中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

उस भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।


สํยุตฺตนิกาเย

संयुत्तनिकाय में


ขนฺธวคฺค-อฏฺฐกถา

खन्धवग्ग-अट्ठकथा


๑. ขนฺธสํยุตฺตํ

१. खन्धसंयुत्त


๑. นกุลปิตุวคฺโค

१. नकुलपितुवग्ग


๑. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

१. नकुलपितुसुत्त की व्याख्या


๑. ขนฺธิยวคฺคสฺส [Pg.229] ปฐเม ภคฺเคสูติ เอวํนามเก ชนปเท. สุสุมารคิเรติ สุสุมารคิรนคเร. ตสฺมึ กิร มาปิยมาเน สุสุมาโร สทฺทมกาสิ, เตนสฺส ‘‘สุสุมารคิร’’นฺตฺเวว นามํ อกํสุ. เภสกฬาวเนติ เภสกฬาย นาม ยกฺขินิยา อธิวุตฺถตฺตา เอวํลทฺธนาเม วเน. ตเทว มิคคณสฺส อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ. ภควา ตสฺมึ ชนปเท ตํ นครํ นิสฺสาย ตสฺมึ วนสณฺเฑ วิหรติ. นกุลปิตาติ นกุลสฺส นาม ทารกสฺส ปิตา.

१. खन्धवग्ग के प्रथम (सुत्त) में, 'भग्गेसु' (Bhaggesu) नामक जनपद में। 'सुसुमारगिरे' का अर्थ सुसुमारगिरि नामक नगर में है। कहा जाता है कि उस नगर के निर्माण के समय एक मगरमच्छ (सुसुमार) ने शब्द किया था, इसलिए उसका नाम 'सुसुमारगिरि' रखा गया। 'भेसकळावने' का अर्थ भेसकळा नामक यक्षिणी के निवास के कारण उस नाम से प्रसिद्ध वन में है। वही वन मृगों के समूह को अभय देने के लिए दिए जाने के कारण 'मृगदाव' कहलाता है। भगवान उस जनपद में उस नगर के आश्रय में उस वन-खण्ड में विहार करते हैं। 'नकुलपिता' का अर्थ नकुल नामक बालक का पिता है।


ชิณฺโณติ ชราชิณฺโณ. วุฑฺโฒติ วโยวุฑฺโฒ. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลโก. อทฺธคโตติ ติยทฺธคโต. วโยอนุปฺปตฺโตติ เตสุ ตีสุ อทฺเธสุ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. อาตุรกาโยติ คิลานกาโย. อิทญฺหิ สรีรํ สุวณฺณวณฺณมฺปิ นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐน อาตุรํเยว นาม[Pg.230]. วิเสเสน ปนสฺส ชราตุรตา พฺยาธาตุรตา มรณาตุรตาติ ติสฺโส อาตุรตา โหนฺติ. ตาสุ กิญฺจาปิ เอโส มหลฺลกตฺตา ชราตุโรว, อภิณฺหโรคตาย ปนสฺส พฺยาธาตุรตา อิธ อธิปฺเปตา. อภิกฺขณาตงฺโกติ อภิณฺหโรโค นิรนฺตรโรโค. อนิจฺจทสฺสาวีติ ตาย อาตุรตาย อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อาคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต กทาจิเทว ทฏฺฐุํ ลภามิ, น สพฺพกาลนฺติ อตฺโถ. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒกานํ. เยสุ หิ ทิฏฺเฐสุ กุสลวเสน จิตฺตํ วฑฺฒติ, เต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย มหาเถรา มโนภาวนียา นาม. อนุสาสตูติ ปุนปฺปุนํ สาสตุ. ปุริมญฺหิ วจนํ โอวาโท นาม, อปราปรํ อนุสาสนี นาม. โอติณฺเณ วา วตฺถุสฺมึ วจนํ โอวาโท นาม, อโนติณฺเณ ตนฺติวเสน วา ปเวณิวเสน วา วุตฺตํ อนุสาสนี นาม. อปิจ โอวาโทติ วา อนุสาสนีติ วา อตฺถโต เอกเมว, พฺยญฺชนมตฺตเมว นานํ.

'जिण्णो' का अर्थ है जरा (बुढ़ापे) से जीर्ण। 'वुद्धो' का अर्थ है आयु से वृद्ध। 'महल्लको' का अर्थ है जन्म से वृद्ध (अवस्था में बड़ा)। 'अद्धगतो' का अर्थ है (अवस्था के) मार्ग को पार कर चुका। 'वयोअनुप्पत्तो' का अर्थ है उन तीन अवस्थाओं में से अंतिम अवस्था (वृद्धावस्था) को प्राप्त। 'आतुरकायो' का अर्थ है रुग्ण शरीर वाला। यह शरीर सुवर्ण के समान वर्ण वाला होने पर भी निरंतर (नौ द्वारों से) स्राव होने के कारण 'आतुर' (रुग्ण) ही है। विशेष रूप से इसकी तीन प्रकार की आतुरता (रुग्णता) होती है: जरा-आतुरता, व्याधि-आतुरता और मरण-आतुरता। उनमें से यद्यपि यह (गृहपति) वृद्ध होने के कारण जरा-आतुर ही है, फिर भी निरंतर रोग होने के कारण यहाँ 'व्याधि-आतुरता' अभिप्रेत है। 'अभिक्खणातङ्को' का अर्थ है बार-बार होने वाला रोग या निरंतर रोग। 'अनिच्चदस्सावी' का अर्थ है उस रुग्णता के कारण इच्छित क्षण में आने में असमर्थ होने से 'कभी-कभी ही देख पाता हूँ, हर समय नहीं'। 'मनोभावनीयानं' का अर्थ है मन को (कुशल में) बढ़ाने वालों का। जिनके दर्शन करने पर कुशल के वश से चित्त बढ़ता है, वे सारिपुत्त, मोग्गल्लान आदि महास्थविर 'मनोभावनीय' कहलाते हैं। 'अनुसासतू' का अर्थ है बार-बार उपदेश दें। प्रथम वचन 'ओवाद' (अववाद) कहलाता है, और बार-बार दिया गया उपदेश 'अनुसासनी' कहलाता है। अथवा, किसी विषय के उपस्थित होने पर कहना 'ओवाद' है, और विषय के उपस्थित होने से पूर्व ही आगम (पालि) या परम्परा के वश से कहना 'अनुसासनी' है। इसके अतिरिक्त, 'ओवाद' और 'अनुसासनी' अर्थ में एक ही हैं, केवल व्यंजन (शब्द) मात्र का भेद है।


อาตุโร หายนฺติ อาตุโร หิ อยํ, สุวณฺณวณฺโณ ปิยงฺคุสาโมปิ สมาโน นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐน อาตุโรเยว. อณฺฑภูโตติ อณฺฑํ วิย ภูโต ทุพฺพโล. ยถา กุกฺกุฏณฺฑํ วา มยูรณฺฑํ วา เคณฺฑุกํ วิย คเหตฺวา ขิปนฺเตน วา ปหรนฺเตน วา น สกฺกา กีฬิตุํ, ตาวเทว ภิชฺชติ, เอวมยมฺปิ กาโย กณฺฏเกปิ ขาณุเกปิ ปกฺขลิตสฺส ภิชฺชตีติ อณฺฑํ วิย ภูโตติ อณฺฑภูโต. ปริโยนทฺโธติ สุขุเมน ฉวิมตฺเตน ปริโยนทฺโธ. อณฺฑญฺหิ สารตเจน ปริโยนทฺธํ, เตน ฑํสมกสาทโย นิลียิตฺวาปิ ฉวึ ฉินฺทิตฺวา ยูสํ ปคฺฆราเปตุํ น สกฺโกนฺติ. อิมสฺมึ ปน ฉวึ ฉินฺทิตฺวา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺติ. เอวํ สุขุมาย ฉวิยา ปริโยนทฺโธ. กิมญฺญตฺร พาลฺยาติ พาลภาวโต อญฺญํ กิมตฺถิ? พาโลเยว อยนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อยํ กาโย เอวรูโป, ตสฺมา.

'आतुरो हायन्ति' का अर्थ है 'आतुरो हि अयं' (यह निश्चय ही रुग्ण है), सुवर्ण वर्ण या प्रियंगु के समान श्याम वर्ण होने पर भी निरंतर स्राव होने के कारण यह रुग्ण ही है। 'अण्डभूतो' का अर्थ है अंडे के समान दुर्बल। जैसे मुर्गी या मोर के अंडे को गेंद की तरह लेकर फेंकने या मारने पर उससे खेला नहीं जा सकता, वह तुरंत टूट जाता है, वैसे ही यह शरीर भी काँटे या ठूँठ पर फिसलने से टूट (क्षत-विक्षत हो) जाता है, इसलिए अंडे के समान होने के कारण 'अण्डभूत' है। 'परियोनद्धो' का अर्थ है सूक्ष्म त्वचा मात्र से ढका हुआ। अंडा तो कठोर छिलके से ढका होता है, जिससे डाँस-मच्छर आदि उस पर बैठकर भी त्वचा को काटकर रस नहीं निकाल सकते। परंतु इस (शरीर) में तो वे त्वचा को काटकर जो चाहते हैं, वह करते हैं। इस प्रकार यह सूक्ष्म त्वचा से ढका हुआ है। 'किमञ्ञत्र बाल्या' का अर्थ है मूर्खता के अतिरिक्त और क्या है? अर्थात् यह केवल मूर्खता ही है। 'तस्मा' का अर्थ है क्योंकि यह शरीर इस रूप (स्वभाव) वाला है, इसलिए।


เตนุปสงฺกมีติ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา อนนฺตรํ ปริณายกรตนสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ราชปุริโส วิย, สทฺธมฺมจกฺกวตฺติสฺส ภควโต อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา, อนนฺตรํ ธมฺมเสนาปติสฺส อปจิตึ กาตุกาโม เยนายสฺมา สาริปุตฺโต, เตนุปสงฺกมิ. วิปฺปสนฺนานีติ สุฏฺฐุ ปสนฺนานิ. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. ปริสุทฺโธติ นิทฺโทโส. ปริโยทาโตติ [Pg.231] ตสฺเสว เววจนํ. นิรุปกฺกิเลสตาเยว หิ เอส ปริโยทาโตติ วุตฺโต, น เสตภาเวน. เอตสฺส จ ปริโยทาตตํ ทิสฺวาว อินฺทฺริยานํ วิปฺปสนฺนตํ อญฺญาสิ. นยคฺคาหปญฺญา กิเรสา เถรสฺส.

'तेनुपसङ्कमी' का अर्थ है जैसे कोई राजपुरुष चक्रवर्ती राजा की सेवा में जाकर उसके तुरंत बाद परिणायकरत्न (युवराज) की सेवा में जाता है, वैसे ही सद्धर्म-चक्रवर्ती भगवान की सेवा में जाकर, उसके तुरंत बाद धर्मसेनापति (सारिपुत्त) के प्रति आदर प्रकट करने की इच्छा से जहाँ आयुष्मान सारिपुत्त थे, वहाँ गया। 'विप्पसन्नानि' का अर्थ है भली-भाँति प्रसन्न (निर्मल)। 'इन्द्रियानि' का अर्थ है मन सहित छहों इन्द्रियाँ। 'परिसुद्धो' का अर्थ है दोषरहित। 'परियोदातो' उसी का पर्यायवाची है। निष्पाप (निरुपक्किलेस) होने के कारण ही इसे 'परियोदात' (परिशुद्ध) कहा गया है, न कि श्वेत वर्ण होने के कारण। और इस (मुख-मण्डल) की परिशुद्धता को देखकर ही उन्होंने इन्द्रियों की प्रसन्नता को जाना। कहा जाता है कि स्थविर की यह 'नयग्गाह-प्रज्ञा' (लक्षणों से समझने वाली बुद्धि) थी।


กถญฺหิ โน สิยาติ เกน การเณน น ลทฺธา ภวิสฺสติ? ลทฺธาเยวาติ อตฺโถ. อิมินา กึ ทีเปติ? สตฺถุวิสฺสาสิกภาวํ. อยํ กิร สตฺถุ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปิติเปมํ, อุปาสิกา จสฺส มาติเปมํ ปฏิลภติ. อุโภปิ ‘‘มม ปุตฺโต’’ติ สตฺถารํ วทนฺติ. ภวนฺตรคโต หิ เนสํ สิเนโห. สา กิร อุปาสิกา ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส มาตาว, โส จ, คหปติ, ปิตาว อโหสิ. ปุน ปญฺจ ชาติสตานิ อุปาสิกา มหามาตา, อุปาสโก มหาปิตา, ตถา จูฬามาตา จูฬปิตาติ. เอวํ สตฺถา ทิยฑฺฒอตฺตภาวสหสฺสํ เตสํเยว หตฺเถ วฑฺฒิโต. เตเนว เต ยํ เนว ปุตฺตสฺส, น ปิตุ สนฺติเก กเถตุํ สกฺกา, ตํ สตฺถุ สนฺติเก นิสินฺนา กเถนฺติ. อิมินาเยว จ การเณน ภควา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ วิสฺสาสิกานํ ยทิทํ นกุลปิตา คหปติ, ยทิทํ นกุลมาตา คหปตานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๕๗) เต เอตทคฺเค ฐเปสิ. อิติ โส อิมํ วิสฺสาสิกภาวํ ปกาเสนฺโต กถญฺหิ โน สิยาติ อาห. อมเตน อภิสิตฺโตติ นสฺสิธ อญฺญํ กิญฺจิ ฌานํ วา วิปสฺสนา วา มคฺโค วา ผลํ วา ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ ทฏฺฐพฺโพ, มธุรธมฺมเทสนาเยว ปน ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ เวทิตพฺโพ. ทูรโตปีติ ติโรรฏฺฐาปิ ติโรชนปทาปิ.

'कथञ्हि नो सिया' का अर्थ है किस कारण से (देशना) प्राप्त नहीं हुई होगी? अर्थात् प्राप्त हुई ही है। इससे क्या प्रकट होता है? शास्ता (बुद्ध) के साथ उनकी घनिष्ठता (विश्वास)। कहा जाता है कि यह (गृहपति) शास्ता को देखने के समय से ही पिता जैसा प्रेम और उसकी पत्नी माता जैसा प्रेम प्राप्त करती है। दोनों ही शास्ता को 'मेरा पुत्र' कहते हैं। उनके प्रति यह स्नेह जन्मान्तर (पिछले जन्मों) से चला आ रहा है। वह उपासिका पाँच सौ जन्मों तक तथागत की माता ही रही, और वह गृहपति पिता ही रहा। फिर पाँच सौ जन्मों तक वह उपासिका बड़ी माँ (मौसी) और उपासक बड़े पिता (ताऊ), तथा इसी प्रकार छोटी माँ और छोटे पिता रहे। इस प्रकार शास्ता डेढ़ हजार जन्मों तक उन्हीं के हाथों में पले-बढ़े। इसी कारण वे जो बात न तो पुत्र के पास और न ही पिता के पास कह सकते थे, वह शास्ता के पास बैठकर कहते थे। इसी कारण से भगवान ने 'भिक्षुओं, मेरे श्रावक उपासकों में जो विश्वासपात्र (घनिष्ठ) हैं, उनमें नकुलपिता गृहपति और नकुलमाता गृहपत्नी सर्वश्रेष्ठ हैं'—ऐसा कहकर उन्हें एतदग्र (सर्वोच्च स्थान) पर स्थापित किया। इस प्रकार अपनी उस घनिष्ठता को प्रकट करते हुए उन्होंने 'कथञ्हि नो सिया' कहा। 'अमतेन अभिसित्तो' का अर्थ है—यहाँ किसी अन्य ध्यान, विपश्यना, मार्ग या फल को 'अमृताभिषेक' नहीं समझना चाहिए, बल्कि शास्ता की मधुर धर्म-देशना को ही 'अमृताभिषेक' समझना चाहिए। 'दूरतोपि' का अर्थ है दूसरे राष्ट्र या दूसरे जनपद से भी।


อสฺสุตวา ปุถุชฺชโนติ อิทํ วุตฺตตฺถเมว. อริยานํ อทสฺสาวีติอาทีสุ อริยาติ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียโต พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ วุจฺจนฺติ. พุทฺธา เอว วา อิธ อริยา. ยถาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อริโย’’ติ วุจฺจตีติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘). สปฺปุริสานนฺติ เอตฺถ ปน ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ สปฺปุริสาติ เวทิตพฺพา. เต หิ โลกุตฺตรคุณโยเคน โสภนา ปุริสาติ สปฺปุริสา. สพฺเพว วา เอเต ทฺเวธาปิ วุตฺตา. พุทฺธาปิ หิ อริยา จ สปฺปุริสา จ, ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธสาวกาปิ. ยถาห –

"अस्सुतवा पुथुज्जनो" (अश्रुतवान् पृथग्जन) - इन दो पदों का अर्थ पहले ही बताया जा चुका है। "अरियानं अदस्सावी" (आर्यों का दर्शन न करने वाला) आदि में 'अरि' (आर्य) उन्हें कहा जाता है जो क्लेशों से दूर (आरकत्ता) हैं, जो अनय (अकल्याण) में प्रवृत्त नहीं होते, जो अय (कल्याण) में प्रवृत्त होते हैं, और देवों सहित लोक द्वारा पूजनीय (अरणीय) होने के कारण बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध और बुद्ध-श्रावक 'आर्य' कहे जाते हैं। अथवा यहाँ केवल बुद्धों को ही 'आर्य' कहा गया है। जैसा कि कहा गया है— "हे भिक्षुओं! देवों सहित लोक में... तथागत 'आर्य' कहे जाते हैं।" यहाँ "सप्पुरिसानं" (सत्पुरुषों) के अंतर्गत प्रत्येकबुद्ध और तथागत के श्रावकों को 'सत्पुरुष' समझना चाहिए। वे लोकोत्तर गुणों से युक्त होने के कारण शोभन पुरुष (श्रेष्ठ पुरुष) हैं, इसलिए 'सत्पुरुष' हैं। अथवा ये सभी दोनों प्रकार से कहे गए हैं। बुद्ध भी आर्य और सत्पुरुष हैं, और प्रत्येकबुद्ध तथा बुद्ध-श्रावक भी। जैसा कि कहा गया है—


‘‘โย [Pg.232] เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร,กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ;

ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ,ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺตี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๘);

"जो वास्तव में कृतज्ञ (कत्तञ्ञू), कृतवेदी (किए हुए उपकार को मानने वाला), धीर, कल्याणमित्र और दृढ़ भक्ति वाला होता है; जो दुखी व्यक्ति के कार्यों को आदरपूर्वक (सक्किच्चं) करता है, उसे 'सत्पुरुष' कहते हैं।"


‘‘กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหตี’’ติ เอตฺตาวตา หิ พุทฺธสาวโก วุตฺโต, กตญฺญุตาทีหิ ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธาติ. อิทานิ โย เตสํ อริยานํ อทสฺสนสีโล, น จ ทสฺสเน สาธุการี, โส ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ. โส จ จกฺขุนา อทสฺสาวี, ญาเณน อทสฺสาวีติ ทุวิโธ. เตสุ ญาเณน อทสฺสาวี อิธ อธิปฺเปโต. มํสจกฺขุนา หิ ทิพฺพจกฺขุนา วา อริยา ทิฏฺฐาปิ อทิฏฺฐาว โหนฺติ เตสํ จกฺขูนํ วณฺณมตฺตคฺคหณโต น อริยภาวโคจรโต. โสณสิงฺคาลาทโยปิ จกฺขุนา อริเย ปสฺสนฺติ, น เจเต อริยานํ ทสฺสาวิโน นาม.

"कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होति" (कल्याणमित्र और दृढ़ भक्ति वाला होता है)—इतने मात्र से बुद्ध-श्रावक का कथन किया गया है, और "कृतज्ञता" आदि पदों से प्रत्येकबुद्ध और बुद्धों का। अब, जो उन आर्यों के दर्शन के स्वभाव वाला नहीं है और न ही उनके दर्शन में आदर (साधुकारी) करता है, उसे "अरियानं अदस्सावी" (आर्यों का दर्शन न करने वाला) समझना चाहिए। वह दो प्रकार का होता है: चक्षु (आँख) से न देखने वाला और ज्ञान से न देखने वाला। इनमें से यहाँ 'ज्ञान से न देखने वाला' अभिप्रेत है। क्योंकि मांस-चक्षु या दिव्य-चक्षु से आर्यों को देखे जाने पर भी वे अनदेखे ही होते हैं, क्योंकि वे चक्षु केवल वर्ण (रूप-रंग) को ग्रहण करते हैं, आर्य-भाव (आर्यत्व) को नहीं। कुत्ते और सियार आदि भी आँखों से आर्यों को देखते हैं, परंतु वे 'आर्यों के दर्शक' नहीं कहलाते।


ตตฺริทํ วตฺถุ – จิตฺตลปพฺพตวาสิโน กิร ขีณาสวตฺเถรสฺส อุปฏฺฐาโก วุฑฺฒปพฺพชิโต เอกทิวสํ เถเรน สทฺธึ ปิณฺฑาย จริตฺวา, เถรสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, ปิฏฺฐิโต อาคจฺฉนฺโต เถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อริยา นาม, ภนฺเต, กีทิสา’’ติ? เถโร อาห – ‘‘อิเธกจฺโจ มหลฺลโก อริยานํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา สหจรนฺโตปิ เนว อริเย ชานาติ, เอวํ ทุชฺชานาวุโส, อริยา’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โส เนว อญฺญาสิ. ตสฺมา น จกฺขุนา ทสฺสนํ ทสฺสนํ, ญาเณน ทสฺสนเมว ทสฺสนํ. ยถาห – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน? โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสติ. โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗). ตสฺมา จกฺขุนา ปสฺสนฺโตปิ ญาเณน อริเยหิ ทิฏฺฐํ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อปสฺสนฺโต, อริยาธิคตญฺจ ธมฺมํ อนธิคจฺฉนฺโต อริยกรธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ.

इस विषय में यह कथा है—कहते हैं कि चित्तल पर्वत पर रहने वाले एक क्षीणास्रव (अर्हत्) स्थविर के उपस्थाक (सेवक) एक वृद्ध भिक्षु ने एक दिन स्थविर के साथ भिक्षाटन के लिए भ्रमण करते हुए, स्थविर के पात्र और चीवर लेकर उनके पीछे चलते हुए स्थविर से पूछा— "भन्ते! आर्य कैसे होते हैं?" स्थविर ने कहा— "यहाँ कोई वृद्ध व्यक्ति आर्यों के पात्र और चीवर लेकर, उनके प्रति कर्तव्यों (वत्त-पटिवत्त) का पालन करते हुए और साथ चलते हुए भी आर्यों को नहीं जानता। हे आयुष्मान्! आर्य इस प्रकार दुर्ज्ञेय (कठिनाई से जानने योग्य) होते हैं।" ऐसा कहे जाने पर भी वह (वृद्ध भिक्षु) समझ नहीं पाया। इसलिए चक्षु से देखना वास्तविक देखना नहीं है, ज्ञान से देखना ही वास्तविक देखना है। जैसा कि कहा गया है— "वक्कलि! इस दुर्गंधयुक्त शरीर (पूतिकाय) को देखने से तुम्हें क्या लाभ? हे वक्कलि! जो धर्म को देखता है, वह मुझे देखता है; जो मुझे देखता है, वह धर्म को देखता है।" इसलिए चक्षु से देखते हुए भी, यदि कोई ज्ञान के द्वारा आर्यों द्वारा देखे गए अनित्यता आदि लक्षणों को नहीं देखता और आर्यों द्वारा प्राप्त धर्म को प्राप्त नहीं करता, तो आर्यत्व को उत्पन्न करने वाले धर्मों और आर्य-भाव को न देखने के कारण उसे "अरियानं अदस्सावी" समझना चाहिए।


อริยธมฺมสฺส อโกวิโทติ, สติปฏฺฐานาทิเภเท อริยธมฺเม อกุสโล. อริยธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถ ปน –

"अरियधम्मस्स अकोविदो" (आर्य धर्म में अकुशल) का अर्थ है—स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) आदि भेदों वाले आर्य धर्म में अकुशल होना। "अरियधम्मे अविनीतो" (आर्य धर्म में अविनीत) के विषय में यहाँ—


‘‘ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

อภาวโต ตสฺส อยํ, อวินีโตติ วุจฺจติ’’.

"विनय दो प्रकार का होता है, और उनमें से प्रत्येक पाँच-पाँच प्रकार का है; उस (विनय) के अभाव के कारण इसे 'अविनीत' कहा जाता है।"


อยญฺหิ [Pg.233] สํวรวินโย ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธปิ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร สติสํวโร ญาณสํวโร ขนฺติสํวโร วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

यह विनय दो प्रकार का है—संवर-विनय और प्रहाण-विनय। इन दोनों प्रकार के विनयों में से प्रत्येक विनय पाँच-पाँच भागों में विभाजित है। संवर-विनय भी पाँच प्रकार का है—शील-संवर, स्मृति-संवर, ज्ञान-संवर, क्षान्ति-संवर और वीर्य-संवर। प्रहाण-विनय भी पाँच प्रकार का है—तदंग-प्रहाण, विष्खम्भन-प्रहाण, समुच्छेद-प्रहाण, प्रतिप्रस्रब्धि-प्रहाण और निस्सरण-प्रहाण।


ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ สีลสํวโร. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อยํ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) สติสํวโร.

उनमें "इस पातिमोक्ख-संवर से युक्त होता है, भली-भाँति युक्त होता है"—यह शील-संवर है। "चक्षु-इन्द्रिय की रक्षा करता है, चक्षु-इन्द्रिय में संवर को प्राप्त होता है"—यह स्मृति-संवर है।


‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑;

จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส.๔) –

"लोक में जो भी (तृष्णा आदि के) स्रोत बहते हैं, हे अजित! स्मृति उनका निवारण (रोकने वाली) है। मैं उन स्रोतों का संवर (रोकना) कहता हूँ, वे प्रज्ञा (ज्ञान) के द्वारा बंद किए जाते हैं।"


อยํ ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ วีริยสํวโร. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต ‘‘สํวโร’’ วินยนโต ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

यह ज्ञान-संवर है। "शीत और उष्ण को सहने वाला होता है"—यह क्षान्ति-संवर है। "उत्पन्न हुए काम-वितर्क को सहन नहीं करता (उसे दूर करता है)"—यह वीर्य-संवर है। यह सारा संवर, अपने-अपने संवरणीय (रोकने योग्य) और विनेय (दमन करने योग्य) काय-दुश्चरित आदि को रोकने के कारण 'संवर' और दमन करने के कारण 'विनय' कहलाता है। इस प्रकार संवर-विनय पाँच प्रकार से विभाजित है, ऐसा समझना चाहिए।


ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ปฏิปกฺขภาวโต ทีปาโลเกเนว ตมสฺส, เตน เตน วิปสฺสนาญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย อภิรติสญฺญาย[Pg.234], มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกามตาย. อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

उसी प्रकार, नाम-रूप परिच्छेद आदि विपश्यना ज्ञानों में, जो (अकुशल धर्मों के) प्रतिपक्ष होने के कारण—जैसे दीपक के प्रकाश से अंधकार का नाश होता है—उन-उन विपश्यना ज्ञानों द्वारा उन-उन अनर्थों (अकुशल धर्मों) का जो प्रहाण होता है, वह 'तदङ्ग-प्रहाण' कहलाता है। जैसे कि—नाम-रूप के निश्चय (परिच्छेद) द्वारा सत्काय-दृष्टि का; प्रत्यय-परिग्रह (कारणों को ग्रहण करना) द्वारा अहेतुक और विषम-हेतुक दृष्टियों का; उसी के बाद होने वाले काङ्क्षा-वितरण (संदेह-निवारण) द्वारा संशय का; कलाप-सम्मसन (समूह के रूप में विचार) द्वारा 'मैं और मेरा' के ग्रहण का; मार्गामार्ग-व्यवस्थान (मार्ग और अमार्ग का निश्चय) द्वारा अमार्ग में मार्ग की संज्ञा का; उदय-दर्शन (उत्पत्ति को देखना) द्वारा उच्छेद-दृष्टि का; वय-दर्शन (विनाश को देखना) द्वारा शाश्वत-दृष्टि का; भय-दर्शन द्वारा स-भय (भययुक्त संस्कारों) में अभय-संज्ञा का; आदीनव-दर्शन (दोष-दर्शन) द्वारा आस्वाद-संज्ञा (सुख की धारणा) का; निर्विदानुपश्यना (वैराग्य) द्वारा अभिरति-संज्ञा (आसक्ति) का; मुञ्चितुकम्यता-ज्ञान (मुक्त होने की इच्छा) द्वारा अमुञ्चितुकम्यता (न छूटने की इच्छा) का; उपेक्षा-ज्ञान द्वारा अनुपपेक्षा (उपेक्षा न करने) का; अनुलोम-ज्ञान द्वारा धर्म-स्थिति (संस्कारों) और निर्वाण के प्रति प्रतिलोम-भाव (विपरीत भाव) का; तथा गोत्रभू (ज्ञान) द्वारा संस्कार-निमित्त के ग्रहण का जो प्रहाण होता है, वह 'तदङ्ग-प्रहाण' है।


ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรเนว อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส, เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา นเยน (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคณสฺส อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, เอตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม.

पुनः, उपचार और अप्पना के भेद वाले समाधि द्वारा (क्लेशों की) प्रवृत्ति को रोकने के कारण—जैसे घड़े के प्रहार से जल की सतह पर जमी काई (शैवाल) हट जाती है—उन-उन नीवरण आदि धर्मों का जो प्रहाण होता है, वह 'विक्खम्भन-प्रहाण' कहलाता है। चार आर्यमार्गों की भावना के कारण, उन-उन मार्ग वाले (योगी) के अपने सन्तान (चित्त-परम्परा) में 'दृष्टिगतों के प्रहाण के लिए' इत्यादि विधि से कहे गए समुदय-पक्षीय क्लेश-समूह का जो अत्यन्त अप्रवृत्ति (पुनः उत्पन्न न होने) के रूप में प्रहाण होता है, वह 'समुच्छेद-प्रहाण' कहलाता है। पुनः, फल-क्षण में क्लेशों की जो प्रतिप्रश्रब्धि (शान्ति) होती है, वह 'प्रतिप्रश्रब्धि-प्रहाण' कहलाता है।


ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

जो समस्त संस्कृत (संस्कारों) से मुक्त होने के कारण, समस्त संस्कृतों से रहित निर्वाण है, वह 'निस्सरण-प्रहाण' कहलाता है। यह सारा प्रहाण, क्योंकि त्याग के अर्थ में 'प्रहाण' है और दमन (विनाश) के अर्थ में 'विनय' है, इसलिए 'प्रहाण-विनय' कहा जाता है। अथवा, उन-उन प्रहाणों से युक्त होने के कारण उस-उस (योगी) में उस विनय की उत्पत्ति होने से भी इसे 'प्रहाण-विनय' कहा जाता है। इस प्रकार प्रहाण-विनय भी पाँच प्रकार का होता है, ऐसा समझना चाहिए।


เอวมยํ สงฺเขปโต ทุวิโธ, เภทโต จ ทสวิโธ วินโย ภินฺนสํวรตฺตา ปหาตพฺพสฺส จ อปฺปหีนตฺตา ยสฺมา เอตสฺส อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส นตฺถิ, ตสฺมา อภาวโต ตสฺส อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจตีติ. เอส นโย สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถาปิ. นินฺนานากรณญฺหิ เอตํ อตฺถโต. ยถาห –

इस प्रकार, संक्षेप में दो प्रकार का और भेदों के अनुसार दस प्रकार का यह विनय, क्योंकि इस अश्रुतवान् पृथग्जन में (शील रूपी) संवर के टूटने के कारण और प्रहातव्य (त्यागने योग्य अकुशल) के न त्यागे जाने के कारण विद्यमान नहीं है, अतः उसके अभाव के कारण इस (पृथग्जन) को 'अविनीत' कहा जाता है। यही नियम 'सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला, सत्पुरुष-धर्म में अकुशल, सत्पुरुष-धर्म में अविनीत'—यहाँ भी समझना चाहिए। क्योंकि अर्थ की दृष्टि से इनमें कोई अन्तर नहीं है। जैसा कि कहा गया है—


‘‘เยว เต อริยา, เตว เต สปฺปุริสา. เยว เต สปฺปุริสา, เตว เต อริยา. โย เอว โส อริยานํ ธมฺโม, โส เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม. โย เอว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม, โส เอว โส อริยานํ ธมฺโม. เยว เต อริยวินยา, เตว เต สปฺปุริสวินยา. เยว เต สปฺปุริสวินยา[Pg.235], เตว เต อริยวินยา. อริเยติ วา สปฺปุริเสติ วา, อริยธมฺเมติ วา สปฺปุริสธมฺเมติ วา, อริยวินเยติ วา สปฺปุริสวินเยติ วา เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

“जो आर्य हैं, वे ही सत्पुरुष हैं। जो सत्पुरुष हैं, वे ही आर्य हैं। जो आर्यों का धर्म है, वही सत्पुरुषों का धर्म है। जो सत्पुरुषों का धर्म है, वही आर्यों का धर्म है। जो आर्य-विनय है, वही सत्पुरुष-विनय है। जो सत्पुरुष-विनय है, वही आर्य-विनय है। 'आर्य' कहें या 'सत्पुरुष', 'आर्य-धर्म' कहें या 'सत्पुरुष-धर्म', 'आर्य-विनय' कहें या 'सत्पुरुष-विनय'—ये सभी एक ही अर्थ वाले, समान, तुल्य-भाग वाले, उसी प्रकृति के और वही हैं।”


รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, ‘‘ยํ รูปํ, โส อหํ, โย อหํ, ตํ รูป’’นฺติ รูปญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยา อจฺจิ, โส วณฺโณ. โย วณฺโณ, สา อจฺจีติ อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ, เอวเมว อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… อทฺวยํ สมนุปสฺสตีติ เอวํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ วิย ตํ รูปวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ วิย อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา กรณฺฑเก มณึ วิย ตํ อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ. ปริยุฏฺฐฏฺฐายีติ ปริยุฏฺฐานากาเรน อภิภวนากาเรน ฐิโต, ‘‘อหํ รูปํ, มม รูป’’นฺติ เอวํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหนโก นาม โหตีติ อตฺโถ. ตสฺส ตํ รูปนฺติ ตสฺส ตํ เอวํ คหิตํ รูปํ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย.

'रूप को आत्मा के रूप में देखता है'—यहाँ कोई व्यक्ति रूप को आत्मा के रूप में देखता है, 'जो रूप है, वह मैं हूँ; जो मैं हूँ, वह रूप है'—इस प्रकार रूप और आत्मा को अभिन्न (अद्वय) देखता है। जैसे जलते हुए दीपक की जो लौ है, वही वर्ण (रंग) है; जो वर्ण है, वही लौ है—इस प्रकार लौ और वर्ण को अभिन्न देखता है, वैसे ही यहाँ कोई रूप को आत्मा के रूप में देखता है... (पेय्याल)... अभिन्न देखता है। इस प्रकार रूप 'आत्मा' है—ऐसी दृष्टि-दर्शन (मिथ्या दृष्टि) से देखता है। अथवा 'आत्मा रूपवान् है'—यहाँ अरूप (नाम) को 'आत्मा' मानकर, छाया वाले वृक्ष की तरह उस (आत्मा) को रूपवान् देखता है। अथवा 'आत्मा में रूप है'—यहाँ अरूप को ही 'आत्मा' मानकर, पुष्प में गन्ध की तरह आत्मा में रूप को देखता है। अथवा 'रूप में आत्मा है'—यहाँ अरूप को ही 'आत्मा' मानकर, डिबिया में मणि की तरह उस आत्मा को रूप में देखता है। 'परियुट्ट्ठट्ठायी' (पर्यवस्थान में स्थित) का अर्थ है—पर्यवस्थान के आकार से, अभिभूत करने के आकार से स्थित होना; 'रूप मैं हूँ, रूप मेरा है'—इस प्रकार तृष्णा और दृष्टि द्वारा निगलकर (आत्मसात् कर), उसे ही अन्तिम सत्य मानकर ग्रहण करने वाला होता है, यह अर्थ है। 'उसका वह रूप'—अर्थात् उस (पृथग्जन) द्वारा इस प्रकार ग्रहण किया गया वह रूप। वेदना आदि के विषय में भी यही विधि है।


ตตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ สุทฺธรูปเมว อตฺตาติ กถิตํ. ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ อตฺตโต…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ อรูปํ อตฺตาติ กถิตํ. ‘‘เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตาน’’นฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ อิเมสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา, อวเสเสสุ สสฺสตทิฏฺฐีติ เอวเมตฺถ ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย โหนฺติ, ตา สพฺพาปิ มคฺคาวรณา, น สคฺคาวรณา, ปฐมมคฺควชฺฌาติ เวทิตพฺพา.

वहाँ 'रूप को आत्मा के रूप में देखता है' (rūpaṃ attato samanupassatī) इस प्रथम स्थान में केवल शुद्ध रूप को ही 'आत्मा' कहा गया है। 'आत्मा रूपवान है, या आत्मा में रूप है, या रूप में आत्मा है, वेदना को आत्मा के रूप में... (पे)... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है' इन सात स्थानों में अरूप (नाम) को 'आत्मा' कहा गया है। 'वेदना रूपवान है, या आत्मा में वेदना है, या वेदना में आत्मा है' इस प्रकार चार स्कन्धों में तीन-तीन के अनुसार बारह स्थानों में रूप-अरूप के मिश्रण को 'आत्मा' कहा गया है। वहाँ 'रूप को आत्मा के रूप में देखता है, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है' इन पाँच स्थानों में उच्छेद-दृष्टि कही गई है, शेष पन्द्रह में शाश्वत-दृष्टि। इस प्रकार यहाँ पन्द्रह भव-दृष्टियाँ और पाँच विभव-दृष्टियाँ होती हैं। वे सभी मार्ग के लिए आवरण (बाधा) हैं, स्वर्ग के लिए नहीं, और प्रथम मार्ग (सोतापत्ति मार्ग) द्वारा त्याज्य हैं, ऐसा जानना चाहिए।


เอวํ [Pg.236] โข, คหปติ, อาตุรกาโย เจว โหติ อาตุรจิตฺโต จาติ กาโย นาม พุทฺธานมฺปิ อาตุโรเยว. จิตฺตํ ปน ราคโทสโมหานุคตํ อาตุรํ นาม, ตํ อิธ ทสฺสิตํ. โน จ อาตุรจิตฺโตติ อิธ นิกฺกิเลสตาย จิตฺตสฺส อนาตุรภาโว ทสฺสิโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต โลกิยมหาชโน อาตุรกาโย เจว อาตุรจิตฺโต จาติ ทสฺสิโต, ขีณาสวา อาตุรกายา อนาตุรจิตฺตา, สตฺต เสขา เนว อาตุรจิตฺตา, น อนาตุรจิตฺตาติ เวทิตพฺพา. ภชมานา ปน อนาตุรจิตฺตตํเยว ภชนฺตีติ. ปฐมํ.

'हे गृहपति! इस प्रकार शरीर रोगी (आतुर) होता है और चित्त भी रोगी होता है।' यहाँ 'शरीर' बुद्धों का भी रोगी (व्याधिग्रस्त) ही होता है। किन्तु राग, द्वेष और मोह के वशीभूत चित्त 'रोगी' कहलाता है, उसे यहाँ दिखाया गया है। 'चित्त रोगी नहीं' (no ca āturacitto) यहाँ क्लेशों के अभाव के कारण चित्त की अरोग्यता (अनआतुरता) दिखाई गई है। इस प्रकार इस सुत्त में लौकिक महाजन (साधारण जन) रोगी शरीर और रोगी चित्त वाले दिखाए गए हैं। क्षीणास्त्रव (अर्हन्त) रोगी शरीर वाले किन्तु निरोग चित्त वाले होते हैं। सात शैक्ष (सेख) पुद्गल न तो पूरी तरह रोगी चित्त वाले हैं और न ही पूरी तरह निरोग चित्त वाले, ऐसा जानना चाहिए। किन्तु वे निरोग चित्तता की ओर ही प्रवृत्त होते हैं। प्रथम (अनुच्छेद)।


๒. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

२. देवदह सुत्त की व्याख्या (देवदहसुत्तवण्णना)।


๒. ทุติเย เทวทหนฺติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน, เตสํ มงฺคลทโห, สยํชาโต วา โส ทโหติ, ตสฺมา ‘‘เทวทโห’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อวิทูเร นิคโม เทวทหนฺตฺเวว นปุํสกลิงฺควเสน สงฺขํ คโต. ปจฺฉาภูมคมิกาติ ปจฺฉาภูมํ อปรทิสายํ นิวิฏฺฐํ ชนปทํ คนฺตุกามา. นิวาสนฺติ เตมาสํ วสฺสาวาสํ. อปโลกิโตติ อาปุจฺฉิโต. อปโลเกถาติ อาปุจฺฉถ. กสฺมา เถรํ อาปุจฺฉาเปติ? เต สภาเร กาตุกามตาย. โย หิ เอกวิหาเร วสนฺโตปิ สนฺติกํ น คจฺฉติ ปกฺกมนฺโต อนาปุจฺฉา ปกฺกมติ, อยํ นิพฺภาโร นาม. โย เอกวิหาเร วสนฺโตปิ อาคนฺตฺวา ปสฺสติ, ปกฺกมนฺโต อาปุจฺฉติ, อยํ สภาโร นาม. อิเมปิ ภิกฺขู ภควา ‘‘เอวมิเม สีลาทีหิ วฑฺฒิสฺสนฺตี’’ติ สภาเร กาตุกาโม อาปุจฺฉาเปติ.

२. दूसरे (सुत्त) में 'देवदह' के विषय में: राजाओं को 'देव' कहा जाता है, उनका मांगलिक सरोवर 'देवदह' कहलाता है। अथवा वह सरोवर स्वयं उत्पन्न हुआ है, इसलिए उसे 'देवदह' कहा गया है। उसके समीप का कस्बा (निगम) नपुंसक लिंग के प्रयोग से 'देवदह' नाम से प्रसिद्ध हुआ। 'पच्छाभूमगमिका' का अर्थ है—पश्चिमी दिशा में स्थित जनपद जाने के इच्छुक। 'निवासन्ति' का अर्थ है—तीन महीने का वर्षावास। 'अपलोकितो' का अर्थ है—पूछा गया (अनुमति ली गई)। 'अपलोकेथ' का अर्थ है—पूछो (अनुमति लो)। बुद्ध स्थविर (सारिपुत्र) से अनुमति लेने को क्यों कहते हैं? उन्हें 'सभार' (उत्तरदायी) बनाने की इच्छा से। जो भिक्षु एक ही विहार में रहते हुए भी (बड़ों के) पास नहीं जाता और जाते समय बिना पूछे चला जाता है, वह 'निब्भार' (अनुत्तरदायी) कहलाता है। जो एक ही विहार में रहते हुए भी आकर मिलता है और जाते समय पूछकर जाता है, वह 'सभार' कहलाता है। इन भिक्षुओं को भी भगवान ने 'इस प्रकार ये शील आदि में वृद्धि करेंगे' ऐसा सोचकर, उन्हें उत्तरदायी बनाने की इच्छा से अनुमति लेने को कहा।


ปณฺฑิโตติ ธาตุโกสลฺลาทินา จตุพฺพิเธน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. อนุคฺคาหโกติ อามิสานุคฺคเหน จ ธมฺมานุคฺคเหน จาติ ทฺวีหิปิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคาหโก. เถโร กิร อญฺเญ ภิกฺขู วิย ปาโตว ปิณฺฑาย อคนฺตฺวา สพฺพภิกฺขูสุ คเตสุ สกลํ สงฺฆารามํ อนุวิจรนฺโต อสมฺมฏฺฐฏฺฐานํ สมฺมชฺชติ, อฉฑฺฑิตํ กจวรํ ฉฑฺเฑติ, สงฺฆาราเม ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ มญฺจปีฐทารุภณฺฑมตฺติกาภณฺฑานิ ปฏิสาเมติ. กึ การณา? ‘‘มา อญฺญติตฺถิยา วิหารํ ปวิฏฺฐา ทิสฺวา ปริภวํ อกํสู’’ติ. ตโต คิลานสาลํ คนฺตฺวา คิลาเน อสฺสาเสตฺวา ‘‘เกนตฺโถ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เยน อตฺโถ โหติ, ตทตฺถํ [Pg.237] เตสํ ทหรสามเณเร อาทาย ภิกฺขาจารวตฺเตน วา สภาคฏฺฐาเน วา เภสชฺชํ ปริเยสิตฺวา เตสํ ทตฺวา, ‘‘คิลานุปฏฺฐานํ นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺเธหิ วณฺณิตํ, คจฺฉถ สปฺปุริสา อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ เต เปเสตฺวา สยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา อุปฏฺฐากกุเล วา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ คจฺฉติ. อิทํ ตาวสฺส นิพทฺธวาสฏฺฐาเน อาจิณฺณํ.

'पण्डितो' का अर्थ है—धातु-कौशल आदि चार प्रकार के पाण्डित्य से युक्त। 'अनुग्गाहको' का अर्थ है—आमिष-अनुग्रह (भौतिक सहायता) और धर्म-अनुग्रह (धार्मिक सहायता) इन दोनों प्रकार के अनुग्रहों से सहायता करने वाला। स्थविर (सारिपुत्र) अन्य भिक्षुओं की तरह सुबह ही भिक्षा के लिए न जाकर, सभी भिक्षुओं के चले जाने पर पूरे संघाराम का चक्कर लगाते थे, न बुहारी गई जगह को बुहारते थे, न फेंके गए कूड़े को फेंकते थे, और संघाराम में ठीक से न रखे गए मंच, चौकी, लकड़ी के सामान और मिट्टी के बर्तनों को व्यवस्थित करते थे। किस कारण से? 'कहीं अन्य तीर्थक विहार में आकर और यह सब देखकर तिरस्कार न करें'। उसके बाद वे ग्लान-शाला (अस्पताल) जाकर रोगियों को सांत्वना देते थे और 'किस चीज की आवश्यकता है?' ऐसा पूछकर, जिस चीज की जरूरत होती थी, उसके लिए युवा भिक्षुओं और श्रामणेरों को साथ लेकर भिक्षा-चर्या के नियम से या अनुकूल स्थानों से औषधि खोजकर उन्हें देते थे। 'रोगियों की सेवा बुद्धों और प्रत्येक बुद्धों द्वारा प्रशंसित है, जाओ सत्पुरुषों! अप्रमादी बनो' ऐसा कहकर उन्हें भेजते थे और स्वयं भिक्षा के लिए जाकर, उपस्थाक (सेवक) कुल में भोजन कर विहार लौटते थे। यह उनके स्थायी निवास स्थान की दिनचर्या थी।


ภควติ ปน จาริกํ จรมาเน ‘‘อหํ อคฺคสาวโก’’ติ อุปาหนํ อารุยฺห ฉตฺตํ คเหตฺวา ปุรโต ปุรโต น คจฺฉติ. เย ปน ตตฺถ มหลฺลกา วา อาพาธิกา วา อติทหรา วา, เตสํ รุชฺชนฏฺฐานานิ เตเลน มกฺขาเปตฺวา ปตฺตจีวรํ อตฺตโน ทหรสามเณเรหิ คาหาเปตฺวา ตํทิวสํ วา ทุติยทิวสํ วา เต คณฺหิตฺวาว คจฺฉติ. เอกทิวสญฺหิ ตญฺเญว อายสฺมนฺตํ อติวิกาเล สมฺปตฺตตฺตา เสนาสนํ อลภิตฺวา, จีวรกุฏิยํ นิสินฺนํ ทิสฺวา, สตฺถา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา, หตฺถิวานรติตฺติรวตฺถุํ กเถตฺวา, ‘‘ยถาวุฑฺฒํ เสนาสนํ ทาตพฺพ’’นฺติ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ. เอวํ ตาเวส อามิสานุคฺคเหน อนุคฺคณฺหาติ. โอวทนฺโต ปเนส สตวารมฺปิ สหสฺสวารมฺปิ ตาว โอวทติ, ยาว โส ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, อถ นํ วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺญํ โอวทติ. อิมินา นเยน โอวทโต จสฺส โอวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ อติกฺกนฺตา. เอวํ ธมฺมานุคฺคเหน อนุคฺคณฺหาติ.

जब भगवान चारिका (यात्रा) पर होते थे, तब वे (सारिपुत्र) 'मैं अग्रश्रावक हूँ' ऐसा सोचकर जूते पहनकर और छाता लेकर सबसे आगे-आगे नहीं चलते थे। बल्कि वहाँ जो वृद्ध, रोगी या बहुत छोटे (भिक्षु) होते थे, उनके दर्द वाले अंगों पर तेल मालिश करवाकर, उनके पात्र और चीवर अपने युवा भिक्षुओं से उठवाकर, उसी दिन या दूसरे दिन उन्हें साथ लेकर ही चलते थे। एक दिन स्थविर के बहुत देर से पहुँचने के कारण उन्हें शयनासन (कमरा) नहीं मिला, तो उन्हें चीवर-कुटी में बैठा देख शास्ता ने अगले दिन भिक्षु-संघ को एकत्रित करवाया और 'हस्ति-वानर-तीत्तिर' की कथा सुनाकर 'वरिष्ठता के अनुसार शयनासन दिया जाना चाहिए' यह शिक्षापद (नियम) बनाया। इस प्रकार वे आमिष-अनुग्रह से सहायता करते थे। उपदेश देते समय वे एक व्यक्ति को सौ बार या हजार बार तब तक उपदेश देते थे, जब तक वह सोतापत्ति फल में प्रतिष्ठित न हो जाए; उसके बाद ही उसे छोड़कर दूसरे को उपदेश देते थे। इस विधि से उपदेश देते हुए उनके अनुशासन में रहकर अर्हन्त पद प्राप्त करने वालों की संख्या गणना से परे है। इस प्रकार वे धर्म-अनुग्रह से सहायता करते थे।


ปจฺจสฺโสสุนฺติ เต ภิกฺขู ‘‘อมฺหากํ เนว อุปชฺฌาโย, น อาจริโย น สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺโต. กึ ตสฺส สนฺติเก กริสฺสามา’’ติ? ตุณฺหีภาวํ อนาปชฺชิตฺวา ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉึสุ. เอฬคลาคุมฺเพติ คจฺฉมณฺฑปเก. โส กิร เอฬคลาคุมฺโพ ธุวสลิลฏฺฐาเน ชาโต. อเถตฺถ จตูหิ ปาเทหิ มณฺฑปํ กตฺวา ตสฺส อุปริ ตํ คุมฺพํ อาโรเปสุํ, โส ตํ มณฺฑปํ ฉาเทสิ. อถสฺส เหฏฺฐา อิฏฺฐกาหิ ปริจินิตฺวา วาลิกํ โอกิริตฺวา อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. สีตลํ ทิวาฏฺฐานํ อุทกวาโต วายติ. เถโร ตสฺมึ นิสีทิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอฬคลาคุมฺเพ’’ติ.

"पच्चस्सोसुं" का अर्थ है कि उन भिक्षुओं ने—"यह आयुष्मान सारिपुत्र न तो हमारे उपाध्याय हैं, न आचार्य हैं और न ही परिचित मित्र हैं। हम उनके पास जाकर क्या करेंगे?"—इस प्रकार की चुप्पी (मौन) न साधकर, "जी हाँ, भन्ते" कहकर शास्ता के वचनों को आदरपूर्वक स्वीकार किया। "एळगलगुम्बे" का अर्थ है झाड़ियों के मण्डप में। वह एळगल (झाड़ी) निरंतर जल वाले स्थान पर उत्पन्न हुई थी। तब वहाँ चार खंभों वाला मण्डप बनाकर उसके ऊपर उस झाड़ी को चढ़ा दिया गया, जिसने उस मण्डप को ढक लिया। फिर उसके नीचे ईंटों से चिनकर और बालू बिछाकर आसन बिछाया गया। वहाँ जल की शीतल वायु बहती थी। स्थविर वहाँ बैठे। उसी के संदर्भ में "एळगलगुम्बे" कहा गया है।


นานาเวรชฺชคตนฺติ เอกสฺส รญฺโญ รชฺชโต นานาวิธํ รชฺชคตํ. วิรชฺชนฺติ อญฺญํ รชฺชํ. ยถา หิ สเทสโต อญฺโญ วิเทโส, เอวํ นิวุตฺถรชฺชโต อญฺญํ [Pg.238] รชฺชํ วิรชฺชํ นาม, ตํ เวรชฺชนฺติ วุตฺตํ. ขตฺติยปณฺฑิตาติ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย ปณฺฑิตราชาโน. พฺราหฺมณปณฺฑิตาติ จงฺกีตารุกฺขาทโย ปณฺฑิตพฺราหฺมณา. คหปติปณฺฑิตาติ จิตฺตสุทตฺตาทโย ปณฺฑิตคหปตโย. สมณปณฺฑิตาติ สภิยปิโลติกาทโย ปณฺฑิตปริพฺพาชกา. วีมํสกาติ อตฺถคเวสิโน. กึวาทีติ กึ อตฺตโน ทสฺสนํ วทติ, กึ ลทฺธิโกติ อตฺโถ. กิมกฺขายีติ กึ สาวกานํ โอวาทานุสาสนึ อาจิกฺขติ? ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ ภควตา วุตฺตพฺยากรณสฺส อนุพฺยากรณํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. วาทานุวาโทติ ภควตา วุตฺตวาทสฺส อนุวาโท. ‘‘วาทานุปาโต’’ติปิ ปาโฐ, สตฺถุ วาทสฺส อนุปาโต อนุปตนํ, อนุคมนนฺติ อตฺโถ. อิมินาปิ วาทํ อนุคโต วาโทเยว ทีปิโต โหติ.

"नानावेरज्जगतं" का अर्थ है एक राजा के राज्य से विभिन्न राज्यों में जाना। "विरज्जं" का अर्थ है दूसरा राज्य। जैसे अपने देश से भिन्न देश को "विदेश" कहा जाता है, वैसे ही अपने निवास स्थान से भिन्न राज्य को "विरज्ज" कहा जाता है, और उसे ही "वेरज्ज" कहा गया है। "खत्तियपण्डिता" का अर्थ है बिम्बिसार, कोसल आदि बुद्धिमान राजा। "ब्राह्मणपण्डिता" का अर्थ है चङ्की, तारुक्ख आदि विद्वान ब्राह्मण। "गहपतिपण्डिता" का अर्थ है चित्त गृहपति, अनाथपिण्डिक आदि बुद्धिमान गृहपति। "समणपण्डिता" का अर्थ है सभिय, पिलोतिक आदि विद्वान परिव्राजक। "वीमंसका" का अर्थ है अर्थ की खोज करने वाले। "किंवादी" का अर्थ है—वे अपने मत के बारे में क्या कहते हैं, अर्थात् उनका क्या सिद्धान्त है? "किमक्खायी" का अर्थ है—वे अपने शिष्यों को क्या उपदेश और शिक्षा देते हैं? "धम्मस्स चानुधम्मं" का अर्थ है भगवान द्वारा उपदिष्ट व्याख्या के अनुकूल व्याख्या। "सहधम्मिको" का अर्थ है कारण सहित। "वादानुवादो" का अर्थ है भगवान द्वारा कहे गए सिद्धान्त के अनुकूल वाद। कहीं "वादानुपातो" पाठ भी मिलता है, जिसका अर्थ है शास्ता के वाद का अनुगमन करना। इस पाठ से भी वाद के पीछे चलने वाले वाद को ही दर्शाया गया है।


อวิคตราคสฺสาติอาทีสุ ตณฺหาวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตณฺหา หิ รชฺชนโต ราโค, ฉนฺทิยนโต ฉนฺโท, ปิยายนฏฺเฐน เปมํ, ปิวิตุกามฏฺเฐน ปิปาสา, อนุทหนฏฺเฐน ปริฬาโหติ วุจฺจติ. อกุสเล จาวุโส, ธมฺเมติอาทิ กสฺมา อารทฺธํ? ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อวีตราคสฺส อาทีนวํ, วีตราคสฺส จ อานิสํสํ ทสฺเสตุํ. ตตฺร อวิฆาโตติ นิทฺทุกฺโข. อนุปายาโสติ นิรุปตาโป. อปริฬาโหติ นิทฺทาโห. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ.

"अविगतरागस्स" आदि पदों में तृष्णा के वश में ही अर्थ समझना चाहिए। वास्तव में, आसक्ति के कारण तृष्णा को "राग" कहा जाता है, इच्छा के कारण "छन्द", प्रिय लगने के कारण "पेम", उपभोग की इच्छा के कारण "पिपासा" और बार-बार जलाने के कारण "परिळाह" कहा जाता है। "अकुसले चावुसो, धम्मे" आदि वचन स्थविर ने क्यों आरम्भ किए? पाँच स्कन्धों में राग न त्यागने वाले के दोष और राग त्यागने वाले के लाभ दिखाने के लिए। वहाँ "अविघातो" का अर्थ है दुखरहित। "अनुपायासो" का अर्थ है संताप रहित। "अपरीळाहो" का अर्थ है जलन रहित। इसी प्रकार सर्वत्र अर्थ समझना चाहिए। द्वितीय सुत्त समाप्त।


๓. หาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

३. हालिद्दिकानि सुत्त की व्याख्या।


๓. ตติเย อวนฺตีสูติ อวนฺติทกฺขิณาปถสงฺขาเต อวนฺติรฏฺเฐ. กุรรฆเรติ เอวํนามเก นคเร. ปปาเตติ เอกโต ปปาเต. ตสฺส กิร ปพฺพตสฺส เอกํ ปสฺสํ ฉินฺทิตฺวา ปาติตํ วิย อโหสิ. ‘‘ปวตฺเต’’ติปิ ปาโฐ, นานาติตฺถิยานํ ลทฺธิปวตฺตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. อิติ เถโร ตสฺมึ รฏฺเฐ ตํ นครํ นิสฺสาย ตสฺมึ ปพฺพเต วิหรติ. หาลิทฺทิกานีติ เอวํนามโก. อฏฺฐกวคฺคิเย มาคณฺฑิยปญฺเหติ อฏฺฐกวคฺคิกมฺหิ มาคณฺฑิยปญฺโห นาม อตฺถิ, ตสฺมึ ปญฺเห. รูปธาตูติ รูปกฺขนฺโธ อธิปฺเปโต. รูปธาตุราควินิพทฺธนฺติ รูปธาตุมฺหิ ราเคน วินิพทฺธํ. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. โอกสารีติ เคหสารี อาลยสารี.

३. तीसरे सुत्त में, "अवन्तीसु" का अर्थ है अवन्ति देश में, जिसे दक्षिणपथ भी कहा जाता है। "कुररघरे" का अर्थ है इस नाम के नगर में। "पपाते" का अर्थ है एक ओर से कटे हुए प्रपात पर। कहा जाता है कि उस पर्वत का एक हिस्सा कटकर गिर गया था, जिससे वह प्रपात जैसा हो गया था। कहीं "पवत्ते" पाठ भी है, जिसका अर्थ है जहाँ विभिन्न तीर्थंकरों के मत प्रचलित थे। इस प्रकार स्थविर उस देश में उस नगर के आश्रय में उस पर्वत पर विहार करते थे। "हालिद्दिकानि" इस नाम का गृहपति। "अट्ठकवग्गिये मागण्डियपञ्हे" का अर्थ है अट्ठकवग्ग में मागण्डिय द्वारा पूछे गए प्रश्न में। "रूपधातू" से यहाँ रूपस्कन्ध अभिप्रेत है। "रूपधातुरागविनिबद्धं" का अर्थ है रूपधातु में राग द्वारा बँधा हुआ। "विञ्ञाणं" का अर्थ है कर्म-विज्ञान। "ओकसारी" का अर्थ है घर (स्कन्ध) में तृष्णा और दृष्टि के वश में रहने वाला।


กสฺมา [Pg.239] ปเนตฺถ ‘‘วิญฺญาณธาตุ โข, คหปตี’’ติ น วุตฺตนฺติ? สมฺโมหวิฆาตตฺถํ. ‘‘โอโก’’ติ หิ อตฺถโต ปจฺจโย วุจฺจติ, ปุเรชาตญฺจ กมฺมวิญฺญาณํ ปจฺฉาชาตสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ วิปากวิญฺญาณญฺจ วิปากวิญฺญาณสฺสปิ กมฺมวิญฺญาณสฺสปิ ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา ‘‘กตรํ นุ โข อิธ วิญฺญาณ’’นฺติ? สมฺโมโห ภเวยฺย, ตสฺส วิฆาตตฺถํ ตํ อคเหตฺวา อสมฺภินฺนาว เทสนา กตา. อปิจ อารมฺมณวเสน จตสฺโส อภิสงฺขารวิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตาติ ตา ทสฺเสตุมฺปิ อิธ วิญฺญาณํ น คหิตํ.

यहाँ "विज्ञानधातु ख्वो, गहपति" ऐसा क्यों नहीं कहा गया? सम्मोह को दूर करने के लिए। क्योंकि "ओक" का अर्थ प्रत्यय होता है, और पूर्वजात कर्म-विज्ञान, पश्चात्जात कर्म-विज्ञान और विपाक-विज्ञान का प्रत्यय होता है, तथा विपाक-विज्ञान भी विपाक-विज्ञान और कर्म-विज्ञान का प्रत्यय होता है। इसलिए "यहाँ कौन सा विज्ञान अभिप्रेत है?"—ऐसा सम्मोह हो सकता था। उस सम्मोह को दूर करने के लिए उसे ग्रहण न करके स्पष्ट देशना की गई है। इसके अतिरिक्त, आलम्बन के वश में चार अभिसंस्कार-विज्ञान की स्थितियाँ कही गई हैं, उन्हें दिखाने के लिए भी यहाँ विज्ञान को ग्रहण नहीं किया गया।


อุปยุปาทานาติ ตณฺหูปยทิฏฺฐูปยวเสน ทฺเว อุปยา, กามุปาทานาทีนิ จตฺตาริ อุปาทานานิ จ. เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยาติ อกุสลจิตฺตสฺส อธิฏฺฐานภูตา เจว อภินิเวสภูตา จ อนุสยภูตา จ. ตถาคตสฺสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ เอเต ปหีนาว, สตฺถุ ปน ขีณาสวภาโว โลเก อติปากโฏติ อุปริมโกฏิยา เอวํ วุตฺตํ. วิญฺญาณธาตุยาติ อิธ วิญฺญาณํ กสฺมา คหิตํ? กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํ. กิเลสา หิ น เกวลํ จตูสุเยว ขนฺเธสุ ปหีนา ปหียนฺติ, ปญฺจสุปิ ปหียนฺติเยวาติ กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถํ คหิตํ. เอวํ โข, คหปติ, อโนกสารี โหตีติ เอวํ กมฺมวิญฺญาเณน โอกํ อสรนฺเตน อโนกสารี นาม โหติ.

"उपय-उपादाना" का अर्थ है तृष्णा-उपय और दृष्टि-उपय के वश में दो उपय, तथा काम-उपादान आदि चार उपादान। "चेतसो अधिठ्ठानाभिनिवेसानुसया" का अर्थ है अकुशल चित्त के आधारभूत, अभिनिवेशभूत और अनुशयभूत। "तथागतस्स" का अर्थ है सम्यक्सम्बुद्ध के। यद्यपि सभी क्षीणास्त्रवों ने इन्हें त्याग दिया है, फिर भी शास्ता का क्षीणास्त्रव भाव लोक में अत्यंत प्रसिद्ध है, इसलिए उच्चतम कोटि के अर्थ में "तथागत के लिए ये प्रहीण हैं" ऐसा कहा गया है। यहाँ "विज्ञानधातु" क्यों ग्रहण किया गया? क्लेशों के प्रहाण को दिखाने के लिए। क्योंकि क्लेश न केवल चार स्कन्धों में प्रहीण होते हैं, बल्कि पाँचों स्कन्धों में प्रहीण होते हैं—यह दिखाने के लिए विज्ञान को ग्रहण किया गया है। "एवं खो, गहपति, अनोकासारी होति" का अर्थ है—इस प्रकार कर्म-विज्ञान द्वारा घर (स्कन्धों) में न जाने वाला व्यक्ति "अनोकासारी" कहलाता है।


รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธาติ รูปเมว กิเลสานํ ปจฺจยฏฺเฐน นิมิตฺตํ, อารมฺมณกิริยสงฺขาตนิวาสนฏฺฐานฏฺเฐน นิเกตนฺติ รูปนิมิตฺตนิเกตํ. วิสาโร จ วินิพนฺโธ จ วิสารวินิพนฺธา. อุภเยนปิ หิ กิเลสานํ ปตฺถฏภาโว จ วินิพนฺธนภาโว จ วุตฺโต, รูปนิมิตฺตนิเกเต วิสารวินิพนฺธาติ รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธา, ตสฺมา รูปนิมิตฺตนิเกตมฺหิ อุปฺปนฺเนน กิเลสวิสาเรน เจว กิเลสพนฺธเนน จาติ อตฺโถ. นิเกตสารีติ วุจฺจตีติ อารมฺมณกรณวเสน นิวาสนฏฺฐานํ สารีติ วุจฺจติ. ปหีนาติ เต รูปนิมิตฺตนิเกตกิเลสวิสารวินิพนฺธา ปหีนา.

"रूप-निमित्त-निकेत-विसार-विनिबन्ध" का अर्थ है: रूप ही क्लेशों के लिए प्रत्यय (कारण) होने के कारण 'निमित्त' है, और आलम्बन ग्रहण करने की क्रिया रूपी निवास स्थान होने के कारण 'निकेत' है; इस प्रकार यह 'रूप-निमित्त-निकेत' है। 'विसार' और 'विनिबन्ध' का अर्थ क्लेशों का फैलना और बंधना है। दोनों पदों से क्लेशों की व्यापकता और बंधनकारी प्रकृति कही गई है। 'रूप-निमित्त-निकेत' में जो क्लेशों का विसार और विनिबन्ध होता है, उसे 'रूप-निमित्त-निकेत-विसार-विनिबन्ध' कहते हैं। इसका अर्थ है रूप-निमित्त-निकेत में उत्पन्न क्लेशों का विस्तार और क्लेशों का बंधन। 'निकेतसारी' उसे कहा जाता है जो आलम्बन ग्रहण करने के वश से (इन्द्रिय रूपी) निवास स्थान में विचरण करता है। 'प्रहीण' का अर्थ है कि वे रूप-निमित्त-निकेत संबंधी क्लेश-विसार और विनिबन्ध त्याग दिए गए हैं।


กสฺมา ปเนตฺถ ปญฺจกฺขนฺธา ‘‘โอกา’’ติ วุตฺตา, ฉ อารมฺมณานิ ‘‘นิเกต’’นฺติ? ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตาย. สมาเนปิ หิ เอเตสํ อาลยฏฺเฐน วิสยภาเว โอโกติ นิจฺจนิวาสนฏฺฐานเคหเมว วุจฺจติ, นิเกตนฺติ [Pg.240] ‘‘อชฺช อสุกฏฺฐาเน กีฬิสฺสามา’’ติ กตสงฺเกตฏฺฐานํ นิวาสฏฺฐานํ อุยฺยานาทิ. ตตฺถ ยถา ปุตฺตทารธนธญฺญปุณฺณเคเห ฉนฺทราโค พลวา โหติ, เอวํ อชฺฌตฺติเกสุ ขนฺเธสุ. ยถา ปน อุยฺยานฏฺฐานาทีสุ ตโต ทุพฺพลตโร โหติ, เอวํ พาหิเรสุ ฉสุ อารมฺมเณสูติ ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตาย เอวํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺโพ.

यहाँ पाँच स्कन्धों को 'ओक' (घर) और छह आलम्बनों को 'निकेत' (अस्थायी निवास) क्यों कहा गया है? छन्द-राग की प्रबलता और दुर्बलता के कारण। यद्यपि दोनों ही आश्रय होने के कारण विषय भाव में समान हैं, फिर भी लोक में 'ओक' स्थायी निवास स्थान (घर) को कहा जाता है, और 'निकेत' उस अस्थायी निवास (जैसे उद्यान आदि) को कहा जाता है जहाँ संकेत किया गया हो कि "आज हम यहाँ खेलेंगे"। जैसे पुत्र, पत्नी और धन-धान्य से पूर्ण घर में छन्द-राग प्रबल होता है, वैसे ही आध्यात्मिक स्कन्धों में होता है। और जैसे उद्यान आदि स्थानों में उसकी अपेक्षा छन्द-राग दुर्बल होता है, वैसे ही बाहरी छह आलम्बनों में होता है। छन्द-राग की इस प्रबलता और दुर्बलता के कारण ही उपदेश में कुशल (बुद्ध) द्वारा ऐसा उपदेश दिया गया है, ऐसा समझना चाहिए।


สุขิเตสุ สุขิโตติ อุปฏฺฐาเกสุ ธนธญฺญลาภาทิวเสน สุขิเตสุ ‘‘อิทานาหํ มนาปํ โภชนํ ลภิสฺสามี’’ติ เคหสิตสุเขน สุขิโต โหติ, เตหิ ปตฺตสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน วิย จรติ. ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโตติ เตสํ เกนจิเทว การเณน ทุกฺเข อุปฺปนฺเน สยํ ทฺวิคุเณน ทุกฺเขน ทุกฺขิโต โหติ. กิจฺจกรณีเยสูติ กิจฺจสงฺขาเตสุ กรณีเยสุ. เตสุ โยคํ อาปชฺชตีติ อุปโยคํ สยํ เตสํ กิจฺจานํ กตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. เอวํ โข, คหปติ, กาเมหิ อริตฺโต โหตีติ เอวํ กิเลสกาเมหิ อริตฺโต โหติ อนฺโต กามานํ ภาเวน อตุจฺโฉ. สุกฺกปกฺโข เตสํ อภาเวน ริตฺโต ตุจฺโฉติ เวทิตพฺโพ.

"सुखितों में सुखित" का अर्थ है—जब सेवक (उपासक) धन-धान्य और लाभ आदि के कारण सुखी होते हैं, तब "अब मुझे मनपसंद भोजन मिलेगा" इस प्रकार के गृहस्थ-आश्रित सुख से वह सुखी होता है, और उनकी समृद्धि का स्वयं अनुभव करते हुए विचरण करता है। "दुःखितों में दुःखित" का अर्थ है—उन उपासकों को किसी कारणवश दुःख होने पर स्वयं उनसे दोगुने दुःख से दुःखी होना। "कृत्य-करणीय" का अर्थ है—किए जाने योग्य छोटे-बड़े कार्य। "उनमें योग को प्राप्त होता है" का अर्थ है—उन कार्यों को करने में स्वयं अत्यधिक प्रयत्नशील होना। "कामों में" का अर्थ है—वस्तु-कामों में। "हे गृहपति! इस प्रकार वह कामों से अरिक्त (युक्त) होता है" का अर्थ है—वह क्लेश-कामों से रहित नहीं होता, भीतर क्लेशों के होने से वह 'अतुच्छ' (भरा हुआ) होता है। इसके विपरीत (शुक्ल पक्ष), क्लेशों के अभाव में वह 'रिक्त' या 'तुच्छ' (खाली) समझा जाना चाहिए।


ปุรกฺขราโนติ วฏฺฏํ ปุรโต กุรุมาโน. เอวํรูโป สิยนฺติอาทีสุ ทีฆรสฺสกาโฬทาตาทีสุ รูเปสุ ‘‘เอวํรูโป นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถติ. สุขาทีสุ เวทนาสุ เอวํเวทโน นาม; นีลสญฺญาทีสุ สญฺญาสุ เอวํ สญฺโญ นาม; ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ สงฺขาเรสุ เอวํสงฺขาโร นาม; จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ วิญฺญาเณสุ ‘‘เอวํ วิญฺญาโณ นาม ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺเถติ.

"पुरक्खरण" (आगे रखना) का अर्थ है—संसार-चक्र (वट) को आगे रखना। "ऐसा रूप हो" इत्यादि वचनों में, वह लंबे-छोटे, काले-सफेद आदि रूपों में "मेरा ऐसा रूप हो" ऐसी प्रार्थना (इच्छा) करता है। सुख आदि वेदनाओं में "ऐसी वेदना हो"; नील-संज्ञा आदि संज्ञाओं में "ऐसी संज्ञा हो"; पुण्याभिसंस्कार आदि संस्कारों में "ऐसा संस्कार हो"; और चक्षु-विज्ञान आदि विज्ञानों में "मेरा ऐसा विज्ञान हो" ऐसी प्रार्थना करता है।


อปุรกฺขราโนติ วฏฺฏํ ปุรโต อกุรุมาโน. สหิตํ เม, อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ, มยฺหํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ มธุรปานสทิสํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีเฆน กาเลน ปริจิตํ สุปฺปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม สพฺพํ ขเณน วิปราวตฺตํ นิวตฺตํ. อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ โทโส มยา อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ตํ ตํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อุตฺตริ ปริเยสนฺโต อิมสฺส วาทสฺส โมกฺขาย จร อาหิณฺฑาหิ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยเมว ปโหสิ, อิเธว นิพฺเพเฐหีติ. ตติยํ.

"अपुरक्खरण" का अर्थ है—संसार-चक्र को आगे न रखना। "मेरा वचन सहित है, तुम्हारा असहित है" का अर्थ है—तुम्हारा वचन असंगत और असम्बद्ध है, मेरा वचन सुसंगत, सम्बद्ध और मधुर पेय (शहद) के समान है। "तुम्हारा चिर-अभ्यस्त उलट गया है" का अर्थ है—जो तुम्हारा लंबे समय से अभ्यस्त और सुप्रपुण (कंठस्थ) वचन था, वह मेरे वाद (तर्क) के कारण क्षण भर में ही पूरी तरह उलट गया या निवृत्त हो गया। "तुम पर वाद आरोपित किया गया है" का अर्थ है—मैंने तुम पर दोष सिद्ध कर दिया है। "वाद से मुक्ति के लिए विचरण करो" का अर्थ है—उन-उन प्रसिद्ध आचार्यों के पास जाकर और अधिक ज्ञान खोजते हुए, इस आरोपित दोष से स्वयं को मुक्त करने के लिए घूमो। "यदि समर्थ हो तो सुलझाओ" का अर्थ है—यदि तुम स्वयं समर्थ हो, तो इसी सभा में इसका समाधान करो। तीसरा (सुत्त समाप्त)।


๔. ทุติยหาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

४. द्वितीय हालिद्दिकानि सुत्त की व्याख्या।


๔. จตุตฺเถ [Pg.241] สกฺกปญฺเหติ จูฬสกฺกปญฺเห, มหาสกฺกปญฺเหเปตํ วุตฺตเมว. ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตาติ ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตา. อจฺจนฺตนิฏฺฐาติ อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺฐา สตตนิฏฺฐา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถํ.

