ້ນັ້ນກໍປົກຄຸມມົນທົບນັ້ນໄວ້. ຈາກນັ້ນ ກໍກໍ່ອິດອ້ອມຮອບທາງກ້ອງມົນທົບນັ້ນ, ເອົາຊາຍມາຫວ່ານລົງ ແລ້ວປູລາດອາສະນະໄວ້. ເປັນສະຖານທີ່ພັກກາງເວັນອັນເຢັນສະບາຍ ມີລົມພັດມາຈາກແຫຼ່ງນ້ຳ. ພະເຖລະໄດ້ນັ່ງພັກຜ່ອນໃນມົນທົບນັ້ນ, ໝາຍເຖິງມົນທົບນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ທີ່ກໍເອລະຄະລະ'.

นานาเวรชฺชคตนฺติ เอกสฺส รญฺโญ รชฺชโต นานาวิธํ รชฺชคตํ. วิรชฺชนฺติ อญฺญํ รชฺชํ. ยถา หิ สเทสโต อญฺโญ วิเทโส, เอวํ นิวุตฺถรชฺชโต อญฺญํ [Pg.238] รชฺชํ วิรชฺชํ นาม, ตํ เวรชฺชนฺติ วุตฺตํ. ขตฺติยปณฺฑิตาติ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย ปณฺฑิตราชาโน. พฺราหฺมณปณฺฑิตาติ จงฺกีตารุกฺขาทโย ปณฺฑิตพฺราหฺมณา. คหปติปณฺฑิตาติ จิตฺตสุทตฺตาทโย ปณฺฑิตคหปตโย. สมณปณฺฑิตาติ สภิยปิโลติกาทโย ปณฺฑิตปริพฺพาชกา. วีมํสกาติ อตฺถคเวสิโน. กึวาทีติ กึ อตฺตโน ทสฺสนํ วทติ, กึ ลทฺธิโกติ อตฺโถ. กิมกฺขายีติ กึ สาวกานํ โอวาทานุสาสนึ อาจิกฺขติ? ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ ภควตา วุตฺตพฺยากรณสฺส อนุพฺยากรณํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. วาทานุวาโทติ ภควตา วุตฺตวาทสฺส อนุวาโท. ‘‘วาทานุปาโต’’ติปิ ปาโฐ, สตฺถุ วาทสฺส อนุปาโต อนุปตนํ, อนุคมนนฺติ อตฺโถ. อิมินาปิ วาทํ อนุคโต วาโทเยว ทีปิโต โหติ.

ຄຳວ່າ "nānāverajjagatanti" (ການໄປສູ່ແວ່ນແຄວ້ນຕ່າງໆ) ໝາຍເຖິງ ການໄປສູ່ແວ່ນແຄວ້ນຕ່າງໆ ຈາກແວ່ນແຄວ້ນຂອງພະລາຊາອົງດຽວ. ແວ່ນແຄວ້ນອື່ນ ເອີ້ນວ່າ "virajja" (ວິຣັດຊະ). ປຽບເໝືອນທ້ອງຖິ່ນອື່ນນອກຈາກຖິ່ນຖານຂອງຕົນ ເອີ້ນວ່າ "videso" (ຕ່າງຖິ່ນ) ສັນໃດ, ແວ່ນແຄວ້ນອື່ນນອກຈາກແວ່ນແຄວ້ນທີ່ຕົນອາໄສຢູ່ ກໍເອີ້ນວ່າ "virajja" (ວິຣັດຊະ) ສັນນັ້ນ, ແລະ ວິຣັດຊະນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "verajja" (ເວຣັດຊະ). ຄຳວ່າ "khattiyapaṇḍitāti" (ກະສັດຜູ້ເປັນບັນດິດ) ໝາຍເຖິງ ພະລາຊາຜູ້ເປັນບັນດິດ ມີພະເຈົ້າພິມພິສານ ແລະພະເຈົ້າໂກສົນ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "brāhmaṇapaṇḍitāti" (ພາມຜູ້ເປັນບັນດິດ) ໝາຍເຖິງ ພາມຜູ້ເປັນບັນດິດ ມີຈັງກີພາມ ແລະຕາຣຸກຂພາມ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "gahapatipaṇḍitāti" (ຄະຫະບໍດີຜູ້ເປັນບັນດິດ) ໝາຍເຖິງ ຄະຫະບໍດີຜູ້ເປັນບັນດິດ ມີຈິດຕະຄະຫະບໍດີ ແລະອະນາຖະບິນທິກະເສດຖີ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "samaṇapaṇḍitāti" (ສະມະນະຜູ້ເປັນບັນດິດ) ໝາຍເຖິງ ປະຣິພາຊົກຜູ້ເປັນບັນດິດ ມີສະພິຍະ ແລະປິໂລຕິກະ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "vīmaṃsakāti" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ສະແຫວງຫາເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ "kiṃvādīti" ໝາຍເຖິງ ກ່າວສະແດງທັດສະນະຂອງຕົນແນວໃດ, ມີລັດທິແນວໃດ. ຄຳວ່າ "kimakkhāyīti" ໝາຍເຖິງ ບອກສອນໂອວາດອະນຸສາດສະນີແກ່ສາວົກທັງຫຼາຍແນວໃດ. ຄຳວ່າ "dhammassa cānudhammanti" ໝາຍເຖິງ ການອະທિບາຍຕາມທຳທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "sahadhammikoti" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີເຫດຜົນ. ຄຳວ່າ "vādānuvādoti" ໝາຍເຖິງ ວาທະທີ່ຄ້ອຍຕາມວາທະທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້. ມີບົດບາລີວ່າ "vādānupāto" ກໍມີ, ໝາຍເຖິງ ການຄ້ອຍຕາມ, ການປະພຶດຕາມ, ການດຳເນີນຕາມວາທະຂອງພະສາດສະດາ. ດ້ວຍບົດນີ້ ກໍສະແດງເຖິງວາທະທີ່ດຳເນີນຕາມວາທະນັ້ນເອງ.

อวิคตราคสฺสาติอาทีสุ ตณฺหาวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตณฺหา หิ รชฺชนโต ราโค, ฉนฺทิยนโต ฉนฺโท, ปิยายนฏฺเฐน เปมํ, ปิวิตุกามฏฺเฐน ปิปาสา, อนุทหนฏฺเฐน ปริฬาโหติ วุจฺจติ. อกุสเล จาวุโส, ธมฺเมติอาทิ กสฺมา อารทฺธํ? ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อวีตราคสฺส อาทีนวํ, วีตราคสฺส จ อานิสํสํ ทสฺเสตุํ. ตตฺร อวิฆาโตติ นิทฺทุกฺโข. อนุปายาโสติ นิรุปตาโป. อปริฬาโหติ นิทฺทาโห. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ.

ໃນບົດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "avigatarāgassa" (ຂອງຜູ້ມີລາຄະຍັງບໍ່ປາສະຈາກ) ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ຕັນຫານັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "ລາຄະ" (rāgo) ເພາະຄວາມກຳໜັດ, ເອີ້ນວ່າ "ຊັນທະ" (chando) ເພາະຄວາມພໍໃຈ, ເອີ້ນວ່າ "ເປມະ" (pemaṃ) ເພາະຄວາມຮັກ, ເອີ້ນວ່າ "ປິປາສາ" (pipāsā) ເພາະຄວາມຢາກດື່ມ, ເອີ້ນວ່າ "ປະຣິລາຫະ" (pariḷāho) ເພາະຄວາມຮ້ອນຮົນ. ຖາມວ່າ: ພະສາຣີບຸດເຖລະເລີ່ມຕົ້ນສະແດງຄຳວ່າ "akusale cāvuso, dhamme" (ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ, ໃນທຳທີ່ເປັນອະກຸສົນ) ເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດໃດ? ຕອບວ່າ: ເພື່ອສະແດງໂທດຂອງຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກລາຄະ ແລະອານິສົງຂອງຜູ້ປາສະຈາກລາຄະໃນຂັນຫ້າ. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "avighāto" ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ມີທຸກ. ຄຳວ່າ "anupāyāso" ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ. ຄຳວ່າ "apariḷāho" ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມຮ້ອນຮົນ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດທັງປວງໂດຍທຳນອງນີ້. ຈົບ ສູດທີສອງ.

๓. หาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

໓. ອັດຖະກະຖາ ຮาລິດທິການິສູດ

๓. ตติเย อวนฺตีสูติ อวนฺติทกฺขิณาปถสงฺขาเต อวนฺติรฏฺเฐ. กุรรฆเรติ เอวํนามเก นคเร. ปปาเตติ เอกโต ปปาเต. ตสฺส กิร ปพฺพตสฺส เอกํ ปสฺสํ ฉินฺทิตฺวา ปาติตํ วิย อโหสิ. ‘‘ปวตฺเต’’ติปิ ปาโฐ, นานาติตฺถิยานํ ลทฺธิปวตฺตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. อิติ เถโร ตสฺมึ รฏฺเฐ ตํ นครํ นิสฺสาย ตสฺมึ ปพฺพเต วิหรติ. หาลิทฺทิกานีติ เอวํนามโก. อฏฺฐกวคฺคิเย มาคณฺฑิยปญฺเหติ อฏฺฐกวคฺคิกมฺหิ มาคณฺฑิยปญฺโห นาม อตฺถิ, ตสฺมึ ปญฺเห. รูปธาตูติ รูปกฺขนฺโธ อธิปฺเปโต. รูปธาตุราควินิพทฺธนฺติ รูปธาตุมฺหิ ราเคน วินิพทฺธํ. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. โอกสารีติ เคหสารี อาลยสารี.

໓. ໃນສູດທີສາມ, ຄຳວ່າ "avantīsu" ໝາຍເຖິງ ໃນແຄວ້ນອະວັນຕີ ອັນນັບເຂົ້າໃນອະວັນຕິດັກຂິນາບົດ. ຄຳວ່າ "kuraraghare" ໝາຍເຖິງ ໃນເມືອງຊື່ວ່າ ກຸຣະຣະຄະຣະ. ຄຳວ່າ "papāte" ໝາຍເຖິງ ທີ່ເຫວຊັນຂ້າງດຽວ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຂ້າງໜຶ່ງຂອງພູເຂົານັ້ນຖືກຕັດຂາດຄືກັບຖືກພັງລົງມາ. ມີບົດບາລີວ່າ "pavatte" ກໍມີ, ໝາຍເຖິງ ສະຖານທີ່ເຜີຍແຜ່ລັດທິຂອງພວກອັນຍະເດຍລະຖີຕ່າງໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະມະຫາກັດຈາຍະນະເຖລະ ຈຶ່ງອາໄສເມືອງນັ້ນໃນແຄວ້ນນັ້ນ ແລ້ວຈຳພັນສາຢູ່ທີ່ພູເຂົານັ້ນ. ຄຳວ່າ "hāliddikāni" ເປັນຊື່ຂອງຄະຫະບໍດີນັ້ນ. ຄຳວ່າ "aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe" ໝາຍເຖິງ ໃນບັນຫາຂອງມາຄັນທິຍະ ທີ່ມີຢູ່ໃນອັດຖະກະວັກ. ໃນບັນຫານັ້ນ: ຄຳວ່າ "rūpadhātu" ໝາຍເຖິງ ຮູບຂັນ. ຄຳວ່າ "rūpadhāturāgavinibaddha" ໝາຍເຖິງ ຜູກພັນດ້ວຍລາຄະໃນຮູບທາດ. ຄຳວ່າ "viññāṇaṃ" ໝາຍເຖິງ ກຳມະວິນຍານ. ຄຳວ່າ "okasārī" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນເຮືອນ, ຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນອາໄລ (ຄືຂັນຫ້າ).

กสฺมา [Pg.239] ปเนตฺถ ‘‘วิญฺญาณธาตุ โข, คหปตี’’ติ น วุตฺตนฺติ? สมฺโมหวิฆาตตฺถํ. ‘‘โอโก’’ติ หิ อตฺถโต ปจฺจโย วุจฺจติ, ปุเรชาตญฺจ กมฺมวิญฺญาณํ ปจฺฉาชาตสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ วิปากวิญฺญาณญฺจ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา ‘‘กตรํ นุ โข อิธ วิญฺญาณ’’นฺติ? สมฺโมโห ภเวยฺย, ตสฺส วิฆาตตฺถํ ตํ อคเหตฺวา อสมฺภินฺนาว เทสนา กตา. อปิจ อารมฺมณวเสน จตสฺโส อภิสงฺขารวิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตาติ ตา ทสฺเสตุมฺปิ อิธ วิญฺญาณํ น คหิตํ.

ເພາະເຫດໃດໃນບົດນີ້ ພະເຖລະຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ "viññāṇadhātu kho, gahapati" (ວິນຍານທາດແລ ຄະຫະບໍດີ)? ຕອບວ່າ: ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມຫຼົງສະໜົນ. ເພາະວ່າ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ "oko" (ເຮືອນ) ໝາຍເຖິງ ປັດໄຈ. ແລະກຳມະວິນຍານທີ່ເກີດກ່ອນ ກໍເປັນປັດໄຈແກ່ກຳມະວິນຍານ ແລະວິບາກວິນຍານທີ່ເກີດພາຍຫຼັງ, ສ່ວນວິບາກວິນຍານ ກໍເປັນປັດໄຈແກ່ວິບາກວິນຍານ ແລະກຳມະວິນຍານ. ດັ່ງນັ້ນ ຫາກກ່າວເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຈະເກີດຄວາມຫຼົງສະໜົນວ່າ "ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງວິນຍານດວງໃດກັນແທ້?". ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມຫຼົງສະໜົນນັ້ນ ພະເຖລະຈຶ່ງບໍ່ຖືເອົາວິນຍານນັ້ນ ແລ້ວສະແດງທຳໂດຍບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງອະພິສັງຂານວິນຍານຖິຕິ 4 ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມໄວ້ແລ້ວ, ເພື່ອຈະສະແດງວິນຍານຖິຕິເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງບໍ່ຖືເອົາວິນຍານ.

อุปยุปาทานาติ ตณฺหูปยทิฏฺฐูปยวเสน ทฺเว อุปยา, กามุปาทานาทีนิ จตฺตาริ อุปาทานานิ จ. เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยาติ อกุสลจิตฺตสฺส อธิฏฺฐานภูตา เจว อภินิเวสภูตา จ อนุสยภูตา จ. ตถาคตสฺสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ เอเต ปหีนาว, สตฺถุ ปน ขีณาสวภาโว โลเก อติปากโฏติ อุปริมโกฏิยา เอวํ วุตฺตํ. วิญฺญาณธาตุยาติ อิธ วิญฺญาณํ กสฺมา คหิตํ? กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํ. กิเลสา หิ น เกวลํ จตูสุเยว ขนฺเธสุ ปหีนา ปหียนฺติ, ปญฺจสุปิ ปหียนฺติเยวาติ กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํ คหิตํ. เอวํ โข, คหปติ, อโนกสารี โหตีติ เอวํ กมฺมวิญฺญาเณน โอกํ อสรนฺเตน อโนกสารี นาม โหติ.

ຄຳວ່າ "upayupādānā" ໝາຍເຖິງ ອຸປະຍະ (ຄວາມເຂົ້າໄປຫາ) 2 ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫູປະຍະ ແລະທິດຖູປະຍະ, ແລະອຸປະທານ 4 ປະການ ມີກາມຸປະທານ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā" ໝາຍເຖິງ ທຳທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງ ເປັນທີ່ເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນ ແລະເປັນອະນຸໄສແຫ່ງອະກຸສົນຈິດ. ຄຳວ່າ "tathāgatassa" ໝາຍເຖິງ ຂອງພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ. ເພາະວ່າ ກິເລດເຫຼົ່ານີ້ ພະອໍຣະຫັນຂີນາສົບທັງປວງກໍລະໄດ້ແລ້ວຄືກັນ, ແຕ່ຄວາມເປັນພະຂີນາສົບຂອງພະສາດສະດານັ້ນ ປາກົດຊັດເຈນຢ່າງຍິ່ງໃນໂລກ, ດັ່ງນັ້ນ ພະເຖລະຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້ໂດຍຍົກຍອດສູງສຸດ. ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງຖືເອົາ "viññāṇadhātuyā" (ໃນວິນຍານທາດ)? ຕອບວ່າ: ເພື່ອສະແດງການລະກິເລດ. ເພາະວ່າ ກິເລດທັງຫຼາຍບໍ່ແມ່ນຈະລະໄດ້ໃນຂັນ 4 ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ລະໄດ້ໃນຂັນທັງ 5 ເລີຍ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຖືເອົາວິນຍານທາດເພື່ອສະແດງການລະກິເລດ. ຄຳວ່າ "evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti" ໝາຍເຖິງ ບຸກຄົນຊື່ວ່າເປັນຜູ້ບໍ່ທ່ຽວໄປໃນເຮືອນ ດ້ວຍກຳມະວິນຍານທີ່ບໍ່ເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນ (ຄືຂັນຫ້າ) ຢ່າງນີ້.

รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธาติ รูปเมว กิเลสานํ ปจฺจยฏฺเฐน นิมิตฺตํ, อารมฺมณกิริยสงฺขาตนิวาสนฏฺฐานฏฺเฐน นิเกตนฺติ รูปนิมิตฺตนิเกตํ. วิสาโร จ วินิพนฺโธ จ วิสารวินิพนฺธา. อุภเยนปิ หิ กิเลสานํ ปตฺถฏภาโว จ วินิพนฺธนภาโว จ วุตฺโต, รูปนิมิตฺตนิเกเต วิสารวินิพนฺธาติ รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา, ตสฺมา รูปนิมิตฺตนิเกตมฺหิ อุปฺปนฺเนน กิเลสวิสาเรน เจว กิเลสพนฺธเนน จาติ อตฺโถ. นิเกตสารีติ วุจฺจตีติ อารมฺมณกรณวเสน นิวาสนฏฺฐานํ สารีติ วุจฺจติ. ปหีนาติ เต รูปนิมิตฺตนิเกตกิเลสวิสารวินิพนฺธา ปหีนา.

ຄຳວ່າ "rūpanimittaniketavisāravinibandhā" ໝາຍເຖິງ ຮູບນັ້ນເອງເປັນນິມິດ (ເຫດ) ແຫ່ງกິເລດທັງຫຼາຍ ເພາະເປັນປັດໄຈ, ແລະເປັນນິເກຕະ (ທີ່ຢູ່ອາໄສ) ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການໜ່ວງໜ່ຽວອາລົມ, ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ຮູປະນິມິດຕະນິເກຕະ". ສ່ວນ "ວິສາຣະ" (ຄວາມຊ່ານໄປ) ແລະ "ວິນິພັນທະ" (ຄວາມຜູກພັນ) ເອີ້ນວ່າ "ວິສາຣະວິນິພັນທະ". ດ້ວຍຄຳທັງສອງນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມແຜ່ຊ່ານໄປ ແລະຄວາມຜູກມັດແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍ. ວິສາຣະ ແລະວິນິພັນທະ ໃນຮູປະນິມິດຕະນິເກຕະ ເອີ້ນວ່າ "ຮູປະນິມິດຕະນິເກຕະວິສາຣະວິນິພັນທະ". ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມຈຶ່ງໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄວາມແຜ່ຊ່ານແຫ່ງກິເລດ ແລະຄວາມຜູກມັດແຫ່ງກິເລດ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຮູປະນິມິດຕະນິເກຕະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "niketasārīti vuccati" ໝາຍເຖິງ ບຸກຄົນຜູ້ທ່ຽວໄປສູ່ທີ່ຢູ່ອາໄສ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເປັນອາລົມ ເອີ້ນວ່າ "ນິເກຕະສາຣີ" (ຜູ້ທ່ຽວໄປໃນທີ່ຢູ່ອາໄສ). ຄຳວ່າ "pahīnā" ໝາຍເຖິງ ວິສາຣະ ແລະວິນິພັນທະແຫ່ງກິເລດໃນຮູປະນິມິດຕະນິເກຕະເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກລະໄດ້ແລ້ວ.

กสฺมา ปเนตฺถ ปญฺจกฺขนฺธา ‘‘โอกา’’ติ วุตฺตา, ฉ อารมฺมณานิ ‘‘นิเกต’’นฺติ? ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตาย. สมาเนปิ หิ เอเตสํ อาลยฏฺเฐน วิสยภาเว โอโกติ นิจฺจนิวาสนฏฺฐานเคหเมว วุจฺจติ, นิเกตนฺติ [Pg.240] ‘‘อชฺช อสุกฏฺฐาเน กีฬิสฺสามา’’ติ กตสงฺเกตฏฺฐานํ นิวาสฏฺฐานํ อุยฺยานาทิ. ตตฺถ ยถา ปุตฺตทารธนธญฺญปุณฺณเคเห ฉนฺทราโค พลวา โหติ, เอวํ อชฺฌตฺติเกสุ ขนฺเธสุ. ยถา ปน อุยฺยานฏฺฐานาทีสุ ตโต ทุพฺพลตโร โหติ, เอวํ พาหิเรสุ ฉสุ อารมฺมเณสูติ ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตาย เอวํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺโพ.

ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດໃນບົດນີ້ ຂັນຫ້າຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "oka" (ເຮືອນ), ແຕ່ອາລົມ 6 ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "niketa" (ທີ່ພັກຊົ່ວຄາວ)? ຕອບວ່າ: ເພາະຄວາມແຮງ ແລະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງຊັນທະຣາຄະ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຂັນຫ້າ ແລະອາລົມ 6 ຈະມີສະພາບເປັນອາລົມຄືກັນໂດຍຄວາມເປັນທີ່ອາໄສ, ແຕ່ຄຳວ່າ "oka" ໝາຍເຖິງ ເຮືອນທີ່ຢູ່ອາໄສເປັນປະຈຳ, ສ່ວນຄຳວ່າ "niketa" ໝາຍເຖິງ ທີ່ພັກຊົ່ວຄາວ ເຊັ່ນ ສວນອຸທິຍານ ເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນບ່ອນນັດໝາຍກັນວ່າ "ມື້ນີ້ພວກເຮົາຈະໄປຫຼິ້ນຢູ່ບ່ອນນັ້ນ". ໃນເຮືອນທີ່ເຕັມไปด้วยລູກ, ເມຍ, ຊັບສິນ ແລະເຂົ້າເປືອກ ຊັນທະຣາຄະຍ່ອມມີກຳລັງແຮງສັນໃດ, ໃນອັດຊັດຕິກະຂັນ (ຂັນພາຍໃນ) ຊັນທະຣາຄະກໍມີກຳລັງແຮງສັນນັ້ນ. ແຕ່ໃນສວນອຸທິຍານ ເປັນຕົ້ນ ຊັນທະຣາຄະຍ່ອມອ່ອນແອກວ່າໃນເຮືອນສັນໃດ, ໃນພາຫິຣະອາລົມ (ອາລົມພາຍນອກ) 6 ປະການ ຊັນທະຣາຄະກໍອ່ອນແອກວ່າສັນນັ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງທຳໄວສັນນີ້ ເພາະຄວາມແຮງ ແລະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງຊັນທະຣາຄະ.

สุขิเตสุ สุขิโตติ อุปฏฺฐาเกสุ ธนธญฺญลาภาทิวเสน สุขิเตสุ ‘‘อิทานาหํ มนาปํ โภชนํ ลภิสฺสามี’’ติ เคหสิตสุเขน สุขิโต โหติ, เตหิ ปตฺตสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน วิย จรติ. ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโตติ เตสํ เกนจิเทว การเณน ทุกฺเข อุปฺปนฺเน สยํ ทฺวิคุเณน ทุกฺเขน ทุกฺขิโต โหติ. กิจฺจกรณีเยสูติ กิจฺจสงฺขาเตสุ กรณีเยสุ. เตสุ โยคํ อาปชฺชตีติ อุปโยคํ สยํ เตสํ กิจฺจานํ กตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. เอวํ โข, คหปติ, กาเมหิ อริตฺโต โหตีติ เอวํ กิเลสกาเมหิ อริตฺโต โหติ อนฺโต กามานํ ภาเวน อตุจฺโฉ. สุกฺกปกฺโข เตสํ อภาเวน ริตฺโต ตุจฺโฉติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ "sukhitesu sukhito" (ເມື່ອເຂົາເຈົ້າມີຄວາມສຸກ ກໍມີຄວາມສຸກນຳ) ໝາຍເຖິງ ເມື່ອພວກອຸປະຖາກມີຄວາມສຸກດ້ວຍຊັບສິນ ແລະເຂົ້າເປືອກ ເປັນຕົ້ນ ກໍມີຄວາມສຸກດ້ວຍເກຫະສິຕະສຸກ (ສຸກອາໄສເຮືອນ) ວ່າ "ບັດນີ້ ເຮົາຈັກໄດ້ໂພຊະນະອັນເພິ່ງພໍໃຈ", ປະພຶດຕົນເໝືອນກັບກຳລັງສະեຫວີຍສົມບັດທີ່ພວກອຸປະຖາກໄດ້ຮັບນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "dukkhitesu dukkhito" (ເມື່ອເຂົາເຈົ້າມີຄວາມທຸກ ກໍມີຄວາມທຸກນຳ) ໝາຍເຖິງ ເມື່ອພວກອຸປະຖາກເຫຼົ່ານັ້ນເກີດຄວາມທຸກດ້ວຍເຫດໃດເຫດໜຶ່ງ ຕົນເອງກໍມີຄວາມທຸກໃຈທະວີຄູນເປັນສອງເທົ່າ. ຄຳວ່າ "kiccakaraṇīyesu" ໝາຍເຖິງ ໃນກິດຈະການງານທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "tesu yogaṃ āpajjati" ໝາຍເຖິງ ເຂົ້າໄປຂົນຂວາຍ ຮັບພາລະເຮັດກິດຈະການງານເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍຕົນເອງ. ຄຳວ່າ "kāmesu" ໝາຍເຖິງ ໃນວັດຖຸກາມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti" ໝາຍເຖິງ ເປັນຜູ້ບໍ່ວ່າງເວັ້ນຈາກກິເລດກາມຢ່າງນີ້, ຄືບໍ່ວ່າງເປົ່າເພາະມີກາມທັງຫຼາຍຢູ່ພາຍໃນ. ສ່ວນຝ່າຍຂາວ (ສຸກກະປັກ) ພຶງຊາບວ່າ ເປັນຜູ້ວ່າງເວັ້ນ ວ່າງເປົ່າ ເພາະບໍ່ມີກິເລດກາມເຫຼົ່ານັ້ນ.

ปุรกฺขราโนติ วฏฺฏํ ปุรโต กุรุมาโน. เอวํรูโป สิยนฺติอาทีสุ ทีฆรสฺสกาโฬทาตาทีสุ รูเปสุ ‘‘เอวํรูโป นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถติ. สุขาทีสุ เวทนาสุ เอวํเวทโน นาม; นีลสญฺญาทีสุ สญฺญาสุ เอวํ สญฺโญ นาม; ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ สงฺขาเรสุ เอวํสงฺขาโร นาม; จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ วิญฺญาเณสุ ‘‘เอวํ วิญฺญาโณ นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถติ.

ຄຳວ່າ "purakkharāno" ໝາຍເຖິງ ການເຮັດວັດຕະສົງສານໄວ້ຂ້າງໜ້າ. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "evaṃrūpo siyaṃ" (ເຮົາພຶງມີຮູບຢ່າງນີ້) ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມປາດຖະໜາໃນຮູບທັງຫຼາຍ ມີຮູບຍາວ, ສັ້ນ, ດຳ, ຂາວ ເປັນຕົ້ນ ວ່າ "ເຮົາພຶງມີຮູບຊື່ແນວນີ້". ໃນເວທະນາທັງຫຼາຍມີສຸກເວທະນາ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາດຖະໜາວ່າ "ເຮົາພຶງມີເວທະນາຊື່ແນວນີ້". ໃນສັນຍາທັງຫຼາຍມີນີລະສັນຍາ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາດຖະໜาວ່າ "ເຮົາພຶງມີສັນຍາຊື່ແນວນີ້". ໃນສັງຂານທັງຫຼາຍມີປຸນຍາພິສັງຂານ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາດຖະໜາວ່າ "ເຮົາພຶງມີສັງຂານຊື່ແນວນີ້". ໃນວິນຍານທັງຫຼາຍມີຈັກຂຸວິນຍານ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາດຖະໜາວ່າ "ເຮົາພຶງມີວິນຍານຊື່ແນວນີ້".

อปุรกฺขราโนติ วฏฺฏํ ปุรโต อกุรุมาโน. สหิตํ เม, อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ, มยฺหํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ มธุรปานสทิสํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีเฆน กาเลน ปริจิตํ สุปฺปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม สพฺพํ ขเณน วิปราวตฺตํ นิวตฺตํ. อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ โทโส มยา อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ตํ ตํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อุตฺตริ ปริเยสนฺโต อิมสฺส วาทสฺส โมกฺขาย จร อาหิณฺฑาหิ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยเมว ปโหสิ, อิเธว นิพฺเพเฐหีติ. ตติยํ.

ຄຳວ່າ "apurakkharāno" ໝາຍເຖິງ ການບໍ່ເຮັດວັດຕະສົງສານໄວ້ຂ້າງໜ້າ. ຄຳວ່າ "sahitaṃ me, asahitaṃ te" ໝາຍເຖິງ ຄຳເວົ້າຂອງເຈົ້າບໍ່ມີປະໂຫຍດ ບໍ່ສະຫຼະສະຫຼວຍ, ສ່ວນຄຳເວົ້າຂອງຂ້ອຍມີປະໂຫຍດ ສະຫຼະສະຫຼວຍ ປຽບເໝືອນນ້ຳເຜິ້ງອັນຫວານສະໜິດ. ຄຳວ່າ "adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ" ໝາຍເຖິງ ຄຳເວົ້າໃດທີ່ເຈົ້າສຶກສາຮ່ຳຮຽນມາເປັນເວລາດົນນານ ຈົນຄ່ອງແຄ່ວດີແລ້ວ, ຄຳເວົ້ານັ້ນທັງໝົດກໍກັບກາຍເປັນຄວາມຫຼົ້ມເຫຼວໄປໃນທັນທີ ເພາະມາເຈິວາທະຂອງຂ້ອຍ. ຄຳວ່າ "āropito te vādo" ໝາຍເຖິງ ຂ້ອຍໄດ້ຍົກໂທດ ໃສ່ວາທະຂອງເຈົ້າແລ້ວ. ຄຳວ່າ "cara vādappamokkhāyā" ໝາຍເຖິງ ເຈົ້າຈົ່ງທ່ອງທ່ຽວໄປ ເຂົ້າຫາອາຈານຜู້ນັ້ນຜູ້ນີ້ ເພື່ອສະແຫວງຫາຄວາມຮູ້ເພີ່ມເຕີມ ເພື່ອແກ້ໄຂວາທະນີ້ໃຫ້ຫຼຸດພົ້ນເຖີດ. ຄຳວ່າ "nibbeṭhehi vā sace pahosī" ໝາຍເຖິງ ຫາກເຈົ້າສາມາດແກ້ໄຂໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ ກໍຈົ່ງແກ້ໄຂໃນທີ່ປະຊຸມນີ້ເລີຍ. ຈົບ ສູດທີສາມ.

๔. ทุติยหาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

໔. ອັດຖະກະຖາ ທຸຕິຍະຮາລິດທິການິສູດ

๔. จตุตฺเถ [Pg.241] สกฺกปญฺเหติ จูฬสกฺกปญฺเห, มหาสกฺกปญฺเหเปตํ วุตฺตเมว. ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตาติ ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตา. อจฺจนฺตนิฏฺฐาติ อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺฐา สตตนิฏฺฐา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถํ.

໔. ໃນສູດທີສີ່, ຄຳວ່າ "sakkapañhe" ໝາຍເຖິງ ໃນຈູລະສັກກະປັນຫາສູດ ແລະມະຫາສັກກະປັນຫາສູດ ກໍມີກ່າວຄຳນີ້ໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "taṇhāsaṅkhayavimuttā" ໝາຍເຖິງ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວດ້ວຍຜົນວິມຸດ ອັນມີພະນິພານເປັນອາລົມ ເຊິ່ງເປັນທີ່ສິ້ນໄປແຫ່ງຕັນຫາ. ຄຳວ່າ "accantaniṭṭhā" ໝາຍເຖິງ ມີຄວາມສຳເລັດອັນລ່ວງພົ້ນທີ່ສຸດ, ມີຄວາມສຳເລັດອັນໝັ້ນຄົງຖາວອນ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຈົບ ສູດທີສີ່.

๕. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

໕. ອັດຖະກະຖາ ສະມາທິສູດ

๕. ปญฺจเม สมาธินฺติ อิทํ ภควา เต ภิกฺขู จิตฺเตกคฺคตาย ปริหายนฺเต ทิสฺวา, ‘‘จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ อิเมสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อาห. อภินนฺทตีติ ปตฺเถติ. อภิวทตีติ ตาย อภินนฺทนาย ‘‘อโห ปิยํ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาป’’นฺติ วทติ. วาจํ อภินนฺทนฺโตปิ จ ตํ อารมฺมณํ นิสฺสาย เอวํ โลภํ อุปฺปาเทนฺโต อภิวทติเยว นาม. อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหาติ. ยา รูเป นนฺทีติ ยา สา รูเป พลวปตฺถนาสงฺขาตา นนฺที. ตทุปาทานนฺติ ตํ คหณฏฺเฐน อุปาทานํ. นาภินนฺทตีติ น ปตฺเถติ. นาภิวทตีติ ปตฺถนาวเสน น ‘‘อิฏฺฐํ กนฺต’’นฺติ วทติ. วิปสฺสนาจิตฺเตน เจตสา ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺข’’นฺติ วจีเภทํ กโรนฺโตปิ นาภิวทติเยว. ปญฺจมํ.

໕. ໃນສູດທີຫ້າ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເຫັນພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເສື່ອມຖອຍຈາກຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ ຈຶ່ງຊົງຊາບວ່າ "ເມື່ອພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວແລ້ວ ກຳມະຖານຈັກຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງ" ຈຶ່ງຊົງສະແດງພະທຳມະເທດສະໜານີ້ວ່າ "samādhiṃ" (ສະມາທິ). ຄຳວ່າ "abhinandati" ໝາຍເຖິງ ປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ "abhivadati" ໝາຍເຖິງ ກ່າວດ້ວຍຄວາມເພີດເພີນນັ້ນວ່າ "ໂອ້! ເປັນໜ້າຮັກ, ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ, ເປັນໜ້າພໍໃຈ, ເປັນໜ້າຊອບໃຈ". ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ກ່າວອອກມາເປັນວາຈາ ແຕ່ເມື່ອອາໄສອາລົມນັ້ນແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ໂລພະເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ ກໍຊື່ວ່າ "ກ່າວສັນເສີນ" ຄືກັນ. ຄຳວ່າ "ajjhosāya tiṭṭhati" ໝາຍເຖິງ ກືນກິນແລ້ວ ຍຶດຖືເອົາໄວ້ຢ່າງແໜ້ນໜາ. ຄຳວ່າ "yā rūpe nandī" ໝາຍເຖິງ ຄວາມເພີດເພີນໃດໃນຮູບ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມປາດຖະໜາຢ່າງແຮງກ້າໃນຮູບນັ້ນ. ຄຳວ່າ "tadupādānaṃ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມຍຶດໝັ້ນນັ້ນ ເພາະອັດຖະແຫ່ງການຍຶດຖື. ຄຳວ່າ "nābhinandati" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ "nābhivadati" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາວ່າ "ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ, ເປັນໜ້າພໍໃຈ". ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວອອກມາເປັນວາຈາດ້ວຍຈິດທີ່ເປັນວິປັດສະນາວ່າ "ບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ" ກໍຊື່ວ່າ "ບໍ່ກ່າວສັນເສີນ" ນັ້ນເອງ. ຈົບ ສູດທີຫ້າ.

๖. ปฏิสลฺลาณสุตฺตวณฺณนา

໖. ອັດຖະກະຖາ ປະຕิສັນລານະສູດ

๖. ฉฏฺเฐ ปฏิสลฺลาเณติ อิทํ ภควา เต ภิกฺขู กายวิเวเกน ปริหายนฺเต ทิสฺวา ‘‘กายวิเวกํ ลภนฺตานํ อิเมสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อาห. ฉฏฺฐํ.

໖. In ສູດທີຫົກ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເຫັນພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເສື່ອມຖອຍຈາກກາຍະວິເວກ ຈຶ່ງຊົງຊາບວ່າ "ເມື່ອພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ກາຍະວິເວກແລ້ວ ກຳມະຖານຈັກຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງ" ຈຶ່ງຊົງສະແດງພະທຳມະເທດສະໜານີ້ວ່າ "paṭisallāṇe" (ໃນການຫຼີກເຣັ້ນ). ຈົບ ສູດທີຫົກ.

๗. อุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

໗. ອັດຖະກະຖາ ອຸປາດາປະຣິຕັດສະນາສູດ

๗. สตฺตเม อุปาทาปริตสฺสนนฺติ คหเณน อุปฺปนฺนํ ปริตสฺสนํ. อนุปาทาอปริตสฺสนนฺติ อคฺคหเณน อปริตสฺสนํ. รูปวิปริณามานุปริวตฺติวิญฺญาณํ โหตีติ ‘‘มม รูปํ วิปริณต’’นฺติ วา ‘‘อหุ วต เมตํ, ทานิ วต เม นตฺถี’’ติ วา อาทินา นเยน กมฺมวิญฺญาณํ รูปสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามานุปริวตฺติชาติ วิปริณามสฺส อนุปริวตฺติโต วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต [Pg.242] ชาตา. ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาปริตสฺสนา จ อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จ. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ ปริยาทิยิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อุตฺตาสวาติ สอุตฺตาโส. วิฆาตวาติ สวิฆาโต สทุกฺโข. อเปกฺขวาติ สาลโย. อุปาทาย จ ปริตสฺสตีติ คณฺหิตฺวา ปริตสฺสโก นาม โหติ. น รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ขีณาสวสฺส กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ, ตสฺมา รูปเภทานุปริวตฺติ น โหตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สตฺตมํ.

໗. ໃນສູດທີເຈັດ, ຄຳວ່າ "upādāparitassanaṃ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນ. ຄຳວ່າ "anupādāaparitassanaṃ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນ ເພາະຄວາມບໍ່ຍຶດໝັ້ນ. ຄຳວ່າ "rūpavipariṇāmānuparivattiviññāṇaṃ hoti" ໝາຍເຖິງ ກຳມະວິນຍານທີ່ມີຄວາມແປປວນແຫ່ງຮູບເປັນອາລົມ ຍ່ອມໝູນວຽນໄປຕາມຄວາມແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງຮູບ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ "ຮູບຂອງເຮົາແປປວນໄປແລ້ວໜໍ" ຫຼື "ຮູບນັ້ນເຄີຍມີແກ່ເຮົາໜໍ ບັດນີ້ບໍ່ມີແກ່ເຮົາແລ້ວໜໍ". ຄຳວ່າ "vipariṇāmānuparivattijā" ໝາຍເຖິງ ເກີດຂຶ້ນຈາກຈິດທີ່ມີຄວາມແປປວນເປັນອາລົມ ເພາະໝູນວຽນໄປຕາມຄວາມແປປວນ. ຄຳວ່າ "paritassanā dhammasamuppādā" ໝາຍເຖິງ ຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນຄືຕັນຫາ ແລະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "cittaṃ" ໝາຍເຖິງ ກຸສົນຈິດ. ຄຳວ່າ "pariyādāya tiṭṭhanti" ໝາຍເຖິງ ຄອບງຳກຸສົນຈິດນັ້ນແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ຄຳວ່າ "uttāsavā" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມສະດຸ້ງກົວ. ຄຳວ່າ "vighātavā" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ ມີຄວາມທຸກ. ຄຳວ່າ "apekkhavā" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມອາໄລຍຶດໝັ້ນ. ຄຳວ່າ "upādāya ca paritassati" ໝາຍເຖິງ ຍຶດໝັ້ນແລ້ວສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນ. ຄຳວ່າ "na rūpavipariṇāmānuparivattī" ໝາຍເຖິງ ສຳລັບພະຂີນາສົບແລ້ວ ກຳມະວິນຍານນັ້ນເອງກໍບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນກ່າວວ່າ ຈິດທີ່ໝູນວຽນໄປຕາມຄວາມແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງຮູບຍ່ອມບໍ່ມີ. ຈົບ ສູດທີເຈັດ.

๘. ทุติยอุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

໘. ອັດຖະກະຖາ ທຸຕິຍະອຸປາດາປະຣິຕັດສະນາສູດ

๘. อฏฺฐเม ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน เทสนา กตา. อิติ ปฏิปาฏิยา จตูสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. อฏฺฐมํ.

໘. ໃນສູດທີແປດ, ພຣະທັມມະເທດສະໜາຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ມານະ ແລະທິດຖິ. ພຣະອົງຊົງສະແດງວັດຕະແລະວິວັດຕະເທົ່ານັ້ນໃນສູດທັງສີ່ຕາມລຳດັບດ້ວຍປະการສະນີ. ຈົບສູດທີແປດ.

๙. กาลตฺตยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

໙. ອະທິບາຍກາລັຕຕະຍະອະນິດຈະສູດ (ສູດວ່າດ້ວຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງໃນກาລທັງສາມ)

๙. นวเม โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺสาติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ กถาว กา, อนิจฺจเมว ตํ. เต กิร ภิกฺขู อตีตานาคตํ อนิจฺจนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเน กิลมึสุ, อถ เนสํ อิโต อตีตานาคเตปิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจ’’นฺติ วุจฺจมาเน พุชฺฌิสฺสนฺตีติ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา สตฺถา ปุคฺคลชฺฌาสเยน อิมํ เทสนํ เทเสสิ. นวมํ.

໙. ໃນສູດທີເກົ້າ, ຄຳວ່າ 'ko pana vādo paccuppannassa' (ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງຮູບປັດຈຸບັນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຈະຕ້ອງກ່າວໄປໃຍເຖິງຮູບປັດຈຸບັນ, ເພາະຮູບປັດຈຸບັນນັ້ນກໍບໍ່ທ່ຽງແທ້ໆ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນກຳນົດຮູ້ຮູບນາມອະດີດແລະອະນາຄົດວ່າບໍ່ທ່ຽງ ແລ້ວເກີດຄວາມລຳບາກໃນຮູບນາມປັດຈຸບັນ, ລຳດັບນັ້ນ ພຣະສາດສະດາຊົງຊາບອັດທະຍາໄສຂອງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ 'ເມື່ອເຮົາກ່າວວ່າ ຮູບນາມປັດຈຸບັນກໍບໍ່ທ່ຽງ ຍິ່ງກວ່າອະດີດແລະອະນາຄົດນີ້ອີກ ພວກເຂົາກໍຈັກຮູ້ແຈ້ງໄດ້ງ່າຍ' ຈຶ່ງຊົງສະແດງພຣະທັມມະເທດສະໜານີ້ດ້ວຍອຳນາດອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນ. ຈົບສູດທີເກົ້າ.

๑๐-๑๑. กาลตฺตยทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

໑໐-໑໑. ອະທິບາຍກາລັຕຕະຍະທຸກຂะສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐-๑๑. ทสเมกาทสมานิ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ปเทหิ วิเสเสตฺวา ตถารูเปเนว ปุคฺคลชฺฌาสเยน กถิตานีติ. ทสเมกาทสมานิ.

໑໐-໑໑. ໃນສູດທີສິບແລະສູດທີສິບເອັດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນ ໂດຍຈຳແນກດ້ວຍບົດວ່າ 'ທຸກ' ແລະ 'ອະນັດຕາ'. ຈົບສູດທີສິບແລະສູດທີສິບເອັດ.

นกุลปิตุวคฺโค ปฐโม.

ນະກຸລະປິຕຸວັກ ທີໜຶ່ງ.

๒. อนิจฺจวคฺโค

໒. ອະນິດຈະວັກ

๑-๑๐. อนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໐. ອະທິບາຍອະນິດຈະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๒-๒๑. อนิจฺจวคฺเค ปริโยสานสุตฺตํ ปุจฺฉาวสิกํ, เสสานิ ตถา ตถา พุชฺฌนกานญฺจ วเสน เทสิตานีติ. ปฐมาทีนิ.

໑໒-໒໑. ໃນອະນິດຈະວັກນີ້, ສູດສຸດທ້າຍເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມ (ຂອງພຣະອານົນ), ສ່ວນສູດທີ່ເຫຼືອຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ດ້ວຍອາການນັ້ນໆ. ຈົບສູດທີໜຶ່ງເປັນຕົ້ນ.

อนิจฺจวคฺโค ทุติโย.

ອະນິດຈະວັກ ທີສອງ.

๓. ภารวคฺโค

໓. ພາຣະວັກ

๑. ภารสุตฺตวณฺณนา

໑. ອະທິບາຍພາຣະສູດ

๒๒. ภารวคฺคสฺส [Pg.243] ปฐเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติสฺส วจนียนฺติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อิติ อสฺส วจนียํ, เอวํ วตฺตพฺพํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาโรติ เย อิเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, อยํ ภาโรติ วุจฺจติ. เกนฏฺเฐนาติ? ปริหารภาริยฏฺเฐน. เอเตสญฺหิ ฐาปนคมนนิสีทาปนนิปชฺชาปนนฺหาปนมณฺฑนขาทาปนภุญฺชาปนาทิปริหาโร ภาริโยติ ปริหารภาริยฏฺเฐน ภาโรติ วุจฺจติ. เอวํนาโมติ ติสฺโส ทตฺโตติอาทินาโม. เอวํโคตฺโตติ กณฺหายโน วจฺฉายโนติอาทิโคตฺโต. อิติ โวหารมตฺตสิทฺธํ ปุคฺคลํ ‘‘ภารหาโร’’ติ กตฺวา ทสฺเสติ. ปุคฺคโล หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว ขนฺธภารํ อุกฺขิปิตฺวา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ วสฺสสตมฺปีติ ยาวชีวํ อิมํ ขนฺธภารํ นฺหาเปนฺโต โภเชนฺโต มุทุสมฺผสฺสมญฺจปีเฐสุ นิสีทาเปนฺโต นิปชฺชาเปนฺโต ปริหริตฺวา จุติกฺขเณ ฉฑฺเฑตฺวา ปุน ปฏิสนฺธิกฺขเณ อปรํ ขนฺธภารํ อาทิยติ, ตสฺมา ภารหาโรติ ชาโต.

໒໒. ໃນສູດທີໜຶ່ງແຫ່ງພາຣະວັກ, ຄຳວ່າ 'pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວນກ່າວວ່າ 'ປັນຈຸປາດານັກຂັນ' (ຂັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອຸປາດານທັງຫ້າ), ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāro' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສິ່ງນີ້ເຮົາກ່າວວ່າເປັນພາຣะ) ໄດ້ແກ່ ປັນຈຸປາດານັກຂັນເຫຼົ່ານີ້ ເຮົາก່າວວ່າເປັນພາຣະ. ຖ້າຖາມວ່າ 'ດ້ວຍອັດຖະ (ເນື້ອຄວາມ) ຢ່າງໃດ?' ຕອບວ່າ 'ດ້ວຍອັດຖະວ່າເປັນຂອງໜັກໃນການບໍລິຫານ'. ຈິງຢູ່, ການບໍລິຫານຂັນທັງຫ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ມີການໃຫ້ຢືນ, ໃຫ້ເດີນ, ໃຫ້ນັ່ງ, ໃຫ້ນອນ, ໃຫ້ອາບນ້ຳ, ໃຫ້ແຕ່ງຕົວ, ໃຫ້ກິນ, ໃຫ້ບໍລິໂພກເປັນຕົ້ນ ເປັນຂອງໜັກຫຼາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າເປັນພາຣະ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນຂອງໜັກໃນການບໍລິຫານ. ຄຳວ່າ 'evaṃnāmo' (ມີຊື່ຢ່າງນີ້) ຄື ມີຊື່ວ່າ ຕິດສະ, ທັດຕະ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'evaṃgotto' (ມີໂຄດຢ່າງນີ້) ຄື ມີໂຄດວ່າ ກັນຫາຍະນະ, ວັດສາຍະນະ ເປັນຕົ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງບຸກຄົນຜູ້ສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍພຽງແຕ່ໂວຫານວ່າ 'ຜູ້ແບກພາຣະ'. ຈິງຢູ່, ບຸກຄົນຍົກພາຣະຄືຂັນຂຶ້ນຕັ້ງແຕ່ຂະນະປະຕິສົນທິເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວບໍລິຫານພາຣະຄືຂັນນີ້ຕະຫຼອດສິບປີ, ຊາວປີ, ຮ້ອຍປີ ຫຼືຕະຫຼອດຊີວິດ ໂດຍການໃຫ້ອາບນ້ຳ, ໃຫ້ກິນ, ເທິງຕຽງແລະຕັ່ງອັນມີສຳຜັດອ່ອນນຸ້ມ, ຄັ້ນເຖິງຂະນະຈຸຕິກໍປົງພາຣະຄືຂັນນີ້ໄວ້ ແລ້ວຖືເອົາພາຣະຄືຂັນອື່ນອີກໃນຂະນະປະຕິສົນທິໃໝ່, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ແບກພາຣະ'.

โปโนภวิกาติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺติกา. นนฺทีราคสหคตาติ นนฺทิราเคน สห เอกตฺตเมว คตา. ตพฺภาวสหคตญฺหิ อิธ อธิปฺเปตํ. ตตฺร ตตฺราภินนฺทินีติ อุปปตฺติฏฺฐาเน วา รูปาทีสุ วา อารมฺมเณสุ ตตฺถ ตตฺถ อภินนฺทนสีลาว. กามตณฺหาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามตณฺหา นาม, รูปารูปภวราโค ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโคติ อยํ ภวตณฺหา นาม, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค วิภวตณฺหา นาม. ภาราทานนฺติ ภารคหณํ. ตณฺหาย หิ เอส ภารํ อาทิยติ. อเสสวิราคนิโรโธติอาทิ สพฺพํ นิพฺพานสฺเสว เววจนํ. ตญฺหิ อาคมฺม ตณฺหา อเสสโต วิรชฺชติ นิรุชฺฌติ จชิยติ ปฏินิสฺสชฺชิยติ วิมุจฺจติ, นตฺถิ เจตฺถ กามาลโย วา ทิฏฺฐาลโย วาติ นิพฺพานํ เอตานิ นามานิ ลภติ. สมูลํ ตณฺหนฺติ ตณฺหาย อวิชฺชา มูลํ นาม. อพฺพุยฺหาติ อรหตฺตมคฺเคน ตํ สมูลกํ อุทฺธริตฺวา. นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ นิตฺตณฺโห ปรินิพฺพุโต นามาติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ปฐมํ.

ຄຳວ່າ 'ponobbhavikā' (ອັນເຮັດໃຫ້ມີພົບໃໝ່) ຄື ອັນເຮັດໃຫ້ເກີດໃນພົບໃໝ່ອີກ. ຄຳວ່າ 'nandirāgasahagatā' (ອັນປະກອບດ້ວຍຄວາມກຳໜັດດ້ວຍອຳນາດຄວາມເພີດເພີນ) ຄື ເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນກັບນັນທິຣາຄະ. ຈິງຢູ່, ໃນບົດນີ້ຊົງມຸ່ງໝາຍເອົາຄວາມເປັນໄປຮ່ວມກັບນັນທິຣາຄະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'tatratatrābhinandinī' (ມັກເພີດເພີນຍິ່ງໃນອາລົມນັ້ນໆ) ຄື ມີປົກກະຕິເພີດເພີນຍິ່ງໃນທີ່ເກີດ ຫຼືໃນອາລົມມີຮູບເປັນຕົ້ນໃນພົບນັ້ນໆ. ໃນບັນດາຕັນຫາມີກາມະຕັນຫາເປັນຕົ້ນ, ຄວາມກຳໜັດໃນກາມະຄຸນທັງຫ້າ ຊື່ວ່າ ກາມະຕັນຫາ; ຄວາມກຳໜັດໃນຮູບພົບແລະອະຮູບພົບ ແລະຄວາມກຳໜັດອັນປະກອບດ້ວຍສັດສະຕະທິດຖິ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຄວາມພໍໃຈໃນຊານ ຊື່ວ່າ ພະວະຕັນຫາ; ຄວາມກຳໜັດອັນປະກອບດ້ວຍອຸດເຊທະທິດຖິ ຊື່ວ່າ ວິພະວະຕັນຫາ. ຄຳວ່າ 'bhārādānaṃ' (ການຖືເອົາພາຣະ) ຄື ການຖືເອົາພາຣະຄືຂັນ, ເພາະບຸກຄົນນີ້ຍ່ອມຖືເອົາພາຣະດ້ວຍຕັນຫາ. ຄຳວ່າ 'asesavirāganirodho' (ความດັບໂດຍບໍ່ເຫຼືອດ້ວຍວິຣາຄະ) ເປັນຕົ້ນ ທັງໝົດນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນ (ເວວົຈຈະ) ຂອງພຣະນິບພານເທົ່ານັ້ນ. ຈິງຢູ່, ເພາະອາໄສພຣະນິບພານນັ້ນ ຕັນຫາຍ່ອມສິ້ນກຳໜັດ, ດັບໄປ, ສະຫຼະໄປ, ສະຫຼັດຄືນ, ຫຼຸດພົ້ນໄປໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອ, ແລະໃນພຣະນິບພານນີ້ ບໍ່ມີອາໄລຄືກາມ ຫຼືອາໄລຄືທິດຖິເລີຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະນິບພານຈຶ່ງໄດ້ຊື່ເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ 'samūlaṃ taṇhaṃ' (ຕັນຫາພ້ອມທັງຮາກ) ມີອະທິບາຍວ່າ ອະວິຊາຊື່ວ່າເປັນຮາກຂອງຕັນຫາ. ຄຳວ່າ 'abbuyha' (ຖອນຂຶ້ນແລ້ວ) ຄື ຖອນຕັນຫາພ້ອມທັງຮາກນັ້ນຂຶ້ນດ້ວຍຈົກຄືອະຣະຫັດຕະມັກ. ຄຳວ່າ 'nicchāto parinibbuto' (ເປັນຜູ້ໝົດຄວາມຢາກ ດັບສະໜິດແລ້ວ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວນກ່າວວ່າ ເປັນຜູ້ປາສະຈາກຕັນຫາ ຊື່ວ່າດັບສະໜິດແລ້ວ. ຈົບສູດທີໜຶ່ງ.

๒. ปริญฺญสุตฺตวณฺณนา

໒. ອະທິບາຍປະຣິນຍາສູດ

๒๓. ทุติเย [Pg.244] ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ, สมติกฺกมิตพฺเพติ อตฺโถ. ปริญฺญนฺติ อจฺจนฺตปริญฺญํ, สมติกฺกมนฺติ อตฺโถ. ราคกฺขโยติอาทิ นิพฺพานสฺส นามํ. ตญฺหิ อจฺจนฺตปริญฺญา นาม. ทุติยํ.

໒໓. ໃນສູດທີສອງ, ຄຳວ່າ 'pariññeyya' (ຄວນກຳນົດຮູ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວນກຳນົດຮູ້ດ້ວຍປະຫານະປະຣິນຍາ, ຄວນກ້າວລ່ວງເສຍ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'pariññā' (ປະຣິນຍາ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມກຳນົດຮູ້ຢ່າງເດັດຂາດ, ໄດ້ແກ່ການກ້າວລ່ວງຢ່າງເດັດຂາດ (ຄືພຣະນິບພານ), ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'rāgakkhayo' (ຄວາມສິ້ນຣາຄະ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນຊື່ຂອງພຣະນິບພານ. ຈິງຢູ່, ພຣະນິບພານນັ້ນຊື່ວ່າ ຄວາມກຳນົດຮູ້ຢ່າງເດັດຂາດ. ຈົບສູດທີສອງ.

๓. อภิชานสุตฺตวณฺณนา

໓. ອະທິບາຍອະພิຊານະສູດ

๒๔. ตติเย อภิชานนฺติ อภิชานนฺโต. อิมินา ญาตปริญฺญา กถิตา, ทุติยปเทน ตีรณปริญฺญา, ตติยจตุตฺเถหิ ปหานปริญฺญาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติสฺโส ปริญฺญา กถิตาติ. ตติยํ.

໒໔. ໃນສູດທີສາມ, ຄຳວ່າ 'abhijānaṃ' ຄື ຜູ້ຮູ້ຍິ່ງ. ດ້ວຍບົດ 'abhijānaṃ' ນີ້ ຊົງສະແດງຍາຕະປະຣິນຍາ, ດ້ວຍບົດທີສອງ (parijānaṃ) ຊົງສະແດງຕີຣະນະປະຣິນຍາ, ດ້ວຍບົດທີສາມແລະສີ່ (virājayaṃ pajahaṃ) ຊົງສະແດງປະຫານະປະຣິນຍາ. ດ້ວຍປະການສະນີ, ในສູດນີ້ຈຶ່ງຊົງສະແດງປະຣິນຍາທັງສາມປະການ. ຈົບສູດທີສາມ.

๔-๙. ฉนฺทราคสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໙. ອະທິບາຍສັນທະຣາຄະສູດເປັນຕົ້ນ

๒๕-๓๐. จตุตฺถาทีนิ ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ปฏิปาฏิยา ปเนตฺถ ปญฺจมฉฏฺฐสตฺตเมสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ, อฏฺฐมนวเมสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ. จตุตฺถาทีนิ.

໒໕-໓໐. ສູດທີສີ່ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທາຕຸສັງຍຸດ. ແຕ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງຄື: ໃນສູດທີຫ້າ, ທີຫົກ ແລະທີເຈັດ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕາມລຳດັບນັ້ນ ຊົງສະແດງອະລิຍະສັດສີ່, ໃນສູດທີແປດແລະທີເກົ້າ ຊົງສະແດງວັດຕະແລະວິວັດຕະ. ຈົບສູດທີສີ່ເປັນຕົ້ນ.

๑๐. อฆมูลสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອະທິບາຍອະຄະມູລະສູດ

๓๑. ทสเม อฆนฺติ ทุกฺขํ. เอวเมตฺถ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ. ทสมํ.

໓໑. ໃນສູດທີສິບ, ຄຳວ່າ 'agha' ຄື ທຸກ. ດ້ວຍປະການສະນີ, ໃນສູດນີ້ຈຶ່ງຊົງສະແດງທຸກຂະລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີສິບ.

๑๑. ปภงฺคุสุตฺตวณฺณนา

໑໑. ອະທິບາຍປະພັງຄຸສູດ

๓๒. เอกาทสเม ปภงฺคุนฺติ ปภิชฺชนสภาวํ. เอวมิธ อนิจฺจลกฺขณเมว กถิตนฺติ. เอกาทสมํ.

໓໒. ໃນສູດທີສິບເອັດ, ຄຳວ່າ 'pabhaṅgu' ຄື ມີສະພາວະແຕກສະຫຼາຍໄປໃນທຸກໆຂະນະ. ດ້ວຍປະການສະນີ, ໃນສູດນີ້ຈຶ່ງຊົງສະແດງອະນິດຈະລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີສິບເອັດ.

ภารวคฺโค ตติโย.

ພາຣະວັກ ທີສາມ.

๔. นตุมฺหากวคฺโค

໔. ນະຕຸມຫາກະວັກ

๑. นตุมฺหากสุตฺตวณฺณนา

໑. ອະທິບາຍນະຕຸມຫາກະສູດ

๓๓. นตุมฺหากวคฺคสฺส ปฐเม ปชหถาติ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหถ. ติณาทีสุ ติณํ นาม อนฺโตเผคฺคุ พหิสารํ ตาลนาฬิเกราทิ. กฏฺฐํ [Pg.245] นาม อนฺโตสารํ พหิเผคฺคุ ขทิรสาลสากปนสาทิ. สาขา นาม รุกฺขสฺส พาหา วิย นิกฺขนฺตา. ปลาสํ นาม ตาลนาฬิเกรปณฺณาทิ. ปฐมํ.

໓໓. ໃນສູດທີໜຶ່ງແຫ່ງນະຕຸມຫາກະວັກ, ຄຳວ່າ 'pajahatha' (ຈົ່ງລະເສຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຈົ່ງລະເສຍດ້ວຍການລະສັນທະຣາຄະ. ໃນບັນດາຫຍ້າແລະໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ພືດທີ່ມີກະພີ້ຂ້າງໃນ ມີແກ່ນຂ້າງນອກ ເຊັ່ນ ຕົ້ນຕານ, ຕົ້ນໝາກພ້າວເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຫຍ້າ (tiṇa). ພືດທີ່ມີແກ່ນຂ້າງໃນ ມີກະພີ້ຂ້າງນອກ ເຊັ່ນ ໄມ້ສີສຽດ, ໄມ້ຮັງ, ໄມ້ສັກ, ໄມ້ຂະໜຸນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຟືນ ຫຼືໄມ້ (kaṭṭha). ກິ່ງກ້ານທີ່ຍື່ນອອກມາຈາກລຳຕົ້ນຄືກັບແຂນຂອງຕົ້ນໄມ້ ຊື່ວ່າ ກິ່ງໄມ້ (sākhā). ໃບຕານ, ໃບໝາກພ້າວເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ໃບໄມ້ (palāsa). ຈົບສູດທີໜຶ່ງ.

๒. ทุติยนตุมฺหากสุตฺตวณฺณนา

໒. ອະທິບາຍທຸຕິຍະນະຕຸມຫາກະສູດ

๓๔. ทุติยํ วินา อุปมาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ทุติยํ.

໓໔. ສູດທີສອງ ຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ໄດ້ໂດຍບໍ່ຕ້ອງມີອຸປະມາ. ຈົບສູດທີສອງ.

๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

໓. ອະທິບາຍອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ

๓๕. ตติเย รูปญฺเจ, ภนฺเต, อนุเสตีติ ยทิ รูปํ อนุเสติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ กามราคาทีสุ เยน อนุสเยน ตํ รูปํ อนุเสติ, เตเนว อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ ปณฺณตฺตึ คจฺฉติ. น เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน อภูเตน อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ น คจฺฉตีติ. ตติยํ.

໓໕. ໃນສູດທີສາມ, ຄຳວ່າ 'rūpañce, bhante, anuseti' ມີອະທິບາຍວ່າ ຖ້າກິເລດນອນເນື່ອງ (ອະນຸໄສ) ໃນຮູບ. ຄຳວ່າ 'tena saṅkhaṃ gacchati' (ຍ່ອມເຖິງຄວາມນັບວ່າດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນບັນດາອະນຸໄສມີກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ບຸກຄົນຍ່ອມເຖິງການບັນຍັດວ່າ 'ເປັນຜູ້ກຳໜັດ, ຜູ້ຂັດເຄືອງ, ຜູ້ຫຼົງ' ດ້ວຍອະນຸໄສໃດທີ່ນອນເນື່ອງໃນຮູບນັ້ນ ໂດຍອາໄສອະນຸໄສນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'na tena saṅkhaṃ gacchati' ມີອະທິບາຍວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມນັບວ່າ 'ເປັນຜູ້ກຳໜັດ, ຜູ້ຂັດເຄືອງ, ຜູ້ຫຼົງ' ດ້ວຍອະນຸໄສທີ່ບໍ່ມີຢູ່ (ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ) ນັ້ນ. ຈົບສູດທີສາມ.

๔. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

໔. ອະທິບາຍທຸຕິຍະອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ

๓๖. จตุตฺเถ ตํ อนุมียตีติ ตํ อนุสยิตํ รูปํ มรนฺเตน อนุสเยน อนุมรติ. น หิ อารมฺมเณ ภิชฺชมาเน ตทารมฺมณา ธมฺมา ติฏฺฐนฺติ. ยํ อนุมียตีติ ยํ รูปํ เยน อนุสเยน อนุมรติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ. อถ วา ยนฺติ กรณวจนเมตํ, เยน อนุสเยน อนุมียติ, เตน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. จตุตฺถํ.

໓໖. ໃນສູດທີສີ່, ຄຳວ່າ 'taṃ anumīyati' (ສິ່ງນັ້ນຍ່ອມຖືກກຳນົດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຮູບອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອະນຸໄສນັ້ນ ຍ່ອມດັບໄປພ້ອມກັບອະນຸໄສທີ່ດັບໄປ. ຈິງຢູ່, ເມື່ອອາລົມແຕກສະຫຼາຍໄປ ທັມທີ່ອາໄສອາລົມນັ້ນກໍຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່. ຄຳວ່າ 'yaṃ anumīyati' ຄື ຮູບໃດຍ່ອມດັບໄປພ້ອມກັບອະນຸໄສໃດ. ຄຳວ່າ 'tena saṅkhaṃ gacchati' ຄື ບຸກຄົນຍ່ອມເຖິງຄວາມນັບວ່າ 'ເປັນຜູ້ກຳໜັດ, ຜູ້ຂັດເຄືອງ, ຜູ້ຫຼົງ' ດ້ວຍອະນຸໄສນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ບົດວ່າ 'yaṃ' ນີ້ ເປັນກະລານະວິພັດ (ຕະຕິຍາວິພັດ), ມີອະທິບາຍວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມເຖິງຄວາມນັບວ່າ 'ເປັນຜູ້ກຳໜັດ, ຜູ້ຂັດເຄືອງ, ຜູ້ຫຼົງ' ດ້ວຍອະນຸໄສໃດທີ່ຖືກກຳນົດ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຈົບສູດທີສີ່.

๕-๖. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໖. ອະທິບາຍອານົນທະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๗-๓๘. ปญฺจเม ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ ธรมานสฺส ชีวมานสฺส ชรา ปญฺญายติ. ฐิตีติ หิ ชีวิตินฺทฺริยสงฺขาตาย อนุปาลนาย นามํ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราย. เตนาหุ โปราณา –

໓໗-໓໘. ໃນສູດທີຫ້າ, ຄຳວ່າ 'ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati' (ເມື່ອຕັ້ງຢູ່ ຄວາມແປປວນຍ່ອມປາກົດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມແກ່ (ຊະລາ) ຍ່ອມປາກົດແກ່ຮູບນามທີ່ຍັງດຳລົງຢູ່ ຍັງມີຊີວິດຢູ່. ຈິງຢູ່, ຄຳວ່າ 'ṭhiti' (ຄວາມຕັ້ງຢູ່) ເປັນຊື່ຂອງການຕາມຮັກສາຄືຊີວິຕິນຊີ. ຄຳວ່າ 'aññathatta' (ຄວາມແປປວນ) ເປັນຊື່ຂອງຄວາມແກ່ (ຊະລາ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະໂບຮານາຈານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อุปฺปาโท ชาติ อกฺขาโต, ภงฺโค วุตฺโต วโยติ จ;

อญฺญถตฺตํ ชรา วุตฺตา, ฐิตี จ อนุปาลนา’’ติ.

'ຄວາມເກີດຂຶ້ນ ຊົງກ່າວວ່າ ຊາດ, ຄວາມດັບ ຊົງກ່າວວ່າ ວະຍະ (ຄວາມເສື່ອມ), ຄວາມແປປວນ ຊົງກ່າວວ່າ ຊະລາ, ແລະຄວາມຕັ້ງຢູ່ ຊົງກ່າວວ່າ ອະນຸປາລະນາ (ການຕາມຮັກສາ)'.

เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส อุปฺปาทชราภงฺคสงฺขาตานิ ตีณิ ลกฺขณานิ โหนฺติ ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗).

ດ້ວຍປະການສະນີ, ລັກສະນະສາມປະການ ຄື ຄວາມເກີດ, ຄວາມແກ່ ແລະຄວາມດັບ ຍ່ອມມີແກ່ຂັນແຕ່ລະຂັນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ຊົງໝາຍເອົາລັກສະນະສາມປະການນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສັງຂະຕະສະລັກສະນະ (ລັກສະນະແຫ່ງສັງຂະຕະທັມ) ຂອງສັງຂະຕະທັມສາມປະການນີ້ມີຢູ່'.

ตตฺถ [Pg.246] สงฺขตํ นาม ปจฺจยนิพฺพตฺโต โย โกจิ สงฺขาโร. สงฺขาโร จ น ลกฺขณํ, ลกฺขณํ น สงฺขาโร, น จ สงฺขาเรน วินา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขาโร, ลกฺขเณน ปน สงฺขาโร ปากโฏ โหติ. ยถา หิ น จ คาวีเยว ลกฺขณํ, ลกฺขณเมว น คาวี, นาปิ คาวึ มุญฺจิตฺวา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ มุญฺจิตฺวา คาวึ, ลกฺขเณน ปน คาวี ปากฏา โหติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ 'ສັງຂະຕະ' ໄດ້ແກ່ ສັງຂານຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກປັດໄຈ. ສັງຂານບໍ່ແມ່ນລັກສະນະ, ລັກສະນະກໍບໍ່ແມ່ນສັງຂານ, ແລະຈະບັນຍັດລັກສະນະໂດຍປາສະຈາກສັງຂານກໍບໍ່ໄດ້, ຫຼືຈະບັນຍັດສັງຂານໂດຍປາສະຈາກລັກສະນະກໍບໍ່ໄດ້, ແຕ່ສັງຂານຍ່ອມປາກົດໄດ້ດ້ວຍລັກສະນະ. ປຽບເໝືອນແມ່ງົວເອງບໍ່ແມ່ນເຄື່ອງໝາຍ (ລັກສະນະ), ເຄື່ອງໝາຍເອງກໍບໍ່ແມ່ນແມ່ງົວ, ແລະຈະສະແດງເຄື່ອງໝາຍໂດຍລະເວັ້ນແມ່ງົວກໍບໍ່ໄດ້, ຫຼືຈະສະແດງແມ່ງົວໂດຍລະເວັ້ນເຄື່ອງໝາຍກໍບໍ່ໄດ້, ແຕ່ແມ່ງົວຍ່ອມປາກົດໄດ້ດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍ, ຂໍ້ສະແດງອຸປະມານີ້ພຶງຊາບໂດຍປະການສະນີ.

ตตฺถ สงฺขารานํ อุปฺปาทกฺขเณ สงฺขาโรปิ อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. ‘‘อุปฺปาโทปี’’ติ วุตฺเต สงฺขาโรปิ ชราลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. ภงฺคกฺขเณ สงฺขาโรปิ ตํลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘อรูปธมฺมานํ ชราขโณ นาม น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ จ ‘เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ วทนฺโต อรูปธมฺมานมฺปิ ตีณิ ลกฺขณานิ ปญฺญาเปติ, ตานิ อตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตี’’ติ วตฺวา –

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ໃນຂະນະເກີດ (ອຸບປາດຂະນະ) ແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ, ສັງຂານກໍດີ, ອຸບປາດລັກສະນະກໍດີ, ຂະນະຂອງສັງຂານນັ້ນອັນນັບວ່າເປັນກາລກໍດີ ຍ່ອມປາກົດ. ເມື່ອກ່າວວ່າ 'uppādo pi' (ແມ່ນຄວາມເກີດ), ສັງຂານກໍດີ, ຊະລາລັກສະນະກໍດີ, ຂະນະຂອງສັງຂານນັ້ນອັນນັບວ່າເປັນກາລກໍດີ ຍ່ອມປາກົດ. ໃນຂະນະດັບ (ພັງຄະຂະນະ), ສັງຂານກໍດີ, ພັງຄະລັກສະນະນັ້ນກໍດີ, ຂະນະຂອງສັງຂານນັ້ນອັນນັບວ່າເປັນກາລກໍດີ ຍ່ອມປາກົດ. ແຕ່ອາຈານພວກອື່ນກ່າວວ່າ 'ຂະນະແຫ່ງຊະລາຂອງອະຣູບທັມ (ນາມທັມ) ບໍ່ອາດບັນຍັດໄດ້, ແຕ່ພຣะສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ເມື່ອຊົງກ່າວວ່າ ຄວາມເກີດແຫ່ງເວທະນາຍ່ອມປາກົດ, ຄວາມດັບຍ່ອມປາກົດ, ຄວາມແປປວນໃນເມື່ອຕັ້ງຢູ່ຍ່ອມປາກົດ ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າຊົງບັນຍັດລັກສະນະສາມປະການແມ່ນແກ່ອະຣູບທັມທັງຫຼາຍ, ລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມໄດ້ມາໂດຍອາໄສຂະນະທີ່ມີຢູ່ (ອັດຖິຂະນະ)' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ:

‘‘อตฺถิตา สพฺพธมฺมานํ, ฐิติ นาม ปวุจฺจติ;

ตสฺเสว เภโท มรณํ, สพฺพทา สพฺพปาณิน’’นฺติ. –

'ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງທັມທັງປວງ ຊື່ວ່າ ຄວາມຕັ້ງຢູ່ (ຖິຕິ), ຄວາມແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງຄວາມຕັ້ງຢູ່ນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຄວາມຕາຍ (ມໍລະນະ) ຂອງສັດທັງປວງໃນກາລທຸກເມື່ອ'.

อิมาย อาจริยคาถาย ตมตฺถํ สาเธนฺติ. อถ วา สนฺตติวเสน ฐานํ ฐิตีติ เวทิตพฺพนฺติ จ วทนฺติ. ยสฺมา ปน สุตฺเต อยํ วิเสโส นตฺถิ, ตสฺมา อาจริยมติยา สุตฺตํ อปฏิพาเหตฺวา สุตฺตเมว ปมาณํ กตฺตพฺพํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. ปญฺจมฉฏฺฐานิ.

ພວກອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມຍົກຄາຖາຂອງພຣະອາຈານນີ້ຂຶ້ນມາເພື່ອພิສູດເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ພວກອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ຄວາມຕັ້ງຢູ່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຕະຕິ ພຶງຊາບວ່າເປັນ 'ຖິຕິ'. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ບໍ່ມີຂໍ้ແຕກຕ່າງນີ້ໃນພຣະສູດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຄັດຄ້ານພຣະສູດດ້ວຍມະຕິຂອງພຣະອາຈານ, ຄວນເຮັດພຣະສູດນັ້ນເອງໃຫ້ເປັນປະມານ. ສູດທີຫົກມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີຫ້າແລະທີຫົກ.

๗-๑๐. อนุธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

໗-໑໐. ອະທິບາຍອະນຸທັມມະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๙-๔๒. สตฺตเม ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนสฺสาติ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมธมฺมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺนสฺส. อยมนุธมฺโมติ อยํ อนุโลมธมฺโม โหติ. นิพฺพิทาพหุโลติ อุกฺกณฺฐนพหุโล หุตฺวา. ปริชานาตีติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. ปริมุจฺจตีติ มคฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนาย ปหานปริญฺญาย ปริมุจฺจติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต มคฺโคว กถิโต โหติ, ตถา อิโต ปเรสุ ตีสุ. อิธ ปน อนุปสฺสนา อนิยมิตา, เตสุ [Pg.247] นิยมิตา. ตสฺมา อิธาปิ สา ตตฺถ นิยมิตวเสเนว นิยเมตพฺพา. น หิ สกฺกา ตีสุ อญฺญตรํ อนุปสฺสนํ วินา นิพฺพินฺทิตุํ ปริชานิตุํ วาติ. สตฺตมาทีนิ.

໓໙-໔໒. ໃນສູດທີເຈັດ, ຄຳວ່າ 'dhammānudhammappaṭipannassa' (ຜູ້ປະຕິບັດທັມສົມຄວນແກ່ທັມ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ປະຕິບັດຂໍ້ປະຕິບັດໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ (ບຸບພະພາຄະປະຕິປະທາ) ອັນເປັນທັມທີ່ຄ້ອຍຕາມແກ່ໂລກຸດຕະຣະທັມທັງເກົ້າ. ຄຳວ່າ 'ayamanudhammo' ຄື ນີ້ເປັນຂໍ້ປະຕິບັດອັນຄ້ອຍຕາມ. ຄຳວ່າ 'nibbidābahulo' ຄື ເປັນຜູ້ມີຄວາມເບື່ອໜ່າຍຫຼາຍໃນພົບທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'parijānāti' ຄື ຍ່ອມກຳນົດຮູ້ດ້ວຍປະຣິນຍາທັງສາມ. ຄຳວ່າ 'parimuccati' ຄື ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍປະຫານະປະຣິນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນມັກຂະນະ. ດ້ວຍປະການສະນີ, ໃນສູດນີ້ຈຶ່ງຊົງສະແດງມັກເທົ່ານັ້ນ, ແລະໃນສູດສາມສູດຖັດຈາກນີ້ກໍຊົງສະແດງມັກເຊັ່ນດຽວກັນ. ແຕ່ໃນສູດນີ້ ບໍ່ໄດ້ກຳນົດອະນຸປັດສະນາໄວ້, ສ່ວນໃນສູດເຫຼົ່ານັ້ນກຳນົດໄວ້. ເພາະສະນັ້ນ ແມ່ນໃນສູດນີ້ ກໍພຶງກຳນົດອະນຸປັດສະນານັ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸປັດສະນາທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນສູດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຈິງຢູ່, ບຸກຄົນບໍ່ອາດຈະເບື່ອໜ່າຍ ຫຼືກຳນົດຮູ້ໄດ້ ໂດຍປາສະຈາກອະນຸປັດສະນາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາອະນຸປັດສະນາທັງສາມ. ຈົບສູດທີເຈັດເປັນຕົ້ນ.

นตุมฺหากวคฺโค จตุตฺโถ.

ນະຕຸມຫາກะວັກ ທີສີ່.

๕. อตฺตทีปวคฺโค

໕. ອັດຕະທີປະວັກ

๑. อตฺตทีปสุตฺตวณฺณนา

໑. ອະທິບາຍອັດຕະທີປະສູດ

๔๓. อตฺตทีปวคฺคสฺส ปฐเม อตฺตทีปาติ อตฺตานํ ทีปํ ตาณํ เลณํ คตึ ปรายณํ ปติฏฺฐํ กตฺวา วิหรถาติ อตฺโถ. อตฺตสรณาติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. อนญฺญสรณาติ อิทํ อญฺญสฺส สรณปฏิกฺเขปวจนํ. น หิ อญฺโญ อญฺญสฺส สรณํ โหติ อญฺญสฺส วายาเมน อญฺญสฺส อสิชฺฌนโต, วุตฺตมฺปิ เจตํ –

໔໓. ໃນສູດທີໜຶ່ງແຫ່ງອັດຕະທີປະວັກ, ຄຳວ່າ 'attadīpā' (ມີຕົນເປັນເກາະ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຈົ່ງເຮັດຕົນ (ຄືທັມ) ໃຫ້ເປັນເກາະ, ເປັນທີ່ຕ້ານທານ, ເປັນທີ່ຫຼົບໄພ, ເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ, ເປັນທີ່ເພິ່ງອາໄສ, ເປັນທີ່ຕັ້ງໝັ້ນ ແລ້ວຢູ່ເຖີດ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'attasaraṇā' (ມີຕົນເປັນທີ່ເພິ່ງ) ນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນ (ເວວົຈຈະ) ຂອງບົດ 'attadīpā' ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'anaññasaraṇā' (ບໍ່ມີສິ່ງອື່ນເປັນທີ່ເພິ່ງ) ນີ້ ເປັນຄຳປະຕິເສດທີ່ເພິ່ງອື່ນ. ຈິງຢູ່, ຄົນອື່ນຍ່ອມບໍ່ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຄົນອື່ນໄດ້ ເພາະຄວາມສຳເລັດຂອງຄົນອື່ນຈະມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມຂອງຄົນອື່ນນັ້ນ ຫາບໍ່ໄດ້, ສົມດັ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ,โก หิ นาโถ ปโร สิยา’’ติ. (ธ. ป. ๑๖๐);

'ຕົນແລເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນ, ຄົນອື່ນໃຜເລົ່າຈັກເປັນທີ່ເພິ່ງໄດ້'.

เตนาห ‘‘อนญฺญสรณา’’ติ. โก ปเนตฺถ อตฺตา นาม? โลกิยโลกุตฺตโร ธมฺโม. เตเนวาห – ‘‘ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา’’ติ. โยนีติ การณํ – ‘‘โยนิ เหสา, ภูมิช, ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๗) วิย. กึปโหติกาติ กึปภุติกา, กุโต ปภวนฺตีติ อตฺโถ? รูปสฺส ตฺเววาติ อิทํ เตสํเยว โสกาทีนํ ปหานทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. น ปริตสฺสตีติ น คณฺหาติ น คหติ. ตทงฺคนิพฺพุโตติ เตน วิปสฺสนงฺเคน กิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา ตทงฺคนิพฺพุโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาว กถิตา. ปฐมํ.

ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ອະນັນຍະສະຣະນາ" (ບໍ່ມີສິ່ງອື່ນເປັນທີ່ເພິ່ງ). ກໍໃນຄຳວ່ານີ້ ທີ່ຊື່ວ່າ "ອັດຕາ" (ຕົນ) ນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ໄດ້ແກ່ ໂລກິຍະທັມ ແລະ ໂລກຸດຕະຣະທັມ. ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ທັມມະທີປາ ທັມມະສະຣະນາ ອະນັນຍະສະຣະນາ" (ມີທັມເປັນເກາະ ມີທັມເປັນທີ່ເພິ່ງ ບໍ່ມີສິ່ງອື່ນເປັນທີ່ເພິ່ງ). ຄຳວ່າ "ໂຍນິ" ໄດ້ແກ່ ເຫດ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ "ໂຍນິ ເຫສາ, ພູມິຊະ, ຜະລັດສະ ອະທິຄະມາຍະ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ກິມປະໂຫຕິກາ" ໄດ້ແກ່ ມີຫຍັງເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເກີດມາຈາກໃສ? ຄຳວ່າ "ຣູປັດສະ ເຕວະ" ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງປາຣົບເພື່ອສະແດງການລະຄວາມໂສກເສົ້າເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ນະ ປະຣິຕັດສະຕິ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຍຶດຖື ບໍ່ຖືໝັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕະທັງຄະນິບພຸໂຕ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ດັບກິເລດໄດ້ດ້ວຍອົງແຫ່ງວິປັດສະນານັ້ນ ເພາະຄວາມດັບໄປແຫ່ງກິເລດດ້ວຍອົງແຫ່ງວິປັດສະນານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຕະທັງຄະນິບພຸໂຕ. ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີ ໑.

๒. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັຕຖະກະຖາປະຕິປະທາສູດ

๔๔. ทุติเย ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนาติ ยสฺมา สกฺกาโย ทุกฺขํ, ตสฺส จ สมุทยคามินี ปฏิปทา นาม ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอวํ [Pg.248] ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา วุตฺตา, ตสฺมา ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนาติ อยเมตฺถ อตฺโถ โหติ. ทุกฺขนิโรธคามินี สมนุปสฺสนาติ เอตฺถ สห วิปสฺสนาย จตุมคฺคญาณํ ‘‘สมนุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ทุติยํ.

໔໔. ໃນສູດທີ ໒ ຄຳວ່າ "ທຸກຂະສະມຸທະຍະຄາມິນີ ສະມະນຸປັດສະນາ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະεຫດວ່າ ສັກກາຍະເປັນທຸກ, ແລະຂໍ້ປະຕິບັດໃຫ້ເຖິງເຫດເກີດແຫ່ງທຸກນັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ "ການພິຈາລະນາເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນອັດຕາ" ດັ່ງນີ້ ເປັນທິດຖິສະມະນຸປັດສະນາ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕຣັດໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ໃນບົດນີ້ ຈຶ່ງມີອັດຖະວ່າ ການພິຈາລະນາເຫັນອັນເປັນທາງໃຫ້ເຖິງເຫດເກີດແຫ່ງທຸກ. ຄຳວ່າ "ທຸກຂະນິໂຣທະຄາມິນີ ສະມະນຸປັດສະນາ" ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕຣັດໝາຍເຖິງ ມັກຄະຍານ ໔ ພ້ອມທັງວິປັດສະນາ ວ່າ "ສະມະນຸປັດສະນາ". ດ້ວຍເຫດນີ້ ໃນສູດນີ້ ຈຶ່ງຊົງສະແດງທັງວັດຕະແລະວິວັດຕະ. ຈົບສູດທີ ໒.

๓. อนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

໓. ອັຕຖະກະຖາອະນິດຈະສູດ

๔๕. ตติเย สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. วิรชฺชติ วิมุจฺจตีติ มคฺคกฺขเณ วิรชฺชติ, ผลกฺขเณ วิมุจฺจติ. อนุปาทาย อาสเวหีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคเหตฺวา อิติ วิมุจฺจติ. รูปธาตุยาติอาทิ ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สห ผเลน ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถนฺติปิ วทนฺติเยว. ฐิตนฺติ อุปริ กตฺตพฺพกิจฺจาภาเวน ฐิตํ. ฐิตตฺตา สนฺตุสฺสิตนฺติ ปตฺตพฺพํ ปตฺตภาเวน สนฺตุฏฺฐํ. ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายตีติ สยเมว ปรินิพฺพายติ. ตติยํ.

໔໕. ໃນສູດທີ ໓ ຄຳວ່າ "ສັມມັບປັນຍາຍະ ທັດຖັບພັງ" ໄດ້ແກ່ ພຶງເຫັນດ້ວຍມັກຄະປັນຍາ ພ້ອມທັງວິປັດສະນາປັນຍາ. ຄຳວ່າ "ວິຣັດຊະຕິ ວິມຸດຈະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຄາຍຄວາມກຳໜັດໃນມັກຄະຂະນະ, ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໃນຜະລະຂະນະ. ຄຳວ່າ "ອະນຸປາດາຍະ ອາສະເວຫິ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນດ້ວຍອາສະວະທັມທັງຫຼາຍທີ່ດັບໄປແລ້ວດ້ວຍອະນຸບປາດະນິໂຣດ (ການດັບບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນອີກ), ຄວນປະກອບຄວາມເຂົ້າກັບຄຳວ່າ "ວິມຸດຈະຕິ" (ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນ) ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ "ຣູປະທາຕຸຍາ" ເປັນຕົ້ນ ຕຣັດໄວ້ເພື່ອສະແດງປັດຈະεວັກຂະນະຍານ. ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍກ່າວໄວ້ວ່າ ເພື່ອສະແດງປັດຈະເວກຂະນະຍານ ພ້ອມທັງຜົນ. ຄຳວ່າ "ຖິຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ ເພາະບໍ່ມີກິດຈະທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດໃຫ້ຍິ່ງໆຂຶ້ນໄປ. ຄຳວ່າ "ຖິຕັດຕາ ສັນຕຸດສິຕັງ" ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມສັນໂດດ ເພາະບັນລຸຄຸນວິເສດທີ່ຄວນບັນລຸແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ປັດຈັດຕັງເຍວະ ປະຣິນິບພາຍະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມດັບສະໜິດດ້ວຍຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີ ໓.

๔. ทุติยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

໔. ອັຕຖະກະຖາທຸຕິຍະອະນິດຈະສູດ

๔๖. จตุตฺเถ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโยติ ปุพฺพนฺตํ อนุคตา อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ. อปรนฺตานุทิฏฺฐิโยติ อปรนฺตํ อนุคตา จตุจตฺตาลีส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ. ถามโส ปรามาโสติ ทิฏฺฐิถามโส เจว ทิฏฺฐิปรามาโส จ น โหติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺโค ทสฺสิโต. อิทานิ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺเค จ ผลานิ จ ทสฺเสตุํ รูปสฺมินฺติอาทิ อารทฺธํ. อถ วา ทิฏฺฐิโย นาม วิปสฺสนาย เอว ปหีนา, อิทํ ปน อุปริ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺเค ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. จตุตฺถํ.

໔໖. ໃນສູດທີ ໔ ຄຳວ່າ "ປຸບພັນຕານຸທິດຖິໂຍ" ໄດ້ແກ່ ທິດຖິ ໑໘ ປະການ ທີ່ຄ້ອຍຕາມສ່ວນອະດີດ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "ອະປະຣັນຕານຸທິດຖິໂຍ" ໄດ້ແກ່ ທິດຖິ ໔໔ ປະການ ທີ່ຄ້ອຍຕາມສ່ວນອະນາຄົດ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "ຖາມະໂສ ປະຣາມາໂສ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມຖືໝັ້ນດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງທິດຖິ ແລະຄວາມລູບຄຳດ້ວຍທິດຖິ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງປະຖົມມັກແລ້ວ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງມັກ ໓ ເບື້ອງເທິງ ແລະຜົນ ໔ ພ້ອມທັງວິປັດສະນາ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງປາຣົບຄຳວ່າ "ຣູປັສມິງ" ເປັນຕົ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທິດຖິທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຖືກລະໄດ້ດ້ວຍວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ພຣະສູດນີ້ ຊົງປາຣົບເພື່ອສະແດງມັກ ໔ ພ້ອມທັງວິປັດສະນາໃນເບື້ອງເທິງ. ຈົບສູດທີ ໔.

๕. สมนุปสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

໕. ອັຕຖະກະຖາສະມະນຸປັດສະນາສູດ

๔๗. ปญฺจเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ เอเตสํ วา อญฺญตรนฺติ ปริปุณฺณคาหวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ, อปริปุณฺณคาหวเสน เอเตสํ อญฺญตรํ. อิติ อยญฺเจว สมนุปสฺสนาติ อิติ อยญฺจ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. อสฺมีติ จสฺส อวิคตํ โหตีติ ยสฺส อยํ สมนุปสฺสนา อตฺถิ, ตสฺมึ อสฺมีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตํ ปปญฺจตฺตยํ อวิคตเมว โหติ. ปญฺจนฺนํ [Pg.249] อินฺทฺริยานํ อวกฺกนฺติ โหตีติ ตสฺมึ กิเลสชาเต สติ กมฺมกิเลสปจฺจยานํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิพฺพตฺติ โหติ.

໔໗. ໃນສູດທີ ໕ ຄຳວ່າ "ປັນຈຸປາດານັກຂັນເທ ສະມະນຸປັດສັນຕິ ເອເຕສັງ ວາ ອັນຍະຕະຣັງ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນອຸປາດານັກຂັນ ໕ ໂດຍຄວາມເປັນອັດຕາ ດ້ວຍອຳນາດການຍຶດຖືຢ່າງເຕັມສ່ວນ, ຫຼືຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນອຸປາດານັກຂັນໃດໜຶ່ງໃນຂັນ ໕ ເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດການຍຶດຖືບາງສ່ວນ. ຄຳວ່າ "ອິຕິ ອະຍັນເຈວະ ສະມະນຸປັດສະນາ" ໄດ້ແກ່ ການພິຈາລະນາເຫັນດ້ວຍທິດຖິນີ້ກໍຍ່ອມມີ. ຄຳວ່າ "ອັສມີຕິ ຈັສສະ ອະວິຄະຕັງ ໂຫຕິ" ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນໃດທີ່ມີການພິຈາລະນາເຫັນນີ້ຢູ່, ໃນບຸກຄົນນັ້ນ ປະປັນຈະທັມ ໓ ຄື ຕັນຫາ ມານະ ແລະທິດຖິ ທີ່ກ່າວຄື "ອັສມິ" (ຄວາມເປັນເຮົາ) ຍ່ອມຍັງບໍ່ປາສະຈາກໄປ. ຄຳວ່າ "ປັນຈັນນັງ ອິນທະຣິຍານັງ ອະວັກກັນຕິ ໂຫຕິ" ໄດ້ແກ່ ເມື່ອກິເລດຂ່າຍນັ້ນມີຢູ່, ຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອິນຊີ ໕ ທີ່ມີກັມແລະກິເລດເປັນປັດໄຈ ຍ່ອມມີ.