४. चौथे सुत्त में, 'सक्कपण्ह' (शक्र-प्रश्न) का अर्थ है—चूलसक्कपण्ह और महासक्कपण्ह सुत्त में भी यह बात कही गई है। "तण्हासंखयविमुत्त" (तृष्णा-क्षय-विमुक्त) का अर्थ है—तृष्णा के क्षय रूप निर्वाण में, उस निर्वाण को आलम्बन बनाने वाली फल-विमुक्ति से मुक्त। "अच्चन्तनिष्ठा" का अर्थ है—अन्त को पार कर गई निष्ठा या शाश्वत निष्ठा। शेष पदों में भी यही विधि समझनी चाहिए। चौथा (सुत्त समाप्त)।


๕. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

५. समाधि सुत्त की व्याख्या।


๕. ปญฺจเม สมาธินฺติ อิทํ ภควา เต ภิกฺขู จิตฺเตกคฺคตาย ปริหายนฺเต ทิสฺวา, ‘‘จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ อิเมสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อาห. อภินนฺทตีติ ปตฺเถติ. อภิวทตีติ ตาย อภินนฺทนาย ‘‘อโห ปิยํ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาป’’นฺติ วทติ. วาจํ อภินนฺทนฺโตปิ จ ตํ อารมฺมณํ นิสฺสาย เอวํ โลภํ อุปฺปาเทนฺโต อภิวทติเยว นาม. อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหาติ. ยา รูเป นนฺทีติ ยา สา รูเป พลวปตฺถนาสงฺขาตา นนฺที. ตทุปาทานนฺติ ตํ คหณฏฺเฐน อุปาทานํ. นาภินนฺทตีติ น ปตฺเถติ. นาภิวทตีติ ปตฺถนาวเสน น ‘‘อิฏฺฐํ กนฺต’’นฺติ วทติ. วิปสฺสนาจิตฺเตน เจตสา ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺข’’นฺติ วจีเภทํ กโรนฺโตปิ นาภิวทติเยว. ปญฺจมํ.

५. पाँचवें सुत्त में, 'समाधि' के विषय में भगवान ने उन भिक्षुओं को चित्त की एकाग्रता (समाधि) से गिरते हुए देखकर, यह जानकर कहा कि "चित्त की एकाग्रता प्राप्त करने पर इन भिक्षुओं का कर्मस्थान (विपश्यना) विकसित होगा"। "अभिनन्दन करता है" का अर्थ है—प्रार्थना (इच्छा) करता है। "अभिवादन करता है" का अर्थ है—उस अभिनन्दन के कारण "अहो! यह प्रिय है, इष्ट है, कान्त है, मनभावन है" ऐसा कहता है। वाणी से न कहने पर भी, उस आलम्बन के सहारे इस प्रकार लोभ उत्पन्न करने वाला व्यक्ति 'अभिवादन' करने वाला ही कहलाता है। "अज्झोसाय तिट्ठति" (अध्यवसान कर स्थित होता है) का अर्थ है—निगलकर या पूरी तरह पकड़कर ग्रहण करना। "रूप में जो नन्दी (नन्द) है" का अर्थ है—रूप में जो प्रबल इच्छा रूपी नन्दी है। "तदुपादानं" का अर्थ है—उसे ग्रहण करने के कारण 'उपादान' कहा गया है। "अभिनन्दन नहीं करता" का अर्थ है—प्रार्थना नहीं करता। "अभिवादन नहीं करता" का अर्थ है—इच्छा के वश में होकर "यह इष्ट है, कान्त है" ऐसा नहीं कहता। विपश्यना चित्त से "यह अनित्य है, दुःख है" इस प्रकार वाणी का प्रयोग करने वाला भी 'अभिवादन' करने वाला नहीं कहलाता। पाँचवाँ (सुत्त समाप्त)।


๖. ปฏิสลฺลาณสุตฺตวณฺณนา

६. प्रतिसंलयन (पटिसल्लाण) सुत्त की व्याख्या।


๖. ฉฏฺเฐ ปฏิสลฺลาเณติ อิทํ ภควา เต ภิกฺขู กายวิเวเกน ปริหายนฺเต ทิสฺวา ‘‘กายวิเวกํ ลภนฺตานํ อิเมสํ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อาห. ฉฏฺฐํ.

६. छठे सुत्त में, 'प्रतिसंलयन' के विषय में भगवान ने उन भिक्षुओं को काय-विवेक (शारीरिक एकांत) से गिरते हुए देखकर, यह जानकर कहा कि "काय-विवेक प्राप्त करने पर इन भिक्षुओं का कर्मस्थान स्थिर हो जाएगा"। छठा (सुत्त समाप्त)।


๗. อุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

७. उपादा-परितस्सना सुत्त की व्याख्या।


๗. สตฺตเม อุปาทาปริตสฺสนนฺติ คหเณน อุปฺปนฺนํ ปริตสฺสนํ. อนุปาทาอปริตสฺสนนฺติ อคฺคหเณน อปริตสฺสนํ. รูปวิปริณามานุปริวตฺติวิญฺญาณํ โหตีติ ‘‘มม รูปํ วิปริณต’’นฺติ วา ‘‘อหุ วต เมตํ, ทานิ วต เม นตฺถี’’ติ วา อาทินา นเยน กมฺมวิญฺญาณํ รูปสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามานุปริวตฺติชาติ วิปริณามสฺส อนุปริวตฺติโต วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต [Pg.242] ชาตา. ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาปริตสฺสนา จ อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จ. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตีติ ปริยาทิยิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. อุตฺตาสวาติ สอุตฺตาโส. วิฆาตวาติ สวิฆาโต สทุกฺโข. อเปกฺขวาติ สาลโย. อุปาทาย จ ปริตสฺสตีติ คณฺหิตฺวา ปริตสฺสโก นาม โหติ. น รูปวิปริณามานุปริวตฺตีติ ขีณาสวสฺส กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ, ตสฺมา รูปเภทานุปริวตฺติ น โหตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สตฺตมํ.

७. सातवें (सूत्र) में, 'उपादापरितस्सना' का अर्थ है ग्रहण (पाँच स्कन्धों में 'मैं' और 'मेरा' के रूप में आसक्ति) से उत्पन्न होने वाली तड़प (तृष्णा और दृष्टि)। 'अनुपादाअपरितस्सना' का अर्थ है ग्रहण न करने से तड़प का न होना। 'रूपविपरिणामानुपिवत्तिविज्ञाणं होति' का अर्थ है—'मेरा रूप बदल गया है' या 'अरे, यह मेरा था, अब मेरा नहीं है'—इस प्रकार के तरीके से कर्म-विज्ञान रूप के विनाश के पीछे चलता है। 'विपरिणामानुपिवत्तिजाति' का अर्थ है रूप के परिवर्तन के पीछे चलने वाले चित्त से उत्पन्न होने वाली तड़प। 'परितस्सना धम्मसमुप्पादा' का अर्थ है तृष्णा रूपी तड़प और अकुशल धर्मों की उत्पत्ति। 'चित्तं' का अर्थ है कुशल चित्त। 'परियादाय तिट्ठन्ति' का अर्थ है (कुशल चित्त को) समाप्त कर देना और उसे उत्पन्न होने का अवसर न देना। 'उत्तासवा' का अर्थ है भयभीत होना (तृष्णा और दृष्टि के कारण)। 'विघातवा' का अर्थ है दुखी होना। 'अपेक्खवा' का अर्थ है लगाव (आलय) होना। 'उपादाय च परितस्सति' का अर्थ है ग्रहण करके तड़पने वाला होना। 'न रूपविपरिणामानुपिवत्ति' का अर्थ है कि क्षीणाश्रव (अर्हत) के लिए कर्म-विज्ञान ही नहीं होता, इसलिए यह कहना उचित है कि रूप के विनाश के पीछे चलने वाला विज्ञान नहीं होता। सातवां (सूत्र समाप्त)।


๘. ทุติยอุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

८. द्वितीय उपादापरितस्सना सूत्र की व्याख्या।


๘. อฏฺฐเม ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน เทสนา กตา. อิติ ปฏิปาฏิยา จตูสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. อฏฺฐมํ.

८. आठवें (सूत्र) में तृष्णा, मान और दृष्टि के वश में देशना की गई है। इस प्रकार क्रम से चार सूत्रों में वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) के बारे में ही कहा गया है। आठवां (सूत्र समाप्त)।


๙. กาลตฺตยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

९. कालत्रय अनित्य सूत्र की व्याख्या।


๙. นวเม โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺสาติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ กถาว กา, อนิจฺจเมว ตํ. เต กิร ภิกฺขู อตีตานาคตํ อนิจฺจนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเน กิลมึสุ, อถ เนสํ อิโต อตีตานาคเตปิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจ’’นฺติ วุจฺจมาเน พุชฺฌิสฺสนฺตีติ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา สตฺถา ปุคฺคลชฺฌาสเยน อิมํ เทสนํ เทเสสิ. นวมํ.

९. नौवें (सूत्र) में, 'वर्तमान के बारे में क्या कहना' का अर्थ है कि वर्तमान रूप के बारे में क्या चर्चा की जाए, वह तो अनित्य ही है। वे भिक्षु अतीत और अनागत (स्कन्धों) को अनित्य मानकर वर्तमान में थक गए थे, तब शास्ता ने उनके आशय को जानकर कि 'अतीत और अनागत की तुलना में वर्तमान अनित्य है' यह कहने पर वे समझ जाएंगे, पुद्गल के आशय के अनुसार यह देशना दी। नौवां (सूत्र समाप्त)।


๑๐-๑๑. กาลตฺตยทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

१०-११. कालत्रय दुःख सूत्र आदि की व्याख्या।


๑๐-๑๑. ทสเมกาทสมานิ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ปเทหิ วิเสเสตฺวา ตถารูเปเนว ปุคฺคลชฺฌาสเยน กถิตานีติ. ทสเมกาทสมานิ.

१०-११. दसवें और ग्यारहवें (सूत्रों) में 'दुःख' और 'अनत्ता' पदों के माध्यम से विशेषता बताते हुए उसी प्रकार पुद्गल के आशय के अनुसार कहा गया है। दसवां और ग्यारहवां (सूत्र समाप्त)।


นกุลปิตุวคฺโค ปฐโม.

नकुलपितु वर्ग पहला है।


๒. อนิจฺจวคฺโค

२. अनित्य वर्ग।


๑-๑๐. อนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१०. अनित्य सूत्र आदि की व्याख्या।


๑๒-๒๑. อนิจฺจวคฺเค ปริโยสานสุตฺตํ ปุจฺฉาวสิกํ, เสสานิ ตถา ตถา พุชฺฌนกานญฺจ วเสน เทสิตานีติ. ปฐมาทีนิ.

१२-२१. अनित्य वर्ग में अंतिम सूत्र आयुष्मान आनन्द द्वारा पूछे गए प्रश्न के आधार पर है, शेष सूत्र उन-उन व्यक्तियों के अनुसार उपदेशित किए गए हैं जो (सत्य को) समझने वाले थे। पहला आदि (सूत्र)।


อนิจฺจวคฺโค ทุติโย.

अनित्य वर्ग दूसरा है।


๓. ภารวคฺโค

३. भार वर्ग।


๑. ภารสุตฺตวณฺณนา

१. भार सूत्र की व्याख्या।


๒๒. ภารวคฺคสฺส [Pg.243] ปฐเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติสฺส วจนียนฺติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อิติ อสฺส วจนียํ, เอวํ วตฺตพฺพํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาโรติ เย อิเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, อยํ ภาโรติ วุจฺจติ. เกนฏฺเฐนาติ? ปริหารภาริยฏฺเฐน. เอเตสญฺหิ ฐาปนคมนนิสีทาปนนิปชฺชาปนนฺหาปนมณฺฑนขาทาปนภุญฺชาปนาทิปริหาโร ภาริโยติ ปริหารภาริยฏฺเฐน ภาโรติ วุจฺจติ. เอวํนาโมติ ติสฺโส ทตฺโตติอาทินาโม. เอวํโคตฺโตติ กณฺหายโน วจฺฉายโนติอาทิโคตฺโต. อิติ โวหารมตฺตสิทฺธํ ปุคฺคลํ ‘‘ภารหาโร’’ติ กตฺวา ทสฺเสติ. ปุคฺคโล หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว ขนฺธภารํ อุกฺขิปิตฺวา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ วสฺสสตมฺปีติ ยาวชีวํ อิมํ ขนฺธภารํ นฺหาเปนฺโต โภเชนฺโต มุทุสมฺผสฺสมญฺจปีเฐสุ นิสีทาเปนฺโต นิปชฺชาเปนฺโต ปริหริตฺวา จุติกฺขเณ ฉฑฺเฑตฺวา ปุน ปฏิสนฺธิกฺขเณ อปรํ ขนฺธภารํ อาทิยติ, ตสฺมา ภารหาโรติ ชาโต.

२२. भार वर्ग के पहले (सूत्र) में, 'पञ्चुपादानक्खन्धातिस्स वचनीयं' का अर्थ है कि इसे 'पाँच उपादान स्कन्ध' कहा जाना चाहिए। 'भिक्षुओं, इसे भार कहा जाता है' का अर्थ है कि ये जो पाँच उपादान स्कन्ध हैं, इन्हें भार कहा जाता है। किस अर्थ में? परिहार (देखभाल) के भारीपन के अर्थ में। क्योंकि इन्हें खड़ा करना, चलाना, बिठाना, सुलाना, नहलाना, सजाना, खिलाना-पिलाना आदि की देखभाल बहुत भारी है, इसलिए देखभाल के भारीपन के अर्थ में इसे 'भार' कहा जाता है। 'एवं नामो' का अर्थ है तिस्स, दत्त आदि नाम वाला। 'एवं गोत्तो' का अर्थ है कण्हायन, वच्छायन आदि गोत्र वाला। इस प्रकार केवल व्यवहार के लिए सिद्ध पुद्गल को 'भार ढोने वाला' (भारहार) कहकर दिखाया गया है। पुद्गल प्रतिसन्धि के क्षण में ही स्कन्ध रूपी भार को उठाकर दस वर्ष, बीस वर्ष या सौ वर्ष तक, यानी जीवन भर इस स्कन्ध रूपी भार को नहलाते, खिलाते, कोमल बिस्तरों और आसनों पर बिठाते और सुलाते हुए देखभाल करता है और मृत्यु के क्षण में उसे छोड़कर पुनः प्रतिसन्धि के क्षण में दूसरा नया स्कन्ध रूपी भार ग्रहण कर लेता है, इसलिए वह 'भारहार' (भार ढोने वाला) कहलाता है।


โปโนภวิกาติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺติกา. นนฺทีราคสหคตาติ นนฺทิราเคน สห เอกตฺตเมว คตา. ตพฺภาวสหคตญฺหิ อิธ อธิปฺเปตํ. ตตฺร ตตฺราภินนฺทินีติ อุปปตฺติฏฺฐาเน วา รูปาทีสุ วา อารมฺมเณสุ ตตฺถ ตตฺถ อภินนฺทนสีลาว. กามตณฺหาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามตณฺหา นาม, รูปารูปภวราโค ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโคติ อยํ ภวตณฺหา นาม, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค วิภวตณฺหา นาม. ภาราทานนฺติ ภารคหณํ. ตณฺหาย หิ เอส ภารํ อาทิยติ. อเสสวิราคนิโรโธติอาทิ สพฺพํ นิพฺพานสฺเสว เววจนํ. ตญฺหิ อาคมฺม ตณฺหา อเสสโต วิรชฺชติ นิรุชฺฌติ จชิยติ ปฏินิสฺสชฺชิยติ วิมุจฺจติ, นตฺถิ เจตฺถ กามาลโย วา ทิฏฺฐาลโย วาติ นิพฺพานํ เอตานิ นามานิ ลภติ. สมูลํ ตณฺหนฺติ ตณฺหาย อวิชฺชา มูลํ นาม. อพฺพุยฺหาติ อรหตฺตมคฺเคน ตํ สมูลกํ อุทฺธริตฺวา. นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ นิตฺตณฺโห ปรินิพฺพุโต นามาติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ปฐมํ.

'पोनोब्भविका' का अर्थ है पुनः जन्म उत्पन्न करने वाली। 'नन्दिरागसहगता' का अर्थ है नन्दि (आनन्द) और राग के साथ एकीभूत। यहाँ नन्दि-राग के साथ होना ही अभिप्रेत है। 'तत्र तत्राभिनन्दिनी' का अर्थ है उत्पत्ति के स्थान में या रूपादि आलम्बनों में जहाँ-तहाँ अभिनन्दन (अत्यधिक प्रसन्नता) करने के स्वभाव वाली। काम-तृष्णा आदि में पाँच काम-गुणों के प्रति जो राग है वह 'काम-तृष्णा' है; रूप और अरूप भव के प्रति राग, ध्यान के प्रति आसक्ति और शाश्वत दृष्टि के साथ जो राग है, वह 'भव-तृष्णा' है; उच्छेद दृष्टि के साथ जो राग है, वह 'विभव-तृष्णा' है। 'भारादानं' का अर्थ है भार को ग्रहण करना। तृष्णा के कारण ही यह (पुद्गल) भार को ग्रहण करता है। 'असेसविरागनिरोधो' आदि सभी निर्वाण के ही पर्यायवाची हैं। क्योंकि निर्वाण को प्राप्त कर तृष्णा पूरी तरह से विरक्त, निरुद्ध, त्यक्त और मुक्त हो जाती है, और यहाँ न काम-आलय है और न दृष्टि-आलय, इसलिए निर्वाण को ये नाम प्राप्त होते हैं। 'समूलं तण्हं' में अविद्या तृष्णा की जड़ (मूल) है। 'अब्बुय्ह' का अर्थ है अर्हत् मार्ग रूपी कुदाल से उस जड़ सहित तृष्णा को उखाड़कर। 'निच्छातो परिनिब्बुतो' का अर्थ है तृष्णा रहित होकर परिनिर्वाण प्राप्त करना। पहला (सूत्र समाप्त)।


๒. ปริญฺญสุตฺตวณฺณนา

२. परिज्ञा सूत्र की व्याख्या।


๒๓. ทุติเย [Pg.244] ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ, สมติกฺกมิตพฺเพติ อตฺโถ. ปริญฺญนฺติ อจฺจนฺตปริญฺญํ, สมติกฺกมนฺติ อตฺโถ. ราคกฺขโยติอาทิ นิพฺพานสฺส นามํ. ตญฺหิ อจฺจนฺตปริญฺญา นาม. ทุติยํ.

२३. दूसरे (सूत्र) में 'परिञ्ञेय्ये' का अर्थ है जिसे पूर्णतः जानना चाहिए (प्रहाण परिज्ञा द्वारा), जिसे पार करना चाहिए। 'परिञ्ञं' का अर्थ है आत्यन्तिक परिज्ञा, यानी निर्वाण। 'रागक्खयो' आदि निर्वाण के नाम हैं। वह वास्तव में आत्यन्तिक परिज्ञा है। दूसरा (सूत्र समाप्त)।


๓. อภิชานสุตฺตวณฺณนา

३. अभिजाना सूत्र की व्याख्या।


๒๔. ตติเย อภิชานนฺติ อภิชานนฺโต. อิมินา ญาตปริญฺญา กถิตา, ทุติยปเทน ตีรณปริญฺญา, ตติยจตุตฺเถหิ ปหานปริญฺญาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ติสฺโส ปริญฺญา กถิตาติ. ตติยํ.

२४. तीसरे (सूत्र) में 'अभिजाना' का अर्थ है विशेष ज्ञान से जानते हुए। इस पद से 'ज्ञात परिज्ञा' कही गई है, दूसरे पद (परिजाना) से 'तीरण परिज्ञा' और तीसरे-चौथे पदों (विराजयं पजयं) से 'प्रहाण परिज्ञा' कही गई है। इस प्रकार इस सूत्र में तीन परिज्ञाएं कही गई हैं। तीसरा (सूत्र समाप्त)।


๔-๙. ฉนฺทราคสุตฺตาทิวณฺณนา

४-९. छन्दराग सूत्र आदि की व्याख्या।


๒๕-๓๐. จตุตฺถาทีนิ ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ปฏิปาฏิยา ปเนตฺถ ปญฺจมฉฏฺฐสตฺตเมสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ, อฏฺฐมนวเมสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ. จตุตฺถาทีนิ.

२५-३०. चौथे आदि (सूत्रों) को धातु संयुत्त में कहे गए तरीके से ही समझना चाहिए। यहाँ क्रम से पाँचवें, छठे और सातवें (सूत्रों) में चार आर्य सत्यों को कहा गया है, आठवें और नौवें में वट्ट और विवट्ट को। चौथे आदि (सूत्र समाप्त)।


๑๐. อฆมูลสุตฺตวณฺณนา

१०. अघमूल सूत्र की व्याख्या।


๓๑. ทสเม อฆนฺติ ทุกฺขํ. เอวเมตฺถ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ. ทสมํ.

३१. दसवें सूत्र में, 'अघ' का अर्थ दुःख है। इस प्रकार यहाँ केवल दुःख के लक्षण का वर्णन किया गया है। दसवाँ सूत्र समाप्त।


๑๑. ปภงฺคุสุตฺตวณฺณนา

११. प्रभंगु-सुत्त की व्याख्या।


๓๒. เอกาทสเม ปภงฺคุนฺติ ปภิชฺชนสภาวํ. เอวมิธ อนิจฺจลกฺขณเมว กถิตนฺติ. เอกาทสมํ.

३२. ग्यारहवें सूत्र में, 'पभंगु' का अर्थ है क्षण-क्षण नष्ट होने वाला स्वभाव। इस प्रकार यहाँ केवल अनित्य लक्षण का वर्णन किया गया है। ग्यारहवाँ सूत्र समाप्त।


ภารวคฺโค ตติโย.

तीसरा भार-वग्ग समाप्त।


๔. นตุมฺหากวคฺโค

४. नतुम्हाक-वग्ग।


๑. นตุมฺหากสุตฺตวณฺณนา

१. नतुम्हाक-सुत्त की व्याख्या।


๓๓. นตุมฺหากวคฺคสฺส ปฐเม ปชหถาติ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหถ. ติณาทีสุ ติณํ นาม อนฺโตเผคฺคุ พหิสารํ ตาลนาฬิเกราทิ. กฏฺฐํ [Pg.245] นาม อนฺโตสารํ พหิเผคฺคุ ขทิรสาลสากปนสาทิ. สาขา นาม รุกฺขสฺส พาหา วิย นิกฺขนฺตา. ปลาสํ นาม ตาลนาฬิเกรปณฺณาทิ. ปฐมํ.

३३. नतुम्हाक-वग्ग के प्रथम सूत्र में, 'त्याग दो' का अर्थ है छन्द-राग के प्रहाण द्वारा त्याग देना। तृण आदि में, 'तृण' उसे कहते हैं जो भीतर से सारहीन और बाहर से सारयुक्त हो, जैसे ताड़, नारियल आदि। 'काष्ठ' उसे कहते हैं जो भीतर से सारयुक्त और बाहर से सारहीन हो, जैसे खैर, साल, सागौन, कटहल आदि। 'शाखा' उसे कहते हैं जो वृक्ष की भुजाओं के समान निकली हुई हो। 'पलाश' (पत्ता) उसे कहते हैं जो ताड़, नारियल के पत्तों आदि के समान हो। प्रथम सूत्र समाप्त।


๒. ทุติยนตุมฺหากสุตฺตวณฺณนา

२. द्वितीय नतुम्हाक-सुत्त की व्याख्या।


๓๔. ทุติยํ วินา อุปมาย พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ทุติยํ.

३४. दूसरा सूत्र उपमा के बिना, सत्य को समझने वालों के आशय के अनुसार कहा गया है। दूसरा सूत्र समाप्त।


๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

३. अन्यतर भिक्खु-सुत्त की व्याख्या।


๓๕. ตติเย รูปญฺเจ, ภนฺเต, อนุเสตีติ ยทิ รูปํ อนุเสติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ กามราคาทีสุ เยน อนุสเยน ตํ รูปํ อนุเสติ, เตเนว อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ ปณฺณตฺตึ คจฺฉติ. น เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน อภูเตน อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ น คจฺฉตีติ. ตติยํ.

३५. तीसरे सूत्र में, 'भन्ते, यदि रूप में अनुशय करता है' का अर्थ है यदि रूप के प्रति अनुशय बना रहता है। 'उससे संज्ञा को प्राप्त होता है' का अर्थ है काम-राग आदि में जिस अनुशय के द्वारा वह उस रूप में अनुशय करता है, उसी अनुशय के कारण वह व्यक्ति 'रक्त (रागी), दुष्ट (द्वेषी), मूढ़' इस प्रकार की प्रज्ञप्ति (नाम) को प्राप्त होता है। 'उससे संज्ञा को प्राप्त नहीं होता' का अर्थ है उस अविद्यमान अनुशय के कारण वह 'रक्त, दुष्ट, मूढ़' इस प्रकार की संज्ञा को प्राप्त नहीं होता। तीसरा सूत्र समाप्त।


๔. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

४. द्वितीय अन्यतर भिक्खु-सुत्त की व्याख्या।


๓๖. จตุตฺเถ ตํ อนุมียตีติ ตํ อนุสยิตํ รูปํ มรนฺเตน อนุสเยน อนุมรติ. น หิ อารมฺมเณ ภิชฺชมาเน ตทารมฺมณา ธมฺมา ติฏฺฐนฺติ. ยํ อนุมียตีติ ยํ รูปํ เยน อนุสเยน อนุมรติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน อนุสเยน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ. อถ วา นฺติ กรณวจนเมตํ, เยน อนุสเยน อนุมียติ, เตน ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโห’’ติ สงฺขํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. จตุตฺถํ.

३६. चौथे सूत्र में, 'वह अनुमित होता है' का अर्थ है कि वह अनुशयित रूप नष्ट होते हुए अनुशय के साथ ही नष्ट हो जाता है। क्योंकि आलम्बन के नष्ट होने पर उस आलम्बन पर आधारित धर्म नहीं ठहरते। 'जो अनुमित होता है' का अर्थ है जो रूप जिस अनुशय के साथ नष्ट होता है। 'उससे संज्ञा को प्राप्त होता है' का अर्थ है उस अनुशय के कारण वह 'रक्त, दुष्ट, मूढ़' इस प्रकार की संज्ञा को प्राप्त होता है। अथवा 'यं' यह करण कारक का पद है, जिसका अर्थ है कि जिस अनुशय के द्वारा अनुमित होता है, उसी के कारण वह 'रक्त, दुष्ट, मूढ़' इस प्रकार की संज्ञा को प्राप्त होता है। चौथा सूत्र समाप्त।


๕-๖. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

५-६. आनन्द-सुत्त आदि की व्याख्या।


๓๗-๓๘. ปญฺจเม ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ ธรมานสฺส ชีวมานสฺส ชรา ปญฺญายติ. ฐิตีติ หิ ชีวิตินฺทฺริยสงฺขาตาย อนุปาลนาย นามํ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราย. เตนาหุ โปราณา –

३७-३८. पाँचवें सूत्र में, 'स्थित रहने वाले की अन्यथा अवस्था दिखाई देती है' का अर्थ है कि विद्यमान या जीवित रूप की जरा (बदलाव) दिखाई देती है। 'स्थिति' जीवितिन्द्रिय नामक अनुपालन (संरक्षण) का नाम है। 'अन्यथात्व' जरा का नाम है। इसीलिए प्राचीन आचार्यों ने कहा है -


‘‘อุปฺปาโท ชาติ อกฺขาโต, ภงฺโค วุตฺโต วโยติ จ;

อญฺญถตฺตํ ชรา วุตฺตา, ฐิตี จ อนุปาลนา’’ติ.

"उत्पाद को 'जाति' कहा गया है, और भंग को 'वय' (क्षय) कहा गया है; अन्यथात्व को 'जरा' कहा गया है, और स्थिति को 'अनुपालन' कहा गया है।"


เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส อุปฺปาทชราภงฺคสงฺขาตานิ ตีณิ ลกฺขณานิ โหนฺติ ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗).

इस प्रकार प्रत्येक स्कन्ध के उत्पाद, जरा और भंग नामक तीन लक्षण होते हैं, जिन्हें लक्ष्य करके कहा गया है - "भिक्षुओं, संस्कृत (निर्मित) के ये तीन संस्कृत-लक्षण हैं।"


ตตฺถ [Pg.246] สงฺขตํ นาม ปจฺจยนิพฺพตฺโต โย โกจิ สงฺขาโร. สงฺขาโร จ น ลกฺขณํ, ลกฺขณํ น สงฺขาโร, น จ สงฺขาเรน วินา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขาโร, ลกฺขเณน ปน สงฺขาโร ปากโฏ โหติ. ยถา หิ น จ คาวีเยว ลกฺขณํ, ลกฺขณเมว น คาวี, นาปิ คาวึ มุญฺจิตฺวา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นาปิ ลกฺขณํ มุญฺจิตฺวา คาวึ, ลกฺขเณน ปน คาวี ปากฏา โหติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

वहाँ 'संस्कृत' का अर्थ है प्रत्ययों (कारणों) से उत्पन्न कोई भी संस्कार। संस्कार लक्षण नहीं है और लक्षण संस्कार नहीं है; न तो संस्कार के बिना लक्षण को बताया जा सकता है और न ही लक्षण के बिना संस्कार को; परन्तु लक्षण के द्वारा ही संस्कार प्रकट होता है। जैसे न तो गाय ही लक्षण है और न ही लक्षण ही गाय है, न ही गाय को छोड़कर लक्षण बताया जा सकता है और न ही लक्षण को छोड़कर गाय को; परन्तु लक्षण के द्वारा ही गाय पहचानी जाती है, इसी प्रकार इसे समझना चाहिए।


ตตฺถ สงฺขารานํ อุปฺปาทกฺขเณ สงฺขาโรปิ อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. ‘‘อุปฺปาโทปี’’ติ วุตฺเต สงฺขาโรปิ ชราลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. ภงฺคกฺขเณ สงฺขาโรปิ ตํลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘อรูปธมฺมานํ ชราขโณ นาม น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ จ ‘เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’ติ วทนฺโต อรูปธมฺมานมฺปิ ตีณิ ลกฺขณานิ ปญฺญาเปติ, ตานิ อตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตี’’ติ วตฺวา –

वहाँ संस्कारों के उत्पाद-क्षण में संस्कार भी, उत्पाद-लक्षण भी और काल रूपी उसका क्षण भी दिखाई देता है। 'उत्पाद भी' कहने पर संस्कार भी, जरा-लक्षण भी और काल रूपी उसका क्षण भी दिखाई देता है। भंग-क्षण में संस्कार भी, वह (भंग) लक्षण भी और काल रूपी उसका क्षण भी दिखाई देता है। परन्तु दूसरे आचार्य कहते हैं - "अरूप धर्मों (नाम) के जरा-क्षण को नहीं बताया जा सकता, और सम्यक्सम्बुद्ध ने 'वेदना का उत्पाद दिखाई देता है, व्यय दिखाई देता है, स्थिति का अन्यथात्व दिखाई देता है' कहते हुए अरूप धर्मों के भी तीन लक्षण बताए हैं, वे 'अस्ति-क्षण' (विद्यमानता के क्षण) के आधार पर प्राप्त होते हैं" - ऐसा कहकर -


‘‘อตฺถิตา สพฺพธมฺมานํ, ฐิติ นาม ปวุจฺจติ;

ตสฺเสว เภโท มรณํ, สพฺพทา สพฺพปาณิน’’นฺติ. –

"सभी धर्मों की विद्यमानता (अस्तिता) को 'स्थिति' कहा जाता है; उसी का भंग होना सभी प्राणियों के लिए सदा 'मरण' है।"


อิมาย อาจริยคาถาย ตมตฺถํ สาเธนฺติ. อถ วา สนฺตติวเสน ฐานํ ฐิตีติ เวทิตพฺพนฺติ จ วทนฺติ. ยสฺมา ปน สุตฺเต อยํ วิเสโส นตฺถิ, ตสฺมา อาจริยมติยา สุตฺตํ อปฏิพาเหตฺวา สุตฺตเมว ปมาณํ กตฺตพฺพํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. ปญฺจมฉฏฺฐานิ.

इस आचार्य-गाथा के द्वारा वे उस अर्थ को सिद्ध करते हैं। अथवा संतति (प्रवाह) के कारण बने रहने को 'स्थिति' समझना चाहिए - ऐसा भी वे कहते हैं। परन्तु चूँकि सुत्त में ऐसा कोई विशेष भेद नहीं है, इसलिए आचार्य के व्यक्तिगत मत से सुत्त का विरोध न करते हुए सुत्त को ही प्रमाण मानना चाहिए। छठा सूत्र स्पष्ट ही है। पाँचवाँ और छठा सूत्र समाप्त।


๗-๑๐. อนุธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

७-१०. अनुधम्म-सुत्त आदि की व्याख्या।


๓๙-๔๒. สตฺตเม ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนสฺสาติ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมธมฺมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺนสฺส. อยมนุธมฺโมติ อยํ อนุโลมธมฺโม โหติ. นิพฺพิทาพหุโลติ อุกฺกณฺฐนพหุโล หุตฺวา. ปริชานาตีติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. ปริมุจฺจตีติ มคฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนาย ปหานปริญฺญาย ปริมุจฺจติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต มคฺโคว กถิโต โหติ, ตถา อิโต ปเรสุ ตีสุ. อิธ ปน อนุปสฺสนา อนิยมิตา, เตสุ [Pg.247] นิยมิตา. ตสฺมา อิธาปิ สา ตตฺถ นิยมิตวเสเนว นิยเมตพฺพา. น หิ สกฺกา ตีสุ อญฺญตรํ อนุปสฺสนํ วินา นิพฺพินฺทิตุํ ปริชานิตุํ วาติ. สตฺตมาทีนิ.

३९-४२. सातवें सूत्र में, 'धर्म-अनुधर्म प्रतिपन्न' का अर्थ है नौ लोकोत्तर धर्मों के अनुकूल धर्म रूप पूर्वभाग की प्रतिपदा (अभ्यास) का पालन करने वाला। 'यह अनुधर्म है' का अर्थ है यह अनुकूल धर्म है। 'निर्वेद-बहुला' का अर्थ है अत्यधिक वैराग्यवान होकर। 'परिज्ञा करता है' का अर्थ है तीन परिज्ञाओं के द्वारा भली-भाँति जानता है। 'परिमुक्त होता है' का अर्थ है मार्ग-क्षण में उत्पन्न प्रहाण-परिज्ञा के द्वारा मुक्त होता है। इस प्रकार इस सुत्त में मार्ग का ही वर्णन किया गया है, और इसके बाद के तीन सुत्तों में भी। परन्तु यहाँ अनुपश्यना अनिर्धारित है, जबकि उनमें निर्धारित है। इसलिए यहाँ भी उसे उन सुत्तों में निर्धारित विधि के अनुसार ही समझना चाहिए। क्योंकि तीन अनुपश्यनाओं में से किसी एक के बिना न तो वैराग्य प्राप्त किया जा सकता है और न ही परिज्ञा। सातवाँ आदि सूत्र समाप्त।


นตุมฺหากวคฺโค จตุตฺโถ.

चौथा नतुम्हाक-वग्ग समाप्त।


๕. อตฺตทีปวคฺโค

५. अत्तदीप-वग्ग।


๑. อตฺตทีปสุตฺตวณฺณนา

१. अत्तदीप-सुत्त की व्याख्या।


๔๓. อตฺตทีปวคฺคสฺส ปฐเม อตฺตทีปาติ อตฺตานํ ทีปํ ตาณํ เลณํ คตึ ปรายณํ ปติฏฺฐํ กตฺวา วิหรถาติ อตฺโถ. อตฺตสรณาติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. อนญฺญสรณาติ อิทํ อญฺญสฺส สรณปฏิกฺเขปวจนํ. น หิ อญฺโญ อญฺญสฺส สรณํ โหติ อญฺญสฺส วายาเมน อญฺญสฺส อสิชฺฌนโต, วุตฺตมฺปิ เจตํ –

४३. 'अत्तदीपवग्ग' के प्रथम सूत्र में 'अत्तदीपा' का अर्थ है—अपने आप को (अर्थात् धर्म रूपी स्वयं को) द्वीप, रक्षक, शरण, गति, परायण और प्रतिष्ठा बनाकर विहार करो। 'अत्तसरणा' यह उसी का पर्यायवाची है। 'अनञ्ञसरणा' यह दूसरे की शरण का निषेध करने वाला वचन है। क्योंकि वास्तव में एक व्यक्ति दूसरे का शरण नहीं होता, क्योंकि दूसरे के प्रयत्न से दूसरे की सिद्धि नहीं होती। जैसा कि कहा गया है—


‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ,โก หิ นาโถ ปโร สิยา’’ติ. (ธ. ป. ๑๖๐);

"स्वयं ही अपना नाथ (रक्षक) है, दूसरा कौन नाथ हो सकता है?" (धम्मपद १६०);


เตนาห ‘‘อนญฺญสรณา’’ติ. โก ปเนตฺถ อตฺตา นาม? โลกิยโลกุตฺตโร ธมฺโม. เตเนวาห – ‘‘ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา’’ติ. โยนีติ การณํ – ‘‘โยนิ เหสา, ภูมิช, ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๗) วิย. กึปโหติกาติ กึปภุติกา, กุโต ปภวนฺตีติ อตฺโถ? รูปสฺส ตฺเววาติ อิทํ เตสํเยว โสกาทีนํ ปหานทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. น ปริตสฺสตีติ น คณฺหาติ น คหติ. ตทงฺคนิพฺพุโตติ เตน วิปสฺสนงฺเคน กิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา ตทงฺคนิพฺพุโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาว กถิตา. ปฐมํ.

इसलिए उन्होंने 'अनञ्ञसरणा' (अनन्य शरण) कहा। यहाँ 'अत्ता' (स्वयं) नाम से क्या अभिप्रेत है? लौकिक और लोकोत्तर धर्म ही 'अत्ता' है। इसीलिए भगवान ने कहा— "धम्मदीपा धम्मसरणा अनञ्ञसरणा" (धर्म रूपी द्वीप वाले, धर्म की शरण वाले, अनन्य शरण वाले)। 'योनि' का अर्थ कारण है—जैसे "योनि हेसा, भूमिज, फलस्स अधिगमाय" आदि में। 'किम्पहोतिका' का अर्थ है—किससे उत्पन्न होने वाले, कहाँ से उत्पन्न होते हैं? 'रूपस्स त्वेव' यह उन शोक आदि के प्रहाण को दिखाने के लिए आरम्भ किया गया है। 'न परितस्सति' का अर्थ है—ग्रहण नहीं करता, आसक्त नहीं होता। 'तदङ्गनिव्वुतो' का अर्थ है—उस विपश्यना के अंग से क्लेशों के शांत हो जाने के कारण 'तदङ्गनिव्वुतो' कहलाता है। इस सूत्र में विपश्यना ही कही गई है। प्रथम (सूत्र समाप्त)।


๒. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

२. प्रतिपदा सूत्र की व्याख्या।


๔๔. ทุติเย ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนาติ ยสฺมา สกฺกาโย ทุกฺขํ, ตสฺส จ สมุทยคามินี ปฏิปทา นาม ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอวํ [Pg.248] ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา วุตฺตา, ตสฺมา ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนาติ อยเมตฺถ อตฺโถ โหติ. ทุกฺขนิโรธคามินี สมนุปสฺสนาติ เอตฺถ สห วิปสฺสนาย จตุมคฺคญาณํ ‘‘สมนุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ทุติยํ.

४४. दूसरे सूत्र में 'दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सना' का अर्थ है—चूँकि 'सक्काय' (सत्काय) दुःख है, और उसकी उत्पत्ति की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा (मार्ग) 'रूप को आत्मा के रूप में देखना' है, इस प्रकार की दृष्टि-अनुपश्यना भगवान द्वारा कही गई है; इसलिए 'दुक्खसमुदयगामिनी समनुपस्सना' यहाँ यही अर्थ है। 'दुक्खनिरोधगामिनी समनुपस्सना' यहाँ विपश्यना के साथ चार आर्यमार्गों के ज्ञान को 'समनुपस्सना' कहा गया है। इस प्रकार इस सूत्र में वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) का वर्णन किया गया है। द्वितीय (सूत्र समाप्त)।


๓. อนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

३. अनित्य सूत्र की व्याख्या।


๔๕. ตติเย สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. วิรชฺชติ วิมุจฺจตีติ มคฺคกฺขเณ วิรชฺชติ, ผลกฺขเณ วิมุจฺจติ. อนุปาทาย อาสเวหีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคเหตฺวา อิติ วิมุจฺจติ. รูปธาตุยาติอาทิ ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สห ผเลน ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถนฺติปิ วทนฺติเยว. ฐิตนฺติ อุปริ กตฺตพฺพกิจฺจาภาเวน ฐิตํ. ฐิตตฺตา สนฺตุสฺสิตนฺติ ปตฺตพฺพํ ปตฺตภาเวน สนฺตุฏฺฐํ. ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายตีติ สยเมว ปรินิพฺพายติ. ตติยํ.

४५. तीसरे सूत्र में 'सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बं' का अर्थ है—विपश्यना के साथ मार्ग-प्रज्ञा द्वारा देखा जाना चाहिए। 'विरज्जति विमुच्चति' का अर्थ है—मार्ग-क्षण में विरक्त होता है, फल-क्षण में मुक्त होता है। 'अनुपादाय आसवेहि' का अर्थ है—अनुत्पाद-निरोध द्वारा निरुद्ध हुए आस्रवों को ग्रहण न करते हुए मुक्त होता है। 'रूपधातुया' आदि प्रत्यवेक्षण-ज्ञान दिखाने के लिए कहा गया है। कुछ आचार्य 'फल के साथ प्रत्यवेक्षण दिखाने के लिए' भी कहते हैं। 'ठितं' का अर्थ है—ऊपर किए जाने वाले किसी कार्य के अभाव के कारण स्थित। 'ठितत्ता सन्तुस्सितं' का अर्थ है—जो प्राप्त करना था, उसे प्राप्त कर लेने के कारण संतुष्ट। 'पच्चत्तंयेव परिनिब्बायति' का अर्थ है—स्वयं ही परिनिर्वाण प्राप्त करता है। तृतीय (सूत्र समाप्त)।


๔. ทุติยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

४. द्वितीय अनित्य सूत्र की व्याख्या।


๔๖. จตุตฺเถ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโยติ ปุพฺพนฺตํ อนุคตา อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ. อปรนฺตานุทิฏฺฐิโยติ อปรนฺตํ อนุคตา จตุจตฺตาลีส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ. ถามโส ปรามาโสติ ทิฏฺฐิถามโส เจว ทิฏฺฐิปรามาโส จ น โหติ. เอตฺตาวตา ปฐมมคฺโค ทสฺสิโต. อิทานิ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺเค จ ผลานิ จ ทสฺเสตุํ รูปสฺมินฺติอาทิ อารทฺธํ. อถ วา ทิฏฺฐิโย นาม วิปสฺสนาย เอว ปหีนา, อิทํ ปน อุปริ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺเค ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. จตุตฺถํ.

४६. चौथे सूत्र में 'पुब्बन्तानुदिट्ठियो' का अर्थ है—पूर्वकोटि (अतीत) से संबंधित अठारह दृष्टियाँ नहीं होतीं। 'अपरन्तानुदिट्ठियो' का अर्थ है—अपरकोटि (अनागत) से संबंधित चौवालीस दृष्टियाँ नहीं होतीं। 'थामसो परामसो' का अर्थ है—दृष्टि का बल और दृष्टि का परामर्श (मिथ्या अभिनिवेश) नहीं होता। इतने से प्रथम मार्ग (सोतापत्ति) दिखाया गया है। अब विपश्यना के साथ शेष तीन मार्गों और फलों को दिखाने के लिए 'रूपस्मिं' आदि आरम्भ किया गया है। अथवा, दृष्टियाँ तो विपश्यना द्वारा ही प्रहीण हो जाती हैं, किन्तु यह सूत्र आगे विपश्यना के साथ चारों मार्गों को दिखाने के लिए आरम्भ किया गया है। चतुर्थ (सूत्र समाप्त)।


๕. สมนุปสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

५. समनुपस्सना सूत्र की व्याख्या।


๔๗. ปญฺจเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ เอเตสํ วา อญฺญตรนฺติ ปริปุณฺณคาหวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ, อปริปุณฺณคาหวเสน เอเตสํ อญฺญตรํ. อิติ อยญฺเจว สมนุปสฺสนาติ อิติ อยญฺจ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. อสฺมีติ จสฺส อวิคตํ โหตีติ ยสฺส อยํ สมนุปสฺสนา อตฺถิ, ตสฺมึ อสฺมีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิสงฺขาตํ ปปญฺจตฺตยํ อวิคตเมว โหติ. ปญฺจนฺนํ [Pg.249] อินฺทฺริยานํ อวกฺกนฺติ โหตีติ ตสฺมึ กิเลสชาเต สติ กมฺมกิเลสปจฺจยานํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิพฺพตฺติ โหติ.

४७. पाँचवें सूत्र में 'पञ्चुपादानक्खन्धे समनुपस्सन्ति एतेसं वा अञ्ञतरं' का अर्थ है—पूर्ण ग्रहण के वश से पाँचों उपादान स्कन्धों को, अथवा अपूर्ण ग्रहण के वश से उनमें से किसी एक को (आत्मा के रूप में) देखते हैं। 'इति अयञ्चेव समनुपस्सना' का अर्थ है—इस प्रकार यह दृष्टि-समनुपश्यना है। 'अस्मीति चस्स अविगतं होति' का अर्थ है—जिस व्यक्ति की यह समनुपश्यना है, उसमें 'अस्मि' (मैं हूँ) इस प्रकार की तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी तीन प्रपंच दूर नहीं हुए होते हैं। 'पञ्चन्नं इन्द्रियानं अवक्कन्ति होति' का अर्थ है—उस क्लेश-जाल के होने पर, कर्म और क्लेश के प्रत्यय से पाँच इन्द्रियों की उत्पत्ति होती है।


อตฺถิ, ภิกฺขเว, มโนติ อิทํ กมฺมมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ธมฺมาติ อารมฺมณํ. อวิชฺชาธาตูติ ชวนกฺขเณ อวิชฺชา. อวิชฺชาสมฺผสฺสเชนาติ อวิชฺชาสมฺปยุตฺตผสฺสโต ชาเตน. อปิจ มโนติ ภวงฺคกฺขเณ วิปากมโนธาตุ, อาวชฺชนกฺขเณ กิริยมโนธาตุ. ธมฺมาทโย วุตฺตปฺปการาว. อสฺมีติปิสฺส โหตีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสฺมีติ เอวมฺปิสฺส โหติ. อิโต ปเรสุ อยมหมสฺมีติ รูปาทีสุ กิญฺจิเทว ธมฺมํ คเหตฺวา ‘‘อยํ อหมสฺมี’’ติ อตฺตทิฏฺฐิวเสน วุตฺตํ. ภวิสฺสนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิวเสน. น ภวิสฺสนฺติ อุจฺเฉททิฏฺฐิวเสน. รูปี ภวิสฺสนฺติอาทีนิ สพฺพานิ สสฺสตเมว ภชนฺติ. อเถตฺถาติ อถ เตเนวากาเรน ฐิเตสุ เอเตสุ อินฺทฺริเยสุ. อวิชฺชา ปหียตีติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณภูตา อวิชฺชา ปหียติ. วิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา อุปฺปชฺชติ. เอวเมตฺถ อสฺมีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. กมฺมสฺส ปญฺจนฺนญฺจ อินฺทฺริยานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, วิปากมนํ ปญฺจินฺทฺริยปกฺขิกํ กตฺวา ปญฺจนฺนญฺจ อินฺทฺริยานํ กมฺมสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธีติ. อิติ ตโย ปปญฺจา อตีโต อทฺธา, อินฺทฺริยาทีนิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา, ตตฺถ กมฺมมนํ อาทึ กตฺวา อนาคตสฺส ปจฺจโย ทสฺสิโตติ. ปญฺจมํ.

"भिक्षुओं, मन है"—यह कर्म-मन (कर्म-विज्ञान) के संदर्भ में कहा गया है। 'धम्मा' का अर्थ आलम्बन (विषय) है। 'अविज्जाधातु' का अर्थ जवन-क्षण में अविद्या है। 'अविज्जासम्फस्सजेन' का अर्थ अविद्या-संप्रयुक्त स्पर्श से उत्पन्न। इसके अतिरिक्त, 'मनो' का अर्थ भवंग-क्षण में विपाक-मनोधातु और आवर्जन-क्षण में क्रिया-मनोधातु है। 'धम्मा' आदि पूर्वोक्त प्रकार के ही हैं। 'अस्मीतिपिस्स होति' का अर्थ है—तृष्णा, मान और दृष्टि के वश से 'मैं हूँ' ऐसा भी उसे होता है। इसके बाद के पदों में 'अयमहमस्मि' यह रूप आदि में से किसी एक धर्म को लेकर 'यह मैं हूँ' इस प्रकार आत्म-दृष्टि के वश से कहा गया है। 'भविस्सन्ति' शाश्वत-दृष्टि के वश से। 'न भविस्सन्ति' उच्छेद-दृष्टि के वश से। 'रूपी भविस्सन्ति' आदि सभी शाश्वत-दृष्टि के ही पक्ष में हैं। 'अथेत्था' का अर्थ है—तब उन्हीं इन्द्रियों के उसी रूप में स्थित होने पर। 'अविज्जा पहीयति' का अर्थ है—चारों सत्यों में अज्ञान रूपी अविद्या प्रहीण हो जाती है। 'विज्जा उप्पज्जति' का अर्थ है—अर्हत्-मार्ग की विद्या उत्पन्न होती है। इस प्रकार यहाँ 'अस्मि' तृष्णा, मान और दृष्टि हैं। कर्म और पाँच इन्द्रियों के बीच एक संधि है; विपाक-मन को पाँच इन्द्रियों के पक्ष में करके पाँच इन्द्रियों और कर्म के बीच एक संधि है। इस प्रकार तीन प्रपंच अतीत काल हैं, इन्द्रियाँ आदि वर्तमान काल हैं; वहाँ कर्म-मन को आदि मानकर अनागत काल का प्रत्यय दिखाया गया है। पंचम (सूत्र समाप्त)।


๖. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

६. स्कन्ध सूत्र की व्याख्या।


๔๘. ฉฏฺเฐ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, จตฺตาโร ขนฺธา จตุภูมกา. สาสวนฺติ อาสวานํ อารมฺมณภาเวน ปจฺจยภูตํ. อุปาทานิยนฺติ ตเถว จ อุปาทานานํ ปจฺจยภูตํ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ – อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตหิ สห อาสเวหีติ สาสวํ. อุปาทาตพฺพนฺติ อุปาทานิยํ. อิธาปิ รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, อวเสสา เตภูมกา วิปสฺสนาจารวเสน วุตฺตา. เอวเมตฺถ รูปํ ราสฏฺเฐน ขนฺเธสุ ปวิฏฺฐํ, สาสวราสฏฺเฐน อุปาทานกฺขนฺเธสุ. เวทนาทโย สาสวาปิ อตฺถิ, อนาสวาปิ อตฺถิ. เต ราสฏฺเฐน สพฺเพปิ ขนฺเธสุ ปวิฏฺฐา, เตภูมกา ปเนตฺถ สาสวฏฺเฐน อุปาทานกฺขนฺเธสุ ปวิฏฺฐาติ. ฉฏฺฐํ.

४८. छठे (सूत्र) में, रूपस्कन्ध कामावचर है, चार (नाम) स्कन्ध चार भूमियों वाले (चतुर्भूमक) हैं। 'सास्रव' का अर्थ है आस्रवों के आलम्बन होने के कारण प्रत्ययभूत होना। 'उपादानीय' का अर्थ है उसी प्रकार उपादानों के लिए प्रत्ययभूत होना। यहाँ शब्दार्थ यह है—आलम्बन बनाकर प्रवृत्त होने वाले आस्रवों के साथ होने के कारण 'सास्रव' है। उपादान किए जाने योग्य होने के कारण 'उपादानीय' है। यहाँ भी रूपस्कन्ध कामावचर है, शेष (स्कन्ध) तीन भूमियों वाले (त्रिभूमिक) विपश्यना के गोचर के रूप में कहे गए हैं। इस प्रकार यहाँ रूप 'राशि' के अर्थ में स्कन्धों में प्रविष्ट है, और 'सास्रव राशि' के अर्थ में उपादानस्कन्धों में। वेदना आदि सास्रव भी हैं और अनास्रव भी। वे सभी 'राशि' के अर्थ में स्कन्धों में प्रविष्ट हैं, और उनमें से त्रिभूमिक (स्कन्ध) 'सास्रव' के अर्थ में उपादानस्कन्धों में प्रविष्ट हैं। छठा (सूत्र समाप्त)।


๗-๘. โสณสุตฺตาทิวณฺณนา

७-८. सोण-सुत्त आदि की वर्णना।


๔๙-๕๐. สตฺตเม [Pg.250] เสยฺโยหมสฺมีติ วิสิฏฺโฐ อุตฺตโม อหมสฺมิ. กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนาติ ยถาภูตสฺส อทสฺสนโต อญฺญํ กึ ภเวยฺย? อทสฺสนํ อญฺญาณเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อิทานิสฺส เต ปริวฏฺฏํ วชิรเภทเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ โสโณติอาทิมาห. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. สตฺตมอฏฺฐมานิ.

४९-५०. सातवें (सूत्र) में, 'सेय्योहमस्मि' (मैं श्रेष्ठ हूँ) का अर्थ है—मैं विशिष्ट हूँ, उत्तम हूँ। 'किमञ्ञत्र यथाभूतस्स अदस्सना' का अर्थ है—यथार्थ को न देखने के अतिरिक्त और क्या कारण हो सकता है? 'अदस्सन' (न देखना) अज्ञान ही हो सकता है—यह अर्थ है। अब उस (सोण) के लिए तीन परिवर्तों वाली, वज्र के समान भेदन करने वाली देशना आरम्भ करते हुए भगवान ने 'तं किं मञ्ञसि सोण' (हे सोण! तुम क्या मानते हो?) आदि कहा। आठवाँ (सूत्र) स्पष्ट ही है। सातवाँ और आठवाँ (सूत्र समाप्त)।


๙-๑๐. นนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. नन्दिक्खय-सुत्त आदि की वर्णना।


๕๑-๕๒. นวมทสเมสุ นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย, ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโยติ อิทํ นนฺทีติ วา ราโคติ วา อิเมสํ อตฺถโต นินฺนานากรณตาย วุตฺตํ. นิพฺพิทานุปสฺสนาย วา นิพฺพินฺทนฺโต นนฺทึ ปชหติ, วิราคานุปสฺสนาย วิรชฺชนฺโต ราคํ ปชหติ. เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ นิฏฺฐเปตฺวา ‘‘ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย’’ติ อิธ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ ผลํ ทสฺสิตนฺติ. นวมทสมานิ.

५१-५२. नौवें और दसवें (सूत्रों) में, 'नन्दि के क्षय से राग का क्षय' और 'राग के क्षय से नन्दि का क्षय'—यह 'नन्दि' और 'राग' के अर्थ में कोई भेद न होने के कारण कहा गया है। अथवा, निर्वेदानुपश्यना (nibbidānupassanā) से निर्वेद प्राप्त करता हुआ नन्दि को त्यागता है, और विरागानुपश्यना से विरक्त होता हुआ राग को त्यागता है। इतने से विपश्यना को पूर्ण कर, 'रागक्खया नन्दिक्खयो' के द्वारा यहाँ मार्ग को दिखाकर, 'नन्दिरागक्खया चित्तं विमुत्तं' (नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है) के द्वारा फल को दिखाया गया है। नौवाँ और दसवाँ (सूत्र समाप्त)।


อตฺตทีปวคฺโค ปญฺจโม.

अत्तदीपवग्ग पाँचवाँ (समाप्त)।


มูลปณฺณาสโก สมตฺโต.

मूलपण्णासक समाप्त।


๖. อุปยวคฺโค

६. उपयवग्ग।


๑. อุปยสุตฺตวณฺณนา

१. उपय-सुत्त की वर्णना।


๕๓. อุปยวคฺคสฺส ปฐเม อุปโยติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ อุปคโต. วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ. อาปชฺเชยฺยาติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย วุทฺธิอาทีนิ อาปชฺเชยฺย. วิญฺญาณุปยนฺติ ปทสฺส อคฺคหเณ การณํ วุตฺตเมว. โวจฺฉิชฺชตารมฺมณนฺติ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย อภาเวน อารมฺมณํ โวจฺฉิชฺชติ. ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา น โหติ. ตทปฺปติฏฺฐิตนฺติ ตํ อปฺปติฏฺฐิตํ. อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตนฺติ ปฏิสนฺธึ อนภิสงฺขริตฺวา วิมุตฺตํ. ปฐมํ.

५३. उपयवग्ग के प्रथम (सूत्र) में, 'उपय' का अर्थ है—तृष्णा, मान और दृष्टि के वश में होकर पाँच स्कन्धों के समीप जाना। 'विञ्ञाणं' का अर्थ है—कर्म-विज्ञान। 'आपज्जेय्य' का अर्थ है—कर्म को गतिशील (जवन) बनाकर प्रतिसन्धि को खींचने की सामर्थ्य के कारण वृद्धि आदि को प्राप्त होना। 'विञ्ञाणुपयं' पद को ग्रहण न करने का कारण पहले ही कहा जा चुका है। 'वोच्छिज्जतारम्मणं' का अर्थ है—प्रतिसन्धि को खींचने की सामर्थ्य के अभाव के कारण आलम्बन का विच्छेद हो जाना। 'पतिट्ठा विञ्ञाणस्स' का अर्थ है—कर्म-विज्ञान की प्रतिष्ठा (आधार) नहीं होती। 'तदप्पतिट्ठितं' का अर्थ है—वह अप्रतिष्ठित। 'अनभिसङ्खच्च विमुत्तं' का अर्थ है—प्रतिसन्धि का अभिसंस्कार न करके विमुक्त होना। प्रथम (सूत्र समाप्त)।


๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

२. बीज-सुत्त की वर्णना।


๕๔. ทุติเย พีชชาตานีติ พีชานิ. มูลพีชนฺติ วจํ วจตฺตํ หลิทฺทํ สิงฺคิเวรนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชนฺติ อสฺสตฺโถ นิคฺโรโธติ เอวมาทิ. ผลุพีชนฺติ [Pg.251] อุจฺฉุ เวฬุ นโฬติ เอวมาทิ. อคฺคพีชนฺติ อชฺชุกํ ผณิชฺชกนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชนฺติ สาลิวีหิอาทิ ปุพฺพณฺณญฺเจว มุคฺคมาสาทิ อปรณฺณญฺจ. อขณฺฑานีติ อภินฺนานิ. ภินฺนกาลโต ปฏฺฐาย พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อปูติกานีติ อุทกเตมเนน อปูติกานิ. ปูติพีชญฺหิ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. อวาตาตปหตานีติ วาเตน จ อาตเปน จ น หตานิ, นิโรชตํ น ปาปิตานิ. นิโรชญฺหิ กสฏํ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สาราทานีติ คหิตสารานิ ปติฏฺฐิตสารานิ. นิสฺสารญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สุขสยิตานีติ จตฺตาโร มาเส โกฏฺเฐ ปกฺขิตฺตนิยาเมเนว สุขํ สยิตานิ. ปถวีติ เหฏฺฐา ปติฏฺฐานปถวี. อาโปติ อุปริสฺเนหนอาโป. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อารมฺมณภูตา รูปาทโย จตฺตาโร ขนฺธา. เต หิ อารมฺมณวเสน ปติฏฺฐาภูตตฺตา ปถวีธาตุสทิสา. นนฺทิราโค สิเนหนฏฺเฐน อาโปธาตุสทิโส. วิญฺญาณํ สาหารนฺติ สปฺปจฺจยํ กมฺมวิญฺญาณํ. ตญฺหิ พีชํ วิย ปถวิยํ อารมฺมณปถวิยํ วิรุหติ. ทุติยํ.

५४. दूसरे (सूत्र) में, 'बीजजातानि' का अर्थ है—बीज। 'मूलबीज' का अर्थ है—वचा (बच), वचत्त, हल्दी, अदरक आदि। 'खन्धबीज' का अर्थ है—अश्वत्थ (पीपल), न्यग्रोध (बरगद) आदि। 'फलुबीज' (पर्व-बीज) का अर्थ है—ईख, बाँस, नरकुल आदि। 'अग्गबीज' का अर्थ है—अज्जुक, फणिज्झक आदि। 'बीजबीज' का अर्थ है—शालि, व्रीहि आदि पूर्वान्न और मूँग, माष (उड़द) आदि अपरान्न। 'अखण्डानि' का अर्थ है—जो टूटे हुए न हों; क्योंकि टूटने के समय से ही बीज, बीज के कार्य के लिए उपयुक्त नहीं रहता। 'अपूतकानि' का अर्थ है—जल से भीगने के कारण जो सड़े न हों; क्योंकि सड़ा हुआ बीज, बीज के कार्य के लिए उपयुक्त नहीं होता। 'अवाततापहतानि' का अर्थ है—जो वायु और धूप से नष्ट न हुए हों, जिन्हें ओज-हीन न किया गया हो; क्योंकि ओज-हीन और थोथा बीज, बीज के कार्य के लिए उपयुक्त नहीं होता। 'सारादानी' का अर्थ है—जिनमें सार (गूदा/चावल) ग्रहण किया गया हो, जिनमें सार प्रतिष्ठित हो; क्योंकि सार-हीन बीज, बीज के कार्य के लिए उपयुक्त नहीं होता। 'सुखसयितानि' का अर्थ है—चार महीने तक कोठार (अन्न भण्डार) में रखे जाने के नियम से सुखपूर्वक रखे गए। 'पथवी' का अर्थ है—नीचे आधारभूत पृथ्वी। 'आपो' का अर्थ है—ऊपर से सींचने वाला जल। 'चतस्सो विञ्ञाणट्ठितियो' का अर्थ है—कर्म-विज्ञान के आलम्बनभूत रूप आदि चार स्कन्ध। वे आलम्बन होने के कारण आधारभूत होने से पृथ्वी-धातु के समान हैं। 'नन्दिराग' स्नेह (चिपकने/सींचने) के अर्थ में आपो-धातु के समान है। 'विञ्ञाणं साहारं' का अर्थ है—स-प्रत्यय (प्रत्यय सहित) कर्म-विज्ञान। वह बीज की भाँति पृथ्वी में, आलम्बन रूपी पृथ्वी में अंकुरित होता है। दूसरा (सूत्र समाप्त)।


๓. อุทานสุตฺตวณฺณนา

३. उदान-सुत्त की वर्णना।


๕๕. ตติเย อุทานํ อุทาเนสีติ พลวโสมนสฺสสมุฏฺฐานํ อุทานํ อุทาหริ. กึ นิสฺสาย ปเนส ภควโต อุปฺปนฺโนติ. สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวํ. กถํ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘ตโยเม อุปนิสฺสยา – ทานูปนิสฺสโย สีลูปนิสฺสโย ภาวนูปนิสฺสโย จา’’ติ. เตสุ ทานสีลูปนิสฺสยา ทุพฺพลา, ภาวนูปนิสฺสโย พลวา. ทานสีลูปนิสฺสยา หิ ตโย มคฺเค จ ผลานิ จ ปาเปนฺติ, ภาวนูปนิสฺสโย อรหตฺตํ ปาเปติ. อิติ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ปติฏฺฐิโต ภิกฺขุ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ พนฺธนานิ เฉตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตติ, ‘‘อโห สาสนํ นิยฺยานิก’’นฺติ อาวชฺเชนฺตสฺส อยํ อุทปาทิ.

५५. तीसरे (सूत्र) में, 'उदानं उदानेसि' का अर्थ है—प्रबल सौमनस्य (हर्ष) से उत्पन्न उदान (हर्षोद्गार) प्रकट किया। भगवान को यह किस कारण से उत्पन्न हुआ? शासन (धम्म) की नैर्याणिक अवस्था (दुःख से बाहर निकालने वाले स्वभाव) के कारण। कैसे? उनके मन में ऐसा विचार आया—"ये तीन उपनिश्रय (आधार) हैं—दान-उपनिश्रय, शील-उपनिश्रय और भावना-उपनिश्रय।" उनमें से दान और शील के उपनिश्रय दुर्बल हैं, और भावना का उपनिश्रय प्रबल है। दान और शील के उपनिश्रय तीन मार्गों और फलों तक पहुँचाते हैं, और भावना का उपनिश्रय अर्हत्व तक पहुँचाता है। इस प्रकार दुर्बल उपनिश्रय में प्रतिष्ठित भिक्षु भी उद्योग और प्रयत्न करता हुआ पाँच ओरामभागीय (निम्न स्तरीय) बन्धनों को काटकर तीन मार्ग-फलों को उत्पन्न कर लेता है—"अहो! शासन नैर्याणिक है", ऐसा विचार करते हुए यह (उदान) उत्पन्न हुआ।


ตตฺถ ‘‘ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐตฺวา ฆฏมาโน ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณาตี’’ติ อิมสฺสตฺถสฺสาวิภาวนตฺถํ มิลกตฺเถรสฺส วตฺถุ เวทิตพฺพํ – โส กิร คิหิกาเล ปาณาติปาตกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต อรญฺเญ ปาสสตญฺเจว อทูหลสตญฺจ โยเชสิ. อเถกทิวสํ องฺคารปกฺกมํสํ ขาทิตฺวา ปาสฏฺฐาเนสุ วิจรนฺโต ปิปาสาภิภูโต เอกสฺส อรญฺญวาสิตฺเถรสฺส [Pg.252] วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส จงฺกมนฺตสฺส อวิทูเร ฐิตํ ปานียฆฏํ วิวริ, หตฺถเตมนมตฺตมฺปิ อุทกํ นาทฺทส. โส กุชฺฌิตฺวา อาห – ‘‘ภิกฺขุ, ภิกฺขุ ตุมฺเห คหปติเกหิ ทินฺนํ ภุญฺชิตฺวา ภุญฺชิตฺวา สุปถ, ปานียฆเฏ อญฺชลิมตฺตมฺปิ อุทกํ น ฐเปถ, น ยุตฺตเมต’’นฺติ. เถโร ‘‘มยา ปานียฆโฏ ปูเรตฺวา ฐปิโต, กึ นุ โข เอต’’นฺติ? คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ปริปุณฺณฆฏํ ทิสฺวา ปานียสงฺขํ ปูเรตฺวา อทาสิ. โส ทฺวตฺติสงฺขปูรํ ปิวิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เอวํ ปูริตฆโฏ นาม มม กมฺมํ อาคมฺม ตตฺตกปาโล วิย ชาโต. กึ นุ โข อนาคเต อตฺตภาเว ภวิสฺสตี’’ติ? สํวิคฺคจิตฺโต ธนุํ ฉฑฺเฑตฺวา, ‘‘ปพฺพาเชถ มํ, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ ปพฺพาเชสิ.

वहाँ, 'दुर्बल उपनिस्सय में स्थित होकर प्रयत्न करने वाला तीन मार्ग-फलों को प्राप्त करता है'—इस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए मिलक स्थविर की कथा जाननी चाहिए। कहा जाता है कि वे अपने गृहस्थ जीवन में प्राणातिपात (हिंसा) के कर्म से जीविका चलाते हुए जंगल में सौ फंदे और सौ जाल बिछाते थे। एक दिन अंगारों पर भुना हुआ मांस खाकर फंदों के स्थानों पर घूमते हुए, प्यास से व्याकुल होकर वे एक अरण्यवासी स्थविर के विहार में गए और चंक्रमण करते हुए स्थविर के समीप रखे पानी के घड़े को खोला, किंतु उन्हें हाथ भिगोने मात्र भी पानी नहीं दिखा। उन्होंने क्रोधित होकर कहा—'भिक्षु, भिक्षु! आप लोग गृहस्थों द्वारा दिया गया उत्तम भोजन खा-खाकर सोते हैं, पानी के घड़े में अंजलि भर भी पानी नहीं रखते, यह उचित नहीं है।' स्थविर ने सोचा—'मैंने तो पानी का घड़ा भरकर रखा था, यह क्या बात है?' जाकर देखने पर घड़ा भरा हुआ पाया, तब उन्होंने जल-पात्र भरकर उन्हें दिया। उन्होंने बत्तीस पात्र भरकर पानी पिया और सोचा—'इस प्रकार भरे हुए घड़े का पानी भी मेरे कर्म के कारण तपते हुए कपाल (तवे) के समान हो गया। भविष्य के जन्म में क्या होगा?' संविग्न चित्त होकर उन्होंने धनुष फेंक दिया और कहा—'भन्ते, मुझे प्रव्रजित करें।' स्थविर ने उन्हें त्वचा-पंचक कर्मस्थान सिखाकर प्रव्रजित कर दिया।


ตสฺส สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺส พหูนํ มิคสูกรานํ มาริตฏฺฐานํ ปาสอทูหลานญฺจ โยชิตฏฺฐานํ อุปฏฺฐาติ. ตํ อนุสฺสรโต สรีเร ทาโห อุปฺปชฺชติ, กูฏโคโณ วิย กมฺมฏฺฐานมฺปิ วีถึ น ปฏิปชฺชติ. โส ‘‘กึ กริสฺสามิ ภิกฺขุภาเวนา’’ติ? อนภิรติยา ปีฬิโต เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘น สกฺโกมิ, ภนฺเต, สมณธมฺมํ กาตุ’’นฺติ. อถ นํ เถโร ‘‘หตฺถกมฺมํ กโรหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อุทุมฺพราทโย อลฺลรุกฺเข ฉินฺทิตฺวา มหนฺตํ ราสึ กตฺวา, ‘‘อิทานิ กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ? ฌาเปหิ นนฺติ. โส จตูสุ ทิสาสุ อคฺคึ ทตฺวา ฌาเปตุํ อสกฺโกนฺโต, ‘‘ภนฺเต, น สกฺโกมี’’ติ อาห. เถโร ‘‘เตน หิ อเปหี’’ติ ปถวึ ทฺวิธา กตฺวา อวีจิโต ขชฺโชปนกมตฺตํ อคฺคึ นีหริตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปิ. โส ตาว มหนฺตํ ราสึ สุกฺขปณฺณํ วิย ขเณน ฌาเปสิ. อถสฺส เถโร อวีจึ ทสฺเสตฺวา, ‘‘สเจ วิพฺภมิสฺสสิ, เอตฺถ ปจฺจิสฺสสี’’ติ สํเวคํ ชเนสิ. โส อวีจิทสฺสนโต ปฏฺฐาย ปเวธมาโน ‘‘นิยฺยานิกํ, ภนฺเต, พุทฺธสาสน’’นฺติ ปุจฺฉิ, อามาวุโสติ. ภนฺเต, พุทฺธสาสนสฺส นิยฺยานิกตฺเต สติ มิลโก อตฺตโมกฺขํ กริสฺสติ, มา จินฺตยิตฺถาติ. ตโต ปฏฺฐาย สมณธมฺมํ กโรติ ฆเฏติ, ตสฺส วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรติ, นิทฺทาย พาธยมานาย ตินฺตํ ปลาลํ สีเส ฐเปตฺวา ปาเท โสณฺฑิยํ โอตาเรตฺวา นิสีทติ. โส เอกทิวสํ ปานียํ [Pg.253] ปริสฺสาเวตฺวา ฆฏํ อูรุมฺหิ ฐเปตฺวา อุทกมณิกานํ ปจฺเฉทํ อาคมยมาโน อฏฺฐาสิ. อถ โข เถโร สามเณรสฺส อิมํ อุทฺเทสํ เทติ –

श्रमण धर्म करते हुए उन्हें बहुत से मृगों और सूअरों के मारे जाने के स्थान तथा फंदे और जाल बिछाने के स्थान दिखाई देने लगे। उसका स्मरण करते हुए उनके शरीर में जलन होने लगी, और जैसे कोई बिगड़ा हुआ बैल सीधे रास्ते पर नहीं चलता, वैसे ही उनका कर्मस्थान भी मार्ग पर नहीं आ रहा था। उन्होंने सोचा—'भिक्षु भाव से मैं क्या करूँगा?' अरति (ऊब) से पीड़ित होकर वे स्थविर के पास गए, वंदना की और कहा—'भन्ते, मैं श्रमण धर्म करने में समर्थ नहीं हूँ।' तब स्थविर ने उनसे कहा—'हाथ का काम (शारीरिक सेवा) करो।' उन्होंने 'भन्ते, ठीक है' कहकर गूलर आदि के गीले वृक्षों को काटकर एक बड़ा ढेर लगाया और पूछा—'अब क्या करूँ?' स्थविर ने कहा—'इसे जला दो।' वे चारों दिशाओं से आग लगाकर भी उसे जलाने में असमर्थ रहे और बोले—'भन्ते, मैं समर्थ नहीं हूँ।' स्थविर ने कहा—'तो फिर हट जाओ' और पृथ्वी को दो भागों में फाड़कर अवीचि नरक से जुगनू के समान आग निकालकर उसमें डाल दी। उस आग ने उस बड़े ढेर को सूखे पत्तों की तरह क्षण भर में जला दिया। इसके बाद स्थविर ने उन्हें अवीचि नरक दिखाकर संवेग उत्पन्न किया कि 'यदि तुम फिर से गृहस्थ बनोगे, तो यहाँ पकोगे।' अवीचि के दर्शन से कांपते हुए उन्होंने पूछा—'भन्ते, क्या बुद्ध शासन (दुःख से) निकालने वाला है?' स्थविर ने कहा—'हाँ, आयुष्मान।' उन्होंने कहा—'भन्ते, यदि बुद्ध शासन निकालने वाला है, तो यह मिलक अपना मोक्ष स्वयं करेगा, आप चिंता न करें।' तब से वे श्रमण धर्म करने लगे, प्रयत्न करने लगे, स्थविर की सेवा-शुश्रूषा पूरी करने लगे। जब नींद सताती, तो सिर पर गीला पुआल रखकर और पैरों को पानी के कुंड में डालकर बैठते थे। एक दिन पानी छानकर घड़े को जांघ पर रखकर पानी की बूंदों के टपकने के बंद होने की प्रतीक्षा करते हुए वे खड़े थे। तब स्थविर ने उस सामणेर को यह उपदेश दिया—


‘‘อุฏฺฐานวโต สตีมโต,สุจิกมฺมสฺส นิสมฺมการิโน;

สญฺญตสฺส ธมฺมชีวิโน,อปฺปมตฺตสฺส ยโสภิวฑฺฒตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๔);

'उद्यमशील, स्मृतिमान, पवित्र कर्म वाले, विचारपूर्वक कार्य करने वाले, संयमी, धर्मानुसार जीवन जीने वाले और अप्रमादी व्यक्ति का यश बढ़ता है।' (धम्मपद २४)


โส จตุปฺปทิกมฺปิ ตํ คาถํ อตฺตนิเยว อุปเนสิ – ‘‘อุฏฺฐานวตา นาม มาทิเสน ภวิตพฺพํ. สติมตาปิ มาทิเสเนว…เป… อปฺปมตฺเตนปิ มาทิเสเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ ตํ คาถํ อตฺตนิ อุปเนตฺวา ตสฺมึเยว ปทวาเร ฐิโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺทิตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย หฏฺฐตุฏฺโฐ –

उन्होंने उस चार चरणों वाली गाथा को अपने ऊपर ही घटाया—'मुझ जैसे व्यक्ति को ही उद्यमशील होना चाहिए। मुझ जैसे व्यक्ति को ही स्मृतिमान होना चाहिए... मुझ जैसे व्यक्ति को ही अप्रमादी होना चाहिए।' इस प्रकार उस गाथा को स्वयं पर लागू कर, उसी स्थान पर खड़े-खड़े उन्होंने पाँच ओराम्भागीय संयोजनों को काट दिया और अनागामी फल में प्रतिष्ठित होकर हर्षित और संतुष्ट भाव से—


‘‘อลฺลํ ปลาลปุญฺชาหํ, สีเสนาทาย จงฺกมึ;

ปตฺโตสฺมิ ตติยํ ฐานํ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย’’ติ. –

'गीले पुआल के ढेर को सिर पर रखकर मैं चंक्रमण करता था; अब मैं तीसरे स्थान (अनागामी फल) को प्राप्त कर चुका हूँ, इसमें मुझे कोई संशय नहीं है।'


อิมํ อุทานคาถํ อาห. เอวํ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐิโต ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺทิตฺวา ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตติ. เตนาห ภควา – ‘‘โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา, นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสตีติ เอวํ อธิมุจฺจมาโน ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺย โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานี’’ติ.

यह उदान गाथा कही। इस प्रकार दुर्बल उपनिस्सय में स्थित होकर भी प्रयत्न और व्यायाम करने वाला पाँच ओराम्भागीय संयोजनों को काटकर तीन मार्ग-फलों को उत्पन्न कर लेता है। इसीलिए भगवान ने कहा—'यदि मैं (अतीत में) न होता, और यदि मेरा (वर्तमान में) न होता, यदि मैं (भविष्य में) न होऊँगा, और यदि मेरा (भविष्य में) न होगा—इस प्रकार निश्चय करने वाला भिक्षु ओराम्भागीय संयोजनों को काट सकता है।'


ตตฺถ โน จสฺสํ, โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ น ภเวยฺยํ, มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺย. สเจ วา ปน เม อตีเต กมฺมาภิสงฺขาโร นาภวิสฺส, อิทํ เม เอตรหิ ขนฺธปญฺจกํ น ภเวยฺย. นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสตีติ อิทานิ ปน ตถา ปรกฺกมิสฺสามิ, ยถา เม อายตึ ขนฺธาภินิพฺพตฺตโก กมฺมสงฺขาโร น ภวิสฺสติ, ตสฺมึ อสติ อายตึ ปฏิสนฺธิ นาม น เม ภวิสฺสติ. เอวํ อธิมุจฺจมาโนติ เอวํ อธิมุจฺจนฺโต ภิกฺขุ ทุพฺพลูปนิสฺสเย ฐิโต ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ฉินฺเทยฺย. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวํ อาวชฺเชนฺเตน ภควตา [Pg.254] อิมสฺมึ อุทาเน วุตฺเต. รูปํ วิภวิสฺสตีติ รูปํ ภิชฺชิสฺสติ. รูปสฺส วิภวาติ วิภวทสฺสเนน สหวิปสฺสเนน. สหวิปสฺสนกา หิ จตฺตาโร มคฺคา รูปาทีนํ วิภวทสฺสนํ นาม. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เอวํ อธิมุจฺจมาโน, ภนฺเต, ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺยาติ, ภนฺเต, เอวํ อธิมุจฺจมาโน ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺเยว ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ. กสฺมา น ฉินฺทิสฺสตีติ?

वहाँ 'नो चस्सं, नो च मे सिया' का अर्थ है—यदि मैं न होता, तो मेरा परिष्कृत (उपकरण) भी न होता। अथवा यदि अतीत में मेरा कर्माभिसंस्कार न होता, तो वर्तमान में यह मेरा पंच-स्कंध न होता। 'न होता, मेरा नहीं होगा' का अर्थ है—अब मैं इस प्रकार पुरुषार्थ करूँगा जिससे भविष्य में स्कंधों को उत्पन्न करने वाला कर्म-संस्कार न हो; उसके न होने पर भविष्य में प्रतिसंधि (पुनर्जन्म) नहीं होगी। 'इस प्रकार अधिमुक्त (निश्चय) होता हुआ'—इस प्रकार निश्चय करने वाला भिक्षु दुर्बल उपनिश्रय में स्थित होकर भी पाँच ओराम्भागीय संयोजनों को काट सकता है। 'ऐसा कहे जाने पर'—शासन की निर्याणिक अवस्था का विचार करते हुए भगवान द्वारा इस उदान के कहे जाने पर। 'रूप विभव होगा' का अर्थ है—रूप नष्ट हो जाएगा। 'रूप का विभव'—विभव-दर्शन के साथ विपश्यना के द्वारा। विपश्यना सहित चारों मार्ग ही रूपादि के विभव-दर्शन कहलाते हैं। उसी के संदर्भ में यह कहा गया है। 'भन्ते! इस प्रकार अधिमुक्त होता हुआ भिक्षु क्या (संयोजनों को) काट सकता है?'—भन्ते! इस प्रकार अधिमुक्त होता हुआ भिक्षु पाँच ओराम्भागीय संयोजनों को काट ही देता है। वह क्यों नहीं काटेगा?


อิทานิ อุปริ มคฺคผลํ ปุจฺฉนฺโต กถํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อนนฺตราติ ทฺเว อนนฺตรานิ อาสนฺนานนฺตรญฺจ ทูรานนฺตรญฺจ. วิปสฺสนา มคฺคสฺส อาสนฺนานนฺตรํ นาม, ผลสฺส ทูรานนฺตรํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต วิปสฺสนานนฺตรา ‘อาสวานํ ขโย’ติ สงฺขํ คตํ อรหตฺตผลํ โหตี’’ติ ปุจฺฉติ. อตสิตาเยติ อตสิตพฺเพ อภายิตพฺเพ ฐานมฺหิ. ตาสํ อาปชฺชตีติ ภยํ อาปชฺชติ. ตาโส เหโสติ ยา เอสา ‘‘โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ทุพฺพลวิปสฺสนา, สา ยสฺมา อตฺตสิเนหํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส ตาโส นาม โหติ. โส หิ ‘‘อิทานาหํ อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ, น ทานิ กิญฺจิ ภวิสฺสามี’’ติ อตฺตานํ ปปาเต ปตนฺตํ วิย ปสฺสติ อญฺญตโร พฺราหฺมโณ วิย. โลหปาสาทสฺส กิร เหฏฺฐา ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร ติลกฺขณาหตํ ธมฺมํ ปริวตฺเตติ. อถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เอกมนฺเต ฐตฺวา ธมฺมํ สุณนฺตสฺส สงฺขารา สุญฺญโต อุปฏฺฐหึสุ. โส ปปาเต ปตนฺโต วิย หุตฺวา วิวฏทฺวาเรน ตโต ปลายิตฺวา เคหํ ปวิสิตฺวา, ปุตฺตํ อุเร สยาเปตฺวา, ‘‘ตาต, สกฺยสมยํ อาวชฺเชนฺโต มนมฺหิ นฏฺโฐ’’ติ อาห. น เหโส ภิกฺขุ ตาโสติ เอสา เอวํ ปวตฺตา พลววิปสฺสนา สุตวโต อริยสาวกสฺส น ตาโส นาม โหติ. น หิ ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘อหํ อุจฺฉิชฺชิสฺสามี’’ติ วา ‘‘วินสฺสิสฺสามี’’ติ วาติ. เอวํ ปน โหติ ‘‘สงฺขาราว อุปฺปชฺชนฺติ, สงฺขาราว นิรุชฺฌนฺตี’’ติ. ตติยํ.

अब ऊपरी मार्ग-फल के विषय में पूछते हुए 'कथं पन भन्ते' आदि कहा। वहाँ 'अनन्तरा' दो प्रकार के हैं—आसन्न-अनन्तर और दूर-अनन्तर। विपश्यना मार्ग के लिए 'आसन्न-अनन्तर' है और फल के लिए 'दूर-अनन्तर' है। उसी के संदर्भ में पूछता है—'भन्ते! कैसे जानते हुए और कैसे देखते हुए विपश्यना के अनन्तर 'आसवों का क्षय' नाम वाला अर्हत्व-फल होता है?' 'अतसिताय' का अर्थ है—न डरने योग्य स्थान में। 'तासं आपज्जति' का अर्थ है—भय को प्राप्त होता है। 'तासो हेसो'—यह जो 'नो चस्सं, नो च मे सिया' इस प्रकार प्रवृत्त दुर्बल विपश्यना है, क्योंकि वह आत्म-स्नेह को समाप्त करने में समर्थ नहीं होती, इसलिए अश्रुतवान पृथग्जन के लिए वह 'त्रास' (भय) का कारण होती है। वह 'अब मैं उच्छिन्न हो जाऊँगा, अब कुछ नहीं रहूँगा'—ऐसा सोचकर स्वयं को प्रपात (खाई) में गिरते हुए के समान देखता है, जैसे कोई ब्राह्मण। सुना जाता है कि लोहप्रासाद के नीचे त्रिपिटक चुलनाग स्थविर त्रिलक्षण-युक्त धर्म का पारायण कर रहे थे। तब एक ओर खड़े होकर धर्म सुनते हुए एक ब्राह्मण को संस्कार 'शून्यता' के रूप में उपस्थित हुए। वह प्रपात में गिरते हुए के समान होकर खुले द्वार से वहाँ से भागा और घर में प्रवेश कर, पुत्र को छाती से लगाकर बोला—'तात! शाक्य-मत का विचार करते हुए मेरा मन नष्ट हो गया है।' 'न हेसो भिक्खु तासो'—श्रुतवान आर्य श्रावक के लिए इस प्रकार प्रवृत्त बलवती विपश्यना 'त्रास' नहीं होती। क्योंकि उसे ऐसा नहीं होता कि 'मैं उच्छिन्न हो जाऊँगा' या 'मैं नष्ट हो जाऊँगा'। बल्कि ऐसा होता है कि 'संस्कार ही उत्पन्न होते हैं और संस्कार ही निरुद्ध होते हैं।' तीसरा (सूक्त समाप्त)।


๔. อุปาทานปริปวตฺตสุตฺตวณฺณนา

४. उपादान-परिपवत्त सुत्त की व्याख्या।


๕๖. จตุตฺเถ จตุปริวฏฺฏนฺติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ จตุนฺนํ ปริวฏฺฏนวเสน. รูปํ อพฺภญฺญาสินฺติ รูปํ ทุกฺขสจฺจนฺติ อภิญฺญาสึ. เอวํ สพฺพปเทสุ จตุสจฺจวเสเนว [Pg.255] อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อาหารสมุทยาติ เอตฺถ สจฺฉนฺทราโค กพฬีการาหาโร อาหาโร นาม. ปฏิปนฺนาติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺนา โหนฺติ. คาธนฺตีติ ปติฏฺฐหนฺติ. เอตฺตาวตา เสกฺขภูมึ กเถตฺวา อิทานิ อเสกฺขภูมึ กเถนฺโต เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. สุวิมุตฺตาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตา. เกวลิโนติ สกลิโน กตสพฺพกิจฺจา. วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ เยน เต อวสิฏฺเฐน วฏฺเฏน ปญฺญาเปยฺยุํ, ตํ เนสํ วฏฺฏํ นตฺถิ ปญฺญาปนาย. อถ วา วฏฺฏนฺติ การณํ, ปญฺญาปนาย การณํ นตฺถีติ. เอตฺตาวตา อเสกฺขภูมิวาโร กถิโต. จตุตฺถํ.

५६. चौथे (सूक्त) में 'चतुपरिवट्टं' का अर्थ है—एक-एक स्कंध में चार (आर्य सत्यों) के आवर्तन के वश से। 'रूपं अब्भञ्ञासिं' का अर्थ है—रूप को 'दुःख सत्य' के रूप में विशेष रूप से जाना। इसी प्रकार सभी पदों में चार सत्यों के वश से ही अर्थ समझना चाहिए। 'आहारसमुदया'—यहाँ छन्द-राग सहित कवलिकार आहार 'आहार' कहलाता है। 'प्रतिपन्न' का अर्थ है—शील से लेकर अर्हत्व-मार्ग तक जो प्रतिपन्न (साधना-रत) हैं। 'गाधन्ति' का अर्थ है—प्रतिष्ठा प्राप्त करते हैं। यहाँ तक शैक्ष-भूमि का कथन कर, अब अशैक्ष-भूमि का कथन करते हुए 'ये च खो केचि भिक्खवे' आदि कहा। 'सुविमुत्ता' का अर्थ है—अर्हत्व-फल रूपी विमुक्ति से भली-भाँति मुक्त। 'केवलिनो' का अर्थ है—पूर्ण, जिन्होंने सभी कृत्यों को कर लिया है। 'वट्टं तेसं नत्थि पञ्ञापनाय' का अर्थ है—जिस शेष वट्ट (संसार-चक्र) के द्वारा उन्हें प्रज्ञप्त (नामित) किया जा सके, वह वट्ट उनके लिए प्रज्ञप्ति हेतु नहीं है। अथवा 'वट्ट' का अर्थ है कारण; प्रज्ञप्ति के लिए कोई कारण नहीं है। यहाँ तक अशैक्ष-भूमि के भाग का कथन किया गया। चौथा (सूक्त समाप्त)।


๕. สตฺตฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

५. सत्तट्ठान सुत्त की व्याख्या।


๕๗. ปญฺจเม สตฺตฏฺฐานกุสโลติ สตฺตสุ โอกาเสสุ เฉโก. วุสิตวาติ วุสิตวาโส. อุตฺตมปุริโสติ เสฏฺฐปุริโส. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน สุตฺตํ อุสฺสทนนฺทิยญฺเจว ปโลภนียญฺจาติ เวทิตพฺพํ. ยถา หิ ราชา วิชิตสงฺคาโม สงฺคาเม วิชยิโน โยเธ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปตฺวา เตสํ สกฺการํ กโรติ. กึ การณา? เอเตสํ สกฺการํ ทิสฺวา เสสาปิ สูรา ภวิตุํ มญฺญิสฺสนฺตีติ, เอวเมว ภควา อปฺปเมยฺยํ กาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา มหาโพธิมณฺเฑ กิเลสมารวิชยํ กตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต สาวตฺถิยํ เชตวนมหาวิหาเร นิสีทิตฺวา อิมํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ขีณาสเว อุกฺขิปิตฺวา โถเมสิ วณฺเณสิ. กึ การณา? เอวํ อวเสสา เสกฺขปุคฺคลา อรหตฺตผลํ ปตฺตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ. เอวเมตํ สุตฺตํ ขีณาสวานํ อุกฺขิปิตฺวา ปสํสิตตฺตา อุสฺสทนนฺทิยํ, เสกฺขานํ ปโลภิตตฺตา ปโลภนียนฺติ เวทิตพฺพํ.

५७. पाँचवें (सूक्त) में 'सत्तट्ठानकुसलो' का अर्थ है—सात स्थानों (विषयों) में चतुर। 'वुसितवा' का अर्थ है—जिसने (ब्रह्मचर्य का) वास पूर्ण कर लिया है। 'उत्तमपुरिसो' का अर्थ है—श्रेष्ठ पुरुष। यहाँ शेष अर्थ पूर्वोक्त विधि से ही समझना चाहिए। इस सुत्त को 'उस्सदनन्दिय' (उत्कर्षकारी प्रसन्नता देने वाला) और 'पलोभनीय' (प्रेरित करने वाला) समझना चाहिए। जैसे युद्ध जीतने वाला राजा युद्ध में विजयी योद्धाओं को उच्च पदों पर स्थापित कर उनका सत्कार करता है। किस कारण से? 'इनका सत्कार देखकर शेष सैनिक भी शूरवीर बनने का विचार करेंगे'—इसी प्रकार भगवान ने अपरिमेय काल तक पारमिताओं को पूर्ण कर महाबोधि-मण्डप पर क्लेश-मार पर विजय प्राप्त कर सर्वज्ञता प्राप्त की और श्रावस्ती के जेतवन महाविहार में विराजमान होकर इस सुत्त का उपदेश देते हुए क्षीणाश्रवों (अर्हन्तों) को ऊँचा उठाकर उनकी स्तुति और प्रशंसा की। किस कारण से? 'इस प्रकार शेष शैक्ष पुद्गल भी अर्हत्व-फल प्राप्त करने योग्य है, ऐसा विचार करेंगे।' इस प्रकार यह सुत्त क्षीणाश्रवों को ऊँचा उठाकर प्रशंसा करने के कारण 'उस्सदनन्दिय' है, और शैक्षों को प्रेरित करने के कारण 'पलोभनीय' है, ऐसा समझना चाहिए।


เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺตฏฺฐานกุสโล โหตีติ เอตฺตาวตา เจตฺถ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณวเสน เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวาปิ ปุน กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ติวิธูปปริกฺขี โหตีติ อิทํ ‘‘ขีณาสโว ยสฺมึ อารมฺมเณ สตตวิหาเรน วิหรติ, ตํ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา น โหติ, ธาตุอาทิมตฺตเมว ปน โหตี’’ติ เอวํ ขีณาสวสฺส สตตวิหารญฺจ, ‘‘อิเมสุ ธมฺเมสุ กมฺมํ กตฺวา อยํ อาคโต’’ติ อาคมนียปฏิปทญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ธาตุโส อุปปริกฺขตีติ ธาตุสภาเวน ปสฺสติ โอโลเกติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปญฺจมํ.

इस प्रकार, भिक्षुओं, भिक्षु सात स्थानों में कुशल होता है—यहाँ तक मार्ग और फल के प्रत्यवेक्षण के वश से देशना को समाप्त करके भी, पुनः 'भिक्षुओं, भिक्षु कैसे तीन प्रकार से उपपरीक्षी होता है?' यह (कहा गया है)। क्षीणास्त्रव जिस आलम्बन में सतत विहार से विहार करता है, वह न सत्त्व है और न पुद्गल, बल्कि केवल धातु आदि मात्र ही है—इस प्रकार क्षीणास्त्रव के सतत विहार को और 'इन धर्मों में कर्म (मनस्कार) करके यह आया है' इस प्रकार आगमनीय प्रतिपदा को दिखाने के लिए यह कहा गया है। वहाँ 'धातुतः उपपरीक्षति' का अर्थ है धातु-स्वभाव से देखना, अवलोकन करना। शेष दो पदों में भी यही नय है। पाँचवाँ (सूक्त समाप्त)।


๖. สมฺมาสมฺพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

६. सम्यक्सम्बुद्ध सुत्त की व्याख्या।


๕๘. ฉฏฺเฐ [Pg.256] โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปโยโค. อนุปฺปนฺนสฺสาติ อิมญฺหิ มคฺคํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปาเทสิ, อนฺตรา อญฺโญ สตฺถา อุปฺปาเทตุํ นาสกฺขิ, อิติ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา นาม. นคโรปมสฺมิญฺหิ อวฬญฺชนฏฺฐาเนสุ ปุราณมคฺโค ชาโต, อิธ อวตฺตมานฏฺเฐน อนุปฺปนฺนมคฺโค นาม. อสญฺชาตสฺสาติ ตสฺเสว เววจนํ. อนกฺขาตสฺสาติ อกถิตสฺส. มคฺคํ ชานาตีติ มคฺคญฺญู. มคฺคํ วิทิตํ ปากฏํ อกาสีติ มคฺควิทู. มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโทติ มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคาติ มคฺคํ อนุคจฺฉนฺตา. ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ อหํ ปฐมํ คโต, สาวกา ปจฺฉา สมนฺนาคตา. ฉฏฺฐํ.

५८. छठे (सूक्त) में 'को अधिप्यासो' का अर्थ है 'क्या अधिक प्रयोग है'। 'अनुत्पन्नस्य' का अर्थ है—क्योंकि इस मार्ग को कश्यप सम्यक्सम्बुद्ध ने उत्पन्न किया था, बीच में कोई अन्य शास्ता इसे उत्पन्न करने में समर्थ नहीं हुआ, इसलिए भगवान् अनुत्पन्न मार्ग के उत्पादक कहलाते हैं। नगर की उपमा में अनुपयोगी स्थानों में पुराना मार्ग उत्पन्न हुआ, यहाँ (इस सुत्त में) वर्तमान न होने के कारण 'अनुत्पन्न मार्ग' नाम है। 'असंजातस्य' उसी का पर्यायवाची है। 'अनक्खातस्य' का अर्थ है 'अकथित' (जो पहले नहीं कहा गया)। मार्ग को जानने के कारण 'मार्गज्ञ' (मग्गञ्ञू) हैं। मार्ग को विदित और प्रकट करने के कारण 'मार्गविद्' (मग्गविदू) हैं। मार्ग और अ-मार्ग में कुशल होने के कारण 'मार्गकोविद' (मग्गकोविदो) हैं। 'मार्गानुगा' का अर्थ है मार्ग का अनुगमन करने वाले। 'पश्चात् समन्नागता' का अर्थ है—मैं पहले गया (प्राप्त किया), श्रावक बाद में युक्त हुए। छठा (सूक्त समाप्त)।


๗. อนตฺตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

७. अनत्तलक्षण सुत्त की व्याख्या।


๕๙. สตฺตเม ปญฺจวคฺคิเยติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถราทิเก ปญฺจ ชเน ปุราณุปฏฺฐาเก. อามนฺเตสีติ อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต ‘‘อิทานิ เนสํ อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ ปญฺจมิยํ ปกฺขสฺส อามนฺเตสิ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ อโวจ. ตตฺถ อนตฺตาติ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ จตูหิ การเณหิ อนตฺตา. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? เอตฺตเกน ฐาเนน อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ, น อนิจฺจทุกฺขลกฺขณานิ, อิทานิ ตานิ ทสฺเสตฺวา สโมธาเนตฺวา ตีณิปิ ลกฺขณานิ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิเม ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา, ตสฺมา. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีสุ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร ขนฺธนิทฺเทเส วุตฺตาว. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตนฺติ. สตฺตมํ.

५९. सातवें (सूक्त) में 'पञ्चवग्गिये' का अर्थ है आज्ञातकौण्डिन्य स्थविर आदि पाँच जन, जो पुराने उपस्थापक (सेवा करने वाले) थे। 'आमन्तेसि' का अर्थ है—आषाढ़ी पूर्णिमा के दिन धम्मचक्कप्पवत्तन से लेकर क्रमशः उनके स्रोतापत्ति फल में प्रतिष्ठित होने पर, 'अब इनके आस्रवों के क्षय के लिए धर्म उपदेश दूँगा' ऐसा विचार कर पक्ष की पंचमी को बुलाया। 'एतदवोच' का अर्थ है—'रूपं, भिक्खवे, अनत्ता' आदि नय से प्रवृत्त इस अनत्तलक्षण सुत्त को कहा। वहाँ 'अनत्ता' का अर्थ है पहले कहे गए चार कारणों से अनात्मा। 'तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे' यह किसलिए आरम्भ किया गया? इतने स्थान से केवल अनत्त-लक्षण ही कहा गया, अनित्य और दुःख लक्षण नहीं; अब उन्हें दिखाकर और सम्मिलित करके तीनों लक्षणों को दिखाने के लिए यह आरम्भ किया गया, ऐसा समझना चाहिए। 'तस्मा' का अर्थ है—चूँकि ये पाँचों स्कन्ध अनित्य, दुःख और अनात्मा हैं, इसलिए। 'यं किञ्चि रूपं' आदि में विस्तार कथा विशुद्धिमार्ग के प्रज्ञा-भावना अधिकार के स्कन्ध-निर्देश में कही गई है। शेष सभी जगह कहे गए अनुसार ही समझना चाहिए। इस सुत्त में केवल अनत्त-लक्षण ही कहा गया है। सातवाँ (सूक्त समाप्त)।


๘. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

८. महालि सुत्त की व्याख्या।


๖๐. อฏฺฐเม เอกนฺตทุกฺขนฺติอาทีนิ ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนยาเนว. อฏฺฐมํ.

६०. आठवें (सूक्त) में 'एकान्तदुःखं' आदि पद धातु-संयुत्त में कहे गए नय के अनुसार ही हैं। आठवाँ (सूक्त समाप्त)।


๙. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

९. आदित्त सुत्त की व्याख्या।


๖๑. นวเม [Pg.257] อาทิตฺตนฺติ เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตํ ปชฺชลิตํ. อิติ ทฺวีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ. นวมํ.

६१. नौवें (सूक्त) में 'आदित्तं' का अर्थ है ग्यारह अग्नियों से प्रदीप्त, प्रज्वलित। इस प्रकार इन दोनों सुत्तों में केवल दुःख-लक्षण ही कहा गया है। नौवाँ (सूक्त समाप्त)।


๑๐. นิรุตฺติปถสุตฺตวณฺณนา

१०. निरुक्तिपथ सुत्त की व्याख्या।


๖๒. ทสเม นิรุตฺติโยว นิรุตฺติปถา, อถ วา นิรุตฺติโย จ ตา นิรุตฺติวเสน วิญฺญาตพฺพานํ อตฺถานํ ปถตฺตา ปถา จาติ นิรุตฺติปถา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตีณิปิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนวาติ เวทิตพฺพานิ. อสํกิณฺณาติ อวิชหิตา, ‘‘โก อิเมหิ อตฺโถ’’ติ วตฺวา อฉฑฺฑิตา. อสํกิณฺณปุพฺพาติ อตีเตปิ น ชหิตปุพฺพา. น สํกียนฺตีติ เอตรหิปิ ‘‘กิเมเตหี’’ติ น ฉฑฺฑียนฺติ. น สํกียิสฺสนฺตีติ อนาคเตปิ น ฉฑฺฑียิสฺสนฺติ. อปฺปฏิกุฏฺฐาติ อปฺปฏิพาหิตา. อตีตนฺติ อตฺตโน สภาวํ ภงฺคเมว วา อติกฺกนฺตํ. นิรุทฺธนฺติ เทสนฺตรํ อสงฺกมิตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ วูปสนฺตํ. วิปริณตนฺติ วิปริณามํ คตํ นฏฺฐํ. อชาตนฺติ อนุปฺปนฺนํ. อปาตุภูตนฺติ อปากฏีภูตํ.

६२. दसवें (सूक्त) में निरुक्तियाँ ही 'निरुक्तिपथ' हैं; अथवा निरुक्तियाँ और वे निरुक्ति के वश से जानने योग्य अर्थों के मार्ग होने के कारण 'निरुक्तिपथ' हैं। शेष दो पदों में भी यही नय है। ये तीनों एक-दूसरे के पर्यायवाची ही समझने चाहिए। 'असंकिण्णा' का अर्थ है न छोड़े गए, 'इनसे क्या प्रयोजन' ऐसा कहकर न त्यागे गए। 'असंकिण्णपुब्बा' का अर्थ है अतीत में भी पहले न छोड़े गए। 'न संकीयन्ति' का अर्थ है वर्तमान में भी 'इनसे क्या' ऐसा कहकर नहीं त्यागे जाते। 'न संकीयिस्सन्ति' का अर्थ है भविष्य में भी नहीं त्यागे जाएँगे। 'अप्पटिकुट्टा' का अर्थ है अप्रतिषिद्ध (न नकारे गए)। 'अतीतं' का अर्थ है अपने स्वभाव को पार कर गया अथवा भंग को ही पार कर गया। 'निरुद्धं' का अर्थ है अन्य स्थान पर न जाकर वहीं निरुद्ध (शान्त) हो गया। 'विपरिणतं' का अर्थ है विकार को प्राप्त, नष्ट। 'अजातं' का अर्थ है अनुत्पन्न। 'अपातुभूतं' का अर्थ है अप्रकट।


อุกฺกลาติ อุกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จ. ทฺเวปิ หิ เต มูลทิฏฺฐิคติกา. อเหตุกวาทาติอาทีสุ ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ คหิตตฺตา อเหตุกวาทา. ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ คหิตตฺตา อกิริยวาทา. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิคหณโต นตฺถิกวาทา. ตตฺถ อิเม ทฺเว ชนา, ติสฺโส ทิฏฺฐิโย, กึ เอเกกสฺส ทิยฑฺฒา โหตีติ? น ตถา, ยถา ปน เอโก ภิกฺขุ ปฏิปาฏิยา จตฺตาริปิ ฌานานิ นิพฺพตฺเตติ, เอวเมตฺถ เอเกโก ติสฺโสปิ ทิฏฺฐิโย นิพฺพตฺเตสีติ เวทิตพฺโพ. ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย’’ติ ปุนปฺปุนํ อาวชฺเชนฺตสฺส อาหรนฺตสฺส อภินนฺทนฺตสฺส อสฺสาเทนฺตสฺส มคฺคทสฺสนํ วิย โหติ. โส มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกมติ, โส เอกนฺตกาฬโกติ วุจฺจติ. ยถา ปน อเหตุกทิฏฺฐิยํ, เอวํ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อิเมสุปิ ฐาเนสุ มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกมติ.

'उक्कला' का अर्थ है उत्कल जनपद के निवासी। 'वस्सभञ्ञा' का अर्थ है वस्स और भञ्ञ। वे दोनों ही मूल दृष्टि वाले (मिथ्या दृष्टि के प्रवर्तक) थे। 'अहेतुकवादा' आदि में 'न हेतु है, न प्रत्यय है' ऐसा ग्रहण करने के कारण 'अहेतुकवादी' हैं। 'करने वाले द्वारा पाप नहीं किया जाता' ऐसा ग्रहण करने के कारण 'अक्रियावादी' हैं। 'दान (का फल) नहीं है' आदि ग्रहण करने के कारण 'नास्तिकवादी' हैं। वहाँ ये दो व्यक्ति और तीन दृष्टियाँ हैं, क्या प्रत्येक की डेढ़-डेढ़ दृष्टि होती है? ऐसा नहीं है, बल्कि जैसे एक भिक्षु क्रम से चारों ध्यानों को उत्पन्न करता है, वैसे ही यहाँ प्रत्येक ने तीनों दृष्टियों को उत्पन्न किया, ऐसा समझना चाहिए। 'न हेतु है, न प्रत्यय है' ऐसा बार-बार आवर्जन करने वाले, लाने वाले, अभिनन्दन करने वाले और आस्वादन करने वाले के लिए यह मार्ग-दर्शन की तरह होता है। वह मिथ्यात्व-नियम (नियत मिथ्यादृष्टि) में प्रवेश करता है, उसे 'एकान्त-काली' (पूर्णतः काला/पापी) कहा जाता है। जैसे अहेतुक-दृष्टि में, वैसे ही 'करने वाले द्वारा पाप नहीं किया जाता' और 'दान नहीं है' इन स्थानों में भी वह मिथ्यात्व-नियम में प्रवेश करता है।


น ครหิตพฺพํ นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพํ อมญฺญึสูติ เอตฺถ ‘‘ยเทตํ อตีตํ นาม, นยิทํ อตีตํ, อิทมสฺส อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา’’ติ วทนฺโต ครหติ นาม. ตตฺถ โทสํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กึ อิมินา ครหิเตนา’’ติ? วทนฺโต [Pg.258] ปฏิกฺโกสติ นาม. อิเม ปน นิรุตฺติปเถ เตปิ อจฺจนฺตกาฬกา ทิฏฺฐิคติกา น ครหิตพฺเพ น ปฏิกฺโกสิตพฺเพ มญฺญึสุ. อตีตํ ปน อตีตเมว, อนาคตํ อนาคตเมว, ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนเมว กถยึสุ. นินฺทาฆฏฺฏนพฺยาโรสอุปารมฺภภยาติ วิญฺญูนํ สนฺติกา นินฺทาภเยน จ ฆฏฺฏนภเยน จ โทสาโรปนภเยน จ อุปารมฺภภเยน จ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตุภูมิกขนฺธานํ ปณฺณตฺติ กถิตาติ. ทสมํ.

"न गरहितब्बं नप्पटिक्कोसितब्बं अमञ्ञिंसु" यहाँ "जो यह अतीत है, वह अतीत नहीं है, यह इसका अनागत या प्रत्युत्पन्न हो सकता है" ऐसा कहने वाला निंदा (गरहति) करता है। वहाँ दोष दिखाकर "इस निंदनीय से क्या लाभ?" ऐसा कहने वाला निषेध (पटिक्कोसति) करता है। किन्तु इन निरुक्ति-पथों (भाषाई मार्गों) को वे अत्यंत मलीन दृष्टि वाले (नियत मिच्छादिट्ठि) भी निंदनीय या निषेध करने योग्य नहीं मानते थे। वे अतीत को अतीत ही, अनागत को अनागत ही और प्रत्युत्पन्न को प्रत्युत्पन्न ही कहते थे। विद्वानों के पास से निंदा के भय से, प्रहार के भय से, दोषारोपण के भय से और उपालंभ के भय से। इस प्रकार इस सुत्त में चतुर्भूमक स्कंधों की प्रज्ञप्ति कही गई है। दसवां (सुत्त) समाप्त।


อุปยวคฺโค ฉฏฺโฐ.

छठा उपय-वग्ग समाप्त।


๗. อรหนฺตวคฺโค

७. अरहंत-वग्ग।


๑. อุปาทิยมานสุตฺตวณฺณนา

१. उपादियमान-सुत्त की व्याख्या।


๖๓. อรหนฺตวคฺคสฺส ปฐเม อุปาทิยมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน คณฺหมาโน. พทฺโธ มารสฺสาติ มารสฺส ปาเสน พทฺโธ นาม. มุตฺโต ปาปิมโตติ ปาปิมโต ปาเสน มุตฺโต นาม โหติ. ปฐมํ.

६३. अरहंत-वग्ग के प्रथम सुत्त में "उपादियमानो" का अर्थ है तृष्णा, मान और दृष्टि के वश में होकर ग्रहण करने वाला। "बद्धो मारस्सा" का अर्थ है मार के पाश (राग रूपी फंदे) से बंधा हुआ। "मुत्तो पापिमतो" का अर्थ है पापी (मार) के पाश से मुक्त। प्रथम (सुत्त) समाप्त।


๒. มญฺญมานสุตฺตวณฺณนา

२. मञ्ञमान-सुत्त की व्याख्या।


๖๔. ทุติเย มญฺญมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิมญฺญนาหิ มญฺญมาโน. ทุติยํ.

६४. दूसरे सुत्त में "मञ्ञमानो" का अर्थ है तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी कल्पनाओं (मञ्ञना) से कल्पना करने वाला। दूसरा (सुत्त) समाप्त।


๓. อภินนฺทมานสุตฺตวณฺณนา

३. अभिनंदमान-सुत्त की व्याख्या।


๖๕. ตติเย อภินนฺทมาโนติ ตณฺหามานทิฏฺฐิอภินนฺทนาหิเยว อภินนฺทมาโน. ตติยํ.

६५. तीसरे सुत्त में "अभिनंदमानो" का अर्थ है तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी अभिनंदनाओं (अत्यधिक प्रसन्नता) से ही अभिनंदित होने वाला। तीसरा (सुत्त) समाप्त।


๔-๕. อนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

४-५. अनिच्च-सुत्त आदि की व्याख्या।


๖๖-๖๘. จตุตฺเถ ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. ปญฺจมฉฏฺเฐสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถาทีนิ.

६६-६८. चौथे सुत्त में "छन्दो" का अर्थ तृष्णा-छंद है। पांचवें और छठे सुत्त में भी यही विधि है। चौथे आदि (सुत्त) समाप्त।


๗. อนตฺตนิยสุตฺตวณฺณนา

७. अनत्तनीय-सुत्त की व्याख्या।


๖๙. สตฺตเม อนตฺตนิยนฺติ น อตฺตโน สนฺตกํ, อตฺตโน ปริกฺขารภาเวน สุญฺญตนฺติ อตฺโถ. สตฺตมํ.

६९. सातवें सुत्त में "अनत्तनीयं" का अर्थ है जो अपना नहीं है, अपने परिष्कार (सामग्री) के भाव से शून्य है। सातवां (सुत्त) समाप्त।


๘-๑๐. รชนียสณฺฐิตสุตฺตาทิวณฺณนา

८-१०. रजनीयसण्ठित-सुत्त आदि की व्याख्या।


๗๐-๗๒. อฏฺฐเม [Pg.259] รชนียสณฺฐิตนฺติ รชนีเยน อากาเรน สณฺฐิตํ, ราคสฺส ปจฺจยภาเวน ฐิตนฺติ อตฺโถ. นวมทสมานิ ราหุลสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ. อฏฺฐมาทีนิ.

७०-७२. आठवें सुत्त में "रजनीयसण्ठितं" का अर्थ है राग उत्पन्न करने वाले आकार में स्थित, राग के प्रत्यय (कारण) के रूप में स्थित। नौवें और दसवें सुत्त को राहुल-संयुत्त में कही गई विधि के अनुसार ही समझना चाहिए। आठवें आदि (सुत्त) समाप्त।


อรหนฺตวคฺโค สตฺตโม.

सातवां अरहंत-वग्ग समाप्त।


๘. ขชฺชนียวคฺโค

८. खज्जनीय-वग्ग।


๑-๓. อสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

१-३. अस्साद-सुत्त आदि की व्याख्या।


๗๓-๗๕. ขชฺชนียวคฺคสฺส อาทิโต ตีสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ. ปฐมาทีนิ.

७३-७५. खज्जनीय-वग्ग के आरंभ के तीन सुत्तों में चार आर्य सत्यों का ही वर्णन किया गया है। प्रथम आदि (सुत्त) समाप्त।


๔. อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

४. अरहंत-सुत्त की व्याख्या।


๗๖. จตุตฺเถ ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตาวาสาติ, ภิกฺขเว, ยตฺตกา สตฺตาวาสา นาม อตฺถิ. ยาวตา ภวคฺคนฺติ ยตฺตกํ ภวคฺคํ นาม อตฺถิ. เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐาติ เอเต อคฺคภูตา เจว เสฏฺฐภูตา จ. ยทิทํ อรหนฺโตติ เย อิเม อรหนฺโต นาม. อิทมฺปิ สุตฺตํ ปุริมนเยเนว อุสฺสทนนฺทิยญฺจ ปโลภนียญฺจาติ เวทิตพฺพํ.

७६. चौथे सुत्त में "यावता, भिक्खवे, सत्तावासा" का अर्थ है, हे भिक्षुओं, जितने भी प्राणियों के आवास हैं। "यावता भवग्गं" का अर्थ है जहाँ तक भवग्ग (अस्तित्व का शिखर) है। "एते अग्गा एते सेट्ठा" का अर्थ है वे ही सर्वश्रेष्ठ और श्रेष्ठ हैं। "यदिदं अरहन्तो" का अर्थ है जो ये अरहंत हैं। इस सुत्त को भी पूर्व विधि के अनुसार ही समझना चाहिए, जो (असेख गुणों के प्रति) श्रद्धा उत्पन्न करने वाला और लुभावना है।


อถาปรํ เอตทโวจาติ ตทตฺถปริทีปนาหิ เจว วิเสสตฺถปริทีปนาหิ จ คาถาหิ เอตํ ‘‘สุขิโน วต อรหนฺโต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ สุขิโนติ ฌานสุเขน มคฺคสุเขน ผลสุเขน จ สุขิตา. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ เตสํ อปายทุกฺขชนิกา ตณฺหา น วชฺชติ. เอวํ เต อิมสฺสปิ ตณฺหามูลกสฺส อภาเวน สุขิตาว. อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโนติ นววิโธ อสฺมิมาโน อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺโน. โมหชาลํ ปทาลิตนฺติ ญาเณน อวิชฺชาชาลํ ผาลิตํ.

"अथापरं एतदवोच" का अर्थ है उस अर्थ को स्पष्ट करने वाली और विशेष अर्थ को प्रकाशित करने वाली गाथाओं द्वारा "सुखिनो वत अरहन्तो" (अरहंत निश्चित ही सुखी हैं) आदि वचन कहे। वहाँ "सुखिनो" का अर्थ है ध्यान-सुख, मार्ग-सुख और फल-सुख से सुखी। "तण्हा तेसं न विज्जति" का अर्थ है उनके लिए अपाय के दुखों को उत्पन्न करने वाली तृष्णा नहीं है। इस प्रकार वे इस तृष्णा-मूलक (दुख) के अभाव के कारण सुखी ही हैं। "अस्मिमानो समुच्छिन्नो" का अर्थ है नौ प्रकार का 'मैं हूँ' रूपी मान अरहंत-मार्ग द्वारा समूल नष्ट कर दिया गया है। "मोहजालं पदालितं" का अर्थ है ज्ञान द्वारा अविद्या रूपी जाल को फाड़ दिया गया है।


อเนชนฺติ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย ปหานภูตํ อรหตฺตํ. อนุปลิตฺตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ อลิตฺตา. พฺรหฺมภูตาติ เสฏฺฐภูตา. ปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. สตฺตสทฺธมฺมโคจราติ สทฺธา หิรี [Pg.260] โอตฺตปฺปํ พาหุสจฺจํ อารทฺธวีริยตา อุปฏฺฐิตสฺสติตา ปญฺญาติ อิเม สตฺต สทฺธมฺมา โคจโร เอเตสนฺติ สตฺตสทฺธมฺมโคจรา.

"अनेजं" का अर्थ है 'एजा' कही जाने वाली तृष्णा के प्रहाण स्वरूप अरहंत-फल। "अनुपलित्ता" का अर्थ है तृष्णा और दृष्टि रूपी लेप से अलिप्त। "ब्रह्मभूता" का अर्थ है श्रेष्ठ हुए। "परिञ्ञाया" का अर्थ है तीन प्रकार की परिज्ञाओं (पूर्ण ज्ञान) से जानकर। "सत्तसद्धम्मगोचरा" का अर्थ है श्रद्धा, ह्री (लज्जा), ओत्तप्प (भय), बहुश्रुतता, वीर्य, स्मृति और प्रज्ञा - ये सात सद्धर्म जिनका गोचर (विषय) हैं, वे सत्तसद्धम्मगोचर हैं।


สตฺตรตนสมฺปนฺนาติ สตฺตหิ โพชฺฌงฺครตเนหิ สมนฺนาคตา. อนุวิจรนฺตีติ โลกิยมหาชนาปิ อนุวิจรนฺติเยว. อิธ ปน ขีณาสวานํ นิราสงฺกจาโร นาม คหิโต. เตเนวาห ‘‘ปหีนภยเภรวา’’ติ. ตตฺถ ภยํ ภยเมว, เภรวํ พลวภยํ. ทสหงฺเคหิ สมฺปนฺนาติ อเสกฺเขหิ ทสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา. มหานาคาติ จตูหิ การเณหิ มหานาคา. สมาหิตาติ อุปจารปฺปนาหิ สมาหิตา. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ โข, มหาราช, เตน ภควตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) เอวํ วุตฺตา ทาสการิกา ตณฺหาปิ เตสํ นตฺถิ. อิมินา ขีณาสวานํ ภุชิสฺสภาวํ ทสฺเสติ.

"सत्तरतनसम्पन्ना" का अर्थ है सात बोध्यंग रूपी रत्नों से युक्त। "अनुविचरन्ति" का अर्थ है लौकिक महाजन भी विचरण करते ही हैं, किन्तु यहाँ अरहंतों का शंका-रहित विचरण लिया गया है। इसीलिए कहा "पहीणभयभेरवा" (भय और त्रास से मुक्त)। वहाँ 'भय' सामान्य भय है, 'भेरव' प्रबल भय है। "दसहङ्गेहि सम्पन्ना" का अर्थ है दस असेख अंगों (सम्यक् दृष्टि आदि) से युक्त। "महानागा" का अर्थ है चार कारणों से महानाग। "समाहिता" का अर्थ है उपचार और अप्पना समाधि से समाहित। "तण्हा तेसं न विज्जति" का अर्थ है "हे महाराज, भगवान ने ऐसा कहा है - 'लोक अपूर्ण है, अतृप्त है और तृष्णा का दास है'", ऐसी दास बनाने वाली तृष्णा भी उनके पास नहीं है। इससे अरहंतों की स्वतंत्रता (मुक्ति) प्रदर्शित होती है।


อเสขญาณนฺติ อรหตฺตผลญาณํ. อนฺติโมยํ สมุสฺสโยติ ปจฺฉิโม อยํ อตฺตภาโว. โย สาโร พฺรหฺมจริยสฺสาติ สาโร นาม ผลํ. ตสฺมึ อปรปจฺจยาติ ตสฺมึ อริยผเล, น อญฺญํ ปตฺติยายนฺติ, ปจฺจกฺขโตว ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตา. วิธาสุ น วิกมฺปนฺตีติ ตีสุ มานโกฏฺฐาเสสุ น วิกมฺปนฺติ. ทนฺตภูมินฺติ อรหตฺตํ. วิชิตาวิโนติ ราคาทโย วิเชตฺวา ฐิตา.

"असेखञाणं" का अर्थ है अरहंत-फल ज्ञान। "अन्तिमोयं समुस्सयो" का अर्थ है यह अंतिम आत्मभाव (शरीर) है। "यो सारो ब्रह्मचरियस्स" यहाँ 'सार' का अर्थ फल है। "तस्मिं अपरपच्चया" का अर्थ है उस आर्य फल में, वे दूसरों पर निर्भर नहीं हैं, स्वयं प्रत्यक्ष अनुभव करके स्थित हैं। "विधासु न विकम्पन्ति" का अर्थ है तीन प्रकार के मानों में वे विचलित नहीं होते। "दन्तभूमिं" का अर्थ है अरहंत-फल। "विजिताविनो" का अर्थ है राग आदि को जीतकर स्थित।


อุทฺธนฺติอาทีสุ อุทฺธํ วุจฺจติ เกสมตฺถโก, อปาจีนํ ปาทตลํ, ติริยํ เวมชฺฌํ. อุทฺธํ วา อตีตํ, อปาจีนํ อนาคตํ, ติริยํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธํ วา วุจฺจติ เทวโลโก, อปาจีนํ อปายโลโก, ติริยํ มนุสฺสโลโก. นนฺที เตสํ น วิชฺชตีติ เอเตสุ ฐาเนสุ สงฺเขปโต วา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ เตสํ ตณฺหา นตฺถิ. อิธ วฏฺฏมูลกตณฺหาย อภาโว ทสฺสิโต. พุทฺธาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺธา.

'उद्धं' आदि में 'उद्धं' (ऊपर) का अर्थ केशों का अग्रभाग (सिर) कहा जाता है, 'अपाचीनं' का अर्थ पैर का तलवा, और 'तिरियां' का अर्थ मध्य भाग। अथवा 'उद्धं' का अर्थ अतीत, 'अपाचीनं' का अर्थ अनागत, और 'तिरियां' का अर्थ प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) है। अथवा 'उद्धं' का अर्थ देवलोक, 'अपाचीनं' का अर्थ अपायलोक (नरक आदि), और 'तिरियां' का अर्थ मनुष्यलोक कहा जाता है। 'नन्दी तेसं न विज्जति' का अर्थ है कि इन स्थानों में, संक्षेप में अतीत, अनागत और वर्तमान के स्कंधों में उनकी तृष्णा नहीं है। यहाँ वट्ट-मूलक (संसार की जड़) तृष्णा के अभाव को दिखाया गया है। 'बुद्धा' का अर्थ है चार सत्यों को जान लेने के कारण वे बुद्ध हैं।


อิทํ ปเนตฺถ สีหนาทสโมธานํ – ‘‘วิมุตฺติสุเขนมฺหา สุขิตา, ทุกฺขชนิกา โน ตณฺหา ปหีนา, ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา, ทาสการิกตณฺหา เจว วฏฺฏมูลิกตณฺหา จ ปหีนา, อนุตฺตรมฺหา อสทิสา, จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺธา’’ติ ภวปิฏฺเฐ ฐตฺวา อภีตนาทสงฺขาตํ สีหนาทํ นทนฺติ ขีณาสวาติ. จตุตฺถํ.

यहाँ यह सिंहनाद का संग्रह है—'हम विमुक्ति के सुख से सुखी हैं, दुःख को जन्म देने वाली हमारी तृष्णा क्षीण हो गई है, पाँचों स्कंधों को पूर्णतः जान लिया गया है, दास बनाने वाली तृष्णा और संसार की मूल तृष्णा क्षीण हो गई है, हम अनुत्तर और अद्वितीय हैं, चार सत्यों को जान लेने के कारण हम बुद्ध हैं'—इस प्रकार भव के शिखर पर स्थित होकर क्षीणास्त्र (अर्हत्) निर्भय होकर सिंहनाद करते हैं। चौथा (सूक्त समाप्त)।


๕. ทุติยอรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

५. द्वितीय अरहन्त सुत्त की व्याख्या।


๗๗. ปญฺจมํ [Pg.261] วินา คาถาหิ สุทฺธิกเมว กตฺวา กถิยมานํ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. ปญฺจมํ.

७७. पाँचवाँ (सूक्त) गाथाओं के बिना केवल गद्य के रूप में उन विनेय जनों के आशय के अनुसार कहा गया है जो इसी प्रकार समझ सकते हैं। पाँचवाँ (सूक्त समाप्त)।


๖. สีหสุตฺตวณฺณนา

६. सिंह सुत्त की व्याख्या


๗๘. ฉฏฺเฐ สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, กาฬสีโห, ปณฺฑุสีโห, เกสรสีโหติ. เตสุ ติณสีโห กโปตวณฺณคาวิสทิโส ติณภกฺโข จ โหติ. กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส ติณภกฺโขเยว. ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส มํสภกฺโข. เกสรสีโห ลาขารสปริกมฺมกเตเนว มุเขน อคฺคนงฺคุฏฺเฐน จตูหิ จ ปาทปริยนฺเตหิ สมนฺนาคโต, มตฺถกโตปิสฺส ปฏฺฐาย ลาขาตูลิกาย กตฺวา วิย ติสฺโส ราชิโย ปิฏฺฐิมชฺเฌน คนฺตฺวา อนฺตรสตฺถิมฺหิ ทกฺขิณาวตฺตา หุตฺวา ฐิตา, ขนฺเธ ปนสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกกมฺพลปริกฺเขโป วิย เกสรภาโร โหติ, อวเสสฏฺฐานํ ปริสุทฺธํ สาลิปิฏฺฐสงฺขจุณฺณปิจุวณฺณํ โหติ. อิเมสุ จตูสุ สีเหสุ อยํ เกสรสีโห อิธ อธิปฺเปโต.

७८. छठे (सुत्त) में, 'सिंह' चार प्रकार के होते हैं - तृण-सिंह, काल-सिंह, पाण्डु-सिंह और केसर-सिंह। उनमें से तृण-सिंह कबूतर के रंग की गाय के समान होता है और घास खाने वाला होता है। काल-सिंह काली गाय के समान होता है और वह भी घास ही खाता है। पाण्डु-सिंह पीले पत्तों के रंग की गाय के समान होता है और मांस खाने वाला होता है। केसर-सिंह लाक्षा-रस (लाख) से रंगे हुए के समान मुख, पूंछ के अग्रभाग और चारों पंजों से युक्त होता है; उसके मस्तक से लेकर पीठ के मध्य से होती हुई तीन रेखाएं जांघों के बीच में दाहिनी ओर मुड़कर स्थित होती हैं, जैसे लाख की तूलिका से खींची गई हों। उसके कंधे पर एक लाख के मूल्य के कंबल के घेरे के समान अयाल (केसर) होता है, और शेष शरीर चावल के चूर्ण, शंख के चूर्ण या कपास के समान अत्यंत शुद्ध श्वेत वर्ण का होता है। इन चार प्रकार के सिंहों में से यहाँ केसर-सिंह ही अभिप्रेत है।


มิคราชาติ มิคคณสฺส ราชา. อาสยาติ วสนฏฺฐานโต สุวณฺณคุหโต วา รชตมณิผลิกมโนสิลาคุหโต วา นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺขมมาโน ปเนส จตูหิ การเณหิ นิกฺขมติ อนฺธการปีฬิโต วา อาโลกตฺถาย, อุจฺจารปสฺสาวปีฬิโต วา เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถาย, ชิฆจฺฉาปีฬิโต วา โคจรตฺถาย, สมฺภวปีฬิโต วา อสฺสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย. อิธ ปน โคจรตฺถาย นิกฺขนฺโตติ อธิปฺเปโต.

'मृगराज' का अर्थ है मृगों (पशुओं) के समूह का राजा। 'आश्रय' से, अर्थात् निवास स्थान जैसे स्वर्ण-गुफा, रजत-गुफा, मणि-गुफा, स्फटिक-गुफा या मनःशिला-गुफा से निकलता है - यह कहा गया है। वह निकलते समय चार कारणों से निकलता है: अंधकार से पीड़ित होकर प्रकाश के लिए, मल-मूत्र से पीड़ित होकर उनके विसर्जन के लिए, भूख से पीड़ित होकर आहार के लिए, या काम-वेग से पीड़ित होकर मैथुन-सेवन के लिए। यहाँ आहार के लिए निकलने का अर्थ अभिप्रेत है।


วิชมฺภตีติ สุวณฺณตเล วา รชตมณิผลิกมโนสิลาตลานํ วา อญฺญตรสฺมึ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุริมปาเท ปุรโต ปสาเรตฺวา สรีรสฺส ปจฺฉาภาคํ อากฑฺฒิตฺวา ปุริมภาคํ อภิหริตฺวา ปิฏฺฐึ นาเมตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา อสนิสทฺทํ กโรนฺโต วิย นาสปุฏานิ โปเถตฺวา สรีรลคฺคํ รชํ วิธุนนฺโต วิชมฺภติ. วิชมฺภนภูมิยญฺจ ปน ตรุณวจฺฉโก วิย อปราปรํ ชวติ. ชวโต ปนสฺส สรีรํ อนฺธกาเร ปริพฺภมนฺตํ อลาตํ วิย ขายติ.

'विजम्भति' (जम्हाई लेता या अंगड़ाई लेता है) का अर्थ है - स्वर्ण-तल पर या रजत, मणि, स्फटिक और मनःशिला के तलों में से किसी एक पर अपने दोनों पिछले पैरों को समान रूप से टिकाकर, अगले पैरों को आगे फैलाकर, शरीर के पिछले भाग को खींचकर और अगले भाग को आगे बढ़ाकर, पीठ को झुकाकर, गर्दन उठाकर, वज्र के समान गर्जना करते हुए, नथुनों को फड़काकर और शरीर पर लगी धूल को झाड़ते हुए अंगड़ाई लेता है। और वह अंगड़ाई लेने के स्थान पर एक युवा बछड़े के समान इधर-उधर दौड़ता है। दौड़ते समय उसका शरीर अंधकार में घूमते हुए अलात (लुकाठी या जलती हुई लकड़ी) के समान दिखाई देता है।


อนุวิโลเกตีติ [Pg.262] กสฺมา อนุวิโลเกติ? ปรานุทฺทยตาย. ตสฺมึ กิร สีหนาทํ นทนฺเต ปปาตาวาฏาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ จรนฺตา หตฺถิโคกณฺณมหึสาทโย ปาณา ปปาเตปิ อาวาเฏปิ ปตนฺติ, เตสํ อนุทฺทยาย อนุวิโลเกติ. กึ ปนสฺส ลุทฺทกมฺมสฺส ปรมํสขาทิโน อนุทฺทยา นาม อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. ตถา เหส ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาติเตหี’’ติ? อตฺตโน โคจรตฺถายปิ ขุทฺทเก ปาเณ น คณฺหาติ, เอวํ อนุทฺทยํ กโรติ. วุตฺตมฺปิเจตํ – ‘‘มาหํ โข ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสิ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๑).

'अनुविलोकति' (चारों ओर देखता है) - वह क्यों देखता है? दूसरों के प्रति करुणा के कारण। ऐसा कहा जाता है कि जब वह सिंहनाद करता है, तो खाइयों और गड्ढों जैसे विषम स्थानों में विचरण करने वाले हाथी, नीलगाय, भैंसे आदि प्राणी खाइयों और गड्ढों में गिर जाते हैं; उनके प्रति करुणा के कारण वह चारों ओर देखता है। क्या उस क्रूर कर्म करने वाले और दूसरों का मांस खाने वाले में करुणा होती है? हाँ, होती है। इसीलिए वह सोचता है - "मुझे बहुतों को मारने से क्या लाभ?" वह अपने आहार के लिए भी छोटे प्राणियों को नहीं पकड़ता, इस प्रकार वह करुणा करता है। यह कहा भी गया है - "मैं विषम स्थानों में स्थित छोटे प्राणियों के विनाश का कारण न बनूँ।"


สีหนาทํ นทตีติ ติกฺขตฺตุํ ตาว อภีตนาทํ นทติ. เอวญฺจ ปนสฺส วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา นทนฺตสฺส สทฺโท สมนฺตา ติโยชนปเทสํ เอกนินฺนาทํ กโรติ, ตมสฺส นินฺนาทํ สุตฺวา ติโยชนพฺภนฺตรคตา ทฺวิปทจตุปฺปทคณา ยถาฐาเน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. โคจราย ปกฺกมตีติ อาหารตฺถาย คจฺฉติ. กถํ? โส หิ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณโต วา วามโต วา อุปฺปตนฺโต อุสภมตฺตํ ฐานํ คณฺหาติ, อุทฺธํ อุปฺปตนฺโต จตฺตาริปิ อฏฺฐปิ อุสภานิ อุปฺปตติ, สมฏฺฐาเน อุชุกํ ปกฺขนฺทนฺโต โสฬสอุสภมตฺตมฺปิ วีสติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, ถลา วา ปพฺพตา วา ปกฺขนฺทนฺโต สฏฺฐิอุสภมตฺตมฺปิ อสีติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, อนฺตรามคฺเค รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา ทิสฺวา ตํ ปริหรนฺโต วามโต วา ทกฺขิณโต วา, อุสภมตฺตมฺปิ อปกฺกมติ. ตติยํ ปน สีหนาทํ นทิตฺวา เตเนว สทฺธึ ติโยชเน ฐาเน ปญฺญายติ. ติโยชนํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อตฺตโนว นาทสฺส อนุนาทํ สุณาติ. เอวํ สีเฆน ชเวน ปกฺกมตีติ.

'सिंहनाद करता है' का अर्थ है कि वह पहले तीन बार निर्भय होकर गर्जना करता है। और इस प्रकार अंगड़ाई लेने के स्थान पर खड़े होकर गर्जना करते हुए उसकी ध्वनि चारों ओर तीन योजन के क्षेत्र को एक ही गूँज से भर देती है; उस गर्जना को सुनकर तीन योजन के भीतर रहने वाले दो पैरों और चार पैरों वाले प्राणियों के समूह अपने स्थान पर स्थिर नहीं रह पाते। 'गोचर के लिए प्रस्थान करता है' का अर्थ है आहार के लिए जाता है। कैसे? वह अंगड़ाई लेने के स्थान पर खड़े होकर दाहिनी या बाईं ओर उछलते हुए एक 'ऋषभ' जितनी जगह घेर लेता है, ऊपर की ओर उछलते हुए चार या आठ ऋषभ तक उछलता है, समतल भूमि पर सीधा छलांग लगाते हुए सोलह या बीस ऋषभ तक की दूरी पार कर लेता है, और ऊँची भूमि या पर्वत से छलांग लगाते हुए साठ या अस्सी ऋषभ तक की दूरी पार कर लेता है। मार्ग में वृक्ष या पर्वत देखकर उनसे बचते हुए वह बाईं या दाहिनी ओर एक ऋषभ जितना हट जाता है। तीसरी बार सिंहनाद करके वह उसी ध्वनि के साथ तीन योजन की दूरी पर दिखाई देता है। तीन योजन जाकर और लौटकर स्थित हुआ वह अपनी ही गर्जना की प्रतिध्वनि सुनता है। इस प्रकार वह तीव्र वेग से प्रस्थान करता है।


เยภุยฺเยนาติ ปาเยน. ภยํ สํเวคํ สนฺตาสนฺติ สพฺพํ จิตฺตุตฺราสสฺเสว นามํ. สีหสฺส หิ สทฺทํ สุตฺวา พหู สตฺตา ภายนฺติ, อปฺปกา น ภายนฺติ. เก ปน เตติ? สมสีโห หตฺถาชานีโย อสฺสาชานีโย อุสภาชานีโย ปุริสาชานีโย ขีณาสโวติ. กสฺมา ปเนเต น ภายนฺตีติ? สมสีโห นาม ‘‘ชาติโคตฺตกุลสูรภาเวหิ สมาโนสฺมี’’ติ น ภายติ, หตฺถาชานียาทโย อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิพลวตาย น ภายนฺติ, ขีณาสโว สกฺกายทิฏฺฐิปหีนตฺตา น ภายติ.

"येभुय्येन" का अर्थ है "प्रायः" (अधिकतर)। "भय", "संवेग" और "सन्त्रास" - ये सभी चित्त के त्रास (कांपने) के ही नाम हैं। सिंह की गर्जना सुनकर बहुत से प्राणी डर जाते हैं, किन्तु कुछ नहीं डरते। वे कौन हैं? समान जाति का सिंह, आजानीय हाथी, आजानीय घोड़ा, आजानीय बैल, आजानीय पुरुष और क्षीणाश्रव (अर्हन्त)। वे क्यों नहीं डरते? समान सिंह अपनी जाति, गोत्र और शूरवीरता में समानता के कारण नहीं डरता; हाथी आदि आजानीय प्राणी अपनी बलवती सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टि) के कारण नहीं डरते; और क्षीणाश्रव सत्कायदृष्टि के प्रहाण (त्याग) के कारण नहीं डरता।


พิลาสยาติ [Pg.263] พิเล สยนฺตา พิลวาสิโน อหินกุลโคธาทโย. ทกาสยาติ อุทกวาสิโน มจฺฉกจฺฉปาทโย. วนาสยาติ วนวาสิโน หตฺถิอสฺสโคกณฺณมิคาทโย. ปวิสนฺตีติ ‘‘อิทานิ อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺตาว ปวิสนฺติ. ทฬฺเหหีติ ถิเรหิ. วรตฺเตหีติ จมฺมรชฺชูหิ. มหิทฺธิโกติอาทีสุ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณปสฺสาทีหิ อุสภมตฺตํ, อุชุกํ วีสติอุสภมตฺตาทิลงฺฆนวเสน มหิทฺธิกตา, เสสมิคานํ อธิปติภาเวน มเหสกฺขตา, สมนฺตา ติโยชเน สทฺทํ สุตฺวา ปลายนฺตานํ วเสน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา.

"बिलाशया" का अर्थ है बिलों में सोने वाले या रहने वाले, जैसे साँप, नेवले, गोह आदि। "दकाशया" का अर्थ है जल में रहने वाले, जैसे मछली, कछुए आदि। "वनाशया" का अर्थ है वन में रहने वाले, जैसे हाथी, घोड़े, गोकर्ण मृग आदि। "प्रविशन्ति" का अर्थ है कि वे यह सोचते हुए कि "अब वह आकर हमें पकड़ लेगा", मार्ग को देखते हुए ही प्रवेश करते हैं। "दळ्हेहि" का अर्थ है सुदृढ़ (मजबूत)। "वरत्तेहि" का अर्थ है चर्म-रस्सियों (चमड़े के पट्टों) से। "महिद्धिको" आदि पदों में, अपनी जम्भाई लेने की भूमि पर खड़े होकर दाहिने पार्श्व आदि से एक 'उसभ' (एक माप) तक सीधे बीस 'उसभ' की दूरी तक छलांग लगाने के कारण उसकी "महिद्धिकता" (महा-ऋद्धि) समझनी चाहिए; अन्य मृगों पर आधिपत्य के कारण उसकी "महेसक्खता" (महा-ऐश्वर्य) और चारों ओर तीन योजन तक उसकी गर्जना सुनकर भागने वाले प्राणियों के कारण उसकी "महानुभावता" समझनी चाहिए।


เอวเมว โขติ ภควา เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ ตถา ตถา อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ตาว สุตฺเต สีหสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) อิมสฺมึ เวชฺชสทิสํ. ‘‘พฺราหฺมโณติ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) อิมสฺมึ พฺราหฺมณสทิสํ. ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) อิมสฺมึ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ. ‘‘ราชาหมสฺมิ เสลา’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙) อิมสฺมึ ราชสทิสํ. ‘‘สีโหติ โข ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีหสทิสเมว กตฺวา อตฺตานํ กเถนฺโต เอวมาห.

"एवमेव खो" का अर्थ है कि भगवान ने उन-उन सुत्तों में उसी-उसी प्रकार से स्वयं का वर्णन किया है। "भिक्षुओं! 'सिंह' यह तथागत, अर्हन्त, सम्यक्सम्बुद्ध का ही एक नाम है" - इस सुत्त में उन्होंने स्वयं को सिंह के समान बताया है। "हे सुनक्खत्त! 'वैद्य' और 'शल्य-चिकित्सक' तथागत का ही नाम है" - इसमें वैद्य के समान। "भिक्षुओं! 'ब्राह्मण' तथागत का ही नाम है" - इसमें ब्राह्मण के समान। "हे तिस्स! 'मार्ग-कुशल पुरुष' तथागत का ही नाम है" - इसमें मार्ग-निर्देशक पुरुष के समान। "हे सेल! मैं राजा हूँ" - इसमें राजा के समान। किन्तु इस सुत्त में, स्वयं को सिंह के समान ही बताते हुए उन्होंने ऐसा कहा है।


ตตฺรายํ สทิสตา – สีหสฺส กญฺจนคุหาทีสุ วสนกาโล วิย หิ ตถาคตสฺส ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารสฺส อปริมิตกาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหเณน เจว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน จ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล ทฏฺฐพฺโพ. สีหสฺส กญฺจนคุหาทิโต นิกฺขนฺตกาโล วิย ตถาคตสฺส เอกูนตึเส สํวจฺฉเร วิวเฏน ทฺวาเรน กณฺฑกํ อารุยฺห ฉนฺนสหายสฺส นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีเร พฺรหฺมุนา ทินฺนานิ กาสายานิ [Pg.264] ปริทหิตฺวา ปพฺพชิตสฺส สตฺตเม ทิวเส ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวคิริปพฺภาเร กตภตฺตกิจฺจสฺส สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา, ปฐมเมว มคธรฏฺฐํ อาคมนตฺถาย ยาว รญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล.

यहाँ यह समानता है - जैसे सिंह का स्वर्ण-गुफा आदि में रहने का काल है, वैसे ही तथागत का वह काल समझना चाहिए जब उन्होंने दीपंकर बुद्ध के चरणों में संकल्प (अभिनिहार) कर, अपरिमित काल तक पारमिताओं को पूर्ण किया और अन्तिम भव में प्रतिसन्धि ग्रहण करने तथा माता की कोख से निष्क्रमण (जन्म) के समय दस हजार लोकधातुओं को कम्पित किया, और फिर वृद्धि प्राप्त कर दिव्य-सम्पत्ति के समान राजसी सम्पत्ति का उपभोग करते हुए तीन प्रासादों (महलों) में निवास किया। जैसे सिंह का स्वर्ण-गुफा से निकलने का काल है, वैसे ही तथागत का उनतीसवें वर्ष में खुले द्वार से कन्थक घोड़े पर सवार होकर छन्न साथी के साथ निकलना, तीन राज्यों को पार करना, अनोमा नदी के तट पर ब्रह्मा द्वारा दिए गए काषाय वस्त्रों को धारण कर प्रव्रजित होना, सातवें दिन राजगृह जाकर वहाँ भिक्षाटन करना और पाण्डव पर्वत की तलहटी में भोजन-कृत्य कर सम्यक्सम्बोधि प्राप्त करना, और सर्वप्रथम मगध राष्ट्र आने के लिए राजा (बिम्बिसार) को दिए गए वचन तक का काल समझना चाहिए।


สีหสฺส วิชมฺภนกาโล วิย ตถาคตสฺส ทินฺนปฏิญฺญสฺส อาฬารกาลามอุปสงฺกมนํ อาทึ กตฺวา ยาว สุชาตาย ทินฺนปายาสสฺส เอกูนปณฺณาสาย ปิณฺเฑหิ ปริภุตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. สีหสฺส เกสรวิธุนนํ วิย สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ โถมิยมานสฺส คนฺธาทีหิ ปูชิยมานสฺส ติกฺขตฺตุํ โพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จุทฺทสหตฺถุพฺเพเธ ฐาเน ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสินฺนสฺส ตํขณํเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมหาสมุทฺทํ ยมกญาณมนฺถเนน มนฺเถนฺตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิวิทฺเธ ตทนุภาเวน ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ เวทิตพฺพํ.

जैसे सिंह के जम्भाई लेने (अंगड़ाई लेने) का काल है, वैसे ही तथागत का वह काल समझना चाहिए जो प्रतिज्ञा देने के बाद आलार कालाम के पास जाने से लेकर सुजाता द्वारा दी गई खीर के उनचास ग्रासों के भोजन तक का है। जैसे सिंह का अपनी केसर (गर्दन के बाल) झाड़ना है, वैसे ही तथागत का सायंकाल के समय सोत्थिय द्वारा दी गई आठ तृण-मुट्ठियों को ग्रहण करना, दस हजार चक्रवालो के देवताओं द्वारा स्तुति किया जाना, गंध आदि से पूजित होना, बोधि-वृक्ष की तीन बार प्रदक्षिणा कर बोधि-वृक्ष के नीचे बोधिमण्ड पर आरूढ़ होना, चौदह हाथ ऊँचे स्थान पर तृण-संस्तर बिछाकर चतुरंग वीर्य का अधिष्ठान कर बैठना, उसी क्षण मार-सेना का विध्वंस करना, रात्रि के तीनों पहरों में तीन विद्याओं को विशुद्ध करना और अनुलोम-प्रतिलोम प्रतीत्यसमुत्पाद रूपी महासमुद्र को यमक-ज्ञान रूपी मथानी से मथते हुए सर्वज्ञता-ज्ञान का साक्षात्कार करना समझना चाहिए, जिसके प्रभाव से दस हजार लोकधातुओं का कम्पन हुआ।


สีหสฺส จตุทฺทิสาวิโลกนํ วิย ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วิหริตฺวา ปริภุตฺตมธุปิณฺฑิกาหารสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตสฺส เอกาทสเม ทิวเส ‘‘สฺเว อาสาฬฺหิปุณฺณมา ภวิสฺสตี’’ติ ปจฺจูสสมเย ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ? อาฬารุทกานํ กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา ธมฺมเทสนตฺถาย ปญฺจวคฺคิยานํ โอโลกนํ ทฏฺฐพฺพํ. สีหสฺส โคจรตฺถาย ติโยชนํ คมนกาโล วิย อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ‘‘ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ ปจฺฉาภตฺเต อชปาลนิคฺโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คมนกาโล.

जैसे सिंह का चारों दिशाओं में देखना है, वैसे ही सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त करने के बाद सात सप्ताह तक बोधिमण्ड में विहार करने, मधु-पिण्डिक (शहद के लड्डू) का आहार ग्रहण करने, अजपाल निग्रोध वृक्ष के नीचे महाब्रह्मा की धर्म-देशना की याचना को स्वीकार करने और वहाँ विहार करते हुए ग्यारहवें दिन उषाकाल में यह सोचने कि "कल आषाढ़ी पूर्णिमा होगी, मैं सबसे पहले किसे धर्मोपदेश दूँ?", फिर आलार और उद्रक की मृत्यु को जानकर धर्म-देशना के लिए पंचवर्गीय भिक्षुओं को देखने का काल समझना चाहिए। जैसे सिंह का आहार के लिए तीन योजन जाने का काल है, वैसे ही तथागत का अपना पात्र-चीवर लेकर "पंचवर्गीय भिक्षुओं के लिए धर्मचक्र प्रवर्तन करूँगा" - ऐसा विचार कर भोजन के पश्चात अजपाल निग्रोध से उठकर अठारह योजन के मार्ग पर प्रस्थान करने का काल समझना चाहिए।


สีหนาทกาโล วิย ตถาคตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา อจลปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติเตน เทวคเณน ปริวุตสฺส ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓) นเยน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิญฺจ ปน ปเท เทสิยมาเน ตถาคตสีหสฺส ธมฺมโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ คเหตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ [Pg.265] ปฏิจฺฉาเทสิ. สีหสฺส สทฺเทน ขุทฺทกปาณานํ สนฺตาสํ อาปชฺชนกาโล วิย ตถาคตสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ทีเปตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส ทีฆายุกเทวตานํ ญาณสนฺตาสสฺส อุปฺปตฺติกาโล เวทิตพฺโพ.

जैसे सिंहनाद का समय होता है, वैसे ही तथागत द्वारा अठारह योजन की यात्रा कर, पंचवर्गीय भिक्षुओं को समझाकर, अचल पलंग (वज्रासन) पर विराजमान होकर, दस हजार चक्रवातों से एकत्रित देवगणों से घिरे हुए, "भिक्षुओं, ये दो अंत (अति) प्रव्रजित द्वारा सेवन नहीं किए जाने चाहिए" आदि विधि से धर्मचक्र प्रवर्तन के समय को समझना चाहिए। और इस पद के उपदेश दिए जाते समय, तथागत रूपी सिंह का धर्मघोष नीचे अवीचि (नरक) से लेकर ऊपर भवग्ग (ब्रह्मलोक) तक, दस हजार लोकधातुओं में व्याप्त हो गया। जैसे सिंह के शब्द से क्षुद्र प्राणियों को त्रास (भय) उत्पन्न होता है, वैसे ही तथागत द्वारा तीन लक्षणों को प्रकाशित कर, चार सत्यों को सोलह प्रकारों और साठ हजार विधियों से विभाजित कर धर्मोपदेश देते समय, दीर्घायु देवताओं में 'ज्ञान-संवेग' (संसार के प्रति भय) उत्पन्न होने के समय को समझना चाहिए।


ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตถาคโตติ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต – ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถาวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต. อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโตติ. เตสํ วิตฺถาโร พฺรหฺมชาลวณฺณนายมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗) มูลปริยายวณฺณนายมฺปิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒) วุตฺโตเยว. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชตีติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา อรหตฺตมคฺคญาณา วา อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล ปน ปตฺเต อุปฺปนฺโน นาม. อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ.