อตฺถิ, ภิกฺขเว, มโนติ อิทํ กมฺมมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. อวิชฺชาธาตูติ ชวนกฺขเณ อวิชฺชา. อวิชฺชาสมฺผสฺสเชนาติ อวิชฺชาสมฺปยุตฺตผสฺสโต ชาเตน. อปิจ มโนติ ภวงฺคกฺขเณ วิปากมโนธาตุ, อาวชฺชนกฺขเณ กิริยมโนธาตุ. ธมฺมาทโย วุตฺตปฺปการาว. อสฺมีติปิสฺส โหตีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสฺมีติ เอวมฺปิสฺส โหติ. อิโต ปเรสุ อยมหมสฺมีติ รูปาทีสุ กิญฺจิเทว ธมฺมํ คเหตฺวา ‘‘อยํ อหมสฺมี’’ติ อตฺตทิฏฺฐิวเสน วุตฺตํ. ภวิสฺสนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิวเสน. น ภวิสฺสนฺติ อุจฺเฉททิฏฺฐิวเสน. รูปี ภวิสฺสนฺติอาทีนิ สพฺพานิ สสฺสตเมว ภชนฺติ. อเถตฺถาติ อถ เตเนวากาเรน ฐิเตสุ เอเตสุ อินฺทฺริเยสุ. อวิชฺชา ปหียตีติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณภูตา อวิชฺชา ปหียติ. วิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา อุปฺปชฺชติ. เอวเมตฺถ อสฺมีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. กมฺมสฺส ปญฺจนฺนญฺจ อินฺทฺริยานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, วิปากมนํ ปญฺจินฺทฺริยปกฺขิกํ กตฺวา ปญฺจนฺนญฺจ อินฺทฺริยานํ กมฺมสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธีติ. อิติ ตโย ปปญฺจา อตีโต อทฺธา, อินฺทฺริยาทีนิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา, ตตฺถ กมฺมมนํ อาทึ กตฺวา อนาคตสฺส ปจฺจโย ทสฺสิโตติ. ปญฺจมํ.

ຄຳວ່າ "ອັດຖິ, ພິກຂະເວ, ມະໂນ" ນີ້ ຕຣັດໝາຍເຖິງ ກັມມະວິນຍານ. ຄຳວ່າ "ທັມມາ" ໄດ້ແກ່ ອາຣົມ. ຄຳວ່າ "ອະວິຊຊາທາຕຸ" ໄດ້ແກ່ ອະວິຊາໃນຂະນະແຫ່ງຊະວະນະ. ຄຳວ່າ "ອະວິຊຊາສັມຜັດສະເຊນະ" ໄດ້ແກ່ ທີ່ເກີດຈາກຜັດສະທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍອະວິຊາ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ "ມະໂນ" ໄດ້ແກ່ ວິປາກະມະໂນທາດໃນຂະນະແຫ່ງພະວັງ, ແລະກິຣິຍາມະໂນທາດໃນຂະນະແຫ່ງອາວັດຊະນະ. ທັມມະເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ອັສມີຕິປິດສະ ໂຫຕິ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງປະປັນຈະທັມ ໓ ວ່າ "ເຮົາເປັນຢູ່" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ ມານະ ແລະທິດຖິ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ ດັ່ງນີ້. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອຈາກນີ້ ຄຳວ່າ "ອະຍະມະຫະມັສມິ" ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຕະທິດຖິ ໂດຍຍຶດຖືທັມບາງຢ່າງໃນຮູບເປັນຕົ້ນແລ້ວຖືວ່າ "ນີ້ເປັນເຮົາ, ເຮົາເປັນນີ້". ຄຳວ່າ "ພະວິສສັງ" ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດສະຕະທິດຖິ. ຄຳວ່າ "ນະ ພະວິສສັງ" ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸດເຊທະທິດຖິ. ບົດທັງປວງມີ "ຣູປີ ພະວິສສັງ" ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງສັດສະຕະທິດຖິທັງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອະເຖດຖະ" ໄດ້ແກ່ ເມື່ອອິນຊີເຫຼົ່ານີ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການນັ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ອະວິຊຊາ ປະຫີຍະຕິ" ໄດ້ແກ່ ອະວິຊາອັນເປັນຄວາມບໍ່ຮູ້ໃນອະຣິຍະສັດ ໔ ຍ່ອມຖືກລະເສຍໄດ້. ຄຳວ່າ "ວິຊຊາ ອຸບປັດຊະຕິ" ໄດ້ແກ່ ວິຊາໃນອະຣະຫັດຕະມັກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນສູດນີ້ ຕັນຫາ ມານະ ແລະທິດຖິ ທີ່ກ່າວຄື "ອັສມິ" ນີ້. ມີຄວາມເຊື່ອມຕໍ່ ໑ ລະຫວ່າງກັມກັບອິນຊີ ໕, ແລະເມື່ອຈັດວິປາກະມະໂນໃຫ້ສົງເຄາະເຂົ້າໃນຝ່າຍອິນຊີ ໕ ແລ້ວ ກໍມີຄວາມເຊື່ອມຕໍ່ ໑ ລະຫວ່າງອິນຊີ ໕ ກັບກັມ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ປະປັນຈະທັມ ໓ ຈຶ່ງເປັນອະດີດຕະການ, ອິນຊີເປັນຕົ້ນເປັນປັດຈຸບັນນະການ, ໃນທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງປັດໄຈແຫ່ງອະນາຄົດຕະການ ໂດຍມີກັມມະວິນຍານເປັນເລີ່ມຕົ້ນ. ຈົບສູດທີ ໕.

๖. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

໖. ອັຕຖະກະຖາຂັນທະສູດ

๔๘. ฉฏฺเฐ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, จตฺตาโร ขนฺธา จตุภูมกา. สาสวนฺติ อาสวานํ อารมฺมณภาเวน ปจฺจยภูตํ. อุปาทานิยนฺติ ตเถว จ อุปาทานานํ ปจฺจยภูตํ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ – อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตหิ สห อาสเวหีติ สาสวํ. อุปาทาตพฺพนฺติ อุปาทานิยํ. อิธาปิ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, อวเสสา เตภูมกา วิปสฺสนาจารวเสน วุตฺตา. เอวเมตฺถ รูปํ ราสฏฺเฐน ขนฺเธสุ ปวิฏฺฐํ, สาสวราสฏฺเฐน อุปาทานกฺขนฺเธสุ. เวทนาทโย สาสวาปิ อตฺถิ, อนาสวาปิ อตฺถิ. เต ราสฏฺเฐน สพฺเพปิ ขนฺเธสุ ปวิฏฺฐา, เตภูมกา ปเนตฺถ สาสวฏฺเฐน อุปาทานกฺขนฺเธสุ ปวิฏฺฐาติ. ฉฏฺฐํ.

໔໘. ໃນສູດທີ ໖ ຣູປັກຂັນເປັນກາມາວະຈະຣະ, ນາມະຂັນ ໔ ເປັນຈະຕຸພູມິກະ (ເປັນໄປໃນພູມ ໔). ຄຳວ່າ "ສາສະວັງ" ໄດ້ແກ່ ເປັນປັດໄຈແກ່ອາສະວະທັມທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມເປັນອາຣົມ. ຄຳວ່າ "ອຸປາດານiniຍັງ" ໄດ້ແກ່ ເປັນປັດໄຈແກ່ອຸປາດານທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມເປັນອາຣົມເຊັ່ນດຽວກັນ. ວິເຄາະສັບໃນຄຳວ່ານີ້ວ່າ ທັມທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບອາສະວະທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ ເພາະເຫດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສາສະວະ. ທັມທີ່ພຶງຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸປາດານິຍະ. ໃນທີ່ນີ້ ຣູປັກຂັນກໍເປັນກາມາວະຈະຣະ, ສ່ວນຂັນທີ່ເຫຼືອເປັນເຕພູມິກະ (ເປັນໄປໃນພູມ ໓) ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມຂອງວິປັດສະນາ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນສູດນີ້ ຮູບຈຶ່ງສົງເຄາະເຂົ້າໃນຂັນທັງຫຼາຍ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນກອງ, ແລະສົງເຄາະເຂົ້າໃນອຸປາດານັກຂັນທັງຫຼາຍ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນກອງແຫ່ງທັມທີ່ມີອາສະວະ. ເວທະນາເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີສາສະວະກໍມີ, ທີ່ເປັນອະນາສະວະກໍມີ. ທັມເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນຂັນທັງຫຼາຍ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນກອງ, ແຕ່ໃນຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ ຂັນທີ່ເປັນເຕພູມິກະ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນອຸປາດານັກຂັນທັງຫຼາຍ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນອາຣົມແຫ່ງອາສະວະ. ຈົບສູດທີ ໖.

๗-๘. โสณสุตฺตาทิวณฺณนา

໗-໘. ອັຕຖະກະຖາໂສນະສູດເປັນຕົ້ນ

๔๙-๕๐. สตฺตเม [Pg.250] เสยฺโยหมสฺมีติ วิสิฏฺโฐ อุตฺตโม อหมสฺมิ. กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนาติ ยถาภูตสฺส อทสฺสนโต อญฺญํ กึ ภเวยฺย? อทสฺสนํ อญฺญาณเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อิทานิสฺส เต ปริวฏฺฏํ วชิรเภทเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ โสโณติอาทิมาห. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. สตฺตมอฏฺฐมานิ.

໔໙-໕໐. ໃນສູດທີ ໗ ຄຳວ່າ "ເສຍໂຍຫະມັສມິ" ໄດ້ແກ່ ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ ຜູ້ຍອດຢ້ຽມກວ່າ. ຄຳວ່າ "ກິມັນຍັດຕະຣະ ຍະຖາພູຕັດສະ ອະທັດສະນາ" ມີອະທິບາຍວ່າ ນອກຈາກຄວາມບໍ່ເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ ຈະມີເຫດອື່ນໃດອີກ? ມີອັດຖະວ່າ ຄວາມບໍ່ເຫັນນັ້ນ ກໍຄືຄວາມບໍ່ຮູ້ (ອະວິຊາ) ນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນເຫດ. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເມື່ອຈະຊົງປາຣົບເທດສະໜາອັນມີຮອບ ໓ ທີ່ແຫຼມຄົມດັ່ງວະຊິຣະແກ່ໂສນະຄະຫະບໍດີນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ "ຕັງ ກິມ ມັນຍະສິ ໂສນະ" ເປັນຕົ້ນ. ສູດທີ ໘ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນຢູ່ແລ້ວ. ຈົບສູດທີ ໗ ແລະ ທີ ໘.

๙-๑๐. นนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

໙-໑໐. ອັຕຖະກະຖານັນທິກຂະຍະສູດເປັນຕົ້ນ

๕๑-๕๒. นวมทสเมสุ นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย, ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโยติ อิทํ นนฺทีติ วา ราโคติ วา อิเมสํ อตฺถโต นินฺนานากรณตาย วุตฺตํ. นิพฺพิทานุปสฺสนาย วา นิพฺพินฺทนฺโต นนฺทึ ปชหติ, วิราคานุปสฺสนาย วิรชฺชนฺโต ราคํ ปชหติ. เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ นิฏฺฐเปตฺวา ‘‘ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย’’ติ อิธ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ ผลํ ทสฺสิตนฺติ. นวมทสมานิ.

໕໑-໕໒. ໃນສູດທີ ໙ ແລະ ທີ ໑໐ ຄຳວ່າ "ນັນທິກຂະຍາ ຣາກັກຂະໂຍ" ແລະ "ຣາກັກຂະຍາ ນັນທິກຂະໂຍ" ຕຣັດໄວ້ເພາະຄຳວ່າ "ນັນທິ" ແລະ "ຣາຄະ" ນີ້ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບຸກຄົນເມື່ອເບື່ອໜ່າຍດ້ວຍນິບພິທານຸປັດສະນາ ຍ່ອມລະນັນທິໄດ້, ເມື່ອຄາຍຄວາມກຳໜັດດ້ວຍວິຣາການຸປັດສະນາ ຍ່ອມລະຣາຄະໄດ້. ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ຊົງໃຫ້ວິປັດສະນາຈົບລົງແລ້ວ, ຊົງສະແດງມັກໃນບົດວ່າ "ຣາກັກຂະຍາ ນັນທິກຂະໂຍ" ນີ້, ແລ້ວຊົງສະແດງຜົນດ້ວຍບົດວ່າ "ນັນທິຣາກັກຂະຍາ ຈິດຕັງ ວິມຸດຕັງ" (ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງນັນທິແລະຣາຄະ ຈິດຈຶ່ງຫຼຸດພົ້ນ). ຈົບສູດທີ ໙ ແລະ ທີ ໑໐.

อตฺตทีปวคฺโค ปญฺจโม.

ຈົບອັດຕະທີປະວັກ ທີ ໕.

มูลปณฺณาสโก สมตฺโต.

ຈົບມູລະປັນນາສັກ.

๖. อุปยวคฺโค

໖. ອຸປະຍະວັກ

๑. อุปยสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັຕຖະກະຖາອຸປະຍະສູດ

๕๓. อุปยวคฺคสฺส ปฐเม อุปโยติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ อุปคโต. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. อาปชฺเชยฺยาติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย วุทฺธิอาทีนิ อาปชฺเชยฺย. วิญฺญาณุปยนฺติ ปทสฺส อคฺคหเณ การณํ วุตฺตเมว. โวจฺฉิชฺชตารมฺมณนฺติ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย อภาเวน อารมฺมณํ โวจฺฉิชฺชติ. ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา น โหติ. ตทปฺปติฏฺฐิตนฺติ ตํ อปฺปติฏฺฐิตํ. อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตนฺติ ปฏิสนฺธึ อนภิสงฺขริตฺวา วิมุตฺตํ. ปฐมํ.

໕໓. ໃນສູດທີ ໑ ແຫ່ງອຸປະຍະວັກ ຄຳວ່າ "ອຸປະໂຍ" ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ເຂົ້າເຖິງອຸປາດານັກຂັນ ໕ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ ມານະ ແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ "ວິນຍານັງ" ໄດ້ແກ່ ກັມມະວິນຍານ. ຄຳວ່າ "ອາປັດເຊຍຍະ" ໄດ້ແກ່ ພຶງεຖິງຄວາມຈະເລີນງອກງາມໄພບູນ ເພາະຄວາມທີ່ກັມມີກຳລັງແລ່ນໄປ ແລະສາມາດຈະໜ່ຽວຮັ້ງປະຕິສົນທິມາໄດ້. ເຫດຜົນໃນການບໍ່ຖືເອົາບົດວ່າ "ວິນຍານຸປະຍັງ" ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ໂວຈສິດຊະຕາຣັມມະນັງ" ໄດ້ແກ່ ອາຣົມຍ່ອມຂາດໄປ ເພາະບໍ່ມີຄວາມສາມາດທີ່ຈະໜ່ຽວຮັ້ງປະຕິສົນທິມາໄດ້. ຄຳວ່າ "ປະຕິດຖາ ວິນຍານັດສະ" ໄດ້ແກ່ ທີ່ຕັ້ງແຫ່ງກັມມະວິນຍານ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "ຕະທັບປະຕິດຖິຕັງ" ໄດ້ແກ່ ວິນຍານນັ້ນເປັນທັມທີ່ບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ອະນະພິສັງຂັດຈະ ວິມຸດຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ ເພາະບໍ່ປຸງແຕ່ງປະຕິສົນທິອີກ. ຈົບສູດທີ ໑.

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັຕຖະກະຖາພີຊະສູດ

๕๔. ทุติเย พีชชาตานีติ พีชานิ. มูลพีชนฺติ วจํ วจตฺตํ หลิทฺทํ สิงฺคิเวรนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชนฺติ อสฺสตฺโถ นิคฺโรโธติ เอวมาทิ. ผลุพีชนฺติ [Pg.251] อุจฺฉุ เวฬุ นโฬติ เอวมาทิ. อคฺคพีชนฺติ อชฺชุกํ ผณิชฺชกนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชนฺติ สาลิวีหิอาทิ ปุพฺพณฺณญฺเจว มุคฺคมาสาทิ อปรณฺณญฺจ. อขณฺฑานีติ อภินฺนานิ. ภินฺนกาลโต ปฏฺฐาย พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อปูติกานีติ อุทกเตมเนน อปูติกานิ. ปูติพีชญฺหิ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อวาตาตปหตานีติ วาเตน จ อาตเปน จ น หตานิ, นิโรชตํ น ปาปิตานิ. นิโรชญฺหิ กสฏํ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สาราทานีติ คหิตสารานิ ปติฏฺฐิตสารานิ. นิสฺสารญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สุขสยิตานีติ จตฺตาโร มาเส โกฏฺเฐ ปกฺขิตฺตนิยาเมเนว สุขํ สยิตานิ. ปถวีติ เหฏฺฐา ปติฏฺฐานปถวี. อาโปติ อุปริสฺเนหนอาโป. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อารมฺมณภูตา รูปาทโย จตฺตาโร ขนฺธา. เต หิ อารมฺมณวเสน ปติฏฺฐาภูตตฺตา ปถวีธาตุสทิสา. นนฺทิราโค สิเนหนฏฺเฐน อาโปธาตุสทิโส. วิญฺญาณํ สาหารนฺติ สปฺปจฺจยํ กมฺมวิญฺญาณํ. ตญฺหิ พีชํ วิย ปถวิยํ อารมฺมณปถวิยํ วิรุหติ. ทุติยํ.

໕໔. ໃນສູດທີ ໒ ຄຳວ່າ "ພີຊະຊາຕານິ" ໄດ້ແກ່ ພືດພັນ. ຄຳວ່າ "ມູລະພີຊັງ" ໄດ້ແກ່ ຫວ້ານ, ຫວ້ານນ້ຳ, ຂີ້ໝິ້ນ, ຂີງ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຂັນທະພີຊັງ" ໄດ້ແກ່ ຕົ້ນໂພ, ຕົ້ນໄຮ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຜະລຸພີຊັງ" ໄດ້ແກ່ ອ້ອຍ, ໄມ້ຊາງ, ໄມ້ອໍ້ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ອັກຄະພີຊັງ" ໄດ້ແກ່ ຜັກອີ່ຕູ່, ຜັກກະເພົາ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ພີຊະພີຊັງ" ໄດ້ແກ່ ບຸບພັນນະ ມີເຂົ້າສາລີ ເຂົ້າເປືອກ ເປັນຕົ້ນ ແລະ ອະປະຣັນນະ ມີຖົ່ວຂຽວ ຖົ່ວດຳ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ອະຂັນດານິ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແຕກຫັກ, ນັບແຕ່ເວລາທີ່ແຕກຫັກໄປ ພືດນັ້ນຍ່ອມບໍ່ຄວນແກ່ການເປັນພືດພັນ. ຄຳວ່າ "ອະປູຕິການິ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເນົ່າເປື່ອຍເພາະຖືກນ້ຳຊຸ່ມ, ເພາະວ່າ ພືດທີ່ເນົ່າເປື່ອຍ ຍ່ອມບໍ່ຄວນແກ່ການເປັນພືດພັນ. ຄຳວ່າ "ອະວາຕາຕະປະຫະຕານິ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືກລົມແລະແດດທຳລາຍ, ບໍ່ຖືກເຮັດໃຫ້ໝົດໂອຊາ, ເພາະວ່າ ພືດທີ່ໝົດໂອຊາ ມີແຕ່ແກບ ຍ່ອມບໍ່ຄວນແກ່ການເປັນພືດພັນ. ຄຳວ່າ "ສາຣາດານິ" ໄດ້ແກ່ ພືດທີ່ມີເນື້ອໃນຕັ້ງໝັ້ນຢູ່, ເພາະວ່າ ພືດທີ່ບໍ່ມີແກ່ນ ຍ່ອມບໍ່ຄວນແກ່ການເປັນພືດພັນ. ຄຳວ່າ "ສຸຂະສະຍິຕານິ" ໄດ້ແກ່ ພືດທີ່ຖືກເກັບຮັກສາໄວ້ໃນສາງຕະຫຼອດ ໔ ເດືອນ ຢ່າງປອດໄພ. ຄຳວ່າ "ປະຖະວີ" ໄດ້ແກ່ ແຜ່ນດິນທີ່ຮອງຮັບຢູ່ເບື້ອງລຸ່ມ. ຄຳວ່າ "ອາໂປ" ໄດ້ແກ່ ນ້ຳທີ່ຫຼັ່ງຫົດໃຫ້ຄວາມຊຸ່ມຊື່ນຢູ່ເບື້ອງເທິງ. ຄຳວ່າ "ຈະຕັສໂສ ວິນຍານັດຖິຕິໂຍ" ໄດ້ແກ່ ຂັນ ໔ ມີຮູບເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນອາຣົມແຫ່ງກັມມະວິນຍານ, ເພາະວ່າ ຂັນ ໔ ເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນເໝືອນປະຖະວີທາດ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງໂດຍຄວາມເປັນອາຣົມ. ນັນທິຣາຄະ ເປັນເໝືອນອາໂປທາດ ເພາະເຮັດໜ້າທີ່ໃຫ້ຄວາມຊຸ່ມຊື່ນ. ຄຳວ່າ "ວິນຍານັງ ສາຫາຣັງ" ໄດ້ແກ່ ກັມມະວິນຍານ ພ້ອມທັງປັດໄຈ, ເພາະວ່າ ກັມມະວິນຍານນັ້ນ ຍ່ອມງອກງາມໃນແຜ່ນດິນຄືອາຣົມ ເໝືອນເມັດພືດງອກງາມໃນແຜ່ນດິນ. ຈົບສູດທີ ໒.

๓. อุทานสุตฺตวณฺณนา

໓. ອັຕຖະກະຖາອຸທານະສູດ

๕๕. ตติเย อุทานํ อุทาเนสีติ พลวโสมนสฺสสมุฏฺฐานํ อุทานํ อุทาหริ. กึ นิสฺสาย ปเนส ภควโต อุปฺปนฺโนติ. สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวํ. กถํ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘ตโยเม อุปนิสฺสยา – ทานูปนิสฺสโย สีลูปนิสฺสโย ภาวนูปนิสฺสโย จา’’ติ. เตสุ ทานสีลูปนิสฺสยา ทุพฺพลา, ภาวนูปนิสฺสโย พลวา. ทานสีลูปนิสฺสยา หิ ตโย มคฺเค จ ผลานิ จ ปาเปนฺติ, ภาวนูปนิสฺสโย อรหตฺตํ ปาเปติ. อิติ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ปติฏฺฐิโต ภิกฺขุ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ พนฺธนานิ เฉตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตติ, ‘‘อโห สาสนํ นิยฺยานิก’’นฺติ อาวชฺเชนฺตสฺส อยํ อุทปาทิ.

໕໕. ໃນສູດທີ ໓ ຄຳວ່າ "ອຸທານັງ ອຸທາເນສິ" ໄດ້ແກ່ ຊົງເປັ່ງອຸທານທີ່ມີໂສມະນັດຢ່າງແຮງກ້າເປັນສະມຸດຖານ. ຖ້າຖາມວ່າ ກໍອຸທານນີ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເພາະຊົງອາໄສຫຍັງ? ຕອບວ່າ ເພາະຊົງອາໄສຄວາມເປັນທັມນຳອອກຈາກທຸກແຫ່ງພຣະສາສະໜາ. ຢ່າງໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະອົງຊົງມີພຣະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ "ອຸປະນິດໄສ ໓ ປະການນີ້ ຄື ທານູປະນິດໄສ ສີລູປະນິດໄສ ແລະ ພາວະນູປະນິດໄສ". ໃນອຸປະນິດໄສ ໓ ປະການນັ້ນ ທານູປະນິດໄສແລະສີລູປະນິດໄສ ເປັນອຸປະນິດໄສທີ່ມີກຳລັງອ່ອນ, ສ່ວນພາວະນູປະນິດໄສ ເປັນອຸປະນິດໄສທີ່ມີກຳລັງກ້າ. ເພາະວ່າ ທານູປະນິດໄສແລະສີລູປະນິດໄສ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ມັກ ໓ ແລະ ຜົນ ໓ ເບື້ອງຕ່ຳ, ສ່ວນພາວະນູປະນິດໄສ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ອະຣະຫັດຕະຜົນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນອຸປະນິດໄສ ເມື່ອພະຍາຍາມພາກພຽນຢູ່ ຍ່ອມຕັດສັງໂຍດເບື້ອງຕ່ຳ ໕ ປະການ ແລ້ວເຮັດມັກແລະຜົນ ໓ ໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນໄດ້. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງພິຈາລະນາວ່າ "ໂອ້! ພຣະສາສະໜານີ້ເປັນນິຍານິກະທັມແທ້ໆ" ດັ່ງນີ້, ອຸທານນີ້ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ.

ตตฺถ ‘‘ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐตฺวา ฆฏมาโน ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณาตี’’ติ อิมสฺสตฺถสฺสาวิภาวนตฺถํ มิลกตฺเถรสฺส วตฺถุ เวทิตพฺพํ – โส กิร คิหิกาเล ปาณาติปาตกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต อรญฺเญ ปาสสตญฺเจว อทูหลสตญฺจ โยเชสิ. อเถกทิวสํ องฺคารปกฺกมํสํ ขาทิตฺวา ปาสฏฺฐาเนสุ วิจรนฺโต ปิปาสาภิภูโต เอกสฺส อรญฺญวาสิตฺเถรสฺส [Pg.252] วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส จงฺกมนฺตสฺส อวิทูเร ฐิตํ ปานียฆฏํ วิวริ, หตฺถเตมนมตฺตมฺปิ อุทกํ นาทฺทส. โส กุชฺฌิตฺวา อาห – ‘‘ภิกฺขุ, ภิกฺขุ ตุมฺเห คหปติเกหิ ทินฺนํ ภุญฺชิตฺวา ภุญฺชิตฺวา สุปถ, ปานียฆเฏ อญฺชลิมตฺตมฺปิ อุทกํ น ฐเปถ, น ยุตฺตเมต’’นฺติ. เถโร ‘‘มยา ปานียฆโฏ ปูเรตฺวา ฐปิโต, กึ นุ โข เอต’’นฺติ? คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ปริปุณฺณฆฏํ ทิสฺวา ปานียสงฺขํ ปูเรตฺวา อทาสิ. โส ทฺวตฺติสงฺขปูรํ ปิวิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ ปูริตฆโฏ นาม มม กมฺมํ อาคมฺม ตตฺตกปาโล วิย ชาโต. กึ นุ โข อนาคเต อตฺตภาเว ภวิสฺสตี’’ติ? สํวิคฺคจิตฺโต ธนุํ ฉฑฺเฑตฺวา, ‘‘ปพฺพาเชถ มํ, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ปพฺพาเชสิ.

ໃນບັນດາອຸປະນິດໄສ 3 ປະການນັ້ນ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງວ່າ 'ພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຸພພະລູປະນິດໄສ (ອຸປະນິດໄສອັນມີກຳລັງອ່ອນ) ແລ້ວພະຍາຍາມຢູ່ ຍ່ອມບັນລຸມັກແລະຜົນ 3 ປະການ' ພຶງຊາບເລື່ອງຂອງພະມິລະກະເຖລະ ດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝເປັນຄະລຶຫັດ ທ່ານລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍປານາຕິບາດ (ການຂ້າສັດ) ໄດ້ດັກບ້ວງຮ້ອຍໜຶ່ງ ແລະກັບດັກຮ້ອຍໜຶ່ງໄວ້ໃນປ່າ. ວັນໜຶ່ງ ທ່ານກິນເນື້ອທີ່ປິ້ງດ້ວຍຖ່ານໄຟແລ້ວ ທ່ຽວໄປໃນບ່ອນທີ່ດັກບ້ວງໄວ້ ຖືກຄວາມຫິວນ້ຳຄອບງຳ ຈຶ່ງໄປສູ່ວິຫານຂອງພະເຖລະຜູ້ຢູ່ໃນປ່າຮູບໜຶ່ງ ແລ້ວເປີດໝໍ້ນ້ຳດື່ມທີ່ຕັ້ງຢູ່ບໍ່ໄກຈາກບ່ອນທີ່ພະເຖລະກຳລັງເດີນຈົງກົມຢູ່ ແຕ່ບໍ່ເຫັນນ້ຳແມ່ນແຕ່ພໍໃຫ້ມືປຽກ. ເຂົາໂກດແລ້ວກ່າວວ່າ 'ພິກຂຸ! ພິກຂຸ! ພວກທ່ານສັນແຕ່ຂອງຂົບສັນອັນດີທີ່ພວກຄະລຶຫັດຖວາຍແລ້ວໆກໍນອນ ໃນໝໍ້ນ້ຳດື່ມ ແມ່ນແຕ່ນ້ຳພໍກຳມືໜຶ່ງກໍບໍ່ຈົ່ງໄວ້ ການເຮັດແນວນີ້ບໍ່ສົມຄວນເລີຍ'. ພະເຖລະຄິດວ່າ 'ເຮົາຕັກນ້ຳໃສ່ໝໍ້ໄວ້ຈົນເຕັມແລ້ວ ນີ້ມັນເລື່ອງຫຍັງກັນນໍ?' ຈຶ່ງເດີນໄປເບິ່ງ ເຫັນໝໍ້ນ້ຳເຕັມຢູ່ ຈຶ່ງຕັກນ້ຳໃສ່ສັງຂ໌ຈົນເຕັມແລ້ວສົ່ງໃຫ້. ເຂົາດື່ມນ້ຳເຕັມສັງຂ໌ເຖິງ 32 ຄັ້ງ ແລ້ວຄິດວ່າ 'ໝໍ້ນ້ຳທີ່ເຕັມຢູ່ປານນີ້ ເພາະອາໄສບາບກຳຂອງເຮົາ ຈຶ່ງປາກົດເໝືອນກະທະອັນຮ້ອນແດງ ໃນອັດຕະພາບເບື້ອງໜ້າ ຈະເປັນແນວໃດນໍ?' ເຂົາມີຈິດສະຫຼົດສັງເວດ ຈຶ່ງຖິ້ມທະນູເສຍ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍທ່ານຈົ່ງບວດໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າດ້ວຍເຖີດ'. ພະເຖລະບອກຕະຈະປັນຈະກະກຳມະຖານ ແລ້ວຈຶ່ງບວດໃຫ້ເຂົາ.

ตสฺส สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺส พหูนํ มิคสูกรานํ มาริตฏฺฐานํ ปาสอทูหลานญฺจ โยชิตฏฺฐานํ อุปฏฺฐาติ. ตํ อนุสฺสรโต สรีเร ทาโห อุปฺปชฺชติ, กูฏโคโณ วิย กมฺมฏฺฐานมฺปิ วีถึ น ปฏิปชฺชติ. โส ‘‘กึ กริสฺสามิ ภิกฺขุภาเวนา’’ติ? อนภิรติยา ปีฬิโต เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘น สกฺโกมิ, ภนฺเต, สมณธมฺมํ กาตุ’’นฺติ. อถ นํ เถโร ‘‘หตฺถกมฺมํ กโรหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อุทุมฺพราทโย อลฺลรุกฺเข ฉินฺทิตฺวา มหนฺตํ ราสึ กตฺวา, ‘‘อิทานิ กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ? ฌาเปหิ นนฺติ. โส จตูสุ ทิสาสุ อคฺคึ ทตฺวา ฌาเปตุํ อสกฺโกนฺโต, ‘‘ภนฺเต, น สกฺโกมี’’ติ อาห. เถโร ‘‘เตน หิ อเปหี’’ติ ปถวึ ทฺวิธา กตฺวา อวีจิโต ขชฺโชปนกมตฺตํ อคฺคึ นีหริตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปิ. โส ตาว มหนฺตํ ราสึ สุกฺขปณฺณํ วิย ขเณน ฌาเปสิ. อถสฺส เถโร อวีจึ ทสฺเสตฺวา, ‘‘สเจ วิพฺภมิสฺสสิ, เอตฺถ ปจฺจิสฺสสี’’ติ สํเวคํ ชเนสิ. โส อวีจิทสฺสนโต ปฏฺฐาย ปเวธมาโน ‘‘นิยฺยานิกํ, ภนฺเต, พุทฺธสาสน’’นฺติ ปุจฺฉิ, อามาวุโสติ. ภนฺเต, พุทฺธสาสนสฺส นิยฺยานิกตฺเต สติ มิลโก อตฺตโมกฺขํ กริสฺสติ, มา จินฺตยิตฺถาติ. ตโต ปฏฺฐาย สมณธมฺมํ กโรติ ฆเฏติ, ตสฺส วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรติ, นิทฺทาย พาธยมานาย ตินฺตํ ปลาลํ สีเส ฐเปตฺวา ปาเท โสณฺฑิยํ โอตาเรตฺวา นิสีทติ. โส เอกทิวสํ ปานียํ [Pg.253] ปริสฺสาเวตฺวา ฆฏํ อูรุมฺหิ ฐเปตฺวา อุทกมณิกานํ ปจฺเฉทํ อาคมยมาโน อฏฺฐาสิ. อถ โข เถโร สามเณรสฺส อิมํ อุทฺเทสํ เทติ –

ເມື່ອທ່ານບຳເພັນສະມະນະທຳຢູ່ ບ່ອນທີ່ເຄີຍຂ້າເນື້ອແລະໝູເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ແລະບ່ອນທີ່ເຄີຍດັກບ້ວງແລະກັບດັກໄວ້ ຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນໃນໃຈ. ເມື່ອທ່ານລະນຶກເຖິງເລື່ອງນັ້ນຢູ່ ຄວາມຮ້ອນຮົນໃນຮ່າງກາຍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ເຖິງແມ່ນກຳມະຖານກໍບໍ່ດຳເນີນໄປຕາມວິຖີ ເໝືອນດັ່ງໂຄໂກງ. ທ່ານຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະບວດເປັນພິກຂຸໄປເຮັດຫຍັງ?' ຖືກຄວາມບໍ່ຍິນດີບີບຄັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາພະເຖລະ ໄຫວ້ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ສາມາດບຳເພັນສະມະນະທຳໄດ້ແລ້ວ'. ຄັ້ງນັ້ນ ພະເຖລະຈຶ່ງກ່າວກັບທ່ານວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຈົ່ງເຮັດວຽກມືກ່ອນເຖີດ'. ທ່ານຮັບຄຳວ່າ 'ດີລະ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ' ແລ້ວຕັດຕົ້ນໄມ້ສົດມີຕົ້ນເດື່ອເປັນຕົ້ນ ມາກອງໄວ້ເປັນກອງໃຫຍ່ ແລ້ວຖາມວ່າ 'ບັດນີ້ ຈະໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າເຮັດແນວໃດຕໍ່?' ພະເຖລະກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງeຜົາກອງໄມ້ນັ້ນເສຍ'. ທ່ານຈຸດໄຟທັງ 4 ທິດ ແຕ່ບໍ່ສາມາດເຜົາມັນໄດ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ข້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ສາມາດເຜົາໄດ້'. ພະເຖລະກ່າວວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຈົ່ງຖອຍອອກໄປ' ແລ້ວແຫວກແຜ່ນດິນອອກເປັນສອງສ່ວນ ນຳເອົາໄຟຂະໜາດເທົ່າແມງຫິ່ງຫ້ອຍຈາກອະເວຈີມະຫານະລົກຂຶ້ນມາ ແລ້ວໂຍນໃສ່ກອງໄມ້ສົດນັ້ນ. ໄຟນັ້ນເຜົາກອງໄມ້ໃຫຍ່ປານນັ້ນໃຫ້ໄໝ້ໝົດສິ້ນໃນຊົ່ວພິບຕາ ເໝືອນດັ່ງເຜົາໃບໄມ້ແຫ້ງ. ລຳດັບນັ້ນ ພະເຖລະໄດ້ສະແດງອະເວຈີນະລົກໃຫ້ທ່ານເຫັນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສະຫຼົດສັງເວດວ່າ 'ຖ້າທ່ານສຶກອອກໄປ ທ່ານຈະຕ້ອງມາໝົກໄໝ້ຢູ່ໃນນະລົກນີ້'. ທ່ານຕັ້ງແຕ່ໄດ້ເຫັນອະເວຈີນະລົກແລ້ວ ກໍຕົວສັ່ນເທົາ ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພະພຸດທະສາສະໜານີ້ ເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກແທ້ຫຼືບໍ່?' ພະເຖລະຕອບວ່າ 'ແມ່ນແລ້ວ ອາວຸໂສ'. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເມື່ອພະພຸດທະສາສະໜາເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກໄດ້ແທ້ ມິລະກະຈະເຮັດການປົດປ່ອຍຕົນເອງໃຫ້ພົ້ນທຸກໃຫ້ໄດ້ ຂໍທ່ານຢ່າໄດ້ກັງວົນເລີຍ'. ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ທ່ານກໍບຳເພັນສະມະນະທຳ ພາກພຽນພະຍາຍາມ ປະຕິບັດວັດປະຕິບັດພັດວີແກ່ພະອຸປັດຊາ ເມື່ອຖືກຄວາມງ້ວງນອນບີບຄັ້ນ ກໍເອົາເຟືອງປຽກວາງໄວ້ເທິງຫົວ ແລ້ວຢ່ອນຕີນລົງໃນແຫຼ່ງນ້ຳ ນັ່ງຢູ່. ວັນໜຶ່ງ ທ່ານຕອງນ້ຳດື່ມແລ້ວ ອຸ້ມໝໍ້ນ້ຳໄວ້ເທິງຕັກ ຢືນລໍຖ້າໃຫ້ນ້ຳຢົດສຸດທ້າຍຂາດສາຍ. ຄັ້ງນັ້ນ ພະເຖລະໄດ້ໃຫ້ອຸເທດນີ້ແກ່ສາມະເນນວ່າ:

‘‘อุฏฺฐานวโต สตีมโต,สุจิกมฺมสฺส นิสมฺมการิโน;

สญฺญตสฺส ธมฺมชีวิโน,อปฺปมตฺตสฺส ยโสภิวฑฺฒตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๔);

“ຍົດຍ່ອມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມໝັ່ນ, ມີສະຕິ, ມີການງານອັນສະອາດ, ໃຄ່ຄວນແລ້ວຈຶ່ງເຮັດ, ມີຄວາມສຳລວມ, ລ້ຽງຊີວິດໂດຍທຳ ແລະບໍ່ປະມາດ”.

โส จตุปฺปทิกมฺปิ ตํ คาถํ อตฺตนิเยว อุปเนสิ – ‘‘อุฏฺฐานวตา นาม มาทิเสน ภวิตพฺพํ. สติมตาปิ มาทิเสเนว…เป… อปฺปมตฺเตนปิ มาทิเสเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ ตํ คาถํ อตฺตนิ อุปเนตฺวา ตสฺมึเยว ปทวาเร ฐิโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺทิตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย หฏฺฐตุฏฺโฐ –

ທ່ານໄດ້ນ້ອມນຳເອົາພະຄາຖາທີ່ມີ 4 ບາດນັ້ນ ເຂົ້າມາສູ່ຕົນເອງວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມໝັ່ນ ຄວນເປັນຜູ້ເຊັ່ນດຽວກັບເຮົາ, ບຸກຄົນຜູ້ມີສະຕິ ກໍຄວນເປັນຜູ້ເຊັ່ນດຽວກັບເຮົາ... ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ປະມາດ ກໍຄວນເປັນຜູ້ເຊັ່ນດຽວກັບເຮົາ'. ເມື່ອນ້ອມນຳເອົາພະຄາຖານັ້ນເຂົ້າມາສູ່ຕົນເອງຢ່າງນີ້ແລ້ວ ທ່ານຢືນຢູ່ບ່ອນນັ້ນເອງ ໄດ້ຕັດໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດ 5 ປະການ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່ໃນອະນາຄາມิຜົນ ມີຄວາມປິຕິຍິນດີວ່າ:

‘‘อลฺลํ ปลาลปุญฺชาหํ, สีเสนาทาย จงฺกมึ;

ปตฺโตสฺมิ ตติยํ ฐานํ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย’’ติ. –

“ເຮົາທູນກອງເຟືອງປຽກໄວ້ເທິງຫົວ ແລ້ວເດີນຈົງກົມ ບັດນີ້ ເຮົາໄດ້ບັນລຸເຖິງຖານະທີສາມ (ອະນາຄາມິຜົນ) ແລ້ວ ຄວາມສົງໄສໃນເລື່ອງນີ້ບໍ່ມີແກ່ເຮົາເລີຍ”.

อิมํ อุทานคาถํ อาห. เอวํ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐิโต ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺทิตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตติ. เตนาห ภควา – ‘‘โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา, นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสตีติ เอวํ อธิมุจฺจมาโน ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺย โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานี’’ติ.

ທ່ານໄດ້ກ່າວຄາຖາອຸທານນີ້. ພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຸພພະລູປະນິດໄສ ເມື່ອພະຍາຍາມ ພາກພຽນຢູ່ ຍ່ອມຕັດໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດ 5 ປະການ ແລະເຮັດມັກແລະຜົນ 3 ປະການໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ຢ່າງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງນີ້ວ່າ: ຖ້າເຮົາບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ, ສິ່ງຂອງຂອງເຮົາກໍບໍ່ພຶງມີ, (ບາບກຳໃນອະດີດ) ບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ, (ອັດຕະພາບໃນປັດຈຸບັນ) ກໍຈະບໍ່ມີແກ່ເຮົາ, ພຶງຕັດໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດທັງຫຼາຍໄດ້'.

ตตฺถ โน จสฺสํ, โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ น ภเวยฺยํ, มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺย. สเจ วา ปน เม อตีเต กมฺมาภิสงฺขาโร นาภวิสฺส, อิทํ เม เอตรหิ ขนฺธปญฺจกํ น ภเวยฺย. นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสตีติ อิทานิ ปน ตถา ปรกฺกมิสฺสามิ, ยถา เม อายตึ ขนฺธาภินิพฺพตฺตโก กมฺมสงฺขาโร น ภวิสฺสติ, ตสฺมึ อสติ อายตึ ปฏิสนฺธิ นาม น เม ภวิสฺสติ. เอวํ อธิมุจฺจมาโนติ เอวํ อธิมุจฺจนฺโต ภิกฺขุ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐิโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺเทยฺย. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวํ อาวชฺเชนฺเตน ภควตา [Pg.254] อิมสฺมึ อุทาเน วุตฺเต. รูปํ วิภวิสฺสตีติ รูปํ ภิชฺชิสฺสติ. รูปสฺส วิภวาติ วิภวทสฺสเนน สหวิปสฺสเนน. สหวิปสฺสนกา หิ จตฺตาโร มคฺคา รูปาทีนํ วิภวทสฺสนํ นาม. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เอวํ อธิมุจฺจมาโน, ภนฺเต, ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺยาติ, ภนฺเต, เอวํ อธิมุจฺจมาโน ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺเยว ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ. กสฺมา น ฉินฺทิสฺสตีติ?

ໃນບົດອຸທານນັ້ນ ບົດວ່າ 'no cassaṃ, no ca me siyā' (ຖ້າເຮົາບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ, ສິ່ງຂອງຂອງເຮົາກໍບໍ່ພຶງມີ) ອະທິບາຍວ່າ ຖ້າຕົວເຮົາບໍ່ມີ, ເຄື່ອງບໍລິຂານຂອງເຮົາກໍບໍ່ພຶງມີ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຖ້າກຳມາພິສັງຂານໃນອະດີດຂອງເຮົາບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ, ຂັນ 5 ໃນປັດຈຸບັນນີ້ກໍບໍ່ພຶງມີແກ່ເຮົາ. ບົດວ່າ 'nābhavissa, na me bhavissatī' (ບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ, ກໍຈະບໍ່ມີແກ່ເຮົາ) ອະທິບາຍວ່າ ແຕ່ໃນບັດນີ້ ເຮົາຈະພະຍາຍາມໂດຍປະການທີ່ກຳມະສັງຂານອັນເຮັດໃຫ້ຂັນເກີດຂຶ້ນໃນອະນາຄົດຈະບໍ່ມີແກ່ເຮົາ, ເມື່ອກຳມະສັງຂານນັ້ນບໍ່ມີ, ປະຕິສົນທິໃນອະນາຄົດກໍຈະບໍ່ມີແກ່ເຮົາ. ບົດວ່າ 'evaṃ adhimuccamāno' (ຜູ້ມີຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງນີ້) ອະທິບາຍວ່າ ພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງນີ້ ຕັ້ງຢູ່ໃນທຸພພະລູປະນິດໄສ ພຶງຕັດໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດ 5 ປະການໄດ້. ບົດວ່າ 'evaṃ vutte' (ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກຕັດຢ່າງນີ້) ອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກຜູ້ຊົງພິຈາລະນາຄວາມເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກຂອງພະສາສະໜາ ໄດ້ຕັດຄຳອຸທານນີ້ແລ້ວ. ບົດວ່າ 'rūpaṃ vibhavissatī' ອະທິບາຍວ່າ ຮູບຈະແຕກສະຫຼາຍ. ບົດວ່າ 'rūpassa vibhavā' ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍການເຫັນຄວາມດັບ (ຄວາມເສື່ອມສິ້ນໄປ) ພ້ອມດ້ວຍວິປັດສະນາ. ເພາະວ່າ ມັກທັງ 4 ທີ່ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍວິປັດສະນາ ຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນການເຫັນຄວາມດັບແຫ່ງຮູບເປັນຕົ້ນ, ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳນີ້ໄວ້. ບົດວ່າ 'evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyya' ອະທິບາຍວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຕັດໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດ 5 ປະການໄດ້ແທ້ ເພາະເຫດໃດທ່ານຈຶ່ງຈະຕັດບໍ່ໄດ້?'

อิทานิ อุปริ มคฺคผลํ ปุจฺฉนฺโต กถํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อนนฺตราติ ทฺเว อนนฺตรานิ อาสนฺนานนฺตรญฺจ ทูรานนฺตรญฺจ. วิปสฺสนา มคฺคสฺส อาสนฺนานนฺตรํ นาม, ผลสฺส ทูรานนฺตรํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต วิปสฺสนานนฺตรา ‘อาสวานํ ขโย’ติ สงฺขํ คตํ อรหตฺตผลํ โหตี’’ติ ปุจฺฉติ. อตสิตาเยติ อตสิตพฺเพ อภายิตพฺเพ ฐานมฺหิ. ตาสํ อาปชฺชตีติ ภยํ อาปชฺชติ. ตาโส เหโสติ ยา เอสา ‘‘โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ทุพฺพลวิปสฺสนา, สา ยสฺมา อตฺตสิเนหํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส ตาโส นาม โหติ. โส หิ ‘‘อิทานาหํ อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ, น ทานิ กิญฺจิ ภวิสฺสามี’’ติ อตฺตานํ ปปาเต ปตนฺตํ วิย ปสฺสติ อญฺญตโร พฺราหฺมโณ วิย. โลหปาสาทสฺส กิร เหฏฺฐา ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร ติลกฺขณาหตํ ธมฺมํ ปริวตฺเตติ. อถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เอกมนฺเต ฐตฺวา ธมฺมํ สุณนฺตสฺส สงฺขารา สุญฺญโต อุปฏฺฐหึสุ. โส ปปาเต ปตนฺโต วิย หุตฺวา วิวฏทฺวาเรน ตโต ปลายิตฺวา เคหํ ปวิสิตฺวา, ปุตฺตํ อุเร สยาเปตฺวา, ‘‘ตาต, สกฺยสมยํ อาวชฺเชนฺโต มนมฺหิ นฏฺโฐ’’ติ อาห. น เหโส ภิกฺขุ ตาโสติ เอสา เอวํ ปวตฺตา พลววิปสฺสนา สุตวโต อริยสาวกสฺส น ตาโส นาม โหติ. น หิ ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘อหํ อุจฺฉิชฺชิสฺสามี’’ติ วา ‘‘วินสฺสิสฺสามี’’ติ วาติ. เอวํ ปน โหติ ‘‘สงฺขาราว อุปฺปชฺชนฺติ, สงฺขาราว นิรุชฺฌนฺตี’’ติ. ตติยํ.

ບັດນີ້ ພິກຂຸຜູ້ຖາມເພື່ອຕ້ອງການຮູ້ມັກແລະຜົນເບື້ອງສູງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'kathaṃ pana, bhante' (ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ກໍແນວໃດ...). ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'anantarā' (ບໍ່ມີລະຫວ່າງ) ໄດ້ແກ່ ອະນັນຕະຣະ 2 ປະການ ຄື ອາສັນນານັນຕະຣະ (ບໍ່ມີລະຫວ່າງອັນໃກ້) ແລະ ທູຣານันຕະຣະ (ບໍ່ມີລະຫວ່າງອັນໄກ). ວິປັດສະນາ ຊື່ວ່າເປັນອາສັນນານັນຕະຣະແກ່ມັກ, ຊື່ວ່າເປັນທູຣານັນຕະຣະແກ່ຜົນ. ພະເຖລະໝາຍເຖິງອະນັນຕະຣະນັ້ນ ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເມື່ອບຸກຄົນຮູ້ຢູ່ຢ່າງໃດ ເຫັນຢູ່ຢ່າງໃດ ພາຍຫຼັງວິປັດສະນາ ຈຶ່ງມີອະຣະຫັດຕະຜົນອັນໄດ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ?'. ບົດວ່າ 'atasitāye' ອະທິບາຍວ່າ ໃນສະຖານທີ່ອັນບໍ່ຄວນສະດຸ້ງກົວ (ບໍ່ຄວນຢ້ານ). ບົດວ່າ 'tāsaṃ āpajjati' ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເຖິງຄວາມກົວ. ບົດວ່າ 'tāso heso' ອະທິບາຍວ່າ ວິປັດສະນາອັນມີກຳລັງອ່ອນ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'no cassaṃ, no ca me siyā' ນັ້ນ ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງບໍ່ສາມາດກຳຈັດຄວາມຮັກໃນຕົນ (ອັດຕະສິເນຫະ) ໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມສະດຸ້ງກົວ (ຕາສະ) ຍ່ອມມີແກ່ປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບ. ເພາະວ່າ ປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບນັ້ນ ຍ່ອມເຫັນຕົນເອງເໝືອນກຳລັງຕົກລົງໄປໃນເຫວເລິກ ໂດຍຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ເຮົາຈະຂາດສູນ ບັດນີ້ ເຮົາຈະບໍ່ມີຫຍັງເລີຍ' ເໝືອນດັ່ງພາມຄົນໜຶ່ງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຕິປິຕະກະຈູລະນາຄະເຖລະ ກຳລັງສາທະຍາຍທຳອັນກຳນົດດ້ວຍໄຕລັກ ຢູ່ກ້ອງໂລຫະປະສາດ. ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພາມຄົນໜຶ່ງຢືນຟັງທຳຢູ່ໃນບ່ອນສົມຄວນແຫ່ງໜຶ່ງ ສັງຂານທັງຫຼາຍໄດ້ປາກົດແກ່ເຂົາໂດຍຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ. ພາມນັ້ນຮູ້ສຶກເໝືອນຕົນເອງກຳລັງຕົກລົງໄປໃນເຫວເລິກ ຈຶ່ງແລ່ນໜີອອກໄປທາງປະຕູທີ່ເປີດຢູ່ ເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນຂອງຕົນ ແລ້ວໃຫ້ລູກຮັກນອນເທິງເອິກ ກ່າວວ່າ 'ລູກເອີຍ ເມື່ອພໍ່ພິຈາລະນາຄຳສອນຂອງພະສາກະຍະບຸດ ຈິດຂອງພໍ່ເກືອບຈະເສຍໄປແລ້ວ'. ບົດວ່າ 'na heso bhikkhu tāso' ອະທິບາຍວ່າ ວິປັດສະນາອັນມີກຳລັງແຮງ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມສະດຸ້ງກົວແກ່ພະອະລິຍະສາວົກຜູ້ໄດ້ສະດັບເລີຍ. ເພາະວ່າ ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຈະຂາດສູນ' ຫຼື 'ເຮົາຈະຈິບຫາຍ' ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພະອະລິຍະສາວົກນັ້ນ. ແຕ່ຍ່ອມມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ສັງຂານທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ສັງຂານທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນຍ່ອມດັບໄປ'. ຈົບສູດທີສາມ.

๔. อุปาทานปริปวตฺตสุตฺตวณฺณนา

໔. ອະທິບາຍອຸປາດານະປະຣິວັດຕະສູດ

๕๖. จตุตฺเถ จตุปริวฏฺฏนฺติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ จตุนฺนํ ปริวฏฺฏนวเสน. รูปํ อพฺภญฺญาสินฺติ รูปํ ทุกฺขสจฺจนฺติ อภิญฺญาสึ. เอวํ สพฺพปเทสุ จตุสจฺจวเสเนว [Pg.255] อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อาหารสมุทยาติ เอตฺถ สจฺฉนฺทราโค กพฬีการาหาโร อาหาโร นาม. ปฏิปนฺนาติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺนา โหนฺติ. คาธนฺตีติ ปติฏฺฐหนฺติ. เอตฺตาวตา เสกฺขภูมึ กเถตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ กเถนฺโต เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. สุวิมุตฺตาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตา. เกวลิโนติ สกลิโน กตสพฺพกิจฺจา. วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ เยน เต อวสิฏฺเฐน วฏฺเฏน ปญฺญาเปยฺยุํ, ตํ เนสํ วฏฺฏํ นตฺถิ ปญฺญาปนาย. อถ วา วฏฺฏนฺติ การณํ, ปญฺญาปนาย การณํ นตฺถีติ. เอตฺตาวตา อเสกฺขภูมิวาโร กถิโต. จตุตฺถํ.

໕໖. ໃນສູດທີສີ່ ບົດວ່າ 'catuparivaṭṭaṃ' (ມີຮອບ 4) ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໝູນວຽນໄປແຫ່ງອະລິຍະສັດ 4 ໃນຂັນແຕ່ລະຂັນ. ບົດວ່າ 'rūpaṃ abbhaññāsiṃ' ອະທິບາຍວ່າ ເຮົາໄດ້ຮູ້ຍິ່ງແລ້ວວ່າ ຮູບເປັນທຸກຂະສັດ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດທັງປວງໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະ 4 ຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'āhārasamudayā' ໃນບົດນີ້ ກະວະລີກາຣາຫານ ທີ່ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍສັນທະຣາຄະ ຊື່ວ່າ ອາຫານ. ບົດວ່າ 'paṭipannā' ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ປະຕິບັດແລ້ວ ຕັ້ງແຕ່ສີລວິສຸດທິ ຈົນຮອດອະຣະຫັດຕະມັກ. ບົດວ່າ 'gādhanti' ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຢັ່ງລົງ (ຕັ້ງໝັ້ນ). ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງເສກຂະພູມіດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງອະເສກຂະພູມິ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອາທิວ່າ 'ye ca kho keci, bhikkhave' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍຊົນເຫຼົ່າໃດເຫຼົ່າໜຶ່ງ...). ບົດວ່າ 'suvimuttā' ອະທິບາຍວ່າ ຫຼຸດພົ້ນດີແລ້ວດ້ວຍອະຣະຫັດຕະຜົນວິມຸດ. ບົດວ່າ 'kevalino' ອະທິບາຍວ່າ ມີກິດທັງປວງອັນເຮັດສຳເລັດແລ້ວ. ບົດວ່າ 'vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya' ອະທິບາຍວ່າ ວັດຕະອັນເປັນເຄື່ອງບັນຍັດໃດໆ ທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ ເພື່ອຈະບັນຍັດບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ວັດຕະນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພວກທ່ານ ເພື່ອການບັນຍັດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ບົດວ່າ 'vaṭṭaṃ' ໄດ້ແກ່ ເຫດ, ເຫດເພື່ອການບັນຍັດຍ່ອມບໍ່ມີ. ພະອົງຊົງສະແດງອະເສກຂະພູມິວານດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້. ຈົບສູດທີສີ່.

๕. สตฺตฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

໕. ອະທິບາຍສັດຕະຖານະສູດ

๕๗. ปญฺจเม สตฺตฏฺฐานกุสโลติ สตฺตสุ โอกาเสสุ เฉโก. วุสิตวาติ วุสิตวาโส. อุตฺตมปุริโสติ เสฏฺฐปุริโส. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน สุตฺตํ อุสฺสทนนฺทิยญฺเจว ปโลภนียญฺจาติ เวทิตพฺพํ. ยถา หิ ราชา วิชิตสงฺคาโม สงฺคาเม วิชยิโน โยเธ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปตฺวา เตสํ สกฺการํ กโรติ. กึ การณา? เอเตสํ สกฺการํ ทิสฺวา เสสาปิ สูรา ภวิตุํ มญฺญิสฺสนฺตีติ, เอวเมว ภควา อปฺปเมยฺยํ กาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา มหาโพธิมณฺเฑ กิเลสมารวิชยํ กตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต สาวตฺถิยํ เชตวนมหาวิหาเร นิสีทิตฺวา อิมํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ขีณาสเว อุกฺขิปิตฺวา โถเมสิ วณฺเณสิ. กึ การณา? เอวํ อวเสสา เสกฺขปุคฺคลา อรหตฺตผลํ ปตฺตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ. เอวเมตํ สุตฺตํ ขีณาสวานํ อุกฺขิปิตฺวา ปสํสิตตฺตา อุสฺสทนนฺทิยํ, เสกฺขานํ ปโลภิตตฺตา ปโลภนียนฺติ เวทิตพฺพํ.

໕໗. ໃນສູດທີຫ້າ ບົດວ່າ 'sattaṭṭhānakusalo' ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນຖານະ 7 ປະການ. ບົດວ່າ 'vusitavā' ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ມີການຢູ່ຈົບພົມມະຈັນແລ້ວ. ບົດວ່າ 'uttamapuriso' ອະທິບາຍວ່າ ບຸລຸດຜູ້ປະເສີດສຸດ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນບົດນີ້ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ກໍພຶງຊາບວ່າ ພະສູດນີ້ຊື່ວ່າ 'ອຸດສະທະນັນທິຍະ' (ທຳອັນເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ) ແລະ 'ປະໂລພະນີຍະ' (ທຳອັນຊັກຊວນໃຫ້ປາດຖະໜາ). ເໝືອນດັ່ງພະລາຊາຜູ້ຊະນະສົງຄາມແລ້ວ ຊົງແຕ່ງຕັ້ງພວກທະຫານຜູ້ຊະນະໃນສະໜາມຮົບໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງອັນສູງ ແລ້ວຊົງເຮັດສັກກາລະແກ່ພວກເຂົາ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຊົງດຳລິວ່າ 'ເມື່ອທະຫານທີ່ເຫຼືອເຫັນສັກກາລະຂອງທະຫານເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ກໍຈະປາດຖະໜາຢາກເປັນຜູ້ກ້າຫານແດ່'. ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນເອງ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງບຳເພັນບາລະມີທັງຫຼາຍຕະຫຼອດການອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ຊົງຊະນະກิເລສມານທີ່ໂພທິມົນທົນ ແລ້ວບັນລຸພະສັບພັນຍຸຕະຍານ ປະທັບຢູ່ ທີ່ພະເຊຕະວັນມະຫາວິຫານ ໃນກຸງສາວັດຖີ ເມື່ອຊົງສະແດງພະສູດນີ້ ໄດ້ຊົງຍົກຍ້ອງສັນເສີນພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຊົງດຳລິວ່າ 'ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ພວກເສກຂະບຸກຄົນທີ່ເຫຼືອ ກໍຈະປາດຖະໜາຢາກບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນແດ່'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະສູດນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອຸດສະທະນັນທິຍະ' ເພາະຊົງຍົກຍ້ອງສັນເສີນພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ, ແລະຊື່ວ່າ 'ປະໂລພະນີຍະ' ເພາະຊົງຊັກຊວນພວກເສກຂະບຸກຄົນ ດັ່ງນີ້.

เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺตฏฺฐานกุสโล โหตีติ เอตฺตาวตา เจตฺถ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณวเสน เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวาปิ ปุน กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ติวิธูปปริกฺขี โหตีติ อิทํ ‘‘ขีณาสโว ยสฺมึ อารมฺมเณ สตตวิหาเรน วิหรติ, ตํ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา น โหติ, ธาตุอาทิมตฺตเมว ปน โหตี’’ติ เอวํ ขีณาสวสฺส สตตวิหารญฺจ, ‘‘อิเมสุ ธมฺเมสุ กมฺมํ กตฺวา อยํ อาคโต’’ติ อาคมนียปฏิปทญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ธาตุโส อุปปริกฺขตีติ ธาตุสภาเวน ปสฺสติ โอโลเกติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปญฺจมํ.

ບົດວ່າ 'evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພິກຂຸເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນຖານະ 7 ປະການຢ່າງນີ້ແລ້ວ) ອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນພະຜູ້ມີພະພາກຊົງຈົບພະເທດສະໜານີ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາມັກແລະຜົນດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ແລ້ວ ກໍຍັງຕັດຄຳນີ້ອີກວ່າ 'kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍພິກຂຸເປັນຜູ້ພิຈາລະນາໂດຍວິທີ 3 ປະການຢ່າງໃດ) ເພື່ອສະແດງວິຫານທຳອັນເປັນເຄື່ອງຢູ່ເປັນນິດຂອງພະຂີນາສົບວ່າ 'ອາລົມທີ່ພະຂີນາສົບຢູ່ເປັນນິດນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສັດ ຫຼືບຸກຄົນ, ແຕ່ເປັນພຽງທາດເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ' ແລະເພື່ອສະແດງອາຄະມະນີຍະປະຕິປະທາ (ທາງດຳເນີນມາ) ວ່າ 'ພະຂີນາສົບນີ້ ໄດ້ເຮັດກິດໃນທຳເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງບັນລຸເຖິງຖານະນີ້'. ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'dhātuso upaparikkhati' ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເຫັນ ຍ່ອມພິຈາລະນາໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະທາດ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອອີກ 2 ບົດ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຈົບສູດທີຫ້າ.

๖. สมฺมาสมฺพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

໖. ອະທິບາຍສຳມາສຳພຸດທະສູດ

๕๘. ฉฏฺเฐ [Pg.256] โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปโยโค. อนุปฺปนฺนสฺสาติ อิมญฺหิ มคฺคํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปาเทสิ, อนฺตรา อญฺโญ สตฺถา อุปฺปาเทตุํ นาสกฺขิ, อิติ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา นาม. นคโรปมสฺมิญฺหิ อวฬญฺชนฏฺฐาเนสุ ปุราณมคฺโค ชาโต, อิธ อวตฺตมานฏฺเฐน อนุปฺปนฺนมคฺโค นาม. อสญฺชาตสฺสาติ ตสฺเสว เววจนํ. อนกฺขาตสฺสาติ อกถิตสฺส. มคฺคํ ชานาตีติ มคฺคญฺญู. มคฺคํ วิทิตํ ปากฏํ อกาสีติ มคฺควิทู. มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโทติ มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคาติ มคฺคํ อนุคจฺฉนฺตา. ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ อหํ ปฐมํ คโต, สาวกา ปจฺฉา สมนฺนาคตา. ฉฏฺฐํ.

໕໘. ໃນສູດທີ 6 ຄຳວ່າ 'ko adhippāyo' (ມີຄວາມໝາຍແນວໃດ) ໝາຍເຖິງ ມີຄວາມພະຍາຍາມອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແນວໃດ. ຄຳວ່າ 'anuppannassa' (ແກ່ມັກທີ່ຍັງບໍ່ເກີດ) ອະທິບາຍວ່າ ພຣະກັດສະປະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າໄດ້ຊົງເຮັດໃຫ້ມັກນີ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ບໍ່ມີພຣະສາດສະດາອື່ນໃດສາມາດເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ມັກທີ່ຍັງບໍ່ເກີດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ຄວາມຈິງ ໃນອຸປະມາເລື່ອງເມືອງ, ທາງເກົ່າເກີດຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ທີ່ບໍ່ມີຄົນໃຊ້ສອຍ, ແຕ່ໃນສູດນີ້ ທີ່ຊື່ວ່າ 'ມັກທີ່ຍັງບໍ່ເກີດ' ເພາະຄວາມໝາຍວ່າ ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນໃນຍຸກພຸດທຸບາດນີ້. ຄຳວ່າ 'asañjātassa' ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ 'anuppannassa' ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'anakkhātassā' ໝາຍເຖິງ ທີ່ຍັງບໍ່ມີໃຜສະແດງໄວ້. ຄຳວ່າ 'maggaññū' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຮູ້ແຈ້ງມັກ. ຄຳວ່າ 'maggavidū' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ມັກປາກົດແຈ້ງແກ່ຄົນອື່ນ ເໝືອນດັ່ງໝາກຂາມປ້ອມໃນຝາມື. ຄຳວ່າ 'maggakovido' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ສະຫຼາດໃນມັກ ແລະ ບໍ່ແມ່ນມັກ. ຄຳວ່າ 'maggānugā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ດຳເນີນຕາມມັກ. ຄຳວ່າ 'pacchā samannāgatā' ໝາຍເຖິງ ຕະຖາຄົດໄປກ່ອນ, ສ່ວນພຣະສາວົກທັງຫຼາຍບັນລຸຕາມພາຍຫຼັງ. ຈົບສູດທີ 6.

๗. อนตฺตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

໗. ການພັນລະນາອະນັດຕະຮັກຂະນະສູດ

๕๙. สตฺตเม ปญฺจวคฺคิเยติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถราทิเก ปญฺจ ชเน ปุราณุปฏฺฐาเก. อามนฺเตสีติ อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต ‘‘อิทานิ เนสํ อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ ปญฺจมิยํ ปกฺขสฺส อามนฺเตสิ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ อโวจ. ตตฺถ อนตฺตาติ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ จตูหิ การเณหิ อนตฺตา. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? เอตฺตเกน ฐาเนน อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ, น อนิจฺจทุกฺขลกฺขณานิ, อิทานิ ตานิ ทสฺเสตฺวา สโมธาเนตฺวา ตีณิปิ ลกฺขณานิ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิเม ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา, ตสฺมา. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีสุ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร ขนฺธนิทฺเทเส วุตฺตาว. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตนฺติ. สตฺตมํ.

໕໙. ໃນສູດທີ 7 ຄຳວ່າ 'pañcavaggiyā' ໝາຍເຖິງ ບຸກຄົນ 5 ຄົນ ມີພຣະອັນຍາໂກນທັນຍະເຖຣະເປັນຕົ້ນ ຜູ້ເຄີຍເປັນອຸປັດຖາກໃນການບຳເພັນສະມະນະທຳໃນກ່ອນ. ຄຳວ່າ 'āmantesi' ໝາຍເຖິງ ໃນວັນເພັງເດືອນ 8 (ອາສາລະຫະ) ນັບແຕ່ການສະແດງທຳມະຈັກກັປປະວັດຕະນະສູດເປັນຕົ້ນມາ ໂດຍລຳດັບ ເມື່ອພຣະປັນຈະວັກຄີທັງ 5 ນັ້ນຕັ້ງຢູ່ໃນໂສດາປັດຕິຜົນແລ້ວ, ພຣະອົງຊົງດຳຣິວ່າ 'ບັດນີ້ ເຮົາຈະສະແດງທຳເພື່ອຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະແກ່ພວກເຂົາ' ຈຶ່ງຊົງຮຽກມາໃນວັນແຮມ 5 ຄ່ຳ. ຄຳວ່າ 'etadavoca' ໝາຍເຖິງ ໄດ້ຊົງສະແດງອະນັດຕະຮັກຂະນະສູດນີ້ ທີ່ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ 'rūpaṃ, bhikkhave, anattā' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຮູບເປັນອະນັດຕາ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'anattā' ໝາຍເຖິງ ເປັນອະນັດຕາ ດ້ວຍເຫດຜົນ 4 ປະການທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳຖາມທີ່ວ່າ 'taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພວກເຈົ້າຄິດແນວໃດໃນເລື່ອງນັ້ນ) ນີ້ ຊົງປາຣົບຂຶ້ນເພື່ອຫຍັງ? ຄວນຊາບວ່າ ໃນຕອນຕົ້ນຊົງສະແດງແຕ່ອະນັດຕະຮັກສະນະເທົ່ານັ້ນ ຍັງບໍ່ໄດ້ສະແດງອະນິດຈະຮັກສະນະ ແລະ ທຸກຂະຮັກສະນະ, ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຮັກສະນະທັງ 3 ປະການໂດຍລວມກັນ ຈຶ່ງຊົງປາຣົບຄຳຖາມນີ້. ຄຳວ່າ 'tasmā' ໝາຍເຖິງ ເພາະເຫດທີ່ປັນຈະຂັນເຫຼົ່ານີ້ເປັນອəນິດຈະ ເປັນທຸກ ເປັນອະນັດຕາ. ສ່ວນຄຳອະທິບາຍຢ່າງລະອຽດໃນຄຳວ່າ 'yaṃkiñci rūpaṃ' ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ໃນສ່ວນປັນຍາພາວະນາ ນິເທດແຫ່ງຂັນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອທັງປວງ ຄວນຊາບຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ແຕ່ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງແຕ່ອະນັດຕະຮັກສະນະເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີ 7.

๘. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

໘. ການພັນລະນາມະຫາລິສູດ

๖๐. อฏฺฐเม เอกนฺตทุกฺขนฺติอาทีนิ ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนยาเนว. อฏฺฐมํ.

໖໐. ໃນສູດທີ 8 ຄຳວ່າ 'ekantadukkha' (ເປັນທຸກໂດຍສ່ວນດຽວ) ເປັນຕົ້ນ ມີນັຍຄືກັນກັບທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທາຕຸສັງຍຸດ. ຈົບສູດທີ 8.

๙. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

໙. ການພັນລະນາອາທິດຕະສູດ

๖๑. นวเม [Pg.257] อาทิตฺตนฺติ เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตํ ปชฺชลิตํ. อิติ ทฺวีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ. นวมํ.

໖໑. In ໃນສູດທີ 9 ຄຳວ່າ 'āditta' (ຮ້ອນຮົນ) ໝາຍເຖິງ ຖືກແຜດເຜົາຮ້ອນຮົນດ້ວຍໄຟ 11 ກອງ. ໃນສູດທັງສອງນີ້ (ສູດທີ 8 ແລະ ທີ 9) ຊົງສະແດງແຕ່ທຸກຂະຮັກສະນະເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີ 9.

๑๐. นิรุตฺติปถสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການພັນລະນານິຣຸດຕິປະຖະສູດ

๖๒. ทสเม นิรุตฺติโยว นิรุตฺติปถา, อถ วา นิรุตฺติโย จ ตา นิรุตฺติวเสน วิญฺญาตพฺพานํ อตฺถานํ ปถตฺตา ปถา จาติ นิรุตฺติปถา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตีณิปิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนวาติ เวทิตพฺพานิ. อสํกิณฺณาติ อวิชหิตา, ‘‘โก อิเมหิ อตฺโถ’’ติ วตฺวา อฉฑฺฑิตา. อสํกิณฺณปุพฺพาติ อตีเตปิ น ชหิตปุพฺพา. น สํกียนฺตีติ เอตรหิปิ ‘‘กิเมเตหี’’ติ น ฉฑฺฑียนฺติ. น สํกียิสฺสนฺตีติ อนาคเตปิ น ฉฑฺฑียิสฺสนฺติ. อปฺปฏิกุฏฺฐาติ อปฺปฏิพาหิตา. อตีตนฺติ อตฺตโน สภาวํ ภงฺคเมว วา อติกฺกนฺตํ. นิรุทฺธนฺติ เทสนฺตรํ อสงฺกมิตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ วูปสนฺตํ. วิปริณตนฺติ วิปริณามํ คตํ นฏฺฐํ. อชาตนฺติ อนุปฺปนฺนํ. อปาตุภูตนฺติ อปากฏีภูตํ.

໖໒. ໃນສູດທີ 10 ຄຳວ່າ 'niruttipathā' (ທາງແຫ່ງພາສາ) ໝາຍເຖິງ ຕົວພາສາເອງ, ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພາສາເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'niruttipathā' ເພາະເປັນທາງແຫ່ງການຮູ້ຄວາມໝາຍທີ່ຄວນຮູ້ໂດຍຜ່ານພາສາ. ໃນອີກສອງຄຳທີ່ເຫຼືອ (ອະທິວະຈະນະປະຖະ ແລະ ປັນຍັດຕິປະຖະ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄວນຊາບວ່າ ທັງສາມຄຳນີ້ເປັນຄຳໄວພົດຂອງກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ 'asaṃkiṇṇā' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ໄດ້ຖືກລະຖິ້ມ, ຄືບໍ່ໄດ້ຖືກຖິ້ມໄປໂດຍກ່າວວ່າ 'ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງກັບສິ່ງເຫຼົ່ານີ້'. ຄຳວ່າ 'asaṃkiṇṇapubbā' ໝາຍເຖິງ ໃນອະດີດກໍບໍ່ເຄີຍຖືກລະຖິ້ມມາກ່ອນ. ຄຳວ່າ 'na saṃkīyanti' ໝາຍເຖິງ ໃນປັດຈຸບັນກໍບໍ່ຖືກລະຖິ້ມໂດຍກ່າວວ່າ 'ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງກັບສິ່ງເຫຼົ່ານີ້'. ຄຳວ່າ 'na saṃkīyissanti' ໝາຍເຖິງ ໃນອະນາຄົດກໍຈະບໍ່ຖືກລະຖິ້ມ. ຄຳວ່າ 'appaṭikuṭṭhā' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຖືກຄັດຄ້ານ. ຄຳວ່າ 'atīta' ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ລ່ວງພົ້ນສະພາວະຂອງຕົນ ຫຼືລ່ວງພົ້ນຄວາມດັບໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'niruddha' ໝາຍເຖິງ ດັບໄປ ແລະ ສະຫງົບໄປໃນບ່ອນນັ້ນເອງ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຍ້າຍໄປສູ່ສະຖານທີ່ອື່ນ. ຄຳວ່າ 'vipariṇata' ໝາຍເຖິງ ເຖິງຄວາມແປປວນ ແລະ ເສື່ອມສະຫຼາຍໄປ. ຄຳວ່າ 'ajāta' ໝາຍເຖິງ ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'apātubhūta' ໝາຍເຖິງ ຍັງບໍ່ປາກົດແຈ້ງ.

อุกฺกลาติ อุกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จ. ทฺเวปิ หิ เต มูลทิฏฺฐิคติกา. อเหตุกวาทาติอาทีสุ ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ คหิตตฺตา อเหตุกวาทา. ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ คหิตตฺตา อกิริยวาทา. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิคหณโต นตฺถิกวาทา. ตตฺถ อิเม ทฺเว ชนา, ติสฺโส ทิฏฺฐิโย, กึ เอเกกสฺส ทิยฑฺฒา โหตีติ? น ตถา, ยถา ปน เอโก ภิกฺขุ ปฏิปาฏิยา จตฺตาริปิ ฌานานิ นิพฺพตฺเตติ, เอวเมตฺถ เอเกโก ติสฺโสปิ ทิฏฺฐิโย นิพฺพตฺเตสีติ เวทิตพฺโพ. ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ ปุนปฺปุนํ อาวชฺเชนฺตสฺส อาหรนฺตสฺส อภินนฺทนฺตสฺส อสฺสาเทนฺตสฺส มคฺคทสฺสนํ วิย โหติ. โส มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกมติ, โส เอกนฺตกาฬโกติ วุจฺจติ. ยถา ปน อเหตุกทิฏฺฐิยํ, เอวํ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อิเมสุปิ ฐาเนสุ มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกมติ.

ຄຳວ່າ 'ukkalā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນອຸກກະລະຊົນນະບົດ. ຄຳວ່າ 'vassabhaññā' ໝາຍເຖິງ ວັດສະ ແລະ ພັນຍະ. ຊົນທັງສອງນັ້ນເປັນຜູ້ເລີ່ມຕົ້ນມິດສາທິຖິໃນກັປນີ້. ໃນຄຳວ່າ 'ahetukavādā' ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ 'ອະເຫຕຸກວາດ' ເພາະຍຶດຖືວ່າ 'ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ'. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ອະກิຣິຍະວາດ' ເພາະຍຶດຖືວ່າ 'ເມື່ອເຮັດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ'. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ນັດຖິກະວາດ' ເພາະຍຶດຖືວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບັນດາຊົນທັງສອງ ແລະ ທິຖິທັງສາມນັ້ນ, ຖາມວ່າ ແຕ່ລະຄົນມີທິຖິຄົນລະເຄິ່ງ (ໜຶ່ງສ່ວນເຄິ່ງ) ບໍ? ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ແຕ່ຄວນຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງພິກຂຸຮູບດຽວເຮັດໃຫ້ຊານທັງ 4 ເກີດຂຶ້ນຕາມລຳດັບ, ໃນທີ່ນີ້ ແຕ່ລະຄົນກໍເຮັດໃຫ້ທິຖິທັງ 3 ເກີດຂຶ້ນໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ເມື່ອບຸກຄົນພິຈາລະນາ, ນຶກເຖິງ, ເພີດເພີນ ແລະ ຍິນດີໃນຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ' ຢູ່ເລື້ອຍໆ, ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນແຫ່ງຈິດກໍເກີດຂຶ້ນເໝືອນດັ່ງການເຫັນມັກ. ເຂົາຍ່ອມກ້າວລົງສູ່ມິດສັດຕະນິຍາມ (ຄວາມເຫັນຜິດທີ່ດຳເນີນໄປຢ່າງແນ່ນອນ), ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ekantakāḷaka' (ຜູ້ດຳສະໜິດໂດຍສ່ວນດຽວ). ເໝືອນດັ່ງໃນອະເຫຕຸກທິຖິ, ໃນທິຖິທີ່ວ່າ 'ເມື່ອເຮັດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ' ແລະ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ' ເຫຼົ່ານີ້, ເຂົາກໍກ້າວລົງສູ່ມິດສັດຕະນιຍາມເຊັ່ນກັນ.

น ครหิตพฺพํ นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพํ อมญฺญึสูติ เอตฺถ ‘‘ยเทตํ อตีตํ นาม, นยิทํ อตีตํ, อิทมสฺส อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา’’ติ วทนฺโต ครหติ นาม. ตตฺถ โทสํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กึ อิมินา ครหิเตนา’’ติ? วทนฺโต [Pg.258] ปฏิกฺโกสติ นาม. อิเม ปน นิรุตฺติปเถ เตปิ อจฺจนฺตกาฬกา ทิฏฺฐิคติกา น ครหิตพฺเพ น ปฏิกฺโกสิตพฺเพ มญฺญึสุ. อตีตํ ปน อตีตเมว, อนาคตํ อนาคตเมว, ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนเมว กถยึสุ. นินฺทาฆฏฺฏนพฺยาโรสอุปารมฺภภยาติ วิญฺญูนํ สนฺติกา นินฺทาภเยน จ ฆฏฺฏนภเยน จ โทสาโรปนภเยน จ อุปารมฺภภเยน จ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตุภูมิกขนฺธานํ ปณฺณตฺติ กถิตาติ. ทสมํ.

In ໃນຄຳວ່າ 'na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsu' (ບໍ່ຄິດວ່າຄວນຕິຕຽນ ບໍ່ຄວນຄັດຄ້ານ) ນີ້, ບຸກຄົນເມື່ອກ່າວວ່າ 'ສິ່ງໃດທີ່ຊື່ວ່າອະດີດ, ສິ່ງນັ້ນບໍ່ແມ່ນອະດີດ, ສິ່ງນີ້ຄວນເປັນອະນາຄົດ ຫຼືປັດຈຸບັນຂອງມັນ' ຊື່ວ່າ ຕິຕຽນ. ເມື່ອສະແດງໂທດໃນຄຳນັ້ນແລ້ວ ກ່າວວ່າ 'ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງກັບການຕິຕຽນນີ້' ຊື່ວ່າ ຄັດຄ້ານ. ແຕ່ເຈົ້າລັດທິມິດສາທິຖິຜູ້ດຳສະໜິດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ໄດ້ຄິດວ່າທາງແຫ່ງພາສາເຫຼົ່ານີ້ຄວນຕິຕຽນ ຫຼືຄວນຄັດຄ້ານ ເພາະບໍ່ອາດລ່ວງພົ້ນສົມມຸດຂອງໂລກໄດ້. ພວກເຂົາຈຶ່ງກ່າວເຖິງອະດີດວ່າເປັນອະດີດແທ້ໆ, ອະນາຄົດວ່າເປັນອະນາຄົດແທ້ໆ, ປັດຈຸບັນວ່າເປັນປັດຈຸບັນແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayā' ໝາຍເຖິງ ເພາະຢ້ານການຕິຕຽນ, ຢ້ານການກະທົບກະທັ່ງ, ຢ້ານການຖືກກ່າວໂທດ ແລະ ຢ້ານການຖືກຕຳນິຈາກສຳນັກຂອງຜູ້ຮູ້ທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນສູດນີ້ ຈຶ່ງຊົງສະແດງບັນຍັດແຫ່ງຂັນໃນພູມ 4. ຈົບສູດທີ 10.

อุปยวคฺโค ฉฏฺโฐ.

ຈົບອຸປາຍະວັກ ທີ 6.

๗. อรหนฺตวคฺโค

໗. ອະຣະຫັນຕະວັກ

๑. อุปาทิยมานสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາອຸປາທິຍະມານະສູດ

๖๓. อรหนฺตวคฺคสฺส ปฐเม อุปาทิยมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน คณฺหมาโน. พทฺโธ มารสฺสาติ มารสฺส ปาเสน พทฺโธ นาม. มุตฺโต ปาปิมโตติ ปาปิมโต ปาเสน มุตฺโต นาม โหติ. ปฐมํ.

໖໓. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງອະຣະຫັນຕະວັກ ຄຳວ່າ 'upādiyamāno' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິຖິ. ຄຳວ່າ 'baddho mārassā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊື່ວ່າຖືກຜူກມັດໄວ້ດ້ວຍບ້ວງແຫ່ງມານ. ຄຳວ່າ 'mutto pāpimato' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊື່ວ່າຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກບ້ວງແຫ່ງມານຜູ້ມີບາບ. ຈົບສູດທີ 1.

๒. มญฺญมานสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາມັນຍະມານະສູດ

๖๔. ทุติเย มญฺญมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญนาหิ มญฺญมาโน. ทุติยํ.

໖໔. ໃນສູດທີ 2 ຄຳວ່າ 'maññamāno' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ສຳຄັນໝາຍໝັ້ນດ້ວຍຄວາມສຳຄັນໝາຍໝັ້ນອັນເກີດຈາກຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິຖິ. ຈົບສູດທີ 2.

๓. อภินนฺทมานสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາອະພິນັນທະມານະສູດ

๖๕. ตติเย อภินนฺทมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิอภินนฺทนาหิเยว อภินนฺทมาโน. ตติยํ.

໖໕. ໃນສູດທີ 3 ຄຳວ່າ 'abhinandamāno' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເພີດເພີນຍິນດີດ້ວຍຄວາມເພີດເພີນຍິນດີອັນເກີດຈາກຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິຖິ ນັ້ນເອງ. ຈົບສູດທີ 3.

๔-๕. อนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໕. ການພັນລະນາອະນິດຈະສູດເປັນຕົ້ນ

๖๖-๖๘. จตุตฺเถ ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. ปญฺจมฉฏฺเฐสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถาทีนิ.

໖໖-໖໘. ໃນສູດທີ 4 ຄຳວ່າ 'chando' ໝາຍເຖິງ ຕັນຫາສັນທະ. ໃນສູດທີ 5 ແລະ ທີ 6 ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຈົບສູດທີ 4 ເປັນຕົ້ນ.

๗. อนตฺตนิยสุตฺตวณฺณนา

໗. ການພັນລະນາອະນັດຕະນິຍະສູດ

๖๙. สตฺตเม อนตฺตนิยนฺติ น อตฺตโน สนฺตกํ, อตฺตโน ปริกฺขารภาเวน สุญฺญตนฺติ อตฺโถ. สตฺตมํ.

໖໙. ໃນສູດທີ 7 ຄຳວ່າ 'anattaniya' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນ, ມີຄວາມໝາຍວ່າ ວ່າງເປົ່າຈາກຄວາມເປັນບໍລິວານ ຫຼືຊັບສິນຂອງຕົນ. ຈົບສູດທີ 7.

๘-๑๐. รชนียสณฺฐิตสุตฺตาทิวณฺณนา

໘-໑໐. ການພັນລະນາຣະຊະນີຍະສັນຖິຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๗๐-๗๒. อฏฺฐเม [Pg.259] รชนียสณฺฐิตนฺติ รชนีเยน อากาเรน สณฺฐิตํ, ราคสฺส ปจฺจยภาเวน ฐิตนฺติ อตฺโถ. นวมทสมานิ ราหุลสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ. อฏฺฐมาทีนิ.

໗໐-໗໒. ໃນສູດທີ 8 ຄຳວ່າ 'rajanīyasaṇṭhita' ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການທີ່ໜ້າຍິນດີ, ມີຄວາມໝາຍວ່າ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງລາຄະ. ສ່ວນສູດທີ 9 ແລະ ທີ 10 ຄວນຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຣາຫຸລະສັງຍຸດ. ຈົບສູດທີ 8 ເປັນຕົ້ນ.

อรหนฺตวคฺโค สตฺตโม.

ຈົບອະຣະຫັນຕະວັກ ທີ 7.

๘. ขชฺชนียวคฺโค

໘. ຂັດຊະນີຍະວັກ

๑-๓. อสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໓. ການພັນລະນາອັດສາທະສູດເປັນຕົ້ນ

๗๓-๗๕. ขชฺชนียวคฺคสฺส อาทิโต ตีสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ. ปฐมาทีนิ.

໗໓-໗໕. ໃນ 3 ສູດທຳອິດແຫ່ງຂັດຊະນີຍະວັກ ຊົງສະແດງແຕ່ອະລິຍະສັດ 4 ເທົ່ານັ້ນ. ຈົບສູດທີ 1 ເປັນຕົ້ນ.

๔. อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາອະຣະຫັນຕະສູດ

๗๖. จตุตฺเถ ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตาวาสาติ, ภิกฺขเว, ยตฺตกา สตฺตาวาสา นาม อตฺถิ. ยาวตา ภวคฺคนฺติ ยตฺตกํ ภวคฺคํ นาม อตฺถิ. เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐาติ เอเต อคฺคภูตา เจว เสฏฺฐภูตา จ. ยทิทํ อรหนฺโตติ เย อิเม อรหนฺโต นาม. อิทมฺปิ สุตฺตํ ปุริมนเยเนว อุสฺสทนนฺทิยญฺจ ปโลภนียญฺจาติ เวทิตพฺพํ.

໗໖. ໃນສູດທີ 4 ຄຳວ່າ 'yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā' ໝາຍເຖິງ ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທີ່ຢູ່ແຫ່ງສັດທັງຫຼາຍມີປະມານເທົ່າໃດ. ຄຳວ່າ 'yāvatā bhavaggaṃ' ໝາຍເຖິງ ພົບອັນເປັນຍອດ (ພະວັກຄະພູມ) ມີປະມານເທົ່າໃດ. ຄຳວ່າ 'ete aggā ete seṭṭhā' ໝາຍເຖິງ ທ່ານເຫຼົ່ານີ້ເປັນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ແລະ ປະເສີດທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ 'yadidaṃ arahanto' ໝາຍເຖິງ ພຣະອໍຣະຫັນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້. ຄວນຊາບວ່າ ສູດນີ້ກໍມີນັຍຄືກັນກັບທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຕອນຕົ້ນ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຍິນດີອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ເປັນສິ່ງທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ.

อถาปรํ เอตทโวจาติ ตทตฺถปริทีปนาหิ เจว วิเสสตฺถปริทีปนาหิ จ คาถาหิ เอตํ ‘‘สุขิโน วต อรหนฺโต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ สุขิโนติ ฌานสุเขน มคฺคสุเขน ผลสุเขน จ สุขิตา. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ เตสํ อปายทุกฺขชนิกา ตณฺหา น วชฺชติ. เอวํ เต อิมสฺสปิ ตณฺหามูลกสฺส อภาเวน สุขิตาว. อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโนติ นววิโธ อสฺมิมาโน อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺโน. โมหชาลํ ปทาลิตนฺติ ญาเณน อวิชฺชาชาลํ ผาลิตํ.

ຄຳວ່າ 'athāparaṃ etadavoca' ໝາຍເຖິງ ພຣະອົງໄດ້ຊົງກ່າວຄຳວ່າ 'sukhino vata arahanto' (ພຣະອໍຣະຫັນທັງຫຼາຍມີຄວາມສຸກແທ້ໜໍ) ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄາຖາທັງຫຼາຍທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ແລະ ສະແດງເນື້ອຄວາມພິເສດ. ໃນຄາຖານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'sukhinoti' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມສຸກດ້ວຍຊານະສຸກ, ມັກຄະສຸກ ແລະ ຜະລະສຸກ. ຄຳວ່າ 'taṇhā tesaṃ na vijjati' ໝາຍເຖິງ ຕັນຫາອັນເປັນເຫດໃຫ້ເກີດທຸກໃນອະບາຍຍະພູມ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະອໍຣະຫັນເຫຼົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພວກເພິ່ນຈຶ່ງມີຄວາມສຸກແທ້ ເພາະບໍ່ມີຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດນີ້. ຄຳວ່າ 'asimāno samucchinno' ໝາຍເຖິງ ມານະ 9 ປະການ ຖືກຕັດຂາດແລ້ວດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ. ຄຳວ່າ 'mohajālaṃ padālitaṃ' ໝາຍເຖິງ ຂ່າຍຄືອະວິຊາ ຖືກທຳລາຍແລ້ວດ້ວຍຍານ.

อเนชนฺติ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย ปหานภูตํ อรหตฺตํ. อนุปลิตฺตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ อลิตฺตา. พฺรหฺมภูตาติ เสฏฺฐภูตา. ปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. สตฺตสทฺธมฺมโคจราติ สทฺธา หิรี [Pg.260] โอตฺตปฺปํ พาหุสจฺจํ อารทฺธวีริยตา อุปฏฺฐิตสฺสติตา ปญฺญาติ อิเม สตฺต สทฺธมฺมา โคจโร เอเตสนฺติ สตฺตสทฺธมฺมโคจรา.

ຄຳວ່າ 'anejaṃ' ໝາຍເຖິງ ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນອັນເປັນທີ່ລະເສຍເຊິ່ງຕັນຫາທີ່ຊື່ວ່າ 'ເອຊາ'. ຄຳວ່າ 'anupalittā' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຕິດເປື້ອນດ້ວຍກິເລດເຄື່ອງໄລ້ທາຄືຕັນຫາ ແລະ ທິຖິ. ຄຳວ່າ 'brahmabhūtā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ 'pariññāya' ໝາຍເຖິງ ກຳນົດຮູ້ແລ້ວດ້ວຍປະຣິນຍາ 3 ປະການ. ຄຳວ່າ 'sattasaddhammagocarā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີສັດທຳ 7 ປະການເປັນໂຄຈອນ (ທີ່ທ່ຽວໄປແຫ່ງຈິດ) ຄື: ສັດທາ, ຫິຣິ, ໂອຕຕັບປະ, ພາຫຸສັດຈະ, ວິຣິຍາຣັມພະ, ອຸປັດຖິຕະສະຕິ ແລະ ປັນຍາ.

สตฺตรตนสมฺปนฺนาติ สตฺตหิ โพชฺฌงฺครตเนหิ สมนฺนาคตา. อนุวิจรนฺตีติ โลกิยมหาชนาปิ อนุวิจรนฺติเยว. อิธ ปน ขีณาสวานํ นิราสงฺกจาโร นาม คหิโต. เตเนวาห ‘‘ปหีนภยเภรวา’’ติ. ตตฺถ ภยํ ภยเมว, เภรวํ พลวภยํ. ทสหงฺเคหิ สมฺปนฺนาติ อเสกฺเขหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา. มหานาคาติ จตูหิ การเณหิ มหานาคา. สมาหิตาติ อุปจารปฺปนาหิ สมาหิตา. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ โข, มหาราช, เตน ภควตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) เอวํ วุตฺตา ทาสการิกา ตณฺหาปิ เตสํ นตฺถิ. อิมินา ขีณาสวานํ ภุชิสฺสภาวํ ทสฺเสติ.

ຄຳວ່າ 'sattaratanasampannā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍໂພດຊົງຄະຣັດຕະນະ 7 ປະການ. ຄຳວ່າ 'anuvicaranti' ໝາຍເຖິງ ແມ້ແຕ່ມະຫາຊົນຜູ້ເປັນໂລກິຍະກໍຍັງທ່ຽວໄປຢູ່, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງການທ່ຽວໄປໂດຍປາສະຈາກຄວາມລະແວງສົງໄສຂອງພຣະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'pahīnabhayabheravā' (ຜູ້ລະໄພ ແລະ ຄວາມສະດຸ້ງກົວໄດ້ແລ້ວ). ໃນຄຳນັ້ນ, 'bhaya' ຄື ໄພທົ່ວໄປ, 'bherava' ຄື ໄພອັນຮ້າຍແຮງ. ຄຳວ່າ 'dasahaṅgehi sampannā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍອົງແຫ່ງພຣະອະເສຂະ 10 ປະການ. ຄຳວ່າ 'mahānāgā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊື່ວ່າເປັນມະຫານາກ ດ້ວຍເຫດຜົນ 4 ປະການ. ຄຳວ່າ 'samāhitā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຈິດຕັ້ງໝັ້ນດີແລ້ວດ້ວຍອຸປະຈາຣະສະມາທິ ແລະ ອັບປະນາສະມາທິ. ຄຳວ່າ 'taṇhā tesaṃ na vijjati' ໝາຍເຖິງ ຕັນຫາອັນເຮັດໃຫ້ເປັນທາດ ດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ 'ມະຫາຣາດ, ໂລກພ່ອງຢູ່ເປັນນິດ ບໍ່ຮູ້ຈັກອີ່ມ ເປັນທາດແຫ່ງຕັນຫາ' ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະຂີນາສົບເຫຼົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນອິດສະຫຼະແຫ່ງພຣະຂີນາສົບທັງຫຼາຍ.