'यदा' का अर्थ है 'जिस समय'। 'तथागत' का अर्थ है—आठ कारणों से भगवान तथागत हैं: वैसे ही आए (तथा आगत), वैसे ही गए (तथा गत), यथार्थ लक्षण को प्राप्त किया (तथ-लक्षण आगत), यथार्थ धर्मों का यथावत बोध किया (तथ-धम्म अभिसम्बुद्ध), यथार्थदर्शी होने से (तथ-दस्सिताय), यथार्थवादी होने से (तथ-वादिताय), यथार्थकारी होने से (तथ-कारिताय), और सबको अभिभूत करने के अर्थ में तथागत हैं। इनका विस्तार ब्रह्मजाल सुत्त और मूलपरियाय सुत्त की व्याख्याओं में कहा गया है। 'लोके' का अर्थ है 'सत्वलोक' में। 'उत्पद्यति' (उत्पन्न होते हैं) का अर्थ है—अभिनिहार (संकल्प) से लेकर बोधि-पलंग या अर्हत्व मार्ग ज्ञान तक 'उत्पन्न हो रहे हैं' ऐसा कहा जाता है, और अर्हत्व फल प्राप्त होने पर 'उत्पन्न हुए' (बुद्ध हुए) कहलाते हैं। 'अर्हं सम्यक्सम्बुद्ध' आदि पदों की व्याख्या विशुद्धिमार्ग के बुद्धानुस्मृति निर्देश में विस्तार से की गई है।


อิติ รูปนฺติ อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ, น อิโต ภิยฺโย รูปํ อตฺถีติ. เอตฺตาวตา สภาวโต สรสโต ปริยนฺตโต ปริจฺเฉทโต ปริจฺฉินฺทนโต ยาวตา จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ, ตํ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ อยํ รูปสฺส สมุทโย นาม. เอตฺตาวตา หิ ‘‘อาหารสมุทโย รูปสมุทโย’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ รูปสฺส อตฺถงฺคโม. อิมินาปิ ‘‘อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ เวทนาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

'इति रूपं' का अर्थ है—यह रूप है, इतना ही रूप है, इससे अधिक और कोई रूप नहीं है। इतने से स्वभाव, कृत्य (सरस), सीमा और परिच्छेद के द्वारा चारों महाभूत और चारों महाभूतों के आश्रित (उपादाय) रूप, वह सब प्रदर्शित हो जाता है। 'इति रूपस्स समुदयो' का अर्थ है—यह रूप का समुदय (उत्पत्ति) है। इससे 'आहार के समुदय से रूप का समुदय होता है' आदि सब दिखाया गया है। 'इति रूपस्स अत्थङ्गमो' का अर्थ है—यह रूप का अस्त होना (निरोध) है। इससे 'आहार के निरोध से रूप का निरोध होता है' आदि सब दिखाया गया है। वेदना आदि स्कंधों में भी यही विधि समझनी चाहिए।


วณฺณวนฺโตติ สรีรวณฺเณน วณฺณวนฺโต. ธมฺมเทสนํ สุตฺวาติ อิมํ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปณฺณาสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา. เยภุยฺเยนาติ อิธ เก ฐเปติ? อริยสาวเก เทเว. เตสญฺหิ ขีณาสวตฺตา จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธาเนน ปตฺตพฺพํ [Pg.266] ปตฺตตาย ญาณสํเวโคปิ. อิตเรสํ ปน เทวานํ ‘‘ตาโส เหโส ภิกฺขู’’ติ อนิจฺจตํ มนสิกโรนฺตานํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ, พลววิปสฺสนากาเล ญาณภยมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตเมตํ. สกฺกายปริยาปนฺนาติ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนา. อิติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺเธ วฏฺฏโทสํ ทสฺเสตฺวา ติลกฺขณาหตํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต ญาณภยํ นาม โอกฺกมติ.

'वर्णवन्तो' का अर्थ है—शरीर के वर्ण (कांति) से युक्त। 'धम्मदेसनं सुत्वा' का अर्थ है—पाँच स्कंधों में पचास लक्षणों से अलंकृत तथागत की इस धर्मदेशना को सुनकर। 'येभुय्येना' (प्रायः) पद से यहाँ किन्हें छोड़ा गया है? आर्यश्रावक देवताओं को। क्योंकि उनके आस्रव क्षीण हो चुके हैं, इसलिए उनमें चित्त-त्रास रूपी भय उत्पन्न नहीं होता, और संवेग प्राप्त व्यक्ति द्वारा उचित प्रयत्न से जो प्राप्त करना चाहिए था, उसे प्राप्त कर लेने के कारण उनमें 'ज्ञान-संवेग' भी उत्पन्न नहीं होता। किन्तु अन्य देवताओं को, "भिक्षुओं, यह त्रास है" इस प्रकार अनित्यता का मनन करते समय चित्त-त्रास रूपी भय भी, और प्रबल विपश्यना के समय 'ज्ञान-भय' भी उत्पन्न होता है। 'भो' यह केवल धर्म-सम्बोधन मात्र है। 'सक्कायपरियापन्ना' का अर्थ है—पाँच स्कंधों में सम्मिलित। इस प्रकार, जब सम्यक्सम्बुद्ध उन्हें वट (संसार) के दोष दिखाकर और तीन लक्षणों को प्रस्तुत कर धर्मोपदेश देते हैं, तब उनमें 'ज्ञान-भय' उतरता है।


อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺปิ ตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ อิธ เทสนาญาณํ คเหตพฺพํ. ตํ ปเนส ยาว อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส โสตาปตฺติผลํ อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺเตติ นาม. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปฺปฏิปุคฺคโลติ สทิสปุคฺคลรหิโต. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. ตาทิโนติ ลาภาลาภาทีหิ เอกสทิสสฺส. ฉฏฺฐํ.

'अभिञ्ञाय' का अर्थ है—जानकर। 'धम्मचक्कं' का अर्थ प्रतिवेध-ज्ञान और देशना-ज्ञान दोनों है। 'प्रतिवेध-ज्ञान' वह ज्ञान है जिससे बोधि-पलंग पर विराजमान होकर चार सत्यों को सोलह प्रकारों और साठ हजार विधियों से भेदा (साक्षात्कार किया)। 'देशना-ज्ञान' वह ज्ञान है जिससे तीन परिवर्तों और बारह आकारों वाले धर्मचक्र का प्रवर्तन किया। ये दोनों ही ज्ञान दशबल (बुद्ध) के हृदय में उत्पन्न ज्ञान ही हैं। उनमें से यहाँ 'देशना-ज्ञान' ग्रहण करना चाहिए। वह धर्मचक्र तब तक 'प्रवर्तित हो रहा है' कहलाता है जब तक अठारह करोड़ ब्रह्मों के साथ आयुष्मान आज्ञातकौण्डिन्य स्थविर को स्रोतापत्ति फल प्राप्त नहीं हो गया। उसके उत्पन्न होने पर 'प्रवर्तित हो गया' ऐसा समझना चाहिए। 'अप्पटिपुग्गलो' का अर्थ है—समान पुद्गल से रहित। 'यसस्सिनो' का अर्थ है—परिवार से संपन्न। 'तादिनो' का अर्थ है—लाभ-अलाभ आदि में एक समान रहने वाले। छठा सुत्त समाप्त।


๗. ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

७. खज्जनीय सुत्त की व्याख्या।


๗๙. สตฺตเม ปุพฺเพนิวาสนฺติ น อิทํ อภิญฺญาวเสน อนุสฺสรณํ สนฺธาย วุตฺตํ, วิปสฺสนาวเสน ปน ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺเต สมณพฺราหฺมเณ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘สพฺเพเต ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อนุสฺสรนฺติ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติ. อภิญฺญาวเสน หิ สมนุสฺสรนฺตสฺส ขนฺธาปิ อุปาทานกฺขนฺธาปิ ขนฺธปฏิพทฺธาปิ ปณฺณตฺติปิ อารมฺมณํ โหติเยว. รูปํเยว อนุสฺสรตีติ เอวญฺหิ อนุสฺสรนฺโต น อญฺญํ กิญฺจิ สตฺตํ วา ปุคฺคลํ วา อนุสฺสรติ, อตีเต ปน นิรุทฺธํ รูปกฺขนฺธเมว อนุสฺสรติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโยติ. สุญฺญตาปพฺพํ นิฏฺฐิตํ.

७९. सातवें सुत्त में 'पुब्बेनिवासं' पद अभिज्ञा के वश से होने वाले अनुस्मरण के संदर्भ में नहीं कहा गया है, बल्कि विपश्यना के वश से पूर्व निवास का अनुस्मरण करने वाले श्रमण-ब्राह्मणों के संदर्भ में कहा गया है। इसीलिए कहा गया है— "वे सभी पाँच उपादान स्कंधों का अनुस्मरण करते हैं, या उनमें से किसी एक का।" क्योंकि अभिज्ञा के वश से अनुस्मरण करने वाले के लिए स्कंध, उपादान स्कंध, स्कंधों से सम्बद्ध बातें और प्रज्ञप्ति भी आलम्बन होती ही हैं। 'रूपंयेव अनुस्सरति' का अर्थ है—इस प्रकार अनुस्मरण करने वाला किसी अन्य सत्व या पुद्गल का अनुस्मरण नहीं करता, बल्कि अतीत में निरुद्ध हुए रूप-स्कंध का ही अनुस्मरण करता है। वेदना आदि में भी यही विधि है। शून्यता-पर्व समाप्त हुआ।


อิทานิ สุญฺญตาย ลกฺขณํ ทสฺเสตุํ กิญฺจ, ภิกฺขเว, รูปํ วเทถาติอาทิมาห. ยถา หิ นฏฺฐํ โคณํ ปริเยสมาโน ปุริโส โคคเณ จรมาเน รตฺตํ วา กาฬํ วา พลีพทฺทํ ทิสฺวาปิ น เอตฺตเกเนว ‘‘อยํ มยฺหํ โคโณ’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ [Pg.267] กาตุํ สกฺโกติ. กสฺมา? อญฺเญสมฺปิ ตาทิสานํ อตฺถิตาย. สรีรปเทเส ปนสฺส สตฺติสูลาทิลกฺขณํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ สนฺตโก’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ โหติ, เอวเมว สุญฺญตาย กถิตายปิ ยาว สุญฺญตาลกฺขณํ น กถียติ, ตาว สา อกถิตาว โหติ, ลกฺขเณ ปน กถิเต กถิตา นาม โหติ. โคโณ วิย หิ สุญฺญตา, โคณลกฺขณํ วิย สุญฺญตาลกฺขณํ. ยถา โคณลกฺขเณ อสลฺลกฺขิเต โคโณ น สุฏฺฐุ สลฺลกฺขิโต โหติ, ตสฺมึ ปน สลฺลกฺขิเต โส สลฺลกฺขิโต นาม โหติ, เอวเมว สุญฺญตาลกฺขเณ อกถิเต สุญฺญตา อกถิตาว โหติ, ตสฺมึ ปน กถิเต สา กถิตา นาม โหตีติ สุญฺญตาลกฺขณํ ทสฺเสตุํ กิญฺจ, ภิกฺขเว, รูปํ วเทถาติอาทิมาห.

अब शून्यता के लक्षण को दिखाने के लिए 'किञ्च, भिक्खवे, रूपं वदेथ' (भिक्षुओं, तुम किसे रूप कहते हो?) इत्यादि कहा गया है। जैसे कोई व्यक्ति अपने खोए हुए बैल को खोजते हुए, चरते हुए बैलों के झुंड में लाल या काले रंग के बैल को देखकर भी केवल इतने मात्र से यह निश्चय नहीं कर सकता कि 'यह मेरा बैल है'। क्यों? क्योंकि वैसे ही अन्य बैल भी वहाँ विद्यमान होते हैं। परंतु उसके शरीर के किसी भाग पर त्रिशूल या शूल आदि का चिह्न (लक्षण) देखकर उसे यह निश्चय हो जाता है कि 'यह मेरा अपना बैल है'। इसी प्रकार, शून्यता के बारे में बताए जाने पर भी जब तक शून्यता के लक्षण (जैसे रूप का 'रुप्पन' होना) को नहीं बताया जाता, तब तक वह अनकही के समान ही रहती है; परंतु लक्षण के बताए जाने पर वह वास्तव में कही गई मानी जाती है। यहाँ बैल के समान शून्यता है और बैल के चिह्न के समान शून्यता का लक्षण है। जैसे बैल के चिह्न को पहचाने बिना बैल की भली-भाँति पहचान नहीं होती, परंतु उस चिह्न को पहचान लेने पर बैल की पहचान हो जाती है; वैसे ही शून्यता के लक्षण को बताए बिना शून्यता अनकही ही रहती है, परंतु उस लक्षण के बताए जाने पर वह वास्तव में कही गई कहलाती है। इसीलिए शून्यता के लक्षण को दिखाने के लिए 'किञ्च, भिक्खवे, रूपं वदेथ' इत्यादि कहा गया है।


ตตฺถ กิญฺจาติ การณปุจฺฉา, เกน การเณน รูปํ วเทถ, เกน การเณเนตํ รูปํ นามาติ อตฺโถ. รุปฺปตีติ โขติ เอตฺถ อิตีติ การณุทฺเทโส, ยสฺมา รุปฺปติ, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. รุปฺปตีติ กุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียติ, ภิชฺชตีติ อตฺโถ. สีเตนปิ รุปฺปตีติอาทีสุ สีเตน ตาว รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฏํ. ติณฺณํ ติณฺณญฺหิ จกฺกวาฬานํ อนฺตเร เอเกโก โลกนฺตริกนิรโย นาม โหติ อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ. ยสฺส เนว เหฏฺฐา ปถวี อตฺถิ, น อุปริ จนฺทิมสูริยทีปมณิอาโลโก, นิจฺจนฺธกาโร. ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺตานํ ติคาวุโต อตฺตภาโว โหติ, เต วคฺคุลิโย วิย ปพฺพตปาเท ทีฆปุถุเลหิ นเขหิ ลคฺคิตฺวา อวํสิรา โอลมฺพนฺติ. ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสาคตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ? มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารเก อุทเก ปตนฺติ, วาเต ปหรนฺเตปิ มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ, ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเร อุทเก ตตฺตเตเล ปติตปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย ปฏปฏายมานา วิลียนฺติ. เอวํ สีเตน รุปฺปนํ โลกนฺตริกนิรเย ปากฏํ. มหึสกรฏฺฐาทีสุปิ หิมปาตสีตเลสุ ปเทเสสุ เอตํ ปากฏเมว. ตตฺถ หิ สตฺตา สีเตน ภินฺนสรีรา ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาปุณนฺติ.

वहाँ 'किञ्च' (क्या/किस कारण) यह कारण पूछने के लिए प्रश्न है—किस कारण से तुम इसे 'रूप' कहते हो, किस कारण से इसका नाम 'रूप' है, यह इसका अर्थ है। 'रुप्पतीति खो' यहाँ 'इति' शब्द कारण का निर्देश करने के लिए है—चूँकि यह 'रुप्पति' (विकृत/बाधित होता है), इसलिए इसे 'रूप' कहा जाता है, यह अर्थ है। 'रुप्पति' का अर्थ है—विकृत होना, टकराना, पीड़ित होना या नष्ट होना। 'शीत से भी विकृत होता है' इत्यादि में, शीत के कारण होने वाली विकृति लोकन्तरिक निरय (नरक) में स्पष्ट दिखाई देती है। तीन-तीन चक्रवातों के बीच एक-एक लोकन्तरिक निरय होता है जो आठ हजार योजन के विस्तार वाला होता है। वहाँ न तो नीचे पृथ्वी है और न ही ऊपर चंद्रमा, सूर्य, दीपक या मणियों का प्रकाश है; वहाँ निरंतर अंधकार रहता है। वहाँ उत्पन्न होने वाले प्राणियों का शरीर तीन गावुत (लगभग 12 किमी) लंबा होता है, और वे चमगादड़ों की तरह पर्वत की तलहटी (चक्रवात पर्वत) में अपने लंबे और चौड़े नाखूनों से चिपक कर सिर नीचे किए हुए लटके रहते हैं। जब वे रेंगते हुए एक-दूसरे के हाथ के घेरे में आते हैं, तब 'हमें भोजन मिल गया' ऐसा मानकर वे उसे पकड़ने में लग जाते हैं और पलटकर लोक-आधारभूत जल में गिर जाते हैं। ठंडी हवा के चलने पर भी वे महुआ के फलों की तरह अपनी पकड़ से छूटकर जल में गिर जाते हैं। गिरते ही वे अत्यंत खारे और बर्फीले ठंडे जल में, खौलते तेल में डाले गए आटे के गोले की तरह 'पड़-पड़' शब्द करते हुए विलीन (नष्ट) हो जाते हैं। इस प्रकार शीत से होने वाली विकृति लोकन्तरिक निरय में प्रसिद्ध है। महिंसक राष्ट्र आदि जैसे हिमपात वाले शीतल प्रदेशों में भी यह स्पष्ट ही है। वहाँ प्राणी शीत के कारण फटे हुए शरीर वाले होकर मृत्यु को प्राप्त हो जाते हैं।


อุณฺเหน รุปฺปนํ อวีจิมหานิรเย ปากฏํ โหติ. ชิฆจฺฉาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย เจว ทุพฺภิกฺขกาเล จ ปากฏํ. ปิปาสาย รุปฺปนํ กาลกญฺชิกาทีสุ ปากฏํ. เอโก กิร กาลกญฺชิกอสุโร ปิปาสํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต [Pg.268] โยชนคมฺภีรวิตฺถารํ มหาคงฺคํ โอตริ, ตสฺส คตคตฏฺฐาเน อุทกํ ฉิชฺชติ, ธูโม อุคฺคจฺฉติ, ตตฺเต ปิฏฺฐิปาสาเณ จงฺกมนกาโล วิย โหติ. ตสฺส อุทกสทฺทํ สุตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺตสฺเสว รตฺติ วิภายิ. อถ นํ ปาโตว ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา ตึสมตฺตา ปิณฺฑจาริกภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺวํ สปฺปุริสา’’ติ? ปุจฺฉึสุ. ‘‘เปโตหมสฺมิ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กึ ปริเยสสี’’ติ? ‘‘ปานียํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อยํ คงฺคา ปริปุณฺณา, กึ ตฺวํ น ปสฺสสี’’ติ? ‘‘น อุปกปฺปติ, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ คงฺคาปิฏฺเฐ นิปชฺช, มุเข เต ปานียํ อาสิญฺจิสฺสามา’’ติ. โส วาลิกาปุฬิเน อุตฺตาโน นิปชฺชิ. ภิกฺขู ตึสมตฺเต ปตฺเต นีหริตฺวา อุทกํ อาหริตฺวา ตสฺส มุเข อาสิญฺจึสุ. เตสํ ตถา กโรนฺตานํเยว เวลา อุปกฏฺฐา ชาตา. ตโต ‘‘ภิกฺขาจารกาโล อมฺหากํ สปฺปุริส, กจฺจิ เต อสฺสาทมตฺตา ลทฺธา’’ติ อาหํสุ. เปโต ‘‘สเจ เม, ภนฺเต, ตึสมตฺตานํ อยฺยานํ ตึสปตฺเตหิ อาสิตฺตอุทกโต อฑฺฒปสตมตฺตมฺปิ ปรคลํ คตํ, เปตตฺตภาวโต โมกฺโข มา โหตู’’ติ อาห. เอวํ ปิปาสาย รุปฺปนํ เปตฺติวิสเย ปากฏํ.

गर्मी (ताप) से होने वाली विकृति अवीचि महानरक में स्पष्ट होती है। भूख (क्षुधा) से होने वाली विकृति प्रेतलोक में और अकाल के समय स्पष्ट होती है। प्यास (पिपासा) से होने वाली विकृति कालकञ्जिक असुरों आदि में स्पष्ट होती है। सुना जाता है कि एक कालकञ्जिक असुर अपनी प्यास को सहन करने में असमर्थ होकर एक योजन गहरी और चौड़ी महागंगा में उतरा, परंतु वह जहाँ-जहाँ गया, वहाँ-वहाँ पानी सूख गया, धुआँ उठने लगा और वह स्थान तपते हुए पत्थर के फर्श पर टहलने के समान हो गया। पानी की आवाज़ सुनकर वह इधर-उधर भटकता रहा और इसी में रात बीत गई और सुबह हो गई। तब सुबह भिक्षा के लिए जाते हुए लगभग तीस भिक्षुओं ने उसे देखकर पूछा—'हे सत्पुरुष, तुम कौन हो?' उसने कहा—'भन्ते, मैं प्रेत हूँ।' उन्होंने पूछा—'क्या खोज रहे हो?' उसने कहा—'भन्ते, पीने का पानी खोज रहा हूँ।' उन्होंने कहा—'यह गंगा तो लबालब भरी है, क्या तुम्हें दिखाई नहीं देती?' उसने कहा—'भन्ते, यह मेरे काम नहीं आती (पानी जैसा नहीं लगता)।' तब भिक्षुओं ने कहा—'तो फिर गंगा के तट पर लेट जाओ, हम तुम्हारे मुँह में पानी डालेंगे।' वह रेत के तट पर चित लेट गया। भिक्षुओं ने अपने तीस पात्रों को निकालकर पानी लाया और उसके मुँह में डाला। उनके ऐसा करते-करते ही भिक्षाटन का समय निकट आ गया। तब उन्होंने कहा—'हे सत्पुरुष, हमारे भिक्षा का समय हो गया है, क्या तुम्हें थोड़ा भी संतोष मिला?' प्रेत ने कहा—'भन्ते, यदि इन तीस पूज्यवरों के तीस पात्रों से डाले गए पानी में से आधा अंजलि मात्र भी मेरे गले के नीचे उतरा हो, तो मुझे इस प्रेत योनि से कभी मुक्ति न मिले।' इस प्रकार प्यास से होने वाली विकृति प्रेतलोक में स्पष्ट है।


ฑํสาทีหิ รุปฺปนํ ฑํสมกฺขิกาทิพหุเลสุ ปเทเสสุ ปากฏํ. เอตฺถ จ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา. มกสาติ มกสาว. วาตาติ กุจฺฉิวาตปิฏฺฐิวาตาทิวเสน เวทิตพฺพา. สรีรสฺมิญฺหิ วาตโรโค อุปฺปชฺชิตฺวา หตฺถปาทปิฏฺฐิอาทีนิ ภินฺทติ, กาณํ กโรติ, ขุชฺชํ กโรติ, ปีฐสปฺปึ กโรติ. อาตโปติ สูริยาตโป. เตน รุปฺปนํ มรุกนฺตาราทีสุ ปากฏํ. เอกา กิร อิตฺถี มรุกนฺตาเร รตฺตึ สตฺถโต โอหีนา ทิวา สูริเย อุคฺคจฺฉนฺเต วาลิกาย ตปฺปมานาย ปาเท ฐเปตุํ อสกฺโกนฺตี สีสโต ปจฺฉึ โอตาเรตฺวา อกฺกมิ. กเมน ปจฺฉิยา อุณฺหาภิตตฺตาย ฐาตุํ อสกฺโกนฺตี ตสฺสา อุปริ สาฏกํ ฐเปตฺวา อกฺกมิ. ตสฺมิมฺปิ สนฺตตฺเต อตฺตโน องฺเกน คหิตปุตฺตกํ อโธมุขํ นิปชฺชาเปตฺวา กนฺทนฺตํเยว อกฺกมิตฺวา สทฺธึ เตน ตสฺมึเยว ฐาเน อุณฺหาภิตตฺตา กาลมกาสิ.

डाँस-मच्छर आदि से होने वाली विकृति उन प्रदेशों में स्पष्ट है जहाँ डाँस और मक्खियाँ बहुत होती हैं। यहाँ 'दंसा' का अर्थ भूरी मक्खियाँ (डाँस) है। 'मकसा' का अर्थ मच्छर ही है। 'वाता' (वायु) को पेट की वायु, पीठ की वायु आदि के रूप में समझना चाहिए। शरीर में वायु रोग उत्पन्न होकर हाथ, पैर, पीठ आदि को तोड़ देता है, काना बना देता है, कुबड़ा बना देता है या पंगु बना देता है। 'आतप' का अर्थ सूर्य की धूप है। उससे होने वाली विकृति मरुभूमि (रेगिस्तान) आदि में स्पष्ट है। सुना जाता है कि एक स्त्री मरुभूमि में रात के समय अपने काफिले से बिछड़ गई। दिन में सूर्य निकलने पर रेत के तपने के कारण जब वह पैर रखने में असमर्थ हो गई, तो उसने अपने सिर से टोकरी उतारकर उस पर पैर रखा। क्रमशः टोकरी के भी धूप से अत्यंत तप जाने पर जब वह उस पर खड़ी न रह सकी, तो उसने उस पर अपना कपड़ा बिछाकर पैर रखा। जब वह भी तप गया, तो उसने अपनी गोद में लिए हुए छोटे पुत्र को ही औंधा लिटा दिया और उसके रोते रहने पर भी उस पर पैर रखकर खड़ी हो गई, और अंततः उस पुत्र के साथ उसी स्थान पर धूप से झुलसकर वह मर गई।


สรีสปาติ เย เกจิ ทีฆชาติกา สรนฺตา คจฺฉนฺติ. เตสํ สมฺผสฺเสน รุปฺปนํ อาสีวิสทฏฺฐกาทีนํ วเสน เวทิตพฺพํ. อิติ ภควตา ยานิ อิมานิ สามญฺญปจฺจตฺตวเสน ธมฺมานํ ทฺเว ลกฺขณานิ, เตสุ รูปกฺขนฺธสฺส ตาว ปจฺจตฺตลกฺขณํ ทสฺสิตํ. รูปกฺขนฺธสฺเสว หิ เอตํ, น เวทนาทีนํ, ตสฺมา ปจฺจตฺตลกฺขณนฺติ [Pg.269] วุจฺจติ. อนิจฺจทุกฺขานตฺตลกฺขณํ ปน เวทนาทีนมฺปิ โหติ, ตสฺมา ตํ สามญฺญลกฺขณนฺติ วุจฺจติ.

सरीसृप (रेंगने वाले जीव) वे हैं जो लंबे शरीर वाले होकर रेंगते हुए चलते हैं। उनके स्पर्श (दंश) से होने वाले 'रुप्पन' (विकार/पीड़ा) को विषैले साँपों के काटने आदि के वश से समझना चाहिए। इस प्रकार भगवान ने धर्मों के जो ये दो लक्षण—सामान्य और व्यक्तिगत (स्व-लक्षण)—बताए हैं, उनमें से पहले रूपस्कंध का व्यक्तिगत लक्षण दिखाया गया है। क्योंकि यह केवल रूपस्कंध का ही है, वेदना आदि का नहीं, इसलिए इसे 'पच्चत्तलक्खण' (स्व-लक्षण) कहा जाता है। अनित्य, दुःख और अनात्म लक्षण तो वेदना आदि के भी होते हैं, इसलिए उन्हें 'सामञ्ञलक्खण' (सामान्य लक्षण) कहा जाता है।


กิญฺจ, ภิกฺขเว, เวทนํ วเทถาติอาทีสุ ปุริมสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ปุริเมน อสทิสํ, ตสฺสายํ วิภาวนา – สุขมฺปิ เวทยตีติ สุขํ อารมฺมณํ เวเทติ อนุภวติ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. กถํ ปเนตํ อารมฺมณํ สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขํ นาม ชาตนฺติ? สุขาทีนํ ปจฺจยโต. สฺวายมตฺโถ ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺต’’นฺติ อิมสฺมึ มหาลิสุตฺเต (สํ. นิ. ๓.๖๐) อาคโตเยว. เวทยตีติ เอตฺถ จ เวทนาว เวทยติ, น อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา. เวทนา หิ เวทยิตลกฺขณา, ตสฺมา วตฺถารมฺมณํ ปฏิจฺจ เวทนาว เวทยตีติ. เอวมิธ ภควา เวทนายปิ ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

भिक्षुओं, 'वेदना किसे कहते हैं' आदि में पहले (रूपस्कंध) के समान ही बताए गए तरीके से समझना चाहिए। जो पहले के समान नहीं है, उसका स्पष्टीकरण यह है—'सुख का भी वेदन करता है' का अर्थ है सुखद आलंबन का वेदन करता है, अनुभव करता है। आगे के दो पदों (दुःख और अदुःखमसुख) में भी यही विधि है। लेकिन यह आलंबन सुख, दुःख या अदुःखमसुख नाम वाला कैसे हो गया? सुख आदि का प्रत्यय (कारण) होने से। यही अर्थ 'महालि सुत्त' में भी आया है: 'हे महालि, क्योंकि रूप सुख है, सुखानुगत है...'। 'वेदयति' (वेदन करता है) यहाँ केवल वेदना ही वेदन करती है, कोई अन्य सत्त्व या पुद्गल नहीं। क्योंकि वेदना वेदन-लक्षण वाली है, इसलिए वस्तु और आलंबन के आश्रय से वेदना ही वेदन करती है। इस प्रकार यहाँ भगवान ने वेदना के भी व्यक्तिगत लक्षण (स्व-लक्षण) को ही विभाजित करके दिखाया है।


นีลมฺปิ สญฺชานาตีติ นีลปุปฺเผ วา วตฺเถ วา ปริกมฺมํ กตฺวา อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺโต สญฺชานาติ. อยญฺหิ สญฺญา นาม ปริกมฺมสญฺญาปิ อุปจารสญฺญาปิ อปฺปนาสญฺญาปิ วฏฺฏติ, นีลํ นีลนฺติ อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย. อิธาปิ ภควา สญฺชานนลกฺขณาย สญฺญาย ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

'नीले को भी पहचानता है' का अर्थ है नीले फूल या वस्त्र में परिकर्म (अभ्यास) करके उपचार या अर्पणा तक पहुँचते हुए पहचानता है। यह संज्ञा 'परिकर्म-संज्ञा', 'उपचार-संज्ञा' और 'अर्पणा-संज्ञा' के रूप में भी उचित है, और 'नीला-नीला' इस प्रकार उत्पन्न होने वाली संज्ञा के रूप में भी उचित है। पीला आदि के विषय में भी यही विधि है। यहाँ भी भगवान ने पहचानने के लक्षण वाली संज्ञा के व्यक्तिगत लक्षण (स्व-लक्षण) को ही विभाजित करके दिखाया है।


รูปํ รูปตฺตาย สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยถา ยาคุเมว ยาคุตฺตาย, ปูวเมว ปูวตฺตาย ปจติ นาม, เอวํ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตภาเวน สงฺขตนฺติ ลทฺธนามํ รูปเมว รูปตฺตาย ยถา อภิสงฺขตํ รูปํ นาม โหติ, ตถตฺตาย รูปภาวาย อภิสงฺขโรติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ, นิปฺผาเทตีติ อตฺโถ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – อตฺตนา สห ชายมานํ รูปํ สมฺปยุตฺเต จ เวทนาทโย ธมฺเม อภิสงฺขโรติ นิพฺพตฺเตตีติ. อิธาปิ ภควา เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

'रूप को रूपत्व के लिए संस्कृत (अभिसंस्कृत) करते हैं' का अर्थ है—जैसे यवागू (कांजी) को यवागू बनाने के लिए, या पूए (मालपुआ) को पूआ बनाने के लिए पकाया जाता है, वैसे ही प्रत्ययों के मिलने से बने होने के कारण 'संस्कृत' नाम प्राप्त रूप को ही रूपत्व के लिए, जिस प्रकार वह 'रूप' नाम वाला होता है, उस रूप-भाव के लिए वह अभिसंस्कृत करता है, चेष्टा करता है, संचित करता है और निष्पन्न करता है। वेदना आदि में भी यही विधि है। यहाँ संक्षेप यह है—अपने साथ उत्पन्न होने वाले रूप और संप्रयुक्त वेदना आदि धर्मों को वह अभिसंस्कृत करता है, उत्पन्न करता है। यहाँ भी भगवान ने चेतना-लक्षण वाले संस्कार के व्यक्तिगत लक्षण (स्व-लक्षण) को ही विभाजित करके दिखाया है।


อมฺพิลมฺปิ วิชานาตีติ อมฺพอมฺพาฏกมาตุลุงฺคาทิอมฺพิลํ ‘‘อมฺพิล’’นฺติ วิชานาติ. เอเสว นโย สพฺพปเทสุ. อปิ เจตฺถ ติตฺตกนฺติ นิมฺพปโฏลาทินานปฺปการํ กฏุกนฺติ ปิปฺปลิมริจาทินานปฺปการํ. มธุรนฺติ สปฺปิผาณิตาทินานปฺปการํ[Pg.270]. ขาริกนฺติ วาติงฺคณนาฬิเกร จตุรสฺสวลฺลิเวตฺตงฺกุราทินานปฺปการํ. อขาริกนฺติ ยํ วา ตํ วา ผลชาตํ การปณฺณาทิมิสฺสกปณฺณํ. โลณิกนฺติ โลณยาคุโลณมจฺฉโลณภตฺตาทินานปฺปการํ. อโลณิกนฺติอโลณยาคุอโลณมจฺฉอโลณภตฺตาทินานปฺปการํ. ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ ยสฺมา อิมํ อมฺพิลาทิเภทํ อญฺญมญฺญวิสิฏฺเฐน อมฺพิลาทิภาเวน ชานาติ, ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ. เอวมิธาปิ ภควา วิชานนลกฺขณสฺส วิญฺญาณสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณเมว ภาเชตฺวา ทสฺเสสิ.

'खट्टे को भी विशेष रूप से जानता है' का अर्थ है—आम, अमड़ा, बिजौरा नींबू आदि खट्टे पदार्थों को 'खट्टा' इस रूप में जानता है। सभी पदों में यही विधि है। यहाँ 'तित्तक' (कड़वा) का अर्थ नीम, परवल आदि विभिन्न प्रकार के पदार्थ हैं; 'कटुक' (तीखा) का अर्थ पीपली, मिर्च आदि विभिन्न प्रकार के पदार्थ हैं; 'मधुर' (मीठा) का अर्थ घी, गुड़ आदि विभिन्न प्रकार के पदार्थ हैं; 'खारिक' (क्षारीय/नमकीन) का अर्थ बैंगन, नारियल, बेंत के अंकुर आदि विभिन्न प्रकार के पदार्थ हैं; 'अखारिक' (फीका) का अर्थ जो भी फल या करंज आदि के मिश्रित पत्ते हैं; 'लोणिक' (नमकीन) का अर्थ नमक वाली कांजी, मछली, भात आदि हैं; 'अलोणिक' (बिना नमक का) का अर्थ बिना नमक वाली कांजी आदि हैं। 'इसलिए विज्ञान कहा जाता है'—क्योंकि वह इस खट्टे आदि के भेद को एक-दूसरे से विशिष्ट खट्टे आदि के भाव से जानता है, इसलिए उसे 'विज्ञान' कहा जाता है। इस प्रकार यहाँ भी भगवान ने विजानन-लक्षण (विशेष रूप से जानने) वाले विज्ञान के व्यक्तिगत लक्षण (स्व-लक्षण) को ही विभाजित करके दिखाया है।


ยสฺมา ปน อารมฺมณสฺส อาการสณฺฐานคหณวเสน สญฺญา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สา จกฺขุทฺวาเร วิภตฺตา. ยสฺมา วินาปิ อาการสณฺฐานา อารมฺมณสฺส ปจฺจตฺตเภทคหณวเสน วิญฺญาณํ ปากฏํ โหติ, ตสฺมา ตํ ชิวฺหาทฺวาเร วิภตฺตํ. อิเมสํ ปน สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ อสมฺโมหโต สภาวสลฺลกฺขณตฺถํ สญฺชานาติ, วิชานาติ, ปชานาตีติ เอตฺถ วิเสสา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส, ชานาตีติ ปทํ ปน อวิเสโส. ตสฺสปิ ชานนฏฺเฐน วิเสโส เวทิตพฺโพ. สญฺญา หิ นีลาทิวเสน อารมฺมณสญฺชานนมตฺตเมว, อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวธํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. วิญฺญาณํ นีลาทิวเสน อารมฺมณญฺเจว ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. ปญฺญา นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ.

चूँकि आलंबन के आकार और संस्थान (आकृति) को ग्रहण करने के वश से संज्ञा स्पष्ट होती है, इसलिए उसे चक्षु-द्वार के विषय में विभाजित किया गया है। चूँकि आकार और संस्थान के बिना भी आलंबन के व्यक्तिगत भेदों को ग्रहण करने के वश से विज्ञान स्पष्ट होता है, इसलिए उसे जिह्वा-द्वार के विषय में विभाजित किया गया है। इन संज्ञा, विज्ञान और प्रज्ञा को बिना मोह के स्वभावतः समझने के लिए 'संजानाति' (पहचानता है), 'विजानाति' (विशेष रूप से जानता है) और 'पजानाति' (प्रज्ञा से जानता है)—इनमें अंतर समझना चाहिए। वहाँ केवल उपसर्ग (सं, वि, प) का ही अंतर है, 'जानाति' पद तो समान है। फिर भी जानने के अर्थ में अंतर समझना चाहिए। संज्ञा केवल नीले आदि के वश से आलंबन को पहचानने मात्र में समर्थ है, वह अनित्य, दुःख, अनात्म—इस प्रकार लक्षणों के प्रतिवेध (साक्षात्कार) तक पहुँचाने में समर्थ नहीं है। विज्ञान नीले आदि के वश से आलंबन को भी जानता है और अनित्य आदि के वश से लक्षणों के प्रतिवेध तक भी पहुँचाता है, किंतु ऊपर उठकर मार्ग (आर्यमार्ग) के प्राकट्य तक पहुँचाने में समर्थ नहीं है। प्रज्ञा नीले आदि के वश से आलंबन को भी जानती है, अनित्य आदि के वश से लक्षणों के प्रतिवेध तक भी पहुँचाती है और ऊपर उठकर मार्ग के प्राकट्य तक भी पहुँचाती है।


ยถา หิ เหรญฺญิกผลเก กหาปณราสิมฺหิ กเต อชาตพุทฺธิทารโก คามิกปุริโส มหาเหรญฺญิโกติ ตีสุ ชเนสุ โอโลเกตฺวา ฐิเตสุ อชาตพุทฺธิทารโก กหาปณานํ จิตฺตวิจิตฺตจตุรสฺสมณฺฑลาทิภาวเมว ชานาติ, ‘‘อิทํ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ รตนสมฺมต’’นฺติ น ชานาติ. คามิกปุริโส จิตฺตาทิภาวญฺจ ชานาติ, มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภครตนสมฺมตภาวญฺจ, ‘‘อยํ กูโฏ, อยํ เฉโก, อยํ กรโฏ, อยํ สณฺโห’’ติ น ชานาติ. มหาเหรญฺญิโก จิตฺตาทิภาวมฺปิ รตนสมฺมตภาวมฺปิ กูฏาทิภาวมฺปิ ชานาติ. ชานนฺโต จ ปน [Pg.271] รูปํ ทิสฺวาปิ สทฺทํ สุตฺวาปิ คนฺธํ ฆายิตฺวาปิ รสํ สายิตฺวาปิ หตฺเถน ครุลหุภาวํ อุปธาเรตฺวาปิ ‘‘อสุกคาเม กโต’’ติปิ ชานาติ, ‘‘อสุกนิคเม อสุกนคเร อสุกปพฺพตจฺฉายาย อสุกนทีตีเร กโต’’ติปิ, ‘‘อสุกาจริเยน กโต’’ติปิ ชานาติ. เอวเมว สญฺญา อชาตพุทฺธิทารกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมตฺตเมว ชานาติ. วิญฺญาณํ คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ. ปญฺญา มหาเหรญฺญิกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ ชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ.

जैसे किसी पारखी (सराफ) की मेज पर कार्षापणों (सिक्कों) का ढेर लगा होने पर, वहाँ खड़े तीन व्यक्तियों—एक अबोध बालक, एक ग्रामीण पुरुष और एक महा-पारखी—में से अबोध बालक कार्षापणों के केवल रंग-बिरंगे होने और उनके चौकोर या गोल होने आदि के आकार को ही जानता है, वह यह नहीं जानता कि 'यह मनुष्यों के उपयोग और उपभोग की वस्तु है तथा रत्न के समान मानी जाती है'। ग्रामीण पुरुष उनके रंग-रूप आदि को भी जानता है और यह भी जानता है कि ये मनुष्यों के उपयोग-उपभोग की रत्न-सम्मत वस्तुएँ हैं, किन्तु वह यह नहीं जानता कि 'यह सिक्का कूट (नकली) है, यह शुद्ध है, यह मिलावटी है, या यह खरा है'। महा-पारखी उनके रंग-रूप, रत्न-सम्मत होने और उनके नकली या असली होने आदि सभी पक्षों को जानता है। वह जानते हुए, सिक्के के रूप को देखकर, उसकी ध्वनि सुनकर, उसे सूंघकर, उसका स्वाद लेकर और हाथ से उसके भारी या हल्के होने का अनुमान लगाकर यह भी जान लेता है कि 'यह अमुक गाँव में बना है', 'यह अमुक कस्बे, अमुक नगर, अमुक पर्वत की छाया में या अमुक नदी के तट पर बना है' और 'यह अमुक आचार्य द्वारा बनाया गया है'। इसी प्रकार, संज्ञा (Perception) उस अबोध बालक द्वारा कार्षापण को देखने के समान है, जो नीले आदि के भेद से केवल आलम्बन मात्र को ही जानती है। विज्ञान (Consciousness) उस ग्रामीण पुरुष द्वारा कार्षापण को देखने के समान है, जो नीले आदि के भेद से आलम्बन को भी जानता है और अनित्य आदि के रूप में लक्षणों के भेदन (प्रतिवेध) तक भी पहुँचाता है। प्रज्ञा (Wisdom) उस महा-पारखी द्वारा कार्षापण को देखने के समान है, जो नीले आदि के भेद से आलम्बन को भी जानती है, अनित्य आदि के रूप में लक्षणों का भेदन भी करती है और साधना में आगे बढ़कर मार्ग (आर्यमार्ग) के प्राकट्य तक पहुँचाती है।


โส ปน เนสํ วิเสโส ทุปฺปฏิวิชฺโฌ. เตนาห อายสฺมา นาคเสโน –

उनका (संज्ञा, विज्ञान और प्रज्ञा का) यह विशेष अन्तर समझना कठिन है। इसीलिए आयुष्मान नागसेन ने कहा है—


‘‘ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตนฺติ. กึ, ภนฺเต นาคเสน, ภควตา ทุกฺกรํ กตนฺติ? ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตํ, อิเมสํ อรูปีนํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ วตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาตํ ‘อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ จิตฺต’’’นฺติ (มิ. ป. ๒.๗.๑๖).

“महाराज, भगवान ने एक दुष्कर कार्य किया है। भन्ते नागसेन, भगवान ने क्या दुष्कर कार्य किया है? महाराज, भगवान ने एक ही आलम्बन में प्रवृत्त होने वाले इन अरूप (अमूर्त) चित्त और चैतसिक धर्मों का जो यह विश्लेषण (व्यवस्थान) बताया है कि 'यह स्पर्श है, यह वेदना है, यह संज्ञा है, यह चेतना है, यह चित्त है', यह दुष्कर कार्य भगवान ने कर दिखाया है।”


ยถา หิ ติลเตลํ สาสปเตลํ มธุกเตลํ เอรณฺฑกเตลํ วสาเตลนฺติ อิมานิ ปญฺจ เตลานิ เอกจาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา ทิวสํ ยมกมนฺเถ หิ มนฺเถตฺวา ตโต ‘‘อิทํ ติลเตลํ, อิทํ สาสปเตล’’นฺติ เอเกกสฺส ปาฏิเยกฺกํ อุทฺธรณํ นาม ทุกฺกรํ, อิทํ ตโต ทุกฺกรตรํ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา อิเมสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ วตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกาสิ. ปญฺจนฺนํ มหานทีนํ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน ‘‘อิทํ คงฺคาย อุทกํ, อิทํ ยมุนายา’’ติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ อุทกุทฺธรเณนาปิ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

जैसे तिल का तेल, सरसों का तेल, महुआ का तेल, अरण्डी का तेल और वसा का तेल—इन पाँच प्रकार के तेलों को एक ही बर्तन में डालकर दिन भर मथने के बाद, उनमें से 'यह तिल का तेल है, यह सरसों का तेल है' इस प्रकार एक-एक को अलग-अलग निकालना दुष्कर है, तो यह (चित्त-चैतसिकों का भेद करना) उससे भी अधिक दुष्कर है। परन्तु भगवान ने, सर्वज्ञता-ज्ञान से भली-भाँति भेदन करने के कारण, धर्मों के स्वामी और धर्मराज होकर, एक ही आलम्बन में प्रवृत्त होने वाले इन अरूप धर्मों का व्यवस्थान (निश्चय) किया। जैसे पाँच महानदियों के समुद्र में गिरने के स्थान पर 'यह गंगा का जल है, यह यमुना का जल है' इस प्रकार जल को अलग-अलग पहचानने के उदाहरण से भी इस अर्थ को समझना चाहिए।


อิติ ปฐมปพฺเพน สุญฺญตํ, ทุติเยน สุญฺญตาลกฺขณนฺติ ทฺวีหิ ปพฺเพหิ อนตฺตลกฺขณํ กเถตฺวา อิทานิ ทุกฺขลกฺขณํ ทสฺเสตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ขชฺชามีติ น รูปํ สุนโข วิย มํสํ ลุญฺจิตฺวา ลุญฺจิตฺวา ขาทติ, ยถา ปน กิลิฏฺฐวตฺถนิวตฺโถ ตโตนิทานํ ปีฬํ สนฺธาย ‘‘ขาทติ มํ [Pg.272] วตฺถ’’นฺติ ภณติ, เอวมิทมฺปิ ปีฬํ อุปฺปาเทนฺตํ ขาทติ นามาติ เวทิตพฺพํ. ปฏิปนฺโน โหตีติ สีลํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺโน โหติ. โย ปเนตฺถ พลวญาโณ ติกฺขพุทฺธิ ญาณุตฺตโร โยคาวจโร ปธานภูมิยํ วายมนฺโต ขาณุนา วา กณฺฏเกน วา วิทฺโธ อาวุเธน วา ปหโฏ พฺยคฺฆาทีหิ วา คเหตฺวา ขชฺชมาโน ตํ เวทนํ อพฺโพหาริกํ กตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺโต อรหตฺตเมว คณฺหาติ, อยํ เวทนาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน นาม วุจฺจติ ปีตมลฺลตฺเถโร วิย กุฏุมฺพิยปุตฺตมหาติสฺสตฺเถโร วิย วตฺตนิอฏวิยํ ตึสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ อญฺญตโร พฺยคฺฆมุเข นิปนฺนภิกฺขุ วิย กณฺฏเกน วิทฺธตฺเถโร วิย จ.

इस प्रकार प्रथम भाग से शून्यता और द्वितीय भाग से शून्यता के लक्षण—इन दो भागों से अनात्म-लक्षण को कहकर, अब दुःख-लक्षण दिखाने के लिए 'तत्र भिक्खवे' आदि कहा। वहाँ 'खाया जा रहा हूँ' (खज्जामि) का अर्थ यह नहीं है कि रूप किसी कुत्ते की तरह मांस को नोच-नोच कर खाता है, बल्कि जैसे कोई मैले वस्त्र पहने हुए व्यक्ति उस कारण होने वाली पीड़ा के संदर्भ में कहता है कि 'वस्त्र मुझे काट रहा है', वैसे ही यह (रूप) भी पीड़ा उत्पन्न करने के कारण 'खाता है' ऐसा समझना चाहिए। 'प्रतिपन्न होता है' का अर्थ है शील से आरम्भ कर अर्हत्-मार्ग तक अभ्यास में लगा होना। यहाँ जो बलवान ज्ञान वाला, तीक्ष्ण बुद्धि और श्रेष्ठ ज्ञान वाला योगावचर है, वह साधना की भूमि में प्रयत्न करते हुए, चाहे खूँटे या काँटे से बिंधा हो, शस्त्र से प्रहार किया गया हो, या व्याघ्र आदि द्वारा पकड़े जाने पर खाया जा रहा हो, वह उस वेदना को नगण्य मानकर अपने मूल कर्मस्थान (साधना के विषय) का ही मनन करते हुए अर्हत्त्व को प्राप्त कर लेता है; वह वेदना के निर्वेद, विराग और निरोध के लिए 'प्रतिपन्न' कहा जाता है—जैसे पीतमल्ल स्थविर, कुटुम्बियपुत्त महातिस्स स्थविर, वत्तनी अरण्य में तीस भिक्षुओं में से एक व्याघ्र के मुख में पड़े हुए भिक्षु और काँटे से बिंधे हुए स्थविर के समान।


ทฺวาทสสุ กิร ภิกฺขูสุ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา อรญฺเญ ปธานมนุยุญฺชนฺเตสุ เอโก สูริเย อตฺถงฺคตมตฺเตเยว ฆณฺฏึ ปหริตฺวา จงฺกมํ โอรุยฺห จงฺกมนฺโต ติริยํ นิมฺมเถนฺโต ติณปฏิจฺฉนฺนํ กณฺฏกํ อกฺกมิ. กณฺฏโก ปิฏฺฐิปาเทน นิกฺขนฺโต. ตตฺตผาเลน วินิวิทฺธกาโล วิย เวทนา วตฺตติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘กึ อิมํ กณฺฏกํ อุทฺธรามิ, อุทาหุ ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏก’’นฺติ? ตสฺส เอวมโหสิ – ‘‘อิมินา กณฺฏเกน วิทฺธตฺตา นิรยาทีสุ ภยํ นาม นตฺถิ, ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏกํเยวา’’ติ. โส ตํ เวทนํ อพฺโพหาริกํ กตฺวา สพฺพรตฺตึ จงฺกมิตฺวา วิภาตาย รตฺติยา อญฺญสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส อาคนฺตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิ? ‘‘กณฺฏเกนมฺหิ, อาวุโส, วิทฺโธ’’ติ. ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต’’ติ? ‘‘สายเมว, อาวุโส’’ติ. ‘‘กสฺมา น อมฺเห ปกฺโกสิตฺถ, กณฺฏกํ อุทฺธริตฺวา ตตฺถ เตลมฺปิ สิญฺเจยฺยามา’’ติ? ‘‘ปกติยา วิชฺฌิตฺวา ฐิตกณฺฏกเมว อุทฺธริตุํ วายมิมฺหา, อาวุโส’’ติ. ‘‘สกฺกุณิตฺถ, ภนฺเต, อุทฺธริตุ’’นฺติ. ‘‘เอกเทสมตฺเตน เม, อาวุโส, อุทฺธโฏ’’ติ. เสสวตฺถูนิ ทีฆมชฺฌิมฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) สติปฏฺฐานสุตฺตนิทฺเทเส วิตฺถาริตาเนว.

कहा जाता है कि जब बारह भिक्षु जंगल में घंटा बजाकर प्रधान (ध्यान-साधना) का अभ्यास कर रहे थे, तब एक भिक्षु ने सूर्यास्त होते ही घंटा बजाया और चंक्रमण (टहलने के पथ) पर उतरकर टहलते हुए, तिरछे पैर पड़ने के कारण घास से ढके एक कांटे पर पैर रख दिया। वह कांटा पैर के ऊपरी भाग (पृष्ठपाद) से बाहर निकल गया। उसे ऐसी तीव्र वेदना हुई जैसे किसी ने गर्म लोहे से छेद दिया हो। तब स्थविर ने विचार किया— 'क्या मैं इस (बाहरी) कांटे को निकालूँ, अथवा स्वाभाविक रूप से (हृदय में) चुभे हुए (क्लेश रूपी) कांटे को?' उन्हें ऐसा विचार आया— 'इस (बाहरी) कांटे के चुभने से नरक आदि का कोई भय नहीं है, (अतः) मैं उस स्वाभाविक रूप से चुभे हुए कांटे को ही निकालूँगा।' उन्होंने उस वेदना को नगण्य मानकर पूरी रात चंक्रमण किया और भोर होने पर दूसरे भिक्षु को संकेत दिया। उसने आकर पूछा— 'भन्ते, क्या बात है?' स्थविर ने कहा— 'आयुष्मान, मुझे कांटा चुभ गया है।' 'भन्ते, किस समय?' 'आयुष्मान, शाम को ही।' 'आपने हमें क्यों नहीं बुलाया? हम कांटा निकालकर वहाँ तेल लगा देते।' 'आयुष्मान, मैं तो उस स्वाभाविक रूप से चुभे हुए कांटे को ही निकालने का प्रयास कर रहा था।' 'भन्ते, क्या आप उसे निकालने में समर्थ हुए?' 'आयुष्मान, मैंने उसे एक अंश मात्र (पूर्णतः) निकाल दिया है।' शेष कथाएँ दीघ और मज्झिम निकाय की अट्ठकथाओं के सतिपट्ठान सुत्त निर्देश में विस्तार से दी गई हैं।


ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารทฺธํ? อิมสฺมึ ปพฺเพ ทุกฺขลกฺขณเมว กถิตํ, น อนิจฺจลกฺขณํ. ตํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ. ตีณิ ลกฺขณานิ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสตุมฺปิ อารทฺธเมว. อปจินาติ โน อาจินาตีติ วฏฺฏํ วินาเสติ, เนว จินาติ. ปชหติ น อุปาทิยตีติ ตเทว วิสฺสชฺเชติ, น [Pg.273] คณฺหาติ. วิสิเนติ น อุสฺสิเนตีติ วิกิรติ น สมฺปิณฺเฑติ. วิธูเปติ น สนฺธูเปตีติ นิพฺพาเปติ น ชาลาเปติ.

'भिक्षुओं, तुम क्या मानते हो?'—यह (उपदेश) क्यों शुरू किया गया? इस पर्व (अनुभाग) में केवल दुःख-लक्षण ही कहा गया है, अनित्य-लक्षण नहीं। उसे दिखाने के लिए यह शुरू किया गया है। अथवा तीनों लक्षणों को सम्मिलित रूप से दिखाने के लिए भी यह शुरू किया गया है। 'अपचिनाति नो आचिनाति' का अर्थ है—वह वट्ट (संसार-चक्र) का विनाश करता है, संचय नहीं करता। 'पजहति न उपादियति' का अर्थ है—वह उसी वट्ट का त्याग करता है, उसे ग्रहण नहीं करता। 'विसिनेति न उस्सिनेति' का अर्थ है—वह बिखेर देता है, इकट्ठा नहीं करता। 'विधूपेति न सन्धूपेति' का अर्थ है—वह (वट्ट रूपी अग्नि को) बुझा देता है, उसे प्रज्वलित नहीं करता।


เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? วฏฺฏํ วินาเสตฺวา ฐิตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสสฺสามีติ อารทฺธํ. เอตฺตเกน วา ฐาเนน วิปสฺสนา กถิตา, อิทานิ สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺเค ทสฺเสตุํ อิทํ อารทฺธํ. อถ วา เอตฺตเกน ฐาเนน ปฐมมคฺโค กถิโต, อิทานิ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺเค ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธํ. เอตฺตเกน วา ฐาเนน ตีณิ มคฺคานิ กถิตานิ, อิทานิ สห วิปสฺสนาย อรหตฺตมคฺคํ ทสฺเสตุมฺปิ อิทํ อารทฺธเมว.

'भिक्षुओं, इस प्रकार देखते हुए'—यह क्यों शुरू किया गया? वट्ट (संसार-चक्र) का विनाश कर स्थित महान क्षीणाश्रव (अर्हत्) को दिखाने के लिए यह शुरू किया गया है। अथवा, इतने पाठ से विपश्यना कही गई है, अब विपश्यना के साथ चारों मार्गों को दिखाने के लिए यह शुरू किया गया है। अथवा, इतने पाठ से प्रथम मार्ग कहा गया है, अब विपश्यना के साथ (शेष) तीन मार्गों को दिखाने के लिए यह शुरू किया गया है। अथवा, इतने पाठ से तीन मार्ग कहे गए हैं, अब विपश्यना के साथ अर्हत्-मार्ग को भी दिखाने के लिए यह शुरू किया गया है।


สปชาปติกาติ สทฺธึ ปชาปตินา เทวราเชน. อารกาว นมสฺสนฺตีติ ทูรโตว นมสฺสนฺติ, ทูเรปิ ฐิตํ นมสฺสนฺติเยว อายสฺมนฺตํ นีตตฺเถรํ วิย.

'सपजापतिका' का अर्थ है—देवराज प्रजापति के साथ। 'आरका व नमस्सन्ति' का अर्थ है—वे दूर से ही नमस्कार करते हैं; दूर स्थित होने पर भी वे नमस्कार करते ही हैं, जैसे आयुष्मान नीत स्थविर को (किया गया था)।


เถโร กิร ปุปฺผจฺฉฑฺฑกกุลโต นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต, ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อชฺเชว ปพฺพชิโต อชฺเชว เม ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺตํ, จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมณฺฑิตํ มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรสฺสามี’’ติ. โส ปํสุกูลตฺถาย สาวตฺถึ ปวิสิตฺวา โจฬกํ ปริเยสนฺโต วิจริ. อเถโก มหาพฺรหฺมา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มนุสฺสปถํ โอโลเกนฺโต เถรํ ทิสฺวา – ‘‘อชฺเชว ปพฺพชิตฺวา อชฺเชว ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรตุํ โจฬกํ ปริเยสตี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ตมญฺโญ มหาพฺรหฺมา ทิสฺวา ‘‘กํ นมสฺสสี’’ติ? ปุจฺฉิ. นีตตฺเถรํ นมสฺสามีติ. กึ การณาติ? อชฺเชว ปพฺพชิตฺวา อชฺเชว ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา มหาอริยวํสปฏิปทํ ปูเรตุํ โจฬกํ ปริเยสตีติ. โสปิ นํ นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถญฺโญ, อถญฺโญติ สตฺตสตา มหาพฺรหฺมาโน นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เตน วุตฺตํ –

कहा जाता है कि स्थविर पुष्प-अपशिष्ट फेंकने वाले (पुष्प-छड्डक) कुल से निकलकर प्रव्रजित हुए थे। मुंडन के समय (क्षुर-अग्र) पर ही अर्हत् पद प्राप्त कर उन्होंने सोचा— 'मैं आज ही प्रव्रजित हुआ हूँ और आज ही मेरा प्रव्रज्या का कार्य पूर्ण हो गया है। मैं चार प्रत्ययों में संतोष और भावना में रमण करने से सुशोभित महा-आर्यवंश प्रतिपदा को पूर्ण करूँगा।' वे पांसुकुल (चिथड़ों) के लिए श्रावस्ती में प्रवेश कर वस्त्र के टुकड़ों की खोज में घूमने लगे। तब एक महाब्रह्मा ने समाधि से उठकर मनुष्य-लोक की ओर देखते हुए स्थविर को देखा और सोचा— 'आज ही प्रव्रजित होकर, आज ही मुंडन के समय अर्हत् पद प्राप्त कर, महा-आर्यवंश प्रतिपदा को पूर्ण करने के लिए ये वस्त्र के टुकड़ों की खोज कर रहे हैं।' ऐसा सोचकर वे हाथ जोड़कर नमस्कार करते हुए खड़े हो गए। दूसरे महाब्रह्मा ने उन्हें देखकर पूछा— 'आप किसे नमस्कार कर रहे हैं?' (उत्तर मिला) 'नीत स्थविर को।' 'किस कारण से?' 'आज ही प्रव्रजित होकर, आज ही मुंडन के समय अर्हत् पद प्राप्त कर, महा-आर्यवंश प्रतिपदा को पूर्ण करने के लिए ये वस्त्र के टुकड़ों की खोज कर रहे हैं।' वे भी उन्हें नमस्कार करते हुए खड़े हो गए। इसके बाद एक-एक कर सात सौ महाब्रह्मा नमस्कार करते हुए खड़े हो गए। इसीलिए कहा गया है—


‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา,พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา;

นีตํ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา,‘ขีณาสโว คณฺหติ ปํสุกูลํ’’’.

'वे सात सौ महान देवता (ब्रह्मा), ब्रह्म-विमानों से निकलकर, प्रसन्न चित्त से नीत (स्थविर) को नमस्कार करते हैं— क्षीणाश्रव पांसुकुल ग्रहण कर रहे हैं।'


‘‘ตา [Pg.274] เทวตา สตฺตสตา อุฬารา,พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา;

นีตํ นมสฺสนฺติ ปสนฺนจิตฺตา,‘ขีณาสโว กยิรติ ปํสุกูลํ’’’.

'वे सात सौ महान देवता, ब्रह्म-विमानों से निकलकर, प्रसन्न चित्त से नीत को नमस्कार करते हैं— क्षीणाश्रव पांसुकुल (चीवर) बना रहे हैं।'


‘‘‘ขีณาสโว โธวติ ปํสุกูลํ’;

‘ขีณาสโว รชติ ปํสุกูลํ’;

‘ขีณาสโว ปารุปติ ปํสกูล’’’นฺติ.

'क्षीणाश्रव पांसुकुल धो रहे हैं'; 'क्षीणाश्रव पांसुकुल रंग रहे हैं'; 'क्षीणाश्रव पांसुकुल ओढ़ रहे हैं'—ऐसा (कहा गया है)।


อิติ ภควา อิมสฺมึ สุตฺเต เทสนํ ตีหิ ภเวหิ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺตสฺส กูฏํ คณฺหิ. เทสนาปริโยสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สตฺตมํ.

इस प्रकार भगवान ने इस सुत्त में देशना को तीन प्रकारों से विस्तार देकर अर्हत् पद रूपी शिखर को ग्रहण किया। देशना के अंत में पाँच सौ भिक्षु अर्हत् पद में प्रतिष्ठित हुए। सातवाँ (सुत्त समाप्त)।


๘. ปิณฺโฑลฺยสุตฺตวณฺณนา

८. पिण्डोल्य सुत्त की वर्णना (व्याख्या)।


๘๐. อฏฺฐเม กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ กิสฺมิญฺจิเทว การเณ. ปณาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. กิสฺมึ ปน การเณ เอเต ภควตา ปณามิตาติ? เอกสฺมิญฺหิ อนฺโตวสฺเส ภควา สาวตฺถิยํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร สาวตฺถิโต นิกฺขมิตฺวา ชนปทจาริกํ จรนฺโต กปิลวตฺถุํ ปตฺวา นิคฺโรธารามํ ปาวิสิ. สกฺยราชาโน ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สุตฺวา ปจฺฉาภตฺเต กปฺปิยานิ เตลมธุผาณิตาทีนิ เจว ปานกานิ จ กาชสเตหิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเตตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตา เอกมนฺเต นิสีทึสุ. สตฺถา เตสํ มธุรธมฺมกถํ กเถนฺโต นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ เอกจฺเจ ภิกฺขู เสนาสนํ ปฏิชคฺคนฺติ, เอกจฺเจ มญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญาเปนฺติ, สามเณรา อปฺปหริตํ กโรนฺติ. ภาชนียฏฺฐาเน สมฺปตฺตภิกฺขูปิ อตฺถิ, อสมฺปตฺตภิกฺขูปิ อตฺถิ. สมฺปตฺตา อสมฺปตฺตานํ ลาภํ คณฺหนฺตา, ‘‘อมฺหากํ เทถ, อมฺหากํ อาจริยสฺส เทถ อุปชฺฌายสฺส เทถา’’ติ กเถนฺตา มหาสทฺทมกํสุ. สตฺถา สุตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘เก ปน เต, อานนฺท, อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเป’’ติ? เถโร เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. สตฺถา สุตฺวา ‘‘อามิสเหตุ, อานนฺท, ภิกฺขู มหาสทฺทํ กโรนฺตี’’ติ อาห. ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อนนุจฺฉวิกํ, อานนฺท, อปฺปติรูปํ. น [Pg.275] หิ มยา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ จีวราทิเหตุ ปารมิโย ปูริตา, นาปิ อิเม ภิกฺขู จีวราทิเหตุ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา, อรหตฺตเหตุ ปพฺพชิตฺวา อนตฺถํ อตฺถสทิสํ อสารํ สารสทิสํ กโรนฺติ, คจฺฉานนฺท, เต ภิกฺขู ปณาเมหี’’ติ.

८०. आठवें (सूक्त) में, 'किस्मिञ्चिदेव प्रकरणे' का अर्थ है 'किसी कारण से'। 'पणामेत्वा' का अर्थ है 'निकालकर'। भगवान ने उन्हें किस कारण से निकाला? एक बार वर्षावास के दौरान भगवान श्रावस्ती में रहे, वर्षावास समाप्त कर और प्रवारणा कर, भिक्षु संघ के साथ श्रावस्ती से निकलकर जनपद की चर्या करते हुए कपिलवस्तु पहुँचे और निग्रोधाराम में प्रवेश किया। शाक्य राजाओं ने सुना कि 'शास्ता आए हैं', तो दोपहर के भोजन के बाद तेल, मधु, गुड़ आदि कल्पनीय वस्तुएँ और पेय पदार्थ सैकड़ों काँवरों में भरवाकर विहार ले गए, संघ को अर्पित किया, शास्ता को वंदन किया और कुशल-क्षेम पूछकर एक ओर बैठ गए। शास्ता उन्हें मधुर धर्मकथा सुनाते हुए बैठे रहे। उस समय कुछ भिक्षु शयनासन की व्यवस्था कर रहे थे, कुछ मंच-पीठ आदि बिछा रहे थे, और सामणेर घास-फूस साफ कर रहे थे। वितरण के स्थान पर कुछ भिक्षु उपस्थित थे और कुछ अनुपस्थित। उपस्थित भिक्षु अनुपस्थितों का हिस्सा लेते हुए, "हमें दो, हमारे आचार्य को दो, उपाध्याय को दो" कहते हुए बहुत शोर मचाने लगे। शास्ता ने सुनकर स्थविर (आनंद) से पूछा, "आनंद, यह ऊँचा शोर, महाशब्द कैसा है? जैसे मछुआरे मछली पकड़ते समय शोर करते हैं।" स्थविर ने यह बात बताई। शास्ता ने सुनकर कहा, "आनंद, आमिष (भौतिक लाभ) के कारण भिक्षु महाशब्द कर रहे हैं।" "हाँ, भन्ते।" "आनंद, यह अनुचित है, अयोग्य है। मैंने चीवर आदि के लिए एक लाख कल्प से अधिक चार असंख्येय वर्षों तक पारमिताएँ पूरी नहीं कीं, और न ही ये भिक्षु चीवर आदि के लिए घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए हैं। अर्हत्व के लिए प्रव्रजित होकर वे अनर्थ को अर्थ के समान और असार को सार के समान कर रहे हैं। जाओ आनंद, उन भिक्षुओं को निकाल दो।"


ปุพฺพณฺหสมยนฺติ ทุติยทิวเส ปุพฺพณฺหสมยํ. เพลุวลฏฺฐิกาย มูเลติ ตรุณเพลุวรุกฺขมูเล. ปพาฬฺโหติ ปพาหิโต. ปวาฬฺโหติปิ ปาโฐ, ปวาหิโตติ อตฺโถ. อุภยมฺปิ นีหฏภาวเมว ทีเปติ. สิยา อญฺญถตฺตนฺติ ปสาทญฺญถตฺตํ วา ภาวญฺญถตฺตํ วา ภเวยฺย. กถํ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน มยํ ลหุเก การเณ ปณามิตา’’ติ ปสาทํ มนฺทํ กโรนฺตานํ ปสาทญฺญถตฺตํ นาม โหติ. สลิงฺเคเนว ติตฺถายตนํ ปกฺกมนฺตานํ ภาวญฺญถตฺตํ นาม. สิยา วิปริณาโมติ เอตฺถ ปน ‘‘มยํ สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺหิตุํ สกฺขิสฺสามาติ ปพฺพชิตา, นํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตานํ กึ อมฺหากํ ปพฺพชฺชายา’’ติ? สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ วิปริณาโมติ เวทิตพฺโพ. วจฺฉสฺสาติ ขีรูปกวจฺฉสฺส. อญฺญถตฺตนฺติ มิลายนอญฺญถตฺตํ. ขีรูปโก หิ วจฺโฉ มาตุ อทสฺสเนน ขีรํ อลภนฺโต มิลายติ กมฺปติ ปเวธติ. วิปริณาโมติ มรณํ. โส หิ ขีรํ อลภมาโน ขีรปิปาสาย สุสฺสนฺโต ปติตฺวา มรติ.

'पुब्बण्हसमयन्ति' का अर्थ है दूसरे दिन पूर्वाह्न समय में। 'बेलुवलट्ठिकाय मूले' का अर्थ है तरुण बेल के वृक्ष के नीचे। 'पबाळ्हो' का अर्थ है निकाला गया। 'पवाळ्हो' भी पाठ है, जिसका अर्थ 'प्रवाहित' (निकाल दिया गया) है। दोनों ही निकाले जाने के भाव को दर्शाते हैं। 'सिया अञ्ञथत्तन्ति' का अर्थ है कि श्रद्धा में परिवर्तन या अवस्था में परिवर्तन हो सकता है। कैसे? "सम्यक्सम्बुद्ध ने हमें छोटे से कारण से निकाल दिया" - ऐसा सोचकर श्रद्धा कम करने वालों के लिए यह 'श्रद्धा का अन्यथाभाव' (परिवर्तन) है। अपने लिंग (भिक्षु वेश) में ही अन्य तीर्थों के आयतनों में चले जाने वालों के लिए यह 'भाव का अन्यथाभाव' है। 'सिया विपरिणामो' के विषय में - "हम शास्ता के आशय को समझने में समर्थ होंगे, इसलिए प्रव्रजित हुए थे, पर उसे ग्रहण न कर पाने वालों के लिए हमारी प्रव्रज्या का क्या लाभ?" - ऐसा सोचकर शिक्षा का त्याग कर हीन (गृहस्थ) अवस्था में लौट आना 'विपरिणाम' (विकार) समझना चाहिए। 'वच्छस्साति' का अर्थ है दूध पीने वाले बछड़े का। 'अञ्ञथत्तन्ति' का अर्थ है कुम्हलाने रूपी अन्यथाभाव। दूध पीने वाला बछड़ा अपनी माँ को न देखने पर और दूध न मिलने पर कुम्हला जाता है, काँपता है और थरथराता है। 'विपरिणामो' का अर्थ है मृत्यु। वह दूध न मिलने पर, दूध की प्यास से सूखकर, गिरकर मर जाता है।


พีชานํ ตรุณานนฺติ อุทเกน อนุคฺคเหตพฺพานํ วิรูฬฺหพีชานํ. อญฺญถตฺตนฺติ มิลายนญฺญถตฺตเมว. ตานิ หิ อุทกํ อลภนฺตานิ มิลายนฺติ. วิปริณาโมติ วินาโส. ตานิ หิ อุทกํ อลภนฺตานิ สุกฺขิตฺวา วินสฺสนฺติ, ปลาลเมว โหนฺติ. อนุคฺคหิโตติ อามิสานุคฺคเหน เจว ธมฺมานุคฺคเหน จ อนุคฺคหิโต. อนุคฺคณฺเหยฺยนฺติ ทฺวีหิปิ เอเตหิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคณฺเหยฺยํ. อจิรปพฺพชิตา หิ สามเณรา เจว ทหรภิกฺขู จ จีวราทิปจฺจยเวกลฺเล วา สติ เคลญฺเญ วา สตฺถารา วา อาจริยุปชฺฌาเยหิ วา อามิสานุคฺคเหน อนนุคฺคหิตา กิลมนฺตา น สกฺโกนฺติ สชฺฌายํ วา มนสิการํ วา กาตุํ, ธมฺมานุคฺคเหน อนนุคฺคหิตา อุทฺเทเสน เจว โอวาทานุสาสนิยา จ ปริหายมานา น สกฺโกนฺติ อกุสลํ ปริวชฺเชตฺวา กุสลํ ภาเวตุํ. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ อนุคฺคเหหิ อนุคฺคหิตา กาเยน อกิลมนฺตา สชฺฌายมนสิกาเร ปวตฺติตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานา [Pg.276] อปรภาเค ตํ อนุคฺคหํ อลภนฺตาปิ เตเนว ปุริมานุคฺคเหน ลทฺธพลา สาสเน ปติฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา ภควโต เอวํ ปริวิตกฺโก อุทปาทิ.

'बीजानं तरुणानन्ति' का अर्थ है जल द्वारा अनुगृहीत किए जाने योग्य अंकुरित बीजों का। 'अञ्ञथत्तन्ति' का अर्थ कुम्हलाने रूपी अन्यथाभाव ही है। वे जल न मिलने पर कुम्हला जाते हैं। 'विपरिणामो' का अर्थ है विनाश। वे जल न मिलने पर सूखकर नष्ट हो जाते हैं, केवल पुआल (कबाड़) रह जाते हैं। 'अनुग्गहितो' का अर्थ है आमिष-अनुग्रह और धर्म-अनुग्रह से अनुगृहीत। 'अनुग्गण्हेय्यन्ति' का अर्थ है इन दोनों अनुग्रहों से अनुगृहीत करना चाहिए। नए प्रव्रजित सामणेर और युवा भिक्षु, चीवर आदि प्रत्ययों की कमी होने पर या रुग्ण होने पर, यदि शास्ता या आचार्य-उपाध्याय द्वारा आमिष-अनुग्रह से अनुगृहीत नहीं किए जाते, तो वे थककर स्वाध्याय या मनसिकार करने में समर्थ नहीं होते; और यदि धर्म-अनुग्रह से अनुगृहीत नहीं किए जाते, तो उपदेश और ओवाद-अनुशासनी से वंचित होकर वे अकुशल को त्यागने और कुशल की भावना करने में समर्थ नहीं होते। परंतु इन दो अनुग्रहों से अनुगृहीत होने पर, शरीर से न थकते हुए, स्वाध्याय और मनसिकार में प्रवृत्त होकर, अनुशासनी के अनुसार प्रतिपत्ति करते हुए, बाद में वह अनुग्रह न मिलने पर भी, उसी पूर्व अनुग्रह से प्राप्त बल के कारण शासन में प्रतिष्ठित हो जाते हैं। इसलिए भगवान के मन में ऐसा वितर्क उत्पन्न हुआ।


ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา – ‘‘อิเม ภิกฺขู ภควตา ปณามิตา, อิทานิ เนสํ อนุคฺคหํ กาตุกาโม เอวํ จินฺเตสิ, การณํ ภควา จินฺเตสิ, อหเมตฺถ อุสฺสาหํ ชเนสฺสามี’’ติ ปุรโต ปากโฏ อโหสิ. สนฺเตตฺถ ภิกฺขูติ อิทํ โส มหาพฺรหฺมา ยถา นาม พฺยตฺโต สูโท ยเทว อมฺพิลคฺคาทีสุ รสชาตํ รญฺโญ รุจฺจติ, ตํ อภิสงฺขาเรน สาทุตรํ กตฺวา ปุนทิวเส อุปนาเมติ, เอวเมว อตฺตโน พฺยตฺตตาย ภควตา อาหฏอุปมํเยว เอวเมตํ ภควาติอาทิวจเนหิ อภิสงฺขริตฺวา ภควนฺตํ ยาจนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ วทติ. ตตฺถ อภินนฺทตูติ ‘‘มม สนฺติกํ ภิกฺขุสงฺโฆ อาคจฺฉตู’’ติ. เอวมสฺส อาคมนํ สมฺปิยายมาโน อภินนฺทตุ. อภิวทตูติ อาคตสฺส จ โอวาทานุสาสนึ ททนฺโต อภิวทตุ.

'भगवतो पुरतो पातुरहोसीति' का अर्थ है शास्ता के चित्त को जानकर— "इन भिक्षुओं को भगवान ने निकाल दिया है, अब उनके प्रति अनुग्रह करने की इच्छा से ऐसा विचार किया है, भगवान ने कारण सोचा है, मैं इसमें उत्साह जगाऊँगा"—ऐसा सोचकर वह (महाब्रह्मा) सामने प्रकट हुआ। 'सन्तेत्थ भिक्खूति'—वह महाब्रह्मा, जैसे कोई चतुर रसोइया खट्टे आदि रसों में से जो राजा को पसंद हो, उसे संस्कारित कर और अधिक स्वादिष्ट बनाकर अगले दिन प्रस्तुत करता है, वैसे ही अपनी चतुरता से भगवान द्वारा दी गई उपमा को ही "एवमेतं भगवा" आदि वचनों से संस्कारित कर, भगवान से याचना करते हुए भिक्षु संघ पर अनुग्रह करने के लिए कहता है। वहाँ 'अभिनन्दतू' का अर्थ है "भिक्षु संघ मेरे पास आए"। इस प्रकार उनके आने का स्वागत करते हुए प्रसन्न हों। 'अभिवदतू' का अर्थ है आए हुए भिक्षुओं को ओवाद और अनुशासनी देते हुए उन्हें संबोधित करें।


ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา. อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ อิทฺธึ อกาสิ. เอกทฺวีหิกายาติ เอเกโก เจว ทฺเว ทฺเว จ หุตฺวา. สารชฺชมานรูปาติ โอตฺตปฺปมานสภาวา ภายมานา. กสฺมา ปน ภควา เตสํ ตถา อุปสงฺกมนาย อิทฺธิมกาสีติ? หิตปตฺถนาย. ยทิ หิ เต วคฺควคฺคา หุตฺวา อาคจฺเฉยฺยุํ, ‘‘ภควา ภิกฺขุสงฺฆํ ปณาเมตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ เอกทิวสมฺปิ ตตฺถ วสิตุํ นาสกฺขิ, เวเคเนว อาคโต’’ติ เกฬิมฺปิ กเรยฺยุํ. อถ เนสํ เนว พุทฺธคารวํ ปจฺจุปฏฺฐเหยฺย, น ธมฺมเทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สมตฺถา ภเวยฺยุํ. สภยานํ ปน สสารชฺชานํ เอกทฺวีหิกาย อาคจฺฉนฺตานํ พุทฺธคารวญฺเจว ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ, ธมฺมเทสนญฺจ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ จินฺเตตฺวา เตสํ หิตปตฺถนาย ตถารูปํ อิทฺธึ อกาสิ.

"पठिसल्लाना" का अर्थ है एकाकी होना। "इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खासि" का अर्थ है कि उन्होंने ऋद्धि (चमत्कार) का प्रदर्शन किया। "एकद्वीहिकाय" का अर्थ है एक-एक करके या दो-दो करके होना। "सारज्जमानरूपा" का अर्थ है भयभीत स्वभाव वाले या लज्जाशील होना। भगवान ने उनके इस प्रकार आगमन के लिए ऋद्धि का प्रयोग क्यों किया? उनके कल्याण की कामना से। यदि वे समूहों में आते, तो वे यह कहकर उपहास कर सकते थे कि "भगवान भिक्षु-संघ को निकालकर जंगल में गए थे, पर वहाँ एक दिन भी नहीं रह सके और तुरंत लौट आए।" तब उनके मन में बुद्ध के प्रति गौरव (श्रद्धा) उत्पन्न नहीं होता और वे धम्म-देशना ग्रहण करने में समर्थ नहीं होते। यह सोचकर कि भयभीत और लज्जाशील होकर एक-एक या दो-दो करके आने वालों में बुद्ध के प्रति गौरव बना रहेगा और वे धम्म-देशना ग्रहण कर सकेंगे, उनके कल्याण की इच्छा से उन्होंने वैसी ऋद्धि का प्रदर्शन किया।


นิสีทึสูติ เตสุ หิ สารชฺชมานรูเปสุ อาคจฺฉนฺเตสุ เอโก ภิกฺขุ ‘‘มมํเยว สตฺถา โอโลเกติ, มํเยว มญฺเญ นิคฺคณฺหิตุกาโม’’ติ สณิกํ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ, อถญฺโญ อถญฺโญติ เอวํ ปญฺจภิกฺขุสตานิ นิสีทึสุ. เอวํ นิสินฺนํ ปน ภิกฺขุสงฺฆํ สีทนฺตเร สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทํ วิย นิวาเต ปทีปํ วิย จ นิจฺจลํ ทิสฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อิเมสํ [Pg.277] ภิกฺขูนํ กีทิสี ธมฺมเทสนา วฏฺฏตี’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม อาหารเหตุ ปณามิตา, ปิณฺฑิยาโลปธมฺมเทสนาว เนสํ สปฺปายา, ตํ ทสฺเสตฺวา มตฺถเก ติปริวฏฺฏเทสนํ เทเสสฺสามิ, เทสนาปริโยสาเน สพฺเพ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ. อถ เนสํ ตํ ธมฺมเทสนํ เทเสนฺโต อนฺตมิทํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

"निसीदिंसु" (वे बैठ गए) का अर्थ है कि जब वे लज्जाशील होकर आ रहे थे, तब एक भिक्षु ने सोचा—"शास्ता केवल मुझे ही देख रहे हैं, मानो वे मुझे ही निगृहीत (डाँटना) करना चाहते हैं," और वह धीरे से आकर, वंदना कर बैठ गया। फिर दूसरा, फिर तीसरा—इस प्रकार पाँच सौ भिक्षु बैठ गए। इस प्रकार बैठे हुए भिक्षु-संघ को, जो पर्वतों के बीच स्थित महासमुद्र के समान और वायु-रहित स्थान में रखे दीपक के समान निश्चल था, देखकर शास्ता ने विचार किया—"इन भिक्षुओं के लिए कैसी धम्म-देशना उचित होगी?" तब उन्हें यह विचार आया—"ये भोजन के कारण निकाले गए थे, अतः इनके लिए 'पिण्डियालोप' (भिक्षाटन) संबंधी धम्म-देशना ही उपयुक्त है। उसे दिखाकर अंत में मैं 'तिपरिवट्ट' (तीन प्रकार के आवर्तन वाली) देशना दूँगा, और देशना के अंत में सभी अर्हत्व को प्राप्त करेंगे।" तब उन्हें वह धम्म-देशना देते हुए उन्होंने "अन्तमइदं, भिक्खवे" आदि कहा।


ตตฺถ อนฺตนฺติ ปจฺฉิมํ ลามกํ. ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยนฺติ ยํ เอวํ ปิณฺฑปริเยสเนน ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺส ชีวิตํ. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – ปิณฺฑาย อุลตีติ ปิณฺโฑโล, ปิณฺโฑลสฺส กมฺมํ ปิณฺโฑลฺยํ, ปิณฺฑปริเยสเนน นิปฺผาทิตชีวิตนฺติ อตฺโถ. อภิสาโปติ อกฺโกโส. กุปิตา หิ มนุสฺสา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกํ ‘‘จีวรํ นิวาเสตฺวา กปาลํ คเหตฺวา ปิณฺฑํ ปริเยสมาโน จริสฺสตี’’ติ อกฺโกสนฺติ. อถ วา ปน ‘‘กึ ตุยฺหํ อกาตพฺพํ อตฺถิ, โย ตฺวํ เอวํ พลวา วีริยสมฺปนฺโนปิ หิโรตฺตปฺปํ ปหาย กปโณ วิย ปิณฺโฑโล วิจรสิ ปตฺตปาณี’’ติ? เอวมฺปิ อกฺโกสนฺติเยว. ตญฺจ โข เอตนฺติ เอวํ ตํ อภิสาปํ สมานมฺปิ ปิณฺโฑลฺยํ. กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกาติ มม สาสเน ชาติกุลปุตฺตา จ อาจารกุลปุตฺตา จ อตฺถวสิกา การณวสิกา หุตฺวา การณวสํ ปฏิจฺจ อุเปนฺติ.

वहाँ "अन्तं" का अर्थ है अंतिम या निम्नतम। "यदिदं पिण्डोल्यं" का अर्थ है वह जीवन जो इस प्रकार भिक्षाटन द्वारा निर्वाह किया जाता है। यहाँ पद का अर्थ यह है—जो भिक्षा के लिए घूमता है वह "पिण्डोलो" है, और पिण्डोल का कर्म "पिण्डोल्य" है, जिसका अर्थ है भिक्षाटन से सिद्ध किया गया जीवन। "अभिसापो" का अर्थ है गाली या अपशब्द। क्रुद्ध मनुष्य अपने शत्रु को यह कहकर गाली देते हैं कि "तुम चीवर पहनकर और खप्पर (पात्र) लेकर भिक्षा माँगते हुए फिरोगे।" अथवा "तुम्हारे लिए क्या करने योग्य शेष है, जो तुम इतने बलवान और वीर्यवान होकर भी लज्जा और भय को त्यागकर एक दीन व्यक्ति की तरह हाथ में पात्र लिए भिक्षाटन करते फिरते हो?" इस प्रकार भी वे गाली ही देते हैं। "तञ्च खो एतं" का अर्थ है कि इस प्रकार वह गाली (अपशब्द) होने पर भी उस पिण्डोल्य (भिक्षा-वृत्ति) को कुलपुत्र अपनाते हैं। "कुलपुत्ता उपेन्ति अत्थवसिका" का अर्थ है कि मेरे शासन में जन्म से कुलपुत्र और आचरण से कुलपुत्र, किसी विशेष प्रयोजन या कारण के वश होकर इसे अपनाते हैं।


ราชาภินีตาติอาทีสุ เย รญฺโญ สนฺตกํ ขาทิตฺวา รญฺญา พนฺธนาคาเร พนฺธาปิตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต ราชาภินีตา นาม. เต หิ รญฺญา พนฺธนํ อภินีตตฺตา ราชาภินีตา นาม. เย ปน โจเรหิ อฏวิยํ คเหตฺวา เอกจฺเจสุ มาริยมาเนสุ เอกจฺเจ ‘‘มยํ สามิ ตุมฺเหหิ วิสฺสฏฺฐา เคหํ อนชฺฌาวสิตฺวา ปพฺพชิสฺสาม, ตตฺถ ยํ ยํ พุทฺธปูชาทิปุญฺญํ กริสฺสาม, ตโต ตุมฺหากํ ปตฺตึ ทสฺสามา’’ติ เตหิ วิสฺสฏฺฐา ปพฺพชนฺติ, เต โจราภินีตา นาม. เตปิ หิ โจเรหิ มาเรตพฺพตํ อภินีตาติ โจราภินีตา นาม. เย ปน อิณํ คเหตฺวา ปฏิทาตุํ อสกฺโกนฺตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต อิณฏฺฏา นาม, อิณปีฬิตาติ อตฺโถ. อิณฏฺฐาติปิ ปาโฐ, อิเณ ฐิตาติ อตฺโถ. เย ราชโจรฉาตกโรคภยานํ อญฺญตเรน อภิภูตา อุปทฺทุตา ปพฺพชนฺติ, เต ภยฏฺฏา นาม, ภยปีฬิตาติ อตฺโถ. ภยฏฺฐาติปิ ปาโฐ, ภเย [Pg.278] ฐิตาติ อตฺโถ. อาชีวิกาปกตาติ อาชีวิกาย อุปทฺทุตา อภิภูตา, ปุตฺตทารํ โปเสตุํ อสกฺโกนฺตาติ อตฺโถ. โอติณฺณามฺหาติ อนฺโต อนุปวิฏฺฐา.

"राजाभिनीता" आदि पदों में, जो राजा की संपत्ति खाकर राजा द्वारा कारागार में डाले गए और वहाँ से भागकर प्रव्रजित हुए, वे "राजाभिनीत" कहलाते हैं। वे राजा द्वारा बंधन में डाले जाने के कारण "राजाभिनीत" हैं। जो चोरों द्वारा जंगल में पकड़े गए और कुछ के मारे जाने पर अन्यों ने कहा—"हे स्वामियों! यदि आप हमें छोड़ दें, तो हम घर में न रहकर प्रव्रजित हो जाएँगे और वहाँ जो भी बुद्ध-पूजा आदि पुण्य करेंगे, उसका भाग आपको देंगे," और उनके द्वारा छोड़े जाने पर प्रव्रजित हुए, वे "चोराभिनीत" कहलाते हैं। वे भी चोरों द्वारा वध के लिए ले जाए जाने के कारण "चोराभिनीत" हैं। जो ऋण लेकर उसे चुकाने में असमर्थ होने पर भागकर प्रव्रजित हुए, वे "इणट्टा" (ऋण से पीड़ित) कहलाते हैं। "इणट्ठा" भी पाठ है, जिसका अर्थ है ऋण में स्थित। जो राजा, चोर, अकाल या रोग के भय में से किसी एक से अभिभूत या पीड़ित होकर प्रव्रजित हुए, वे "भयट्टा" (भय से पीड़ित) कहलाते हैं। "भयट्ठा" भी पाठ है, जिसका अर्थ है भय में स्थित। "आजीविकापकता" का अर्थ है आजीविका से पीड़ित या अभिभूत, जो स्त्री-बच्चों का पालन-पोषण करने में असमर्थ थे। "ओतिण्णाम्हा" का अर्थ है (शोक के विषयों द्वारा) भीतर तक धँसे हुए या प्रविष्ट।


โส จ โหติ อภิชฺฌาลูติ อิทํ โส กุลปุตฺโต ‘‘ทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสามี’’ติอาทิวเสน จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปพฺพชิโต, อปรภาเค, ตํ ปพฺพชฺชํ ตถารูปํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิชฺฌาลูติ ปรภณฺฑานํ อภิชฺฌายิตา. ติพฺพสาราโคติ พหลราโค. พฺยาปนฺนจิตฺโตติ ปูติภาเวน วิปนฺนจิตฺโต. ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโปติ ติขิณสิงฺโค วิย โคโณ ทุฏฺฐจิตฺโต. มุฏฺฐสฺสตีติ ภตฺตนิกฺขิตฺตกาโก วิย นฏฺฐสฺสติ, อิธ กตํ เอตฺถ นสฺสติ. อสมฺปชาโนติ นิปฺปญฺโญ. ขนฺธาทิปริจฺเฉทรหิโต. อสมาหิโตติ จณฺฑโสเต พทฺธนาวา วิย อุปจารปฺปนาภาเวน อสณฺฐิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ พนฺธารุฬฺหมโค วิย สนฺตมโน. ปากตินฺทฺริโยติ ยถา คิหี ปุตฺตธีตโร โอโลเกนฺโต อสํวุตินฺทฺริโย โหติ, เอวํ อสํวุตินฺทฺริโย.

"सो च होति अभिज्झालू" यह उस कुलपुत्र के लिए कहा गया है, जिसने "मैं दुखों का अंत करूँगा" इस विचार से प्रव्रज्या ली थी, किंतु बाद में वह उस प्रव्रज्या को उस रूप में निभाने में समर्थ नहीं रहा। उसे दिखाने के लिए यह कहा गया है। वहाँ "अभिज्झालू" का अर्थ है दूसरों की वस्तुओं की अभिलाषा करने वाला। "तिब्बसारोगो" का अर्थ है तीव्र राग वाला। "ब्यापन्नचित्तो" का अर्थ है द्वेष के कारण विकृत चित्त वाला। "पदुट्ठमनसङ्कप्पो" का अर्थ है तीखे सींग वाले बैल के समान दुष्ट चित्त वाला। "मुट्ठस्सती" का अर्थ है भोजन पर दृष्टि गड़ाए कौवे के समान विस्मृत स्मृति वाला; यहाँ जो किया गया, वह यहीं नष्ट हो जाता है। "असम्पजानो" का अर्थ है प्रज्ञा-रहित, जो स्कंध आदि के विभाजन को समझने में असमर्थ है। "असमाहितो" का अर्थ है तीव्र धारा में बँधी नाव के समान उपचार और अप्पना समाधि के अभाव में अस्थिर चित्त वाला। "विब्भन्तचित्तो" का अर्थ है जाल में फँसे मृग के समान चंचल मन वाला। "पाकतिन्द्रियो" का अर्थ है जैसे कोई गृहस्थ अपने पुत्र-पुत्रियों को देखते समय असंयत इंद्रियों वाला होता है, वैसे ही असंयत इंद्रियों वाला।


ฉวาลาตนฺติ ฉวานํ ทฑฺฒฏฺฐาเน อลาตํ. อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตนฺติ ปมาเณน อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาทิตฺตํ มชฺเฌ คูถมกฺขิตํ. เนว คาเมติ สเจ หิ ตํ ยุคนงฺคลโคปานสิปกฺขปาสกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา อสฺส, คาเม กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. สเจ เขตฺตกุฏิยํ กฏฺฐตฺถรมญฺจกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา, อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. ยสฺมา ปน อุภยถาปิ น สกฺกา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. คิหิโภคา จ ปริหีโนติ โย อคาเร วสนฺเตหิ คิหีหิ ทายชฺเช ภาชิยมาเน โภโค ลทฺธพฺโพ อสฺส, ตโต จ ปริหีโน. สามญฺญตฺถญฺจาติ อาจริยุปชฺฌายานํ โอวาเท ฐตฺวา ปริยตฺติปฏิเวธวเสน ปตฺตพฺพํ สามญฺญตฺถญฺจ. อิมญฺจ ปน อุปมํ สตฺถา น ทุสฺสีลสฺส วเสน อาหริ, ปริสุทฺธสีลสฺส ปน อลสสฺส อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ อุปหตสฺส ปุคฺคลสฺส อิมํ อุปมํ อาหริ.

"छवालात" का अर्थ है शवों के दाह-स्थान (श्मशान) की जलती हुई लकड़ी। "दोनों सिरों पर जलती हुई और बीच में विष्ठा से सनी हुई" का अर्थ है—परिमाण में लगभग आठ अंगुल लंबी, दो स्थानों (सिरों) पर जलती हुई और बीच में विष्ठा से लिप्त। "न गाँव के काम की" का अर्थ है कि यदि वह जुए, हल, बल्ली, पाखे या खूँटे आदि के काम में लाई जा सकती, तो गाँव में लकड़ी के प्रयोजन को पूरा करती। यदि वह खेत की कुटिया में लकड़ी के बिछौने या मंच आदि के काम में लाई जा सकती, तो अरण्य में लकड़ी के प्रयोजन को पूरा करती। चूँकि वह दोनों ही स्थानों पर उपयोगी नहीं है, इसलिए ऐसा कहा गया है। "गृहस्थ भोगों से भ्रष्ट" का अर्थ है—घर में रहने वाले गृहस्थों द्वारा पैतृक संपत्ति के बँटवारे के समय जो भोग प्राप्त होना चाहिए था, उससे वह वंचित हो गया है। "श्रमण-धर्म के लाभ से भी" का अर्थ है—आचार्य और उपाध्याय के उपदेश में स्थित होकर पर्यप्ति (अध्ययन) और प्रतिवेध (साक्षात्कार) के वश से प्राप्त होने वाला श्रमण-धर्म का फल। शास्ता ने यह उपमा दुःशील (शीलहीन) व्यक्ति के लिए नहीं दी है, बल्कि शुद्ध शील वाले किंतु आलसी और अभिध्या (लोभ) आदि दोषों से ग्रस्त व्यक्ति के लिए दी है।


ตโยเม, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารทฺธํ? อิมสฺส ปุคฺคลสฺส ฉวาลาตสทิสภาโว เนว มาตาปิตูหิ กโต, น อาจริยุปชฺฌาเยหิ, อิเมหิ ปน ปาปวิตกฺเกหิ กโตติ ทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. อนิมิตฺตํ วา สมาธินฺติ [Pg.279] วิปสฺสนาสมาธึ. โส หิ นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ สมุคฺฆาตเนน อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา มิสฺสกา, อนิมิตฺตสมาธิ ปุพฺพภาโค. อนิมิตฺตสมาธิ วา มิสฺสโก, สติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคาติ เวทิตพฺพา.

"भिक्षुओं, ये तीन" (तयोमे भिक्खवे)—यह उपदेश किसलिए आरंभ किया गया? इस व्यक्ति की श्मशान की लकड़ी के समान अवस्था न तो माता-पिता द्वारा की गई है और न ही आचार्य-उपाध्याय द्वारा, बल्कि इन पाप-वितर्कों (बुरे विचारों) द्वारा की गई है—यह दिखाने के लिए इसे आरंभ किया गया है। "अनिमित्त समाधि" का अर्थ है विपश्यना समाधि। वह नित्य-निमित्त आदि के समूल विनाश के कारण "अनिमित्त" कही जाती है। यहाँ चार स्मृति-प्रस्थान (सतिपट्ठान) मिश्रित (लौकिक और लोकोत्तर) हैं, और अनिमित्त समाधि उसका पूर्व-भाग (प्रारंभिक अवस्था) है। अथवा अनिमित्त समाधि मिश्रित है और स्मृति-प्रस्थान पूर्व-भाग हैं—ऐसा समझना चाहिए।


ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิโยติ อิทํ ปน น เกวลํ อนิมิตฺตสมาธิภาวนา อิเมสํเยว ติณฺณํ มหาวิตกฺกานํ ปหานาย สํวตฺตติ, สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีนมฺปิ ปน สมุคฺฆาตํ กโรตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. น วชฺชวา อสฺสนฺติ นิทฺโทโส ภเวยฺยํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิติ ภควา อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต เทสนํ ตีหิ ภเวหิ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ. เทสนาวสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ. อฏฺฐมํ.

"भिक्षुओं, ये दो दृष्टियाँ" (द्वेमा भिक्खवे दिट्ठियो)—यह केवल इसलिए नहीं कहा गया कि अनिमित्त समाधि की भावना इन तीन महा-वितर्कों के प्रहाण के लिए होती है, बल्कि इसलिए कि यह शाश्वत और उच्छेद दृष्टियों का भी समूल विनाश करती है। "दोषरहित होऊँ" (न वज्जवा अस्सं) का अर्थ है निर्दोष होना। यहाँ शेष अंश स्पष्ट ही है। इस प्रकार भगवान ने इस सुत्त में भी देशना को तीन भवों (अवस्थाओं) में घुमाकर अर्हत्व के साथ समाप्त किया। देशना के अंत में पाँच सौ भिक्षुओं ने प्रतिसंभिदाओं के साथ अर्हत्व प्राप्त किया। आठवाँ सुत्त समाप्त।


๙. ปาลิเลยฺยสุตฺตวณฺณนา

९. पालिलेय्य सुत्त की व्याख्या।


๘๑. นวเม จาริกํ ปกฺกามีติ โกสมฺพิกานํ ภิกฺขูนํ กลหกาเล สตฺถา เอกทิวสํ ทีฆีติสฺส โกสลรญฺโญ วตฺถุํ อาหริตฺวา ‘‘น หิ เวเรน เวรานิ, สมฺมนฺตีธ กุทาจน’’นฺติอาทีหิ (ธ. ป. ๕) คาถาหิ โอวทติ. ตํทิวสํ เตสํ กลหํ กโรนฺตานํเยว รตฺติ วิภาตา. ทุติยทิวเสปิ ภควา ตเมว วตฺถุํ กเถสิ. ตํทิวสมฺปิ เตสํ กลหํ กโรนฺตานํเยว รตฺติ วิภาตา. ตติยทิวเสปิ ภควา ตเมว วตฺถุํ กเถสิ. อถ นํ อญฺญตโร ภิกฺขุ เอวมาห – ‘‘อปฺโปสฺสุกฺโก, ภนฺเต, ภควา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุตฺโต วิหรตุ, มยเมเตน ภณฺฑเนน กลเหน วิคฺคเหน วิวาเทน ปญฺญายิสฺสามา’’ติ. สตฺถา ‘‘ปริยาทิณฺณรูปจิตฺตา โข อิเม โมฆปุริสา, น อิเม สกฺกา สญฺญาเปตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา – ‘‘กึ มยฺหํ อิเมหิ, เอกจารวาสํ วสิสฺสามี’’ติ? โส ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา โกสมฺพิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กญฺจิปิ อนามนฺเตตฺวา เอโกว อทุติโย จาริกํ ปกฺกามิ.

८१. नौवें सुत्त में "चारिका के लिए निकल गए" (चारिकं पक्कामि) का अर्थ है—कौशाम्बी के भिक्षुओं के कलह के समय शास्ता ने एक दिन कोसल राज दीघीति की कथा सुनाकर "न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं" आदि गाथाओं से उपदेश दिया। उस दिन उनके कलह करते-करते ही रात बीत गई। दूसरे दिन भी भगवान ने वही कथा कही। उस दिन भी उनके कलह करते-करते ही रात बीत गई। तीसरे दिन भी भगवान ने वही कथा कही। तब एक भिक्षु ने उनसे इस प्रकार कहा—"भन्ते! भगवान निश्चिंत होकर दृष्टधर्म-सुख-विहार में लीन होकर विहार करें, हम स्वयं ही इस झगड़े, कलह, विग्रह और विवाद को देख लेंगे।" शास्ता ने यह सोचकर कि "ये मोघ-पुरुष राग-द्वेष आदि से अभिभूत चित्त वाले हो गए हैं, इन्हें समझाना संभव नहीं है", विचार किया—"मुझे इनसे क्या प्रयोजन? मैं एकाकी विहार करूँगा।" उन्होंने प्रातःकाल शरीर-चर्या पूर्ण कर कौशाम्बी में पिण्डपात के लिए विचरण किया और किसी को भी बिना बताए, अकेले ही बिना किसी साथी के चारिका के लिए निकल गए।


ยสฺมึ, อาวุโส, สมเยติ อิทํ เถโร ยสฺมาสฺส อชฺช ภควา เอเกน ภิกฺขุนา สทฺธึ ปกฺกมิสฺสติ, อชฺช ทฺวีหิ, อชฺช สเตน, อชฺช สหสฺเสน, อชฺช เอกโกวาติ สพฺโพ ภควโต จาโร วิทิโต ปากโฏ ปจฺจกฺโข, ตสฺมา อาห.

"आयुष्मान्, जिस समय" (यस्मिं आवुसो समये)—यह स्थविर आनन्द ने इसलिए कहा क्योंकि उन्हें भगवान की चर्या भली-भाँति ज्ञात, प्रकट और प्रत्यक्ष थी कि आज भगवान एक भिक्षु के साथ जाएँगे, आज दो के साथ, आज सौ के साथ, आज हज़ार के साथ या आज अकेले ही जाएँगे। इसलिए उन्होंने ऐसा कहा।


อนุปุพฺเพนาติ [Pg.280] คามนิคมปฏิปาฏิยา ปิณฺฑาย จรมาโน เอกจารวาสํ ตาว วสมานํ ภิกฺขุํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา พาลกโลณการคามํ อคมาสิ. ตตฺถ ภคุตฺเถรสฺส สกลปจฺฉาภตฺตญฺเจว ติยามรตฺติญฺจ เอกจารวาเส อานิสํสํ กเถตฺวา ปุนทิวเส เตน ปจฺฉาสมเณน ปิณฺฑาย จริตฺวา ตํ ตตฺเถว นิวตฺเตตฺวา ‘‘สมคฺควาสํ วสมาเน ตโย กุลปุตฺเต ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปาจีนวํสมิคทายํ อคมาสิ. เตสมฺปิ สกลปจฺฉาภตฺตญฺเจว ติยามรตฺติญฺจ เอกจารวาเส อานิสํสํ กเถตฺวา เต ตตฺเถว นิวตฺเตตฺวา เอกโกว ปาลิเลยฺย นคราภิมุโข ปกฺกมิตฺวา อนุปุพฺเพน ปาลิเลยฺยนครํ สมฺปตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน ปาลิเลยฺยกํ, ตทวสรี’’ติ.

"क्रमशः" (अनुपुब्बेन) का अर्थ है—गाँवों और निगमों के क्रम से पिण्डपात के लिए विचरण करते हुए, पहले एकाकी विहार करने वाले भिक्षु को देखने की इच्छा से बालकलौणकार गाँव गए। वहाँ स्थविर भगु को पूरे पश्चाद्भक्त और रात्रि के तीनों प्रहरों में एकाकी विहार के लाभ बताकर, अगले दिन उनके साथ पिण्डपात के लिए विचरण किया और उन्हें वहीं रोककर, "शांतिपूर्वक साथ रहने वाले तीन कुलपुत्रों को देखूँगा" यह सोचकर प्राचीनवंश-मृगदाव गए। उन्हें भी पूरे पश्चाद्भक्त और रात्रि के तीनों प्रहरों में एकाकी विहार के लाभ बताकर, उन्हें वहीं रोककर, अकेले ही पालिलेय्य नगर की ओर चल दिए और क्रमशः पालिलेय्य नगर पहुँचे। इसीलिए कहा गया है—"क्रमशः चारिका करते हुए जहाँ पालिलेय्यक था, वहाँ पहुँचे।"


ภทฺทสาลมูเลติ ปาลิเลยฺยวาสิโน ภควโต ทานํ ทตฺวา ปาลิเลยฺยโต อวิทูเร รกฺขิตวนสณฺโฑ นาม อตฺถิ, ตตฺถ ภควโต ปณฺณสาลํ กตฺวา ‘‘เอตฺถ วสถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา วาสยึสุ. ภทฺทสาโล ปน ตตฺเถโก มนาโป ลทฺธโก สาลรุกฺโข. ภควา ตํ นครํ อุปนิสฺสาย ตสฺมึ วนสณฺเฑ ปณฺณสาลสมีเป ตสฺมึ รุกฺขมูเล วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภทฺทสาลมูเล’’ติ.

"भद्रशाल वृक्ष के नीचे" (भद्रसालमूले) का अर्थ है—पालिलेय्य के निवासियों ने भगवान को दान देकर पालिलेय्य से थोड़ी दूर पर स्थित 'रक्षितवनखण्ड' नामक स्थान पर भगवान के लिए पर्णकुटी बनाकर, "यहाँ विहार करें" ऐसी प्रार्थना करके उन्हें वहाँ ठहराया। वहाँ 'भद्रशाल' नामक एक सुंदर और दर्शनीय साल का वृक्ष था। भगवान उस नगर के समीप उस वनखण्ड में पर्णकुटी के पास उस वृक्ष के नीचे विहार करते थे। इसीलिए "भद्रशाल वृक्ष के नीचे" ऐसा कहा गया है।


เอวํ วิหรนฺเต ปเนตฺถ ตถาคเต อญฺญตโร หตฺถินาโค หตฺถินีหิ หตฺถิโปตกาทีหิ โคจรภูมิติตฺโถคาหนาทีสุ อุพฺพาฬฺโห ยูเถ อุกฺกณฺฐิโต ‘‘กึ เม อิเมหิ หตฺถีหี’’ติ? ยูถํ ปหาย มนุสฺสปถํ คจฺฉนฺโต ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ ภควนฺตํ ทิสฺวา ฆฏสหสฺเสน นิพฺพาปิตสนฺตาโป วิย นิพฺพุโต หุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อฏฺฐาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย สตฺถุ วตฺตปฏิวตฺตํ กโรนฺโต มุขโธวนํ เทติ, นฺหาโนทกํ อาหรติ, ทนฺตกฏฺฐํ เทติ, ปริเวณํ สมฺมชฺชติ, อรญฺญโต มธุรานิ ผลาผลานิ อาหริตฺวา สตฺถุโน เทติ. สตฺถา ปริโภคํ กโรติ.

जब तथागत इस प्रकार विहार कर रहे थे, तब एक हाथी (हत्थिनागो), जो हथिनियों और छोटे हाथियों आदि के कारण चरागाहों और घाटों पर परेशान था और झुंड से ऊब गया था, यह सोचकर कि 'मुझे इन हाथियों से क्या लेना-देना?', झुंड को छोड़कर मनुष्यों के मार्ग से जाते हुए पालिलेय्यक वनखंड में भगवान को देखकर ऐसा शांत हो गया जैसे हज़ार घड़ों के जल से उसकी जलन शांत हो गई हो। वह शास्ता के समीप खड़ा हो गया। तब से वह शास्ता की सेवा-शुश्रूषा करते हुए मुख धोने का जल देता, स्नान का जल लाता, दातून देता, परिसर की सफाई करता और जंगल से मीठे फल लाकर शास्ता को देता था। शास्ता उसका उपभोग करते थे।


เอกทิวสํ สตฺถา รตฺติภาคสมนนฺตเร จงฺกมิตฺวา ปาสาณผลเก นิสีทิ. หตฺถีปิ อวิทูเร ฐาเน อฏฺฐาสิ. สตฺถา ปจฺฉโต โอโลเกตฺวา น กิญฺจิ อทฺทส, เอวํ ปุรโต จ อุภยปสฺเสสุ จ. อถสฺส ‘‘สุขํ วตาหํ อญฺญตฺร เตหิ ภณฺฑนการเกหิ วสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. หตฺถิโนปิ ‘‘มยา นามิตสาขํ อญฺเญ ขาทนฺตา นตฺถี’’ติอาทีนิ จินฺเตตฺวา – ‘‘สุขํ วต เอกโกว [Pg.281] วสามิ, สตฺถุ วตฺตํ กาตุํ ลภามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. สตฺถา อตฺตโน จิตฺตํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มม ตาว อีทิสํ จิตฺตํ, กีทิสํ นุ โข หตฺถิสฺสา’’ติ ตสฺสาปิ ตาทิสเมว ทิสฺวา ‘‘สเมติ โน จิตฺต’’นฺติ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

एक दिन शास्ता रात्रि के अंतिम प्रहर में चंक्रमण करके एक शिला-पट्ट पर बैठ गए। वह हाथी भी पास ही एक स्थान पर खड़ा हो गया। शास्ता ने पीछे मुड़कर देखा तो किसी को नहीं पाया, वैसे ही आगे और दोनों ओर भी। तब उनके मन में यह विचार आया—'मैं उन झगड़ालू भिक्षुओं से अलग होकर सुखपूर्वक रह रहा हूँ।' हाथी ने भी यह सोचकर कि 'मेरे द्वारा झुकाई गई टहनियों को खाने वाला अब कोई दूसरा नहीं है' आदि—'मैं अकेला ही सुखपूर्वक रह रहा हूँ, मुझे शास्ता की सेवा करने का अवसर मिल रहा है', उसके मन में भी ऐसा विचार आया। शास्ता ने अपने चित्त को देखकर सोचा—'मेरा तो ऐसा विचार है, हाथी का कैसा विचार होगा?' उसका भी वैसा ही विचार देखकर 'हम दोनों का चित्त समान है'—यह उदान कहा—


‘‘เอตํ นาคสฺส นาเคน, อีสาทนฺตสฺส หตฺถิโน;

สเมติ จิตฺตํ จิตฺเตน, ยเทโก รมตี วเน’’ติ. (มหาว. ๔๖๗);

'नाग (बुद्ध) का चित्त उस हल के समान दांतों वाले नाग (हाथी) के चित्त से मिलता है, क्योंकि दोनों ही वन में अकेले रमण करते हैं।'


อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขูติ อถ เอวํ ตถาคเต ตตฺถ วิหรนฺเต ปญฺจสตา ทิสาสุ วสฺสํวุตฺถา ภิกฺขู. เยนายสฺมา อานนฺโทติ ‘‘สตฺถา กิร ภิกฺขุสงฺฆํ ปณาเมตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ’’ติ อตฺตโน ธมฺมตาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ อสกฺโกนฺตา เยนายสฺมา อานนฺโท, เตนุปสงฺกมึสุ.

'अथ खो सम्बहुला भिक्खू' का अर्थ है—जब तथागत वहाँ इस प्रकार विहार कर रहे थे, तब विभिन्न दिशाओं में वर्षावास व्यतीत करने वाले पाँच सौ भिक्षु। 'येनायस्मा आनन्दो'—यह सोचकर कि 'सुना है शास्ता भिक्षु-संघ को विदा कर वन में चले गए हैं', वे अपनी प्रकृति के कारण शास्ता के पास जाने में असमर्थ होकर जहाँ आयुष्मान आनंद थे, वहाँ गए।


อนนฺตรา อาสวานํ ขโยติ มคฺคานนฺตรํ อรหตฺตผลํ. วิจยโสติ วิจเยน, เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาววิจินนสมตฺเถน ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺโมติ สาสนธมฺโม. จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทิ เย เย โกฏฺฐาเส ปริจฺฉินฺทิตฺวา ธมฺโม เทสิโต, เตสํ ปกาสนตฺถาย วุตฺตํ. สมนุปสฺสนาติ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. สงฺขาโร โสติ ทิฏฺฐิสงฺขาโร โส. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตโต ตณฺหาโต โส สงฺขาโร ชาโต. ตณฺหาสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺเตสุปิ จตูสุ จิตฺเตสุ เอส ชายติ. สาปิ ตณฺหาติ สา ทิฏฺฐิสงฺขารสฺส ปจฺจยภูตา ตณฺหา. สาปิ เวทนาติ สา ตณฺหาย ปจฺจยภูตา เวทนา. โสปิ ผสฺโสติ โส เวทนาย ปจฺจโย อวิชฺชาสมฺผสฺโส. สาปิ อวิชฺชาติ สา ผสฺสสมฺปยุตฺตา อวิชฺชา.

'अनन्तरा आसवानं खयो' का अर्थ है मार्ग के तुरंत बाद अरहंत फल। 'विचयसो' का अर्थ है विचयन (जाँच) के द्वारा, उन-उन धर्मों के स्वभाव को जानने में समर्थ ज्ञान से परिच्छेद करना। 'धम्मो' का अर्थ है शासन-धर्म। 'चत्तारो सतिपट्ठाना' आदि उन-उन भागों को विभाजित कर जो धर्म उपदेशित किया गया है, उन्हें प्रकट करने के लिए कहा गया है। 'समनुपस्सना' का अर्थ है दृष्टि-समनुपस्सना। 'संखारो सो' का अर्थ है वह दृष्टि-संस्कार। 'ततोजो सो संखारो' का अर्थ है वह संस्कार उस तृष्णा से उत्पन्न हुआ है। तृष्णा-संप्रयुक्त चार चित्तों में भी यह उत्पन्न होता है। 'सापि तण्हा' वह दृष्टि-संस्कार की प्रत्यय-भूत तृष्णा है। 'सापि वेदना' वह तृष्णा की प्रत्यय-भूत वेदना है। 'सोपि फस्सो' वह वेदना का प्रत्यय अविद्या-संप्रयुक्त स्पर्श है। 'सापि अविज्जा' वह स्पर्श-संप्रयुक्त अविद्या है।


โน จสฺสํ, โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ น ภเวยฺยํ, มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺย. นาภวิสฺสํ, น เม ภวิสฺสตีติ สเจ ปน อายติมฺปิ อหํ น ภวิสฺสามิ, เอวํ มม ปริกฺขาโรปิ น ภวิสฺสติ. เอตฺตเก ฐาเน ภควา เตน ภิกฺขุนา คหิตคหิตทิฏฺฐึ วิสฺสชฺชาเปนฺโต อาคโต ปุคฺคลชฺฌาสเยนปิ เทสนาวิลาเสนปิ. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺเต วิจิกิจฺฉาว นตฺถิ, กถํ วิจิกิจฺฉาสงฺขาโร ตณฺหาโต ชายตีติ? อปฺปหีนตฺตา. ยสฺส หิ ตณฺหาย อปฺปหีนาย โส [Pg.282] อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิยาปิ เอเสว นโย ลพฺภติเยว จตูสุ หิ จิตฺตุปฺปาเทสุ สมฺปยุตฺตทิฏฺฐิ นาม นตฺถิ. ยสฺมา ปน ตณฺหาย อปฺปหีนตฺตา สา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตํ สนฺธาย ตตฺราปิ อยมตฺโถ ยุชฺชติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต เตวีสติยา ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตา. นวมํ.

'नो चस्सं, नो च मे सिया' का अर्थ है—यदि मैं न होता, तो मेरा परिष्कार (उपकरण) भी न होता। 'नाभविस्सं, न मे भविस्सति' का अर्थ है—यदि भविष्य में भी मैं नहीं होऊँगा, तो मेरा परिष्कार भी नहीं होगा। इस स्थान पर भगवान उस भिक्षु द्वारा पकड़ी गई दृष्टि को छुड़ाते हुए पुद्गल के आशय और देशना के विलास के अनुसार आए हैं। 'ततोजो सो संखारो'—तृष्णा-संप्रयुक्त चित्त में विचिकित्सा (संदेह) नहीं होती, तो विचिकित्सा-संस्कार तृष्णा से कैसे उत्पन्न होता है? प्रहाण न होने के कारण (अप्पहीणत्ता)। जिस व्यक्ति की तृष्णा प्रहीण नहीं हुई है, उसमें वह उत्पन्न होता है, इसी संदर्भ में यह कहा गया है। दृष्टि के संबंध में भी यही नियम है; चार चित्त-उत्पादों में संप्रयुक्त दृष्टि नहीं होती। चूँकि तृष्णा के प्रहीण न होने से वह उत्पन्न होती है, इसलिए उस संदर्भ में भी यह अर्थ उचित है। इस प्रकार इस सुत्त में तेईस स्थानों पर अरहंत पद तक पहुँचाकर विपश्यना का उपदेश दिया गया है। नौवाँ (सुत्त) समाप्त।


๑๐. ปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

१०. पुण्णम-सुत्त की व्याख्या।


๘๒. ทสเม ตทหุโปสเถติอาทิ ปวารณสุตฺเต วิตฺถาริตเมว. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กิญฺจิ การณํ. สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ ยทากงฺขสีติ กสฺมา เอวมาห? โส กิร ภิกฺขุ ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร. อาจริเย ปน ฐิตเก ปุจฺฉนฺเต สเจ เต ภิกฺขู นิสีทนฺติ, สตฺถริ คารวํ กตํ โหติ, อาจริเย อคารวํ. สเจ อุฏฺฐหนฺติ, อาจริเย คารวํ กตํ โหติ, สตฺถริ อคารวํ. อิติ เนสํ จิตฺตํ อเนกคฺคํ ภวิสฺสติ, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ตสฺมึ ปน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉนฺเต เตสํ จิตฺตํ เอกคฺคํ ภวิสฺสติ, เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ สกฺขิสฺสนฺตีติ ญตฺวา ภควา เอวมาห. อิเม นุ โข, ภนฺเตติ อยํ เถโร ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อาจริโย, ปญฺจกฺขนฺธมตฺตมฺปิ นปฺปชานาตีติ น วตฺตพฺโพ. ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตน ปน ‘‘อิเม ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, น อญฺเญ’’ติ เอวํ ชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, ตสฺมา อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ. เตปิ จสฺส อนฺเตวาสิกา ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ‘อหํ ชานามี’ติ น กเถติ, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ปน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวาว กเถตี’’ติ โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติปิ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ.

८२. दसवें (सुत्त) में 'तदहुपोसथे' आदि पवॉरणा सुत्त में विस्तार से बताया गया है। 'किञ्चिदेव देसं' का अर्थ है कोई कारण। 'सके आसने निसीदित्वा पुच्छ यदाकङ्खसि'—ऐसा क्यों कहा? सुना है कि वह भिक्षु पाँच सौ भिक्षुओं का आचार्य था। यदि आचार्य के खड़े होकर पूछने पर वे भिक्षु बैठे रहते, तो शास्ता के प्रति गौरव होता पर आचार्य के प्रति अगौरव। यदि वे खड़े हो जाते, तो आचार्य के प्रति गौरव होता पर शास्ता के प्रति अगौरव। इस प्रकार उनका चित्त एकाग्र नहीं होता और वे देशना ग्रहण नहीं कर पाते। यह जानकर कि आचार्य के बैठकर पूछने पर उनका चित्त एकाग्र होगा और वे देशना ग्रहण कर सकेंगे, भगवान ने ऐसा कहा। 'इमे नु खो भन्ते'—इस स्थविर को ऐसा नहीं कहना चाहिए कि वह पाँच सौ भिक्षुओं का आचार्य होकर पाँच स्कंधों को भी नहीं जानता। प्रश्न पूछते समय 'ये पाँच उपादान स्कंध हैं, अन्य नहीं'—इस प्रकार जानते हुए की तरह पूछना उचित नहीं है, इसलिए वह न जानते हुए की तरह पूछता है। उसके शिष्य भी यह सोचें कि 'हमारे आचार्य यह नहीं कहते कि मैं जानता हूँ, बल्कि सर्वज्ञता-ज्ञान के साथ तुलना करके ही कहते हैं'—इस प्रकार सुनने और श्रद्धा करने योग्य मानेंगे, इसलिए भी वह न जानते हुए की तरह पूछता है।


ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหาฉนฺทมูลกา. น โข ภิกฺขุ ตญฺเญว อุปาทานํ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ ยสฺมา ฉนฺทราคมตฺตํ ปญฺจกฺขนฺธา น โหติ, ตสฺมา อิทํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน สหชาตโต วา อารมฺมณโต วา ขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ, ตสฺมา นาปิ อญฺญตฺร ปญฺจหิ อุปาทานกฺขนฺเธหิ อุปาทานนฺติ วุตฺตํ. ตณฺหาสมฺปยุตฺตสฺมิญฺหิ จิตฺเต วตฺตมาเน ตํจิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ รูปกฺขนฺโธ, ฐเปตฺวา ตํ ตณฺหํ เสสา อรูปธมฺมา จตฺตาโร ขนฺธาติ สหชาตโตปิ ขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ. อุปาทานสฺส ปน รูปาทีสุ อญฺญตรํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชนโต อารมฺมณโตปิ ปญฺจกฺขนฺเธ มุญฺจิตฺวา อุปาทานํ นตฺถิ. ฉนฺทราคเวมตฺตตาติ ฉนฺทราคนานตฺตํ. เอวํ โข ภิกฺขูติ เอวํ รูปารมฺมณสฺส ฉนฺทราคสฺส [Pg.283] เวทนาทีสุ อญฺญตรํ อารมฺมณํ อกรณโต สิยา ฉนฺทราคเวมตฺตตา. ขนฺธาธิวจนนฺติ ขนฺธาติ อยํ ปญฺญตฺติ. อยํ ปน อนุสนฺธิ น ฆฏิยติ, กิญฺจาปิ น ฆฏิยติ, สานุสนฺธิกาว ปุจฺฉา, สานุสนฺธิกํ วิสฺสชฺชนํ. อยญฺหิ เถโร เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ อชฺฌาสเยน ปุจฺฉติ, สตฺถาปิ เตสํ เตสํ อชฺฌาสเยเนว วิสฺสชฺเชติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ทสมํ.

"छन्दमूलका" का अर्थ है तृष्णा-छन्द जिसका मूल है। "हे भिक्षु, वह उपादान उन पाँच उपादान-स्कन्धों के समान नहीं है," क्योंकि पाँच स्कन्ध केवल छन्द-राग मात्र नहीं हैं, इसलिए यह कहा गया है। चूँकि सहजात (साथ उत्पन्न होने वाले) या आलम्बन (विषय) के रूप में स्कन्धों को छोड़कर कोई उपादान नहीं है, इसलिए यह कहा गया है कि "पाँच उपादान-स्कन्धों के अतिरिक्त कोई उपादान नहीं है।" जब तृष्णा-सम्प्रयुक्त चित्त प्रवृत्त होता है, तब उस चित्त से उत्पन्न रूप 'रूपस्कन्ध' है, और उस तृष्णा को छोड़कर शेष चार अरूप धर्म 'स्कन्ध' हैं; इस प्रकार सहजात रूप में भी स्कन्धों को छोड़कर कोई उपादान नहीं है। उपादान के लिए रूपादि में से किसी एक को आलम्बन बनाकर उत्पन्न होने के कारण, आलम्बन की दृष्टि से भी पाँच स्कन्धों को छोड़कर कोई उपादान नहीं है। "छन्दरागवेमत्तता" का अर्थ है छन्द-राग की विविधता। "इस प्रकार, हे भिक्षु" का अर्थ है कि रूपादि आलम्बन वाले छन्द-राग का वेदना आदि अन्य आलम्बनों को ग्रहण न करने के कारण छन्द-राग की विविधता हो सकती है। "खन्धाधिवचनं" का अर्थ है 'स्कन्ध' यह प्रज्ञप्ति। यद्यपि यह अनुसन्धि (सम्बन्ध) घटित नहीं होती, फिर भी प्रश्न और उत्तर अनुसन्धि के साथ ही हैं। क्योंकि वह स्थविर उन-उन भिक्षुओं के आशय (अभिप्राय) के अनुसार पूछते हैं, और शास्ता भी उनके आशय के अनुसार ही उत्तर देते हैं। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट है। दसवाँ (सूत्र समाप्त)।


อิมสฺส จ ปน วคฺคสฺส เอเกกสฺมึ สุตฺเต ปญฺจสตา ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

और इस वर्ग के प्रत्येक सूत्र में पाँच-पाँच सौ भिक्षुओं ने अर्हत्व प्राप्त किया।


ขชฺชนียวคฺโค อฏฺฐโม.

खज्जनीय-वर्ग, आठवाँ (समाप्त)।


๙. เถรวคฺโค

९. थेर-वर्ग


๑. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

१. आनन्द-सुत्त की व्याख्या


๘๓. เถรวคฺคสฺส ปฐเม มนฺตาณิปุตฺโตติ, มนฺตาณิยา นาม พฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. อุปาทายาติ อาคมฺม อารพฺภ สนฺธาย ปฏิจฺจ. อสฺมีติ โหตีติ อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตํ ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจตฺตยํ โหติ. ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ มณฺฑนกสภาโว มณฺฑนกสีโล. มุขนิมิตฺตนฺติ มุขปฏิพิมฺพํ. ตญฺหิ ปริสุทฺธํ อาทาสมณฺฑลํ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ. กึ ปน ตํ โอโลกยโต สกมุขํ ปญฺญายติ, ปรมุขนฺติ? ยทิ สกํ ภเวยฺย, ปรมฺมุขํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺย, อถ ปรสฺส ภเวยฺย, วณฺณาทีหิ อสทิสํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมา น ตํ อตฺตโน, น ปรสฺส, อาทาสํ ปน นิสฺสาย นิภาสรูปํ นาม ตํ ปญฺญายตีติ วทนฺติ. อถ ยํ อุทเก ปญฺญายติ, ตํ เกน การเณนาติ? มหาภูตานํ วิสุทฺธตาย. ธมฺโม เม อภิสมิโตติ มยา ญาเณน จตุสจฺจธมฺโม อภิสมาคโต, โสตาปนฺโนสฺมิ ชาโตติ กเถสิ. ปฐมํ.

८३. थेर-वर्ग के प्रथम सूत्र में "मन्ताणिपुत्तो" का अर्थ है मन्ताणी नामक ब्राह्मणी का पुत्र। "उपादाय" का अर्थ है आश्रय लेकर, आरम्भ करके, लक्ष्य करके, या प्रतीत्य (निर्भर होकर)। "अस्मीति होति" का अर्थ है "मैं हूँ" इस प्रकार प्रवृत्त होने वाला तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी तीन प्रपञ्च। "दहरो" का अर्थ है तरुण (युवा)। "युवा" का अर्थ है यौवन से सम्पन्न। "मण्डनकजातिको" का अर्थ है सजावट के स्वभाव वाला या सजावट की आदत वाला। "मुखनिमित्तं" का अर्थ है मुख का प्रतिबिम्ब। वह स्वच्छ दर्पण-मण्डल के आश्रय से दिखाई देता है। क्या उसे देखते हुए अपना मुख दिखाई देता है या दूसरे का? यदि अपना होता, तो वह विमुख (पीठ पीछे) होकर दिखाई देता; यदि दूसरे का होता, तो वह वर्ण आदि में भिन्न होकर दिखाई देता। इसलिए वह न अपना है, न दूसरे का, बल्कि दर्पण के आश्रय से उत्पन्न होने वाला 'निभास-रूप' (प्रतिबिम्ब) है, ऐसा कहते हैं। फिर जो जल में दिखाई देता है, वह किस कारण से? महाभूतों की शुद्धता के कारण। "धम्मों मे अभिसमितो" का अर्थ है "मैंने ज्ञान के द्वारा चार आर्य सत्यों का साक्षात्कार कर लिया है, मैं स्रोतआपन्न हो गया हूँ," ऐसा उन्होंने कहा। प्रथम (सूत्र समाप्त)।


๒. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

२. तिस्स-सुत्त की व्याख्या


๘๔. ทุติเย [Pg.284] มธุรกชาโต วิยาติ สญฺชาตครุภาโว วิย อกมฺมญฺโญ. ทิสาปิ เมติ อยํ ปุรตฺถิมา อยํ ทกฺขิณาติ เอวํ ทิสาปิ มยฺหํ น ปกฺขายนฺติ, น ปากฏา โหนฺตีติ วทติ. ธมฺมาปิ มํ น ปฏิภนฺตีติ ปริยตฺติธมฺมาปิ มยฺหํ น อุปฏฺฐหนฺติ, อุคฺคหิตํ สชฺฌายิตํ น ทิสฺสตีติ วทติ. วิจิกิจฺฉาติ โน มหาวิจิกิจฺฉา. น หิ ตสฺส ‘‘สาสนํ นิยฺยานิกํ นุ โข, น นุ โข’’ติ วิมติ อุปฺปชฺชติ. เอวํ ปนสฺส โหติ ‘‘สกฺขิสฺสามิ นุ โข สมณธมฺมํ กาตุํ, อุทาหุ ปตฺตจีวรธารณมตฺตเมว กริสฺสามี’’ติ.

८४. दूसरे सूत्र में "मधुरकजातो विय" का अर्थ है भारीपन उत्पन्न होने के कारण अकर्मण्य (शिथिल) के समान। "दिशाएँ भी मुझे" का अर्थ है "यह पूर्व है, यह दक्षिण है" इस प्रकार दिशाएँ भी मुझे स्पष्ट नहीं होतीं, प्रकट नहीं होतीं। "धर्म भी मुझे प्रतिभासित नहीं होते" का अर्थ है कि पर्यप्ति धर्म (शास्त्र) भी मुझे उपस्थित नहीं होते, सीखा हुआ और स्वाध्याय किया हुआ दिखाई नहीं देता। "विचिकित्सा" का अर्थ है महान विचिकित्सा (संदेह) नहीं। क्योंकि उसे "क्या शासन (धर्म) निर्वाणगामी है या नहीं" ऐसा संदेह उत्पन्न नहीं होता। बल्कि उसे ऐसा होता है कि "क्या मैं श्रमण-धर्म का पालन कर सकूँगा, या केवल पात्र-चीवर धारण मात्र ही करूँगा?"


กามานเมตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ นินฺนํ ปลฺลลํ โอโลเกนฺตสฺส ทสฺสนรามเณยฺยกมตฺตํ อตฺถิ, โย ปเนตฺถ โอตรติ, ตํ จณฺฑมีนากุลตาย อากฑฺฒิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปติ, เอวเมวํ ปญฺจสุ กามคุเณสุ จกฺขุทฺวาราทีนํ อารมฺมเณ รามเณยฺยกมตฺตํ อตฺถิ, โย ปเนตฺถ เคธํ อาปชฺชติ, ตํ อากฑฺฒิตฺวา นิรยาทีสุ เอว ปกฺขิปนฺติ. อปฺปสฺสาทา หิ กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโยติ อิมํ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ‘‘กามานเมตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. อหมนุคฺคเหนาติ อหํ ธมฺมามิสานุคฺคเหหิ อนุคฺคณฺหามิ. อภินนฺทีติ สมฺปฏิจฺฉิ. น เกวลญฺจ อภินนฺทิ, อิมํ ปน สตฺถุ สนฺติกา อสฺสาสํ ลภิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต กติปาเหน อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. ทุติยํ.

"यह काम-भोगों का अधिवाचन (नाम) है" - जैसे किसी गहरे जलाशय को देखने वाले के लिए केवल देखने की रमणीयता होती है, किन्तु जो उसमें उतरता है, उसे वह जलाशय हिंसक मछलियों की अधिकता के कारण खींचकर विनाश को प्राप्त करा देता है; उसी प्रकार पाँच काम-गुणों में चक्षु-द्वार आदि के आलम्बनों में केवल रमणीयता मात्र होती है, किन्तु जो इसमें आसक्त हो जाता है, उसे वे खींचकर नरक आदि में ही डाल देते हैं। "काम-भोग अल्प आस्वाद वाले, बहुत दुखों वाले, बहुत कष्टों वाले हैं, इनमें दोष ही अधिक है" - इस अर्थ के कारण "यह काम-भोगों का अधिवाचन है" ऐसा कहा गया है। "मैं अनुग्रह से" का अर्थ है कि मैं धर्म और आमिष (भौतिक) अनुग्रहों से अनुगृहीत करता हूँ। "अभिनन्दि" का अर्थ है भली-भाँति स्वीकार किया। न केवल अभिनन्दन किया, बल्कि शास्ता के पास से यह आश्वासन प्राप्त कर प्रयास और प्रयत्न करते हुए कुछ ही दिनों में अर्हत्व में प्रतिष्ठित हो गए। दूसरा (सूत्र समाप्त)।


๓. ยมกสุตฺตวณฺณนา

३. यमक-सुत्त की व्याख्या


๘๕. ตติเย ทิฏฺฐิคตนฺติ สเจ หิสฺส เอวํ ภเวยฺย ‘‘สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ เจว นิรุชฺฌนฺติ จ, สงฺขารปฺปวตฺตเมว อปฺปวตฺตํ โหตี’’ติ, ทิฏฺฐิคตํ นาม น ภเวยฺย, สาสนาวจริกํ ญาณํ ภเวยฺย. ยสฺมา ปนสฺส ‘‘สตฺโต อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตี’’ติ อโหสิ, ตสฺมา ทิฏฺฐิคตํ นาม ชาตํ. ถามสา ปรามาสาติ ทิฏฺฐิถาเมน เจว ทิฏฺฐิปรามาเสน จ.

८५. तीसरे सूत्र में "दृष्टिगत" का अर्थ है - यदि उसे ऐसा होता कि "संस्कार उत्पन्न होते हैं और निरुद्ध होते हैं, संस्कारों की प्रवृत्ति ही अप्रवृत्ति (निरोध) होती है," तो वह दृष्टिगत (मिथ्या दृष्टि) नहीं होता, बल्कि शासन के अनुकूल ज्ञान होता। किन्तु चूँकि उसे "सत्त्व उच्छिन्न होता है, विनष्ट होता है" ऐसा (भाव) हुआ, इसलिए वह 'दृष्टिगत' (मिथ्या दृष्टि) उत्पन्न हुई। "थामसा परामासा" का अर्थ है दृष्टि के बल से और दृष्टि के परामर्श (गलत पकड़) से।


เยนายสฺมา สาริปุตฺโตติ ยถา นาม ปจฺจนฺเต กุปิเต ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตา ราชปุริสา เสนาปติสฺส วา รญฺโญ วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, เอวํ ทิฏฺฐิคตวเสน ตสฺมึ เถเร กุปิเต ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตา เต ภิกฺขู เยน ธมฺมราชสฺส ธมฺมเสนาปติ อายสฺมา สาริปุตฺโต[Pg.285], เตนุปสงฺกมึสุ. เอวํพฺยาโขติ เตสํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก วิย เถรสฺส สมฺมุขา ปคฺคยฺห วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต โอลมฺพนฺเตน หทเยน ‘‘เอวํพฺยาโข’’ติ อาห. ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโสติ? อิทํ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘นายํ อตฺตโน ลทฺธิยํ โทสํ ปสฺสติ, ธมฺมเทสนาย อสฺส ตํ ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ติปริวฏฺฏํ เทสนํ เทเสตุํ อารภิ.

"जहाँ आयुष्मान सारिपुत्र हैं" - जैसे सीमावर्ती क्षेत्र में विद्रोह होने पर उसे शांत करने में असमर्थ राजपुरुष सेनापति या राजा के पास जाते हैं, उसी प्रकार दृष्टिगत (मिथ्या धारणा) के कारण उस स्थविर (यमक) के विद्रोही होने पर उसे शांत करने में असमर्थ वे भिक्षु जहाँ धर्मराज के धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र थे, वहाँ गए। "ऐसा ही है" - उन भिक्षुओं के पास की तरह स्थविर (सारिपुत्र) के सम्मुख अपनी धारणा को दृढ़ता से कहने में असमर्थ होकर, झुके हुए हृदय (विनम्र भाव) से "ऐसा ही है" कहा। "आयुष्मान, तुम क्या मानते हो?" - स्थविर (सारिपुत्र) ने उनके वचनों को सुनकर सोचा, "यह अपनी धारणा में दोष नहीं देख रहा है, मैं धर्मदेशना द्वारा इसे इसके लिए स्पष्ट कर दूँगा," ऐसा सोचकर तीन चक्रों वाली देशना देना आरम्भ किया।


ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโส ยมก, รูปํ ตถาคโตติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? อนุโยควตฺตํ ทาปนตฺถํ. ติปริวฏฺฏเทสนาวสานสฺมิญฺหิ เถโร โสตาปนฺโน ชาโต. อถ นํ อนุโยควตฺตํ ทาเปตุํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห? ตถาคโตติ สตฺโต. รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ สมฺปิณฺเฑตฺวา ‘‘ตถาคโต’’ติ สมนุปสฺสสีติ ปุจฺฉติ. เอตฺถ จ เต, อาวุโสติ อิทํ เถรสฺส อนุโยเค ภุมฺมํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอตฺถ จ เต เอตฺตเก ฐาเน ทิฏฺเฐว ธมฺเม สจฺจโต ถิรโต สตฺเต อนุปลพฺภิยมาเนติ. สเจ ตํ, อาวุโสติ อิทเมตํ อญฺญํ พฺยากราเปตุกาโม ปุจฺฉติ. ยํ ทุกฺขํ ตํ นิรุทฺธนฺติ ยํ ทุกฺขํ, ตเทว นิรุทฺธํ, อญฺโญ สตฺโต นิรุชฺฌนโก นาม นตฺถิ, เอวํ พฺยากเรยฺยนฺติ อตฺโถ.

"आयुष्मान यमक, तुम क्या मानते हो, क्या रूप तथागत है?" - यह किसलिए आरम्भ किया गया? पूछताछ के कर्तव्य को पूरा करने के लिए। क्योंकि तीन चक्रों वाली देशना के अंत में स्थविर (यमक) स्रोतपन्न हो गए। तब उन्हें पूछताछ का अवसर देने के लिए "तुम क्या मानते हो" आदि कहा। "तथागत" का अर्थ है सत्त्व (प्राणी)। रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञान - इन पाँच स्कंधों को एकत्रित कर "तथागत" के रूप में देखते हो क्या? - ऐसा पूछते हैं। "और यहाँ तुम्हें, आयुष्मान" - यह स्थविर के प्रश्न में सप्तमी विभक्ति है। इसका अर्थ यह है - यहाँ इस स्थान पर, इसी जन्म में, सत्य और स्थिर रूप में सत्त्व के उपलब्ध न होने पर। "यदि तुम्हें, आयुष्मान" - यह स्थविर (सारिपुत्र) उनसे अन्य (अर्हत्व) की व्याख्या कराने की इच्छा से पूछते हैं। "जो दुःख है, वह निरुद्ध हो गया" - जो दुःख है, वही निरुद्ध हुआ है, दुःख के अतिरिक्त कोई अन्य सत्त्व निरुद्ध होने वाला नहीं है - ऐसा उत्तर देना चाहिए, यह अर्थ है।


เอตสฺเสว อตฺถสฺสาติ เอตสฺส ปฐมมคฺคสฺส. ภิยฺโยโสมตฺตาย ญาณายาติ อติเรกปฺปมาณสฺส ญาณสฺส อตฺถาย, สหวิปสฺสนกานํ อุปริ จ ติณฺณํ มคฺคานํ อาวิภาวตฺถายาติ อตฺโถ. อารกฺขสมฺปนฺโนติ อนฺโตอารกฺเขน เจว พหิอารกฺเขน จ สมนฺนาคโต. อโยคกฺเขมกาโมติ จตูหิ โยเคหิ เขมภาวํ อนิจฺฉนฺโต. ปสยฺหาติ ปสยฺหิตฺวา อภิภวิตฺวา. อนุปขชฺชาติ อนุปวิสิตฺวา.

"इसी अर्थ के लिए" - इस प्रथम मार्ग (स्रोतपत्ति मार्ग) के लिए। "अधिक ज्ञान के लिए" - अतिरिक्त प्रमाण वाले ज्ञान के लिए, अर्थात् विपश्यना के साथ ऊपर के तीन मार्गों के प्रकट होने के लिए - यह अर्थ है। "रक्षा-सम्पन्न" - आंतरिक और बाह्य रक्षा से युक्त। "योगक्षेम न चाहने वाला" - चार योगों (बंधनों) से सुरक्षा न चाहने वाला। "बलपूर्वक" - दबाकर या अभिभूत करके। "घुसकर" - भीतर प्रवेश करके।


ปุพฺพุฏฺฐายีติอาทีสุ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาสนโต ปฐมตรํ วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. ตสฺส อาสนํ ทตฺวา ตสฺมึ นิสินฺเน ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ, ปจฺฉานิปาตี. ปาโตว วุฏฺฐาย ‘‘เอตฺตกา กสิตุํ คจฺฉถ, เอตฺตกา วปิตุ’’นฺติ วา สพฺพปฐมํ วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. สายํ สพฺเพสุ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คเตสุ เคหสฺส สมนฺตโต อารกฺขํ สํวิธาย ทฺวารานิ ถเกตฺวา สพฺพปจฺฉา นิปชฺชนโตปิ ปจฺฉานิปาตี. ‘‘กึ กโรมิ[Pg.286], อยฺยปุตฺต? กึ กโรมิ อยฺยปุตฺตา’’ติ? มุขํ โอโลเกนฺโต กึการํ ปฏิสาเวตีติ กึการปฏิสฺสาวี. มนาปํ จรตีติ มนาปจารี. ปิยํ วทตีติ ปิยวาที. มิตฺตโตปิ นํ สทฺทเหยฺยาติ มิตฺโต เม อยนฺติ สทฺทเหยฺย. วิสฺสาสํ อาปชฺเชยฺยาติ เอกโต ปานโภชนาทึ กโรนฺโต วิสฺสาสิโก ภเวยฺย. สํวิสฺสตฺโถติ สุฏฺฐุ วิสฺสตฺโถ.

"पहले उठने वाला" आदि में - दूर से ही (स्वामी को) आते देख आसन से पहले उठ जाने वाला 'पुब्बुट्ठायी' (पहले उठने वाला) है। उसे आसन देकर, उसके बैठ जाने पर बाद में बैठने वाला 'पच्छानिपाती' (बाद में बैठने वाला) है। अथवा, प्रातःकाल जल्दी उठकर "इतने लोग हल चलाने जाओ, इतने बोने जाओ" - इस प्रकार सबसे पहले उठने वाला 'पुब्बुट्ठायी' है। शाम को सबके अपने-अपने निवास स्थान चले जाने पर, घर के चारों ओर रक्षा का प्रबंध कर, द्वार बंद कर सबसे अंत में सोने वाला भी 'पच्छानिपाती' है। "स्वामी, मैं क्या करूँ? स्वामियों, मैं क्या करूँ?" - इस प्रकार मुख की ओर देखते हुए "क्या कार्य है" ऐसा पूछने वाला 'किंकारपटिस्सावी' (आज्ञाकारी) है। मन के अनुकूल आचरण करने वाला 'मनापचारी' है। प्रिय बोलने वाला 'पियवादी' है। "मित्र के रूप में भी उस पर विश्वास करे" - यह मेरा मित्र है, ऐसा विश्वास करे। "विश्वास प्राप्त करे" - साथ में खान-पान आदि करते हुए विश्वसनीय हो जाए। "अत्यंत विश्वस्त" - भली-भांति विश्वासपात्र।


เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – พาลคหปติปุตฺโต วิย หิ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตกาเล อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน, วธกปจฺจามิตฺโต วิย อพลทุพฺพลา ปญฺจกฺขนฺธา, วธกปจฺจามิตฺตสฺส ‘‘พาลคหปติปุตฺตํ อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุปคตกาโล วิย ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปคตา ปญฺจกฺขนฺธา, ตสฺส หิ ‘‘น เม อยํ สหาโย, วธกปจฺจตฺถิโก อย’’นฺติ อชานนกาโล วิย วฏฺฏนิสฺสิตปุถุชฺชนสฺส ปญฺจกฺขนฺเธ ‘‘น อิเม มยฺห’’นฺติ อคเหตฺวา ‘‘มม รูปํ, มม เวทนา, มม สญฺญา, มม สงฺขารา, มม วิญฺญาณ’’นฺติ คหิตกาโล, วธกปจฺจตฺถิกสฺส ‘‘มิตฺโต เม อย’’นฺติ คเหตฺวา สกฺการกรณกาโล วิย ‘‘มม อิเม’’ติ คเหตฺวา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นฺหาปนโภชนาทีหิ สกฺการกรณกาโล, ‘‘อติวิสฺสตฺโถ เม อย’’นฺติ ญตฺวา สกฺการํ กโรนฺตสฺเสว อสินา สีสจฺฉินฺทนํ วิย วิสฺสตฺถสฺส พาลปุถุชฺชนสฺส ติขิเณหิ ภิชฺชมาเนหิ ขนฺเธหิ ชีวิตปริยาทานํ เวทิตพฺพํ.

"इसी प्रकार" - यहाँ यह उपमा का मिलान है - जैसे मूर्ख गृहपति-पुत्र है, वैसे ही संसार के आश्रित काल में अश्रुतवान पृथग्जन को समझना चाहिए। जैसे वधक शत्रु है, वैसे ही निर्बल और दुर्बल पाँच स्कंधों को समझना चाहिए। जैसे वधक शत्रु का "मैं मूर्ख गृहपति-पुत्र की सेवा करूँगा" कहकर पास आने का समय है, वैसे ही प्रतिसंधि के क्षण में प्राप्त हुए पाँच स्कंधों को समझना चाहिए। जैसे उस (मूर्ख पुत्र) का "यह मेरा सहायक नहीं है, यह वधक शत्रु है" ऐसा न जानने का समय है, वैसे ही संसार-आश्रित पृथग्जन का पाँच स्कंधों के विषय में "ये मेरे नहीं हैं" ऐसा न मानकर "मेरा रूप, मेरी वेदना, मेरी संज्ञा, मेरे संस्कार, मेरा विज्ञान" - इस प्रकार गलत ग्रहण करने का समय है। जैसे वधक शत्रु को "यह मेरा मित्र है" मानकर सत्कार करने का समय है, वैसे ही "ये मेरे हैं" मानकर पाँच स्कंधों को स्नान, भोजन आदि द्वारा सत्कार करने का समय है। जैसे "यह मुझ पर अत्यंत विश्वास करता है" ऐसा जानकर सत्कार करते हुए का ही तलवार से सिर काट देना है, वैसे ही विश्वस्त मूर्ख पृथग्जन का तीक्ष्ण और नष्ट होते हुए स्कंधों द्वारा जीवन का अंत होना समझना चाहिए।


อุเปตีติ อุปคจฺฉติ. อุปาทิยตีติ คณฺหาติ. อธิฏฺฐาตีติ อธิติฏฺฐติ. อตฺตา เมติ อยํ เม อตฺตาติ. สุตวา จ โข, อาวุโส, อริยสาวโกติ ยถา ปน ปณฺฑิโต คหปติปุตฺโต เอวํ อุปคตํ ปจฺจตฺถิกํ ‘‘ปจฺจตฺถิโก เม อย’’นฺติ ญตฺวา อปฺปมตฺโต ตานิ ตานิ กมฺมานิ กาเรตฺวา อนตฺถํ ปริหรติ, อตฺถํ ปาปุณาติ, เอวํ สุตวา อริยสาวโกปิ ‘‘น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน ปญฺจกฺขนฺเธ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อคเหตฺวา, ‘‘ปจฺจตฺถิกา เม เอเต’’ติ ญตฺวา รูปสตฺตกอรูปสตฺตกาทิวเสน วิปสฺสนาย โยเชตฺวาว ตโตนิทานํ ทุกฺขํ ปริวชฺเชตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ตติยํ.

"उपेति" का अर्थ है पास जाना (तृष्णा और दृष्टि के साथ)। "उपादियति" का अर्थ है ग्रहण करना (दृढ़ता से)। "अधिट्ठाति" का अर्थ है अधिष्ठान करना (निश्चय करना)। "आत्मा मेरी है" - यह मेरी आत्मा है, ऐसा। "किन्तु आयुष्मान, श्रुतवान आर्य श्रावक" - जैसे कोई बुद्धिमान गृहपति-पुत्र इस प्रकार आए हुए शत्रु को "यह मेरा शत्रु है" ऐसा जानकर प्रमाद रहित हो, उन-उन कार्यों को करवाकर अनर्थ से बचता है और अर्थ (लाभ) प्राप्त करता है, वैसे ही श्रुतवान आर्य श्रावक भी "रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता" आदि विधि से पाँच स्कंधों को 'मैं' या 'मेरा' के रूप में न ग्रहण कर, "ये मेरे शत्रु हैं" ऐसा जानकर रूप-सप्तक, अरूप-सप्तक आदि के माध्यम से विपश्यना में लगकर, उससे उत्पन्न होने वाले दुःख को त्याग कर अग्रफल अर्हत्व को प्राप्त करता है। यहाँ शेष (व्याख्या) स्पष्ट ही है। तीसरा (सूक्त समाप्त)।


๔. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

४. अनुराध सुत्त की व्याख्या।


๘๖. จตุตฺเถ อรญฺญกุฏิกายนฺติ ตสฺเสว วิหารสฺส ปจฺจนฺเต ปณฺณสาลายํ. ตํ ตถาคโตติ ตุมฺหากํ สตฺถา ตถาคโต ตํ สตฺตํ [Pg.287] ตถาคตํ. อญฺญตฺร อิเมหีติ ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘อิเม สาสนสฺส ปฏิปกฺขา ปฏิวิโลมา, ยถา อิเม ภณนฺติ, น เอวํ สตฺถา ปญฺญาเปสฺสติ, อญฺญถา ปญฺญาเปสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. เอวํ วุตฺเต เต อญฺญติตฺถิยาติ เอวํ เถเรน อตฺตโน จ ปเรสญฺจ สมยํ อชานิตฺวา วุตฺเต เอกเทเสน สาสนสมยํ ชานนฺตา เถรสฺส วาเท โทสํ ทาตุกามา เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ เอตทโวจุํ.