อเสขญาณนฺติ อรหตฺตผลญาณํ. อนฺติโมยํ สมุสฺสโยติ ปจฺฉิโม อยํ อตฺตภาโว. โย สาโร พฺรหฺมจริยสฺสาติ สาโร นาม ผลํ. ตสฺมึ อปรปจฺจยาติ ตสฺมึ อริยผเล, น อญฺญํ ปตฺติยายนฺติ, ปจฺจกฺขโตว ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตา. วิธาสุ น วิกมฺปนฺตีติ ตีสุ มานโกฏฺฐาเสสุ น วิกมฺปนฺติ. ทนฺตภูมินฺติ อรหตฺตํ. วิชิตาวิโนติ ราคาทโย วิเชตฺวา ฐิตา.

ຄຳວ່າ 'asekhañāṇa' ໝາຍເຖິງ ອໍຣະຫັດຕະຜະລະຍານ. ຄຳວ່າ 'antimoyaṃ samussayo' ໝາຍເຖິງ ອັດຕະພາບນີ້ເປັນຄັ້ງສຸດທ້າຍ. ໃນຄຳວ່າ 'yo sāro brahmacariyassa' ນັ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ 'sāra' (ແກ່ນສານ) ຄື ຜົນ. ຄຳວ່າ 'tasmiṃ aparapaccayā' ໝາຍເຖິງ ໃນອະລິຍະຜົນນັ້ນ ພວກເພິ່ນບໍ່ຕ້ອງເຊື່ອຄົນອື່ນ ເພາະໄດ້ແທງຕະຫຼອດດ້ວຍຕົນເອງຢ່າງປະຈັກແຈ້ງແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'vidhāsu na vikampanti' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນມານະ 3 ສ່ວນ. ຄຳວ່າ 'dantabhūmi' ໝາຍເຖິງ ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ຄຳວ່າ 'vijitāvino' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊະນະກິເລດມີລາຄະເປັນຕົ້ນແລ້ວຕັ້ງຢູ່.

อุทฺธนฺติอาทีสุ อุทฺธํ วุจฺจติ เกสมตฺถโก, อปาจีนํ ปาทตลํ, ติริยํ เวมชฺฌํ. อุทฺธํ วา อตีตํ, อปาจีนํ อนาคตํ, ติริยํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธํ วา วุจฺจติ เทวโลโก, อปาจีนํ อปายโลโก, ติริยํ มนุสฺสโลโก. นนฺที เตสํ น วิชฺชตีติ เอเตสุ ฐาเนสุ สงฺเขปโต วา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ เตสํ ตณฺหา นตฺถิ. อิธ วฏฺฏมูลกตณฺหาย อภาโว ทสฺสิโต. พุทฺธาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺธา.

ໃນຄຳວ່າ 'uddhaṃ' ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'uddhaṃ' (ເບື້ອງບົນ) ໝາຍເຖິງ ປາຍຜົມ, 'apācīnaṃ' (ເບື້ອງລຸ່ມ) ໝາຍເຖິງ ຝາຕີນ, 'tiriyaṃ' (ເບື້ອງຂວາງ) ໝາຍເຖິງ ທ່າມກາງລຳຕົວ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ 'uddhaṃ' ຄື ອະດີດ, 'apācīnaṃ' ຄື ອະນາຄົດ, 'tiriyaṃ' ຄື ປັດຈຸບັນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ 'uddhaṃ' ໝາຍເຖິງ ເທວະໂລກ, 'apācīnaṃ' ໝາຍເຖິງ ອະບາຍຍະໂລກ, 'tiriyaṃ' ໝາຍເຖິງ ມະນຸດສະໂລກ. ຄຳວ່າ 'nandī tesaṃ na vijjati' ໝາຍເຖິງ ໃນສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານີ້ ຫຼືໂດຍຫຍໍ້ຄືໃນຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນອະດີດ, ອະນາຄົດ ແລະ ປັດຈຸບັນ ຕັນຫາຂອງພວກເພິ່ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ໃນທີ່ນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງວັດຕະສົງສານ. ຄຳວ່າ 'buddhā' ໝາຍເຖິງ ທີ່ຊື່ວ່າພຣະພຸດທະເຈົ້າ ເພາະຊົງຮູ້ແຈ້ງອະລິຍະສັດ 4.

อิทํ ปเนตฺถ สีหนาทสโมธานํ – ‘‘วิมุตฺติสุเขนมฺหา สุขิตา, ทุกฺขชนิกา โน ตณฺหา ปหีนา, ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา, ทาสการิกตณฺหา เจว วฏฺฏมูลิกตณฺหา จ ปหีนา, อนุตฺตรมฺหา อสทิสา, จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺธา’’ติ ภวปิฏฺเฐ ฐตฺวา อภีตนาทสงฺขาตํ สีหนาทํ นทนฺติ ขีณาสวาติ. จตุตฺถํ.

ນີ້ຄືການປະມວນສີຫະນາດໃນຄາຖານີ້ວ່າ: 'ພວກເຮົາເປັນຜູ້ມີຄວາມສຸກແລ້ວດ້ວຍວິມຸດຕິສຸກ, ຕັນຫາອັນເປັນເຫດໃຫ້ເກີດທຸກຂອງພວກເຮົາຖືກລະໄດ້ແລ້ວ, ປັນຈະຂັນພວກເຮົາກຳນົດຮູ້ແລ້ວ, ຕັນຫາອັນເຮັດໃຫ້ເປັນທາດ ແລະ ຕັນຫາອັນເປັນມູນເຫດແຫ່ງວັດຕະສົງສານຖືກລະໄດ້ແລ້ວ, ພວກເຮົາເປັນຜູ້ຍອດຢ້ຽມ ບໍ່ມີໃຜສະເໝີເໝືອນ, ພວກເຮົາເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າເພາະຮູ້ແຈ້ງອະລິຍະສັດ 4' ພຣະຂີນາສົບທັງຫຼາຍຢືນຢູ່ເໜືອຍອດແຫ່ງພົບ ແລ້ວບັນລືສີຫະນາດອັນປາສະຈາກຄວາມສະດຸ້ງກົວດ້ວຍປະການສະນີ. ຈົບສູດທີ 4.

๕. ทุติยอรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

໕. ການພັນລະນາທຸຕິຍະອະຣະຫັນຕະສູດ

๗๗. ปญฺจมํ [Pg.261] วินา คาถาหิ สุทฺธิกเมว กตฺวา กถิยมานํ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปญฺจมํ.

໗໗. ໃນສູດທີ 5 ຊົງສະແດງໂດຍບໍ່ມີຄາຖາ ຄືຊົງສະແດງເປັນຈຸນນິຍະບົດ (ຮ້ອຍແກ້ວ) ລ້ວນໆ ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້. ຈົບສູດທີ 5.

๖. สีหสุตฺตวณฺณนา

໖. ຄຳອະທິບາຍສີຫະສູດ

๗๘. ฉฏฺเฐ สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, กาฬสีโห, ปณฺฑุสีโห, เกสรสีโหติ. เตสุ ติณสีโห กโปตวณฺณคาวิสทิโส ติณภกฺโข จ โหติ. กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส ติณภกฺโขเยว. ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส มํสภกฺโข. เกสรสีโห ลาขารสปริกมฺมกเตเนว มุเขน อคฺคนงฺคุฏฺเฐน จตูหิ จ ปาทปริยนฺเตหิ สมนฺนาคโต, มตฺถกโตปิสฺส ปฏฺฐาย ลาขาตูลิกาย กตฺวา วิย ติสฺโส ราชิโย ปิฏฺฐิมชฺเฌน คนฺตฺวา อนฺตรสตฺถิมฺหิ ทกฺขิณาวตฺตา หุตฺวา ฐิตา, ขนฺเธ ปนสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกกมฺพลปริกฺเขโป วิย เกสรภาโร โหติ, อวเสสฏฺฐานํ ปริสุทฺธํ สาลิปิฏฺฐสงฺขจุณฺณปิจุวณฺณํ โหติ. อิเมสุ จตูสุ สีเหสุ อยํ เกสรสีโห อิธ อธิปฺเปโต.

໗໘. ໃນສູດທີ ຫົກ (ສີຫະສູດ), ຄຳວ່າ 'ສີຫະ' (ສິງ) ມີ ໔ ຈຳພວກ ຄື: ຕິໂນສີຫະ (ສິງກິນຫຍ້າ), ກາລະສີຫະ (ສິງດຳ), ປັສສຸສີຫະ (ສິງເຫຼືອງຊີດ), ແລະ ເກສອນສີຫະ (ສິງແຜງ). ໃນບັນດາສິງເຫຼົ່ານັ້ນ, ຕິໂນສີຫະ ມີລັກສະນະຄ້າຍຄືກັບແມ່ໂຄທີ່ມີສີຄືກັບນົກກາງແກ ແລະ ກິນຫຍ້າເປັນອາຫານ. ກາລະສີຫະ ມີລັກສະນະຄ້າຍຄືກັບແມ່ໂຄດຳ ແລະ ກິນຫຍ້າເປັນອາຫານເຊັ່ນກັນ. ປັສສຸສີຫະ ມີລັກສະນະຄ້າຍຄືກັບແມ່ໂຄທີ່ມີສີຄືກັບໃບໄມ້ແຫ້ງເຫຼືອງ ແລະ ກິນຊີ້ນເປັນອາຫານ. ສ່ວນເກສອນສີຫະ ນັ້ນ ປະກອບດ້ວຍປາກ, ປາຍຫາງ ແລະ ປາຍຕີນທັງສີ່ ທີ່ມີສີແດງເຂັ້ມຄືກັບຖືກຍ້ອມດ້ວຍນ້ຳຄັ່ງ; ຕັ້ງແຕ່ສ່ວນຫົວຂອງມັນລົງໄປ ມີເສັ້ນສາມເສັ້ນແລ່ນຜ່ານກາງຫຼັງ ແລ້ວມ້ວນວຽນໄປທາງຂວາ (ທັກສິນາວັດ) ຢູ່ລະຫວ່າງຂາຫຼັງ ທັງສາມເສັ້ນນີ້ປາກົດຄືກັບຖືກຂຽນດ້ວຍພູ່ກັນຍ້ອມນ້ຳຄັ່ງ; ສ່ວນທີ່ຄໍຂອງມັນ ມີແຜງຄໍທີ່ງົດງາມຄືກັບຜ້າກຳມະບານທີ່ມີມູນຄ່າແສນຕຳລຶງຄຸມຢູ່; ສ່ວນທີ່ເຫຼືອນອກນັ້ນມີສີຂາວບໍລິສຸດ ດັ່ງສີຂອງແປ້ງເຂົ້າສາລີ, ສີຂອງຜົງຫອຍສັງ ຫຼື ສີຂອງປຸຍຝ້າຍ. ໃນບັນດາສິງທັງ ໔ ຈຳພວກນີ້, ເກສອນສີຫະ ນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາໃນພະສູດນີ້.

มิคราชาติ มิคคณสฺส ราชา. อาสยาติ วสนฏฺฐานโต สุวณฺณคุหโต วา รชตมณิผลิกมโนสิลาคุหโต วา นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺขมมาโน ปเนส จตูหิ การเณหิ นิกฺขมติ อนฺธการปีฬิโต วา อาโลกตฺถาย, อุจฺจารปสฺสาวปีฬิโต วา เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถาย, ชิฆจฺฉาปีฬิโต วา โคจรตฺถาย, สมฺภวปีฬิโต วา อสฺสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย. อิธ ปน โคจรตฺถาย นิกฺขนฺโตติ อธิปฺเปโต.

ຄຳວ່າ 'ມิຄະລາຊາ' ໄດ້ແກ່ ພະຍາແຫ່ງຝູງສັດຈະຕຸບາດ (ຫຼື ພະຍາເນື້ອ). ຄຳວ່າ 'ອາສະຍາ' ໝາຍເຖິງ ການອອກໄປຈາກທີ່ຢູ່ອາໄສ ຄື ຖ້ຳຄຳ, ຖ້ຳເງິນ, ຖ້ຳແກ້ວມະນີ, ຖ້ຳແກ້ວຜລຶກ ຫຼື ຖ້ຳຫີນສະຫຼີ (ມະໂນສິລາ). ແຕ່ພະຍາສິງນັ້ນ ເມື່ອຈະອອກໄປ ຍ່ອມອອກໄປດ້ວຍເຫດ ໔ ປະການ ຄື: ຖືກຄວາມມືດບີບຄັ້ນ ຈຶ່ງອອກໄປເພື່ອຕ້ອງການແສງສະຫວ່າງ ໑, ຖືກປວດອຸຈະລະປັດສະວະບີບຄັ້ນ ຈຶ່ງອອກໄປເພື່ອຖ່າຍສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ໑, ຖືກຄວາມຫິວໂຫຍບີບຄັ້ນ ຈຶ່ງອອກໄປເພື່ອຫາກິນ ໑, ຖືກຄວາມກຳໜັດບີບຄັ້ນ ຈຶ່ງອອກໄປເພື່ອເສບອະສັດທຳ (ເມຖຸນ) ໑. ແຕ່ໃນພະສູດນີ້ ປະສົງເອົາການອອກໄປເພື່ອຫາກິນ.

วิชมฺภตีติ สุวณฺณตเล วา รชตมณิผลิกมโนสิลาตลานํ วา อญฺญตรสฺมึ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุริมปาเท ปุรโต ปสาเรตฺวา สรีรสฺส ปจฺฉาภาคํ อากฑฺฒิตฺวา ปุริมภาคํ อภิหริตฺวา ปิฏฺฐึ นาเมตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา อสนิสทฺทํ กโรนฺโต วิย นาสปุฏานิ โปเถตฺวา สรีรลคฺคํ รชํ วิธุนนฺโต วิชมฺภติ. วิชมฺภนภูมิยญฺจ ปน ตรุณวจฺฉโก วิย อปราปรํ ชวติ. ชวโต ปนสฺส สรีรํ อนฺธกาเร ปริพฺภมนฺตํ อลาตํ วิย ขายติ.

ຄຳວ່າ 'ຢຽດກາຍ' (ວິຊັມພະຕິ) ໝາຍເຖິງ ການທີ່ພະຍາສິງຢືນຢູ່ເທິງແຜ່ນຄຳ ຫຼື ເທິງແຜ່ນເງິນ, ແຜ່ນແກ້ວມະນີ, ແຜ່ນແກ້ວຜລຶກ ຫຼື ແຜ່ນຫີນສະຫຼີ ແຜ່ນໃດແຜ່ນໜຶ່ງ, ຕັ້ງຕີນຫຼັງທັງສອງໃຫ້ສະເໝີກັນເທິງພື້ນດິນ, ຢຽດຕີນໜ້າທັງສອງໄປທາງໜ້າ, ດຶງກາຍສ່ວນຫຼັງເຂົ້າມາ, ຍົກກາຍສ່ວນໜ້າຂຶ້ນ, ກົ້ມຫຼັງລົງ, ຍົກຄໍຂຶ້ນ, ສັ່ນຮູດັງ, ສະບັດຝຸ່ນລະອອງທີ່ຕິດຢູ່ຕາມກາຍ, ແລ້ວຢຽດກາຍຄືກັບຈະເຮັດສຽງດັງດັ່ງຟ້າຮ້ອງ. ແລະ ໃນບໍລິເວນທີ່ຢຽດກາຍນັ້ນ ມັນຍ່ອມແລ່ນໄປແລ່ນມາຄືກັບລູກໂຄໜຸ່ມ. ເມື່ອມັນແລ່ນໄປ, ຮ່າງກາຍຂອງມັນໃນຄວາມມືດ ຈະປາກົດຄືກັບດຸ້ນໄຟທີ່ກຳລັງໝູນວຽນຢູ່.

อนุวิโลเกตีติ [Pg.262] กสฺมา อนุวิโลเกติ? ปรานุทฺทยตาย. ตสฺมึ กิร สีหนาทํ นทนฺเต ปปาตาวาฏาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ จรนฺตา หตฺถิโคกณฺณมหึสาทโย ปาณา ปปาเตปิ อาวาเฏปิ ปตนฺติ, เตสํ อนุทฺทยาย อนุวิโลเกติ. กึ ปนสฺส ลุทฺทกมฺมสฺส ปรมํสขาทิโน อนุทฺทยา นาม อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. ตถา เหส ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาติเตหี’’ติ? อตฺตโน โคจรตฺถายปิ ขุทฺทเก ปาเณ น คณฺหาติ, เอวํ อนุทฺทยํ กโรติ. วุตฺตมฺปิเจตํ – ‘‘มาหํ โข ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสิ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๑).

ຄຳວ່າ 'ຫຼຽວເບິ່ງ' (ອະນຸວິໂລເກຕິ) ມີຄຳຖາມວ່າ: ເປັນຫຍັງມັນຈຶ່ງຫຼຽວເບິ່ງ? ຕອບວ່າ: ເພາະຄວາມເອັນດູໃນສັດອື່ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພະຍາສິງນັ້ນບັນລືສີຫະນາດ, ພວກສັດຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ຊ້າງ, ກະທິງ, ຄວາຍປ່າ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຫາກິນຢູ່ໃນບ່ອນທີ່ບໍ່ສະເໝີ ເຊັ່ນ ຜາຊັນ ແລະ ຫ້ວຍເລິກ ຍ່ອມຕົກລົງໄປໃນຜາຊັນ ແລະ ຫ້วยເລິກນັ້ນ, ມັນຈຶ່ງຫຼຽວເບິ່ງດ້ວຍຄວາມເອັນດູໃນສັດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ: ສັດທີ່ມີກຳເນີດອັນຮ້າຍກາດ ກິນຊີ້ນສັດອື່ນເປັນອາຫານ ເຊັ່ນພະຍາສິງນີ້ ຈະມີຄວາມເອັນດູຢູ່ບໍ? ຕອບວ່າ: ມີຢູ່. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຍາສິງຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍສັດທັງຫຼາຍທີ່ຖືກຂ້າຕາຍ (ໂດຍບໍ່ຈຳເປັນ) ນີ້' ດັ່ງນີ້, ມັນຈຶ່ງບໍ່ຈັບສັດນ້ອຍໆ ເຖິງແມ່ນເພື່ອເປັນອາຫານຂອງຕົນ, ມັນສະແດງຄວາມເອັນດູຢ່າງນີ້. ສົມກັບຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ເຮົາຢ່າໄດ້ເຮັດໃຫ້ສັດນ້ອຍໆ ທີ່ຢູ່ໃນບ່ອນທີ່ບໍ່ສະເໝີ ຕ້ອງເຖິງແກ່ຄວາມພິນາດເລີຍ' (ອັງ. ນິ. ໑໐.໒໑).

สีหนาทํ นทตีติ ติกฺขตฺตุํ ตาว อภีตนาทํ นทติ. เอวญฺจ ปนสฺส วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา นทนฺตสฺส สทฺโท สมนฺตา ติโยชนปเทสํ เอกนินฺนาทํ กโรติ, ตมสฺส นินฺนาทํ สุตฺวา ติโยชนพฺภนฺตรคตา ทฺวิปทจตุปฺปทคณา ยถาฐาเน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. โคจราย ปกฺกมตีติ อาหารตฺถาย คจฺฉติ. กถํ? โส หิ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณโต วา วามโต วา อุปฺปตนฺโต อุสภมตฺตํ ฐานํ คณฺหาติ, อุทฺธํ อุปฺปตนฺโต จตฺตาริปิ อฏฺฐปิ อุสภานิ อุปฺปตติ, สมฏฺฐาเน อุชุกํ ปกฺขนฺทนฺโต โสฬสอุสภมตฺตมฺปิ วีสติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, ถลา วา ปพฺพตา วา ปกฺขนฺทนฺโต สฏฺฐิอุสภมตฺตมฺปิ อสีติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, อนฺตรามคฺเค รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา ทิสฺวา ตํ ปริหรนฺโต วามโต วา ทกฺขิณโต วา, อุสภมตฺตมฺปิ อปกฺกมติ. ตติยํ ปน สีหนาทํ นทิตฺวา เตเนว สทฺธึ ติโยชเน ฐาเน ปญฺญายติ. ติโยชนํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อตฺตโนว นาทสฺส อนุนาทํ สุณาติ. เอวํ สีเฆน ชเวน ปกฺกมตีติ.

ຄຳວ່າ 'ບັນລືສີຫະນາດ' ໝາຍເຖິງ ການຮ້ອງຢ່າງອົງອາດບໍ່ສະທ້ານຢ້ານກົວເຖິງ ໓ ຄັ້ງກ່ອນ. ເມື່ອມັນຢືນຢູ່ເທິງບໍລິເວນທີ່ຢຽດກາຍແລ້ວບັນລືສີຫະນາດຢ່າງນີ້, ສຽງຂອງມັນຍ່ອມດັງກ້ອງກັງວານໄປທົ່ວບໍລິເວນ ໓ ໂຍດ, ພວກສັດສອງຕີນແລະສີ່ຕີນທັງຫຼາຍທີ່ຢູ່ໃນຮັດສະໝີ ໓ ໂຍດນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຍິນສຽງກ້ອງກັງວານນັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຢືນຢູ່ກັບທີ່ໄດ້. ຄຳວ່າ 'ອອກໄປຫາກິນ' (ໂຄຈະລາຍະ ປັກກະມະຕິ) ໝາຍເຖິງ ອອກໄປເພື່ອຫາອາຫານ. ມັນອອກໄປແນວໃດ? ຄື ມັນຢືນຢູ່ເທິງບໍລິເວນທີ່ຢຽດກາຍ ແລ້ວໂດດໄປທາງຂວາ ຫຼື ທາງຊ້າຍ ຍ່ອມໂດດໄປໄດ້ໄກປະມານ ໑ ອຸສຸພະ, ໂດດຂຶ້ນເທີງ ຍ່ອມໂດດຂຶ້ນໄດ້ສູງ ໔ ຫາ ໘ ອຸສຸພະ, ໂດດໄປທາງໜ້າໃນພື້ນທີ່ສະເໝີ ຍ່ອມໂດດໄປໄດ້ໄກ ໑໖ ຫາ ໒໐ ອຸສຸພະ, ໂດດລົງຈາກບ່ອນສູງ ຫຼື ພູເຂົາ ຍ່ອມໂດດໄປໄດ້ໄກ ໖໐ ຫາ ໘໐ ອຸສຸພະ, ຫາກເຫັນຕົ້ນໄມ້ ຫຼື ພູເຂົາໃນລະຫວ່າງທາງ ມັນຍ່ອມຫຼີກໄປທາງຊ້າຍ ຫຼື ທາງຂວາ ປະມານ ໑ ອຸສຸພະ. ເມື່ອມັນບັນລືສີຫະນາດຄັ້ງທີ ໓ ແລ້ວ ມັນຍ່ອມໄປປາກົດຕົວຢູ່ທີ່ໄກ ໓ ໂຍດພ້ອມກັບສຽງນັ້ນເອງ. ເມື່ອມັນໄປໄດ້ ໓ ໂຍດແລ້ວ ມັນຍ່ອມຢຸດຢືນຟັງສຽງສະທ້ອນແຫ່ງການບັນລືສີຫະນາດຂອງຕົນເອງ. ມັນຍ່ອມອອກໄປດ້ວຍຄວາມໄວຢ່າງນີ້.

เยภุยฺเยนาติ ปาเยน. ภยํ สํเวคํ สนฺตาสนฺติ สพฺพํ จิตฺตุตฺราสสฺเสว นามํ. สีหสฺส หิ สทฺทํ สุตฺวา พหู สตฺตา ภายนฺติ, อปฺปกา น ภายนฺติ. เก ปน เตติ? สมสีโห หตฺถาชานีโย อสฺสาชานีโย อุสภาชานีโย ปุริสาชานีโย ขีณาสโวติ. กสฺมา ปเนเต น ภายนฺตีติ? สมสีโห นาม ‘‘ชาติโคตฺตกุลสูรภาเวหิ สมาโนสฺมี’’ติ น ภายติ, หตฺถาชานียาทโย อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิพลวตาย น ภายนฺติ, ขีณาสโว สกฺกายทิฏฺฐิปหีนตฺตา น ภายติ.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ' (ເຍພຸຍເຍນະ) ໝາຍເຖິງ ໂດຍທົ່ວໄປ. ຄຳວ່າ 'ໄພ' (ພະຍັງ), 'ຄວາມສະດຸ້ງ' (ສັນຕາສັງ), 'ຄວາມສັງເວດ' (ສັງເວຄັງ) ທັງໝົດນີ້ ເປັນຊື່ຂອງຄວາມຫວາດກົວແຫ່ງຈິດທັງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອໄດ້ຍິນສຽງຂອງພະຍາສິງ, ສັດທັງຫຼາຍເປັນອັນຫຼາຍຍ່ອມຢ້ານກົວ, ສ່ວນສັດທີ່ບໍ່ຢ້ານກົວມີພຽງສ່ວນນ້ອຍ. ສັດທີ່ບໍ່ຢ້ານກົວເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນໃຜແດ່? ຄື: ສິງທີ່ມີກຳເນີດສະເໝີກັນ ໑, ຊ້າງອາຊານໄນ ໑, ມ້າອາຊານໄນ ໑, ໂຄອຸສຸພະອາຊານໄນ ໑, ບຸລຸດອາຊານໄນ ໑, ແລະ ພະຂີນາສົບ ໑. ເປັນຫຍັງສັດເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງບໍ່ຢ້ານກົວ? ເພາະວ່າ ສິງທີ່ມີກຳເນີດສະເໝີກັນ ຍ່ອມບໍ່ຢ້ານກົວດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ສະເໝີກັນໂດຍຊາດ, ໂຄດ, ຕະກູນ ແລະ ຄວາມກ້າຫານ', ພວກຊ້າງອາຊານໄນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຢ້ານກົວດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງສັກກາຍະທິດຖິຂອງຕົນ, ສ່ວນພະຂີນາສົບ ຍ່ອມບໍ່ຢ້ານກົວເພາະລະສັກກາຍະທິດຖິໄດ້ແລ້ວ.

พิลาสยาติ [Pg.263] พิเล สยนฺตา พิลวาสิโน อหินกุลโคธาทโย. ทกาสยาติ อุทกวาสิโน มจฺฉกจฺฉปาทโย. วนาสยาติ วนวาสิโน หตฺถิอสฺสโคกณฺณมิคาทโย. ปวิสนฺตีติ ‘‘อิทานิ อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺตาว ปวิสนฺติ. ทฬฺเหหีติ ถิเรหิ. วรตฺเตหีติ จมฺมรชฺชูหิ. มหิทฺธิโกติอาทีสุ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณปสฺสาทีหิ อุสภมตฺตํ, อุชุกํ วีสติอุสภมตฺตาทิลงฺฆนวเสน มหิทฺธิกตา, เสสมิคานํ อธิปติภาเวน มเหสกฺขตา, สมนฺตา ติโยชเน สทฺทํ สุตฺวา ปลายนฺตานํ วเสน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ 'Sັດອາໄສຮູ' (ພິລາສະຍາ) ໝາຍເຖິງ ສັດທີ່ນອນໃນຮູ ຫຼື ອາໄສຢູ່ໃນຮູ ເຊັ່ນ ງູ, ພັງພອນ, ແລນ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສັດອາໄສນ້ຳ' (ທະກາສະຍາ) ໝາຍເຖິງ ສັດທີ່ອາໄສຢູ່ໃນນ້ຳ ເຊັ່ນ ປາ, ເຕົ່າ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສັດອາໄສປ່າ' (ວະນາສະຍາ) ໝາຍເຖິງ ສັດທີ່ອາໄສຢູ່ໃນປ່າ ເຊັ່ນ ຊ້າງ, ມ້າ, ກະທິງ, ເນື້ອ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຂົ້າໄປ' (ປະວິສັນຕິ) ໝາຍເຖິງ ພວກມັນຍ່ອມຫຼຽວເບິ່ງທາງແລ້ວເຂົ້າໄປດ້ວຍຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ພະຍາສິງຈະມາຈັບເຮົາກິນ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເຄື່ອງຜູກອັນໝັ້ນຄົງ' (ທະເລຫິ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເຄື່ອງຜູກອັນແໜ້ນໜາ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເຊືອກໜັງ' (ວະຣັດເຕຫິ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເຊືອກໜັງສັດ. ໃນຄຳວ່າ 'ມີລິດຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບຄວາມມີລິດຫຼາຍ ໂດຍການຢືນຢູ່ເທິງບໍລິເວນຢຽດກາຍ ແລ້ວໂດດໄປທາງຂ້າງມີປະມານ ໑ ອຸສຸພະ ແລະ ໂດດໄປທາງໜ້າໄດ້ໄກ ໒໐ ອຸສຸພະ ເປັນຕົ້ນ; ພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ (ມະເຫສັກຂະຕາ) ໂດຍຄວາມເປັນໃຫຍ່ເໜືອສັດທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ; ແລະ ພຶງຊາບຄວາມມີອານຸພາບຫຼາຍ (ມະຫານຸພາວະຕາ) ໂດຍການທີ່ສັດທັງຫຼາຍພາກັນແແລ່ນໜີໄປເມື່ອໄດ້ຍິນສຽງຂອງມັນໃນບໍລິເວນ ໓ ໂຍດ.

เอวเมว โขติ ภควา เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ ตถา ตถา อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ตาว สุตฺเต สีหสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) อิมสฺมึ เวชฺชสทิสํ. ‘‘พฺราหฺมโณติ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) อิมสฺมึ พฺราหฺมณสทิสํ. ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) อิมสฺมึ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ. ‘‘ราชาหมสฺมิ เสลา’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙) อิมสฺมึ ราชสทิสํ. ‘‘สีโหติ โข ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีหสทิสเมว กตฺวา อตฺตานํ กเถนฺโต เอวมาห.

ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ' (ເອວະເມວະ ໂຂ) ໝາຍເຖິງ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງປຽບທຽບພະອົງເອງຢ່າງນັ້ນໆ ໃນພະສູດນັ້ນໆ. ໃນພະສູດນີ້ກ່ອນ ພະອົງຊົງປຽບພະອົງເອງຄືກັບພະຍາສິງ ໂດຍຕັດວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຄຳວ່າ 'ສີຫະ' (ສິງ) ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງຕະຖາຄົດ ຜູ້ເປັນພະອໍຣະຫັນ ຕັດສະຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພະອົງເອງ' (ອັງ. ນิ. ໕.໙໙; ໑໐.໒໑). ໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງປຽບພະອົງເອງຄືກັບແພດ ໂດຍຕັດວ່າ: 'ສຸນັກຂັດຕະ, ຄຳວ່າ 'ແພດຜ່າຕັດ' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງຕະຖາຄົດ' (ມັດ. ນິ. ໓.໖໕). ໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງປຽບພະອົງເອງຄືກັບພາມ ໂດຍຕັດວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຄຳວ່າ 'ພາມ' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງຕະຖາຄົດ' (ອັງ. ນິ. ໘.໘໕). ໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງປຽບພະອົງເອງຄືກັບຄົນບອກທາງ ໂດຍຕັດວ່າ: 'ຕິດສະ, ຄຳວ່າ 'ຄົນຜູ້ສະຫຼາດໃນທາງ' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງຕະຖາຄົດ' (ສັງ. ນິ. ໓.໔). ໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງປຽບພະອົງເອງຄືກັບພະຍາ ໂດຍຕັດວ່າ: 'ເສລະ, ເຮົາເປັນພະຍາທຳ' (ສຸ. ນິ. ໕໕໙). ສ່ວນໃນພະສູດນີ້ ພະອົງຊົງປຽບພະອົງເອງຄືກັບພະຍາສິງເທົ່ານັ້ນ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ເອວະເມວະ ໂຂ' ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺรายํ สทิสตา – สีหสฺส กญฺจนคุหาทีสุ วสนกาโล วิย หิ ตถาคตสฺส ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารสฺส อปริมิตกาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหเณน เจว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน จ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล ทฏฺฐพฺโพ. สีหสฺส กญฺจนคุหาทิโต นิกฺขนฺตกาโล วิย ตถาคตสฺส เอกูนตึเส สํวจฺฉเร วิวเฏน ทฺวาเรน กณฺฑกํ อารุยฺห ฉนฺนสหายสฺส นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีเร พฺรหฺมุนา ทินฺนานิ กาสายานิ [Pg.264] ปริทหิตฺวา ปพฺพชิตสฺส สตฺตเม ทิวเส ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวคิริปพฺภาเร กตภตฺตกิจฺจสฺส สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา, ปฐมเมว มคธรฏฺฐํ อาคมนตฺถาย ยาว รญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล.

ໃນຂໍ້ປຽບທຽບນັ້ນ ມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນດັ່ງນີ້: ຊ່ວງເວລາທີ່ພະຍາສິງອາໄສຢູ່ໃນຖ້ຳຄຳເປັນຕົ້ນ ປຽບເໝືອນຊ່ວງເວລາທີ່ພະຕະຖາຄົດ ຜູ້ຊົງຕັ້ງປາຖະໜາໄວ້ແທບພະບາດຂອງພະທີປັງກອນພຸດທະເຈົ້າ ຊົງບຳເພັນບາລະມີທັງຫຼາຍຕະຫຼອດການເວລາອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້, ໃນພົບສຸດທ້າຍ ຊົງຖືປະຕິສົນທິ ແລະ ສະແດງການສະເດັດອອກຈາກພະຄັນຂອງພະມານດາ ເຮັດໃຫ້ໝື່ນໂລກທາດຫວັ່ນໄຫວ, ຊົງຈະເລີນໄວໃຫຍ່ຂຶ້ນ ແລະ ຊົງສະເຫວີຍສົມບັດອັນຄ້າຍຄືກັບທິບພະຍະສົມບັດ ປະທັບຢູ່ໃນປາສາດທັງສາມ. ຊ່ວງເວລາທີ່ພະຍາສິງອອກຈາກຖ້ຳຄຳເປັນຕົ້ນ ປຽບເໝືອນຊ່ວງເວລາທີ່ພະຕະຖາຄົດ ມີພະຊົນມາຍຸ ໒໙ ປີ ຊົງສະເດັດອອກທາງປະຕູທີ່ເປີດໄວ້ ຊົງມ້າກັນທະກະ ມີນາຍສັນນະເປັນສະຫາຍ ສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມ ລ່ວງກາຍສາມແຄວ້ນ ເຖິງຝັ່ງແມ່ນ້ຳອະໂນມາ ຊົງຄອງຜ້າກາສາວະພັດທີ່ທ້າວຄະຕິການພົມຖວາຍ ແລ້ວຊົງຜະໜວດ, ໃນວັນທີ ໗ ຊົງສະເດັດໄປຍັງກຸງລາຊະຄຶ ເພື່ອບິນທະບາດໃນກຸງລາຊະຄຶນັ້ນ, ຊົງເຮັດພັດຕະກິດທີ່ເງື້ອມເຂົາປັສສຸວະບັນພົດ ແລ້ວຊົງບັນລຸພະສຳມາສຳໂພທິຍານ, ແລະ ຊ່ວງເວລາທີ່ຊົງຮັບຄຳປະຕິຍານຂອງພະຍາພິມພິສານ ເພື່ອຈະສະເດັດມາຍັງມະຄົດລັດເປັນຄັ້ງທຳອິດ.

สีหสฺส วิชมฺภนกาโล วิย ตถาคตสฺส ทินฺนปฏิญฺญสฺส อาฬารกาลามอุปสงฺกมนํ อาทึ กตฺวา ยาว สุชาตาย ทินฺนปายาสสฺส เอกูนปณฺณาสาย ปิณฺเฑหิ ปริภุตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. สีหสฺส เกสรวิธุนนํ วิย สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ โถมิยมานสฺส คนฺธาทีหิ ปูชิยมานสฺส ติกฺขตฺตุํ โพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จุทฺทสหตฺถุพฺเพเธ ฐาเน ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสินฺนสฺส ตํขณํเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมหาสมุทฺทํ ยมกญาณมนฺถเนน มนฺเถนฺตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิวิทฺเธ ตทนุภาเวน ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ เวทิตพฺพํ.

ຊ່ວງເວລາທີ່ພະຍາສິງຢຽດກາຍ ປຽບເໝືອນຊ່ວງເວລາທີ່ພະຕະຖາຄົດ ຜູ້ຊົງໃຫ້ຄຳປະຕິຍານແລ້ວ ເລີ່ມຕັ້ງແຕ່ການສະເດັດໄປຫາອາຣາດາທາບົດ ກາລາມະໂຄດ ຈົນເຖິງຊ່ວງເວລາທີ່ຊົງສະເຫວີຍຂ້າມທิບຍາຄູ (ຂ້າວມະທຸປາຍາດ) ໔໙ ປັ້ນ ທີ່ນາງສຸຊາດາຖວາຍ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຊ່ວງເວລາທີ່ພະຍາສິງສະບັດແຜງຄໍ ປຽບເໝືອນໃນເວລາແລງ ຊົງຮັບກຳຫຍ້າ ໘ ກຳ ທີ່ນາຍໂສດຖິຍະຖວາຍ, ຊົງໄດ້ຮັບການສັນເສີນຈາກເທວະດາໃນໝື່ນຈັກກະວານ, ຊົງໄດ້ຮັບການບູຊາດ້ວຍຂອງຫອມເປັນຕົ້ນ, ຊົງເຮັດປະທັກສິນຕົ້ນພະສີມະຫາໂພ ໓ ຮອບ ແລ້ວສະເດັດຂຶ້ນສູ່ໂພທິບັນລັງ, ຊົງລາດກຳຫຍ້າເທິງພື້ນທີ່ກວ້າງ ໑໔ ສອກ, ຊົງອະທິຖານຈະຕຸຣັງຄະວິຣິຍະ (ຄວາມພຽນມີອົງ ໔) ແລ້ວປະທັບນັ່ງ, ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ຊົງກຳຈັດກອງທັບມານ, ຊົງຊຳຮະລາຍວິຊາ ໓ ໃນຍາມທັງສາມແຫ່ງລາຕີ, ຊົງພິຈາລະນາປະຕິດຈະສະມຸບບາດທັງອະນຸໂລມແລະປະຕິໂລມອັນປຽບເໝືອນມະຫາສະໝຸດ ດ້ວຍການກວນຄືຍະມະກະຍານ, ເມື່ອຊົງແທງຕະຫຼອດພະສັບພັນຍຸຕະຍານແລ້ວ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງພະສັບພັນຍຸຕະຍານນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ໝື່ນໂລກທາດຫວັ່ນໄຫວ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້.

สีหสฺส จตุทฺทิสาวิโลกนํ วิย ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วิหริตฺวา ปริภุตฺตมธุปิณฺฑิกาหารสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตสฺส เอกาทสเม ทิวเส ‘‘สฺเว อาสาฬฺหิปุณฺณมา ภวิสฺสตี’’ติ ปจฺจูสสมเย ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ? อาฬารุทกานํ กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา ธมฺมเทสนตฺถาย ปญฺจวคฺคิยานํ โอโลกนํ ทฏฺฐพฺพํ. สีหสฺส โคจรตฺถาย ติโยชนํ คมนกาโล วิย อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ‘‘ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ ปจฺฉาภตฺเต อชปาลนิคฺโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คมนกาโล.

ຊ່ວງເວລາທີ່ພະຍາສິງຫຼຽວເບິ່ງທິດທັງສີ່ ປຽບເໝືອນພະຕະຖາຄົດຜູ້ຊົງແທງຕະຫຼອດພະສັບພັນຍຸຕະຍານແລ້ວ ປະທັບຢູ່ທີ່ໂພທິບັນລັງຕະຫຼອດ ໗ ສັບດາ (ສັດຕະມະຫາສະຖານ), ຊົງສະເຫວີຍຂ້າວມະທຸປາຍາດ (ຫຼື ຂ້າວສັດຕູຜົງສັດຕູກ້ອນ) ທີ່ນາງສຸຊາດາຖວາຍ (ຫຼື ທີ່ພໍ່ຄ້າທັງສອງຖວາຍ), ຊົງຮັບຄຳອາຣາດທະນາສະແດງທຳຂອງທ້າວມະຫາພົມ ຢູ່ທີ່ໂຄນຕົ້ນໄມ້ອະຊະປາລະນິໂຄດ, ໃນວັນທີ ໑໑ (ນັບແຕ່ມື້ຕັດສະຮູ້) ຊົງດຳຣິໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງວ່າ 'ມື້ຄ້າຍວັນເພັງເດືອນ ໘ (ອາສາລະຫະ) ຈະມີໃນມື້ອື່ນ, ເຮົາຄວນສະແດງທຳແກ່ໃຜກ່ອນນໍ?', ຊົງຊາບວ່າອາຣາດາທາບົດແລະອຸທະກະທາບົດໄດ້ກາລະກິຣິຍາ (ຕາຍ) ແລ້ວ, ຊົງຫຼຽວເບິ່ງປັນຈະວັກຄີເພື່ອສະແດງທຳ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຊ່ວງເວລາທີ່ພະຍາສິງອອກເດີນທາງໄປ ໓ ໂຍດເພື່ອຫາກິນ ປຽບເໝືອນຊ່ວງເວລາທີ່ພະຕະຖາຄົດ ຊົງຖືບາດແລະຈີວອນຂອງພະອົງເອງ ດ້ວຍຕັ້ງພະໄທວ່າ 'ເຮົາຈະສະແດງທຳມະຈັກແກ່ປັນຈະວັກຄີ', ຊົງສະເດັດອອກຈາກໂຄນຕົ້ນອະຊະປາລະນິໂຄດໃນເວລາຫຼັງພັດຕະກິດ ແລ້ວສະເດັດເດີນທາງໄປສູ່ຫົນທາງໄກ ໑໘ ໂຍດ.

สีหนาทกาโล วิย ตถาคตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา อจลปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติเตน เทวคเณน ปริวุตสฺส ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓) นเยน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิญฺจ ปน ปเท เทสิยมาเน ตถาคตสีหสฺส ธมฺมโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ คเหตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ [Pg.265] ปฏิจฺฉาเทสิ. สีหสฺส สทฺเทน ขุทฺทกปาณานํ สนฺตาสํ อาปชฺชนกาโล วิย ตถาคตสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ทีเปตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส ทีฆายุกเทวตานํ ญาณสนฺตาสสฺส อุปฺปตฺติกาโล เวทิตพฺโพ.

ຊ່ວງເວລາທີ່ພະຍາສິງບັນລືສີຫະນາດ ປຽບເໝືອນຊ່ວງເວລາທີ່ພະຕະຖາຄົດ ສະເດັດເດີນທາງໄປ ໑໘ ໂຍດ ແລ້ວຊົງເຮັດໃຫ້ປັນຈະວັກຄີເຊື່ອໝັ້ນ, ປະທັບນັ່ງເທິງອະຈະລະບັນລັງ (ບັນລັງອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ), ແວດລ້ອມດ້ວຍຝູງເທວະດາທີ່ມາປະຊຸມກັນຈາກໝື່ນຈັກກະວານ, ຊົງສະແດງທຳມະຈັກກັປປະວັດຕະນະສູດ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທີ່ສຸດ ໒ ປະການນີ້ ອັນບັນພະຊິດບໍ່ພຶງເສບ' ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ແລະ ເມື່ອພະທຳມະເທດສະໜານີ້ກຳລັງດຳເນີນຢູ່, ສຽງແຫ່ງພະທຳຂອງພະຕະຖາຄົດຜູ້ປຽບເໝືອນພະຍາສິງ ໄດ້ດັງກ້ອງກັງວານແຜ່ໄປທົ່ວໝື່ນໂລກທາດ ຕັ້ງແຕ່ອະເວຈີມະຫານະລົກເບື້ອງລຸ່ມ ຈົນເຖິງພະວັກຄະພູມເບື້ອງເທິງ. ຊ່ວງເວລາທີ່ພວກສັດນ້ອຍໆ ພາກັນສະດຸ້ງຢ້ານກົວເພາະສຽງຂອງພະຍາສິງ ປຽບເໝືອນຊ່ວງເວລາທີ່ພະຕະຖາຄົດ ຊົງສະແດງໄຕລັກ, ຊົງຈຳແນກອະລິຍະສັດ ໔ ໂດຍອາການ ໑໖ ແລະ ໂດຍນັຍ ໖໐,໐໐໐, ເມື່ອຊົງສະແດງທຳຢູ່ ຍ່ອມເປັນຊ່ວງເວລາທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຢ້ານກົວດ້ວຍຍານ (ຍານະສັນຕາດ) ໃນວັດຕະສົງສານ ແກ່ພວກເທວະດາທີ່ມີອາຍຸຍືນ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້.

ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตถาคโตติ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต – ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถาวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต. อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโตติ. เตสํ วิตฺถาโร พฺรหฺมชาลวณฺณนายมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗) มูลปริยายวณฺณนายมฺปิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒) วุตฺโตเยว. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชตีติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา อรหตฺตมคฺคญาณา วา อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล ปน ปตฺเต อุปฺปนฺโน นาม. อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ.

ຄຳວ່າ Yadā ໄດ້ແກ່ ໃນການໃດ. ຄຳວ່າ Tathāgato ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງພຣະນາມວ່າ ຕະຖາຄົດ ດ້ວຍເຫດ ໘ ປະການ ຄື: ຊົງສະເດັດມາຢ່າງນັ້ນ, ຊົງສະເດັດໄປຢ່າງນັ້ນ, ຊົງບັນລຸລັກສະນະທີ່ແທ້ຈິງ, ຊົງຕຣັສຮູ້ທັມມະທີ່ແທ້ຈິງຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ຊົງເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ຊົງຕຣັສຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ຊົງເຮັດຕາມທີ່ຕຣັສ, ແລະ ຊົງຄອບງຳ. ເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດແຫ່ງຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ມີກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອັຖກຖາພຣົຫມຊາລសູຕ ແລະ ອັຖກຖາມູລປະຣິຍາຍສູຕ. ຄຳວ່າ Loke ໄດ້ແກ່ ໃນສັດຕະໂລກ. ຄຳວ່າ Uppajjati ມີອະທິບາຍວ່າ ນັບຕັ້ງແຕ່ການຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ (ອະພິນິຫານ) ເປັນຕົ້ນມາ ຈົນເຖິງໂພທິບັນລັງ ຫຼື ຈົນເຖິງອະຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ ຊື່ວ່າກຳລັງອຸບັດຂຶ້ນ, ແຕ່ເມື່ອບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນແລ້ວ ຊື່ວ່າອຸບັດຂຶ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ Arahaṃ sammāsambuddho ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍໂດຍລະອຽດໄວ້ແລ້ວໃນພຸດທານຸສສະຕິນิເທດ ແຫ່ງຄຳພີວິສຸດທິມັກ.

อิติ รูปนฺติ อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ, น อิโต ภิยฺโย รูปํ อตฺถีติ. เอตฺตาวตา สภาวโต สรสโต ปริยนฺตโต ปริจฺเฉทโต ปริจฺฉินฺทนโต ยาวตา จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ, ตํ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ อยํ รูปสฺส สมุทโย นาม. เอตฺตาวตา หิ ‘‘อาหารสมุทโย รูปสมุทโย’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ รูปสฺส อตฺถงฺคโม. อิมินาปิ ‘‘อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ เวทนาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ Iti rūpaṃ ມີອະທິບາຍວ່າ ຮູບນີ້ມີພຽງເທົ່ານີ້, ຮູບທີ່ຍິ່ງໄປກວ່ານີ້ບໍ່ມີ. ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ເປັນອັນສະແດງຮູບທັງໝົດ ຄື ມະຫາພູດຮູບ ໔ ແລະ ອຸປາດາຍະຮູບ ໕ ຂອງມະຫາພູດຮູບ ໔ ນັ້ນ ໂດຍສະພາວະ, ໂດຍກິດ, ໂດຍກຳນົດຂອບເຂດ, ໂດຍການກຳນົດໝາຍ ແລະ ໂດຍການຕັດຕອນ. ຄຳວ່າ Iti rūpassa samudayo ໄດ້ແກ່ ນີ້ຊື່ວ່າຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຮູບ. ເພາະດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ເປັນອັນສະແດງທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງ ມີອາການເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາຫານ ເປັນຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຮູບ'. ຄຳວ່າ Iti rūpassa atthaṅgamo ໄດ້ແກ່ ນີ້ຄືຄວາມດັບໄປແຫ່ງຮູບ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ເປັນອັນສະແດງທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງ ມີອາການເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະອາຫານດັບ ຮູບຈຶ່ງດັບ'. ໃນຄຳວ່າ Iti vedanā ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

วณฺณวนฺโตติ สรีรวณฺเณน วณฺณวนฺโต. ธมฺมเทสนํ สุตฺวาติ อิมํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปณฺณาสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา. เยภุยฺเยนาติ อิธ เก ฐเปติ? อริยสาวเก เทเว. เตสญฺหิ ขีณาสวตฺตา จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธาเนน ปตฺตพฺพํ [Pg.266] ปตฺตตาย ญาณสํเวโคปิ. อิตเรสํ ปน เทวานํ ‘‘ตาโส เหโส ภิกฺขู’’ติ อนิจฺจตํ มนสิกโรนฺตานํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ, พลววิปสฺสนากาเล ญาณภยมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตเมตํ. สกฺกายปริยาปนฺนาติ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนา. อิติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺเธ วฏฺฏโทสํ ทสฺเสตฺวา ติลกฺขณาหตํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต ญาณภยํ นาม โอกฺกมติ.

ຄຳວ່າ Vaṇṇavanto ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຜິວພັນດີດ້ວຍຜິວພັນແຫ່ງຮ່າງກາຍ. ຄຳວ່າ Dhammadesanaṃ sutvā ໄດ້ແກ່ ໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທສນາຂອງພຣະຕະຖາຄົດນີ້ ທີ່ປະດັບດ້ວຍລັກສະນະ ໕໐ ປະການໃນຂัน ໕. ຄຳວ່າ Yebhuyyena (ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ) ໃນທີ່ນີ້ ເວັ້ນໃຜໄວ້? ເວັ້ນພວກເທວະດາທີ່ເປັນພຣະອະຣິຍະສາວົກ. ເພາະວ່າ ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນເປັນພຣະຂີນາສົບ ຄວາມສະດຸ້ງກົວທາງຈິດກໍດີ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ແລະ ຍານສັງເວຄະຂອງຜູ້ມີຄວາມສັງເວດ ຜູ້ບັນລຸທັມທີ່ຄວນບັນລຸດ້ວຍຄວາມພຽນໂດຍແຍບຄາຍ ກໍບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ສ່ວນເທວະດາພວກອື່ນນອກນີ້ ເມື່ອມົນສິການເຖິງຄວາມບໍ່ທ່ຽງວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຄວາມສະດຸ້ງນີ້ມີຢູ່ແທ້' ຄວາມສະດຸ້ງກົວທາງຈິດກໍເກີດຂຶ້ນ, ແລະ ໃນກາລະແຫ່ງວິປັດສະນາກ້າແກ່ ຍານພະຍະກໍເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Bho ນີ້ ເປັນພຽງຄຳຮ້ອງເອີ້ນຕາມທັມມະດາ. ຄຳວ່າ Sakkāyapariyāpannā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເນື່ອງໃນປັນຈະຂັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເມື່ອພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຊົງສະແດງໂທດແຫ່ງວັດຕະສົງສານ ແລ້ວຊົງນ້ອມໄປສູ່ໄຕລັກສະນະ ສະແດງທັມແກ່ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ຍານພະຍະຈຶ່ງຢັ່ງລົງ.

อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺปิ ตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ อิธ เทสนาญาณํ คเหตพฺพํ. ตํ ปเนส ยาว อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส โสตาปตฺติผลํ อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺเตติ นาม. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปฺปฏิปุคฺคโลติ สทิสปุคฺคลรหิโต. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. ตาทิโนติ ลาภาลาภาทีหิ เอกสทิสสฺส. ฉฏฺฐํ.

ຄຳວ່າ Abhiññāyā ໄດ້ແກ່ ຮູ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ Dhammacakkaṃ ໄດ້ແກ່ ປະຕິເວທະຍານ ແລະ ເທສນາຍານ. ທີ່ຊື່ວ່າ ປະຕິເວທະຍານ ຄື ຍານທີ່ພຣະອົງປະທັບນັ່ງຢູ່ເທິງໂພທິບັນລັງ ແລ້ວຊົງແທງຕະຫຼອດອະຣິຍະສັດ ໔ ດ້ວຍອາການ ໑໖ ແລະ ດ້ວຍນັຍ ໖໐,໐໐໐. ທີ່ຊື່ວ່າ ເທສນາຍານ ຄື ຍານທີ່ພຣະອົງຊົງຍັງທັມມະຈັກ ອັນມີຮອບ ໓ ມີອາການ ໑໒ ໃຫ້ເປັນໄປ. ຍານທັງສອງນັ້ນ ກໍຄືຍານທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພຣະຫືຣະໄທຂອງພຣະທົດສະພົນນັ້ນເອງ. ໃນຍານທັງສອງນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ພຶງຖືເອົາເທສນາຍານ. ກໍເທສນາຍານນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຍັງໃຫ້ເປັນໄປ ຕະຫຼອດກາລະທີ່ໂສດາປັດຕິຜົນເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະອັນຍาໂກນທັນຍະເຖຣະ ພ້ອມກັບພຣົມ ໑໘ ໂກດ. ພຶງຊາບວ່າ ເມື່ອໂສດາປັດຕິຜົນນັ້ນເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຊື່ວ່າຊົງຍັງທັມມະຈັກໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ Appaṭipuggaloti ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ມີບຸກຄົນສະເໝີເໝືອນ. ຄຳວ່າ Yasassino ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍບໍລິວານ. ຄຳວ່າ Tādino ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີສະພາບຄົງທີ່ ເປັນຢ່າງດຽວກັນໃນລາບແລະເສື່ອມລາບເປັນຕົ້ນ. ສູດທີ ໖ ຈົບ.

๗. ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

໗. ອັຖກຖາຂັດຊະນີຍສູຕ

๗๙. สตฺตเม ปุพฺเพนิวาสนฺติ น อิทํ อภิญฺญาวเสน อนุสฺสรณํ สนฺธาย วุตฺตํ, วิปสฺสนาวเสน ปน ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺเต สมณพฺราหฺมเณ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘สพฺเพเต ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อนุสฺสรนฺติ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติ. อภิญฺญาวเสน หิ สมนุสฺสรนฺตสฺส ขนฺธาปิ อุปาทานกฺขนฺธาปิ ขนฺธปฏิพทฺธาปิ ปณฺณตฺติปิ อารมฺมณํ โหติเยว. รูปํเยว อนุสฺสรตีติ เอวญฺหิ อนุสฺสรนฺโต น อญฺญํ กิญฺจิ สตฺตํ วา ปุคฺคลํ วา อนุสฺสรติ, อตีเต ปน นิรุทฺธํ รูปกฺขนฺธเมว อนุสฺสรติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโยติ. สุญฺญตาปพฺพํ นิฏฺฐิตํ.

໗໙. ໃນສູດທີ ໗ ຄຳວ່າ Pubbenivāsaṃ ນີ້ ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຕຣັສໝາຍເຖິງການລະນຶກຊາດດ້ວຍອຳນາດອະພິນຍາ, ແຕ່ຕຣັສໝາຍເຖິງສະມະນະພຣາມທັງຫຼາຍ ຜູ້ລະນຶກເຖິງຂັນໃນອະດີດດ້ວຍອຳນາດວິປັດສະນາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ชົນເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດ ເມື່ອລະນຶກ ກໍຍ່ອມລະນຶກເຖິງອຸປາດານະຂັນ ໕ ຫຼື ຂັນໃດຂັນໜຶ່ງໃນຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ'. ເພາະວ່າ ສຳລັບຜູ້ລະນຶກດ້ວຍອຳນາດອະພິນຍາ ຂັນກໍດີ, ອຸປາດານະຂັນກໍດີ, ສິ່ງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຂັນກໍດີ, ບັນຍັດກໍດີ ຍ່ອມເປັນອາຣົມໄດ້ແທ້. ຄຳວ່າ Rūpaṃyeva anussarati ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ລະນຶກຢູ່ຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ລະນຶກເຖິງສັດ ຫຼື ບຸກຄົນອື່ນໃດເລີຍ, ແຕ່ຍ່ອມລະນຶກເຖິງພຽງຮູບຂັນທີ່ດັບໄປແລ້ວໃນອະດີດເທົ່ານັ້ນ. ໃນເວທະນາເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ວາຣະວ່າດ້ວຍຄວາມວ່າງເປົ່າ (ສຸນຍະຕາບັນ) ຈົບ.

อิทานิ สุญฺญตาย ลกฺขณํ ทสฺเสตุํ กิญฺจ, ภิกฺขเว, รูปํ วเทถาติอาทิมาห. ยถา หิ นฏฺฐํ โคณํ ปริเยสมาโน ปุริโส โคคเณ จรมาเน รตฺตํ วา กาฬํ วา พลีพทฺทํ ทิสฺวาปิ น เอตฺตเกเนว ‘‘อยํ มยฺหํ โคโณ’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ [Pg.267] กาตุํ สกฺโกติ. กสฺมา? อญฺเญสมฺปิ ตาทิสานํ อตฺถิตาย. สรีรปเทเส ปนสฺส สตฺติสูลาทิลกฺขณํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ สนฺตโก’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ โหติ, เอวเมว สุญฺญตาย กถิตายปิ ยาว สุญฺญตาลกฺขณํ น กถียติ, ตาว สา อกถิตาว โหติ, ลกฺขเณ ปน กถิเต กถิตา นาม โหติ. โคโณ วิย หิ สุญฺญตา, โคณลกฺขณํ วิย สุญฺญตาลกฺขณํ. ยถา โคณลกฺขเณ อสลฺลกฺขิเต โคโณ น สุฏฺฐุ สลฺลกฺขิโต โหติ, ตสฺมึ ปน สลฺลกฺขิเต โส สลฺลกฺขิโต นาม โหติ, เอวเมว สุญฺญตาลกฺขเณ อกถิเต สุญฺญตา อกถิตาว โหติ, ตสฺมึ ปน กถิเต สา กถิตา นาม โหตีติ สุญฺญตาลกฺขณํ ทสฺเสตุํ กิญฺจ, ภิกฺขเว, รูปํ วเทถาติอาทิมาห.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມວ່າງເປົ່າ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍພວກເທີຍ່ອມຮ້ອງເອີ້ນວ່າຮູບ ເພາະເຫດໃດ'. ປຽບເໝືອນບຸຣຸດຜູ້ສະແຫວງຫາໂຄທີ່ເສຍໄປ ເຖິງຈະເຫັນໂຄຖຶກຕົວສີແດງ ຫຼື ສີດຳ ໃນຝູງໂຄທີ່ກຳលັງຫາກິນຢູ່ ກໍຍັງບໍ່ສາມາດຕັດສິນໃຈໄດ້ພຽງແຕ່ການເຫັນເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ນີ້ແມ່ນໂຄຂອງຂ້ອຍ'. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໂຄທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນັ້ນຂອງຄົນອື່ນກໍມີຢູ່. ແຕ່ເມື່ອລາວເຫັນເຄື່ອງໝາຍ ເຊັ່ນ ຮອຍຫອກ ຫຼື ຮອຍຫຼາວ ຢູ່ທີ່ຮ່າງກາຍຂອງມັນ ຈຶ່ງຕັດສິນໃຈໄດ້ວ່າ 'ນີ້ແມ່ນໂຄຂອງຂ້ອຍ', ຊັ້ນໃດກໍດີ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວເຖິງຄວາມວ່າງເປົ່າແລ້ວ ແຕ່ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມວ່າງເປົ່າ ຕາບນັ້ນຄວາມວ່າງເປົ່າກໍຊື່ວ່າຄືຍັງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງ, ແຕ່ເມື່ອກ່າວເຖິງລັກສະນະແລ້ວ ຈຶ່ງຊື່ວ່າກ່າວເຖິງແລ້ວ. ເພາະຄວາມວ່າງເປົ່າປຽບເໝືອນໂຄ, ລັກສະນະແຫ່ງຄວາມວ່າງເປົ່າປຽບເໝືອນເຄື່ອງໝາຍຂອງໂຄ. ປຽບເໝືອນເມື່ອຍັງບໍ່ໄດ້ກຳນົດໝາຍເຄື່ອງໝາຍຂອງໂຄ ໂຄກໍຊື່ວ່າຄືຍັງບໍ່ໄດ້ກຳນົດໝາຍໄວ້ເປັນຢ່າງດີ, ແຕ່ເມື່ອກຳນົດໝາຍເຄື່ອງໝາຍນັ້ນແລ້ວ ມັນຈຶ່ງຊື່ວ່າຖືກກຳນົດໝາຍໄວ້ແລ້ວ, ຊັ້ນນັ້ນເໝືອນກັນ ເມື່ອຍັງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມວ່າງເປົ່າ ຄວາມວ່າງເປົ່າກໍຊື່ວ່າຄືຍັງບໍ່ໄດ້ก່າວເຖິງ, ແຕ່ເມື່ອກ່າວເຖິງລັກສະນະນັ້ນແລ້ວ ຄວາມວ່າງເປົ່າກໍຊື່ວ່າກ່າວເຖິງແລ້ວ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍພວກເທີຍ່ອມຮ້ອງເອີ້ນວ່າຮູບ ເພາະເຫດໃດ' ເພື່ອສະແດງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມວ່າງເປົ່າ.

ตตฺถ กิญฺจาติ การณปุจฺฉา, เกน การเณน รูปํ วเทถ, เกน การเณเนตํ รูปํ นามาติ อตฺโถ. รุปฺปตีติ โขติ เอตฺถ อิตีติ การณุทฺเทโส, ยสฺมา รุปฺปติ, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียติ, ภิชฺชตีติ อตฺโถ. สีเตนปิ รุปฺปตีติอาทีสุ สีเตน ตาว รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฏํ. ติณฺณํ ติณฺณญฺหิ จกฺกวาฬานํ อนฺตเร เอเกโก โลกนฺตริกนิรโย นาม โหติ อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ. ยสฺส เนว เหฏฺฐา ปถวี อตฺถิ, น อุปริ จนฺทิมสูริยทีปมณิอาโลโก, นิจฺจนฺธกาโร. ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺตานํ ติคาวุโต อตฺตภาโว โหติ, เต วคฺคุลิโย วิย ปพฺพตปาเท ทีฆปุถุเลหิ นเขหิ ลคฺคิตฺวา อวํสิรา โอลมฺพนฺติ. ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสาคตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ? มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารเก อุทเก ปตนฺติ, วาเต ปหรนฺเตปิ มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ, ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเร อุทเก ตตฺตเตเล ปติตปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย ปฏปฏายมานา วิลียนฺติ. เอวํ สีเตน รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฏํ. มหึสกรฏฺฐาทีสุปิ หิมปาตสีตเลสุ ปเทเสสุ เอตํ ปากฏเมว. ตตฺถ หิ สตฺตา สีเตน ภินฺนสรีรา ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาปุณนฺติ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ Kiñca ເປັນຄຳຖາມຫາເຫດ ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກເທີຮ້ອງເອີ້ນວ່າຮູບເພາະເຫດໃດ, ສິ່ງນີ້ຊື່ວ່າຮູບເພາະເຫດໃດ. ໃນຄຳວ່າ Ruppatīti kho ນີ້ ຄຳວ່າ Iti ເປັນການສະແດງເຫດ ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະມັນຍ່ອມສະຫຼາຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຮ້ອງເອີ້ນວ່າຮູບ. ຄຳວ່າ Ruppati ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມກຳເລີບ, ຍ່ອມກະທົບກະທັ່ງ, ຍ່ອມຖືກບີບຄັ້ນ, ຍ່ອມແຕກທຳລາຍ. ໃນຄຳວ່າ Sītenapi ruppati ເປັນຕົ້ນ ການສະຫຼາຍຕົວເພາະຄວາມໜາວ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນໂລກັນຕະຣິກະນະຣົກກ່ອນ. ເພາະວ່າ ໃນລະຫວ່າງຈັກກະວານ ໓ ຈັກກະວານ ຍ່ອມມີໂລກັນຕະຣິກະນະຣົກແຫ່ງໜຶ່ງ ມີປະມານ ໘,໐໐໐ ໂຍດ. ນະຣົກນັ້ນ ດ້ານລຸ່ມບໍ່ມີແຜ່ນດິນ, ດ້ານເທິງບໍ່ມີແສງສະຫວ່າງແຫ່ງພຣະຈັນ, ພຣະອາທິດ, ປະທີບ ຫຼື ດວງມະນີ, ມີແຕ່ຄວາມມືດມິດເປັນນິດ. ສັດທັງຫຼາຍທີ່ເກີດໃນນະຣົກນັ້ນ ມີຮ່າງກາຍສູງ ໓ ຄາວຸດ, ພວກເຂົາຫ້ອຍຫົວລົງຄືກັບເຈຍ ເກາະຢູ່ຕາມເຊີງເຂົາຈັກກະວານດ້ວຍເລັບທີ່ຍາວແລະກວ້າງ. ເມື່ອພວກເຂົາໄຕ່ໄປມາແລະເຂົ້າໃກ້ກັນໃນໄລຍະມືເອື້ອມເຖິງ ກໍຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາໄດ້ອາຫານແລ້ວ' ຈຶ່ງຍາດແຍ່ງກັນຢູ່ທີ່ນັ້ນ ແລ້ວພັດຕົກລົງໄປໃນນ້ຳທີ່ຮອງຮັບໂລກ, ເຖິງແມ່ນເມື່ອລົມພັດມາ ພວກເຂົາກໍຫຼຸດຕົກລົງໄປໃນນ້ຳ ເໝືອນດັ່ງໝາກມ່ວງປ່າທີ່ຫຼົ່ນລົງ, ພໍແຕ່ຕົກລົງໄປໃນນ້ຳທີ່ມີຄວາມເຄັມແລະເຢັນຈັດນັ້ນ ພວກເຂົາກໍລະລາຍຕົວໄປ ສົ່ງສຽງດັງ ຜັດໆ ປຽບເໝືອນກ້ອນແປ້ງທີ່ຕົກລົງໄປໃນນ້ຳມັນທີ່ຮ້ອນເດືອດ. ການສະຫຼາຍຕົວເພາະຄວາມໜາວ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນໂລກັນຕະຣິກະນະຣົກຢ່າງນີ້. ເຖິງແມ່ນໃນແຄວ້ນມະຫິງສະກະເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນເຂດທີ່ມີຫິມະຕົກແລະໜາວຈັດ ເລື່ອງນີ້ກໍປາກົດຊັດເຈນເຊັ່ນກັນ. ເພາະວ່າ ສັດທັງຫຼາຍໃນແຄວ້ນນັ້ນ ມີຮ່າງກາຍແຕກທຳລາຍເພາະຄວາມໜາວ ຈົນເຖິງແກ່ຄວາມຕາຍກໍມີ.

อุณฺเหน รุปฺปนํ อวีจิมหานิรเย ปากฏํ โหติ. ชิฆจฺฉาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย เจว ทุพฺภิกฺขกาเล จ ปากฏํ. ปิปาสาย รุปฺปนํ กาลกญฺชิกาทีสุ ปากฏํ. เอโก กิร กาลกญฺชิกอสุโร ปิปาสํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต [Pg.268] โยชนคมฺภีรวิตฺถารํ มหาคงฺคํ โอตริ, ตสฺส คตคตฏฺฐาเน อุทกํ ฉิชฺชติ, ธูโม อุคฺคจฺฉติ, ตตฺเต ปิฏฺฐิปาสาเณ จงฺกมนกาโล วิย โหติ. ตสฺส อุทกสทฺทํ สุตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺตสฺเสว รตฺติ วิภายิ. อถ นํ ปาโตว ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา ตึสมตฺตา ปิณฺฑจาริกภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺวํ สปฺปุริสา’’ติ? ปุจฺฉึสุ. ‘‘เปโตหมสฺมิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ ปริเยสสี’’ติ? ‘‘ปานียํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อยํ คงฺคา ปริปุณฺณา, กึ ตฺวํ น ปสฺสสี’’ติ? ‘‘น อุปกปฺปติ, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ คงฺคาปิฏฺเฐ นิปชฺช, มุเข เต ปานียํ อาสิญฺจิสฺสามา’’ติ. โส วาลิกาปุฬิเน อุตฺตาโน นิปชฺชิ. ภิกฺขู ตึสมตฺเต ปตฺเต นีหริตฺวา อุทกํ อาหริตฺวา ตสฺส มุเข อาสิญฺจึสุ. เตสํ ตถา กโรนฺตานํเยว เวลา อุปกฏฺฐา ชาตา. ตโต ‘‘ภิกฺขาจารกาโล อมฺหากํ สปฺปุริส, กจฺจิ เต อสฺสาทมตฺตา ลทฺธา’’ติ อาหํสุ. เปโต ‘‘สเจ เม, ภนฺเต, ตึสมตฺตานํ อยฺยานํ ตึสปตฺเตหิ อาสิตฺตอุทกโต อฑฺฒปสตมตฺตมฺปิ ปรคลํ คตํ, เปตตฺตภาวโต โมกฺโข มา โหตู’’ติ อาห. เอวํ ปิปาสาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย ปากฏํ.

ການສະຫຼາຍຕົວເພາະຄວາມຮ້ອນ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນອະເວຈີມະຫານະຣົກ. การສະຫຼາຍຕົວເພາະຄວາມຫິວໂຫຍ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນເຜດພູມ ແລະ ໃນຍາມເກີດທຸພິກຂະພັຍ. ການສະຫຼາຍຕົວເພາະຄວາມຢາກນ້ຳ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນພວກອະສູຣະກາລະກັນຊິກະເປັນຕົ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ມີອະສູຣະກາລະກັນຊິກະຕົນໜຶ່ງ ບໍ່ສາມາດອົດກັ້ນຕໍ່ຄວາມຢາກນ້ຳໄດ້ ຈຶ່ງລົງໄປສູ່ແມ່ນ້ຳຄົງຄາໃຫຍ່ ທີ່ມີຄວາມເລິກແລະຄວາມກວ້າງ ໑ ໂຍດ, ແຕ່ໃນທຸກໆ ບ່ອນທີ່ລາວໄປ ນ້ຳຍ່ອມຂາດສາຍ, ມີຄວັນໄຟພຸ່ງຂຶ້ນ, ປຽບເໝືອນເວລາທີ່ຍ່າງຈົງກົມຢູ່ເທິງແຜ່ນຫີນທີ່ຮ້ອນຈັດ. ເມື່ອລາວໄດ້ຍິນສຽງນ້ຳ ແລ້ວທ່ຽວຊອກຫາຢູ່ທາງນັ້ນທາງນີ້ ຈົນກະທັ່ງຮຸ່ງເຊົ້າ. ຄັ້ງນັ້ນ ພິກຂຸຜູ້ທ່ຽວບິນທະບາດປະມານ ໓໐ ຮູບ ເດີນທາງໄປບິນທະບາດໃນຕອນເຊົ້າ ໄດ້ເຫັນລາວເຂົ້າ ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ແນ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ທ່ານແມ່ນໃຜ'. ລາວກາບທູນວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍເປັນເຜດ, ຂ້ານັບຖື'. ພິກຂຸຖາມວ່າ 'ທ່ານກຳລັງຊອກຫາຫຍັງ'. ລາວກາບທູນວ່າ 'ຊອກຫານ້ຳດື່ມ, ຂ້ານຖື'. ພິກຂຸຖາມວ່າ 'ແມ່ນ້ຳຄົງຄານີ້ເຕັມຝັ່ງຢູ່ ທ່ານບໍ່ເຫັນບໍ'. ລາວກາບທູນວ່າ 'ມັນບໍ່ປາກົດແກ່ຂ້ານ້ອຍເລີຍ, ຂ້ານັບຖື'. ພິກຂຸຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງນອນລົງທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາເຖີດ ພວກເຮົາຈະຖອກນ້ຳໃສ່ປາກໃຫ້'. ເຜດຕົນນັ້ນຈຶ່ງນອນຫງາຍລົງເທິງຫາດຊາຍ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍຈຶ່ງນຳບາດ ໓໐ ໃບໄປຕັກນ້ຳມາ ແລ້ວຖອກໃສ່ປາກຂອງລາວ. ເມື່ອພິກຂຸທັງຫຼາຍກຳລັງເຮັດຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ເວລາບິນທະບາດກໍໃກ້ເຂົ້າມາ. ລຳດັບນັ້ນ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແນ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເຖິງເວລາບິນທະບາດຂອງພວກເຮົາແລ້ວ ທ່ານໄດ້ຮັບຄວາມສົດຊື່ນບາງຫຼືບໍ່'. ເຜດກາບທູນວ່າ 'ຂ້ານັບຖື ຖ້ານ້ຳທີ່ພຣະຄຸນເຈົ້າທັງ ໓໐ ຮູບ ຖອກລົງຈາກບາດ ໓໐ ໃບນັ້ນ ຈະລົງຄໍຂອງຂ້ານ້ອຍໄປແມ້ພຽງເຄິ່ງຟ້ອນມື ກໍຂໍຢ່າໃຫ້ຂ້ານ້ອຍພົ້ນຈາກຄວາມເປັນເຜດນີ້ເລີຍ'. ການສະຫຼາຍຕົວເພາະຄວາມຢາກນ້ຳ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນເຜດພູມຢ່າງນີ້.

ฑํสาทีหิ รุปฺปนํ ฑํสมกฺขิกาทิพหุเลสุ ปเทเสสุ ปากฏํ. เอตฺถ จ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. มกสาติ มกสาว. วาตาติ กุจฺฉิวาตปิฏฺฐิวาตาทิวเสน เวทิตพฺพา. สรีรสฺมิญฺหิ วาตโรโค อุปฺปชฺชิตฺวา หตฺถปาทปิฏฺฐิอาทีนิ ภินฺทติ, กาณํ กโรติ, ขุชฺชํ กโรติ, ปีฐสปฺปึ กโรติ. อาตโปติ สูริยาตโป. เตน รุปฺปนํ มรุกนฺตาราทีสุ ปากฏํ. เอกา กิร อิตฺถี มรุกนฺตาเร รตฺตึ สตฺถโต โอหีนา ทิวา สูริเย อุคฺคจฺฉนฺเต วาลิกาย ตปฺปมานาย ปาเท ฐเปตุํ อสกฺโกนฺตี สีสโต ปจฺฉึ โอตาเรตฺวา อกฺกมิ. กเมน ปจฺฉิยา อุณฺหาภิตตฺตาย ฐาตุํ อสกฺโกนฺตี ตสฺสา อุปริ สาฏกํ ฐเปตฺวา อกฺกมิ. ตสฺมิมฺปิ สนฺตตฺเต อตฺตโน องฺเกน คหิตปุตฺตกํ อโธมุขํ นิปชฺชาเปตฺวา กนฺทนฺตํเยว อกฺกมิตฺวา สทฺธึ เตน ตสฺมึเยว ฐาเน อุณฺหาภิตตฺตา กาลมกาสิ.

ການສະຫຼາຍຕົວເພາະເຫຼືອກແລະຍຸງເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນທ້ອງຖິ່ນທີ່ມີເຫຼືອກແລະຍຸງຫຼາຍ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ Ḍaṃsā ໄດ້ແກ່ ເຫຼືອກ. ຄຳວ່າ Makasā ໄດ້ແກ່ ຍຸງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Vātā ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງລົມໃນທ້ອງ ແລະ ລົມໃນຫຼັງເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອໂຣກລົມເກີດຂຶ້ນໃນຮ່າງກາຍ ຍ່ອມທຳລາຍມື, ເທົ້າ ແລະ ຫຼັງເປັນຕົ້ນ, ເຮັດໃຫ້ຕາບອດ, ເຮັດໃຫ້ຫຼັງກົ່ງ, ເຮັດໃຫ້ເປັນອຳມະພາດ. ຄຳວ່າ Ātapo ໄດ້ແກ່ ແສງແດດ. ການສະຫຼາຍຕົວເພາະແສງແດດນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນໃນທະເລຊາຍເປັນຕົ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ມີຍິງຄົນໜຶ່ງຫຼົງທາງຈາກກອງກວຽນໃນທະເລຊາຍໃນເວລາກາງຄືນ, ໃນເວລາກາງເວັນເມື່ອພຣະອາທິດຂຶ້ນມາ ຊາຍຮ້ອນຈັດຈົນນາງບໍ່ສາມາດຢຽບຕີນລົງໄດ້ ຈຶ່ງເອົາກະບຸງລົງຈາກຫົວແລ້ວຢຽບຂຶ້ນໄປ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອກະບຸງຮ້ອນຈັດຈົນຢືນຢູ່ບໍ່ໄດ້ ນາງຈຶ່ງເອົາຜ້າປູທັບເທິງກະບຸງນັ້ນແລ້ວຢຽບຂຶ້ນໄປ. ເມື່ອຜ້ານັ້ນຮ້ອນຈັດຂຶ້ນອີກ ນາງຈຶ່ງເອົາລູກນ້ອຍທີ່ອຸ້ມໄວ້ໃນຕັກນອນຂວ້ຳລົງ ແລ້ວຢຽບລູກທີ່ກຳລັງຮ້ອງໄຫ້ຢູ່ນັ້ນ, ໃນທີ່ສຸດ ນາງກໍຕາຍໄປພ້ອມກັບລູກໃນບ່ອນນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມຮ້ອນແຮງແຫ່ງແດດ.

สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สรนฺตา คจฺฉนฺติ. เตสํ สมฺผสฺเสน รุปฺปนํ อาสีวิสทฏฺฐกาทีนํ วเสน เวทิตพฺพํ. อิติ ภควตา ยานิ อิมานิ สามญฺญปจฺจตฺตวเสน ธมฺมานํ ทฺเว ลกฺขณานิ, เตสุ รูปกฺขนฺธสฺส ตาว ปจฺจตฺตลกฺขณํ ทสฺสิตํ. รูปกฺขนฺธสฺเสว หิ เอตํ, น เวทนาทีนํ, ตสฺมา ปจฺจตฺตลกฺขณนฺติ [Pg.269] วุจฺจติ. อนิจฺจทุกฺขานตฺตลกฺขณํ ปน เวทนาทีนมฺปิ โหติ, ตสฺมา ตํ สามญฺญลกฺขณนฺติ วุจฺจติ.

ຄຳວ່າ Sarīsapa ໄດ້ແກ່ ສັດເລືອຄານທຸກຊະນິດທີ່ເລືອໄປ. ການສະຫຼາຍຕົວເພາະການກະທົບຂອງສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຖືກງູພິດກັດເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງລັກສະນະສະເພາະຕົວຂອງຮູບຂັນກ່ອນ ໃນບັນດາລັກສະນະທັງສອງແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍ ຄື ສາມັນຍະລັກສະນະ ແລະ ປັດຈັດຕະລັກສະນະ. ເພາະວ່າ ລັກສະນະນີ້ມີສະເພາະແກ່ຮູບຂັນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີແກ່ເວທະນາເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຮ້ອງວ່າ ປັດຈັດຕະລັກສະນະ. ສ່ວນລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ, ເປັນອະນັດຕາ ຍ່ອມມີແກ່ເວທະນາເປັນຕົ້ນນຳ, ເພາະສະນັ້ນ ລັກສະນະນັ້ນຈຶ່ງຮ້ອງວ່າ ສາມັນຍະລັກສະນະ.

กิญฺจ, ภิกฺขเว, เวทนํ วเทถาติอาทีสุ ปุริมสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ปุริเมน อสทิสํ, ตสฺสายํ วิภาวนา – สุขมฺปิ เวทยตีติ สุขํ อารมฺมณํ เวเทติ อนุภวติ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. กถํ ปเนตํ อารมฺมณํ สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขํ นาม ชาตนฺติ? สุขาทีนํ ปจฺจยโต. สฺวายมตฺโถ ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺต’’นฺติ อิมสฺมึ มหาลิสุตฺเต (สํ. นิ. ๓.๖๐) อาคโตเยว. เวทยตีติ เอตฺถ จ เวทนาว เวทยติ, น อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา. เวทนา หิ เวทยิตลกฺขณา, ตสฺมา วตฺถารมฺมณํ ปฏิจฺจ เวทนาว เวทยตีติ. เอวมิธ ภควา เวทนายปิ ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ "ກິຎຈະ ພິກຂະເວ ເວດະນັງ ວະເທຖະ" (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍເວທະນາເປັນໄກນ?) ຂໍ້ຄວາມທີ່ເໝືອນກັບຫົນຫຼັງ (ທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນຮູບຂັນ) ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນແລ. ສ່ວນຂໍ້ຄວາມໃດທີ່ບໍ່ເໝືອນກັບຫົນຫຼັງ, ນີ້ຄືຄຳອະທິບາຍ (ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ) ຂອງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ສຸຂັມປິ ເວດະຍະຕິ" (ຍ່ອມສະເຫວີຍແມ່ນແຕ່ສຸກ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສະເຫວີຍ ຄື ຍ່ອມສະເຫວີຍອາຣົມທີ່ເປັນສຸກ (ອິຕຖາຣົມ). ໃນສອງບົດຖັດໄປ (ທຸກຂັງ ເວດະຍະຕິ, ອະທຸກຂະມະສຸຂັງ ເວດະຍະຕິ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ກໍອາຣົມນີ້ ຊື່ວ່າ ສຸກ, ທຸກ, ອະທຸກຂະມະສຸກ ເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ? ເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ສຸຂະເວທະນາເປັນຕົ້ນ (ດ້ວຍອຳນາດອາຣັມມະນະປັດໄຈ). ເນື້ອຄວາມນີ້ ປາກົດຢູ່ໃນມະຫາລິສູດວ່າ "ຍັສມາ ຈະ ໂຂ ມະຫາລິ ຣູປັງ ສຸຂັງ ສຸຂານຸປະຕິຕັງ ສຸຂາວັກກັນຕັງ" (ດູກ່ອນມະຫາລິ ເພາະຣູບເປັນສຸກ, ຢັ່ງລົງສູ່ສຸກ, ຕົກໄປໃນສຸກ...). ໃນບົດວ່າ "ເວດະຍະຕິ" ນີ້, ເວດະນາເທົ່ານັ້ນຍ່ອມສະເຫວີຍ, ບໍ່ແມ່ນສັດ ຫຼື ບຸກຄົນອື່ນໃດຍ່ອມສະເຫວີຍ. ເພາະວ່າ ເວດະນາມີການສະເຫວີຍ (ອາຣົມ) ເປັນລັກສະນະ, ດັ່ງນັ້ນ ເວດະນາເທົ່ານັ້ນຍ່ອມສະເຫວີຍອາຣົມ ເພາະອາໄສວັດຖຸແລະອາຣົມ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນເວທະນານິເທດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຈຳແນກສະແດງສະພາວະລັກສະນະ (ປັດຈັດຕະຣັກສະນະ) ຂອງເວທະນາເທົ່ານັ້ນ.

นีลมฺปิ สญฺชานาตีติ นีลปุปฺเผ วา วตฺเถ วา ปริกมฺมํ กตฺวา อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺโต สญฺชานาติ. อยญฺหิ สญฺญา นาม ปริกมฺมสญฺญาปิ อุปจารสญฺญาปิ อปฺปนาสญฺญาปิ วฏฺฏติ, นีลํ นีลนฺติ อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย. อิธาปิ ภควา สญฺชานนลกฺขณาย สญฺญาย ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

ຄຳວ່າ "ນີລັມປິ ສັນຊານາຕິ" (ຍ່ອມຈຳໄດ້ແມ່ນແຕ່ສີຂຽວ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນເຮັດບໍລິກຳໃນດອກໄມ້ສີຂຽວ ຫຼື ຜ້າສີຂຽວ ແລ້ວບັນລຸເຖິງອຸປະຈາຣະ ຫຼື ອັບປະນາ ຍ່ອມຈຳໄດ້. ເພາະວ່າ ສັນຍານີ້ ຊື່ວ່າ ບໍລິກຳສັນຍາກໍຄວນ, ອຸປະຈາຣະສັນຍາກໍຄວນ, ອັບປະນາສັນຍາກໍຄວນ, ແມ່ນແຕ່ສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ "ສີຂຽວ ສີຂຽວ" ກໍຄວນແທ້. ໃນສີເຫຼືອງເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ໃນສັນຍານິເທດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງຈຳແນກສະແດງສະພາວະລັກສະນະຂອງສັນຍາທີ່ມີການຈຳໝາຍ (ໝາຍຮູ້) ເປັນລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ.

รูปํ รูปตฺตาย สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยถา ยาคุเมว ยาคุตฺตาย, ปูวเมว ปูวตฺตาย ปจติ นาม, เอวํ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตภาเวน สงฺขตนฺติ ลทฺธนามํ รูปเมว รูปตฺตาย ยถา อภิสงฺขตํ รูปํ นาม โหติ, ตถตฺตาย รูปภาวาย อภิสงฺขโรติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ, นิปฺผาเทตีติ อตฺโถ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – อตฺตนา สห ชายมานํ รูปํ สมฺปยุตฺเต จ เวทนาทโย ธมฺเม อภิสงฺขโรติ นิพฺพตฺเตตีติ. อิธาปิ ภควา เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

ຄຳວ່າ "ຣູປັງ ຣູປັດຖາຍະ ສັງຂະຕັມອະພິສັງຂະຣົນຕິ" (ຍ່ອມປຸງແຕ່ງຣູບທີ່ຖືກປຸງແຕ່ງແລ້ວ ເພື່ອຄວາມເປັນຣູບ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຫຸງຕົ້ມເຂົ້າຢາຄູ ເພື່ອຄວາມເປັນເຂົ້າຢາຄູ, ຫຼື ເຮັດເຂົ້າໜົມ ເພື່ອຄວາມເປັນເຂົ້າໜົມ, ສັນໃດ; ຣູບທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ "ສັງຂະຕະ" ເພາະຄວາມທີ່ປັດໄຈທັງຫຼາຍມາປະຊຸມກັນປຸງແຕ່ງຂຶ້ນ, ຍ່ອມປຸງແຕ່ງ, ຂະເໝັກຂະໝີ, ຮວບຮວມ, ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເພື່ອຄວາມເປັນຣູບນັ້ນ, ຄື ເພື່ອຄວາມເປັນຣູບຕາມທີ່ຖືກປຸງແຕ່ງຂຶ້ນ, ສັນນັ້ນ. ໃນເວທະນາເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມຫຍໍ້ໃນຂໍ້ນີ້ມີວ່າ: ຍ່ອມປຸງແຕ່ງ ຄື ຍ່ອມໃຫ້ເກີດຣູບທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຕົນ ແລະ ທຳທີ່ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນທີ່ສຳປະຍຸດກັນ. ໃນສັງຂາຣັກຂັນທະນິເທດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງຈຳແນກສະແດງສະພາວະລັກສະນະຂອງສັງຂານທີ່ມີການຄິດອ່ານ (ເຈດຕະນາ) ເປັນລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ.

อมฺพิลมฺปิ วิชานาตีติ อมฺพอมฺพาฏกมาตุลุงฺคาทิอมฺพิลํ ‘‘อมฺพิล’’นฺติ วิชานาติ. เอเสว นโย สพฺพปเทสุ. อปิ เจตฺถ ติตฺตกนฺติ นิมฺพปโฏลาทินานปฺปการํ กฏุกนฺติ ปิปฺปลิมริจาทินานปฺปการํ. มธุรนฺติ สปฺปิผาณิตาทินานปฺปการํ[Pg.270]. ขาริกนฺติ วาติงฺคณนาฬิเกร จตุรสฺสวลฺลิเวตฺตงฺกุราทินานปฺปการํ. อขาริกนฺติ ยํ วา ตํ วา ผลชาตํ การปณฺณาทิมิสฺสกปณฺณํ. โลณิกนฺติ โลณยาคุโลณมจฺฉโลณภตฺตาทินานปฺปการํ. อโลณิกนฺติอโลณยาคุอโลณมจฺฉอโลณภตฺตาทินานปฺปการํ. ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ ยสฺมา อิมํ อมฺพิลาทิเภทํ อญฺญมญฺญวิสิฏฺเฐน อมฺพิลาทิภาเวน ชานาติ, ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ. เอวมิธาปิ ภควา วิชานนลกฺขณสฺส วิญฺญาณสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

ຄຳວ່າ "ອັມພິລັມປິ ວິຊານາຕິ" (ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງແມ່ນແຕ່ຣົດສົ້ມ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງຣົດສົ້ມມີໝາກມ່ວງ, ໝາກກອກ, ໝາກນາວເປັນຕົ້ນ ວ່າ "ສົ້ມ". ໃນບົດທັງປວງກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້: ບົດວ່າ "ຕິດຕະກັງ" (ຣົດຂົມ) ໄດ້ແກ່ ຣົດຂົມມີປະການຕ່າງໆ ມີສະເດົາແລະບວບຂົມເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ກະຕຸກັງ" (ຣົດເຜັດ) ໄດ້ແກ່ ຣົດເຜັດມີປະການຕ່າງໆ ມີດີປີແລະໝາກເຜັດ/ພິກໄທເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ມະທຸຣັງ" (ຣົດຫວານ) ໄດ້ແກ່ ຣົດຫວານມີປະການຕ່າງໆ ມີເນີຍໃສແລະນ້ຳອ້ອຍເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ຂາຣິກັງ" (ຣົດຝາດ/ເຄັມ/ດ່າງ) ໄດ້ແກ່ ຣົດຝາດມີປະການຕ່າງໆ ມີໝາກເຂືອ, ໝາກພ້າວ, ຜັກໜາມ, ໜໍ່ຫວາຍເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ອະຂາຣິກັງ" (ຣົດບໍ່ຝາດ) ໄດ້ແກ່ ຜົນໄມ້ຊະນິດຕ່າງໆ ຫຼື ໃບໄມ້ປະສົມມີໃບຜັກກາດເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ໂລນິກັງ" (ຣົດເຄັມ) ໄດ້ແກ່ ຣົດເຄັມມີປະການຕ່າງໆ ມີເຂົ້າຢາຄູໃສ່ເກືອ, ປາເຄັມ, ເຂົ້າໃສ່ເກືອເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ອະໂລນິກັງ" (ຣົດຈືດ) ໄດ້ແກ່ ຣົດຈືດມີປະການຕ່າງໆ ມີເຂົ້າຢາຄູບໍ່ໃສ່ເກືອ, ປາຈືດ, ເຂົ້າຈືດເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ຕັສມາ ວິນຍານັນຕິ ວຸດຈະຕິ" (ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິນຍານ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຍ່ອມຮູ້ຣົດມີຣົດສົ້ມເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແລະກັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິນຍານ. ໃນວິນຍານະນิເທດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງຈຳແນກສະແດງສະພາວະລັກສະນະຂອງວິນຍານທີ່ມີການຮູ້ແຈ້ງເປັນລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ.

ยสฺมา ปน อารมฺมณสฺส อาการสณฺฐานคหณวเสน สญฺญา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สา จกฺขุทฺวาเร วิภตฺตา. ยสฺมา วินาปิ อาการสณฺฐานา อารมฺมณสฺส ปจฺจตฺตเภทคหณวเสน วิญฺญาณํ ปากฏํ โหติ, ตสฺมา ตํ ชิวฺหาทฺวาเร วิภตฺตํ. อิเมสํ ปน สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ อสมฺโมหโต สภาวสลฺลกฺขณตฺถํ สญฺชานาติ, วิชานาติ, ปชานาตีติ เอตฺถ วิเสสา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส, ชานาตีติ ปทํ ปน อวิเสโส. ตสฺสปิ ชานนฏฺเฐน วิเสโส เวทิตพฺโพ. สญฺญา หิ นีลาทิวเสน อารมฺมณสญฺชานนมตฺตเมว, อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวธํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. วิญฺญาณํ นีลาทิวเสน อารมฺมณญฺเจว ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. ปญฺญา นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ.

ກໍເພາະວ່າ ສັນຍາຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນ ດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາອາການແລະສັນຖານຂອງອາຣົມ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຈຳແນກສັນຍານັ້ນໄວ້ໃນຈັກຂຸທະວານ. ເພາະວ່າ ວິນຍານຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນ ດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາຄວາມຕ່າງແຫ່ງສະພາວະຂອງອາຣົມ ແມ່ນປາສະຈາກອາການແລະສັນຖານ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຈຳແນກວິນຍານນັ້ນໄວ້ໃນຊິວຫາທະວານ. ແຕ່ເພື່ອຄວາມກຳນົດຮູ້ສະພາວະໂດຍບໍ່ຫຼົງລືມ ແຫ່ງສັນຍາ, ວິນຍານ ແລະ ປັນຍາເຫຼົ່ານີ້, ຄວາມຕ່າງກັນໃນບົດວ່າ "ສັນຊານາຕິ" (ຍ່ອມໝາຍຮູ້), "ວິຊານາຕິ" (ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ), "ປະຊານາຕິ" (ຍ່ອມຮູ້ທົ່ວ) ເພິ່ງຊາບດັ່ງນີ້: ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນມີພຽງແຕ່ອຸປະສັກ (ຄຳຂຶ້ນຕົ້ນ) ເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນບົດວ່າ "ຊານາຕິ" ບໍ່ຕ່າງກັນ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງບົດນັ້ນ ກໍເພິ່ງຊາບໂດຍອັດຖະຄືການຮູ້. ເພາະວ່າ ສັນຍາຍ່ອມອາດພຽງແຕ່ໝາຍຮູ້ອາຣົມ ດ້ວຍອຳນາດສີຂຽວເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ອາດຈະໃຫ້ບັນລຸເຖິງການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະວ່າ "ບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ, ເປັນອະນັດຕາ" ໄດ້. ວິນຍານຍ່ອມຮູ້ອາຣົມດ້ວຍອຳນາດສີຂຽວເປັນຕົ້ນນຳ, ຍ່ອມໃຫ້ບັນລຸເຖິງການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະດ້ວຍອຳນາດຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນນຳ, ແຕ່ບໍ່ອາດຈະຍົກຂຶ້ນສູ່ວິປັດສະນາແລ້ວໃຫ້ບັນລຸເຖິງຄວາມປາກົດແຫ່ງມັກໄດ້. ສ່ວນປັນຍາຍ່ອມຮູ້ອາຣົມດ້ວຍອຳນາດສີຂຽວເປັນຕົ້ນນຳ, ຍ່ອມໃຫ້ບັນລຸເຖິງການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະດ້ວຍອຳນາດຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນນຳ, ຍົກຂຶ້ນສູ່ວິປັດສະນາແລ້ວ ຍ່ອມໃຫ້ບັນລຸເຖິງຄວາມປາກົດແຫ່ງມັກໄດ້ນຳ.

ยถา หิ เหรญฺญิกผลเก กหาปณราสิมฺหิ กเต อชาตพุทฺธิทารโก คามิกปุริโส มหาเหรญฺญิโกติ ตีสุ ชเนสุ โอโลเกตฺวา ฐิเตสุ อชาตพุทฺธิทารโก กหาปณานํ จิตฺตวิจิตฺตจตุรสฺสมณฺฑลาทิภาวเมว ชานาติ, ‘‘อิทํ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ รตนสมฺมต’’นฺติ น ชานาติ. คามิกปุริโส จิตฺตาทิภาวญฺจ ชานาติ, มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภครตนสมฺมตภาวญฺจ, ‘‘อยํ กูโฏ, อยํ เฉโก, อยํ กรโฏ, อยํ สณฺโห’’ติ น ชานาติ. มหาเหรญฺญิโก จิตฺตาทิภาวมฺปิ รตนสมฺมตภาวมฺปิ กูฏาทิภาวมฺปิ ชานาติ. ชานนฺโต จ ปน [Pg.271] รูปํ ทิสฺวาปิ สทฺทํ สุตฺวาปิ คนฺธํ ฆายิตฺวาปิ รสํ สายิตฺวาปิ หตฺเถน ครุลหุภาวํ อุปธาเรตฺวาปิ ‘‘อสุกคาเม กโต’’ติปิ ชานาติ, ‘‘อสุกนิคเม อสุกนคเร อสุกปพฺพตจฺฉายาย อสุกนทีตีเร กโต’’ติปิ, ‘‘อสุกาจริเยน กโต’’ติปิ ชานาติ. เอวเมว สญฺญา อชาตพุทฺธิทารกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมตฺตเมว ชานาติ. วิญฺญาณํ คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ. ปญฺญา มหาเหรญฺญิกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ.

ປຽບເໝືອນເມື່ອມີກອງຫຼຽນກະສາບ (ກະຫາປະນະ) ວາງໄວ້ເທິງແຜ່ນກະດານຂອງນາຍຮ້ອຍເງິນ, ມີຄົນສາມຄົນຄື: ເດັກນ້ອຍທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ຄວາມ, ຊາວບ້ານ ແລະ ນາຍຮ້ອຍເງິນຜູ້ສະຫຼາດ ຢືນເບິ່ງຢູ່. ໃນຄົນສາມຄົນນັ້ນ, ເດັກນ້ອຍທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ຄວາມ ຍ່ອມຮູ້ພຽງແຕ່ຄວາມວິຈິດພິສະດານ, ຄວາມເປັນຮູບສີ່ຫຼ່ຽມ ຫຼື ຮູບກົມເປັນຕົ້ນ ຂອງຫຼຽນກະສາບເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ບໍ່ຮູ້ວ່າ "ນີ້ຄືສິ່ງຂອງທີ່ມະນຸດໃຊ້ສອຍ ແລະ ສົມມຸດວ່າເປັນຣັດຕະນະ (ມີຄ່າ)". ສ່ວນຊາວບ້ານ ຍ່ອມຮູ້ທັງຄວາມວິຈິດເປັນຕົ້ນ ແລະ ຮູ້ທັງຄວາມທີ່ຫຼຽນນັ້ນເປັນສິ່ງຂອງທີ່ມະນຸດໃຊ້ສອຍແລະສົມມຸດວ່າເປັນຣັດຕະນະ, ແຕ່ບໍ່ຮູ້ວ່າ "ຫຼຽນນີ້ປອມ, ຫຼຽນນີ້ແທ້, ຫຼຽນນີ້ມີສ່ວນປະສົມທອງແດງ, ຫຼຽນນີ້ເນື້ອເງິນບໍລິສຸດ". ສ່ວນນາຍຮ້ອຍເງິນຜູ້ສະຫຼາດ ຍ່ອມຮູ້ທັງຄວາມວິຈິດເປັນຕົ້ນ, ຮູ້ທັງຄວາມເປັນຣັດຕະນະທີ່ສົມມຸດ, ແລະ ຮູ້ທັງຄວາມເປັນຫຼຽນປອມເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອຮູ້ຢູ່ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ແມ່ນແຕ່ການເບິ່ງຮູບ, ຟັງສຽງ, ດົມກິ່ນ, ຊີມຣົດ, ແລະ ການຈັບບາຍດ້ວຍມືເພື່ອຊັ່ງນ້ຳໜັກວ່າໜັກຫຼືເບົາ, ທັງຮູ້ວ່າ "ຫຼຽນນີ້ເຮັດຢູ່ບ້ານນັ້ນ", "ເຮັດຢູ່ຕຳບົນນັ້ນ, ເມືອງນັ້ນ, ທີ່ຮົ່ມພູເຂົານັ້ນ, ທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳນັ້ນ", ແລະ "ເຮັດໂດຍອາຈານຊື່ນັ້ນ". ສັນໃດກໍດີ, ສັນຍາ ປຽບເໝືອນການເບິ່ງຫຼຽນກະສາບແຫ່ງເດັກນ້ອຍທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ຄວາມ, ຍ່ອມຮູ້ພຽງແຕ່ອາຣົມດ້ວຍອຳນາດສີຂຽວເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ວິນຍານ ປຽບເໝືອນການເບິ່ງຫຼຽນກະສາບແຫ່ງຊາວບ້ານ, ຍ່ອມຮູ້ອາຣົມດ້ວຍອຳນາດສີຂຽວເປັນຕົ້ນນຳ, ຍ່ອມໃຫ້ບັນລຸເຖິງການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະດ້ວຍອຳນາດຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນນຳ. ປັນຍາ ປຽບເໝືອນການເບິ່ງຫຼຽນກະສາບແຫ່ງນາຍຮ້ອຍເງິນຜູ້ສະຫຼາດ, ຍ່ອມຮູ້ອາຣົມດ້ວຍອຳນາດສີຂຽວເປັນຕົ້ນນຳ, ຍ່ອມໃຫ້ບັນລຸເຖິງການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະດ້ວຍອຳນາດຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນນຳ, ຍົກຂຶ້ນສູ່ວິປັດສະນາແລ້ວ ຍ່ອມໃຫ້ບັນລຸເຖິງຄວາມປາກົດແຫ່ງມັກໄດ້ນຳ.

โส ปน เนสํ วิเสโส ทุปฺปฏิวิชฺโฌ. เตนาห อายสฺมา นาคเสโน –

ກໍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳ (ສັນຍາ ວິນຍານ ປັນຍາ) ເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ແທງຕະຫຼອດໄດ້ຍາກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຍັສມາ ນາຄະເສນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ:

‘‘ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตนฺติ. กึ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา ทุกฺกรํ กตนฺติ? ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตํ, อิเมสํ อรูปีนํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ วตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาตํ ‘อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ จิตฺต’’’นฺติ (มิ. ป. ๒.๗.๑๖).

"ມະຫາຣາດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກະທຳສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກແລ້ວ. ພຣະຄຸນເຈົ້ານາຄະເສນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກະທຳສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກອັນໃດ? ມະຫາຣາດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກະທຳສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ ໂດຍການຊົງສະແດງການກຳນົດແຍກແຍະທຳທີ່ບໍ່ມີຣູບ ຄື ຈິດແລະເຈຕະສິກເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອາຣົມດຽວກັນວ່າ 'ນີ້ຄືຜັດສະ, ນີ້ຄືເວທະນາ, ນີ້ຄືສັນຍາ, ນີ້ຄືເຈດຕະນາ, ນີ້ຄືຈິດ'."

ยถา หิ ติลเตลํ สาสปเตลํ มธุกเตลํ เอรณฺฑกเตลํ วสาเตลนฺติ อิมานิ ปญฺจ เตลานิ เอกจาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา ทิวสํ ยมกมนฺเถ หิ มนฺเถตฺวา ตโต ‘‘อิทํ ติลเตลํ, อิทํ สาสปเตล’’นฺติ เอเกกสฺส ปาฏิเยกฺกํ อุทฺธรณํ นาม ทุกฺกรํ, อิทํ ตโต ทุกฺกรตรํ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา อิเมสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ วตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกาสิ. ปญฺจนฺนํ มหานทีนํ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน ‘‘อิทํ คงฺคาย อุทกํ, อิทํ ยมุนายา’’ติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ อุทกุทฺธรเณนาปิ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ປຽບເໝືອນການເອົານ້ຳມັນຫ້າຊະນິດນີ້ ຄື: ນ້ຳມັນງາ, ນ້ຳມັນຜັກກາດ, ນ້ຳມັນມະຊາງ (ໝາກຊາງ), ນ້ຳມັນລະຫຸ່ງ, น້ຳມັນເປວ ໃສ່ລົງໃນໝໍ້ດຽວກັນ ແລ້ວຄົນດ້ວຍໄມ້ພາຍຄູ່ຕະຫຼອດທັງວັນ, ການທີ່ຈະຕັກເອົານ້ຳມັນແຕ່ລະຊະນິດແຍກອອກມາຕ່າງຫາກວ່າ "ນີ້ຄືນ້ຳມັນງາ, ນ້ຳມັນນີ້ຄືນ້ຳມັນຜັກກາດ" ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກສັນໃດ; ການກຳນົດແຍກແຍະນາມທຳນີ້ ຍັງເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກກວ່ານັ້ນອີກ. ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງເປັນເຈົ້າແຫ່ງທຳ ເປັນພຣະທຳມະຣາດ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງແທງຕະຫຼອດພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານເປັນຢ່າງດີແລ້ວ, ຈຶ່ງຊົງກະທຳການກຳນົດແຍກແຍະທຳທີ່ບໍ່ມີຣູບເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອາຣົມດຽວກັນໄດ້. ເພິ່ງຊາບເນື້ອຄວາມນີ້ ແມ່ນດ້ວຍອຸປະມາແຫ່ງການຕັກນ້ຳແຍກອອກມາຕ່າງຫາກໃນບ່ອນທີ່ແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ຫ້າສາຍໄຫຼໄປປະສົມກັນໃນມະຫາສະໝຸດວ່າ "ນີ້ຄືນ້ຳຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ, ນ້ຳນີ້ຄືນ້ຳຂອງແມ່ນ້ຳຍະມຸນາ" ດັ່ງນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

อิติ ปฐมปพฺเพน สุญฺญตํ, ทุติเยน สุญฺญตาลกฺขณนฺติ ทฺวีหิ ปพฺเพหิ อนตฺตลกฺขณํ กเถตฺวา อิทานิ ทุกฺขลกฺขณํ ทสฺเสตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ขชฺชามีติ น รูปํ สุนโข วิย มํสํ ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวา ขาทติ, ยถา ปน กิลิฏฺฐวตฺถนิวตฺโถ ตโตนิทานํ ปีฬํ สนฺธาย ‘‘ขาทติ มํ [Pg.272] วตฺถ’’นฺติ ภณติ, เอวมิทมฺปิ ปีฬํ อุปฺปาเทนฺตํ ขาทติ นามาติ เวทิตพฺพํ. ปฏิปนฺโน โหตีติ สีลํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺโน โหติ. โย ปเนตฺถ พลวญาโณ ติกฺขพุทฺธิ ญาณุตฺตโร โยคาวจโร ปธานภูมิยํ วายมนฺโต ขาณุนา วา กณฺฏเกน วา วิทฺโธ อาวุเธน วา ปหโฏ พฺยคฺฆาทีหิ วา คเหตฺวา ขชฺชมาโน ตํ เวทนํ อพฺโพหาริกํ กตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺโต อรหตฺตเมว คณฺหาติ, อยํ เวทนาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม วุจฺจติ ปีตมลฺลตฺเถโร วิย กุฏุมฺพิยปุตฺตมหาติสฺสตฺเถโร วิย วตฺตนิอฏวิยํ ตึสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ อญฺญตโร พฺยคฺฆมุเข นิปนฺนภิกฺขุ วิย กณฺฏเกน วิทฺธตฺเถโร วิย จ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງອະນັດຕະລັກສະນະ ດ້ວຍສອງຕອນດັ່ງນີ້ ຄື: ຕອນທຳອິດຊົງສະແດງຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ (ສຸນຍະຕະ), ຕອນທີສອງຊົງສະແດງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມວ່າງເປົ່າ (ສຸນຍະຕະລັກສະນະ), ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງທຸກຂະລັກສະນະ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ຕັຕຣະ ພິກຂະເວ" (ໃນຂໍ້ວ່ານັ້ນ ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ). ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ "ຂັດຊາມິ" (ເຮົາຖືກກັດກິນ) ບໍ່ແມ່ນຣູບຍ່ອມກັດກິນເໝືອນໝູກັດທຶ້ງເນື້ອ, ແຕ່ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ສຸບນຸ່ງຜ້າທີ່ເປິເປື້ອນ ຍ່ອມກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເດືອດຮ້ອນອັນມີຜ້ານັ້ນເປັນເຫດວ່າ "ຜ້າກັດກິນເຮົາ", ສັນໃດ; ເພິ່ງຊາບວ່າ ຣູບນີ້ກໍຊື່ວ່າກັດກິນ ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເດືອດຮ້ອນ (ບີບຄັ້ນ) ສັນນັ້ນ. ບົດວ່າ "ປະຕິປັນໂນ ໂຫຕິ" (ຍ່ອມເປັນຜູ້ປະຕິບັດ) ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ປະຕິບັດຕັ້ງແຕ່ສີລເປັນຕົ້ນໄປ ຈົນເຖິງອະຣະຫັດຕະມັກ. ກໍບັນດາຜູ້ປະຕິບັດເຫຼົ່ານັ້ນ, ໂຍຄາວະຈອນຜູ້ມີຍານອັນກ້າຫານ ມີປັນຍາແຫຼມຄົມ ມີຍານອັນຍອດຢ້ຽມ ເມື່ອພະຍາຍາມຢູ່ໃນພູມິແຫ່ງຄວາມພຽນ ຖືກຕໍໄມ້ ຫຼື ໜາມແທງກໍດີ, ຖືກອາວຸດຟັນກໍດີ, ຖືກເສືອເປັນຕົ້ນຄາບເອົາໄປກັດກິນຢູ່ກໍດີ, ເຮັດເວທະນານັ້ນໃຫ້ເປັນເໝືອນບໍ່ມີ (ບໍ່ໃສ່ໃຈ) ແລ້ວພິຈາລະນາເບິ່ງມູນກຳມະຖານ ຍ່ອມບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນໄດ້ແທ້, ໂຍຄາວະຈອນນີ້ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອຄວາມເບື່ອໜ່າຍ ເພື່ອຄວາມຄາຍກຳໜັດ ເພື່ອຄວາມດັບແຫ່ງເວທະນາ, ປຽບເໝືອນພຣະປີຕະມັລລະເຖຣະ, ປຽບເໝືອນພຣະກຸຕຸມພິຍະປຸດຕະມະຫາຕິສສະເຖຣະ, ປຽບເໝືອນພິກຂຸຮູບໜຶ່ງໃນບັນດາພິກຂຸປະມານສາມສິບຮູບໃນປ່າວັດຕະນິຍະອະຣັນຍະ ຜູ້ມອນນອນຢູ່ໃນປາກເສືອ, ແລະ ປຽບເໝືອນພຣະເຖຣະຜູ້ຖືກໜາມແທງ.

ทฺวาทสสุ กิร ภิกฺขูสุ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา อรญฺเญ ปธานมนุยุญฺชนฺเตสุ เอโก สูริเย อตฺถงฺคตมตฺเตเยว ฆณฺฏึ ปหริตฺวา จงฺกมํ โอรุยฺห จงฺกมนฺโต ติริยํ นิมฺมเถนฺโต ติณปฏิจฺฉนฺนํ กณฺฏกํ อกฺกมิ. กณฺฏโก ปิฏฺฐิปาเทน นิกฺขนฺโต. ตตฺตผาเลน วินิวิทฺธกาโล วิย เวทนา วตฺตติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘กึ อิมํ กณฺฏกํ อุทฺธรามิ, อุทาหุ ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏก’’นฺติ? ตสฺส เอวมโหสิ – ‘‘อิมินา กณฺฏเกน วิทฺธตฺตา นิรยาทีสุ ภยํ นาม นตฺถิ, ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏกํเยวา’’ติ. โส ตํ เวทนํ อพฺโพหาริกํ กตฺวา สพฺพรตฺตึ จงฺกมิตฺวา วิภาตาย รตฺติยา อญฺญสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส อาคนฺตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิ? ‘‘กณฺฏเกนมฺหิ, อาวุโส, วิทฺโธ’’ติ. ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต’’ติ? ‘‘สายเมว, อาวุโส’’ติ. ‘‘กสฺมา น อมฺเห ปกฺโกสิตฺถ, กณฺฏกํ อุทฺธริตฺวา ตตฺถ เตลมฺปิ สิญฺเจยฺยามา’’ติ? ‘‘ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏกเมว อุทฺธริตุํ วายมิมฺหา, อาวุโส’’ติ. ‘‘สกฺกุณิตฺถ, ภนฺเต, อุทฺธริตุ’’นฺติ. ‘‘เอกเทสมตฺเตน เม, อาวุโส, อุทฺธโฏ’’ติ. เสสวตฺถูนิ ทีฆมชฺฌิมฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) สติปฏฺฐานสุตฺตนิทฺเทเส วิตฺถาริตาเนว.

ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພິກຂຸສິບສອງຮູບຕີລະຄັງແລ້ວ ປະກອບຄວາມພຽນຢູ່ໃນປ່າ, ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ພໍຕາເວັນຕົກດິນກໍຕີລະຄັງ ແລ້ວລົງສູ່ທາງຈົງກົມ ເມື່ອຍ່າງຈົງກົມຫຼຽວໄປຫຼຽວມາ ໄດ້ຢຽບຖືກໜາມທີ່ຫຍ້າປົກຄຸມໄວ້. ໜາມນັ້ນແທງທະລຸຫຼັງຕີນຂຶ້ນມາ. ເວທະນາກ້າເກີດຂຶ້ນ ປຽບເໝືອນຖືກແທງດ້ວຍຫຼາວເຫຼັກຮ້ອນ. ພຣະເຖຣະຄິດວ່າ "ເຮົາຈະຖອນໜາມນີ້ອອກ ຫຼື ຈະຖອນໜາມທີ່ແທງຄາຢູ່ໂດຍປົກກະຕິ (ກິເລດ)?" ທ່ານໄດ້ມີຄວາມຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ "ເພາະການຖືກໜາມນີ້ແທງ ໄພໃນນະຣົກເປັນຕົ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ, ເຮົາຈະຖອນແຕ່ໜາມທີ່ແທງຄາຢູ່ໂດຍປົກກະຕິເທົ່ານັ້ນ". ທ່ານເຮັດເວທະນານັ້ນໃຫ້ເປັນເໝືອນບໍ່ມີ ແລ້ວຍ່າງຈົງກົມຕະຫຼອດທັງຄືນ, ເມື່ອຮຸ່ງເຊົ້າ ຈຶ່ງໄດ້ໃຫ້ສັນຍານແກ່ພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງ. ພິກຂຸຮູບນັ້ນມາແລ້ວ ຖາມວ່າ "ມີຫຍັງຫຼື ພຣະຄຸນເຈົ້າ?" ທ່ານຕອບວ່າ "ອາວຸໂສ ເຮົາຖືກໜາມແທງ". "ແທງຕອນໃດ ພຣະຄຸນເຈົ້າ?" "ຕອນແລງຫັ້ນລະ ອາວຸໂສ". "ເປັນຫຍັງຈຶ່ງບໍ່ຮ້ອງເອີ້ນພວກຂ້ານ້ອຍ, ພວກຂ້ານ້ອຍຈະໄດ້ຖອນໜາມອອກ ແລ້ວຢອດນ້ຳມັນໃສ່ໃຫ້?" "ອາວຸໂສ ພວກ ເຮົາພະຍາຍາມຈະຖອນແຕ່ໜາມທີ່ແທງຄາຢູ່ໂດຍປົກກະຕິເທົ່ານັ້ນ". "ພຣະຄຸນເຈົ້າ ອາດຖອນໄດ້ບໍ່?" "ອາວຸໂສ ເຮົາຖອນໄດ້ພຽງສ່ວນໜຶ່ງ (ຄືບັນລຸອະນາຄາມີຜົນ)". ເລື່ອງລາວທີ່ເຫຼືອ ປາກົດຢ່າງລະອຽດໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍແລະມັດຊິມະນິກາຍ ໃນອະທິບາຍສະຕິປັດຖານສູດແລ້ວ.

ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารทฺธํ? อิมสฺมึ ปพฺเพ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ, น อนิจฺจลกฺขณํ. ตํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ. ตีณิ ลกฺขณานิ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสตุมฺปิ อารทฺธเมว. อปจินาติ โน อาจินาตีติ วฏฺฏํ วินาเสติ, เนว จินาติ. ปชหติ น อุปาทิยตีติ ตเทว วิสฺสชฺเชติ, น [Pg.273] คณฺหาติ. วิสิเนติ น อุสฺสิเนตีติ วิกิรติ น สมฺปิณฺเฑติ. วิธูเปติ น สนฺธูเปตีติ นิพฺพาเปติ น ชาลาเปติ.

ຄຳຖາມວ່າ "ຕັງ ກິງ ມັນຍະຖະ ພິກຂະເວ" (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພວກເທີຍ່ອມສຳຄັນຄວາມນັ້ນເປັນໄກນ?) ພຣະອົງຊົງເລີ່ມຕົ້ນເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ໃນຕອນນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງແຕ່ທຸກຂະລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ສະແດງອະນິດຈະລັກສະນະ. ເພື່ອຈະສະແດງອະນິດຈະລັກສະນະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງເລີ່ມຕົ້ນຂໍ້ຄວາມນີ້. ຫຼືວ່າ ຊົງເລີ່ມຕົ້ນເພື່ອຈະສະແດງໂດຍຮວບຮວມລັກສະນະທັງສາມປະການນຳ. ບົດວ່າ "ອະປະຈິນາຕິ ໂນ ອາຈິນາຕິ" (ຍ່ອມຫຼຸດອອກ ບໍ່ສັ່ງສົມ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມທຳລາຍວັດຕະ, ບໍ່ສັ່ງສົມເລີຍ. ບົດວ່າ "ປະຊະຫະຕິ ນະ ອຸປາທິຍະຕິ" (ຍ່ອມລະ ບໍ່ຍຶດໝັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສະຫຼະວັດຕະນັ້ນເອງ, ບໍ່ຍຶດຖືເອົາ. ບົດວ່າ "ວິສິເນຕິ ນະ ອຸສສິເນຕິ" (ຍ່ອມກະຈັດກະຈາຍ ບໍ່ຮວບຮວມ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ກະຈັດກະຈາຍ, ບໍ່ຮວບຮວມໄວ້. ບົດວ່າ "ວິທູເປຕິ ນະ ສັນທູເປຕິ" (ຍ່ອມມອດ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ຮຸ່ງເຮືອງ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ດັບ, ບໍ່ເຮັດໃຫ້ລຸກໄໝ້.

เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? วฏฺฏํ วินาเสตฺวา ฐิตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสสฺสามีติ อารทฺธํ. เอตฺตเกน วา ฐาเนน วิปสฺสนา กถิตา, อิทานิ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺเค ทสฺเสตุํ อิทํ อารทฺธํ. อถ วา เอตฺตเกน ฐาเนน ปฐมมคฺโค กถิโต, อิทานิ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺเค ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ. เอตฺตเกน วา ฐาเนน ตีณิ มคฺคานิ กถิตานิ, อิทานิ สห วิปสฺสนาย อรหตฺตมคฺคํ ทสฺเสตุมฺปิ อิทํ อารทฺธเมว.

ພຣະດຳຣັດວ່າ "ເອວໍ ປສ຺ສໍ ພິກ຺ຂເວ" ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປາຣົບຍ້ອນເຫດໃດ? ຊົງປາຣົບເພື່ອສະແດງເຖິງພຣະມະຫາຂີນາສົບ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍທຳລາຍວັດຕະສັງສານແລ້ວ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ດ້ວຍພຣະບາລີພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງວິປັດສະນາແລ້ວ, ບັດນີ້ ຊົງປາຣົບພຣະດຳຣັດນີ້ ເພື່ອສະແດງມັກທັງສີ່ຮ່ວມກັບວິປັດສະນາ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍພຣະບາລີພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງປະຖົມມັກແລ້ວ, ບັດນີ້ ຊົງປາຣົບພຣະດຳຣັດນີ້ ເພື່ອສະແດງມັກເບື້ອງເທິງສາມຮ່ວມກັບວິປັດສະນາ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍພຣະບາລີພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງມັກທັງສາມແລ້ວ, ບັດນີ້ ຊົງປາຣົບພຣະດຳຣັດນີ້ ເພື່ອສະແດງອໍຣະຫັດຕະມັກຮ່ວມກັບວິປັດສະນາດ້ວຍເຊັ່ນກັນ.

สปชาปติกาติ สทฺธึ ปชาปตินา เทวราเชน. อารกาว นมสฺสนฺตีติ ทูรโตว นมสฺสนฺติ, ทูเรปิ ฐิตํ นมสฺสนฺติเยว อายสฺมนฺตํ นีตตฺเถรํ วิย.

ຄຳວ່າ "ສປຊາປຕິກາ" ໄດ້ແກ່ ຮ່ວມກັບທ້າວປຣະຊາບໍດີເທວະຣາດ. ຄຳວ່າ "ອາຣກາວ ນມສ຺ສນ຺ຕิ" ໄດ້ແກ່ ນະມັດສະການແຕ່ທາງໄກ, ຄືແມ່ນແຕ່ພຣະເຖຣະຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນທີ່ໄກ ກໍຍັງນະມັດສະການຢູ່ເລື້ອຍໆ ເໝືອນດັ່ງນະມັດສະການພຣະອາຍັສມາ ນີຕະເຖຣະ.

เถโร กิร ปุปฺผจฺฉฑฺฑกกุลโต นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต, ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อชฺเชว ปพฺพชิโต อชฺเชว เม ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺตํ, จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมณฺฑิตํ มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรสฺสามี’’ติ. โส ปํสุกูลตฺถาย สาวตฺถึ ปวิสิตฺวา โจฬกํ ปริเยสนฺโต วิจริ. อเถโก มหาพฺรหฺมา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มนุสฺสปถํ โอโลเกนฺโต เถรํ ทิสฺวา – ‘‘อชฺเชว ปพฺพชิตฺวา อชฺเชว ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรตุํ โจฬกํ ปริเยสตี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ตมญฺโญ มหาพฺรหฺมา ทิสฺวา ‘‘กํ นมสฺสสี’’ติ? ปุจฺฉิ. นีตตฺเถรํ นมสฺสามีติ. กึ การณาติ? อชฺเชว ปพฺพชิตฺวา อชฺเชว ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรตุํ โจฬกํ ปริเยสตีติ. โสปิ นํ นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถญฺโญ, อถญฺโญติ สตฺตสตา มหาพฺรหฺมาโน นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เตน วุตฺตํ –

ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະນັ້ນອອກບວດຈາກຕະກູນຄົນຖິ້ມດອກໄມ້, ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໃນຂະນະທີ່ປົງຜົມນັ້ນເອງ ແລ້ວດຳຣິວ່າ "ເຮົາບວດໃນມື້ນີ້ເອງ ແລະກິດແຫ່ງການບວດຂອງເຮົາກໍເຖິງທີ່ສຸດໃນມື້ນີ້ເອງ, ເຮົາຈັກບຳເພັນມະຫາອະຣິຍະວົງສະປະຕິປະທາ ອັນປະດັບປະດາດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນປັດໄຈສີ່ ແລະຄວາມຍິນດີໃນການຈະເລີນພາວະນາ". ພຣະເຖຣະນັ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜ້າບັງສະກຸນ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປສູ່ເມືອງສາວັດຖີ ທ່ຽວສະແຫວງຫາເສດຜ້າຢູ່. ຄັ້ງນັ້ນ ທ້າວມະຫາພຣົມອົງໜຶ່ງ ອອກຈາກສະມາບັດແລ້ວ ເລັງແລເບິ່ງທາງມະນຸດ ເຫັນພຣະເຖຣະແລ້ວ ຄິດວ່າ "ພຣະເຖຣະອົງນີ້ ບວດໃນມື້ນີ້ເອງ ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໃນຂະນະປົງຜົມໃນມື້ນີ້ເອງ ແລະກຳລັງສະແຫວງຫາເສດຜ້າເພື່ອບຳເພັນມະຫາອະຣິຍະວົງສະປະຕິປະທາ" ຈຶ່ງປະນົມມືຢືນນະມັດສະການຢູ່. ທ້າວມະຫາພຣົມອີກອົງໜຶ່ງເຫັນແລ້ວ ຈຶ່ງຖາມວ່າ "ທ່ານນະມັດສະການໃຜ?" ຕອບວ່າ "ນະມັດສະການພຣະນີຕະເຖຣະ." ຖາມວ່າ "ຍ້ອນເຫດໃດ?" ຕອບວ່າ "ເພາະທ່ານບວດໃນມື້ນີ້ເອງ ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໃນຂະນະປົງຜົມໃນມື້ນີ້ເອງ ແລະກຳລັງສະແຫວງຫາເສດຜ້າເພື່ອບຳເພັນມະຫາອະຣິຍະວົງສະປະຕິປະທາ." ພຣົມອົງນັ້ນກໍຢືນນະມັດສະການພຣະເຖຣະນັ້ນດ້ວຍ. ຈາກນັ້ນ ພຣົມອົງອື່ນໆ ກໍພາກັນຢືນນະມັດສະການ ໂດຍທຳນອງນີ້ ຈົນເຖິງເຈັດຮ້ອຍອົງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ:

‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา,พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา;

นีตํ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา,‘ขีณาสโว คณฺหติ ปํสุกูลํ’’’.

"ເທວະດາທັງຫຼາຍເຈັດຮ້ອຍອົງ ຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ອອກມາຈາກພຣົມມະວິມານແລ້ວ ມີຈິດເຫຼື້ອມໃສ ນະມັດສະການພຣະນີຕະເຖຣະ ວ່າ 'ພຣະຂີນາສົບກຳລັງຖືເອົາຜ້າບັງສະກຸນ'."

‘‘ตา [Pg.274] เทวตา สตฺตสตา อุฬารา,พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา;

นีตํ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา,‘ขีณาสโว กยิรติ ปํสุกูลํ’’’.

"ເທວະດາທັງຫຼາຍເຈັດຮ້ອຍອົງ ຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ອອກມາຈາກພຣົມມະວິມານແລ້ວ ມີຈິດເຫຼື້ອມໃສ ນະມັດສະການພຣະນີຕະເຖຣະ ວ່າ 'ພຣະຂີນາສົບກຳລັງຈັດແຈງຜ້າບັງສະກຸນ'."

‘‘‘ขีณาสโว โธวติ ปํสุกูลํ’;

‘ขีณาสโว รชติ ปํสุกูลํ’;

‘ขีณาสโว ปารุปติ ปํสกูล’’’นฺติ.

"'ພຣະຂີນາສົບກຳລັງຊັກຜ້າບັງສະກຸນ', 'ພຣະຂີນາສົບກຳລັງຍ້ອມຜ້າບັງສະກຸນ', 'ພຣະຂີນາສົບກຳລັງຫົ່ມຜ້າບັງສະກຸນ'."

อิติ ภควา อิมสฺมึ สุตฺเต เทสนํ ตีหิ ภเวหิ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺตสฺส กูฏํ คณฺหิ. เทสนาปริโยสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สตฺตมํ.

ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງນຳພຣະທັມມະເທດສະນາໃນສູດນີ້ ໃຫ້ໝູນວຽນໄປດ້ວຍສາມປະການ ແລ້ວຊົງຖືເອົາພຣະອໍຣະຫັດເປັນຍອດ. ໃນເວລາຈົບພຣະທັມມະເທດສະນາ ພຣະພິກຂຸຫ້າຮ້ອຍຮູບໄດ້ຕັ້ງຢູ່ໃນພຣະອໍຣະຫັດ. ຈົບສູດທີເຈັດ.

๘. ปิณฺโฑลฺยสุตฺตวณฺณนา

໘. ພັນລະນາປิຍໂດລຍະສູດ

๘๐. อฏฺฐเม กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ กิสฺมิญฺจิเทว การเณ. ปณาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. กิสฺมึ ปน การเณ เอเต ภควตา ปณามิตาติ? เอกสฺมิญฺหิ อนฺโตวสฺเส ภควา สาวตฺถิยํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร สาวตฺถิโต นิกฺขมิตฺวา ชนปทจาริกํ จรนฺโต กปิลวตฺถุํ ปตฺวา นิคฺโรธารามํ ปาวิสิ. สกฺยราชาโน ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สุตฺวา ปจฺฉาภตฺเต กปฺปิยานิ เตลมธุผาณิตาทีนิ เจว ปานกานิ จ กาชสเตหิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเตตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตา เอกมนฺเต นิสีทึสุ. สตฺถา เตสํ มธุรธมฺมกถํ กเถนฺโต นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ เอกจฺเจ ภิกฺขู เสนาสนํ ปฏิชคฺคนฺติ, เอกจฺเจ มญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญาเปนฺติ, สามเณรา อปฺปหริตํ กโรนฺติ. ภาชนียฏฺฐาเน สมฺปตฺตภิกฺขูปิ อตฺถิ, อสมฺปตฺตภิกฺขูปิ อตฺถิ. สมฺปตฺตา อสมฺปตฺตานํ ลาภํ คณฺหนฺตา, ‘‘อมฺหากํ เทถ, อมฺหากํ อาจริยสฺส เทถ อุปชฺฌายสฺส เทถา’’ติ กเถนฺตา มหาสทฺทมกํสุ. สตฺถา สุตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘เก ปน เต, อานนฺท, อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเป’’ติ? เถโร เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. สตฺถา สุตฺวา ‘‘อามิสเหตุ, อานนฺท, ภิกฺขู มหาสทฺทํ กโรนฺตี’’ติ อาห. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อนนุจฺฉวิกํ, อานนฺท, อปฺปติรูปํ. น [Pg.275] หิ มยา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ จีวราทิเหตุ ปารมิโย ปูริตา, นาปิ อิเม ภิกฺขู จีวราทิเหตุ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา, อรหตฺตเหตุ ปพฺพชิตฺวา อนตฺถํ อตฺถสทิสํ อสารํ สารสทิสํ กโรนฺติ, คจฺฉานนฺท, เต ภิกฺขู ปณาเมหี’’ติ.

໘໐. ໃນສູດທີແປດ ຄຳວ່າ "ກິສ຺ມິຍ຺ຈິເທວ ປກຣເຍ" ໄດ້ແກ່ ຍ້ອນເຫດບາງຢ່າງ. ຄຳວ່າ "ປຍາເມຕ຺ວາ" ໄດ້ແກ່ ຂັບໄລ່ອອກໄປ. ກໍຍ້ອນເຫດໃດ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຖືກພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂັບໄລ່ອອກໄປ? ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນພັນສາໜຶ່ງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ເມືອງສາວັດຖີ ເມື່ອອອກພັນສາຊົງປະວໍຣະນາແລ້ວ ມີພຣະພິກຂຸສົງໝູ່ໃຫຍ່ເປັນບໍລິວານ ສະເດັດອອກຈາກເມືອງສາວັດຖີ ຈາຣິກໄປຕາມຊົນນະບົດ ເຖິງເມືອງກະບິນລະພັດ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປສູ່ພຣະນິໂຄຣທາຣາມ. ພວກກະສັດສាកະຍະຊົງສະດັບວ່າ "ພຣະສາດສະດາສະເດັດມາແລ້ວ" ໃນເວລາຫຼັງອາຫານ ຈຶ່ງຊົງໃຫ້ຄົນຖືເອົາປັດໄຈອັນຄວນມີນ້ຳມັນ, ນ້ຳເຜິ້ງ, ນ້ຳອ້ອຍ ເປັນຕົ້ນ ແລະນ້ຳປານะທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຫາບທັງຫຼາຍເປັນຮ້ອຍໆ ແລ້ວສະເດັດໄປສູ່ວິຫານ ນ້ອມຖວາຍແກ่ພຣະສົງ ຖວາຍອະພິວາດພຣະສາດສະດາ ຊົງເຮັດປະຕິສັນຖາຣະແລ້ວ ປະທັບນັ່ງ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ. ພຣະສາດສະດາຊົງສະແດງພຣະທັມມະເທດສະນາອັນມີຣົດໄພເລາະແກ່ພວກກະສັດເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວປະທັບນັ່ງຢູ່. ໃນຂະນະນັ້ນ ພຣະພິກຂຸບາງພວກກຳລັງຈັດແຈງເສນາສະນະ, ບາງພວກກຳລັງປູລາດຕຽງຕັ່ງເປັນຕົ້ນ, ພວກສາມະເນນກຳລັງຖາກຖາງຫຍ້າ. ໃນສະຖານທີ່ແຈກຢາຍປັດໄຈ ພຣະພິກຂຸຜູ້ມາເຖິງແລ້ວກໍມີ, ຜູ້ຍັງບໍ່ທັນມາເຖິງກໍມີ. ພຣະພິກຂຸຜູ້ມາເຖິງແລ້ວ ເມື່ອຈະຖືເອົາສ່ວນແບ່ງຂອງຜູ້ຍັງບໍ່ທັນມາເຖິງ ຈຶ່ງເວົ້າວ່າ "ຈົ່ງຖວາຍແກ່ພວກຂ້ານ້ອຍ, ຈົ່ງຖວາຍແກ່ພຣະອາຈານຂອງພວກຂ້ານ້ອຍ, ຈົ່ງຖວາຍແກ່ພຣະອຸປັດຊາ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວໄດ້ເຮັດສຽງດັງສະໜັ່ນຫວັ່ນໄຫວ. ພຣະສາດສະດາຊົງສະດັບແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັດຖາມພຣະອານົນເຖຣະວ່າ "ອານົນ, ນັ້ນແມ່ນສຽງດັງ ສຽງອຶກກະທຶກຂອງໃຜກັນ? ເໝືອນດັ່ງພວກຊາວປະມົງກຳລັງຍາດແຍ່ງປາກັນຢູ່." ພຣະເຖຣະຈຶ່ງກາບທູນເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ຊົງຊາບ. ພຣະສາດສະດາຊົງສະດັບແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ອານົນ, ພວກພິກຂຸເຮັດສຽງດັງຍ້ອນເຫດແຫ່ງອາມິດ." ພຣະອານົນກາບທູນວ່າ "ຢ່າງນັ້ນ ຂ້ານ້ອຍ." ພຣະອົງຕຣັດວ່າ "ອານົນ, ການກະທຳນີ້ບໍ່ສົມຄວນເລີຍ, ບໍ່ເໝາະສົມເລີຍ. ເພາະເຮົາບໍ່ໄດ້ບຳເພັນບາຣະມີທັງຫຼາຍຕະຫຼອດສີ່ອະສົງໄຂແສນມະຫາກັບ ເພື່ອເຫດແຫ່ງຈີວອນເປັນຕົ້ນເລີຍ, ແລະພວກພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ກໍບໍ່ໄດ້ອອກບວດຈາກເຮືອນເປັນບັນພະຊິດ ເພື່ອເຫດແຫ່ງຈີວອນເປັນຕົ້ນເລີຍ. ພວກເຂົາບວດເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະອໍຣະຫັດ ແຕ່ກັບມາເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດໃຫ້ເໝືອນມີປະໂຫຍດ, ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີສາຣະໃຫ້ເໝືອນມີສາຣະ. ໄປເຖີດອານົນ, ຈົ່ງໄລ່ພວກພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນອອກໄປ."

ปุพฺพณฺหสมยนฺติ ทุติยทิวเส ปุพฺพณฺหสมยํ. เพลุวลฏฺฐิกาย มูเลติ ตรุณเพลุวรุกฺขมูเล. ปพาฬฺโหติ ปพาหิโต. ปวาฬฺโหติปิ ปาโฐ, ปวาหิโตติ อตฺโถ. อุภยมฺปิ นีหฏภาวเมว ทีเปติ. สิยา อญฺญถตฺตนฺติ ปสาทญฺญถตฺตํ วา ภาวญฺญถตฺตํ วา ภเวยฺย. กถํ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน มยํ ลหุเก การเณ ปณามิตา’’ติ ปสาทํ มนฺทํ กโรนฺตานํ ปสาทญฺญถตฺตํ นาม โหติ. สลิงฺเคเนว ติตฺถายตนํ ปกฺกมนฺตานํ ภาวญฺญถตฺตํ นาม. สิยา วิปริณาโมติ เอตฺถ ปน ‘‘มยํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺหิตุํ สกฺขิสฺสามาติ ปพฺพชิตา, นํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตานํ กึ อมฺหากํ ปพฺพชฺชายา’’ติ? สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ วิปริณาโมติ เวทิตพฺโพ. วจฺฉสฺสาติ ขีรูปกวจฺฉสฺส. อญฺญถตฺตนฺติ มิลายนอญฺญถตฺตํ. ขีรูปโก หิ วจฺโฉ มาตุ อทสฺสเนน ขีรํ อลภนฺโต มิลายติ กมฺปติ ปเวธติ. วิปริณาโมติ มรณํ. โส หิ ขีรํ อลภมาโน ขีรปิปาสาย สุสฺสนฺโต ปติตฺวา มรติ.

ຄຳວ່າ "ປຸພພັນຫະສະມະຍັງ" ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາເຊົ້າຂອງວັນທີສອງ. ຄຳວ່າ "ເພລຸວະລັຕຖິກາຍະ ມູເລ" ໄດ້ແກ່ ທີ່ໂຄນຕົ້ນໝາກຕູມໜຸ່ມ. ຄຳວ່າ "ປະບາໂລ" ໄດ້ແກ່ ຖືກຂັບໄລ່ໄປແລ້ວ. ມີບົດບາລີວ່າ "ປະວາໂລ" ດ້ວຍ, ອະທິບາຍວ່າ ຖືກຂັບໄລ່ໄປແລ້ວ ເຊັ່ນກັນ. ທັງສອງບົດນັ້ນ ສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຖືກຂັບໄລ່ອອກໄປຄືກັນ. ຄຳວ່າ "ສິຍາ ອັນຍະຖັດຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ຫຼືຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງພາວະ ພຶງມີ. ເປັນແນວໃດ? ຄື ເມື່ອພວກພິກຂຸເຮັດຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃຫ້ຫຼຸດໜ້ອຍລົງດ້ວຍຄິດວ່າ "ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຊົງຂັບໄລ່ພວກຂ້ານ້ອຍຍ້ອນເຫດພຽງເລັກນ້ອຍ" ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ. ສ່ວນການທີ່ພວກພິກຂຸຫຼີກເວັ້ນໄປສູ່ສຳນັກເດຍຣະຖີທັງທີ່ຍັງຄົງເພດຢູ່ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງພາວະ. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ "ສິຍາ ວິປະຣິຍາໂມ" ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ "ພວກຂ້ານ້ອຍບວດດ້ວຍຄິດວ່າ ຈັກອາດສາມາດຖືເອົາພຣະອັດທະຍາໄສຂອງພຣະສາດສະດາໄດ້, ເມື່ອບໍ່ສາມາດຖືເອົາພຣະອັດທະຍາໄສນັ້ນໄດ້ ປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການບວດຂອງພວກຂ້ານ້ອຍ?" ການບອກຄືນສິກຂາແລ້ວວຽນມາເພື່ອເພດຕ່ຳ ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມແປປວນ. ຄຳວ່າ "ວັດສັດສະ" ໄດ້ແກ່ ລູກງົວທີ່ຍັງກິນນົມຢູ່. ຄຳວ່າ "ອັນຍະຖັດຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຄືຄວາມຫ່ຽວແຫ້ງ. ເພາະລູກງົວທີ່ຍັງກິນນົມຢູ່ ເມື່ອບໍ່ເຫັນແມ່ ບໍ່ໄດ້ກິນນົມ ຍ່ອມຫ່ຽວແຫ້ງ, ສັ່ນສະທ້ານ ແລະຫວັ່ນໄຫວ. ຄຳວ່າ "ວິປະຣິຍາໂມ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕາຍ. ເພາະລູກງົວນັ້ນ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ກິນນົມ ຍ່ອມຫ່ຽວແຫ້ງໄປດ້ວຍຄວາມຢາກນົມ ແລ້ວລົ້ມລົງຕາຍ.

พีชานํ ตรุณานนฺติ อุทเกน อนุคฺคเหตพฺพานํ วิรูฬฺหพีชานํ. อญฺญถตฺตนฺติ มิลายนญฺญถตฺตเมว. ตานิ หิ อุทกํ อลภนฺตานิ มิลายนฺติ. วิปริณาโมติ วินาโส. ตานิ หิ อุทกํ อลภนฺตานิ สุกฺขิตฺวา วินสฺสนฺติ, ปลาลเมว โหนฺติ. อนุคฺคหิโตติ อามิสานุคฺคเหน เจว ธมฺมานุคฺคเหน จ อนุคฺคหิโต. อนุคฺคณฺเหยฺยนฺติ ทฺวีหิปิ เอเตหิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคณฺเหยฺยํ. อจิรปพฺพชิตา หิ สามเณรา เจว ทหรภิกฺขู จ จีวราทิปจฺจยเวกลฺเล วา สติ เคลญฺเญ วา สตฺถารา วา อาจริยุปชฺฌาเยหิ วา อามิสานุคฺคเหน อนนุคฺคหิตา กิลมนฺตา น สกฺโกนฺติ สชฺฌายํ วา มนสิการํ วา กาตุํ, ธมฺมานุคฺคเหน อนนุคฺคหิตา อุทฺเทเสน เจว โอวาทานุสาสนิยา จ ปริหายมานา น สกฺโกนฺติ อกุสลํ ปริวชฺเชตฺวา กุสลํ ภาเวตุํ. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคหิตา กาเยน อกิลมนฺตา สชฺฌายมนสิกาเร ปวตฺติตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานา [Pg.276] อปรภาเค ตํ อนุคฺคหํ อลภนฺตาปิ เตเนว ปุริมานุคฺคเหน ลทฺธพลา สาสเน ปติฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา ภควโต เอวํ ปริวิตกฺโก อุทปาทิ.

ຄຳວ່າ "ພີຊານັງ ຕະລຸນານັງ" ໄດ້ແກ່ ພືດພັນທີ່ກຳລັງງອກງາມ ອັນຄວນໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳດ້ວຍນ້ຳ. ຄຳວ່າ "ອັນຍະຖັດຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຄືຄວາມຫ່ຽວແຫ້ງນັ້ນເອງ. ເພາະພືດພັນເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຮັບນ້ຳ ຍ່ອມຫ່ຽວແຫ້ງໄປ. ຄຳວ່າ "ວິປະຣິຍາໂມ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມພິນາດ. ເພາະພືດພັນເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຮັບນ້ຳ ຍ່ອມແຫ້ງຫ່ຽວແລ້ວພິນາດໄປ ກາຍເປັນພຽງເຟືອງເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອະນຸກຄະຫິໂຕ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳດ້ວຍອາມິສານuເຄາະ ແລະທັມມານຸເຄາະ. ຄຳວ່າ "ອະນຸກຄັນເຫຍຍັງ" ໄດ້ແກ່ ເຮົາພຶງອຸປະຖຳດ້ວຍການອຸປະຖຳທັງສອງປະການນີ້. ເພາະວ່າ ພວກສາມະເນນ ແລະພິກຂຸໜຸ່ມຜູ້ບວດໃໝ່ ເມື່ອຂາດແຄນປັດໄຈມີຈີວອນເປັນຕົ້ນ ຫຼືເມື່ອເກີດອາການໄຂ້ເຈັບ ຫາກບໍ່ໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳດ້ວຍອາມິສານຸເຄາະ ຈາກພຣະສາດສະດາ ຫຼືຈາກພຣະອາຈານ ແລະພຣະອຸປັດຊາທັງຫຼາຍ ຍ່ອມລຳບາກ ບໍ່ສາມາດຈະເລີນສາທະຍາຍ ຫຼືທຳມະນະສິການໄດ້, ຫາກບໍ່ໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳດ້ວຍທັມມານຸເຄາະ ຍ່ອມເສື່ອມຖອຍຈາກການຮຽນບາລີ ແລະຈາກໂອວາດອະນຸສາດສະນີ ບໍ່ສາມາດລະເວັ້ນອະກຸສົນແລ້ວຈະເລີນກຸສົນໄດ້. ແຕ່ເມື່ອໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳດ້ວຍການອຸປະຖຳທັງສອງປະການນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກທາງກາຍ ສາມາດດຳເນີນການສາທະຍາຍ ແລະມະນະສິການ ປະຕິບັດຕາມທີ່ຊົງສັ່ງສອນໄວ້, ໃນກາລະຕໍ່ມາ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຮັບການອຸປະຖຳນັ້ນອີກ ກໍຍັງສາມາດຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນພຣະສາດສະໜາໄດ້ ດ້ວຍກຳລັງທີ່ໄດ້ຮັບຈາກການອຸປະຖຳໃນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນເອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມດຳຣິຢ່າງນີ້ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ.

ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา – ‘‘อิเม ภิกฺขู ภควตา ปณามิตา, อิทานิ เนสํ อนุคฺคหํ กาตุกาโม เอวํ จินฺเตสิ, การณํ ภควา จินฺเตสิ, อหเมตฺถ อุสฺสาหํ ชเนสฺสามี’’ติ ปุรโต ปากโฏ อโหสิ. สนฺเตตฺถ ภิกฺขูติ อิทํ โส มหาพฺรหฺมา ยถา นาม พฺยตฺโต สูโท ยเทว อมฺพิลคฺคาทีสุ รสชาตํ รญฺโญ รุจฺจติ, ตํ อภิสงฺขาเรน สาทุตรํ กตฺวา ปุนทิวเส อุปนาเมติ, เอวเมว อตฺตโน พฺยตฺตตาย ภควตา อาหฏอุปมํเยว เอวเมตํ ภควาติอาทิวจเนหิ อภิสงฺขริตฺวา ภควนฺตํ ยาจนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ วทติ. ตตฺถ อภินนฺทตูติ ‘‘มม สนฺติกํ ภิกฺขุสงฺโฆ อาคจฺฉตู’’ติ. เอวมสฺส อาคมนํ สมฺปิยายมาโน อภินนฺทตุ. อภิวทตูติ อาคตสฺส จ โอวาทานุสาสนึ ททนฺโต อภิวทตุ.

ຄຳວ່າ "ພຄວໂຕ ປຸຣະໂຕ ປາຕຸຣະໂຫສິ" ໄດ້ແກ່ ທ້າວມະຫາພຣົມຮູ້ພຣະອັດທະຍາໄສຂອງພຣະສາດສະດາແລ້ວຄິດວ່າ "ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ຖືກພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂັບໄລ່ແລ້ວ, ບັດນີ້ ພຣະອົງຊົງມີພຣະປະສົງຈະເກື້ອກູນພວກເຂົາ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິຢ່າງນີ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິຫາເຫດຜົນແລ້ວ, ເຮົາຈັກເຮັດຄວາມພະຍາຍາມໃນເລື່ອງນີ້" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງປາກົດກາຍຂຶ້ນຕໍ່ພຣະພັກ. ພຣະດຳຣັດວ່າ "ສັນເຕັດຖະ ພິກຂູ" ນີ້ ທ້າວມະຫາພຣົມນັ້ນ ປຽບເໝືອນພໍ່ຄົວຜູ້ສະຫຼາດ ຮູ້ວ່າຣົດຊາດໃດມີຣົດສົ້ມເປັນຕົ້ນທີ່ພຣະຣາຊາໂປດປານ ກໍປຸງຣົດຊາດນັ້ນໃຫ້ປະນີດຍິ່ງຂຶ້ນ ແລ້ວນ້ອມຖວາຍໃນວັນຕໍ່ມາ, ສັນນັ້ນຄືກັນ ດ້ວຍຄວາມສະຫຼາດຂອງຕົນ ທ້າວມະຫາພຣົມຈຶ່ງນຳເອົາອຸປະມາທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງນຳມາສະແດງນັ້ນເອງ ມາປຸງແຕ່ງດ້ວຍຄຳເວົ້າເປັນຕົ້ນວ່າ "ເອວເມຕໍ ພຄວາ" ແລ້ວກາບທູນວິງວອນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອຸປະຖຳເກື້ອກູນແກ່ພຣະພິກຂຸສົງ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ "ອະພິນັນທະຕຸ" ມີອະທິບາຍວ່າ "ຂໍພຣະພິກຂຸສົງຈົ່ງມາສູ່ສຳນັກຂອງເຮົາເຖີດ", ຂໍພຣະອົງຊົງເພີດເພີນຕ້ອນຮັບການມາຂອງພຣະພິກຂຸສົງນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມຮັກໃຄ່ສະໜິດສະໜົມ. ຄຳວ່າ "ອະພິວະທະຕຸ" ໄດ້ແກ່ ຂໍພຣະອົງຊົງຕ້ອນຮັບພຣະພິກຂຸສົງຜູ້ມາເຖິງແລ້ວ ດ້ວຍການປະທານໂອວາດອະນຸສາດສະນີ.

ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา. อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ อิทฺธึ อกาสิ. เอกทฺวีหิกายาติ เอเกโก เจว ทฺเว ทฺเว จ หุตฺวา. สารชฺชมานรูปาติ โอตฺตปฺปมานสภาวา ภายมานา. กสฺมา ปน ภควา เตสํ ตถา อุปสงฺกมนาย อิทฺธิมกาสีติ? หิตปตฺถนาย. ยทิ หิ เต วคฺควคฺคา หุตฺวา อาคจฺเฉยฺยุํ, ‘‘ภควา ภิกฺขุสงฺฆํ ปณาเมตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ เอกทิวสมฺปิ ตตฺถ วสิตุํ นาสกฺขิ, เวเคเนว อาคโต’’ติ เกฬิมฺปิ กเรยฺยุํ. อถ เนสํ เนว พุทฺธคารวํ ปจฺจุปฏฺฐเหยฺย, น ธมฺมเทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สมตฺถา ภเวยฺยุํ. สภยานํ ปน สสารชฺชานํ เอกทฺวีหิกาย อาคจฺฉนฺตานํ พุทฺธคารวญฺเจว ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ, ธมฺมเทสนญฺจ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ จินฺเตตฺวา เตสํ หิตปตฺถนาย ตถารูปํ อิทฺธึ อกาสิ.

ຄຳວ່າ "ປະຕິສັນລານາ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ. ຄຳວ່າ "ອິດທາພิສັງຂາຣັງ ອະພິສັງຂາສິ" ໄດ້ແກ່ ຊົງບັນດານລິດ. ຄຳວ່າ "ເອກະທວີຫິກາຍະ" ໄດ້ແກ່ ມາຮູບດຽວແດ່ ສອງຮູບແດ່. ຄຳວ່າ "ສາຣັດຊະມານະຣູປາ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີສະພາບສະດຸ້ງຢ້ານ ຄືມີຄວາມຢ້ານກົວ. ກໍຍ້ອນເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງບັນດານລິດ ເພື່ອໃຫ້ພວກພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເຂົ້າໄປເຝົ້າຢ່າງນັ້ນ? ຕອບວ່າ ເພາະຊົງຫວັງປະໂຫຍດເກື້ອກູນແກ່ພວກເຂົາ. ເພາະວ່າ ຫາກພວກພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນພາກັນມາເປັນກຸ່ມໆ ກໍອາດຈະເວົ້າຢອກໄຍກັນວ່າ "ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂັບໄລ່ພຣະພິກຂຸສົງແລ້ວສະເດັດເຂົ້າປ່າ ປະທັບຢູ່ປ່າແມ່ນແຕ່ມື້ດຽວກໍບໍ່ໄດ້ ຈຶ່ງຟ້າວສະເດັດກັບມາຢ່າງໄວວາ". ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມເຄົາຣົບໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າກໍຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພວກເຂົາ, ແລະພວກເຂົາກໍຈະບໍ່ສາມາດຮັບເອົາພຣະທັມມະເທດສະນາໄດ້. ແຕ່ເມື່ອພວກພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມຢ້ານກົວ ແລະສະດຸ້ງຢ້ານ ພາກັນມາຮູບດຽວແດ່ ສອງຮູບແດ່ ຄວາມເຄົາຣົບໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າກໍຈະຕັ້ງໝັ້ນຂຶ້ນ, ແລະພວກເຂົາກໍຈະສາມາດຮັບເອົາພຣະທັມມະເທດສະນາໄດ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງບັນດານລິດເຊັ່ນນັ້ນ ເພື່ອຫວັງປະໂຫຍດເກື້ອກູນແກ່ພວກເຂົາ.

นิสีทึสูติ เตสุ หิ สารชฺชมานรูเปสุ อาคจฺฉนฺเตสุ เอโก ภิกฺขุ ‘‘มมํเยว สตฺถา โอโลเกติ, มํเยว มญฺเญ นิคฺคณฺหิตุกาโม’’ติ สณิกํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ, อถญฺโญ อถญฺโญติ เอวํ ปญฺจภิกฺขุสตานิ นิสีทึสุ. เอวํ นิสินฺนํ ปน ภิกฺขุสงฺฆํ สีทนฺตเร สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทํ วิย นิวาเต ปทีปํ วิย จ นิจฺจลํ ทิสฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อิเมสํ [Pg.277] ภิกฺขูนํ กีทิสี ธมฺมเทสนา วฏฺฏตี’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม อาหารเหตุ ปณามิตา, ปิณฺฑิยาโลปธมฺมเทสนาว เนสํ สปฺปายา, ตํ ทสฺเสตฺวา มตฺถเก ติปริวฏฺฏเทสนํ เทเสสฺสามิ, เทสนาปริโยสาเน สพฺเพ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ. อถ เนสํ ตํ ธมฺมเทสนํ เทเสนฺโต อนฺตมิทํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

ຄຳວ່າ "ນິສີທິງສຸ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອພວກພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນມີສະພາບສະດຸ້ງຢ້ານທະຍອຍກັນມາ ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງຄິດວ່າ "ພຣະສາດສະດາກຳລັງຈ້ອງເບິ່ງເຮົາຜູ້ດຽວ, ພຣະອົງຄົງຈະຊົງຂົ່ມຂູ່ເຮົາຜູ້ດຽວເປັນແນ່" ຈຶ່ງຄ່ອຍໆ ເຂົ້າໄປກາບໄຫວ້ແລ້ວນັ່ງລົງ, ຈາກນັ້ນ ພິກຂຸຮູບອື່ນໆ ກໍທະຍອຍກັນເຂົ້າມານັ່ງ ໂດຍທຳນອງນີ້ ຈົນຄົບຫ້າຮ້ອຍຮູບ. ເມື່ອພຣະສາດສະດາທອດພຣະເນດເຫັນພຣະພິກຂຸສົງຜູ້ນັ່ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ງຽບສະຫງົບ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ປຽບເໝືອນມະຫາສະໝຸດທີ່ຕັ້ງຢູ່ລະຫວ່າງພູເຂົາສີທັນດອນ ແລະປຽບເໝືອນດວງປະທີບໃນທີ່ອັບລົມ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ "ພຣະທັມມະເທດສະນາແບບໃດຈຶ່ງຈະເໝາະສົມແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້?" ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະອົງຊົງດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ "ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ຖືກຂັບໄລ່ຍ້ອນເຫດແຫ່ງອາຫານ, ພຣະທັມມະເທດສະນາເລື່ອງບິນທະບາດນັ້ນເອງຈຶ່ງຈະເໝາະສົມແກ່ພວກເຂົາ, ເຮົາຈັກສະແດງພຣະທັມມະເທດສະນານັ້ນ ແລ້ວສະແດງຕິປະຣິວັດຕະເທດສະນາໃນທີ່ສຸດ, ໃນເວລາຈົບພຣະທັມມະເທດສະນາ ພວກເຂົາທັງໝົດຈັກບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດ". ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງພຣະທັມມະເທດສະນານັ້ນແກ່ພວກເຂົາ ຈຶ່ງຕຣັດພຣະດຳຣັດເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ອນ຺ຕມິທໍ ພິກ຺ຂເວ" ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ อนฺตนฺติ ปจฺฉิมํ ลามกํ. ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยนฺติ ยํ เอวํ ปิณฺฑปริเยสเนน ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺส ชีวิตํ. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – ปิณฺฑาย อุลตีติ ปิณฺโฑโล, ปิณฺโฑลสฺส กมฺมํ ปิณฺโฑลฺยํ, ปิณฺฑปริเยสเนน นิปฺผาทิตชีวิตนฺติ อตฺโถ. อภิสาโปติ อกฺโกโส. กุปิตา หิ มนุสฺสา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกํ ‘‘จีวรํ นิวาเสตฺวา กปาลํ คเหตฺวา ปิณฺฑํ ปริเยสมาโน จริสฺสตี’’ติ อกฺโกสนฺติ. อถ วา ปน ‘‘กึ ตุยฺหํ อกาตพฺพํ อตฺถิ, โย ตฺวํ เอวํ พลวา วีริยสมฺปนฺโนปิ หิโรตฺตปฺปํ ปหาย กปโณ วิย ปิณฺโฑโล วิจรสิ ปตฺตปาณี’’ติ? เอวมฺปิ อกฺโกสนฺติเยว. ตญฺจ โข เอตนฺติ เอวํ ตํ อภิสาปํ สมานมฺปิ ปิณฺโฑลฺยํ. กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกาติ มม สาสเน ชาติกุลปุตฺตา จ อาจารกุลปุตฺตา จ อตฺถวสิกา การณวสิกา หุตฺวา การณวสํ ปฏิจฺจ อุเปนฺติ.

ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'anta' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຕ່ຳຊ້າທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ 'yadidaṃ piṇḍolyaṃ' ໄດ້ແກ່ ຊີວິດຂອງຜູ້ທີ່ລ້ຽງຊີບດ້ວຍການສະແຫວງຫາບິນທະບາດຢ່າງນີ້. ສ່ວນວິເຄາະສັບໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: ຜູ້ໃດຍ່ອມທ່ຽວໄປເພື່ອບິນທະບາດ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ 'piṇḍola' (ຜູ້ທ່ຽວບິນທະບາດ), ກິດຂອງຜູ້ທ່ຽວບິນທະບາດ ຊື່ວ່າ 'piṇḍolya' (ການທ່ຽວພິຂາຈານ), ມີອະທິບາຍວ່າ ຊີວິດທີ່ສຳເລັດດ້ວຍການສະແຫວງຫາບິນທະບາດ. ຄຳວ່າ 'abhisāpa' ໄດ້ແກ່ ຄຳດ່າ. ດ້ວຍວ່າ ພວກມະນຸດເມື່ອໂກດເຄືອງ ຍ່ອມດ່າສັດຕູຂອງຕົນວ່າ 'ມຶງຈົ່ງນຸ່ງຫົ່ມຈີວອນ ຖືບາດ ທ່ຽວສະແຫວງຫາອາຫານບິນທະບາດໄປເຖີດ'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມດ່າວ່າ 'ສິ່ງທີ່ມຶງບໍ່ຄວນເຮັດມີຢູ່ຫຼື? ມຶງເປັນຄົນມີກຳລັງ ມີຄວາມພຽນເຖິງປານນີ້ ແຕ່ກັບລະຖິ້ມຄວາມລະອາຍແລະຄວາມຢ້ານກົວບາບ ແລ້ວທ່ຽວຂໍທານເໝືອນຄົນອະນາຖາ ຖືບາດທ່ຽວຂໍອາຫານຢູ່'. ຍ່ອມດ່າຢ່າງນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'tañca kho etaṃ' ໄດ້ແກ່ ການທ່ຽວພິຂາຈານນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະເປັນຄຳສາບແຊ່ງຢ່າງນັ້ນກۆຕາມ. ຄຳວ່າ 'kulaputtā upenti atthavasikā' ໄດ້ແກ່ ກຸນລະບຸດໂດຍກຳເນີດ ແລະກຸນລະບຸດໂດຍຄວາມປະພຶດ ໃນສາສະໜາຂອງຕະຖາຄົດ ເປັນຜູ້ມີອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດ ຈຶ່ງອາໄສອຳນາດແຫ່ງເຫດນັ້ນ ເຂົ້າມາສູ່ (ບັນພະຊາ).

ราชาภินีตาติอาทีสุ เย รญฺโญ สนฺตกํ ขาทิตฺวา รญฺญา พนฺธนาคาเร พนฺธาปิตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต ราชาภินีตา นาม. เต หิ รญฺญา พนฺธนํ อภินีตตฺตา ราชาภินีตา นาม. เย ปน โจเรหิ อฏวิยํ คเหตฺวา เอกจฺเจสุ มาริยมาเนสุ เอกจฺเจ ‘‘มยํ สามิ ตุมฺเหหิ วิสฺสฏฺฐา เคหํ อนชฺฌาวสิตฺวา ปพฺพชิสฺสาม, ตตฺถ ยํ ยํ พุทฺธปูชาทิปุญฺญํ กริสฺสาม, ตโต ตุมฺหากํ ปตฺตึ ทสฺสามา’’ติ เตหิ วิสฺสฏฺฐา ปพฺพชนฺติ, เต โจราภินีตา นาม. เตปิ หิ โจเรหิ มาเรตพฺพตํ อภินีตาติ โจราภินีตา นาม. เย ปน อิณํ คเหตฺวา ปฏิทาตุํ อสกฺโกนฺตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต อิณฏฺฏา นาม, อิณปีฬิตาติ อตฺโถ. อิณฏฺฐาติปิ ปาโฐ, อิเณ ฐิตาติ อตฺโถ. เย ราชโจรฉาตกโรคภยานํ อญฺญตเรน อภิภูตา อุปทฺทุตา ปพฺพชนฺติ, เต ภยฏฺฏา นาม, ภยปีฬิตาติ อตฺโถ. ภยฏฺฐาติปิ ปาโฐ, ภเย [Pg.278] ฐิตาติ อตฺโถ. อาชีวิกาปกตาติ อาชีวิกาย อุปทฺทุตา อภิภูตา, ปุตฺตทารํ โปเสตุํ อสกฺโกนฺตาติ อตฺโถ. โอติณฺณามฺหาติ อนฺโต อนุปวิฏฺฐา.

ໃນບົດວ່າ 'rājābhinītā' ເປັນຕົ້ນ ບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດກິນຊັບຂອງພະລາຊາ ແລ້ວຖືກພະລາຊາສັ່ງຂັງຄຸກ ຫຼົບໜີມາບວດ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'rājābhinītā' (ຜູ້ຖືກພະລາຊາບັງຄັບໃຫ້ບວດ). ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຖືກພະລາຊານຳຕົວໄປສູ່ເຮືອນຈຳ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'rājābhinītā'. ສ່ວນບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດ ຖືກພວກໂຈນຈັບຕົວໄວ້ໃນປ່າ ເມື່ອເພື່ອນບາງຄົນຖືກຂ້າ ບາງຄົນຈຶ່ງຂໍຮ້ອງວ່າ 'ທ່ານເຈົ້າຂ້າ ຖ້າພວກທ່ານປ່ອຍພວກຂ້ານ້ອຍໄປ ພວກຂ້ານ້ອຍຈະບໍ່ຢູ່ຄອງເຮືອນ ແຕ່ຈະບວດ ແລະຈະເຮັດບຸນມີການບູຊາພະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນໃນເພດບັນພະຊິດນັ້ນ ແລ້ວຈະແບ່ງສ່ວນບຸນໃຫ້ແກ່ພວກທ່ານ' ເມື່ອຖືກພວກໂຈນປ່ອຍຕົວແລ້ວກໍບວດ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'corābhinītā' (ຜູ້ຖືກໂຈນບັງຄັບໃຫ້ບວດ). ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຖືກພວກໂຈນນຳຕົວໄປສູ່ຄວາມຕາຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'corābhinītā'. ສ່ວນບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດກູ້ໜີ້ມາແລ້ວ ບໍ່ສາມາດໃຊ້ຄືນໄດ້ ຈຶ່ງຫຼົບໜີມາບວດ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'iṇaṭṭā' (ຜູ້ຖືກໜີ້ສິນບີບບັງຄັບ), ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ຖືກໜີ້ສິນບີບຄັ້ນ. ມີບົດບາລີວ່າ 'iṇaṭṭhā' ກໍມີ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ດຳລົງຢູ່ໃນໜີ້ສິນ. ບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດຖືກໄພຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາໄພຄື ພະລາຊາ, ໂຈນ, ຄວາມອຶດຢາກ ແລະໂລກໄພ ບີບຄັ້ນຄຸກຄາມແລ້ວບວດ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'bhayaṭṭā' (ຜູ້ຖືກໄພບີບບັງຄັບ), ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ຖືກໄພບີບຄັ້ນ. ມີບົດບາລີວ່າ 'bhayaṭṭhā' ກໍມີ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ດຳລົງຢູ່ໃນໄພ. ຄຳວ່າ 'ājīvikāpakatā' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຖືກການລ້ຽງຊີບຄຸກຄາມບີບຄັ້ນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ສາມາດລ້ຽງດູລູກແລະເມຍໄດ້. ຄຳວ່າ 'otiṇṇāmha' ໄດ້ແກ່ ຖືກຄວາມໂສກຄອບງຳ (ຫຼື ເຂົ້າໄປສູ່ພາຍໃນຈິດໃຈ).

โส จ โหติ อภิชฺฌาลูติ อิทํ โส กุลปุตฺโต ‘‘ทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสามี’’ติอาทิวเสน จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปพฺพชิโต, อปรภาเค, ตํ ปพฺพชฺชํ ตถารูปํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิชฺฌาลูติ ปรภณฺฑานํ อภิชฺฌายิตา. ติพฺพสาราโคติ พหลราโค. พฺยาปนฺนจิตฺโตติ ปูติภาเวน วิปนฺนจิตฺโต. ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโปติ ติขิณสิงฺโค วิย โคโณ ทุฏฺฐจิตฺโต. มุฏฺฐสฺสตีติ ภตฺตนิกฺขิตฺตกาโก วิย นฏฺฐสฺสติ, อิธ กตํ เอตฺถ นสฺสติ. อสมฺปชาโนติ นิปฺปญฺโญ. ขนฺธาทิปริจฺเฉทรหิโต. อสมาหิโตติ จณฺฑโสเต พทฺธนาวา วิย อุปจารปฺปนาภาเวน อสณฺฐิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ พนฺธารุฬฺหมโค วิย สนฺตมโน. ปากตินฺทฺริโยติ ยถา คิหี ปุตฺตธีตโร โอโลเกนฺโต อสํวุตินฺทฺริโย โหติ, เอวํ อสํวุตินฺทฺริโย.

ບົດວ່າ 'so ca hoti abhijjhālū' ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດໄວ້ເພື່ອສະແດງວ່າ ກຸນລະບຸດນັ້ນ ເມື່ອເລີ່ມຕົ້ນໄດ້ຕັ້ງຈິດບວດດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ 'ເຮົາຈັກເຮັດໃຫ້ເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກ' ແຕ່ໃນການຕໍ່ມາ ບໍ່ສາມາດປະພຶດພົມມະຈັນໃຫ້ສົມຄວນແກ່ການບວດນັ້ນໄດ້. ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'abhijjhālū' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມັກເພ່ງເລັງຢາກໄດ້ຂອງຜູ້ອື່ນ. ຄຳວ່າ 'tibbasārāgo' ໄດ້ແກ່ ມີລາຄະໜາແໜ້ນ. ຄຳວ່າ 'byāpannacitto' ໄດ້ແກ່ ມີຈິດເສຍຫາຍດ້ວຍໂທສະ. ຄຳວ່າ 'paduṭṭhamanasaṅkappo' ໄດ້ແກ່ ມີຈິດປະທຸສະຮ້າຍ ເໝືອນດັ່ງງົວເຖິກທີ່ມີເຂົາຄົມ. ຄຳວ່າ 'muṭṭhassati' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ ເໝືອນດັ່ງກາທີ່ຄອຍຈ້ອງເບິ່ງຖາດເຂົ້າ, ສິ່ງທີ່ເຮັດໄວ້ໃນທີ່ນີ້ກໍຫຼົງລືມໄປໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ 'asampajāno' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ມີປັນຍາ, ປາສະຈາກການກຳນົດຮູ້ຂັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'asamāhito' ໄດ້ແກ່ ມີຈິດບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນດ້ວຍອຸປະຈາຣະແລະອັບປະນາ ເໝືອນດັ່ງເຮືອທີ່ຜູກໄວ້ໃນກະແສນ້ຳອັນຊ່ຽວການ. ຄຳວ່າ 'vibbhantacitto' ໄດ້ແກ່ ມີຈິດຫວັ່ນໄຫວ ເໝືອນດັ່ງກວາງທີ່ຕິດບ້ວງແຮ້ວ. ຄຳວ່າ 'pākatindriyo' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ສຳລວມອິນຊີ ເໝືອນດັ່ງຄະລຶຫັດທີ່ຄອຍຈ້ອງເບິ່ງລູກຊາຍລູກສາວຢູ່.

ฉวาลาตนฺติ ฉวานํ ทฑฺฒฏฺฐาเน อลาตํ. อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตนฺติ ปมาเณน อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาทิตฺตํ มชฺเฌ คูถมกฺขิตํ. เนว คาเมติ สเจ หิ ตํ ยุคนงฺคลโคปานสิปกฺขปาสกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา อสฺส, คาเม กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. สเจ เขตฺตกุฏิยํ กฏฺฐตฺถรมญฺจกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา, อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. ยสฺมา ปน อุภยถาปิ น สกฺกา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. คิหิโภคา จ ปริหีโนติ โย อคาเร วสนฺเตหิ คิหีหิ ทายชฺเช ภาชิยมาเน โภโค ลทฺธพฺโพ อสฺส, ตโต จ ปริหีโน. สามญฺญตฺถญฺจาติ อาจริยุปชฺฌายานํ โอวาเท ฐตฺวา ปริยตฺติปฏิเวธวเสน ปตฺตพฺพํ สามญฺญตฺถญฺจ. อิมญฺจ ปน อุปมํ สตฺถา น ทุสฺสีลสฺส วเสน อาหริ, ปริสุทฺธสีลสฺส ปน อลสสฺส อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ อุปหตสฺส ปุคฺคลสฺส อิมํ อุปมํ อาหริ.

ຄຳວ່າ 'chavālāta' ໄດ້ແກ່ ດຸ້ນຟືນໃນປ່າຊ້າ (ບ່ອນເຜົາສົບ). ຄຳວ່າ 'ubhatopadittaṃ majjhe gūthagataṃ' ໄດ້ແກ່ ດຸ້ນຟືນທີ່ມີຂະໜາດປະມານ 8 ນິ້ວ ໄຟໄໝ້ທັງສອງສົ້ນ ແລະກາງດຸ້ນຟືນເປື້ອນອາຈົມ. ຄຳວ່າ 'neva gāme' (ບໍ່ໃຊ້ເປັນຟືນໃນບ້ານ) ດ້ວຍວ່າ ຫາກດຸ້ນຟືນນັ້ນສາມາດນຳໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໃນການເຮັດແອກ, ໄຖ, ກອນ, ຫຼືໄມ້ຄ້ຳໄດ້ ມັນກໍຈະສຳເລັດປະໂຫຍດເປັນໄມ້ໃຊ້ສອຍໃນບ້ານ. ຫາກສາມາດນຳໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໃນການເຮັດຕັ່ງ, ຕຽງ ໃນຖຽງນາໄດ້ ມັນກໍຈະສຳເລັດປະໂຫຍດເປັນໄມ້ໃຊ້ສອຍໃນປ່າ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ບໍ່ສາມາດນຳໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໄດ້ທັງສອງຢ່າງ ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'gihibhogā ca parihīno' ໄດ້ແກ່ ເສື່ອມຈາກໂພຄະທັງຫຼາຍທີ່ຄະລຶຫັດຜູ້ຢູ່ຄອງເຮືອນຄວນຈະໄດ້ຮັບໃນເວລາແບ່ງມໍລະດົກ. ຄຳວ່າ 'sāmaññatthañca' ໄດ້ແກ່ ປະໂຫຍດແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະ ທີ່ຄວນຈະບັນລຸດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຣິຍັດແລະປະຕິເວດ ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນໂອວາດຂອງພະອາຈານແລະພະອຸປັດຊາ. ກໍແລ້ວ ພະສາດສະດາບໍ່ໄດ້ຊົງນຳອຸປະມານີ້ມາສະແດງແກ່ພິກຂຸຜູ້ທຸສີລ, ແຕ່ຊົງນຳອຸປະມານີ້ມາສະແດງແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີສີລບໍລິສຸດ ແຕ່ເປັນຜູ້ກຽດຄ້ານ ແລະຖືກກິເລດມີອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນຄອບງຳ.

ตโยเม, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารทฺธํ? อิมสฺส ปุคฺคลสฺส ฉวาลาตสทิสภาโว เนว มาตาปิตูหิ กโต, น อาจริยุปชฺฌาเยหิ, อิเมหิ ปน ปาปวิตกฺเกหิ กโตติ ทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. อนิมิตฺตํ วา สมาธินฺติ [Pg.279] วิปสฺสนาสมาธึ. โส หิ นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ สมุคฺฆาตเนน อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา มิสฺสกา, อนิมิตฺตสมาธิ ปุพฺพภาโค. อนิมิตฺตสมาธิ วา มิสฺสโก, สติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคาติ เวทิตพฺพา.

ພະສູດທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນວ່າ 'tayome, bhikkhave' ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງປາລົບເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ເໝືອນດັ່ງດຸ້ນຟືນໃນປ່າຊ້າຂອງບຸກຄົນນີ້ ບໍ່ແມ່ນບິດາມານດາເຮັດໃຫ້, ບໍ່ແມ່ນພະອາຈານແລະພະອຸປັດຊາເຮັດໃຫ້, ແຕ່ແມ່ນອກຸສົນວິດຕົກອັນຊົ່ວຊ້າເຫຼົ່ານີ້ເຮັດໃຫ້. ຄຳວ່າ 'animittaṃ vā samādhiṃ' ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາສະມາທິ. ດ້ວຍວ່າ ວິປັດສະນາສະມາທິນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'animitta' (ບໍ່ມີນິມິດ) ເພາະຖອນນິມິດວ່າມີຄວາມທ່ຽງເປັນຕົ້ນອອກໄດ້. ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ສະຕິປັດຖານ 4 ເປັນມິດສະກະ (ປົນກັນທັງໂລກີແລະໂລກຸດຕະຣະ), ສ່ວນອະນິມິດຕະສະມາທິ ເປັນບຸບພະພາກ (ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງມັກ). ຫຼືວ່າ ອະນິມິດຕະສະມາທິ ເປັນມິດສະກະ, ສ່ວນສະຕິປັດຖານທັງຫຼາຍ ເປັນບຸບພະພາກ.

ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิโยติ อิทํ ปน น เกวลํ อนิมิตฺตสมาธิภาวนา อิเมสํเยว ติณฺณํ มหาวิตกฺกานํ ปหานาย สํวตฺตติ, สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีนมฺปิ ปน สมุคฺฆาตํ กโรตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. น วชฺชวา อสฺสนฺติ นิทฺโทโส ภเวยฺยํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิติ ภควา อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต เทสนํ ตีหิ ภเวหิ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ. เทสนาวสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ. อฏฺฐมํ.

ບົດວ່າ 'dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyo' ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດໄວ້เพื่อສະແດງວ່າ ການຈະເລີນອະນິມິດຕະສະມາທິ ບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນໄປເພື່ອລະມະຫາວິດຕົກ 3 ປະການນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງສາມາດຖອນສັດສະຕະທິດຖິແລະອຸຈເສທະທິດຖິໄດ້ອີກດ້ວຍ. ຄຳວ່າ 'na vajjavā assaṃ' ໄດ້ແກ່ ພຶງເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂທດ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທີ່ນີ້ ງ່າຍທັງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງໝູນວຽນເທດສະໜາໃນພະສູດນີ້ດ້ວຍພົບ 3 ແລ້ວ ຊົງຈົບເທດສະໜາດ້ວຍພະອໍຣະຫັດ. ໃນເວລາຈົບເທດສະໜາ ພິກຂຸ 500 ຮູບ ໄດ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັດພ້ອມດ້ວຍປະຕິສຳພິທາທັງຫຼາຍ. ຈົບພະສູດທີ 8.

๙. ปาลิเลยฺยสุตฺตวณฺณนา

໙. ອັດຖະກະຖາ ປາລິເລຍຍະສູດ

๘๑. นวเม จาริกํ ปกฺกามีติ โกสมฺพิกานํ ภิกฺขูนํ กลหกาเล สตฺถา เอกทิวสํ ทีฆีติสฺส โกสลรญฺโญ วตฺถุํ อาหริตฺวา ‘‘น หิ เวเรน เวรานิ, สมฺมนฺตีธ กุทาจน’’นฺติอาทีหิ (ธ. ป. ๕) คาถาหิ โอวทติ. ตํทิวสํ เตสํ กลหํ กโรนฺตานํเยว รตฺติ วิภาตา. ทุติยทิวเสปิ ภควา ตเมว วตฺถุํ กเถสิ. ตํทิวสมฺปิ เตสํ กลหํ กโรนฺตานํเยว รตฺติ วิภาตา. ตติยทิวเสปิ ภควา ตเมว วตฺถุํ กเถสิ. อถ นํ อญฺญตโร ภิกฺขุ เอวมาห – ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก, ภนฺเต, ภควา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุตฺโต วิหรตุ, มยเมเตน ภณฺฑเนน กลเหน วิคฺคเหน วิวาเทน ปญฺญายิสฺสามา’’ติ. สตฺถา ‘‘ปริยาทิณฺณรูปจิตฺตา โข อิเม โมฆปุริสา, น อิเม สกฺกา สญฺญาเปตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา – ‘‘กึ มยฺหํ อิเมหิ, เอกจารวาสํ วสิสฺสามี’’ติ? โส ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา โกสมฺพิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กญฺจิปิ อนามนฺเตตฺวา เอโกว อทุติโย จาริกํ ปกฺกามิ.

໘໑. ໃນພະສູດທີ 9 ບົດວ່າ 'cārikaṃ pakkāmi' ມີເລື່ອງລາວດັ່ງນີ້: ໃນສະໄໝທີ່ພິກຂຸຊາວເມືອງໂກສຳພີທະເລາະວິວາດກັນ ພະສາດສະດາໄດ້ຊົງນຳເລື່ອງຂອງພະເຈົ້າທີຄີຕິໂກສົນມາສະແດງໃນວັນໜຶ່ງ ແລ້ວຊົງໂອວາດດ້ວຍຄາຖາທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ 'na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນວັນນັ້ນ ເມື່ອພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຍັງຄົງທະເລາະກັນຢູ່ ຈົນຮຸ່ງເຊົ້າ. ໃນວັນທີສອງ ພະຜູ້ມີພະພາກກໍຊົງສະແດງເລື່ອງນັ້ນອີກ. ໃນວັນນັ້ນ ເມື່ອພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຍັງຄົງທະເລາະກັນຢູ່ ຈົນຮຸ່ງເຊົ້າ. ໃນວັນທີສາມ ພະຜູ້ມີພະພາກກໍຊົງສະແດງເລື່ອງນັ້ນອີກ. ຄັ້ງນັ້ນ ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງໄດ້ກາບທູນພະອົງວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂໍພະຜູ້ມີພະພາກຈົ່ງເປັນຜູ້ມີຄວາມຂວົນຂວາຍໜ້ອຍ ປະກອບຄວາມສຸກໃນທຳມະຊາດອັນເຫັນປະຈັກໃນປັດຈຸບັນຢູ່ເຖີດ, ພວກຂ້ານ້ອຍຈັກປາກົດດ້ວຍການຜິດຖຽງກັນ ການທະເລາະກັນ ການຂັດແຍ້ງກັນ ແລະການໂຕ້ຖຽງກັນນີ້ເອງ'. ພະສາດສະດາຊົງດຳຣິວ່າ 'ໂມຄະບຸລຸດເຫຼົ່ານີ້ ມີຈິດຖືກກິເລດຄອບງຳເສຍແລ້ວ, ບໍ່ສາມາດຈະເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາເຂົ້າໃຈໄດ້' ແລ້ວຊົງດຳຣິຕໍ່ວ່າ 'ເຮົາຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງກັບພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້, ເຮົາຈັກຢູ່ຜູ້ດຽວເຖີດ'. ພະອົງຊົງປະຕິບັດພັດຕະກິດແຕ່ເຊົ້າຕູ່ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນເມືອງໂກສຳພີ ໂດຍບໍ່ໄດ້ບອກລາພິກຂຸຮູບໃດເລີຍ ສະເດັດຈາຣິກໄປແຕ່ພະອົງດຽວ ບໍ່ມີເພື່ອນສອງ.

ยสฺมึ, อาวุโส, สมเยติ อิทํ เถโร ยสฺมาสฺส อชฺช ภควา เอเกน ภิกฺขุนา สทฺธึ ปกฺกมิสฺสติ, อชฺช ทฺวีหิ, อชฺช สเตน, อชฺช สหสฺเสน, อชฺช เอกโกวาติ สพฺโพ ภควโต จาโร วิทิโต ปากโฏ ปจฺจกฺโข, ตสฺมา อาห.

ບົດວ່າ 'yasmiṃ, āvuso, samaye' ນີ້ ພະອານົນເຖລະກ່າວໄວ້ ເພາະວ່າ ຈະຣິຍາວັດທັງປວງຂອງພະຜູ້ມີພະພາກ ພະເຖລະຮູ້ແຈ້ງ ປາກົດປະຈັກແກ່ຕົນເອງວ່າ 'ວັນນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຈັກສະເດັດໄປກັບພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ, ວັນນີ້ ຈັກສະເດັດໄປກັບພິກຂຸ 2 ຮູບ, ວັນນີ້ ຈັກສະເດັດໄປກັບພິກຂຸ 100 ຮູບ, ວັນນີ້ ຈັກສະເດັດໄປກັບພິກຂຸ 1,000 ຮູບ, ວັນນີ້ ຈັກສະເດັດໄປແຕ່ພະອົງດຽວ'.

อนุปุพฺเพนาติ [Pg.280] คามนิคมปฏิปาฏิยา ปิณฺฑาย จรมาโน เอกจารวาสํ ตาว วสมานํ ภิกฺขุํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา พาลกโลณการคามํ อคมาสิ. ตตฺถ ภคุตฺเถรสฺส สกลปจฺฉาภตฺตญฺเจว ติยามรตฺติญฺจ เอกจารวาเส อานิสํสํ กเถตฺวา ปุนทิวเส เตน ปจฺฉาสมเณน ปิณฺฑาย จริตฺวา ตํ ตตฺเถว นิวตฺเตตฺวา ‘‘สมคฺควาสํ วสมาเน ตโย กุลปุตฺเต ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปาจีนวํสมิคทายํ อคมาสิ. เตสมฺปิ สกลปจฺฉาภตฺตญฺเจว ติยามรตฺติญฺจ เอกจารวาเส อานิสํสํ กเถตฺวา เต ตตฺเถว นิวตฺเตตฺวา เอกโกว ปาลิเลยฺย นคราภิมุโข ปกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน ปาลิเลยฺยนครํ สมฺปตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน ปาลิเลยฺยกํ, ตทวสรี’’ติ.

ຄຳວ່າ 'anupubbena' ໄດ້ແກ່ ສະເດັດທ່ຽວບິນທະບາດໄປຕາມລຳດັບບ້ານແລະນິຄົມ. ພະອົງຊົງມີພະປະສົງຈະພົບພິກຂຸຜູ້ຢູ່ຜູ້ດຽວກ່ອນ ຈຶ່ງສະເດັດໄປຍັງບ້ານພະລາກະໂລນະກາຣະ. ໃນບ້ານນັ້ນ ພະອົງຊົງສະແດງອານິສົງຂອງການຢູ່ຜູ້ດຽວແກ່ພະພະຄຸເຖລະ ຕະຫຼອດເວລາຫຼັງພັດຕະກິດແລະຕະຫຼອດລາຕີ 3 ຍາມ. ໃນວັນຕໍ່ມາ ພະອົງຊົງທ່ຽວບິນທະບາດຮ່ວມກັບພະພະຄຸເຖລະຜູ້ເປັນພິກຂຸຜູ້ຕິດຕາມ ແລ້ວຊົງໃຫ້ພະເຖລະກັບຄືນໃນທີ່ນັ້ນເອງ. ຈາກນັ້ນ ພະອົງຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກໄປພົບກຸນລະບຸດ 3 ຮູບ ຜູ້ຢູ່ຮ່ວມກັນດ້ວຍຄວາມສາມັກຄີ' ຈຶ່ງສະເດັດໄປຍັງປ່າປາຈີນາວັນສະມິຄະທາຍະ. ພະອົງຊົງສະແດງອານິສົງຂອງການຢູ່ຜູ້ດຽວແກ່ກຸນລະບຸດທັງ 3 ຮູບນັ້ນ ຕະຫຼອດເວລາຫຼັງພັດຕະກິດແລະຕະຫຼອດລາຕີ 3 ຍາມເຊັ່ນກັນ ແລ້ວຊົງໃຫ້ພວກເພິ່ນກັບຄືນໃນທີ່ນັ້ນເອງ. ຈາກນັ້ນ ພະອົງສະເດັດແຕ່ພະອົງດຽວມຸ່ງໜ້າໄປຍັງເມືອງປາລິເລຍຍະກະ ແລະໄດ້ສະເດັດເຖິງເມືອງປາລິເລຍຍະກະໂດຍລຳດັບ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ, tadavasari'.