८६. चौथे (सूत्त) में, 'अरण्यकुटिकायान्ति' का अर्थ है उसी विहार के अंत में स्थित पर्णशाला (पत्तों की कुटिया) में। 'तं तथागतो' का अर्थ है तुम्हारे शास्ता तथागत, उस सत्त्व तथागत को। 'अञ्ञत्र इमेहि' का अर्थ है—उस (अनुराध) को ऐसा विचार आया कि "ये शासन के विरोधी और प्रतिकूल हैं; जैसा ये कह रहे हैं, शास्ता वैसा प्रज्ञापित नहीं करेंगे, बल्कि उससे भिन्न प्रज्ञापित करेंगे।" इसलिए उन्होंने ऐसा कहा। 'एवं वुत्ते ते अञ्ञतित्थिया' का अर्थ है—इस प्रकार थेर द्वारा अपने और दूसरों के सिद्धांतों को न जानकर कहे जाने पर, शासन के सिद्धांतों को आंशिक रूप से जानने वाले और थेर के कथन में दोष ढूँढने के इच्छुक उन अन्यतीर्थिक परिव्राजकों ने आयुष्मान अनुराध से यह कहा।


ตํ กึ มญฺญสิ อนุราธาติ สตฺถา ตสฺส กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ อตฺตโน ลทฺธิยํ โทสํ น ชานาติ, การโก ปเนส ยุตฺตโยโค, ธมฺมเทสนาย เอว นํ ชานาเปสฺสามี’’ติ ติปริวฏฺฏํ เทสนํ เทเสตุกาโม ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธา’’ติอาทิมาห. อถสฺส ตาย เทสนาย อรหตฺตปฺปตฺตสฺส อนุโยควตฺตํ อาโรเปนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ? รูปํ ตถาคโตติอาทิมาห. ทุกฺขญฺเจว ปญฺญเปมิ, ทุกฺขสฺส จ นิโรธนฺติ วฏฺฏทุกฺขญฺเจว วฏฺฏทุกฺขสฺส จ นิโรธํ นิพฺพานํ ปญฺญเปมิ. ทุกฺขนฺติ วา วจเนน ทุกฺขสจฺจํ คหิตํ. ตสฺมึ คหิเต สมุทยสจฺจํ คหิตเมว โหติ, ตสฺส มูลตฺตา. นิโรธนฺติ วจเนน นิโรธสจฺจํ คหิตํ. ตสฺมึ คหิเต มคฺคสจฺจํ คหิตเมว โหติ ตสฺส อุปายตฺตา. อิติ ปุพฺเพ จาหํ, อนุราธ, เอตรหิ จ จตุสจฺจเมว ปญฺญเปมีติ ทสฺเสติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. จตุตฺถํ.

'तं किं मञ्ञसि अनुराध'—शास्ता ने उसकी बात सुनकर सोचा—"यह भिक्षु अपने मत के दोष को नहीं जानता, परंतु यह साधना करने वाला और योगयुक्त है; मैं इसे धर्मदेशना के माध्यम से ही समझाऊँगा।" ऐसा सोचकर तीन परिवर्त वाली देशना देने की इच्छा से उन्होंने "अनुराध, तुम क्या सोचते हो?" आदि कहा। फिर उस देशना से अर्हत्व प्राप्त करने वाले उस (अनुराध) के लिए अभ्यास के क्रम को बढ़ाते हुए "अनुराध, तुम क्या सोचते हो? क्या रूप तथागत है?" आदि कहा। 'दुक्खञ्चेव पञ्ञपेमि, दुक्खस्स च निरोधं' का अर्थ है—मैं वट्ट-दुःख और वट्ट-दुःख के निरोध (निर्वाण) को प्रज्ञापित करता हूँ। अथवा 'दुःख' शब्द से दुःख-सत्य ग्रहण किया गया है। उसके ग्रहण होने पर समुदय-सत्य स्वतः ही ग्रहण हो जाता है, क्योंकि वह उसका मूल है। 'निरोध' शब्द से निरोध-सत्य ग्रहण किया गया है। उसके ग्रहण होने पर मार्ग-सत्य स्वतः ही ग्रहण हो जाता है, क्योंकि वह उसका उपाय है। इस प्रकार, "अनुराध, मैं पहले भी और अब भी केवल चार सत्यों को ही प्रज्ञापित करता हूँ"—यह दिखाया गया है। इस प्रकार इस सूत्त में केवल वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) का ही वर्णन किया गया है। चौथा (सूत्त) समाप्त।


๕. วกฺกลิสุตฺตวณฺณนา

५. वक्कलिसुत्त की व्याख्या।


๘๗. ปญฺจเม กุมฺภการนิเวสเนติ กุมฺภการสาลายํ. เถโร กิร วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคจฺฉติ. ตสฺส นครมชฺเฌ มหาอาพาโธ อุปฺปชฺชิ, ปาทา น วหนฺติ. อถ นํ มญฺจกสิวิกาย กุมฺภการสาลํ อาหรึสุ. สา จ สาลา เตสํ กมฺมสาลา, น นิเวสนสาลา. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กุมฺภการนิเวสเน วิหรตี’’ติ. พาฬฺหคิลาโนติ อธิมตฺตคิลาโน. สมโธสีติ สมนฺตโต อโธสิ, จลนากาเรน อปจิตึ ทสฺเสสิ. วตฺตํ กิเรตํ พาฬฺหคิลาเนนปิ พุฑฺฒตรํ ทิสฺวา อุฏฺฐานากาเรน อปจิติ ทสฺเสตพฺพา. เตน ปน ‘‘มา จลิ มา จลี’’ติ วตฺตพฺโพ. สนฺติมานิ อาสนานีติ พุทฺธกาลสฺมิญฺหิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุโน [Pg.288] วสนฏฺฐาเน ‘‘สเจ สตฺถา อาคจฺฉิสฺสติ, อิธ นิสีทิสฺสตี’’ติ อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ อนฺตมโส ผลกมตฺตมฺปิ ปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ. ขมนียํ ยาปนียนฺติ กจฺจิ ทุกฺขํ ขมิตุํ อิริยาปถํ วา ยาเปตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉติ. ปฏิกฺกมนฺตีติ นิวตฺตนฺติ. อภิกฺกมนฺตีติ อธิคจฺฉนฺติ. ปฏิกฺกโมสานนฺติ ปฏิกฺกโม เอตาสํ. สีลโต น อุปวทตีติ สีลํ อารพฺภ สีลภาเวน น อุปวทติ. จิรปฏิกาหนฺติ จิรปฏิโก อหํ, จิรโต ปฏฺฐาย อหนฺติ อตฺโถ. ปูติกาเยนาติ อตฺตโน สุวณฺณวณฺณมฺปิ กายํ ภควา ธุวปคฺฆรณฏฺเฐน เอวมาห. โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมนฺติ อิธ ภควา ‘‘ธมฺมกาโย โข, มหาราช, ตถาคโต’’ติ วุตฺตํ ธมฺมกายตํ ทสฺเสติ. นววิโธ หิ โลกุตฺตรธมฺโม ตถาคตสฺส กาโย นาม.

८७. पाँचवें (सूत्त) में, 'कुम्भकारनिवेसने' का अर्थ है कुम्हार की शाला में। कहा जाता है कि थेर (वक्कलि) वर्षावास बिताकर और प्रवारणा कर भगवान के दर्शन के लिए आ रहे थे। नगर के बीच में उन्हें गंभीर रोग उत्पन्न हो गया, पैर शरीर का भार नहीं उठा पा रहे थे। तब उन्हें मंचक-शिविका (पालकी) से कुम्हार की शाला में लाया गया। वह शाला उनका कार्यस्थल थी, न कि निवास स्थान। उसी के संदर्भ में कहा गया है—"कुम्भकारनिवेसने विहरति" (कुम्हार के घर में विहार करते हैं)। 'बाळ्हगिलानो' का अर्थ है अत्यधिक बीमार। 'समधोसी' का अर्थ है सब ओर से हिला; हिलने की मुद्रा से उन्होंने (भगवान के प्रति) आदर प्रकट किया। यह नियम है कि अत्यधिक बीमार होने पर भी अपने से वरिष्ठ को देखकर उठने की मुद्रा में आदर प्रकट करना चाहिए। परंतु उस वरिष्ठ को "मत हिलो, मत हिलो" ऐसा कहना चाहिए। 'सन्तिमानि आसनानि' का अर्थ है—बुद्ध के समय में किसी एक भिक्षु के भी निवास स्थान पर "यदि शास्ता आएँगे, तो यहाँ बैठेंगे"—ऐसा सोचकर आसन बिछा ही रहता था, चाहे वह लकड़ी का तख्ता मात्र हो या घास का बिछौना। 'खमनीयं यापनीयं'—क्या दुःख सहने योग्य है अथवा क्या ईर्यापथ का निर्वाह संभव है?—ऐसा पूछते हैं। 'पटिक्कमन्ति' का अर्थ है घट रहे हैं। 'अभिक्कमन्ति' का अर्थ है बढ़ रहे हैं। 'पटिक्कमोसानं' का अर्थ है उनका घटना। 'सीलतो न उपवदति' का अर्थ है शील के विषय में, शील की दृष्टि से (स्वयं को) दोष नहीं देते। 'चिरप्पटिकोऽहं' का अर्थ है—मैं बहुत समय से, अर्थात् बहुत पहले से। 'पूतिकायेना'—भगवान ने अपने सुवर्ण वर्ण वाले शरीर को भी निरंतर (अशुचि) स्रवण होने के कारण ऐसा कहा है। 'यो खो वक्कलि धम्मं'—यहाँ भगवान "महाराज, तथागत धर्मकाय हैं" इस प्रकार धर्मकाय होने को दर्शाते हैं। नौ प्रकार का लोकोत्तर धर्म ही तथागत का 'काय' कहलाता है।


อิทานิ เถรสฺส ติปริวฏฺฏธมฺมเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. กาฬสิลาติ กาฬสิลาวิหาโร. วิโมกฺขายาติ มคฺควิโมกฺขตฺถาย. สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต หุตฺวา วิมุจฺจิสฺสติ. ตา กิร เทวตา ‘‘เยน นีหาเรน อิมินา วิปสฺสนา อารทฺธา, อนนฺตราเยน อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เอวมาหํสุ. อปาปกนฺติ อลามกํ. สตฺถํ อาหเรสีติ เถโร กิร อธิมานิโก อโหสิ. โส สมาธิวิปสฺสนาหิ วิกฺขมฺภิตานํ กิเลสานํ สมุทาจารํ อปสฺสนฺโต ‘‘ขีณาสโวมฺหี’’ติ สญฺญี หุตฺวา ‘‘กึ เม อิมินา ทุกฺเขน ชีวิเตน? สตฺถํ อาหริตฺวา มริสฺสามี’’ติ ติขิเณน สตฺเถน กณฺฐนาฬํ ฉินฺทิ. อถสฺส ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชิ. โส ตสฺมึ ขเณ อตฺตโน ปุถุชฺชนภาวํ ญตฺวา อวิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานตฺตา สีฆํ มูลกมฺมฏฺฐานํ อาทาย สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวาว กาลมกาสิ. ปจฺจเวกฺขณา ปนสฺส จ กถํ อโหสีติ? ขีณาสวสฺส เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณา น สพฺพาว อวสฺสํ ลทฺธพฺพา, ติขิเณนาปิ ปน อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเต เอกํ ทฺเว ญาณานิ อวสฺสํ อุปฺปชฺชนฺติ.

अब थेर के लिए तीन परिवर्त वाली धर्मदेशना आरंभ करते हुए "तं किं मञ्ञसि" आदि कहा। 'कालसिला' का अर्थ है कालशिला विहार। 'विमोक्खाय' का अर्थ है मार्ग-विमोक्ष के लिए। 'सुविमुत्तो विमुच्चिस्सति' का अर्थ है अर्हत्व-फल विमुक्ति से मुक्त होकर मुक्त होगा। उन देवताओं ने यह जानकर कि "जिस विधि से इसने विपश्यना आरंभ की है, उससे यह बिना किसी बाधा के अर्हत्व प्राप्त करेगा", ऐसा कहा। 'अपापकं' का अर्थ है जो बुरा न हो (अर्थात् श्रेष्ठ)। 'सत्थं आहरेसि'—कहा जाता है कि थेर अभिमानी (अधिमानिक) थे। उन्होंने समाधि और विपश्यना द्वारा दबाए गए क्लेशों की सक्रियता न देख पाने के कारण "मैं क्षीणाश्रव हूँ" ऐसा मान लिया और "इस दुःखद जीवन से मुझे क्या लाभ? शस्त्र लेकर मर जाऊँगा" ऐसा सोचकर तीक्ष्ण शस्त्र से अपनी श्वास-नली काट ली। तब उन्हें तीव्र वेदना उत्पन्न हुई। उस क्षण उन्होंने अपने पृथग्जन होने के भाव को जाना और कर्मस्थान को न छोड़ने के कारण शीघ्र ही मूल कर्मस्थान का मनन करते हुए अर्हत्व प्राप्त कर परिनिर्वाण प्राप्त किया। उनके प्रत्यवेक्षण (ज्ञान) कैसे हुए? क्षीणाश्रव के लिए सभी उन्नीस प्रत्यवेक्षणों का प्राप्त होना अनिवार्य नहीं है, परंतु तीक्ष्ण तलवार से सिर काटे जाने पर भी स्वभावतः एक या दो (प्रत्यवेक्षण) ज्ञान अवश्य उत्पन्न होते हैं।


วิวตฺตกฺขนฺธนฺติ ปริวตฺตกฺขนฺธํ. เสมานนฺติ สยมานํ. เถโร กิร อุตฺตานโก นิปนฺโน สตฺถํ อาหริ. ตสฺส สรีรํ ยถาฐิตเมว อโหสิ. สีสํ ปน ทกฺขิณปสฺเสน ปริวตฺติตฺวา อฏฺฐาสิ. อริยสาวกา หิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสเนว กาลํ กโรนฺติ. เตนสฺส สรีรํ ยถาฐิตํเยว อโหสิ. สีสํ ปน ทกฺขิณปสฺเสน ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ. ตํ สนฺธาย วิวตฺตกฺขนฺโธ นาม ชาโตติปิ วทนฺติ. ธูมายิตตฺตนฺติ ธูมายนภาวํ[Pg.289]. ติมิรายิตตฺตนฺติ ติมิรายนภาวํ. ธูมวลาหกํ วิย ติมิรวลาหกํ วิย จาติ อตฺโถ. ปญฺจมํ.

'विवत्तक्खन्ध' का अर्थ है मुड़ी हुई गर्दन वाला। 'सेमानं' का अर्थ है सोते हुए या लेटे हुए। कहा जाता है कि स्थविर (वक्कलि) पीठ के बल लेट गए और शस्त्र का प्रहार किया। उनका शरीर उसी स्थिति में रहा। लेकिन सिर दाहिनी ओर मुड़कर स्थित हो गया। आर्य श्रावक प्रायः दाहिनी करवट लेकर ही काल-कवलित (परिनिर्वाण) होते हैं। इसलिए उनका शरीर तो वैसा ही रहा, पर सिर दाहिनी ओर मुड़ गया। इसी के संदर्भ में कहते हैं कि 'विवत्तक्खन्ध' (मुड़ी हुई गर्दन वाला) उत्पन्न हुआ। 'धूमायितत्तं' का अर्थ है धुएँ जैसा होना। 'तिमिरायितत्तं' का अर्थ है अंधकारमय होना। धुएँ के बादल या अंधकार के बादल के समान—यह अर्थ है। पाँचवाँ (सुत्त समाप्त)।


๖. อสฺสชิสุตฺตวณฺณนา

६. अस्सजि सुत्त की व्याख्या।


๘๘. ฉฏฺเฐ กสฺสปการาเมติ กสฺสปเสฏฺฐินา การิเต อาราเม. กายสงฺขาเรติ อสฺสาสปสฺสาเส. โส หิ เต จตุตฺถชฺฌาเนน ปสฺสมฺภิตฺวา ปสฺสมฺภิตฺวา วิหาสิ. เอวํ โหตีติ อิทานิ ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภนฺตสฺส เอวํ โหติ. โน จสฺสาหํ ปริหายามีติ กจฺจิ นุ โข อหํ สาสนโต น ปริหายามิ? ตสฺส กิร อาพาธโทเสน อปฺปิตปฺปิตา สมาปตฺติ ปริหายิ, ตสฺมา เอวํ จินฺเตสิ. สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญาติ สมาธึเยว สารญฺจ สามญฺญญฺจ มญฺญนฺติ. มยฺหํ ปน สาสเน น เอตํ สารํ, วิปสฺสนามคฺคผลานิ สารํ. โส ตฺวํ สมาธิโต ปริหายนฺโต กสฺมา จินฺเตสิ ‘‘สาสนโต ปริหายามี’’ติ. เอวํ เถรํ อสฺสาเสตฺวา อิทานิสฺส ติปริวฏฺฏํ ธมฺมเทสนํ อารภนฺโต ตํ กึ มญฺญสีติอาทิมาห. อถสฺส ติปริวฏฺฏเทสนาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺตสฺส สตตวิหารํ ทสฺเสนฺโต โส สุขํ เจ เวทนํ เวทยตีติอาทิมาห. ตตฺถ อนภินนฺทิตาติ ปชานาตีติ สุขเวทนาย ตาว อภินนฺทนา โหตุ, ทุกฺขเวทนาย กถํ โหตีติ? ทุกฺขํ ปตฺวา สุขํ ปตฺเถติ, ยทคฺเคน สุขํ ปตฺเถติ, ตทคฺเคน ทุกฺขํ ปตฺเถติเยว. สุขวิปริณาเมน หิ ทุกฺขํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ทุกฺเข อภินนฺทนา เวทิตพฺพา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมวาติ. ฉฏฺฐํ.

८८. छठे (सुत्त) में, 'कस्सपकारामे' का अर्थ है कश्यप श्रेष्ठि द्वारा बनवाए गए आराम (विहार) में। 'कायसंखार' का अर्थ है श्वास-प्रश्वास। वे (अस्सजि स्थविर) उन्हें चतुर्थ ध्यान के माध्यम से शांत कर-करके विहार करते थे। 'एवं होति' का अर्थ है कि अब उस समाधि को प्राप्त न कर पाने के कारण ऐसा विचार होता है। 'नो चस्साहं परिहायामि' का अर्थ है "क्या मैं शासन से पतित तो नहीं हो रहा हूँ?" बीमारी के दोष के कारण उनकी प्राप्त समापत्तियाँ क्षीण हो गई थीं, इसलिए उन्होंने ऐसा सोचा। 'समाधिसारका समाधिसामञ्ञा' का अर्थ है कि वे समाधि को ही सार और श्रामण्य मानते हैं। लेकिन मेरे शासन में यह (मात्र समाधि) सार नहीं है, अपितु विपश्यना, मार्ग और फल ही सार हैं। तुम समाधि से गिरते हुए यह क्यों सोचते हो कि "मैं शासन से गिर रहा हूँ"? इस प्रकार स्थविर को आश्वस्त कर, अब उनके लिए तीन प्रकार के चक्र वाली धर्म-देशना आरंभ करते हुए "तं किं मञ्ञसि" (तुम क्या मानते हो) आदि कहा। फिर उस त्रिवृत्त देशना के अंत में अर्हत्व प्राप्त करने वाले के 'सतत-विहार' को दिखाते हुए "सो सुखं चे वेदनं वेदयति" (यदि वह सुखद वेदना का अनुभव करता है) आदि कहा। वहाँ 'अनभिनन्दिता' (अभिनंदन न करते हुए) का अर्थ है: सुखद वेदना में तो अभिनंदन हो सकता है, पर दुःखद वेदना में कैसे? दुःख प्राप्त होने पर वह सुख की इच्छा करता है, और जिस सीमा तक वह सुख की इच्छा करता है, उसी सीमा तक वह दुःख की ही इच्छा करता है। क्योंकि सुख के विपरिणाम (बदलाव) से दुःख अवश्यंभावी है, इस प्रकार दुःख में भी अभिनंदन समझना चाहिए। शेष पहले कहे गए तरीके के समान ही है। छठा (सुत्त समाप्त)।


๗. เขมกสุตฺตวณฺณนา

७. खेमक सुत्त की व्याख्या।


๘๙. สตฺตเม อตฺตนิยนฺติ อตฺตโน ปริกฺขารชาตํ. อสฺมีติ อธิคตนฺติ อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตา ตณฺหามานา อธิคตา. สนฺธาวนิกายาติ ปุนปฺปุนํ คมนาคมเนน. อุปสงฺกมีติ พทริการามโต คาวุตมตฺตํ โฆสิตารามํ อคมาสิ. ทาสกตฺเถโร ปน จตุกฺขตฺตุํ คมนาคมเนน ตํทิวสํ ทฺวิโยชนํ อทฺธานํ อาหิณฺฑิ. กสฺมา ปน ตํ เถรา ปหิณึสุ? วิสฺสุตสฺส ธมฺมกถิกสฺส สนฺติกา ธมฺมํ สุณิสฺสามาติ. สยํ กสฺมา น คตาติ? เถรสฺส วสนฏฺฐานํ อรญฺญํ สมฺพาธํ, ตตฺถ สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา โอกาโส นตฺถีติ น คตา. ‘‘อิธาคนฺตฺวา อมฺหากํ ธมฺมํ กเถตู’’ติปิ [Pg.290] กสฺมา ปน น ปหิณึสูติ? เถรสฺส อาพาธิกตฺตา. อถ กสฺมา ปุนปฺปุนํ ปหิณึสูติ? สยเมว ญตฺวา อมฺหากํ กเถตุํ อาคมิสฺสตีติ. เถโรปิ เตสํ อชฺฌาสยํ ญตฺวาว อคมาสีติ.

८९. सातवें (सुत्त) में, 'अत्तलियं' का अर्थ है अपनी परिष्कृत वस्तुएँ (सामग्री)। 'अस्मीति अधिगतं' का अर्थ है "मैं हूँ" इस प्रकार प्रवृत्त तृष्णा और मान प्राप्त हुए। 'सन्धावनिकाय' का अर्थ है बार-बार आने-जाने से। 'उपसंकमि' का अर्थ है बदरिकाराम से लगभग एक गावुत दूर घोषिताराम गए। दासक स्थविर ने चार बार आने-जाने से उस दिन दो योजन की दूरी तय की। स्थविरों ने उन्हें क्यों भेजा? प्रसिद्ध धर्म-कथक के पास से धर्म सुनने के लिए। वे स्वयं क्यों नहीं गए? स्थविर का निवास स्थान एक संकरा जंगल था, वहाँ साठ स्थविरों के खड़े होने या बैठने का स्थान नहीं था, इसलिए नहीं गए। "यहाँ आकर हमें धर्म सुनाएँ"—ऐसा कहकर क्यों नहीं भेजा? क्योंकि स्थविर बीमार थे। फिर बार-बार क्यों भेजा? यह सोचकर कि "वे स्वयं ही समझकर हमें धर्म सुनाने आएँगे।" स्थविर ने भी उनके आशय को जानकर प्रस्थान किया।


น ขฺวาหํ, อาวุโส, รูปนฺติ โย หิ รูปเมว อสฺมีติ วทติ, เตน อิตเร จตฺตาโร ขนฺธา ปจฺจกฺขาตา โหนฺติ. โย อญฺญตฺร รูปา วทติ, เตน รูปํ ปจฺจกฺขาตํ โหติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. เถรสฺส ปน สมูหโต ปญฺจสุปิ ขนฺเธสุ อสฺมีติ อธิคโต, ตสฺมา เอวมาห. โหเตวาติ โหติเยว. อนุสหคโตติ สุขุโม. อูเสติ ฉาริกาขาเร. ขาเรติ อูสขาเร. สมฺมทฺทิตฺวาติ เตเมตฺวา ขาเทตฺวา.

"हे आयुष्मान्, मैं रूप को 'मैं हूँ' नहीं कहता..." जो रूप को ही "मैं हूँ" कहता है, उसके द्वारा अन्य चार स्कंधों का परित्याग कर दिया जाता है। जो रूप से अलग कहता है, उसके द्वारा रूप का परित्याग हो जाता है। वेदना आदि में भी यही नियम है। स्थविर के लिए तो पाँचों स्कंधों के समूह में "मैं हूँ" का भाव प्राप्त था, इसलिए उन्होंने ऐसा कहा। 'होतेवा' का अर्थ है 'होता ही है'। 'अनुसहगतो' का अर्थ है सूक्ष्म। 'ऊसेति' का अर्थ है राख का क्षार। 'खारेति' का अर्थ है ऊसर (नमकीन) क्षार। 'सम्मद्दित्वा' का अर्थ है भिगोकर और (मैल को) कटने देकर।


เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – กิลิฏฺฐวตฺถํ วิย หิ ปุถุชฺชนสฺส จิตฺตาจาโร, ตโย ขารา วิย ติสฺโส อนุปสฺสนา, ตีหิ ขาเรหิ โธตวตฺถํ วิย เทสนาย มทฺทิตฺวา ฐิโต อนาคามิโน จิตฺตาจาโร, อนุสหคโต อูสาทิคนฺโธ วิย อรหตฺตมคฺควชฺฌา กิเลสา, คนฺธกรณฺฑโก วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ คนฺธกรณฺฑกํ อาคมฺม อนุสหคตานํ อูสคนฺธาทีนํ สมุคฺฆาโต วิย อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสกฺขโย, คนฺธปริภาวิตวตฺถํ นิวาเสตฺวา ฉณทิวเส อนฺตรวีถิยํ สุคนฺธคนฺธิโน วิจรณํ วิย ขีณาสวสฺส สีลคนฺธาทีหิ ทส ทิสา อุปวายนฺตสฺส ยถากามจาโร.

"इसी प्रकार..." यहाँ यह उपमाओं का मिलान है—एक पृथग्जन का चित्त-आचरण मैले वस्त्र के समान है। तीन प्रकार के क्षार तीन अनुप्रश्यनाओं (अनुपस्सना) के समान हैं। देशना (उपदेश) से रगड़कर स्थित अनागामी का चित्त-आचरण तीन क्षारों से धुले हुए वस्त्र के समान है। अर्हत्-मार्ग द्वारा वध (नष्ट) किए जाने वाले क्लेश, राख आदि की सूक्ष्म गंध के समान हैं। अर्हत्-मार्ग का ज्ञान सुगंध-पेटी (इत्रदान) के समान है। अर्हत्-मार्ग द्वारा सभी क्लेशों का क्षय, सुगंध-पेटी के माध्यम से सूक्ष्म क्षार-गंध आदि के समूल नाश के समान है। क्षीणास्त्र (अर्हत्) का शील-गंध आदि के साथ दसों दिशाओं में महकते हुए स्वेच्छा से विचरण करना, उत्सव के दिन सुगंधित वस्त्र पहनकर गलियों में घूमने वाले सुगंधित युवक के समान है।


อาจิกฺขิตุนฺติ กเถตุํ. เทเสตุนฺติ ปกาเสตุํ. ปญฺญาเปตุนฺติ ชานาเปตุํ. ปฏฺฐเปตุนฺติ ปติฏฺฐาเปตุํ. วิวริตุนฺติ วิวฏํ กาตุํ. วิภชิตุนฺติ สุวิภตฺตํ กาตุํ. อุตฺตานีกาตุนฺติ อุตฺตานกํ กาตุํ. สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานนฺติ เต กิร เถเรน กถิตกถิตฏฺฐาเน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปรูปริ สมฺมสนฺตา เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เถโรปิ อญฺเญน นีหาเรน อกเถตฺวา วิปสฺสนาสหคตจิตฺเตเนว กเถสิ. ตสฺมา โสปิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสุ อายสฺมโต เขมกสฺส จา’’ติ. สตฺตมํ.

'आचिक्खितुं' का अर्थ है कहना। 'देसेतुं' का अर्थ है प्रकाशित करना। 'पञ्ञापेतुं' का अर्थ है जनाना (बोध कराना)। 'पट्ठपेतुं' का अर्थ है प्रतिष्ठित करना। 'विवरितुं' का अर्थ है खोलना (प्रकट करना)। 'विभजितुं' का अर्थ है भली-भाँति विभाजित करना। 'उत्तानीकातुं' का अर्थ है स्पष्ट करना। 'सट्ठिमत्तानं थेरानं' का अर्थ है कि वे साठ स्थविर, स्थविर द्वारा उपदिष्ट प्रत्येक स्थान पर विपश्यना को प्रतिष्ठित कर और आगे-आगे मनन करते हुए देशना के अंत में अर्हत्व को प्राप्त हुए। स्थविर ने भी किसी अन्य विधि से नहीं, बल्कि विपश्यना-युक्त चित्त से ही उपदेश दिया। इसलिए वे भी अर्हत्व को प्राप्त हुए। इसीलिए कहा गया है— "उन साठ स्थविर भिक्षुओं और आयुष्मान् खेमक के चित्त बिना उपादान के आस्रवों से विमुक्त हो गए।" सातवाँ (सुत्त समाप्त)।


๘. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

८. छन्न सुत्त की व्याख्या।


๙๐. อฏฺฐเม [Pg.291] อายสฺมา ฉนฺโนติ ตถาคเตน สทฺธึ เอกทิวเส ชาโต มหาภินิกฺขมนทิวเส สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา ปุน อปรภาเค สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ ธมฺโม’’ติ เอวํ มกฺขี เจว ปฬาสี จ หุตฺวา สพฺรหฺมจารีนํ ผรุสวาจาย สงฺฆฏฺฏนํ กโรนฺโต เถโร. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา. วิหาเรน วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวาติ เอกํ วิหารํ ปวิสิตฺวา ตโต อญฺญํ, ตโต อญฺญนฺติ เอวํ เตน เตน วิหาเรน ตํ ตํ วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวา. เอตทโวจ โอวทนฺตุ มนฺติ กสฺมา เอวํ มหนฺเตน อุสฺสาเหน ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เอตํ อโวจาติ? อุปฺปนฺนสํเวคตาย. ตสฺส หิ ปรินิพฺพุเต สตฺถริ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เปสิโต อายสฺมา อานนฺโท โกสมฺพึ คนฺตฺวา พฺรหฺมทณฺฑํ อทาสิ. โส ทินฺเน พฺรหฺมทณฺเฑ สญฺชาตปริฬาโห วิสญฺญีภูโต ปติตฺวา ปุน สญฺญํ ลภิตฺวา วุฏฺฐาย เอกสฺส ภิกฺขุโน สนฺติกํ คโต, โส เตน สทฺธึ กิญฺจิ น กเถสิ. อญฺญสฺส สนฺติกํ อคมาสิ, โสปิ น กเถสีติ เอวํ สกลวิหารํ วิจริตฺวา นิพฺพินฺโน ปตฺตจีวรํ อาทาย พาราณสึ คนฺตฺวา อุปฺปนฺนสํเวโค ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เอวํ อโวจ.

९०. आठवें (सूत्र) में, 'आयुष्मान छन्न' वह थे जो तथागत के साथ एक ही दिन पैदा हुए थे, महाभिनिष्क्रमण के दिन उनके साथ निकले थे, और बाद में शास्ता के पास प्रव्रजित हुए थे। वे "हमारा बुद्ध, हमारा धम्म" ऐसा कहते हुए मक्खी (कृतघ्न) और पळासी (ईर्ष्यालु) होकर सब्रह्मचारियों के प्रति कठोर वचनों से संघर्ष करने वाले स्थविर थे। 'अवापुरणं आदाय' का अर्थ है कुँजी लेकर। 'विहारेन विहारं उपसंकमित्वा' का अर्थ है एक विहार में प्रवेश कर फिर दूसरे में, इस प्रकार उन-उन विहारों में जाकर। उन्होंने "मुझे उपदेश दें" ऐसा क्यों कहा? संवेग उत्पन्न होने के कारण। शास्ता के परिनिर्वाण के बाद, धम्म-संगीतक स्थविरों द्वारा भेजे गए आयुष्मान आनंद ने कोसम्बी जाकर उन्हें 'ब्रह्मदण्ड' दिया। ब्रह्मदण्ड दिए जाने पर वे अत्यंत संतप्त होकर मूर्छित होकर गिर पड़े, फिर होश आने पर उठकर एक भिक्षु के पास गए, जिसने उनसे बात नहीं की। फिर दूसरे के पास गए, उसने भी बात नहीं की। इस प्रकार पूरे विहार में घूमकर निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त कर, पात्र-चीवर लेकर वाराणसी गए और संवेग उत्पन्न होने पर वहाँ यहाँ-वहाँ जाकर ऐसा कहा।


สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ สพฺเพ เตภูมกสงฺขารา อนิจฺจา. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ สพฺเพ จตุภูมกธมฺมา อนตฺตา. อิติ สพฺเพปิ เต ภิกฺขู เถรํ โอวทนฺตา อนิจฺจลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณนฺติ ทฺเวว ลกฺขณานิ กเถตฺวา ทุกฺขลกฺขณํ น กถยึสุ. กสฺมา? เอวํ กิร เนสํ อโหสิ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ วาที ทุกฺขลกฺขเณ ปญฺญาปิยมาเน รูปํ ทุกฺขํ…เป… วิญฺญาณํ ทุกฺขํ, มคฺโค ทุกฺโข, ผลํ ทุกฺขนฺติ ‘ตุมฺเห ทุกฺขปฺปตฺตา ภิกฺขู นามา’ติ คหณํ คณฺเหยฺย, ยถา คหณํ คเหตุํ น สกฺโกติ, เอวํ นิทฺโทสเมวสฺส กตฺวา กเถสฺสามา’’ติ ทฺเวว ลกฺขณานิ กถยึสุ.

'सब्बे संखारा अनिच्चा' का अर्थ है सभी त्रैभूमिक संस्कार अनित्य हैं। 'सब्बे धम्मा अनत्ता' का अर्थ है सभी चतुर्भूमिक धर्म अनात्म हैं। इस प्रकार वे सभी भिक्षु स्थविर को उपदेश देते हुए अनित्य लक्षण और अनात्म लक्षण—इन दो लक्षणों को ही कहते थे, दुःख लक्षण नहीं कहा। क्यों? ऐसा सुना जाता है कि उन्होंने सोचा—"यह भिक्षु वादी (तर्क करने वाला) है, दुःख लक्षण के प्रज्ञापित किए जाने पर 'रूप दुःख है... विज्ञान दुःख है, मार्ग दुःख है, फल दुःख है'—ऐसा होने पर 'तुम दुःख को प्राप्त भिक्षु हो'—ऐसा गलत अर्थ ग्रहण कर सकता है। जिस प्रकार वह गलत अर्थ ग्रहण न कर सके, उसे निर्दोष बनाकर ही उपदेश देंगे"—ऐसा सोचकर उन्होंने दो ही लक्षण कहे।


ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชตีติ ปริตสฺสนา จ อุปาทานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตาติ ยทิ รูปาทีสุ เอโกปิ อนตฺตา, อถ โก นาม เม อตฺตาติ เอวํ ปฏินิวตฺตติ ‘‘มยฺหํ มานส’’นฺติ. อยํ กิร เถโร ปจฺจเย อปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สาสฺส ทุพฺพลวิปสฺสนา อตฺตคาหํ ปริยาทาตุํ อสกฺกุณนฺตี สงฺขาเรสุ สุญฺญโต [Pg.292] อุปฏฺฐหนฺเตสุ ‘‘อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ วินสฺสิสฺสามี’’ติ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา เจว ปริตสฺสนาย จ ปจฺจโย อโหสิ. โส จ อตฺตานํ ปาปเต ปปตนฺตํ วิย ทิสฺวา, ‘‘ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา’’ติ อาห. น โข ปเนวํ ธมฺมํ ปสฺสโต โหตีติ จตุสจฺจธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส เอวํ น โหติ. ตาวติกา วิสฺสฏฺฐีติ ตตฺตโก วิสฺสาโส. สมฺมุขา เมตนฺติ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘กีทิสา นุ โข อิมสฺส ธมฺมเทสนา สปฺปายา’’ติ? จินฺเตนฺโต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ วิจินิตฺวา กจฺจานสุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๕) อทฺทส ‘‘อิทํ อาทิโตว ทิฏฺฐิวินิเวฐนํ กตฺวา มชฺเฌ พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา สณฺหสุขุมปจฺจยาการํ ปกาสยมานํ คตํ, อิทมสฺส เทเสสฺสามี’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺมุขา เมต’’นฺติอาทิมาห. อฏฺฐมํ.

'परितस्सना उपादानं उप्पज्जति' का अर्थ है भय और उपादान उत्पन्न होता है। 'पच्चुदावत्तति मानसं, अथ को चरहि मे अत्ता' का अर्थ है—यदि रूपादि में एक भी अनात्म है, तो फिर मेरा आत्मा कौन है? इस प्रकार "मेरा मन" (विपश्यना से) पीछे हट जाता है। कहा जाता है कि इस स्थविर ने प्रत्ययों का परिग्रह किए बिना विपश्यना आरम्भ की थी, वह उनकी दुर्बल विपश्यना आत्म-ग्राह को समाप्त करने में असमर्थ थी, अतः संस्कारों के शून्य रूप में उपस्थित होने पर "मैं उच्छिन्न हो जाऊँगा, नष्ट हो जाऊँगा"—यह उच्छेद-दृष्टि और भय का कारण बनी। उन्होंने स्वयं को प्रपात (खाई) में गिरते हुए के समान देखकर कहा—"भय और उपादान उत्पन्न होता है, मन पीछे हटता है, तो फिर मेरा आत्मा कौन है?" 'न खो पनेवं धम्मं पस्सतो होति' का अर्थ है चतुर्सत्य धर्म को देखने वाले को ऐसा नहीं होता। 'तावतिका विस्सट्ठी' का अर्थ है उतना विश्वास। 'सम्मुखा मेतं'—स्थविर (आनंद) ने उनके वचन सुनकर, "इसके लिए किस प्रकार की धर्म-देशना अनुकूल होगी?" ऐसा सोचते हुए त्रिपिटक बुद्ध-वचन को खोजकर 'कच्चान सुत्त' को देखा। "यह (सुत्त) आरम्भ में ही दृष्टि-जाल को सुलझाकर, मध्य में बुद्ध-बल को प्रकाशित कर, सूक्ष्म प्रतीत्यसमुत्पाद को बताते हुए चलता है, इसे ही उपदेश दूँगा"—ऐसा दिखाते हुए 'सम्मुखा मेतं' आदि कहा। आठवाँ (सूत्र) समाप्त।


๙-๑๐. ราหุลสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. राहुल सुत्त आदि की व्याख्या।


๙๑-๙๒. นวมทสมานิ ราหุลสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๑๘๘) วุตฺตตฺถาเนว. เกวลํ เหตานิ อยํ เถรวคฺโคติ กตฺวา อิธาคตานีติ. นวมทสมานิ.

९१-९२. नौवें और दसवें (सूत्र) राहुल संयुत्त में कहे गए अर्थ वाले ही हैं। केवल इन्हें 'थेरवग्ग' मानकर यहाँ लाया गया है। नौवाँ और दसवाँ।


เถรวคฺโค นวโม.

थेरवग्ग नौवाँ (समाप्त)।


๑๐. ปุปฺผวคฺโค

१०. पुप्फवग्ग (पुष्प वर्ग)


๑. นทีสุตฺตวณฺณนา

१. नदी सुत्त की व्याख्या


๙๓. ปุปฺผวคฺคสฺส ปฐเม ปพฺพเตยฺยาติ ปพฺพเต ปวตฺตา. โอหารินีติ โสเต ปติตปติตานิ ติณปณฺณกฏฺฐาทีนิ เหฏฺฐาหารินี. ทูรงฺคมาติ นิกฺขนฺตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย จตุปญฺจโยชนสตคามินี. สีฆโสตาติ จณฺฑโสตา. กาสาติอาทีนิ สพฺพานิ ติณชาตานิ. รุกฺขาติ เอรณฺฑาทโย ทุพฺพลรุกฺขา. เต นํ อชฺโฌลมฺเพยฺยุนฺติ เต ตีเร ชาตาปิ โอนมิตฺวา อคฺเคหิ อุทกํ ผุสนฺเตหิ อธิโอลมฺเพยฺยุํ, อุปริ ลมฺเพยฺยุนฺติ อตฺโถ. ปลุชฺเชยฺยุนฺติ สมูลมตฺติกาย สทฺธึ สีเส ปเตยฺยุํ. โส เตหิ อชฺโฌตฺถโฏ วาลุกมตฺติโกทเกหิ มุขํ ปวิสนฺเตหิ มหาวินาสํ ปาปุเณยฺย.

९३. पुष्प वर्ग के पहले (सूत्र) में, 'पब्बतेय्या' का अर्थ है पर्वत से बहने वाली। 'ओहारिनी' का अर्थ है प्रवाह में गिरे हुए घास, पत्ते, लकड़ी आदि को नीचे की ओर ले जाने वाली। 'दूरंगमा' का अर्थ है निकलने के स्थान से लेकर चार-पाँच सौ योजन तक जाने वाली। 'सीघसोता' का अर्थ है तीव्र प्रवाह वाली। 'कासा' आदि सभी घास की प्रजातियाँ हैं। 'रुक्खा' का अर्थ है एरण्ड (रेड़ी) आदि दुर्बल वृक्ष। 'ते नं अज्झोलम्बेय्युं' का अर्थ है—वे किनारे पर उगे होने पर भी झुककर जल को छूने वाले अपने अग्रभागों से ऊपर लटक जाएँ। 'पलुज्जेय्युं' का अर्थ है जड़ और मिट्टी के साथ सिर पर गिर जाएँ। वह (मनुष्य) उनसे दबकर, मुँह में बालू, मिट्टी और जल प्रवेश करने के कारण महाविनाश को प्राप्त हो।


เอวเมว [Pg.293] โขติ เอตฺถ โสเต ปติตปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน ทฏฺฐพฺโพ, อุภโตตีเร กาสาทโย วิย ทุพฺพลปญฺจกฺขนฺธา, ‘‘อิเม คหิตาปิ มํ ตาเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส ปุริสสฺส อชานิตฺวา คหณํ วิย อิเม ขนฺธา ‘‘น มยฺหํ สหายา’’ติ พาลปุถุชฺชนสฺส อชานิตฺวา จตูหิ คาเหหิ คหณํ, คหิตคหิตานํ ปลุชฺชนตฺตา ปุริสสฺส พฺยสนปฺปตฺติ วิย จตูหิ คาเหหิ คหิตานํ ขนฺธานํ วิปริณาเม พาลปุถุชฺชนสฺส โสกาทิพฺยสนปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ปฐมํ.

'एवमेव खो'—यहाँ प्रवाह में गिरे मनुष्य के समान वट (संसार) के आश्रित बाल-पृथग्जन को देखना चाहिए। दोनों किनारों पर कास आदि के समान दुर्बल पंच-स्कन्धों को देखना चाहिए। "ये पकड़े जाने पर भी मुझे पार नहीं करा सकेंगे"—ऐसा उस मनुष्य के न जानते हुए पकड़ने के समान, "ये स्कन्ध मेरे सहायक नहीं हैं"—ऐसा न जानते हुए बाल-पृथग्जन द्वारा चार प्रकार के ग्राहों (पकड़) से पकड़ना है। पकड़े हुए घास आदि के उखड़ जाने से मनुष्य की विपत्ति के समान, चार ग्राहों से पकड़े गए स्कन्धों के विपरिणाम (बदलाव) होने पर बाल-पृथग्जन को होने वाली शोक आदि की विपत्ति समझनी चाहिए। पहला (सूत्र) समाप्त।


๒. ปุปฺผสุตฺตวณฺณนา

२. पुप्फ सुत्त की व्याख्या


๙๔. ทุติเย วิวทตีติ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา อสุภ’’นฺติ ยถาสภาเวน วทนฺเตน สทฺธึ ‘‘นิจฺจํ สุขํ อตฺตา สุภ’’นฺติ วทนฺโต วิวทติ. โลกธมฺโมติ ขนฺธปญฺจกํ. ตญฺหิ ลุชฺชนสภาวตฺตา โลกธมฺโมติ วุจฺจติ. กินฺติ กโรมีติ กถํ กโรมิ? มยฺหญฺหิ ปฏิปตฺติกถนเมว ภาโร, ปฏิปตฺติปูรณํ ปน กุลปุตฺตานํ ภาโรติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต ตโย โลกา กถิตา. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, โลเกนา’’ติ เอตฺถ หิ สตฺตโลโก กถิโต, ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, โลเก โลกธมฺโม’’ติ เอตฺถ สงฺขารโลโก, ‘‘ตถาคโต โลเก ชาโต โลเก สํวฑฺโฒ’’ติ เอตฺถ โอกาสโลโก กถิโต. ทุติยํ.

९४. दूसरे (सूत्र) में, 'विवाद करता है' (विवदति) का अर्थ है कि 'अनित्य, दुःख, अनात्मा, अशुभ' इस प्रकार यथार्थ स्वभाव से कहने वाले (मुझ बुद्ध) के साथ 'नित्य, सुख, आत्मा, शुभ' इस प्रकार अयथार्थ स्वभाव से कहते हुए विवाद करता है। 'लोकधम्म' का अर्थ पाँच स्कन्ध हैं। क्योंकि वे नष्ट होने वाले स्वभाव के हैं, इसलिए उन्हें 'लोकधम्म' कहा जाता है। 'मैं क्या करूँ' (किन्ति करोमि) का अर्थ है 'मैं कैसे करूँ?' (अर्थात उस अंधे अज्ञानी पृथग्जन का मैं क्या कर सकता हूँ?)। मेरा कार्य केवल प्रतिपत्ति (साधना) का उपदेश देना है, जबकि प्रतिपत्ति को पूर्ण करना कुलपुत्रों का उत्तरदायित्व है। इस सूत्र में तीन लोकों का वर्णन किया गया है। 'भिक्षुओं, मैं लोक के साथ (विवाद नहीं करता)' यहाँ 'सत्तलोक' (सत्त्वलोक) कहा गया है; 'भिक्षुओं, लोक में लोकधम्म है' यहाँ 'संखारलोक' (संस्कारलोक) कहा गया है; और 'तथागत लोक में उत्पन्न हुए, लोक में बढ़े' यहाँ 'ओकासलोक' (अवकाशलोक) कहा गया है। दूसरा (सूत्र समाप्त)।


๓. เผณปิณฺฑูปมสุตฺตวณฺณนา

३. फेणपिण्डूपम सुत्त की व्याख्या (फेनपिण्डोपम सूत्र वर्णन)।


๙๕. ตติเย คงฺคาย นทิยา ตีเรติ อยุชฺฌปุรวาสิโน อปริมาณภิกฺขุปริวารํ จาริกํ จรมานํ ตถาคตํ อตฺตโน นครํ สมฺปตฺตํ ทิสฺวา เอกสฺมึ คงฺคาย นิวตฺตนฏฺฐาเน มหาวนสณฺฑมณฺฑิตปฺปเทเส สตฺถุ วิหารํ กตฺวา อทํสุ. ภควา ตตฺถ วิหรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คงฺคาย นทิยา ตีเร’’ติ. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ตสฺมึ วิหาเร วสนฺโต ภควา สายนฺหสมยํ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา คงฺคาตีเร ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน คงฺคาย นทิยา อาคจฺฉนฺตํ มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ ทิสฺวา, ‘‘มม สาสเน ปญฺจกฺขนฺธนิสฺสิตํ เอกํ ธมฺมํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

९५. तीसरे (सूत्र) में, 'गंगा नदी के तट पर' का अर्थ है कि अयोध्यापुर (अयुज्झपुर) के निवासियों ने, अपरिमित भिक्षु संघ के साथ विचरण करते हुए तथागत को अपने नगर में आया देख, गंगा के एक घुमावदार स्थान पर, महावन के एक अलंकृत प्रदेश में शास्ता के लिए विहार बनवाकर दान किया। भगवान वहाँ विहार करते थे। उसी के संदर्भ में 'गंगा नदी के तट पर' कहा गया है। 'वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया' का अर्थ है कि उस विहार में रहते हुए भगवान सायंकाल के समय गंधकुटी से निकलकर गंगा तट पर बिछाए गए श्रेष्ठ बुद्धासन पर विराजमान हुए और गंगा नदी में बहते हुए एक विशाल फेन-पिण्ड (झाग के गोले) को देखकर सोचा, 'मैं अपने शासन में पाँच स्कन्धों से संबंधित एक धर्म-उपदेश दूँगा', और अपने चारों ओर बैठे भिक्षुओं को संबोधित किया।


มหนฺตํ [Pg.294] เผณปิณฺฑนฺติ อุฏฺฐานุฏฺฐาเน พทรปกฺกปฺปมาณโต ปฏฺฐาย อนุโสตาคมเนน อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวา ปพฺพตกูฏมตฺตํ ชาตํ, ยตฺถ อุทกสปฺปาทโย อเนกปาณโย นิวสนฺติ, เอวรูปํ มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ. อาวเหยฺยาติ อาหเรยฺย. โส ปนายํ เผณปิณฺโฑ อุฏฺฐิตฏฺฐาเนปิ ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, เอกทฺวิโยชนาทิวเสน ทูรํ คนฺตฺวาปิ, อนฺตรา ปน อภิชฺชนฺโตปิ มหาสมุทฺทํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ. นิชฺฌาเยยฺยาติ โอโลเกยฺย. โยนิโส อุปปริกฺเขยฺยาติ การเณน อุปปริกฺเขยฺย. กิญฺหิ สิยา, ภิกฺขเว, เผณปิณฺเฑ สาโรติ, ภิกฺขเว, เผณปิณฺฑมฺหิ สาโร นาม กึ ภเวยฺย? วิลียิตฺวา วิทฺธํเสยฺเยว.

'विशाल फेन-पिण्ड' का अर्थ है कि विभिन्न स्थानों पर बेर (बदर) के फल के समान आकार से शुरू होकर, धारा के साथ बहते हुए क्रमशः बढ़कर पहाड़ की चोटी के समान विशाल हो गया, जिसमें जल-सर्प आदि अनेक प्राणी रहते हैं; ऐसे विशाल फेन-पिण्ड को। 'ले आए' (आवेहेय्य) का अर्थ है 'वहन कर लाए'। वह फेन-पिण्ड जहाँ उत्पन्न होता है वहाँ भी टूट जाता है, थोड़ा आगे जाकर भी टूट जाता है, एक-दो योजन की दूरी पर जाकर भी टूट जाता है; और यदि बीच में न टूटे तो भी महासमुद्र में पहुँचकर अवश्य ही नष्ट हो जाता है। 'निरीक्षण करे' (निज्झायेय्य) का अर्थ है 'देखे'। 'योनिशः उपपरीक्षा करे' का अर्थ है 'कारण सहित जाँच करे'। 'भिक्षुओं, फेन-पिण्ड में क्या सार होगा?' का अर्थ है कि भिक्षुओं, फेन-पिण्ड में सार नाम की क्या वस्तु हो सकती है? वह तो केवल विलीन होकर नष्ट ही हो जाता है।


เอวเมว โขติ ยถา เผณปิณฺโฑ นิสฺสาโร, เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรเหน นิสฺสารเมว. ยถา จ โส ‘‘อิมินา ปตฺตํ วา ถาลกํ วา กริสฺสามี’’ติ คเหตุํ น สกฺกา, คหิโตปิ ตมตฺถํ น สาเธติ, ภิชฺชติ เอว, เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจนฺติ วา ธุวนฺติ วา อหนฺติ วา มมนฺติ วา คเหตุํ น สกฺกา, คหิตมฺปิ น ตถา ติฏฺฐติ, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา อสุภญฺเญว โหตีติ เอวํ เผณปิณฺฑสทิสเมว โหติ. ยถา วา ปน เผณปิณฺโฑ ฉิทฺทาวฉิทฺโท อเนกสนฺธิฆฏิโต พหูนํ อุทกสปฺปาทีนํ ปาณานํ อาวาโส, เอวํ รูปมฺปิ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ อเนกสนฺธิฆฏิตํ, กุลวเสเนเวตฺถ อสีติ กิมิกุลานิ วสนฺติ, ตเทว เตสํ สูติฆรมฺปิ วจฺจกุฏิปิ คิลานสาลาปิ สุสานมฺปิ, น เต อญฺญตฺถ คนฺตฺวา คพฺภวุฏฺฐานาทีนิ กโรนฺติ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ.

'उसी प्रकार' (एवमेव खो) का अर्थ है कि जैसे फेन-पिण्ड निस्सार है, वैसे ही रूप (शरीर) भी नित्य-सार, ध्रुव-सार और आत्म-सार से रहित होने के कारण निस्सार ही है। और जैसे उस (फेन-पिण्ड) को 'इससे पात्र या कटोरा बनाऊँगा' ऐसा सोचकर पकड़ा नहीं जा सकता, और यदि पकड़ भी लिया जाए तो वह उस प्रयोजन को सिद्ध नहीं करता, बल्कि टूट ही जाता है; वैसे ही रूप को भी 'यह नित्य है' या 'ध्रुव है' या 'यह मैं हूँ' या 'यह मेरा है' इस प्रकार ग्रहण नहीं किया जा सकता; और यदि (मिथ्या धारणा से) ग्रहण कर भी लिया जाए, तो वह वैसा (नित्य) बना नहीं रहता, बल्कि अनित्य, दुःख, अनात्मा और अशुभ ही होता है; इस प्रकार वह फेन-पिण्ड के समान ही है। अथवा, जैसे फेन-पिण्ड छिद्रों से भरा होता है, अनेक संधियों (जोड़ों) से जुड़ा होता है और अनेक जल-सर्प आदि प्राणियों का निवास स्थान होता है; वैसे ही रूप भी छिद्रों वाला है, अनेक संधियों से युक्त है, और इसमें अस्सी प्रकार के कीड़ों के कुल (वंश) निवास करते हैं। वही (शरीर) उनके लिए प्रसूति-गृह, शौचालय, चिकित्सालय और श्मशान भी है; वे कहीं और जाकर गर्भ-उत्पत्ति आदि नहीं करते। इस प्रकार भी यह फेन-पिण्ड के समान है।


ยถา จ เผณปิณฺโฑ อาทิโต พทรปกฺกมตฺโต หุตฺวา อนุปุพฺเพน ปพฺพตกูฏมตฺโตปิ โหติ, เอวํ รูปมฺปิ อาทิโต กลลมตฺตํ หุตฺวา อนุปุพฺเพน พฺยามมตฺตมฺปิ โคมหึสหตฺถิอาทีนํ วเสน ปพฺพตกูฏาทิมตฺตํ โหติ มจฺฉกจฺฉปาทีนํ วเสน อเนกโยชนสตปมาณมฺปิ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ. ยถา จ เผณปิณฺโฑ อุฏฺฐิตมตฺโตปิ ภิชฺชติ, โถกํ คนฺตฺวาปิ, ทูรํ คนฺตฺวาปิ, สมุทฺทํ ปตฺวา ปน อวสฺสเมว ภิชฺชติ, เอวเมวํ รูปมฺปิ กลลภาเวปิ ภิชฺชติ อพฺพุทาทิภาเวปิ, อนฺตรา ปน อภิชฺชมานมฺปิ วสฺสสตายุกานํ วสฺสสตํ ปตฺวา อวสฺสเมว ภิชฺชติ, มรณมุเข จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ, เอวมฺปิ เผณปิณฺฑสทิสํ.

और जैसे फेन-पिण्ड आरम्भ में बेर के फल के समान होकर क्रमशः पहाड़ की चोटी के समान विशाल हो जाता है; वैसे ही रूप भी आरम्भ में 'कलल' (अत्यंत सूक्ष्म तरल बिंदु) मात्र होकर क्रमशः मनुष्यों के रूप में एक व्याम (हाथ फैलाने पर होने वाली दूरी) जितना बड़ा हो जाता है, और गाय, भैंस, हाथी आदि के रूप में पहाड़ की चोटी के समान विशाल हो जाता है, तथा मछली, कछुए आदि के रूप में अनेक सौ योजन के परिमाण वाला भी हो जाता है; इस प्रकार भी यह फेन-पिण्ड के समान है। और जैसे फेन-पिण्ड उत्पन्न होते ही टूट जाता है, थोड़ा आगे जाकर भी, और दूर जाकर भी, किन्तु समुद्र पहुँचने पर तो अवश्य ही टूट जाता है; वैसे ही रूप भी कलल अवस्था में भी नष्ट हो जाता है, अर्बुद आदि अवस्थाओं में भी; और यदि बीच में नष्ट न हो, तो सौ वर्ष की आयु वालों के लिए सौ वर्ष पूरे होने पर अवश्य ही नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के मुख में पहुँचकर चूर्ण-विचूर्ण हो जाता है। इस प्रकार भी यह फेन-पिण्ड के समान है।


กิญฺหิ [Pg.295] สิยา, ภิกฺขเว, เวทนาย สาโรติอาทีสุ เวทนาทีนํ ปุพฺพุฬาทีหิ เอวํ สทิสตา เวทิตพฺพา. ยถา หิ ปุพฺพุโฬ อสาโร เอวํ เวทนาปิ. ยถา จ โส อพโล อคยฺหูปโค, น สกฺกา ตํ คเหตฺวา ผลกํ วา อาสนํ วา กาตุํ, คหิโตปิ ภิชฺชเตว, เอวํ เวทนาปิ อพลา อคยฺหูปคา, น สกฺกา นิจฺจาติ วา ธุวาติ วา คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา ติฏฺฐติ, เอวํ อคยฺหูปคตายปิ เวทนา ปุพฺพุฬสทิสา. ยถา ปน ตสฺมึ ตสฺมึ อุทกพินฺทุมฺหิ ปุพฺพุโฬ อุปฺปชฺชติ เจว ภิชฺชติ จ, น จิรฏฺฐิติโก โหติ, เอวํ เวทนาปิ อุปฺปชฺชติ เจว ภิชฺชติ จ, น จิรฏฺฐิติกา โหติ. เอกจฺฉรกฺขเณ โกฏิสตสหสฺสสงฺขา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ยถา จ ปุพฺพุโฬ อุทกตลํ, อุทกพินฺทุํ, อุทกชลฺลํ, สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฏํ กตฺวา คหณวาตญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, เอวํ เวทนาปิ วตฺถุํ อารมฺมณํ กิเลสชลฺลํ ผสฺสสงฺฆฏฺฏนญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ. เอวมฺปิ เวทนา ปุพฺพุฬสทิสา.

'भिक्षुओं, वेदना में क्या सार होगा?' इत्यादि पदों में वेदना आदि की जल के बुलबुले (बुद्बुद) आदि के साथ समानता इस प्रकार समझनी चाहिए। जैसे जल का बुलबुला निस्सार है, वैसे ही वेदना भी निस्सार है। और जैसे वह निर्बल और पकड़ने के अयोग्य होता है, उसे पकड़कर तख्ता या आसन नहीं बनाया जा सकता, और पकड़ने पर वह टूट ही जाता है; वैसे ही वेदना भी निर्बल और पकड़ने के अयोग्य है, उसे 'नित्य' या 'ध्रुव' के रूप में ग्रहण नहीं किया जा सकता, और यदि ग्रहण किया भी जाए तो वह वैसी बनी नहीं रहती। इस प्रकार पकड़ने के अयोग्य होने के कारण भी वेदना जल के बुलबुले के समान है। और जैसे उस-उस जल की बूँद के गिरने पर बुलबुला उत्पन्न भी होता है और नष्ट भी, वह चिरस्थायी नहीं होता; वैसे ही वेदना भी उत्पन्न होती है और नष्ट होती है, वह चिरस्थायी नहीं होती। एक क्षण (चुटकी बजाने के समय) में वह करोड़ों-लाखों बार उत्पन्न होकर निरुद्ध हो जाती है। और जैसे बुलबुला—जल की सतह, जल की बूँद, जल की काई (मल) को खींचकर और हवा को भीतर लेकर—इन चार कारणों से उत्पन्न होता है; वैसे ही वेदना भी—वस्तु (इन्द्रिय), आलम्बन (विषय), क्लेश-मल और स्पर्श का संघात—इन चार कारणों पर निर्भर होकर उत्पन्न होती है। इस प्रकार भी वेदना जल के बुलबुले के समान है।


สญฺญาปิ อสารกฏฺเฐน มรีจิสทิสา. ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. น หิ สกฺกา ตํ คเหตฺวา ปิวิตุํ วา นฺหายิตุํ วา ภาชนํ วา ปูเรตุํ. อปิจ ยถา มรีจิ วิปฺผนฺทติ, สญฺชาตูมิเวคา วิย ขายติ, เอวํ นีลสญฺญาทิเภทา สญฺญาปิ นีลาทิอนุภวนตฺถาย ผนฺทติ วิปฺผนฺทติ. ยถา จ มรีจิ มหาชนํ วิปฺปลมฺเภติ ‘‘ปุณฺณวาปิ วิย ปุณฺณนที วิย ทิสฺสตี’’ติ วทาเปติ, เอวํ สญฺญาปิ วิปฺปลมฺเภติ, ‘‘อิทํ นีลกํ สุภํ สุขํ นิจฺจ’’นฺติ วทาเปติ. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ สญฺญา วิปฺปลมฺภเนนาปิ มรีจิสทิสา.

संज्ञा भी सारहीन होने के कारण मृगतृष्णा के समान है। उसी प्रकार, पकड़ में न आने के कारण भी। उसे पकड़कर न तो पिया जा सकता है, न स्नान किया जा सकता है और न ही किसी पात्र को भरा जा सकता है। इसके अतिरिक्त, जैसे मृगतृष्णा कांपती है, उत्पन्न लहरों के वेग की तरह दिखाई देती है, वैसे ही नीले आदि भेदों वाली संज्ञा भी नीले आदि के अनुभव के लिए कांपती और विचलित होती है। और जैसे मृगतृष्णा जनसमूह को भ्रमित करती है, यह कहलवाती है कि 'यह भरे हुए जलाशय या भरी हुई नदी की तरह दिखती है', वैसे ही संज्ञा भी भ्रमित करती है, यह कहलवाती है कि 'यह नीला है, शुभ है, सुख है, नित्य है'। पीले आदि के विषय में भी यही विधि है। इस प्रकार, भ्रमित करने के कारण भी संज्ञा मृगतृष्णा के समान है।


อกุกฺกุกชาตนฺติ อนฺโต อสญฺชาตฆนทณฺฑกํ. สงฺขาราปิ อสารกฏฺเฐน กทลิกฺขนฺธสทิสา, ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. ยเถว หิ กทลิกฺขนฺธโต กิญฺจิ คเหตฺวา น สกฺกา โคปานสิอาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ, อุปนีตมฺปิ น ตถา โหติ, เอวํ สงฺขาราปิ น สกฺกา นิจฺจาทิวเสน คเหตุํ, คหิตาปิ น ตถา โหนฺติ. ยถา จ กทลิกฺขนฺโธ พหุปตฺตวฏฺฏิสโมธาโน โหติ, เอวํ สงฺขารกฺขนฺโธ พหุธมฺมสโมธาโน. ยถา จ กทลิกฺขนฺโธ นานาลกฺขโณ. อญฺโญเยว หิ พาหิราย ปตฺตวฏฺฏิยา วณฺโณ, อญฺโญ ตโต อพฺภนฺตรอพฺภนฺตรานํ, เอวเมว สงฺขารกฺขนฺเธปิ [Pg.296] อญฺญเทว ผสฺสสฺส ลกฺขณํ, อญฺญา เจตนาทีนํ, สโมธาเนตฺวา ปน สงฺขารกฺขนฺโธว วุจฺจตีติ เอวมฺปิ สงฺขารกฺขนฺโธ กทลิกฺขนฺธสทิโส.

'अकुक्कुजजात' का अर्थ है जिसके भीतर अभी हाथी की सूंड की तरह ठोस डंडा उत्पन्न नहीं हुआ है। संस्कार भी सारहीन होने के कारण केले के तने के समान हैं, उसी प्रकार, पकड़ में न आने के कारण भी। जैसे केले के तने से कुछ लेकर कैंची (बल्ब) आदि के प्रयोजन के लिए उपयोग नहीं किया जा सकता, और यदि उपयोग किया भी जाए तो वह वैसा नहीं होता। वैसे ही संस्कारों को भी नित्य आदि के रूप में ग्रहण नहीं किया जा सकता, और ग्रहण किए जाने पर भी वे वैसे नहीं होते। जैसे केले का तना अनेक पत्तों की परतों का समूह होता है, वैसे ही संस्कार-स्कंध अनेक धर्मों का समूह है। जैसे केले का तना विभिन्न लक्षणों वाला होता है - बाहरी परत का रंग अलग ही होता है और उसके भीतर की परतों का रंग अलग होता है - वैसे ही संस्कार-स्कंध में भी स्पर्श का लक्षण अलग ही है, चेतना आदि के लक्षण अलग हैं; परंतु सबको मिलाकर 'संस्कार-स्कंध' ही कहा जाता है। इस प्रकार भी संस्कार-स्कंध केले के तने के समान है।


จกฺขุมา ปุริโสติ มํสจกฺขุนา เจว ปญฺญาจกฺขุนา จาติ ทฺวีหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. มํสจกฺขุมฺปิ หิสฺส ปริสุทฺธํ วฏฺฏติ อปคตปฏลปิฬกํ, ปญฺญาจกฺขุมฺปิ อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ. วิญฺญาณมฺปิ อสารกฏฺเฐน มายาสทิสํ, ตถา อคยฺหูปคฏฺเฐน. ยถา จ มายา อิตฺตรา ลหุปจฺจุปฏฺฐานา, เอวํ วิญฺญาณํ. ตญฺหิ ตโตปิ อิตฺตรตรญฺเจว ลหุปจฺจุปฏฺฐานตรญฺจ. เตเนว หิ จิตฺเตน ปุริโส อาคโต วิย คโต วิย ฐิโต วิย นิสินฺโน วิย โหติ. อญฺญเทว จ อาคมนกาเล จิตฺตํ, อญฺญํ คมนกาลาทีสุ. เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํ. มายา จ มหาชนํ วญฺเจติ, ยํกิญฺจิเทว ‘‘อิทํ สุวณฺณํ รชตํ มุตฺตา’’ติ คาหาเปติ, วิญฺญาณมฺปิ มหาชนํ วญฺเจติ. เตเนว หิ จิตฺเตน อาคจฺฉนฺตํ วิย คจฺฉนฺตํ วิย ฐิตํ วิย นิสินฺนํ วิย กตฺวา คาหาเปติ. อญฺญเทว จ อาคมเน จิตฺตํ, อญฺญํ คมนาทีสุ. เอวมฺปิ วิญฺญาณํ มายาสทิสํ.

'चक्षुमान पुरुष' का अर्थ है मांस-चक्षु और प्रज्ञा-चक्षु, इन दो चक्षुओं से युक्त। उसका मांस-चक्षु भी शुद्ध (पटल और फुंसी से मुक्त) होना चाहिए, और प्रज्ञा-चक्षु भी सारहीनता को देखने में समर्थ होना चाहिए। विज्ञान भी सारहीन होने के कारण माया (जादू) के समान है, उसी प्रकार, पकड़ में न आने के कारण भी। जैसे माया क्षणिक और शीघ्र प्रकट होने वाली होती है, वैसे ही विज्ञान है। वह तो उससे भी अधिक क्षणिक और अधिक शीघ्र प्रकट होने वाला है। उसी एक चित्त के कारण ही पुरुष आया हुआ सा, गया हुआ सा, खड़ा हुआ सा, बैठा हुआ सा प्रतीत होता है। आने के समय चित्त दूसरा होता है और जाने आदि के समय दूसरा। इस प्रकार भी विज्ञान माया के समान है। और माया जनसमूह को ठगती है, किसी भी वस्तु को 'यह स्वर्ण है, रजत है, मुक्ता है' ऐसा ग्रहण करवा देती है, वैसे ही विज्ञान भी जनसमूह को ठगता है। उसी चित्त के कारण वह आने वाले की तरह, जाने वाले की तरह, खड़े होने वाले की तरह, बैठने वाले की तरह बनाकर ग्रहण करवाता है। आने के समय चित्त दूसरा होता है और जाने आदि के समय दूसरा। इस प्रकार भी विज्ञान माया के समान है।


ภูริปญฺเญนาติ สณฺหปญฺเญน เจว วิปุลวิตฺถตปญฺเญน จ. อายูติ ชีวิตินฺทฺริยํ. อุสฺมาติ กมฺมชเตโชธาตุ. ปรภตฺตนฺติ นานาวิธานํ กิมิคณาทีนํ ภตฺตํ หุตฺวา. เอตาทิสายํ สนฺตาโนติ เอตาทิสี อยํ ปเวณี มตกสฺส ยาว สุสานา ฆฏฺฏียตีติ. มายายํ พาลลาปินีติ ยฺวายํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม, อยํ พาลมหาชนลปาปนิกมายา นาม. วธโกติ ทฺวีหิ การเณหิ อยํ ขนฺธสงฺขาโต วธโก อญฺญมญฺญฆาตเนนปิ, ขนฺเธสุ สติ วโธ ปญฺญายตีติปิ. เอกา หิ ปถวีธาตุ ภิชฺชมานา เสสธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ, ตถา อาโปธาตุอาทโย. รูปกฺขนฺโธ จ ภิชฺชมาโน อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ, ตถา อรูปกฺขนฺเธสุ เวทนาทโย สญฺญาทิเก. จตฺตาโรปิ เจเต วตฺถุรูปนฺติ เอวํ อญฺญมญฺญวธเนเนตฺถ วธกตา เวทิตพฺพา. ขนฺเธสุ ปน สติ วธพนฺธนจฺเฉทาทีนิ สมฺภวนฺติ, เอวํ เอเตสุ สติ วธภาวโตปิ วธกตา เวทิตพฺพา. สพฺพสํโยคนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ. อจฺจุตํ ปทนฺติ นิพฺพานํ. ตติยํ.

'भूरिप्रज्ञ' का अर्थ है सूक्ष्म प्रज्ञा और विशाल-विस्तृत प्रज्ञा वाला। 'आयु' का अर्थ है जीवितिन्द्रिय। 'ऊष्मा' का अर्थ है कर्मज तेजोधातु। 'परभक्त' का अर्थ है विभिन्न प्रकार के कृमि-समूहों आदि का भोजन बनकर। 'एतादिसार्य सन्तानो' का अर्थ है कि मृतक की यह परंपरा श्मशान तक जाती है। 'मायायं बाललापिनी' का अर्थ है कि यह जो विज्ञान-स्कंध है, यह अज्ञानी जनसमूह को 'मैं, मेरा' आदि विलाप कराने वाली माया है। 'वधक' दो कारणों से है - यह स्कंध-संज्ञक भाव परस्पर विनाश के कारण वधक है, और स्कंधों के होने पर वध दिखाई देता है, इस कारण भी। जैसे एक पृथ्वी धातु नष्ट होते समय शेष धातुओं को साथ लेकर ही नष्ट होती है, वैसे ही जल धातु आदि भी। रूप-स्कंध नष्ट होते समय अरूप-स्कंधों को साथ लेकर ही नष्ट होता है, वैसे ही अरूप-स्कंधों में वेदना आदि संज्ञा आदि को (साथ लेकर नष्ट होते हैं)। और ये चारों भी वस्तु-रूप को (साथ लेकर नष्ट होते हैं), इस प्रकार यहाँ परस्पर वध के कारण वधकता जाननी चाहिए। स्कंधों के होने पर ही वध, बंधन, छेदन आदि संभव होते हैं, इस प्रकार इनके होने पर वध-भाव के कारण भी वधकता जाननी चाहिए। 'सब्बसंयोगं' का अर्थ है सभी दसों प्रकार के संयोजन। 'अच्चुतं पदं' का अर्थ है निर्वाण। तीसरा (सुत्त समाप्त)।


๔-๖. โคมยปิณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

४-६. गोमयपिण्ड सुत्त आदि की व्याख्या।


๙๖-๙๘. จตุตฺเถ [Pg.297] สสฺสติสมนฺติ สิเนรุมหาปถวีจนฺทิมสูริยาทีหิ สสฺสตีหิ สมํ. ปริตฺตํ โคมยปิณฺฑนฺติ อปฺปมตฺตกํ มธุกปุปฺผปฺปมาณํ โคมยขณฺฑํ. กุโต ปนาเนเนตํ ลทฺธนฺติ. ปริภณฺฑกรณตฺถาย อาภตโต คหิตนฺติ เอเก. อตฺถสฺส ปน วิญฺญาปนตฺถํ อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา หตฺถารุฬฺหํ กตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ. อตฺตภาวปฏิลาโภติ ปฏิลทฺธอตฺตภาโว. น ยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถาติ อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส นาม น ปญฺญาเยยฺย. มคฺโค หิ เตภูมกสงฺขาเร วิวฏฺเฏนฺโต อุปฺปชฺชติ. ยทิ จ เอตฺตโก อตฺตภาโว นิจฺโจ ภเวยฺย, มคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวาปิ สงฺขารวฏฺฏํ วิวฏฺเฏตุํ น สกฺกุเณยฺยาติ พฺรหฺมจริยวาโส น ปญฺญาเยถ.