ภทฺทสาลมูเลติ ปาลิเลยฺยวาสิโน ภควโต ทานํ ทตฺวา ปาลิเลยฺยโต อวิทูเร รกฺขิตวนสณฺโฑ นาม อตฺถิ, ตตฺถ ภควโต ปณฺณสาลํ กตฺวา ‘‘เอตฺถ วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา วาสยึสุ. ภทฺทสาโล ปน ตตฺเถโก มนาโป ลทฺธโก สาลรุกฺโข. ภควา ตํ นครํ อุปนิสฺสาย ตสฺมึ วนสณฺเฑ ปณฺณสาลสมีเป ตสฺมึ รุกฺขมูเล วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภทฺทสาลมูเล’’ติ.

ບົດວ່າ 'bhaddasālamūle' ມີອະທິບາຍວ່າ: ພວກຊາວເມືອງປາລິເລຍຍະກະ ຖວາຍທານແກ່ພະຜູ້ມີພະພາກແລ້ວ ໄດ້ສ້າງບັນນະສາລາຖວາຍພະຜູ້ມີພະພາກໃນປ່າຊື່ວ່າ ຣັກຂິຕະວັນສະນະ ເຊິ່ງຢູ່ບໍ່ໄກຈາກເມືອງປາລິເລຍຍະກະ ແລ້ວກາບທູນຂໍປະຕິຍານວ່າ 'ຂໍພະອົງຈົ່ງປະທັບຢູ່ທີ່ນີ້ເຖີດ' ແລ້ວໃຫ້ພະອົງປະທັບຢູ່. ກໍແລ້ວ ໃນປ່ານັ້ນ ມີຕົ້ນໄມ້ຮັງຕົ້ນໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ ພັດທະສາລະ ເປັນຕົ້ນໄມ້ທີ່ໜ້າຮັກແລະງົດງາມ. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງອາໄສເມືອງນັ້ນບິນທະບາດ ແລ້ວປະທັບຢູ່ທີ່ໂຄນໄມ້ຮັງນັ້ນ ໃກ້ກັບບັນນະສາລາໃນປ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'bhaddasālamūle'.

เอวํ วิหรนฺเต ปเนตฺถ ตถาคเต อญฺญตโร หตฺถินาโค หตฺถินีหิ หตฺถิโปตกาทีหิ โคจรภูมิติตฺโถคาหนาทีสุ อุพฺพาฬฺโห ยูเถ อุกฺกณฺฐิโต ‘‘กึ เม อิเมหิ หตฺถีหี’’ติ? ยูถํ ปหาย มนุสฺสปถํ คจฺฉนฺโต ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ ภควนฺตํ ทิสฺวา ฆฏสหสฺเสน นิพฺพาปิตสนฺตาโป วิย นิพฺพุโต หุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อฏฺฐาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย สตฺถุ วตฺตปฏิวตฺตํ กโรนฺโต มุขโธวนํ เทติ, นฺหาโนทกํ อาหรติ, ทนฺตกฏฺฐํ เทติ, ปริเวณํ สมฺมชฺชติ, อรญฺญโต มธุรานิ ผลาผลานิ อาหริตฺวา สตฺถุโน เทติ. สตฺถา ปริโภคํ กโรติ.

ເມື່ອພະຕະຖາຄົດປະທັບຢູ່ຢ່າງນີ້ ມີຊ້າງຕົວໜຶ່ງ ຖືກພວກຊ້າງພັງແລະລູກຊ້າງເປັນຕົ້ນ ລົບກວນໃນບ່ອນຫາກິນແລະທ່າອາບນ້ຳເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເກີດຄວາມເບື່ອໜ່າຍໃນໂຂງຊ້າງ ຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງກັບຊ້າງເຫຼົ່ານີ້' ຈຶ່ງລະໂຂງຊ້າງແລ້ວເດີນທາງມາຕາມທາງມະນຸດ. ເມື່ອໄດ້ເຫັນພະຜູ້ມີພະພາກໃນປ່າປາລິເລຍຍະກະ ກໍມີຄວາມສະຫງົບເຢັນ ເໝືອນດັ່ງຖືກດັບຄວາມຮ້ອນດ້ວຍນ້ຳ 1,000 ໝໍ້ ແລ້ວໄດ້ເຂົ້າໄປຢືນຢູ່ໃກ້ພະສາດສະດາ. ຊ້າງນັ້ນຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ໄດ້ປະຕິບັດວັດປະຕິວັດແກ່ພະສາດສະດາ ເຊັ່ນ ຖວາຍນ້ຳລ້າງພະພັກ, ນຳນ້ຳສົງມາຖວາຍ, ຖວາຍໄມ້ສີຟັນ, ປັດກວາດບໍລິເວນ, ແລະນຳໝາກໄມ້ນ້ອຍໃຫຍ່ອັນມີລົດຫວານຈາກປ່າມາຖວາຍພະສາດສະດາ. ພະສາດສະດາກໍຊົງບໍລິໂພກໝາກໄມ້ນັ້ນ.

เอกทิวสํ สตฺถา รตฺติภาคสมนนฺตเร จงฺกมิตฺวา ปาสาณผลเก นิสีทิ. หตฺถีปิ อวิทูเร ฐาเน อฏฺฐาสิ. สตฺถา ปจฺฉโต โอโลเกตฺวา น กิญฺจิ อทฺทส, เอวํ ปุรโต จ อุภยปสฺเสสุ จ. อถสฺส ‘‘สุขํ วตาหํ อญฺญตฺร เตหิ ภณฺฑนการเกหิ วสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. หตฺถิโนปิ ‘‘มยา นามิตสาขํ อญฺเญ ขาทนฺตา นตฺถี’’ติอาทีนิ จินฺเตตฺวา – ‘‘สุขํ วต เอกโกว [Pg.281] วสามิ, สตฺถุ วตฺตํ กาตุํ ลภามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. สตฺถา อตฺตโน จิตฺตํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มม ตาว อีทิสํ จิตฺตํ, กีทิสํ นุ โข หตฺถิสฺสา’’ติ ตสฺสาปิ ตาทิสเมว ทิสฺวา ‘‘สเมติ โน จิตฺต’’นฺติ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

ວັນໜຶ່ງ ພະສາດສະດາຊົງຈົງກົມໃນເວລາປາຍລາຕີ ແລ້ວປະທັບນັ່ງເທິງແຜ່ນຫີນ. ຊ້າງກໍຢືນຢູ່ໃນທີ່ບໍ່ໄກ. ພະສາດສະດາຊົງຫຼຽວເບິ່ງທາງຫຼັງ ບໍ່ເຫັນໃຜ, ຫຼຽວເບິ່ງທາງໜ້າແລະທັງສອງຂ້າງກໍບໍ່ເຫັນໃຜ. ຄັ້ງນັ້ນ ພະອົງຊົງເກີດຄວາມດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຢູ່ຜູ້ດຽວ ປາສະຈາກພິກຂຸຜູ້ມັກທະເລາະວິວາດເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນຄວາມສຸກແທ້ໜໍ'. ຝ່າຍຊ້າງກໍຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ບໍ່ມີຊ້າງອື່ນມາແຍ່ງກິນກິ່ງໄມ້ທີ່ເຮົາໂນ້ມລົງມາໃຫ້' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເກີດຄວາມຄິດວ່າ 'ເຮົາຢູ່ຜູ້ດຽວ ເປັນຄວາມສຸກແທ້ໜໍ, ເຮົາໄດ້ໂອກາດເຮັດວັດປະຕິວັດແກ່ພະສາດສະດา'. ພະສາດສະດາຊົງກວດເບິ່ງຈິດຂອງພະອົງເອງແລ້ວຊົງດຳຣິວ່າ 'ຈິດຂອງເຮົາເກີດຄວາມຄິດຢ່າງນີ້, ສ່ວນຈິດຂອງຊ້າງເກີດຄວາມຄິດຢ່າງໃດໜໍ?' ເມື່ອຊົງເຫັນວ່າຊ້າງກໍມີຄວາມຄິດຢ່າງນັ້ນຄືກັນ ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'ຈິດຂອງເຮົາທັງສອງສະເໝີກັນ' ແລ້ວຊົງເປັ່ງອຸທານນີ້ວ່າ:

‘‘เอตํ นาคสฺส นาเคน, อีสาทนฺตสฺส หตฺถิโน;

สเมติ จิตฺตํ จิตฺเตน, ยเทโก รมตี วเน’’ติ. (มหาว. ๔๖๗);

'ຈິດຂອງພະຕະຖາຄົດຜູ້ປະເສີດ (ນາກ) ກັບຈິດຂອງຊ້າງຜູ້ມີງາເໝືອນງອນໄຖ ຍ່ອມສະເໝີກັນ ໃນການທີ່ຢູ່ຜູ້ດຽວ ແລະຍິນດີໃນປ່າ.'

อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขูติ อถ เอวํ ตถาคเต ตตฺถ วิหรนฺเต ปญฺจสตา ทิสาสุ วสฺสํวุตฺถา ภิกฺขู. เยนายสฺมา อานนฺโทติ ‘‘สตฺถา กิร ภิกฺขุสงฺฆํ ปณาเมตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ’’ติ อตฺตโน ธมฺมตาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ อสกฺโกนฺตา เยนายสฺมา อานนฺโท, เตนุปสงฺกมึสุ.

ບົດວ່າ 'atha kho sambahulā bhikkhū' ໄດ້ແກ່ ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພະຕະຖາຄົດປະທັບຢູ່ທີ່ນັ້ນຢ່າງນີ້ ພິກຂຸ 500 ຮູບ ຜູ້ຈຳພັນສາໃນທິດທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ 'yenāyasmā ānando' ມີອະທິບາຍວ່າ ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ຍິນວ່າ 'ພະສາດສະດາຊົງຫຼີກເວັ້ນຈາກໝູ່ພິກຂຸ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປປະທັບຢູ່ໃນປ່າ' ພວກເພິ່ນບໍ່ກ້າສະເດັດໄປເຝົ້າພະສາດສະດາໂດຍກົງຕາມລຳພັງ ຈຶ່ງໄດ້ເຂົ້າໄປຫາພະອານົນເຖລະໃນທີ່ທີ່ເພິ່ນຢູ່.

อนนฺตรา อาสวานํ ขโยติ มคฺคานนฺตรํ อรหตฺตผลํ. วิจยโสติ วิจเยน, เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาววิจินนสมตฺเถน ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺโมติ สาสนธมฺโม. จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทิ เย เย โกฏฺฐาเส ปริจฺฉินฺทิตฺวา ธมฺโม เทสิโต, เตสํ ปกาสนตฺถาย วุตฺตํ. สมนุปสฺสนาติ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. สงฺขาโร โสติ ทิฏฺฐิสงฺขาโร โส. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตโต ตณฺหาโต โส สงฺขาโร ชาโต. ตณฺหาสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺเตสุปิ จตูสุ จิตฺเตสุ เอส ชายติ. สาปิ ตณฺหาติ สา ทิฏฺฐิสงฺขารสฺส ปจฺจยภูตา ตณฺหา. สาปิ เวทนาติ สา ตณฺหาย ปจฺจยภูตา เวทนา. โสปิ ผสฺโสติ โส เวทนาย ปจฺจโย อวิชฺชาสมฺผสฺโส. สาปิ อวิชฺชาติ สา ผสฺสสมฺปยุตฺตา อวิชฺชา.

ຄຳວ່າ Anantarā āsavānaṃ khayo (ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະໃນລຳດັບທີ່ບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ) ໄດ້ແກ່ ພະອະຣະຫັດຕະຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ. ຄຳວ່າ Vicayeso ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການວິໄຈ, ອະທິບາຍວ່າ ໂດຍການກຳນົດແຍກແຍະດ້ວຍຍານອັນສາມາດວິໄຈສະພາວະແຫ່ງທຳນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ Dhammo ໄດ້ແກ່ ສາສະໜາທຳ. ຄຳວ່າ Cattāro satipaṭṭhānā (ສະຕິປັດຖານ 4) ເປັນຕົ້ນ ພະອົງຕັດໄວ້ເພື່ອສະແດງສ່ວນນັ້ນໆ ທີ່ຊົງກຳນົດແລ້ວສະແດງທຳ. ຄຳວ່າ Samanupassanā ໄດ້ແກ່ ທິດຖິສະມະນຸປັດສະນາ (ການຕາມເຫັນດ້ວຍທິດຖິ). ຄຳວ່າ Saṅkhāro so ໄດ້ແກ່ ທິດຖິສັງຂານນັ້ນ. ຄຳວ່າ Tatojo so saṅkhāro ໄດ້ແກ່ ສັງຂານນັ້ນເກີດແຕ່ຕັນຫານັ້ນ. ແມ່ນໃນຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຕັນຫາ 4 ດວງ ສັງຂານນີ້ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Sāpi taṇhā ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາອັນເປັນປັດໄຈແກ່ທິດຖິສັງຂານນັ້ນ. ຄຳວ່າ Sāpi vedanā ໄດ້ແກ່ ເວທະນາອັນເປັນປັດໄຈແກ່ຕັນຫານັ້ນ. ຄຳວ່າ Sopi phasso ໄດ້ແກ່ ອະວິຊາສຳຜັດອັນເປັນປັດໄຈແກ່ເວທະນານັ້ນ. ຄຳວ່າ Sāpi avijjā ໄດ້ແກ່ ອະວິຊາອັນສຳປະຍຸດດ້ວຍຜັດສະນັ້ນ.

โน จสฺสํ, โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ น ภเวยฺยํ, มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺย. นาภวิสฺสํ, น เม ภวิสฺสตีติ สเจ ปน อายติมฺปิ อหํ น ภวิสฺสามิ, เอวํ มม ปริกฺขาโรปิ น ภวิสฺสติ. เอตฺตเก ฐาเน ภควา เตน ภิกฺขุนา คหิตคหิตทิฏฺฐึ วิสฺสชฺชาเปนฺโต อาคโต ปุคฺคลชฺฌาสเยนปิ เทสนาวิลาเสนปิ. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺเต วิจิกิจฺฉาว นตฺถิ, กถํ วิจิกิจฺฉาสงฺขาโร ตณฺหาโต ชายตีติ? อปฺปหีนตฺตา. ยสฺส หิ ตณฺหาย อปฺปหีนาย โส [Pg.282] อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิยาปิ เอเสว นโย ลพฺภติเยว จตูสุ หิ จิตฺตุปฺปาเทสุ สมฺปยุตฺตทิฏฺฐิ นาม นตฺถิ. ยสฺมา ปน ตณฺหาย อปฺปหีนตฺตา สา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตํ สนฺธาย ตตฺราปิ อยมตฺโถ ยุชฺชติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต เตวีสติยา ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา. นวมํ.

ຄຳວ່າ No cassaṃ, no ca me siyā ໄດ້ແກ່ ຖ້າວ່າຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ມີ, ເຄື່ອງບໍລິຂານຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ Nābhavissaṃ, na me bhavissati ໄດ້ແກ່ ແຕ່ຖ້າວ່າໃນອະນາຄົດ ຂ້າພະເຈົ້າຈະບໍ່ມີ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເຄື່ອງບໍລິຂານຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍຈະບໍ່ມີ. ໃນຂໍ້ຄວາມພຽງເທົ່ານີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເພື່ອໃຫ້ພິກຂຸນັ້ນລະທິດຖິທີ່ຍຶດຖືແລ້ວ ໂດຍຊົງອາໄສອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນແດ່ ໂດຍຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທດສະໜາແດ່. ມີຄຳຖາມວ່າ ໃນຄຳວ່າ Tatojo so saṅkhāro ນີ້ ໃນຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຕັນຫາ ຍ່ອມບໍ່ມີວິຈິກິດສາເລີຍ, ກໍວິຈິກິດສາສັງຂານຈະເກີດແຕ່ຕັນຫາໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ ເພາະຕັນຫາຍັງລະບໍ່ໄດ້. ຈິງຢູ່ ວິຈິກິດສາສັງຂານນັ້ນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນໃດ ເມື່ອຕັນຫາຍັງລະບໍ່ໄດ້, ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳນີ້ໄວ້. ແມ່ນໃນທິດຖິກໍຍ່ອມໄດ້ນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ, ຈິງຢູ່ ໃນຈິດຕຸບປາດ 4 ດວງ (ໂລພະມູນລະຈິດວິບປະຍຸດດ້ວຍທິດຖິ) ທິດຖິອັນສຳປະຍຸດຍ່ອມບໍ່ມີ. ແຕ່ເພາະຕັນຫາຍັງລະບໍ່ໄດ້ ທິດຖິນັ້ນຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ, ສະນັ້ນ ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ແມ່ນໃນຈິດຕຸບປາດ 4 ດວງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມນີ້ກໍຍ່ອມສົມຄວນ. ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ໃນສູດນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງວິປັດສະນາໂດຍນຳໄປສູ່ພະອະຣະຫັດໃນ 23 ສະຖານທີ່. ຈົບ ສູດທີເກົ້າ.

๑๐. ปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອັດຖະກະຖາປຸນນະມະສູດ

๘๒. ทสเม ตทหุโปสเถติอาทิ ปวารณสุตฺเต วิตฺถาริตเมว. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กิญฺจิ การณํ. สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ ยทากงฺขสีติ กสฺมา เอวมาห? โส กิร ภิกฺขุ ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร. อาจริเย ปน ฐิตเก ปุจฺฉนฺเต สเจ เต ภิกฺขู นิสีทนฺติ, สตฺถริ คารวํ กตํ โหติ, อาจริเย อคารวํ. สเจ อุฏฺฐหนฺติ, อาจริเย คารวํ กตํ โหติ, สตฺถริ อคารวํ. อิติ เนสํ จิตฺตํ อเนกคฺคํ ภวิสฺสติ, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ตสฺมึ ปน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉนฺเต เตสํ จิตฺตํ เอกคฺคํ ภวิสฺสติ, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ ญตฺวา ภควา เอวมาห. อิเม นุ โข, ภนฺเตติ อยํ เถโร ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อาจริโย, ปญฺจกฺขนฺธมตฺตมฺปิ นปฺปชานาตีติ น วตฺตพฺโพ. ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตน ปน ‘‘อิเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, น อญฺเญ’’ติ เอวํ ชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, ตสฺมา อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. เตปิ จสฺส อนฺเตวาสิกา ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ‘อหํ ชานามี’ติ น กเถติ, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ปน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวาว กเถตี’’ติ โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติปิ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ.

໘໒. ໃນສູດທີສິບ ຄຳວ່າ tadahuposathe ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ຢ່າງພິສະດານແລ້ວໃນປະວາຣະນາສູດ. ຄຳວ່າ Kiñcideva desaṃ ໄດ້ແກ່ ເຫດຜົນບາງຢ່າງ. ຄຳວ່າ Sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasi (ຈົ່ງນັ່ງເທິງອາສະນະຂອງຕົນແລ້ວຖາມບັນຫາຕາມທີ່ປາດຖະໜາເຖີດ) ເປັນຫຍັງພະອົງຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້? ໄດ້ຍິນວ່າ ພິກຂຸນັ້ນມີພິກຂຸ 500 ຮູບເປັນບໍລິວານ. ແຕ່ເມື່ອອາຈານຢືນຖາມ ຖ້າພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນນັ່ງຢູ່ ກໍຊື່ວ່າເຮັດຄວາມເຄົາລົບໃນພະສາດສະດາ ແຕ່ບໍ່ເຄົາລົບໃນອາຈານ. ຖ້າພວກເຂົາຢືນຂຶ້ນ ກໍຊື່ວ່າເຮັດຄວາມເຄົາລົບໃນອາຈານ ແຕ່ບໍ່ເຄົາລົບໃນພະສາດສະດາ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຈິດຂອງພວກເຂົາກໍຈະບໍ່ມີອາລົມເປັນໜຶ່ງ ແລະຈະບໍ່ສາມາດຮັບເອົາພະເທດສະໜາໄດ້. ແຕ່ເມື່ອອາຈານນັ້ນນັ່ງຖາມ ຈິດຂອງພິກຂຸ 500 ຮູບເຫຼົ່ານັ້ນກໍຈະມີອາລົມເປັນໜຶ່ງ ແລະຈະສາມາດຮັບເອົາພະເທດສະໜາໄດ້, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຊາບເຫດຜົນນີ້ ຈຶ່ງຕັດຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Ime nu kho, bhante ນີ້ ບໍ່ຄວນກ่าວວ່າ ພະເຖຣະອົງນີ້ເປັນອາຈານຂອງພິກຂຸ 500 ຮູບ ແຕ່ແມ່ນແຕ່ຂັນ 5 ກໍຍັງບໍ່ຮູ້. ແຕ່ການທີ່ຜູ້ຖາມບັນຫາຈະເຮັດຄືກັບວ່າຕົນເອງຮູ້ແລ້ວວ່າ 'ອຸປາດານະຂັນ 5 ເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ' ແລ້ວຖາມນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນ, ສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງຖາມເໝືອນຜູ້ບໍ່ຮູ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ພວກອັນເຕວາສິກຂອງເພິ່ນກໍຈະຄິດວ່າ 'ອາຈານຂອງພວກເຮົາບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ ຂ້ອຍຮູ້, ແຕ່ເພິ່ນກ່າວໂດຍທຽບຄຽງກັບພະສັບພັນຍຸຕະຍານເທົ່ານັ້ນ' ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຟັງແລະຄວນເຊື່ອຖື, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງຖາມເໝືອນຜູ້ບໍ່ຮູ້.

ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหาฉนฺทมูลกา. น โข ภิกฺขุ ตญฺเญว อุปาทานํ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ ยสฺมา ฉนฺทราคมตฺตํ ปญฺจกฺขนฺธา น โหติ, ตสฺมา อิทํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน สหชาตโต วา อารมฺมณโต วา ขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ, ตสฺมา นาปิ อญฺญตฺร ปญฺจหิ อุปาทานกฺขนฺเธหิ อุปาทานนฺติ วุตฺตํ. ตณฺหาสมฺปยุตฺตสฺมิญฺหิ จิตฺเต วตฺตมาเน ตํจิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ รูปกฺขนฺโธ, ฐเปตฺวา ตํ ตณฺหํ เสสา อรูปธมฺมา จตฺตาโร ขนฺธาติ สหชาตโตปิ ขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ. อุปาทานสฺส ปน รูปาทีสุ อญฺญตรํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชนโต อารมฺมณโตปิ ปญฺจกฺขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ. ฉนฺทราคเวมตฺตตาติ ฉนฺทราคนานตฺตํ. เอวํ โข ภิกฺขูติ เอวํ รูปารมฺมณสฺส ฉนฺทราคสฺส [Pg.283] เวทนาทีสุ อญฺญตรํ อารมฺมณํ อกรณโต สิยา ฉนฺทราคเวมตฺตตา. ขนฺธาธิวจนนฺติ ขนฺธาติ อยํ ปญฺญตฺติ. อยํ ปน อนุสนฺธิ น ฆฏิยติ, กิญฺจาปิ น ฆฏิยติ, สานุสนฺธิกาว ปุจฺฉา, สานุสนฺธิกํ วิสฺสชฺชนํ. อยญฺหิ เถโร เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ อชฺฌาสเยน ปุจฺฉติ, สตฺถาปิ เตสํ เตสํ อชฺฌาสเยเนว วิสฺสชฺเชติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ทสมํ.

ຄຳວ່າ Chandamūlakā ໄດ້ແກ່ ມີຕັນຫາສັນທະເປັນມູນເຄົ້າ. ຄຳວ່າ Na kho bhikkhu taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā (ພິກຂຸ ອຸປາດານບໍ່ແມ່ນອຸປາດານະຂັນ 5 ນັ້ນເລີຍ) ທີ່ຕັດໄວ້ເພາະຂັນ 5 ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ສັນທະຣາຄະເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ເພາະບໍ່ມີອຸປາດານທີ່ເວັ້ນຈາກຂັນໂດຍສະຫະຊາດຕະປັດໄຈ ຫຼືໂດຍອາຣົມມະນະປັດໄຈ, ສະນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ແຕ່ອຸປາດານທີ່ເວັ້ນຈາກອຸປາດານະຂັນ 5 ກໍບໍ່ມີ'. ຈິງຢູ່ ເມື່ອຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຕັນຫາເກີດຂຶ້ນ ຮູບທີ່ມີຈິດນັ້ນເປັນສະມຸດຖານ ຄື ຮູບຂັນ, ເවັ້ນຕັນຫານັ້ນເສຍ ນາມະທຳທີ່ເຫຼືອ ຄື ຂັນ 4, ດ້ວຍເຫດນີ້ ແມ່ນໂດຍສະຫະຊາດຕະປັດໄຈ ກໍບໍ່ມີອຸປາດານທີ່ເວັ້ນຈາກຂັນ. ສ່ວນໂດຍອາຣົມມະນະປັດໄຈ ເພາະອຸປາດານເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດຮູບເປັນຕົ້ນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃຫ້ເປັນອາລົມ, ສະນັ້ນ ແມ່ນໂດຍອາຣົມມະນະປັດໄຈ ກໍບໍ່ມີອຸປາດານທີ່ເວັ້ນຈາກຂັນ 5. ຄຳວ່າ Chandarāgavemattatā ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນທະຣาຄະ. ຄຳວ່າ Evaṃ kho bhikkhū ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນທະຣาຄະ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການບໍ່ເຮັດເວທະນາເປັນຕົ້ນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃຫ້ເປັນອາລົມແຫ່ງສັນທະຣาຄະທີ່ມີຮູບເປັນອາລົມຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Khandhādhivacanaṃ ໄດ້ແກ່ ບັນຍັດວ່າ ຂັນ. ແຕ່ອະນຸສົນທິນີ້ບໍ່ເຂົ້າກັນ, ເຖິງວ່າຈະບໍ່ເຂົ້າກັນ ແຕ່ຄຳຖາມກໍມີອະນຸສົນທິ ຄຳແກ້ກໍມີອະນຸສົນທິ. ຈິງຢູ່ ພະເຖຣະອົງນີ້ຖາມຕາມອັດທະຍາໄສຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນໆ, ແມ່ນພະສາດສະດາກໍຊົງແກ້ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນໆ ເຊັ່ນກັນ. ຂໍ້ຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນແມ່ນຈະແຈ້ງດີແລ້ວ. ຈົບ ສູດທີສິບ.

อิมสฺส จ ปน วคฺคสฺส เอเกกสฺมึ สุตฺเต ปญฺจสตา ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

ກໍໃນແຕ່ລະສູດແຫ່ງວັກນີ້ ພິກຂຸເທື່ອລະ 500 ຮູບ ໄດ້ບັນລຸພະອະຣະຫັດແລ້ວ.

ขชฺชนียวคฺโค อฏฺฐโม.

ຂັດຊະນີຍະວັກ ທີແປດ ຈົບແລ້ວ.

๙. เถรวคฺโค

໙. ເຖຣະວັກ

๑. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັດຖະກະຖາອານັນທະສູດ

๘๓. เถรวคฺคสฺส ปฐเม มนฺตาณิปุตฺโตติ, มนฺตาณิยา นาม พฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. อุปาทายาติ อาคมฺม อารพฺภ สนฺธาย ปฏิจฺจ. อสฺมีติ โหตีติ อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตํ ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจตฺตยํ โหติ. ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ มณฺฑนกสภาโว มณฺฑนกสีโล. มุขนิมิตฺตนฺติ มุขปฏิพิมฺพํ. ตญฺหิ ปริสุทฺธํ อาทาสมณฺฑลํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. กึ ปน ตํ โอโลกยโต สกมุขํ ปญฺญายติ, ปรมุขนฺติ? ยทิ สกํ ภเวยฺย, ปรมฺมุขํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺย, อถ ปรสฺส ภเวยฺย, วณฺณาทีหิ อสทิสํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมา น ตํ อตฺตโน, น ปรสฺส, อาทาสํ ปน นิสฺสาย นิภาสรูปํ นาม ตํ ปญฺญายตีติ วทนฺติ. อถ ยํ อุทเก ปญฺญายติ, ตํ เกน การเณนาติ? มหาภูตานํ วิสุทฺธตาย. ธมฺโม เม อภิสมิโตติ มยา ญาเณน จตุสจฺจธมฺโม อภิสมาคโต, โสตาปนฺโนสฺมิ ชาโตติ กเถสิ. ปฐมํ.

໘໓. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງເຖຣະວັກ ຄຳວ່າ Mantāṇiputto ໄດ້ແກ່ ບຸດຂອງນາງພຣາມມະນີຊື່ວ່າ ມັນຕານີ. ຄຳວ່າ Upādāya ໄດ້ແກ່ ອາໄສ, ປາຣົບ, ໝາຍເຖິງ, ເພາະອາໄສ. ຄຳວ່າ Asmīti hoti ໄດ້ແກ່ ທຳເຄື່ອງເນີນຊ້າ 3 ຄື ຕັນຫາ ມານະ ແລະທິດຖິ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາເປັນ'. ຄຳວ່າ Daharo ໄດ້ແກ່ ຍັງໜຸ່ມນ້ອຍ. ຄຳວ່າ Yuvā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍໄວໜຸ່ມ. ຄຳວ່າ Maṇḍanakajātiko ໄດ້ແກ່ ມີສະພາວະມັກແຕ່ງຕົວ, ມີປົກກະຕິມັກແຕ່ງຕົວ. ຄຳວ່າ Mukhanimittaṃ ໄດ້ແກ່ ເງົາໜ້າ. ຈິງຢູ່ ເງົາໜ້ານັ້ນຍ່ອມປາກົດເພາະອາໄສແວ່ນອັນບໍລິສຸດ. ມີຄຳຖາມວ່າ ກໍເມື່ອບຸກຄົນແນມເບິ່ງແວ່ນນັ້ນ ໜ້າຂອງຕົນເອງປາກົດ ຫຼືໜ້າຂອງຄົນອື່ນປາກົດ? ຖ້າວ່າເປັນໜ້າຂອງຕົນເອງ ກໍຄວນປາກົດເປັນໜ້າທີ່ຫັນຫຼັງໃຫ້ (ແວ່ນ), ແຕ່ຖ້າເປັນໜ້າຂອງຄົນອື່ນ ກໍຄວນປາກົດເປັນໜ້າທີ່ບໍ່ຄືກັນໂດຍສີຜິວເປັນຕົ້ນ. ສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເງົາໜ້ານັ້ນບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນເອງ ແລະບໍ່ແມ່ນຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ເພາະອາໄສແວ່ນ ຮູບສະທ້ອນຈຶ່ງປາກົດຂຶ້ນ. ມີຄຳຖາມວ່າ ກໍເງົາທີ່ປາກົດໃນນ້ຳນັ້ນ ປາກົດເພາະເຫດໃດ? ຕອບວ່າ ເພາະຄວາມໃສສະອາດແຫ່ງມະຫາພູດຮູບ. ຄຳວ່າ Dhammo me abhisamito ໄດ້ແກ່ ເພິ່ນກ່າວວ່າ 'ທຳຄືອະລິຍະສັດ 4 ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ບັນລຸແລ້ວດ້ວຍຍານ, ຂ້າພະເຈົ້າເປັນພະໂສດາບັນແລ້ວ'. ຈົບ ສູດທຳອິດ.

๒. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັດຖະກະຖາຕິດສະສູດ

๘๔. ทุติเย [Pg.284] มธุรกชาโต วิยาติ สญฺชาตครุภาโว วิย อกมฺมญฺโญ. ทิสาปิ เมติ อยํ ปุรตฺถิมา อยํ ทกฺขิณาติ เอวํ ทิสาปิ มยฺหํ น ปกฺขายนฺติ, น ปากฏา โหนฺตีติ วทติ. ธมฺมาปิ มํ น ปฏิภนฺตีติ ปริยตฺติธมฺมาปิ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺติ, อุคฺคหิตํ สชฺฌายิตํ น ทิสฺสตีติ วทติ. วิจิกิจฺฉาติ โน มหาวิจิกิจฺฉา. น หิ ตสฺส ‘‘สาสนํ นิยฺยานิกํ นุ โข, น นุ โข’’ติ วิมติ อุปฺปชฺชติ. เอวํ ปนสฺส โหติ ‘‘สกฺขิสฺสามิ นุ โข สมณธมฺมํ กาตุํ, อุทาหุ ปตฺตจีวรธารณมตฺตเมว กริสฺสามี’’ติ.

໘໔. ໃນສູດທີສອງ ຄຳວ່າ Madhurakajāto viya ໄດ້ແກ່ ເໝືອນມີຄວາມໜັກໜ່ວງເກີດຂຶ້ນ ຄື ບໍ່ຄວນແກ່ການງານ. ຄຳວ່າ Disāpi me ໄດ້ແກ່ ເພິ່ນກ່າວວ່າ 'ທິດທັງຫຼາຍກໍບໍ່ປາກົດແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ ຄື ບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງແກ່ຂ້າພະເຈົ້າວ່າ ນີ້ແມ່ນທິດຕາເວັນອອກ ນີ້ແມ່ນທິດໃຕ້'. ຄຳວ່າ Dhammāpi maṃ na paṭibhanti ໄດ້ແກ່ ເພິ່ນກ່າວວ່າ 'ແມ່ນປະຣິຍັດຕິທຳກໍບໍ່ປາກົດແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ, ທຳທີ່ຮຽນມາແລະທ່ອງຈຳມາ ກໍບໍ່ປາກົດ'. ຄຳວ່າ Vicikicchā ບໍ່ແມ່ນວິຈິກິດສາໃຫຍ່ (ຄວາມລັງເລສົງໄສໃນພະສາດສະດາເປັນຕົ້ນ). ຈິງຢູ່ ຄວາມສົງໄສຂອງກຸນນະບຸດນັ້ນວ່າ 'ພະສາສະໜານີ້ເປັນທຳນຳອອກຈາກທຸກໄດ້ແທ້ຫຼືບໍ່' ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ແຕ່ຄວາມຄິດຂອງເພິ່ນຍ່ອມມີຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຈະສາມາດບຳເພັນສະມະນະທຳໄດ້ຫຼືບໍ່ ຫຼືວ່າຈະເປັນພຽງແຕ່ຜູ້ຊົງບາດແລະຈີວອນເທົ່ານັ້ນ'.

กามานเมตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ นินฺนํ ปลฺลลํ โอโลเกนฺตสฺส ทสฺสนรามเณยฺยกมตฺตํ อตฺถิ, โย ปเนตฺถ โอตรติ, ตํ จณฺฑมีนากุลตาย อากฑฺฒิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปติ, เอวเมวํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ จกฺขุทฺวาราทีนํ อารมฺมเณ รามเณยฺยกมตฺตํ อตฺถิ, โย ปเนตฺถ เคธํ อาปชฺชติ, ตํ อากฑฺฒิตฺวา นิรยาทีสุ เอว ปกฺขิปนฺติ. อปฺปสฺสาทา หิ กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโยติ อิมํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ‘‘กามานเมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. อหมนุคฺคเหนาติ อหํ ธมฺมามิสานุคฺคเหหิ อนุคฺคณฺหามิ. อภินนฺทีติ สมฺปฏิจฺฉิ. น เกวลญฺจ อภินนฺทิ, อิมํ ปน สตฺถุ สนฺติกา อสฺสาสํ ลภิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต กติปาเหน อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. ทุติยํ.

ຄຳວ່າ Kāmānametaṃ adhivacanaṃ ໄດ້ແກ່ ປຽບເໝືອນໜອງນ້ຳອັນເລິກ ຍ່ອມມີພຽງຄວາມງາມໜ້າເບິ່ງແກ່ຜູ້ແນມເບິ່ງ, ແຕ່ບຸກຄົນໃດລົງໄປໃນໜອງນັ້ນ ປາຮ້າຍທັງຫຼາຍກໍຈະສະກັດດຶງບຸກຄົນນັ້ນໃຫ້ເຖິງຄວາມພິນາດຍ່ອຍຍັບ, ເຊັ່ນດຽວກັນ ໃນກາມະຄຸນ 5 ຍ່ອມມີພຽງຄວາມໜ້າຍິນດີໃນອາລົມແຫ່ງຈັກຂຸທວານເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ບຸກຄົນໃດເຖິງຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃນກາມະຄຸນນັ້ນ ພວກມັນກໍຈະສະກັດດຶງບຸກຄົນນັ້ນໄປຖິ້ມລົງໃນນະຣົກເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່ ກາມທັງຫຼາຍມີຄວາມຍິນດີໜ້ອຍ ມີທຸກຫຼາຍ ມີຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈຫຼາຍ, ໂທດໃນກາມນີ້ມີຫຼາຍກວ່າ, ພະອົງຊົງອາໄສອຳນາດປະໂຫຍດນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຄຳວ່ານັ້ນເປັນຊື່ແຫ່ງກາມທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ Ahamanuggahena ໄດ້ແກ່ ເຮົາຈະອະນຸເຄາະດ້ວຍທຳແລະອາມິດ. ຄຳວ່າ Abhinandi ໄດ້ແກ່ ຮັບເອົາດ້ວຍດີ. ແລະບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຮັບເອົາດ້ວຍດີເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພາະໄດ້ຮັບຄວາມເບົາໃຈຈາກສຳນັກຂອງພະສາດສະດານີ້ແລ້ວ ເພິ່ນຈຶ່ງພຽນພະຍາຍາມ ບໍ່ດົນກໍໄດ້ດຳລົງຢູ່ໃນພະອະຣະຫັດ. ຈົບ ສູດທີສອງ.

๓. ยมกสุตฺตวณฺณนา

໓. ອັດຖະກະຖາຢະມະກະສູດ

๘๕. ตติเย ทิฏฺฐิคตนฺติ สเจ หิสฺส เอวํ ภเวยฺย ‘‘สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ เจว นิรุชฺฌนฺติ จ, สงฺขารปฺปวตฺตเมว อปฺปวตฺตํ โหตี’’ติ, ทิฏฺฐิคตํ นาม น ภเวยฺย, สาสนาวจริกํ ญาณํ ภเวยฺย. ยสฺมา ปนสฺส ‘‘สตฺโต อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตี’’ติ อโหสิ, ตสฺมา ทิฏฺฐิคตํ นาม ชาตํ. ถามสา ปรามาสาติ ทิฏฺฐิถาเมน เจว ทิฏฺฐิปรามาเสน จ.

໘໕. ໃນສູດທີສາມ ຄຳວ່າ Diṭṭhigataṃ ໄດ້ແກ່ ຖ້າວ່າຄວາມຄິດຂອງພະຍະມະກະນັ້ນມີຢ່າງນີ້ວ່າ 'ສັງຂານທັງຫຼາຍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແລະດັບໄປ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສັງຂານເທົ່ານັ້ນທີ່ບໍ່ເປັນໄປອີກ', ທິດຖິຄົດກໍຈະບໍ່ມີ, ແຕ່ຈະເປັນຍານອັນຢັ່ງລົງສູ່ພະສາສະໜາ. ແຕ່ເພາະຄວາມຄິດຂອງເພິ່ນມີຢ່າງນີ້ວ່າ 'ສັດຍ່ອມຂາດສູນ ຍ່ອມຈິບຫາຍ', ສະນັ້ນ ທິດຖິຄົດຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Thāmasā parāmāsā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງທິດຖິແດ່ ດ້ວຍການລູບຄຳດ້ວຍທິດຖິແດ່.

เยนายสฺมา สาริปุตฺโตติ ยถา นาม ปจฺจนฺเต กุปิเต ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตา ราชปุริสา เสนาปติสฺส วา รญฺโญ วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, เอวํ ทิฏฺฐิคตวเสน ตสฺมึ เถเร กุปิเต ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตา เต ภิกฺขู เยน ธมฺมราชสฺส ธมฺมเสนาปติ อายสฺมา สาริปุตฺโต[Pg.285], เตนุปสงฺกมึสุ. เอวํพฺยาโขติ เตสํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก วิย เถรสฺส สมฺมุขา ปคฺคยฺห วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต โอลมฺพนฺเตน หทเยน ‘‘เอวํพฺยาโข’’ติ อาห. ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโสติ? อิทํ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘นายํ อตฺตโน ลทฺธิยํ โทสํ ปสฺสติ, ธมฺมเทสนาย อสฺส ตํ ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ติปริวฏฺฏํ เทสนํ เทเสตุํ อารภิ.

ຄຳວ່າ Yenāyasmā sāriputto ໄດ້ແກ່ ປຽບເໝືອນເມື່ອຊາຍແດນເກີດຄວາມວຸ່ນວາຍ ພວກລາຊະບຸລຸດທີ່ບໍ່ສາມາດສະຫງົບຄວາມວຸ່ນວາຍນັ້ນໄດ້ ຍ່ອມໄປຫາເສນາບໍດີ ຫຼືພະລາຊາ, ເຊັ່ນດຽວກັນ ເມື່ອພະເຖຣະອົງນັ້ນເກີດຄວາມວຸ່ນວາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິດຖິ ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ສາມາດສະຫງົບທິດຖິນັ້ນໄດ້ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາພະສາຣີບຸດ ຜູ້ເປັນທຳມະເສນາບໍດີຂອງພະທຳມະລາຊາ. ຄຳວ່າ Evaṃbyākho ໄດ້ແກ່ ພະຍະມະກະບໍ່ສາມາດຈະຍົກຍ້ອງວາທະຂອງຕົນກ່າວຕໍ່ໜ້າພະເຖຣະ ເໝືອນດັ່ງທີ່ກ່າວໃນສຳນັກຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງມີໃຈຫົດຫູ່ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ທ່ານ'. ຄຳວ່າ Taṃ kiṃ maññasi, āvuso ນີ້ ພະເຖຣະ (ພະສາຣີບຸດ) ໄດ້ຟັງຄຳຂອງເພິ່ນແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ພິກຂຸອົງນີ້ບໍ່ເຫັນໂທດໃນລັດທິຂອງຕົນ, ເຮົາຈະເຮັດໂທດນັ້ນໃຫ້ປາກົດແກ່ເພິ່ນດ້ວຍທຳມະເທດສະໜາ' ຈຶ່ງເລີ່ມສະແດງເທດສະໜາອັນມີຮອບ 3.

ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโส ยมก, รูปํ ตถาคโตติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? อนุโยควตฺตํ ทาปนตฺถํ. ติปริวฏฺฏเทสนาวสานสฺมิญฺหิ เถโร โสตาปนฺโน ชาโต. อถ นํ อนุโยควตฺตํ ทาเปตุํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห? ตถาคโตติ สตฺโต. รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ สมฺปิณฺเฑตฺวา ‘‘ตถาคโต’’ติ สมนุปสฺสสีติ ปุจฺฉติ. เอตฺถ จ เต, อาวุโสติ อิทํ เถรสฺส อนุโยเค ภุมฺมํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอตฺถ จ เต เอตฺตเก ฐาเน ทิฏฺเฐว ธมฺเม สจฺจโต ถิรโต สตฺเต อนุปลพฺภิยมาเนติ. สเจ ตํ, อาวุโสติ อิทเมตํ อญฺญํ พฺยากราเปตุกาโม ปุจฺฉติ. ยํ ทุกฺขํ ตํ นิรุทฺธนฺติ ยํ ทุกฺขํ, ตเทว นิรุทฺธํ, อญฺโญ สตฺโต นิรุชฺฌนโก นาม นตฺถิ, เอวํ พฺยากเรยฺยนฺติ อตฺโถ.

ຄຳຖາມວ່າ ຄຳວ່າ Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgato ນີ້ ເລີ່ມຕົ້ນເພາະເຫດໃດ? ຕອບວ່າ ເພື່ອໃຫ້ຍອມຮັບຂໍ້ຊັກຖາມ. ຈິງຢູ່ ໃນເວລາຈົບເທດສະໜາອັນມີຮອບ 3 ພະເຖຣະໄດ້ບັນລຸເປັນພະໂສດາບັນແລ້ວ. ລຳດັບນັ້ນ ພະສາຣີບຸດເພື່ອໃຫ້ເພິ່ນຍອມຮັບຂໍ້ຊັກຖາມ ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ທ່ານຍ່ອມເຫັນວ່າ ຮູບ ເວທະນາ ສັນຍາ ສັງຂານ ວິນຍານ ເປັນຕະຖາຄົດ ຫຼື?' ຄຳວ່າ Tathāgato ໄດ້ແກ່ ສັດ. ພະສາຣີບຸດຖາມວ່າ ທ່ານຍ່ອມຕາມເຫັນຂັນ 5 ເຫຼົ່ານີ້ ຄື ຮູບ ເວທະນາ ສັນຍາ ສັງຂານ ວິນຍານ ໂດຍລວມກັນວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ຫຼື? ຄຳວ່າ Ettha ca te, āvuso ນີ້ ເປັນພູມມະວິບັດໃນຂໍ້ຊັກຖາມຂອງພະເຖຣະ. ອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອທ່ານບໍ່ໄດ້ອັດຕະພາບໃນປັດຈຸບັນໂດຍຄວາມຈິງ ໂດຍຄວາມໝັ້ນຄົງໃນຂໍ້ຄວາມພຽງເທົ່ານີ້. ຄຳວ່າ Sace taṃ, āvuso ນີ້ ພະເຖຣະຖາມເພາະປາດຖະໜາຈະໃຫ້ເພິ່ນพະຍາກອນຢ່າງອື່ນ. ຄຳວ່າ Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ ໄດ້ແກ່ ສິ່ງໃດເປັນທຸກ ສິ່ງນັ້ນແຫຼະດັບໄປ, ສັດອື່ນທີ່ຊື່ວ່າຜູ້ດັບຍ່ອມບໍ່ມີ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວນພະຍາກອນຢ່າງນີ້.

เอตสฺเสว อตฺถสฺสาติ เอตสฺส ปฐมมคฺคสฺส. ภิยฺโยโสมตฺตาย ญาณายาติ อติเรกปฺปมาณสฺส ญาณสฺส อตฺถาย, สหวิปสฺสนกานํ อุปริ จ ติณฺณํ มคฺคานํ อาวิภาวตฺถายาติ อตฺโถ. อารกฺขสมฺปนฺโนติ อนฺโตอารกฺเขน เจว พหิอารกฺเขน จ สมนฺนาคโต. อโยคกฺเขมกาโมติ จตูหิ โยเคหิ เขมภาวํ อนิจฺฉนฺโต. ปสยฺหาติ ปสยฺหิตฺวา อภิภวิตฺวา. อนุปขชฺชาติ อนุปวิสิตฺวา.

ບົດວ່າ "Etasseva atthassa" ຄວາມວ່າ ແຫ່ງເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງ ຄື ແຫ່ງປະຖົມມັກນີ້. ບົດວ່າ "Bhiyyosomattāya ñāṇāya" ຄວາມວ່າ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຍານອັນມີປະມານຍິ່ງ ຄື ເພື່ອຄວາມປາກົດແຫ່ງມັກເບື້ອງເທິງ 3 ປະການ ພ້ອມທັງວິປັດສະນາ. ບົດວ່າ "Ārakkhasampanno" ຄວາມວ່າ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍການຮັກສາ ຄື ປະກອບດ້ວຍການຮັກສາທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ. ບົດວ່າ "Ayogakkhemakāmo" ຄວາມວ່າ ຜູ້ບໍ່ປາດຖະໜາຄວາມກະເສມຈາກໂຍຄະທັງ 4. ບົດວ່າ "Pasayha" ຄວາມວ່າ ຂົ່ມຂີ່ແລ້ວ ຄື ຄອບງຳແລ້ວ. ບົດວ່າ "Anupakhajja" ຄວາມວ່າ ເຂົ້າໄປແຊກແຊງ ຄື ເຂົ້າໄປໃກ້ແລ້ວ.

ปุพฺพุฏฺฐายีติอาทีสุ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาสนโต ปฐมตรํ วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. ตสฺส อาสนํ ทตฺวา ตสฺมึ นิสินฺเน ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ, ปจฺฉานิปาตี. ปาโตว วุฏฺฐาย ‘‘เอตฺตกา กสิตุํ คจฺฉถ, เอตฺตกา วปิตุ’’นฺติ วา สพฺพปฐมํ วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. สายํ สพฺเพสุ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คเตสุ เคหสฺส สมนฺตโต อารกฺขํ สํวิธาย ทฺวารานิ ถเกตฺวา สพฺพปจฺฉา นิปชฺชนโตปิ ปจฺฉานิปาตี. ‘‘กึ กโรมิ[Pg.286], อยฺยปุตฺต? กึ กโรมิ อยฺยปุตฺตา’’ติ? มุขํ โอโลเกนฺโต กึการํ ปฏิสาเวตีติ กึการปฏิสฺสาวี. มนาปํ จรตีติ มนาปจารี. ปิยํ วทตีติ ปิยวาที. มิตฺตโตปิ นํ สทฺทเหยฺยาติ มิตฺโต เม อยนฺติ สทฺทเหยฺย. วิสฺสาสํ อาปชฺเชยฺยาติ เอกโต ปานโภชนาทึ กโรนฺโต วิสฺสาสิโก ภเวยฺย. สํวิสฺสตฺโถติ สุฏฺฐุ วิสฺสตฺโถ.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ "Pubbuṭṭhāyī" ຄວາມວ່າ ເຫັນນາຍກຳລັງເດີນມາແຕ່ໄກ ແລ້ວລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະກ່ອນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຜູ້ລຸກຂຶ້ນກ່ອນ". ໃຫ້ອາສະນະແກ່ນາຍນັ້ນ ເມື່ອນາຍນັ້ນນັ່ງແລ້ວ ຈຶ່ງນອນ (ຫຼື ນັ່ງ) ພາຍຫຼັງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຜູ້ນອນພາຍຫຼັງ" (pacchānipātī). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຜູ້ລຸກຂຶ້ນແຕ່ເຊົ້າຕູ່ ແລ້ວສັ່ງວ່າ "ພວກເຈົ້າເທົ່ານີ້ຈົ່ງໄປໄຖນາ ພວກເຈົ້າເທົ່ານີ້ຈົ່ງໄປຫວ່ານກ້າ" ດັ່ງນີ້ ຄື ລຸກຂຶ້ນກ່ອນຄົນທັງປວງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຜູ້ລຸກຂຶ້ນກ່ອນ". ໃນເວລາແລງ ເມື່ອຄົນທັງປວງໄປສູ່ທີ່ຢູ່ຂອງຕົນໆແລ້ວ ຈັດແຈງການຮັກສາອ້ອມເຮືອນ ປິດປະຕູທັງຫຼາຍ ແລ້ວນອນພາຍຫຼັງຄົນທັງປວງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຜູ້ນອນພາຍຫຼັງ" ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ "kiṃkārapaṭissāvī" ຄວາມວ່າ ຄອຍເບິ່ງໜ້າແລ້ວທູນຖາມວ່າ "ຂ້ານ້ອຍຈະເຮັດຫຍັງ, ພໍ່ເຈົ້າ? ຂ້ານ້ອຍຈະເຮັດຫຍັງ, ພໍ່ເຈົ້າ?" ດັ່ງນີ້ ຄື ຄອຍຮັບຟັງຄຳສັ່ງວ່າຈະໃຫ້ເຮັດຫຍັງ. ບົດວ່າ "manāpacārī" ຄວາມວ່າ ປະພຶດສິ່ງອັນເປັນທີ່ພໍໃຈ. ບົດວ່າ "piyavādī" ຄວາມວ່າ ເວົ້າຄຳອັນເປັນທີ່ຮັກ. ບົດວ່າ "mittatopi naṃ saddaheyyā" ຄວາມວ່າ ເພິ່ງເຊື່ອຖືຜູ້ນັ້ນໂດຍຄວາມເປັນມິດວ່າ "ຜູ້ນີ້ເປັນມິດຂອງເຮົາ". ບົດວ່າ "vissāsaṃ āpajjeyyā" ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ຄຸ້ນເຄີຍກັນ ໂດຍການດື່ມແລະກິນຮ່ວມກັນເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "saṃvissattho" ຄວາມວ່າ ຄຸ້ນເຄີຍກັນເປັນຢ່າງດີ.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – พาลคหปติปุตฺโต วิย หิ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตกาเล อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน, วธกปจฺจามิตฺโต วิย อพลทุพฺพลา ปญฺจกฺขนฺธา, วธกปจฺจามิตฺตสฺส ‘‘พาลคหปติปุตฺตํ อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุปคตกาโล วิย ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปคตา ปญฺจกฺขนฺธา, ตสฺส หิ ‘‘น เม อยํ สหาโย, วธกปจฺจตฺถิโก อย’’นฺติ อชานนกาโล วิย วฏฺฏนิสฺสิตปุถุชฺชนสฺส ปญฺจกฺขนฺเธ ‘‘น อิเม มยฺห’’นฺติ อคเหตฺวา ‘‘มม รูปํ, มม เวทนา, มม สญฺญา, มม สงฺขารา, มม วิญฺญาณ’’นฺติ คหิตกาโล, วธกปจฺจตฺถิกสฺส ‘‘มิตฺโต เม อย’’นฺติ คเหตฺวา สกฺการกรณกาโล วิย ‘‘มม อิเม’’ติ คเหตฺวา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นฺหาปนโภชนาทีหิ สกฺการกรณกาโล, ‘‘อติวิสฺสตฺโถ เม อย’’นฺติ ญตฺวา สกฺการํ กโรนฺตสฺเสว อสินา สีสจฺฉินฺทนํ วิย วิสฺสตฺถสฺส พาลปุถุชฺชนสฺส ติขิเณหิ ภิชฺชมาเนหิ ขนฺเธหิ ชีวิตปริยาทานํ เวทิตพฺพํ.

ໃນບົດວ່າ "Evameva kho" ນີ້ ມີການປຽບທຽບອຸປະມາດັ່ງນີ້: ປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບ ໃນເວລາທີ່ອາໄສຢູ່ໃນວັດຕະສົງສານ ພຶງຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງບຸດຄະຫะບໍດີຜູ້ໂງ່ເຂົາ. ຂັນ 5 ອັນບໍ່ມີກຳລັງແລະອອນແອ ພຶງຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງເພຊະຄາດຜູ້ເປັນສັດຕູ. ຂັນ 5 ທີ່ເຂົ້າεຖິງໃນຂະນະປະຕິສົນທິ ພຶງຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງເວລາທີ່ເພຊະຄາດຜູ້ເປັນສັດຕູເຂົ້າໄປຫາບຸດຄະຫะບໍດີຜູ້ໂງ່ເຂົາ ໂດຍຄິດວ່າ "ເຮົາຈະບຳລຸງບຸດຄະຫะບໍດີຜູ້ໂງ່ເຂົານັ້ນ". ເວລາທີ່ປຸຖຸຊົນຜູ້ອາໄສວັດຕະ ຍຶດຖືຂັນ 5 ວ່າ "ຮູບຂອງເຮົາ, ເວທະນາຂອງເຮົາ, ສັນຍາຂອງເຮົາ, ສັງຂານຂອງເຮົາ, ວິຍານຂອງເຮົາ" ໂດຍບໍ່ກຳນົດວ່າ "ຂັນເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ແມ່ນຂອງເຮົາ" ພຶງຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງເວລາທີ່ບຸດຄະຫະບໍດີຜູ້ໂງ່ເຂົານັ້ນ ບໍ່ຮູ້ວ່າ "ຜູ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນສະຫາຍຂອງເຮົາ ຜູ້ນີ້ເປັນເພຊະຄາດຜູ້ເປັນສັດຕູ". ເວລາທີ່ປຸຖຸຊົນບຳລຸງຂັນ 5 ດ້ວຍການອາບນ້ຳແລະໃຫ້ອາຫານເປັນຕົ້ນ ໂດຍຍຶດຖືວ່າ "ຂັນເຫຼົ່ານີ້ເປັນຂອງເຮົາ" ພຶງຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງເວລາທີ່ບຸດຄະຫະບໍດີຍຶດຖືເພຊະຄາດວ່າ "ຜູ້ນີ້ເປັນມິດຂອງເຮົາ" ແລ້ວເຮັດສັກກາລະບູຊາ. ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງຊີວິດຂອງປຸຖຸຊົນຜູ້ໂງ່ເຂົາ ຜູ້ມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍ ຍ້ອນຂັນທັງຫຼາຍອັນຄົມກ້າແລະກຳລັງແຕກສະຫຼາຍ ພຶງຊາບວ່າ ເໝືອນດັ່ງການຕັດຫົວด้วยດາບ ໃນຂະນະທີ່ບຸດຄະຫະບໍດີຜູ້ເຮັດສັກກາລະບູຊາ ເພາະເຂົ້າໃຈວ່າ "ຜູ້ນີ້ຄຸ້ນເຄີຍກັບເຮົາຢ່າງຍິ່ງ".

อุเปตีติ อุปคจฺฉติ. อุปาทิยตีติ คณฺหาติ. อธิฏฺฐาตีติ อธิติฏฺฐติ. อตฺตา เมติ อยํ เม อตฺตาติ. สุตวา จ โข, อาวุโส, อริยสาวโกติ ยถา ปน ปณฺฑิโต คหปติปุตฺโต เอวํ อุปคตํ ปจฺจตฺถิกํ ‘‘ปจฺจตฺถิโก เม อย’’นฺติ ญตฺวา อปฺปมตฺโต ตานิ ตานิ กมฺมานิ กาเรตฺวา อนตฺถํ ปริหรติ, อตฺถํ ปาปุณาติ, เอวํ สุตวา อริยสาวโกปิ ‘‘น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน ปญฺจกฺขนฺเธ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อคเหตฺวา, ‘‘ปจฺจตฺถิกา เม เอเต’’ติ ญตฺวา รูปสตฺตกอรูปสตฺตกาทิวเสน วิปสฺสนาย โยเชตฺวาว ตโตนิทานํ ทุกฺขํ ปริวชฺเชตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ตติยํ.

ບົດວ່າ "Upeti" ຄວາມວ່າ ເຂົ້າໄປຫາ (ດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ). ບົດວ່າ "Upādiyati" ຄວາມວ່າ ຍຶດໝັ້ນ. ບົດວ່າ "Adhiṭṭhāti" ຄວາມວ່າ ຕັ້ງໝັ້ນ (ດ້ວຍການໃສ່ໃຈ). ບົດວ່າ "Attā me" ຄວາມວ່າ "ນີ້ເປັນຕົວຕົນຂອງເຮົາ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຕັ້ງໝັ້ນຢູ່. ບົດວ່າ "Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvako" ຄວາມວ່າ ແຕ່ສ່ວນບຸດຄະຫะບໍດີຜູ້ມີປັນຍາ ຮູ້ວ່າສັດຕູທີ່ເຂົ້າມາຫານັ້ນວ່າ "ຜູ້ນີ້ເປັນສັດຕູຂອງເຮົາ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວເປັນຜູ້ບໍ່ປະມາດ ໃຊ້ໃຫ້ເຮັດການງານນັ້ນໆ ແລ້ວຫຼີກເວັ້ນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ແລະເຂົ້າເຖິງປະໂຫຍດໄດ້ສັນໃດ, ພະອະລິຍะສາວົກຜູ້ໄດ້ສະດັບແລ້ວກໍສັນນັ້ນ ເປັນຜູ້ບໍ່ຍຶດຖືຂັນ 5 ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "ບໍ່ພິຈາລະນາເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ" ເປັນຕົ້ນ ວ່າ "ເຮົາ" ຫຼື ວ່າ "ຂອງເຮົາ" ແຕ່ຮູ້ວ່າ "ຂັນເຫຼົ່ານີ້ເປັນສັດຕູຂອງເຮົາ (ເພາະນຳມາເຊິ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ)" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວປະກອບວິປັດສະນາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮູບສັດຕະກະແລະອະລູບສັດຕະກະເປັນຕົ້ນ ຫຼີກເວັ້ນທຸກຂ໌ອັນມີຂັນນັ້ນເປັນເຫດ ແລ້ວບັນລຸພະອໍຣະຫັນອັນເປັນຜົນຢ່າງຍິ່ງ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນສູດນີ້ ງ່າຍທັງນັ້ນ. ຈົບ ສູດທີສາມ.

๔. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

໔. ອະທິບາຍອະນຸຣາທະສູດ

๘๖. จตุตฺเถ อรญฺญกุฏิกายนฺติ ตสฺเสว วิหารสฺส ปจฺจนฺเต ปณฺณสาลายํ. ตํ ตถาคโตติ ตุมฺหากํ สตฺถา ตถาคโต ตํ สตฺตํ [Pg.287] ตถาคตํ. อญฺญตฺร อิเมหีติ ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘อิเม สาสนสฺส ปฏิปกฺขา ปฏิวิโลมา, ยถา อิเม ภณนฺติ, น เอวํ สตฺถา ปญฺญาเปสฺสติ, อญฺญถา ปญฺญาเปสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. เอวํ วุตฺเต เต อญฺญติตฺถิยาติ เอวํ เถเรน อตฺตโน จ ปเรสญฺจ สมยํ อชานิตฺวา วุตฺเต เอกเทเสน สาสนสมยํ ชานนฺตา เถรสฺส วาเท โทสํ ทาตุกามา เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ เอตทโวจุํ.

໘໖. ໃນສູດທີສີ່ ບົດວ່າ "araññakuṭikāyaṃ" ຄວາມວ່າ ໃນສາລາໃບໄມ້ (ກຸຕິມຸງໃບໄມ້) ທີ່ຕັ້ງຢູ່ປາຍສຸດແຫ່ງວິຫານນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "taṃ tathāgato" ຄວາມວ່າ ພະຕຖາຄົດຜູ້ເປັນພະສາດສະດາຂອງພວກທ່ານ ຍ່ອມບັນຍັດເຊິ່ງສັດ ຄື ພະຕຖາຄົດນັ້ນ. ບົດວ່າ "aññatra imehi" ຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະອະນຸຣາທະເຖຣະມີຄວາມຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ "ອັນຍະເດຍລະຖີເຫຼົ່ານີ້ເປັນຜູ້ປະຕິປັກແລະຂັດຂວາງຕໍ່ພະສາດສະໜາ, ພະສາດສະດາຈະບໍ່ບັນຍັດໂດຍປະການທີ່ພວກນີ້ກ່າວ, ແຕ່ຈະບັນຍັດໂດຍປະການອື່ນ" ດັ່ງນີ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ. ບົດວ່າ "evaṃ vutte te aññatitthiyā" ຄວາມວ່າ ເມື່ອພະເຖຣະກ່າວຢ່າງນີ້ ໂດຍບໍ່ຮູ້ລັດທິຂອງຕົນແລະຂອງຜູ້ນັ້ນ, ພວກອັນຍະເດຍລະຖີປະຣິພາຊົກເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ຮູ້ລັດທິແຫ່ງພະສາດສະໜາພຽງບາງສ່ວນ ແລະປາດຖະໜາຈະຍົກໂທດໃນວາທະຂອງພະເຖຣະ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ກັບພະອະນຸຣາທະ.

ตํ กึ มญฺญสิ อนุราธาติ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ อตฺตโน ลทฺธิยํ โทสํ น ชานาติ, การโก ปเนส ยุตฺตโยโค, ธมฺมเทสนาย เอว นํ ชานาเปสฺสามี’’ติ ติปริวฏฺฏํ เทสนํ เทเสตุกาโม ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธา’’ติอาทิมาห. อถสฺส ตาย เทสนาย อรหตฺตปฺปตฺตสฺส อนุโยควตฺตํ อาโรเปนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ? รูปํ ตถาคโตติอาทิมาห. ทุกฺขญฺเจว ปญฺญเปมิ, ทุกฺขสฺส จ นิโรธนฺติ วฏฺฏทุกฺขญฺเจว วฏฺฏทุกฺขสฺส จ นิโรธํ นิพฺพานํ ปญฺญเปมิ. ทุกฺขนฺติ วา วจเนน ทุกฺขสจฺจํ คหิตํ. ตสฺมึ คหิเต สมุทยสจฺจํ คหิตเมว โหติ, ตสฺส มูลตฺตา. นิโรธนฺติ วจเนน นิโรธสจฺจํ คหิตํ. ตสฺมึ คหิเต มคฺคสจฺจํ คหิตเมว โหติ ตสฺส อุปายตฺตา. อิติ ปุพฺเพ จาหํ, อนุราธ, เอตรหิ จ จตุสจฺจเมว ปญฺญเปมีติ ทสฺเสติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. จตุตฺถํ.

ບົດວ່າ "Taṃ kiṃ maññasi anurādha" ຄວາມວ່າ ພະສາດສະດາຊົງສະດັບຄຳຂອງພະອະນຸຣາທະນັ້ນແລ້ວ ຊົງດຳຣິວ່າ "ພິກຂຸນີ້ບໍ່ຮູ້ໂທດໃນລັດທິຂອງຕົນ, ແຕ່ພິກຂຸນີ້ນັ້ນເປັນຜູ້ປະຕິບັດທຳ ຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນ, ເຮົາຈະໃຫ້ພິກຂຸນັ້ນຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍທຳມະເທດສະໜາ" ດັ່ງນີ້, ຊົງປາດຖະໜາຈະສະແດງເທດສະໜາອັນມີຮອບ 3 ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳມີຄຳວ່າ "Taṃ kiṃ maññasi, anurādha" ເປັນຕົ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ພະອົງຊົງນ້ອມນຳຂໍ້ປະຕິບັດເພື່ອບັນລຸພະອໍຣະຫັດແກ່ພະອະນຸຣາທະນັ້ນ ຜູ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັດດ້ວຍເທດສະໜານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳມີຄຳວ່າ "Taṃ kiṃ maññasi, anurādha? Rūpaṃ tathāgato" ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhaṃ" ຄວາມວ່າ ຕະຖາຄົດຍ່ອມບັນຍັດວັດຕະທຸກຂ໌ ແລະຄວາມດັບວັດຕະທຸກຂ໌ ຄື ພະນິພານ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ດ້ວຍຄຳວ່າ "dukkhaṃ" ພະອົງຊົງຖືເອົາທຸກຂະສັດຈະ. ເມື່ອຊົງຖືເອົາທຸກຂະສັດຈະນັ້ນແລ້ວ ສມຸທະຍະສັດຈະກໍຊື່ວ່າຊົງຖືເອົາແລ້ວເຊັ່ນກັນ ເພາະເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງທຸກຂະສັດຈະນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "nirodhaṃ" ພະອົງຊົງຖືເອົານິໂຣທະສັດຈະ. ເມື່ອຊົງຖືເອົານິໂຣທະສັດຈະນັ້ນແລ້ວ ມັກຄະສັດຈະກໍຊື່ວ່າຊົງຖືເອົາແລ້ວເຊັ່ນກັນ ເພາະເປັນຫົນທາງ (ອຸບາຍ) ແຫ່ງນິໂຣທະສັດຈະນັ້ນ. ພະອົງຊົງສະແດງວ່າ "ອະນຸຣາທະ, ທັງໃນກ່ອນແລະໃນບັດນີ້ ຕະຖາຄົດຍ່ອມບັນຍັດແຕ່ອະລິຍະສັດຈະ 4 ເທົ່ານັ້ນ". ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໃນສູດນີ້ ພະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງແຕ່ວັດຕະແລະວິວັດຕະເທົ່ານັ້ນ. ຈົບ ສູດທີສີ່.

๕. วกฺกลิสุตฺตวณฺณนา

໕. ອະທິບາຍວັກຄະລິສູດ

๘๗. ปญฺจเม กุมฺภการนิเวสเนติ กุมฺภการสาลายํ. เถโร กิร วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคจฺฉติ. ตสฺส นครมชฺเฌ มหาอาพาโธ อุปฺปชฺชิ, ปาทา น วหนฺติ. อถ นํ มญฺจกสิวิกาย กุมฺภการสาลํ อาหรึสุ. สา จ สาลา เตสํ กมฺมสาลา, น นิเวสนสาลา. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กุมฺภการนิเวสเน วิหรตี’’ติ. พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. สมโธสีติ สมนฺตโต อโธสิ, จลนากาเรน อปจิตึ ทสฺเสสิ. วตฺตํ กิเรตํ พาฬฺหคิลาเนนปิ พุฑฺฒตรํ ทิสฺวา อุฏฺฐานากาเรน อปจิติ ทสฺเสตพฺพา. เตน ปน ‘‘มา จลิ มา จลี’’ติ วตฺตพฺโพ. สนฺติมานิ อาสนานีติ พุทฺธกาลสฺมิญฺหิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุโน [Pg.288] วสนฏฺฐาเน ‘‘สเจ สตฺถา อาคจฺฉิสฺสติ, อิธ นิสีทิสฺสตี’’ติ อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ อนฺตมโส ผลกมตฺตมฺปิ ปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ. ขมนียํ ยาปนียนฺติ กจฺจิ ทุกฺขํ ขมิตุํ อิริยาปถํ วา ยาเปตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉติ. ปฏิกฺกมนฺตีติ นิวตฺตนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อธิคจฺฉนฺติ. ปฏิกฺกโมสานนฺติ ปฏิกฺกโม เอตาสํ. สีลโต น อุปวทตีติ สีลํ อารพฺภ สีลภาเวน น อุปวทติ. จิรปฏิกาหนฺติ จิรปฏิโก อหํ, จิรโต ปฏฺฐาย อหนฺติ อตฺโถ. ปูติกาเยนาติ อตฺตโน สุวณฺณวณฺณมฺปิ กายํ ภควา ธุวปคฺฆรณฏฺเฐน เอวมาห. โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมนฺติ อิธ ภควา ‘‘ธมฺมกาโย โข, มหาราช, ตถาคโต’’ติ วุตฺตํ ธมฺมกายตํ ทสฺเสติ. นววิโธ หิ โลกุตฺตรธมฺโม ตถาคตสฺส กาโย นาม.

໘໗. ໃນສູດທີຫ້າ ບົດວ່າ "kumbhakāranivesane" ຄວາມວ່າ ໃນໂຮງງານປັ້ນໝໍ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖຣະຢູ່ຈຳພັນສາແລ້ວ ປະວໍຣະນາແລ້ວ ເດີນທາງມາເພື່ອເຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ. ເມື່ອທ່ານເດີນທາງມາຮອດກາງເມືອງ ກໍເກີດອາພາດຢ່າງແຮງ ຈົນຂາທັງສອງບໍ່ສາມາດພະຍຸງຮ່າງກາຍໄວ້ໄດ້. ລຳດັບນັ້ນ ພວກພິກຂຸຜູ້ເປັນສິດໄດ້ຫາມທ່ານດ້ວຍຕຽງນ້ອຍ (ຫຼື ຄານຫາມ) ໄປສູ່ໂຮງງານປັ້ນໝໍ້. ສາລານັ້ນເປັນໂຮງງານເຮັດວຽກຂອງຊ່າງປັ້ນໝໍ້ເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເຮືອນນອນ. ພະອົງຊົງໝາຍເອົາໂຮງງານນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "kumbhakāranivesane viharati" (ຢູ່ອາໄສໃນເຮືອນຂອງຊ່າງປັ້ນໝໍ້). ບົດວ່າ "bāḷhagilāno" ຄວາມວ່າ ເປັນໄຂ້ໜັກ (ເຈັບປ່ວຍຢ່າງຮຸນແຮງ). ບົດວ່າ "samadhosi" ຄວາມວ່າ ໄຫວໄປທົ່ວ ຄື ສະແດງຄວາມເຄົາລົບຕໍ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າດ້ວຍການເຄື່ອນໄຫວຮ່າງກາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ນີ້ເປັນວັດປະຕິບັດ: ພິກຂຸຜູ້ປ່ວຍໜັກ ເມື່ອເຫັນ ພະເຖຣະຜູ້ແກ່ພັນສາກວ່າ ກໍຄວນສະແດງຄວາມເຄົາລົບດ້ວຍການສະແດງອາການຈະລຸກຂຶ້ນ, ແຕ່ພະເຖຣະຜູ້ແກ່ພັນສານັ້ນ ຄວນກ່າວຫ້າມວ່າ "ຢ່າລຸກເລີຍ, ຢ່າລຸກເລີຍ". ບົດວ່າ "santimāni āsanāni" ຄວາມວ່າ ໃນສະໄໝພຸດທະການ ໃນທີ່ຢູ່ຂອງພິກຂຸແມ່ນແຕ່ຮູບດຽວ ອາສະນະຍ່ອມຖືກຈັດຕັ້ງໄວ້ພ້ອມສະເໝີ ໂດຍຄິດວ່າ "ຫາກພະສາດສະດາສະເດັດມາ ຈະໄດ້ປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ນີ້" ຢ່າງຕ່ຳທີ່ສຸດກໍແມ່ນແຜ່ນກະດານ ຫຼື ເຄື່ອງມຸງຫຍ້າ. ບົດວ່າ "khamanīyaṃ yāpanīyaṃ" ຄວາມວ່າ ພະອົງຊົງຖາມວ່າ "ພໍຈະອົດທົນຕໍ່ທຸກຂະເວທະນາໄດ້ຢູ່ບໍ? ພໍຈະຍັງອິຣິຍາບົດໃຫ້ເປັນໄປໄດ້ຢູ່ບໍ?". ບົດວ່າ "paṭikkamanti" ຄວາມວ່າ ຫຼຸດນ້ອຍຖອຍລົງ. ບົດວ່າ "abhikkamanti" ຄວາມວ່າ ກ້າວຂຶ້ນ (ເພີ່ມຂຶ້ນ). ບົດວ່າ "paṭikkamosānaṃ" ຄວາມວ່າ ຄວາມຫຼຸດລົງແຫ່ງເວທະນາເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "sīlato na upavadatīti" ຄວາມວ່າ ບໍ່ຕິຕຽນຕົນເອງໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ມີສີລ ໂດຍປາຣົບສີລ. ບົດວ່າ "cirapaṭikāhaṃ" ຕັດບົດເປັນ "cirapaṭiko ahaṃ" ຄວາມວ່າ ຂ້ານ້ອຍເປັນຜູ້ປ່ວຍມາໂດນແລ້ວ ຄື ຕັ້ງແຕ່ດົນນານມາແລ້ວ. ບົດວ່າ "pūtikāyena" ຄວາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງເອີ້ນພະວໍຣະກາຍຂອງພະອົງ ແມ້ຈະມີວັນນະດັ່ງທອງຄຳ ວ່າ "ກາຍເນົ່າ" ເພາະມີສິ່ງສົກກະປົກໄຫຼອອກຢູ່ສະເໝີ. ບົດວ່າ "yo kho, vakkali, dhammaṃ" ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງຄວາມເປັນທຳມະກາຍ ດັ່ງທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ "ມະຫາຣາດ, ຕະຖາຄົດຄືທຳມະກາຍແທ້ຈິງ". ເພາະວ່າ ໂລກຸດຕະຣະທຳ 9 ປະການ ຊື່ວ່າເປັນກາຍຂອງພະຕະຖາຄົດ.

อิทานิ เถรสฺส ติปริวฏฺฏธมฺมเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. กาฬสิลาติ กาฬสิลาวิหาโร. วิโมกฺขายาติ มคฺควิโมกฺขตฺถาย. สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต หุตฺวา วิมุจฺจิสฺสติ. ตา กิร เทวตา ‘‘เยน นีหาเรน อิมินา วิปสฺสนา อารทฺธา, อนนฺตราเยน อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เอวมาหํสุ. อปาปกนฺติ อลามกํ. สตฺถํ อาหเรสีติ เถโร กิร อธิมานิโก อโหสิ. โส สมาธิวิปสฺสนาหิ วิกฺขมฺภิตานํ กิเลสานํ สมุทาจารํ อปสฺสนฺโต ‘‘ขีณาสโวมฺหี’’ติ สญฺญี หุตฺวา ‘‘กึ เม อิมินา ทุกฺเขน ชีวิเตน? สตฺถํ อาหริตฺวา มริสฺสามี’’ติ ติขิเณน สตฺเถน กณฺฐนาฬํ ฉินฺทิ. อถสฺส ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชิ. โส ตสฺมึ ขเณ อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา อวิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานตฺตา สีฆํ มูลกมฺมฏฺฐานํ อาทาย สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวาว กาลมกาสิ. ปจฺจเวกฺขณา ปนสฺส จ กถํ อโหสีติ? ขีณาสวสฺส เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณา น สพฺพาว อวสฺสํ ลทฺธพฺพา, ติขิเณนาปิ ปน อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเต เอกํ ทฺเว ญาณานิ อวสฺสํ อุปฺปชฺชนฺติ.

ບັດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງປາຣົບທຳມະເທດສະໜາອັນມີຮອບ 3 ແກ່ພະເຖຣະ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳມີຄຳວ່າ "Taṃ kiṃ maññasi" ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "Kāḷasilā" ຄວາມວ່າ ວິຫານກາລະສິລາ. ບົດວ່າ "Vimokkhāya" ຄວາມວ່າ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ມັກຄະວິມຸດ (ວິມຸດຄືອະລິຍະມັກ). ບົດວ່າ "Suvimutto vimuccissati" ຄວາມວ່າ ຈະຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະຜົນວິມຸດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເທວະດາ (ພົມຊັ້ນສຸດທາວາດ) ເຫຼົ່ານັ້ນ ຮູ້ວ່າ "ພະຍາຍາມວິປັດສະນາດ້ວຍວິທີໃດ ພິກຂຸວັກຄະລິນີ້ກໍຈະບັນລຸພະອໍຣະຫັດໂດຍປາສະຈາກອຸປະສັກດ້ວຍວິທີນັ້ນ" จຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ "Apāpakaṃ" ຄວາມວ່າ ບໍ່ຊົ່ວຊ້າ (ດີງາມ). ບົດວ່າ "Satthaṃ āharesi" ຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖຣະເປັນຜູ້ມີອະທິມານ (ສຳຄັນຕົນຜິດ). ທ່ານບໍ່ເຫັນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍອັນຖືກຂົ່ມໄວ້ດ້ວຍສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ ຈຶ່ງສຳຄັນຕົນວ່າ "ເຮົາເປັນພະຂີນາສົບແລ້ວ" ແລ້ວຄິດວ່າ "ຊີວິດອັນເປັນທຸກຂ໌ນີ້ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງແກ່ເຮົາ? ເຮົາຈະນຳສັດຕຣາ (ອາວຸດ) ມາຂ້າຕົວຕາຍ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວໃຊ້ສັດຕຣາອັນຄົມກ້າປາດຄໍຫອຍຂອງຕົນ. ລຳດັບນັ້ນ ທຸກຂະເວທະນາຢ່າງແຮງກໍເກີດຂຶ້ນແກ່ທ່ານ. ໃນຂະນະນັ້ນ ທ່ານຮູ້ຄວາມເປັນປຸຖຸຊົນຂອງຕົນ ເພາະເປັນຜູ້ບໍ່ປ່ອຍປະລະກຳມະຖານ ຈຶ່ງຮີບຖືເອົາມູລະກຳມະຖານມາພິຈາລະນາ ແລ້ວບັນລຸພະອໍຣະຫັດແລ້ວຈຶ່ງມໍຣະນະພາບ (ປໍຣິນິພານ). ຖ້າຖາມວ່າ "ປັດຈະເວກຂະນະຍານຂອງພະເຖຣະນັ້ນເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ?" ຕອບວ່າ ປັດຈະເວກຂະນະຍານ 19 ປະການ ຂອງພະຂີນາສົບ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະຕ້ອງເກີດຂຶ້ນທັງໝົດສະເໝີໄປ, ແຕ່ເມື່ອຫົວຖືກຕັດດ້ວຍດາບອັນຄົມກ້າ ປັດຈະເວກຂະນະຍານ 1 ຫຼື 2 ວາລະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍສະພາວະຢ່າງແນ່ນອນ.

วิวตฺตกฺขนฺธนฺติ ปริวตฺตกฺขนฺธํ. เสมานนฺติ สยมานํ. เถโร กิร อุตฺตานโก นิปนฺโน สตฺถํ อาหริ. ตสฺส สรีรํ ยถาฐิตเมว อโหสิ. สีสํ ปน ทกฺขิณปสฺเสน ปริวตฺติตฺวา อฏฺฐาสิ. อริยสาวกา หิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสเนว กาลํ กโรนฺติ. เตนสฺส สรีรํ ยถาฐิตํเยว อโหสิ. สีสํ ปน ทกฺขิณปสฺเสน ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ. ตํ สนฺธาย วิวตฺตกฺขนฺโธ นาม ชาโตติปิ วทนฺติ. ธูมายิตตฺตนฺติ ธูมายนภาวํ[Pg.289]. ติมิรายิตตฺตนฺติ ติมิรายนภาวํ. ธูมวลาหกํ วิย ติมิรวลาหกํ วิย จาติ อตฺโถ. ปญฺจมํ.

ບົດວ່າ "Vivattakkhandhaṃ" ຄວາມວ່າ ຜູ້ມີຄໍອັນບິດໄປ (ຄໍອັນປ່ຽນທິດທາງ). ບົດວ່າ "Semānaṃ" ຄວາມວ່າ ຜູ້ນອນຢູ່. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖຣະນອນຫງາຍແລ້ວໃຊ້ສັດຕຣາປາດຄໍ. ຮ່າງກາຍຂອງພະເຖຣະນັ້ນກໍຄົງຢູ່ໃນທ່າເດີມ (ນອນຫງາຍ), ແຕ່ສ່ວນສີສະ (ຫົວ) ບິດໄປທາງເບື້ອງຂວາແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ເພາະວ່າ ພະອະລິຍະສາວົກທັງຫຼາຍ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມເຮັດກາລະ (ມໍຣະນະພາບ) ໂດຍຫັນໄປທາງເບື້ອງຂວາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຮ່າງກາຍຂອງພະເຖຣະນັ້ນຈຶ່ງຄົງຢູ່ໃນທ່າເດີມ, ແຕ່ສີສະບິດໄປທາງເບື້ອງຂວາແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ພວກອາຈານກ່າວໝາຍເອົາອາການນັ້ນວ່າ "ເປັນຜູ້ມີຄໍອັນບິດໄປແລ້ວ" ດັ່ງນີ້ກໍມີ. ບົດວ່າ "Dhūmāyitattaṃ" ຄວາມວ່າ ຄວາມເປັນຄືກຸ່ມຄວັນ. ບົດວ່າ "Timirāyitattaṃ" ຄວາມວ່າ ຄວາມເປັນຄືກຸ່ມໝອກມົວ (ຄວາມມືດມົນ). ອະທິບາຍວ່າ ເໝືອນດັ່ງກຸ່ມຄວັນ ແລະເໝືອນດັ່ງກຸ່ມເມກໝອກອັນມືດມົວ. ຈົບ ສູດທີຫ້າ.

๖. อสฺสชิสุตฺตวณฺณนา

໖. ອະທິບາຍອັດສະຊິສູດ

๘๘. ฉฏฺเฐ กสฺสปการาเมติ กสฺสปเสฏฺฐินา การิเต อาราเม. กายสงฺขาเรติ อสฺสาสปสฺสาเส. โส หิ เต จตุตฺถชฺฌาเนน ปสฺสมฺภิตฺวา ปสฺสมฺภิตฺวา วิหาสิ. เอวํ โหตีติ อิทานิ ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภนฺตสฺส เอวํ โหติ. โน จสฺสาหํ ปริหายามีติ กจฺจิ นุ โข อหํ สาสนโต น ปริหายามิ? ตสฺส กิร อาพาธโทเสน อปฺปิตปฺปิตา สมาปตฺติ ปริหายิ, ตสฺมา เอวํ จินฺเตสิ. สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญาติ สมาธึเยว สารญฺจ สามญฺญญฺจ มญฺญนฺติ. มยฺหํ ปน สาสเน น เอตํ สารํ, วิปสฺสนามคฺคผลานิ สารํ. โส ตฺวํ สมาธิโต ปริหายนฺโต กสฺมา จินฺเตสิ ‘‘สาสนโต ปริหายามี’’ติ. เอวํ เถรํ อสฺสาเสตฺวา อิทานิสฺส ติปริวฏฺฏํ ธมฺมเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. อถสฺส ติปริวฏฺฏเทสนาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺตสฺส สตตวิหารํ ทสฺเสนฺโต โส สุขํ เจ เวทนํ เวทยตีติอาทิมาห. ตตฺถ อนภินนฺทิตาติ ปชานาตีติ สุขเวทนาย ตาว อภินนฺทนา โหตุ, ทุกฺขเวทนาย กถํ โหตีติ? ทุกฺขํ ปตฺวา สุขํ ปตฺเถติ, ยทคฺเคน สุขํ ปตฺเถติ, ตทคฺเคน ทุกฺขํ ปตฺเถติเยว. สุขวิปริณาเมน หิ ทุกฺขํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ทุกฺเข อภินนฺทนา เวทิตพฺพา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมวาติ. ฉฏฺฐํ.

໘໘. ໃນສູດທີ ຫົກ ຄຳວ່າ kassapakārāme ໄດ້ແກ່ ໃນອາຮາມທີ່ກັດສະປະເສດຖີສ້າງໄວ້. ຄຳວ່າ Kāyasaṅkhāre ໄດ້ແກ່ ລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະລົມຫາຍໃຈອອກ. ດ້ວຍວ່າ ພະອັດສະຊິເຖລະນັ້ນ ໄດ້ລະງັບລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະລົມຫາຍໃຈອອກເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍຈະຕຸດຖະຊານແລ້ວຢູ່. ຄຳວ່າ Evaṃ hoti ຄວາມວ່າ ໃນການບັດນີ້ ເມື່ອພະອັດສະຊິເຖລະນັ້ນບໍ່ໄດ້ສະມາທິນັ້ນຄືນ ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ No cassāhaṃ parihāyāmi ຄວາມວ່າ ເຮົາຈະບໍ່ເສື່ອມຖອຍຈາກພະສາສະໜາບໍ? ໄດ້ຍິນວ່າ ສະມາບັດທີ່ພະເຖລະເຂົ້າແລ້ວເຂົ້າອີກນັ້ນໄດ້ເສື່ອມຖອຍໄປເພາະໂທດແຫ່ງອາພາດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຄິດຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Samādhisārakā samādhisāmaññā ຄວາມວ່າ ພວກເຂົາສຳຄັນໝາຍໝັ້ນເອົາສະມາທິນັ້ນເອງວ່າເປັນແກ່ນສານ ແລະເປັນຄວາມເປັນສະມະນະ. ແຕ່ໃນສາສະໜາຂອງເຮົາ ສະມາທິພຽງເທົ່ານີ້ບໍ່ແມ່ນແກ່ນສານ, ວິປັດສະນາມັກແລະຜົນຕ່າງຮາກເປັນແກ່ນສານ. ເມື່ອທ່ານເສື່ອມຖອຍຈາກສະມາທິ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເຮົາເສື່ອມຖອຍຈາກສາສະໜາ'? ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປອບໂຍນພະເຖລະຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງເລີ່ມສະແດງທຳມະເທດສະໜາອັນມີຮອບສາມ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ taṃ kiṃ maññasi (ທ່ານຄິດເຫັນແນວໃດໃນເລື່ອງນັ້ນ). ລຳດັບນັ້ນ ໃນເວລາຈົບເທດສະໜາອັນມີຮອບສາມ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງສະຕະຕະວິຫານ (ທຳເປັນເຄື່ອງຢູ່ເປັນນິດ) ຂອງພະເຖລະຜູ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັນແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ so sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati (ຖ້າລາວສະເຫວີຍສຸຂະເວທະນາ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ anabhinanditā pajānāti ຄວາມວ່າ ການເພີດເພີນໃນສຸຂະເວທະນານັ້ນຈົ່ງມີກ່ອນ, ແຕ່ການເພີດເພີນໃນທຸກຂະເວທະນາຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ເພາະເມື່ອປະສົບກັບຄວາມທຸກ ຍ່ອມປາດຖະໜາຄວາມສຸກ, ເມື່ອປາດຖະໜາຄວາມສຸກໂດຍສ່ວນໃດ ກໍຊື່ວ່າປາດຖະໜາຄວາມທຸກໂດຍສ່ວນນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຄວາມສຸກຜັນແປໄປ ຄວາມທຸກຍ່ອມມາເຖິງຢ່າງແນ່ນອນ, ຄວາມເພີດເພີນໃນທຸກຂະເວທະນາ ພຶງຊາບໂດຍນັຍນີ້. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ. ສູດທີ ຫົກ ຈົບ.

๗. เขมกสุตฺตวณฺณนา

໗. ອັດຖະກະຖາເຂມະກະສູດ

๘๙. สตฺตเม อตฺตนิยนฺติ อตฺตโน ปริกฺขารชาตํ. อสฺมีติ อธิคตนฺติ อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตา ตณฺหามานา อธิคตา. สนฺธาวนิกายาติ ปุนปฺปุนํ คมนาคมเนน. อุปสงฺกมีติ พทริการามโต คาวุตมตฺตํ โฆสิตารามํ อคมาสิ. ทาสกตฺเถโร ปน จตุกฺขตฺตุํ คมนาคมเนน ตํทิวสํ ทฺวิโยชนํ อทฺธานํ อาหิณฺฑิ. กสฺมา ปน ตํ เถรา ปหิณึสุ? วิสฺสุตสฺส ธมฺมกถิกสฺส สนฺติกา ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ. สยํ กสฺมา น คตาติ? เถรสฺส วสนฏฺฐานํ อรญฺญํ สมฺพาธํ, ตตฺถ สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา โอกาโส นตฺถีติ น คตา. ‘‘อิธาคนฺตฺวา อมฺหากํ ธมฺมํ กเถตู’’ติปิ [Pg.290] กสฺมา ปน น ปหิณึสูติ? เถรสฺส อาพาธิกตฺตา. อถ กสฺมา ปุนปฺปุนํ ปหิณึสูติ? สยเมว ญตฺวา อมฺหากํ กเถตุํ อาคมิสฺสตีติ. เถโรปิ เตสํ อชฺฌาสยํ ญตฺวาว อคมาสีติ.

໘໙. ໃນສູດທີ ເຈັດ ຄຳວ່າ attaniyaṃ ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງບໍລິຂານອັນເປັນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ Asmīti adhigataṃ ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາແລະມານະທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເປັນເຮົາ' ທີ່ໄດ້ບັນລຸແລ້ວ. ຄຳວ່າ Sandhāvanikāya ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການໄປແລະການມາເນືອງໆ. ຄຳວ່າ Upasaṅkami ຄວາມວ່າ ໄດ້ເດີນທາງຈາກພະທະຣິກາຣາມ ໄປສູ່ໂຄສິຕາຣາມ ປະມານໜຶ່ງຄາວຸດ. ສ່ວນພະທາສະກະເຖລະ ໄດ້ເດີນທາງໄປແລະກັບເຖິງສີ່ເທື່ອ ໄດ້ເດີນທາງເປັນໄລຍະທາງສອງໂຍດໃນມື້ນັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ ພະເຖລະທັງຫຼາຍຈຶ່ງສົ່ງພະທາສະກະເຖລະນັ້ນໄປ? ເພາະຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຈັກຟັງທຳອັນວິຈິດຈາກສຳນັກຂອງພະທຳມະກະຖຶກຜູ້ມີຊື່ສຽງ'. ເພາະເຫດໃດ ພະເຖລະທັງຫຼາຍຈຶ່ງບໍ່ໄປເອງ? ເພາະສະຖານທີ່ຢູ່ຂອງພະເຖລະ (ເຂມະກະ) ເປັນປ່າທີ່ຄັບແຄບ, ໃນປ່ານັ້ນ ບໍ່ມີບ່ອນຫວ່າງພໍທີ່ຈະໃຫ້ພະເຖລະປະມານຫົກສິບຮູບຢືນຫຼືນັ່ງໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄປເອງ. ເພາະເຫດໃດ ຈຶ່ງບໍ່ສົ່ງໄປບອກວ່າ 'ຂໍຈົ່ງມາສະແດງທຳແກ່ພວກເຮົາໃນທີ່ນີ້'? ເພາະພະເຖລະອາພາດຢູ່. ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງສົ່ງໄປສົ່ງມາຫຼາຍເທື່ອ? ເພາະຄິດວ່າ 'ທ່ານຄົງຈະຮູ້ເອງແລ້ວຈັກເດີນທາງມາສະແດງທຳແກ່ພວກເຮົາ'. ພະເຖລະ (ເຂມະກະ) ເມື່ອຮູ້ອັດທະຍາໄສຂອງພະເຖລະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ກໍໄດ້ເດີນທາງມາ.

น ขฺวาหํ, อาวุโส, รูปนฺติ โย หิ รูปเมว อสฺมีติ วทติ, เตน อิตเร จตฺตาโร ขนฺธา ปจฺจกฺขาตา โหนฺติ. โย อญฺญตฺร รูปา วทติ, เตน รูปํ ปจฺจกฺขาตํ โหติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. เถรสฺส ปน สมูหโต ปญฺจสุปิ ขนฺเธสุ อสฺมีติ อธิคโต, ตสฺมา เอวมาห. โหเตวาติ โหติเยว. อนุสหคโตติ สุขุโม. อูเสติ ฉาริกาขาเร. ขาเรติ อูสขาเร. สมฺมทฺทิตฺวาติ เตเมตฺวา ขาเทตฺวา.

ຄຳວ່າ Na khvāhaṃ, āvuso, rūpaṃ ຄວາມວ່າ ບຸກຄົນໃດກ່າວໝາຍເອົາແຕ່ຮູບເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ເປັນເຮົາ', ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າລະຖິ້ມຂັນທີ່ເຫຼືອອີກສີ່ຂັນ. ບຸກຄົນໃດກ່າວໝາຍເອົາຂັນອື່ນນອກຈາກຮູບ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າລະຖິ້ມຮູບ. ໃນເວທະນາເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ສຳລັບພະເຖລະ (ເຂມະກະ) ທ່ານໄດ້ບັນລຸຄວາມເຫັນວ່າ 'ເປັນເຮົາ' ໃນຂັນທັງຫ້າໂດຍລວມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Hotevā ໄດ້ແກ່ ມີຢູ່ແທ້ໆ. ຄຳວ່າ Anusahagato ໄດ້ແກ່ ລະອຽດອ່ອນ. ຄຳວ່າ Ūseti ໄດ້ແກ່ ໃນນ້ຳດ່າງຂີ້ເຖົ່າ. ຄຳວ່າ Khāreti ໄດ້ແກ່ ໃນນ້ຳດ່າງດິນເຄັມ. ຄຳວ່າ Sammadditvā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ປຽກຊຸ່ມແລ້ວຂັດສີເອົາສິ່ງສົກກະປົກອອກ.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – กิลิฏฺฐวตฺถํ วิย หิ ปุถุชฺชนสฺส จิตฺตาจาโร, ตโย ขารา วิย ติสฺโส อนุปสฺสนา, ตีหิ ขาเรหิ โธตวตฺถํ วิย เทสนาย มทฺทิตฺวา ฐิโต อนาคามิโน จิตฺตาจาโร, อนุสหคโต อูสาทิคนฺโธ วิย อรหตฺตมคฺควชฺฌา กิเลสา, คนฺธกรณฺฑโก วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ คนฺธกรณฺฑกํ อาคมฺม อนุสหคตานํ อูสคนฺธาทีนํ สมุคฺฆาโต วิย อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสกฺขโย, คนฺธปริภาวิตวตฺถํ นิวาเสตฺวา ฉณทิวเส อนฺตรวีถิยํ สุคนฺธคนฺธิโน วิจรณํ วิย ขีณาสวสฺส สีลคนฺธาทีหิ ทส ทิสา อุปวายนฺตสฺส ยถากามจาโร.

ຄຳວ່າ Evameva kho ໃນທີ່ນີ້ ມີການປຽບທຽບອຸປະມາດັ່ງນີ້: ຈິດທີ່ທ່ອງທ່ຽວໄປຂອງປຸຖຸຊົນ ປຽບເໝືອນຜ້າທີ່ເປິເປື້ອນ, ອະນຸປັດສະນາສາມ ປຽບເໝືອນນ້ຳດ່າງສາມຊະນິດ (ເພາະຊຳຮະກິເລດທີ່ເຮັດໃຫ້ຈິດເປິເປື້ອນ), ຈິດທີ່ທ່ອງທ່ຽວໄປຂອງພະອະນາຄາມີ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍການຂັດສີໃນພະທຳມະເທດສະໜາ ປຽບເໝືອນຜ້າທີ່ຊັກຟອກດີແລ້ວດ້ວຍນ້ຳດ່າງສາມຊະນິດ, ກິເລດທີ່ຕ້ອງລະດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ ປຽບເໝືອນກິ່ນດິນເຄັມເປັນຕົ້ນທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່, ອະຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ ປຽບເໝືອນອົບອົບກິ່ນຫອມ, ການກຳຈັດກິເລດທັງປວງດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ ປຽບເໝືອນ... ການກຳຈັດກິ່ນດິນເຄັມເປັນຕົ້ນທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ໂດຍອາໄສອົບກິ່ນຫອມ, ການດຳເນີນຊີວິດໄປຕາມຄວາມປາດຖະໜາຂອງພະຂີນາສົບ ຜູ້ມີກິ່ນສີລເປັນຕົ້ນຫອມຟຸ້ງໄປທົ່ວທິດທັງສິບ ປຽບເໝືອນການທ່ຽວໄປໃນລະຫວ່າງຖະໜົນໃນວັນສະຫຼອງຂອງຊາຍໜຸ່ມຜູ້ມີກິ່ນຕົວຫອມຟຸ້ງ ໂດຍນຸ່ງຫົ່ມຜ້າທີ່ອົບກິ່ນຫອມແລ້ວ.

อาจิกฺขิตุนฺติ กเถตุํ. เทเสตุนฺติ ปกาเสตุํ. ปญฺญาเปตุนฺติ ชานาเปตุํ. ปฏฺฐเปตุนฺติ ปติฏฺฐาเปตุํ. วิวริตุนฺติ วิวฏํ กาตุํ. วิภชิตุนฺติ สุวิภตฺตํ กาตุํ. อุตฺตานีกาตุนฺติ อุตฺตานกํ กาตุํ. สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานนฺติ เต กิร เถเรน กถิตกถิตฏฺฐาเน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปรูปริ สมฺมสนฺตา เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เถโรปิ อญฺเญน นีหาเรน อกเถตฺวา วิปสฺสนาสหคตจิตฺเตเนว กเถสิ. ตสฺมา โสปิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสุ อายสฺมโต เขมกสฺส จา’’ติ. สตฺตมํ.

ຄຳວ່າ Ācikkhituṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອບອກ (ໂດຍຫົວຂໍ້). ຄຳວ່າ Desetuṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອສະແດງ (ໂດຍອະທິບາຍເນື້ອຄວາມ). ຄຳວ່າ Paññāpetuṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອບັນຍັດ (ໃຫ້ຮູ້ດ້ວຍເຫດຜົນ). ຄຳວ່າ Paṭṭhapetuṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຕັ້ງໄວ້ (ໂດຍການຍົກຕົວຢ່າງປຽບທຽບ). ຄຳວ່າ Vivarituṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອເປີດເຜີຍ (ໂດຍການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ). ຄຳວ່າ Vibhajituṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຈຳແນກ (ໂດຍການແບ່ງສ່ວນໃຫ້ດີ). ຄຳວ່າ Uttānīkātuṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ງ່າຍ (ໂດຍການສະແດງເນື້ອຄວາມໃຫ້ຈະແຈ້ງດ້ວຍອຸປະມາແລະບົດສະຫຼຸບ). ຄຳວ່າ Saṭṭhimattānaṃ therānaṃ ຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖລະປະມານຫົກສິບຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ຕັ້ງວິປັດສະນາໄວ້ໃນທຸກໆຕອນທີ່ພະເຖລະ (ເຂມະກະ) ສະແດງແລ້ວ ພິຈາລະນາສູງຂຶ້ນໄປຕາມລຳດັບ ກໍໄດ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັນໃນເວລາຈົບເທດສະໜາ. ຝ່າຍພະເຖລະ (ເຂມະກະ) ກໍບໍ່ໄດ້ສະແດງດ້ວຍຈິດອື່ນ ແຕ່ໄດ້ສະແດງດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານເອງກໍໄດ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັນເຊັ່ນກັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຈິດຂອງພະເຖລະທັງຫຼາຍປະມານຫົກສິບຮູບ ແລະຂອງພະເຂມະກະຜູ້ມີອາຍຸ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກອາສະວະທັງຫຼາຍ ເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ'. ສູດທີ ເຈດ ຈົບ.

๘. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

໘. ອັດຖະກະຖາສັນນະສູດ

๙๐. อฏฺฐเม [Pg.291] อายสฺมา ฉนฺโนติ ตถาคเตน สทฺธึ เอกทิวเส ชาโต มหาภินิกฺขมนทิวเส สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา ปุน อปรภาเค สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ ธมฺโม’’ติ เอวํ มกฺขี เจว ปฬาสี จ หุตฺวา สพฺรหฺมจารีนํ ผรุสวาจาย สงฺฆฏฺฏนํ กโรนฺโต เถโร. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา. วิหาเรน วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวาติ เอกํ วิหารํ ปวิสิตฺวา ตโต อญฺญํ, ตโต อญฺญนฺติ เอวํ เตน เตน วิหาเรน ตํ ตํ วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวา. เอตทโวจ โอวทนฺตุ มนฺติ กสฺมา เอวํ มหนฺเตน อุสฺสาเหน ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เอตํ อโวจาติ? อุปฺปนฺนสํเวคตาย. ตสฺส หิ ปรินิพฺพุเต สตฺถริ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เปสิโต อายสฺมา อานนฺโท โกสมฺพึ คนฺตฺวา พฺรหฺมทณฺฑํ อทาสิ. โส ทินฺเน พฺรหฺมทณฺเฑ สญฺชาตปริฬาโห วิสญฺญีภูโต ปติตฺวา ปุน สญฺญํ ลภิตฺวา วุฏฺฐาย เอกสฺส ภิกฺขุโน สนฺติกํ คโต, โส เตน สทฺธึ กิญฺจิ น กเถสิ. อญฺญสฺส สนฺติกํ อคมาสิ, โสปิ น กเถสีติ เอวํ สกลวิหารํ วิจริตฺวา นิพฺพินฺโน ปตฺตจีวรํ อาทาย พาราณสึ คนฺตฺวา อุปฺปนฺนสํเวโค ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เอวํ อโวจ.

໙໐. ໃນສູດທີ ແປດ ຄຳວ່າ āyasmā channo ໄດ້ແກ່ ພະສັນນະເຖລະ ຜູ້ເກີດຮ່ວມມື້ດຽວກັນກັບພະຕາຖາຄົດ ໄດ້ອອກບວດຕາມສະເດັດໃນມື້ສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມ ແລະໃນການຕໍ່ມາ ໄດ້ບວດໃນສຳນັກຂອງພະສາດສະດາ ເປັນຜູ້ລົບລູ່ຄຸນທ່ານ (ມັກຂະ) ແລະຕີສະເໝີ (ປະລາສະ) ວ່າ 'ພະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ພະທຳຂອງພວກເຮົາ' ດັ່ງນີ້ ແລະໄດ້ກ່າວຄຳຫຍາບຄາຍກະທົບກະທັ່ງເພື່ອນພົມມະຈາລີທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Avāpuraṇaṃ ādāya ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາລູກກະແຈ. ຄຳວ່າ Vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā ຄວາມວ່າ ເຂົ້າໄປສູ່ວິຫານຫຼັງໜຶ່ງແລ້ວ ອອກຈາກວິຫານຫຼັງນັ້ນໄປສູ່ວิຫານຫຼັງອື່ນ ຈາກວິຫານຫຼັງນັ້ນໄປສູ່ວິຫານຫຼັງອື່ນອີກ ໂດຍເຂົ້າໄປສູ່ວິຫານນັ້ນໆ ດ້ວຍວິຫານນັ້ນໆ. ເພາະເຫດໃດ ພະເຖລະຈຶ່ງມີຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງແຮງກ້າ ເດີນທາງໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ ແລ້ວກ່າວຄຳນີ້ວ່າ 'ຂໍທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງໂປດສັ່ງສອນຂ້າພະເຈົ້າ'? ເພາະເກີດຄວາມສັງເວດ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອພະສາດສະດາສະເດັດດັບຂັນທະປໍຣິນິບພານແລ້ວ ພະອານົນເຖລະ ຜູ້ທີ່ພະເຖລະທັງຫຼາຍຜູ້ເຮັດສັງຄາຍະນາສົ່ງໄປ ໄດ້ເດີນທາງໄປສູ່ເມືອງໂກສຳພີ ແລ້ວໄດ້ມອບພົມມະທັນແກ່ພະສັນນະເຖລະນັ້ນ. ເມື່ອພົມມະທັນນັ້ນຖືກມອບໃຫ້ແລ້ວ ພະສັນນະເຖລະນັ້ນເກີດຄວາມຮ້ອນຮົນຢ່າງແຮງ ຈົນສະຫຼົບລົ້ມລົງ ຕໍ່ມາໄດ້ສະຕິຄືນມາແລ້ວລຸກຂຶ້ນ ໄດ້ໄປຫາພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ພິກຂຸຮູບນັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ເວົ້ານຳທ່ານເລີຍແມ່ນແຕ່ຄຳດຽວ. ທ່ານໄດ້ໄປຫາພິກຂຸຮູບອື່ນ ພິກຂຸຮູບນັ້ນກໍບໍ່ເວົ້ານຳທ່ານເຊັ່ນກັນ. ທ່ານໄດ້ທ່ຽວໄປທົ່ວທຸກວິຫານຢ່າງນີ້ ກໍເກີດຄວາມເບື່ອໜ່າຍ ຈຶ່ງຖືເອົາບາດແລະຈີວອນ ເດີນທາງໄປສູ່ເມືອງພາຣານະສີ ເກີດຄວາມສັງເວດແລ້ວ ເດີນທາງໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ ແລ້ວກ່າວຢ່າງນີ້.

สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ สพฺเพ เตภูมกสงฺขารา อนิจฺจา. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ สพฺเพ จตุภูมกธมฺมา อนตฺตา. อิติ สพฺเพปิ เต ภิกฺขู เถรํ โอวทนฺตา อนิจฺจลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณนฺติ ทฺเวว ลกฺขณานิ กเถตฺวา ทุกฺขลกฺขณํ น กถยึสุ. กสฺมา? เอวํ กิร เนสํ อโหสิ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ วาที ทุกฺขลกฺขเณ ปญฺญาปิยมาเน รูปํ ทุกฺขํ…เป… วิญฺญาณํ ทุกฺขํ, มคฺโค ทุกฺโข, ผลํ ทุกฺขนฺติ ‘ตุมฺเห ทุกฺขปฺปตฺตา ภิกฺขู นามา’ติ คหณํ คณฺเหยฺย, ยถา คหณํ คเหตุํ น สกฺโกติ, เอวํ นิทฺโทสเมวสฺส กตฺวา กเถสฺสามา’’ติ ทฺเวว ลกฺขณานิ กถยึสุ.

ຄຳວ່າ Sabbe saṅkhārā aniccā ຄວາມວ່າ ສັງຂານທັງປວງໃນພູມສາມ ບໍ່ທ່ຽງ. ຄຳວ່າ Sabbe dhammā anattā ຄວາມວ່າ ທຳທັງປວງໃນພູມສີ່ ເປັນອະນັດຕາ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍທັງປວງເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອສັ່ງສອນພະເຖລະ ໄດ້ກ່າວແຕ່ລັກສະນະສອງປະການ ຄື ອະນິດຈະລັກສະນະ ແລະອະນັດຕະລັກສະນະ ເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງທຸກຂະລັກສະນະ. ເພາະເຫດໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພະພິກຂຸຮູບນີ້ເປັນຄົນປາກໄວ ເມື່ອສະແດງທຸກຂະລັກສະນະວ່າ ຮູບເປັນທຸກ... ເຖິງ... ວິນຍານເປັນທຸກ, ມັກເປັນທຸກ, ຜົນເປັນທຸກ ທ່ານກໍຈັກຍຶດຖືເອົາຄວາມເຫັນຜິດວ່າ "ພວກທ່ານຊື່ວ່າເປັນພິກຂຸຜູ້ປະສົບກັບຄວາມທຸກ" ດັ່ງນີ້, ພວກເຮົາຈັກສະແດງທຳໃຫ້ປາສະຈາກໂທດແກ່ທ່ານ ໂດຍວິທີທີ່ທ່ານຈະບໍ່ສາມາດຍຶດຖືເອົາຄວາມເຫັນຜິດໄດ້' ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວແຕ່ລັກສະນະສອງປະການເທົ່ານັ້ນ.

ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชตีติ ปริตสฺสนา จ อุปาทานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตาติ ยทิ รูปาทีสุ เอโกปิ อนตฺตา, อถ โก นาม เม อตฺตาติ เอวํ ปฏินิวตฺตติ ‘‘มยฺหํ มานส’’นฺติ. อยํ กิร เถโร ปจฺจเย อปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สาสฺส ทุพฺพลวิปสฺสนา อตฺตคาหํ ปริยาทาตุํ อสกฺกุณนฺตี สงฺขาเรสุ สุญฺญโต [Pg.292] อุปฏฺฐหนฺเตสุ ‘‘อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ วินสฺสิสฺสามี’’ติ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา เจว ปริตสฺสนาย จ ปจฺจโย อโหสิ. โส จ อตฺตานํ ปาปเต ปปตนฺตํ วิย ทิสฺวา, ‘‘ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา’’ติ อาห. น โข ปเนวํ ธมฺมํ ปสฺสโต โหตีติ จตุสจฺจธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส เอวํ น โหติ. ตาวติกา วิสฺสฏฺฐีติ ตตฺตโก วิสฺสาโส. สมฺมุขา เมตนฺติ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘กีทิสา นุ โข อิมสฺส ธมฺมเทสนา สปฺปายา’’ติ? จินฺเตนฺโต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ วิจินิตฺวา กจฺจานสุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๕) อทฺทส ‘‘อิทํ อาทิโตว ทิฏฺฐิวินิเวฐนํ กตฺวา มชฺเฌ พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา สณฺหสุขุมปจฺจยาการํ ปกาสยมานํ คตํ, อิทมสฺส เทเสสฺสามี’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺมุขา เมต’’นฺติอาทิมาห. อฏฺฐมํ.

ຄຳວ່າ Paritassanā upādānaṃ uppajjati ຄວາມວ່າ ຄວາມສະດຸ້ງກົວແລະອຸປາດານຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attā ຄວາມວ່າ ຖ້າໃນຮູບເປັນຕົ້ນ ແມ່ນແຕ່ຢ່າງດຽວກໍເປັນອະນັດຕາ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ສິ່ງໃດເລົ່າເປັນຕົວຕົນຂອງເຮົາ? ຈິດຂອງເຮົາກໍຖອຍຫຼັງກັບຢ່າງນີ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖລະຮູບນີ້ ບໍ່ໄດ້ກຳນົດປັດໄຈແລ້ວຕັ້ງວິປັດສະນາໄວ້, ວິປັດສະນາອັນມີກຳລັງອ່ອນນັ້ນ ບໍ່ສາມາດກຳຈັດອັດຕາຄາຫະ (ການຍຶດຖືວ່າເປັນຕົວຕົນ) ໄດ້ ເມື່ອສັງຂານທັງຫຼາຍປາກົດໂດຍຄວາມເປັນຂອງຫວ່າງເປົ່າ ທ່ານຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກຂາດສູນ ເຮົາຈັກຈິບຫາຍ' ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈແກ່ອຸດເສທະທິດຖິແລະຄວາມສະດຸ້ງກົວ. ແລະທ່ານເຫັນຕົນເອງປຽບເໝືອນຄົນທີ່ກຳລັງຕົກເຫວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມສະດຸ້ງກົວແລະອຸປາດານຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ຈິດຍ່ອມຖອຍຫຼັງ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ສິ່ງໃດເລົ່າເປັນຕົວຕົນຂອງເຮົາ'. ຄຳວ່າ Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti ຄວາມວ່າ ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຜູ້ເຫັນທຳຄືອະລິຍະສັດສີ່. ຄຳວ່າ Tāvatikā vissaṭṭhi ໄດ້ແກ່ ຄວາມໄວ້ວາງໃຈມີປະມານເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Sammukhā metaṃ ຄວາມວ່າ ພະອານົນເຖລະໄດ້ຟັງຄຳຂອງພະສັນນະເຖລະນັ້ນແລ້ວ ເມື່ອຄິດວ່າ 'ພະທຳມະເທດສະໜາແບບໃດໜໍຈຶ່ງຈະເປັນທີ່ສະບາຍແກ່ພະສັນນະເຖລະນີ້'? ຈຶ່ງໄດ້ຄົ້ນຄວ້າພະພຸດທະພົດຄືພະໄຕປີດົກ ແລ້ວໄດ້ເຫັນກັດຈານະສູດ ໂດຍເຫັນວ່າ 'ກັດຈານະສູດນີ້ ໃນເບື້ອງຕົ້ນໄດ້ຖອນມິດສາທິດຖິ, ໃນທ່າມກາງໄດ້ສະແດງພະພຸດທະພະລັງ, ແລະສະແດງປັດຈະຍາການອັນລະອຽດອ່ອນ, ເຮົາຈັກສະແດງສູດນີ້ແກ່ທ່ານ' ເມື່ອຈະສະແດງ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ sammukhā metaṃ (ເລື່ອງນີ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຟັງມາສະເພາະພະພັກ). ສູດທີ ແປດ ຈົບ.

๙-๑๐. ราหุลสุตฺตาทิวณฺณนา

໙-໑໐. ອັດຖະກະຖາຣາຫຸລະສູດເປັນຕົ້ນ

๙๑-๙๒. นวมทสมานิ ราหุลสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๑๘๘) วุตฺตตฺถาเนว. เกวลํ เหตานิ อยํ เถรวคฺโคติ กตฺวา อิธาคตานีติ. นวมทสมานิ.

໙໑-໙໒. ສູດທີ ເກົ້າ ແລະ ສູດທີ ສິບ ມີເນື້ອຄວາມດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຣາຫຸລະສັງຍຸດ. ແຕ່ພະສັງຄີຕິກາຈານທັງຫຼາຍ ໄດ້ນຳສູດເຫຼົ່ານີ້ມາໄວ້ໃນທີ່ນີ້ ໂດຍຄິດວ່າ 'ນີ້ແມ່ນເຖຣะວັກ'. ສູດທີ ເກົ້າ ແລະ ສູດທີ ສິບ ຈົບ.

เถรวคฺโค นวโม.

ເຖຣະວັກ ທີ ເກົ້າ ຈົບ.

๑๐. ปุปฺผวคฺโค

໑໐. ປຸບຜະວັກ

๑. นทีสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັດຖະກະຖານະທີສູດ

๙๓. ปุปฺผวคฺคสฺส ปฐเม ปพฺพเตยฺยาติ ปพฺพเต ปวตฺตา. โอหารินีติ โสเต ปติตปติตานิ ติณปณฺณกฏฺฐาทีนิ เหฏฺฐาหารินี. ทูรงฺคมาติ นิกฺขนฺตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย จตุปญฺจโยชนสตคามินี. สีฆโสตาติ จณฺฑโสตา. กาสาติอาทีนิ สพฺพานิ ติณชาตานิ. รุกฺขาติ เอรณฺฑาทโย ทุพฺพลรุกฺขา. เต นํ อชฺโฌลมฺเพยฺยุนฺติ เต ตีเร ชาตาปิ โอนมิตฺวา อคฺเคหิ อุทกํ ผุสนฺเตหิ อธิโอลมฺเพยฺยุํ, อุปริ ลมฺเพยฺยุนฺติ อตฺโถ. ปลุชฺเชยฺยุนฺติ สมูลมตฺติกาย สทฺธึ สีเส ปเตยฺยุํ. โส เตหิ อชฺโฌตฺถโฏ วาลุกมตฺติโกทเกหิ มุขํ ปวิสนฺเตหิ มหาวินาสํ ปาปุเณยฺย.

໙໓. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງປຸບຜະວັກ ຄຳວ່າ pabbateyyā ໄດ້ແກ່ ທີ່ເກີດໃນພູເຂົາ. ຄຳວ່າ Ohārinī ໄດ້ແກ່ ທີ່ພັດພາເອົາຫຍ້າ ໃບໄມ້ ແລະກິ່ງໄມ້ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕົກລົງໄປໃນກະແສນ້ຳ ໃຫ້ໄຫຼລົງໄປສູ່ເບື້ອງລຸ່ມ. ຄຳວ່າ Dūraṅgamā ໄດ້ແກ່ ທີ່ໄຫຼໄປໄກຕັ້ງແຕ່ບ່ອນເກີດ ປະມານສີ່ຮ້ອຍຫາຫ້າຮ້ອຍໂຍດ. ຄຳວ່າ Sīghasotā ໄດ້ແກ່ ມີກະແສນ້ຳໄຫຼຊ່ຽວ. ຄຳວ່າ Kāsā ເປັນຕົ້ນ ທັງໝົດນັ້ນແມ່ນຊະນິດຂອງຫຍ້າ. ຄຳວ່າ Rukkhā ໄດ້ແກ່ ຕົ້ນໄມ້ທີ່ອ່ອນແອ ມີຕົ້ນລະຫຸ່ງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Te naṃ ajjholambeyyuṃ ຄວາມວ່າ ຕົ້ນໄມ້ແລະຫຍ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຢູ່ແຄມຝັ່ງ ກໍໂນ້ມລົງມາແລ້ວຫ້ອຍຍ້ອຍຢູ່ເໜືອນ້ຳ ດ້ວຍປາຍທີ່ແຕະຖືກນ້ຳ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ Palujjeyyuṃ ຄວາມວ່າ ພຶງຫຼຸດຖອນຫຼົ້ມລົງມາໃສ່ຫົວ ພ້ອມກັບກ້ອນດິນທີ່ຕິດຮາກມາ. ຊາຍຜູ້ນັ້ນ ຖືກຕົ້ນໄມ້ແລະຫຍ້າເຫຼົ່ານັ້ນທັບຖົມແລ້ວ ເມື່ອຊາຍ, ກ້ອນດິນ ແລະນ້ຳ ເຂົ້າໄປໃນປາກ ກໍພຶງເຖິງຄວາມຈິບຫາຍຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ.

เอวเมว [Pg.293] โขติ เอตฺถ โสเต ปติตปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน ทฏฺฐพฺโพ, อุภโตตีเร กาสาทโย วิย ทุพฺพลปญฺจกฺขนฺธา, ‘‘อิเม คหิตาปิ มํ ตาเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส ปุริสสฺส อชานิตฺวา คหณํ วิย อิเม ขนฺธา ‘‘น มยฺหํ สหายา’’ติ พาลปุถุชฺชนสฺส อชานิตฺวา จตูหิ คาเหหิ คหณํ, คหิตคหิตานํ ปลุชฺชนตฺตา ปุริสสฺส พฺยสนปฺปตฺติ วิย จตูหิ คาเหหิ คหิตานํ ขนฺธานํ วิปริณาเม พาลปุถุชฺชนสฺส โสกาทิพฺยสนปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ปฐมํ.

ຄຳວ່າ Evameva kho ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນປຸຖຸຊົນຜູ້ເຂົາ ຜູ້ອາໄສວັດຕະສົງສານ ປຽບເໝືອນຊາຍຜູ້ຕົກລົງໄປໃນກະແສນ້ຳ, ພຶງເຫັນເບນຈະຂັນອັນອ່ອນແອ ປຽບເໝືອນຫຍ້າຄາເປັນຕົ້ນຢູ່ແຄມຝັ່ງທັງສອງ, ພຶງເຫັນການຍຶດຖືດ້ວຍການຖືໝັ້ນສີ່ປະການ ຂອງປຸຖຸຊົນຜູ້ເຂົາ ຜູ້ບໍ່ຮູ້ວ່າ 'ຂັນເຫຼົ່ານີ້ ເຖິງເຮົາຈະຍຶດຖືໄວ້ ກໍບໍ່ສາມາດຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຂ້າມພົ້ນໄດ້' ປຽບເໝືອນການຈັບຍຶດຂອງຊາຍຜູ້ນັ້ນໂດຍບໍ່ຮູ້, ແລະພຶງຊາບຄວາມເຖິງຄວາມຈິບຫາຍມີຄວາມໂສກເປັນຕົ້ນ ຂອງປຸຖຸຊົນຜູ້ເຂົາ ເພາະຄວາມຜັນແປໄປຂອງຂັນທັງຫຼາຍ ທີ່ຕົນຍຶດຖືໄວ້ດ້ວຍການຖືໝັ້ນສີ່ປະການ ປຽບເໝືອນຄວາມເຖິງຄວາມຈິບຫາຍຂອງຊາຍຜູ້ນັ້ນ ເພາະການຫຼຸດຖອນຫຼົ້ມລົງຂອງຫຍ້າແລະຕົ້ນໄມ້ແຄມຝັ່ງ ທີ່ຕົນຈັບຍຶດໄວ້ແລ້ວໆ. ສູດທຳອິດ ຈົບ.

๒. ปุปฺผสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັດຖະກະຖາປຸບຜະສູດ

๙๔. ทุติเย วิวทตีติ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา อสุภ’’นฺติ ยถาสภาเวน วทนฺเตน สทฺธึ ‘‘นิจฺจํ สุขํ อตฺตา สุภ’’นฺติ วทนฺโต วิวทติ. โลกธมฺโมติ ขนฺธปญฺจกํ. ตญฺหิ ลุชฺชนสภาวตฺตา โลกธมฺโมติ วุจฺจติ. กินฺติ กโรมีติ กถํ กโรมิ? มยฺหญฺหิ ปฏิปตฺติกถนเมว ภาโร, ปฏิปตฺติปูรณํ ปน กุลปุตฺตานํ ภาโรติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ตโย โลกา กถิตา. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, โลเกนา’’ติ เอตฺถ หิ สตฺตโลโก กถิโต, ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, โลเก โลกธมฺโม’’ติ เอตฺถ สงฺขารโลโก, ‘‘ตถาคโต โลเก ชาโต โลเก สํวฑฺโฒ’’ติ เอตฺถ โอกาสโลโก กถิโต. ทุติยํ.

໙໔. ໃນສູດທີສອງ, ຄຳວ່າ vivadatīti (ຂັດແຍ້ງ) ອະທິບາຍວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ກ່າວວ່າ “ທ່ຽງ, ເປັນສຸກ, ເປັນອັດຕາ, ງາມ (ສຸພະ)” ຊື່ວ່າ ຂັດແຍ້ງ ກັບເຮົາ (ຕະຖາຄົດ) ຜູ້ກ່າວຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ “ບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ, ເປັນອະນັດຕາ, ບໍ່ຈົບງາມ (ອະສຸພະ)”. ຄຳວ່າ Lokadhammo ໄດ້ແກ່ ຂັນຫ້າ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ຂັນຫ້ານັ້ນ ເພາະມີສະພາວະແຕກສະຫຼາຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ໂລກະທຳ”. ຄຳວ່າ Kinti karomīti ໄດ້ແກ່ ຈະໃຫ້ເຮົາເຮັດແນວໃດ? ຊົງສະແດງວ່າ “ແທ້ຈິງແລ້ວ ການສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດເທົ່ານັ້ນ ເປັນໜ້າທີ່ຂອງເຮົາ, ສ່ວນການປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ ເປັນໜ້າທີ່ຂອງກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍ”. ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງໂລກ 3 ປະເພດ. ຄື ໃນບົດວ່າ “Nāhaṃ, bhikkhave, lokenā” ຊົງສະແດງ ສັດຕະໂລກ, ໃນບົດວ່າ “atthi, bhikkhave, loke lokadhammo” ຊົງສະແດງ ສັງຂານໂລກ, ໃນບົດວ່າ “tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho” ຊົງສະແດງ ໂອກາດໂລກ. ຈົບສູດທີສອງ.

๓. เผณปิณฺฑูปมสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍເຜນະປິຍດູປະມະສູດ

๙๕. ตติเย คงฺคาย นทิยา ตีเรติ อยุชฺฌปุรวาสิโน อปริมาณภิกฺขุปริวารํ จาริกํ จรมานํ ตถาคตํ อตฺตโน นครํ สมฺปตฺตํ ทิสฺวา เอกสฺมึ คงฺคาย นิวตฺตนฏฺฐาเน มหาวนสณฺฑมณฺฑิตปฺปเทเส สตฺถุ วิหารํ กตฺวา อทํสุ. ภควา ตตฺถ วิหรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คงฺคาย นทิยา ตีเร’’ติ. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ตสฺมึ วิหาเร วสนฺโต ภควา สายนฺหสมยํ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา คงฺคาตีเร ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน คงฺคาย นทิยา อาคจฺฉนฺตํ มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ ทิสฺวา, ‘‘มม สาสเน ปญฺจกฺขนฺธนิสฺสิตํ เอกํ ธมฺมํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

໙໕. ໃນສູດທີສາມ, ຄຳວ່າ gaṅgāya nadiyā tīre (ທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຊາວເມືອງອະຍຸດຊະ ເຫັນພຣະຕະຖາຄົດຜູ້ສະເດັດຈາລິກໄປກັບດ້ວຍບໍລິວານພິກຂຸຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍ ບໍ່ມີປະມານ ສະເດັດມາເຖິງເມືອງຂອງຕົນ ຈຶ່ງໄດ້ສ້າງວິຫານຖວາຍແດ່ພຣະສາດສະດา ໃນບໍລິເວນປ່າໃຫຍ່ອັນເປັນຕາໜ້າລື່ນລົມ ທີ່ຄຸ້ງນ້ຳແຫ່ງໜຶ່ງຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະທັບຢູ່ ທີ່ວິຫານນັ້ນ. ໝາຍເຖິງວິຫານນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “gaṅgāya nadiyā tīre”. ຄຳວ່າ Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ໄດ້ແກ່ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອປະທັບຢູ່ໃນວິຫານນັ້ນ ໃນເວລາແລງ ໄດ້ສະເດັດອອກຈາກພຣະຄັນທະກຸຕິ ປະທັບນັ່ງເໜືອພຣະພຸດທະອາສະນະອັນປະເສີດທີ່ຈັດຕັ້ງໄວ້ ທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ ຊົງທອດພຣະເນດເຫັນກ້ອນຟອງນ້ຳຂະໜາດໃຫຍ່ທີ່ລອຍມາຕາມແມ່ນ້ຳຄົງຄາ ຊົງດຳລິວ່າ “ເຮົາຈະສະແດງທຳມະບົດໜຶ່ງອັນອາໄສເບນຈະຂັນໃນພຣະສາດສະໜາຂອງເຮົາ” ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຮຽກພິກຂຸທັງຫຼາຍທີ່ນັ່ງແວດລ້ອມຢູ່.

มหนฺตํ [Pg.294] เผณปิณฺฑนฺติ อุฏฺฐานุฏฺฐาเน พทรปกฺกปฺปมาณโต ปฏฺฐาย อนุโสตาคมเนน อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวา ปพฺพตกูฏมตฺตํ ชาตํ, ยตฺถ อุทกสปฺปาทโย อเนกปาณโย นิวสนฺติ, เอวรูปํ มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ. อาวเหยฺยาติ อาหเรยฺย. โส ปนายํ เผณปิณฺโฑ อุฏฺฐิตฏฺฐาเนปิ ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, เอกทฺวิโยชนาทิวเสน ทูรํ คนฺตฺวาปิ, อนฺตรา ปน อภิชฺชนฺโตปิ มหาสมุทฺทํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ. นิชฺฌาเยยฺยาติ โอโลเกยฺย. โยนิโส อุปปริกฺเขยฺยาติ การเณน อุปปริกฺเขยฺย. กิญฺหิ สิยา, ภิกฺขเว, เผณปิณฺเฑ สาโรติ, ภิกฺขเว, เผณปิณฺฑมฺหิ สาโร นาม กึ ภเวยฺย? วิลียิตฺวา วิทฺธํเสยฺเยว.

ຄຳວ່າ Mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ (ກ້ອນຟອງນ້ຳໃຫຍ່) ໄດ້ແກ່ ກ້ອນຟອງນ້ຳທີ່ມີຂະໜາດເລີ່ມຕົ້ນເທົ່າໝາກທັນສຸກ (ໝາກພຸດທາສຸກ) ໃນບ່ອນທີ່ມັນເກີດຂຶ້ນ ແລ້ວລອຍໄປຕາມກະແສນ້ຳ ຄ່ອຍໆໃຫຍ່ຂຶ້ນຕາມລຳດັບ ຈົນມີຂະໜາດເທົ່າກັບຍອດພູເຂົາ ເຊິ່ງເປັນບ່ອນຢູ່ອາໄສຂອງສັດຫຼາກຫຼາຍຊະນິດ ມີງູນ້ຳເປັນຕົ້ນ ກ້ອນຟອງນ້ຳໃຫຍ່ມີສະພາບປານນັ້ນ. ຄຳວ່າ Āvaheyyā ໄດ້ແກ່ ພັດພາໄປ. ກໍແຕ່ກ້ອນຟອງນ້ຳນັ້ນ ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໃນບ່ອນທີ່ມັນເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງກໍມີ, ລອຍໄປໄດ້ໜ້ອຍໜຶ່ງແລ້ວແຕກສະຫຼາຍກໍມີ, ລອຍໄປໄດ້ໄກດ້ວຍອຳນາດໜຶ່ງຫຼືສອງໂຍດເປັນຕົ້ນແລ້ວແຕກສະຫຼາຍກໍມີ, ແຕ່ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ແຕກສະຫຼາຍໃນລະຫວ່າງທາງ ເມື່ອໄປເຖິງມະຫາສະໝຸດແລ້ວ ກໍຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍຢ່າງແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ Nijjhāyeyya ໄດ້ແກ່ ຄວນເພັ່ງພິນິດ. ຄຳວ່າ Yoniso upaparikkheyya ໄດ້ແກ່ ຄວນພິຈາລະນາໂດຍແຍບຄາຍດ້ວຍເຫດຜົນ. ຄຳວ່າ Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāro ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ແກ່ນສານໃນກ້ອນຟອງນ້ຳ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ມັນມີແຕ່ຈະລະລາຍ ແລະ ແຕກທຳລາຍໄປເທົ່ານັ້ນ.

เอวเมว โขติ ยถา เผณปิณฺโฑ นิสฺสาโร, เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรเหน นิสฺสารเมว. ยถา จ โส ‘‘อิมินา ปตฺตํ วา ถาลกํ วา กริสฺสามี’’ติ คเหตุํ น สกฺกา, คหิโตปิ ตมตฺถํ น สาเธติ, ภิชฺชติ เอว, เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจนฺติ วา ธุวนฺติ วา อหนฺติ วา มมนฺติ วา คเหตุํ น สกฺกา, คหิตมฺปิ น ตถา ติฏฺฐติ, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา อสุภญฺเญว โหตีติ เอวํ เผณปิณฺฑสทิสเมว โหติ. ยถา วา ปน เผณปิณฺโฑ ฉิทฺทาวฉิทฺโท อเนกสนฺธิฆฏิโต พหูนํ อุทกสปฺปาทีนํ ปาณานํ อาวาโส, เอวํ รูปมฺปิ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ อเนกสนฺธิฆฏิตํ, กุลวเสเนเวตฺถ อสีติ กิมิกุลานิ วสนฺติ, ตเทว เตสํ สูติฆรมฺปิ วจฺจกุฏิปิ คิลานสาลาปิ สุสานมฺปิ, น เต อญฺญตฺถ คนฺตฺวา คพฺภวุฏฺฐานาทีนิ กโรนฺติ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ.

ຄຳວ່າ Evameva kho (ອຸປະມານີ້ສັນໃດ อຸປະໄມກໍສັນນັ້ນ) ອະທິບາຍວ່າ ກ້ອນຟອງນ້ຳ ບໍ່ມີແກ່ນສານສັນໃດ, ຮູບກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ນສານ ເພາະປາສະຈາກແກ່ນສານຄືຄວາມທ່ຽງ, ແກ່ນສານຄືຄວາມຍັ່ງຍືນ ແລະ ແກ່ນສານຄືຕົວຕົນ. ແລະ ກ້ອນຟອງນ້ຳນັ້ນ ໃຜໆບໍ່ສາມາດຈະຈັບເອົາດ້ວຍຄິດວ່າ “ເຮົາຈະເຮັດບາດ ຫຼື ເຮັດຖ້ວຍດ້ວຍກ້ອນຟອງນ້ຳນີ້”, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຈັບເອົາໄປ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດນັ້ນໄດ້ ມີແຕ່ຈະແຕກສະຫຼາຍໄປເທົ່ານັ້ນ ສັນໃດ; ຮູບກໍສັນນັ້ນ ໃຜໆບໍ່ສາມາດຈະຍຶດຖືວ່າ “ທ່ຽງ” ຫຼື “ຍັ່ງຍືນ” ຫຼື “ເປັນຕົວເຮົາ” ຫຼື “ເປັນຂອງເຮົາ”, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍຶດຖືໄວ້ ກໍບໍ່ຄົງຢູ່ຕາມສະພາບທີ່ຍຶດຖືນັ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງບໍ່ທ່ຽງ, ເປັນທຸກ, ເປັນອະນັດຕາ ແລະ ບໍ່ຈົບງາມ (ອະສຸພະ) ເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ຮູບຈຶ່ງຄືກັນກັບກ້ອນຟອງນ້ຳນັ້ນເອງ. ອີກປະການໜຶ່ງ ກ້ອນຟອງນ້ຳ ເປັນສິ່ງທີ່ມີຮູພຸນ ມີຂໍ້ຕໍ່ຫຼາກຫຼາຍເຊື່ອມຕໍ່ກັນ ແລະ ເປັນບ່ອນຢູ່ອາໄສຂອງສັດນ້ຳທັງຫຼາຍ ມີງູນ້ຳເປັນຕົ້ນ ສັນໃດ; ຮູບກໍສັນນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ມີຮູພຸນ ມີຂໍ້ຕໍ່ຫຼາກຫຼາຍເຊື່ອມຕໍ່ກັນ ແລະ ໃນຮູບກາຍນີ້ ມີຕະກູນພະຍາດເຖິງ 80 ຕະກູນ ອາໄສຢູ່, ຮູບກາຍນັ້ນເອງ ເປັນທັງເຮືອນເກີດ, ເປັນວັດຈະກຸຕິ (ວິດຖ່າຍ), ເປັນໂຮງໝໍ ແລະ ເປັນປ່າຊ້າ ຂອງຕະກູນພະຍາດເຫຼົ່ານັ້ນ, ພວກມັນບໍ່ໄດ້ໄປເກີດ ຫຼື ຖ່າຍໃນບ່ອນອື່ນ ນອກຈາກໃນຮູບກາຍນີ້, ດ້ວຍເຫດນີ້ ຮູບຈຶ່ງຄືກັນກັບກ້ອນຟອງນ້ຳ.

ยถา จ เผณปิณฺโฑ อาทิโต พทรปกฺกมตฺโต หุตฺวา อนุปุพฺเพน ปพฺพตกูฏมตฺโตปิ โหติ, เอวํ รูปมฺปิ อาทิโต กลลมตฺตํ หุตฺวา อนุปุพฺเพน พฺยามมตฺตมฺปิ โคมหึสหตฺถิอาทีนํ วเสน ปพฺพตกูฏาทิมตฺตํ โหติ มจฺฉกจฺฉปาทีนํ วเสน อเนกโยชนสตปมาณมฺปิ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ. ยถา จ เผณปิณฺโฑ อุฏฺฐิตมตฺโตปิ ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, ทูรํ คนฺตฺวาปิ, สมุทฺทํ ปตฺวา ปน อวสฺสเมว ภิชฺชติ, เอวเมวํ รูปมฺปิ กลลภาเวปิ ภิชฺชติ อพฺพุทาทิภาเวปิ, อนฺตรา ปน อภิชฺชมานมฺปิ วสฺสสตายุกานํ วสฺสสตํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ, มรณมุเข จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ.

ແລະ ກ້ອນຟອງນ້ຳ ໃນເບື້ອງຕົ້ນມີຂະໜາດເທົ່າໝາກທັນສຸກ ແລ້ວຄ່ອຍໆໃຫຍ່ຂຶ້ນຕາມລຳດັບ ຈົນມີຂະໜາດເທົ່າກັບຍອດພູເຂົາກໍມີ ສັນໃດ; ຮູບກໍສັນນັ້ນ ໃນເບື້ອງຕົ້ນມີຂະໜາດເທົ່າກັບນ້ຳເມືອກ (ກະລລະ) ແລ້ວຄ່ອຍໆໃຫຍ່ຂຶ້ນຕາມລຳດັບ ຈົນມີຂະໜາດເທົ່າກັບໜຶ່ງວາ (ໃນມະນຸດ) ກໍມີ, ດ້ວຍອຳນາດຂອງສັດ ມີງົວ, ຄວາຍ, ຊ້າງ ເປັນຕົ້ນ ກໍມີຂະໜາດເທົ່າກັບຍອດພູເຂົາກໍມີ, ດ້ວຍອຳນາດຂອງປາ ແລະ ເຕົ່າ ເປັນຕົ້ນ ກໍມີຂະໜາດຫຼາຍຮ້ອຍໂຍດກໍມີ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ຮູບຈຶ່ງຄືກັນກັບກ້ອນຟອງນ້ຳ. ແລະ ກ້ອນຟອງນ້ຳ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ກໍແຕກສະຫຼາຍທັນທີກໍມີ, ລອຍໄປໄດ້ໜ້ອຍໜຶ່ງແລ້ວແຕກສະຫຼາຍກໍມີ, ລອຍໄປໄດ້ໄກແລ້ວແຕກສະຫຼາຍgໍມີ, ແຕ່ເມື່ອໄປເຖິງມະຫາສະໝຸດແລ້ວ ກໍຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍຢ່າງແນ່ນອນ ສັນໃດ; ຮູບກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍຕັ້ງແຕ່ຢູ່ໃນສະພາບgະລລະກໍມີ, ໃນສະພາບອັບພຸທະເປັນຕົ້ນກໍມີ, ແຕ່ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ແຕກສະຫຼາຍໃນລະຫວ່າງທາງ ສໍາລັບຜູ້ທີ່ມີອາຍຸຮ້ອຍປີ ເມື່ອເຖິງຮ້ອຍປີແລ້ວ ກໍຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍຢ່າງແນ່ນອນ, ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍເປັນຜົງລະອຽດໃນປາກຂອງມັດຈຸລາດ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ຮູບຈຶ່ງຄືກັນກັບກ້ອນຟອງນ້ຳ.

กิญฺหิ [Pg.295] สิยา, ภิกฺขเว, เวทนาย สาโรติอาทีสุ เวทนาทีนํ ปุพฺพุฬาทีหิ เอวํ สทิสตา เวทิตพฺพา. ยถา หิ ปุพฺพุโฬ อสาโร เอวํ เวทนาปิ. ยถา จ โส อพโล อคยฺหูปโค, น สกฺกา ตํ คเหตฺวา ผลกํ วา อาสนํ วา กาตุํ, คหิโตปิ ภิชฺชเตว, เอวํ เวทนาปิ อพลา อคยฺหูปคา, น สกฺกา นิจฺจาติ วา ธุวาติ วา คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา ติฏฺฐติ, เอวํ อคยฺหูปคตายปิ เวทนา ปุพฺพุฬสทิสา. ยถา ปน ตสฺมึ ตสฺมึ อุทกพินฺทุมฺหิ ปุพฺพุโฬ อุปฺปชฺชติ เจว ภิชฺชติ จ, น จิรฏฺฐิติโก โหติ, เอวํ เวทนาปิ อุปฺปชฺชติ เจว ภิชฺชติ จ, น จิรฏฺฐิติกา โหติ. เอกจฺฉรกฺขเณ โกฏิสตสหสฺสสงฺขา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ยถา จ ปุพฺพุโฬ อุทกตลํ, อุทกพินฺทุํ, อุทกชลฺลํ, สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฏํ กตฺวา คหณวาตญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, เอวํ เวทนาปิ วตฺถุํ อารมฺมณํ กิเลสชลฺลํ ผสฺสสงฺฆฏฺฏนญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ เวทนา ปุพฺพุฬสทิสา.

ໃນບົດທັງຫຼາຍ ມີບົດວ່າ Kiñhi siyā, bhikkhave, vedanāya sāro (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ແກ່ນສານໃນເວທະນາ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ?) ເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຄືກັນຂອງເວທະນາເປັນຕົ້ນ ກັບຕ່ອມນ້ຳ (pubbuḷa) ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບໄດ້ໂດຍວິທີນີ້. ແທ້ຈິງແລ້ວ ຕ່ອມນ້ຳ ບໍ່ມີແກ່ນສານສັນໃດ, ເວທະນາກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ນສານ. ແລະ ຕ່ອມນ້ຳນັ້ນ ເປັນສິ່ງອ່ອນແອ ບໍ່ສາມາດຈັບຕ້ອງໄດ້, ໃຜໆບໍ່ສາມາດຈະຈັບເອົາມັນມາເຮັດເປັນແຜ່ນກະດານ ຫຼື ເຮັດເປັນບ່ອນນັ່ງໄດ້, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຈັບເອົາໄປ ມັນກໍແຕກສະຫຼາຍທັນທີ ສັນໃດ; ເວທະນາກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມອ່ອນແອ ບໍ່ສາມາດຈັບຕ້ອງໄດ້, ໃຜໆບໍ່ສາມາດຈະຍຶດຖືວ່າ “ທ່ຽງ” ຫຼື “ຍັ່ງຍືນ” ໄດ້, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍຶດຖືໄວ້ ກໍບໍ່ຄົງຢູ່ຕາມສະພາບທີ່ຍຶດຖືນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດທີ່ບໍ່ສາມາດຈັບຕ້ອງໄດ້ນີ້ ເວທະນາຈຶ່ງຄືກັນກັບຕ່ອມນ້ຳ. ອີກປະການໜຶ່ງ ເມື່ອຢົດນ້ຳນັ້ນໆຕົກລົງມາ ຕ່ອມນ້ຳຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະ ແຕກສະຫຼາຍໄປທັນທີ ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດົນ ສັນໃດ; ເວທະນາກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະ ດັບໄປທັນທີ ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດົນ, ໃນຊົ່ວລັດນິ້ວມືດຽວ ຍ່ອມເກີດດັບເຖິງແສນໂກດຄັ້ງ. ແລະ ຕ່ອມນ້ຳ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສເຫດ 4 ປະການ ຄື: ພື້ນນ້ຳ, ຢົດນ້ຳ, ເມືອກນ້ຳ ທີ່ຮວບຮວມກັນເຂົ້າເປັນປຸ່ມ ແລະ ລົມທີ່ກັກຂັງຢູ່ພາຍໃນ ສັນໃດ; ເວທະນາກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສເຫດ 4 ປະການ ຄື: ວັດຖຸ, ອາລົມ, ກິເລດເມືອກ ແລະ ຜັດສະ ສັນນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ເວທະນາຈຶ່ງຄືກັນກັບຕ່ອມນ້ຳ.

สญฺญาปิ อสารกฏฺเฐน มรีจิสทิสา. ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. น หิ สกฺกา ตํ คเหตฺวา ปิวิตุํ วา นฺหายิตุํ วา ภาชนํ วา ปูเรตุํ. อปิจ ยถา มรีจิ วิปฺผนฺทติ, สญฺชาตูมิเวคา วิย ขายติ, เอวํ นีลสญฺญาทิเภทา สญฺญาปิ นีลาทิอนุภวนตฺถาย ผนฺทติ วิปฺผนฺทติ. ยถา จ มรีจิ มหาชนํ วิปฺปลมฺเภติ ‘‘ปุณฺณวาปิ วิย ปุณฺณนที วิย ทิสฺสตี’’ติ วทาเปติ, เอวํ สญฺญาปิ วิปฺปลมฺเภติ, ‘‘อิทํ นีลกํ สุภํ สุขํ นิจฺจ’’นฺติ วทาเปติ. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ สญฺญา วิปฺปลมฺภเนนาปิ มรีจิสทิสา.

ສັນຍາກໍຄືກັນກັບພະຍັບແດດ (marīci) ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ມີແກ່ນສານ. ແລະ ຄືກັນກັບພະຍັບແດດ ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ສາມາດຈັບຕ້ອງໄດ້. ແທ້ຈິງແລ້ວ ໃຜໆບໍ່ສາມາດຈະຈັບເອົາພະຍັບແດດນັ້ນມາເພື່ອດື່ມ, ເpreື່ອອາບ ຫຼື ເພື່ອໃສ່ໃຫ້ເຕັມພາຊະນະໄດ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ພະຍັບແດດ ຍ່ອມສັ່ນໄຫວ ປາກົດຄືກັບລະລອກຄື້ນທີ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງແຮງ ສັນໃດ; ສັນຍາທີ່ມີປະເພດຕ່າງໆ ມີນີລະສັນຍາ (ຄວາມຈຳໝາຍວ່າສີຂຽວ) ເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມສັ່ນໄຫວ ກະວົນກະວາຍ ເພື່ອສະແຫວງຫາການສະເຫວີຍອາລົມ ມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ ສັນນັ້ນ. ແລະ ພະຍັບແດດ ຍ່ອມຫຼອກລວງມະຫາຊົນ ເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາກ່າວວ່າ “ປາກົດຄືກັບສະນ້ຳທີ່ເຕັມປ່ຽມ ຫຼື ຄືກັບແມ່ນ້ຳທີ່ເຕັມປ່ຽມ” ສັນໃດ; ສັນຍາກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມຫຼອກລວງ ເຮັດໃຫ້ກ່າວວ່າ “ສິ່ງນີ້ເປັນສີຂຽວ, ງາມ, ເປັນສຸກ, ທ່ຽງ”. ໃນອາລົມມີສີເyellowງເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ສັນຍາຈຶ່ງຄືກັນກັບພະຍັບແດດ ເພາະການຫຼອກລວງນັ້ນເອງ.

อกุกฺกุกชาตนฺติ อนฺโต อสญฺชาตฆนทณฺฑกํ. สงฺขาราปิ อสารกฏฺเฐน กทลิกฺขนฺธสทิสา, ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. ยเถว หิ กทลิกฺขนฺธโต กิญฺจิ คเหตฺวา น สกฺกา โคปานสิอาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ, อุปนีตมฺปิ น ตถา โหติ, เอวํ สงฺขาราปิ น สกฺกา นิจฺจาทิวเสน คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา โหนฺติ. ยถา จ กทลิกฺขนฺโธ พหุปตฺตวฏฺฏิสโมธาโน โหติ, เอวํ สงฺขารกฺขนฺโธ พหุธมฺมสโมธาโน. ยถา จ กทลิกฺขนฺโธ นานาลกฺขโณ. อญฺโญเยว หิ พาหิราย ปตฺตวฏฺฏิยา วณฺโณ, อญฺโญ ตโต อพฺภนฺตรอพฺภนฺตรานํ, เอวเมว สงฺขารกฺขนฺเธปิ [Pg.296] อญฺญเทว ผสฺสสฺส ลกฺขณํ, อญฺญา เจตนาทีนํ, สโมธาเนตฺวา ปน สงฺขารกฺขนฺโธว วุจฺจตีติ เอวมฺปิ สงฺขารกฺขนฺโธ กทลิกฺขนฺธสทิโส.

ຄຳວ່າ Akukkukajātaṃ ໄດ້ແກ່ ຕົ້ນກ້ວຍທີ່ຍັງບໍ່ທັນມີແກນແຂງຢູ່ພາຍໃນ. ສັງຂານທັງຫຼາຍກໍຄືກັນກັບຕົ້ນກ້ວຍ (kadalikkhandha) ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ມີແກ່ນສານ, ແລະ ຄືກັນກັບຕົ້ນກ້ວຍ ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ສາມາດນຳໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໄດ້. ແທ້ຈິງແລ້ວ ໃຜໆບໍ່ສາມາດຈະຈັບເອົາສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງຈາກຕົ້ນກ້ວຍ ເພື່ອນຳໄປໃຊ້ເປັນໄມ້ກອນເປັນຕົ້ນໄດ້, ເຖິງແມ່ນວ່ານຳໄປໃຊ້ ກໍບໍ່ສາມາດເປັນໄປຕາມຄວາມຕ້ອງການນັ້ນໄດ້ ສັນໃດ; ສັງຂານທັງຫຼາຍກໍສັນນັ້ນ ໃຜໆບໍ່ສາມາດຈະຍຶດຖືໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນໄດ້, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍຶດຖືໄວ້ ກໍບໍ່ເປັນໄປຕາມສະພາບທີ່ຍຶດຖືນັ້ນ. ແລະ ຕົ້ນກ້ວຍ ເປັນສິ່ງທີ່ຮວບຮວມເອົາກາບກ້ວຍຫຼາກຫຼາຍຊັ້ນເຂົ້າກັນ ສັນໃດ; ສັງຂານຂັນກໍສັນນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຮວບຮວມເອົາທຳມະຫຼາກຫຼາຍ ມີຜັດສະ ແລະ ເຈດຕະນາເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າກັນ. ແລະ ຕົ້ນກ້ວຍ ມີລັກສະນະຕ່າງໆກັນ, ແທ້ຈິງແລ້ວ ສີຂອງກາບກ້ວຍຊັ້ນນອກ ກໍເປັນຢ່າງໜຶ່ງ, ສີຂອງກາບກ້ວຍຊັ້ນໃນໆເຂົ້າໄປ ກໍເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສັນໃດ; ສັງຂານຂັນກໍສັນນັ້ນ ລັກສະນະຂອງຜັດສະ ກໍເປັນຢ່າງໜຶ່ງ, ລັກສະນະຂອງເຈດຕະນາເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ແຕ່ເມື່ອຮວບຮວມກັນແລ້ວ ກໍຮຽກວ່າ “ສັງຂານຂັນ” ເທົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ສັງຂານຂັນຈຶ່ງຄືກັນກັບຕົ້ນກ້ວຍ.

จกฺขุมา ปุริโสติ มํสจกฺขุนา เจว ปญฺญาจกฺขุนา จาติ ทฺวีหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. มํสจกฺขุมฺปิ หิสฺส ปริสุทฺธํ วฏฺฏติ อปคตปฏลปิฬกํ, ปญฺญาจกฺขุมฺปิ อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ. วิญฺญาณมฺปิ อสารกฏฺเฐน มายาสทิสํ, ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. ยถา จ มายา อิตฺตรา ลหุปจฺจุปฏฺฐานา, เอวํ วิญฺญาณํ. ตญฺหิ ตโตปิ อิตฺตรตรญฺเจว ลหุปจฺจุปฏฺฐานตรญฺจ. เตเนว หิ จิตฺเตน ปุริโส อาคโต วิย คโต วิย ฐิโต วิย นิสินฺโน วิย โหติ. อญฺญเทว จ อาคมนกาเล จิตฺตํ, อญฺญํ คมนกาลาทีสุ. เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํ. มายา จ มหาชนํ วญฺเจติ, ยํกิญฺจิเทว ‘‘อิทํ สุวณฺณํ รชตํ มุตฺตา’’ติ คาหาเปติ, วิญฺญาณมฺปิ มหาชนํ วญฺเจติ. เตเนว หิ จิตฺเตน อาคจฺฉนฺตํ วิย คจฺฉนฺตํ วิย ฐิตํ วิย นิสินฺนํ วิย กตฺวา คาหาเปติ. อญฺญเทว จ อาคมเน จิตฺตํ, อญฺญํ คมนาทีสุ. เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํ.

ຄຳວ່າ Cakkhumā puriso (ຄົນມີຕາ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ມີຕາດ້ວຍຕາສອງປະເພດ ຄື ມັງສະຈັກຂຸ (ຕາເນື້ອ) ແລະ ປັນຍາຈັກຂຸ (ຕາປັນຍາ). ໃນທີ່ນີ້ ມັງສະຈັກຂຸອັນບໍລິສຸດ ປາສະຈາກຕໍ້ ແລະ ຝ້າ ກໍຄວນໄດ້, ປັນຍາຈັກຂຸອັນສາມາດເຫັນຄວາມບໍ່ມີແກ່ນສານ ກໍຄວນໄດ້. ວິນຍານກໍຄືກັນກັບມາຍາກົນ (māyā) ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ມີແກ່ນສານ, ແລະ ຄືກັນກັບມາຍາກົນ ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າບໍ່ສາມາດຈັບຕ້ອງໄດ້. ແລະ ມາຍາກົນ ເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍ (ຊົ່ວຄາວ) ແລະ ປາກົດຂຶ້ນຢ່າງຮວດໄວ ສັນໃດ, ວິນຍານກໍສັນນັ້ນ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ວິນຍານນັ້ນ ຍັງເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍກວ່າ ແລະ ປາກົດຂຶ້ນຢ່າງຮວດໄວກວ່າມາຍາກົນນັ້ນເສຍອີກ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ປາກົດຄືກັບວ່າ ບຸກຄົນນັ້ນມາແລ້ວ, ໄປແລ້ວ, ຢືນຢູ່ແລ້ວ, ນັ່ງຢູ່ແລ້ວ ດ້ວຍຈິດດວງດຽວກັນນັ້ນເອງ, ແຕ່ແທ້ຈິງແລ້ວ ຈິດໃນເວລາສະເດັດມາ ກໍເປັນດວງໜຶ່ງ, ຈິດໃນເວລາສະເດັດໄປເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນອີກດວງໜຶ່ງ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ວິນຍານຈຶ່ງຄືກັນກັບມາຍາກົນ. ແລະ ມາຍາກົນ ຍ່ອມຫຼອກລວງມະຫາຊົນ ເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາຍຶດຖືສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງວ່າ “ສິ່ງນີ້ເປັນຄຳ, ເປັນເງິນ, ເປັນໄຂ່ມຸກ” ສັນໃດ; ວິນຍານກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມຫຼອກລວງມະຫາຊົນ, ມັນເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາຍຶດຖືວ່າ ປາກົດຄືກັບວ່າມີຜູ້ກຳລັງມາ, ກຳລັງໄປ, ກຳລັງຢືນ, ກຳລັງນັ່ງ ດ້ວຍຈິດດວງດຽວກັນນັ້ນເອງ, ແຕ່ແທ້ຈິງແລ້ວ ຈິດໃນເວລາສະເດັດມາ ກໍເປັນດວງໜຶ່ງ, ຈິດໃນເວລາສະເດັດໄປເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນອີກດວງໜຶ່ງ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ວິນຍານຈຶ່ງຄືກັນກັບມາຍາກົນ.

ภูริปญฺเญนาติ สณฺหปญฺเญน เจว วิปุลวิตฺถตปญฺเญน จ. อายูติ ชีวิตินฺทฺริยํ. อุสฺมาติ กมฺมชเตโชธาตุ. ปรภตฺตนฺติ นานาวิธานํ กิมิคณาทีนํ ภตฺตํ หุตฺวา. เอตาทิสายํ สนฺตาโนติ เอตาทิสี อยํ ปเวณี มตกสฺส ยาว สุสานา ฆฏฺฏียตีติ. มายายํ พาลลาปินีติ ยฺวายํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม, อยํ พาลมหาชนลปาปนิกมายา นาม. วธโกติ ทฺวีหิ การเณหิ อยํ ขนฺธสงฺขาโต วธโก อญฺญมญฺญฆาตเนนปิ, ขนฺเธสุ สติ วโธ ปญฺญายตีติปิ. เอกา หิ ปถวีธาตุ ภิชฺชมานา เสสธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ, ตถา อาโปธาตุอาทโย. รูปกฺขนฺโธ จ ภิชฺชมาโน อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ, ตถา อรูปกฺขนฺเธสุ เวทนาทโย สญฺญาทิเก. จตฺตาโรปิ เจเต วตฺถุรูปนฺติ เอวํ อญฺญมญฺญวธเนเนตฺถ วธกตา เวทิตพฺพา. ขนฺเธสุ ปน สติ วธพนฺธนจฺเฉทาทีนิ สมฺภวนฺติ, เอวํ เอเตสุ สติ วธภาวโตปิ วธกตา เวทิตพฺพา. สพฺพสํโยคนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ. อจฺจุตํ ปทนฺติ นิพฺพานํ. ตติยํ.

ຄຳວ່າ Bhūripaññena ໄດ້ແກ່ ພຣະອົງຜູ້ມີປັນຍາອັນລະອຽດອ່ອນ ແລະ ມີປັນຍາອັນກວ້າງຂວາງແຜ່ຫຼາຍ (ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ). ຄຳວ່າ Āyu ໄດ້ແກ່ ຊີວິຕິນຊີ. ຄຳວ່າ Usmā ໄດ້ແກ່ ເຕໂຊທາດທີ່ເກີດຈາກກຳ (ກຳມະຊະເຕໂຊທາດ). ຄຳວ່າ Parabhattaṃ ໄດ້ແກ່ ການເປັນອາຫານຂອງຝູງພະຍາດຫຼາກຫຼາຍຊະນິດ. ຄຳວ່າ Etādisāyaṃ santāno ໄດ້ແກ່ ກະແສແຫ່ງທຳມະນີ້ຂອງຄົນຕາຍ ຍ່ອມດຳເນີນໄປຈົນເຖິງປ່າຊ້າ. ຄຳວ່າ Māyāyaṃ bālalāpinī ໄດ້ແກ່ ວິນຍານຂັນນີ້ ຊື່ວ່າເປັນມາຍາກົນທີ່ເຮັດໃຫ້ມະຫາຊົນຜູ້ເຂົາບົ່ນເພີ້. ຄຳວ່າ Vadhako (ຜູ້ຂ້າ) ໄດ້ແກ່ ສະພາວະທີ່ຮຽກວ່າຂັນນີ້ ເປັນຜູ້ຂ້າ ດ້ວຍເຫດ 2 ປະການ ຄື: ເພາະການຂ້າເຊິ່ງກັນແລະກັນກໍດີ, ແລະ ເພາະເມື່ອມີຂັນຢູ່ ການຂ້າຈຶ່ງປາກົດກໍດີ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ເມື່ອປະຖະວີທາດແຕກສະຫຼາຍ ຍ່ອມດຶງເອົາທາດທີ່ເຫຼືອໃຫ້ແຕກສະຫຼາຍໄປນຳ, ອາໂປທາດເປັນຕົ້ນກໍສັນນັ້ນ. ແລະ ເມື່ອຮູບຂັນແຕກສະຫຼາຍ ຍ່ອມດຶງເອົານາມຂັນໃຫ້ແຕກສະຫຼາຍໄປນຳ, ໃນນາມຂັນທັງຫຼາຍ ເວທະນາເປັນຕົ້ນ ກໍດຶງເອົາສັນຍາເປັນຕົ້ນໃຫ້ແຕກສະຫຼາຍໄປນຳ. ແລະ ນາມຂັນທັງ 4 ນີ້ ກໍດຶງເອົາວັດຖຸຮູບໃຫ້ແຕກສະຫຼາຍໄປນຳ, ພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ຂ້າໃນຂັນເຫຼົ່ານີ້ ໂດຍການຂ້າເຊິ່ງກັນແລະກັນ ດ້ວຍປະການນີ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ເມື່ອມີຂັນຢູ່ ການຂ້າ, ການຈອງຈຳ, ການຕັດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີຂຶ້ນ, ພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ຂ້າ ເພາະມີສະພາວະທີ່ຖືກຂ້າ ເມື່ອມີຂັນເຫຼົ່ານັ້ນຢູ່ ດ້ວຍປະການນີ້. ຄຳວ່າ Sabbasaṃyogaṃ ໄດ້ແກ່ ສັງໂຍດທັງ 10 ປະການ ທັງໝົດ. ຄຳວ່າ Accutaṃ padaṃ ໄດ້ແກ່ ພຣະນิພານ. ຈົບສູດທີສາມ.

๔-๖. โคมยปิณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໖. การອະທິບາຍໂຄມະຍະປິຍດະສູດເປັນຕົ້ນ

๙๖-๙๘. จตุตฺเถ [Pg.297] สสฺสติสมนฺติ สิเนรุมหาปถวีจนฺทิมสูริยาทีหิ สสฺสตีหิ สมํ. ปริตฺตํ โคมยปิณฺฑนฺติ อปฺปมตฺตกํ มธุกปุปฺผปฺปมาณํ โคมยขณฺฑํ. กุโต ปนาเนเนตํ ลทฺธนฺติ. ปริภณฺฑกรณตฺถาย อาภตโต คหิตนฺติ เอเก. อตฺถสฺส ปน วิญฺญาปนตฺถํ อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา หตฺถารุฬฺหํ กตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ. อตฺตภาวปฏิลาโภติ ปฏิลทฺธอตฺตภาโว. น ยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถาติ อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส นาม น ปญฺญาเยยฺย. มคฺโค หิ เตภูมกสงฺขาเร วิวฏฺเฏนฺโต อุปฺปชฺชติ. ยทิ จ เอตฺตโก อตฺตภาโว นิจฺโจ ภเวยฺย, มคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวาปิ สงฺขารวฏฺฏํ วิวฏฺเฏตุํ น สกฺกุเณยฺยาติ พฺรหฺมจริยวาโส น ปญฺญาเยถ.

໙໖-໙໘. ໃນສູດທີສີ່, ຄຳວ່າ sassatisamaṃ ໄດ້ແກ່ ເທົ່າກັນກັບສິ່ງທີ່ທ່ຽງແທ້ທັງຫຼາຍ ມີພູເຂົາສิເນຣຸ, ແຜ່ນດິນໃຫຍ່, ດວງຈັນ ແລະ ດວງອາທິດ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Parittaṃ gomayapiṇḍaṃ (ກ້ອນຂີ້ງົວເລັກນ້ອຍ) ໄດ້ແກ່ ກ້ອນຂີ້ງົວຂະໜາດເລັກນ້ອຍ ເທົ່າກັບດອກໝາກຊາງ. ຖ້າຖາມວ່າ “ກໍພຣະອົງຊົງໄດ້ກ້ອນຂີ້ງົວນັ້ນມາຈາກໃສ?”, ບາງພວກກ່າວວ່າ “ຊົງຢິບເອົາຈາກຂີ້ງົວທີ່ພວກພິກຂຸນຳມາເພື່ອທາພື້ນ”, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ “ຊົງບັນດານດ້ວຍລິດ ເພື່ອໃຫ້ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ປາກົດຂຶ້ນໃນຝາມື”. ຄຳວ່າ Attabhāvapaṭilābho ໄດ້ແກ່ ອັດຕະພາບທີ່ໄດ້ມາ. ຄຳວ່າ Na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha ໄດ້ແກ່ ການຢູ່ປະພຶດພົມມະຈັນຄືມັກນີ້ ຈະບໍ່ປາກົດ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ມັກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພື່ອໝູນກັບສັງຂານໃນພູມສາມ. ແລະ ຫາກວ່າອັດຕະພາບພຽງເທົ່ານີ້ ຈະທ່ຽງແທ້, ມັກເຖິງແມ່ນວ່າຈະເກີດຂຶ້ນ ກໍບໍ່ສາມາດຈະໝູນກັບສັງຂາຣະວັດໄດ້, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ການຢູ່ປະພຶດພົມມະຈັນຈຶ່ງຈະບໍ່ປາກົດ.

อิทานิ สเจ โกจิ สงฺขาโร นิจฺโจ ภเวยฺย, มยา มหาสุทสฺสนราชกาเล อนุภูตา สมฺปตฺติ นิจฺจา ภเวยฺย, สาปิ จ อนิจฺจาติ ตํ ทสฺเสตุํ ภูตปุพฺพาหํ ภิกฺขุ ราชา อโหสินฺติอาทิมาห. ตตฺถ กุสาวตีราชธานิปฺปมุขานีติ กุสาวตีราชธานี เตสํ นครานํ ปมุขา, สพฺพเสฏฺฐาติ อตฺโถ. สารมยานีติ รตฺตจนฺทนสารมยานิ. อุปธานํ ปน สพฺเพสํ สุตฺตมยเมว. โคณกตฺถตานีติ จตุรงฺคุลาธิกโลเมน กาฬโกชเวน อตฺถตานิ, ยํ มหาปิฏฺฐิยโกชโวติ วทนฺติ. ปฏกตฺถตานีติ อุภโตโลเมน อุณฺณามเยน เสตกมฺพเลน อตฺถตานิ. ปฏลิกตฺถตานีติ ฆนปุปฺเผน อุณฺณามยอตฺถรเณน อตฺถตานิ. กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณานีติ กทลิมิคจมฺมมเยน อุตฺตมปจฺจตฺถรเณน อตฺถตานิ. ตํ กิร ปจฺจตฺถรณํ เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลิมิคจมฺมํ อตฺถริตฺวา สิพฺเพตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทานีติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริ พทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. อุภโตโลหิตกูปธานีติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ ปลฺลงฺกานํ อุภโตโลหิตกูปธานานิ. เวชยนฺตรถปฺปมุขานีติ เอตฺถ เวชยนฺโต นาม ตสฺส รญฺโญ รโถ, ยสฺส จกฺกานํ อินฺทนีลมณิมยา นาภิ, สตฺตรตนมยา อรา, ปวาฬมยา เนมิ, รชตมโย อกฺโข, อินฺทนีลมณิมยํ อุปกฺขรํ, รชตมยํ กุพฺพรํ. โส เตสํ รถานํ ปมุโข อคฺโค. ทุกูลสนฺทานานีติ ทุกูลสนฺถรานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยโทหภาชนานิ. วตฺถโกฏิสหสฺสานีติ ยถารุจิตํ [Pg.298] ปริภุญฺชิสฺสตีติ นฺหตฺวา ฐิตกาเล อุปนีตวตฺถาเนว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ภตฺตาภิหาโรติ อภิหริตพฺพภตฺตํ.

ບັດນີ້ ຫາກສັງຂານບາງຢ່າງເປັນຂອງທ່ຽງແທ້, ສົມບັດທີ່ເຮົາໄດ້ສະເຫວີຍໃນການເປັນພະຍາມະຫາສຸທັດສະນະກໍເພິ່ງເປັນຂອງທ່ຽງແທ້, ແຕ່ສົມບັດນັ້ນກໍບໍ່ທ່ຽງແທ້. ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເລື່ອງເຄີຍມີມາແລ້ວ ເຮົາໄດ້ເປັນພະຍາ...' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ໃນພະບາລີນັ້ນ ຄຳວ່າ 'kusāvatīrājadhānippamukhāni' ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເມືອງກຸສາວະດີເປັນເມືອງເອກ ເປັນເມືອງປະເສີດສຸດໃນບັນດາເມືອງເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'sāramayāni' ຄື ເຮັດດ້ວຍແກ່ນໄມ້ຈັນແດງ. ສ່ວນໝອນໜູນຂອງບັນລັງທັງໝົດນັ້ນ ເຮັດດ້ວຍຜ້າຝ້າຍເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'goṇakatthatāni' ຄື ລາດດ້ວຍຜ້າຂົນສັດສີດຳ ທີ່ມີຂົນຍາວກວ່າສີ່ອະງຸ່ນ ທີ່ເອີ້ນກັນວ່າ ຜ້າຂົນສັດຜືນໃຫຍ່. ຄຳວ່າ 'paṭakatthatāni' ຄື ລາດດ້ວຍຜ້າກຳພົນສີຂາວ ທີ່ເຮັດດ້ວຍຂົນສັດມີຂົນທັງສອງດ້ານ. ຄຳວ່າ 'paṭalikatthatāni' ຄື ລາດດ້ວຍເຄື່ອງລາດຂົນສັດ ທີ່ມີລວດລາຍດອກໄມ້ໜາແໜ້ນ. ຄຳວ່າ 'kadalimigapavarapaccattharaṇāni' ຄື ລາດດ້ວຍເຄື່ອງລາດອັນປະເສີດ ທີ່ເຮັດດ້ວຍໜັງສະມັນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເຄື່ອງລາດນັ້ນ ເຂົາເຮັດໂດຍການລາດໜັງສະມັນໄວ້ເທິງຜ້າສີຂາວ ແລ້ວຫຍິບຕິດກັນ. ຄຳວ່າ 'sauttaracchadāni' ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງມຸງເທິງ ຄື ເພດານສີແດງທີ່ຜູກໄວ້ທາງເທິງ. ຄຳວ່າ 'ubhatolohitakūpadhānāni' ຄື ໝອນໜູນຫົວ ແລະ ໝອນໜູນຕີນ ທີ່ມີສີແດງທັງສອງດ້ານຂອງບັນລັງ. ຄຳວ່າ 'vejayantarathappamukhāni' ໃນບົດນີ້ ລົດຊື່ວ່າ ເວດຊະຍົນ ເປັນລົດຊົງຂອງພະຍາອົງນັ້ນ, ເຊິ່ງດຸມລົດເຮັດດ້ວຍແກ້ວອິນທະນິນ, ກຳລົດເຮັດດ້ວຍລັດຕະນະ 7 ປະການ, ກົງລົດເຮັດດ້ວຍປະວານ, ເພົາເຮັດດ້ວຍເງິນ, ອຸປະກອນປະກອບເຮັດດ້ວຍແກ້ວອິນທະນິນ, ງອນລົດເຮັດດ້ວຍເງິນ. ລົດນັ້ນເປັນຍອດ ເປັນເລີດກວ່າລົດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'dukūlasandānāni' ຄື ມີເຄື່ອງລາດເຮັດດ້ວຍຜ້າທຸກູລ. ຄຳວ່າ 'kaṃsūpadhāraṇāni' ຄື ມີພາຊະນະຮອງຮັບນ້ຳນົມທີ່ເຮັດດ້ວຍເງິນແທ້. ຄຳວ່າ 'vatthakoṭisahassāni' ທີ່ວ່າ 'ຈະຊົງໃຊ້ສອຍຕາມຄວາມພໍພະໄທ' ນັ້ນ ໝາຍເຖິງສະເພາະຜ້າສະເຫວີຍຊົງ ທີ່ເຂົານຳມາຖວາຍໃນເວລາທີ່ຊົງສົງແລ້ວປະທັບຢືນຢູ່. ຄຳວ່າ 'bhattābhihāro' ຄື ພັດຕາຫານທີ່ເຂົານຳມາຖວາຍ.

ยมหํ เตน สมเยน อชฺฌาวสามีติ ยตฺถ วสามิ, ตํ เอกญฺเญว นครํ โหติ, อวเสเสสุ ปุตฺตธีตาทโย เจว ทาสมนุสฺสา จ วสึสุ. ปาสาทกูฏาคาราทีสุปิ เอเสว นโย. ปลฺลงฺกาทีสุ เอกํเยว สยํ ปริภุญฺชติ, เสสา ปุตฺตาทีนํ ปริโภคา โหนฺติ. อิตฺถีสุ เอกาว ปจฺจุปฏฺฐาติ, เสสา ปริวารมตฺตา โหนฺติ. เวลามิกาติ ขตฺติยสฺส วา พฺราหฺมณิยา, พฺราหฺมณสฺส วา ขตฺติยานิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาตา. ปริทหามีติ เอกํเยว ทุสฺสยุคํ นิวาเสมิ, เสสานิ ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ อสีติสหสฺสาธิกานํ โสฬสนฺนํ ปุริสสตสหสฺสานํ โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ภุญฺชามีติ ปรมปฺปมาเณน นาฬิโกทนมตฺตํ ภุญฺชามิ, เสสํ ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ จตฺตาลีสสหสฺสาธิกานํ อฏฺฐนฺนํ ปุริสสตสหสฺสานํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอกถาลิปาโก หิ ทสนฺนํ ชนานํ ปโหติ.

ຄຳວ່າ 'yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi' ຄື ເມືອງທີ່ເຮົາອາໄສຢູ່ນັ້ນ ມີພຽງເມືອງດຽວເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນເມືອງທີ່ເຫຼືອນັ້ນ ພວກພະຣາຊະບຸດ ພະຣາຊະທິດາ ແລະ ພວກຂ້າຄົນອາໄສຢູ່. ເຖິງແມ່ນໃນປາສາດ ແລະ ກູຕາຄານເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ໃນບັນດາບັນລັງເປັນຕົ້ນ ພະອົງຊົງໃຊ້ສອຍດ້ວຍພະອົງເອງພຽງບັນລັງດຽວ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເປັນເຄື່ອງໃຊ້ສອຍຂອງພວກພະຣາຊະບຸດເປັນຕົ້ນ. ໃນບັນດານາງສະໜົມທັງຫຼາຍ ມີພຽງນາງດຽວເທົ່ານັ້ນທີ່ຄອຍບຳເລີ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເປັນພຽງບໍລິວານ. ຄຳວ່າ 'velāmikā' ຄື ນາງຜູ້ເກີດໃນທ້ອງຂອງສະຕີພຣາມ ໂດຍມີບິດາເປັນກະສັດ ຫຼື ເກີດໃນທ້ອງຂອງສະຕີກະສັດ ໂດຍມີບິດาເປັນພຣາມ. ຄຳວ່າ 'paridahāmi' ຄື ຊົງນຸ່ງຫົ່ມຜ້າຄູ່ດຽວເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຜ້າທີ່ເຫຼືອເປັນຂອງພວກບຸຣຸດໜຶ່ງລ້ານຫົກແສນແປດໝື່ນຄົນ ທີ່ແວດລ້ອມທ່ຽວໄປ, ພະອົງຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'bhuñjāmi' ຄື ຊົງສະແດງວ່າສະေຫວີຍພັດຕາຫານພຽງໜຶ່ງທະນານໂດຍປະມານຢ່າງຍິ່ງ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເປັນຂອງພວກບໍລິວານແປດແສນສີ່ໝື່ນຄົນ ທີ່ແວດລ້ອມທ່ຽວໄປ. ເພາະວ່າ ເຂົ້າໝໍ້ໜຶ່ງຍ່ອມພຽງພໍສຳລັບຄົນສິບຄົນ.

อิติ อิมํ มหาสุทสฺสนกาเล สมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺสา อนิจฺจตํ ทสฺเสนฺโต อิติ โข ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ วิปริณตาติ ปกติชหเนน นิพฺพุตปทีโป วิย อปณฺณตฺติกภาวํ คตา. เอวํ อนิจฺจา โข ภิกฺขุ สงฺขาราติ เอวํ หุตฺวาอภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. เอตฺตาวตา ภควา ยถา นาม ปุริโส สตหตฺถุพฺเพเธ จมฺปกรุกฺเข นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา อภิรุหิตฺวา จมฺปกปุปฺผํ อาทาย นิสฺเสณึ มุญฺจนฺโต โอตเรยฺย, เอวเมวํ นิสฺเสณึ พนฺธนฺโต วิย อเนกวสฺสโกฏิสตสหสฺสุพฺเพธํ มหาสุทสฺสนสมฺปตฺตึ อารุยฺห สมฺปตฺติมตฺถเก ฐิตํ อนิจฺจลกฺขณํ อาทาย นิสฺเสณึ มุญฺจนฺโต วิย โอติณฺโณ. เอวํ อทฺธุวาติ เอวํ อุทกปุพฺพุฬาทโย วิย ธุวภาวรหิตา. เอวํ อนสฺสาสิกาติ เอวํ สุปินเก ปีตปานียํ วิย อนุลิตฺตจนฺทนํ วิย จ อสฺสาสวิรหิตา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ. ปญฺจเม สพฺพํ วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐํ ตถา พุชฺฌนกสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. จตุตฺถาทีนิ.

ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງສົມບັດໃນການເປັນພະຍາມະຫາສຸທັດສະນະນີ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ທ່ຽງແທ້ຂອງສົມບັດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'iti kho bhikkhū' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'vipariṇatā' ຄື ເຖິງຄວາມບໍ່ມີບັນຍັດ ເພາະລະສະພາບເດີມ ເໝືອນດັ່ງປະທີບທີ່ດັບໄປ. ຄຳວ່າ 'evaṃ aniccā kho bhikkhu saṅkhārā' ຄື ສັງຂານທັງຫຼາຍບໍ່ທ່ຽງແທ້ ເພາະມີແລ້ວກໍກັບບໍ່ມີຢ່າງນີ້. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປຽບເໝືອນບຸຣຸດຜູ້ຜູກຂັ້ນໄດໄວ້ທີ່ຕົ້ນຈຳປາສູງຮ້ອຍສອກ ແລ້ວຂຶ້ນໄປເກັບດອກຈຳປາ ແລ້ວແກ້ຂັ້ນໄດລົງມາ, ອຸປະມານີ້ກໍສັນນັ້ນ ຊົງຂຶ້ນສູ່ມະຫາສຸທັດສະນະສົມບັດອັນສູງສົ່ງຫຼາຍແສນໂກດປີ ປຽບເໝືອນການຜູກຂັ້ນໄດ ແລ້ວຊົງຖືເອົາອະນິດຈະລັກສະນະທີ່ຕັ້ງຢູ່ເທິງຍອດແຫ່ງສົມບັດນັ້ນ ແລ້ວຊົງສະເດັດລົງມາ ປຽບເໝືອນການແກ້ຂັ້ນໄດລົງມາ. ຄຳວ່າ 'evaṃ addhuvā' ຄື ປາສະຈາກຄວາມຍັ່ງຍືນ ເໝືອນດັ່ງຟອງນ້ຳເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'evaṃ anassāsikā' ຄື ປາສະຈາກຄວາມໜ້າຊື່ນຊົມ ເໝືອນດັ່ງການດື່ມນ້ຳຫວານໃນຝັນ ຫຼື ເໝືອນດັ່ງການທາດ້ວຍແກ່ນຈັນ. ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງອະນິດຈະລັກສະນະໄວ້ຢ່າງນີ້. ໃນສູດທີຫ້າ ທຸກຢ່າງກໍມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ສູດທີຫົກ ຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ທີ່ຈະຕັດສະຮູ້ຢ່າງນັ້ນ. ສູດທີສີ່ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๗. คทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍຄັດທຸລະພັນທະສູດ

๙๙. สตฺตเม ยํ มหาสมุทฺโทติ ยสฺมึ สมเย ปญฺจเม สูริเย อุฏฺฐิเต มหาสมุทฺโท อุสฺสุสฺสติ. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ อปฺปฏิวิชฺฌิตฺวา อวิชฺชาย นิวุตานํเยว สตํ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ ปริจฺเฉทํ [Pg.299] น วทามิ. สา คทฺทุลพทฺโธติ คทฺทุเลน พทฺธสุนโข. ขีเลติ ปถวิยํ อาโกฏิเต มหาขีเล. ถมฺเภติ นิขณิตฺวา ฐปิเต ถมฺเภ. เอวเมว โขติ เอตฺถ สุนโข วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาโล, คทฺทุโล วิย ทิฏฺฐิ, ถมฺโภ วิย สกฺกาโย, คทฺทุลรชฺชุยา ถมฺเภ อุปนิพทฺธสุนขสฺส ถมฺภานุปริวตฺตนํ วิย ทิฏฺฐิตณฺหาย สกฺกาเย พทฺธสฺส ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนํ เวทิตพฺพํ. สตฺตมํ.

໙໙. Inສູດທີເຈັດ ຄຳວ່າ 'yaṃ mahāsamuddo' ຄື ໃນສະໄໝທີ່ພະອາທິດດວງທີຫ້າປາກົດຂຶ້ນ ມະຫາສະໝຸດຍ່ອມເຫືອດແຫ້ງໄປ. ຄຳວ່າ 'dukkhassa antakiriyaṃ' ຄື ເຮົາບໍ່ກ່າວເຖິງການເຮັດທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກ ຄື ການກຳນົດຂອບເຂດແຫ່ງວັດຕະທຸກ ຂອງພວກສັດຜູ້ຖືກອະວິຊຊາປິດບັງໄວ້ ເພາະບໍ່ໄດ້ແທງຕະຫຼອດອະລິຍະສັດ 4. ຄຳວ່າ 'sā gaddulabaddho' ຄື ໝາທີ່ຖືກຜູກໄວ້ດ້ວຍເຊືອກຜູກຄໍ. ຄຳວ່າ 'khīle' ຄື ທີ່ຫຼັກໃຫຍ່ທີ່ຕອກໄວ້ໃນແຜ່ນດິນ. ຄຳວ່າ 'thambhe' ຄື ທີ່ເສົາທີ່ຝັງຕັ້ງໄວ້. ຄຳວ່າ 'evameva kho' ໃນບົດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ປຽບເໝືອນໝາ ຄື ຄົນພານຜູ້ອາໄສວັດຕະ, ປຽບເໝືອນເຊືອກຜູກຄໍ ຄື ທິດຖິ, ປຽບເໝືອນເສົາ ຄື ສັກກາຍະ, ປຽບເໝືອນການໝູນວຽນຮອບເສົາຂອງໝາທີ່ຖືກຜູກໄວ້ດ້ວຍເຊືອກຜູກຄໍທີ່ເສົາ ຄື ການໝູນວຽນຮອບສັກກາຍະຂອງປຸຖຸຊົນຜູ້ຖືກຜູກໄວ້ໃນສັກກາຍະດ້ວຍທິດຖິແລະຕັນຫາ. ສູດທີເຈັດ ຈົບແລ້ວ.

๘. ทุติยคทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍທຸຕιຍະຄັດທຸລະພັນທະສູດ

๑๐๐. อฏฺฐเม ตสฺมาติ ยสฺมา ทิฏฺฐิคทฺทุลนิสฺสิตาย ตณฺหารชฺชุยา สกฺกายถมฺเภ อุปนิพทฺโธ วฏฺฏนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน สพฺพิริยาปเถสุ ขนฺธปญฺจกํ นิสฺสาเยว ปวตฺตติ, ยสฺมา วา ทีฆรตฺตมิทํ จิตฺตํ สํกิลิฏฺฐํ ราเคน โทเสน โมเหน, ตสฺมา. จิตฺตสํกิเลสาติ สุนฺหาตาปิ หิ สตฺตา จิตฺตสํกิเลเสเนว สํกิลิสฺสนฺติ, มลคฺคหิตสรีราปิ จิตฺตสฺส โวทานตฺตา วิสุชฺฌนฺติ. เตนาหุ โปราณา –

໑໐໐. Inສູດທີແປດ ຄຳວ່າ 'tasmā' ຄື ເພາະເຫດທີ່ປຸຖຸຊົນຄົນພານຜູ້ອາໄສວັດຕະ ຖືກຜູກໄວ້ທີ່ເສົາຄືສັກກາຍະ ດ້ວຍເຊືອກຄືຕັນຫາ ທີ່ອາໄສເຊືອກຜູກຄໍຄືທິດຖິ ຍ່ອມເປັນໄປໃນອິຣິຍາບົດທັງປວງ ໂດຍອາໄສຂັນ 5 ເທົ່ານັ້ນ, ຫຼື ເພາະເຫດທີ່ຈິດນີ້ຖືກເປິເປື້ອນດ້ວຍລາຄະ ໂທສະ ໂມຫະ ມາຕະຫຼອດການລະນານ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'cittasaṃkilesā' ຄື ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນພວກສັດຈະອາບນ້ຳສະອາດດີແລ້ວ ກໍຍັງເປິເປື້ອນເພາະຈິດເປິເປື້ອນເທົ່ານັ້ນ, ເຖິງແມ່ນຮ່າງກາຍຈະມີມົນທິນຈັບ ກໍຍ່ອມບໍລິສຸດໄດ້ເພາະຄວາມຜ່ອງໃສແຫ່ງຈິດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກບູຮານາຈານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘รูปมฺหิ สํกิลิฏฺฐมฺหิ, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

รูเป สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อนกฺขาตํ มเหสินา.

"ເມື່ອຮູບເປິເປື້ອນ ພວກສັດຍ່ອມເປິເປື້ອນ, ເມື່ອຮູບບໍລິສຸດ ພວກສັດຍ່ອມບໍລິສຸດ, ຂໍ້ຄວາມນີ້ ພະມະເຫສີເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຕັດໄວ້."

‘‘จิตฺตมฺหิ สํกิลิฏฺฐมฺหิ, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ.

"ເມື່ອຈິດເປິເປື້ອນ ພວກສັດຍ່ອມeປິເປື້ອນ, ເມື່ອຈິດບໍລິສຸດ ພວກສັດຍ່ອມບໍລິສຸດ, ຂໍ້ຄວາມນີ້ ພະມະເຫສີເຈົ້າຕັດໄວ້ແລ້ວ."

จรณํ นาม จิตฺตนฺติ วิจรณจิตฺตํ. สงฺขา นาม พฺราหฺมณปาสณฺฑิกา โหนฺติ, เต ปฏโกฏฺฐกํ กตฺวา ตตฺถ นานปฺปการา สุคติทุคฺคติวเสน สมฺปตฺติวิปตฺติโย เลขาเปตฺวา, ‘‘อิมํ กมฺมํ กตฺวา อิทํ ปฏิลภติ, อิทํ กตฺวา อิท’’นฺติ ทสฺเสนฺตา ตํ จิตฺตํ คเหตฺวา วิจรนฺติ. จิตฺเตเนว จิตฺติตนฺติ จิตฺตกาเรน จินฺเตตฺวา กตตฺตา จิตฺเตน จินฺติตํ นาม. จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปายปริเยสนจิตฺตํ ตโตปิ จิตฺตตรํ. ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติตาติ กมฺมจิตฺเตเนว จิตฺติตา. ตํ ปน กมฺมจิตฺตํ อิเม วฏฺฏกติตฺติราทโย ‘‘เอวํ จิตฺตา ภวิสฺสามา’’ติ อายูหนฺตา นาม นตฺถิ. กมฺมํ ปน โยนึ อุปเนติ, โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโว. โยนิอุปคตา หิ สตฺตา ตํตํโยนิเกหิ สทิสจิตฺตาว โหนฺติ. อิติ โยนิสิทฺโธ จิตฺตภาโว, กมฺมสิทฺธา โยนีติ เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ 'caraṇaṃ nāma cittaṃ' ຄື ພາບວາດທີ່ທ່ຽວສະແດງໄປ. ມີພວກພຣາມນອກສາສະໜາພວກໜຶ່ງຊື່ວ່າ ສັງຂະ, ພວກເຂົາເຮັດແຜ່ນຜ້າ ແລ້ວຂຽນພາບສະແດງສົມບັດແລະວິບັດຕ່າງໆ ຕາມອຳນາດແຫ່ງສຸຄະຕິແລະທຸຄະຕິໄວ້ໃນຜ້ານັ້ນ ໂດຍສະແດງວ່າ 'ເຮັດກຳນີ້ແລ້ວຍ່ອມໄດ້ຮັບຜົນນີ້, ເຮັດກຳນີ້ແລ້ວຍ່ອມໄດ້ຮັບຜົນນີ້' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຖືເອົາພາບວາດນັ້ນທ່ຽວໄປ. ຄຳວ່າ 'citteneva cittitaṃ' ຄື ຊື່ວ່າອັນຈິດຄິດຂຶ້ນ ເພາະນາຍຊ່າງແຕ້ມຮູບຄິດແລ້ວຈຶ່ງເຮັດ. ຄຳວ່າ 'cittaññeva cittataraṃ' ຄື ຈິດທີ່ຄິດຄົ້ນຫາອຸບາຍໃນການແຕ້ມຮູບນັ້ນ ຍັງວິຈິດກວ່າພາບວາດນັ້ນອີກ. ຄຳວ່າ 'tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitā' ຄື ວິຈິດເພາະກຳມະຈິດນັ້ນເອງ. ແຕ່ກຳມະຈິດນັ້ນ ພວກນົກຄຸ້ມແລະນົກກະທາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ໄດ້ຄິດສ້າງສັນວ່າ 'ເຮົາຈັກເປັນຜູ້ວິຈິດຢ່າງນີ້'. ແຕ່ກຳຍ່ອມນຳໄປສູ່ກຳເນີດ, ຄວາມເປັນຜູ້ມີກາຍວິຈິດຂອງພວກສັດເຫຼົ່ານັ້ນມີກຳເນີດເປັນມູນເຄົ້າ. ເພາະວ່າ ພວກສັດທີ່ເຂົ້າເຖິງກຳເນີດນັ້ນໆ ຍ່ອມມີກາຍວິຈິດຄ້າຍຄືກັບສັດໃນກຳເນີດນັ້ນໆ. ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີກາຍວິຈິດສຳເລັດມາຈາກກຳເນີດຢ່າງນີ້, ແລະກຳເນີດກໍສຳເລັດມາຈາກກຳຢ່າງນີ້.

อปิจ [Pg.300] จิตฺตํ นาเมตํ สหชาตํ สหชาตธมฺมจิตฺตตาย ภูมิจิตฺตตาย วตฺถุจิตฺตตาย ทฺวารจิตฺตตาย อารมฺมณจิตฺตตาย กมฺมนานตฺตมูลกานํ ลิงฺคนานตฺตสญฺญานานตฺตโวหารนานตฺตาทีนํ อเนกวิธานํ จิตฺตานํ นิปฺผาทนตายปิ ติรจฺฉานคตจิตฺตโต จิตฺตตรเมว เวทิตพฺพํ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພຶງຊາບວ່າ ຈິດນີ້ເປັນສະຫະຊາດ ຍ່ອມວິຈິດກວ່າຈິດຂອງສັດເດຍລະສານ ເພາະຄວາມວິຈິດແຫ່ງທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ, ເພາະຄວາມວິຈິດແຫ່ງພູມ, ເພາະຄວາມວິຈິດແຫ່ງວັດຖຸ, ເພາະຄວາມວິຈິດແຫ່ງທະວານ, ເພາະຄວາມວິຈິດແຫ່ງອາລົມ, ແລະເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສ້າງສັນຈິດຕ່າງໆ ຫຼາຍປະການ ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເພດ, ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນຍາ, ແລະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງໂවຫານເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳເປັນມູນເຄົ້າ.

รชโกติ วตฺเถสุ รงฺเคน รูปสมุฏฺฐาปนโก. โส ปน อเฉโก อมนาปํ รูปํ กโรติ, เฉโก มนาปํ ทสฺสนียํ, เอวเมว ปุถุชฺชโน อกุสลจิตฺเตน วา ญาณวิปฺปยุตฺตกุสเลน วา จกฺขุสมฺปทาทิวิรหิตํ วิรูปํ สมุฏฺฐาเปติ, ญาณสมฺปยุตฺตกุสเลน จกฺขุสมฺปทาทิสมฺปนฺนํ อภิรูปํ. อฏฺฐมํ.

ຄຳວ່າ 'rajako' ຄື ຊ່າງຍ້ອມຜ້າ ຜູ້ເຮັດຮູບພາບໃຫ້ປາກົດຂຶ້ນດ້ວຍນ້ຳຍ້ອມໃນຜ້າທັງຫຼາຍ. ແຕ່ວ່າ ຊ່າງຍ້ອມຜ້າຜູ້ບໍ່ສະຫຼາດ ຍ່ອມເຮັດຮູບພາບທີ່ບໍ່ໜ້າພໍໃຈ, ສ່ວນຊ່າງຍ້ອມຜ້າຜູ້ສະຫຼາດ ຍ່ອມເຮັດຮູບພາບທີ່ໜ້າພໍໃຈ ໜ້າເບິ່ງຊົມ, ອຸປະມານີ້ກໍສັນນັ້ນ ປຸຖຸຊົນຍ່ອມເຮັດຮູບພາບທີ່ຂີ້ຮ້າຍ ປາສະຈາກຄວາມສົມບູນແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນໃຫ້ປາກົດຂຶ້ນ ດ້ວຍອະກຸສົນຈິດ ຫຼື ດ້ວຍກຸສົນຈິດທີ່ບໍ່ປະກອບດ້ວຍປັນຍา, ແຕ່ຍ່ອມເຮັດຮູບພາບທີ່ງົດງາມ ປະກອບດ້ວຍຄວາມສົມບູນແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນໃຫ້ປາກົດຂຶ້ນ ດ້ວຍກຸສົນຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍປັນຍา. ສູດທີແປດ ຈົບແລ້ວ.

๙. วาสิชฏสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍວາສີຊະຕະສູດ

๑๐๑. นวเม เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กุกฺกุฏิยา อณฺฑานีติ อิมา กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขวเสน ทฺเว อุปมา วุตฺตา. ตาสุ กณฺหปกฺขอุปมา อตฺถสฺส อสาธิกา, อิตรา สาธิกาติ. สุกฺกปกฺขอุปมาย เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – เสยฺยถาติ โอปมฺมตฺเถ นิปาโต, อปีติ สมฺภาวนตฺเถ. อุภเยนาปิ เสยฺยถา นาม, ภิกฺขเวติ ทสฺเสติ. กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทส วา ทฺวาทส วาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ กุกฺกุฏิยา วุตฺตปฺปการโต อูนาธิกานิปิ อณฺฑานิ โหนฺติ, วจนสิลิฏฺฐตาย ปน เอวํ วุตฺตํ. เอวญฺหิ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหติ. ตานสฺสูติ ตานิ อสฺสุ, ตานิ ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานีติ ตาย จ ชเนตฺติยา กุกฺกุฏิยา ปกฺเข ปสาเรตฺวา เตสํ อุปริ สยนฺติยา สมฺมา อธิสยิตานิ. สมฺมา ปริเสทิตานีติ กาเลน กาลํ อุตุํ คณฺหาเปนฺติยา สุฏฺฐุ สมนฺตโต เสทิตานิ อุสฺมีกตานิ. สมฺมา ปริภาวิตานีติ กาเลน กาลํ สุฏฺฐุ สมนฺตโต ภาวิตานิ, กุกฺกุฏคนฺธํ คาหาปิตานีติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยาติ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อิมินา ติวิธกิริยากรเณน อปฺปมาทํ กตฺวา กิญฺจาปิ น เอวํ อิจฺฉา อุปชฺเชยฺย. อถ โข ภพฺพาว เตติ อถ โข เต กุกฺกุฏโปตกา วุตฺตนเยน โสตฺถินา อภินิพฺภิชฺชิตุํ ภพฺพาว. เต หิ ยสฺมา ตาย กุกฺกุฏิยา เอวํ ตีหากาเรหิ ตานิ อณฺฑานิ ปริปาลิยมานานิ น ปูตีนิ [Pg.301] โหนฺติ, โย เนสํ อลฺลสิเนโห, โสปิ ปริยาทานํ คจฺฉติ, กปาลํ ตนุกํ โหติ, ปาทนขสิขา จ มุขตุณฺฑกญฺจ ขรํ โหติ, สยมฺปิ ปริณามํ คจฺฉนฺติ, กปาลสฺส ตนุตฺตา พหิ อาโลโก อนฺโต ปญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘จิรํ วต มยํ สงฺกุฏิตหตฺถปาทา สมฺพาเธ สยิมฺหา, อยญฺจ พหิ อาโลโก ทิสฺสติ, เอตฺถ ทานิ โน สุขวิหาโร ภวิสฺสตี’’ติ นิกฺขมิตุกามา หุตฺวา กปาลํ ปาเทน ปหรนฺติ, คีวํ ปสาเรนฺติ, ตโต ตํ กปาลํ ทฺเวธา ภิชฺชติ. อถ เต ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา นิกฺขมนฺติเยว, นิกฺขมิตฺวา จ คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา วิจรนฺติ.

໑໐໑. Inສູດທີເກົ້າ ບົດວ່າ 'seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni' ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງອຸປະມາສອງຢ່າງນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການດຳແລະການຂາວ. ໃນອຸປະມາເຫຼົ່ານັ້ນ ອຸປະມາຝ່າຍດຳບໍ່ອາດເຮັດເນື້ອຄວາມໃຫ້ສຳເລັດໄດ້, ສ່ວນອຸປະມາຝ່າຍຂາວອາດເຮັດເນື້ອຄວາມໃຫ້ສຳເລັດໄດ້. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງອຸປະມາຝ່າຍຂາວດັ່ງນີ້: ຄຳວ່າ 'seyyathā' ເປັນນิບາດໃນອັດອຸປະມາ, ຄຳວ່າ 'api' ເປັນນິບາດໃນອັດສັນນິຖານ. ດ້ວຍບົດທັງສອງນີ້ ຊົງສະແດງວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນ...' ດັ່ງນີ້. ໃນບົດວ່າ 'kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dasa vā dvādasa vā' ນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າໄຂ່ຂອງແມ່ໄກ່ຈະມີໜ້ອຍກວ່າຫຼືຫຼາຍກວ່າຈຳນວນທີ່ກ່າວມາແລ້ວກໍຕາມ, ແຕ່ທີ່ຊົງຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ ກໍເພື່ອຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍແຫ່ງຖ້ອຍຄຳ. ເພາະວ່າ ໃນໂລກຍ່ອມມີຖ້ອຍຄຳທີ່ສະຫຼະສະຫຼວຍຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'tānassu' ຄື 'tāni assu' ມີເນື້ອຄວາມວ່າ 'tāni bhaveyyuṃ'. ຄຳວ່າ 'kukkuṭiyā sammā adhisayitāni' ຄື ໄຂ່ເຫຼົ່ານັ້ນອັນແມ່ໄກ່ຜູ້ເປັນມານດານັ້ນ ກາງປີກອອກແລ້ວນອນທັບໄວ້ທາງເທິງເປັນຢ່າງດີ. ຄຳວ່າ 'sammā pariseditāni' ຄື ອັນແມ່ໄກ່ໃຫ້ໄດ້ຮັບໄອອຸ່ນຕາມເວລາ ເພື່ອໃຫ້ຄວາມຊຸ່ມຊື່ນແຫ່ງໄຂ່ເຫຼົ່ານັ້ນເຫືອດແຫ້ງໄປ ໂດຍອົບອຸ່ນໄວ້ເປັນຢ່າງດີໂດຍຮອບ. ຄຳວ່າ 'sammā paribhāvitāni' ຄື ອັນແມ່ໄກ່ອົບຮົມໄວ້ເປັນຢ່າງດີໂດຍຮອບຕາມເວລາ ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ໄດ້ຮັບກິ່ນອາຍຂອງແມ່ໄກ່. ຄຳວ່າ 'kiñcāpi tassā kukkuṭiyā' ຄື ເຖິງແມ່ນວ່າແມ່ໄກ່ນັ້ນ ຈະບໍ່ມີຄວາມປາດຖະໜາຢ່າງນີ້ ເພາະໄດ້ເຮັດກິດ 3 ປະການນີ້ດ້ວຍຄວາມບໍ່ປະມາດກໍຕາມ. ຄຳວ່າ 'atha kho bhabbāva te' ຄື ແຕ່ພວກລູກໄກ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຄວນທີ່ຈະເຈາະເປືອກໄຂ່ອອກມາໄດ້ໂດຍສະຫວັດດີພາບ ຕາມນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ເພາະວ່າ ເມື່ອໄຂ່ເຫຼົ່ານັ້ນອັນແມ່ໄກ່ຮັກສາໄວ້ດ້ວຍອາການ 3 ຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ເນົ່າເສຍ, ຄວາມຊຸ່ມຊື່ນທີ່ມີຢູ່ໃນໄຂ່ເຫຼົ່ານັ້ນກໍຍ່ອມເຫືອດແຫ້ງໄປ, ເປືອກໄຂ່ກໍບາງລົງ, ປາຍເລັບຕີນແລະປາຍຈະງອຍປາກກໍແຂງຂຶ້ນ, ຕົວລູກໄກ່ເອງກໍເຖິງຄວາມແກ່ກ້າ, ເພາະເປືອກໄຂ່ບາງລົງ ແສງສະຫວ່າງພາຍນອກຈຶ່ງປາກົດເຂົ້າໄປເຖິງພາຍໃນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກລູກໄກ່ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຄູ້ມືຄູ້ຕີນນອນຢູ່ໃນບ່ອນຄັບແຄບນີ້ມາດົນນານແລ້ວໜໍ, ແລະແສງສະຫວ່າງພາຍນອກນີ້ກໍປາກົດແລ້ວ, ບັດນີ້ ຄວາມຢູ່ເປັນສຸກຂອງພວກເຮົາຈັກມີໃນບ່ອນນີ້' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວມີຄວາມປາດຖະໜາຈະອອກມາ ຈຶ່ງເອົາຕີນຖີບເປືອກໄຂ່ ຢຽດຄໍອອກ, ຈາກນັ້ນ ເປືອກໄຂ່ນັ້ນກໍແຕກອອກເປັນສອງສ່ຽງ. ລຳດັບນັ້ນ ພວກລູກໄກ່ກໍສະບັດປີກ ຮ້ອງຕາມຄວນແກ່ຂະນະນັ້ນ ແລ້ວອອກມາແທ້ໆ, ຄັນອອກມາແລ້ວ ກໍທ່ຽວຫາກິນເຮັດໃຫ້ບໍລິເວນບ້ານງົດງາມຢູ່.

เอวเมว โขติ อิทํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. ตํ เอวํ อตฺเถน สํสนฺทิตฺวา เวทิตพฺพํ – ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยากรณํ วิย หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวานุโยคํ อนุยุตฺตกาโล, กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยาสมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย ภาวนานุโยคมนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ, ตสฺสา ติวิธกิริยากรเณน อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยานุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ, อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย ตสฺส ภิกฺขุโน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ ปาทนขสิขมุขตุณฺฑกานํ ถทฺธขรภาโว วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺน สูรภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณามกาโล วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล วฑฺฒิตกาโล คพฺภคฺคหณกาโล, กุกฺกุฏโปตกานํ ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺภิทากาโล วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา วิจรนฺตสฺส ตชฺชาติกํ อุตุสปฺปายํ วา โภชนสปฺปายํ วา ปุคฺคลสปฺปายํ วา ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ วา ลภิตฺวา เอกาสเน นิสินฺนสฺเสว วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อรหตฺตปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. ยถา ปน กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณตภาวํ ญตฺวา มาตาปิ อณฺฑโกสํ ภินฺทติ, เอวํ ตถารูปสฺส ภิกฺขุโน ญาณปริปากํ ญตฺวา สตฺถาปิ –

ຄຳວ່າ 'Evameva kho' ນີ້ ເປັນການສະແດງອຸປະມາອຸປະໄມ. ການປຽບທຽບນັ້ນ ພຶງສົມທຽບກັບເນື້ອຄວາມແລ້ວຊາບຢ່າງນີ້: ຄວາມຈິງ, ການເຮັດກິດ 3 ຢ່າງໃນໄຂ່ທັງຫຼາຍຂອງແມ່ໄກ່ນັ້ນ ປຽບເໝືອນເວລາທີ່ພິກຂຸນີ້ປະກອບຄວາມພຽນໃນພາວະນາ, ຄວາມບໍ່ເນົ່າເສຍຂອງໄຂ່ທັງຫຼາຍ ເພາະການເຮັດກິດ 3 ຢ່າງໃຫ້ບໍລິບູນຂອງແມ່ໄກ່ ປຽບເໝືອນຄວາມບໍ່ເສື່ອມຖອຍແຫ່ງວິປັດສະນາຢານ ເພາະການເຮັດອະນຸປັດສະນາ 3 ຢ່າງໃຫ້ບໍລິບູນ ຂອງພິກຂຸຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນໃນພາວະນາ, ຄວາມໝົດໄປແຫ່ງຍາງໜຽວ ເພາະການເຮັດກິດ 3 ຢ່າງຂອງແມ່ໄກ່ນັ້ນ ປຽບເໝືອນຄວາມໝົດໄປແຫ່ງຄວາມຮັກແລະຄວາມໃຄ່ທີ່ຕິດຕາມໄປໃນພົບທັງສາມ ເພາະການເຮັດອະນຸປັດສະນາ 3 ຢ່າງໃຫ້ບໍລິບູນ ຂອງພິກຂຸນັ້ນ, ຄວາມບາງລົງແຫ່ງເປືອກໄຂ່ທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນຄວາມບາງລົງແຫ່ງກະເປາະໄຂ່ຄືອະວິຊາ ຂອງພິກຂຸນັ້ນ, ຄວາມແຂງແລະຄວາມຄົມແຫ່ງປາຍເລັບຕີນແລະປາຍປາກຂອງລູກໄກ່ທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນຄວາມຄົມ, ຄວາມກ້າ, ຄວາມຜ່ອງໃສ ແລະຄວາມແກ້ວຫານແຫ່ງວິປັດສະນາຢານຂອງພິກຂຸ, ເວລາແກ່ຮອບຂອງລູກໄກ່ທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນເວລາແກ່ຮອບ, ເວລາຈະເລີນເຕັມທີ ແລະເວລາຖືຄັນແຫ່ງວິປັດສະນາຢານຂອງພິກຂຸ, ເວລາທີ່ລູກໄກ່ທັງຫຼາຍທຳລາຍເpolກໄຂ່ດ້ວຍປາຍເລັບຕີນ ຫຼືດ້ວຍປາຍປາກ ແລ້ວຂະຢັບປີກອອກມາໂດຍສະຫວັດດີພາບ ປຽບເໝືອນເວລາທີ່ພິກຂຸນັ້ນ ຜູ້ປະພຶດປະຕິບັດຢູ່ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເກີດຄັນຄືວິປັດສະນາຢານ ໄດ້ຮັບອຸຕຸສັບປາຍະ, ໂພຊະນະສັບປາຍະ, ບຸກຄະລະສັບປາຍະ ຫຼືທັມມັດສະວະນະສັບປາຍະ ທີ່ເໝາະສົມແກ່ການປະຕິບັດນັ້ນ ແລ້ວນັ່ງຢູ່ເທິງອາສະນະດຽວ ຈະເລີນວິປັດສະນາຢູ່ ທຳລາຍກະເປາະໄຂ່ຄືອະວິຊາດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກທີ່ບັນລຸໂດຍລຳດັບ ແລ້ວຂະຢັບປີກຄືອະພິນຍາ ອອກມາໂດຍສະຫວັດດີພາບ ຄືການບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ແມ່ໄກ່ເມື່ອຮູ້ຄວາມແກ່ຮອບຂອງລູກໄກ່ທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເຈາະເປືອກໄຂ່ໃຫ້ ສັນໃດ, ພຣະສາດສະດາເມື່ອຊົງຊາບຄວາມແກ່ຮອບແຫ່ງຢານຂອງພິກຂຸຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ກໍຍ່ອມຊົງ...

‘‘อุจฺฉินฺท [Pg.302] สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา;

สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๘๕) –

“ຈົ່ງຕັດຄວາມຮັກຂອງຕົນເອງ ເໝືອນດັ່ງບຸກຄົນເກັບດອກບົວໃນລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນດ້ວຍມື, ຈົ່ງຈະເລີນທາງສະຫງົບຢ່າງດຽວ ຄືພຣະນິພານທີ່ພຣະສຸຄົດຊົງສະແດງແລ້ວ”.

อาทินา นเยน โอภาสํ ผริตฺวา คาถาย อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ. โส คาถาปริโยสาเน อวิชฺชณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตโต ปฏฺฐาย ยถา เต กุกฺกุฏโปตกา คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา ตตฺถ วิจรนฺติ, เอวํ อยมฺปิ มหาขีณาสโว นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา สงฺฆารามํ อุปโสภยมาโน วิจรติ.

ດ້ວຍໄນຍະມີອາທິຢ່າງນີ້ ຊົງແຜ່ພຣະຣັດສະໝີໄປ ແລ້ວຊົງທຳລາຍກະເປາະໄຂ່ຄືອະວິຊາດ້ວຍພຣະຄາຖາ. ພິກຂຸນັ້ນໃນເວລາຈົບຄາຖາ ທຳລາຍກະເປາະໄຂ່ຄືອະວິຊາແລ້ວ ບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ. ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ, ລູກໄກ່ທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເຮັດໃຫ້ບໍລິເວນບ້ານງົດງາມ ແລ້ວທ່ຽວໄປໃນທີ່ນັ້ນ ສັນໃດ, ພຣະມະຫາຂີນາສົບອົງນີ້ກໍສັນນັ້ນ ເຂົ້າຜະລະສະມາບັດທີ່ມີພຣະນິພານເປັນອາລົມ ເຮັດໃຫ້ສັງຄາຣາມງົດງາມ ແລ້ວທ່ຽວໄປ.

ปลคณฺฑสฺสาติ วฑฺฒกิสฺส. โส หิ โอลมฺพกสงฺขาตํ ปลํ ธาเรตฺวา ทารูนํ คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ วุจฺจติ. วาสิชเฏติ วาสิทณฺฑกสฺส คหณฏฺฐาเน. เอตฺตกํ วต เม อชฺช อาสวานํ ขีณนฺติ ปพฺพชิตสฺส หิ ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทเสน ปริปุจฺฉาย โยนิโส มนสิกาเรน วตฺตปฏิปตฺติยา จ นิจฺจกาลํ อาสวา ขียนฺติ. เอวํ ขียมานานํ ปน เตสํ ‘‘เอตฺตกํ อชฺช ขีณํ, เอตฺตกํ หิยฺโย’’ติ เอวมสฺส ญาณํ น โหตีติ อตฺโถ. อิมาย อุปมาย วิปสฺสนายานิสํโส ทีปิโต. เหมนฺติเกนาติ เหมนฺตสมเยน. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ถิรภาเวน ปริหายนฺติ.

ຄຳວ່າ 'Palagaṇḍassāti' ໄດ້ແກ່ ນາຍຊ່າງໄມ້. ຄວາມຈິງ, ນາຍຊ່າງໄມ້ນັ້ນ ຖືເອົາເຊືອກວັດແທກທີ່ເອີ້ນວ່າ ເຊືອກດິ່ງ ແລ້ວຖາກປຸ່ມປົມຂອງໄມ້ທັງຫຼາຍອອກ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'Palagaṇḍa'. ຄຳວ່າ 'Vāsijaṭe' ໄດ້ແກ່ ບ່ອນຈັບຂອງດ້າງຂວານ. ຄຳວ່າ 'Ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇaṃ' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ: ຄວາມຈິງ, ອາສະວະທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ບວດແລ້ວ ຍ່ອມສິ້ນໄປຕະຫຼອດເວລາ ດ້ວຍການຫຍໍ້ແຫ່ງການບວດ, ດ້ວຍການຮຽນບາລີ, ດ້ວຍການສອບຖາມອັດຖະກະຖາ, ດ້ວຍການເຮັດໃນໃຈໂດຍແຍບຄາຍ ແລະດ້ວຍວັດປະຕິບັດ. ແຕ່ເມື່ອອາສະວະເຫຼົ່ານັ້ນສິ້ນໄປຢ່າງນີ້, ຢານຂອງພິກຂຸນັ້ນ ທີ່ຈະຮູ້ວ່າ 'ມື້ນີ້ອາສະວະສິ້ນໄປເທົ່ານີ້, ມື້ວານນີ້ສິ້ນໄປເທົ່ານີ້' ຍ່ອມບໍ່ມີ. ດ້ວຍອຸປະມານີ້ ຊົງສະແດງອານິສົງແຫ່ງວິປັດສະນາ. ຄຳວ່າ 'Hemantikena' ໄດ້ແກ່ ໃນລະດູໜາວ. ຄຳວ່າ 'Paṭippassambhanti' ໄດ້ແກ່ ເສື່ອມຖອຍຈາກຄວາມໝັ້ນຄົງ.

เอวเมว โขติ เอตฺถ มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ ทฏฺฐพฺพํ, นาวา วิย โยคาวจโร, นาวาย มหาสมุทฺเท ปริยาทานํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อูนปญฺจวสฺสกาเล อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วิจรณํ, นาวาย มหาสมุทฺโททเกน ขชฺชมานานํ พนฺธนานํ ตนุภาโว วิย ภิกฺขุโน ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ เจว สํโยชนานํ ตนุภาโว, นาวาย ถเล อุกฺขิตฺตกาโล วิย ภิกฺขุโน นิสฺสยมุจฺจกสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนกาโล, ทิวา วาตาตเปน สํสุสฺสนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน ตณฺหาสฺเนหสํสุสฺสนํ, รตฺตึ หิโมทเกน เตมนํ วิย กมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย อุปฺปนฺเนน ปีติปาโมชฺเชน จิตฺตเตมนํ, รตฺตินฺทิวํ วาตาตเปน เจว หิโมทเกน จ ปริสุกฺขปริตินฺตานํ พนฺธนานํ ทุพฺพลภาโว วิย เอกทิวสํ อุตุสปฺปายาทีนิ ลทฺธา วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ สํโยชนานํ ภิยฺโยโสมตฺตาย ทุพฺพลภาโว, ปาวุสฺสกเมโฆ วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ, เมฆวุฏฺฐิอุทเกน นาวาย พนฺเธ ปูติภาโว วิย อารทฺธวิปสฺสกสฺส [Pg.303] รูปสตฺตกาทิวเสน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส โอกฺขายมาเน ปกฺขายมาเน กมฺมฏฺฐาเน เอกทิวสํ อุตุสปฺปายาทีนิ ลทฺธา เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส อรหตฺตผลาธิคโม, ปูติพนฺธนาวาย กญฺจิ กาลํ ฐานํ วิย ขีณสํโยชนสฺส อรหโต มหาชนํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส ยาวตายุกํ ฐานํ, ปูติพนฺธนาวาย อนุปุพฺเพน ภิชฺชิตฺวา อปณฺณตฺติกภาวูปคโม วิย ขีณาสวสฺส อุปาทิณฺณกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส อปณฺณตฺติกภาวูปคโมติ อิมาย อุปมาย สํโยชนานํ ทุพฺพลตา ทีปิตา. นวมํ.

ໃນຄຳວ່າ 'Evameva kho' ນີ້ ພຶງເຫັນພຣະສາດສະໜາເໝືອນມະຫາສະໝຸດ, ພຶງເຫັນໂຍຄາວະຈອນເໝືອນເຮືອ, ພຶງເຫັນການທ່ຽວໄປໃນສຳນັກຂອງພຣະອາຈານແລະພຣະອຸປັດຊາ ໃນເວລາທີ່ພັນສາບໍ່ທັນຄົບ 5 ຂອງພິກຂຸນີ້ ເໝືອນການແລ່ນໄປໃນມະຫາສະໝຸດຂອງເຮືອ, ພຶງເຫັນຄວາມເບົາບາງລົງແຫ່ງສັງໂຍດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍການຫຍໍ້ແຫ່ງການບວດ ແລະດ້ວຍການຮຽນບາລີ, การສອບຖາມອັດຖະກະຖາເປັນຕົ້ນ ຂອງພິກຂຸ ເໝືອນຄວາມເປື່ອຍຜຸແຫ່ງເຄື່ອງຜူກມັດທີ່ຖືກນ້ຳເຄັມໃນມະຫາສະໝຸດກັດເຊາະຂອງເຮືອ, ພຶງເຫັນເວລາທີ່ພິກຂຸຜູ້ພົ້ນນິດໄສແລ້ວ ຖືເອົາກຳມະຖານແລ້ວຢູ່ປ່າ ເໝືອນເວລາທີ່ເຮືອຖືກຍົກຂຶ້ນບົກ, ພຶງເຫັນການແຫ້ງໄປແຫ່ງຍາງຄືຕັນຫາດ້ວຍວິປັດສະນາຢານ ເໝືອນການແຫ້ງແດດແຫ້ງລົມໃນເວລາກາງເວັນ, ພຶງເຫັນຄວາມຊຸ່ມຊື່ນແຫ່ງຈິດດ້ວຍປີຕິແລະປາໂມດທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສກຳມະຖານ ເໝືອນການປຽກຊຸ່ມດ້ວຍນ້ຳໝອກໃນເວລາກາງຄືນ, ພຶງເຫັນຄວາມອ່ອນກຳລັງລົງຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງສັງໂຍດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍປີຕິແລະປາໂມດອັນເກີດຈາກວິປັດສະນາຢານ ໃນວັນໜຶ່ງທີ່ໄດ້ຮັບອຸຕຸສັບປາຍະເປັນຕົ້ນ ເໝືອນຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງເຄື່ອງຜူກມັດທີ່ແຫ້ງແລະປຽກສະຫຼັບກັນດ້ວຍລົມ, ແດດ ແລະນ້ຳໝອກທັງກາງເວັນແລະກາງຄືນ, ພຶງເຫັນອະຣະຫັດຕະມັກຄະຢານ ເໝືອນຝົນໃຫຍ່ໃນຕົ້ນລະດູຝົນ, ພຶງເຫັນການບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນຂອງພິກຂຸຜູ້ປາຣົບວິປັດສະນາ ຈະເລີນວິປັດສະນາໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮູບສັດຕະກະເປັນຕົ້ນ ເມື່ອກຳມະຖານປາກົດແຈ່ມແຈ້ງ ໄດ້ຮັບອຸຕຸສັບປາຍະເປັນຕົ້ນໃນວັນໜຶ່ງ ແລ້ວນັ່ງຂັດສະໝາດດຽວ ເໝືອນຄວາມເປື່ອຍເນົ່າແຫ່ງເຄື່ອງຜူກມັດຂອງເຮືອດ້ວຍນ້ຳຝົນທີ່ຕົກລົງມາຢ່າງໜັກ, ພຶງເຫັນການດຳລົງຢູ່ຕະຫຼອດອາຍຸຂອງພຣະອະຣະຫັນຜູ້ສິ້ນສັງໂຍດແລ້ວ ເພື່ອເກື້ອກູນແກ່ມະຫາຊົນ ເໝືອນການຄົງຢູ່ໄດ້ຊົ່ວໄລຍະໜຶ່ງຂອງເຮືອທີ່ມີເຄື່ອງຜူກມັດເpolຍຜຸແລ້ວ, ພຶງເຫັນການເຖິງຄວາມບໍ່ມີບັນຍັດຂອງພຣະຂີນາສົບຜູ້ປໍຣິນິພານດ້ວຍອະນຸປາທິເສສະນິພານທາດ ເພາະຄວາມແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງອຸປາດິນນະຂັນ ເໝືອນການແຕກສະຫຼາຍໄປໂດຍລຳດັບຈົນເຖິງຄວາມບໍ່ມີບັນຍັດວ່າເປັນເຮືອຂອງເຮືອທີ່ມີເຄື່ອງຜူກມັດເpolຍຜຸແລ້ວ. ດ້ວຍອຸປະມານີ້ ຊົງສະແດງຄວາມອ່ອນກຳລັງແຫ່ງສັງໂຍດທັງຫຼາຍ. ຈົບ ສູດທີເກົ້າ.

๑๐. อนิจฺจสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອະທິບາຍອະນິດຈະສັນຍາສູດ

๑๐๒. ทสเม อนิจฺจสญฺญาติ อนิจฺจํ อนิจฺจนฺติ ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. ปริยาทิยตีติ เขปยติ. สพฺพํ อสฺมิมานนฺติ นววิธํ อสฺมิมานํ. มูลสนฺตานกานีติ สนฺตาเนตฺวา ฐิตมูลานิ. มหานงฺคลํ วิย หิ อนิจฺจสญฺญา, ขุทฺทานุขุทฺทกานิ มูลสนฺตานกานิ วิย กิเลสา, ยถา กสฺสโก กสนฺโต นงฺคเลน ตานิ ปทาเลติ, เอวํ โยคี อนิจฺจสญฺญํ ภาเวนฺโต อนิจฺจสญฺญาญาเณน กิเลเส ปทาเลตีติ อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ.

໑໐໒. ໃນສູດທີສິບ, ຄຳວ່າ 'Aniccasaññā' ໄດ້ແກ່ ສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ຈະເລີນວ່າ 'ບໍ່ທ່ຽງ ບໍ່ທ່ຽງ'. ຄຳວ່າ 'Pariyādiyati' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ສິ້ນໄປ. ຄຳວ່າ 'Sabbaṃ asmimānaṃ' ໄດ້ແກ່ ອັດສະມິມານະ 9 ປະການ. ຄຳວ່າ 'Mūlasantānakāni' ໄດ້ແກ່ ຮາກທີ່ແຜ່ຂะຫຍາຍອອກໄປ. ຄວາມຈິງ, ອະນິດຈະສັນຍາປຽບເໝືອນໄຖໃຫຍ່, ກິເລດທັງຫຼາຍປຽບເໝືອນຮາກນ້ອຍຮາກໃຫຍ່ທີ່ແຜ່ຂະຫຍາຍອອກໄປ, ຊາວນາເມື່ອໄຖນາ ຍ່ອມຕັດຮາກເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍໄຖ ສັນໃດ, ໂຍຄີເມື່ອຈະເລີນອະນິດຈະສັນຍາ ກໍຍ່ອມຕັດກິເລດທັງຫຼາຍດ້ວຍຢານອັນປະກອບດ້ວຍອະນິດຈະສັນຍາ ສັນນັ້ນ, ນີ້ຄືການສົມທຽບອຸປະມາກັບອຸປະໄມໃນທີ່ນີ້.

โอธุนาตีติ เหฏฺฐา ธุนาติ. นิทฺธุนาตีติ ปปฺโผเฏติ. นิจฺโฉเฏตีติ ปปฺโผเฏตฺวา ฉฑฺเฑติ. อิธาปิ ปพฺพชานิ วิย กิเลสา, ลายนํ นิจฺโฉฏนํ วิย อนิจฺจสญฺญาญาณนฺติ อิมินา อตฺเถน อุปมา สํสนฺเทตพฺพา.

ຄຳວ່າ 'Odhunāti' ໄດ້ແກ່ ສະບັດລົງຂ້າງລຸ່ມ. ຄຳວ່າ 'Niddhunāti' ໄດ້ແກ່ ສະບັດອອກ. ຄຳວ່າ 'Nicchoṭeti' ໄດ້ແກ່ ສະບັດແລ້ວຖິ້ມໄປ. ໃນອຸປະມານີ້ກໍຄືກັນ, ກິເລດທັງຫຼາຍປຽບເໝືອນຕົ້ນແຝກ, ຢານອັນປະກອບດ້ວຍອະນິດຈະສັນຍາປຽບເໝືອນການກ່ຽວແລະການສະບັດຖິ້ມ, ພຶງສົມທຽບອຸປະມານີ້ດ້ວຍເນື້ອຄວາມນີ້.

วณฺฏจฺฉินฺนายาติ ติณฺเหน ขุรปฺเปน วณฺฏจฺฉินฺนาย. ตทนฺวยานิ ภวนฺตีติ ตํ อมฺพปิณฺฑึ อนุคจฺฉนฺติ, ตสฺสา ปตมานาย อมฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺติ. อิธาปิ อมฺพปิณฺฑิ วิย กิเลสา, ติณฺหขุรปฺโป วิย อนิจฺจสญฺญา, ยถา ขุรปฺเปน ฉินฺนาย อมฺพปิณฺฑิยา สพฺพานิ อมฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺติ, เอวํ อนิจฺจสญฺญาญาเณน กิเลสานํ มูลภูตาย อวิชฺชาย ฉินฺนาย สพฺพกิเลสา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ, อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ.

ຄຳວ່າ 'Vaṇṭacchinnāya' ໄດ້ແກ່ ຖືກຕັດຂົ້ວດ້ວຍລູກສອນອັນຄົມ. ຄຳວ່າ 'Tadanvayāni bhavanti' ໄດ້ແກ່ ຕິດຕາມໝາກມ່ວງຂົ້ວນັ້ນໄປ, ເມື່ອຂົ້ວມ່ວງນັ້ນຕົກລົງມາ ໝາກມ່ວງທັງຫຼາຍກໍຕົກລົງສູ່ພື້ນດິນ. ໃນອຸປະມານີ້ກໍຄືກັນ, ກິເລດທັງຫຼາຍປຽບເໝືອນຂົ້ວໝາກມ່ວງ, ອະນິດຈະສັນຍາປຽບເໝືອນລູກສອນອັນຄົມ, ເມື່ອຂົ້ວໝາກມ່ວງຖືກຕັດດ້ວຍລູກສອນແລ້ວ ໝາກມ່ວງທັງຫຼາຍຍ່ອມຕົກລົງສູ່ພື້ນດິນ ສັນໃດ, ເມື່ອອະວິຊາອັນເປັນຮາກເຫງົ້າຂອງກິເລດທັງຫຼາຍຖືກຕັດດ້ວຍຢານອັນປະກອບດ້ວຍອະນິດຈະສັນຍາແລ້ວ ກິເລດທັງປວງກໍຍ່ອມຖືກຖອນຮາກໂຄນໄປ ສັນນັ້ນ, ນີ້ຄືການສົມທຽບອຸປະມາກັບອຸປະໄມ.

กูฏงฺคมาติ กูฏํ คจฺฉนฺติ. กูฏนินฺนาติ กูฏํ ปวิสนภาเวน กูเฏ นินฺนา. กูฏสโมสรณาติ กูเฏ สโมสริตฺวา ฐิตา. อิธาปิ กูฏํ วิย อนิจฺจสญฺญา, โคปานสิโย วิย จตุภูมกกุสลธมฺมา, ยถา สพฺพโคปานสีนํ [Pg.304] กูฏํ อคฺคํ, เอวํ กุสลธมฺมานํ อนิจฺจสญฺญา อคฺคา. นนุ จ อนิจฺจสญฺญา โลกิยา, สา โลกิยกุสลานํ ตาว อคฺคํ โหตุ, โลกุตฺตรานํ กถํ อคฺคนฺติ? เตสมฺปิ ปฏิลาภกรณตฺเถน อคฺคนฺติ เวทิตพฺพา. อิมินา อุปาเยน สพฺพาสุ อุปมาสุ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. ปุริมาหิ ปเนตฺถ ตีหิ อนิจฺจสญฺญาย กิจฺจํ, ปจฺฉิมาหิ พลนฺติ. ทสมํ.

ຄຳວ່າ 'Kūṭaṅgamā' ໄດ້ແກ່ ໄປສູ່ຍອດ. ຄຳວ່າ 'Kūṭaninnā' ໄດ້ແກ່ ນ້ອມໄປສູ່ຍອດໂດຍການເຂົ້າໄປສູ່ຍອດ. ຄຳວ່າ 'Kūṭasamosaraṇā' ໄດ້ແກ່ ປະຊຸມກັນຕັ້ງຢູ່ທີ່ຍອດ. ໃນອຸປະມານີ້ກໍຄືກັນ, ອະນິດຈະສັນຍາປຽບເໝືອນຍອດ, ກຸສົນທັມໃນພູມ 4 ປຽບເໝືອນກອນ, ຍອດຍ່ອມເປັນຍອດຂອງກອນທັງປວງ ສັນໃດ, ອະນິດຈະສັນຍາກໍຍ່ອມເປັນຍອດຂອງກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ສັນນັ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ: ອະນິດຈະສັນຍາເປັນໂລກີຍະ, ມັນອາດເປັນຍອດຂອງໂລກີຍະກຸສົນໄດ້, ແຕ່ຈະເປັນຍອດຂອງໂລກຸດຕະຣະກຸສົນໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ພຶງຊາບວ່າ ອະນິດຈະສັນຍານັ້ນເປັນຍອດຂອງໂລກຸດຕະຣະກຸສົນເຫຼົ່ານັ້ນຄືກັນ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ໄດ້ມາ. ພຶງຊາບການສົມທຽບອຸປະມາກັບອຸປະໄມໃນອຸປະມາທັງປວງໂດຍໄນຍະນີ້. ໃນອຸປະມາເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍອຸປະມາ 3 ຢ່າງທຳອິດ ຊົງສະແດງກິດຂອງອະນິດຈະສັນຍາ, ດ້ວຍອຸປະມາທີ່ເຫຼືອ ຊົງສະແດງກຳລັງ. ຈົບ ສູດທີສິບ.

ปุปฺผวคฺโค ทสโม.

ປຸບຜະວັກ ທີສິບ.

มชฺฌิมปณฺณาสโก สมตฺโต.

ມັດຊິມະປັນນາສົກ ຈົບບໍລິບູນ.

๑๑. อนฺตวคฺโค

໑໑. ອັນຕະວັກ

๑. อนฺตสุตฺตวณฺณนา

໑. ອະທິບາຍອັນຕະສູດ

๑๐๓. อนฺตวคฺคสฺส ปฐเม อนฺตาติ โกฏฺฐาสา. อิทํ สุตฺตํ จตุสจฺจวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ โยเชตฺวา อนฺโตติ วจเนน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ปฐมํ.

໑໐໓. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງອັນຕະວັກ, ຄຳວ່າ 'Antā' ໄດ້ແກ່ ສ່ວນທັງຫຼາຍ. ພຣະສູດນີ້ ຊົງສະແດງໂດຍການປະກອບຂັນ 5 ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະ 4 ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Anta'. ຈົບ ສູດທຳອິດ.

๒-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໓. ອະທິບາຍທຸກຂະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๔-๑๐๕. ทุติยมฺปิ ปญฺจกฺขนฺเธ จตุสจฺจวเสน โยเชตฺวา ทุกฺขนฺติ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน กถิตํ. ตติยมฺปิ ตเถว สกฺกาโยติ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน กถิตํ. ทุติยตติยานิ.

໑໐໔-໑໐໕. ສູດທີສອງກໍຄືກັນ ຊົງສະແດງໂດຍການປະກອບຂັນ 5 ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະ 4 ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Dukkha'. ສູດທີສາມກໍຄືກັນ ຊົງສະແດງຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Sakkāya'. ຈົບ ສູດທີສອງແລະທີສາມ.

๔. ปริญฺเญยฺยสุตฺตวณฺณนา

໔. ອະທິບາຍປະຣິນເຍຍຍະສູດ

๑๐๖. จตุตฺเถ ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ สมติกฺกมิตพฺเพ. ปริญฺญนฺติ สมติกฺกมํ. ปริญฺญาตาวินฺติ ตาย ปริญฺญาย ปริชานิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา ฐิตํ. ราคกฺขโยติอาทีหิ นิพฺพานํ ทสฺสิตํ. จตุตฺถํ.

໑໐໖. ໃນສູດທີສີ່, ຄຳວ່າ 'Pariññeyya' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດຮູ້ ຄວນກ້າວລ່ວງ. ຄຳວ່າ 'Pariñña' ໄດ້ແກ່ ການກ້າວລ່ວງ. ຄຳວ່າ 'Pariññātāvī' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກຳນົດຮູ້ແລະກ້າວລ່ວງຕັ້ງຢູ່ແລ້ວດ້ວຍປະຣິນຍານັ້ນ. ຊົງສະແດງພຣະນິພານด้วยຄຳວ່າ 'Rāgakkhaya' ເປັນຕົ້ນ. ຈົບ ສູດທີສີ່.

๕-๑๐. สมณสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໑໐. ອະທິບາຍສະມະນະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๗-๑๑๒. ปญฺจมาทีสุ จตูสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ. นวมทสเมสุ กิเลสปฺปหานนฺติ. ปญฺจมาทีนิ.

໑໐໗-໑໑໒. ໃນສູດທັງຫຼາຍ 4 ສູດ ມີສູດທີຫ້າເປັນຕົ້ນ ຊົງສະແດງສັດຈະ 4. ໃນສູດທີເກົ້າແລະທີສິບ ຊົງສະແດງການລະກิເລດ. ຈົບ ສູດທັງຫຼາຍມີສູດທີຫ້າເປັນຕົ້ນ.

อนฺตวคฺโค เอกาทสโม.

ອັນຕະວັກ ທີສິບເອັດ.

๑๒. ธมฺมกถิกวคฺโค

໑໒. ທັມມະກະຖິກະວັກ

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ອະທິບາຍອະວິຊາສູດເປັນຕົ້ນ

๑๑๓-๑๑๔. ธมฺมกถิกวคฺคสฺส ปฐเม [Pg.305] เอตฺตาวตา จ อวิชฺชาคโต โหตีติ ยาวตา อิมาย จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณภูตาย อวิชฺชาย สมนฺนาคโต, เอตฺตาวตา อวิชฺชาคโต โหตีติ อตฺโถ. ทุติเยปิ เอเสว นโย. ปฐมทุติยานิ.

໑໑໓-໑໑໔. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງທັມມະກະຖິກະວັກ, ຄຳວ່າ 'Ettāvatā ca avijjāgato hoti' ມີອະທິບາຍວ່າ: ບຸກຄົນປະກອບດ້ວຍອະວິຊາອັນເປັນຄວາມບໍ່ຮູ້ໃນສັດຈະ 4 ນີ້ ພຽງໃດ, ຜູ້ນັ້ນກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ຕົກຢູ່ໃນອະວິຊາພຽງນັ້ນ. ໃນສູດທີສອງກໍມີໄນຍະນີ້ຄືກັນ. ຈົບ ສູດທຳອິດແລະທີສອງ.

๓. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

໓. ອະທິບາຍທັມມະກະຖິກະສູດ

๑๑๕. ตติเย ปฐเมน ธมฺมกถิโก, ทุติเยน เสขภูมิ, ตติเยน อเสขภูมีติ เอวํ ธมฺมกถิกํ ปุจฺฉิเตน วิเสเสตฺวา ทฺเว ภูมิโย กถิตา. ตติยํ.

໑໑໕. ໃນສູດທີສາມ, ດ້ວຍວາລະທຳອິດ ຊົງສະແດງທັມມະກະຖິກະ, ດ້ວຍວາລະທີສອງ ຊົງສະແດງເສຂະພູມ, ດ້ວຍວາລະທີສາມ ຊົງສະແດງອະເສຂະພູມ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເມື່ອຖືກທູນຖາມເຖິງທັມມະກະຖິກະ ຈຶ່ງຊົງຈຳແນກສະແດງພູມທັງສອງຢ່າງນີ້. ຈົບ ສູດທີສາມ.

๔. ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

໔. ອະທິບາຍທຸຕິຍະທັມມະກະຖິກະສູດ

๑๑๖. จตุตฺเถ ติสฺสนฺนมฺปิ ปุจฺฉานํ ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ กถิตานิ. จตุตฺถํ.

໑໑໖. ໃນສູດທີສີ່, ຊົງສະແດງຄຳຕອບ 3 ປະການ ສຳລັບຄຳຖາມທັງ 3 ປະການ. ຈົບ ສູດທີສີ່.

๕-๙. พนฺธนสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໙. ອະທິບາຍພັນທະນະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๑๗-๑๒๑. ปญฺจเม อตีรทสฺสีติ ตีรํ วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตํ น ปสฺสติ. อปารทสฺสีติ ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ น ปสฺสติ. พทฺโธติ กิเลสพนฺธเนน พทฺโธ หุตฺวา ชียติ จ มียติ จ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ คจฺฉตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตนฺติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจมาทีนิ.

໑໑໗-໑໒໑. ໃນສູດທີຫ້າ, ຄຳວ່າ 'Atīradassī' ມີອະທິບາຍວ່າ: ຝັ່ງນີ້ ເອີ້ນວ່າ ວັດຕະ, ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ເຫັນວັດຕະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Apāradassī' ມີອະທິບາຍວ່າ: ຝັ່ງນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ພຣະນິພານ, ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ເຫັນພຣະນິພານນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Baddha' ໄດ້ແກ່ ຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍເຄື່ອງຜູກຄືກິເລດ ແລ້ວແກ່ແລະຕາຍ ຍ່ອມໄປຈາກໂລກນີ້ສູ່ໂລກໜ້າ. ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງວັດຕະທຸກ. ສູດທັງຫຼາຍມີສູດທີຫົກເປັນຕົ້ນ ມີເນື້ອຄວາມແຈ່ມແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ. ຈົບ ສູດທັງຫຼາຍມີສູດທີຫ້າເປັນຕົ້ນ.

๑๐. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອະທິບາຍສີລະວັນຕະສູດ

๑๒๒. ทสเม อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขโต, อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺฑโต, เตสํ เตสํ คณฺฑานํ ปจฺจยภาเวน วา ขณนฏฺเฐน วา สลฺลโต ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, วิสภาคมหาภูตสมุฏฺฐานอาพาธปจฺจยฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต[Pg.306], สตฺตสุญฺญตฏฺเฐน สุญฺญโต, อตฺตาภาเวน อนตฺตโต. เอวเมตฺถ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจมนสิกาโร, ‘‘สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ ทฺวีหิ อนตฺตมนสิกาโร, เสเสหิ ทุกฺขมนสิกาโร วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ทสมํ.

໑໒໒. ໃນສູດທີສິບ, ໃນຄຳວ່າ 'Aniccato' ເປັນຕົ້ນ: ຊື່ວ່າ 'Aniccato' (ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ) ເພາະມີແລ້ວກໍບໍ່ມີ. ຊື່ວ່າ 'Dukkhato' (ໂດຍຄວາມເປັນທຸກ) ເພາະບີບຄັ້ນຢູ່ສະເໝີ. ຊື່ວ່າ 'Rogato' (ໂດຍຄວາມເປັນໂລກ) ເພາະບຽດບຽນຄືກັບໂລກ. ຊື່ວ່າ 'Gaṇḍato' (ໂດຍຄວາມເປັນຝີ) ເພາະມີໂທດຢູ່ພາຍໃນ ຫຼືເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ຝີທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ຊື່ວ່າ 'Sallato' (ໂດຍຄວາມເປັນລູກສອນ) ເພາະສຽbແທງ. ຊື່ວ່າ 'Aghato' (ໂດຍຄວາມເປັນໄພ) ເພາະເປັນທຸກທີ່ທົນໄດ້ຍາກ. ຊື່ວ່າ 'Ābādhato' (ໂດຍຄວາມເປັນພະຍາດ) ເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ຄວາມເຈັບປ່ວຍທີ່ເກີດຈາກມະຫາພູດຮູບທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີກັນ. ຊື່ວ່າ 'Parato' (ໂດຍຄວາມເປັນຂອງຄົນອື່ນ) ເພາະບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນ. ຊື່ວ່າ 'Palokato' (ໂດຍຄວາມຜຸພັງ) ເພາະແຕກສະຫຼາຍໄປ. ຊື່ວ່າ 'Suññato' (ໂດຍຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ) ເພາະວ່າງເປົ່າຈາກຄວາມເປັນສັດ. ຊື່ວ່າ 'Anattato' (ໂດຍຄວາມເປັນອະນັດຕາ) ເພາະບໍ່ມີຕົວຕົນ. ພຶງຊາບວ່າ ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງອະນິດຈະມະນະສິການດ້ວຍ 2 ຄຳນີ້ ຄື 'Aniccato' ແລະ 'Palokato', ຊົງສະແດງອະນັດຕາມະນະສິການດ້ວຍ 2 ຄຳນີ້ ຄື 'Suññato' ແລະ 'Anattato', ແລະຊົງສະແດງທຸກຂະມະນະສິການດ້ວຍຄຳທີ່ເຫຼືອ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນສູດນີ້ ແຈ່ມແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ. ຈົບ ສູດທີສິບ.

๑๑. สุตวนฺตสุตฺตวณฺณนา

໑໑. ອະທິບາຍສຸຕະວັນຕະສູດ

๑๒๓. ตถา เอกาทสเม. ทสมสฺมิญฺหิ ‘‘สีลวตา’’ติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ วุตฺตํ, อิธ สุตวตาติ กมฺมฏฺฐานสุตํ อิทเมว นานากรณํ. เอกาทสมํ.

໑໒໓. ໃນສູດທີສິບເອັດ ກໍມີນັຍເຊັ່ນດຽວກັນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນສູດທີສິບ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດເຖິງຈະຕຸປາຣິສຸດທິສີລ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ສີລວຕາ” (ຜູ້ມີສີລ), ແຕ່ໃນສູດນີ້ (ສູດທີສິບເອັດ) ຕຣັດເຖິງກັມມັດຖານສຸຕະ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ສຸຕວຕາ” (ຜູ້ມີສຸຕະ), ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ຈົບສູດທີສິບເອັດ.

๑๒-๑๓. กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

໑໒-໑໓. ອັຖຖະກະຖາກັບປະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๒๔-๑๒๕. ทฺวาทสมเตรสมานิ ราหุโลวาทสทิสาเนวาติ. ทฺวาทสมเตรสมานิ.

໑໒໔-໑໒໕. ສູດທີສິບສອງແລະສູດທີສິບສາມ ມີເນື້ອຄວາມຄືກັນກັບຣາຫຸໂລວາດສູດນັ້ນເອງ. ຈົບສູດທີສິບສອງແລະສູດທີສິບສາມ.

ธมฺมกถิกวคฺโค ทฺวาทสโม.

ທັມມະກະຖິກະວັກ ທີສິບສອງ.

๑๓. อวิชฺชาวคฺโค

໑໓. ອະວິຊຊາວັກ

๑-๑๐. สมุทยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໐. ອັຖຖະກະຖາສະມຸທະຍະທັມມະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๒๖-๑๓๕. อวิชฺชาวคฺโค อุตฺตานตฺโถว. อิมสฺมิญฺหิ วคฺเค สพฺพสุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ.

໑໒໖-໑໓໕. ອະວິຊຊາວັກ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນງ່າຍຢູ່ແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ໃນວັກນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດສະແດງພຽງແຕ່ອະຣິຍະສັດສີ່ເທົ່ານັ້ນ ໃນທຸກໆສູດ.

อวิชฺชาวคฺโค เตรสโม.

ອະວິຊຊາວັກ ທີສິບສາມ.

๑๔. กุกฺกุฬวคฺโค

໑໔. ກຸກກຸລະວັກ

๑-๑๓. กุกฺกุฬสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໓. ອັຖຖະກະຖາກຸກກຸລະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๓๖-๑๔๙. กุกฺกุฬวคฺคสฺส ปฐเม กุกฺกุฬนฺติ สนฺตตฺตํ อาทิตฺตํ ฉาริกราสึ วิย มหาปริฬาหํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ, เสเสสุ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ. สพฺพานิ เจตานิ ปาฏิเยกฺกํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน กถิตานีติ.

໑໓໖-໑໔໙. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງກຸກກຸລະວັກ, ຄຳວ່າ “ກຸກກຸລະ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມຮ້ອນຮົນຢ່າງຍິ່ງ ເໝືອນດັ່ງກອງຂີ້ເຖົ່າທີ່ຮ້ອນລະອຸແລະລຸກເປັນໄຟ. ໃນສູດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດສະແດງທຸກຂະລັກສະນະ, ສ່ວນໃນສູດທີ່ເຫຼືອ ຕຣັດສະແດງອະນິດຈະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ. ແລະສູດທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ຕຣັດສະແດງແຍກກັນຕາມອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນ.

กุกฺกุฬวคฺโค จุทฺทสโม.

ກຸກກຸລະວັກ ທີສິບສີ່.

๑๕. ทิฏฺฐิวคฺโค

໑໕. ທິດຖິວັກ

๑-๙. อชฺฌตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໙. ອັຖຖະກະຖາອັດຊັດຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๕๐-๑๕๘. ทิฏฺฐิวคฺคสฺส [Pg.307] ปฐเม กึ อุปาทายาติ กึ ปฏิจฺจ. ทุติเย กึ อภินิวิสฺสาติ กึ อภินิวิสิตฺวา, ปจฺจยํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตติยาทีสุ ทิฏฺฐีติอาทีนิ ปุคฺคลชฺฌาสเยน วุตฺตานิ. ปฐมาทีนิ.

໑໕໐-໑໕໘. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງທິດຖິວັກ, ຄຳວ່າ “ກິໍ ອຸປາດາຍ” ໝາຍເຖິງ ເພາະອາໄສສິ່ງໃດ. ໃນສູດທີສອງ, ຄຳວ່າ “ກິໍ ອະພິນິວິດສະ” ມີອັດຖະວ່າ ເພາະເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນສິ່ງໃດ ຄືເຮັດການເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນນັ້ນໃຫ້ເປັນປັດໄຈ. ໃນສູດທີສາມເປັນຕົ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດສະແດງເລື່ອງທິດຖິເປັນຕົ້ນ ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນ. ຈົບສູດທຳອິດເປັນຕົ້ນ.

๑๐. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອັຖຖະກະຖາອານັນທະສູດ

๑๕๙. ทสเม อุปสงฺกมีติ อญฺเญ ภิกฺขู ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ยุญฺชิตฺวา ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อญฺญํ พฺยากโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ยุญฺชนฺโต ฆเฏนฺโต, อรหตฺตํ ปตฺวา อญฺญํ พฺยากริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. สตฺถา ปน อตฺตโน ธรมานกาเล เถรสฺส อุปริมคฺคตฺตยวชฺฌานํ กิเลสานํ ปหานํ อปสฺสนฺโตปิ ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ กเถสิ. ตสฺสาปิ เอกํ ทฺเว วาเร มนสิ กตฺวาว พุทฺธุปฏฺฐานเวลา ชาตาติ คนฺตพฺพํ โหติ. อิติสฺส จิตฺตํ สมฺปหํสมาโน วิมุตฺติปริปาจนียธมฺโมว โส กมฺมฏฺฐานานุโยโค ชาโตติ. ทสมํ.

໑໕໙. ໃນສູດທີສິບ, ຄຳວ່າ “ອຸປະສັງກະມິ” (ເຂົ້າໄປເຝົ້າ) ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະອານົນທະເຖຣະເຫັນພິກຂຸອື່ນໆ ໃຫ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະແດງປັນຈະຂັນທະກັມມັດຖານໃຫ້ ແລ້ວພາກັນພຽນພະຍາຍາມຈົນບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ແລະໄດ້ພະຍາກອນພຣະອໍຣະຫັນໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາ, ທ່ານຈຶ່ງຄິດວ່າ “ແມ່ນແຕ່ເຮົາກໍຈະໃຫ້ພຣະອົງສະແດງປັນຈະຂັນທະກັມມັດຖານໃຫ້ ແລ້ວພຽນພະຍາຍາມ ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ແລະຈະພະຍາກອນພຣະອໍຣະຫັນແດ່” ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຝົ້າ. ແຕ່ພຣະສາດສະດາ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ຊົງເຫັນການລະກິເລດທີ່ຕ້ອງລະດ້ວຍມັກເບື້ອງເທິງສາມຂອງພຣະເຖຣະໃນເວລາທີ່ພຣະອົງຍັງຊົງພຣະຊົນຢູ່ກໍຕາມ, ແຕ່ກໍຊົງດຳຣິວ່າ “ເຮົາຈັກປະຄອງຈິດຂອງພຣະເຖຣະນີ້ໄວ້” ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຊົງສະແດງທັມ. ສ່ວນພຣະເຖຣະນັ້ນ ມົນສິການພຽງຄັ້ງໜຶ່ງຫຼືສອງຄັ້ງ ກໍເຖິງເວລາອຸປະຖາກພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຈຶ່ງຕ້ອງໄປອຸປະຖາກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ການປະກອບຄວາມພຽນໃນກັມມັດຖານນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ຈິດຂອງພຣະເຖຣະຜ່ອງໃສ ແລະເປັນທັມທີ່ເຮັດໃຫ້ວິມຸດແກ່ກ້າ. ຈົບສູດທີສິບ.

ทิฏฺฐิวคฺโค ปนฺนรสโม.

ທິດຖິວັກ ທີສິບຫ້າ.

อุปริปณฺณาสโก สมตฺโต.

ອຸປະຣິປັນນາດສະກະ ຈົບແລ້ວ.

ขนฺธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຂັນທະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ราธสํยุตฺตํ

໒. ຣາທະສັງຍຸດ

๑. ปฐมวคฺโค

໑. ປະຖົມມະວັກ

๑. มารสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັຖຖະກະຖາມາຣะສູດ

๑๖๐. ราธสํยุตฺตสฺส [Pg.308] ปฐเม มาโร วา อสฺสาติ มรณํ วา ภเวยฺย. มาเรตา วาติ มาเรตพฺโพ วา. โย วา ปน มียตีติ โย วา ปน มรติ. นิพฺพิทตฺถนฺติ นิพฺพิทาญาณตฺถํ. นิพฺพานตฺถาติ ผลวิมุตฺติ นาเมสา อนุปาทานิพฺพานตฺถาติ อตฺโถ. อจฺจยาสีติ อติกฺกนฺโตสิ. นิพฺพาโนคธนฺติ นิพฺพาเน ปติฏฺฐิตํ. อิทํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ นาม นิพฺพานพฺภนฺตเร วุสฺสติ, น นิพฺพานํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. นิพฺพานปริโยสานนฺติ นิพฺพานํ อสฺส ปริโยสานํ, นิปฺผตฺติ นิฏฺฐาติ อตฺโถ. ปฐมํ.

໑໖໐. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງຣາທະສັງຍຸດ, ຄຳວ່າ “ມາໂຣ ວາ ອັດສະ” ໝາຍເຖິງ ຄວາມຕາຍກໍພຶງມີ. ຄຳວ່າ “ມາເຣຕາ ວາ” ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ພຶງຖືກຂ້າ. ຄຳວ່າ “ໂຍ ວາ ປະນະ ມີຍະຕິ” ໝາຍເຖິງ ຫຼືຜູ້ໃດກໍຕາມທີ່ຕາຍ. ຄຳວ່າ “ນິບພິທັດຖັງ” ໝາຍເຖິງ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ນິບພິທາຄານ. ຄຳວ່າ “ນິບພານັດຖາ” ມີອັດຖະວ່າ ຜະລະວິມຸດຕິນີ້ ມີອະນຸປາທານິບພານເປັນປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ “ອັດຈະຍາສິ” ໝາຍເຖິງ ທ່ານກ້າວລ່ວງແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ນິບພານໂອຄະທັງ” ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນພຣະນິບພານ. ຄຳວ່າ “ມັກຄະພຣົມມະຈະຣິຍະ” ນີ້ ຍ່ອມປະພຶດຢູ່ພາຍໃນຂອບເຂດແຫ່ງພຣະນິບພານ, ບໍ່ແມ່ນປະພຶດກ້າວລ່ວງພຣະນິບພານໄປ ດັ່ງນີ້ຄືອັດຖະ. ຄຳວ່າ “ນິບພານະປະຣິໂຍສານັງ” ມີອັດຖະວ່າ ພຣະນິບພານເປັນທີ່ສຸດ, ເປັນຄວາມສຳເຣັດ ແລະເປັນທີ່ຈົບແຫ່ງມັກຄະພຣົມມະຈະຣິຍະນັ້ນ. ຈົບສູດທຳອິດ.

๒-๑๐. สตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໑໐. ອັຖຖະກະຖາສັດຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๖๑-๑๖๙. ทุติเย สตฺโต สตฺโตติ ลคฺคปุจฺฉา. ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโตติ ตตฺร ลคฺโค ตตฺร วิลคฺโค. ปํสฺวาคารเกหีติ ปํสุฆรเกหิ. เกฬายนฺตีติ กีฬนฺติ. ธนายนฺตีติ ธนํ วิย มญฺญนฺติ. มมายนฺตีติ ‘‘มม อิทํ, มม อิท’’นฺติ มมตฺตํ กโรนฺติ, อญฺญสฺส ผุสิตุมฺปิ น เทนฺติ. วิกีฬนิยํ กโรนฺตีติ ‘‘นิฏฺฐิตา กีฬา’’ติ เต ภินฺทมานา กีฬาวิคมํ กโรนฺติ. ตติเย ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว. ปญฺจมาทีสุ จตูสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ, ทฺวีสุ กิเลสปฺปหานนฺติ. ทุติยาทีนิ.

໑໖໑-໑໖໙. ໃນສູດທີສອງ, ຄຳວ່າ “ສັດໂຕ ສັດໂຕ” ເປັນຄຳຖາມກ່ຽວກັບຄວາມຂ້ອງຢູ່. ຄຳວ່າ “ຕັຕຣະ ສັດໂຕ ຕັຕຣະ ວິສັດໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຂ້ອງຢູ່ໃນຮູບນັ້ນ, ຕິດແໜ້ນຢູ່ໃນຮູບນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ປັງສວາຄາຣะເກຫິ” ໝາຍເຖິງ ເຮືອນນ້ອຍໆ ທີ່ເຮັດດ້ວຍຂີ້ຝຸ່ນ. ຄຳວ່າ “ເກລາຍັນຕິ” ໝາຍເຖິງ ຫຼິ້ນກັນຢູ່. ຄຳວ່າ “ທະນາຍັນຕິ” ໝາຍເຖິງ ສຳຄັນວ່າເປັນເໝືອນຊັບສົມບັດ. ຄຳວ່າ “ມະມາຍັນຕິ” ໝາຍເຖິງ ເຮັດຄວາມຖືວ່າເປັນຂອງຕົນວ່າ “ນີ້ຂອງເຮົາ, ນີ້ຂອງເຮົາ” ບໍ່ຍອມໃຫ້ຄົນອື່ນແຕະຕ້ອງເລີຍ. ຄຳວ່າ “ວິກີລານິຍັງ ກະຣົນຕິ” ໝາຍເຖິງ ເມື່ອຄິດວ່າ “ການຫຼິ້ນສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ” ກໍພາກັນມ້າງເພທຳລາຍເຮືອນຂີ້ຝຸ່ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເຮັດໃຫ້ການຫຼິ້ນນັ້ນໝົດໄປ. ໃນສູດທີສາມ, ຄຳວ່າ “ພະວະເນດຕິ” ໝາຍເຖິງ ເຍືອກຜູກພົບ. ສູດທີສີ່ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນງ່າຍຢູ່ແລ້ວ. ໃນສູດທັງສີ່ ມີສູດທີຫ້າເປັນຕົ້ນ ຕຣັດສະແດງອະຣິຍະສັດສີ່, ແລະໃນສອງສູດ ຕຣັດສະແດງການລະກິເລດ. ຈົບສູດທີສອງເປັນຕົ້ນ.

ปฐโม วคฺโค.

ປະຖົມມະວັກ.

๒. ทุติยวคฺโค

໒. ທຸຕິຍະວັກ

๑-๑๒. มารสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໒. ອັຖຖະກະຖາມາຣະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๗๐-๑๘๑. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม มาโร, มาโรติ มรณํ ปุจฺฉติ. ยสฺมา ปน รูปาทิวินิมุตฺตํ มรณํ นาม นตฺถิ, เตนสฺส ภควา รูปํ โข, ราธ, มาโรติอาทิมาห[Pg.309]. ทุติเย มารธมฺโมติ มรณธมฺโม. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

໑໗໐-໑໘໑. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງທຸຕິຍະວັກ, ພຣະຣາທະທູນຖາມເຖິງຄວາມຕາຍ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ມາໂຣ ມາໂຣ” (ມານ ມານ). ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ຄວາມຕາຍທີ່ແຍກອອກຈາກຮູບເປັນຕົ້ນນັ້ນບໍ່ມີ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດແກ່ພຣະຣາທະນັ້ນວ່າ “ຣູປັງ ໂຂ ຣາທະ ມາໂຣ” (ຮູບແລ້ວ ຣາທະ ເປັນມານ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນສູດທີສອງ, ຄຳວ່າ “ມາຣະທັມໂມ” ໝາຍເຖິງ ມີຄວາມຕາຍເປັນທັມມະດา. ໂດຍວິທີນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນທຸກໆສູດ.

ทุติโย วคฺโค.

ທຸຕິຍະວັກ.

๓-๔. อายาจนวคฺคาทิ

໓-໔. ອາຢາຈະນະວັກເປັນຕົ້ນ

๑-๑๑. มาราทิสุตฺตเอกาทสกวณฺณนา

໑-໑໑. ອັຖຖະກະຖາມາຣະສູດເປັນຕົ້ນ ສິບເອັດສູດ

๑๘๒-๒๐๕. ตโต ปรํ อุตฺตานตฺถเมว. อยญฺหิ ราธตฺเถโร ปฏิภานิยตฺเถโร นาม. ตถาคตสฺส อิมํ เถรํ ทิสฺวา สุขุมํ การณํ อุปฏฺฐาติ. เตนสฺส ภควา นานานเยหิ ธมฺมํ เทเสติ. เอวํ อิมสฺมึ ราธสํยุตฺเต อาทิโต ทฺเว วคฺคา ปุจฺฉาวเสน เทสิตา, ตติโย อายาจเนน, จตุตฺโถ อุปนิสินฺนกกถาวเสน. สกลมฺปิ ปเนตํ ราธสํยุตฺตํ เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมวเสเนว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

໑໘໒-໒໐໕. ຖັດຈາກນັ້ນໄປ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນງ່າຍຢູ່ແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຣາທະເຖຣะນີ້ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ມີປະຕິພານ. ເມື່ອພຣະຕຖາຄົດຊົງເຫັນພຣະເຖຣະນີ້ແລ້ວ ເຫດການອັນລະອຽດອ່ອນຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງທັມແກ່ພຣະເຖຣະນັ້ນດ້ວຍອະເນກນັຍ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນຣາທະສັງຍຸດນີ້ ສອງວັກທຳອິດ ຕຣັດສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມ, ວັກທີສາມ ຕຣັດສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການອາຣາດທະນາ, ວັກທີສີ່ ຕຣັດສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການນັ່ງສົນທະນາກັນຢ່າງໃກ້ຊິດ. ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ຣາທະສັງຍຸດທັງໝົດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັມທີ່ເຮັດໃຫ້ວິມຸດແກ່ກ້າຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນເອງ.

ราธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายราธสังยุต จบแล้ว.

๓. ทิฏฺฐิสํยุตฺตํ

໓. ທິດຖິສັງຍຸດ

๑. โสตาปตฺติวคฺโค

໑. ໂសຕາປັດຕິວັກ

๑. วาตสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັຖຖະກະຖາວາຕະສູດ

๒๐๖. ทิฏฺฐิสํยุตฺเต [Pg.310] น วาตา วายนฺตีติอาทีสุ เอวํ กิร เตสํ ทิฏฺฐิ – ‘‘เยปิ เอเต รุกฺขสาขาทีนิ ภญฺชนฺตา วาตา วายนฺติ, น เอเต วาตา, วาตเลโส นาเมโส, วาโต ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิโต. ตถา ยาปิ เอตา ติณกฏฺฐาทีนิ วหนฺติโย นทิโย สนฺทนฺติ, น เอตฺถ อุทกํ สนฺทกิ, อุทกเลโส นาเมส, อุทกํ ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิตํ. ยาปิมา คพฺภินิโย วิชายนฺตีติ จ วุจฺจนฺติ, กิญฺจาปิ ตา มิลาตุทรา โหนฺติ, คพฺโภ ปน น นิกฺขมติ, คพฺภเลโส นาเมโส, คพฺโภ ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิโต. เยปิ เอเต จนฺทิมสูริยา อุเทนฺติ วา อเปนฺติ วา, เนว เต อุเทนฺติ น อเปนฺติ, จนฺทิมสูริยเลโส นาเมส, จนฺทิมสูริยา ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิตา’’ติ.

໒໐໖. ໃນທິດຖິສັງຍຸດ, ໃນຄຳວ່າ “ນະ ວາຕາ ວາຍັນຕິ” (ລົມບໍ່ໄດ້ພັດໄປ) ເປັນຕົ້ນ, ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກມິດສາທິດຖິມີຄວາມເຫັນຢ່າງນີ້ວ່າ – “ເຖິງແມ່ນວ່າລົມເຫຼົ່ານີ້ຈະພັດມາຫັກກິ່ງໄມ້ໃບໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ພວກມັນກໍບໍ່ແມ່ນລົມແທ້, ມັນເປັນພຽງແຕ່ເງົາຂອງລົມ (ວາຕະເລສະ) ເທົັ້ນັ້ນ, ສ່ວນລົມແທ້ນັ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ເໝືອນດັ່ງເສົາຫີນ ແລະເໝືອນດັ່ງຍອດພູເຂົາ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ເຖິງແມ່ນວ່າແມ່ນ້ຳເຫຼົ່ານີ້ຈະໄຫຼພັດພາເອົາຫຍ້າແລະຟືນເປັນຕົ້ນໄປ, ແຕ່ນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳນີ້ກໍບໍ່ໄດ້ໄຫຼໄປແທ້, ມັນເປັນພຽງແຕ່ເງົາຂອງນ້ຳ (ອຸທະກະເລສະ) ເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນນ້ຳແທ້ນັ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ເໝືອນດັ່ງເສົາຫີນ ແລະເໝືອນດັ່ງຍອດພູເຂົາ. ແລະເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວເຖິງຍິງມີຄັນເຫຼົ່ານີ້ວ່າເກີດລູກ, ເຖິງແມ່ນວ່າພວກນາງຈະມີທ້ອງແຟບລົງກໍຕາມ, ແຕ່ຄັນ (ທາຣົກໃນທ້ອງ) ກໍບໍ່ໄດ້ອອກມາແທ້, ມັນເປັນພຽງແຕ່ເງົາຂອງຄັນ (ຄັບພະເລສະ) ເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຄັນແທ້ນັ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ເໝືອນດັ່ງເສົາຫີນ ແລະເໝືອນດັ່ງຍອດພູເຂົາ. ເຖິງແມ່ນວ່າດວງຈັນແລະດວງອາທິດເຫຼົ່ານີ້ຈະຂຶ້ນຫຼືຕົກກໍຕາມ, ແຕ່ພວກມັນກໍບໍ່ໄດ້ຂຶ້ນຫຼືຕົກແທ້, ມັນເປັນພຽງແຕ່ເງົາຂອງດວງຈັນແລະດວງອາທິດ (ຈັນທິມະສຸຣິຍະເລສະ) ເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນດວງຈັນແລະດວງອາທິດແທ້ນັ້ນ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ເໝືອນດັ່ງເສົາຫີນ ແລະເໝືອນດັ່ງຍອດພູເຂົາ” ດັ່ງນີ້.

๒-๔. เอตํมมสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໔. ອັຖຖະກະຖາເອຕັງມະມະສູດເປັນຕົ້ນ

๒๐๗-๒๐๙. ทิฏฺฐนฺติอาทีสุ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ. สุตํ สทฺทายตนํ. มุตํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. ตญฺหิ ปตฺวา คเหตพฺพโต มุตนฺติ จ วุตฺตํ. อวเสสานิ สตฺตายตนานิ วิญฺญาตํ นาม. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. โลกสฺมิญฺหิ ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ. ตตฺถ ปริเยสิตฺวา ปตฺตํ ปตฺตํ นาม, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ ปริเยสิตํ นาม. อปริเยสิตฺวา ปตฺตญฺจ อปริเยสิตฺวา โนปตฺตญฺจ มนสานุวิจริตํ นาม. อถ วา ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ ปตฺตฏฺเฐน ปตฺตํ นาม, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตเมว ปริเยสิตํ นาม, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ มนสานุวิจริตํ นาม. สพฺพํ วา เอตํ มนสา อนุวิจริตเมว.

໒໐໗-໒໐໙. ໃນຄຳວ່າ “ທິດຖັງ” (ເຫັນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ “ທິດຖັງ” ໝາຍເຖິງ ຣູປາຍະຕະນະ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເຫັນໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸປະສາດ. ຄຳວ່າ “ສຸຕັງ” (ໄດ້ຍິນແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ສັດທາຍະຕະນະ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ໄດ້ຍິນດ້ວຍໂສຕະປະສາດ. ຄຳວ່າ “ມຸຕັງ” (ຮູ້ສຶກແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ຄັນທາຍະຕະນະ, ຣະສາຍະຕະນະ ແລະໂຜດຖັບພາຍະຕະນະ. ດ້ວຍວ່າ ອາຍະຕະນະທັງສາມມີຄັນທາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ອະໄວຍະວະຮັບສຳຜັດມີຄານະປະສາດເປັນຕົ້ນເຂົ້າໄປເຖິງແລ້ວຈຶ່ງຮັບເອົາໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ “ມຸຕັງ”. ອາຍະຕະນະທີ່ເຫຼືອອີກເຈັດປະການ ເອີ້ນວ່າ “ວິນຍາຕັງ” (ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ). ຄຳວ່າ “ປັດຕັງ” (ເຖິງແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ອາຣົມທີ່ໄດ້ຮັບ ບໍ່ວ່າຈະສະແຫວງຫາຫຼືບໍ່ສະແຫວງຫາກໍຕາມ. ຄຳວ່າ “ປະຣິເຢສິຕັງ” (ສະແຫວງຫາແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ອາຣົມທີ່ສະແຫວງຫາ ບໍ່ວ່າຈະໄດ້ຮັບຫຼືບໍ່ໄດ້ຮັບກໍຕາມ. ຄຳວ່າ “ອະນຸວິຈະຣິຕັງ ມະນະສາ” ໝາຍເຖິງ ອາຣົມທີ່ຄິດໄຕ່ຕອງດ້ວຍໃຈ. ດ້ວຍວ່າ ໃນໂລກນີ້ ອາຣົມທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວໄດ້ຮັບກໍມີ, ສະແຫວງຫາແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບກໍມີ, ບໍ່ສະແຫວງຫາແລ້ວໄດ້ຮັບກໍມີ, ບໍ່ສະແຫວງຫາແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບກໍມີ. ໃນສີ່ຢ່າງນັ້ນ, ອາຣົມທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວໄດ້ຮັບ ເອີ້ນວ່າ “ປັດຕັງ”, ອາຣົມທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບ ເອີ້ນວ່າ “ປະຣິເຢສິຕັງ”, ອາຣົມທີ່ບໍ່ສະແຫວງຫາແລ້ວໄດ້ຮັບ ແລະບໍ່ສະແຫວງຫາແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບ ເອີ້ນວ່າ “ມະນະສານຸວິຈະຣິຕັງ”. ອີກນັຍໜຶ່ງ, ອາຣົມທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວໄດ້ຮັບກໍດີ, ບໍ່ສະແຫວງຫາແລ້ວໄດ້ຮັບກໍດີ ເອີ້ນວ່າ “ປັດຕັງ” ເພາະມີອັດຖະວ່າໄດ້ຮັບ, ອາຣົມທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບເທົ່ານັ້ນ ເອີ້ນວ່າ “ປະຣິເຢສິຕັງ”, ອາຣົມທີ່ບໍ່ສະແຫວງຫາແລ້ວບໍ່ໄດ້ຮັບ ເອີ້ນວ່າ “ມະນະສານຸວິຈະຣິຕັງ”. ຫຼືວ່າ ອາຣົມທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ກໍຄືສິ່ງທີ່ຄິດໄຕ່ຕອງດ້ວຍໃຈນັ້ນເອງ.

๕. นตฺถิทินฺนสุตฺตวณฺณนา

໕. ອັຖຖະກະຖາຢັງນັດຖิທິນນະສູດ

๒๑๐. นตฺถิ [Pg.311] ทินฺนนฺติอาทีสุ นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทนฺติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปนฺติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกตานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทนฺติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสปิ ปโร โลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสนฺติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทนฺติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทนฺติ. นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณาติ โลเก สมฺมาปฏิปนฺนา สมณพฺราหฺมณา นาม นตฺถีติ วทนฺติ.

໒໑໐. ໃນຄຳວ່າ “ນັດຖິ ທິນນັງ” ເປັນຕົ້ນ, ພວກເຂົາກ່າວຄຳວ່າ “ນັດຖິ ທິນນັງ” (ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວບໍ່ມີຜົນ) ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງເຈດຕະນາໃນການໃຫ້ທານ. ຄຳວ່າ “ຍິດຖັງ” ໝາຍເຖິງ ມະຫາທານ. ຄຳວ່າ “ຫຸຕັງ” ໝາຍເຖິງ ເຄື່ອງສັກກາລະທີ່ຕ້ອນຮັບແຂກ. ພວກເຂົາປະຕິເສດທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຜົນຂອງມັນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “ສຸກກະຕະທຸກກະຕານັງ” ໝາຍເຖິງ ກັມດີແລະກັມຊົ່ວ ຄືກຸສົນກັມແລະອະກຸສົນກັມ. ຄຳວ່າ “ຜະລັງ ວິປາໂກ” ໝາຍເຖິງ ຜົນວິບາກໃດໆ ທີ່ເອີ້ນວ່າຜົນຫຼືວິບາກ, ພວກເຂົາກ່າວວ່າຜົນວິບາກນັ້ນບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ “ນັດຖິ ອະຍັງ ໂລໂກ” ໝາຍເຖິງ ໂລກນີ້ບໍ່ມີແກ່ຜູ້ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນປໍຣະໂລກ (ໂລກໜ້າ) ທີ່ຈະໄດ້ຮັບດ້ວຍກັມ. ຄຳວ່າ “ນັດຖິ ປະໂຣ ໂລໂກ” ໝາຍເຖິງ ປໍຣະໂລກກໍບໍ່ມີແກ່ຜູ້ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນໂລກນີ້ທີ່ຈະໄດ້ຮັບດ້ວຍກັມ, ພວກເຂົາສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຂາດສູນໃນພົບນັ້ນໆ ເອງ. ຄຳວ່າ “ນັດຖິ ມາຕາ ນັດຖິ ປິຕາ” ພວກເຂົາກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງການປະຕິບັດດີແລະປະຕິບັດຊົ່ວຕໍ່ມານດາແລະບິດາເຫຼົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງມານດาແລະບິດາ. ຄຳວ່າ “ນັດຖິ ສັດຕາ ໂອປະປາຕິກາ” ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ສັດທັງຫຼາຍທີ່ຈຸຕິແລ້ວເກີດຂຶ້ນ (ຜຸດຂຶ້ນເກີດ) ນັ້ນບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ “ນັດຖິ ໂລເກ ສະມະນະພຣາມະນາ” ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ສະມະນະພຣາມຜູ້ປະຕິບັດຊອບໃນໂລກນັ້ນບໍ່ມີ.

จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวีกายนฺติ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ พาหิรํ ปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยาติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ, อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ. อุภเยนาปิ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสนฺติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. สงฺกมนฺตีติ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว, จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาว อาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ ‘‘อยํ เอวํ สีลวา อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโล’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ คุณาคุณปทานิ. สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตกวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ. ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา. อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตีติ ทสฺเสนฺติ.

ຄຳວ່າ “ຈາຕຸມະຫາພູຕิໂກ” ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍມະຫາພູຕະຮູບສີ່. ຄຳວ່າ “ປະຖະວີ ປະຖະວີກາຍັງ” ໝາຍເຖິງ ປະຖະວີທາດພາຍໃນ ເຂົ້າເຖິງປະຖະວີທາດພາຍນອກ. ຄຳວ່າ “ອະນຸເປຕິ” ໝາຍເຖິງ ຕິດຕາມໄປ. ຄຳວ່າ “ອະນຸປະຄັດສະຕິ” ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ ອະນຸເປຕິ ນັ້ນເອງ, ແລະມີອັດຖະວ່າ ຕິດຕາມໄປ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນີ້ ພວກເຂົາສະແດງວ່າ ເຂົ້າເຖິງ, ເຂົ້າຮ່ວມ. ໃນທາດມີອາໂປທາດເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ “ອິນທະຣິຍານິ” ໝາຍເຖິງ ອິນຊີຫົກມີມະນິນຊີເປັນທີຫົກ. ຄຳວ່າ “ສັງກະມັນຕິ” ໝາຍເຖິງ ແລ່ນໄປສູ່ອາກາດ. ຄຳວ່າ “ອາສັນທິປັນຈະມາ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຕັ່ງນອນເປັນທີຫ້າ ຄື ຕັ່ງນອນ ແລະຊາຍສີ່ຄົນທີ່ຫາມຂາຕັ່ງນອນທັງສີ່ຂາ. ຄຳວ່າ “ຍາວະ ອາລາຫະນາ” ໝາຍເຖິງ ຈົນເຖິງປ່າຊ້າ. ຄຳວ່າ “ປະທານິ” ໝາຍເຖິງ ຖ້ອຍຄຳສະແດງຄຸນແລະໂທດທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ “ຜູ້ນີ້ເປັນຜູ້ມີສີລຢ່າງນີ້, ເປັນຜູ້ທຸສີລຢ່າງນີ້”. ຫຼືວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ “ປະທານິ” ໝາຍເຖິງ ຮ່າງກາຍນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ກາໂປຕະການິ” ໝາຍເຖິງ ມີສີເໝືອນນົກກາງແກ ຄືມີສີເໝືອນຂົນນົກກາງແກ. ຄຳວ່າ “ພັດສັນຕາ” ໝາຍເຖິງ ມີຂີ້ເຖົ່າເປັນທີ່ສຸດ. ຫຼືວ່າ ຄຳນີ້ເປັນບົດບາລີເດີມ. ຄຳວ່າ “ອາຫຸຕิໂຍ” ໝາຍເຖິງ ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວມີເຄື່ອງສັກກາລະຕ້ອນຮັບແຂກເປັນຕົ້ນ, ທານທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມມີຂີ້ເຖົ່າເປັນທີ່ສຸດເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະໃຫ້ຜົນຕໍ່ໄປໃນພາຍໜ້າ. ຄຳວ່າ “ທັດຕຸປັນຍັດຕັງ” ໝາຍເຖິງ ຖືກບັນຍັດໄວ້ໂດຍຄົນເຂົາຄົນພານ. ອະທິບາຍວ່າ ທານນີ້ຖືກບັນຍັດໄວ້ໂດຍຄົນເຂົາຜູ້ບໍ່ມີປັນຍາ, ບໍ່ແມ່ນບັນຍັດໄວ້ໂດຍບັນດິດ. ພວກເຂົາສະແດງວ່າ ຄົນເຂົາຍ່ອມໃຫ້, ບັນດິດຍ່ອມຮັບ.

๖. กโรโตสุตฺตวณฺณนา

໖. ອັຖຖະກະຖາກະໂຣໂຕສູດ

๒๑๑. กโรโตติ [Pg.312] สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. เฉทาปยโตติ ปเรหิ เฉทาเปนฺตสฺส. ปจโตติ ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส. ปจาปยโตติ ปเรหิ ทณฺฑาทินา ปีฬาเปนฺตสฺส. โสจโต โสจาปยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสาปิ ปเรหิ กาเรนฺตสฺสาปิ. กิลมโต กิลมาปยโตติ อาหารุปจฺเฉทพนฺธนาคารปเวสนาทีหิ สยํ กิลเมนฺตสฺสปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปเรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการาปนวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໒໑໑. ຄຳວ່າ “ກະໂຣໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ “ກາຣະຍະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດດ້ວຍຄຳສັ່ງ. ຄຳວ່າ “ສິນທະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຕັດມືແລະຕີນເປັນຕົ້ນຂອງຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ “ເສທາປະຍະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນຕັດ. ຄຳວ່າ “ປະຈະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບຽດບຽນດ້ວຍອາຊຍາ. ຄຳວ່າ “ປະຈາປະຍະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນບຽດບຽນດ້ວຍອາຊຍາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ໂສຈະໂຕ ໂສຈາປະຍະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດຄວາມເສົ້າໝອງດ້ວຍຕົນເອງ ຫຼືໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດຄວາມເສົ້າໝອງແກ່ຄົນອື່ນ ດ້ວຍການລັກຊັບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ກິລະມະໂຕ ກິລະມາປະຍະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ລຳບາກດ້ວຍຕົນເອງ ຫຼືໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດໃຫ້ລຳບາກ ດ້ວຍການອົດອາຫານແລະການຂັງຄຸກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ພັນທະໂຕ ພັນທາປະຍະໂຕ” (ໃນບາລີແມ່ນ ຜັນທະໂຕ ຜັນທາປະຍະໂຕ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ດິ້ນຮົນດ້ວຍຕົນເອງ ຫຼືເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນດິ້ນຮົນ ໃນເວລາທີ່ຖືກມັດແລະຖືກບຽດບຽນ. ຄຳວ່າ “ປານະມະຕິປາຕະຍະໂຕ” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຂ້າສັດດ້ວຍຕົນເອງ ຫຼືໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນຂ້າ. ໂດຍວິທີນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດທັງປວງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດເອງແລະການໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ.

สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถ ติฏฺฐโตติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํกิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ ทีเปนฺติ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกมํสขลนฺติ เอกมํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ.

ຄຳວ່າ Sandhi (ຊ່ອງ) ໄດ້ແກ່ ຊ່ອງຝາເຮືອນ. ຄຳວ່າ Nillopa (ການປຸ້ນສະດົມ) ໄດ້ແກ່ ການປຸ້ນສະດົມຄັ້ງໃຫຍ່. ຄຳວ່າ Ekāgārika (ການປິດລ້ອມເຮືອນຫຼັງດຽວ) ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າປິດລ້ອມເຮືອນຫຼັງດຽວແລ້ວປຸ້ນສະດົມ. ຄຳວ່າ Paripanthe tiṭṭhato (ຜູ້ຢືນສະກັດຢູ່ຕາມຫົນທາງ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຢືນຢູ່ຕາມຫົນທາງ ເພື່ອຍາດຊີງເອົາຊັບຂອງຜູ້ຜ່ານໄປມາ. ຄຳວ່າ Karoto na karīyati pāpaṃ (ເມື່ອເຮັດ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ) ໝາຍຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າບຸກຄົນຈະເຮັດບາບຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າ 'ເຮົາກຳລັງເຮັດບາບ' ບາບນັ້ນກໍບໍ່ຊື່ວ່າຖືກເຮັດ, ບາບບໍ່ມີເລີຍ. ແຕ່ສັດທັງຫຼາຍມີຄວາມສຳຄັນໝາຍຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພວກ ເຮົາກຳລັງເຮັດບາບ' ພວກມິດສາທິດຖິສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້. ຄຳວ່າ Khurapariyantena (ດ້ວຍຂອບອັນຄົມຄືກັບມີດແຖ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກົງຈັກທີ່ມີຄົມຄືກັບມີດແຖ, ຫຼື ດ້ວຍຂອບອັນຄົມຄືກັບຄົມມີດແຖ. ຄຳວ່າ Ekamaṃsakhala (ໃຫ້ເປັນກອງຊີ້ນກອງດຽວ) ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ເປັນກອງຊີ້ນກອງດຽວ. ຄຳວ່າ Puñja (ກອງ) ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ Ekamaṃsakhala ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Tatonidāna (ມີສິ່ງນັ້ນເປັນເຫດ) ໄດ້ແກ່ ມີການເຮັດໃຫ້ເປັນກອງຊີ້ນກອງດຽວນັ້ນເປັນເຫດ.

ทกฺขิณนฺติ ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย หนนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. อุตฺตรนฺติ อุตฺตรตีเร สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ.

ຄຳວ່າ Dakkhiṇa (ຝັ່ງໃຕ້) ໝາຍເຖິງ ພວກມະນຸດຢູ່ຝັ່ງທາງໃຕ້ (ຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ) ເປັນຄົນຫຍາບຊ້າ ໂຫດຮ້າຍ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງພວກເຂົາ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ຂ້າຢູ່' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Uttara (ຝັ່ງເໜືອ) ໝາຍເຖິງ ພວກມະນຸດຢູ່ຝັ່ງທາງເໜືອ ເປັນຜູ້ມີສັດທາ ເຫຼື້ອມໃສ ເປັນຜູ້ຖືພຣະພຸດ, ພຣະທຳ, ພຣະສົງ ເປັນທີ່ເພິ່ງ, ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງພວກເຂົາ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ໃຫ້ຢູ່' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ Yajanto (ບູຊາຢູ່) ໝາຍເຖິງ ເຮັດມະຫາຢັນ (ການບູຊາຄັ້ງໃຫຍ່). ຄຳວ່າ Damena (ດ້ວຍການຂົ່ມ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການຂົ່ມອິນຊີ ແລະ ດ້ວຍການຮັກສາອຸໂປສົດ. ຄຳວ່າ Saṃyamena (ດ້ວຍການສຳລວມ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການສຳລວມໃນສີລ. ຄຳວ່າ Saccavajjena (ດ້ວຍການເວົ້າຄຳສັດ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການເວົ້າຄຳຈິງ. ຄຳວ່າ Āgamo (ອາຄົມ) ໝາຍເຖິງ ການມາ ຫຼື ຄວາມເປັນໄປ. ໂດຍປະການທັງປວງ ພວກມິດສາທິດຖິຍ່ອມປະຕິເສດການກະທຳບຸນແລະບາບທັງຫຼາຍ.

๗. เหตุสุตฺตวณฺณนา

໗. ອັດຖະກະຖາ ເຫຕຸສູດ

๒๑๒. นตฺถิ [Pg.313] เหตุ นตฺถิ ปจฺจโยติ เอตฺถ ปจฺจโยติ เหตุเววจนเมว. อุภเยนาปิ วิชฺชมานเมว กายทุจฺจริตาทีนํ สํกิเลสปจฺจยํ, กายสุจริตาทีนญฺจ วิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ พลนฺติ ยมฺหิ อตฺตโน พเล ปติฏฺฐิตา อิเม สตฺตา เทวตฺตมฺปิ มารตฺตมฺปิ พฺรหฺมตฺตมฺปิ สาวกโพธิมฺปิ ปจฺเจกโพธิมฺปิ สพฺพญฺญุตมฺปิ ปาปุณนฺติ, ตํ พลํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ วีริยนฺติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. ‘‘อิทํ โน วีริเยน, อิทํ ปุริสถาเมน, อิทํ ปุริสปรกฺกเมน ปตฺต’’นฺติ, เอวํ ปวตฺตวจนปฏิกฺเขปกรณวเสน ปเนตานิ วิสุํ อาทิยนฺติ.

໒໑໒. ໃນຄຳວ່າ Natthi hetu natthi paccayo (ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ) ນີ້ ຄຳວ່າ Paccayo (ປັດໄຈ) ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ Hetu (ເຫດ) ນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນີ້ ພວກເຂົາປະຕິເສດປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງຂອງກາຍທຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ ແລະປັດໄຈແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດຂອງກາຍສຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຢູ່ແທ້ໆ. ຄຳວ່າ Natthi balaṃ (ບໍ່ມີກຳລັງ) ຄື ພວກເຂົາປະຕິເສດກຳລັງອັນເປັນທີ່ຕັ້ງໝັ້ນຂອງສັດທັງຫຼາຍ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍພະຍາຍາມແລ້ວບັນລຸເຖິງຄວາມເປັນເທວະດາ, ຄວາມເປັນພະຍາມານ, ຄວາມເປັນພຣະພົມ, ສາວົກພູມ, ປັດເຈກພູມ ແລະສັບພັນຍຸຕະຍານ, ພວກເຂົາປະຕິເສດກຳລັງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Natthi vīriya (ບໍ່ມີຄວາມພຽນ) ເປັນຕົ້ນ ທັງໝົດເປັນຄຳໄວພົດຂອງກັນແລະກັນ. ແຕ່ການທີ່ພວກເຂົາກ່າວແຍກກັນໄວ້ ກໍເພື່ອປະຕິເສດຄຳເວົ້າຂອງຄົນອື່ນທີ່ກ່າວວ່າ 'ສິ່ງນີ້ພວກເຮົາບັນລຸໄດ້ດ້ວຍຄວາມພຽນ, ສິ່ງນີ້ບັນລຸໄດ້ດ້ວຍກຳລັງຂອງບຸລຸດ, ສິ່ງນີ້ບັນລຸໄດ້ດ້ວຍຄວາມບາກບັ່ນຂອງບຸລຸດ'.

สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส ปริคฺคณฺหนฺติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ, ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติอาทิวเสน วทนฺติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทนฺติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทนฺติ. เตสุ หิ เต วิรุหนภาเวน ชีวสญฺญิโน. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน น ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสนฺติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ, อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺติ.

ຄຳວ່າ Sabbe sattā (ສັດທັງປວງ) ໝາຍເຖິງ ສັດບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ມີອູດ, ງົວ, ລາ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sabbe pāṇā (ສິ່ງມີຊີວິດທັງປວງ) ພວກເຂົາກ່າວໂດຍແບ່ງເປັນ ສັດມີອິນຊີດຽວ, ສັດມີສອງອິນຊີ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sabbe bhūtā (ພູຕະທັງປວງ) ພວກເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງ ສັດທີ່ເກີດໃນຟອງໄຂ່ ແລະໃນມົດລູກ. ຄຳວ່າ Sabbe jīvā (ຊີວະທັງປວງ) ພວກເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງ ເຂົ້າສາລີ, ເຂົ້າເປືອກ, ເຂົ້າບາເລ ເປັນຕົ້ນ ເພາະພວກເຂົາມີຄວາມສຳຄັນໝາຍໃນພືດເຫຼົ່ານັ້ນວ່າເປັນສິ່ງມີຊີວິດ ໂດຍຄວາມທີ່ມັນຈະເລີນເຕີບໂຕໄດ້. ຄຳວ່າ Avasā abalā avīriyā (ບໍ່ມີອຳນາດ ບໍ່ມີກຳລັງ ບໍ່ມີຄວາມພຽນ) ຄື ພວກເຂົາບໍ່ມີອຳນາດ, ກຳລັງ ຫຼືຄວາມພຽນຂອງຕົນເອງ ໃນຄວາມເສົ້າໝອງແລະຄວາມບໍລິສຸດ. ໃນຄຳວ່າ Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā ນີ້ ຄຳວ່າ Niyati ໄດ້ແກ່ ຄວາມແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ Saṅgati ໄດ້ແກ່ ການໄປຮ່ວມກັນໃນກຳເນີດຕ່າງໆ ຂອງອະພິຊາດທັງ 6. ຄຳວ່າ Bhāva ໄດ້ແກ່ ສະພາວະນັ້ນເອງ. ແປຮູບໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂຊກຊະຕາ, ຄວາມປະຈົບບັງເອີນ ແລະສະພາວະ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມເປັນຕ່າງໆ ນາໆ. ພວກເຂົາສະແດງວ່າ ສິ່ງໃດຈະຕ້ອງເປັນຢ່າງໃດ ມັນກໍເປັນຢ່າງນັ້ນ, ສິ່ງໃດບໍ່ຕ້ອງເປັນຢ່າງໃດ ມັນກໍບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Chasvevābhijātīsu (ໃນອະພິຊາດທັງ 6 ເທົ່ານັ້ນ) ຄື ຕັ້ງຢູ່ໃນອະພິຊາດທັງ 6 ເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວສະເຫວີຍສຸກແລະທຸກ, ພວກເຂົາສະແດງວ່າ ພູມіແຫ່ງຄວາມສຸກແລະຄວາມທຸກອື່ນບໍ່ມີ.

๘-๑๐. มหาทิฏฺฐิสุตฺตาทิวณฺณนา

໘-໑໐. ອັດຖະກະຖາ ມະຫາທິດຖິສູດ ເປັນຕົ້ນ

๒๑๓-๒๑๕. อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา, ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ เกนจิ การิตาปิ น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา. ‘‘อนิมฺมิตพฺพา’’ติปิ ปาโฐ, น นิมฺมิตพฺพาติ อตฺโถ. วญฺฌาติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผลา กสฺสจิ อชนกา. ปพฺพตกูฏํ วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา. เอสิกฏฺฐายิโน วิย หุตฺวา ฐิตาติ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา, ยถา สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิตาติ อตฺโถ. น อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา [Pg.314] น จลนฺติ. น วิปริณมนฺตีติ ปกตึ น วิชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ อญฺญมญฺญํ น อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา. ปถวีกาโยติอาทีสุ ปถวีเยว ปถวีกาโย, ปถวีสมูโห วา. สตฺตนฺนํตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหฏํ สตฺถํ มุคฺคราสิอาทีนํ อนฺตเรเนว ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ ‘‘อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสนฺติ.

໒໑໓-໒໑໕. ຄຳວ່າ Akaṭā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ຖືກສ້າງຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Akaṭavidhā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີການຈັດແຈງໄວ້, ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ມີໃຜສັ່ງວ່າ 'ຈົ່ງເຮັດຢ່າງນີ້'. ຄຳວ່າ Animmitā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ຖືກນິມິດຂຶ້ນດ້ວຍລິດ. ຄຳວ່າ Animmātā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ຖືກສັ່ງໃຫ້ສ້າງຂຶ້ນ. ມີບົດບາລີວ່າ Animmitabbā ກໍມີ, ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ຄວນນິມິດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Vañjhā (ເປັນໝັນ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ມີຜົນ ບໍ່ໃຫ້ເກີດຜົນແກ່ໃຜໆ ເໝືອນດັ່ງແມ່ພັນທີ່ເປັນໝັນ ຫຼືຕົ້ນຕານທີ່ບໍ່ມີໝາກ. ຄຳວ່າ Kūṭaṭṭhā (ຕັ້ງໝັ້ນດັ່ງຍອດພູ) ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງຢູ່ຄືກັບຍອດພູເຂົາ. ຄຳວ່າ Esikaṭṭhāyiṭṭhitā (ຕັ້ງຢູ່ຄືກັບເສົາລະນຽດ) ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງຢູ່ຄືກັບເສົາປະຕູທີ່ຝັງໄວ້ຢ່າງແໜ້ນໜາ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ. ຄຳວ່າ Na iñjanti (ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ເພາະຕັ້ງຢູ່ຄືກັບເສົາລະນຽດ. ຄຳວ່າ Na vipariṇamanti (ບໍ່ແປຜັນ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ລະທິ້ມສະພາວະປົກກະຕิຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ Na aññamaññaṃ byābādhenti (ບໍ່ບຽດບຽນກັນແລະກັນ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ທຳຮ້າຍກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ Nālam (ບໍ່ຄວນ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ສາມາດ. ໃນຄຳວ່າ Pathavīkāyo (ກາຍດິນ) ເປັນຕົ້ນ ນັ້ນ ປັດຖະວີທາດນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ກາຍດິນ ຫຼືວ່າ ກອງແຫ່ງດິນ. ຄຳວ່າ Sattannaṃtveva kāyānaṃ (ແຫ່ງກາຍທັງ 7 ເທົ່ານັ້ນ) ໝາຍຄວາມວ່າ ເໝືອນດັ່ງສັດຕຣາທີ່ຟັນລົງໄປໃນກອງຖົ່ວຂຽວເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າໄປໃນລະຫວ່າງກອງຖົ່ວຂຽວນັ້ນເອງ, ຢ່າງໃດກໍດີ ສັດຕຣາຍ່ອມເຂົ້າໄປໃນຊ່ອງຫວ່າງລະຫວ່າງກາຍທັງ 7. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ພວກເຂົາສະແດງວ່າ ຄວາມຄິດທີ່ວ່າ 'ເຮົາຈະປິດຊີວິດຂອງຜູ້ນີ້' ເປັນພຽງຄວາມສຳຄັນໝາຍເທົ່ານັ້ນ.

โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานีติ ปญฺจกมฺมสตานิ จาติ เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกทิฏฺฐึ ทีเปนฺติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ ‘‘ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน คณฺหนฺติ, ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนา’’ติ. กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมวจีกมฺมานิ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิปฏิปทาติ วทนฺติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ, อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห.

ຄຳວ່າ Yonipamukhasatasahassāni (ກຳເນີດທີ່ເປັນປະທານແສນກຳເນີດ) ໝາຍເຖິງ ກຳເນີດອັນປະເສີດທີ່ເປັນປະທານ 1,400,000 ກຳເນີດ, ອີກ 6,000 ກຳເນີດ, ອີກ 600 ກຳເນີດ. ຄຳວ່າ Pañca ca kammuno satāni (ກຳ 500) ໝາຍເຖິງ ກຳ 500 ປະການ, ພວກເຂົາສະແດງທິດຖິອັນບໍ່ມີປະໂຫຍດ ດ້ວຍການຄາດຄະເນລ້າໆ. ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ Pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni (ກຳ 5 ປະການ, ກຳ 3 ປະການ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ແຕ່ບາງພວກກ່າວວ່າ 'ກຳ 5 ປະການ ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອິນຊີ 5, ກຳ 3 ປະການ ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ'. ໃນຄຳວ່າ Kamme ca aḍḍhakamme ca (ກຳ ແລະ ເຄິ່ງກຳ) ນັ້ນ ລັດທິຂອງພວກເຂົາມີວ່າ ກາຍະກຳແລະວະຈີກຳ ເປັນກຳເຕັມ ເພາະເປັນຂອງຫຍາບ, ສ່ວນມະໂນກຳ ເປັນເຄິ່ງກຳ ເພາະບໍ່ຫຍາບ. ຄຳວ່າ Dvaṭṭhipaṭipadā ໄດ້ແກ່ ປະຕິປະທາ 62 ປະການ. ຄຳວ່າ Dvaṭṭhantarakappā ໝາຍເຖິງ ໃນກັບໜຶ່ງມີອັນຕະຣະກັບ 64 ປະການ, ແຕ່ມັກຂະລິໂກສາລະນີ້ ບໍ່ຮູ້ຈັກອັນຕະຣະກັບອີກ 2 ປະການ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້.

ฉฬาภิชาติโยติ กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมา ฉ อภิชาติโย วทนฺติ. ตตฺถ โอรพฺภิกา สูกริกา สากุณิกา มาควิกา ลุทฺทา มจฺฉฆาตกา โจรา โจรฆาตกา พนฺธนาคาริกา, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาตีติ วทนฺติ. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ, ‘‘ภิกฺขู จ กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ (อ. นิ. ๖.๕๗) อยํ หิสฺส ปาฬิ เอว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอว นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทนฺติ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทนฺติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี โอทาตวสนา อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทนฺติ. เอวํ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรนฺติ. อาชีวกา อาชีวินิโย อยํ สุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา[Pg.315]. นนฺโท วจฺโฉ, กิโส สํกิจฺโจ, มกฺขลิ โคสาโล ปรมสุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา.

ຄຳວ່າ Chaḷābhijātiyo (ອະພิຊາດ 6) ຄື ພວກເຂົາກ່າວເຖິງອະພິຊາດ 6 ເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ກັນຫາພิຊາດ (ຊາດດຳ), ນີລາພິຊາດ (ຊາດຂຽວ), ໂລຫິຕາພິຊາດ (ຊາດແດງ), ຫະລິດທາພິຊາດ (ຊາດເຫຼືອງ), ສຸກກາພິຊາດ (ຊາດຂາວ), ປະຣະມະສຸກກາພິຊາດ (ຊາດຂາວຢ່າງຍິ່ງ). ໃນອະພິຊາດ 6 ນັ້ນ ພວກຄົນຂ້າແກະ, ຄົນຂ້າໝູ, ຄົນຂ້ານົກ, ຄົນລ່າເນື້ອ, ຄົນປ່າ, ຄົນຂ້າປາ, ໂຈນ, ເພັດຊະຄາດ, ຜູ້ຄຸມຄຸກ ຫຼືຄົນອື່ນໆ ທີ່ເຮັດການງານອັນໂຫດຮ້າຍ ພວກເຂົາກ່າວວ່າເປັນ 'ກັນຫາພິຊາດ'. ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເປັນ 'ນີລາພິຊາດ'. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ໃສ່ໜາມລົງໃນປັດໄຈ 4 ແລ້ວຈຶ່ງຂົບສັນ, ບົດບາລີຂອງມັກຂະລິໂກສາລະນັ້ນມີວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍເປັນຜູ້ມີຄວາມເປັນຢູ່ດ້ວຍໜາມ'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ບັນພະຊິດບາງພວກນອກພຣະພຸດທະສາສະໜາ ທີ່ມີຄວາມເປັນຢູ່ດ້ວຍໜາມ ເປັນ 'ນີລາພິຊາດ'. ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ພວກນິຄົນຜູ້ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າຜືນດຽວ ເປັນ 'ໂລຫິຕາພິຊາດ'. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຫຼົ່ານີ້ບໍລິສຸດກວ່າສອງພວກທຳອິດ. ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ຄະລຶຫັດຜູ້ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າຂາວ ເຊິ່ງເປັນສາວົກຂອງອະເຈລົກ ເປັນ 'ຫະລິດທາພິຊາດ'. ພວກເຂົາເຮັດໃຫ້ທາຍົກຜູ້ໃຫ້ປັດໄຈຂອງຕົນ ເປັນຜູ້ໃຫຍ່ກວ່າພວກນິຄົນເສຍອີກ. ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ພວກອາຊີວົກຊາຍແລະອາຊີວົກຍິງ ເປັນ 'ສຸກກາພິຊາດ'. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຫຼົ່ານີ້ບໍລິສຸດກວ່າ 4 ພວກທຳອິດ. ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ນັນທະ, ວັດຈະ, ກິສະ, ສັງກິດຈະ ແລະມັກຂະລິໂກສາລະ ເປັນ 'ປະຣະມະສຸກກາພິຊາດ'. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຫຼົ່ານີ້ບໍລິສຸດກວ່າຄົນທັງປວງ.

อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ ขิฑฺฑาภูมิ วีมํสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสขภูมิ สมณภูมิ ชานนภูมิ ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทนฺติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺต ทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา, อยํ มนฺทภูมีติ วทนฺติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ, สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ, อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ วีมํสกภูมิ นาม. ปทสา คนฺตุํ สมตฺถกาโล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานิ สิกฺขนกาโล เสขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชนกาโล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาโล ชานนภูมิ นาม. ‘‘ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหา’’ติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทนฺติ.

ຄຳວ່າ Aṭṭha purisabhūmiyo (ພູມິຂອງບຸລຸດ 8) ຄື ພວກເຂົາກ່າວເຖິງພູມິຂອງບຸລຸດ 8 ເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ມັນທະພູມິ (ພູມິຄົນເຂົາ), ຂິດທາພູມິ (ພູມິຫຼິ້ນ), ວີມັງສະກະພູມິ (ພູມິທົດລອງ), ອຸຊຸຄະຕະພູມິ (ພູມິເດີນກົງ), ເສຂະພູມິ (ພູມິສຶກສາ), ສະມະນະພູມິ (ພູມິສະມະນະ), ຊານະນະພູມິ (ພູມິຮູ້), ປັນນະພູມິ (ພູມິເສື່ອມ). ໃນພູມິ 8 ນັ້ນ ນັບແຕ່ມື້ເກີດໄດ້ 7 ມື້ ເພາະອອກມາຈາກບ່ອນຄັບແຄບ (ທ້ອງແມ່) ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນຜູ້ອ່ອນແອແລະຫຼົງໄຫຼ, ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ນີ້ເປັນ 'ມັນທະພູມິ'. ສ່ວນພວກທີ່ມາຈາກທຸຄະຕິ ຍ່ອມຮ້ອງໄຫ້ແລະຮ້ອງຄວນຄາງເລື້ອຍໆ, ພວກທີ່ມາຈາກສຸຄະຕິ ຍ່ອມລະນຶກເຖິງສຸຄະຕິນັ້ນແລ້ວຫົວເລາະ, ນີ້ຊື່ວ່າ 'ຂິດທາພູມິ'. ການຈັບມື, ຕີນ, ຕຽງ ຫຼືຕັ່ງ ຂອງພໍ່ແມ່ ແລ້ວຢຽບຕີນລົງເທິງພື້ນດິນ ຊື່ວ່າ 'ວີມັງສະກະພູມິ'. ໄລຍະເວລາທີ່ສາມາດຍ່າງໄປໄດ້ດ້ວຍຕີນ ຊື່ວ່າ 'ອຸຊຸຄະຕະພູມິ'. ໄລຍະເວລາຮຽນສິລະປະວິຊາ ຊື່ວ່າ 'ເສຂະພູມິ'. ໄລຍະເວລາອອກຈາກເຮືອນບວດ ຊື່ວ່າ 'ສະມະນະພູມິ'. ໄລຍະເວລາທີ່ເຂົ້າຫາອາຈານແລ້ວຮູ້ສິ່ງທີ່ຄວນແລະບໍ່ຄວນ ຊື່ວ່າ 'ຊານະນະພູມິ'. ພວກເຂົາກ່າວເຖິງພິກຂຸຜູ້ແກ່ຊະລາ ຜູ້ບໍ່ມີລາບ ຜູ້ບໍ່ກ່າວຄຳໃດໆ ແກ່ໃຜໆ ວ່າເປັນ 'ປັນນະພູມິ'.

เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเตติ เอกูนปญฺญาส อาชีววุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชาสตานิ. นาควาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีส อินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ. หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. สตฺต อสญฺญีคพฺภาติ สาลิยวโคธุมมุคฺคกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ คณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา, โส ปน สตฺตาติ วทติ. มนุสฺสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต เปสาจาติ ปิสาจา มหนฺตมหนฺตา, สตฺตาติ วทติ. สราติ มหาสรา. กณฺณมุณฺฑ-รถการ-อโนตตฺต-สีหปฺปปาต-ฉทฺทนฺต-มุจลินฺท-กุณาลทเห คเหตฺวา วทติ.

ຄຳວ່າ Ekūnapaññāsa ājīvakasate (ຮ້ອຍແຫ່ງອາຊີວົກ 49) ໝາຍເຖິງ ວິທີການລ້ຽງຊີບຂອງອາຊີວົກ 4,900 ວິທີ. ຄຳວ່າ Paribbājakasate (ຮ້ອຍແຫ່ງປະຣິພາຊົກ) ໝາຍເຖິງ ການບວດເປັນປະຣິພາຊົກ 100 ປະການ. ຄຳວ່າ Nāgavāsasate (ຮ້ອຍແຫ່ງທີ່ຢູ່ຂອງນາກ) ໝາຍເຖິງ ມົນທົນນາກ 100 ແຫ່ງ. ຄຳວ່າ Vīse indriyasate (ຮ້ອຍແຫ່ງອິນຊີ 20) ໝາຍເຖິງ ອິນຊີ 2,000 ປະການ. ຄຳວ່າ Tiṃse nirayasate (ຮ້ອຍແຫ່ງນະລົກ 30) ໝາຍເຖິງ ນະລົກ 3,000 ແຫ່ງ. ຄຳວ່າ Rajodhātuyo (ຣะໂຊທາຕຸ) ໝາຍເຖິງ ບ່ອນທີ່ມີຝຸ່ນລະອອງປົກຄຸມ, ມັກຂະລິໂກສາລະກ່າວໝາຍເຖິງ ຫຼັງມື, ຫຼັງຕີນ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Satta saññīgabbhā (ກຳເນີດທີ່ມີສັນຍາ 7) ກ່າວໝາຍເຖິງ ອູດ, ງົວ, ລາ, ແກະ, ເນື້ອ, ງົວປ່າ, ຄວາຍ. ຄຳວ່າ Satta asaññīgabbhā (ກຳເນີດທີ່ບໍ່ມີສັນຍາ 7) ກ່າວໝາຍເຖິງ ເຂົ້າສາລີ, ເຂົ້າເປືອກ, ເຂົ້າບາເລ, ຖົ່ວຂຽວ, ເຂົ້າຟ່າງ, ລູກເດືອຍ, ຫຍ້າກັບແກ້. ຄຳວ່າ Nigaṇṭhigabbhā (ກຳເນີດມີຂໍ້) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ເກີດຢູ່ທີ່ຂໍ້, ກ່າວໝາຍເຖິງ ອ້ອຍ, ໄມ້ໄຜ່, ໄມ້ອໍ້ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Satta devā (ເທວະດາ 7) ຄື ເທວະດາມີຫຼາຍ ແຕ່ມັກຂະລິໂກສາລະນັ້ນບໍ່ຮູ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ມີ 7. ເຖິງແມ່ນມະນຸດກໍມີມາກມາຍນັບບໍ່ຖ້ວນ ແຕ່ມັກຂະລິໂກສາລະນັ້ນບໍ່ຮູ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ມີ 7. ຄຳວ່າ Satta pesācā (ປີສາດ 7) ຄື ປີສາດມີມາກມາຍ ແຕ່ມັກຂະລິໂກສາລະກ່າວວ່າ ມີ 7. ຄຳວ່າ Sarā (ສະ) ໝາຍເຖິງ ສະໃຫຍ່ 7 ແຫ່ງ ຄື: ສະກັນນະມຸນທະ, ສະຣະຖະກາຣະ, ສະອະໂນດາດ, ສະສີຫະປະປາຕະ, ສະສັດທັນ, ສະມຸຈະລິນ, ສະກຸນາລະ.

ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. เอตฺถ เอกมฺหา มหาสรา วสฺสสเต [Pg.316] วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาเล จ ปณฺฑิเต จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตราวิสุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ, พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ.

ຄຳວ່າ Pavuṭā ໝາຍເຖິງ ຂໍ້, ປຸ່ມ. ຄຳວ່າ Papātā ໝາຍເຖິງ ເຫວໃຫຍ່. ຄຳວ່າ Papātasatāni ໝາຍເຖິງ ເຫວຂະໜາດນ້ອຍ 100 ແຫ່ງ. ຄຳວ່າ Supinā ໝາຍເຖິງ ຄວາມຝັນໃຫຍ່. ຄຳວ່າ Supinasatāni ໝາຍເຖິງ ຄວາມຝັນນ້ອຍ 100 ປະການ. ຄຳວ່າ Mahākappino ໝາຍເຖິງ ມະຫາກັບທັງຫຼາຍ. ໃນເລື່ອງນີ້ ມັກຂະລິໂກສາລະກ່າວວ່າ: ທຸກໆ 100 ປີ ໃຫ້ເອົາປາຍຫຍ້າຄາຈຸ່ມເອົານ້ຳ 1 ຢົດ ອອກຈາກສະໃຫຍ່ແຫ່ງໜຶ່ງ, ເມື່ອເຮັດໃຫ້ນ້ຳໃນສະນັ້ນແຫ້ງໝົດໄປ 7 ເທື່ອ ຈຶ່ງນັບເປັນ 1 ມະຫາກັບ. ລັດທິຂອງມັກຂະລິໂກສາລະນັ້ນມີວ່າ: ທັງຄົນພານແລະບັນດິດ ທ່ອງທ່ຽວໄປຕະຫຼອດ 8,400,000 ມະຫາກັບເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຈະເຮັດທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກໄດ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ເຖິງແມ່ນບັນດິດກໍບໍ່ສາມາດບໍລິສຸດໄດ້ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ, ສ່ວນຄົນພານກໍບໍ່ກ້າວລ່ວງໄປກວ່ານັ້ນ.

สีเลน วาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสเนว วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณกาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺโต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ, น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา. หายนวฑฺฒนานเมเวตํ เววจนํ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปิ นามาติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุเฬ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปฺปมาเณน นิพฺเพฐิยมานเมว คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺเถว ติฏฺฐติ, น คจฺฉติ เอวเมว พาลา จ ปณฺฑิตา จ กาลวเสน นิพฺเพฐิยมานา สุขทุกฺขํ ปเลนฺติ, ยถาวุตฺเตน กาเลน อติกฺกมนฺตีติ ทสฺเสติ.

ຄຳວ່າ Sīlena vā (ດ້ວຍສິນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອະເຈລະກະສິນ (ສິນຂອງຜູ້ບໍ່ນຸ່ງຫົ່ມ) ຫຼື ດ້ວຍສິນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງອື່ນໆ. ຄຳວ່າ Vatenāti (ດ້ວຍວັດ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍວັດປະຕິບັດທີ່ມີສະພາບເຊັ່ນນັ້ນ. ຄຳວ່າ Tapenāti (ດ້ວຍຕະບະ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການບຳເພັນຕະບະ (ການທໍລະມານກາຍ). ທີ່ຊື່ວ່າ ເຮັດກຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນແກ່ກ້າໃຫ້ແກ່ກ້າ ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນໃດທີ່ຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນບັນດິດ' ແລ້ວພະຍາຍາມຊຳລະຕົນໃຫ້ບໍລິສຸດໃນລະຫວ່າງ (ດ້ວຍສິນ ແລະ ວັດ ເປັນຕົ້ນ). ທີ່ຊື່ວ່າ ເຮັດກຳທີ່ແກ່ກ້າແລ້ວໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ ໂດຍການສະເຫວີຍຜົນກຳນັ້ນເລື້ອຍໆ ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນໃດທີ່ຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນຄົນພານ' ແລ້ວທ່ອງທ່ຽວໄປລ່ວງກຳນົດເວລາທີ່ກ່າວໄວ້ (໘໔,໐໐໐ ມະຫາກັບ). ຄຳວ່າ Hevaṃ natthīti (ແບບນັ້ນບໍ່ມີ) ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ມີການເຮັດກຳທີ່ຍັງບໍ່ແກ່ກ້າໃຫ້ແກ່ກ້າ ແລະ ການເຮັດກຳທີ່ແກ່ກ້າແລ້ວໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ ທັງສອງຢ່າງນີ້. ທ່ານສະແດງວ່າ ເພາະວ່າທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ສາມາດເຮັດໄດ້. ຄຳວ່າ Doṇamiteti (ຕວງດ້ວຍທະນານ) ໄດ້ແກ່ ເໝືອນດັ່ງສິ່ງທີ່ຕວງດ້ວຍທະນານ (ເຄື່ອງຕວງເຂົ້າ). ຄຳວ່າ Sukhadukkheti ໄດ້ແກ່ ສຸກແລະທຸກ. ຄຳວ່າ Pariyantakateti ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ມີຂອບເຂດກຳນົດດ້ວຍເວລາທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ Natthi hāyanavaḍḍhaneti ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີຄວາມເສື່ອມແລະຄວາມຈະເລີນ, ອະທິບາຍວ່າ ສັງສານວັດຂອງບັນດິດກໍບໍ່ຫຼຸດລົງ, ຂອງຄົນພານກໍບໍ່ເພີ່ມຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Ukkaṃsāvakaṃseti ໄດ້ແກ່ ການຍົກຂຶ້ນແລະການຫຼຸດລົງ, ເຊິ່ງເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄວາມເສື່ອມແລະຄວາມຈະເລີນນັ້ນເອງ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍອຸປະມາ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ seyyathāpi nāma (ປຽບເໝືອນດັ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ suttaguḷeti ໄດ້ແກ່ ກ້ອນດ້າຍທີ່ພັນໄວ້ເປັນກ້ອນ. ຄຳວ່າ Nibbeṭhiyamānameva paletīti (ເມື່ອຄາຍອອກຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ກໍກິ້ງໄປ) ໝາຍຄວາມວ່າ ກ້ອນດ້າຍທີ່ບຸກຄົນຢືນຢູ່ເທິງພູເຂົາ ຫຼື ເທິງຍອດໄມ້ ແລ້ວໂຍນລົງໄປ ຍ່ອມກິ້ງໄປຕະຫຼອດເວລາທີ່ດ້າຍຄາຍອອກຕາມປະມານຂອງດ້າຍ, ເມື່ອດ້າຍໝົດແລ້ວ ກໍຢຸດຢູ່ ນະ ທີ່ນັ້ນເອງ ບໍ່ກິ້ງໄປອີກ, ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນເອງ ທັງຄົນພານແລະບັນດິດ ຍ່ອມທ່ອງທ່ຽວໄປສະເຫວີຍສຸກແລະທຸກ ຕະຫຼອດເວລາທີ່ດ້າຍຄືສັງສານວັດຄາຍອອກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເວລາ, ຍ່ອມລ່ວງພົ້ນສັງສານວັດໄປຕາມກຳນົດເວລາທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ນີ້ຄືສິ່ງທີ່ສະແດງໄວ້.

๑๑-๑๘. อนฺตวาสุตฺตาทิวณฺณนา

໑໑-໑໘. ການອະທິບາຍອັນຕະວາສູດ ເປັນຕົ້ນ

๒๑๖-๒๒๓. อนฺตวา โลโกติ เอกโต วฑฺฒิตนิมิตฺตํ โลโกติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. อนนฺตวาติ สพฺพโต วฑฺฒิตํ อปฺปมาณนิมิตฺตํ โลโกติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ชีวญฺจ สรีรญฺจ เอกเมวาติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. อิมานิ ตาว โสตาปตฺติมคฺควเสน อฏฺฐารส เวยฺยากรณานิ เอกํ คมนํ.

໒໑໖-໒໒໓. ຄຳວ່າ Antavā lokoti (ໂລກມີທີ່ສຸດ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນ (ທິດຖິ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການຍຶດຖື (ດ້ວຍຈັກຂຸຄືຊານ) ຫຼື ດ້ວຍການຄາດຄະເນ ວ່າ 'ໂລກ' ຄື ນິມິດແຫ່ງກະສິນທີ່ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປພຽງດ້ານດຽວ. ຄຳວ່າ Anantavāti (ໂລກບໍ່ມີທີ່ສຸດ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການຍຶດຖື ຫຼື ດ້ວຍການຄາດຄະເນ ວ່າ 'ໂລກ' ຄື ນິມິດແຫ່ງກະສິນທີ່ບໍ່ມີປະມານ ເຊິ່ງແຜ່ຂະຫຍາຍໄປໂດຍຮອບ. ຄຳວ່າ Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti (ຊີວະກໍອັນນັ້ນ ສະລີລະກໍອັນນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ ຊີວະແລະສະລີລະເປັນສິ່ງດຽວກັນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕ່າງກໍແຈ່ມແຈ້ງດີແລ້ວ. ພະສູດເຫຼົ່ານີ້ ໑໘ ພະສູດ ທີ່ເປັນໄວຍາກອນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂສດາປັດຕິມັກ ຈັດເປັນວາລະທຳອິດ (ການໄປຄັ້ງທີໜຶ່ງ).

๒. ทุติยคมนาทิวคฺควณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະຄະມະນະວັກ ເປັນຕົ້ນ

๒๒๔-๓๐๑. ทุติยํ [Pg.317] คมนํ ทุกฺขวเสน วุตฺตํ. ตตฺราปิ อฏฺฐารเสว เวยฺยากรณานิ, ตโต ปรานิ ‘‘รูปี อตฺตา โหตี’’ติอาทีนิ อฏฺฐ เวยฺยากรณานิ, เตหิ สทฺธึ ตํ ทุติยเปยฺยาโลติ วุตฺโต.

໒໒໔-໓໐໑. ວາລະທີສອງ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຸກຂະ. ໃນວາລະທີສອງນັ້ນ ກໍມີພະສູດທີ່ເປັນໄວຍາກອນ ໑໘ ພະສູດຄືກັນ, ຖັດຈາກນັ້ນໄປ ມີພະສູດທີ່ເປັນໄວຍາກອນ ໘ ພະສູດ ມີຄຳວ່າ 'rūpī attā hoti' (ອັດຕາມີຮູບ) ເປັນຕົ້ນ, ວາລະທີສອງນັ້ນ ລວມກັບພະສູດ ໘ ພະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຸຕິຍະເเปຍຍາລະ'.

ตตฺถ รูปีติ อารมฺมณเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. อรูปีติ ฌานํ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. รูปี จ อรูปี จาติ อารมฺมณญฺจ ฌานญฺจ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. เนว รูปี นารูปีติ ตกฺกมตฺเตน คหิตทิฏฺฐิ. เอกนฺตสุขีติ ลาภีตกฺกีชาติสฺสรานํ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ฌานลาภิโนปิ หิ อตีเต เอกนฺตสุขํ อตฺตภาวํ มนสิกโรโต เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ตกฺกิโนปิ ‘‘ยถา เอตรหิ อหํ เอกนฺตสุขี, เอวํ สมฺปราเยปิ ภวิสฺสามี’’ติ อุปฺปชฺชติ. ชาติสฺสรสฺสปิ สตฺตฏฺฐภเว สุขิตภาวํ ปสฺสนฺตสฺส เอวํ อุปฺปชฺชติ, เอกนฺตทุกฺขีติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ໃນພະສູດ ໘ ພະສູດນັ້ນ, ຄຳວ່າ rūpī (ມີຮູບ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ຍຶດຖືເອົາອາລົມ (ກະສິນ) ນັ້ນເອງວ່າເປັນອັດຕາ. ຄຳວ່າ arūpī (ບໍ່ມີຮູບ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ຍຶດຖືເອົາຊານວ່າເປັນອັດຕາ. ຄຳວ່າ rūpī ca arūpī ca (ມີຮູບແລະບໍ່ມີຮູບ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ຍຶດຖືເອົາທັງອາລົມແລະຊານວ່າເປັນອັດຕາ. ຄຳວ່າ neva rūpī nārūpī (ມີຮູບກໍບໍ່ແມ່ນ ບໍ່ມີຮູບກໍບໍ່ແມ່ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ຍຶດຖືເອົາດ້ວຍການຄາດຄະເນລ້ວນໆ. ຄຳວ່າ ekantasukhī (ມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ໄດ້ຊານ, ຜູ້ມັກຄາດຄະເນ, ແລະຜູ້ລະນຶກຊາດໄດ້. ເພາະວ່າ ເມື່ອຜູ້ໄດ້ຊານມານຶກເຖິງອັດຕະພາບໃນອະດີດທີ່ມີແຕ່ຄວາມສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ, ຄວາມເຫັນຢ່າງນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ເຖິງແມ່ນຜູ້ມັກຄາດຄະເນ ກໍຍ່ອມເກີດຄວາມເຫັນຂຶ້ນວ່າ 'ໃນປັດຈຸບັນເຮົາມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວຢ່າງໃດ, ໃນພົບໜ້າກໍຈັກມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວຢ່າງນັ້ນ'. ເຖິງແມ່ນຜູ້ລະນຶກຊາດໄດ້ ເມື່ອເຫັນຄວາມເປັນຜູ້ມີສຸກໃນ ໗-໘ ພົບຊາດ, ຄວາມເຫັນຢ່າງນີ້ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ໃນຄຳວ່າ ekantadukkhī (ມີທຸກໂດຍສ່ວນດຽວ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

ตติยเปยฺยาโล อนิจฺจทุกฺขวเสน เตหิเยว ฉพฺพีสติยา สุตฺเตหิ วุตฺโต, จตุตฺถเปยฺยาโล ติปริวฏฺฏวเสนาติ.

ຕະຕິຍະເປຍຍາລະ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະນິດຈະແລະທຸກຂະ ດ້ວຍພະສູດ ໒໖ ພະສູດເຫຼົ່ານັ້ນເອງ, ຈະຕຸດຖະເປຍຍາລະ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການວຽນຮອບ ໓ (ຕິປະລິວັດ).

ทิฏฺฐิสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທິດຖິສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๔. โอกฺกนฺตสํยุตฺตํ

໔. ໂອກກັນຕະສັງຍຸດ

๑-๑๐. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໐. 精度: ການອະທິບາຍຈັກຂຸສູດ ເປັນຕົ້ນ

๓๐๒-๓๑๑. โอกฺกนฺตสํยุตฺเต อธิมุจฺจตีติ สทฺธาธิโมกฺขํ ปฏิลภติ. โอกฺกนฺโต สมฺมตฺตนิยามนฺติ ปวิฏฺโฐ อริยมคฺคํ. อภพฺโพ จ ตาว กาลํ กาตุนฺติ อิมินา อุปฺปนฺเน มคฺเค ผลสฺส อนนฺตรายตํ ทีเปติ. อุปฺปนฺนสฺมิญฺหิ มคฺเค ผลสฺส อนฺตรายกรณํ นาม นตฺถิ. เตเนวาห – ‘‘อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี’’ติ (ปุ. ป. ๑๗). มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ ปมาณโต โอโลกนํ ขมนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໓໐໒-໓໑໑. ໃນໂອກກັນຕະສັງຍຸດ, ຄຳວ່າ adhimuccatīti (ນ້ອມໃຈເຊື່ອ) ໝາຍເຖິງ ໄດ້ຮັບຄວາມປັກໃຈເຊື່ອດ້ວຍສັດທາ (ສັດທາທິໂມກ). ຄຳວ່າ Okkanto sammattaniyāmanti (ກ້າວເຂົ້າສູ່ສັມມັດຕະນິຍາມ) ໝາຍເຖິງ ກ້າວເຂົ້າສູ່ອະລິຍະມັກ. ດ້ວຍຄຳວ່າ Abhabbo ca tāva kālaṃ kātunti (ແລະຍັງບໍ່ຄວນທີ່ຈະເຮັດກາລະ) ນີ້ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ (ຄວາມບໍ່ມີອຸປະສັກ) ແຫ່ງຜົນ ໃນເມື່ອມັກເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ເພາະວ່າ ເມື່ອມັກເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ສິ່ງທີ່ຈະເຮັດອັນຕະລາຍ (ຂັດຂວາງ) ແກ່ຜົນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະຫາກບຸກຄົນນີ້ເປັນຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນ, ແລະເປັນເວລາທີ່ກັບຈັກໄໝ້, ກັບກໍຍັງບໍ່ທັນໄໝ້ຕະຫຼອດເວລາທີ່ບຸກຄົນນີ້ຍັງບໍ່ທັນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນ, ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ມີກັບຕັ້ງຢູ່ (ຖິຕະກັບປີ)'. ຄຳວ່າ Mattaso nijjhānaṃ khamantīti (ຍ່ອມທົນຕໍ່ການເພ່ງພິຈາລະນາໂດຍປະມານ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມທົນຕໍ່ການເບິ່ງໂດຍປະມານ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕ່າງກໍແຈ່ມແຈ້ງດີແລ້ວ.

โอกฺกนฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍໂອກກັນຕະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๕. อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍອຸບປາດະສັງຍຸດ

๓๑๒-๓๒๑. อุปฺปาทสํยุตฺเต [Pg.318] สพฺพํ ปากฏเมว.

໓໑໒-໓໒໑. ໃນອຸບປາດະສັງຍຸດ ທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງແຈ່ມແຈ້ງດີແລ້ວ.

อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

精度: ການອະທິບາຍອຸບປາດະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๖. กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍກິເລສະສັງຍຸດ

๓๒๒-๓๓๑. กิเลสสํยุตฺเต จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโสติ กตรจิตฺตสฺส? จตุภูมกจิตฺตสฺส. เตภูมกจิตฺตสฺส ตาว โหตุ, โลกุตฺตรสฺส กถํ อุปกฺกิเลโส โหตีติ? อุปฺปตฺตินิวารณโต. โส หิ ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน อุปกฺกิเลโสติ เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมนินฺนนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมนินฺนํ. จิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อภิญฺญา สจฺฉิกรณีเยสุ ธมฺเมสูติ ปจฺจเวกฺขณญาเณน อภิชานิตฺวา สจฺฉิกาตพฺเพสุ ฉฬภิญฺญาธมฺเมสุ, เอกํ ธมฺมํ วา คณฺหนฺเตน เนกฺขมฺมนฺติ คเหตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໓໒໒-໓໓໑. ໃນກິເລສະສັງຍຸດ, ຄຳວ່າ cittessasoupakkileso (ນີ້ເປັນອຸປະກິເລດແຫ່ງຈິດ) ມີຄຳຖາມວ່າ ແຫ່ງຈິດດວງໃດ? ຕອບວ່າ ແຫ່ງຈິດໃນພູມ ໔. ຈິດໃນພູມ ໓ ຍົກໄວ້ກ່ອນ, ແຕ່ຈະເປັນອຸປະກິເລດແກ່ໂລກຸດຕະລະຈິດໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ ເພາະເປັນເຄື່ອງກີດຂວາງ (ຫ້າມ) ການເກີດຂຶ້ນ. ເພາະວ່າ ອຸປະກິເລດນັ້ນ (ຄວາມພໍໃຈແລະຄວາມກຳໜັດໃນຈັກຂຸ) ບໍ່ເປີດໂອກາດໃຫ້ໂລກຸດຕະລະຈິດນັ້ນເກີດຂຶ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນອຸປະກິເລດ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Nekkhammaninnanti (ນ້ອມໄປໃນເນກຂຳມະ) ໝາຍເຖິງ ນ້ອມໄປໃນໂລກຸດຕະລະທຳ ໙ ປະການ. ຄຳວ່າ Cittanti (ຈິດ) ໝາຍເຖິງ ສະມະຖະແລະວິປັດສະນາຈິດ. ຄຳວ່າ Abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesūti (ໃນທຳທີ່ພຶງເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍອະພິນຍາ) ໝາຍເຖິງ ໃນອະພິນຍາທຳ ໖ ປະການ ທີ່ພຶງຮູ້ຍິ່ງດ້ວຍປັດຈະເວກຂະນະຍານແລ້ວເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ, ຫຼື ຫາກຕ້ອງການຖືເອົາທຳຢ່າງໜຶ່ງ (ຄື ພະນິພານ) ໃນບັນດາໂລກຸດຕະລະທຳ, ກໍພຶງຖືເອົາຄຳວ່າ nekkhammanti (ເນກຂຳມະ). ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕ່າງກໍແຈ່ມແຈ້ງດີແລ້ວ.

กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກິເລສະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๗. สาริปุตฺตสํยุตฺตํ

໗. ສາລິປຸດຕະສັງຍຸດ

๑-๙. วิเวกชสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໙. ການອະທິບາຍວິເວກະຊະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๓๓๒-๓๔๐. สาริปุตฺตสํยุตฺตสฺส ปฐเม น เอวํ โหตีติ อหงฺการมมงฺการานํ ปหีนตฺตา เอวํ น โหติ. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปฐมาทีนิ.

໓໓໒-໓໔໐. ໃນພະສູດທຳອິດແຫ່ງສາລິປຸດຕະສັງຍຸດ, ຄຳວ່າ na evaṃ hotīti (ບໍ່ມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້) ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະລະອະຫັງການ (ຄວາມຖືຕົວວ່າເຮົາ) ແລະມະມັງການ (ຄວາມຖືຕົວວ່າຂອງເຮົາ) ໄດ້ແລ້ວ, ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ຈຶ່ງບໍ່ມີ. ໃນຊານທີສອງເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ພະສູດທີໜຶ່ງ ເປັນຕົ້ນ.

๑๐. สุจิมุขีสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍສຸຈິມຸຂີສູດ

๓๔๑. ทสเม สุจิมุขีติ เอวํนามิกา. อุปสงฺกมีติ เถรํ อภิรูปํ ทสฺสนียํ สุวณฺณวณฺณํ สมนฺตปาสาทิกํ ทิสฺวา ‘‘อิมินา สทฺธึ ปริหาสํ กริสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. อถ เถเรน ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเต ‘‘อิทานิสฺส [Pg.319] วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ มญฺญมานา เตน หิ, สมณ, อุพฺภมุโข ภุญฺชสีติ อาห. ทิสามุโขติ จตุทฺทิสามุโข, จตสฺโส ทิสา โอโลเกนฺโตติ อตฺโถ. วิทิสามุโขติ จตสฺโส วิทิสา โอโลเกนฺโต.

໓໔໑. ໃນພະສູດທີ ໑໐, ຄຳວ່າ sucimukhī (ສຸຈິມຸຂີ) ໄດ້ແກ່ ປະຣິພາຊິກາທີ່ມີຊື່ຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Upasaṅkamīti (ເຂົ້າໄປຫາ) ໝາຍຄວາມວ່າ ນາງເຫັນພະເຖລະຜູ້ມີຮູບງາມ, ໜ້າເບິ່ງ, ມີຜິວພັນດັ່ງທອງ, ໜ້າເຫຼື້ອມໃສໂດຍຮອບ ແລ້ວຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກເວົ້າຢອກໄຍກັບພະສະມະນະນີ້' ຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາ. ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພະເຖລະປະຕິເສດຄຳເວົ້ານັ້ນ, ນາງຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ເຮົາຈັກຍົກໂທດແກ່ພະສະມະນະນີ້' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ, ທ່ານສະມະນະ, ທ່ານເງີຍໜ້າສັນຫຼື?'. ຄຳວ່າ Disāmukhoti (ບ່າຍໜ້າໄປສູ່ທິດ) ໝາຍເຖິງ ບ່າຍໜ້າໄປສູ່ທິດທັງ ໔, ຄື ຫຼຽວເບິ່ງທິດທັງ ໔, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ Vidisāmukhoti (ບ່າຍໜ້າໄປສູ່ອະນຸທິດ) ໝາຍເຖິງ ຫຼຽວເບິ່ງອະນຸທິດທັງ ໔.

วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชายาติ วตฺถุวิชฺชาสงฺขาตาย ติรจฺฉานวิชฺชาย. วตฺถุวิชฺชา นาม ลาพุวตฺถุ-กุมฺภณฺฑวตฺถุ-มูลกวตฺถุ-อาทีนํ วตฺถูนํ ผลสมฺปตฺติการณกาลชานนุปาโย. มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺตีติ เตเนว วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชาสงฺขาเตน มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, เตสํ วตฺถูนํ สมฺปาทเนน ปสนฺเนหิ มนุสฺเสหิ ทินฺเน ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตา ชีวนฺตีติ อตฺโถ. อโธมุขาติ วตฺถุํ โอโลเกตฺวา ภุญฺชมานวเสน อโธมุขา ภุญฺชนฺติ นาม. เอวํ สพฺพตฺถ โยชนา กาตพฺพา. อปิ เจตฺถ นกฺขตฺตวิชฺชาติ ‘‘อชฺช อิมํ นกฺขตฺตํ อิมินา นกฺขตฺเตน คนฺตพฺพํ, อิมินา อิทญฺจิทญฺจ กาตพฺพ’’นฺติ เอวํ ชานนวิชฺชา. ทูเตยฺยนฺติ ทูตกมฺมํ, เตสํ เตสํ สาสนํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนนฺติ เอกคามสฺมึเยว เอกกุลสฺส สาสเนน อญฺญกุลํ อุปสงฺกมนํ. องฺควิชฺชาติ อิตฺถิลกฺขณปุริสลกฺขณวเสน องฺคสมฺปตฺตึ ญตฺวา ‘‘ตาย องฺคสมฺปตฺติยา อิทํ นาม ลพฺภตี’’ติ เอวํ ชานนวิชฺชา. วิทิสามุขาติ องฺควิชฺชา หิ ตํ ตํ สรีรโกฏฺฐาสํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา วิทิสาย ปวตฺตา นาม, ตสฺมา ตาย วิชฺชาย ชีวิกํ กปฺเปตฺวา ภุญฺชนฺตา วิทิสามุขา ภุญฺชนฺติ นาม. เอวมาโรเจสีติ ‘‘ธมฺมิกํ สมณา’’ติอาทีนิ วทมานา สาสนสฺส นิยฺยานิกํ คุณํ กเถสิ. ตญฺจ ปริพฺพาชิกาย กถํ สุตฺวา ปญฺจมตฺตานิ กุลสตานิ สาสเน โอตรึสูติ.

ຄຳວ່າ Vatthuvijjātiracchānavijjāyāti (ດ້ວຍວິຊາເບິ່ງພື້ນທີ່ ເຊິ່ງເປັນຕิລັດສານວິຊາ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຕິລັດສານວິຊາ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ວັດຖຸວິຊາ (ວິຊາເບິ່ງພື້ນທີ່). ທີ່ຊື່ວ່າ ວັດຖຸວິຊາ ໄດ້ແກ່ ອຸບາຍເຄື່ອງຮູ້ການເວລາອັນເປັນເຫດໃຫ້ຜົນລະປູກສຳເລັດ ແຫ່ງພື້ນທີ່ປູກນ້ຳເຕົ້າ, ພື້ນທີ່ປູກຟັກຂຽວ, ພື້ນທີ່ປູກຫົວຜັກກາດ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Micchājīvena jīvikaṃ kappentīti (ລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍມິດສາຊີວະ) ໝາຍຄວາມວ່າ ລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍມິດສາຊີວະນັ້ນເອງ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ວັດຖຸວິຊາແລະຕິລັດສານວິຊາ, ອະທິບາຍວ່າ ພວກເຂົາບໍລິໂພກປັດໄຈທີ່ພວກມະນຸດຜູ້ເຫຼື້ອມໃສເພາະການເຮັດໃຫ້ພື້ນທີ່ (ສວນ) ເຫຼົ່ານັ້ນສຳເລັດຜົນ ໄດ້ຖວາຍແລ້ວ, ຈຶ່ງລ້ຽງຊີວິດຢູ່. ຄຳວ່າ Adhomukhāti (ກົ້ມໜ້າ) ໝາຍເຖິງ ພວກເຂົາຊື່ວ່າ ກົ້ມໜ້າສັນ ເພາະສັນໂດຍການຫຼຽວເບິ່ງພື້ນທີ່. ພຶງປະກອບຄວາມຢ່າງນີ້ໃນທຸກບ່ອນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໃນວິຊາເຫຼົ່ານີ້, ທີ່ຊື່ວ່າ nakkhattavijjā (ນັກຂັດຕະວິຊາ) ໄດ້ແກ່ ວິຊາທີ່ຮູ້ວ່າ 'ມື້ນີ້ດາວນັກຂັດນີ້ຮ່ວມກັບຈັນ, ພຶງເດີນທາງດ້ວຍດາວນັກຂັດນີ້, ພຶງເຮັດສິ່ງນີ້ແລະສິ່ງນີ້ດ້ວຍດາວນັກຂັດນີ້'. ຄຳວ່າ dūteyyaṃ (ການເປັນທູດ) ໄດ້ແກ່ ງານຂອງທູດ, ຄື ການຮັບເອົາຂ່າວສານຂອງຕະກູນນັ້ນໆ ແລ້ວເດີນທາງໄປໃນບ່ອນນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ pahiṇagamanaṃ (ການຮັບໃຊ້) ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າໄປຫາຕະກູນອື່ນດ້ວຍຂ່າວສານຂອງຕະກູນໜຶ່ງ ໃນບ້ານດຽວກັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ aṅgavijjā (ອັງຄະວິຊາ) ໄດ້ແກ່ ວິຊາທີ່ຮູ້ວ່າ 'ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອະໄວຍະວະນີ້ ຍ່ອມໄດ້ລາບຊື່ນີ້' ໂດຍການຮູ້ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອະໄວຍະວະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລັກສະນະສະຕີ ແລະລັກສະນະບຸລຸດ. ຄຳວ່າ Vidisāmukhāti (ບ່າຍໜ້າໄປສູ່ອະນຸທິດ) ເພາະວ່າ ອັງຄະວິຊານັ້ນ ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາລົບສ່ວນຕ່າງໆຂອງຮ່າງກາຍນັ້ນໆ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນໄປໃນອະນຸທິດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກທີ່ລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍວິຊານັ້ນແລ້ວສັນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບ່າຍໜ້າໄປສູ່ອະນຸທິດສັນ. ຄຳວ່າ Evamārocesīti (ນາງໄດ້ບອກຢ່າງນີ້) ໝາຍຄວາມວ່າ ນາງກ່າວຄຳໃນພະບານີວ່າ 'dhammikaṃ samaṇā' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວສະແດງຄຸນເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກແຫ່ງພະສາສະໜາ ແກ່ຕະກູນທັງຫຼາຍ. ແລະຕະກູນປະມານ ໕໐໐ ໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄຳນັ້ນຂອງປະຣິພາຊິກາແລ້ວ ກໍໄດ້ເຫຼື້ອມໃສໃນພະສາສະໜາ.

สาริปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສາລິປຸດຕະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๘. นาคสํยุตฺตํ

໘. ນາກະສັງຍຸດ

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍສຸດທິກະສູດ

๓๔๒. นาคสํยุตฺเต อณฺฑชาติ อณฺเฑ ชาตา. ชลาพุชาติ วตฺถิโกเส ชาตา. สํเสทชาติ สํเสเท ชาตา. โอปปาติกาติ อุปปติตฺวา [Pg.320] วิย ชาตา. อิทญฺจ ปน สุตฺตํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา วุตฺตํ. ภิกฺขูนญฺหิ ‘‘กติ นุ โข นาคโยนิโย’’ติ กถา อุทปาทิ. อถ ภควา ปุคฺคลานํ นาคโยนีหิ อุทฺธรณตฺถํ นาคโยนิโย อาวิกโรนฺโต อิมํ สุตฺตมาห.

໓໔໒. ໃນນາກະສັງຍຸດ, ຄຳວ່າ aṇḍajā (ເກີດໃນຟອງໄຂ່) ໝາຍເຖິງ ເກີດໃນໄຂ່. ຄຳວ່າ jalābujā (ເກີດໃນມົດລູກ) ໝາຍເຖິງ ເກີດໃນຖົງນ້ຳຄ່ຳ (ຖົງຮົກ). ຄຳວ່າ saṃsedajā (ເກີດໃນເຖົ່າໄຄ) ໝາຍເຖິງ ເກີດໃນບ່ອນທີ່ຊຸ່ມຊື່ນມີເຫື່ອໄຄ. ຄຳວ່າ opapātikā (ເກີດຜຸດຂຶ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເກີດຂຶ້ນເໝືອນດັ່ງຕົກລົງມາຈາກເບື້ອງເທິງ. ກໍພະສູດນີ້ ກ່າວໄວ້ເພາະມີເຫດເກີດຂຶ້ນ. ເພາະວ່າ ໄດ້ເກີດມີການສົນທະນາໃນໝູ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍວ່າ 'ກຳເນີດນາກ ມີເທົ່າໃດໜໍ?'. ຄັ້ງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງກຳເນີດນາກທັງຫຼາຍ ເພື່ອຈະຊົງຍົກພວກບຸກຄົນຂຶ້ນຈາກກຳເນີດນາກ, ຈຶ່ງໄດ້ຕັດພະສູດນີ້.

๒-๕๐. ปณีตตรสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໕໐. ການອະທິບາຍປະນີຕະຕະຣະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๓๔๓-๓๙๑. ทุติยาทีสุ โวสฺสฏฺฐกายาติ อหิตุณฺฑิกปริพุทฺธํ อคเณตฺวา วิสฺสฏฺฐกายา. ทฺวยการิโนติ ทุวิธการิโน, กุสลากุสลการิโนติ อตฺโถ. สจชฺช มยนฺติ สเจ อชฺช มยํ. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ อาปชฺชติ. ตตฺรสฺส อกุสลํ อุปปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, กุสลํ อุปปนฺนานํ สมฺปตฺติยา. อนฺนนฺติ ขาทนียโภชนียํ. ปานนฺติ ยํกิญฺจิ ปานกํ. วตฺถนฺติ นิวาสนปารุปนํ. ยานนฺติ ฉตฺตุปาหนํ อาทึ กตฺวา ยํกิญฺจิ คมนปจฺจยํ. มาลนฺติ ยํกิญฺจิ สุมนมาลาทิปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ จนฺทนาทิคนฺธํ. วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ ฉวิราคกรณํ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ มญฺจปีฐาทิเสยฺยํ เอกภูมิกาทิอาวสถํ วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณญฺจ เทตีติ อตฺโถ. เตสญฺหิ ทีฆายุกตาย จ วณฺณวนฺตตาย จ สุขพหุลตาย จ ปตฺถนํ กตฺวา อิมํ ทสวิธํ ทานวตฺถุํ ทตฺวา ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวิตุํ ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໓໔໓-໓໙໑. ໃນພະສູດທີສອງເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ vossaṭṭhakāyā (ຜູ້ມີກາຍສະຫຼະແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີກາຍທີ່ປ່ອຍວາງແລ້ວ ໂດຍບໍ່ຄຳນຶງເຖິງການບີບບັງຄັບຂອງໝໍງູ. ຄຳວ່າ dvayakārino (ຜູ້ເຮັດກຳທັງສອງ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດກຳສອງຢ່າງ, ຄື ຜູ້ເຮັດທັງກຸສົນແລະອະກຸສົນ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ Sacajja mayaṃ ໝາຍເຖິງ ຫາກໃນມື້ນີ້ພວກເຮົາ. ຄຳວ່າ Sahabyataṃ upapajjatīti (ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສະຫາຍ) ໝາຍເຖິງ ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຢູ່ຮ່ວມກັນ. ໃນການເຂົ້າເຖິງນັ້ນ, ອະກຸສົນກຳຂອງຜູ້ນັ້ນ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ການເກີດ (ປະຕິສົນທິ), ສ່ວນກຸສົນກຳ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ຄວາມເຖິງພ້ອມ (ສົມບັດ) ຂອງຜູ້ເກີດແລ້ວ. ຄຳວ່າ Annaṃ (ເຂົ້າ) ໄດ້ແກ່ ຂອງຂົບຄ້ຽວແລະຂອງບໍລິໂພກ. ຄຳວ່າ Pānaṃ (ນ້ຳ) ໄດ້ແກ່ ນ້ຳດື່ມຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ Vatthaṃ (ຜ້າ) ໄດ້ແກ່ ຜ້ານຸ່ງແລະຜ້າຫົ່ມ. ຄຳວ່າ Yānaṃ (ຍານ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ເປັນປັດໄຈແກ່ການໄປຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ມີຮົ່ມແລະເກີບ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Mālaṃ (ດອກໄມ້) ໄດ້ແກ່ ດອກໄມ້ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ມີດອກມະລິ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Gandhaṃ (ຂອງຫອມ) ໄດ້ແກ່ ຂອງຫອມຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ມີແກ່ນຈັນ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vilepanaṃ (ເຄື່ອງລູບໄລ້) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງທາຜິວຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ Seyyāvasathapadīpeyyaṃ (ທີ່ນອນ ທີ່ຢູ່ອາໄສ ແລະເຄື່ອງປະທີບ) ໝາຍຄວາມວ່າ ໃຫ້ທີ່ນອນມີຕຽງແລະຕັ່ງ ເປັນຕົ້ນ, ທີ່ຢູ່ອາໄສມີວິຫານຊັ້ນດຽວ ເປັນຕົ້ນ, ແລະເຄື່ອງອຸປະການແກ່ປະທີບມີນ້ຳມັນແລະໄສ້ຕະກຽງ ເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ເພາະວ່າ ພວກເຂົາປາດຖະໜາຄວາມເປັນຜູ້ມີອາຍຸຍືນ, ມີຜິວພັນງາມ, ແລະມີຄວາມສຸກຫຼາຍ ແກ່ນາກເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວໃຫ້ທານວັດຖຸ ໑໐ ປະການນີ້ ຈຶ່ງເກີດໃນກຳເນີດນາກນັ້ນ ເພື່ອສະເຫວີຍສົມບັດນັ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕ່າງກໍແຈ່ມແຈ້ງດີແລ້ວ.

นาคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນາກະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๙. สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍສຸປັນນະສັງຍຸດ

๓๙๒-๔๓๗. สุปณฺณสํยุตฺเต ปตฺตานํ วณฺณวนฺตตาย ครุฬา สุปณฺณาติ วุตฺตา. อิธาปิ ปฐมสุตฺตํ ปุริมนเยเนว อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ. หรนฺตีติ อุทฺธรนฺติ. อุทฺธรมานา จ ปน เต อตฺตนา หีเน วา สเม วา อุทฺธริตุํ สกฺโกนฺติ, น อตฺตนา ปณีตตเร. สตฺตวิธา หิ อนุทฺธรณียนาคา นาม ปณีตตรา กมฺพลสฺสตรา ธตรฏฺฐา สตฺตสีทนฺตรวาสิโน ปถวิฏฺฐกา ปพฺพตฏฺฐกา วิมานฏฺฐกาติ. ตตฺร อณฺฑชาทีนํ ชลาพุชาทโย ปณีตตรา[Pg.321], เต เตหิ อนุทฺธรณียา. กมฺพลสฺสตรา ปน นาคเสนาปติโน, เต ยตฺถ กตฺถจิ ทิสฺวา โย โกจิ สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. ธตรฏฺฐา ปน นาคราชาโน, เตปิ โกจิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. เย ปน สตฺตสีทนฺตเร มหาสมุทฺเท วสนฺติ, เต ยสฺมา กตฺถจิ วิกมฺปนํ กาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา โกจิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. ปถวิฏฺฐกาทีนํ นิลียโนกาโส อตฺถิ, ตสฺมา เตปิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. เย ปน มหาสมุทฺเท อูมิปิฏฺเฐ วสนฺติ, เต โย โกจิ สโม วา ปณีตตโร วา สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ สกฺโกติ. เสสํ นาคสํยุตฺเต วุตฺตนยเมวาติ.

໓໙໒-໔໓໗. ໃນສຸປັນນະສັງຍຸດ, ພະຍາຄຸດທັງຫຼາຍ ໄດ້ຊື່ວ່າ supaṇṇā (ຜູ້ມີປີກງາມ) ເພາະຄວາມທີ່ປີກທັງສອງມີສີສັນອັນງົດງາມ. ໃນສຸປັນນະສັງຍຸດນີ້ກໍຄືກັນ, ພະສູດທຳອິດ ກ່າວໄວ້ເພາະມີເຫດເກີດຂຶ້ນ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນນາກະສັງຍຸດ. ຄຳວ່າ Harantīti (ຍ່ອມໂສບເອົາ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມຈັບເອົາ (ຈາກມະຫາສະໝຸດ). ແລະເມື່ອຈະຈັບເອົານັ້ນ, ພະຍາຄຸດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສາມາດຈັບເອົານາກທີ່ຕໍ່າກວ່າ ຫຼື ສະເໝີກັບຕົນເອງໄດ້, ແຕ່ບໍ່ສາມາດຈັບເອົານາກທີ່ປະນີດກວ່າ (ມີກຳລັງຫຼາຍກວ່າ) ຕົນເອງໄດ້. ເພາະວ່ານາກທີ່ພະຍາຄຸດບໍ່ສາມາດຈັບເອົາໄດ້ ມີ ໗ ຈຳພວກ ຄື: ນາກທີ່ປະນີດກວ່າ, ນາກກຳພະລັດສະຕະຣະ, ນາກທະຕະຣັດຖະ, ນາກທີ່ອາໄສຢູ່ໃນສີທັນຕະຣະມະຫາສະໝຸດທັງ ໗, ນາກທີ່ອາໄສຢູ່ໃນແຜ່ນດິນ, ນາກທີ່ອາໄສຢູ່ໃນພູເຂົາ, ແລະນາກທີ່ອາໄສຢູ່ໃນວິມານ. ໃນບັນດານາກເຫຼົ່ານັ້ນ, ນາກທີ່ເກີດໃນມົດລູກ (ຊະລາພຸຊະ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນຜູ້ປະນີດກວ່າ ນາກທີ່ເກີດໃນຟອງໄຂ່ (ອັນດະຊະ) ເປັນຕົ້ນ, ນາກເຫຼົ່ານັ້ນ ພະຍາຄຸດທີ່ເກີດໃນຟອງໄຂ່ ບໍ່ສາມາດຈັບເອົາໄດ້. ສ່ວນນາກກຳພະລັດສະຕະຣະ ເປັນເສນາບໍດີແຫ່ງນາກ, ພະຍາຄຸດໃດໆ ກໍບໍ່ສາມາດຈັບເອົານາກເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ ບໍ່ວ່າຈະພົບເຫັນໃນບ່ອນໃດໆ. ສ່ວນນາກທະຕະຣັດຖະ ເປັນພະຍານາກ, ພະຍາຄຸດໃດໆ ກໍບໍ່ສາມາດຈັບເອົາໄດ້ຄືກັນ. ສ່ວນນາກເຫຼົ່າໃດ ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນມະຫາສະໝຸດລະຫວ່າງພູເຂົາສີທັນຕະຣະ, ເພາະເຫດທີ່ພະຍາຄຸດບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ນ້ຳໄຫວຕີງໃນບ່ອນໃດໆໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ພະຍາຄຸດໃດໆ ກໍບໍ່ສາມາດຈັບເອົາໄດ້. ນາກທີ່ອາໄສຢູ່ໃນແຜ່ນດິນ ເປັນຕົ້ນ ມີໂອກາດທີ່ຈະຫຼົບຊ່ອນໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ພະຍາຄຸດໃດໆ ກໍບໍ່ສາມາດຈັບເອົາໄດ້ຄືກັນ. ສ່ວນນາກເຫຼົ່າໃດ ທີ່ອາໄສຢູ່ເທິງລະລອກຄື້ນໃນມະຫາສະໝຸດ, ພະຍາຄຸດໃດໆ ທີ່ມີກຳເນີດສະເໝີກັນ ຫຼື ປະນີດກວ່າ ຍ່ອມສາມາດຈັບເອົານາກເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນນາກະສັງຍຸດນັ້ນເອງ.

สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສຸປັນນະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອັດຖະກະຖາຄັນທັບພະກາຍະສັງຍຸດ

๔๓๘-๕๔๙. คนฺธพฺพกายสํยุตฺเต มูลคนฺเธ อธิวตฺถาติ ยสฺส รุกฺขสฺส มูเล คนฺโธ อตฺถิ, ตํ นิสฺสาย นิพฺพตฺตา. โส หิ สกโลปิ รุกฺโข เตสํ อุปกปฺปติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. คนฺธคนฺเธติ มูลาทิคนฺธานํ คนฺเธ. ยสฺส หิ รุกฺขสฺส สพฺเพสมฺปิ มูลาทีนํ คนฺโธ อตฺถิ, โส อิธ คนฺโธ นาม. ตสฺส คนฺธสฺส คนฺเธ, ตสฺมึ อธิวตฺถา. อิธ มูลาทีนิ สพฺพานิ เตสํเยว อุปกปฺปนฺติ. โส ทาตา โหติ มูลคนฺธานนฺติ โส กาฬานุสาริกาทีนํ มูลคนฺธานํ ทาตา โหติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิ สริกฺขทานมฺปิ ทตฺวา ปตฺถนํ ฐเปนฺติ, อสริกฺขทานมฺปิ. ตํ ทสฺเสตุํ โส อนฺนํ เทตีติอาทิ ทสวิธํ ทานวตฺถุ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໔໓໘-໕໔໙. ໃນຄັນທັບພະກາຍະສັງຍຸດ, ບົດວ່າ "mūlagandhe adhivatthā" (ຜູ້ສິງສະຖິດຢູ່ທີ່ກິ່ນຮາກໄມ້) ຄວາມວ່າ ຕົ້ນໄມ້ໃດມີກິ່ນຫອມຢູ່ທີ່ຮາກ, ເທວະດາທັງຫຼາຍອາໄສກິ່ນຮາກນັ້ນເກີດແລ້ວ. ເພາະວ່າ ຕົ້ນໄມ້ທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມເກື້ອກູນແກ່ເທວະດາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ "gandhagandhe" ໄດ້ແກ່ ໃນກິ່ນລວມຂອງກິ່ນທັງຫຼາຍມີກິ່ນຮາກເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຕົ້ນໄມ້ໃດມີກິ່ນຫອມແຫ່ງສ່ວນທັງປວງມີຮາກເປັນຕົ້ນ, ກິ່ນລວມນັ້ນຊື່ວ່າ "ກິ່ນ" ໃນບົດນີ້. ໃນກິ່ນແຫ່ງກິ່ນນັ້ນ, ຄື ສິງສະຖິດຢູ່ໃນກິ່ນລວມນັ້ນ. ໃນບົດນີ້ ສ່ວນທັງປວງມີຮາກເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເກື້ອກູນແກ່ເທວະດາຜູ້ຮັກສາກິ່ນເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "so dātā hoti mūlagandhānaṃ" ໄດ້ແກ່ ຜู້ນັ້ນເປັນຜູ້ໃຫ້ກິ່ນຮາກໄມ້ມີກິ່ນກິດສະໜາດຳເປັນຕົ້ນ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດທັງປວງໂດຍທຳນອງນີ້. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍໃຫ້ທານທີ່ຄ້າຍຄືກັນແລ້ວ ຍ່ອມຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໄວ້ກໍມີ, ໃຫ້ທານທີ່ບໍ່ຄ້າຍຄືກັນແລ້ວ ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໄວ້ກໍມີ. ເພື່ອສະແດງທານທີ່ບໍ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດທານວັດຖຸ ໑໐ ປະການ ມີຄຳວ່າ "so annaṃ deti" ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນສູດທັງປວງ ຕ່າງກໍຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄັນທັບພະກາຍະສັງຍຸດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๑๑. วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา

໑໑. ອັດຖະກະຖາວະລາຫະກະສັງຍຸດ

๕๕๐-๖๐๖. วลาหกสํยุตฺเต วลาหกกายิกาติ วลาหกนามเก เทวกาเย อุปฺปนฺนา อากาสจาริกเทวา. สีตวลาหกาติ สีตกรณวลาหกา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เจโตปณิธิมนฺวายาติ จิตฺตฏฺฐปนํ อาคมฺม. สีตํ โหตีติ ยํ วสฺสาเน วา เหมนฺเต [Pg.322] วา สีตํ โหติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว. ยํ ปน สีเตปิ อติสีตํ, คิมฺเห จ อุปฺปนฺนํ สีตํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ สีตํ นาม. อุณฺหํ โหตีติ ยํ คิมฺหาเน อุณฺหํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานิกํ ปากติกเมว. ยํ ปน อุณฺเหปิ อติอุณฺหํ, สีตกาเล จ อุปฺปนฺนํ อุณฺหํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ อุณฺหํ นาม. อพฺภํ โหตีติ อพฺภมณฺฑโป โหติ. อิธาปิ ยํ วสฺสาเน จ สิสิเร จ อพฺภํ อุปฺปชฺชติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานิกํ ปากติกเมว. ยํ ปน อพฺเภเยว อติอพฺภํ, สตฺตสตฺตาหมฺปิ จนฺทสูริเย ฉาเทตฺวา เอกนฺธการํ กโรติ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ อพฺภํ, ตํ เทวตานุภาเวน อุปฺปนฺนํ อพฺภํ นาม. วาโต โหตีติ โย ตสฺมึ ตสฺมึ อุตุมฺหิ อุตฺตรทกฺขิณาทิปกติวาโต โหติ, อยํ อุตุสมุฏฺฐาโนว. โยปิ ปน รุกฺขกฺขนฺธาทิปทาลโน อติวาโต นาม อตฺถิ, อยญฺเจว, โย จ อญฺโญปิ อกาลวาโต, อยํ เทวตานุภาวนิพฺพตฺโต นาม. เทโว วสฺสตีติ ยํ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส วสฺสํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว. ยํ ปน วสฺเสเยว อติวสฺสํ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ วสฺสํ, ตํ เทวตานุภาวนิพฺพตฺตํ นาม.

໕໕໐-໖໐໖. ໃນວະລາຫະກະສັງຍຸດ, ບົດວ່າ "valāhakakāyikā" ໄດ້ແກ່ ເທວະດາຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນອາກາດ ຜູ້ເກີດໃນໝູ່ເທວະດາຊື່ວ່າ ວະລາຫະກະ. ບົດວ່າ "sītavalāhakā" ໄດ້ແກ່ ເທວະດາວະລາຫະກະຜູ້ເຮັດຄວາມໜາວເຢັນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ "cetopaṇidhimanvāyā" ໄດ້ແກ່ ເພາະອາໄສການຕັ້ງຈິດປາດຖະໜາໄວ້. ບົດວ່າ "sītaṃ hoti" ຄວາມວ່າ ຄວາມໜາວເຢັນໃດທີ່ມີໃນລະດູຝົນ ຫຼື ໃນລະດູໜາວ, ຄວາມໜາວເຢັນນັ້ນເກີດຈາກອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຄວາມໜາວເຢັນໃດທີ່ໜາວເຢັນເກີນໄປໃນເວລາໜາວ, ແລະ ຄວາມໜາວເຢັນທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລະດູຮ້ອນ, ຄວາມໜາວເຢັນນັ້ນຊື່ວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບຂອງເທວະດາ. ບົດວ່າ "uṇhaṃ hoti" ຄວາມວ່າ ຄວາມຮ້ອນໃດທີ່ມີໃນລະດູຮ້ອນ, ຄວາມຮ້ອນນັ້ນເກີດຈາກອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານ ເປັນຂອງປົກກະຕິເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຄວາມຮ້ອນໃດທີ່ຮ້ອນເກີນໄປໃນເວລາຮ້ອນ, ແລະ ຄວາມຮ້ອນທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລະດູໜາວ, ຄວາມຮ້ອນນັ້ນຊື່ວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບຂອງເທວະດາ. ບົດວ່າ "abbhaṃ hoti" ຄວາມວ່າ ໝອກມຸງບັງຄືກັບມົນທົບ. ໃນບົດນີ້ເຊັ່ນກັນ, ໝອກໃດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລະດູຝົນ ແລະ ໃນລະດູໜາວ (ສິສິຣະ), ໝອກນັ້ນເກີດຈາກອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານ ເປັນຂອງປົກກະຕິເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໝອກໃດທີ່ໜາແໜ້ນເກີນໄປໃນເວລາທີ່ມີໝອກ, ບັງແສງຈັນແລະແສງຕາເວັນໄວ້ເຖິງ ໗ ວັນ ໗ ຄືນ ເຮັດໃຫ້ມືດມົນເປັນອັນດຽວກັນ, ແລະ ໝອກໃດທີ່ມີໃນເດືອນຈິດແລະເດືອນວິສາຂະ (ເດືອນ ໕ ແລະ ເດືອນ ໖), ໝອກນັ້ນຊື່ວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບຂອງເທວະດາ. ບົດວ່າ "vāto hoti" ຄວາມວ່າ ລົມປົກກະຕິໃດທີ່ພັດມາຈາກທິດເໜືອ ທິດໃຕ້ ເປັນຕົ້ນ ໃນລະດູນັ້ນໆ, ລົມນີ້ເກີດຈາກອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ລົມແຮງໃດທີ່ຊື່ວ່າ ລົມພາຍຸໃຫຍ່ ທີ່ສາມາດພັດທຳລາຍຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນໃຫ້ຫັກໂຄ່ນໄດ້, ລົມນັ້ນກໍດີ, ແລະ ລົມນອກລະດູການອື່ນໃດກໍດີ, ລົມນີ້ຊື່ວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບຂອງເທວະດາ. ບົດວ່າ "devo vassati" ຄວາມວ່າ ຝົນໃດທີ່ຕົກໃນລະດູຝົນຕະຫຼອດ ໔ ເດືອນ, ຝົນນັ້ນເກີດຈາກອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຝົນໃດທີ່ຕົກໜັກເກີນໄປໃນລະດູຝົນ, ແລະ ຝົນໃດທີ່ຕົກໃນເດືອນຈິດແລະເດືອນວິສາຂະ, ຝົນນັ້ນຊື່ວ່າ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບຂອງເທວະດາ.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต ตลกูฏกวาสิ ขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ, ภนฺเต, วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต’’ติ. ‘‘ตุมฺหากํ กิร จิตฺเตน เทโว วสฺสตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ปสฺสิตุกามา มย’’นฺติ. ‘‘เตมิสฺสถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เมฆสีสํ วา คชฺชิตํ วา น ปญฺญายติ, กถํ เตมิสฺสามา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํจิตฺเตน เทโว วสฺสติ, ตุมฺเห ปณฺณสาลํ ปวิสถา’’ติ. ‘‘สาธุ เทวปุตฺตา’’ติ โส ปาเท โธวิตฺวา ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. เทวปุตฺโต ตสฺมึ ปวิสนฺเตเยว เอกํ คีตํ คายิตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิ. สมนฺตา ติโยชนฏฺฐานํ เอกเมฆํ อโหสิ. เถโร อทฺธตินฺโต ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐติ. อปิจ เทโว นาเมส อฏฺฐหิ การเณหิ วสฺสติ นาคานุภาเวน สุปณฺณานุภาเวน เทวตานุภาเวน สจฺจกิริยาย อุตุสมุฏฺฐาเนน มาราวฏฺฏเนน อิทฺธิพเลน วินาสเมเฆนาติ.

ໃນເລື່ອງອານຸພາບຂອງເທວະດາທີ່ເຮັດໃຫ້ຝົນຕົກນັ້ນ ມີເລື່ອງເລົ່າດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ມີເທວະບຸດຜູ້ເຮັດໃຫ້ຝົນຕົກ (ວັດສາວະລາຫະກະເທວະບຸດ) ອົງໜຶ່ງ ເຂົ້າໄປຫາພຣະມະຫາເຖຣະຜູ້ເປັນພຣະຂີນາສົບ ຜູ້ອາໄສຢູ່ທີ່ຕະລາກູຕະ ແລ້ວກາບໄຫວ້ແລ້ວຢືນຢູ່. ພຣະເຖຣະຖາມວ່າ "ທ່ານແມ່ນໃຜ?" ເທວະບຸດກາບທູນວ່າ "ຂ້ານ້ອຍຄື ວັດສາວະລາຫະກະເທວະບຸດ ຂ້ານ້ອຍ." ພຣະເຖຣະຖາມວ່າ "ໄດ້ຍິນວ່າ ຝົນຕົກດ້ວຍຈິດຂອງພວກທ່ານແມ່ນບໍ?" ເທວະບຸດກາບທູນວ່າ "ແມ່ນແລ້ວ ຂ້ານ້ອຍ." ພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ "ພວກອາຕະມາຢາກເຫັນ." ເທວະບຸດກາບທູນວ່າ "ທ່ານຈະປຽກຝົນ ຂ້ານ້ອຍ." ພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ "ຍັງບໍ່ເຫັນເຄົ້າເມກ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ຍິນສຽງຟ້າຮ້ອງເລີຍ, ພວກອາຕະມາຈະປຽກໄດ້ແນວໃດ?" ເທວະບຸດກາບທູນວ່າ "ຂ້ານ້ອຍ, ຝົນຍ່ອມຕົກດ້ວຍຈິດຂອງພວກຂ້ານ້ອຍ, ຂໍພຣະຄຸນເຈົ້າຈົ່ງເຂົ້າໄປໃນບັນນະສາລາເຖີດ." ພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ "ດີລະ ເທວະບຸດ" ແລ້ວລ້າງຕີນ ເຂົ້າໄປສູ່ບັນນະສາລາ. ໃນຂະນະທີ່ພຣະເຖຣະກຳລັງເຂົ້າໄປນັ້ນເອງ ເທວະບຸດໄດ້ຮ້ອງເພງຝົນບົດໜຶ່ງ ແລ້ວຍົກມືຂຶ້ນ. ເມກຝົນກ້ອນໃຫຍ່ໄດ້ຕັ້ງເຄົ້າຂຶ້ນໂດຍຮອບຕະຫຼອດພື້ນທີ່ ໓ ໂຍດ. ພຣະເຖຣະປຽກໄປເຄິ່ງຕົວແລ້ວຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຖິງບັນນະສາລາ. ອີກປະການໜຶ່ງ ຝົນນີ້ຍ່ອມຕົກດ້ວຍເຫດ ໘ ປະການ ຄື: ດ້ວຍອານຸພາບຂອງພະຍານາກ, ດ້ວຍອານຸພາບຂອງພະຍາຄຸດ, ດ້ວຍອານຸພາບຂອງເທວະດา, ດ້ວຍການເຮັດສັດຈະກິຣິຍາ, ດ້ວຍອຸຕຸສະມຸດຖານ, ດ້ວຍການດົນບັນດານຂອງມານ, ດ້ວຍກຳລັງລິດ, ແລະ ດ້ວຍເມກລ້າງໂລກ (ວິນາສະເມກ).

วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີວະລາຫະກະສັງຍຸດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๑๒. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา

໑໒. ອັດຖະກະຖາວັດສະໂຄດຕະສັງຍຸດ

๖๐๗-๖๖๑. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺเต [Pg.323] อญฺญาณาติ อญฺญาเณน. เอวํ สพฺพปเทสุ กรณวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สพฺพานิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนวาติ. อิมสฺมิญฺจ ปน สํยุตฺเต เอกาทส สุตฺตานิ ปญฺจปญฺญาส เวยฺยากรณานีติ เวทิตพฺพานิ.

໖໐໗-໖໖໑. ໃນວັດສະໂຄດຕະສັງຍຸດ, ບົດວ່າ "aññāṇā" (ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້) ໄດ້ແກ່ ເພາະອະວິຊາ (ຄວາມບໍ່ຮູ້ໃນອະລິຍະສັດ ໔). ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດທັງປວງໂດຍອຳນາດແຫ່ງຕະຕິຍາວິພັດ (ກະລານະ) ຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແລະຄຳທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ຕ່າງກໍເປັນໄວພົດຂອງກັນແລະກັນທັງນັ້ນ. ອະນຶ່ງ ພຶງຊາບວ່າ ໃນສັງຍຸດນີ້ ມີສູດ ໑໑ ສູດ ແລະມີຄຳພະຍາກອນ (ຄຳຖາມ-ຄຳຕອບ) ໕໕ ປະການ.

วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີວັດສະໂຄດຕະສັງຍຸດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๑๓. ฌานสํยุตฺตํ

໑໓. ຊານະສັງຍຸດ

๑. สมาธิมูลกสมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍສະມາທິມູລະກະສະມາປັດຕິສູດ

๖๖๒. ฌานสํยุตฺตสฺส ปฐเม สมาธิกุสโลติ ปฐมํ ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ ทุติยํ ติวงฺคิกนฺติ เอวํ องฺคววตฺถานกุสโล. น สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโลติ จิตฺตํ หาเสตฺวา กลฺลํ กตฺวา ฌานํ สมาปชฺชิตุํ น สกฺโกติ. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ.

໖໖໒. ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງຊານະສັງຍຸດ, ບົດວ່າ "samādhikusalo" (ຜູ້ສະຫຼາດໃນສະມາທິ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະຫຼາດໃນການກຳນົດອົງຊານ ວ່າ ປະຖົມມະຊານມີອົງ ໕, ທຸຕິຍະຊານມີອົງ ໓ ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ samāpattikusalo" (ບໍ່ສະຫຼາດໃນການເຂົ້າສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສາມາດເຮັດຈິດໃຫ້ຮ່າເຣີງ, ເຮັດຈິດໃຫ້ຄວນແກ່ການງານ ແລ້ວເຂົ້າຊານໄດ້. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍໂດຍນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

๒-๕๕. สมาธิมูลกฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໕໕. ການອະທິບາຍສະມາທິມູລະກະຖິຕິສູດເປັນຕົ້ນ

๖๖๓-๗๑๖. ทุติยาทีสุ น สมาธิสฺมึ ฐิติกุสโลติ ฌานํ ฐเปตุํ อกุสโล, สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ ฌานํ ฐเปตุํ น สกฺโกติ. น สมาธิสฺมึ วุฏฺฐานกุสโลติ ฌานโต วุฏฺฐาตุํ อกุสโล, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. น สมาธิสฺมึ กลฺลิตกุสโลติ จิตฺตํ หาเสตฺวา กลฺลํ กาตุํ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ อารมฺมณกุสโลติ กสิณารมฺมเณสุ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ โคจรกุสโลติ กมฺมฏฺฐานโคจเร เจว ภิกฺขาจารโคจเร จ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ อภินีหารกุสโลติ กมฺมฏฺฐานํ อภินีหริตุํ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ สกฺกจฺจการีติ ฌานํ อปฺเปตุํ สกฺกจฺจการี น โหติ. น สมาธิสฺมึ สาตจฺจการีติ ฌานปฺปนาย สตตการี น โหติ, กทาจิเทว กโรติ. น สมาธิสฺมึ สปฺปายการีติ สมาธิสฺส สปฺปาเย อุปการกธมฺเม ปูเรตุํ น สกฺโกติ. ตโต ปรํ สมาปตฺติอาทีหิ ปเทหิ [Pg.324] โยเชตฺวา จตุกฺกา วุตฺตา. เตสํ อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. สกลํ ปเนตฺถ ฌานสํยุตฺตํ โลกิยชฺฌานวเสเนว กถิตนฺติ.

໖໖໓-໗໑໖. ໃນສູດທີສອງເປັນຕົ້ນ, ບົດວ່າ "na samādhismiṃ ṭhitikusalo" (ບໍ່ສະຫຼາດໃນການຕັ້ງໝັ້ນແຫ່ງສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສະຫຼາດໃນການຮັກສາຊານໄວ້, ບໍ່ສາມາດຮັກສາຊານໄວ້ໄດ້ຊົ່ວໄລຍະເວລາພຽງ ໗-໘ ລັດນິ້ວມື. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo" (ບໍ່ສະຫຼາດໃນການອອກຈາກສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສະຫຼາດໃນການອອກຈາກຊານ, ບໍ່ສາມາດອອກຈາກຊານຕາມກຳນົດເວລາໄດ້. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ kallitakusalo" (ບໍ່ສະຫຼາດໃນຄວາມພ້ອມແຫ່ງສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສະຫຼາດໃນການເຮັດຈິດໃຫ້ຮ່າເຣີງ ແລະ ເຮັດໃຫ້ຄວນແກ່ການງານ. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ ārammaṇakusalo" (ບໍ່ສະຫຼາດໃນອາລົມແຫ່ງສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສະຫຼາດໃນອາລົມກະສິນທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ gocarakusalo" (ບໍ່ສະຫຼາດໃນໂຄຈອນແຫ່ງສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສະຫຼາດທັງໃນກຳມະຖານອັນເປັນໂຄຈອນ ແລະ ໃນໂຄຈອນຄາມອັນເປັນທີ່ທ່ຽວບິນທະບາດ. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ abhinīhārakusalo" (ບໍ່ສະຫຼາດໃນການນ້ອມຈິດໄປໃນສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສະຫຼາດໃນການນ້ອມກຳມະຖານໄປສູ່ຄຸນວິເສດທີ່ສູງຂຶ້ນ. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ sakkaccakārī" (ບໍ່ເຮັດໂດຍເຄົາລົບໃນສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ເປັນຜູ້ເຮັດໂດຍຄວາມເຄົາລົບ ເອົາໃຈໃສ່ ເພື່ອເຮັດຊານໃຫ້ແນບແໜ້ນ. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ sātaccakārī" (ບໍ່ເຮັດຕິດຕໍ່ກັນໃນສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ເປັນຜູ້ເຮັດຕິດຕໍ່ກັນສະເໝີ ເພື່ອຄວາມແນບແໜ້ນແຫ່ງຊານ, ດົນໆເທື່ອຈຶ່ງເຮັດ. ບົດວ່າ "na samādhismiṃ sappāyakārī" (ບໍ່ເຮັດສິ່ງທີ່ເປັນສັບປາຍະໃນສະມາທິ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ສາມາດບຳເພັນທຳອັນເປັນອຸປະການະ ເຊິ່ງເປັນສັບປາຍະແກ່ສະມາທິໃຫ້ບໍລິບູນໄດ້. ຖັດຈາກນັ້ນມາ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດໝວດ ໔ (ຈະຕຸກກະ) ໂດຍປະກອບເຂົ້າກັບບົດມີ ສະມາບັດຕິ ເປັນຕົ້ນ. ເນື້ອຄວາມແຫ່ງໝວດ ໔ ເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ອະນຶ່ງ ໃນຊານະສັງຍຸດທັງໝົດນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂລກິຍະຊານເທົ່ານັ້ນ.

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີຊານະສັງຍຸດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ດ້ວຍເຫດດັ່ງກ່າວມາ ນີ້ຄືຄຳອະທິບາຍໃນຄຳພີສາຣັດຖະປະກາສິນີ ອັດຖະກະຖາສັງຍຸດຕະນິກາຍ

ขนฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຂັນທະວັກ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ทุติโย ภาโค.

ພາກທີສອງ ແຫ່ງອັດຖະກະຖາສັງຍຸດຕະນິກາຍ.