९६-९८. चौथे में, 'शश्वत-सम' का अर्थ है सुमेरु, महापृथ्वी, चन्द्र, सूर्य आदि शाश्वत वस्तुओं के समान। 'परित्तं गोमयपिण्डं' का अर्थ है अल्प मात्रा वाला, महुआ के पुष्प के परिमाण वाला गोबर का टुकड़ा। 'उसने इसे कहाँ से प्राप्त किया?' कुछ कहते हैं कि लिपाई के लिए लाए गए ढेर से लिया गया। परंतु अर्थ समझाने के लिए ऋद्धि से निर्मित कर हाथ में लिया गया, ऐसा समझना चाहिए। 'आत्मभाव की प्राप्ति' का अर्थ है प्राप्त आत्मभाव। 'यह ब्रह्मचर्य-वास स्पष्ट नहीं होगा' का अर्थ है कि यह मार्ग-ब्रह्मचर्य का वास स्पष्ट नहीं होगा। क्योंकि मार्ग तीनों भूमियों के संस्कारों को निवृत्त करते हुए उत्पन्न होता है। यदि इतना सा आत्मभाव नित्य होता, तो मार्ग उत्पन्न होकर भी संस्कार-चक्र को निवृत्त नहीं कर पाता, इसलिए ब्रह्मचर्य-वास स्पष्ट नहीं होता।


อิทานิ สเจ โกจิ สงฺขาโร นิจฺโจ ภเวยฺย, มยา มหาสุทสฺสนราชกาเล อนุภูตา สมฺปตฺติ นิจฺจา ภเวยฺย, สาปิ จ อนิจฺจาติ ตํ ทสฺเสตุํ ภูตปุพฺพาหํ ภิกฺขุ ราชา อโหสินฺติอาทิมาห. ตตฺถ กุสาวตีราชธานิปฺปมุขานีติ กุสาวตีราชธานี เตสํ นครานํ ปมุขา, สพฺพเสฏฺฐาติ อตฺโถ. สารมยานีติ รตฺตจนฺทนสารมยานิ. อุปธานํ ปน สพฺเพสํ สุตฺตมยเมว. โคณกตฺถตานีติ จตุรงฺคุลาธิกโลเมน กาฬโกชเวน อตฺถตานิ, ยํ มหาปิฏฺฐิยโกชโวติ วทนฺติ. ปฏกตฺถตานีติ อุภโตโลเมน อุณฺณามเยน เสตกมฺพเลน อตฺถตานิ. ปฏลิกตฺถตานีติ ฆนปุปฺเผน อุณฺณามยอตฺถรเณน อตฺถตานิ. กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณานีติ กทลิมิคจมฺมมเยน อุตฺตมปจฺจตฺถรเณน อตฺถตานิ. ตํ กิร ปจฺจตฺถรณํ เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลิมิคจมฺมํ อตฺถริตฺวา สิพฺเพตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทานีติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริ พทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. อุภโตโลหิตกูปธานีติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ ปลฺลงฺกานํ อุภโตโลหิตกูปธานานิ. เวชยนฺตรถปฺปมุขานีติ เอตฺถ เวชยนฺโต นาม ตสฺส รญฺโญ รโถ, ยสฺส จกฺกานํ อินฺทนีลมณิมยา นาภิ, สตฺตรตนมยา อรา, ปวาฬมยา เนมิ, รชตมโย อกฺโข, อินฺทนีลมณิมยํ อุปกฺขรํ, รชตมยํ กุพฺพรํ. โส เตสํ รถานํ ปมุโข อคฺโค. ทุกูลสนฺทานานีติ ทุกูลสนฺถรานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยโทหภาชนานิ. วตฺถโกฏิสหสฺสานีติ ยถารุจิตํ [Pg.298] ปริภุญฺชิสฺสตีติ นฺหตฺวา ฐิตกาเล อุปนีตวตฺถาเนว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ภตฺตาภิหาโรติ อภิหริตพฺพภตฺตํ.

अब यदि कोई संस्कार नित्य होता, तो महासुदर्शन राजा के समय में मेरे द्वारा अनुभव की गई वह संपत्ति भी नित्य होती; किंतु वह भी अनित्य ही थी—यह दिखाने के लिए उन्होंने 'भूतपुब्बाहं भिक्खु राजा अहोसिं' (भिक्षुओं, प्राचीन काल में मैं राजा था) आदि कहा। वहाँ 'कुसावतीराजधानीप्पमुखानीति' का अर्थ है कि कुसावती राजधानी उन नगरों में प्रमुख और सबसे श्रेष्ठ थी। 'सारमयानीति' का अर्थ है लाल चंदन के सार (लकड़ी) से बने हुए। किंतु उन सभी के ऊपर रखे जाने वाले तकिये (उपधान) सूत (धागे) के ही बने थे। 'गोणकत्थतानीति' का अर्थ है चार अंगुल से अधिक लंबे बालों वाले काले ऊनी कालीनों (कंबल) से ढके हुए, जिन्हें 'महापिट्ठिय कोजव' (बड़े पृष्ठ वाले कालीन) कहा जाता है। 'पटकत्थतानीति' का अर्थ है दोनों तरफ बालों वाले ऊनी सफेद कंबलों से ढके हुए। 'पटलिकात्थतानीति' का अर्थ है घने फूलों के चित्रों वाले ऊनी बिछौनों से ढके हुए। 'कदलिमिगपवरपच्चत्थरणानीति' का अर्थ है कदली मृग (एक प्रकार का हिरण) के चर्म से बने उत्तम बिछौनों से ढके हुए। कहा जाता है कि वे बिछौने सफेद कपड़े के ऊपर कदली मृग की खाल बिछाकर और उसे सीकर बनाए जाते थे। 'सउत्तरच्छदानीति' का अर्थ है 'उत्तरच्छद' (ऊपरी आवरण) के साथ, अर्थात् ऊपर बंधे हुए लाल चंदोवे (वितान) के साथ। 'उभतोलोहितकूपधानीति' का अर्थ है सिर की ओर का तकिया और पैर की ओर का तकिया—इस प्रकार पलंगों के दोनों ओर लाल रंग के तकिये। 'वेजयन्तरथप्पमुखानीति' यहाँ 'वेजयन्त' उस राजा के रथ का नाम है, जिसके पहियों की नाभि (धुरी का मध्य भाग) इंद्रनील मणि की थी, आरे (spokes) सात रत्नों के थे, नेमि (rim) मूंगे की थी, धुरी (axle) चांदी की थी, उपकरण (accessories) इंद्रनील मणि के थे और कूबर (pole) चांदी का था। वह उन रथों में प्रमुख और श्रेष्ठ था। 'दुकूलसन्दानानीति' का अर्थ है दुकूल (रेशमी वस्त्र) के बिछौने। 'कंसूपधारणानीति' का अर्थ है चांदी के बने दूध दुहने के पात्र। 'वत्थकोटिसहस्सानीति' (करोड़ों वस्त्र) का अर्थ है कि अपनी रुचि के अनुसार उपयोग करेगा—यह स्नान के बाद खड़े होने पर अर्पित किए गए वस्त्रों के संदर्भ में कहा गया है। 'भत्ताभिहारोति' का अर्थ है लाया जाने वाला भोजन।


ยมหํ เตน สมเยน อชฺฌาวสามีติ ยตฺถ วสามิ, ตํ เอกญฺเญว นครํ โหติ, อวเสเสสุ ปุตฺตธีตาทโย เจว ทาสมนุสฺสา จ วสึสุ. ปาสาทกูฏาคาราทีสุปิ เอเสว นโย. ปลฺลงฺกาทีสุ เอกํเยว สยํ ปริภุญฺชติ, เสสา ปุตฺตาทีนํ ปริโภคา โหนฺติ. อิตฺถีสุ เอกาว ปจฺจุปฏฺฐาติ, เสสา ปริวารมตฺตา โหนฺติ. เวลามิกาติ ขตฺติยสฺส วา พฺราหฺมณิยา, พฺราหฺมณสฺส วา ขตฺติยานิยา กุจฺฉิสฺมึ ชาตา. ปริทหามีติ เอกํเยว ทุสฺสยุคํ นิวาเสมิ, เสสานิ ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ อสีติสหสฺสาธิกานํ โสฬสนฺนํ ปุริสสตสหสฺสานํ โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ภุญฺชามีติ ปรมปฺปมาเณน นาฬิโกทนมตฺตํ ภุญฺชามิ, เสสํ ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ จตฺตาลีสสหสฺสาธิกานํ อฏฺฐนฺนํ ปุริสสตสหสฺสานํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอกถาลิปาโก หิ ทสนฺนํ ชนานํ ปโหติ.

'यमहम तेन समयेन अज्झावासामि' (जिसमें मैं उस समय रहता था) का अर्थ है कि जहाँ मैं रहता था, वह केवल एक ही नगर था; शेष नगरों में पुत्र-पुत्रियाँ और दास-मनुष्य रहते थे। प्रासाद (महल) और कूटागार (शिखरयुक्त भवन) आदि के विषय में भी यही नियम है। पलंगों आदि में से वह स्वयं केवल एक का ही उपयोग करता था, शेष पुत्रों आदि के उपयोग के लिए थे। स्त्रियों में से केवल एक ही सेवा में उपस्थित रहती थी, शेष केवल परिचारिकाएँ (अनुचर) थीं। 'वेलामिका' का अर्थ है क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता, अथवा ब्राह्मण पिता और क्षत्रिय माता की कोख से उत्पन्न। 'परिदहामि' (पहनता हूँ) का अर्थ है कि मैं केवल एक ही वस्त्र-युगल धारण करता हूँ; यह दिखाया गया है कि शेष वस्त्र साथ चलने वाले अस्सी हजार से अधिक सोलह लाख पुरुषों के लिए होते थे। 'भुञ्जामि' (खाता हूँ) का अर्थ है कि मैं अधिकतम प्रमाण में केवल एक नाली (एक माप) चावल का भोजन करता हूँ; यह दिखाया गया है कि शेष भोजन साथ चलने वाले चालीस हजार से अधिक आठ लाख पुरुषों के लिए होता था। क्योंकि एक थाली का भोजन दस व्यक्तियों के लिए पर्याप्त होता है।


อิติ อิมํ มหาสุทสฺสนกาเล สมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺสา อนิจฺจตํ ทสฺเสนฺโต อิติ โข ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ วิปริณตาติ ปกติชหเนน นิพฺพุตปทีโป วิย อปณฺณตฺติกภาวํ คตา. เอวํ อนิจฺจา โข ภิกฺขุ สงฺขาราติ เอวํ หุตฺวาอภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. เอตฺตาวตา ภควา ยถา นาม ปุริโส สตหตฺถุพฺเพเธ จมฺปกรุกฺเข นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา อภิรุหิตฺวา จมฺปกปุปฺผํ อาทาย นิสฺเสณึ มุญฺจนฺโต โอตเรยฺย, เอวเมวํ นิสฺเสณึ พนฺธนฺโต วิย อเนกวสฺสโกฏิสตสหสฺสุพฺเพธํ มหาสุทสฺสนสมฺปตฺตึ อารุยฺห สมฺปตฺติมตฺถเก ฐิตํ อนิจฺจลกฺขณํ อาทาย นิสฺเสณึ มุญฺจนฺโต วิย โอติณฺโณ. เอวํ อทฺธุวาติ เอวํ อุทกปุพฺพุฬาทโย วิย ธุวภาวรหิตา. เอวํ อนสฺสาสิกาติ เอวํ สุปินเก ปีตปานียํ วิย อนุลิตฺตจนฺทนํ วิย จ อสฺสาสวิรหิตา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ. ปญฺจเม สพฺพํ วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐํ ตถา พุชฺฌนกสฺส อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. จตุตฺถาทีนิ.

इस प्रकार महासुदर्शन के समय की इस संपत्ति को दिखाकर, अब उसकी अनित्यता को प्रदर्शित करते हुए उन्होंने 'इति खो भिक्खू' आदि कहा। वहाँ 'विपरिणता' का अर्थ है अपनी मूल प्रकृति को छोड़ देने के कारण, बुझे हुए दीपक की तरह प्रज्ञप्ति-रहित (अस्तित्वहीन) अवस्था को प्राप्त हो जाना। 'एवं अनिच्चा खो भिक्खु संखारा' का अर्थ है कि इस प्रकार होकर मिट जाने (अभाव) के अर्थ में संस्कार अनित्य हैं। इतने से भगवान ने यह स्पष्ट किया कि जैसे कोई मनुष्य सौ हाथ ऊँचे चंपा के वृक्ष पर सीढ़ी लगाकर चढ़े और चंपा का फूल लेकर सीढ़ी को हटाते हुए नीचे उतर आए, वैसे ही सीढ़ी बाँधने के समान अनेक करोड़ सौ हजार वर्षों की ऊँचाई वाली महासुदर्शन की संपत्ति पर चढ़कर, संपत्ति के शिखर पर स्थित अनित्य-लक्षण को ग्रहण कर, सीढ़ी हटाने के समान वे नीचे उतर आए। 'एवं अद्धुवा' का अर्थ है जल के बुलबुलों आदि की तरह ध्रुव-भाव (स्थायित्व) से रहित। 'एवं अनस्साशिका' का अर्थ है स्वप्न में पिए गए पेय या लेपन किए गए चंदन की तरह आश्वासन (तृप्ति) से रहित। इस प्रकार इस सूत्र में अनित्य-लक्षण कहा गया है। पाँचवें सूत्र में सब कुछ पूर्वोक्त विधि के अनुसार ही है। छठा सूत्र उसी प्रकार समझने वाले के आशय के अनुसार कहा गया है। चौथे आदि (सूत्र समाप्त हुए)।


๗. คทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

७. गद्दुलबद्ध-सुत्त की व्याख्या।


๙๙. สตฺตเม ยํ มหาสมุทฺโทติ ยสฺมึ สมเย ปญฺจเม สูริเย อุฏฺฐิเต มหาสมุทฺโท อุสฺสุสฺสติ. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ อปฺปฏิวิชฺฌิตฺวา อวิชฺชาย นิวุตานํเยว สตํ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ ปริจฺเฉทํ [Pg.299] น วทามิ. สา คทฺทุลพทฺโธติ คทฺทุเลน พทฺธสุนโข. ขีเลติ ปถวิยํ อาโกฏิเต มหาขีเล. ถมฺเภติ นิขณิตฺวา ฐปิเต ถมฺเภ. เอวเมว โขติ เอตฺถ สุนโข วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาโล, คทฺทุโล วิย ทิฏฺฐิ, ถมฺโภ วิย สกฺกาโย, คทฺทุลรชฺชุยา ถมฺเภ อุปนิพทฺธสุนขสฺส ถมฺภานุปริวตฺตนํ วิย ทิฏฺฐิตณฺหาย สกฺกาเย พทฺธสฺส ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนํ เวทิตพฺพํ. สตฺตมํ.

९९. सातवें सूत्र में 'यं महासमुद्दो' का अर्थ है जिस समय पाँचवें सूर्य के उदय होने पर महासमुद्र सूख जाता है। 'दुक्खस्स अन्तकिरियं' का अर्थ है कि चार सत्यों का साक्षात्कार न करने के कारण अविद्या से ढके हुए प्राणियों के संसार-दुःख का अंत (सीमा) मैं नहीं कहता हूँ। 'सा गद्दुलबद्धो' का अर्थ है पट्टे (रस्सी) से बँधा हुआ कुत्ता। 'खीले' का अर्थ है पृथ्वी में गाड़े गए बड़े खूँटे में। 'थम्भे' का अर्थ है गाड़कर स्थापित किए गए खंभे में। 'एवमेव खो' यहाँ कुत्ते के समान संसार के आश्रित अज्ञानी (बाल) को समझना चाहिए, पट्टे के समान दृष्टि को, और खंभे के समान सत्काय (पंच स्कंध) को। जैसे पट्टे की रस्सी से खंभे में बँधे हुए कुत्ते का खंभे के चारों ओर घूमना होता है, वैसे ही दृष्टि और तृष्णा के द्वारा सत्काय में बँधे हुए पृथग्जन का सत्काय के चारों ओर घूमना समझना चाहिए। सातवाँ (सूत्र समाप्त हुआ)।


๘. ทุติยคทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

८. द्वितीय गद्दुलबद्ध-सुत्त की व्याख्या।


๑๐๐. อฏฺฐเม ตสฺมาติ ยสฺมา ทิฏฺฐิคทฺทุลนิสฺสิตาย ตณฺหารชฺชุยา สกฺกายถมฺเภ อุปนิพทฺโธ วฏฺฏนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน สพฺพิริยาปเถสุ ขนฺธปญฺจกํ นิสฺสาเยว ปวตฺตติ, ยสฺมา วา ทีฆรตฺตมิทํ จิตฺตํ สํกิลิฏฺฐํ ราเคน โทเสน โมเหน, ตสฺมา. จิตฺตสํกิเลสาติ สุนฺหาตาปิ หิ สตฺตา จิตฺตสํกิเลเสเนว สํกิลิสฺสนฺติ, มลคฺคหิตสรีราปิ จิตฺตสฺส โวทานตฺตา วิสุชฺฌนฺติ. เตนาหุ โปราณา –

१००. आठवें (सुत्त) में, 'तस्मा' (इसलिए) का अर्थ है - क्योंकि मिथ्या-दृष्टि रूपी पट्टे के आश्रित तृष्णा रूपी रस्सी से सत्काय-दृष्टि रूपी खंभे में बँधा हुआ और संसार के आश्रित अज्ञानी पृथग्जन सभी ईर्यापथों में पाँच स्कंधों के आश्रय से ही प्रवृत्त होता है; अथवा क्योंकि यह चित्त दीर्घकाल से राग, द्वेष और मोह से संक्लिष्ट है, इसलिए। 'चित्त के संक्लेश' के विषय में - भली-भाँति स्नान किए हुए प्राणी भी चित्त के संक्लेश के कारण ही मलिन होते हैं, और मल से युक्त शरीर वाले भी चित्त की शुद्धि के कारण शुद्ध हो जाते हैं। इसीलिए प्राचीन आचार्यों ने कहा है -


‘‘รูปมฺหิ สํกิลิฏฺฐมฺหิ, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

รูเป สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อนกฺขาตํ มเหสินา.

"रूप के संक्लिष्ट होने पर प्राणी संक्लिष्ट होते हैं, और रूप के शुद्ध होने पर वे शुद्ध होते हैं - ऐसा महर्षि (बुद्ध) ने नहीं कहा है।"


‘‘จิตฺตมฺหิ สํกิลิฏฺฐมฺหิ, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ.

"चित्त के संक्लिष्ट होने पर प्राणी संक्लिष्ट होते हैं, और चित्त के शुद्ध होने पर वे शुद्ध होते हैं - ऐसा महर्षि ने कहा है।"


จรณํ นาม จิตฺตนฺติ วิจรณจิตฺตํ. สงฺขา นาม พฺราหฺมณปาสณฺฑิกา โหนฺติ, เต ปฏโกฏฺฐกํ กตฺวา ตตฺถ นานปฺปการา สุคติทุคฺคติวเสน สมฺปตฺติวิปตฺติโย เลขาเปตฺวา, ‘‘อิมํ กมฺมํ กตฺวา อิทํ ปฏิลภติ, อิทํ กตฺวา อิท’’นฺติ ทสฺเสนฺตา ตํ จิตฺตํ คเหตฺวา วิจรนฺติ. จิตฺเตเนว จิตฺติตนฺติ จิตฺตกาเรน จินฺเตตฺวา กตตฺตา จิตฺเตน จินฺติตํ นาม. จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปายปริเยสนจิตฺตํ ตโตปิ จิตฺตตรํ. ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติตาติ กมฺมจิตฺเตเนว จิตฺติตา. ตํ ปน กมฺมจิตฺตํ อิเม วฏฺฏกติตฺติราทโย ‘‘เอวํ จิตฺตา ภวิสฺสามา’’ติ อายูหนฺตา นาม นตฺถิ. กมฺมํ ปน โยนึ อุปเนติ, โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโว. โยนิอุปคตา หิ สตฺตา ตํตํโยนิเกหิ สทิสจิตฺตาว โหนฺติ. อิติ โยนิสิทฺโธ จิตฺตภาโว, กมฺมสิทฺธา โยนีติ เวทิตพฺพา.

"चरण" नामक चित्र का अर्थ है विचरण-चित्र। 'संख' नामक ब्राह्मण पाषण्डिक होते थे, वे एक कपड़े के पट (चित्र-पट) बनाकर उसमें सुगति और दुर्गति के अनुसार नाना प्रकार की संपत्तियों और विपत्तियों को चित्रित करवाते थे, और "यह कर्म करके यह प्राप्त होता है, यह करके यह" ऐसा दिखाते हुए उस चित्र को लेकर विचरण करते थे। "चित्त द्वारा चित्रित" का अर्थ है चित्रकार द्वारा सोच-समझकर बनाए जाने के कारण चित्त द्वारा कल्पित। "चित्त ही अधिक विचित्र है" का अर्थ है उस चित्र को बनाने की योजना बनाने वाला चित्त उस चित्र से भी अधिक विचित्र (विविध) है। तिर्यक योनि के प्राणी चित्त (कर्म-चित्त) के कारण ही विचित्र होते हैं। उन बटेर, तीतर आदि प्राणियों में "हम ऐसे विचित्र होंगे" ऐसा प्रयास करने वाला कोई संकल्प नहीं होता। बल्कि कर्म उन्हें योनि में ले जाता है, और उनकी विचित्रता उस योनि पर आधारित होती है। योनि को प्राप्त प्राणी अपनी-अपनी योनि के समान चित्त वाले ही होते हैं। इस प्रकार विचित्रता योनि से सिद्ध होती है और योनि कर्म से सिद्ध होती है, ऐसा जानना चाहिए।


อปิจ [Pg.300] จิตฺตํ นาเมตํ สหชาตํ สหชาตธมฺมจิตฺตตาย ภูมิจิตฺตตาย วตฺถุจิตฺตตาย ทฺวารจิตฺตตาย อารมฺมณจิตฺตตาย กมฺมนานตฺตมูลกานํ ลิงฺคนานตฺตสญฺญานานตฺตโวหารนานตฺตาทีนํ อเนกวิธานํ จิตฺตานํ นิปฺผาทนตายปิ ติรจฺฉานคตจิตฺตโต จิตฺตตรเมว เวทิตพฺพํ.

इसके अतिरिक्त, यह चित्त सहजात धर्मों की विचित्रता, भूमि की विचित्रता, वस्तु (इन्द्रिय आधार) की विचित्रता, द्वार की विचित्रता और आलम्बन की विचित्रता के कारण, तथा कर्म की भिन्नता पर आधारित लिंग-भेद, संज्ञा-भेद और व्यवहार-भेद आदि अनेक प्रकार के चित्तों को उत्पन्न करने के कारण, तिर्यक योनि के प्राणियों की विचित्रता से भी अधिक विचित्र ही समझना चाहिए।


รชโกติ วตฺเถสุ รงฺเคน รูปสมุฏฺฐาปนโก. โส ปน อเฉโก อมนาปํ รูปํ กโรติ, เฉโก มนาปํ ทสฺสนียํ, เอวเมว ปุถุชฺชโน อกุสลจิตฺเตน วา ญาณวิปฺปยุตฺตกุสเลน วา จกฺขุสมฺปทาทิวิรหิตํ วิรูปํ สมุฏฺฐาเปติ, ญาณสมฺปยุตฺตกุสเลน จกฺขุสมฺปทาทิสมฺปนฺนํ อภิรูปํ. อฏฺฐมํ.

'रजक' (रंगरेज) वह है जो वस्त्रों पर रंग से रूप (चित्र) उभारता है। यदि वह अकुशल हो तो अप्रिय रूप बनाता है, और यदि कुशल हो तो प्रिय और दर्शनीय रूप बनाता है। इसी प्रकार, पृथग्जन अकुशल चित्त से या ज्ञान-विप्रयुक्त कुशल चित्त से चक्षु-संपत्ति आदि से रहित विरूप (कुरूप) शरीर को उत्पन्न करता है, और ज्ञान-संप्रयुक्त कुशल चित्त से चक्षु-संपत्ति आदि से युक्त अभिरूप (सुन्दर) शरीर को। आठवाँ (सूक्त) समाप्त।


๙. วาสิชฏสุตฺตวณฺณนา

९. वासिजट-सुत्त की व्याख्या।


๑๐๑. นวเม เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กุกฺกุฏิยา อณฺฑานีติ อิมา กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขวเสน ทฺเว อุปมา วุตฺตา. ตาสุ กณฺหปกฺขอุปมา อตฺถสฺส อสาธิกา, อิตรา สาธิกาติ. สุกฺกปกฺขอุปมาย เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – เสยฺยถาติ โอปมฺมตฺเถ นิปาโต, อปีติ สมฺภาวนตฺเถ. อุภเยนาปิ เสยฺยถา นาม, ภิกฺขเวติ ทสฺเสติ. กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทส วา ทฺวาทส วาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ กุกฺกุฏิยา วุตฺตปฺปการโต อูนาธิกานิปิ อณฺฑานิ โหนฺติ, วจนสิลิฏฺฐตาย ปน เอวํ วุตฺตํ. เอวญฺหิ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหติ. ตานสฺสูติ ตานิ อสฺสุ, ตานิ ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานีติ ตาย จ ชเนตฺติยา กุกฺกุฏิยา ปกฺเข ปสาเรตฺวา เตสํ อุปริ สยนฺติยา สมฺมา อธิสยิตานิ. สมฺมา ปริเสทิตานีติ กาเลน กาลํ อุตุํ คณฺหาเปนฺติยา สุฏฺฐุ สมนฺตโต เสทิตานิ อุสฺมีกตานิ. สมฺมา ปริภาวิตานีติ กาเลน กาลํ สุฏฺฐุ สมนฺตโต ภาวิตานิ, กุกฺกุฏคนฺธํ คาหาปิตานีติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยาติ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อิมินา ติวิธกิริยากรเณน อปฺปมาทํ กตฺวา กิญฺจาปิ น เอวํ อิจฺฉา อุปชฺเชยฺย. อถ โข ภพฺพาว เตติ อถ โข เต กุกฺกุฏโปตกา วุตฺตนเยน โสตฺถินา อภินิพฺภิชฺชิตุํ ภพฺพาว. เต หิ ยสฺมา ตาย กุกฺกุฏิยา เอวํ ตีหากาเรหิ ตานิ อณฺฑานิ ปริปาลิยมานานิ น ปูตีนิ [Pg.301] โหนฺติ, โย เนสํ อลฺลสิเนโห, โสปิ ปริยาทานํ คจฺฉติ, กปาลํ ตนุกํ โหติ, ปาทนขสิขา จ มุขตุณฺฑกญฺจ ขรํ โหติ, สยมฺปิ ปริณามํ คจฺฉนฺติ, กปาลสฺส ตนุตฺตา พหิ อาโลโก อนฺโต ปญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘จิรํ วต มยํ สงฺกุฏิตหตฺถปาทา สมฺพาเธ สยิมฺหา, อยญฺจ พหิ อาโลโก ทิสฺสติ, เอตฺถ ทานิ โน สุขวิหาโร ภวิสฺสตี’’ติ นิกฺขมิตุกามา หุตฺวา กปาลํ ปาเทน ปหรนฺติ, คีวํ ปสาเรนฺติ, ตโต ตํ กปาลํ ทฺเวธา ภิชฺชติ. อถ เต ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา นิกฺขมนฺติเยว, นิกฺขมิตฺวา จ คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา วิจรนฺติ.

१०१. नौवें (सूक्त) में "जैसे, भिक्षुओं, मुर्गी के अंडे" इस प्रकार कृष्ण-पक्ष और शुक्ल-पक्ष के भेद से दो उपमाएँ कही गई हैं। उनमें कृष्ण-पक्ष की उपमा अर्थ को सिद्ध नहीं करती, दूसरी (शुक्ल-पक्ष की) सिद्ध करती है। शुक्ल-पक्ष की उपमा का अर्थ इस प्रकार समझना चाहिए— 'सेय्यथा' उपमा के अर्थ में निपात है, 'अपि' संभावना के अर्थ में। दोनों के द्वारा "जैसे कि, भिक्षुओं" यह अर्थ दिखाया गया है। "मुर्गी के आठ या दस या बारह अंडे"—यहाँ यद्यपि मुर्गी के अंडे बताए गए प्रकार से कम या अधिक भी हो सकते हैं, फिर भी वचन की मधुरता के लिए ऐसा कहा गया है। लोक में ऐसा मधुर वचन होता है। 'तानस्सु' का अर्थ है 'तानि अस्सु' (वे हों)। "मुर्गी द्वारा भली-भाँति सेए गए" का अर्थ है उस जननी मुर्गी द्वारा पंख फैलाकर उनके ऊपर बैठने से भली-भाँति सेए गए। "भली-भाँति ऊष्मित" का अर्थ है समय-समय पर शरीर की गर्मी पहुँचाकर चारों ओर से अच्छी तरह गर्म किए गए। "भली-भाँति परिभावित" का अर्थ है समय-समय पर मुर्गी की गंध से अच्छी तरह सुवासित किए गए। यद्यपि उस मुर्गी के मन में इन तीन प्रकार की क्रियाओं को करते हुए ऐसी इच्छा उत्पन्न न भी हो (कि ये सुरक्षित निकलें), फिर भी वे मुर्गी के बच्चे बताए गए तरीके से कुशलतापूर्वक अंडे फोड़कर निकलने के योग्य ही होते हैं। क्योंकि उस मुर्गी द्वारा तीन प्रकार से उन अंडों की रक्षा किए जाने के कारण वे सड़ते नहीं हैं, उनका जो गीलापन है वह सूख जाता है, छिलका पतला हो जाता है, पैरों के नाखून और चोंच कठोर हो जाते हैं, और वे स्वयं भी परिपक्व हो जाते हैं। छिलके के पतला होने के कारण बाहर का प्रकाश भीतर दिखाई देने लगता है, तब वे सोचते हैं— "अरे, हम बहुत समय से हाथ-पैर सिकोड़कर इस संकीर्ण स्थान में सोए हुए थे, और यह बाहर का प्रकाश दिख रहा है, अब यहाँ हमारा सुखपूर्वक रहना होगा।" ऐसा सोचकर निकलने की इच्छा से वे पैर से छिलके पर प्रहार करते हैं, गर्दन फैलाते हैं, जिससे वह छिलका दो भागों में टूट जाता है। तब वे पंख फड़फड़ाते हुए और उस क्षण के अनुरूप शब्द करते हुए बाहर निकल ही आते हैं, और निकलकर गाँव के क्षेत्रों की शोभा बढ़ाते हुए विचरण करते हैं।


เอวเมว โขติ อิทํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. ตํ เอวํ อตฺเถน สํสนฺทิตฺวา เวทิตพฺพํ – ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยากรณํ วิย หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวานุโยคํ อนุยุตฺตกาโล, กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยาสมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย ภาวนานุโยคมนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ, ตสฺสา ติวิธกิริยากรเณน อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยานุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ, อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย ตสฺส ภิกฺขุโน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ ปาทนขสิขมุขตุณฺฑกานํ ถทฺธขรภาโว วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺน สูรภาโว, กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณามกาโล วิย ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล วฑฺฒิตกาโล คพฺภคฺคหณกาโล, กุกฺกุฏโปตกานํ ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺภิทากาโล วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนาญาณคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา วิจรนฺตสฺส ตชฺชาติกํ อุตุสปฺปายํ วา โภชนสปฺปายํ วา ปุคฺคลสปฺปายํ วา ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ วา ลภิตฺวา เอกาสเน นิสินฺนสฺเสว วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อรหตฺตปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. ยถา ปน กุกฺกุฏโปตกานํ ปริณตภาวํ ญตฺวา มาตาปิ อณฺฑโกสํ ภินฺทติ, เอวํ ตถารูปสฺส ภิกฺขุโน ญาณปริปากํ ญตฺวา สตฺถาปิ –

इसी प्रकार, यह उपमा का अनुप्रयोग है। इसे अर्थ के साथ इस प्रकार जोड़कर समझना चाहिए - जैसे उस मुर्गी द्वारा अंडों पर तीन प्रकार की क्रियाएं (बैठना, गरमाना, सेहना) करना है, वैसे ही इस भिक्षु का भावना के अभ्यास में लगे रहने का समय है; जैसे मुर्गी द्वारा तीन प्रकार की क्रियाओं को पूरा करने से अंडों का न सड़ना है, वैसे ही भावना में लगे हुए भिक्षु द्वारा तीन प्रकार की अनुपश्यनाओं (अनित्य, दुःख, अनात्म) को पूरा करने से विपश्यना ज्ञान की हानि न होना समझना चाहिए; जैसे उस मुर्गी द्वारा तीन प्रकार की क्रियाएं करने से अंडों की नमी का क्षय होना है, वैसे ही उस भिक्षु द्वारा तीन प्रकार की अनुपश्यनाओं को पूरा करने से तीनों भवों में अनुगत तृष्णा रूपी स्नेह (नमी) का क्षय होना समझना चाहिए; जैसे अंडों के छिलकों का पतला होना है, वैसे ही उस भिक्षु के अविद्या रूपी अंडकोश का पतला होना समझना चाहिए; जैसे चूजों के पंजों के नाखूनों और चोंच के अग्रभाग का कठोर और तीक्ष्ण होना है, वैसे ही भिक्षु के विपश्यना ज्ञान का तीक्ष्ण, स्पष्ट और शूरवीर होना समझना चाहिए; जैसे चूजों के परिपक्व होने का समय है, वैसे ही भिक्षु के विपश्यना ज्ञान के परिपक्व होने का समय, वृद्धि का समय और मार्ग रूपी गर्भ धारण करने का समय समझना चाहिए; जैसे चूजों द्वारा अपने पंजों के नाखूनों या चोंच से अंडे के छिलके को तोड़कर और पंख फड़फड़ाकर कुशलतापूर्वक बाहर निकलने का समय है, वैसे ही उस भिक्षु द्वारा विपश्यना ज्ञान रूपी गर्भ को धारण कर विचरण करते हुए, उसके अनुकूल ऋतु-सप्पाय, भोजन-सप्पाय, पुग्गल-सप्पाय या धर्मश्रवण-सप्पाय को प्राप्त कर, एक ही आसन पर बैठे हुए विपश्यना को बढ़ाते हुए, क्रमशः प्राप्त अर्हत्व मार्ग द्वारा अविद्या रूपी अंडकोश को तोड़कर और अभिज्ञा रूपी पंखों को फड़फड़ाकर कुशलतापूर्वक अर्हत्व प्राप्त करने का समय समझना चाहिए। जैसे चूजों की परिपक्वता को जानकर माता मुर्गी भी अंडे के छिलके को तोड़ देती है, वैसे ही उस प्रकार के भिक्षु के ज्ञान की परिपक्वता को जानकर शास्ता भी —


‘‘อุจฺฉินฺท [Pg.302] สิเนหมตฺตโน, กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา;

สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย, นิพฺพานํ สุคเตน เทสิต’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๘๕) –

“अपने स्नेह (तृष्णा) को उसी प्रकार काट डालो, जैसे शरद ऋतु के कुमुद (कमल) को हाथ से तोड़ लिया जाता है; शांति के मार्ग (अष्टांगिक मार्ग) को ही बढ़ाओ, सुगत द्वारा उपदिष्ट निर्वाण को प्राप्त करने के लिए।”


อาทินา นเยน โอภาสํ ผริตฺวา คาถาย อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ. โส คาถาปริโยสาเน อวิชฺชณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตโต ปฏฺฐาย ยถา เต กุกฺกุฏโปตกา คามกฺเขตฺตํ อุปโสภยมานา ตตฺถ วิจรนฺติ, เอวํ อยมฺปิ มหาขีณาสโว นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา สงฺฆารามํ อุปโสภยมาโน วิจรติ.

इस आदि विधि से प्रकाश फैलाकर गाथा के माध्यम से अविद्या रूपी अंडकोश पर प्रहार करते हैं। वह भिक्षु गाथा की समाप्ति पर अविद्या रूपी अंडकोश को तोड़कर अर्हत्व प्राप्त कर लेता है। उसके बाद से, जैसे वे चूजे गाँव के क्षेत्र को सुशोभित करते हुए वहाँ विचरण करते हैं, वैसे ही यह महाक्षीणस्रव (अर्हंत) भी निर्वाण को आलम्बन बनाकर फल-समापत्ति में प्रविष्ट होकर संघाराम को सुशोभित करते हुए विचरण करते हैं।


ปลคณฺฑสฺสาติ วฑฺฒกิสฺส. โส หิ โอลมฺพกสงฺขาตํ ปลํ ธาเรตฺวา ทารูนํ คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ วุจฺจติ. วาสิชเฏติ วาสิทณฺฑกสฺส คหณฏฺฐาเน. เอตฺตกํ วต เม อชฺช อาสวานํ ขีณนฺติ ปพฺพชิตสฺส หิ ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทเสน ปริปุจฺฉาย โยนิโส มนสิกาเรน วตฺตปฏิปตฺติยา จ นิจฺจกาลํ อาสวา ขียนฺติ. เอวํ ขียมานานํ ปน เตสํ ‘‘เอตฺตกํ อชฺช ขีณํ, เอตฺตกํ หิยฺโย’’ติ เอวมสฺส ญาณํ น โหตีติ อตฺโถ. อิมาย อุปมาย วิปสฺสนายานิสํโส ทีปิโต. เหมนฺติเกนาติ เหมนฺตสมเยน. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ถิรภาเวน ปริหายนฺติ.

'पलगण्डस्स' का अर्थ है बढ़ई का। वह साहुल नामक डोरी (pala) को धारण कर लकड़ी की गांठों (gaṇḍa) को दूर करता है, इसलिए उसे 'पलगण्ड' कहा जाता है। 'वासिजटे' का अर्थ है बसूले की मूठ पकड़ने के स्थान पर। 'आज मेरे इतने आस्रव क्षीण हो गए' - प्रव्रजित व्यक्ति के लिए प्रव्रज्या के संक्षेप, पाठ (उद्देश), परिपृच्छा, योनिशो मनसिकार और व्रत-प्रतिपत्ति के द्वारा निरंतर आस्रव क्षीण होते रहते हैं। इस प्रकार क्षीण होते हुए उन आस्रवों के विषय में 'आज इतने क्षीण हुए, कल इतने क्षीण हुए' - ऐसा उसे ज्ञान नहीं होता, यह अर्थ है। इस उपमा से विपश्यना के लाभ को दर्शाया गया है। 'हेमन्तिकेन' का अर्थ है हेमंत ऋतु के समय में। 'पठिप्पस्सम्भन्ति' का अर्थ है स्थिरता से गिर जाते हैं (शिथिल हो जाते हैं)।


เอวเมว โขติ เอตฺถ มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ ทฏฺฐพฺพํ, นาวา วิย โยคาวจโร, นาวาย มหาสมุทฺเท ปริยาทานํ วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อูนปญฺจวสฺสกาเล อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วิจรณํ, นาวาย มหาสมุทฺโททเกน ขชฺชมานานํ พนฺธนานํ ตนุภาโว วิย ภิกฺขุโน ปพฺพชฺชาสงฺเขเปน อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ เจว สํโยชนานํ ตนุภาโว, นาวาย ถเล อุกฺขิตฺตกาโล วิย ภิกฺขุโน นิสฺสยมุจฺจกสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนกาโล, ทิวา วาตาตเปน สํสุสฺสนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน ตณฺหาสฺเนหสํสุสฺสนํ, รตฺตึ หิโมทเกน เตมนํ วิย กมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย อุปฺปนฺเนน ปีติปาโมชฺเชน จิตฺตเตมนํ, รตฺตินฺทิวํ วาตาตเปน เจว หิโมทเกน จ ปริสุกฺขปริตินฺตานํ พนฺธนานํ ทุพฺพลภาโว วิย เอกทิวสํ อุตุสปฺปายาทีนิ ลทฺธา วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหิ สํโยชนานํ ภิยฺโยโสมตฺตาย ทุพฺพลภาโว, ปาวุสฺสกเมโฆ วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ, เมฆวุฏฺฐิอุทเกน นาวาย พนฺเธ ปูติภาโว วิย อารทฺธวิปสฺสกสฺส [Pg.303] รูปสตฺตกาทิวเสน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส โอกฺขายมาเน ปกฺขายมาเน กมฺมฏฺฐาเน เอกทิวสํ อุตุสปฺปายาทีนิ ลทฺธา เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส อรหตฺตผลาธิคโม, ปูติพนฺธนาวาย กญฺจิ กาลํ ฐานํ วิย ขีณสํโยชนสฺส อรหโต มหาชนํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส ยาวตายุกํ ฐานํ, ปูติพนฺธนาวาย อนุปุพฺเพน ภิชฺชิตฺวา อปณฺณตฺติกภาวูปคโม วิย ขีณาสวสฺส อุปาทิณฺณกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส อปณฺณตฺติกภาวูปคโมติ อิมาย อุปมาย สํโยชนานํ ทุพฺพลตา ทีปิตา. นวมํ.

इसी प्रकार, यहाँ महासमुद्र के समान शासन (बुद्ध धर्म) को समझना चाहिए, नौका के समान योगावचर को, महासमुद्र में नौका के समय बिताने के समान इस भिक्षु का पाँच वर्ष से कम की अवधि में आचार्य और उपाध्याय के पास रहने को, महासमुद्र के जल द्वारा नौका के बंधनों के घिसकर पतले होने के समान भिक्षु के प्रव्रज्या-संक्षेप, पाठ-परिपृच्छा आदि से संयोजनों के तनु (पतले) होने को, नौका को स्थल पर रखे जाने के समय के समान भिक्षु के निश्रय-मुक्त होकर कर्मस्थान लेकर अरण्य में रहने के समय को, दिन में हवा और धूप से सूखने के समान विपश्यना ज्ञान द्वारा तृष्णा रूपी स्नेह के सूखने को, रात में ओस के जल से भीगने के समान कर्मस्थान के आश्रय से उत्पन्न प्रीति-प्रमोद द्वारा चित्त के भीगने को, रात-दिन हवा-धूप और ओस के जल से बार-बार सूखने और भीगने वाले बंधनों की दुर्बलता के समान एक दिन ऋतु-सप्पाय आदि प्राप्त कर विपश्यना ज्ञान और प्रीति-प्रमोद से संयोजनों की अत्यधिक दुर्बलता को, वर्षा ऋतु के मेघ के समान अर्हत्व मार्ग ज्ञान को, मेघ की वर्षा के जल से नौका के बंधनों के सड़ने के समान आरब्ध-विपश्यक भिक्षु द्वारा रूप-सप्तक आदि के माध्यम से विपश्यना बढ़ाते हुए, कर्मस्थान के स्पष्ट और सुदृढ़ होने पर एक दिन ऋतु-सप्पाय आदि प्राप्त कर एक ही आसन पर बैठे हुए अर्हत्व फल की प्राप्ति को, सड़े हुए बंधनों वाली नौका के कुछ समय तक टिके रहने के समान क्षीण-संयोजन अर्हंत का महाजन पर अनुग्रह करते हुए आयु-पर्यन्त टिके रहने को, और सड़े हुए बंधनों वाली नौका के क्रमशः टूटकर प्रज्ञप्ति-रहित होने के समान क्षीणस्रव के उपादान-स्कंधों के टूटने से अनुपधिशेष निर्वाण धातु में परिनिर्वाण प्राप्त कर प्रज्ञप्ति-रहित होने को समझना चाहिए। इस उपमा से संयोजनों की दुर्बलता को दर्शाया गया है। नौवां सूत्र समाप्त।


๑๐. อนิจฺจสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

१०. अनित्यसंज्ञा सूत्र की व्याख्या।


๑๐๒. ทสเม อนิจฺจสญฺญาติ อนิจฺจํ อนิจฺจนฺติ ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. ปริยาทิยตีติ เขปยติ. สพฺพํ อสฺมิมานนฺติ นววิธํ อสฺมิมานํ. มูลสนฺตานกานีติ สนฺตาเนตฺวา ฐิตมูลานิ. มหานงฺคลํ วิย หิ อนิจฺจสญฺญา, ขุทฺทานุขุทฺทกานิ มูลสนฺตานกานิ วิย กิเลสา, ยถา กสฺสโก กสนฺโต นงฺคเลน ตานิ ปทาเลติ, เอวํ โยคี อนิจฺจสญฺญํ ภาเวนฺโต อนิจฺจสญฺญาญาเณน กิเลเส ปทาเลตีติ อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ.

१०२. दसवें (सुत्त) में, 'अनिच्चसञ्ञा' का अर्थ है 'अनित्य, अनित्य' इस प्रकार भावना करने वाले को उत्पन्न होने वाली संज्ञा। 'परियादियति' का अर्थ है क्षय करना या समाप्त करना। 'सब्बं अस्मिमानं' का अर्थ है नौ प्रकार का अस्मिमान। 'मूलसन्तानकानि' का अर्थ है फैलकर स्थित जड़ें। जैसे एक किसान हल चलाते समय हल से उन जड़ों को उखाड़ देता है, वैसे ही योगी अनित्य संज्ञा की भावना करते हुए अनित्य संज्ञा के ज्ञान से क्लेशों को उखाड़ देता है - यहाँ यह उपमा का समन्वय है।


โอธุนาตีติ เหฏฺฐา ธุนาติ. นิทฺธุนาตีติ ปปฺโผเฏติ. นิจฺโฉเฏตีติ ปปฺโผเฏตฺวา ฉฑฺเฑติ. อิธาปิ ปพฺพชานิ วิย กิเลสา, ลายนํ นิจฺโฉฏนํ วิย อนิจฺจสญฺญาญาณนฺติ อิมินา อตฺเถน อุปมา สํสนฺเทตพฺพา.

'ओधुनाति' का अर्थ है नीचे की ओर झाड़ना। 'निद्धुनाति' का अर्थ है झटकना। 'निच्छोटति' का अर्थ है झटक कर फेंक देना। यहाँ भी क्लेश 'पब्बज' घास के समान हैं, और काटना तथा झटकना अनित्य संज्ञा के ज्ञान के समान है - इस अर्थ के साथ उपमा का समन्वय करना चाहिए।


วณฺฏจฺฉินฺนายาติ ติณฺเหน ขุรปฺเปน วณฺฏจฺฉินฺนาย. ตทนฺวยานิ ภวนฺตีติ ตํ อมฺพปิณฺฑึ อนุคจฺฉนฺติ, ตสฺสา ปตมานาย อมฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺติ. อิธาปิ อมฺพปิณฺฑิ วิย กิเลสา, ติณฺหขุรปฺโป วิย อนิจฺจสญฺญา, ยถา ขุรปฺเปน ฉินฺนาย อมฺพปิณฺฑิยา สพฺพานิ อมฺพานิ ภูมิยํ ปตนฺติ, เอวํ อนิจฺจสญฺญาญาเณน กิเลสานํ มูลภูตาย อวิชฺชาย ฉินฺนาย สพฺพกิเลสา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ, อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ.

'वण्टच्छिन्नाय' का अर्थ है तीक्ष्ण बाण से डंठल से काटा हुआ। 'तदन्वयानि भवन्ति' का अर्थ है उस आम के गुच्छे का अनुसरण करते हैं; उसके गिरने पर आम भूमि पर गिर जाते हैं। यहाँ भी क्लेश आम के गुच्छे के समान हैं, अनित्य संज्ञा तीक्ष्ण बाण के समान है। जैसे बाण से आम के गुच्छे के कटने पर सभी आम भूमि पर गिर जाते हैं, वैसे ही अनित्य संज्ञा के ज्ञान से क्लेशों की जड़ अविद्या के कट जाने पर सभी क्लेश समूल नष्ट हो जाते हैं - यह उपमा का समन्वय है।


กูฏงฺคมาติ กูฏํ คจฺฉนฺติ. กูฏนินฺนาติ กูฏํ ปวิสนภาเวน กูเฏ นินฺนา. กูฏสโมสรณาติ กูเฏ สโมสริตฺวา ฐิตา. อิธาปิ กูฏํ วิย อนิจฺจสญฺญา, โคปานสิโย วิย จตุภูมกกุสลธมฺมา, ยถา สพฺพโคปานสีนํ [Pg.304] กูฏํ อคฺคํ, เอวํ กุสลธมฺมานํ อนิจฺจสญฺญา อคฺคา. นนุ จ อนิจฺจสญฺญา โลกิยา, สา โลกิยกุสลานํ ตาว อคฺคํ โหตุ, โลกุตฺตรานํ กถํ อคฺคนฺติ? เตสมฺปิ ปฏิลาภกรณตฺเถน อคฺคนฺติ เวทิตพฺพา. อิมินา อุปาเยน สพฺพาสุ อุปมาสุ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. ปุริมาหิ ปเนตฺถ ตีหิ อนิจฺจสญฺญาย กิจฺจํ, ปจฺฉิมาหิ พลนฺติ. ทสมํ.

'कूटङ्गमा' का अर्थ है शिखर की ओर जाना। 'कूटनिन्ना' का अर्थ है शिखर में प्रवेश करने के भाव से शिखर की ओर झुका होना। 'कूटसमोसरणा' का अर्थ है शिखर पर एकत्रित होकर स्थित होना। यहाँ भी अनित्य संज्ञा शिखर के समान है, और चारों भूमियों के कुशल धर्म कड़ियों (बडेरों) के समान हैं। जैसे सभी कड़ियों में शिखर श्रेष्ठ है, वैसे ही कुशल धर्मों में अनित्य संज्ञा श्रेष्ठ है। यदि प्रश्न हो कि अनित्य संज्ञा तो लौकिक है, वह लौकिक कुशल धर्मों में तो श्रेष्ठ हो सकती है, पर लोकोत्तर में कैसे? तो उत्तर है कि उन्हें प्राप्त कराने के अर्थ में वह श्रेष्ठ है, ऐसा समझना चाहिए। इस उपाय से सभी उपमाओं में उपमेय का समन्वय समझना चाहिए। यहाँ पहले की तीन उपमाओं से अनित्य संज्ञा का कार्य और बाद की उपमाओं से उसका बल दिखाया गया है। दसवां (सुत्त समाप्त)।


ปุปฺผวคฺโค ทสโม.

पुष्पवग्ग दसवां है।


มชฺฌิมปณฺณาสโก สมตฺโต.

मज्झिमपण्णासक समाप्त हुआ।


๑๑. อนฺตวคฺโค

११. अन्तवग्ग।


๑. อนฺตสุตฺตวณฺณนา

१. अन्त सुत्त की व्याख्या।


๑๐๓. อนฺตวคฺคสฺส ปฐเม อนฺตาติ โกฏฺฐาสา. อิทํ สุตฺตํ จตุสจฺจวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ โยเชตฺวา อนฺโตติ วจเนน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ปฐมํ.

१०३. अन्तवग्ग के पहले सुत्त में 'अन्ता' का अर्थ है भाग या अंश। यह सुत्त चार आर्य सत्यों के माध्यम से पाँच स्कन्धों को जोड़कर, 'अन्त' शब्द से समझने वाले (विनेय जनों) के आशय के अनुसार कहा गया है। पहला (सुत्त समाप्त)।


๒-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

२-३. दुक्ख सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๐๔-๑๐๕. ทุติยมฺปิ ปญฺจกฺขนฺเธ จตุสจฺจวเสน โยเชตฺวา ทุกฺขนฺติ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน กถิตํ. ตติยมฺปิ ตเถว สกฺกาโยติ พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน กถิตํ. ทุติยตติยานิ.

दूसरे सुत्त में भी पाँच स्कन्धों को चार आर्य सत्यों के माध्यम से जोड़कर, 'दुःख' शब्द से समझने वालों के आशय के अनुसार कहा गया है। तीसरे में भी उसी प्रकार 'सक्काय' शब्द से समझने वालों के आशय के अनुसार कहा गया है। दूसरा और तीसरा (सुत्त समाप्त)।


๔. ปริญฺเญยฺยสุตฺตวณฺณนา

४. परिञ्ञेय्य सुत्त की व्याख्या।


๑๐๖. จตุตฺเถ ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ สมติกฺกมิตพฺเพ. ปริญฺญนฺติ สมติกฺกมํ. ปริญฺญาตาวินฺติ ตาย ปริญฺญาย ปริชานิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา ฐิตํ. ราคกฺขโยติอาทีหิ นิพฺพานํ ทสฺสิตํ. จตุตฺถํ.

१०६. चौठे सुत्त में 'परिञ्ञेय्ये' का अर्थ है पूर्णतः जानने योग्य या पार करने योग्य। 'परिञ्ञं' का अर्थ है पार करना (त्यागना)। 'परिञ्ञाताविं' का अर्थ है उस परिज्ञा (ज्ञान) से जानकर और पार करके स्थित। 'रागक्खयो' आदि शब्दों से निर्वाण को दर्शाया गया है। चौथा (सुत्त समाप्त)।


๕-๑๐. สมณสุตฺตาทิวณฺณนา

५-१०. समण सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๐๗-๑๑๒. ปญฺจมาทีสุ จตูสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ. นวมทสเมสุ กิเลสปฺปหานนฺติ. ปญฺจมาทีนิ.

पाँचवें आदि चार सुत्तों में चार सत्यों का वर्णन है। नौवें और दसवें में क्लेशों के प्रहाण (त्याग) के बारे में कहा गया है। पाँचवें आदि (सुत्त समाप्त)।


อนฺตวคฺโค เอกาทสโม.

अन्तवग्ग ग्यारहवां है।


๑๒. ธมฺมกถิกวคฺโค

१२. धम्मकथिक वग्ग।


๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

१-२. अविद्या सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๑๓-๑๑๔. ธมฺมกถิกวคฺคสฺส ปฐเม [Pg.305] เอตฺตาวตา จ อวิชฺชาคโต โหตีติ ยาวตา อิมาย จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณภูตาย อวิชฺชาย สมนฺนาคโต, เอตฺตาวตา อวิชฺชาคโต โหตีติ อตฺโถ. ทุติเยปิ เอเสว นโย. ปฐมทุติยานิ.

धम्मकथिक वग्ग के पहले सुत्त में 'एत्तावता च अविज्जागतो होति' का अर्थ है कि जब तक वह इन चार सत्यों के प्रति अज्ञान रूपी अविद्या से युक्त है, तब तक वह 'अविद्यागत' (अविद्या में पड़ा हुआ) होता है। दूसरे में भी यही विधि है। पहला और दूसरा (सुत्त समाप्त)।


๓. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

३. धम्मकथिक सुत्त की व्याख्या।


๑๑๕. ตติเย ปฐเมน ธมฺมกถิโก, ทุติเยน เสขภูมิ, ตติเยน อเสขภูมีติ เอวํ ธมฺมกถิกํ ปุจฺฉิเตน วิเสเสตฺวา ทฺเว ภูมิโย กถิตา. ตติยํ.

११५. तीसरे सुत्त में पहले भाग से 'धम्मकथिक', दूसरे से 'सेख भूमि' और तीसरे से 'असेख भूमि' - इस प्रकार धम्मकथिक के बारे में पूछे जाने पर बुद्ध ने विशेषता बताते हुए दो भूमियों का वर्णन किया है। तीसरा (सुत्त समाप्त)।


๔. ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

४. द्वितीय धम्मकथिक सुत्त की व्याख्या।


๑๑๖. จตุตฺเถ ติสฺสนฺนมฺปิ ปุจฺฉานํ ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ กถิตานิ. จตุตฺถํ.

११६. चौथे सुत्त में तीनों ही प्रश्नों के तीन उत्तर कहे गए हैं। चौथा (सुत्त समाप्त)।


๕-๙. พนฺธนสุตฺตาทิวณฺณนา

५-९. बन्धन सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๑๗-๑๒๑. ปญฺจเม อตีรทสฺสีติ ตีรํ วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตํ น ปสฺสติ. อปารทสฺสีติ ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ น ปสฺสติ. พทฺโธติ กิเลสพนฺธเนน พทฺโธ หุตฺวา ชียติ จ มียติ จ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ คจฺฉตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตนฺติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจมาทีนิ.

पाँचवें सुत्त में 'अतीरदस्सी' का अर्थ है कि वह 'तीर' अर्थात् संसार (वट) को नहीं देखता। 'अपारदस्सी' का अर्थ है कि वह 'पार' अर्थात् निर्वाण को नहीं देखता। 'बद्धो' का अर्थ है क्लेशों के बन्धन से बंधा हुआ होकर बूढ़ा होता है और मरता है, और इस लोक से परलोक को जाता है। इस सुत्त में वट-दुःख (संसार का दुःख) कहा गया है। छठे आदि सुत्तों के अर्थ स्पष्ट ही हैं। पाँचवें आदि (सुत्त समाप्त)।


๑๐. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

१०. शीलवन्त सुत्त की व्याख्या।


๑๒๒. ทสเม อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขโต, อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโตโทสฏฺเฐน คณฺฑโต, เตสํ เตสํ คณฺฑานํ ปจฺจยภาเวน วา ขณนฏฺเฐน วา สลฺลโต ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, วิสภาคมหาภูตสมุฏฺฐานอาพาธปจฺจยฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต[Pg.306], สตฺตสุญฺญตฏฺเฐน สุญฺญโต, อตฺตาภาเวน อนตฺตโต. เอวเมตฺถ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจมนสิกาโร, ‘‘สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ ทฺวีหิ อนตฺตมนสิกาโร, เสเสหิ ทุกฺขมนสิกาโร วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ทสมํ.

१२२. दसवें सुत्त में 'अनिच्चतो' आदि पदों में: होकर अभाव हो जाने के कारण 'अनित्य' के रूप में; बार-बार पीड़ित करने के कारण 'दुःख' के रूप में; बाधा पहुँचाने के कारण 'रोग' के रूप में; भीतर दोष होने के कारण 'गण्ड' (फोड़े) के रूप में; उन-उन क्लेश रूपी फोड़ों के कारण होने से या चुभने के कारण 'सल्ल' (बाण) के रूप में; दुःखदायी होने के कारण 'अघ' (कष्ट) के रूप में; विषम महाभूतों से उत्पन्न व्याधि के कारण 'आबाध' के रूप में; अपना न होने के कारण 'पर' (दूसरे) के रूप में; नष्ट होने के स्वभाव के कारण 'पलोक' के रूप में; शून्य होने के कारण 'सुञ्ञत' के रूप में; और आत्मा न होने के कारण 'अनत्त' के रूप में। इस प्रकार यहाँ 'अनिच्चतो पलोकतो' इन दो पदों से अनित्य मनसिकार, 'सुञ्ञतो अनत्ततो' इन दो पदों से अनत्ता मनसिकार, और शेष पदों से दुःख मनसिकार कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। शेष यहाँ स्पष्ट ही है। दसवां (सुत्त समाप्त)।


๑๑. สุตวนฺตสุตฺตวณฺณนา

११. सुतवन्त सुत्त की व्याख्या।


๑๒๓. ตถา เอกาทสเม. ทสมสฺมิญฺหิ ‘‘สีลวตา’’ติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ วุตฺตํ, อิธ สุตวตาติ กมฺมฏฺฐานสุตํ อิทเมว นานากรณํ. เอกาทสมํ.

१२३. ग्यारहवें सुत्त में भी वैसा ही है। दसवें सुत्त में 'शीलवता' पद से चतुपारिसुद्धि शील कहा गया है, यहाँ 'सुतवता' पद से कर्मस्थान का श्रवण (सुत) कहा गया है, यही अंतर है। ग्यारहवां (सुत्त समाप्त)।


๑๒-๑๓. กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

१२-१३. कप्प सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๒๔-๑๒๕. ทฺวาทสมเตรสมานิ ราหุโลวาทสทิสาเนวาติ. ทฺวาทสมเตรสมานิ.

१२४-१२५. बारहवाँ और तेरहवाँ (सूक्त) राहुलोवाद-सुत्त के समान ही हैं। बारहवाँ और तेरहवाँ समाप्त।


ธมฺมกถิกวคฺโค ทฺวาทสโม.

धम्मकथिक-वग्ग, बारहवाँ।


๑๓. อวิชฺชาวคฺโค

१३. अविद्या-वग्ग।


๑-๑๐. สมุทยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१०. समुदयधम्म-सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๒๖-๑๓๕. อวิชฺชาวคฺโค อุตฺตานตฺโถว. อิมสฺมิญฺหิ วคฺเค สพฺพสุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ.

१२६-१३५. अविद्या-वग्ग स्पष्ट अर्थ वाला ही है। इस वग्ग के सभी सुत्तों में चार आर्य सत्यों का ही वर्णन किया गया है।


อวิชฺชาวคฺโค เตรสโม.

अविद्या-वग्ग, तेरहवाँ।


๑๔. กุกฺกุฬวคฺโค

१४. कुक्कुल-वग्ग।


๑-๑๓. กุกฺกุฬสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१३. कुक्कुल-सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๓๖-๑๔๙. กุกฺกุฬวคฺคสฺส ปฐเม กุกฺกุฬนฺติ สนฺตตฺตํ อาทิตฺตํ ฉาริกราสึ วิย มหาปริฬาหํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ, เสเสสุ อนิจฺจลกฺขณาทีนิ. สพฺพานิ เจตานิ ปาฏิเยกฺกํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน กถิตานีติ.

१३६-१४९. कुक्कुल-वग्ग के प्रथम (सूक्त) में 'कुक्कुल' का अर्थ है अत्यंत तप्त, प्रज्वलित राख की ढेरी के समान महान दाह। इस सुत्त में दुःख-लक्षण कहा गया है, शेष में अनित्य-लक्षण आदि। ये सभी सुत्त अलग-अलग व्यक्तियों के आशय (रुचि) के अनुसार कहे गए हैं।


กุกฺกุฬวคฺโค จุทฺทสโม.

कुक्कुल-वग्ग, चौदहवाँ।


๑๕. ทิฏฺฐิวคฺโค

१५. दृष्टि-वग्ग।


๑-๙. อชฺฌตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

१-९. अध्यात्म-सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๕๐-๑๕๘. ทิฏฺฐิวคฺคสฺส [Pg.307] ปฐเม กึ อุปาทายาติ กึ ปฏิจฺจ. ทุติเย กึ อภินิวิสฺสาติ กึ อภินิวิสิตฺวา, ปจฺจยํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตติยาทีสุ ทิฏฺฐีติอาทีนิ ปุคฺคลชฺฌาสเยน วุตฺตานิ. ปฐมาทีนิ.

१५०-१५८. दृष्टि-वग्ग के प्रथम (सूक्त) में 'किं उपादाय' का अर्थ है 'किसके प्रत्यय से' (किसके कारण)। दूसरे में 'किं अभिनिविस्स' का अर्थ है 'किसमें अभिनिवेश करके' (किसको आधार बनाकर)। तीसरे आदि सुत्तों में 'दृष्टि' आदि बातें व्यक्तियों के आशय के अनुसार कही गई हैं। प्रथम आदि (सुत्त समाप्त)।


๑๐. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

१०. आनंद-सुत्त की व्याख्या।


๑๕๙. ทสเม อุปสงฺกมีติ อญฺเญ ภิกฺขู ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ยุญฺชิตฺวา ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อญฺญํ พฺยากโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา ยุญฺชนฺโต ฆเฏนฺโต, อรหตฺตํ ปตฺวา อญฺญํ พฺยากริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิ. สตฺถา ปน อตฺตโน ธรมานกาเล เถรสฺส อุปริมคฺคตฺตยวชฺฌานํ กิเลสานํ ปหานํ อปสฺสนฺโตปิ ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ กเถสิ. ตสฺสาปิ เอกํ ทฺเว วาเร มนสิ กตฺวาว พุทฺธุปฏฺฐานเวลา ชาตาติ คนฺตพฺพํ โหติ. อิติสฺส จิตฺตํ สมฺปหํสมาโน วิมุตฺติปริปาจนียธมฺโมว โส กมฺมฏฺฐานานุโยโค ชาโตติ. ทสมํ.

१५९. दसवें (सुत्त) में, 'उपसंकमि' (पास आए) का अर्थ है—अन्य भिक्षुओं को पंचस्कन्ध-कर्मस्थान का उपदेश सुनकर, अभ्यास कर, प्रयत्न कर और अर्हत्व प्राप्त कर शास्ता के समीप अपनी उपलब्धि (अञ्ञा) घोषित करते हुए देखकर, "मैं भी पंचस्कन्ध-कर्मस्थान का उपदेश सुनकर, अभ्यास और प्रयत्न करते हुए अर्हत्व प्राप्त कर अपनी उपलब्धि घोषित करूँगा"—ऐसा सोचकर वे पास आए। शास्ता ने अपने विद्यमान काल में स्थविर (आनन्द) के ऊपरी तीन मार्गों द्वारा नष्ट किए जाने वाले क्लेशों के प्रहाण को न देखते हुए भी, "मैं इसके चित्त को प्रसन्न करूँगा" (उत्साहित करूँगा), ऐसा सोचकर उपदेश दिया। उनके लिए भी एक-दो बार मनन करने के बाद ही बुद्ध की सेवा का समय हो जाता था और उन्हें जाना पड़ता था। इस प्रकार, उनके चित्त को हर्षित करने वाला वह कर्मस्थान का अभ्यास विमुक्ति को परिपक्व करने वाला धर्म ही बन गया। दसवाँ (सुत्त समाप्त)।


ทิฏฺฐิวคฺโค ปนฺนรสโม.

पन्द्रहवाँ दृष्टि-वग्ग समाप्त।


อุปริปณฺณาสโก สมตฺโต.

उपरि-पण्णासक (तृतीय पञ्चाशिका) समाप्त।


ขนฺธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

खन्ध-संयुत्त की व्याख्या (वण्णना) समाप्त।


๒. ราธสํยุตฺตํ

२. राध-संयुत्त।


๑. ปฐมวคฺโค

१. प्रथम वग्ग।


๑. มารสุตฺตวณฺณนา

१. मार-सुत्त की व्याख्या।


๑๖๐. ราธสํยุตฺตสฺส [Pg.308] ปฐเม มาโร วา อสฺสาติ มรณํ วา ภเวยฺย. มาเรตา วาติ มาเรตพฺโพ วา. โย วา ปน มียตีติ โย วา ปน มรติ. นิพฺพิทตฺถนฺติ นิพฺพิทาญาณตฺถํ. นิพฺพานตฺถาติ ผลวิมุตฺติ นาเมสา อนุปาทานิพฺพานตฺถาติ อตฺโถ. อจฺจยาสีติ อติกฺกนฺโตสิ. นิพฺพาโนคธนฺติ นิพฺพาเน ปติฏฺฐิตํ. อิทํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ นาม นิพฺพานพฺภนฺตเร วุสฺสติ, น นิพฺพานํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. นิพฺพานปริโยสานนฺติ นิพฺพานํ อสฺส ปริโยสานํ, นิปฺผตฺติ นิฏฺฐาติ อตฺโถ. ปฐมํ.

१६०. राध-संयुत्त के प्रथम (सुत्त) में, 'मारो वा अस्स' का अर्थ है—मृत्यु हो। 'मारेता वा' का अर्थ है—मारने योग्य। 'यो वा पन मीयति' का अर्थ है—जो मरता है। 'निब्बिदत्थं' का अर्थ है—निर्वेद-ज्ञान के लिए। 'निब्बानत्था' का अर्थ है—यह फल-विमुक्ति 'अनुपादा-निर्वाण' के प्रयोजन के लिए है। 'अच्चयासि' का अर्थ है—तुम पार कर गए हो। 'निब्बानोगधं' का अर्थ है—निर्वाण में प्रतिष्ठित। यह मार्ग-ब्रह्मचर्य निर्वाण के भीतर ही वास करता है, निर्वाण को लांघकर नहीं—यह अर्थ है। 'निब्बानपरियोसानं' का अर्थ है—निर्वाण ही इसका पर्यवसान (अन्त), निष्पत्ति और निष्ठा (समाप्ति) है। प्रथम (सुत्त समाप्त)।


๒-๑๐. สตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

२-१०. सत्त-सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๖๑-๑๖๙. ทุติเย สตฺโต สตฺโตติ ลคฺคปุจฺฉา. ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโตติ ตตฺร ลคฺโค ตตฺร วิลคฺโค. ปํสฺวาคารเกหีติ ปํสุฆรเกหิ. เกฬายนฺตีติ กีฬนฺติ. ธนายนฺตีติ ธนํ วิย มญฺญนฺติ. มมายนฺตีติ ‘‘มม อิทํ, มม อิท’’นฺติ มมตฺตํ กโรนฺติ, อญฺญสฺส ผุสิตุมฺปิ น เทนฺติ. วิกีฬนิยํ กโรนฺตีติ ‘‘นิฏฺฐิตา กีฬา’’ติ เต ภินฺทมานา กีฬาวิคมํ กโรนฺติ. ตติเย ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว. ปญฺจมาทีสุ จตูสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ, ทฺวีสุ กิเลสปฺปหานนฺติ. ทุติยาทีนิ.

१६१-१६९. दूसरे (सुत्त) में, 'सत्तो सत्तो' का अर्थ है—आसक्ति के विषय में प्रश्न। 'तत्र सत्तो तत्र विसत्तो' का अर्थ है—वहाँ आसक्त, वहाँ विशेष रूप से आसक्त। 'पंस्वागारकेहि' का अर्थ है—मिट्टी के घरों (घरौंदों) से। 'केळायन्ति' का अर्थ है—खेलते हैं। 'धनायन्ति' का अर्थ है—धन के समान मानते हैं। 'ममायन्ति' का अर्थ है—"यह मेरा है, यह मेरा है" ऐसा ममत्व करते हैं, दूसरे को छूने तक नहीं देते। 'विकीळनियं करोन्ति' का अर्थ है—"खेल समाप्त हुआ" ऐसा समझकर उन्हें तोड़ते हुए खेल का अंत करते हैं। तीसरे में, 'भवनेत्ति' का अर्थ है—भव-रज्जु (अस्तित्व की रस्सी)। चौथा (सुत्त) स्पष्ट ही है। पाँचवें आदि चार सुत्तों में चार सत्यों का वर्णन है, और दो में क्लेशों के प्रहाण का। दूसरे आदि (सुत्त समाप्त)।


ปฐโม วคฺโค.

प्रथम वग्ग।


๒. ทุติยวคฺโค

२. द्वितीय वग्ग।


๑-๑๒. มารสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१२. मार-सुत्त आदि की व्याख्या।


๑๗๐-๑๘๑. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม มาโร, มาโรติ มรณํ ปุจฺฉติ. ยสฺมา ปน รูปาทิวินิมุตฺตํ มรณํ นาม นตฺถิ, เตนสฺส ภควา รูปํ โข, ราธ, มาโรติอาทิมาห[Pg.309]. ทุติเย มารธมฺโมติ มรณธมฺโม. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

१७०-१८१. द्वितीय वग्ग के प्रथम (सुत्त) में, 'मारो, मारो' कहकर मृत्यु के विषय में पूछते हैं। चूँकि रूप आदि से पृथक 'मृत्यु' नाम की कोई चीज़ नहीं है, इसलिए भगवान ने उनसे "हे राध! रूप ही मार है" आदि कहा। दूसरे में, 'मारधम्मो' का अर्थ है—मृत्यु-धर्मा (मरणशील)। इसी विधि से सभी जगह अर्थ समझना चाहिए।


ทุติโย วคฺโค.

द्वितीय वग्ग।


๓-๔. อายาจนวคฺคาทิ

३-४. आयाचन-वग्ग आदि।


๑-๑๑. มาราทิสุตฺตเอกาทสกวณฺณนา

१-११. मारादि सुत्त के ग्यारह (सूत्रों) की व्याख्या।


๑๘๒-๒๐๕. ตโต ปรํ อุตฺตานตฺถเมว. อยญฺหิ ราธตฺเถโร ปฏิภานิยตฺเถโร นาม. ตถาคตสฺส อิมํ เถรํ ทิสฺวา สุขุมํ การณํ อุปฏฺฐาติ. เตนสฺส ภควา นานานเยหิ ธมฺมํ เทเสติ. เอวํ อิมสฺมึ ราธสํยุตฺเต อาทิโต ทฺเว วคฺคา ปุจฺฉาวเสน เทสิตา, ตติโย อายาจเนน, จตุตฺโถ อุปนิสินฺนกกถาวเสน. สกลมฺปิ ปเนตํ ราธสํยุตฺตํ เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมวเสเนว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

१८२-२०५. इसके बाद का अर्थ स्पष्ट ही है। वास्तव में, ये स्थविर राध 'प्रतिभानिय' (कुशाग्र बुद्धि वाले) स्थविर के नाम से जाने जाते हैं। तथागत को इन स्थविर को देखकर सूक्ष्म कारण (विषय) प्रतिभासित होते हैं। इसी कारण भगवान उन्हें अनेक विधियों से धर्म का उपदेश देते हैं। इस प्रकार, इस राध संयुत्त में आदि के दो वग्ग प्रश्न के माध्यम से उपदिष्ट हैं, तीसरा याचना (अनुरोध) के माध्यम से, और चौथा पास बैठे हुए व्यक्ति से की गई चर्चा के माध्यम से। यह समझना चाहिए कि यह सम्पूर्ण राध संयुत्त स्थविर की विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्म के रूप में ही ग्रहण किया गया है।


ราธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

राध संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।


๓. ทิฏฺฐิสํยุตฺตํ

३. दिठ्ठि संयुत्त (दृष्टि संयुत्त)।


๑. โสตาปตฺติวคฺโค

१. सोतापत्ति वग्ग (स्रोतापत्ति वर्ग)।


๑. วาตสุตฺตวณฺณนา

१. वात सुत्त की व्याख्या।


๒๐๖. ทิฏฺฐิสํยุตฺเต [Pg.310] น วาตา วายนฺตีติอาทีสุ เอวํ กิร เตสํ ทิฏฺฐิ – ‘‘เยปิ เอเต รุกฺขสาขาทีนิ ภญฺชนฺตา วาตา วายนฺติ, น เอเต วาตา, วาตเลโส นาเมโส, วาโต ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิโต. ตถา ยาปิ เอตา ติณกฏฺฐาทีนิ วหนฺติโย นทิโย สนฺทนฺติ, น เอตฺถ อุทกํ สนฺทกิ, อุทกเลโส นาเมส, อุทกํ ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิตํ. ยาปิมา คพฺภินิโย วิชายนฺตีติ จ วุจฺจนฺติ, กิญฺจาปิ ตา มิลาตุทรา โหนฺติ, คพฺโภ ปน น นิกฺขมติ, คพฺภเลโส นาเมโส, คพฺโภ ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิโต. เยปิ เอเต จนฺทิมสูริยา อุเทนฺติ วา อเปนฺติ วา, เนว เต อุเทนฺติ น อเปนฺติ, จนฺทิมสูริยเลโส นาเมส, จนฺทิมสูริยา ปน เอสิกตฺถมฺโภ วิย ปพฺพตกูฏํ วิย จ ฐิตา’’ติ.

२०६. दिठ्ठि संयुत्त में 'न वाता वायन्ति' (हवाएँ नहीं चलतीं) आदि के विषय में उनकी ऐसी दृष्टि (मान्यता) थी— "यद्यपि ये हवाएँ वृक्षों की शाखाओं आदि को तोड़ती हुई चलती हैं, फिर भी ये हवाएँ नहीं हैं, यह केवल हवा का आभास (वात-लेश) है; वास्तविक हवा तो इंद्रकील (द्वार-स्तंभ) या पर्वत-शिखर की भाँति स्थिर है। उसी प्रकार, यद्यपि ये नदियाँ घास, लकड़ी आदि को बहाती हुई बहती हैं, यहाँ जल नहीं बहता; यह केवल जल का आभास है; वास्तविक जल तो इंद्रकील या पर्वत-शिखर की भाँति स्थिर है। यद्यपि इन गर्भवती स्त्रियों के विषय में कहा जाता है कि वे जन्म देती हैं, और यद्यपि (जन्म के बाद) उनके पेट पिचक जाते हैं, फिर भी गर्भ बाहर नहीं निकलता; यह केवल गर्भ का आभास है; वास्तविक गर्भ तो इंद्रकील या पर्वत-शिखर की भाँति स्थिर है। यद्यपि ये चन्द्रमा और सूर्य उदय या अस्त होते कहे जाते हैं, वे न तो उदय होते हैं और न ही अस्त; यह केवल चन्द्रमा और सूर्य का आभास है; वास्तविक चन्द्रमा और सूर्य तो इंद्रकील या पर्वत-शिखर की भाँति स्थिर खड़े हैं।"


๒-๔. เอตํมมสุตฺตาทิวณฺณนา

२-४. 'एतं मम' सुत्त आदि की व्याख्या।


๒๐๗-๒๐๙. ทิฏฺฐนฺติอาทีสุ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ. สุตํ สทฺทายตนํ. มุตํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. ตญฺหิ ปตฺวา คเหตพฺพโต มุตนฺติ จ วุตฺตํ. อวเสสานิ สตฺตายตนานิ วิญฺญาตํ นาม. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. โลกสฺมิญฺหิ ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ. ตตฺถ ปริเยสิตฺวา ปตฺตํ ปตฺตํ นาม, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ ปริเยสิตํ นาม. อปริเยสิตฺวา ปตฺตญฺจ อปริเยสิตฺวา โนปตฺตญฺจ มนสานุวิจริตํ นาม. อถ วา ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ ปตฺตฏฺเฐน ปตฺตํ นาม, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตเมว ปริเยสิตํ นาม, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ มนสานุวิจริตํ นาม. สพฺพํ วา เอตํ มนสา อนุวิจริตเมว.

२०७-२०९. 'दिट्ठं' (देखा गया) आदि में 'दिट्ठं' रूपायतन है। 'सुतं' (सुना गया) सदायतन है। 'मुतं' (अनुभूत) गन्धायतन, रसायतन और फोट्ठब्बायतन (स्पर्शायतन) है। क्योंकि गन्ध आदि इन तीनों को (इन्द्रियों तक) पहुँचने पर ग्रहण किया जाता है, इसलिए इन्हें 'मुतं' कहा गया है। शेष सात आयतन 'विज्ञात' कहलाते हैं। 'पत्तं' (प्राप्त) का अर्थ है—खोजकर या बिना खोजे प्राप्त हुआ आलम्बन। 'परियेसितं' (खोजा गया) का अर्थ है—प्राप्त हुआ या अप्राप्त, खोजा गया आलम्बन। 'अनुविचरितं मनसा' का अर्थ है—चित्त द्वारा बार-बार विचार किया गया आलम्बन। संसार में खोजकर प्राप्त किया गया भी होता है, खोजकर अप्राप्त भी, बिना खोजे प्राप्त भी और बिना खोजे अप्राप्त भी। उनमें से, खोजकर प्राप्त किया गया 'पत्तं' कहलाता है, खोजकर अप्राप्त 'परियेसितं' कहलाता है। बिना खोजे प्राप्त और बिना खोजे अप्राप्त 'मनसानुविचरित' कहलाते हैं। अथवा, खोजकर प्राप्त और बिना खोजे प्राप्त, दोनों ही प्राप्त होने के अर्थ में 'पत्तं' हैं; केवल खोजकर अप्राप्त ही 'परियेसितं' है; और बिना खोजे अप्राप्त 'मनसानुविचरित' है। या फिर, ये सभी (विज्ञात, प्राप्त, खोजा गया) मन द्वारा अनुविचरित ही हैं।


๕. นตฺถิทินฺนสุตฺตวณฺณนา

५. 'नत्थि दिन्नं' सुत्त की व्याख्या।


๒๑๐. นตฺถิ [Pg.311] ทินฺนนฺติอาทีสุ นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทนฺติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปนฺติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกตานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทนฺติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสปิ ปโร โลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสนฺติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทนฺติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทนฺติ. นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณาติ โลเก สมฺมาปฏิปนฺนา สมณพฺราหฺมณา นาม นตฺถีติ วทนฺติ.

२१०. 'नत्थि दिन्नं' (दान का फल नहीं है) आदि में, 'नत्थि दिन्नं' दान की चेतना के फल के अभाव के संदर्भ में कहते हैं। 'यिट्ठं' का अर्थ महायज्ञ है। 'हुतं' से अतिथियों का सत्कार अभिप्रेत है। वे इन दोनों को भी फल के अभाव के संदर्भ में ही नकारते हैं। 'सुकतदुक्कटानं' का अर्थ सुकृत (अच्छे) और दुष्कृत (बुरे) कर्मों का, अर्थात् कुशल और अकुशल कर्मों का है। 'फलं विपाको' का अर्थ है कि जिसे फल या विपाक कहा जाता है, वह नहीं है। 'नत्थि अयं लोको' का अर्थ है कि परलोक में स्थित व्यक्ति के लिए (कर्म द्वारा प्राप्त होने वाला) यह लोक नहीं है। 'नत्थि परो लोको' का अर्थ है कि इस लोक में स्थित व्यक्ति के लिए परलोक नहीं है; वे यह दर्शाते हैं कि सभी वहीं के वहीं नष्ट हो जाते हैं। 'नत्थि माता नत्थि पिता' माता-पिता के प्रति सम्यक् प्रतिपत्ति (सदाचार) या मिथ्या प्रतिपत्ति (दुराचार) के फल के अभाव के कारण कहते हैं। 'नत्थि सत्ता ओपपातिका' का अर्थ है कि मरकर उत्पन्न होने वाले प्राणी नहीं होते। 'नत्थि लोके समणब्राह्मणा' का अर्थ है कि लोक में सम्यक् मार्ग पर चलने वाले श्रमण-ब्राह्मण नहीं हैं।


จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวีกายนฺติ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ พาหิรํ ปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยาติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ, อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ. อุภเยนาปิ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสนฺติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ. สงฺกมนฺตีติ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว, จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาว อาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ ‘‘อยํ เอวํ สีลวา อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโล’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ คุณาคุณปทานิ. สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตกวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ. ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา. อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตีติ ทสฺเสนฺติ.

'चातुमहाभूतिको' का अर्थ है चार महाभूतों से बना हुआ। 'पथवी पथवीकायं' का अर्थ है आंतरिक पृथ्वी-धातु बाह्य पृथ्वी-धातु में (मिल जाती है)। 'अनुपेति' का अर्थ है पीछे जाना या मिलना। 'अनुपगच्छति' उसी का पर्यायवाची है। दोनों का अर्थ है कि वह पास जाता है या जुड़ जाता है। आपो (जल) आदि में भी यही विधि है। 'इन्द्रियानि' का अर्थ मन सहित छह इन्द्रियाँ हैं। 'संकमन्ति' का अर्थ है आकाश में चले जाना। 'आसन्दिपञ्चमा' का अर्थ है अर्थी (शव-मंच) सहित पाँच; अर्थात् वह मंच और उसके पायों को पकड़कर खड़े चार पुरुष। 'याव आळाहना' का अर्थ श्मशान तक है। 'पदानि' का अर्थ है— "यह ऐसा शीलवान था, ऐसा दुःशील था" इस प्रकार प्रवृत्त गुण-दोष के वचन। अथवा यहाँ 'पदानि' से शरीर ही अभिप्रेत है। 'कापोतकानि' का अर्थ है कबूतर के पंख जैसा रंग। 'भस्सन्ता' का अर्थ है भस्म (राख) में समाप्त होने वाले। 'आहुतियो' का अर्थ है—अतिथि-सत्कार आदि के रूप में जो दान दिया गया है, वह सब राख में ही समाप्त हो जाता है, उसके बाद वह फल देने वाला होकर नहीं जाता। 'दत्तुपञ्ञत्तं' का अर्थ है मूर्खों (दत्तु/बाल) द्वारा प्रज्ञप्त (बनाया गया)। इसका अर्थ यह है कि यह दान अज्ञानियों द्वारा बनाया गया है, विद्वानों द्वारा नहीं। मूर्ख देते हैं, बुद्धिमान ग्रहण करते हैं—ऐसा वे दर्शाते हैं।


๖. กโรโตสุตฺตวณฺณนา

६. 'करोतो' सुत्त की व्याख्या।


๒๑๑. กโรโตติ [Pg.312] สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. เฉทาปยโตติ ปเรหิ เฉทาเปนฺตสฺส. ปจโตติ ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส. ปจาปยโตติ ปเรหิ ทณฺฑาทินา ปีฬาเปนฺตสฺส. โสจโต โสจาปยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสาปิ ปเรหิ กาเรนฺตสฺสาปิ. กิลมโต กิลมาปยโตติ อาหารุปจฺเฉทพนฺธนาคารปเวสนาทีหิ สยํ กิลเมนฺตสฺสปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปเรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการาปนวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

२११. 'करोतोति' (करता है) का अर्थ है स्वयं के हाथ से करने वाला। 'कारयतोति' (कराता है) का अर्थ है आज्ञा देकर कराने वाला। 'छिन्दतोति' (काटता है) का अर्थ है दूसरों के हाथ आदि काटने वाला। 'छेदापयतोति' (कटवाता है) का अर्थ है दूसरों से कटवाने वाला। 'पचतोति' (पीड़ा देता है) का अर्थ है दंड से पीड़ित करने वाला। 'पचापयतोति' (पीड़ा दिलवाता है) का अर्थ है दूसरों के द्वारा दंड आदि से पीड़ित करवाने वाला। 'सोचतो सोचपयतोति' का अर्थ है दूसरों की वस्तुएं छीनने आदि के माध्यम से स्वयं शोक उत्पन्न करने वाला अथवा दूसरों से शोक करवाने वाला। 'किलमतो किलमपयतोति' का अर्थ है भोजन रोकने या कारागार में डालने आदि के द्वारा स्वयं थकाने वाला अथवा दूसरों से थकवाने वाला। 'फन्दतो फन्दपयतोति' का अर्थ है बंधन के समय तड़पते हुए दूसरे व्यक्ति को स्वयं तड़पाने वाला अथवा तड़पवाने वाला। 'पाणमतिपातयतोति' का अर्थ है प्राणी को स्वयं मारने वाला अथवा दूसरों से मरवाने वाला। इस प्रकार सभी पदों में स्वयं करने और दूसरों से करवाने के सामर्थ्य के अनुसार ही अर्थ समझना चाहिए।


สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถ ติฏฺฐโตติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํกิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ ทีเปนฺติ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกมํสขลนฺติ เอกมํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ.

'सन्धिन्ति' का अर्थ है घर की संधि (दीवारों के बीच का छेद)। 'निल्लोपन्ति' का अर्थ है बड़ी लूट (पूरे गाँव को लूटना)। 'एकागारिकन्ति' का अर्थ है केवल एक घर को घेरकर लूटना। 'परिपन्थे तिट्ठतोति' का अर्थ है आने-जाने वालों को लूटने के लिए मार्ग में खड़े होना। 'करोतो न करीयति पापन्ति' का अर्थ है कि 'मैं जो कुछ भी पाप कर रहा हूँ'—इस संज्ञा (विचार) से पाप करने वाले को भी वास्तव में पाप नहीं लगता, क्योंकि पाप का कोई अस्तित्व ही नहीं है। प्राणी केवल 'हम पाप कर रहे हैं' ऐसी संज्ञा वाले होते हैं, ऐसा दृष्टिवादी (अक्रियावादी) दर्शाते हैं। 'खुरपरियन्तेनाति' का अर्थ है उस्तरे जैसी धार वाले चक्र से। 'एकमांसखलन्ति' का अर्थ है मांस का एक ढेर। 'पुञ्जन्ति' उसी का पर्यायवाची है। 'ततोनिदानन्ति' का अर्थ है मांस का वह एक ढेर बनाने के कारण।


ทกฺขิณนฺติ ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย หนนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. อุตฺตรนฺติ อุตฺตรตีเร สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ.

'दक्खिणन्ति' का अर्थ है गंगा के दक्षिण तट पर रहने वाले मनुष्य, जो कठोर और क्रूर होते हैं; उन्हें लक्ष्य करके 'मारते हुए' आदि कहा गया है। 'उत्तरन्ति' का अर्थ है उत्तर तट पर रहने वाले मनुष्य, जो श्रद्धालु, प्रसन्न और बुद्ध-धम्म-संघ के भक्त होते हैं; उन्हें लक्ष्य करके 'दान देते हुए' आदि कहा गया है। वहाँ 'यजन्तोति' का अर्थ है महायज्ञ करना। 'दमेनाति' का अर्थ है इंद्रिय-दमन या उपोसथ-व्रत के द्वारा। 'संयमेनाति' का अर्थ है शील-संयम के द्वारा। 'सच्चवज्जेनाति' का अर्थ है सत्य वचन के द्वारा। 'आगमोति' का अर्थ है आगमन या फल की प्राप्ति। सभी प्रकार से वे (दृष्टिवादी) पाप और पुण्य की क्रिया (और उसके फल) का निषेध करते हैं।


๗. เหตุสุตฺตวณฺณนา

७. हेतु सुत्त की व्याख्या।


๒๑๒. นตฺถิ [Pg.313] เหตุ นตฺถิ ปจฺจโยติ เอตฺถ ปจฺจโยติ เหตุเววจนเมว. อุภเยนาปิ วิชฺชมานเมว กายทุจฺจริตาทีนํ สํกิเลสปจฺจยํ, กายสุจริตาทีนญฺจ วิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ พลนฺติ ยมฺหิ อตฺตโน พเล ปติฏฺฐิตา อิเม สตฺตา เทวตฺตมฺปิ มารตฺตมฺปิ พฺรหฺมตฺตมฺปิ สาวกโพธิมฺปิ ปจฺเจกโพธิมฺปิ สพฺพญฺญุตมฺปิ ปาปุณนฺติ, ตํ พลํ ปฏิกฺขิปนฺติ. นตฺถิ วีริยนฺติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. ‘‘อิทํ โน วีริเยน, อิทํ ปุริสถาเมน, อิทํ ปุริสปรกฺกเมน ปตฺต’’นฺติ, เอวํ ปวตฺตวจนปฏิกฺเขปกรณวเสน ปเนตานิ วิสุํ อาทิยนฺติ.

२१२. 'नत्थि हेतु नत्थि पच्चयोति' यहाँ 'प्रत्यय' शब्द 'हेतु' का ही पर्यायवाची है। इन दोनों शब्दों के माध्यम से वे विद्यमान होते हुए भी काय-दुश्चरित आदि के संक्लेश (मलिनता) के कारण और काय-सुचरित आदि की विशुद्धि के कारण का निषेध करते हैं। 'नत्थि बलन्ति' का अर्थ है कि जिस अपने बल में स्थित होकर ये प्राणी देवत्व, मारत्व, ब्रह्मत्व, श्रावकबोधि, प्रत्येकबोधि या सर्वज्ञता प्राप्त करते हैं, वे उस बल का निषेध करते हैं। 'नत्थि वीरियन्ति' आदि सभी शब्द एक-दूसरे के पर्यायवाची हैं। 'यह हमारे वीर्य से, यह पुरुष-शक्ति से, यह पुरुष-पराक्रम से प्राप्त हुआ है'—इस प्रकार लोक में प्रचलित वचनों का निषेध करने के लिए इन्हें अलग-अलग प्रयुक्त किया गया है।


สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส ปริคฺคณฺหนฺติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ, ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติอาทิวเสน วทนฺติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทนฺติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทนฺติ. เตสุ หิ เต วิรุหนภาเวน ชีวสญฺญิโน. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน น ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสนฺติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ, อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺติ.

'सब्बे सत्ताति' से वे ऊँट, गाय, गधे आदि समस्त प्राणियों को ग्रहण करते हैं। 'सब्बे पाणाति' वे एकेंद्रिय प्राणी, द्विएंद्रिय प्राणी आदि के भेद से कहते हैं। 'सब्बे भूताति' वे अंडकोश (अंडे) और गर्भाशय में उत्पन्न होने वाले प्राणियों के संदर्भ में कहते हैं। 'सब्बे जीवाति' वे शाली (धान), जौ, गेहूँ आदि वनस्पतियों के संदर्भ में कहते हैं, क्योंकि उनमें वे बढ़ने के स्वभाव के कारण 'जीव' होने का विचार रखते हैं। 'अवसा अबला अवीरिया' का अर्थ है कि उन प्राणियों का अपना कोई वश, बल या वीर्य नहीं है। 'नियतिसंगतिभावपरिणता' में 'नियति' का अर्थ भाग्य की निश्चितता है। 'संगति' का अर्थ छह अभिजातियों का विभिन्न योनियों में मिलन है। 'भाव' का अर्थ स्वभाव ही है। इस प्रकार नियति, संगति और स्वभाव से परिणत होकर वे नाना प्रकार की अवस्थाओं को प्राप्त होते हैं। जो जैसा होना है, वह वैसा ही होता है; जो नहीं होना है, वह नहीं होता—ऐसा वे दर्शाते हैं। 'छस्वेवाभिजातीसूति' का अर्थ है कि केवल छह अभिजातियों में रहकर ही वे सुख और दुःख का अनुभव करते हैं, इसके अतिरिक्त अन्य कोई सुख-दुःख की भूमि नहीं है।


๘-๑๐. มหาทิฏฺฐิสุตฺตาทิวณฺณนา

८-१०. महादिट्ठि सुत्त आदि की व्याख्या।


๒๑๓-๒๑๕. อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา, ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ เกนจิ การิตาปิ น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา. ‘‘อนิมฺมิตพฺพา’’ติปิ ปาโฐ, น นิมฺมิตพฺพาติ อตฺโถ. วญฺฌาติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผลา กสฺสจิ อชนกา. ปพฺพตกูฏํ วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา. เอสิกฏฺฐายิโน วิย หุตฺวา ฐิตาติ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา, ยถา สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิตาติ อตฺโถ. อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา [Pg.314] น จลนฺติ. น วิปริณมนฺตีติ ปกตึ น วิชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ อญฺญมญฺญํ น อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา. ปถวีกาโยติอาทีสุ ปถวีเยว ปถวีกาโย, ปถวีสมูโห วา. สตฺตนฺนํตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหฏํ สตฺถํ มุคฺคราสิอาทีนํ อนฺตเรเนว ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ ‘‘อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมี’’ติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสนฺติ.

'अकटाति' का अर्थ है जो किसी कारण से नहीं बनाए गए। 'अकटविधाति' का अर्थ है अकृत-विधान, अर्थात् जो किसी के द्वारा 'ऐसा करो' कहकर नहीं कराए गए। 'अनिम्मिताति' का अर्थ है जो ऋद्धि से भी निर्मित नहीं हैं। 'अनिम्माताति' का अर्थ है जो नहीं बनवाए गए। 'अनिम्मितब्बा' भी पाठ मिलता है, जिसका अर्थ है जो निर्मित नहीं किए जा सकते। 'वञ्झाति' का अर्थ है बाँझ गाय या फलहीन ताड़ के वृक्ष की तरह निष्फल, जो किसी फल को उत्पन्न नहीं करते। 'कूतट्ठा' का अर्थ है पर्वत शिखर की तरह स्थिर। 'एसिकट्ठाायिट्ठिता' का अर्थ है नगर-द्वार के खंभे (इन्द्रकील) की तरह स्थित; जैसे अच्छी तरह गाड़ा गया खंभा निश्चल रहता है, वैसे ही स्थित। 'न इञ्जन्ति' का अर्थ है खंभे की तरह स्थित होने के कारण वे विचलित नहीं होते। 'न विपरिणमन्ति' का अर्थ है कि वे अपने मूल स्वभाव को नहीं छोड़ते। 'न अञ्ञमञ्ञं ब्याबाधेन्ति' का अर्थ है कि वे एक-दूसरे को पीड़ित या नष्ट नहीं करते। 'नालन्ति' का अर्थ है समर्थ नहीं हैं। 'पथवीकायो' आदि में पृथ्वी ही पृथ्वी-काय है, अथवा पृथ्वी का समूह। 'सत्तन्नं त्वेव कायानं' का अर्थ है कि जैसे मूँग के ढेर आदि पर प्रहार किया गया शस्त्र मूँग के दानों के बीच के अंतराल से प्रवेश कर जाता है, वैसे ही सात कायों के बीच के छिद्र या विवर से शस्त्र प्रवेश करता है। वहाँ 'मैं इसे जीवन से मुक्त करता हूँ'—यह केवल एक संज्ञा (भ्रमपूर्ण विचार) मात्र ही होती है, वास्तव में कोई किसी को नहीं मारता—ऐसा वे दर्शाते हैं।


โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานีติ ปญฺจกมฺมสตานิ จาติ เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกทิฏฺฐึ ทีเปนฺติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ ‘‘ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน คณฺหนฺติ, ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนา’’ติ. กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมวจีกมฺมานิ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิปฏิปทาติ วทนฺติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ, อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห.

"योनिप्रमुख शतसहस्र" का अर्थ है प्रमुख योनियों या उत्तम योनियों के चौदह लाख, अन्य छह हजार और अन्य छह सौ। "पाँच सौ कर्म" का अर्थ है पाँच सौ प्रकार के कर्म। ये केवल तर्क मात्र से निरर्थक दृष्टि को प्रकट करते हैं। "पाँच कर्म और तीन कर्म" आदि में भी यही विधि है। कुछ लोग कहते हैं कि "पाँच कर्म" पाँच इन्द्रियों के वश में लिए जाते हैं और "तीन कर्म" काया-कर्म आदि के वश में। "कर्म और अर्ध-कर्म" के विषय में उसकी यह मान्यता है कि काय-कर्म और वची-कर्म पूर्ण कर्म हैं और मनो-कर्म आधा कर्म है। "द्वट्ठिपटिपदा" का अर्थ है बासठ प्रतिपदाएँ। "द्वट्ठन्तरकप्पा" का अर्थ है बासठ अन्तरकल्प। एक कल्प में चौंसठ अन्तरकल्प होते हैं, किन्तु वह (मक्खलि गोसाल) अन्य दो को न जानते हुए ऐसा कहता है।


ฉฬาภิชาติโยติ กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมา ฉ อภิชาติโย วทนฺติ. ตตฺถ โอรพฺภิกา สูกริกา สากุณิกา มาควิกา ลุทฺทา มจฺฉฆาตกา โจรา โจรฆาตกา พนฺธนาคาริกา, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาตีติ วทนฺติ. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ, ‘‘ภิกฺขู จ กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ (อ. นิ. ๖.๕๗) อยํ หิสฺส ปาฬิ เอว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอว นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทนฺติ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทนฺติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี โอทาตวสนา อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทนฺติ. เอวํ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรนฺติ. อาชีวกา อาชีวินิโย อยํ สุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา[Pg.315]. นนฺโท วจฺโฉ, กิโส สํกิจฺโจ, มกฺขลิ โคสาโล ปรมสุกฺกาภิชาตีติ วทนฺติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา.

"छह अभिजातियाँ" कृष्ण-अभिजाति, नील-अभिजाति, लोहित-अभिजाति, हारिद्र-अभिजाति, शुक्ल-अभिजाति और परमशुक्ल-अभिजाति हैं। उनमें से भेड़ मारने वाले, सूअर मारने वाले, पक्षी मारने वाले, शिकारी, व्याध, मछुआरे, चोर, वध करने वाले, कारागार के अधिकारी और जो भी अन्य क्रूर कर्म करने वाले हैं, उन्हें "कृष्ण-अभिजाति" कहा जाता है। भिक्षुओं को "नील-अभिजाति" कहा जाता है। वे कथित तौर पर चार प्रत्ययों में काँटे (राग आदि) डालकर खाते हैं; "भिक्षु काँटेदार वृत्ति वाले हैं" - यह उसकी अपनी रचित पालि है। अथवा, कुछ अन्य प्रव्रजितों को "कण्टकवृत्तिक" कहा जाता है। एक वस्त्र धारण करने वाले निगंठों को "लोहित-अभिजाति" कहा जाता है। वे पहले की दो श्रेणियों से अधिक शुद्ध माने जाते हैं। सफेद वस्त्र पहनने वाले अचेलक-श्रावक गृहस्थों को "हारिद्र-अभिजाति" कहा जाता है। इस प्रकार वे अपने प्रत्यय-दाताओं को निगंठों से भी श्रेष्ठ मानते हैं। आजीवक और आजीविनियों को "शुक्ल-अभिजाति" कहा जाता है। वे पहले की चार श्रेणियों से अधिक शुद्ध हैं। नन्द, वच्छ, किस, संकिच्च और मक्खलि गोसाल को "परमशुक्ल-अभिजाति" कहा जाता है। वे सभी से अधिक शुद्ध माने जाते हैं।


อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ ขิฑฺฑาภูมิ วีมํสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสขภูมิ สมณภูมิ ชานนภูมิ ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทนฺติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺต ทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา, อยํ มนฺทภูมีติ วทนฺติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ, สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ, อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ วีมํสกภูมิ นาม. ปทสา คนฺตุํ สมตฺถกาโล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานิ สิกฺขนกาโล เสขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชนกาโล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาโล ชานนภูมิ นาม. ‘‘ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหา’’ติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทนฺติ.

"आठ पुरुष-भूमियाँ" मन्द-भूमि, खिड्डा-भूमि, विमंसक-भूमि, उजुगत-भूमि, सेख-भूमि, समण-भूमि, जानन-भूमि और पण्ण-भूमि हैं। उनमें जन्म के दिन से सात दिनों तक, संकीर्ण स्थान (गर्भ) से निकलने के कारण प्राणी मन्द और मूढ़ होते हैं, इसे "मन्द-भूमि" कहते हैं। जो दुर्गति से आए होते हैं, वे बार-बार रोते और चिल्लाते हैं, और जो सुगति से आए होते हैं, वे उसे याद कर-करके हँसते हैं, इसे "खिड्डा-भूमि" कहते हैं। माता-पिता के हाथ, पैर, पलंग या पीठ को पकड़कर जमीन पर पैर रखने की अवस्था "विमंसक-भूमि" कहलाती है। पैरों से चलने में समर्थ होने का काल "उजुगत-भूमि" है। शिल्प सीखने का काल "सेख-भूमि" है। घर से निकलकर प्रव्रजित होने का काल "समण-भूमि" है। आचार्य की सेवा कर जानने का काल "जानन-भूमि" है। "भिक्षु वृद्ध और क्षीण है, वह कुछ नहीं कहता" - इस प्रकार लाभ-रहित वृद्ध श्रमण को "पण्ण-भूमि" कहते हैं।


เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเตติ เอกูนปญฺญาส อาชีววุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชาสตานิ. นาควาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีส อินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ. หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. สตฺต อสญฺญีคพฺภาติ สาลิยวโคธุมมุคฺคกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ คณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา, โส ปน สตฺตาติ วทติ. มนุสฺสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต เปสาจาติ ปิสาจา มหนฺตมหนฺตา, สตฺตาติ วทติ. สราติ มหาสรา. กณฺณมุณฺฑ-รถการ-อโนตตฺต-สีหปฺปปาต-ฉทฺทนฺต-มุจลินฺท-กุณาลทเห คเหตฺวา วทติ.

"उनचास सौ आजीवक" का अर्थ है उनचास सौ आजीवक आजीविकाएँ। "सौ परिव्राजक" का अर्थ है सौ परिव्राजक प्रव्रज्याएँ। "सौ नाग-वास" का अर्थ है सौ नाग-मण्डल। "बीस सौ इन्द्रियाँ" का अर्थ है दो हजार इन्द्रियाँ। "तीस सौ निरय" का अर्थ है तीन हजार नरक। "रजोधातु" का अर्थ है धूल गिरने के स्थान; यह हाथ के पीछे और पैर के पीछे आदि के संदर्भ में कहा गया है। "सात संज्ञी गर्भ" ऊँट, गाय, गधा, बकरी, पशु, मृग और भैंस के संदर्भ में कहा गया है। "सात असंज्ञी गर्भ" शाली, जौ, गेहूँ, मूँग, कँगनी, कोदो और साँवा के संदर्भ में कहा गया है। "निगंठि गर्भ" का अर्थ है गाँठों से उत्पन्न होने वाले, जैसे ईख, बाँस, नरकुल आदि। "सात देव" का अर्थ है कि यद्यपि देव बहुत हैं, वह सात कहता है। मनुष्य भी अनन्त हैं, वह सात कहता है। "सात पिशाच" का अर्थ है कि पिशाच बहुत अधिक हैं, वह सात कहता है। "सरोवर" का अर्थ है महासरोवर; वह कण्णमुण्ड, रथकार, अनोतत्त, सीहप्पपात, छद्दन्त, मुचलिन्द और कुणाल दह को लेकर कहता है।


ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. เอตฺถ เอกมฺหา มหาสรา วสฺสสเต [Pg.316] วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาเล จ ปณฺฑิเต จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตราวิสุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ, พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ.

"पवुटा" का अर्थ है गाँठें। "पपाता" का अर्थ है महाप्रपात (बड़ी खाइयाँ)। "प्रपात-शत" का अर्थ है सौ छोटे प्रपात। "सुपिना" का अर्थ है महास्वप्न। "स्वप्न-शत" का अर्थ है सौ छोटे स्वप्न। "महाकप्पिनो" का अर्थ है महाकल्पों का। यहाँ वह कहता है कि एक महासरोवर से प्रत्येक सौ वर्ष में कुश की नोक से पानी की एक बूँद निकालने पर, सात बार उस सरोवर के जलरहित हो जाने पर एक "महाकल्प" होता है। इस प्रकार के चौरासी लाख महाकल्पों को बिताकर मूर्ख और पण्डित दोनों ही दुःख का अन्त करते हैं - यह उसकी मान्यता है। कहा जाता है कि पण्डित भी बीच में शुद्ध नहीं हो सकता और मूर्ख भी उससे आगे नहीं जाता।


สีเลน วาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสเนว วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณกาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺโต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ, น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา. หายนวฑฺฒนานเมเวตํ เววจนํ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปิ นามาติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุเฬ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปฺปมาเณน นิพฺเพฐิยมานเมว คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺเถว ติฏฺฐติ, น คจฺฉติ เอวเมว พาลา จ ปณฺฑิตา จ กาลวเสน นิพฺเพฐิยมานา สุขทุกฺขํ ปเลนฺติ, ยถาวุตฺเตน กาเลน อติกฺกมนฺตีติ ทสฺเสติ.

"Sīlena vā" का अर्थ है "अचेलक शील (नग्न तपस्वियों का शील) द्वारा" या "किसी अन्य शील द्वारा"। "Vatenāti" का अर्थ है "उसी प्रकार के व्रत द्वारा"। "Tapenāti" का अर्थ है "तप कर्म द्वारा"। "Aparipakkaṃ paripāceti" उसे कहा जाता है जो "मैं पंडित हूँ" ऐसा मानकर बीच में ही शुद्ध हो जाता है। "Paripakkaṃ phussa phussa byantīkaroti" उसे कहा जाता है जो "मैं बाल (मूर्ख) हूँ" ऐसा मानकर उक्त परिमाण वाले काल को बिताकर जाता है। "Hevaṃ natthi" का अर्थ है कि ऐसा नहीं है। यह दर्शाता है कि इन दोनों को करना संभव नहीं है। "Doṇamiteti" का अर्थ है "द्रोण (माप) से मापे हुए के समान"। "Sukhadukkheti" का अर्थ है सुख और दुःख। "Pariyantakateti" का अर्थ है उक्त परिमाण वाले काल द्वारा सीमित। "Natthi hāyanavaḍḍhaneti" का अर्थ है कि न तो कोई कमी होती है और न ही वृद्धि; न तो पंडित का संसार घटता है और न ही बाल का बढ़ता है। "Ukkaṃsāvakaṃseti" का अर्थ है उत्कर्ष और अपकर्ष। यह कमी और वृद्धि का ही पर्यायवाची है। अब इसी अर्थ को उपमा से सिद्ध करते हुए "seyyathāpi nāmā" आदि कहा गया है। वहाँ "suttaguḷeti" का अर्थ है लपेटा हुआ सूत का गोला। "Nibbeṭhiyamānameva paletīti" का अर्थ है जैसे पर्वत या वृक्ष के शिखर पर खड़े होकर फेंका गया सूत का गोला सूत के परिमाण के अनुसार खुलते हुए ही जाता है, और सूत समाप्त होने पर वहीं रुक जाता है, आगे नहीं जाता; उसी प्रकार बाल और पंडित काल के वश में (संसार रूपी सूत के) खुलते हुए सुख-दुःख को प्राप्त करते हैं और उक्त काल के बीतने पर पार हो जाते हैं।


๑๑-๑๘. อนฺตวาสุตฺตาทิวณฺณนา

११-१८. अन्तवा-सुत्त आदि का वर्णन।


๒๑๖-๒๒๓. อนฺตวา โลโกติ เอกโต วฑฺฒิตนิมิตฺตํ โลโกติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. อนนฺตวาติ สพฺพโต วฑฺฒิตํ อปฺปมาณนิมิตฺตํ โลโกติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ชีวญฺจ สรีรญฺจ เอกเมวาติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. อิมานิ ตาว โสตาปตฺติมคฺควเสน อฏฺฐารส เวยฺยากรณานิ เอกํ คมนํ.

२१६-२२३. "Antavā loko" का अर्थ है एक ओर बढ़ाए गए (कसिण) निमित्त को 'लोक' मानकर ग्रहण करने से या तर्क से उत्पन्न दृष्टि कि लोक सान्त (सीमित) है। "Anantavā" का अर्थ है सब ओर बढ़ाए गए अपरिमाण निमित्त को 'लोक' मानकर ग्रहण करने से या तर्क से उत्पन्न दृष्टि कि लोक अनन्त है। "Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ" का अर्थ है कि जीव और शरीर एक ही हैं, ऐसी उत्पन्न दृष्टि। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है। ये स्रोतापत्ति-मार्ग के वश में अठारह व्याकरण (व्याख्याएँ) एक गमन (क्रम) हैं।


๒. ทุติยคมนาทิวคฺควณฺณนา

२. द्वितीय गमन आदि वर्ग का वर्णन।


๒๒๔-๓๐๑. ทุติยํ [Pg.317] คมนํ ทุกฺขวเสน วุตฺตํ. ตตฺราปิ อฏฺฐารเสว เวยฺยากรณานิ, ตโต ปรานิ ‘‘รูปี อตฺตา โหตี’’ติอาทีนิ อฏฺฐ เวยฺยากรณานิ, เตหิ สทฺธึ ตํ ทุติยเปยฺยาโลติ วุตฺโต.

२२४-३०१. दूसरा गमन दुःख के वश में कहा गया है। वहाँ भी अठारह ही व्याकरण हैं, उसके बाद "रूपी आत्मा होती है" आदि आठ व्याकरण हैं, उनके साथ उसे "द्वितीय पेव्याल" कहा गया है।


ตตฺถ รูปีติ อารมฺมณเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. อรูปีติ ฌานํ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. รูปี จ อรูปี จาติ อารมฺมณญฺจ ฌานญฺจ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิตทิฏฺฐิ. เนว รูปี นารูปีติ ตกฺกมตฺเตน คหิตทิฏฺฐิ. เอกนฺตสุขีติ ลาภีตกฺกีชาติสฺสรานํ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ฌานลาภิโนปิ หิ อตีเต เอกนฺตสุขํ อตฺตภาวํ มนสิกโรโต เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ตกฺกิโนปิ ‘‘ยถา เอตรหิ อหํ เอกนฺตสุขี, เอวํ สมฺปราเยปิ ภวิสฺสามี’’ติ อุปฺปชฺชติ. ชาติสฺสรสฺสปิ สตฺตฏฺฐภเว สุขิตภาวํ ปสฺสนฺตสฺส เอวํ อุปฺปชฺชติ, เอกนฺตทุกฺขีติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

वहाँ "रूपी" का अर्थ है आलम्बन को ही "आत्मा" मानकर ग्रहण की गई दृष्टि। "अरूपी" का अर्थ है ध्यान को "आत्मा" मानकर ग्रहण की गई दृष्टि। "रूपी च अरूपी च" का अर्थ है आलम्बन और ध्यान दोनों को "आत्मा" मानकर ग्रहण की गई दृष्टि। "नेव रूपी नारूपी" का अर्थ है केवल तर्क मात्र से ग्रहण की गई दृष्टि। "एकान्तसुखी" का अर्थ है (ध्यान) लाभियों, तार्किकों और जातिस्मर (पूर्व जन्म याद रखने वालों) को उत्पन्न होने वाली दृष्टि। ध्यान लाभियों को भी अतीत में एकान्त सुख वाले आत्मभाव का मनस्कार करते हुए ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है। तार्किकों को भी "जैसे अभी मैं एकान्त सुखी हूँ, वैसे ही परलोक में भी होऊँगा" ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है। जातिस्मर को भी सात-आठ भवों में सुख की स्थिति देखते हुए ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है। "एकान्तदुःखी" आदि पदों में भी यही विधि समझनी चाहिए।


ตติยเปยฺยาโล อนิจฺจทุกฺขวเสน เตหิเยว ฉพฺพีสติยา สุตฺเตหิ วุตฺโต, จตุตฺถเปยฺยาโล ติปริวฏฺฏวเสนาติ.

तृतीय पेव्याल अनित्य और दुःख के वश में उन्हीं छब्बीस सुत्तों द्वारा कहा गया है, चतुर्थ पेव्याल त्रिपरावर्त (तीन बार दोहराने) के वश में है।


ทิฏฺฐิสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दृष्टि-संयुत्त का वर्णन समाप्त।


๔. โอกฺกนฺตสํยุตฺตํ

४. ओक्कन्त-संयुत्त


๑-๑๐. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१०. चक्खु-सुत्त आदि का वर्णन।


๓๐๒-๓๑๑. โอกฺกนฺตสํยุตฺเต อธิมุจฺจตีติ สทฺธาธิโมกฺขํ ปฏิลภติ. โอกฺกนฺโต สมฺมตฺตนิยามนฺติ ปวิฏฺโฐ อริยมคฺคํ. อภพฺโพ จ ตาว กาลํ กาตุนฺติ อิมินา อุปฺปนฺเน มคฺเค ผลสฺส อนนฺตรายตํ ทีเปติ. อุปฺปนฺนสฺมิญฺหิ มคฺเค ผลสฺส อนฺตรายกรณํ นาม นตฺถิ. เตเนวาห – ‘‘อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี’’ติ (ปุ. ป. ๑๗). มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ ปมาณโต โอโลกนํ ขมนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

३०२-३११. ओक्कन्त-संयुत्त में "adhimuccatī" का अर्थ है श्रद्धा-अधिमोक्ष प्राप्त करना। "Okkanto sammattaniyāmaṃ" का अर्थ है आर्य मार्ग में प्रविष्ट होना। "Abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ" इस पाठ से मार्ग उत्पन्न होने पर फल की अनन्तरता (बिना विलम्ब के प्राप्ति) को दर्शाया गया है। क्योंकि मार्ग उत्पन्न होने पर फल में बाधा डालने वाला कोई नहीं होता। इसीलिए कहा गया है - "यदि यह पुद्गल स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न (मार्गस्थ) हो और कल्प के दहन का समय आ जाए, तो भी जब तक यह पुद्गल स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार नहीं कर लेता, तब तक कल्प नहीं जलेगा; इस पुद्गल को 'स्थितकल्पी' कहा जाता है।" "Mattaso nijjhānaṃ khamanti" का अर्थ है प्रमाण (यथार्थता) से देखने को सहन करते हैं। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट है।


โอกฺกนฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ओक्कन्त-संयुत्त का वर्णन समाप्त।


๕. อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา

५. उत्पाद-संयुत्त का वर्णन।


๓๑๒-๓๒๑. อุปฺปาทสํยุตฺเต [Pg.318] สพฺพํ ปากฏเมว.

३१२-३२१. उत्पाद-संयुत्त में सब कुछ स्पष्ट ही है।


อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उत्पाद-संयुत्त का वर्णन समाप्त।


๖. กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา

६. क्लेश-संयुत्त का वर्णन।


๓๒๒-๓๓๑. กิเลสสํยุตฺเต จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโสติ กตรจิตฺตสฺส? จตุภูมกจิตฺตสฺส. เตภูมกจิตฺตสฺส ตาว โหตุ, โลกุตฺตรสฺส กถํ อุปกฺกิเลโส โหตีติ? อุปฺปตฺตินิวารณโต. โส หิ ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน อุปกฺกิเลโสติ เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมนินฺนนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมนินฺนํ. จิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อภิญฺญา สจฺฉิกรณีเยสุ ธมฺเมสูติ ปจฺจเวกฺขณญาเณน อภิชานิตฺวา สจฺฉิกาตพฺเพสุ ฉฬภิญฺญาธมฺเมสุ, เอกํ ธมฺมํ วา คณฺหนฺเตน เนกฺขมฺมนฺติ คเหตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

३२२-३३१. क्लेश-संयुत्त में "cittasseso upakkileso" (यह चित्त का उपक्लेश है) - किस चित्त का? चतुर्भूमक चित्त का। त्रिभूमक चित्त का तो हो सकता है, किन्तु लोकोत्तर चित्त का उपक्लेश कैसे होता है? उत्पत्ति के निवारण (रोकने) के कारण। क्योंकि वह (छन्द-राग) उस (लोकोत्तर चित्त) को उत्पन्न होने का अवसर नहीं देता, इसलिए उसे उपक्लेश समझना चाहिए। "Nekkhammaninnaṃ" का अर्थ है नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्मों की ओर झुका हुआ। "Cittaṃ" का अर्थ है शमथ-विपश्यना चित्त। "Abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesu" का अर्थ है प्रत्यवेक्षण ज्ञान द्वारा जानकर साक्षात्कार करने योग्य छह अभिज्ञा रूपी धर्मों में; अथवा एक धर्म (निर्वाण) को ग्रहण करने वाले के लिए 'नैष्क्रम्य' ग्रहण करना चाहिए। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट है।


กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संक्लेश-संयुत्त का वर्णन समाप्त।


๗. สาริปุตฺตสํยุตฺตํ

७. सारिपुत्त-संयुत्त


๑-๙. วิเวกชสุตฺตาทิวณฺณนา

१-९. विवेकज-सुत्त आदि का वर्णन।


๓๓๒-๓๔๐. สาริปุตฺตสํยุตฺตสฺส ปฐเม น เอวํ โหตีติ อหงฺการมมงฺการานํ ปหีนตฺตา เอวํ น โหติ. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปฐมาทีนิ.

३३२-३४०. सारिपुत्त-संयुत्त के प्रथम सूत्त में "na evaṃ hoti" का अर्थ है अहंकार और मकार (ममत्व) के प्रहीण होने के कारण ऐसा नहीं होता। द्वितीय आदि में भी यही विधि समझनी चाहिए। प्रथम आदि (सुत्त)।


๑๐. สุจิมุขีสุตฺตวณฺณนา

१०. सुचिमुखी-सुत्त का वर्णन।


๓๔๑. ทสเม สุจิมุขีติ เอวํนามิกา. อุปสงฺกมีติ เถรํ อภิรูปํ ทสฺสนียํ สุวณฺณวณฺณํ สมนฺตปาสาทิกํ ทิสฺวา ‘‘อิมินา สทฺธึ ปริหาสํ กริสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. อถ เถเรน ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเต ‘‘อิทานิสฺส [Pg.319] วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ มญฺญมานา เตน หิ, สมณ, อุพฺภมุโข ภุญฺชสีติ อาห. ทิสามุโขติ จตุทฺทิสามุโข, จตสฺโส ทิสา โอโลเกนฺโตติ อตฺโถ. วิทิสามุโขติ จตสฺโส วิทิสา โอโลเกนฺโต.

३४१. दसवें (सूक्त) में, 'सुचिमुखी' इस नाम वाली (परिव्राजिका) है। 'उपसंक्रमी' का अर्थ है कि उस (परिव्राजिका) ने अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, स्वर्णवर्ण वाले और चारों ओर से प्रसन्नता देने वाले स्थविर (सारिपुत्र) को देखकर, "मैं इनके साथ परिहास (मजाक) करूँगी" ऐसा सोचकर उनके पास गई। तब स्थविर द्वारा उस वचन को अस्वीकार कर दिए जाने पर, "अब मैं इन पर दोषारोपण करूँगी" ऐसा मानकर उसने कहा— "तो हे श्रमण! क्या आप ऊपर की ओर मुँह करके खाते हैं?" 'दिसामुखो' का अर्थ है चारों दिशाओं की ओर मुँह करने वाला, अर्थात् चारों दिशाओं को देखने वाला। 'विदिसामुखो' का अर्थ है चारों विदिशाओं (कोणों) को देखने वाला।


วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชายาติ วตฺถุวิชฺชาสงฺขาตาย ติรจฺฉานวิชฺชาย. วตฺถุวิชฺชา นาม ลาพุวตฺถุ-กุมฺภณฺฑวตฺถุ-มูลกวตฺถุ-อาทีนํ วตฺถูนํ ผลสมฺปตฺติการณกาลชานนุปาโย. มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺตีติ เตเนว วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชาสงฺขาเตน มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, เตสํ วตฺถูนํ สมฺปาทเนน ปสนฺเนหิ มนุสฺเสหิ ทินฺเน ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตา ชีวนฺตีติ อตฺโถ. อโธมุขาติ วตฺถุํ โอโลเกตฺวา ภุญฺชมานวเสน อโธมุขา ภุญฺชนฺติ นาม. เอวํ สพฺพตฺถ โยชนา กาตพฺพา. อปิ เจตฺถ นกฺขตฺตวิชฺชาติ ‘‘อชฺช อิมํ นกฺขตฺตํ อิมินา นกฺขตฺเตน คนฺตพฺพํ, อิมินา อิทญฺจิทญฺจ กาตพฺพ’’นฺติ เอวํ ชานนวิชฺชา. ทูเตยฺยนฺติ ทูตกมฺมํ, เตสํ เตสํ สาสนํ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนนฺติ เอกคามสฺมึเยว เอกกุลสฺส สาสเนน อญฺญกุลํ อุปสงฺกมนํ. องฺควิชฺชาติ อิตฺถิลกฺขณปุริสลกฺขณวเสน องฺคสมฺปตฺตึ ญตฺวา ‘‘ตาย องฺคสมฺปตฺติยา อิทํ นาม ลพฺภตี’’ติ เอวํ ชานนวิชฺชา. วิทิสามุขาติ องฺควิชฺชา หิ ตํ ตํ สรีรโกฏฺฐาสํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา วิทิสาย ปวตฺตา นาม, ตสฺมา ตาย วิชฺชาย ชีวิกํ กปฺเปตฺวา ภุญฺชนฺตา วิทิสามุขา ภุญฺชนฺติ นาม. เอวมาโรเจสีติ ‘‘ธมฺมิกํ สมณา’’ติอาทีนิ วทมานา สาสนสฺส นิยฺยานิกํ คุณํ กเถสิ. ตญฺจ ปริพฺพาชิกาย กถํ สุตฺวา ปญฺจมตฺตานิ กุลสตานิ สาสเน โอตรึสูติ.

'वत्थुविज्जातिरच्छानविज्जाया' का अर्थ है वास्तु-विद्या नामक तिर्यक-विद्या (मिथ्या विद्या) द्वारा। 'वास्तु-विद्या' का अर्थ है लौकी, कुम्हड़ा, मूली आदि के खेतों की फल-सम्पत्ति के कारणों और समय को जानने का उपाय। 'मिच्छाजीवेन जीविकं कप्पेन्ति' का अर्थ है कि वे उसी वास्तु-विद्या और तिर्यक-विद्या रूपी मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं; उन खेतों की सफलता से प्रसन्न हुए मनुष्यों द्वारा दिए गए प्रत्ययों (दान) का उपभोग करते हुए जीते हैं। 'अधोमुखा' का अर्थ है भूमि को देखकर खाने के स्वभाव के कारण नीचे की ओर मुँह करके खाना। इसी प्रकार सभी स्थानों पर योजना करनी चाहिए। और यहाँ 'नक्खत्तविज्जा' का अर्थ है— "आज यह नक्षत्र है, इस नक्षत्र में जाना चाहिए, इस (नक्षत्र) में यह और वह कार्य करना चाहिए"— इस प्रकार जानने की विद्या। 'दूतेय्यं' का अर्थ है दूत का कार्य, उन-उन (दाताओं) का सन्देश लेकर यहाँ-वहाँ जाना। 'पहिणगमनं' का अर्थ है एक ही गाँव में एक कुल के सन्देश से दूसरे कुल के पास जाना। 'अङ्गविज्जा' का अर्थ है स्त्री-लक्षण और पुरुष-लक्षण के अनुसार अंगों की पूर्णता को जानकर, "उस अंग-सम्पत्ति से यह फल प्राप्त होगा"— इस प्रकार जानने की विद्या। 'विदिसामुखा' का अर्थ है क्योंकि अंग-विद्या शरीर के उन-उन अंगों को आधार बनाकर प्रवृत्त होती है, इसलिए उसे विदिशा में प्रवृत्त कहा जाता है; अतः उस विद्या से आजीविका चलाकर खाने वाले 'विदिसामुख' (कोणों की ओर मुँह करके खाने वाले) कहलाते हैं। 'एवमारोचेसि' का अर्थ है "श्रमण धार्मिक हैं" आदि कहते हुए शासन (बुद्ध-शासन) के निर्याणिक (मुक्तिगामी) गुणों को बताया। उस परिव्राजिका की बात सुनकर लगभग पाँच सौ कुल शासन में प्रविष्ट हुए (श्रद्धावान हुए)।


สาริปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सारिपुत्त-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।


๘. นาคสํยุตฺตํ

८. नाग-संयुत्त।


๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

१. शुद्धिक-सुत्त की व्याख्या।


๓๔๒. นาคสํยุตฺเต อณฺฑชาติ อณฺเฑ ชาตา. ชลาพุชาติ วตฺถิโกเส ชาตา. สํเสทชาติ สํเสเท ชาตา. โอปปาติกาติ อุปปติตฺวา [Pg.320] วิย ชาตา. อิทญฺจ ปน สุตฺตํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา วุตฺตํ. ภิกฺขูนญฺหิ ‘‘กติ นุ โข นาคโยนิโย’’ติ กถา อุทปาทิ. อถ ภควา ปุคฺคลานํ นาคโยนีหิ อุทฺธรณตฺถํ นาคโยนิโย อาวิกโรนฺโต อิมํ สุตฺตมาห.

३४२. नाग-संयुत्त में, 'अण्डजा' का अर्थ है अण्डों से उत्पन्न। 'जलाभुजा' का अर्थ है गर्भ-कोश (जेर) से उत्पन्न। 'संसेदजा' का अर्थ है पसीने या नमी से उत्पन्न। 'ओपपातिका' का अर्थ है अचानक प्रकट होकर उत्पन्न होने वाले। और यह सुत्त किसी घटना के संदर्भ (अट्ठुप्पत्ति) में कहा गया है। भिक्षुओं के बीच "नागों की योनियाँ कितनी हैं?" ऐसी चर्चा उत्पन्न हुई। तब भगवान ने पुद्गलों को नाग-योनि से निकालने के लिए नाग-योनियों को स्पष्ट करते हुए यह सुत्त कहा।


๒-๕๐. ปณีตตรสุตฺตาทิวณฺณนา

२-५०. पणीततर-सुत्त आदि की व्याख्या।


๓๔๓-๓๙๑. ทุติยาทีสุ โวสฺสฏฺฐกายาติ อหิตุณฺฑิกปริพุทฺธํ อคเณตฺวา วิสฺสฏฺฐกายา. ทฺวยการิโนติ ทุวิธการิโน, กุสลากุสลการิโนติ อตฺโถ. สจชฺช มยนฺติ สเจ อชฺช มยํ. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ อาปชฺชติ. ตตฺรสฺส อกุสลํ อุปปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, กุสลํ อุปปนฺนานํ สมฺปตฺติยา. อนฺนนฺติ ขาทนียโภชนียํ. ปานนฺติ ยํกิญฺจิ ปานกํ. วตฺถนฺติ นิวาสนปารุปนํ. ยานนฺติ ฉตฺตุปาหนํ อาทึ กตฺวา ยํกิญฺจิ คมนปจฺจยํ. มาลนฺติ ยํกิญฺจิ สุมนมาลาทิปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ จนฺทนาทิคนฺธํ. วิเลปนนฺติ ยํกิญฺจิ ฉวิราคกรณํ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ มญฺจปีฐาทิเสยฺยํ เอกภูมิกาทิอาวสถํ วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณญฺจ เทตีติ อตฺโถ. เตสญฺหิ ทีฆายุกตาย จ วณฺณวนฺตตาย จ สุขพหุลตาย จ ปตฺถนํ กตฺวา อิมํ ทสวิธํ ทานวตฺถุํ ทตฺวา ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวิตุํ ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

३४३-३९१. दूसरे आदि (सुत्तों) में, 'वोस्सट्ठकाया' का अर्थ है सँपेरों के उपद्रव की परवाह न कर शरीर का मोह त्याग देने वाले। 'द्वयकारिनो' का अर्थ है दो प्रकार के कर्म करने वाले, अर्थात् कुशल और अकुशल कर्म करने वाले। 'सचेज्ज मयं' का अर्थ है यदि आज हम। 'सहब्यतं उपपज्जती' का अर्थ है साथ होने की अवस्था (सहभाव) को प्राप्त होता है। वहाँ उसका अकुशल कर्म उत्पत्ति (पुनर्जन्म) का प्रत्यय (कारण) होता है, और कुशल कर्म उत्पन्न होने वालों की सम्पत्ति का। 'अन्नं' का अर्थ है खाद्य और भोज्य पदार्थ। 'पानं' का अर्थ है कोई भी पेय पदार्थ। 'वत्थं' का अर्थ है पहनने और ओढ़ने के वस्त्र। 'यानं' का अर्थ है छाता, जूते आदि से लेकर गमन में सहायक कोई भी वस्तु। 'मालं' का अर्थ है चमेली आदि कोई भी पुष्प। 'गन्धं' का अर्थ है चन्दन आदि कोई भी गन्ध। 'विलेपनं' का अर्थ है शरीर का वर्ण निखारने वाला कोई भी लेप। 'सेय्यावसथपदीपेय्यं' का अर्थ है मंच, पीठ आदि शय्या, एक मंजिला आदि आवास और बत्ती-तेल आदि दीप के उपकरण देता है। वे नागों की दीर्घायु, वर्ण-सम्पन्नता और सुख की बहुलता की प्रार्थना करके, इन दस प्रकार की दान-वस्तुओं को देकर, उस सम्पत्ति का अनुभव करने के लिए वहाँ (नाग-लोक में) उत्पन्न होते हैं। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।


นาคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नाग-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।


๙. สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา

९. सुपर्ण-संयुत्त की व्याख्या।


๓๙๒-๔๓๗. สุปณฺณสํยุตฺเต ปตฺตานํ วณฺณวนฺตตาย ครุฬา สุปณฺณาติ วุตฺตา. อิธาปิ ปฐมสุตฺตํ ปุริมนเยเนว อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ. หรนฺตีติ อุทฺธรนฺติ. อุทฺธรมานา จ ปน เต อตฺตนา หีเน วา สเม วา อุทฺธริตุํ สกฺโกนฺติ, น อตฺตนา ปณีตตเร. สตฺตวิธา หิ อนุทฺธรณียนาคา นาม ปณีตตรา กมฺพลสฺสตรา ธตรฏฺฐา สตฺตสีทนฺตรวาสิโน ปถวิฏฺฐกา ปพฺพตฏฺฐกา วิมานฏฺฐกาติ. ตตฺร อณฺฑชาทีนํ ชลาพุชาทโย ปณีตตรา[Pg.321], เต เตหิ อนุทฺธรณียา. กมฺพลสฺสตรา ปน นาคเสนาปติโน, เต ยตฺถ กตฺถจิ ทิสฺวา โย โกจิ สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. ธตรฏฺฐา ปน นาคราชาโน, เตปิ โกจิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. เย ปน สตฺตสีทนฺตเร มหาสมุทฺเท วสนฺติ, เต ยสฺมา กตฺถจิ วิกมฺปนํ กาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา โกจิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. ปถวิฏฺฐกาทีนํ นิลียโนกาโส อตฺถิ, ตสฺมา เตปิ อุทฺธริตุํ น สกฺโกติ. เย ปน มหาสมุทฺเท อูมิปิฏฺเฐ วสนฺติ, เต โย โกจิ สโม วา ปณีตตโร วา สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ สกฺโกติ. เสสํ นาคสํยุตฺเต วุตฺตนยเมวาติ.

३९२-४३७. सुपर्ण-संयुत्त में, पंखों की वर्ण-सम्पन्नता (सुन्दरता) के कारण गरुड़ों को 'सुपर्ण' कहा गया है। यहाँ भी प्रथम सुत्त पूर्व पद्धति के अनुसार ही किसी घटना के संदर्भ (अट्ठुप्पत्ति) में कहा गया है। 'हरन्ति' का अर्थ है (समुद्र से) निकालते हैं। निकालते समय वे अपने से हीन या समान (नागों) को ही निकालने में समर्थ होते हैं, अपने से श्रेष्ठ (पणीततर) नागों को नहीं। सात प्रकार के नाग 'अनुद्धरणीय' (पकड़े न जा सकने वाले) कहलाते हैं— पणीततर, कम्बलस्सततर, धतरट्ठ, सात सीदन्तर (समुद्रों) में रहने वाले, पृथ्वी पर रहने वाले, पर्वतों पर रहने वाले और विमानों में रहने वाले। उनमें अण्डज आदि नागों में जलाभुज आदि श्रेष्ठ हैं, उन्हें वे (अण्डज गरुड़) नहीं निकाल सकते। कम्बलस्सततर नाग तो नाग-सेनापति हैं, उन्हें कहीं भी देखकर कोई भी सुपर्ण निकाल नहीं सकता। धतरट्ठ तो नागराज हैं, उन्हें भी कोई निकाल नहीं सकता। जो सात सीदन्तर महासमुद्रों में रहते हैं, क्योंकि उन्हें कहीं भी विचलित करना संभव नहीं है, इसलिए कोई उन्हें निकाल नहीं सकता। पृथ्वी आदि पर रहने वालों के पास छिपने का स्थान होता है, इसलिए उन्हें भी कोई निकाल नहीं सकता। जो महासमुद्र में लहरों के ऊपर रहते हैं, उन्हें कोई भी समान या श्रेष्ठ सुपर्ण निकाल सकता है। शेष अर्थ नाग-संयुत्त में कही गई पद्धति के अनुसार ही है।


สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सुपर्ण-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।


๑๐. คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา

१०. गन्धब्बकाय-संयुत्त की व्याख्या।


๔๓๘-๕๔๙. คนฺธพฺพกายสํยุตฺเต มูลคนฺเธ อธิวตฺถาติ ยสฺส รุกฺขสฺส มูเล คนฺโธ อตฺถิ, ตํ นิสฺสาย นิพฺพตฺตา. โส หิ สกโลปิ รุกฺโข เตสํ อุปกปฺปติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. คนฺธคนฺเธติ มูลาทิคนฺธานํ คนฺเธ. ยสฺส หิ รุกฺขสฺส สพฺเพสมฺปิ มูลาทีนํ คนฺโธ อตฺถิ, โส อิธ คนฺโธ นาม. ตสฺส คนฺธสฺส คนฺเธ, ตสฺมึ อธิวตฺถา. อิธ มูลาทีนิ สพฺพานิ เตสํเยว อุปกปฺปนฺติ. โส ทาตา โหติ มูลคนฺธานนฺติ โส กาฬานุสาริกาทีนํ มูลคนฺธานํ ทาตา โหติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิ สริกฺขทานมฺปิ ทตฺวา ปตฺถนํ ฐเปนฺติ, อสริกฺขทานมฺปิ. ตํ ทสฺเสตุํ โส อนฺนํ เทตีติอาทิ ทสวิธํ ทานวตฺถุ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

गन्धब्बकायसंयुत्त में, 'मूलगन्धे अधिवत्था' (जड़ की सुगन्ध में रहने वाले) का अर्थ है - जिस वृक्ष की जड़ में सुगन्ध होती है, उसका आश्रय लेकर उत्पन्न हुए (देवता)। वह सम्पूर्ण वृक्ष ही उनके लिए उपयुक्त होता है। शेष पदों में भी यही न्याय (विधि) समझना चाहिए। 'गन्धगन्धे' का अर्थ है - जड़ आदि की सुगन्धों के समूह में। जिस वृक्ष की जड़ आदि सभी अंगों में सुगन्ध होती है, उसे यहाँ 'गन्ध' कहा गया है। उस गन्ध की सुगन्ध में, उसमें अधिष्ठित (देवता)। यहाँ जड़ आदि सभी अंग उन्हीं के लिए उपयुक्त होते हैं। 'सो दाता होति मूलगन्धानं' का अर्थ है - वह कालागुरु आदि जड़ की सुगन्धों का दान देने वाला होता है। इस प्रकार सभी पदों में अर्थ समझना चाहिए। इस तरह समान दान देकर भी वे प्रार्थना (संकल्प) करते हैं और असमान दान देकर भी। उसे दिखाने के लिए 'वह अन्न देता है' आदि दस प्रकार की दान-वस्तुओं का वर्णन किया गया है। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।


คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गन्धब्बकायसंयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।


๑๑. วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา

११. वलाहकसंयुत्त की व्याख्या।


๕๕๐-๖๐๖. วลาหกสํยุตฺเต วลาหกกายิกาติ วลาหกนามเก เทวกาเย อุปฺปนฺนา อากาสจาริกเทวา. สีตวลาหกาติ สีตกรณวลาหกา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เจโตปณิธิมนฺวายาติ จิตฺตฏฺฐปนํ อาคมฺม. สีตํ โหตีติ ยํ วสฺสาเน วา เหมนฺเต [Pg.322] วา สีตํ โหติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว. ยํ ปน สีเตปิ อติสีตํ, คิมฺเห จ อุปฺปนฺนํ สีตํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ สีตํ นาม. อุณฺหํ โหตีติ ยํ คิมฺหาเน อุณฺหํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานิกํ ปากติกเมว. ยํ ปน อุณฺเหปิ อติอุณฺหํ, สีตกาเล จ อุปฺปนฺนํ อุณฺหํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ อุณฺหํ นาม. อพฺภํ โหตีติ อพฺภมณฺฑโป โหติ. อิธาปิ ยํ วสฺสาเน จ สิสิเร จ อพฺภํ อุปฺปชฺชติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานิกํ ปากติกเมว. ยํ ปน อพฺเภเยว อติอพฺภํ, สตฺตสตฺตาหมฺปิ จนฺทสูริเย ฉาเทตฺวา เอกนฺธการํ กโรติ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ อพฺภํ, ตํ เทวตานุภาเวน อุปฺปนฺนํ อพฺภํ นาม. วาโต โหตีติ โย ตสฺมึ ตสฺมึ อุตุมฺหิ อุตฺตรทกฺขิณาทิปกติวาโต โหติ, อยํ อุตุสมุฏฺฐาโนว. โยปิ ปน รุกฺขกฺขนฺธาทิปทาลโน อติวาโต นาม อตฺถิ, อยญฺเจว, โย จ อญฺโญปิ อกาลวาโต, อยํ เทวตานุภาวนิพฺพตฺโต นาม. เทโว วสฺสตีติ ยํ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส วสฺสํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว. ยํ ปน วสฺเสเยว อติวสฺสํ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ วสฺสํ, ตํ เทวตานุภาวนิพฺพตฺตํ นาม.

वलाहकसंयुत्त में, 'वलाहककायिका' का अर्थ है - वलाहक नामक देव-निकाय में उत्पन्न आकाशचारी देवता। 'सीतवलाहका' का अर्थ है - शीतलता उत्पन्न करने वाले वलाहक। शेष पदों में भी यही न्याय समझना चाहिए। 'चेतोपणिधिमन्वाय' का अर्थ है - चित्त के संकल्प के कारण। 'सीतं होति' का अर्थ है - जो वर्षा ऋतु या हेमन्त ऋतु में शीतलता होती है, वह ऋतु-समुत्थान (प्राकृतिक) ही है। किन्तु जो शीतकाल में भी अत्यधिक शीतलता होती है, और ग्रीष्म ऋतु में जो शीतलता उत्पन्न होती है, वह देवताओं के प्रभाव से उत्पन्न शीतलता कहलाती है। 'उण्हं होति' का अर्थ है - जो ग्रीष्म ऋतु में उष्णता होती है, वह ऋतु-समुत्थान जनित स्वाभाविक ही है। किन्तु जो उष्ण काल में भी अत्यधिक उष्णता होती है, और शीतकाल में जो उष्णता उत्पन्न होती है, वह देवताओं के प्रभाव से उत्पन्न उष्णता कहलाती है। 'अब्भं होति' का अर्थ है - बादलों का आच्छादन होना। यहाँ भी जो वर्षा और शिशिर ऋतु में बादल उत्पन्न होते हैं, वे ऋतु-समुत्थान जनित स्वाभाविक ही हैं। किन्तु जो बादलों के समय में भी अत्यधिक बादल होते हैं, जो सात-सात दिनों तक चन्द्रमा और सूर्य को ढँककर घना अन्धकार कर देते हैं, और जो चैत्र-वैशाख के महीनों में बादल होते हैं, वे देवताओं के प्रभाव से उत्पन्न बादल कहलाते हैं। 'वातो होति' का अर्थ है - जो उस-उस ऋतु में उत्तर-दक्षिण आदि दिशाओं से चलने वाली स्वाभाविक वायु है, वह ऋतु-समुत्थान जनित ही है। किन्तु जो वृक्षों के तनों आदि को फाड़ देने वाली प्रचण्ड वायु होती है, वह और जो अन्य अकाल-वायु होती है, वह देवताओं के प्रभाव से उत्पन्न वायु कहलाती है। 'देवो वस्सति' का अर्थ है - जो वर्षा ऋतु के चार महीनों में वर्षा होती है, वह ऋतु-समुत्थान जनित ही है। किन्तु जो वर्षा ऋतु में ही अत्यधिक वर्षा होती है, और जो चैत्र-वैशाख के महीनों में वर्षा होती है, वह देवताओं के प्रभाव से उत्पन्न वर्षा कहलाती है।


ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต ตลกูฏกวาสิ ขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เถโร ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ, ภนฺเต, วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต’’ติ. ‘‘ตุมฺหากํ กิร จิตฺเตน เทโว วสฺสตี’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ปสฺสิตุกามา มย’’นฺติ. ‘‘เตมิสฺสถ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘เมฆสีสํ วา คชฺชิตํ วา น ปญฺญายติ, กถํ เตมิสฺสามา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํจิตฺเตน เทโว วสฺสติ, ตุมฺเห ปณฺณสาลํ ปวิสถา’’ติ. ‘‘สาธุ เทวปุตฺตา’’ติ โส ปาเท โธวิตฺวา ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. เทวปุตฺโต ตสฺมึ ปวิสนฺเตเยว เอกํ คีตํ คายิตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิ. สมนฺตา ติโยชนฏฺฐานํ เอกเมฆํ อโหสิ. เถโร อทฺธตินฺโต ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐติ. อปิจ เทโว นาเมส อฏฺฐหิ การเณหิ วสฺสติ นาคานุภาเวน สุปณฺณานุภาเวน เทวตานุภาเวน สจฺจกิริยาย อุตุสมุฏฺฐาเนน มาราวฏฺฏเนน อิทฺธิพเลน วินาสเมเฆนาติ.

इस विषय में यह कथा है - कहते हैं कि एक वर्षा-वलाहक देवपुत्र तलकूटक निवासी एक क्षीणास्रव (अर्हत्) स्थविर के पास गया और वन्दना करके खड़ा हो गया। स्थविर ने पूछा - "तुम कौन हो?" "भन्ते! मैं वर्षा-वलाहक देवपुत्र हूँ।" "क्या तुम्हारे संकल्प से वर्षा होती है?" "हाँ, भन्ते!" "हम देखना चाहते हैं।" "भन्ते! आप भीग जाएँगे।" "न बादलों का शिखर दिख रहा है, न गर्जना सुनाई दे रही है, हम कैसे भीगेंगे?" "भन्ते! हमारे संकल्प से वर्षा होती है, आप पर्णशाला (कुटिया) में प्रवेश करें।" "ठीक है देवपुत्र!" ऐसा कहकर उन्होंने पैर धोए और पर्णशाला में प्रवेश किया। उनके प्रवेश करते ही देवपुत्र ने एक गीत गाया और हाथ ऊपर उठाया। चारों ओर तीन योजन के क्षेत्र में एक साथ मेघ छा गए। स्थविर आधा भीगते हुए पर्णशाला में प्रविष्ट हुए। इसके अतिरिक्त, वर्षा आठ कारणों से होती है - नागों के प्रभाव से, सुपर्णों के प्रभाव से, देवताओं के प्रभाव से, सत्य-क्रिया से, ऋतु-समुत्थान से, मार की माया से, ऋद्धि-बल से और प्रलय के बादलों से।


วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वलाहकसंयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।


๑๒. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา

१२. वच्छगोत्तसंयुत्त की व्याख्या।


๖๐๗-๖๖๑. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺเต [Pg.323] อญฺญาณาติ อญฺญาเณน. เอวํ สพฺพปเทสุ กรณวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สพฺพานิ เจตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนวาติ. อิมสฺมิญฺจ ปน สํยุตฺเต เอกาทส สุตฺตานิ ปญฺจปญฺญาส เวยฺยากรณานีติ เวทิตพฺพานิ.

वच्छगोत्तसंयुत्त में, 'अञ्ञाणा' का अर्थ है - अज्ञान के कारण। इसी प्रकार सभी पदों में करण कारक (तृतीया विभक्ति) के अर्थ में ही अर्थ समझना चाहिए। ये सभी एक-दूसरे के पर्यायवाची ही हैं। इस संयुत्त में ग्यारह सूत्र और पचपन व्याख्याएँ हैं, ऐसा समझना चाहिए।


วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वच्छगोत्तसंयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।


๑๓. ฌานสํยุตฺตํ

१३. झानसंयुत्त।


๑. สมาธิมูลกสมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา

१. समाधिमूलक-समापत्ति सूत्र की व्याख्या।


๖๖๒. ฌานสํยุตฺตสฺส ปฐเม สมาธิกุสโลติ ปฐมํ ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ ทุติยํ ติวงฺคิกนฺติ เอวํ องฺคววตฺถานกุสโล. น สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโลติ จิตฺตํ หาเสตฺวา กลฺลํ กตฺวา ฌานํ สมาปชฺชิตุํ น สกฺโกติ. อิมินา นเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ.

६६२. झानसंयुत्त के प्रथम सूत्र में, 'समाधिकुसलो' का अर्थ है - प्रथम ध्यान पाँच अंगों वाला है, द्वितीय ध्यान तीन अंगों वाला है - इस प्रकार अंगों के निर्धारण में कुशल। 'न समाधिस्मिं समापत्तिकुसलो' का अर्थ है - चित्त को प्रफुल्लित कर और उसे तैयार कर ध्यान में प्रविष्ट होने में समर्थ न होना। इसी पद्धति से शेष पदों को भी समझना चाहिए।


๒-๕๕. สมาธิมูลกฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา

समाधिमूलक-ठिति सूत्र आदि की व्याख्या।


๖๖๓-๗๑๖. ทุติยาทีสุ น สมาธิสฺมึ ฐิติกุสโลติ ฌานํ ฐเปตุํ อกุสโล, สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ ฌานํ ฐเปตุํ น สกฺโกติ. น สมาธิสฺมึ วุฏฺฐานกุสโลติ ฌานโต วุฏฺฐาตุํ อกุสโล, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. น สมาธิสฺมึ กลฺลิตกุสโลติ จิตฺตํ หาเสตฺวา กลฺลํ กาตุํ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ อารมฺมณกุสโลติ กสิณารมฺมเณสุ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ โคจรกุสโลติ กมฺมฏฺฐานโคจเร เจว ภิกฺขาจารโคจเร จ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ อภินีหารกุสโลติ กมฺมฏฺฐานํ อภินีหริตุํ อกุสโล. น สมาธิสฺมึ สกฺกจฺจการีติ ฌานํ อปฺเปตุํ สกฺกจฺจการี น โหติ. น สมาธิสฺมึ สาตจฺจการีติ ฌานปฺปนาย สตตการี น โหติ, กทาจิเทว กโรติ. น สมาธิสฺมึ สปฺปายการีติ สมาธิสฺส สปฺปาเย อุปการกธมฺเม ปูเรตุํ น สกฺโกติ. ตโต ปรํ สมาปตฺติอาทีหิ ปเทหิ [Pg.324] โยเชตฺวา จตุกฺกา วุตฺตา. เตสํ อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. สกลํ ปเนตฺถ ฌานสํยุตฺตํ โลกิยชฺฌานวเสเนว กถิตนฺติ.

६६३-७१६. द्वितीय आदि (सूत्रों) में, 'समाधि में स्थिति-कुशल नहीं है' का अर्थ है कि वह ध्यान (झान) को स्थिर रखने में अकुशल है; वह सात या आठ क्षणों (अक्षरा-मात्र) तक ध्यान को बनाए रखने में समर्थ नहीं है। 'समाधि से व्युत्थान (निकलने) में कुशल नहीं है' का अर्थ है कि वह ध्यान से निकलने में अकुशल है; वह निर्धारित समय के अनुसार निकलने में समर्थ नहीं है। 'समाधि की तत्परता (कल्लित) में कुशल नहीं है' का अर्थ है कि वह चित्त को प्रसन्न कर (समाधि के लिए) तैयार करने में अकुशल है। 'समाधि के आलम्बन में कुशल नहीं है' का अर्थ है कि वह कसिण-आलम्बनों में अकुशल है। 'समाधि के गोचर (क्षेत्र) में कुशल नहीं है' का अर्थ है कि वह कर्मस्थान-गोचर और भिक्षाटन-गोचर दोनों में अकुशल है। 'समाधि के अभिनिहार (निर्देशन) में कुशल नहीं है' का अर्थ है कि वह कर्मस्थान को (विशेष अवस्था की ओर) ले जाने में अकुशल है। 'समाधि में सत्कारपूर्वक (आदरपूर्वक) कार्य करने वाला नहीं है' का अर्थ है कि वह ध्यान की अर्पणा (प्राप्ति) के लिए आदरपूर्वक कार्य करने वाला नहीं है। 'समाधि में सतत (निरंतर) कार्य करने वाला नहीं है' का अर्थ है कि वह ध्यान की अर्पणा के लिए निरंतर कार्य करने वाला नहीं है, वह कभी-कभी ही ऐसा करता है। 'समाधि में सप्पाय (अनुकूल) कार्य करने वाला नहीं है' का अर्थ है कि वह समाधि के लिए अनुकूल उपकारक धर्मों को पूर्ण करने में समर्थ नहीं है। इसके बाद, समापत्ति आदि पदों के साथ जोड़कर चतुष्क (चार-चार के समूह) कहे गए हैं। उनका अर्थ पूर्वोक्त विधि से ही समझना चाहिए। यहाँ सम्पूर्ण झान-संयुत्त केवल लौकिक ध्यान के वश से ही कहा गया है।


ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

झान-संयुत्त की व्याख्या (वर्णना) समाप्त हुई।


อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

इस प्रकार, सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्त निकाय की अट्ठकथा में—


ขนฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

खन्धवग्ग की व्याख्या (वर्णना) समाप्त हुई।


สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ทุติโย ภาโค.

संयुत्त निकाय की अट्ठकथा का द्वितीय भाग।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi