නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

សូមនមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះភគវន្តមុនី អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គនោះ។

සංයුත්තනිකායෙ

ក្នុងសំយុត្តនិកាយ

ඛන්ධවග්ග-අට්ඨකථා

អដ្ឋកថាខន្ធវគ្គ

1. ඛන්ධසංයුත්තං

១. ខន្ធសំយុត្ត

1. නකුලපිතුවග්ගො

១. នកុលបិតុវគ្គ

1. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

១. ពណ៌នានកុលបិតុសូត្រ

1. ඛන්ධියවග්ගස්ස [Pg.229] පඨමෙ භග්ගෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. සුසුමාරගිරෙති සුසුමාරගිරනගරෙ. තස්මිං කිර මාපියමානෙ සුසුමාරො සද්දමකාසි, තෙනස්ස ‘‘සුසුමාරගිර’’න්ත්වෙව නාමං අකංසු. භෙසකළාවනෙති භෙසකළාය නාම යක්ඛිනියා අධිවුත්ථත්තා එවංලද්ධනාමෙ වනෙ. තදෙව මිගගණස්ස අභයත්ථාය දින්නත්තා මිගදායොති වුච්චති. භගවා තස්මිං ජනපදෙ තං නගරං නිස්සාය තස්මිං වනසණ්ඩෙ විහරති. නකුලපිතාති නකුලස්ස නාම දාරකස්ස පිතා.

១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃខន្ធិយវគ្គ ពាក្យថា bhaggesu គឺក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា susumāragire គឺនៅក្នុងក្រុងស៊ុំស៊ុមារគិរៈ។ ឮថា កាលដែលគេកំពុងកសាងក្រុងនោះ សត្វក្រពើ (ស៊ុំស៊ុមារៈ) មួយបានធ្វើសំឡេងឡើង ព្រោះហេតុនោះ ពួកជនទើបដាក់ឈ្មោះក្រុងនោះថា «ស៊ុំស៊ុមារគិរៈ»។ ពាក្យថា bhesakaḷāvane គឺនៅក្នុងព្រៃដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះជាទីអាស្រ័យនៅនៃយក្ខិនីឈ្មោះ ភេសកឡា។ ព្រៃនោះឯង ព្រោះតែគេប្រគល់ឲ្យដើម្បីជាទីអភ័យដល់ហ្វូងម្រឹគ ហេតុនោះ ទើបហៅថា មិគទាយវ័ន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យនឹងក្រុងនោះ ក្នុងជនបទនោះ ហើយគង់នៅក្នុងព្រៃនោះ។ ពាក្យថា nakulapitā គឺឪពុករបស់ក្មេងប្រុសឈ្មោះ នកុលៈ។

ජිණ්ණොති ජරාජිණ්ණො. වුඩ්ඪොති වයොවුඩ්ඪො. මහල්ලකොති ජාතිමහල්ලකො. අද්ධගතොති තියද්ධගතො. වයොඅනුප්පත්තොති තෙසු තීසු අද්ධෙසු පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො. ආතුරකායොති ගිලානකායො. ඉදඤ්හි සරීරං සුවණ්ණවණ්ණම්පි නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙන ආතුරංයෙව නාම[Pg.230]. විසෙසෙන පනස්ස ජරාතුරතා බ්‍යාධාතුරතා මරණාතුරතාති තිස්සො ආතුරතා හොන්ති. තාසු කිඤ්චාපි එසො මහල්ලකත්තා ජරාතුරොව, අභිණ්හරොගතාය පනස්ස බ්‍යාධාතුරතා ඉධ අධිප්පෙතා. අභික්ඛණාතඞ්කොති අභිණ්හරොගො නිරන්තරරොගො. අනිච්චදස්සාවීති තාය ආතුරතාය ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ආගන්තුං අසක්කොන්තො කදාචිදෙව දට්ඨුං ලභාමි, න සබ්බකාලන්ති අත්ථො. මනොභාවනීයානන්ති මනවඩ්ඪකානං. යෙසු හි දිට්ඨෙසු කුසලවසෙන චිත්තං වඩ්ඪති, තෙ සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාථෙරා මනොභාවනීයා නාම. අනුසාසතූති පුනප්පුනං සාසතු. පුරිමඤ්හි වචනං ඔවාදො නාම, අපරාපරං අනුසාසනී නාම. ඔතිණ්ණෙ වා වත්ථුස්මිං වචනං ඔවාදො නාම, අනොතිණ්ණෙ තන්තිවසෙන වා පවෙණිවසෙන වා වුත්තං අනුසාසනී නාම. අපිච ඔවාදොති වා අනුසාසනීති වා අත්ථතො එකමෙව, බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව නානං.

ពាក្យថា jiṇṇo គឺគ្រាំគ្រាដោយជរា។ ពាក្យថា vuḍḍho គឺចាស់ដោយវ័យ។ ពាក្យថា mahallako គឺចាស់ដោយកំណើត។ ពាក្យថា addhagato គឺកន្លងអធ្វាទាំងបី។ ពាក្យថា vayoanuppatto គឺដល់នូវវ័យចុងក្រោយក្នុងបណ្តាអធ្វាទាំងបីនោះ។ ពាក្យថា āturakāyo គឺមានកាយឈឺឆ្កាត់។ ព្រោះថាកាយនេះ សូម្បីមានពណ៌ដូចមាស ក៏ឈ្មោះថាឈឺឆ្កាត់ជានិច្ច ព្រោះតែហូរចេញជានិច្ច។ ម៉្យាងទៀត កាយនេះមានសេចក្តីឈឺឆ្កាត់ ៣ យ៉ាងជាពិសេស គឺ សេចក្តីឈឺឆ្កាត់ព្រោះជរា សេចក្តីឈឺឆ្កាត់ព្រោះព្យាធិ និងសេចក្តីឈឺឆ្កាត់ព្រោះមរណៈ។ ក្នុងបណ្តាសេចក្តីឈឺឆ្កាត់ទាំងនោះ សូម្បីតែកុដុម្ពីក៍នេះជាអ្នកចាស់ជរា ឈ្មោះថាឈឺឆ្កាត់ព្រោះជរាក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកសេចក្តីឈឺឆ្កាត់ព្រោះព្យាធិ ព្រោះគាត់មានរោគប្រចាំកាយ។ ពាក្យថា abhikkhaṇātaṅko គឺមានរោគប្រចាំកាយ ឬមានរោគជានិច្ច។ ពាក្យថា aniccadassāvī សេចក្តីថា ព្រោះតែសេចក្តីឈឺឆ្កាត់នោះ គាត់មិនអាចមកក្នុងខណៈដែលចង់មកៗបានឡើយ គឺយូរៗម្តងទើបបានឃើញ មិនមែនបានឃើញគ្រប់ពេលនោះទេ។ ពាក្យថា manobhāvanīyānaṃ គឺធ្វើចិត្តឲ្យចម្រើនឡើង។ ព្រោះថា កាលបើបានឃើញព្រះថេរៈទាំងឡាយណា មានព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លានជាដើម ចិត្តរមែងចម្រើនឡើងដោយអំណាចកុសល ព្រះមហាថេរៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា គួរចម្រើនចិត្ត។ ពាក្យថា anusāsatu គឺសូមប្រៀនប្រដៅរឿយៗ។ ព្រោះថា ពាក្យប្រដៅដំបូង ឈ្មោះថា ឱវាទ ពាក្យប្រដៅជាបន្តបន្ទាប់ ឈ្មោះថា អនុសាសនី។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យប្រដៅដែលពោលកាលរឿងរ៉ាវកើតឡើងហើយ ឈ្មោះថា ឱវាទ ពាក្យប្រដៅដែលពោលមុនពេលរឿងរ៉ាវកើតឡើង ដោយអំណាចនៃគម្ពីរ ឬដោយអំណាចនៃប្រពៃណី ឈ្មោះថា អនុសាសនី។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា ឱវាទ ក្តី អនុសាសនី ក្តី ដោយអត្ថគឺតែមួយទេ ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។

ආතුරො හායන්ති ආතුරො හි අයං, සුවණ්ණවණ්ණො පියඞ්ගුසාමොපි සමානො නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙන ආතුරොයෙව. අණ්ඩභූතොති අණ්ඩං විය භූතො දුබ්බලො. යථා කුක්කුටණ්ඩං වා මයූරණ්ඩං වා ගෙණ්ඩුකං විය ගහෙත්වා ඛිපන්තෙන වා පහරන්තෙන වා න සක්කා කීළිතුං, තාවදෙව භිජ්ජති, එවමයම්පි කායො කණ්ටකෙපි ඛාණුකෙපි පක්ඛලිතස්ස භිජ්ජතීති අණ්ඩං විය භූතොති අණ්ඩභූතො. පරියොනද්ධොති සුඛුමෙන ඡවිමත්තෙන පරියොනද්ධො. අණ්ඩඤ්හි සාරතචෙන පරියොනද්ධං, තෙන ඩංසමකසාදයො නිලීයිත්වාපි ඡවිං ඡින්දිත්වා යූසං පග්ඝරාපෙතුං න සක්කොන්ති. ඉමස්මිං පන ඡවිං ඡින්දිත්වා යං ඉච්ඡන්ති, තං කරොන්ති. එවං සුඛුමාය ඡවියා පරියොනද්ධො. කිමඤ්ඤත්‍ර බාල්‍යාති බාලභාවතො අඤ්ඤං කිමත්ථි? බාලොයෙව අයන්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා අයං කායො එවරූපො, තස්මා.

ពាក្យថា āturo hāyaṃ គឺកាយនេះឈឺឆ្កាត់ពិតមែន សូម្បីមានពណ៌ដូចមាស ឬមានពណ៌លឿងទុំដូចផ្លែពព្លាក់ក៏ដោយ ក៏នៅតែឈ្មោះថាឈឺឆ្កាត់ជានិច្ច ព្រោះតែហូរចេញជានិច្ច។ ពាក្យថា aṇḍabhūto គឺទន់ខ្សោយដូចជាស៊ុត។ ដូចជាស៊ុតមាន់ ឬស៊ុតក្ងោក ដែលក្មេងយកមកលេងដូចជាបាល់ ដោយការចោលទៅក្តី ដោយការវាយក្តី ក៏មិនអាចលេងបានឡើយ វារមែងបែកធ្លាយភ្លាមៗ យ៉ាងណាមិញ កាយនេះសូម្បីតែមុតបន្លា ឬជំពប់នឹងគល់ឈើ ក៏រមែងបែកធ្លាយទៅ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ដូចជាស៊ុត គឺ aṇḍabhūto។ ពាក្យថា pariyonaddho គឺស្រោបទុកដោយស្បែកស្តើងដ៏ទន់ល្មើយ។ ព្រោះថាស៊ុត រមែងស្រោបដោយសំបកដ៏រឹងមាំ ព្រោះហេតុនោះ ពួករបោម មូស ជាដើម សូម្បីតែទំ ក៏មិនអាចទម្លុះសំបកដើម្បីបឺតយកទឹកស៊ុតបានឡើយ។ ចំណែកឯកាយនេះវិញ ពួកវាអាចខាំទម្លុះស្បែក ហើយធ្វើអ្វីៗតាមចិត្តចង់បាន។ កាយនេះត្រូវបានស្រោបទុកដោយស្បែកស្តើងដ៏ទន់ល្មើយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា kimaññatra bālyā សេចក្តីថា ក្រៅពីភាពល្ងង់ខ្លៅ តើមានអ្វីផ្សេងទៀត? គឺបុគ្គលនេះជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះតែកាយនេះមានសភាពយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ។

තෙනුපසඞ්කමීති රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස උපට්ඨානං ගන්ත්වා අනන්තරං පරිණායකරතනස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡන්තො රාජපුරිසො විය, සද්ධම්මචක්කවත්තිස්ස භගවතො උපට්ඨානං ගන්ත්වා, අනන්තරං ධම්මසෙනාපතිස්ස අපචිතිං කාතුකාමො යෙනායස්මා සාරිපුත්තො, තෙනුපසඞ්කමි. විප්පසන්නානීති සුට්ඨු පසන්නානි. ඉන්ද්‍රියානීති මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි. පරිසුද්ධොති නිද්දොසො. පරියොදාතොති [Pg.231] තස්සෙව වෙවචනං. නිරුපක්කිලෙසතායෙව හි එස පරියොදාතොති වුත්තො, න සෙතභාවෙන. එතස්ස ච පරියොදාතතං දිස්වාව ඉන්ද්‍රියානං විප්පසන්නතං අඤ්ඤාසි. නයග්ගාහපඤ්ඤා කිරෙසා ථෙරස්ස.

ពាក្យថា tenupasaṅkami សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាបុរសរបស់ស្តេច ចូលទៅគាល់ព្រះរាជាចក្រពត្តិហើយ ក្នុងលំដាប់នោះ ក៏ទៅរកព្រះរាជបុត្រច្បង យ៉ាងណាមិញ កុដុម្ពីក៍នេះ ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាព្រះធម្មចក្រពត្តិហើយ ក្នុងលំដាប់នោះ ក៏មានបំណងធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះធម្មសេនាបតី ទើបចូលទៅជិតទីដែលព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុគង់នៅ។ ពាក្យថា vippasannāni គឺស្រស់បស់ក្រៃលែង។ ពាក្យថា indriyāni គឺឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានមនោឥន្ទ្រិយជាទី ៦។ ពាក្យថា parisuddho គឺមិនមានទោស។ ពាក្យថា pariyodāto គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា បរិសុទ្ធ នោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះភក្ត្រនោះ ឈ្មោះថាផូរផង់ ព្រោះតែមិនមានកិលេសសៅហ្មង មិនមែនផូរផង់ព្រោះតែស្បែកសនោះឡើយ។ ព្រះថេរៈ លុះបានឃើញភាពផូរផង់នៃព្រះភក្ត្រនោះហើយ ទើបដឹងនូវភាពស្រស់បស់នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ។ ឮថា នេះជាប្រាជ្ញាស្ទង់ដឹងដោយការសង្កេតរបស់ព្រះថេរៈ។

කථඤ්හි නො සියාති කෙන කාරණෙන න ලද්ධා භවිස්සති? ලද්ධායෙවාති අත්ථො. ඉමිනා කිං දීපෙති? සත්ථුවිස්සාසිකභාවං. අයං කිර සත්ථු දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පිතිපෙමං, උපාසිකා චස්ස මාතිපෙමං පටිලභති. උභොපි ‘‘මම පුත්තො’’ති සත්ථාරං වදන්ති. භවන්තරගතො හි නෙසං සිනෙහො. සා කිර උපාසිකා පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස මාතාව, සො ච, ගහපති, පිතාව අහොසි. පුන පඤ්ච ජාතිසතානි උපාසිකා මහාමාතා, උපාසකො මහාපිතා, තථා චූළාමාතා චූළපිතාති. එවං සත්ථා දියඩ්ඪඅත්තභාවසහස්සං තෙසංයෙව හත්ථෙ වඩ්ඪිතො. තෙනෙව තෙ යං නෙව පුත්තස්ස, න පිතු සන්තිකෙ කථෙතුං සක්කා, තං සත්ථු සන්තිකෙ නිසින්නා කථෙන්ති. ඉමිනායෙව ච කාරණෙන භගවා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං උපාසකානං විස්සාසිකානං යදිදං නකුලපිතා ගහපති, යදිදං නකුලමාතා ගහපතානී’’ති (අ. නි. 1.257) තෙ එතදග්ගෙ ඨපෙසි. ඉති සො ඉමං විස්සාසිකභාවං පකාසෙන්තො කථඤ්හි නො සියාති ආහ. අමතෙන අභිසිත්තොති නස්සිධ අඤ්ඤං කිඤ්චි ඣානං වා විපස්සනා වා මග්ගො වා ඵලං වා ‘‘අමතාභිසෙකො’’ති දට්ඨබ්බො, මධුරධම්මදෙසනායෙව පන ‘‘අමතාභිසෙකො’’ති වෙදිතබ්බො. දූරතොපීති තිරොරට්ඨාපි තිරොජනපදාපි.

ពាក្យថា kathañhi no siyā សេចក្តីថា តើដោយហេតុអ្វីបានជាមិនបានស្តាប់? គឺបានស្តាប់ពិតប្រាកដមែន។ ដោយពាក្យនេះ គាត់បង្ហាញពីភាពស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះសាស្តា។ ឮថា កុដុម្ពីក៍នេះ ចាប់តាំងពីពេលបានឃើញព្រះសាស្តាមក រមែងមានសេចក្តីស្រឡាញ់ដូចជាកូន ចំណែកឯឧបាសិកាជាភរិយា ក៏មានសេចក្តីស្រឡាញ់ដូចជាម្តាយ។ អ្នកទាំងពីរតែងហៅព្រះសាស្តាថា «កូនរបស់ខ្ញុំ»។ ព្រោះថាសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ពួកគាត់ ជាសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលជាប់មកពីជាតិមុន។ ឮថា ឧបាសិកានោះ ធ្លាប់ជាម្តាយរបស់ព្រះតថាគតអស់ ៥០០ ជាតិ ហើយកុដុម្ពីក៍នោះ ក៏ធ្លាប់ជាឪពុកអស់ ៥០០ ជាតិដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត អស់ ៥០០ ជាតិ ឧបាសិកានោះធ្លាប់ជាម្តាយធំ ឧបាសកនោះធ្លាប់ជាឪពុកធំ ហើយធ្លាប់ជាម្តាយមីង និងឪពុកមីងអស់ ៥០០ ជាតិទៀត។ ព្រះសាស្តាបានធំធាត់ក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ពួកគាត់ អស់មួយពាន់ប្រាំរយជាតិយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពាក្យណាដែលមិនអាចនិយាយប្រាប់កូន ឬនិយាយប្រាប់ឪពុកបាន ពួកគាត់តែងអង្គុយនិយាយប្រាប់ព្រះសាស្តា។ ព្រោះតែហេតុនេះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបទ្រង់តាំងអ្នកទាំងពីរនោះទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាឧបាសកជាសាវករបស់យើង ដែលមានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល នកុលបិតុគហបតីនេះ ជាកំពូល ក្នុងបណ្តាឧបាសិកាជាសាវករបស់យើង ដែលមានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល នកុលមាតុគហបតានីនេះ ជាកំពូល»។ កុដុម្ពីក៍នោះ កាលនឹងប្រកាសនូវភាពស្និទ្ធស្នាលនេះ ទើបពោលថា kathañhi no siyā។ ពាក្យថា amatena abhisitto មិនមែនសំដៅយកឈាន វិបស្សនា មគ្គ ឬផល ណាមួយក្នុងទីនេះថាជា «ការស្រោចស្រពដោយទឹកអម្រឹត» នោះឡើយ ប៉ុន្តែ សំដៅយកតែព្រះធម្មទេសនាដ៏ផ្អែមល្ហែមរបស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ ថាជា «ការស្រោចស្រពដោយទឹកអម្រឹត»។ ពាក្យថា dūratopi គឺសូម្បីតែពីនគរដទៃ ឬពីជនបទដទៃ។

අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති ඉදං වුත්තත්ථමෙව. අරියානං අදස්සාවීතිආදීසු අරියාති ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන අරණීයතො බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච වුච්චන්ති. බුද්ධා එව වා ඉධ අරියා. යථාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… තථාගතො අරියො’’ති වුච්චතීති (සං. නි. 5.1098). සප්පුරිසානන්ති එත්ථ පන පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච සප්පුරිසාති වෙදිතබ්බා. තෙ හි ලොකුත්තරගුණයොගෙන සොභනා පුරිසාති සප්පුරිසා. සබ්බෙව වා එතෙ ද්වෙධාපි වුත්තා. බුද්ධාපි හි අරියා ච සප්පුරිසා ච, පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධසාවකාපි. යථාහ –

ពាក្យថា assutavā puthujjano នេះ មានសេចក្តីពន្យល់រួចមកហើយ។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា ariyānaṃ adassāvī ពាក្យថា ariyā សំដៅយក ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវក ព្រោះតែលោកឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយ មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្លូវមិនចម្រើន ប្រព្រឹត្តទៅតែក្នុងផ្លូវចម្រើន និងជាបុគ្គលដែលលោកព្រមទាំងទេវតាគួរចូលទៅរក។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះថាជា ព្រះអរិយបុគ្គល។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវតា... តថាគត ហៅថា ព្រះអរិយបុគ្គល»។ ចំណែកឯពាក្យថា sappurisānaṃ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា សំដៅយកព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះតថាគតសាវកទាំងឡាយ។ ព្រោះថា លោកជាបុរសដ៏ល្អដោយការប្រកបដោយគុណធម៌ថ្នាក់លោកុត្តរៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា សប្បុរស។ មួយវិញទៀត ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងអស់នេះ សូម្បីពោលទាំងពីរយ៉ាងក៏បាន គឺព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏ជាព្រះអរិយបុគ្គលផង ជាសប្បុរសផង សូម្បីព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវក ក៏ជាព្រះអរិយបុគ្គលផង ជាសប្បុរសផង។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖

‘‘යො [Pg.232] වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො,කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොති;

දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං,තථාවිධං සප්පුරිසං වදන්තී’’ති. (ජා. 2.17.78);

«បុគ្គលណាជាអ្នកដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ ជាអ្នកតបគុណគេវិញ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាកល្យាណមិត្ត និងជាអ្នកមានសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏មាំមួន តែងជួយធ្វើកិច្ចការរបស់បុគ្គលអ្នករងទុក្ខដោយគោរព ពួកអ្នកប្រាជ្ញតែងហៅបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះថាជា សប្បុរស»។

‘‘කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’’ති එත්තාවතා හි බුද්ධසාවකො වුත්තො, කතඤ්ඤුතාදීහි පච්චෙකබුද්ධබුද්ධාති. ඉදානි යො තෙසං අරියානං අදස්සනසීලො, න ච දස්සනෙ සාධුකාරී, සො ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො. සො ච චක්ඛුනා අදස්සාවී, ඤාණෙන අදස්සාවීති දුවිධො. තෙසු ඤාණෙන අදස්සාවී ඉධ අධිප්පෙතො. මංසචක්ඛුනා හි දිබ්බචක්ඛුනා වා අරියා දිට්ඨාපි අදිට්ඨාව හොන්ති තෙසං චක්ඛූනං වණ්ණමත්තග්ගහණතො න අරියභාවගොචරතො. සොණසිඞ්ගාලාදයොපි චක්ඛුනා අරියෙ පස්සන්ති, න චෙතෙ අරියානං දස්සාවිනො නාම.

ដោយពាក្យត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា “kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti” គឺសំដៅយកព្រះពុទ្ធសាវក ចំណែកឯពាក្យមានជាដើមថា កតញ្ញូ សំដៅយកព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ឥឡូវនេះ បុគ្គលណាដែលមិនមានទម្លាប់ជួបប្រទះនឹងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ ហើយមិនធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងការជួបប្រទះនោះ បុគ្គលនោះ គប្បីដឹងថា «ជាអ្នកមិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ»។ បុគ្គលដែលមិនបានឃើញនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ មិនបានឃើញដោយភ្នែក និងមិនបានឃើញដោយប្រាជ្ញា។ ក្នុងបណ្តាការមិនបានឃើញទាំងនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការមិនបានឃើញដោយប្រាជ្ញា។ ព្រោះថា សូម្បីតែបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយភ្នែកសាច់ ឬដោយភ្នែកទិព្វ ក៏ឈ្មោះថាមិនបានឃើញដដែល ព្រោះភ្នែកទាំងនោះគ្រាន់តែចាប់យកពណ៌ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានព្រះអរិយភាពជាអារម្មណ៍ឡើយ។ សូម្បីតែពួកឆ្កែស្រុក និងឆ្កែព្រៃជាដើម ក៏ឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដោយភ្នែកដែរ ប៉ុន្តែពួកវាមិនឈ្មោះថាជាអ្នកបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ។

තත්‍රිදං වත්ථු – චිත්තලපබ්බතවාසිනො කිර ඛීණාසවත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො එකදිවසං ථෙරෙන සද්ධිං පිණ්ඩාය චරිත්වා, ථෙරස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා, පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තො ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘අරියා නාම, භන්තෙ, කීදිසා’’ති? ථෙරො ආහ – ‘‘ඉධෙකච්චො මහල්ලකො අරියානං පත්තචීවරං ගහෙත්වා වත්තපටිවත්තං කත්වා සහචරන්තොපි නෙව අරියෙ ජානාති, එවං දුජ්ජානාවුසො, අරියා’’ති. එවං වුත්තෙපි සො නෙව අඤ්ඤාසි. තස්මා න චක්ඛුනා දස්සනං දස්සනං, ඤාණෙන දස්සනමෙව දස්සනං. යථාහ – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන? යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සති. යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87). තස්මා චක්ඛුනා පස්සන්තොපි ඤාණෙන අරියෙහි දිට්ඨං අනිච්චාදිලක්ඛණං අපස්සන්තො, අරියාධිගතඤ්ච ධම්මං අනධිගච්ඡන්තො අරියකරධම්මානං අරියභාවස්ස ච අදිට්ඨත්තා ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ភិក្ខុចាស់ម្នាក់ជាអ្នកបម្រើរបស់ព្រះថេរៈជាព្រះខីណាស្រព គង់នៅលើភ្នំចិត្តលបព្វត ថ្ងៃមួយ បានដើរបិណ្ឌបាតជាមួយព្រះថេរៈ កាលកាន់យកសបិតនិងចីវររបស់ព្រះថេរៈ ដើរតាមពីក្រោយ ក៏បានសួរព្រះថេរៈថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ចុះព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តើមានសភាពដូចម្តេច?»។ ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុចាស់ខ្លះក្នុងសាសនានេះ កាន់យកសបិតនិងចីវររបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិ ដើរទៅជាមួយគ្នា ក៏នៅតែមិនស្គាល់ព្រះអរិយបុគ្គលឡើយ ម្នាលអាវុសោ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ គឺគេស្គាល់បានដោយកម្រយ៉ាងនេះឯង»។ សូម្បីតែព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុចាស់នោះក៏នៅតែមិនយល់ដឹងដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ ការឃើញដោយភ្នែក មិនឈ្មោះថាជាការឃើញឡើយ មានតែការឃើញដោយប្រាជ្ញាប៉ុណ្ណោះ ទើបឈ្មោះថាជាការឃើញពិតប្រាកដ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលវក្កលិ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយរូបកាយដ៏ស្អុយដែលអ្នកឃើញនេះ? ម្នាលវក្កលិ បុគ្គលណាឃើញធម៌ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាឃើញតថាគត បុគ្គលណាឃើញតថាគត បុគ្គលនោះឈ្មោះថាឃើញធម៌»។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែឃើញដោយភ្នែក ប៉ុន្តែបើមិនឃើញលក្ខណៈមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបានឃើញដោយប្រាជ្ញាទេ ហើយមិនបានសម្រេចធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលសម្រេចបានទេ ព្រោះតែមិនបានឃើញធម៌ដែលធ្វើឲ្យទៅជាព្រះអរិយបុគ្គល និងមិនបានឃើញព្រះអរិយភាព ហេតុនោះ ទើបគប្បីដឹងថា «ជាអ្នកមិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ»។

අරියධම්මස්ස අකොවිදොති, සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ අරියධම්මෙ අකුසලො. අරියධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථ පන –

ពាក្យថា ariyadhammassa akovido គឺមិនឈ្លាសវៃក្នុងអរិយធម៌ មានសតិបដ្ឋានជាដើម។ ចំណែកឯពាក្យថា ariyadhamme avinīto ក្នុងទីនេះ មានពន្យល់ថា៖

‘‘දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා;

අභාවතො තස්ස අයං, අවිනීතොති වුච්චති’’.

«វិន័យ ឈ្មោះថាមាន ២ យ៉ាង ក្នុងវិន័យទាំងពីរនោះ មួយៗមាន ៥ យ៉ាង ព្រោះតែមិនមានវិន័យនោះ បុគ្គលនេះ ទើបហៅថា ជាអ្នកមិនបានហ្វឹកហាត់»។

අයඤ්හි [Pg.233] සංවරවිනයො පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙපි විනයෙ එකමෙකො විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධො.

ព្រោះថា វិន័យនេះមាន ២ យ៉ាង គឺ សំវរវិន័យ និង បហានវិន័យ។ ក្នុងបណ្តាវិន័យទាំងពីរយ៉ាងនេះ វិន័យមួយៗ រមែងចែកចេញជា ៥ យ៉ាង។ គឺ សំវរវិន័យ មាន ៥ យ៉ាងគឺ សីលសំវរៈ សតិសំវរៈ ញាណសំវរៈ ខន្តិសំវរៈ និង វីរិយសំវរៈ។ ចំណែកឯ បហានវិន័យ ក៏មាន ៥ យ៉ាងដែរគឺ តទង្គបហាន វិក្ខម្ភនបហាន សមុច្ឆេទបហាន បដិប្បស្សទ្ធិបហាន និង និស្សរណបហាន។

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) අයං සීලසංවරො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති අයං (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) සතිසංවරො.

ក្នុងបណ្តាសំវរៈទាំងនោះ ពាក្យថា «ជាអ្នកប្រកបព្រម គឺចូលទៅជិតប្រកបដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនេះ» នេះជា សីលសំវរៈ។ ពាក្យថា «រមែងរក្សានូវចក្ខុន្ទ្រិយ ដល់នូវការសង្រួមក្នុងចក្ខុន្ទ្រិយ» នេះជា សតិសំវរៈ។

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා)සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි,පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041;

චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස.4) –

«ម្នាលអជិតៈ ខ្សែទឹកទាំងឡាយណា ក្នុងលោក សតិជាគ្រឿងឃាត់ខាំងនូវខ្សែទឹកទាំងឡាយនោះ តថាគតពោលថា សតិជាគ្រឿងសង្រួមនូវខ្សែទឹកទាំងឡាយ ខ្សែទឹកទាំងនោះ គប្បីបិទបាំងបានដោយប្រាជ្ញា»។

අයං ඤාණසංවරො. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං වීරියසංවරො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො ‘‘සංවරො’’ විනයනතො ‘‘විනයො’’ති වුච්චති. එවං තාව සංවරවිනයො පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

នេះជាញាណសំវរៈ។ ព្រះពុទ្ធដីកាថា «ជាអ្នកអត់ធន់ចំពោះត្រជាក់ និងក្ដៅ» នេះជាខន្តិសំវរៈ។ ព្រះពុទ្ធដីកាថា «មិនព្រមទទួលយកកាមវិតក្កៈដែលកើតឡើងហើយ» នេះជាវីរិយសំវរៈ។ ក៏ឯសំវរៈទាំងអស់នេះ ហៅថា «សំវរៈ» ព្រោះរារាំងនូវកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលខ្លួនត្រូវសង្រួម និងត្រូវកំចាត់បង់ទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួន និងហៅថា «វិន័យ» ព្រោះកំចាត់បង់នូវកាយទុច្ចរិតជាដើមនោះ។ សេចក្ដីសង្រួមវិន័យ (សំវរវិន័យ) តែងចែកចេញជា ៥ ប្រការ យ៉ាងនេះឯង ដែលបុគ្គលគប្បីជ្រាប។

තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසු පටිපක්ඛභාවතො දීපාලොකෙනෙව තමස්ස, තෙන තෙන විපස්සනාඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං. සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනාය අභිරතිසඤ්ඤාය[Pg.234], මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුච්චිතුකාමතාය. උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම.

ម៉្យាងទៀត ការលះបង់នូវអំពើឥតប្រយោជន៍នោះៗ ដោយវិបស្សនាញ្ញាណនោះៗ ព្រោះភាពជាសត្រូវ (ផ្ទុយគ្នា) ក្នុងវិបស្សនាញ្ញាណទាំងឡាយ មាននាមរូបបរិច្ឆេទញ្ញាណជាដើម ដូចជាការកំចាត់បង់នូវសេចក្ដីងងឹតដោយពន្លឺប្រទីប។ សេចក្ដីលះបង់នោះ តើដូចម្ដេច? គឺ ការលះសក្កាយទិដ្ឋិ ដោយការកំណត់ដឹងនាមនិងរូប, ការលះអហេតុកទិដ្ឋិ និងវិសមហេតុកទិដ្ឋិ ដោយការកំណត់ដឹងបច្ច័យ, ការលះសេចក្ដីសង្ស័យ ដោយកង្ខាវិតរណញ្ញាណ ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយនៃបច្ចយបរិគ្គហញ្ញាណនោះឯង, ការលះការប្រកាន់មាំថា «អញ របស់អញ» ដោយការពិចារណាជារួម, ការលះសេចក្ដីសំគាល់ថាជាផ្លូវក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាផ្លូវ ដោយការកំណត់ដឹងថាជាផ្លូវ ឬមិនមែនផ្លូវ, ការលះឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដោយការឃើញការកើតឡើង, ការលះសស្សតទិដ្ឋិ ដោយការឃើញការវិនាសទៅ, ការលះសេចក្ដីសំគាល់ថាមិនមានភ័យ ក្នុងធម៌ដែលមានភ័យ ដោយការឃើញថាជាភ័យ, ការលះសេចក្ដីសំគាល់ថារសជាតិ ដោយការឃើញទោស, ការលះសេចក្ដីសំគាល់ថារីករាយ ដោយការពិចារណាឃើញសេចក្ដីនឿយណាយ, ការលះភាពមិនចង់រួចផុត ដោយមុញ្ចិតុកម្យតាញ្ញាណ, ការលះការមិនព្រងើយកន្តើយ ដោយឧបេក្ខាញ្ញាណ, ការលះភាពផ្ទុយគ្នាចំពោះធម្មដ្ឋិតិ និងព្រះនិព្វាន ដោយអនុលោមញ្ញាណ, ការលះការប្រកាន់យកនូវសង្ខារនិមិត្ត ដោយគោត្រភូញ្ញាណ; ការលះបង់ទាំងអស់នេះ ហៅថា «តទង្គប្បហាន»។

යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙනෙව උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස, තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා නයෙන (ධ. ස. 277; විභ. 628) වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, එතං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම.

មួយវិញទៀត ការលះបង់នូវធម៌មាននីវរណៈជាដើមនោះៗ ដោយសមាធិដែលប្លែកដោយឧបចារសមាធិ និងអប្បនាសមាធិ ព្រោះការរារាំងមិនឲ្យកើតឡើង ដូចជាការយកក្អមទៅសង្កត់ចកលើផ្ទៃទឹក នេះហៅថា «វិក្ខម្ភនប្បហាន»។ ការលះបង់ដោយមិនឲ្យកើតឡើងជាដាច់ខាត នូវពួកកិលេសដែលជាចំណែកនៃសមុទ័យ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងទុកដោយវិធីមានជាដើមថា «ដើម្បីលះបង់នូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ» ក្នុងសន្តានរបស់បុគ្គលអ្នកមានមគ្គនោះៗ ព្រោះការចម្រើនអរិយមគ្គទាំង ៤ នេះហៅថា «សមុច្ឆេទប្បហាន»។ ចំណែកឯការរម្ងាប់ចុះនៃកិលេសទាំងឡាយក្នុងខណៈនៃផល នេះហៅថា «បដិប្បស្សទ្ធិប្បហាន»។

යං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. තංතංපහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

ព្រះនិព្វានដែលជាគ្រឿងលះបង់សង្ខារទាំងពួង ព្រោះជាធម៌រំលត់ចាកសង្ខតធម៌ទាំងពួង នេះហៅថា «និស្សរណប្បហាន»។ ក៏ឯការលះបង់ទាំងអស់នេះ ហៅថា «បហានវិន័យ» ព្រោះមានន័យថា លះបង់ ដោយអត្ថថា លះបង់ និងមានន័យថា វិន័យ ដោយអត្ថថា កំចាត់បង់។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការកើតឡើងនៃវិន័យនោះៗ ដល់បុគ្គលអ្នកមានការលះបង់នោះៗ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «បហានវិន័យ»។ បហានវិន័យ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ចែកចេញជា ៥ ប្រការ ដូចគ្នាដែរ។

එවමයං සඞ්ඛෙපතො දුවිධො, භෙදතො ච දසවිධො විනයො භින්නසංවරත්තා පහාතබ්බස්ස ච අප්පහීනත්තා යස්මා එතස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස නත්ථි, තස්මා අභාවතො තස්ස අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චතීති. එස නයො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථාපි. නින්නානාකරණඤ්හි එතං අත්ථතො. යථාහ –

វិន័យនេះ ដោយសង្ខេបមាន ២ ប្រការ ដោយពិស្ដារមាន ១០ ប្រការ យ៉ាងនេះ ព្រោះតែបុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រនេះ មានសេចក្ដីសង្រួមដាច់ធ្លាយ និងមិនទាន់បានលះបង់ធម៌ដែលគប្បីលះបង់ ព្រោះហេតុមិនមានវិន័យនោះ ទើបហៅបុថុជ្ជននោះថា «អ្នកមិនបានហ្វឹកហ្វឺន (អវិនិតៈ)» ដោយប្រការដូច្នេះ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបសូម្បីក្នុងបទថា «អ្នកមិនបានជួបព្រះសប្បុរសទាំងឡាយ មិនឈ្លាសវៃក្នុងធម៌របស់សប្បុរស មិនបានហ្វឹកហ្វឺនក្នុងធម៌របស់សប្បុរស» នេះដែរ។ ព្រោះថា បទទាំងពីរនេះ មិនមានសេចក្ដីប្លែកគ្នាដោយអត្ថឡើយ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘යෙව තෙ අරියා, තෙව තෙ සප්පුරිසා. යෙව තෙ සප්පුරිසා, තෙව තෙ අරියා. යො එව සො අරියානං ධම්මො, සො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො. යො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො, සො එව සො අරියානං ධම්මො. යෙව තෙ අරියවිනයා, තෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා. යෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා[Pg.235], තෙව තෙ අරියවිනයා. අරියෙති වා සප්පුරිසෙති වා, අරියධම්මෙති වා සප්පුරිසධම්මෙති වා, අරියවිනයෙති වා සප්පුරිසවිනයෙති වා එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති.

«ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា ពួកនោះឯងជាសប្បុរស។ សប្បុរសទាំងឡាយណា ពួកនោះឯងជាព្រះអរិយបុគ្គល។ ធម៌របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា នោះឯងជាធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយណា នោះឯងជាធម៌របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ វិន័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា នោះឯងជាវិន័យរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ វិន័យរបស់សប្បុរសទាំងឡាយណា នោះឯងជាវិន័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ព្រះអរិយបុគ្គលក្ដី សប្បុរសក្ដី ធម៌របស់ព្រះអរិយក្ដី ធម៌របស់សប្បុរសក្ដី វិន័យរបស់ព្រះអរិយក្ដី វិន័យរបស់សប្បុរសក្ដី ទាំងនេះជាពាក្យតែមួយ មានអត្ថដូចគ្នា ស្មើគ្នា មានចំណែកស្មើគ្នា កើតក្នុងជាតិ (ប្រភេទ) នោះ និងជាសភាវៈនោះឯង»

රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, ‘‘යං රූපං, සො අහං, යො අහං, තං රූප’’න්ති රූපඤ්ච අත්තඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති. සෙය්‍යථාපි නාම තෙලප්පදීපස්ස ඣායතො යා අච්චි, සො වණ්ණො. යො වණ්ණො, සා අච්චීති අච්චිඤ්ච වණ්ණඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති, එවමෙව ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… අද්වයං සමනුපස්සතීති එවං රූපං ‘‘අත්තා’’ති දිට්ඨිපස්සනාය පස්සති. රූපවන්තං වා අත්තානන්ති අරූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා ඡායාවන්තං රුක්ඛං විය තං රූපවන්තං සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පුප්ඵස්මිං ගන්ධං විය අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා කරණ්ඩකෙ මණිං විය තං අත්තානං රූපස්මිං සමනුපස්සති. පරියුට්ඨට්ඨායීති පරියුට්ඨානාකාරෙන අභිභවනාකාරෙන ඨිතො, ‘‘අහං රූපං, මම රූප’’න්ති එවං තණ්හාදිට්ඨීහි ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගණ්හනකො නාම හොතීති අත්ථො. තස්ස තං රූපන්ති තස්ස තං එවං ගහිතං රූපං. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො.

បទថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន» សេចក្ដីថា បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ យល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន គឺយល់ឃើញនូវរូបនិងខ្លួនថាមិនប្លែកគ្នា ថា «រូបណា គឺអញ គឺអញណា គឺរូបនោះ»។ ដូចជាប្រទីបប្រេងដែលកំពុងឆេះ អណ្ដាតភ្លើងណា គឺពណ៌នោះ ពណ៌ណា គឺអណ្ដាតភ្លើងនោះ រមែងយល់ឃើញនូវអណ្ដាតភ្លើងនិងពណ៌ថាមិនប្លែកគ្នា យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ក៏យល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន...ល... យល់ឃើញថាមិនប្លែកគ្នា យ៉ាងនោះឯង គឺរមែងឃើញនូវរូបថាជា «ខ្លួន» ដោយការយល់ឃើញតាមទិដ្ឋិ។ បទថា «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានរូប» សេចក្ដីថា ប្រកាន់យកនាមធម៌ថាជា «ខ្លួន» ហើយយល់ឃើញនូវខ្លួននោះថាមានរូប ដូចជាដើមឈើដែលមានស្រមោល។ បទថា «ឬយល់ឃើញនូវរូបក្នុងខ្លួន» សេចក្ដីថា ប្រកាន់យកនាមធម៌នោះឯងថាជា «ខ្លួន» ហើយយល់ឃើញនូវរូបនៅក្នុងខ្លួន ដូចជាក្លិននៅក្នុងផ្កា។ បទថា «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនក្នុងរូប» សេចក្ដីថា ប្រកាន់យកនាមធម៌នោះឯងថាជា «ខ្លួន» ហើយយល់ឃើញនូវខ្លួននោះនៅក្នុងរូប ដូចជាកែវមណីនៅក្នុងប្រអប់។ បទថា «ស្ថិតនៅគ្របសង្កត់» សេចក្ដីថា ស្ថិតនៅដោយអាការៈគ្របសង្កត់ គឺឈ្មោះថាជាអ្នកលេបទុក បង្ហើយទុក និងប្រកាន់យកដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិថា «អញជារូប រូបជារបស់អញ» នេះជាអត្ថ។ បទថា «រូបរបស់បុគ្គលនោះ» សេចក្ដីថា រូបដែលបុគ្គលនោះប្រកាន់យកយ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងវេទនាជាដើម ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។

තත්ථ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති සුද්ධරූපමෙව අත්තාති කථිතං. ‘‘රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං, වෙදනං අත්තතො…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති ඉමෙසු සත්තසු ඨානෙසු අරූපං අත්තාති කථිතං. ‘‘වෙදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තාන’’න්ති එවං චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො. තත්ථ ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා, අවසෙසෙසු සස්සතදිට්ඨීති එවමෙත්ථ පන්නරස භවදිට්ඨියො පඤ්ච විභවදිට්ඨියො හොන්ති, තා සබ්බාපි මග්ගාවරණා, න සග්ගාවරණා, පඨමමග්ගවජ්ඣාති වෙදිතබ්බා.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន» ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងសំដៅយករូបសុទ្ធសាធថាជាខ្លួន។ បទទាំងឡាយថា «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានរូប ឬយល់ឃើញនូវរូបក្នុងខ្លួន ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនក្នុងរូប យល់ឃើញនូវវេទនាថាជាខ្លួន...ល... សញ្ញា... សង្ខារ... វិញ្ញាណថាជាខ្លួន» ក្នុងឋានៈទាំង ៧ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងសំដៅយកអរូប (នាម) ថាជាខ្លួន។ បទទាំងឡាយថា «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានវេទនា ឬយល់ឃើញនូវវេទនាក្នុងខ្លួន ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនក្នុងវេទនា» ជាដើម ក្នុងឋានៈទាំង ១២ ដោយអំណាចនៃធម៌ ៣ យ៉ាង ក្នុងខន្ធទាំង ៤ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងសំដៅយកធម៌ដែលលាយឡំដោយរូបនិងអរូបថាជាខ្លួន។ ក្នុងឋានៈទាំងនោះ ក្នុងឋានៈទាំង ៥ គឺ «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន វេទនា... សញ្ញា... សង្ខារ... វិញ្ញាណថាជាខ្លួន» ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ចំណែកក្នុងឋានៈដែលនៅសល់ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវសស្សតទិដ្ឋិ ដោយប្រការដូច្នេះ ក្នុងសូត្រនេះ មានភវទិដ្ឋិ ១៥ និងវិភវទិដ្ឋិ ៥ ទិដ្ឋិទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាធម៌រារាំងមគ្គ តែមិនរារាំងសួគ៌ឡើយ និងជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយបឋមមគ្គ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

එවං [Pg.236] ඛො, ගහපති, ආතුරකායො චෙව හොති ආතුරචිත්තො චාති කායො නාම බුද්ධානම්පි ආතුරොයෙව. චිත්තං පන රාගදොසමොහානුගතං ආතුරං නාම, තං ඉධ දස්සිතං. නො ච ආතුරචිත්තොති ඉධ නික්කිලෙසතාය චිත්තස්ස අනාතුරභාවො දස්සිතො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ලොකියමහාජනො ආතුරකායො චෙව ආතුරචිත්තො චාති දස්සිතො, ඛීණාසවා ආතුරකායා අනාතුරචිත්තා, සත්ත සෙඛා නෙව ආතුරචිත්තා, න අනාතුරචිත්තාති වෙදිතබ්බා. භජමානා පන අනාතුරචිත්තතංයෙව භජන්තීති. පඨමං.

បទថា «ម្នាលគហបតិ យ៉ាងនេះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកមានកាយឈឺផង មានចិត្តឈឺផង» សេចក្ដីថា ឯកាយនេះ សូម្បីរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏រមែងឈឺដូចគ្នា។ ចំណែកឯចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ ឈ្មោះថាចិត្តឈឺ ព្រះសារីបុត្តទ្រង់បង្ហាញចិត្តនោះក្នុងទីនេះ។ បទថា «តែមិនមានចិត្តឈឺ» ក្នុងទីនេះ ទ្រង់បង្ហាញភាពមិនឈឺនៃចិត្ត ព្រោះភាពជាអ្នកមិនមានកិលេស។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់បង្ហាញថា លោកិយមហាជន រមែងមានកាយឈឺផង មានចិត្តឈឺផង ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ មានកាយឈឺ តែមានចិត្តមិនឈឺ ចំណែកឯព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក គប្បីជ្រាបថា មិនមែនជាអ្នកមានចិត្តឈឺ ហើយក៏មិនមែនជាអ្នកមានចិត្តមិនឈឺនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើនិយាយដោយការចូលទៅជិត ពួកលោកឈ្មោះថា ចូលទៅជិតភាពនៃអ្នកមានចិត្តមិនឈឺនោះឯង។ ចប់ ភាគទី១។

2. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා

២. ការពន្យល់ទេវទហសូត្រ

2. දුතියෙ දෙවදහන්ති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො, තෙසං මඞ්ගලදහො, සයංජාතො වා සො දහොති, තස්මා ‘‘දෙවදහො’’ති වුත්තො. තස්ස අවිදූරෙ නිගමො දෙවදහන්ත්වෙව නපුංසකලිඞ්ගවසෙන සඞ්ඛං ගතො. පච්ඡාභූමගමිකාති පච්ඡාභූමං අපරදිසායං නිවිට්ඨං ජනපදං ගන්තුකාමා. නිවාසන්ති තෙමාසං වස්සාවාසං. අපලොකිතොති ආපුච්ඡිතො. අපලොකෙථාති ආපුච්ඡථ. කස්මා ථෙරං ආපුච්ඡාපෙති? තෙ සභාරෙ කාතුකාමතාය. යො හි එකවිහාරෙ වසන්තොපි සන්තිකං න ගච්ඡති පක්කමන්තො අනාපුච්ඡා පක්කමති, අයං නිබ්භාරො නාම. යො එකවිහාරෙ වසන්තොපි ආගන්ත්වා පස්සති, පක්කමන්තො ආපුච්ඡති, අයං සභාරො නාම. ඉමෙපි භික්ඛූ භගවා ‘‘එවමිමෙ සීලාදීහි වඩ්ඪිස්සන්තී’’ති සභාරෙ කාතුකාමො ආපුච්ඡාපෙති.

២. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា «ទេវទហៈ» សេចក្ដីថា ព្រះរាជាទាំងឡាយ ហៅថា ទេវៈ ស្រះមង្គលរបស់ព្រះរាជាទាំងនោះ ឬស្រះនោះកើតឡើងឯង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ទេវទហៈ»។ និគមដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយពីស្រះនោះ ក៏បានដល់នូវការហៅថា «ទេវទហៈ» ដូចគ្នា ដោយអំណាចនៃណបុំសកលិង្គ។ បទថា «អ្នកចង់ទៅកាន់បច្ឆាភូមិ» សេចក្ដីថា អ្នកប្រាថ្នានឹងទៅកាន់ជនបទដែលតាំងនៅទិសខាងលិច (បច្ឆាភូមិ)។ បទថា «នៅចាំវស្សា» គឺនៅចាំវស្សាអស់រយៈពេល ៣ ខែ។ បទថា «លាហើយ» គឺលាហើយ។ បទថា «ចូរលា» គឺចូរលា។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយទៅលាព្រះថេរៈ? ព្រោះទ្រង់ប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យភិក្ខុទាំងនោះជាអ្នកមានភារៈ (មានសេចក្ដីគោរពកោតក្រែង)។ ព្រោះថា ភិក្ខុណា សូម្បីតែនៅក្នុងវត្តជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនទៅរកព្រះថេរៈ ពេលនឹងចៀសចេញទៅ ក៏ចៀសទៅដោយមិនបានលា ភិក្ខុនេះ ហៅថា «អ្នកមិនមានភារៈ»។ ចំណែកឯភិក្ខុណា សូម្បីនៅក្នុងវត្តជាមួយគ្នា ក៏តែងមកជួប ពេលនឹងចៀសចេញទៅ ក៏លា ភិក្ខុនេះ ហៅថា «អ្នកមានភារៈ»។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយនេះ ជាអ្នកមានភារៈ ដោយទ្រង់គិតថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ នឹងចម្រើនដោយសីលជាដើម យ៉ាងនេះ» ទើបទ្រង់ឲ្យទៅលា។

පණ්ඩිතොති ධාතුකොසල්ලාදිනා චතුබ්බිධෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. අනුග්ගාහකොති ආමිසානුග්ගහෙන ච ධම්මානුග්ගහෙන චාති ද්වීහිපි අනුග්ගහෙහි අනුග්ගාහකො. ථෙරො කිර අඤ්ඤෙ භික්ඛූ විය පාතොව පිණ්ඩාය අගන්ත්වා සබ්බභික්ඛූසු ගතෙසු සකලං සඞ්ඝාරාමං අනුවිචරන්තො අසම්මට්ඨට්ඨානං සම්මජ්ජති, අඡඩ්ඩිතං කචවරං ඡඩ්ඩෙති, සඞ්ඝාරාමෙ දුන්නික්ඛිත්තානි මඤ්චපීඨදාරුභණ්ඩමත්තිකාභණ්ඩානි පටිසාමෙති. කිං කාරණා? ‘‘මා අඤ්ඤතිත්ථියා විහාරං පවිට්ඨා දිස්වා පරිභවං අකංසූ’’ති. තතො ගිලානසාලං ගන්ත්වා ගිලානෙ අස්සාසෙත්වා ‘‘කෙනත්ථො’’ති පුච්ඡිත්වා යෙන අත්ථො හොති, තදත්ථං [Pg.237] තෙසං දහරසාමණෙරෙ ආදාය භික්ඛාචාරවත්තෙන වා සභාගට්ඨානෙ වා භෙසජ්ජං පරියෙසිත්වා තෙසං දත්වා, ‘‘ගිලානුපට්ඨානං නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධෙහි වණ්ණිතං, ගච්ඡථ සප්පුරිසා අප්පමත්තා හොථා’’ති තෙ පෙසෙත්වා සයං පිණ්ඩාය චරිත්වා උපට්ඨාකකුලෙ වා භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං ගච්ඡති. ඉදං තාවස්ස නිබද්ධවාසට්ඨානෙ ආචිණ්ණං.

បទថា «ជាបណ្ឌិត» សេចក្ដីថា ជាអ្នកប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត ៤ ប្រការ មានភាពឈ្លាសវៃក្នុងធាតុជាដើម។ បទថា «ជាអ្នកសង្គ្រោះ» សេចក្ដីថា ជាអ្នកសង្គ្រោះដោយការសង្គ្រោះទាំងពីរយ៉ាង គឺអាមិសសង្គ្រោះ និងធម្មសង្គ្រោះ។ ឮថា ព្រះថេរៈមិនបាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាតតាំងពីព្រលឹម ដូចជាភិក្ខុដទៃឡើយ កាលបើភិក្ខុទាំងអស់និមន្តទៅអស់ហើយ លោកតែងដើរទៅកាន់សង្ឃារាមទាំងមូល បោសសម្អាតកន្លែងដែលមិនទាន់បានបោស ចោលសម្រាមដែលមិនទាន់បានចោល និងរៀបចំទុកដាក់គ្រែ តាំង កម្រាល គ្រឿងឈើ និងគ្រឿងដីដុត ដែលគេទុកដាក់មិនមានរបៀបក្នុងសង្ឃារាម។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះលោកគិតថា «កុំឲ្យពួកអន្យតិរ្ថិយចូលមកក្នុងវត្ត ឃើញហើយពោលបង្អាប់បង្អោនឡើយ»។ បន្ទាប់មក លោកនិមន្តទៅកាន់សាលាគិលានដ្ឋាន សម្រាលទុក្ខភិក្ខុឈឺទាំងឡាយ សួរនាំថា «តើលោកត្រូវការអ្វីខ្លះ?» កាលបើដឹងថាភិក្ខុឈឺត្រូវការអ្វីហើយ លោកក៏នាំយកភិក្ខុខ្ចីៗ និងសាមណេរទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុឈឺទាំងនោះ ទៅស្វែងរកថ្នាំសង្កូវ ដោយវត្តនៃសេចក្ដីព្យាយាមក្នុងការបិណ្ឌបាតក្ដី ក្នុងទីកន្លែងសមគួរក្ដី រួចប្រគល់ថ្នាំនោះដល់ពួកគេ ហើយផ្ដាំផ្ញើថា «ការបម្រើភិក្ខុឈឺនេះ ព្រះពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ តែងតែសរសើរ ចូរអ្នកទាំងឡាយទៅចុះ ម្នាលសប្បុរសទាំងឡាយ ចូរជាអ្នកមិនប្រមាថចុះ» រួចទើបលោកនិមន្តទៅបិណ្ឌបាតដោយខ្លួនឯង ឬឆាន់ចង្ហាន់ក្នុងផ្ទះឧបាសក រួចទើបត្រឡប់មកកាន់វត្តវិញ។ នេះជាវត្តដែលលោកតែងតែប្រព្រឹត្តជាប្រចាំ ក្នុងទីកន្លែងដែលលោកគង់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍។

භගවති පන චාරිකං චරමානෙ ‘‘අහං අග්ගසාවකො’’ති උපාහනං ආරුය්හ ඡත්තං ගහෙත්වා පුරතො පුරතො න ගච්ඡති. යෙ පන තත්ථ මහල්ලකා වා ආබාධිකා වා අතිදහරා වා, තෙසං රුජ්ජනට්ඨානානි තෙලෙන මක්ඛාපෙත්වා පත්තචීවරං අත්තනො දහරසාමණෙරෙහි ගාහාපෙත්වා තංදිවසං වා දුතියදිවසං වා තෙ ගණ්හිත්වාව ගච්ඡති. එකදිවසඤ්හි තඤ්ඤෙව ආයස්මන්තං අතිවිකාලෙ සම්පත්තත්තා සෙනාසනං අලභිත්වා, චීවරකුටියං නිසින්නං දිස්වා, සත්ථා පුනදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා, හත්ථිවානරතිත්තිරවත්ථුං කථෙත්වා, ‘‘යථාවුඩ්ඪං සෙනාසනං දාතබ්බ’’න්ති සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි. එවං තාවෙස ආමිසානුග්ගහෙන අනුග්ගණ්හාති. ඔවදන්තො පනෙස සතවාරම්පි සහස්සවාරම්පි තාව ඔවදති, යාව සො පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, අථ නං විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ඤං ඔවදති. ඉමිනා නයෙන ඔවදතො චස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා අරහත්තං පත්තා ගණනපථං අතික්කන්තා. එවං ධම්මානුග්ගහෙන අනුග්ගණ්හාති.

ម្យ៉ាងទៀត កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅកាន់ចារិក ព្រះសារីបុត្តរៈមិនដែលពាក់ស្បែកជើង កាន់ឆត្រ ដើរទៅខាងមុខៗ ដោយគិតថា "អាត្មាអញជាអគ្គសាវក" ឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ភិក្ខុទាំងឡាយណា ក្នុងពួកភិក្ខុនោះ ជាអ្នកចាស់ជរាក្តី មានជំងឺក្តី ក្មេងពេកក្តី ព្រះថេរៈតែងឲ្យលាបប្រេងត្រង់កន្លែងដែលឈឺចុកចាប់របស់ភិក្ខុទាំងនោះ ហើយឲ្យពួកភិក្ខុខ្ចី និងសាមណេរទាំងឡាយរបស់ខ្លួន កាន់យកនូវបាត្រនិងចីវរ រួចនាំយកភិក្ខុទាំងនោះទៅជាមួយ ក្នុងថ្ងៃនោះ ឬក្នុងថ្ងៃទីពីរ។ ពិតណាស់ ថ្ងៃមួយ ព្រះសាស្តាទ្រង់ទតឃើញព្រះសារីបុត្តរៈដ៏មានអាយុនោះឯង មិនបានសេនាសនៈ ព្រោះតែមកដល់យប់ជ្រុលពេក ហើយគង់នៅក្នុងរោងចីវរ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះសាស្តាទ្រង់ឲ្យប្រជុំភិក្ខុសង្ឃ ទ្រង់សម្តែងរឿងដំរី ស្វា និងទទា ហើយទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា "ភិក្ខុគប្បីឲ្យសេនាសនៈតាមលំដាប់ព្រះវស្សា"។ ព្រះថេរៈនោះ តែងសង្គ្រោះដោយអាមិសសង្គ្រោះ យ៉ាងនេះជាមុនសិន។ ម្យ៉ាងទៀត កាលព្រះថេរៈនេះប្រដៅ តែងប្រដៅអស់មួយរយដងខ្លះ មួយពាន់ដងខ្លះ រហូតទាល់តែបុគ្គលនោះតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ទើបលែងបុគ្គលនោះ ហើយទៅប្រដៅបុគ្គលដទៃទៀត។ ពួកជនដែលតាំងនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះថេរៈ កាលប្រដៅតាមវិធីនេះ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត គឺមានចំនួនច្រើនហួសនឹងរាប់បាន។ ព្រះថេរៈតែងសង្គ្រោះដោយធម្មសង្គ្រោះ យ៉ាងនេះឯង។

පච්චස්සොසුන්ති තෙ භික්ඛූ ‘‘අම්හාකං නෙව උපජ්ඣායො, න ආචරියො න සන්දිට්ඨසම්භත්තො. කිං තස්ස සන්තිකෙ කරිස්සාමා’’ති? තුණ්හීභාවං අනාපජ්ජිත්වා ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිංසු. එළගලාගුම්බෙති ගච්ඡමණ්ඩපකෙ. සො කිර එළගලාගුම්බො ධුවසලිලට්ඨානෙ ජාතො. අථෙත්ථ චතූහි පාදෙහි මණ්ඩපං කත්වා තස්ස උපරි තං ගුම්බං ආරොපෙසුං, සො තං මණ්ඩපං ඡාදෙසි. අථස්ස හෙට්ඨා ඉට්ඨකාහි පරිචිනිත්වා වාලිකං ඔකිරිත්වා ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. සීතලං දිවාට්ඨානං උදකවාතො වායති. ථෙරො තස්මිං නිසීදි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එළගලාගුම්බෙ’’ති.

ពាក្យថា Paccassosuṃ សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មិនដល់នូវភាពស្ងៀមស្ងាត់ដោយគិតថា "ព្រះថេរៈនោះ មិនមែនជាឧបជ្ឈាយ៍របស់យើង មិនមែនជាអាចារ្យ មិនមែនជាមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់ឃើញធ្លាប់រាប់អានគ្នាឡើយ តើយើងនឹងធ្វើអ្វីក្នុងសំណាក់របស់លោក?" ឡើយ គឺបានទទួលព្រះពុទ្ធដីកាដោយគោរពថា "ព្រះករុណា ព្រះអង្គ"។ ពាក្យថា Eḷagalāgumbe បានដល់ ក្នុងមណ្ឌបដែលធ្វើអំពីមែកឈើ (ឬគុម្ពឈើឈ្មោះឯឡកឡៈ)។ ឮថា គុម្ពឯឡកឡៈនោះ ដុះនៅក្នុងកន្លែងដែលមានទឹកជានិច្ច។ គ្រានោះ ពួកមនុស្សបានធ្វើមណ្ឌបមានសសរ ៤ ក្នុងទីនោះ ហើយលើកយកគុម្ពឈើនោះទៅដាក់ពីលើ មណ្ឌបនោះក៏បិទបាំងជិតល្អ។ លំដាប់នោះ ពួកមនុស្សបានរៀបឥដ្ឋខាងក្រោម រោយខ្សាច់ ហើយរៀបចំអាសនៈទុក។ ជាទីសម្រាកថ្ងៃដ៏ត្រជាក់ មានខ្យល់ទឹកបក់មកត្រសៀកៗ។ ព្រះថេរៈបានគង់ក្នុងមណ្ឌបនោះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សំដៅយកមណ្ឌបនោះ ទើបត្រាស់ថា "eḷagalāgumbe"។

නානාවෙරජ්ජගතන්ති එකස්ස රඤ්ඤො රජ්ජතො නානාවිධං රජ්ජගතං. විරජ්ජන්ති අඤ්ඤං රජ්ජං. යථා හි සදෙසතො අඤ්ඤො විදෙසො, එවං නිවුත්ථරජ්ජතො අඤ්ඤං [Pg.238] රජ්ජං විරජ්ජං නාම, තං වෙරජ්ජන්ති වුත්තං. ඛත්තියපණ්ඩිතාති බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො පණ්ඩිතරාජානො. බ්‍රාහ්මණපණ්ඩිතාති චඞ්කීතාරුක්ඛාදයො පණ්ඩිතබ්‍රාහ්මණා. ගහපතිපණ්ඩිතාති චිත්තසුදත්තාදයො පණ්ඩිතගහපතයො. සමණපණ්ඩිතාති සභියපිලොතිකාදයො පණ්ඩිතපරිබ්බාජකා. වීමංසකාති අත්ථගවෙසිනො. කිංවාදීති කිං අත්තනො දස්සනං වදති, කිං ලද්ධිකොති අත්ථො. කිමක්ඛායීති කිං සාවකානං ඔවාදානුසාසනිං ආචික්ඛති? ධම්මස්ස චානුධම්මන්ති භගවතා වුත්තබ්‍යාකරණස්ස අනුබ්‍යාකරණං. සහධම්මිකොති සකාරණො. වාදානුවාදොති භගවතා වුත්තවාදස්ස අනුවාදො. ‘‘වාදානුපාතො’’තිපි පාඨො, සත්ථු වාදස්ස අනුපාතො අනුපතනං, අනුගමනන්ති අත්ථො. ඉමිනාපි වාදං අනුගතො වාදොයෙව දීපිතො හොති.

ពាក្យថា Nānāverajjagataṃ សេចក្តីថា ការទៅកាន់ដែនផ្សេងៗ ពីដែនរបស់ស្តេចមួយអង្គ។ ពាក្យថា Virajja គឺដែនដទៃ។ ដូចជាប្រទេសដទៃពីប្រទេសរបស់ខ្លួន ហៅថា វិទេសៈ យ៉ាងណាមិញ ដែនដទៃពីដែនដែលខ្លួនធ្លាប់នៅ ហៅថា វិរជ្ជៈ យ៉ាងនោះដែរ ដែនវិរជ្ជៈនោះ ហៅថា វេរជ្ជៈ។ ពាក្យថា Khattiyapaṇḍitā បានដល់ ព្រះរាជាជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ មានព្រះបាទពិម្ពិសារ និងព្រះបាទកោសលជាដើម។ ពាក្យថា Brāhmaṇapaṇḍitā បានដល់ ព្រាហ្មណ៍ជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ មានចង្កីព្រាហ្មណ៍ និងតារុខព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា Gahapatipaṇḍitā បានដល់ គហបតីជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ មានចិត្តគហបតី និងសុទត្តគហបតី (អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី) ជាដើម។ ពាក្យថា Samaṇapaṇḍitā បានដល់ បរិព្វាជកជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ មានសភិយបរិព្វាជក និងបិលោតិកបរិព្វាជកជាដើម។ ពាក្យថា Vīmaṃsakā បានដល់ ពួកអ្នកស្វែងរកសេចក្តីពិត (ឬអ្នកត្រិះរិះស្វែងរកអត្ថន័យ)។ ពាក្យថា Kiṃvādī សួរថា តើពោលនូវទស្សនៈអ្វីរបស់ខ្លួន មានសេចក្តីថា តើមានលទ្ធិអ្វី? ពាក្យថា Kimakkhāyī សួរថា តើទ្រង់ប្រដៅប្រៀនប្រដៅសាវកទាំងឡាយយ៉ាងដូចម្តេច? ពាក្យថា Dhammassa cānudhammaṃ បានដល់ ការពោលពន្យល់ស្របតាមធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ។ ពាក្យថា Sahadhammiko បានដល់ ប្រកបដោយហេតុផល។ ពាក្យថា Vādānuvādo បានដល់ វាទៈដែលស្របតាមវាទៈដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយ។ មានបទបាឋថា "Vādānupāto" ផងដែរ មានសេចក្តីថា ការអនុវត្តតាម ការយល់ស្របតាមវាទៈរបស់ព្រះសាស្តា។ សូម្បីតែបទបាឋនេះ ក៏បង្ហាញនូវវាទៈដែលស្របតាមវាទៈរបស់ព្រះអង្គដែរ។

අවිගතරාගස්සාතිආදීසු තණ්හාවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තණ්හා හි රජ්ජනතො රාගො, ඡන්දියනතො ඡන්දො, පියායනට්ඨෙන පෙමං, පිවිතුකාමට්ඨෙන පිපාසා, අනුදහනට්ඨෙන පරිළාහොති වුච්චති. අකුසලෙ චාවුසො, ධම්මෙතිආදි කස්මා ආරද්ධං? පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අවීතරාගස්ස ආදීනවං, වීතරාගස්ස ච ආනිසංසං දස්සෙතුං. තත්‍ර අවිඝාතොති නිද්දුක්ඛො. අනුපායාසොති නිරුපතාපො. අපරිළාහොති නිද්දාහො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුතියං.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា Avigatarāgassa ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយអំណាចនៃតណ្ហាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា តណ្ហានោះឯង ហៅថា រាគៈ ព្រោះអត្ថថាត្រេកត្រអាល, ហៅថា ឆន្ទៈ ព្រោះអត្ថថាប្រាថ្នា, ហៅថា បេមៈ ព្រោះអត្ថថាស្រឡាញ់, ហៅថា ពិបាសា ព្រោះអត្ថថាចង់ផឹក (ចង់បាន), ហៅថា បរិឡាហៈ ព្រោះអត្ថថាក្តៅក្រហាយរឿយៗ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈផ្តើមពោលពាក្យមានជាអាទិថា Akusale cāvuso, dhamme? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញទោសរបស់បុគ្គលដែលមិនទាន់ប្រាសចាករាគៈក្នុងខន្ធទាំង ៥ និងអានិសង្សរបស់បុគ្គលដែលប្រាសចាករាគៈហើយ។ ក្នុងបទនោះ បទថា Avighāto គឺមិនមានទុក្ខ。 បទថា Anupāyāso គឺមិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត (មិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយខ្លាំង)។ បទថា Apariḷāho គឺមិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយជុំវិញ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងកន្លែងទាំងពួង យ៉ាងនេះឯង។ ចប់ សូត្រទីពីរ។

3. හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាហាលិទ្ទិកានិសូត្រ

3. තතියෙ අවන්තීසූති අවන්තිදක්ඛිණාපථසඞ්ඛාතෙ අවන්තිරට්ඨෙ. කුරරඝරෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. පපාතෙති එකතො පපාතෙ. තස්ස කිර පබ්බතස්ස එකං පස්සං ඡින්දිත්වා පාතිතං විය අහොසි. ‘‘පවත්තෙ’’තිපි පාඨො, නානාතිත්ථියානං ලද්ධිපවත්තට්ඨානෙති අත්ථො. ඉති ථෙරො තස්මිං රට්ඨෙ තං නගරං නිස්සාය තස්මිං පබ්බතෙ විහරති. හාලිද්දිකානීති එවංනාමකො. අට්ඨකවග්ගියෙ මාගණ්ඩියපඤ්හෙති අට්ඨකවග්ගිකම්හි මාගණ්ඩියපඤ්හො නාම අත්ථි, තස්මිං පඤ්හෙ. රූපධාතූති රූපක්ඛන්ධො අධිප්පෙතො. රූපධාතුරාගවිනිබද්ධන්ති රූපධාතුම්හි රාගෙන විනිබද්ධං. විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං. ඔකසාරීති ගෙහසාරී ආලයසාරී.

៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា Avantīsu បានដល់ ក្នុងដែនអវន្តី ដែលហៅថា អវន្តិទក្ខិណាបថ。 បទថា Kuraraghare បានដល់ ក្នុងនគរឈ្មោះយ៉ាងនេះ (គឺនគរកុររឃរៈ)។ បទថា Papāte បានដល់ ក្នុងទីច្រកភ្នំ (ឬជ្រលងភ្នំដែលដាច់ម្ខាង)។ ឮថា ភ្នំនោះមានសភាពដូចជាគេកាត់ចំហៀងម្ខាងទម្លាក់ចុះទៅ។ មានបទបាឋថា "Pavatte" ផងដែរ មានសេចក្តីថា ជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃលទ្ធិរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងឡាយ។ យ៉ាងនេះ ព្រះថេរៈ (មហាកច្ចាយនៈ) អាស្រ័យនឹងនគរនោះ ក្នុងដែននោះ ហើយគង់នៅលើភ្នំនោះ។ បទថា Hāliddikāni គឺឧបាសកឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe សេចក្តីថា ក្នុងអដ្ឋកវគ្គ មានបញ្ហាដែលមាគណ្ឌិយព្រាហ្មណ៍សួរ ឈ្មោះថា មាគណ្ឌិយបញ្ហា ក្នុងបញ្ហានោះ។ បទថា Rūpadhātu សំដៅយក រូបក្ខន្ធ។ បទថា Rūpadhāturāgavinibaddhaṃ បានដល់ ការជំពាក់ដោយរាគៈក្នុងរូបធាតុ។ បទថា Viññāṇaṃ សំដៅយក កម្មវិញ្ញាណ។ បទថា Okasārī បានដល់ ជនដែលត្រេកត្រអាលក្នុងផ្ទះ គឺត្រេកត្រអាលក្នុងអាល័យ (គឺរូបក្ខន្ធដែលជាផ្ទះ)។

කස්මා [Pg.239] පනෙත්ථ ‘‘විඤ්ඤාණධාතු ඛො, ගහපතී’’ති න වුත්තන්ති? සම්මොහවිඝාතත්ථං. ‘‘ඔකො’’ති හි අත්ථතො පච්චයො වුච්චති, පුරෙජාතඤ්ච කම්මවිඤ්ඤාණං පච්ඡාජාතස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්සපි විපාකවිඤ්ඤාණස්සපි විපාකවිඤ්ඤාණඤ්ච විපාකවිඤ්ඤාණස්සපි කම්මවිඤ්ඤාණස්සපි පච්චයො හොති, තස්මා ‘‘කතරං නු ඛො ඉධ විඤ්ඤාණ’’න්ති? සම්මොහො භවෙය්‍ය, තස්ස විඝාතත්ථං තං අගහෙත්වා අසම්භින්නාව දෙසනා කතා. අපිච ආරම්මණවසෙන චතස්සො අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තාති තා දස්සෙතුම්පි ඉධ විඤ්ඤාණං න ගහිතං.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ ព្រះថេរៈមិនពោលថា "ម្នាលគហបតី វិញ្ញាណធាតុឯង..." ដូច្នេះ? ឆ្លើយថា ដើម្បីកម្ចាត់សេចក្តីវង្វេង។ ព្រោះថា ពាក្យថា "Oka" (ផ្ទះ) ដោយអត្ថគឺសំដៅយក បច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មវិញ្ញាណដែលកើតមុន តែងជាបច្ច័យដល់កម្មវិញ្ញាណដែលកើតក្រោយផង ដល់វិបាកវិញ្ញាណផង ហើយវិបាកវិញ្ញាណ ក៏ជាបច្ច័យដល់វិបាកវិញ្ញាណផង ដល់កម្មវិញ្ញាណផង ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីវង្វេងថា "តើវិញ្ញាណណាខ្លះក្នុងទីនេះ?" គប្បីមាន ដើម្បីកម្ចាត់សេចក្តីវង្វេងនោះ ព្រះថេរៈមិនកាន់យកវិញ្ញាណនោះឡើយ ហើយសម្តែងធម៌ដោយមិនច្របូកច្របល់។ ម្យ៉ាងទៀត វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ៤ ដែលប្រកបដោយអភិសង្ខារ ទ្រង់សម្តែងហើយដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ដើម្បីបង្ហាញនូវវិញ្ញាណដ្ឋិតិទាំងនោះ ទើបមិនកាន់យកវិញ្ញាណក្នុងទីនេះ។

උපයුපාදානාති තණ්හූපයදිට්ඨූපයවසෙන ද්වෙ උපයා, කාමුපාදානාදීනි චත්තාරි උපාදානානි ච. චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයාති අකුසලචිත්තස්ස අධිට්ඨානභූතා චෙව අභිනිවෙසභූතා ච අනුසයභූතා ච. තථාගතස්සාති සම්මාසම්බුද්ධස්ස. සබ්බෙසම්පි හි ඛීණාසවානං එතෙ පහීනාව, සත්ථු පන ඛීණාසවභාවො ලොකෙ අතිපාකටොති උපරිමකොටියා එවං වුත්තං. විඤ්ඤාණධාතුයාති ඉධ විඤ්ඤාණං කස්මා ගහිතං? කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථං. කිලෙසා හි න කෙවලං චතූසුයෙව ඛන්ධෙසු පහීනා පහීයන්ති, පඤ්චසුපි පහීයන්තියෙවාති කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථං ගහිතං. එවං ඛො, ගහපති, අනොකසාරී හොතීති එවං කම්මවිඤ්ඤාණෙන ඔකං අසරන්තෙන අනොකසාරී නාම හොති.

បទថា Upayupādānā បានដល់ ឧបយៈ ២ គឺតណ្ហូបយៈ និងទិដ្ឋូបយៈ និងឧបាទាន ៤ មានកាមុបាទានជាដើម។ បទថា Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā បានដល់ ធម៌ដែលជាទីតាំង ជាទីចូលទៅស្ទាបអង្អែល និងជាអនុស័យនៃអកុសលចិត្ត។ បទថា Tathāgatassa បានដល់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ សូម្បីតែព្រះខីណាស្រពទាំងពួង ក៏លះបង់បានហើយដែរ ប៉ុន្តែភាពជាព្រះខីណាស្រពរបស់ព្រះសាស្តា គឺល្បីល្បាញខ្លាំងណាស់ក្នុងលោក ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះដោយអំណាចនៃគុណធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាកាន់យកវិញ្ញាណក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា Viññāṇadhātuyā? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញការលះកិលេស។ ព្រោះថា កិលេសទាំងឡាយ មិនមែនលះបង់បានតែក្នុងខន្ធ ៤ ប៉ុណ្ណោះទេ គឺលះបង់បានសូម្បីតែក្នុងខន្ធទាំង ៥ ផងដែរ ហេតុនោះ ទើបកាន់យកដើម្បីបង្ហាញការលះកិលេស។ បទថា Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti សេចក្តីថា បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកមិនអន្ទោលទៅកាន់ផ្ទះ ដោយសារមិនអន្ទោលទៅកាន់ផ្ទះ (គឺខន្ធ ៥) ដោយកម្មវិញ្ញាណ យ៉ាងនេះឯង។

රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධාති රූපමෙව කිලෙසානං පච්චයට්ඨෙන නිමිත්තං, ආරම්මණකිරියසඞ්ඛාතනිවාසනට්ඨානට්ඨෙන නිකෙතන්ති රූපනිමිත්තනිකෙතං. විසාරො ච විනිබන්ධො ච විසාරවිනිබන්ධා. උභයෙනපි හි කිලෙසානං පත්ථටභාවො ච විනිබන්ධනභාවො ච වුත්තො, රූපනිමිත්තනිකෙතෙ විසාරවිනිබන්ධාති රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා, තස්මා රූපනිමිත්තනිකෙතම්හි උප්පන්නෙන කිලෙසවිසාරෙන චෙව කිලෙසබන්ධනෙන චාති අත්ථො. නිකෙතසාරීති වුච්චතීති ආරම්මණකරණවසෙන නිවාසනට්ඨානං සාරීති වුච්චති. පහීනාති තෙ රූපනිමිත්තනිකෙතකිලෙසවිසාරවිනිබන්ධා පහීනා.

បទថា Rūpanimittaniketavisāravinibandhā សេចក្តីថា រូបនោះឯង ជាហេតុ (និមិត្ត) នៃកិលេសទាំងឡាយ ព្រោះជាបច្ច័យ ហើយរូបនោះឯង ជាទីលំនៅ (និកេតៈ) ព្រោះជាទីតាំងនៃសកម្មភាពរបស់អារម្មណ៍ ហៅថា រូបនិមិត្តនិកេតៈ។ វិសារៈ (ការផ្សាយទៅ) និងវិនិពន្ធៈ (ការចងទុក) ហៅថា វិសារវិនិពន្ធៈ។ ព្រោះថា ដោយបទទាំងពីរនេះ ទ្រង់សម្តែងនូវភាពផ្សាយទៅនៃកិលេស និងភាពចងទុកនៃកិលេស វិសារៈនិងវិនិពន្ធៈក្នុងរូបនិមិត្តនិកេតៈ ឈ្មោះថា រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធៈ ហេតុនោះ មានសេចក្តីថា ដោយការផ្សាយទៅនៃកិលេស និងការចងទុកនៃកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងរូបនិមិត្តនិកេតៈ។ បទថា Niketasārīti vuccati សេចក្តីថា បុគ្គលដែលអន្ទោលទៅកាន់ទីលំនៅ (គឺអារម្មណ៍ ៦) ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ ហៅថា និកេតសារី (អ្នកអន្ទោលទៅកាន់ទីលំនៅ)។ បទថា Pahīnā សេចក្តីថា ការផ្សាយទៅនិងការចងទុកនៃកិលេសក្នុងរូបនិមិត្តនិកេតៈទាំងនោះ ត្រូវបានលះបង់ហើយ។

කස්මා පනෙත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධා ‘‘ඔකා’’ති වුත්තා, ඡ ආරම්මණානි ‘‘නිකෙත’’න්ති? ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතාය. සමානෙපි හි එතෙසං ආලයට්ඨෙන විසයභාවෙ ඔකොති නිච්චනිවාසනට්ඨානගෙහමෙව වුච්චති, නිකෙතන්ති [Pg.240] ‘‘අජ්ජ අසුකට්ඨානෙ කීළිස්සාමා’’ති කතසඞ්කෙතට්ඨානං නිවාසට්ඨානං උය්‍යානාදි. තත්ථ යථා පුත්තදාරධනධඤ්ඤපුණ්ණගෙහෙ ඡන්දරාගො බලවා හොති, එවං අජ්ඣත්තිකෙසු ඛන්ධෙසු. යථා පන උය්‍යානට්ඨානාදීසු තතො දුබ්බලතරො හොති, එවං බාහිරෙසු ඡසු ආරම්මණෙසූති ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතාය එවං දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බො.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ ខន្ធទាំង ៥ ហៅថា "ឱកៈ" (ផ្ទះ) ហើយអារម្មណ៍ទាំង ៦ ហៅថា "និកេតៈ" (ទីលំនៅបណ្តោះអាសន្ន)? ឆ្លើយថា ព្រោះតែភាពខ្លាំងនិងខ្សោយនៃឆន្ទរាគៈ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌ទាំងនេះមានសភាពជាអារម្មណ៍ដោយអត្ថថាជាទីអាល័យដូចគ្នាក៏ដោយ តែពាក្យថា "Oka" តែងប្រើចំពោះផ្ទះដែលជាទីលំនៅជាប្រចាំ ចំណែកពាក្យថា "Niketa" តែងប្រើចំពោះទីលំនៅបណ្តោះអាសន្ន ជាទីណាត់ជួបគ្នា មានសួនច្បារជាដើម ដោយគិតថា "ថ្ងៃនេះ យើងនឹងលេងក្នុងកន្លែងឈ្មោះឯណោះ"។ ក្នុងទីនោះ ឆន្ទរាគៈក្នុងផ្ទះដែលពេញដោយកូន ប្រពន្ធ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងស្រូវអង្ករ តែងមានកម្លាំងខ្លាំង យ៉ាងណាមិញ ឆន្ទរាគៈក្នុងខន្ធជាខាងក្នុងទាំងឡាយ ក៏មានកម្លាំងខ្លាំង យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ឆន្ទរាគៈក្នុងទីសួនច្បារជាដើម តែងមានកម្លាំងខ្សោយជាងផ្ទះនោះ យ៉ាងណាមិញ ឆន្ទរាគៈក្នុងអារម្មណ៍ខាងក្រៅទាំង ៦ ក៏មានកម្លាំងខ្សោយជាង យ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌យ៉ាងនេះ ព្រោះតែភាពខ្លាំងនិងខ្សោយនៃឆន្ទរាគៈ។

සුඛිතෙසු සුඛිතොති උපට්ඨාකෙසු ධනධඤ්ඤලාභාදිවසෙන සුඛිතෙසු ‘‘ඉදානාහං මනාපං භොජනං ලභිස්සාමී’’ති ගෙහසිතසුඛෙන සුඛිතො හොති, තෙහි පත්තසම්පත්තිං අනුභවමානො විය චරති. දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතොති තෙසං කෙනචිදෙව කාරණෙන දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ සයං ද්විගුණෙන දුක්ඛෙන දුක්ඛිතො හොති. කිච්චකරණීයෙසූති කිච්චසඞ්ඛාතෙසු කරණීයෙසු. තෙසු යොගං ආපජ්ජතීති උපයොගං සයං තෙසං කිච්චානං කත්තබ්බතං ආපජ්ජති. කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු. එවං ඛො, ගහපති, කාමෙහි අරිත්තො හොතීති එවං කිලෙසකාමෙහි අරිත්තො හොති අන්තො කාමානං භාවෙන අතුච්ඡො. සුක්කපක්ඛො තෙසං අභාවෙන රිත්තො තුච්ඡොති වෙදිතබ්බො.

បទថា Sukhitesu sukhito សេចក្តីថា កាលពួកឧបដ្ឋាកបានសម្រេចសេចក្តីសុខ ដោយអំណាចនៃទ្រព្យសម្បត្តិ ស្រូវអង្ករ និងលាភសក្ការៈជាដើម ភិក្ខុនោះក៏មានសេចក្តីសុខដោយគេហសិតសុខ (សុខអាស្រ័យផ្ទះ) ថា "ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងបានភោជនដែលគាប់ចិត្ត" ហើយប្រព្រឹត្តទៅហាក់ដូចជាខ្លួនឯងកំពុងសោយសម្បត្តិដែលឧបដ្ឋាកទាំងនោះបានសម្រេច។ បទថា Dukkhitesu dukkhito សេចក្តីថា កាលទុក្ខកើតឡើងដល់ឧបដ្ឋាកទាំងនោះដោយហេតុណាមួយ ខ្លួនឯងក៏មានសេចក្តីទុក្ខទ្វេដងដោយសេចក្តីទុក្ខចិត្ត។ បទថា Kiccakaraṇīyesu បានដល់ ក្នុងកិច្ចការតូចធំទាំងឡាយដែលត្រូវធ្វើ។ បទថា Tesu yogaṃ āpajjati សេចក្តីថា ចូលទៅខ្វល់ខ្វាយ គឺខ្លួនឯងទទួលរ៉ាប់រងធ្វើកិច្ចការទាំងនោះរបស់ឧបដ្ឋាក។ បទថា Kāmesu បានដល់ ក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយ。 បទថា Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti សេចក្តីថា យ៉ាងនេះឯង ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមិនសូន្យចាកកិលេសកាម គឺមិនទទេ ព្រោះមានកាមទាំងឡាយនៅក្នុងចិត្ត។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាជាអ្នកសូន្យ គឺទទេ ព្រោះមិនមានកាមទាំងនោះឡើយ។

පුරක්ඛරානොති වට්ටං පුරතො කුරුමානො. එවංරූපො සියන්තිආදීසු දීඝරස්සකාළොදාතාදීසු රූපෙසු ‘‘එවංරූපො නාම භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථෙති. සුඛාදීසු වෙදනාසු එවංවෙදනො නාම; නීලසඤ්ඤාදීසු සඤ්ඤාසු එවං සඤ්ඤො නාම; පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීසු සඞ්ඛාරෙසු එවංසඞ්ඛාරො නාම; චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු විඤ්ඤාණෙසු ‘‘එවං විඤ්ඤාණො නාම භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථෙති.

បទថា Purakkharāno សេចក្តីថា ធ្វើនូវវដ្តៈទុកខាងមុខ (គឺប្រាថ្នាវដ្តសង្សារ)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា Evaṃrūpo siyaṃ ជាដើម ភិក្ខុនោះតែងប្រាថ្នាក្នុងរូបទាំងឡាយមានរូបខ្ពស់ ទាប ខ្មៅ ស ជាដើមថា "សូមឲ្យអាត្មាអញមានរូបមានសភាពយ៉ាងនេះ"។ ក្នុងវេទនាទាំងឡាយមានសុខវេទនាជាដើម តែងប្រាថ្នាថា "សូមឲ្យមានវេទនាយ៉ាងនេះ" ក្នុងសញ្ញាទាំងឡាយមាននីលសញ្ញាជាដើម តែងប្រាថ្នាថា "សូមឲ្យមានសញ្ញាយ៉ាងនេះ" ក្នុងសង្ខារទាំងឡាយមានបុញ្ញាភិសង្ខារជាដើម តែងប្រាថ្នាថា "សូមឲ្យមានសង្ខារយ៉ាងនេះ" ក្នុងវិញ្ញាណទាំងឡាយមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម តែងប្រាថ្នាថា "សូមឲ្យមានវិញ្ញាណយ៉ាងនេះ"។

අපුරක්ඛරානොති වට්ටං පුරතො අකුරුමානො. සහිතං මෙ, අසහිතං තෙති තුය්හං වචනං අසහිතං අසිලිට්ඨං, මය්හං සහිතං සිලිට්ඨං මධුරපානසදිසං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තුය්හං දීඝෙන කාලෙන පරිචිතං සුප්පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම සබ්බං ඛණෙන විපරාවත්තං නිවත්තං. ආරොපිතො තෙ වාදොති තුය්හං දොසො මයා ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති තං තං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා උත්තරි පරියෙසන්තො ඉමස්ස වාදස්ස මොක්ඛාය චර ආහිණ්ඩාහි. නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති අථ සයමෙව පහොසි, ඉධෙව නිබ්බෙඨෙහීති. තතියං.

បទថា Apurakkharāno សេចក្តីថា មិនធ្វើនូវវដ្តៈទុកខាងមុខ (គឺមិនប្រាថ្នាវដ្តសង្សារ)។ បទថា Sahitaṃ me, asahitaṃ te សេចក្តីថា ពាក្យរបស់អ្នកមិនសមហេតុផល មិនរលូន ចំណែកពាក្យរបស់ខ្ញុំសមហេតុផល រលូនល្អ ដូចជាទឹកឃ្មុំដ៏ផ្អែមល្ហែម។ បទថា Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ សេចក្តីថា ពាក្យណាដែលអ្នកធ្លាប់សន្សំ ធ្លាប់រៀនសូត្រយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញអស់កាលដ៏យូរ ពាក្យទាំងអស់នោះ ត្រូវវិនាសបាត់បង់ទៅក្នុងមួយរំពេច ព្រោះតែមកប៉ះនឹងវាទៈរបស់ខ្ញុំ។ បទថា Āropito te vādo សេចក្តីថា ទោស (កំហុស) ត្រូវបានខ្ញុំលើកឡើងដាក់លើអ្នកហើយ។ បទថា Cara vādappamokkhāya សេចក្តីថា ចូរអ្នកទៅរកអាចារ្យទាំងឡាយនោះៗ ដើម្បីស្វែងរកចំណេះដឹងបន្ថែម ហើយដើរទៅចុះ ដើម្បីដោះខ្លួនឲ្យរួចពីវាទៈ (កំហុស) នេះ។ បទថា Nibbeṭhehi vā sace pahosi សេចក្តីថា ប្រសិនបើអ្នកអាចធ្វើបានដោយខ្លួនឯង ចូរដោះស្រាយក្នុងទីប្រជុំនេះចុះ។ ចប់ សូត្រទីបី។

4. දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាទុតិយហាលិទ្ទិកានិសូត្រ

4. චතුත්ථෙ [Pg.241] සක්කපඤ්හෙති චූළසක්කපඤ්හෙ, මහාසක්කපඤ්හෙපෙතං වුත්තමෙව. තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තාති තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තා. අච්චන්තනිට්ඨාති අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨා සතතනිට්ඨා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. චතුත්ථං.

៤. នៅក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា sakkapañhe (ក្នុងសក្កបញ្ហសូត្រ) គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ទាំងក្នុងចូឡសក្កបញ្ហសូត្រ ទាំងក្នុងមហាសក្កបញ្ហសូត្រ។ ពាក្យថា taṇhāsaṅkhayavimuttā (រួចផុតព្រោះអស់តណ្ហា) សេចក្តីថា រួចផុតហើយដោយផលវិមុត្តិ ដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ក្នុងព្រះនិព្វានជាទីអស់ទៅនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា accantaniṭṭhā (មានទីបំផុតដ៏ក្រៃលែង) សេចក្តីថា មានទីបំផុតកន្លងហួសនូវទីបំផុត (ដល់នូវទីបំផុតដ៏ក្រៃលែង) មានទីបំផុតដ៏ទៀងទាត់។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ សូត្រទី៤ ចប់។

5. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

៥. ពណ៌នាសមាធិសូត្រ

5. පඤ්චමෙ සමාධින්ති ඉදං භගවා තෙ භික්ඛූ චිත්තෙකග්ගතාය පරිහායන්තෙ දිස්වා, ‘‘චිත්තෙකග්ගතං ලභන්තානං ඉමෙසං කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා ආහ. අභිනන්දතීති පත්ථෙති. අභිවදතීති තාය අභිනන්දනාය ‘‘අහො පියං ඉට්ඨං කන්තං මනාප’’න්ති වදති. වාචං අභිනන්දන්තොපි ච තං ආරම්මණං නිස්සාය එවං ලොභං උප්පාදෙන්තො අභිවදතියෙව නාම. අජ්ඣොසාය තිට්ඨතීති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගණ්හාති. යා රූපෙ නන්දීති යා සා රූපෙ බලවපත්ථනාසඞ්ඛාතා නන්දී. තදුපාදානන්ති තං ගහණට්ඨෙන උපාදානං. නාභිනන්දතීති න පත්ථෙති. නාභිවදතීති පත්ථනාවසෙන න ‘‘ඉට්ඨං කන්ත’’න්ති වදති. විපස්සනාචිත්තෙන චෙතසා ‘‘අනිච්චං දුක්ඛ’’න්ති වචීභෙදං කරොන්තොපි නාභිවදතියෙව. පඤ්චමං.

៥. នៅក្នុងសូត្រទី៥ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញភិក្ខុទាំងឡាយនោះស៊ុតទ្រុឌចាកចិត្តេកគ្គតា (សមាធិ) ទ្រង់ជ្រាបថា "កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយនេះបានចិត្តេកគ្គតាហើយ កម្មដ្ឋាននឹងដល់នូវសេចក្តីចម្រើន" ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា samādhiṃ (ចូរចម្រើនសមាធិ)។ ពាក្យថា abhinandati (ត្រេកអរ) សេចក្តីថា ប្រាថ្នា។ ពាក្យថា abhivadati (ពោលសរសើរ) សេចក្តីថា ពោលដោយការត្រេកអរនោះថា "ឱ! គួរឲ្យស្រឡាញ់ គួរឲ្យប្រាថ្នា គួរឲ្យពេញចិត្ត គួរឲ្យគាប់ចិត្ត"។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីមិនបានបញ្ចេញវាចាត្រេកអរ ប៉ុន្តែអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍នោះ ហើយញ៉ាំងលោភៈឲ្យកើតឡើងយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថា ពោលសរសើរដែរ។ ពាក្យថា ajjhosāya tiṭṭhati (ស្ទាក់ស្ទើរជាប់នៅ) សេចក្តីថា លេបចូលទៅ ធ្វើឲ្យសម្រេច ហើយប្រកាន់យក។ ពាក្យថា yā rūpe nandī (សេចក្តីត្រេកអរណាដិតដាមក្នុងរូប) សេចក្តីថា សេចក្តីត្រេកអរណា ដែលពោលគឺការប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លាក្នុងរូប។ ពាក្យថា tadupādānaṃ (ការប្រកាន់មាំក្នុងរូបនោះ) សេចក្តីថា ការប្រកាន់មាំដោយអត្ថថាជាគ្រឿងប្រកាន់យក។ ពាក្យថា nābhinandati (មិនត្រេកអរ) សេចក្តីថា មិនប្រាថ្នា។ ពាក្យថា nābhivadati (មិនពោលសរសើរ) សេចក្តីថា មិនពោលដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាថា "គួរឲ្យប្រាថ្នា គួរឲ្យពេញចិត្ត"។ សូម្បីបុគ្គលបញ្ចេញវាចាថា "មិនទៀង ជាទុក្ខ" ដោយចិត្តដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ក៏ឈ្មោះថា មិនពោលសរសើរឡើយ។ សូត្រទី៥ ចប់។

6. පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා

៦. ពណ៌នាបដិសល្លាណសូត្រ

6. ඡට්ඨෙ පටිසල්ලාණෙති ඉදං භගවා තෙ භික්ඛූ කායවිවෙකෙන පරිහායන්තෙ දිස්වා ‘‘කායවිවෙකං ලභන්තානං ඉමෙසං කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා ආහ. ඡට්ඨං.

៦. នៅក្នុងសូត្រទី៦ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញភិក្ខុទាំងឡាយនោះស៊ុតទ្រុឌចាកកាយវិវេក ទ្រង់ជ្រាបថា "កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយនេះបានកាយវិវេកហើយ កម្មដ្ឋាននឹងដល់នូវសេចក្តីចម្រើន" ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា paṭisallāṇe (ចូរប្រកបដោយការសម្ងំ)។ សូត្រទី៦ ចប់។

7. උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා

៧. ពណ៌នាឧបាទាបរិតស្សនាសូត្រ

7. සත්තමෙ උපාදාපරිතස්සනන්ති ගහණෙන උප්පන්නං පරිතස්සනං. අනුපාදාඅපරිතස්සනන්ති අග්ගහණෙන අපරිතස්සනං. රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තිවිඤ්ඤාණං හොතීති ‘‘මම රූපං විපරිණත’’න්ති වා ‘‘අහු වත මෙතං, දානි වත මෙ නත්ථී’’ති වා ආදිනා නයෙන කම්මවිඤ්ඤාණං රූපස්ස භෙදානුපරිවත්ති හොති. විපරිණාමානුපරිවත්තිජාති විපරිණාමස්ස අනුපරිවත්තිතො විපරිණාමාරම්මණචිත්තතො [Pg.242] ජාතා. පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදාති තණ්හාපරිතස්සනා ච අකුසලධම්මසමුප්පාදා ච. චිත්තන්ති කුසලචිත්තං. පරියාදාය තිට්ඨන්තීති පරියාදියිත්වා තිට්ඨන්ති. උත්තාසවාති සඋත්තාසො. විඝාතවාති සවිඝාතො සදුක්ඛො. අපෙක්ඛවාති සාලයො. උපාදාය ච පරිතස්සතීති ගණ්හිත්වා පරිතස්සකො නාම හොති. න රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තීති ඛීණාසවස්ස කම්මවිඤ්ඤාණමෙව නත්ථි, තස්මා රූපභෙදානුපරිවත්ති න හොතීති වත්තුං වට්ටති. සත්තමං.

៧. នៅក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា upādāparitassanā (សេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះការប្រកាន់មាំ) សេចក្តីថា សេចក្តីតក់ស្លុត (តណ្ហានិងទិដ្ឋិ) ដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់មាំ (ក្នុងខន្ធ៥ ថាជាខ្លួន ជារបស់ខ្លួនជាដើម)។ ពាក្យថា anupādāaparitassanā (សេចក្តីមិនតក់ស្លុតព្រោះមិនប្រកាន់មាំ) សេចក្តីថា សេចក្តីមិនតក់ស្លុតព្រោះមិនប្រកាន់មាំ។ ពាក្យថា rūpavipariṇāmānuparivattiviññāṇaṃ hoti (វិញ្ញាណប្រែប្រួលទៅតាមការប្រែប្រួលនៃរូប) សេចក្តីថា កម្មវិញ្ញាណ (ដែលប្រកបដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ) មានការវិនាសទៅនៃរូបជាអារម្មណ៍ តែងប្រែប្រួលទៅតាមការវិនាសនៃរូប ដោយន័យជាដើមថា "រូបរបស់អញប្រែប្រួលទៅហើយហ្ន៎" ឬថា "រូបនោះធ្លាប់មានដល់អញ (មានកម្លាំងនិងភាពក្មេងខ្ចីជាដើម) ឥឡូវនេះមិនមានដល់អញឡើយហ្ន៎"។ ពាក្យថា vipariṇāmānuparivattijā (កើតអំពីការប្រែប្រួលទៅតាមការប្រែប្រួល) សេចក្តីថា កើតអំពីចិត្តដែលមានការប្រែប្រួលជាអារម្មណ៍ ព្រោះប្រែប្រួលទៅតាមការប្រែប្រួល។ ពាក្យថា paritassanā dhammasamuppādā (ការកើតឡើងនៃធម៌គឺសេចក្តីតក់ស្លុត) សេចក្តីថា សេចក្តីតក់ស្លុតគឺតណ្ហាផង ការកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ដទៃទៀតផង។ ពាក្យថា cittaṃ (ចិត្ត) សេចក្តីថា កុសលចិត្ត។ ពាក្យថា pariyādāya tiṭṭhanti (គ្របសង្កត់ចិត្តហើយតាំងនៅ) សេចក្តីថា គ្របសង្កត់កុសលចិត្តនោះ មិនឲ្យឱកាសកើតឡើង ហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា uttāsavā (មានសេចក្តីតក់ស្លុត) សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីតក់ស្លុតដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា vighātavā (មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់) សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ គឺប្រកបដោយទុក្ខ។ ពាក្យថា apekkhavā (មានសេចក្តីអាឡោះអាល័យ) សេចក្តីថា មានសេចក្តីអាឡោះអាល័យ (តណ្ហា)។ ពាក្យថា upādāya ca paritassati (ប្រកាន់មាំហើយតក់ស្លុត) សេចក្តីថា ឈ្មោះថាជាអ្នកតក់ស្លុតព្រោះប្រកាន់យកដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា na rūpavipariṇāmānuparivattī (មិនប្រែប្រួលទៅតាមការប្រែប្រួលនៃរូប) សេចក្តីថា ចំពោះព្រះខីណាស្រព កម្មវិញ្ញាណមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ការប្រែប្រួលទៅតាមការវិនាសនៃរូបក៏មិនមាន គួរពោលយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី៧ ចប់។

8. දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා

៨. ពណ៌នាទុតិយឧបាទាបរិតស្សនាសូត្រ

8. අට්ඨමෙ තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන දෙසනා කතා. ඉති පටිපාටියා චතූසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. අට්ඨමං.

៨. នៅក្នុងសូត្រទី៨ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទាំង៤ តាមលំដាប់យ៉ាងនេះ។ សូត្រទី៨ ចប់។

9. කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා

៩. ពណ៌នាកាលត្តយអនិច្ចសូត្រ

9. නවමෙ කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්සාති පච්චුප්පන්නම්හි කථාව කා, අනිච්චමෙව තං. තෙ කිර භික්ඛූ අතීතානාගතං අනිච්චන්ති සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කිලමිංසු, අථ නෙසං ඉතො අතීතානාගතෙපි ‘‘පච්චුප්පන්නං අනිච්ච’’න්ති වුච්චමානෙ බුජ්ඣිස්සන්තීති අජ්ඣාසයං විදිත්වා සත්ථා පුග්ගලජ්ඣාසයෙන ඉමං දෙසනං දෙසෙසි. නවමං.

៩. នៅក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា ko pana vādo paccuppannassa (នឹងពោលទៅថ្វីដល់រូបបច្ចុប្បន្ន) សេចក្តីថា នឹងត្រូវនិយាយថ្វីទៀតក្នុងរូបបច្ចុប្បន្ន រូបនោះពិតជាមិនទៀងសោះឡើយ។ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ កាលកំណត់ដឹងនូវខន្ធ៥ ជាអតីតនិងអនាគតថាមិនទៀង ក៏លំបាកក្នុងរូបបច្ចុប្បន្ន លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះថា "កាលបើពោលថា រូបបច្ចុប្បន្នមិនទៀង ភិក្ខុទាំងឡាយនេះនឹងដឹងច្បាស់ជាងខន្ធ៥ ជាអតីតនិងអនាគតទៅទៀត" ទើបទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនានេះ ដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល។ សូត្រទី៩ ចប់។

10-11. කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

១០-១១. ពណ៌នាកាលត្តយទុក្ខសូត្រជាដើម

10-11. දසමෙකාදසමානි දුක්ඛං අනත්තාති පදෙහි විසෙසෙත්වා තථාරූපෙනෙව පුග්ගලජ්ඣාසයෙන කථිතානීති. දසමෙකාදසමානි.

១០-១១. សូត្រទី១០ និងទី၁១ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនោះឯង ដោយធ្វើឲ្យប្លែកគ្នាដោយបទថា dukkhaṃ (ជាទុក្ខ) និង anattā (ជាអនត្តា)។ សូត្រទី១០ និងទី១១ ចប់។

නකුලපිතුවග්ගො පඨමො.

នកុលបិតុវគ្គ ទី១។

2. අනිච්චවග්ගො

២. អនិច្ចវគ្គ

1-10. අනිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා

១-១០. ពណ៌នាអនិច្ចសូត្រជាដើម

12-21. අනිච්චවග්ගෙ පරියොසානසුත්තං පුච්ඡාවසිකං, සෙසානි තථා තථා බුජ්ඣනකානඤ්ච වසෙන දෙසිතානීති. පඨමාදීනි.

១២-២១. ក្នុងអនិច្ចវគ្គ សូត្រចុងក្រោយបង្អស់ កើតឡើងដោយអំណាចនៃសំណួរ (របស់ព្រះអានន្ទ) ចំណែកសូត្រដែលសេសសល់ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹងតាមសភាពនោះៗ។ សូត្រទី១ ជាដើម ចប់។

අනිච්චවග්ගො දුතියො.

អនិច្ចវគ្គ ទី២។

3. භාරවග්ගො

៣. ភារវគ្គ

1. භාරසුත්තවණ්ණනා

១. ពណ៌នាភារសូត្រ

22. භාරවග්ගස්ස [Pg.243] පඨමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාතිස්ස වචනීයන්ති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ඉති අස්ස වචනීයං, එවං වත්තබ්බං භවෙය්‍යාති අත්ථො. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භාරොති යෙ ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, අයං භාරොති වුච්චති. කෙනට්ඨෙනාති? පරිහාරභාරියට්ඨෙන. එතෙසඤ්හි ඨාපනගමනනිසීදාපනනිපජ්ජාපනන්හාපනමණ්ඩනඛාදාපනභුඤ්ජාපනාදිපරිහාරො භාරියොති පරිහාරභාරියට්ඨෙන භාරොති වුච්චති. එවංනාමොති තිස්සො දත්තොතිආදිනාමො. එවංගොත්තොති කණ්හායනො වච්ඡායනොතිආදිගොත්තො. ඉති වොහාරමත්තසිද්ධං පුග්ගලං ‘‘භාරහාරො’’ති කත්වා දස්සෙති. පුග්ගලො හි පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව ඛන්ධභාරං උක්ඛිපිත්වා දසපි වස්සානි වීසතිපි වස්සසතම්පීති යාවජීවං ඉමං ඛන්ධභාරං න්හාපෙන්තො භොජෙන්තො මුදුසම්ඵස්සමඤ්චපීඨෙසු නිසීදාපෙන්තො නිපජ්ජාපෙන්තො පරිහරිත්වා චුතික්ඛණෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පුන පටිසන්ධික්ඛණෙ අපරං ඛන්ධභාරං ආදියති, තස්මා භාරහාරොති ජාතො.

២២. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃភារវគ្គ ពាក្យថា pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ (គួរពោលថា ឧបាទានក្ខន្ធទាំង៥) សេចក្តីថា គួរពោលថា ឧបាទានក្ខន្ធទាំង៥ គឺគួរនិយាយយ៉ាងនេះ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāro (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះតថាគតហៅថា ភារៈ) សេចក្តីថា ឧបាទានក្ខន្ធទាំង៥ ណាដែលមានស្រាប់ ឧបាទានក្ខន្ធទាំង៥ នេះ តថាគតហៅថា ភារៈ។ សួរថា ដោយអត្ថដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដោយអត្ថថាជាភារៈដ៏ធ្ងន់ក្នុងការថែរក្សា។ ពិតណាស់ ការថែរក្សាខន្ធទាំង៥ នោះ មានការឲ្យឈរ ឲ្យដើរ ឲ្យអង្គុយ ឲ្យដេក ឲ្យងូតទឹក ឲ្យតុបតែងខ្លួន ឲ្យខាំទំពា ឲ្យបរិភោគជាដើម គឺជាភារៈដ៏ធ្ងន់ក្រៃលែង ហេតុនោះ ទើបហៅថា ភារៈ ដោយអត្ថថាជាភារៈដ៏ធ្ងន់ក្នុងការថែរក្សា។ ពាក្យថា evaṃnāmo (មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា មានឈ្មោះថា ទិស្សៈ ឬ ទត្តៈ ជាដើម។ ពាក្យថា evaṃgotto (មានគោត្រយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា មានគោត្រថា កណ្ហាយនៈ ឬ វច្ឆាយនៈ ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងបញ្ជាក់នូវបុគ្គល ដែលសម្រេចត្រឹមតែជាវោហារកោះហៅនោះ ថាជា "អ្នកនាំភារៈទៅ"។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលលើកដាក់នូវភារៈគឺខន្ធ តាំងពីខណៈបដិសន្ធិមក តែងថែរក្សាភារៈគឺខន្ធនេះ អស់រយៈពេល ១០ឆ្នាំខ្លះ ២០ឆ្នាំខ្លះ ១០០ឆ្នាំខ្លះ រហូតអស់មួយជីវិត ដោយការឲ្យងូតទឹក ឲ្យបរិភោគ ឲ្យអង្គុយ ឲ្យដេកលើគ្រែនិងតាំងដែលមានសម្ផស្សទន់ល្មើយ ហើយលុះដល់ខណៈចុតិ ក៏បោះបង់ចោលនូវភារៈគឺខន្ធនេះ រួចហើយក្នុងខណៈបដិសន្ធិជាថ្មី ក៏កាន់យកនូវភារៈគឺខន្ធដទៃទៀត ហេតុនោះ ទើបកើតមានឈ្មោះថា "អ្នកនាំភារៈទៅ"។

පොනොභවිකාති පුනබ්භවනිබ්බත්තිකා. නන්දීරාගසහගතාති නන්දිරාගෙන සහ එකත්තමෙව ගතා. තබ්භාවසහගතඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතං. තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දිනීති උපපත්තිට්ඨානෙ වා රූපාදීසු වා ආරම්මණෙසු තත්ථ තත්ථ අභිනන්දනසීලාව. කාමතණ්හාදීසු පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමතණ්හා නාම, රූපාරූපභවරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගොති අයං භවතණ්හා නාම, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ්හා නාම. භාරාදානන්ති භාරගහණං. තණ්හාය හි එස භාරං ආදියති. අසෙසවිරාගනිරොධොතිආදි සබ්බං නිබ්බානස්සෙව වෙවචනං. තඤ්හි ආගම්ම තණ්හා අසෙසතො විරජ්ජති නිරුජ්ඣති චජියති පටිනිස්සජ්ජියති විමුච්චති, නත්ථි චෙත්ථ කාමාලයො වා දිට්ඨාලයො වාති නිබ්බානං එතානි නාමානි ලභති. සමූලං තණ්හන්ති තණ්හාය අවිජ්ජා මූලං නාම. අබ්බුය්හාති අරහත්තමග්ගෙන තං සමූලකං උද්ධරිත්වා. නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතොති නිත්තණ්හො පරිනිබ්බුතො නාමාති වත්තුං වට්ටතීති. පඨමං.

ពាក្យថា ponobhavikā (នាំឲ្យកើតក្នុងភពថ្មីទៀត) សេចក្តីថា តែងញ៉ាំងភពថ្មីឲ្យកើតឡើង Preserving the original meaning. ពាក្យថា nandīrāgasahagatā (ប្រកបដោយសេចក្តីត្រេកអរនិងតម្រេក) សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយជាមួយគ្នានឹងនន្ទិរាគៈ។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកធម៌ដែលកើតរួមជាមួយគ្នានឹងនន្ទិរាគៈនោះ។ ពាក្យថា tatra tatrābhinandinī (មានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងភពឬអារម្មណ៍នោះៗ) សេចក្តីថា មានសភាពត្រេកអរក្រៃលែងក្នុងទីកើតនោះៗ ឬក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានរូបជាដើមនោះៗ។ ក្នុងបណ្តាតណ្ហាមានកាមតណ្ហាជាដើម តម្រេកដែលប្រកបដោយកាមគុណទាំង៥ ឈ្មោះថា កាមតណ្ហា, តម្រេកក្នុងរូបភពនិងអរូបភព និងតម្រេកក្នុងឈាន គឺតម្រេកដែលកើតរួមជាមួយសស្សតទិដ្ឋិ នេះឈ្មោះថា ភវតណ្ហា, តម្រេកដែលកើតរួមជាមួយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា វិភវតណ្ហា។ ពាក្យថា bhārādānaṃ (ការកាន់យកនូវភារៈ) សេចក្តីថា ការប្រកាន់យកនូវភារៈ។ ពិតណាស់ បុគ្គលនេះតែងកាន់យកនូវភារៈគឺខន្ធដោយតណ្ហា។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា asesavirāganirodho (ការរលត់និងការប្រាសចាកតម្រេកមិនមានសេសសល់) ជាដើម ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទនៃព្រះនិព្វានទាំងឡាយ។ ព្រោះថា តណ្ហាកាលដល់នូវព្រះនិព្វាននោះហើយ តែងប្រាសចាកតម្រេក រលត់ទៅ លះបង់ចោល រលាស់ចោល រួចផុតទៅដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងព្រះនិព្វាននេះ មិនមានអាល័យគឺកាម ឬអាល័យគឺទិដ្ឋិឡើយ ហេតុនោះ ព្រះនិព្វានទើបបាននូវឈ្មោះទាំងនេះ។ ពាក្យថា samūlaṃ taṇhaṃ (នូវតណ្ហាព្រមទាំងឫស) សេចក្តីថា អវិជ្ជា ឈ្មោះថាជាឫសគល់នៃតណ្ហា។ ពាក្យថា abbuyha (ដកឡើងបានហើយ) សេចក្តីថា ដកឡើងនូវតណ្ហាព្រមទាំងឫសគល់នោះ ដោយចបគឺអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា nicchāto parinibbuto (ជាអ្នកមិនឃ្លាន រលត់ទុក្ខហើយ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានតណ្ហា ឈ្មោះថាបរិនិព្វានហើយ គួរពោលយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី១ ចប់។

2. පරිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

២. ពណ៌នាបរិញ្ញាសូត្រ

23. දුතියෙ [Pg.244] පරිඤ්ඤෙය්‍යෙති පරිජානිතබ්බෙ, සමතික්කමිතබ්බෙති අත්ථො. පරිඤ්ඤන්ති අච්චන්තපරිඤ්ඤං, සමතික්කමන්ති අත්ථො. රාගක්ඛයොතිආදි නිබ්බානස්ස නාමං. තඤ්හි අච්චන්තපරිඤ්ඤා නාම. දුතියං.

២៣. នៅក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា pariññeyye (ធម៌គួរដឹងច្បាស់) សេចក្តីថា ធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹង គប្បីកន្លងផុត នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា pariññā (ការដឹងច្បាស់) សេចក្តីថា ការកំណត់ដឹងដ៏ក្រៃលែង គឺការកន្លងផុតដ៏ក្រៃលែង (ព្រះនិព្វាន) នេះជាអត្ថ។ បទមានពាក្យថា rāgakkhayo (ការអស់ទៅនៃរាគៈ) ជាដើម គឺជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះ ឈ្មោះថាជាការកំណត់ដឹងដ៏ក្រៃលែង។ សូត្រទី២ ចប់។

3. අභිජානසුත්තවණ්ණනා

៣. ពណ៌នាអភិជានសូត្រ

24. තතියෙ අභිජානන්ති අභිජානන්තො. ඉමිනා ඤාතපරිඤ්ඤා කථිතා, දුතියපදෙන තීරණපරිඤ්ඤා, තතියචතුත්ථෙහි පහානපරිඤ්ඤාති ඉමස්මිං සුත්තෙ තිස්සො පරිඤ්ඤා කථිතාති. තතියං.

២៤. នៅក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា abhijānaṃ (ដឹងច្បាស់) សេចក្តីថា កាលដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញាដ៏ក្រៃលែង។ ដោយបទថា abhijānaṃ នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងញាតបរិញ្ញា, ដោយបទទី២ គឺ parijānaṃ (កំណត់ដឹង) ទ្រង់សម្តែងតីរណបរិញ្ញា, ដោយបទទី៣ និងទី៤ គឺ virājayaṃ pajahaṃ (ធ្វើឲ្យប្រាសចាកតម្រេក លះបង់ចោល) ទ្រង់សម្តែងបហានបរិញ្ញា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងបរិញ្ញាទាំង៣ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4-9. ඡන්දරාගසුත්තාදිවණ්ණනා

៤-៩. ពណ៌នាឆន្ទរាគសូត្រជាដើម

25-30. චතුත්ථාදීනි ධාතුසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. පටිපාටියා පනෙත්ථ පඤ්චමඡට්ඨසත්තමෙසු චත්තාරි සච්චානි කථිතානි, අට්ඨමනවමෙසු වට්ටවිවට්ටං. චතුත්ථාදීනි.

២៥-៣០. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងធាតុសំយុត្ត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រទី៥ ទី៦ និងទី៧ តាមលំដាប់ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងអរិយសច្ចទាំង៤, ក្នុងសូត្រទី៨ និងទី៩ ទ្រង់សម្តែងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈ។ សូត្រទី៤ ជាដើម ចប់។

10. අඝමූලසුත්තවණ්ණනා

១០. ពណ៌នាអឃមូលសូត្រ

31. දසමෙ අඝන්ති දුක්ඛං. එවමෙත්ථ දුක්ඛලක්ඛණමෙව කථිතං. දසමං.

៣១. នៅក្នុងសូត្រទី၁០ ពាក្យថា aghaṃ (ទុក្ខទោស) សេចក្តីថា ទុក្ខ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែទុក្ខលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទី១០ នេះ យ៉ាងនេះ។ សូត្រទី១០ ចប់។

11. පභඞ්ගුසුත්තවණ්ණනා

១១. ពណ៌នាបភង្គុសូត្រ

32. එකාදසමෙ පභඞ්ගුන්ති පභිජ්ජනසභාවං. එවමිධ අනිච්චලක්ඛණමෙව කථිතන්ති. එකාදසමං.

៣២. នៅក្នុងសូត្រទី၁១ ពាក្យថា pabhaṅgu (ធម៌មានសភាពបែកធ្លាយ) សេចក្តីថា មានសភាពបែកធ្លាយរាល់ៗ ខណៈ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែអនិច្ចលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទី၁១ នេះ យ៉ាងនេះ។ សូត្រទី၁១ ចប់។

භාරවග්ගො තතියො.

ភារវគ្គ ទី៣។

4. නතුම්හාකවග්ගො

៤. នតុម្ហាកវគ្គ

1. නතුම්හාකසුත්තවණ්ණනා

១. ពណ៌នានតុម្ហាកសូត្រ

33. නතුම්හාකවග්ගස්ස පඨමෙ පජහථාති ඡන්දරාගප්පහානෙන පජහථ. තිණාදීසු තිණං නාම අන්තොඵෙග්ගු බහිසාරං තාලනාළිකෙරාදි. කට්ඨං [Pg.245] නාම අන්තොසාරං බහිඵෙග්ගු ඛදිරසාලසාකපනසාදි. සාඛා නාම රුක්ඛස්ස බාහා විය නික්ඛන්තා. පලාසං නාම තාලනාළිකෙරපණ්ණාදි. පඨමං.

៣៣. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃនតុម្ហាកវគ្គ ពាក្យថា pajahatha (ចូរលះបង់ចោល) សេចក្តីថា ចូរលះបង់ចោលដោយការលះបង់នូវឆន្ទរាគៈ។ ក្នុងបណ្តាស្មៅនិងឈើជាដើម ស្មៅ (tiṇa) គឺឈើដែលមានសាច់ទន់ខាងក្នុង មានខ្លឹមខាងក្រៅ មានដើមត្នោតនិងដូងជាដើម។ ឈើ (kaṭṭha) គឺឈើដែលមានខ្លឹមខាងក្នុង មានសាច់ទន់ខាងក្រៅ មានដើមធ្នង់ ដើមរាំង ដើមម៉ៃសាក់ និងដើមខ្នុរជាដើម។ មែកឈើ (sākhā) គឺមែកដែលលយចេញពីដើមឈើ ប្រៀបដូចជាដៃនៃដើមឈើ។ ស្លឹកឈើ (palāsa) គឺស្លឹកត្នោតនិងស្លឹកដូងជាដើម។ សូត្រទី១ ចប់។

2. දුතියනතුම්හාකසුත්තවණ්ණනා

២. ពណ៌នាទុតិយនតុម្ហាកសូត្រ

34. දුතියං විනා උපමාය බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. දුතියං.

៣៤. សូត្រទី២ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹងធម៌ដោយមិនបាច់មានឧបមា។ សូត្រទី២ ចប់។

3. අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

៣. ពណ៌នាអញ្ញតរភិក្ខុសូត្រ

35. තතියෙ රූපඤ්චෙ, භන්තෙ, අනුසෙතීති යදි රූපං අනුසෙති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති කාමරාගාදීසු යෙන අනුසයෙන තං රූපං අනුසෙති, තෙනෙව අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති පණ්ණත්තිං ගච්ඡති. න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන අභූතෙන අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං න ගච්ඡතීති. තතියං.

៣៥. នៅក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា rūpañce, bhante, anuseti (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បើរូបដេកត្រាំនៅ) សេចក្តីថា បើរូបដេកត្រាំនៅ (ក្នុងសន្តាន)។ ពាក្យថា tena saṅkhaṃ gacchati (តែងដល់នូវការរាប់អានដោយសាររូបនោះ) សេចក្តីថា ក្នុងបណ្តាអនុស័យមានកាមរាគានុស័យជាដើម អនុស័យណាដែលដេកត្រាំនៅដោយអាស្រ័យរូបនោះ បុគ្គលតែងដល់នូវការបញ្ញត្តិហៅថា "ជាអ្នកត្រេកអរ ជាអ្នកប្រទូស្ត ជាអ្នកវង្វេង" ដោយសារតែអនុស័យនោះឯង។ ពាក្យថា na tena saṅkhaṃ gacchati (មិនដល់នូវការរាប់អានដោយសាររូបនោះ) សេចក្តីថា មិនដល់នូវការរាប់អានថា "ជាអ្នកត្រេកអរ ជាអ្នកប្រទូស្ត ជាអ្នកវង្វេង" ដោយសារអនុស័យដែលមិនមាន មិនកើតឡើងនោះឡើយ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

៤. ពណ៌នាទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសូត្រ

36. චතුත්ථෙ තං අනුමීයතීති තං අනුසයිතං රූපං මරන්තෙන අනුසයෙන අනුමරති. න හි ආරම්මණෙ භිජ්ජමානෙ තදාරම්මණා ධම්මා තිට්ඨන්ති. යං අනුමීයතීති යං රූපං යෙන අනුසයෙන අනුමරති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. අථ වා යන්ති කරණවචනමෙතං, යෙන අනුසයෙන අනුමීයති, තෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අත්ථො. චතුත්ථං.

៣៦. នៅក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា taṃ anumīyati (រូបនោះតែងវិនាសទៅតាម) សេចក្តីថា រូបដែលជាអារម្មណ៍នៃអនុស័យនោះ តែងវិនាសទៅជាមួយគ្នានឹងអនុស័យដែលវិនាសទៅ។ ព្រោះថា កាលបើអារម្មណ៍បែកធ្លាយទៅហើយ ធម៌ទាំងឡាយដែលមានអារម្មណ៍នោះជាទីអាស្រ័យ ក៏មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ ពាក្យថា yaṃ anumīyati (រូបណាដែលវិនាសទៅតាម) សេចក្តីថា រូបណាដែលវិនាសទៅជាមួយគ្នានឹងអនុស័យណា។ ពាក្យថា tena saṅkhaṃ gacchati (តែងដល់នូវការរាប់អានដោយសាររូបនោះ) សេចក្តីថា តែងដល់នូវការរាប់អានថា "ជាអ្នកត្រេកអរ ជាអ្នកប្រទូស្ត ជាអ្នកវង្វេង" ដោយសារអនុស័យនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា yaṃ នេះ ជាតតិយាវិភត្ត (យេន) សេចក្តីថា អនុស័យណាដែលវិនាសទៅតាមរូប បុគ្គលតែងដល់នូវការរាប់អានថា "ជាអ្នកត្រេកអរ ជាអ្នកប្រទូស្ត ជាអ្នកវង្វេង" ដោយសារអនុស័យនោះ នេះជាអត្ថ។ សូត្រទី៤ ចប់។

5-6. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

៥-៦. ពណ៌នាអានន្ទសូត្រជាដើម

37-38. පඤ්චමෙ ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති ධරමානස්ස ජීවමානස්ස ජරා පඤ්ඤායති. ඨිතීති හි ජීවිතින්ද්‍රියසඞ්ඛාතාය අනුපාලනාය නාමං. අඤ්ඤථත්තන්ති ජරාය. තෙනාහු පොරාණා –

៣៧-៣៨. នៅក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati (កាលបើខន្ធតាំងនៅ ភាពជាយ៉ាងដទៃតែងប្រាកដ) សេចក្តីថា ជរា (ភាពចាស់ជរា) តែងប្រាកដដល់រូបដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ កំពុងមានជីវិតរស់នៅ។ ព្រោះថា ពាក្យថា ṭhiti (ការតាំងនៅ) គឺជាឈ្មោះនៃការរក្សាទុក ពោលគឺជីវិតិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា aññathatta (ភាពជាយ៉ាងដទៃ) គឺជាឈ្មោះនៃជរា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា៖

‘‘උප්පාදො ජාති අක්ඛාතො, භඞ්ගො වුත්තො වයොති ච;

අඤ්ඤථත්තං ජරා වුත්තා, ඨිතී ච අනුපාලනා’’ති.

"ការកើតឡើង ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា ជាតិ, ការបែកធ្លាយ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា វយៈ (សេចក្តីវិនាស), ភាពជាយ៉ាងដទៃ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា ជរា, ចំណែកឯការតាំងនៅ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា អនុបាលនា (ការរក្សាទុក)។"

එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස උප්පාදජරාභඞ්ගසඞ්ඛාතානි තීණි ලක්ඛණානි හොන්ති යානි සන්ධාය වුත්තං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානී’’ති (අ. නි. 3.47).

លក្ខណៈទាំង៣ យ៉ាង គឺការកើតឡើង ជរា និងការបែកធ្លាយ តែងមានដល់ខន្ធនីមួយៗ យ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកលក្ខណៈទាំងនេះហើយ ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សង្ខតលក្ខណៈរបស់សង្ខតធម៌នេះ មាន៣ យ៉ាង"។

තත්ථ [Pg.246] සඞ්ඛතං නාම පච්චයනිබ්බත්තො යො කොචි සඞ්ඛාරො. සඞ්ඛාරො ච න ලක්ඛණං, ලක්ඛණං න සඞ්ඛාරො, න ච සඞ්ඛාරෙන විනා ලක්ඛණං පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා, නාපි ලක්ඛණං විනා සඞ්ඛාරො, ලක්ඛණෙන පන සඞ්ඛාරො පාකටො හොති. යථා හි න ච ගාවීයෙව ලක්ඛණං, ලක්ඛණමෙව න ගාවී, නාපි ගාවිං මුඤ්චිත්වා ලක්ඛණං පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා, නාපි ලක්ඛණං මුඤ්චිත්වා ගාවිං, ලක්ඛණෙන පන ගාවී පාකටා හොති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

ក្នុងសេចក្តីនោះ ដែលឈ្មោះថា សង្ខតៈ គឺសង្ខារណាមួយដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យ។ ឯសង្ខារ ក៏មិនមែនជាលក្ខណៈ លក្ខណៈ ក៏មិនមែនជាសង្ខារ មួយវិញទៀត បើគ្មានសង្ខារ ក៏មិនអាចបញ្ញត្តិនូវលក្ខណៈបានឡើយ ទោះបីគ្មានលក្ខណៈ ក៏មិនអាចបញ្ញត្តិនូវសង្ខារបានដែរ ប៉ុន្តែ សង្ខាររមែងប្រាកដច្បាស់បាន ក៏ដោយសារតែលក្ខណៈ។ ដូចជា មេគោផ្ទាល់ ក៏មិនមែនជាលក្ខណៈ លក្ខណៈ ក៏មិនមែនជាមេគោ មួយវិញទៀត បើវៀរចាកមេគោចេញហើយ ក៏មិនអាចបញ្ញត្តិនូវលក្ខណៈបានឡើយ ទោះបីវៀរចាកលក្ខណៈចេញហើយ ក៏មិនអាចបញ្ញត្តិនូវមេគោបានដែរ ប៉ុន្តែ មេគោរមែងប្រាកដច្បាស់បាន ក៏ដោយសារតែលក្ខណៈ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបថាមានការប្រៀបធៀបដ៏សមគួរយ៉ាងនេះឯង។

තත්ථ සඞ්ඛාරානං උප්පාදක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි උප්පාදලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. ‘‘උප්පාදොපී’’ති වුත්තෙ සඞ්ඛාරොපි ජරාලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. භඞ්ගක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි තංලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘අරූපධම්මානං ජරාඛණො නාම න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං, සම්මාසම්බුද්ධො ච ‘වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති වදන්තො අරූපධම්මානම්පි තීණි ලක්ඛණානි පඤ්ඤාපෙති, තානි අත්ථික්ඛණං උපාදාය ලබ්භන්තී’’ති වත්වා –

ក្នុងសេចក្តីនោះ ក្នុងខណៈនៃការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងឡាយ សូម្បីសង្ខារក្តី សូម្បីឧប្បាទលក្ខណៈក្តី សូម្បីខណៈដែលហៅថា កាលនៃការកើតឡើងនៃសង្ខារនោះក្តី រមែងប្រាកដច្បាស់។ កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ថា «សូម្បីឧប្បាទៈ» ដូច្នេះហើយ សូម្បីសង្ខារក្តី សូម្បីជរាលក្ខណៈក្តី សូម្បីខណៈនៃជរាដែលហៅថា កាលនៃការចាស់គ្រាំគ្រានៃសង្ខារនោះក្តី រមែងប្រាកដច្បាស់។ ក្នុងខណៈនៃការពុកផុយ (ភង្គខណៈ) សូម្បីសង្ខារក្តី សូម្បីភង្គលក្ខណៈនោះក្តី សូម្បីខណៈនៃភង្គដែលហៅថា កាលនៃការបែកធ្លាយនៃសង្ខារនោះក្តី រមែងប្រាកដច្បាស់។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «ខណៈនៃជរារបស់អរូបធម៌ទាំងឡាយ មិនអាចបញ្ញត្តិបានឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលដែលទ្រង់ត្រាស់ថា 'ការកើតឡើងនៃវេទនារមែងប្រាកដ ការវិនាសទៅរមែងប្រាកដ កាលបើវេទនាឋិតនៅ ភាពជាយ៉ាងដទៃរមែងប្រាកដ' ដូច្នេះ ទ្រង់រមែងបញ្ញត្តិនូវលក្ខណៈទាំង ៣ សូម្បីរបស់អរូបធម៌ទាំងឡាយដែរ លក្ខណៈទាំងនោះ រមែងបានដោយអាស្រ័យនូវខណៈដែលមានពិត (អត្ថិខណៈ) របស់អរូបធម៌នោះ» ដូច្នេះហើយ ទើបពោលថា៖

‘‘අත්ථිතා සබ්බධම්මානං, ඨිති නාම පවුච්චති;

තස්සෙව භෙදො මරණං, සබ්බදා සබ්බපාණින’’න්ති. –

«ភាពមានពិតនៃធម៌ទាំងពួង ហៅថា ឋិតិ ការបែកធ្លាយនៃឋិតិនោះឯង ឈ្មោះថា មរណៈ របស់សត្វទាំងពួង ក្នុងកាលទាំងពួង»។

ඉමාය ආචරියගාථාය තමත්ථං සාධෙන්ති. අථ වා සන්තතිවසෙන ඨානං ඨිතීති වෙදිතබ්බන්ති ච වදන්ති. යස්මා පන සුත්තෙ අයං විසෙසො නත්ථි, තස්මා ආචරියමතියා සුත්තං අපටිබාහෙත්වා සුත්තමෙව පමාණං කත්තබ්බං. ඡට්ඨං උත්තානමෙව. පඤ්චමඡට්ඨානි.

ពួកអាចារ្យទាំងនោះ រមែងសម្រេចនូវសេចក្តីនោះ ដោយគាថារបស់អាចារ្យនេះ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា គប្បីជ្រាបថា ការតាំងនៅដោយអំណាចនៃសន្តតិ ឈ្មោះថា ឋិតិ ដូច្នេះក៏មាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីប្លែកគ្នានេះ មិនមានក្នុងព្រះសូត្រឡើយ ហេតុនោះ មិនគប្បីបដិសេធព្រះសូត្រ ដោយមតិរបស់អាចារ្យឡើយ គប្បីធ្វើព្រះសូត្រនោះឯងឲ្យជាប្រមាណ។ ព្រះសូត្រទី ៦ មានសេចក្តីរាក់ស្រាប់ហើយ។ ព្រះសូត្រទី ៥ និងទី ៦ (ចប់ហើយ)។

7-10. අනුධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

៧-១០. អដ្ឋកថាអនុធម្មសូត្រជាដើម

39-42. සත්තමෙ ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නස්සාති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුලොමධම්මං පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නස්ස. අයමනුධම්මොති අයං අනුලොමධම්මො හොති. නිබ්බිදාබහුලොති උක්කණ්ඨනබහුලො හුත්වා. පරිජානාතීති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. පරිමුච්චතීති මග්ගක්ඛණෙ උප්පන්නාය පහානපරිඤ්ඤාය පරිමුච්චති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ මග්ගොව කථිතො හොති, තථා ඉතො පරෙසු තීසු. ඉධ පන අනුපස්සනා අනියමිතා, තෙසු [Pg.247] නියමිතා. තස්මා ඉධාපි සා තත්ථ නියමිතවසෙනෙව නියමෙතබ්බා. න හි සක්කා තීසු අඤ්ඤතරං අනුපස්සනං විනා නිබ්බින්දිතුං පරිජානිතුං වාති. සත්තමාදීනි.

៣៩-៤២. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៧ ពាក្យថា dhammānudhammappaṭipannassa សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិសេចក្តីប្រតិបត្តិជាចំណែកបឋម (បុព្វភាគបដិបទា) ដែលជាធម៌សមគួរ (អនុលោមធម៌) ដល់លោកុត្តរធម៌ទាំង ៩។ ពាក្យថា Ayamanudhammo សេចក្តីថា នេះជាអនុលោមធម៌។ ពាក្យថា Nibbidābahulo សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីនឿយណាយច្រើន។ ពាក្យថា Parijānāti សេចក្តីថា រមែងកំណត់ដឹងដោយបរិញ្ញាទាំង ៣ នូវត្រៃភូមិកធម៌។ ពាក្យថា Parimuccati សេចក្តីថា រមែងរួចចាកគ្រឿងសៅហ្មងទាំងពួង ដោយបហានបរិញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងមគ្គខណៈ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់តែមគ្គប៉ុណ្ណោះ ក្នុងព្រះសូត្រ ៣ ទៀតបន្ទាប់ពីនេះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គមិនបានកំណត់ទុកនូវអនុបស្សនាឡើយ ឯក្នុងព្រះសូត្រទាំង ៣ នោះ ទ្រង់បានកំណត់ទុក។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងព្រះសូត្រនេះ អនុបស្សនានោះ ក៏គប្បីកំណត់ទុកដោយអំណាចនៃអនុបស្សនាដែលទ្រង់កំណត់ទុកក្នុងព្រះសូត្រទាំង ៣ នោះឯង។ ព្រោះថា បើគ្មានអនុបស្សនាមួយក្នុងបណ្តាអនុបស្សនាទាំង ៣ ទេ គឺមិនអាចនឹងនឿយណាយ ឬកំណត់ដឹងបានឡើយ។ ព្រះសូត្រមានទី ៧ ជាដើម (ចប់ហើយ)។

නතුම්හාකවග්ගො චතුත්ථො.

នតុម្ហាកវគ្គ ទី ៤ ចប់ហើយ។

5. අත්තදීපවග්ගො

៥. អត្តទីបវគ្គ

1. අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថាអត្តទីបសូត្រ

43. අත්තදීපවග්ගස්ස පඨමෙ අත්තදීපාති අත්තානං දීපං තාණං ලෙණං ගතිං පරායණං පතිට්ඨං කත්වා විහරථාති අත්ථො. අත්තසරණාති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. අනඤ්ඤසරණාති ඉදං අඤ්ඤස්ස සරණපටික්ඛෙපවචනං. න හි අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස සරණං හොති අඤ්ඤස්ස වායාමෙන අඤ්ඤස්ස අසිජ්ඣනතො, වුත්තම්පි චෙතං –

៤៣. ក្នុងព្រះសូត្រទី ១ នៃអត្តទីបវគ្គ ពាក្យថា attadīpā សេចក្តីថា ចូរធ្វើខ្លួនឲ្យជាកោះ ជាទីពឹង ជាទីពួន ជាទីទៅ ជាទីរលឹក ជាទីតាំង ហើយនៅចុះ។ ពាក្យថា Attasaraṇā នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា attadīpā នោះឯង។ ពាក្យថា Anaññasaraṇā នេះ ជាពាក្យបដិសេធនូវទីពឹងដទៃ។ ព្រោះថា អ្នកដទៃមិនមែនជាទីពឹងរបស់អ្នកដទៃឡើយ ព្រោះការសម្រេចរបស់បុគ្គលម្នាក់ មិនមែនបានមកដោយសារតែការព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀតឡើយ សូម្បីពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

‘‘අත්තා හි අත්තනො නාථො,කො හි නාථො පරො සියා’’ති. (ධ. ප. 160);

«ខ្លួនឯងជាទីពឹងរបស់ខ្លួន ព្រោះថាអ្នកដទៃណា នឹងជាទីពឹងបាន»។

තෙනාහ ‘‘අනඤ්ඤසරණා’’ති. කො පනෙත්ථ අත්තා නාම? ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො. තෙනෙවාහ – ‘‘ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා’’ති. යොනීති කාරණං – ‘‘යොනි හෙසා, භූමිජ, ඵලස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.227) විය. කිංපහොතිකාති කිංපභුතිකා, කුතො පභවන්තීති අත්ථො? රූපස්ස ත්වෙවාති ඉදං තෙසංයෙව සොකාදීනං පහානදස්සනත්ථං ආරද්ධං. න පරිතස්සතීති න ගණ්හාති න ගහති. තදඞ්ගනිබ්බුතොති තෙන විපස්සනඞ්ගෙන කිලෙසානං නිබ්බුතත්තා තදඞ්ගනිබ්බුතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනාව කථිතා. පඨමං.

ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «anaññasaraṇā»។ ចុះក្នុងទីនេះ អ្វីដែលឈ្មោះថា ខ្លួន (អត្តា)? គឺលោកិយធម៌ និងលោកុត្តរធម៌។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā»។ ពាក្យថា យោនិ គឺ ហេតុ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភូមិជៈ នេះជាហេតុនៃការសម្រេចផល»។ ពាក្យថា Kiṃpahotikā សេចក្តីថា មានអ្វីជាប្រភព ឬកើតឡើងអំពីទីណា? ពាក្យថា Rūpassa tveva នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមឡើង ដើម្បីបង្ហាញនូវការលះបង់នូវសេចក្តីសោកជាដើមទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Na paritassati សេចក្តីថា មិនកាន់យក មិនប្រកាន់ខ្ជាប់។ ពាក្យថា Tadaṅganibbuto សេចក្តីថា រលត់ទុក្ខដោយអង្គនោះ គឺរលត់កិលេសទាំងឡាយដោយសារតែអង្គនៃវិបស្សនានោះ ទើបហៅថា តទង្គនិព្វុតៈ។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់តែវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះសូត្រទី ១ (ចប់ហើយ)។

2. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

២. អដ្ឋកថាបដិបទាសូត្រ

44. දුතියෙ දුක්ඛසමුදයගාමිනී සමනුපස්සනාති යස්මා සක්කායො දුක්ඛං, තස්ස ච සමුදයගාමිනී පටිපදා නාම ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එවං [Pg.248] දිට්ඨිසමනුපස්සනා වුත්තා, තස්මා දුක්ඛසමුදයගාමිනී සමනුපස්සනාති අයමෙත්ථ අත්ථො හොති. දුක්ඛනිරොධගාමිනී සමනුපස්සනාති එත්ථ සහ විපස්සනාය චතුමග්ගඤාණං ‘‘සමනුපස්සනා’’ති වුත්තං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. දුතියං.

៤៤. ក្នុងព្រះសូត្រទី ២ ក្នុងពាក្យថា dukkhasamudayagāminī samanupassanā នោះ ព្រោះហេតុតែសក្កាយៈជាទុក្ខ ហើយសេចក្តីប្រតិបត្តិដែលជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃទុក្ខនោះ ឈ្មោះថា ការយល់ឃើញដោយទិដ្ឋិថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន» យ៉ាងនេះ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីយល់ឃើញដែលជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃទុក្ខ ឈ្មោះថា ទុក្ខសមុទយគាមិនី សមនុបស្សនា នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ក្នុងពាក្យថា dukkhanirodhagāminī samanupassanā នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ហៅ មគ្គញ្ញាណទាំង ៤ ជាមួយនិងវិបស្សនាថា «សមនុបស្សនា»។ យ៉ាងនេះ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់អំពីវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ ព្រះសូត្រទី ២ (ចប់ហើយ)។

3. අනිච්චසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាអនិច្ចសូត្រ

45. තතියෙ සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බන්ති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. විරජ්ජති විමුච්චතීති මග්ගක්ඛණෙ විරජ්ජති, ඵලක්ඛණෙ විමුච්චති. අනුපාදාය ආසවෙහීති අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙහි ආසවෙහි අගහෙත්වා ඉති විමුච්චති. රූපධාතුයාතිආදි පච්චවෙක්ඛණදස්සනත්ථං වුත්තං. සහ ඵලෙන පච්චවෙක්ඛණදස්සනත්ථන්තිපි වදන්තියෙව. ඨිතන්ති උපරි කත්තබ්බකිච්චාභාවෙන ඨිතං. ඨිතත්තා සන්තුස්සිතන්ති පත්තබ්බං පත්තභාවෙන සන්තුට්ඨං. පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතීති සයමෙව පරිනිබ්බායති. තතියං.

៤៥. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៣ ពាក្យថា sammappaññāya daṭṭhabbaṃ សេចក្តីថា គប្បីឃើញដោយមគ្គបញ្ញា ព្រមទាំងវិបស្សនា។ ពាក្យថា virajjati vimuccati សេចក្តីថា រមែងនឿយណាយក្នុងមគ្គខណៈ រមែងរួចចាកកិលេសក្នុងផលខណៈ។ ពាក្យថា anupādāya āsavehi សេចក្តីថា រមែងរួចចាកកិលេស គឺមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នូវធម៌ណាមួយ ដោយអាសវធម៌ទាំងឡាយដែលរលត់ទៅហើយដោយការរលត់មិនកើតឡើងវិញឡើយ។ ពាក្យជាដើមថា rūpadhātuyā ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ព្រមទាំងផល ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា ឋិតំ សេចក្តីថា តាំងនៅហើយ ព្រោះគ្មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើតទៅទៀតឡើយ។ ពាក្យថា ឋិតត្តា សន្តុស្សិតំ សេចក្តីថា ត្រេកអរហើយ ព្រោះបានសម្រេចនូវគុណធម៌ដែលគប្បីបានសម្រេច។ ពាក្យថា paccattaṃyeva parinibbāyati សេចក្តីថា រមែងរលត់ទុក្ខដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់។ ព្រះសូត្រទី ៣ (ចប់ហើយ)។

4. දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាទុតិយអនិច្ចសូត្រ

46. චතුත්ථෙ පුබ්බන්තානුදිට්ඨියොති පුබ්බන්තං අනුගතා අට්ඨාරස දිට්ඨියො න හොන්ති. අපරන්තානුදිට්ඨියොති අපරන්තං අනුගතා චතුචත්තාලීස දිට්ඨියො න හොන්ති. ථාමසො පරාමාසොති දිට්ඨිථාමසො චෙව දිට්ඨිපරාමාසො ච න හොති. එත්තාවතා පඨමමග්ගො දස්සිතො. ඉදානි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගෙ ච ඵලානි ච දස්සෙතුං රූපස්මින්තිආදි ආරද්ධං. අථ වා දිට්ඨියො නාම විපස්සනාය එව පහීනා, ඉදං පන උපරි සහ විපස්සනාය චත්තාරො මග්ගෙ දස්සෙතුං ආරද්ධං. චතුත්ථං.

៤៦. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៤ ពាក្យថា pubbantānudiṭṭhiyo សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំង ១៨ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណែកអតីត រមែងមិនមាន។ ពាក្យថា aparantānudiṭṭhiyo សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំង ៤៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណែកអនាគត រមែងមិនមាន។ ពាក្យថា thāmaso parāmāso សេចក្តីថា ការស្ទាបអង្អែលដ៏មាំមួនដោយអំណាចទិដ្ឋិ និងការស្ទាបអង្អែលដោយទិដ្ឋិ រមែងមិនមាន។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវបឋមមគ្គហើយ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវមគ្គទាំង ៣ ខាងលើ ព្រមទាំងផលទាំងឡាយ ជាមួយនិងវិបស្សនា ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យជាដើមថា rūpasmiṃ។ មួយយ៉ាងទៀត ទិដ្ឋិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា លះបង់បានដោយវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ព្រះសូត្រនេះ ទ្រង់ផ្តើមឡើង ដើម្បីបង្ហាញនូវមគ្គទាំង ៤ ខាងលើ ព្រមទាំងវិបស្សនា។ ព្រះសូត្រទី ៤ (ចប់ហើយ)។

5. සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා

៥. អដ្ឋកថាសមនុបស្សនាសូត្រ

47. පඤ්චමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ සමනුපස්සන්ති එතෙසං වා අඤ්ඤතරන්ති පරිපුණ්ණගාහවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ සමනුපස්සන්ති, අපරිපුණ්ණගාහවසෙන එතෙසං අඤ්ඤතරං. ඉති අයඤ්චෙව සමනුපස්සනාති ඉති අයඤ්ච දිට්ඨිසමනුපස්සනා. අස්මීති චස්ස අවිගතං හොතීති යස්ස අයං සමනුපස්සනා අත්ථි, තස්මිං අස්මීති තණ්හාමානදිට්ඨිසඞ්ඛාතං පපඤ්චත්තයං අවිගතමෙව හොති. පඤ්චන්නං [Pg.249] ඉන්ද්‍රියානං අවක්කන්ති හොතීති තස්මිං කිලෙසජාතෙ සති කම්මකිලෙසපච්චයානං පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං නිබ්බත්ති හොති.

៤៧. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៥ ពាក្យថា pañcupādānakkhandhe samanupassanti etesaṃ vā aññatarṃ សេចក្តីថា រមែងយល់ឃើញនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់ខ្ជាប់ពេញលេញ ឬរមែងយល់ឃើញនូវឧបាទានក្ខន្ធណាមួយក្នុងបណ្តាឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នោះ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់ខ្ជាប់មិនពេញលេញ។ ពាក្យថា iti ayañceva samanupassanā សេចក្តីថា នេះជាការយល់ឃើញដោយទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា asmīti cassa avigataṃ hoti សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានការយល់ឃើញយ៉ាងនេះ ក្នុងបុគ្គលនោះ ធម៌ជាគ្រឿងយឺតយូរ (បបញ្ចធម៌) ទាំង ៣ គឺតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ ដែលហៅថា «អាត្មាអញមាន» រមែងមិនទាន់ប្រាសចាកឡើយ។ ពាក្យថា pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hoti សេចក្តីថា កាលបើបណ្តាញកិលេសនោះមាននៅ ការកើតឡើងនៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ដែលមានកម្ម និងកិលេសជាបច្ច័យ រមែងប្រាកដច្បាស់។

අත්ථි, භික්ඛවෙ, මනොති ඉදං කම්මමනං සන්ධාය වුත්තං. ධම්මාති ආරම්මණං. අවිජ්ජාධාතූති ජවනක්ඛණෙ අවිජ්ජා. අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙනාති අවිජ්ජාසම්පයුත්තඵස්සතො ජාතෙන. අපිච මනොති භවඞ්ගක්ඛණෙ විපාකමනොධාතු, ආවජ්ජනක්ඛණෙ කිරියමනොධාතු. ධම්මාදයො වුත්තප්පකාරාව. අස්මීතිපිස්ස හොතීති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අස්මීති එවම්පිස්ස හොති. ඉතො පරෙසු අයමහමස්මීති රූපාදීසු කිඤ්චිදෙව ධම්මං ගහෙත්වා ‘‘අයං අහමස්මී’’ති අත්තදිට්ඨිවසෙන වුත්තං. භවිස්සන්ති සස්සතදිට්ඨිවසෙන. න භවිස්සන්ති උච්ඡෙදදිට්ඨිවසෙන. රූපී භවිස්සන්තිආදීනි සබ්බානි සස්සතමෙව භජන්ති. අථෙත්ථාති අථ තෙනෙවාකාරෙන ඨිතෙසු එතෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු. අවිජ්ජා පහීයතීති චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණභූතා අවිජ්ජා පහීයති. විජ්ජා උප්පජ්ජතීති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජති. එවමෙත්ථ අස්මීති තණ්හාමානදිට්ඨියො. කම්මස්ස පඤ්චන්නඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, විපාකමනං පඤ්චින්ද්‍රියපක්ඛිකං කත්වා පඤ්චන්නඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං කම්මස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධීති. ඉති තයො පපඤ්චා අතීතො අද්ධා, ඉන්ද්‍රියාදීනි පච්චුප්පන්නො අද්ධා, තත්ථ කම්මමනං ආදිං කත්වා අනාගතස්ස පච්චයො දස්සිතොති. පඤ්චමං.

ពាក្យថា Atthi, bhikkhave, mano នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយក កម្មមនោ (កម្មវិញ្ញាណ)។ ពាក្យថា dhammā សំដៅយក អារម្មណ៍។ ពាក្យថា avijjādhātu សំដៅយក អវិជ្ជាក្នុងជវនខណៈ។ ពាក្យថា avijjāsamphassajena សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងអំពីផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយអវិជ្ជា។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា mano សំដៅយក វិបាកមនោធាតុកំពុងកើតក្នុងភវង្គខណៈ និងកិរិយាមនោធាតុកំពុងកើតក្នុងអាវជ្ជនខណៈ។ ធម៌ទាំងឡាយជាដើម ក៏មានប្រការដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា asmītipissa hoti សេចក្តីថា សូម្បីពាក្យថា «អាត្មាអញមាន» យ៉ាងនេះ ក៏រមែងមានដល់បុគ្គលនោះ ដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ក្នុងពាក្យបន្ទាប់ពីនេះ ពាក្យថា ayamahamasmi ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃអត្តទិដ្ឋិ ដោយកាន់យកធម៌ណាមួយក្នុងរូបជាដើមថា «នេះជាអាត្មាអញ នេះជាខ្លួនរបស់អាត្មាអញ»។ ពាក្យថា bhavissanti ត្រាស់ដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា na bhavissanti ត្រាស់ដោយអំណាចនៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ពាក្យជាដើមថា rūpī bhavissanti ទាំងអស់ រមែងចូលទៅរកសស្សតទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា athettha សេចក្តីថា កាលបើឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនោះ តាំងនៅដោយអាការៈនោះឯង។ ពាក្យថា avijjā pahīyati សេចក្តីថា អវិជ្ជាដែលជាសេចក្តីមិនដឹងក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ រមែងលះបង់បាន។ ពាក្យថា vijjā uppajjati សេចក្តីថា វិជ្ជាគឺអរហត្តមគ្គរមែងកើតឡើង។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ តណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ ដែលហៅថា «អាត្មាអញមាន»។ រវាងកម្ម និងឥន្ទ្រិយទាំង ៥ មានតំណភ្ជាប់មួយ ដោយធ្វើវិបាកចិត្តឲ្យជាចំណែកនៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ហើយ រវាងឥន្ទ្រិយទាំង ៥ និងកម្ម ក៏មានតំណភ្ជាប់មួយដែរ។ យ៉ាងនេះ បបញ្ចធម៌ទាំង ៣ ជាអតីតកាល ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយជាដើម ជាបច្ចុប្បន្នកាល ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវបច្ច័យនៃអនាគតកាល ដោយផ្តើមអំពីកម្មមនោជាដើម។ ព្រះសូត្រទី ៥ (ចប់ហើយ)។

6. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាខន្ធសូត្រ

48. ඡට්ඨෙ රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො, චත්තාරො ඛන්ධා චතුභූමකා. සාසවන්ති ආසවානං ආරම්මණභාවෙන පච්චයභූතං. උපාදානියන්ති තථෙව ච උපාදානානං පච්චයභූතං. වචනත්ථො පනෙත්ථ – ආරම්මණං කත්වා පවත්තෙහි සහ ආසවෙහීති සාසවං. උපාදාතබ්බන්ති උපාදානියං. ඉධාපි රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො, අවසෙසා තෙභූමකා විපස්සනාචාරවසෙන වුත්තා. එවමෙත්ථ රූපං රාසට්ඨෙන ඛන්ධෙසු පවිට්ඨං, සාසවරාසට්ඨෙන උපාදානක්ඛන්ධෙසු. වෙදනාදයො සාසවාපි අත්ථි, අනාසවාපි අත්ථි. තෙ රාසට්ඨෙන සබ්බෙපි ඛන්ධෙසු පවිට්ඨා, තෙභූමකා පනෙත්ථ සාසවට්ඨෙන උපාදානක්ඛන්ධෙසු පවිට්ඨාති. ඡට්ඨං.

៤៨. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៦ រូបក្ខន្ធ ជាកាមាវចរធម៌ ឯខន្ធទាំង ៤ ជាចតុភូមិកធម៌។ ពាក្យថា sāsavaṃ សេចក្តីថា ដែលជាបច្ច័យដោយភាពជាអារម្មណ៍នៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា upādāniyṃ សេចក្តីថា ដែលជាបច្ច័យដោយភាពជាអារម្មណ៍នៃឧបាទានទាំងឡាយ ដូច្នោះដែរ។ ឯវចនត្ថៈក្នុងទីនេះថា៖ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយនិងអាសវៈទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងដោយធ្វើធម៌នោះឲ្យជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា សាសវៈ។ ធម៌ដែលឧបាទានគប្បីប្រកាន់ខ្ជាប់ ឈ្មោះថា ឧបាទានិយៈ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ រូបក្ខន្ធ ក៏ជាកាមាវចរធម៌ ឯខន្ធដែលសេសសល់ ជាតេភូមិកធម៌ ដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ជាទីត្រាច់ទៅនៃវិបស្សនា។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ រូប រមែងចូលទៅក្នុងខន្ធទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាជាគំនរ រមែងចូលទៅក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាជាគំនរនៃអារម្មណ៍របស់អាសវៈ។ វេទនាជាដើម សូម្បីជាសាសវធម៌ក៏មាន ជាអនាសវធម៌ក៏មាន។ ធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ រមែងចូលទៅក្នុងខន្ធទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាជាគំនរ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ ធម៌ដែលជាតេភូមិកៈ រមែងចូលទៅក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាជាអារម្មណ៍របស់អាសវៈ។ ព្រះសូត្រទី ៦ (ចប់ហើយ)។

7-8. සොණසුත්තාදිවණ්ණනා

៧-៨. អដ្ឋកថាសោណសូត្រជាដើម

49-50. සත්තමෙ [Pg.250] සෙය්‍යොහමස්මීති විසිට්ඨො උත්තමො අහමස්මි. කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස අදස්සනාති යථාභූතස්ස අදස්සනතො අඤ්ඤං කිං භවෙය්‍ය? අදස්සනං අඤ්ඤාණමෙව භවෙය්‍යාති අත්ථො. ඉදානිස්ස තෙ පරිවට්ටං වජිරභෙදදෙසනං ආරභන්තො තං කිං මඤ්ඤසි සොණොතිආදිමාහ. අට්ඨමං උත්තානමෙව. සත්තමඅට්ඨමානි.

៤៩-៥០. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៧ ពាក្យថា seyyohamasmi សេចក្តីថា អាត្មាអញជាអ្នកវិសេស អាត្មាអញជាអ្នកឧត្តម។ ពាក្យថា kimaññatra yathābhūtassa adassanā សេចក្តីថា ក្រៅពីការមិនឃើញនូវសភាវៈពិត តើមានហេតុអ្វីដទៃទៀត? សេចក្តីថា ការមិនឃើញ គឺអវិជ្ជាហ្នឹងឯង ជាហេតុនៃការយល់ឃើញយ៉ាងនោះ។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងផ្តើមសម្តែងនូវទេសនាដែលមានការត្រឡប់ ៣ ជុំ ដូចជាការបំបែកដោយវជិរៈ ដល់សោណគហបតីបុត្រនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា taṃ kiṃ maññasi soṇa។ ព្រះសូត្រទី ៨ មានសេចក្តីរាក់ស្រាប់ហើយ។ ព្រះសូត្រទី ៧ និងទី ៨ (ចប់ហើយ)។

9-10. නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා

៩-១០. អដ្ឋកថានន្ទិក្ខយសូត្រជាដើម

51-52. නවමදසමෙසු නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයොති ඉදං නන්දීති වා රාගොති වා ඉමෙසං අත්ථතො නින්නානාකරණතාය වුත්තං. නිබ්බිදානුපස්සනාය වා නිබ්බින්දන්තො නන්දිං පජහති, විරාගානුපස්සනාය විරජ්ජන්තො රාගං පජහති. එත්තාවතා විපස්සනං නිට්ඨපෙත්වා ‘‘රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො’’ති ඉධ මග්ගං දස්සෙත්වා ‘‘නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්ත’’න්ති ඵලං දස්සිතන්ති. නවමදසමානි.

៥១-៥២. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៩ និងទី ១០ ពាក្យថា nandikkhayā rāgakkhayo និង rāgakkhayā nandikkhayo នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ព្រោះហេតុតែពាក្យថា នន្ទិ ក្តី រាគៈ ក្តី ទាំងពីរនេះ ដោយអត្ថគឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ មួយយ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលនឿយណាយដោយនិព្វិទានុបស្សនា រមែងលះបង់នូវនន្ទិ កាលនឿយណាយដោយវិរាគានុបស្សនា រមែងលះបង់នូវរាគៈ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គធ្វើវិបស្សនាឲ្យចប់ហើយ ទើបទ្រង់បង្ហាញនូវមគ្គក្នុងពាក្យថា rāgakkhayā nandikkhayo នេះ ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវផលដោយពាក្យថា nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ ដូច្នេះឯង។ ព្រះសូត្រទី ៩ និងទី ១០ (ចប់ហើយ)។

අත්තදීපවග්ගො පඤ්චමො.

អត្តទីបវគ្គ ទី៥ ចប់ហើយ។

මූලපණ්ණාසකො සමත්තො.

មូលបណ្ណាសក ចប់ហើយ។

6. උපයවග්ගො

៦. ឧបយវគ្គ

1. උපයසුත්තවණ්ණනා

១. ឧបយសូត្រវណ្ណនា

53. උපයවග්ගස්ස පඨමෙ උපයොති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ උපගතො. විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං. ආපජ්ජෙය්‍යාති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය වුද්ධිආදීනි ආපජ්ජෙය්‍ය. විඤ්ඤාණුපයන්ති පදස්ස අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව. වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණන්ති පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය අභාවෙන ආරම්මණං වොච්ඡිජ්ජති. පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා න හොති. තදප්පතිට්ඨිතන්ති තං අප්පතිට්ඨිතං. අනභිසඞ්ඛච්ච විමුත්තන්ති පටිසන්ධිං අනභිසඞ්ඛරිත්වා විමුත්තං. පඨමං.

៥៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃឧបយវគ្គ ពាក្យថា upayoti គឺអ្នកចូលទៅជិតឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា viññāṇanti គឺកម្មវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា āpajjeyyāti គឺធ្វើកម្មឲ្យមានកម្លាំងលឿន ហើយគប្បីដល់នូវសេចក្តីចម្រើនជាដើម ព្រោះភាពជាសភាវៈអាចទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ។ ហេតុនៃការមិនកាន់យកនូវបទថា viññāṇupayaṃ គឺបានពោលរួចមកហើយ។ ពាក្យថា vocchijjatārammaṇanti គឺអារម្មណ៍ដែលជួយឧបត្ថម្ភដល់បដិសន្ធិដោយអំណាចនៃកម្ម កម្មនិមិត្ត និងគតីនិមិត្ត តែងដាច់សូន្យទៅ ព្រោះមិនមានសភាវៈអាចទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា patiṭṭhā viññāṇassāti គឺមិនមែនជាទីតាំងនៃកម្មវិញ្ញាណឡើយ។ ពាក្យថា tadappatiṭṭhitanti គឺវិញ្ញាណនោះមិនតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា anabhisaṅkhacca vimuttanti គឺមិនតាក់តែងនូវបដិសន្ធិ ព្រោះការកម្ចាត់បច្ច័យ ហើយរួចផុតទៅ។ សូត្រទី១ ចប់។

2. බීජසුත්තවණ්ණනා

២. ពីជសូត្រវណ្ណនា

54. දුතියෙ බීජජාතානීති බීජානි. මූලබීජන්ති වචං වචත්තං හලිද්දං සිඞ්ගිවෙරන්ති එවමාදි. ඛන්ධබීජන්ති අස්සත්ථො නිග්‍රොධොති එවමාදි. ඵලුබීජන්ති [Pg.251] උච්ඡු වෙළු නළොති එවමාදි. අග්ගබීජන්ති අජ්ජුකං ඵණිජ්ජකන්ති එවමාදි. බීජබීජන්ති සාලිවීහිආදි පුබ්බණ්ණඤ්චෙව මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණඤ්ච. අඛණ්ඩානීති අභින්නානි. භින්නකාලතො පට්ඨාය බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. අපූතිකානීති උදකතෙමනෙන අපූතිකානි. පූතිබීජඤ්හි බීජත්ථාය න උපකප්පති. අවාතාතපහතානීති වාතෙන ච ආතපෙන ච න හතානි, නිරොජතං න පාපිතානි. නිරොජඤ්හි කසටං බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සාරාදානීති ගහිතසාරානි පතිට්ඨිතසාරානි. නිස්සාරඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සුඛසයිතානීති චත්තාරො මාසෙ කොට්ඨෙ පක්ඛිත්තනියාමෙනෙව සුඛං සයිතානි. පථවීති හෙට්ඨා පතිට්ඨානපථවී. ආපොති උපරිස්නෙහනආපො. චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණභූතා රූපාදයො චත්තාරො ඛන්ධා. තෙ හි ආරම්මණවසෙන පතිට්ඨාභූතත්තා පථවීධාතුසදිසා. නන්දිරාගො සිනෙහනට්ඨෙන ආපොධාතුසදිසො. විඤ්ඤාණං සාහාරන්ති සප්පච්චයං කම්මවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි බීජං විය පථවියං ආරම්මණපථවියං විරුහති. දුතියං.

៥៤. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា bījajātānīti គឺពូជទាំងឡាយ។ ពាក្យថា mūlabījanti គឺរុក្ខជាតិមានស្រឡៅ, ខ្ញីស, រមៀត, ខ្ញី ជាដើម។ ពាក្យថា khandhabījanti គឺដើមពោធិ៍, ដើមជ្រៃ ជាដើម។ ពាក្យថា phalubījanti គឺអំពៅ, ឫស្សី, បបុស ជាដើម។ ពាក្យថា aggabījanti គឺជីរនាងវង, ជីរម្រះព្រៅ ជាដើម។ ពាក្យថា bījabījanti គឺបុព្វណ្ណជាតិមានស្រូវសាលី និងស្រូវខ្សាយជាដើមផង និងអបរណ្ណជាតិមានសណ្តែកបាយ និងសណ្តែកសៀងជាដើមផង។ ពាក្យថា akhaṇḍānīti គឺមិនបែកបាក់។ ចាប់តាំងពីពេលបែកបាក់ទៅ គ្រាប់ពូជរមែងមិនសម្រេចប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើជាពូជឡើយ។ ពាក្យថា apūtikānīti គឺមិនរលួយដោយសារការសើមទឹក។ ព្រោះថា គ្រាប់ពូជដែលស្អុយរលួយ រមែងមិនសម្រេចប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើជាពូជឡើយ។ ពាក្យថា avātātapahatānīti គឺមិនត្រូវខ្យល់ និងកម្តៅថ្ងៃបំផ្លាញ មិនឲ្យដល់នូវភាពអស់ឱជារស។ ព្រោះថា គ្រាប់ពូជដែលគ្មានឱជារស ជាគ្រាប់ស្កក រមែងមិនសម្រេចប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើជាពូជឡើយ។ ពាក្យថា sārādānīti គឺគ្រាប់ពូជដែលមានខ្លឹមតាំងនៅមាំមួន។ ព្រោះថា គ្រាប់ពូជដែលគ្មានខ្លឹម រមែងមិនសម្រេចប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើជាពូជឡើយ។ ពាក្យថា sukhasayitānīti គឺរក្សាទុកដោយស្រួលក្នុងជង្រុកអស់រយៈពេល ៣ ឬ ៤ ខែ។ ពាក្យថា pathavīti គឺផែនដីដែលជាទីតាំងទ្រទ្រង់នៅខាងក្រោម។ ពាក្យថា āpoti គឺទឹកដែលស្រោចស្រពឲ្យសើមនៅខាងលើ។ ពាក្យថា catasso viññāṇaṭṭhitiyoti គឺខន្ធទាំង ៤ មានរូបខន្ធជាដើម ដែលជាអារម្មណ៍នៃកម្មវិញ្ញាណ។ ព្រោះថា ខន្ធទាំង ៤ នោះ ប្រៀបដូចជាបឋវីធាតុ ព្រោះជាទីតាំងដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ នន្ទិរាគ ប្រៀបដូចជាអាបោធាតុ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសើមសើម។ ពាក្យថា viññāṇaṃ sāhāranti គឺកម្មវិញ្ញាណដែលប្រកបដោយបច្ច័យ។ ព្រោះថា កម្មវិញ្ញាណដែលប្រកបដោយបច្ច័យនោះ តែងលូតលាស់ក្នុងផែនដីគឺអារម្មណ៍ ដូចជាគ្រាប់ពូជលូតលាស់ក្នុងផែនដីធម្មតាដូច្នោះឯង។ សូត្រទី២ ចប់។

3. උදානසුත්තවණ්ණනා

៣. ឧទានសូត្រវណ្ណនា

55. තතියෙ උදානං උදානෙසීති බලවසොමනස්සසමුට්ඨානං උදානං උදාහරි. කිං නිස්සාය පනෙස භගවතො උප්පන්නොති. සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං. කථං? එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘තයොමෙ උපනිස්සයා – දානූපනිස්සයො සීලූපනිස්සයො භාවනූපනිස්සයො චා’’ති. තෙසු දානසීලූපනිස්සයා දුබ්බලා, භාවනූපනිස්සයො බලවා. දානසීලූපනිස්සයා හි තයො මග්ගෙ ච ඵලානි ච පාපෙන්ති, භාවනූපනිස්සයො අරහත්තං පාපෙති. ඉති දුබ්බලූපනිස්සයෙ පතිට්ඨිතො භික්ඛු ඝටෙන්තො වායමන්තො පඤ්චොරම්භාගියානි බන්ධනානි ඡෙත්වා තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති, ‘‘අහො සාසනං නිය්‍යානික’’න්ති ආවජ්ජෙන්තස්ස අයං උදපාදි.

៥៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា udānaṃ udānesīti គឺទ្រង់បន្លឺនូវឧទានដែលមានសោមនស្សដ៏ខ្លាំងក្លាជាសមុដ្ឋាន។ សួរថា ចុះឧទាននេះកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះអាស្រ័យហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះអាស្រ័យនូវភាពជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខនៃព្រះសាសនា។ សួរថា តើកើតឡើងដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ឧបនិស្ស័យទាំងឡាយ ៣ យ៉ាងនេះគឺ ទានូបនិស្ស័យ សីលូបនិស្ស័យ និងភាវនូបនិស្ស័យ»។ ក្នុងឧបនិស្ស័យទាំងនោះ ទានូបនិស្ស័យ និងសីលូបនិស្ស័យ ជាឧបនិស្ស័យទន់ខ្សោយ, ភាវនូបនិស្ស័យ ជាឧបនិស្ស័យមានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះថា ទានូបនិស្ស័យ និងសីលូបនិស្ស័យ តែងនាំឲ្យដល់នូវមគ្គ និងផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣, ចំណែកភាវនូបនិស្ស័យ តែងនាំឲ្យដល់នូវអរហត្តផល។ ភិក្ខុអ្នកតាំងនៅក្នុងឧបនិស្ស័យដ៏ទន់ខ្សោយ កាលព្យាយាមប្រឹងប្រែង តែងកាត់ផ្តាច់នូវឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈទាំង ៥ ហើយញ៉ាំងមគ្គផលទាំង ៣ ឲ្យកើតឡើងបាន យ៉ាងនេះ។ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាថា «ឱ! ព្រះសាសនាជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខពិតមែនតើ» ឧទាននេះក៏កើតឡើង។

තත්ථ ‘‘දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨත්වා ඝටමානො තීණි මග්ගඵලානි පාපුණාතී’’ති ඉමස්සත්ථස්සාවිභාවනත්ථං මිලකත්ථෙරස්ස වත්ථු වෙදිතබ්බං – සො කිර ගිහිකාලෙ පාණාතිපාතකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො අරඤ්ඤෙ පාසසතඤ්චෙව අදූහලසතඤ්ච යොජෙසි. අථෙකදිවසං අඞ්ගාරපක්කමංසං ඛාදිත්වා පාසට්ඨානෙසු විචරන්තො පිපාසාභිභූතො එකස්ස අරඤ්ඤවාසිත්ථෙරස්ස [Pg.252] විහාරං ගන්ත්වා ථෙරස්ස චඞ්කමන්තස්ස අවිදූරෙ ඨිතං පානීයඝටං විවරි, හත්ථතෙමනමත්තම්පි උදකං නාද්දස. සො කුජ්ඣිත්වා ආහ – ‘‘භික්ඛු, භික්ඛු තුම්හෙ ගහපතිකෙහි දින්නං භුඤ්ජිත්වා භුඤ්ජිත්වා සුපථ, පානීයඝටෙ අඤ්ජලිමත්තම්පි උදකං න ඨපෙථ, න යුත්තමෙත’’න්ති. ථෙරො ‘‘මයා පානීයඝටො පූරෙත්වා ඨපිතො, කිං නු ඛො එත’’න්ති? ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො පරිපුණ්ණඝටං දිස්වා පානීයසඞ්ඛං පූරෙත්වා අදාසි. සො ද්වත්තිසඞ්ඛපූරං පිවිත්වා චින්තෙසි – ‘‘එවං පූරිතඝටො නාම මම කම්මං ආගම්ම තත්තකපාලො විය ජාතො. කිං නු ඛො අනාගතෙ අත්තභාවෙ භවිස්සතී’’ති? සංවිග්ගචිත්තො ධනුං ඡඩ්ඩෙත්වා, ‘‘පබ්බාජෙථ මං, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා තං පබ්බාජෙසි.

ក្នុងសេចក្តីនោះ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ថា «បុគ្គលតាំងនៅក្នុងឧបនិស្ស័យដ៏ទន់ខ្សោយ កាលព្យាយាមប្រឹងប្រែង តែងដល់នូវមគ្គផលទាំង ៣» គប្បីជ្រាបនូវរឿងរ៉ាវរបស់ព្រះមិលកត្ថេរ ដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ក្នុងកាលជាគ្រហស្ថ ព្រះថេរៈនោះចិញ្ចឹមជីវិតដោយបាណាតិបាតកម្ម បានដាក់អន្ទាក់មួយរយ និងលប់មួយរយក្នុងព្រៃ។ គ្រានោះ ថ្ងៃមួយ គាត់បានស៊ីសាច់អាំងលើរងើកភ្លើង ហើយដើរទៅកាន់កន្លែងដាក់អន្ទាក់ទាំងឡាយ ត្រូវសេចក្តីស្រេកទឹកបៀតបៀន ក៏បានទៅកាន់វិហាររបស់ព្រះថេរៈអ្នកនៅក្នុងព្រៃមួយអង្គ ហើយបើកក្អមទឹកផឹកដែលតាំងនៅមិនឆ្ងាយពីកន្លែងដែលព្រះថេរៈកំពុងចង្ក្រម តែមិនបានឃើញទឹកសូម្បីតែបន្តិចល្មមសើមចុងម្រាមដៃឡើយ។ គាត់ក៏ខឹងសម្បារហើយនិយាយថា «លោកម្ចាស់! លោកម្ចាស់! លោកម្ចាស់ទាំងឡាយឆាន់ចង្ហាន់ដែលពួកគ្រហស្ថប្រគេនហើយៗ ក៏ដេកលក់ទៅ ទឹកសូម្បីតែមួយក្ដាប់ដៃក្នុងក្អមទឹកផឹកក៏មិនទុកដាក់សោះ ធ្វើបែបនេះមិនសមគួរឡើយ»។ ព្រះថេរៈគិតថា «អាត្មាអញបានដងទឹកដាក់ពេញក្អមទុកហើយ ចុះហេតុអ្វីបានជាឧបាសកនេះនិយាយយ៉ាងនេះ?» កាលដើរទៅមើល ក៏ឃើញទឹកពេញក្អម ទើបដងទឹកពេញសំបកខ្យងសម្រាប់ផឹកទឹក ហើយប្រគេនគាត់។ គាត់ផឹកទឹកអស់ ៣២ សំបកខ្យងពេញ ហើយគិតថា «ក្អមដែលពេញដោយទឹកយ៉ាងនេះ បែរជាប្រែជាក្តៅដូចជាអំបែងដែកក្តៅព្រោះអាស្រ័យកម្មដ៏លាមករបស់អាត្មាអញ។ ចុះក្នុងអត្តភាពខាងមុខ តើនឹងទៅជាយ៉ាងណាទៅហ្ន៎?» គាត់មានចិត្តសង្វេគ ក៏បោះបង់ធ្នូចោល ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកម្ចាស់មេត្តាបំបួសខ្ញុំករុណាផង»។ ព្រះថេរៈបានប្រាប់នូវតចបញ្ចកកម្មដ្ឋាន ហើយក៏បំបួសគាត់។

තස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස බහූනං මිගසූකරානං මාරිතට්ඨානං පාසඅදූහලානඤ්ච යොජිතට්ඨානං උපට්ඨාති. තං අනුස්සරතො සරීරෙ දාහො උප්පජ්ජති, කූටගොණො විය කම්මට්ඨානම්පි වීථිං න පටිපජ්ජති. සො ‘‘කිං කරිස්සාමි භික්ඛුභාවෙනා’’ති? අනභිරතියා පීළිතො ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ආහ – ‘‘න සක්කොමි, භන්තෙ, සමණධම්මං කාතු’’න්ති. අථ නං ථෙරො ‘‘හත්ථකම්මං කරොහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති වත්වා උදුම්බරාදයො අල්ලරුක්ඛෙ ඡින්දිත්වා මහන්තං රාසිං කත්වා, ‘‘ඉදානි කිං කරොමී’’ති පුච්ඡි? ඣාපෙහි නන්ති. සො චතූසු දිසාසු අග්ගිං දත්වා ඣාපෙතුං අසක්කොන්තො, ‘‘භන්තෙ, න සක්කොමී’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘තෙන හි අපෙහී’’ති පථවිං ද්විධා කත්වා අවීචිතො ඛජ්ජොපනකමත්තං අග්ගිං නීහරිත්වා තත්ථ පක්ඛිපි. සො තාව මහන්තං රාසිං සුක්ඛපණ්ණං විය ඛණෙන ඣාපෙසි. අථස්ස ථෙරො අවීචිං දස්සෙත්වා, ‘‘සචෙ විබ්භමිස්සසි, එත්ථ පච්චිස්සසී’’ති සංවෙගං ජනෙසි. සො අවීචිදස්සනතො පට්ඨාය පවෙධමානො ‘‘නිය්‍යානිකං, භන්තෙ, බුද්ධසාසන’’න්ති පුච්ඡි, ආමාවුසොති. භන්තෙ, බුද්ධසාසනස්ස නිය්‍යානිකත්තෙ සති මිලකො අත්තමොක්ඛං කරිස්සති, මා චින්තයිත්ථාති. තතො පට්ඨාය සමණධම්මං කරොති ඝටෙති, තස්ස වත්තපටිවත්තං පූරෙති, නිද්දාය බාධයමානාය තින්තං පලාලං සීසෙ ඨපෙත්වා පාදෙ සොණ්ඩියං ඔතාරෙත්වා නිසීදති. සො එකදිවසං පානීයං [Pg.253] පරිස්සාවෙත්වා ඝටං ඌරුම්හි ඨපෙත්වා උදකමණිකානං පච්ඡෙදං ආගමයමානො අට්ඨාසි. අථ ඛො ථෙරො සාමණෙරස්ස ඉමං උද්දෙසං දෙති –

កាលលោកកំពុងធ្វើសមណធម៌ កន្លែងដែលធ្លាប់សម្លាប់ពួកម្រឹគ និងជ្រូកជាច្រើន និងកន្លែងដែលធ្លាប់ដាក់អន្ទាក់ និងលប់ តែងតែលេចឡើងចំពោះមុខ។ កាលលោកនឹកឃើញរឿងនោះ សេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងរាងកាយក៏កើតឡើង កម្មដ្ឋានក៏មិនដើរទៅតាមផ្លូវត្រង់ ដូចជាគោខូចដែលមិនដើរតាមផ្លូវត្រង់ដូច្នោះដែរ។ លោកគិតថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើអ្វីដោយភាពជាភិក្ខុនេះ?» លោកត្រូវសេចក្តីអផ្សុកបៀតបៀនហើយ ក៏ចូលទៅរកព្រះថេរៈ ថ្វាយបង្គំហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ខ្ញុំករុណាមិនអាចធ្វើសមណធម៌បានឡើយ»។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈពោលនឹងលោកថា «បើដូច្នោះ ចូរធ្វើការងារដោយដៃសិនចុះ»។ លោកទទួលពាក្យថា «ករុណា លោកម្ចាស់» ហើយក៏កាប់ដើមឈើស្រស់ៗ មានដើមល្វាជាដើម យកមកគរជាគំនរធំ រួចសួរថា «ឥឡូវនេះ តើខ្ញុំករុណាត្រូវធ្វើអ្វីទៀត?» ព្រះថេរៈប្រាប់ថា «ចូរដុតគំនរឈើនោះទៅ»។ លោកដាក់ភ្លើងដុតក្នុងទិសទាំង ៤ តែមិនអាចដុតបាន ក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ខ្ញុំករុណាមិនអាចដុតបានឡើយ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរថយចេញទៅ» ហើយក៏ពុះផែនដីជាពីរចំណែក នាំយកភ្លើងពីនរកអវីចិដែលមានទំហំប៉ុនសត្វអំពិលអំពែក មកបោះដាក់ក្នុងគំនរឈើនោះ។ ភ្លើងអវីចិនោះក៏ដុតបំផ្លាញគំនរឈើដ៏ធំនោះឲ្យឆេះអស់មួយរំពេច ដូចជាដុតស្លឹកឈើស្ងួតដូច្នោះឯង។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈបានបង្ហាញនរកអវីចិដល់លោក ហើយញ៉ាំងសេចក្តីសង្វេគឲ្យកើតឡើងថា «បើលោកសឹកទៅ លោកនឹងត្រូវឆេះនៅក្នុងនរកអវីចិនេះ»。 លោកចាប់តាំងពីបានឃើញនរកអវីចិមក ក៏ញាប់ញ័រ រួចសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះពុទ្ធសាសនាជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខពិតមែនឬ?» ព្រះថេរៈឆ្លើយថា «អើ អាវុសោ ពិតមែនហើយ»។ លោកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន កាលបើព្រះពុទ្ធសាសនាជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខពិតមែនហើយ មិលកៈនេះនឹងធ្វើការរួចផុតខ្លួនឯង សូមលោកម្ចាស់កុំបារម្ភឡើយ»។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក លោកក៏ធ្វើសមណធម៌ ព្យាយាមប្រឹងប្រែង បំពេញវត្តតូចធំដល់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ កាលបើត្រូវសេចក្តីងងុយគេងបៀតបៀន លោកក៏យកចំបើងសើមមកដាក់លើក្បាល ហើយយកជើងត្រាំក្នុងទឹកស្រះ រួចអង្គុយ។ ថ្ងៃមួយ លោកបានត្រងទឹកផឹក រួចយកក្អមទឹកដាក់លើភ្លៅ ឈររង់ចាំឲ្យតំណក់ទឹកដាច់ស្រក់អស់។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈបានប្រទាននូវឧទ្ទេសនេះដល់សាមណេរថា៖

‘‘උට්ඨානවතො සතීමතො,සුචිකම්මස්ස නිසම්මකාරිනො;

සඤ්ඤතස්ස ධම්මජීවිනො,අප්පමත්තස්ස යසොභිවඩ්ඪතී’’ති. (ධ. ප. 24);

«យស តែងចម្រើនឡើងដល់បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាម មានស្មារតី មានការងារស្អាត ធ្វើសេចក្តីហ្មត់ចត់ហើយទើបធ្វើ មានសេចក្តីសង្រួម រស់នៅដោយធម៌ និងជាអ្នកមិនប្រមាទ»។

සො චතුප්පදිකම්පි තං ගාථං අත්තනියෙව උපනෙසි – ‘‘උට්ඨානවතා නාම මාදිසෙන භවිතබ්බං. සතිමතාපි මාදිසෙනෙව…පෙ… අප්පමත්තෙනපි මාදිසෙනෙව භවිතබ්බ’’න්ති. එවං තං ගාථං අත්තනි උපනෙත්වා තස්මිංයෙව පදවාරෙ ඨිතො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දිත්වා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය හට්ඨතුට්ඨො –

លោកបានបង្អោនគាថាដែលមាន ៤ បាទនោះ ចូលមកក្នុងខ្លួនលោកផ្ទាល់ថា «បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាម គួរតែជាបុគ្គលមានសភាវៈដូចជាអាត្មាអញនេះឯង។ បុគ្គលអ្នកមានស្មារតី ក៏គួរតែជាបុគ្គលមានសភាវៈដូចជាអាត្មាអញនេះឯង... បុគ្គលអ្នកមិនប្រមាទ ក៏គួរតែជាបុគ្គលមានសភាវៈដូចជាអាត្មាអញនេះឯង»។ លោកបង្អោនគាថានោះចូលមកក្នុងខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ក៏ឈរនៅត្រង់ជំហាននោះឯង កាត់ផ្តាច់នូវឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈទាំង ៥ បានសម្រេចក្នុងអនាគាមិផល មានចិត្តរីករាយត្រេកអរយ៉ាងខ្លាំង ហើយពោលថា៖

‘‘අල්ලං පලාලපුඤ්ජාහං, සීසෙනාදාය චඞ්කමිං;

පත්තොස්මි තතියං ඨානං, එත්ථ මෙ නත්ථි සංසයො’’ති. –

«អាត្មាអញបានយកគំនរចំបើងសើមដាក់លើក្បាល ហើយដើរចង្ក្រម ឥឡូវនេះ អាត្មាអញបានដល់នូវឋានៈទី៣ ហើយ សេចក្តីសង្ស័យក្នុងរឿងនេះមិនមានដល់អាត្មាអញឡើយ»។

ඉමං උදානගාථං ආහ. එවං දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨිතො ඝටෙන්තො වායමන්තො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දිත්වා තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති. තෙනාහ භගවා – ‘‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතීති එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍ය ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’ති.

លោកបានពោលនូវគាថាឧទាននេះ។ ភិក្ខុអ្នកតាំងនៅក្នុងឧបនិស្ស័យដ៏ទន់ខ្សោយ កាលព្យាយាមប្រឹងប្រែង តែងកាត់ផ្តាច់នូវឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈទាំង ៥ ហើយញ៉ាំងមគ្គផលទាំង ៣ ឲ្យកើតឡើងបាន យ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បន្លឺឧទានត្រាស់ថា «ប្រសិនបើអាត្មាអញមិនមាន គ្រឿងបរិក្ខាររបស់អាត្មាអញក៏មិនមាន ប្រសិនបើមិនមានដល់អាត្មាអញ នេះក៏មិនមានដល់អាត្មាអញ ភិក្ខុអ្នកបង្អោនចិត្តជឿយ៉ាងនេះ គb្បីកាត់ផ្តាច់នូវឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈទាំងឡាយបាន»។

තත්ථ නො චස්සං, නො ච මෙ සියාති සචෙ අහං න භවෙය්‍යං, මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්‍ය. සචෙ වා පන මෙ අතීතෙ කම්මාභිසඞ්ඛාරො නාභවිස්ස, ඉදං මෙ එතරහි ඛන්ධපඤ්චකං න භවෙය්‍ය. නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතීති ඉදානි පන තථා පරක්කමිස්සාමි, යථා මෙ ආයතිං ඛන්ධාභිනිබ්බත්තකො කම්මසඞ්ඛාරො න භවිස්සති, තස්මිං අසති ආයතිං පටිසන්ධි නාම න මෙ භවිස්සති. එවං අධිමුච්චමානොති එවං අධිමුච්චන්තො භික්ඛු දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨිතො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දෙය්‍ය. එවං වුත්තෙති එවං සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං ආවජ්ජෙන්තෙන භගවතා [Pg.254] ඉමස්මිං උදානෙ වුත්තෙ. රූපං විභවිස්සතීති රූපං භිජ්ජිස්සති. රූපස්ස විභවාති විභවදස්සනෙන සහවිපස්සනෙන. සහවිපස්සනකා හි චත්තාරො මග්ගා රූපාදීනං විභවදස්සනං නාම. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. එවං අධිමුච්චමානො, භන්තෙ, භික්ඛු ඡින්දෙය්‍යාති, භන්තෙ, එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍යෙව පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි. කස්මා න ඡින්දිස්සතීති?

ក្នុងឧទាននោះ ពាក្យថា no cassaṃ, no ca me siyā គឺប្រសិនបើអាត្មាអញមិនមាន សូម្បីតែគ្រឿងបរិក្ខាររបស់អាត្មាអញក៏មិនមាន។ ប្រសិនបើមួយវិញទៀត កម្មអភិសង្ខារក្នុងអតីតមិនមានដល់អាត្មាអញទេ ខន្ធទាំង ៥ ក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះក៏មិនមានដល់អាត្មាអញដែរ។ ពាក្យថា nābhavissa, na me bhavissatīti គឺឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងព្យាយាមយ៉ាងណា ដើម្បីកុំឲ្យមានកម្មសង្ខារដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងខន្ធឲ្យកើតឡើងក្នុងអនាគត កាលបើកម្មសង្ខារនោះមិនមានហើយ បដិសន្ធិក្នុងអនាគតក៏មិនមានដល់អាត្មាអញដែរ។ ពាក្យថា evaṃ adhimuccamānoti គឺភិក្ខុអ្នកបង្អោនចិត្តជឿយ៉ាងនេះ តាំងនៅក្នុងឧបនិស្ស័យដ៏ទន់ខ្សោយ គប្បីកាត់ផ្តាច់នូវឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈទាំង ៥ បាន។ ពាក្យថា evaṃ vutte គឺកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណានូវភាពជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខនៃព្រះសាសនា ហើយទ្រង់ត្រាស់នូវឧទាននេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា rūpaṃ vibhavissatīti គឺរូបនឹងបែកធ្លាយទៅ។ ពាក្យថា rūpassa vibhavāti គឺការឃើញនូវការរលត់ទៅព្រមទាំងវិបស្សនា។ ព្រោះថា មគ្គទាំង ៤ ព្រមទាំងវិបស្សនា ឈ្មោះថាជាគ្រឿងឃើញនូវការរលត់ទៅនៃរូបជាដើម។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyyāti គឺ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុអ្នកបង្អោនចិត្តជឿយ៉ាងនេះ គប្បីកាត់ផ្តាច់នូវឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈទាំង ៥ បានពិតប្រាកដមែន ហេតុអ្វីក៏មិនអាចកាត់ផ្តាច់បាន?»។

ඉදානි උපරි මග්ගඵලං පුච්ඡන්තො කථං පන, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනන්තරාති ද්වෙ අනන්තරානි ආසන්නානන්තරඤ්ච දූරානන්තරඤ්ච. විපස්සනා මග්ගස්ස ආසන්නානන්තරං නාම, ඵලස්ස දූරානන්තරං නාම. තං සන්ධාය ‘‘කථං පන, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො විපස්සනානන්තරා ‘ආසවානං ඛයො’ති සඞ්ඛං ගතං අරහත්තඵලං හොතී’’ති පුච්ඡති. අතසිතායෙති අතසිතබ්බෙ අභායිතබ්බෙ ඨානම්හි. තාසං ආපජ්ජතීති භයං ආපජ්ජති. තාසො හෙසොති යා එසා ‘‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා’’ති එවං පවත්තා දුබ්බලවිපස්සනා, සා යස්මා අත්තසිනෙහං පරියාදාතුං න සක්කොති, තස්මා අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස තාසො නාම හොති. සො හි ‘‘ඉදානාහං උච්ඡිජ්ජිස්සාමි, න දානි කිඤ්චි භවිස්සාමී’’ති අත්තානං පපාතෙ පතන්තං විය පස්සති අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො විය. ලොහපාසාදස්ස කිර හෙට්ඨා තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො තිලක්ඛණාහතං ධම්මං පරිවත්තෙති. අථ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එකමන්තෙ ඨත්වා ධම්මං සුණන්තස්ස සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහිංසු. සො පපාතෙ පතන්තො විය හුත්වා විවටද්වාරෙන තතො පලායිත්වා ගෙහං පවිසිත්වා, පුත්තං උරෙ සයාපෙත්වා, ‘‘තාත, සක්‍යසමයං ආවජ්ජෙන්තො මනම්හි නට්ඨො’’ති ආහ. න හෙසො භික්ඛු තාසොති එසා එවං පවත්තා බලවවිපස්සනා සුතවතො අරියසාවකස්ස න තාසො නාම හොති. න හි තස්ස එවං හොති ‘‘අහං උච්ඡිජ්ජිස්සාමී’’ති වා ‘‘විනස්සිස්සාමී’’ති වාති. එවං පන හොති ‘‘සඞ්ඛාරාව උප්පජ්ජන්ති, සඞ්ඛාරාව නිරුජ්ඣන්තී’’ති. තතියං.

ឥឡូវនេះ ព្រះសង្ឃដែលជាអ្នកទទួលស្ដាប់ធម៌ កាលនឹងសួររកមគ្គផលជាន់ខ្ពស់ (អរហត្តផល) ទើបពោលពាក្យផ្ដើមថា kathaṃ pana, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះយ៉ាងណា...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា anantarā (ធម៌មិនមានចន្លោះ) បានដល់ អនន្តរធម៌ ២ យ៉ាង គឺ អាសន្នានន្តរៈ (ធម៌មិនមានចន្លោះដ៏ជិត) និង ទូរានន្តរៈ (ធម៌មិនមានចន្លោះដ៏ឆ្ងាយ)។ វិបស្សនា ឈ្មោះថាជាអាសន្នានន្តរៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថាជាទូរានន្តរៈនៃផល។ ព្រះសង្ឃនោះសំដៅយកទូរានន្តរវិបស្សនានៃអរហត្តផលនោះ ទើបទូលសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាលបើភិក្ខុដឹងយ៉ាងណា ឃើញយ៉ាងណា វិបស្សនាទើបជាអនន្តរៈ នាំឲ្យសម្រេចអរហត្តផល ដែលដល់នូវការរាប់ថាជាទីអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ?»។ ពាក្យថា atasitāye សំដៅលើក្នុងទីដែលមិនគួរតក់ស្លុត មិនគួរខ្លាច។ ពាក្យថា tāsaṃ āpajjatīti គឺដល់នូវសេចក្ដីខ្លាច។ ពាក្យថា tāso heso គឺវិបស្សនាដ៏ទន់ខ្សោយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «បើអាត្មាអញមិនមាន (ក្នុងអតីតកាល) ទេ សេចក្ដីប្រាថ្នាក៏មិនមានដល់អាត្មាអញ (ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនេះ) ឡើយ» វិបស្សនាដ៏ទន់ខ្សោយនោះ ព្រោះតែមិនអាចកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីស្រឡាញ់ខ្លួនបាន ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាសេចក្ដីតក់ស្លុតរបស់បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រ។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រនោះ តែងយល់ឃើញថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងដាច់សូន្យ ឥឡូវនេះ អ្វីៗក៏នឹងមិនមានឡើយ» ហាក់ដូចជាឃើញខ្លួនឯងធ្លាក់ទៅក្នុងជ្រោះ ដូចជាព្រាហ្មណ៍ម្នាក់។ ឮថា នៅខាងក្រោមលោហប្រាសាទ ព្រះភិក្ខុព្រះនាម តិបិដកចូឡនាគត្ថេរ តែងសូត្រធម៌ដែលប្រកបដោយត្រៃលក្ខណ៍។ គ្រានោះ មានព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈរនៅក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ កាលបើស្ដាប់ធម៌ សង្ខារទាំងឡាយក៏ប្រាកដដល់គាត់ដោយភាពជាសូន្យ (សុញ្ញតៈ)។ ព្រាហ្មណ៍នោះមានអាការៈហាក់ដូចជាធ្លាក់ទៅក្នុងជ្រោះ ក៏រត់ចេញពីទីនោះតាមទ្វារដែលបើកចំហ ចូលទៅកាន់ផ្ទះរបស់ខ្លួន ឲ្យកូនដេកលើទ្រូង ហើយនិយាយថា «កូនសម្លាញ់ កាលដែលពុកពិចារណាទៅលើលទ្ធិរបស់ពួកសក្យបុត្រ ចិត្តរបស់ពុកស្ទើរតែវិនាសទៅហើយ»។ ពាក្យថា na heso bhikkhu tāso គឺវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំងដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ មិនឈ្មោះថាជាសេចក្ដីតក់ស្លុតរបស់ព្រះអរិយសាវកអ្នកបានរៀនសូត្រឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះអរិយសាវកនោះ មិនមានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងដាច់សូន្យ» ឬថា «អាត្មាអញនឹងវិនាស» ឡើយ។ ប៉ុន្តែ តែងមានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះវិញថា «មានតែសង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលកើតឡើង មានតែសង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលរលត់ទៅ»។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃឧបាទានបរិបវត្តសូត្រ

56. චතුත්ථෙ චතුපරිවට්ටන්ති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ චතුන්නං පරිවට්ටනවසෙන. රූපං අබ්භඤ්ඤාසින්ති රූපං දුක්ඛසච්චන්ති අභිඤ්ඤාසිං. එවං සබ්බපදෙසු චතුසච්චවසෙනෙව [Pg.255] අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආහාරසමුදයාති එත්ථ සච්ඡන්දරාගො කබළීකාරාහාරො ආහාරො නාම. පටිපන්නාති සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නා හොන්ති. ගාධන්තීති පතිට්ඨහන්ති. එත්තාවතා සෙක්ඛභූමිං කථෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං කථෙන්තො යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. සුවිමුත්තාති අරහත්තඵලවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තා. කෙවලිනොති සකලිනො කතසබ්බකිච්චා. වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනායාති යෙන තෙ අවසිට්ඨෙන වට්ටෙන පඤ්ඤාපෙය්‍යුං, තං නෙසං වට්ටං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. අථ වා වට්ටන්ති කාරණං, පඤ්ඤාපනාය කාරණං නත්ථීති. එත්තාවතා අසෙක්ඛභූමිවාරො කථිතො. චතුත්ථං.

៥៦. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា catuparivaṭṭaṃ (ការវិលត្រឡប់ ៤ ជុំ) គឺដោយអំណាចនៃការវិលត្រឡប់នៃអរិយសច្ច ៤ ក្នុងខន្ធនីមួយៗ។ ពាក្យថា rūpaṃ abbhaññāsiṃ (តថាគតបានដឹងច្បាស់នូវរូប) គឺបានដឹងច្បាស់ថារូបជាទុក្ខសច្ច។ សេចក្ដីក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសច្ចៈ ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា āhārasamudayā ក្នុងទីនេះ កពឡិង្ការាហារ ដែលប្រកបដោយឆន្ទរាគ ឈ្មោះថា អាហារ។ ពាក្យថា paṭipannā គឺអ្នកដែលកំពុងប្រតិបត្តិ ចាប់តាំងពីសីលវិសុទ្ធិ រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា gādhenti គឺប្រតិស្ឋាន (តាំងនៅបាន)។ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលសម្ដែងអំពីសេក្ខភូមិត្រឹមប៉ុណ្ណេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្ដែងអំពីអសេក្ខភូមិ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ye ca kho keci, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ជនណាមួយ...) ជាដើម។ ពាក្យថា suvimuttā គឺរួចផុតស្រឡះហើយ ដោយអរហត្តផលវិមុត្តិ។ ពាក្យថា kevalino គឺអ្នកមានកិច្ចទាំងពួងធ្វើរួចហើយ (មានកិច្ចសព្វគ្រប់ហើយ)។ ពាក្យថា vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti គឺវដ្តៈដែលនៅសេសសល់ ដែលជាហេតុនាំឲ្យបញ្ញត្តបុគ្គលទាំងនោះ វដ្តៈនោះមិនមានដល់ព្រះអសេក្ខបុគ្គលទាំងនោះ ដើម្បីបញ្ញត្តឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា vaṭṭa គឺហេតុ គឺថា ហេតុសម្រាប់បញ្ញត្តមិនមានឡើយ។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងអំពីអសេក្ខភូមិវារៈចប់ហើយ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃសត្តដ្ឋានសូត្រ

57. පඤ්චමෙ සත්තට්ඨානකුසලොති සත්තසු ඔකාසෙසු ඡෙකො. වුසිතවාති වුසිතවාසො. උත්තමපුරිසොති සෙට්ඨපුරිසො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදං පන සුත්තං උස්සදනන්දියඤ්චෙව පලොභනීයඤ්චාති වෙදිතබ්බං. යථා හි රාජා විජිතසඞ්ගාමො සඞ්ගාමෙ විජයිනො යොධෙ උච්චට්ඨානෙ ඨපෙත්වා තෙසං සක්කාරං කරොති. කිං කාරණා? එතෙසං සක්කාරං දිස්වා සෙසාපි සූරා භවිතුං මඤ්ඤිස්සන්තීති, එවමෙව භගවා අප්පමෙය්‍යං කාලං පාරමියො පූරෙත්වා මහාබොධිමණ්ඩෙ කිලෙසමාරවිජයං කත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො සාවත්ථියං ජෙතවනමහාවිහාරෙ නිසීදිත්වා ඉමං සුත්තං දෙසෙන්තො ඛීණාසවෙ උක්ඛිපිත්වා ථොමෙසි වණ්ණෙසි. කිං කාරණා? එවං අවසෙසා සෙක්ඛපුග්ගලා අරහත්තඵලං පත්තබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති. එවමෙතං සුත්තං ඛීණාසවානං උක්ඛිපිත්වා පසංසිතත්තා උස්සදනන්දියං, සෙක්ඛානං පලොභිතත්තා පලොභනීයන්ති වෙදිතබ්බං.

៥៧. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា sattaṭṭhānakusalo (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងឋានៈ ៧ យ៉ាង) គឺអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងឱកាស ៧ យ៉ាង (មានការដឹងច្បាស់នូវរូបជាដើម)។ ពាក្យថា vusitavā គឺអ្នកមានការនៅគ្រប់គ្រង (ព្រហ្មចរិយធម៌) រួចហើយ។ ពាក្យថា uttamaporiso គឺបុរសដ៏ប្រសើរ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយ។ មួយវិញទៀត សូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាសូត្រដែលធ្វើឲ្យព្រះអសេក្ខបុគ្គលរីករាយដោយការលើកតម្កើងគុណ (ឧស្សទនន្ទិយៈ) ផង និងជាសូត្រដែលញ៉ាំងចិត្តរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលឲ្យប្រាថ្នាចង់បាននូវគុណធម៌នោះ (បលោភនីយៈ) ផង។ ដូចជាព្រះរាជាដែលទ្រង់ឈ្នះសង្គ្រាមហើយ តែងតែលើកតម្កើងពួកយុទ្ធជនដែលឈ្នះសង្គ្រាម ឲ្យតាំងនៅក្នុងឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ហើយធ្វើសក្ការៈដល់យុទ្ធជនទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់ព្រះតម្រិះថា កាលបើពួកយុទ្ធជនដែលនៅសល់បានឃើញសក្ការៈរបស់យុទ្ធជនទាំងនេះហើយ ក៏នឹងគិតចង់ធ្វើជាអ្នកក្លាហានដែរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បំពេញបារមីទាំងឡាយអស់កាលដ៏រកប្រមាណមិនបាន ទ្រង់ផ្ចាញ់កិលេសមារលើមហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិព្រឹក្ស ហើយបានសម្រេចនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ គង់នៅក្នុងវត្តជេតវនមហាវិហារ ជិតក្រុងសាវត្ថី កាលដែលទ្រង់សម្ដែងនូវសូត្រទី ៥ នេះ ទ្រង់បានលើកតម្កើងព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ ដោយការសរសើរ និងពណ៌នាគុណ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់ព្រះតម្រិះថា កាលបើព្រះសេក្ខបុគ្គលដែលនៅសល់បានឮយ៉ាងនេះហើយ ក៏នឹងគិតថា ខ្លួនគួរតែសម្រេចនូវអរហត្តផលដែរ យ៉ាងនោះឯង។ ហេតុនោះ សូត្រនេះ ព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លើកតម្កើងសរសើរព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា ឧស្សទនន្ទិយៈ ព្រោះតែទ្រង់ញ៉ាំងចិត្តរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយឲ្យប្រាថ្នាចង់បាន ទើបឈ្មោះថា បលោភនីយៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සත්තට්ඨානකුසලො හොතීති එත්තාවතා චෙත්ථ මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණවසෙන දෙසනං නිට්ඨපෙත්වාපි පුන කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තිවිධූපපරික්ඛී හොතීති ඉදං ‘‘ඛීණාසවො යස්මිං ආරම්මණෙ සතතවිහාරෙන විහරති, තං සත්තො වා පුග්ගලො වා න හොති, ධාතුආදිමත්තමෙව පන හොතී’’ති එවං ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරඤ්ච, ‘‘ඉමෙසු ධම්මෙසු කම්මං කත්වා අයං ආගතො’’ති ආගමනීයපටිපදඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ධාතුසො උපපරික්ඛතීති ධාතුසභාවෙන පස්සති ඔලොකෙති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පඤ්චමං.

ពាក្យថា Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងឋានៈ ៧ យ៉ាង យ៉ាងនេះឯង) ព្រះមានព្រះភាគ ទោះបីជាទ្រង់បញ្ចប់ទេសនានេះដោយអំណាចនៃការពិចារណាមគ្គនិងផលត្រឹមប៉ុណ្នេះហើយក៏ដោយ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះជាថ្មីទៀតថា kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះភិក្ខុជាអ្នកពិចារណាដោយឧបាយ ៣ យ៉ាង តើដូចម្ដេច?) ដើម្បីបង្ហាញនូវសតតវិហារធម៌ (ធម៌ជាគ្រឿងនៅជាប្រចាំ) របស់ព្រះខីណាស្រពថា «អារម្មណ៍ដែលព្រះខីណាស្រពតែងនៅជាប្រចាំនោះ មិនមែនជាសត្វ ឬជាបុគ្គលឡើយ គឺគ្រាន់តែជាធាតុជាដើមប៉ុណ្ណោះ» និងដើម្បីបង្ហាញនូវអាគមនីយបដិបទា (បដិបទាជាគ្រឿងសម្រេច) ថា «ព្រះខីណាស្រពនេះ បានសម្រេចមកហើយ ដោយសារការធ្វើសកម្មភាព (ការពិចារណា) ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា dhātuso upaparikkhati គឺពិចារណា មើលឃើញ ដោយសភាវៈនៃធាតុ។ ទោះបីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ (គឺអាយតនៈ និងបដិច្ចសមុប្បាទ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី ៥ ចប់។

6. සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා

៦. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃសម្មាសម្ពុទ្ធសូត្រ

58. ඡට්ඨෙ [Pg.256] කො අධිප්පයාසොති කො අධිකපයොගො. අනුප්පන්නස්සාති ඉමඤ්හි මග්ගං කස්සපසම්මාසම්බුද්ධො උප්පාදෙසි, අන්තරා අඤ්ඤො සත්ථා උප්පාදෙතුං නාසක්ඛි, ඉති භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා නාම. නගරොපමස්මිඤ්හි අවළඤ්ජනට්ඨානෙසු පුරාණමග්ගො ජාතො, ඉධ අවත්තමානට්ඨෙන අනුප්පන්නමග්ගො නාම. අසඤ්ජාතස්සාති තස්සෙව වෙවචනං. අනක්ඛාතස්සාති අකථිතස්ස. මග්ගං ජානාතීති මග්ගඤ්ඤූ. මග්ගං විදිතං පාකටං අකාසීති මග්ගවිදූ. මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච කොවිදොති මග්ගකොවිදො. මග්ගානුගාති මග්ගං අනුගච්ඡන්තා. පච්ඡා සමන්නාගතාති අහං පඨමං ගතො, සාවකා පච්ඡා සමන්නාගතා. ඡට්ඨං.

៥៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា ko adhippāyo គឺតើការព្យាយាមដ៏ក្រៃលែងដូចម្ដេច? ពាក្យថា anuppannassa (នៃមគ្គដែលមិនទាន់កើតឡើង) គឺថា ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានញ៉ាំងមគ្គនេះឲ្យកើតឡើងហើយ ក្នុងចន្លោះ (រវាងព្រះកស្សបពុទ្ធ និងព្រះគោតមពុទ្ធរបស់យើង) មិនមានសាស្តាដទៃណាអាចញ៉ាំងមគ្គនេះឲ្យកើតឡើងបានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកញ៉ាំងមគ្គដែលមិនទាន់កើតឡើងឲ្យកើតឡើង។ ដូចជានៅក្នុងនគរូបមសូត្រ ផ្លូវចាស់តែងកើតមានឡើងក្នុងទីដែលគេមិនធ្លាប់ប្រើប្រាស់ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសូត្រនេះ មគ្គឈ្មោះថា មិនទាន់កើតឡើង ព្រោះតែមិនទាន់មានប្រព្រឹត្តទៅមុនការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា asañjātassa គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ (anuppannassa) នោះឯង។ ពាក្យថា anakkhātassāti គឺដែលមិនទាន់មាននរណាសម្ដែង។ ព្រះអង្គដឹងនូវមគ្គ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មគ្គញ្ញូ (អ្នកដឹងនូវមគ្គ)។ ព្រះអង្គធ្វើមគ្គដែលដឹងហើយឲ្យប្រាកដច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មគ្គវិទូ (អ្នកស្គាល់ច្បាស់នូវមគ្គ)។ ព្រះអង្គឈ្លាសវៃក្នុងមគ្គ និងផ្លូវដែលមិនមែនជាមគ្គ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មគ្គកោវិទោ (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងមគ្គ)។ ពាក្យថា maggānugā គឺដើរតាមក្រោយនូវមគ្គ។ ពាក្យថា pacchā samannāgatā គឺតថាគតទៅមុន (សម្រេចមគ្គមុន) ឯពួកសាវកទើបតែសម្រេចតាមក្រោយ។ សូត្រទី ៦ ចប់។

7. අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

៧. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃអនត្តលក្ខណសូត្រ

59. සත්තමෙ පඤ්චවග්ගියෙති අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරාදිකෙ පඤ්ච ජනෙ පුරාණුපට්ඨාකෙ. ආමන්තෙසීති ආසාළ්හිපුණ්ණමදිවසෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතෙ ‘‘ඉදානි නෙසං ආසවක්ඛයාය ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති පඤ්චමියං පක්ඛස්ස ආමන්තෙසි. එතදවොචාති එතං ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා’’තිආදිනයප්පවත්තං අනත්තලක්ඛණසුත්තං අවොච. තත්ථ අනත්තාති පුබ්බෙ වුත්තෙහි චතූහි කාරණෙහි අනත්තා. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? එත්තකෙන ඨානෙන අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං, න අනිච්චදුක්ඛලක්ඛණානි, ඉදානි තානි දස්සෙත්වා සමොධානෙත්වා තීණිපි ලක්ඛණානි දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මාති යස්මා ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා, තස්මා. යංකිඤ්චි රූපන්තිආදීසු විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තාව. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතන්ති. සත්තමං.

៥៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា pañcavaggiyye សំដៅលើបុគ្គល ៥ រូប មានព្រះអញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរជាដើម ដែលជាអ្នកបម្រើពីមុន (កាលធ្វើទុក្ករកិរិយា)។ ពាក្យថា āmantesi គឺចាប់តាំងពីការសម្ដែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍមក ពួកបញ្ចវគ្គីយ៍ក៏បានប្រតិស្ឋានក្នុងសោតាបត្តិផលជាលំដាប់ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ឥឡូវនេះ តថាគតនឹងសម្ដែងធម៌ដើម្បីការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយដល់ពួកភិក្ខុទាំងនោះ» ទើបទ្រង់ហៅមកក្នុងថ្ងៃ ៥ រោច។ ពាក្យថា etadavoca គឺទ្រង់បានត្រាស់សម្ដែងនូវអនត្តលក្ខណសូត្រនេះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ រូបជាអនត្តា»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា anattā គឺឈ្មោះថាជាអនត្តា ដោយហេតុ ៤ យ៉ាងដែលបានពោលហើយខាងដើម។ សំណួរថា Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយយល់សេចក្ដីនោះជាដូចម្ដេច?) ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្ដើមឡើង? គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ទ្រង់សម្ដែងតែអនត្តលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ មិនទាន់បានសម្ដែងអនិច្ចលក្ខណៈ និងទុក្ខលក្ខណៈឡើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈទាំងនោះ ហើយរួមបញ្ចូលគ្នាបង្ហាញនូវលក្ខណៈទាំង ៣ ទើបទ្រង់ផ្ដើមពាក្យនេះឡើង។ ពាក្យថា tasmā គឺព្រោះតែបញ្ចក្ខន្ធទាំងនេះ ជាអនិច្ចៈ ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ហេតុនោះ។ សេចក្ដីពិស្តារក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា yaṃkiñci rūpaṃ (រូបណាមួយ) ជាដើម ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ខន្ធនិទ្ទេស ក្នុងបញ្ញាភាវនាធិការ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលហើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សម្ដែងតែអនត្តលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ៧ ចប់។

8. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

៨. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃមហាលិសូត្រ

60. අට්ඨමෙ එකන්තදුක්ඛන්තිආදීනි ධාතුසංයුත්තෙ වුත්තනයානෙව. අට්ඨමං.

៦០. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា ekantadukkhaṃ (ជាទុក្ខតែម៉្យាង) ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពន្យល់រួចមកហើយក្នុងធាតុសំយុត្ត។ សូត្រទី ៨ ចប់។

9. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

៩. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃអាទិត្តសូត្រ

61. නවමෙ [Pg.257] ආදිත්තන්ති එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තං පජ්ජලිතං. ඉති ද්වීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු දුක්ඛලක්ඛණමෙව කථිතං. නවමං.

៦១. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា ādittaṃ គឺក្ដៅក្រហាយ ឆេះរោលរាល ដោយភ្លើង ១១ គំនរ។ ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ (គឺសូត្រទី ៨ និងទី ៩) ទ្រង់សម្ដែងតែទុក្ខលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ៩ ចប់។

10. නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා

១០. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃនិរុត្តិបថសូត្រ

62. දසමෙ නිරුත්තියොව නිරුත්තිපථා, අථ වා නිරුත්තියො ච තා නිරුත්තිවසෙන විඤ්ඤාතබ්බානං අත්ථානං පථත්තා පථා චාති නිරුත්තිපථා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තීණිපි චෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙවාති වෙදිතබ්බානි. අසංකිණ්ණාති අවිජහිතා, ‘‘කො ඉමෙහි අත්ථො’’ති වත්වා අඡඩ්ඩිතා. අසංකිණ්ණපුබ්බාති අතීතෙපි න ජහිතපුබ්බා. න සංකීයන්තීති එතරහිපි ‘‘කිමෙතෙහී’’ති න ඡඩ්ඩීයන්ති. න සංකීයිස්සන්තීති අනාගතෙපි න ඡඩ්ඩීයිස්සන්ති. අප්පටිකුට්ඨාති අප්පටිබාහිතා. අතීතන්ති අත්තනො සභාවං භඞ්ගමෙව වා අතික්කන්තං. නිරුද්ධන්ති දෙසන්තරං අසඞ්කමිත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං වූපසන්තං. විපරිණතන්ති විපරිණාමං ගතං නට්ඨං. අජාතන්ති අනුප්පන්නං. අපාතුභූතන්ති අපාකටීභූතං.

៦២. ក្នុងសូត្រទី ១០ និរុត្តិទាំងឡាយ (ពាក្យសម្ដីដែលសំដែងនូវអត្ថន័យផ្សេងៗ) ឈ្មោះថា និរុត្តិបថ (ផ្លូវនៃនិរុត្តិ) ម៉្យាងទៀត និរុត្តិទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាផ្លូវ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យដឹងនូវអត្ថន័យទាំងឡាយដែលគប្បីដឹងដោយអំណាចនៃនិរុត្តិ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និរុត្តិបថ។ ទោះបីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ (គឺអធិវចនបថ និងបញ្ញត្តិបថ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទទាំង ៣ នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាវេវចនសព្ទទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា asaṃkiṇṇā គឺមិនលះបង់ មិនបោះបង់ចោលដោយពោលថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យទាំងនេះ?»។ ពាក្យថា asaṃkiṇṇapubbā គឺសូម្បីក្នុងអតីតកាល ក៏មិនធ្លាប់លះបង់ឡើយ។ ពាក្យថា na saṃkīyanti គឺសូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនេះ ក៏មិនបោះបង់ចោលដោយពោលថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យទាំងនេះ?» ឡើយ។ ពាក្យថា na saṃkīyissanti គឺសូម្បីក្នុងអនាគតកាល ក៏នឹងមិនបោះបង់ចោលឡើយ។ ពាក្យថា appaṭikuṭṭhā គឺមិនត្រូវបានបដិសេធ (មិនត្រូវបានច្រានចោល)។ ពាក្យថា atītaṃ គឺកន្លងហួសនូវសភាវៈរបស់ខ្លួន ឬកន្លងហួសនូវការបែកធ្លាយ (ភង្គៈ)។ ពាក្យថា niruddhaṃ គឺរលត់ទៅក្នុងទីនោះឯង ដោយមិនបានផ្លាស់ប្ដូរទៅកាន់ទីដទៃឡើយ គឺរលត់ទៅស្ងប់ទៅ។ ពាក្យថា vipariṇataṃ គឺដល់នូវការប្រែប្រួល វិនាសទៅ។ ពាក្យថា ajātaṃ គឺមិនទាន់កើតឡើង។ ពាក្យថា apātubhūtaṃ គឺមិនទាន់ប្រាកដឡើង។

උක්කලාති උක්කලජනපදවාසිනො. වස්සභඤ්ඤාති වස්සො ච භඤ්ඤො ච. ද්වෙපි හි තෙ මූලදිට්ඨිගතිකා. අහෙතුකවාදාතිආදීසු ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො’’ති ගහිතත්තා අහෙතුකවාදා. ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති ගහිතත්තා අකිරියවාදා. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිගහණතො නත්ථිකවාදා. තත්ථ ඉමෙ ද්වෙ ජනා, තිස්සො දිට්ඨියො, කිං එකෙකස්ස දියඩ්ඪා හොතීති? න තථා, යථා පන එකො භික්ඛු පටිපාටියා චත්තාරිපි ඣානානි නිබ්බත්තෙති, එවමෙත්ථ එකෙකො තිස්සොපි දිට්ඨියො නිබ්බත්තෙසීති වෙදිතබ්බො. ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො’’ති පුනප්පුනං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආහරන්තස්ස අභිනන්දන්තස්ස අස්සාදෙන්තස්ස මග්ගදස්සනං විය හොති. සො මිච්ඡත්තනියාමං ඔක්කමති, සො එකන්තකාළකොති වුච්චති. යථා පන අහෙතුකදිට්ඨියං, එවං ‘‘කරොතො න කරීයති පාපං, නත්ථි දින්න’’න්ති ඉමෙසුපි ඨානෙසු මිච්ඡත්තනියාමං ඔක්කමති.

ពាក្យថា Ukkalā គឺពួកជនដែលរស់នៅក្នុងឧក្កលជនបទ។ ពាក្យថា Vassabhaññā គឺវស្សៈម្នាក់ និងភញ្ញៈម្នាក់។ ជនទាំងពីរនាក់នោះ ជាអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាមូលដ្ឋាន (ក្នុងភទ្រកប្បនេះ ពួកគាត់ជាមេក្លោងនៃពួកអនត្ថិកវាទៈ អកិរិយវាទៈ និងនត្ថិកវាទៈ)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា ahetukavādā ជាដើម ឈ្មោះថា អហេតុកវាទៈ ព្រោះប្រកាន់យកយ៉ាងនេះថា «ហេតុមិនមាន បច្ច័យមិនមាន»។ ឈ្មោះថា អកិរិយវាទៈ ព្រោះប្រកាន់យកយ៉ាងនេះថា «កាលបើធ្វើ (បាប) ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ»។ ឈ្មោះថា នត្ថិកវាទៈ ព្រោះប្រកាន់យកយ៉ាងនេះថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ជនមាន ២ នាក់ ទិដ្ឋិមាន ៣ តើទិដ្ឋិមួយកន្លះជារបស់មនុស្សម្នាក់ៗឬ? មិនមែនយ៉ាងនោះទេ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាភិក្ខុមួយរូបអាចញ៉ាំងឈានទាំង ៤ ឲ្យកើតឡើងតាមលំដាប់បានយ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះ ជនម្នាក់ៗក៏ញ៉ាំងទិដ្ឋិទាំង ៣ ឲ្យកើតឡើងបានយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើបុគ្គលពិចារណា នាំមក ត្រេកអរ ស្កប់ស្កល់ ម្ដងហើយម្ដងទៀតថា «ហេតុមិនមាន បច្ច័យមិនមាន» អាការៈនោះក៏ប្រាកដដល់គាត់ហាក់ដូចជាការឃើញផ្លូវ (មគ្គ)។ បុគ្គលនោះក៏ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងមិច្ឆត្តនិយាម (សភាវៈខុសដែលទៀងទាត់) បុគ្គលនោះទើបឈ្មោះថា ឯកន្តកាឡកៈ (អ្នកខ្មៅងងឹតពិតប្រាកដ)។ ដូចជាការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងមិច្ឆត្តនិយាមក្នុងអហេតុកទិដ្ឋិយ៉ាងណា ទោះបីក្នុងទីទាំងពីរនេះគឺ «កាលបើធ្វើ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ» និង «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ» ក៏ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងមិច្ឆត្តនិយាមយ៉ាងនោះដែរ។

න ගරහිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං අමඤ්ඤිංසූති එත්ථ ‘‘යදෙතං අතීතං නාම, නයිදං අතීතං, ඉදමස්ස අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා’’ති වදන්තො ගරහති නාම. තත්ථ දොසං දස්සෙත්වා ‘‘කිං ඉමිනා ගරහිතෙනා’’ති? වදන්තො [Pg.258] පටික්කොසති නාම. ඉමෙ පන නිරුත්තිපථෙ තෙපි අච්චන්තකාළකා දිට්ඨිගතිකා න ගරහිතබ්බෙ න පටික්කොසිතබ්බෙ මඤ්ඤිංසු. අතීතං පන අතීතමෙව, අනාගතං අනාගතමෙව, පච්චුප්පන්නං පච්චුප්පන්නමෙව කථයිංසු. නින්දාඝට්ටනබ්‍යාරොසඋපාරම්භභයාති විඤ්ඤූනං සන්තිකා නින්දාභයෙන ච ඝට්ටනභයෙන ච දොසාරොපනභයෙන ච උපාරම්භභයෙන ච. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුභූමිකඛන්ධානං පණ්ණත්ති කථිතාති. දසමං.

ក្នុងបទថា Na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsū នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលកាលពោលថា “របស់ណាដែលហៅថាអតីត របស់នេះមិនមែនជាអតីតទេ របស់នេះរបស់បុគ្គលនោះ គួរតែជាអនាគត ឬបច្ចុប្បន្ន” ឈ្មោះថា តិះដៀល (garahati)។ បុគ្គលកាលបង្ហាញទោសក្នុងពាក្យនោះហើយពោលថា “តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយរបស់ដែលគួរតិះដៀលនេះ?” ឈ្មោះថា បដិសេធ (paṭikkosati)។ ក៏ប៉ុន្តែ ពួកជនដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិដ៏ខ្មៅងងឹតបំផុតទាំងនោះ ក៏មិនបានសំគាល់នូវគន្លងនិរុត្តិទាំងនេះថា ជាធម្មជាតិគួរតិះដៀល ឬគួរដៀលត្មះឡើយ ព្រោះតែមិនអាចកន្លងហួសនូវលោកសមញ្ញា (ការសន្មតរបស់លោក) បាន។ ពួកគាត់តែងពោលនូវអតីតថាជាអតីតពិតៗ នូវអនាគតថាជាអនាគតពិតៗ នូវបច្ចុប្បន្នថាជាបច្ចុប្បន្នពិតៗ។ បទថា Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayā សេចក្តីថា ព្រោះខ្លាចការតិះដៀល ព្រោះខ្លាចការប៉ះទង្គិច ព្រោះខ្លាចការចោទប្រកាន់ទោស និងព្រោះខ្លាចការដៀលត្មះ អំពីសំណាក់វិញ្ញូជនទាំងឡាយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងបញ្ញត្តិនៃខន្ធជាភូមិ៤ យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី១០ ចប់។

උපයවග්ගො ඡට්ඨො.

ឧបយវគ្គ ទី៦ ចប់។

7. අරහන්තවග්ගො

៧. អរហន្តវគ្គ

1. උපාදියමානසුත්තවණ්ණනා

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឧបាទិយមានសូត្រ

63. අරහන්තවග්ගස්ස පඨමෙ උපාදියමානොති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන ගණ්හමානො. බද්ධො මාරස්සාති මාරස්ස පාසෙන බද්ධො නාම. මුත්තො පාපිමතොති පාපිමතො පාසෙන මුත්තො නාම හොති. පඨමං.

៦៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃអរហន្តវគ្គ បទថា upādiyamāno សេចក្តីថា បុគ្គលដែលប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ បទថា baddho mārassā សេចក្តីថា ឈ្មោះថាជាអ្នកដែលចំណងគឺកិលេសរបស់មារចងទុកហើយ។ បទថា mutto pāpimatoti សេចក្តីថា ឈ្មោះថាជាអ្នករួចផុតចាកចំណងរបស់មារដ៏មានបាប។ សូត្រទី១ ចប់។

2. මඤ්ඤමානසුත්තවණ්ණනා

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមញ្ញមានសូត្រ

64. දුතියෙ මඤ්ඤමානොති තණ්හාමානදිට්ඨිමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤමානො. දුතියං.

៦៤. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា maññamāno សេចក្តីថា បុគ្គលដែលសំគាល់ខុសដោយការសំគាល់មានតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិជាដើម។ សូត្រទី២ ចប់។

3. අභිනන්දමානසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអភិនន្ទមានសូត្រ

65. තතියෙ අභිනන්දමානොති තණ්හාමානදිට්ඨිඅභිනන්දනාහියෙව අභිනන්දමානො. තතියං.

៦៥. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា abhinandamāno សេចក្តីថា បុគ្គលដែលត្រេកអរក្រៃលែងដោយការត្រេកអរមានតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិជាដើមនោះឯង។ សូត្រទី៣ ចប់។

4-5. අනිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා

៤-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអនិច្ចសូត្រជាដើម

66-68. චතුත්ථෙ ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. පඤ්චමඡට්ඨෙසුපි එසෙව නයො. චතුත්ථාදීනි.

៦៦-៦៨. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា chando សេចក្តីថា តណ្ហាឆន្ទៈ។ សូត្រទី៥ និងទី៦ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី៤ ជាដើម ចប់។

7. අනත්තනියසුත්තවණ්ණනා

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអនត្តនិយសូត្រ

69. සත්තමෙ අනත්තනියන්ති න අත්තනො සන්තකං, අත්තනො පරික්ඛාරභාවෙන සුඤ්ඤතන්ති අත්ථො. සත්තමං.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី៧ បទថា anattaniyaṃ សេចក្តីថា មិនមែនជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន គឺសូន្យចាកភាពជាបរិក្ខាររបស់ខ្លួន។ សូត្រទី៧ ចប់។

8-10. රජනීයසණ්ඨිතසුත්තාදිවණ්ණනා

៨-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃរជនីយសណ្ឋិតសូត្រជាដើម

70-72. අට්ඨමෙ [Pg.259] රජනීයසණ්ඨිතන්ති රජනීයෙන ආකාරෙන සණ්ඨිතං, රාගස්ස පච්චයභාවෙන ඨිතන්ති අත්ථො. නවමදසමානි රාහුලසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානීති. අට්ඨමාදීනි.

៧០-៧២. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា rajanīyasaṇṭhitaṃ សេចក្តីថា ឋិតនៅដោយអាការៈគួរឲ្យត្រេកអរ គឺឋិតនៅដោយភាពជាបច្ច័យនៃរាគៈ។ សម្រាប់សូត្រទី៩ និងទី១០ គប្បីដឹងដោយវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងរាហុលសំយុត្ត។ សូត្រទី៨ ជាដើម ចប់។

අරහන්තවග්ගො සත්තමො.

អរហន្តវគ្គ ទី៧ ចប់។

8. ඛජ්ජනීයවග්ගො

៨. ខជ្ជនិយវគ្គ

1-3. අස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා

១-៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអស្សាទសូត្រជាដើម

73-75. ඛජ්ජනීයවග්ගස්ස ආදිතො තීසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතං. පඨමාදීනි.

៧៣-៧៥. ក្នុងសូត្រទាំង៣ ខាងដើមនៃខជ្ជនិយវគ្គ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអរិយសច្ចៈ៤ ប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី១ ជាដើម ចប់។

4. අරහන්තසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរហន្តសូត្រ

76. චතුත්ථෙ යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසාති, භික්ඛවෙ, යත්තකා සත්තාවාසා නාම අත්ථි. යාවතා භවග්ගන්ති යත්තකං භවග්ගං නාම අත්ථි. එතෙ අග්ගා එතෙ සෙට්ඨාති එතෙ අග්ගභූතා චෙව සෙට්ඨභූතා ච. යදිදං අරහන්තොති යෙ ඉමෙ අරහන්තො නාම. ඉදම්පි සුත්තං පුරිමනයෙනෙව උස්සදනන්දියඤ්ච පලොභනීයඤ්චාති වෙදිතබ්බං.

៧៦. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទីលំនៅនៃសត្វទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន។ បទថា yāvatā bhavaggaṃ សេចក្តីថា ភពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត (ភវគ្គ) មានប្រមាណប៉ុន្មាន។ បទថា ete aggā ete seṭṭhā សេចក្តីថា ពួកសត្វទាំងនោះជាអ្នកប្រសើរផង ជាអ្នកឧត្តមផង។ បទថា yadidaṃ arahanto សេចក្តីថា គឺព្រះអរហន្តទាំងឡាយនេះឯង។ សូត្រនេះគប្បីដឹងតាមវិធីមុននោះឯង ថាជាសូត្រដែលនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែង និងគួរឲ្យប្រាថ្នាចង់បាននូវគុណធម៌របស់ព្រះអសេក្ខបុគ្គល។

අථාපරං එතදවොචාති තදත්ථපරිදීපනාහි චෙව විසෙසත්ථපරිදීපනාහි ච ගාථාහි එතං ‘‘සුඛිනො වත අරහන්තො’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ සුඛිනොති ඣානසුඛෙන මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛෙන ච සුඛිතා. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති තෙසං අපායදුක්ඛජනිකා තණ්හා න වජ්ජති. එවං තෙ ඉමස්සපි තණ්හාමූලකස්ස අභාවෙන සුඛිතාව. අස්මිමානො සමුච්ඡින්නොති නවවිධො අස්මිමානො අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්නො. මොහජාලං පදාලිතන්ති ඤාණෙන අවිජ්ජාජාලං ඵාලිතං.

បទថា Athāparaṃ etadavoca សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់ពាក្យមានដើមថា “sukhino vata arahanto” (ព្រះអរហន្តទាំងឡាយមានសេចក្តីសុខណាស់តើ) នេះ ដោយគាថាទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងបំភ្លឺសេចក្តីនោះផង និងបំភ្លឺសេចក្តីវិសេសផង។ ក្នុងគាថានោះ បទថា sukhino សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខដោយឈានសុខ មគ្គសុខ និងផលសុខ។ បទថា taṇhā tesaṃ na vijjati សេចក្តីថា តណ្ហាដែលជាហេតុបង្កើតទុក្ខក្នុងអបាយ មិនមានដល់ព្រះអរហន្តទាំងនោះឡើយ។ ព្រះអរហន្តទាំងនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ ព្រោះតែមិនមានតណ្ហាដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈនេះឯង។ បទថា asmimāno samucchinno សេចក្តីថា មានះជាហេតុឲ្យប្រកាន់ខ្លួន៩ប្រការ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ហើយដោយអរហត្តមគ្គញាណ។ បទថា mohajālaṃ padālitaṃ សេចក្តីថា បណ្តាញគឺអវិជ្ជា ត្រូវបានទម្លាយចោលហើយដោយញាណ។

අනෙජන්ති එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය පහානභූතං අරහත්තං. අනුපලිත්තාති තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි අලිත්තා. බ්‍රහ්මභූතාති සෙට්ඨභූතා. පරිඤ්ඤායාති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. සත්තසද්ධම්මගොචරාති සද්ධා හිරී [Pg.260] ඔත්තප්පං බාහුසච්චං ආරද්ධවීරියතා උපට්ඨිතස්සතිතා පඤ්ඤාති ඉමෙ සත්ත සද්ධම්මා ගොචරො එතෙසන්ති සත්තසද්ධම්මගොචරා.

បទថា anejaṃ សេចក្តីថា ព្រះអរហត្តដែលជាទីលះបង់តណ្ហាដែលហៅថា អេជា (សេចក្តីញាប់ញ័រ)។ បទថា anupalittā សេចក្តីថា មិនប្រឡាក់ដោយគ្រឿងប្រឡាក់គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិឡើយ។ បទថា brahmabhūtā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់។ បទថា pariññāya សេចក្តីថា កំណត់ដឹងហើយដោយបរិញ្ញា៣។ បទថា sattasaddhammagocarā សេចក្តីថា ធម៌របស់សប្បុរស៧ប្រការគឺ សទ្ធា ហិរិ ឱត្តប្បៈ ពហុស្សច្ចៈ អារទ្ធវីរិយភាព ឧបដ្ឋិតសតិភាព និងបញ្ញា ជាគោចរ (ទីត្រាច់ទៅ) នៃព្រះអរហន្តទាំងនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា sattasaddhammagocarā (មានសទ្ធម្ម៧ជាគោចរ)។

සත්තරතනසම්පන්නාති සත්තහි බොජ්ඣඞ්ගරතනෙහි සමන්නාගතා. අනුවිචරන්තීති ලොකියමහාජනාපි අනුවිචරන්තියෙව. ඉධ පන ඛීණාසවානං නිරාසඞ්කචාරො නාම ගහිතො. තෙනෙවාහ ‘‘පහීනභයභෙරවා’’ති. තත්ථ භයං භයමෙව, භෙරවං බලවභයං. දසහඞ්ගෙහි සම්පන්නාති අසෙක්ඛෙහි දසහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා. මහානාගාති චතූහි කාරණෙහි මහානාගා. සමාහිතාති උපචාරප්පනාහි සමාහිතා. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති ‘‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසොති ඛො, මහාරාජ, තෙන භගවතා’’ති (ම. නි. 2.305) එවං වුත්තා දාසකාරිකා තණ්හාපි තෙසං නත්ථි. ඉමිනා ඛීණාසවානං භුජිස්සභාවං දස්සෙති.

បទថា sattaratanasampannā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយរតនៈគឺពោជ្ឈង្គ៧។ បទថា anuvicaranti សេចក្តីថា សូម្បីតែមហាជនជាលោកិយ ក៏ត្រាច់ទៅដែរ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកការត្រាច់ទៅដោយមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ (ភ័យខ្លាច) របស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា pahīnabhayabheravā (មានភ័យនិងសេចក្តីតក់ស្លុតលះបង់ហើយ)។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា bhaya សំដៅលើភ័យធម្មតា ពាក្យថា bherava សំដៅលើភ័យដ៏ខ្លាំងក្លា។ បទថា dasahaṅgehi sampannā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃព្រះអសេក្ខបុគ្គល១០ប្រការ។ បទថា mahānāgā សេចក្តីថា ឈ្មោះថា មហានាគ ព្រោះហេតុ៤ប្រការ។ បទថា samāhitā សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំដោយឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ។ បទថា taṇhā tesaṃ na vijjati សេចក្តីថា សូម្បីតែតណ្ហាដែលធ្វើឲ្យទៅជាខ្ញុំបម្រើ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “មហាក្សត្រអើយ លោកខ្វះខាត មិនចេះឆ្អែត ជាខ្ញុំបម្រើនៃតណ្ហា” នោះ ក៏មិនមានដល់ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាអ្នកមានសេរីភាព (មិនមែនជាខ្ញុំបម្រើ) នៃព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។

අසෙඛඤාණන්ති අරහත්තඵලඤාණං. අන්තිමොයං සමුස්සයොති පච්ඡිමො අයං අත්තභාවො. යො සාරො බ්‍රහ්මචරියස්සාති සාරො නාම ඵලං. තස්මිං අපරපච්චයාති තස්මිං අරියඵලෙ, න අඤ්ඤං පත්තියායන්ති, පච්චක්ඛතොව පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතා. විධාසු න විකම්පන්තීති තීසු මානකොට්ඨාසෙසු න විකම්පන්ති. දන්තභූමින්ති අරහත්තං. විජිතාවිනොති රාගාදයො විජෙත්වා ඨිතා.

បទថា asekhañāṇaṃ សេចក្តីថា អរហត្តផលញាណ។ បទថា antimoyaṃ samussayo សេចក្តីថា នេះជាអត្តភាពចុងក្រោយបង្អស់។ បទថា yo sāro brahmacariyassa សេចក្តីថា អត្ថន័យនៃពាក្យថា សារៈ គឺ អរិយផល។ បទថា tasmiṃ aparapaccayā សេចក្តីថា ក្នុងអរិយផលនោះ មិនជឿតាមអ្នកដទៃឡើយ គឺបានចាក់ធ្លុះដឹងច្បាស់ដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ហើយឋិតនៅ។ បទថា vidhāsu na vikampanti សេចក្តីថា មិនញាប់ញ័រក្នុងចំណែកនៃមានះទាំង៣ឡើយ។ បទថា dantabhūmiṃ សេចក្តីថា ព្រះអរហត្ត។ បទថា vijitāvino សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្នះនូវរាគៈជាដើមហើយឋិតនៅ។

උද්ධන්තිආදීසු උද්ධං වුච්චති කෙසමත්ථකො, අපාචීනං පාදතලං, තිරියං වෙමජ්ඣං. උද්ධං වා අතීතං, අපාචීනං අනාගතං, තිරියං පච්චුප්පන්නං. උද්ධං වා වුච්චති දෙවලොකො, අපාචීනං අපායලොකො, තිරියං මනුස්සලොකො. නන්දී තෙසං න විජ්ජතීති එතෙසු ඨානෙසු සඞ්ඛෙපතො වා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු තෙසං තණ්හා නත්ථි. ඉධ වට්ටමූලකතණ්හාය අභාවො දස්සිතො. බුද්ධාති චතුන්නං සච්චානං බුද්ධත්තා බුද්ධා.

ក្នុងបទមានដើមថា uddhaṃ នេះ ពាក្យថា uddhaṃ (ខាងលើ) សំដៅលើចុងសក់, apācīnaṃ (ខាងក្រោម) សំដៅលើបាតជើង, tiriyaṃ (ទទឹង) សំដៅលើកណ្តាលខ្លួន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា uddhaṃ សំដៅលើអតីត, apācīnaṃ សំដៅលើអនាគត, tiriyaṃ សំដៅលើបច្ចុប្បន្ន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា uddhaṃ សំដៅលើទេវលោក, apācīnaṃ សំដៅលើអបាយលោក, tiriyaṃ សំដៅលើមនុស្សលោក។ បទថា nandī tesaṃ na vijjati សេចក្តីថា ក្នុងទីទាំងឡាយនេះ ឬនិយាយដោយសង្ខេប គឺក្នុងខន្ធទាំងឡាយជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន តណ្ហារបស់ព្រះអរហន្តទាំងនោះមិនមានឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការមិនមានតណ្ហាដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈ។ បទថា buddhā សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ពុទ្ធៈ ព្រោះដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈទាំង៤។

ඉදං පනෙත්ථ සීහනාදසමොධානං – ‘‘විමුත්තිසුඛෙනම්හා සුඛිතා, දුක්ඛජනිකා නො තණ්හා පහීනා, පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා, දාසකාරිකතණ්හා චෙව වට්ටමූලිකතණ්හා ච පහීනා, අනුත්තරම්හා අසදිසා, චතුන්නං සච්චානං බුද්ධත්තා බුද්ධා’’ති භවපිට්ඨෙ ඨත්වා අභීතනාදසඞ්ඛාතං සීහනාදං නදන්ති ඛීණාසවාති. චතුත්ථං.

ការរួមបញ្ចូលគ្នានៃការបន្លឺសីហនាទក្នុងទីនេះគឺ “យើងទាំងឡាយជាអ្នកមានសេចក្តីសុខដោយវិមុត្តិសុខហើយ តណ្ហាដែលបង្កើតទុក្ខដល់យើងត្រូវបានលះបង់ហើយ ខន្ធ៥ត្រូវបានកំណត់ដឹងហើយ តណ្ហាដែលធ្វើឲ្យជាខ្ញុំបម្រើផង តណ្ហាដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈផង ត្រូវបានលះបង់ហើយ យើងទាំងឡាយជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត រកបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹមគ្មានឡើយ យើងទាំងឡាយជាពុទ្ធៈព្រោះដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈទាំង៤” ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយឋិតនៅលើកំពូលនៃភព (ភវបិដ្ឋ) ហើយបន្លឺនូវសីហនាទដែលហៅថា ការបន្លឺដោយមិនមានសេចក្តីតក់ស្លុត យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី៤ ចប់។

5. දුතියඅරහන්තසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយអរហន្តសូត្រ

77. පඤ්චමං [Pg.261] විනා ගාථාහි සුද්ධිකමෙව කත්වා කථියමානං බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. පඤ්චමං.

៧៧. សូត្រទី៥ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយវចនៈសុទ្ធសាធ (មិនមានគាថាឡើយ) ទៅតាមអធ្យាស្រ័យនៃវិនេយ្យសត្វទាំងឡាយដែលនឹងអាចដឹងបាន។ សូត្រទី៥ ចប់។

6. සීහසුත්තවණ්ණනා

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសីហសូត្រ

78. ඡට්ඨෙ සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, කාළසීහො, පණ්ඩුසීහො, කෙසරසීහොති. තෙසු තිණසීහො කපොතවණ්ණගාවිසදිසො තිණභක්ඛො ච හොති. කාළසීහො කාළගාවිසදිසො තිණභක්ඛොයෙව. පණ්ඩුසීහො පණ්ඩුපලාසවණ්ණගාවිසදිසො මංසභක්ඛො. කෙසරසීහො ලාඛාරසපරිකම්මකතෙනෙව මුඛෙන අග්ගනඞ්ගුට්ඨෙන චතූහි ච පාදපරියන්තෙහි සමන්නාගතො, මත්ථකතොපිස්ස පට්ඨාය ලාඛාතූලිකාය කත්වා විය තිස්සො රාජියො පිට්ඨිමජ්ඣෙන ගන්ත්වා අන්තරසත්ථිම්හි දක්ඛිණාවත්තා හුත්වා ඨිතා, ඛන්ධෙ පනස්ස සතසහස්සග්ඝනිකකම්බලපරික්ඛෙපො විය කෙසරභාරො හොති, අවසෙසට්ඨානං පරිසුද්ධං සාලිපිට්ඨසඞ්ඛචුණ්ණපිචුවණ්ණං හොති. ඉමෙසු චතූසු සීහෙසු අයං කෙසරසීහො ඉධ අධිප්පෙතො.

៧៨. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា sīho សេចក្តីថា សីហៈមាន៤ប្រភេទគឺ តិណសីហៈ (សីហៈស៊ីស្មៅ) កាឡសីហៈ (សីហៈខ្មៅ) បណ្ឌុសីហៈ (សីហៈលឿង) និងកេសរសីហៈ (សីហៈមានកេសរ)។ ក្នុងចំណោមសីហៈទាំងនោះ តិណសីហៈ មានរូបរាងដូចមេគោពណ៌ប្រផេះដូចលលក និងស៊ីស្មៅជាអាហារ។ កាឡសីហៈ មានរូបរាងដូចមេគោខ្មៅ និងស៊ីស្មៅជាអាហារដែរ។ បណ្ឌុសីហៈ មានរូបរាងដូចមេគោពណ៌លឿងដូចស្លឹកឈើទុំ និងស៊ីសាច់ជាអាហារ។ ចំណែកកេសរសីហៈ មានមុខ ចុងកន្ទុយ និងចុងជើងទាំង៤ ក្រហមឆ្អៅដូចជាគេលាបដោយទឹកល័ក្ត មានឆ្នូត៣ខ្សែគូសចេញពីក្បាលកាត់តាមកណ្តាលខ្នង ហើយព័ទ្ធជាទក្សិណាវដ្ត (រង្វង់វិលស្តាំ) នៅត្រង់ចន្លោះភ្លៅ ឯនៅលើកញ្ចឹងករបស់វាមានរោមញឹកស្កឹះដូចជាគេគ្របដោយកម្រាលរោមសត្វដែលមានតម្លៃមួយសែនកហាបណៈ ផ្នែកដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះមានពណ៌សស្អាតដូចជាម្សៅអង្ករសាលី ម្សៅខ្យងសង្ខ ឬដូចជាសំឡី។ ក្នុងចំណោមសីហៈទាំង៤ប្រភេទនេះ កេសរសីហៈនេះឯងដែលព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងក្នុងសូត្រនេះ។

මිගරාජාති මිගගණස්ස රාජා. ආසයාති වසනට්ඨානතො සුවණ්ණගුහතො වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාගුහතො වා නික්ඛමතීති වුත්තං හොති. නික්ඛමමානො පනෙස චතූහි කාරණෙහි නික්ඛමති අන්ධකාරපීළිතො වා ආලොකත්ථාය, උච්චාරපස්සාවපීළිතො වා තෙසං විස්සජ්ජනත්ථාය, ජිඝච්ඡාපීළිතො වා ගොචරත්ථාය, සම්භවපීළිතො වා අස්සද්ධම්මපටිසෙවනත්ථාය. ඉධ පන ගොචරත්ථාය නික්ඛන්තොති අධිප්පෙතො.

បទថា migarājā សេចក្តីថា ស្តេចនៃពួកម្រឹគ។ បទថា āsayā សេចក្តីថា ចេញចាកលំនៅដ្ឋាន គឺចេញចាកគុហារាសីហ៍មាស ឬគុហារាសីហ៍ប្រាក់ កែវមណី កែវផលិក ឬថ្មមនោសិលា។ ក៏ប៉ុន្តែ សីហៈនោះកាលដែលចេញទៅ តែងចេញទៅដោយហេតុ៤ប្រការគឺ ត្រូវងងឹតបៀតបៀនហើយចេញទៅដើម្បីរកពន្លឺ១ ត្រូវលាមកនិងទឹកនោមបៀតបៀនហើយចេញទៅដើម្បីបន្ទោបង់១ ត្រូវសេចក្តីឃ្លានបៀតបៀនហើយចេញទៅដើម្បីរកអាហារ១ ត្រូវទឹកអសុចិបៀតបៀនហើយចេញទៅដើម្បីសេពអសទ្ធម៌១។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងនូវសីហៈដែលចេញទៅដើម្បីរកអាហារប៉ុណ្ណោះ។

විජම්භතීති සුවණ්ණතලෙ වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාතලානං වා අඤ්ඤතරස්මිං ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ සමං පතිට්ඨාපෙත්වා පුරිමපාදෙ පුරතො පසාරෙත්වා සරීරස්ස පච්ඡාභාගං ආකඩ්ඪිත්වා පුරිමභාගං අභිහරිත්වා පිට්ඨිං නාමෙත්වා ගීවං උක්ඛිපිත්වා අසනිසද්දං කරොන්තො විය නාසපුටානි පොථෙත්වා සරීරලග්ගං රජං විධුනන්තො විජම්භති. විජම්භනභූමියඤ්ච පන තරුණවච්ඡකො විය අපරාපරං ජවති. ජවතො පනස්ස සරීරං අන්ධකාරෙ පරිබ්භමන්තං අලාතං විය ඛායති.

បទថា vijambhati សេចក្តីថា សីហៈនោះតែងឈរចាក់គ្រឹះជើងក្រោយទាំងពីរឲ្យស្មើគ្នានៅលើផែនមាស ឬផែនប្រាក់ កែវមណី កែវផលិក ឬថ្មមនោសិលាណាមួយ ហើយលាតជើងមុខទាំងពីរទៅខាងមុខ ទាញបង្អោនកាយផ្នែកខាងក្រោយមកខាងមុខ បង្ខិតកាយផ្នែកខាងមុខទៅមុខ បន្ទន់ខ្នង ងើបក្បាលឡើង ព្រមទាំងគ្រហឹមបន្លឺសំឡេងដូចជាផ្គរលាន់ ញាក់រន្ធច្រមុះ និងរលាស់ធូលីដែលជាប់នឹងខ្លួន រួចហើយក៏ស្ទុះលោតទៅ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅលើទីលានដែលវាស្ទុះលោតនោះ វាតែងតែរត់ចុះឡើងដូចជាកូនគោខ្ចី។ កាលដែលវារត់ទៅ រាងកាយរបស់វាក្នុងទីងងឹត តែងលេចចេញមកដូចជាចន្លុះដែលគេគ្រវីវិលជុំវិញដូច្នោះដែរ។

අනුවිලොකෙතීති [Pg.262] කස්මා අනුවිලොකෙති? පරානුද්දයතාය. තස්මිං කිර සීහනාදං නදන්තෙ පපාතාවාටාදීසු විසමට්ඨානෙසු චරන්තා හත්ථිගොකණ්ණමහිංසාදයො පාණා පපාතෙපි ආවාටෙපි පතන්ති, තෙසං අනුද්දයාය අනුවිලොකෙති. කිං පනස්ස ලුද්දකම්මස්ස පරමංසඛාදිනො අනුද්දයා නාම අත්ථීති? ආම අත්ථි. තථා හෙස ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාතිතෙහී’’ති? අත්තනො ගොචරත්ථායපි ඛුද්දකෙ පාණෙ න ගණ්හාති, එවං අනුද්දයං කරොති. වුත්තම්පිචෙතං – ‘‘මාහං ඛො ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසි’’න්ති (අ. නි. 10.21).

បទថា anuviloketi សេចក្តីថា ហេតុអ្វីបានជាសីហៈនោះក្រឡេកមើលជុំវិញ? ព្រោះតែសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់សត្វដទៃ។ ឮថា កាលដែលសីហៈនោះបន្លឺសីហនាទ ពួកសត្វមានដំរី គោព្រៃ និងក្របីជាដើម ដែលត្រាច់ចរក្នុងទីមិនស្មើ មានច្រកភ្នំ និងរណ្តៅជាដើម តែងតែធ្លាក់ចុះទៅក្នុងច្រកភ្នំ ឬក្នុងរណ្តៅនោះ សីហៈក្រឡេកមើលជុំវិញដើម្បីអាណិតអាសូរដល់សត្វទាំងនោះ។ សួរថា ចុះសត្វសាហាវដែលស៊ីសាច់សត្វដទៃជាអាហារ តើមានសេចក្តីអាណិតអាសូរដែរឬ? ឆ្លើយថា អើ! ពិតជាមានមែន។ ព្រោះថាសីហៈនោះតែងគិតថា “តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ ដោយសត្វទាំងឡាយជាច្រើនដែលត្រូវស្លាប់នេះ?” ដូច្នេះ សូម្បីតែដើម្បីជាអាហាររបស់ខ្លួន វាក៏មិនចាប់សត្វតូចៗឡើយ វាតែងធ្វើសេចក្តីអាណិតអាសូរយ៉ាងនេះ។ សូម្បីតែព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះដែរថា “អាត្មាអញកុំធ្វើសត្វតូចៗដែលនៅក្នុងទីមិនស្មើ ឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសឡើយ”។

සීහනාදං නදතීති තික්ඛත්තුං තාව අභීතනාදං නදති. එවඤ්ච පනස්ස විජම්භනභූමියං ඨත්වා නදන්තස්ස සද්දො සමන්තා තියොජනපදෙසං එකනින්නාදං කරොති, තමස්ස නින්නාදං සුත්වා තියොජනබ්භන්තරගතා ද්විපදචතුප්පදගණා යථාඨානෙ ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගොචරාය පක්කමතීති ආහාරත්ථාය ගච්ඡති. කථං? සො හි විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණතො වා වාමතො වා උප්පතන්තො උසභමත්තං ඨානං ගණ්හාති, උද්ධං උප්පතන්තො චත්තාරිපි අට්ඨපි උසභානි උප්පතති, සමට්ඨානෙ උජුකං පක්ඛන්දන්තො සොළසඋසභමත්තම්පි වීසතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, ථලා වා පබ්බතා වා පක්ඛන්දන්තො සට්ඨිඋසභමත්තම්පි අසීතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛං වා පබ්බතං වා දිස්වා තං පරිහරන්තො වාමතො වා දක්ඛිණතො වා, උසභමත්තම්පි අපක්කමති. තතියං පන සීහනාදං නදිත්වා තෙනෙව සද්ධිං තියොජනෙ ඨානෙ පඤ්ඤායති. තියොජනං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඨිතො අත්තනොව නාදස්ස අනුනාදං සුණාති. එවං සීඝෙන ජවෙන පක්කමතීති.

ពាក្យថា Sīhanādaṃ nadati សេចក្តីថា បន្លឺនូវសម្លេងដ៏មិនតក់ស្លុត (មិនខ្លាចញញើត) អស់បីដងជាមុនសិន។ កាលដែលសីហៈនោះឈរនៅលើទីលានលាតសន្ធឹងខ្លួន (ដីកម្សាន្ត) ហើយបន្លឺសម្លេងយ៉ាងនេះ សម្លេងរបស់វាក៏ធ្វើឲ្យខ្ទរខ្ទារតែមួយក្នុងបរិវេណ ៣ យោជន៍ជុំវិញ ពួកសត្វជើងពីរ និងជើងបួន ដែលនៅក្នុងផ្ទៃក្នុង ៣ យោជន៍នោះ លុះបានឮសម្លេងខ្ទរខ្ទារនោះហើយ ក៏មិនអាចនឹងឈរនៅនឹងកន្លែងដើមបានឡើយ។ ពាក្យថា Gocarāya pakkamati សេចក្តីថា ដើរទៅដើម្បីស្វែងរកអាហារ។ ដូចម្តេច? ពិតណាស់ សីហៈនោះកាលឈរនៅលើទីលានលាតសន្ធឹងខ្លួន ហើយលោតទៅខាងស្តាំក្តី ខាងឆ្វេងក្តី តែងរំលងបានចម្ងាយប្រមាណ ១ ឧសភៈ កាលលោតឡើងទៅលើ តែងលោតឡើងបាន ៤ ឧសភៈខ្លះ ៨ ឧសភៈខ្លះ កាលបោះពួយទៅត្រង់ៗលើដីស្មើ តែងបោះពួយទៅបានចម្ងាយប្រមាណ ១៦ ឧសភៈខ្លះ ២០ ឧសភៈខ្លះ កាលបោះពួយចុះពីទីទួលក្តី ពីភ្នំក្តី តែងបោះពួយទៅបានចម្ងាយប្រមាណ ៦០ ឧសភៈខ្លះ ៨០ ឧសភៈខ្លះ កាលឃើញដើមឈើ ឬភ្នំក្នុងចន្លោះផ្លូវ ក៏គេចចេញពីដើមឈើ ឬភ្នំនោះ ទៅខាងឆ្វេងក្តី ខាងស្តាំក្តី ប្រមាណ ១ ឧសភៈ។ លុះបន្លឺសីហនាទជាគម្រប់បីដងហើយ ក៏ទៅប្រាកដក្នុងទីចម្ងាយ ៣ យោជន៍ ជាមួយគ្នានឹងសម្លេងនោះឯង។ កាលទៅដល់ចម្ងាយ ៣ យោជន៍ហើយ ត្រឡប់មកឈរវិញ ក៏ស្តាប់ឮសម្លេងឆ្លើយតប (សម្លេងខ្ទរខ្ទារ) នៃសម្លេងរបស់ខ្លួនឯង។ រមែងដើរទៅដោយល្បឿនដ៏លឿនយ៉ាងនេះឯង។

යෙභුය්‍යෙනාති පායෙන. භයං සංවෙගං සන්තාසන්ති සබ්බං චිත්තුත්‍රාසස්සෙව නාමං. සීහස්ස හි සද්දං සුත්වා බහූ සත්තා භායන්ති, අප්පකා න භායන්ති. කෙ පන තෙති? සමසීහො හත්ථාජානීයො අස්සාජානීයො උසභාජානීයො පුරිසාජානීයො ඛීණාසවොති. කස්මා පනෙතෙ න භායන්තීති? සමසීහො නාම ‘‘ජාතිගොත්තකුලසූරභාවෙහි සමානොස්මී’’ති න භායති, හත්ථාජානීයාදයො අත්තනො සක්කායදිට්ඨිබලවතාය න භායන්ති, ඛීණාසවො සක්කායදිට්ඨිපහීනත්තා න භායති.

ពាក្យថា Yebhuyyena សេចក្តីថា ដោយច្រើន (ភាគច្រើន)។ ពាក្យថា ភ័យ សំវេគ និងសន្តាសៈ ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាឈ្មោះនៃសេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្តទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ពួកសត្វជាច្រើន កាលបើបានឮសម្លេងរបស់សីហៈហើយ តែងខ្លាច រីឯពួកសត្វបន្តិចបន្តួច មិនខ្លាចឡើយ។ ពួកសត្វដែលមិនខ្លាចនោះ តើជាអ្វីខ្លះ? គឺសីហៈដែលមានកម្លាំងស្មើគ្នា សត្វដំរីអាជានេយ្យ សេះអាជានេយ្យ គោឧសភអាជានេយ្យ បុរសអាជានេយ្យ និងព្រះខីណាស្រព។ ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកសត្វទាំងនោះមិនខ្លាច? សីហៈដែលមានកម្លាំងស្មើគ្នា មិនខ្លាចដោយគិតថា «យើងជាអ្នកស្មើគ្នាដោយជាតិ គោត្រ ត្រកូល និងសេចក្តីក្លាហាន» ពួកសត្វមានដំរីអាជានេយ្យជាដើម មិនខ្លាចព្រោះតែភាពខ្លាំងក្លានៃសក្កាយទិដ្ឋិរបស់ខ្លួន ចំណែកព្រះខីណាស្រព មិនខ្លាចព្រោះតែលោកបានលះបង់សក្កាយទិដ្ឋិបានហើយ។

බිලාසයාති [Pg.263] බිලෙ සයන්තා බිලවාසිනො අහිනකුලගොධාදයො. දකාසයාති උදකවාසිනො මච්ඡකච්ඡපාදයො. වනාසයාති වනවාසිනො හත්ථිඅස්සගොකණ්ණමිගාදයො. පවිසන්තීති ‘‘ඉදානි ආගන්ත්වා ගණ්හිස්සතී’’ති මග්ගං ඔලොකෙන්තාව පවිසන්ති. දළ්හෙහීති ථිරෙහි. වරත්තෙහීති චම්මරජ්ජූහි. මහිද්ධිකොතිආදීසු විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණපස්සාදීහි උසභමත්තං, උජුකං වීසතිඋසභමත්තාදිලඞ්ඝනවසෙන මහිද්ධිකතා, සෙසමිගානං අධිපතිභාවෙන මහෙසක්ඛතා, සමන්තා තියොජනෙ සද්දං සුත්වා පලායන්තානං වසෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා.

ពាក្យថា Bilāsaya សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលដេកក្នុងរន្ធ គឺពួកសត្វដែលរស់នៅក្នុងរន្ធ មានពស់ ស្កា និងទន្សងជាដើម។ ពាក្យថា Dakāsaya សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលរស់នៅក្នុងទឹក មានត្រី និងអណ្តើកជាដើម។ ពាក្យថា Vanāsaya សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលរស់នៅក្នុងព្រៃ មានដំរី សេះ គោព្រៃ និងម្រឹគជាដើម។ ពាក្យថា Pavisanti សេចក្តីថា ពួកសត្វទាំងនោះតែងសម្លឹងមើលផ្លូវបណ្តើរ ចូលទៅបណ្តើរ ដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ វានឹងមកចាប់យើងស៊ីហើយ»។ ពាក្យថា Daḷhehi សេចក្តីថា ដោយខ្សែដ៏មាំមួនទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Varattehi សេចក្តីថា ដោយខ្សែស្បែកទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Mahiddhiko ភាពជាសត្វមានឫទ្ធិច្រើន គប្បីដឹងបានដោយអំណាចនៃការលោតទៅកាន់ទិសខាងស្តាំជាដើមប្រមាណ ១ ឧសភៈ និងការលោតទៅត្រង់ៗប្រមាណ ២០ ឧសភៈជាដើម កាលឈរនៅលើទីលានលាតសន្ធឹងខ្លួន, ភាពជាសត្វមានស័ក្តិធំ គប្បីដឹងបានដោយភាពជាអធិបតីលើពួកម្រឹគដែលនៅសេសសល់, ភាពជាសត្វមានអានុភាពធំ គប្បីដឹងបានដោយអំណាចនៃពួកសត្វដែលរត់គេចខ្លួន កាលបើបានឮសម្លេងក្នុងចម្ងាយ ៣ យោជន៍ជុំវិញ។

එවමෙව ඛොති භගවා තෙසු තෙසු සුත්තෙසු තථා තථා අත්තානං කථෙසි. ‘‘සීහොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (අ. නි. 5.99; 10.21) ඉමස්මිං තාව සුත්තෙ සීහසදිසං අත්තානං කථෙසි. ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ම. නි. 3.65) ඉමස්මිං වෙජ්ජසදිසං. ‘‘බ්‍රාහ්මණොති, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85) ඉමස්මිං බ්‍රාහ්මණසදිසං. ‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 3.84) ඉමස්මිං මග්ගදෙසකපුරිසසදිසං. ‘‘රාජාහමස්මි සෙලා’’ති (සු. නි. 559) ඉමස්මිං රාජසදිසං. ‘‘සීහොති ඛො තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 5.99; 10.21) ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීහසදිසමෙව කත්වා අත්තානං කථෙන්තො එවමාහ.

ពាក្យថា Evameva kho សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គយ៉ាងនោះៗ ក្នុងព្រះសូត្រនោះៗ។ ជាដំបូង ក្នុងព្រះសូត្រនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា សីហៈ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះតថាគត ជាព្រះអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងសីហៈ។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះថា «ម្នាលសុនក្ខត្តៈ ពាក្យថា គ្រូពេទ្យវះកាត់ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះតថាគត» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងគ្រូពេទ្យ។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា ព្រាហ្មណ៍ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះតថាគត» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងព្រាហ្មណ៍។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះថា «ម្នាលតិស្សៈ ពាក្យថា បុរសអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះតថាគត» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងបុរសអ្នកណែនាំផ្លូវ។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះថា «ម្នាលសេលៈ តថាគតជាស្តេច» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងព្រះរាជា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រនេះថា «ពាក្យថា សីហៈ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះតថាគត» ព្រះអង្គកាលទ្រង់សម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងសីហៈពិតៗ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

තත්‍රායං සදිසතා – සීහස්ස කඤ්චනගුහාදීසු වසනකාලො විය හි තථාගතස්ස දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරස්ස අපරිමිතකාලං පාරමියො පූරෙත්වා පච්ඡිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණෙන චෙව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනෙන ච දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා වුද්ධිමන්වාය දිබ්බසම්පත්තිසදිසං සම්පත්තිං අනුභවමානස්ස තීසු පාසාදෙසු නිවාසකාලො දට්ඨබ්බො. සීහස්ස කඤ්චනගුහාදිතො නික්ඛන්තකාලො විය තථාගතස්ස එකූනතිංසෙ සංවච්ඡරෙ විවටෙන ද්වාරෙන කණ්ඩකං ආරුය්හ ඡන්නසහායස්ස නික්ඛමිත්වා තීණි රජ්ජානි අතික්කමිත්වා අනොමානදීතීරෙ බ්‍රහ්මුනා දින්නානි කාසායානි [Pg.264] පරිදහිත්වා පබ්බජිතස්ස සත්තමෙ දිවසෙ රාජගහං ගන්ත්වා තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා පණ්ඩවගිරිපබ්භාරෙ කතභත්තකිච්චස්ස සම්මාසම්බොධිං පත්වා, පඨමමෙව මගධරට්ඨං ආගමනත්ථාය යාව රඤ්ඤො පටිඤ්ඤාදානකාලො.

ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាភាពដូចគ្នា (ការប្រៀបធៀប)៖ ពិតណាស់ ដូចជាកាលវេលាដែលសីហៈរស់នៅក្នុងគុហាមាសជាដើម គប្បីរាប់ថាដូចជាកាលវេលាដែលព្រះតថាគត ទ្រង់បានធ្វើអភិនីហារនាទៀបព្រះបាទនៃព្រះទីបង្ករទសពល ហើយបំពេញបារមីទាំងឡាយអស់កាលមិនអាចប្រមាណបាន ក្នុងភពចុងក្រោយ ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិផង យាងចេញពីផ្ទៃនៃមាតាផង ធ្វើឲ្យលោកធាតុមួយម៉ឺនញាប់ញ័រ ហើយចម្រើនវ័យឡើង សោយនូវសម្បត្តិដ៏ប្រហាក់ប្រហែលនឹងទិព្វសម្បត្តិ គង់នៅក្នុងប្រាសាទទាំងបី។ ដូចជាកាលវេលាដែលសីហៈចេញពីគុហាមាសជាដើម គប្បីរាប់ថាដូចជាកាលវេលាដែលព្រះតថាគត ក្នុងព្រះជន្ម ២៩ ឆ្នាំ ទ្រង់យាងចេញតាមទ្វារដែលបើកចំហ (ដោយពួកទេវតា) គង់លើសេះកណ្ឋកៈ មានឆន្នអាមាត្យជាសហាយ យាងចេញទៅ កន្លងហួសរាជាណាចក្រទាំងបី ទ្រង់គ្រងគ្រឿងកាសាវពស្តដែលមហាព្រហ្មថ្វាយ នាឆ្នេរស្ទឹងអនោមា ហើយទ្រង់សាងផ្នួស ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរ ទ្រង់យាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ទ្រង់ត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងនោះ ទ្រង់ធ្វើភត្តកិច្ចនាទៀបភ្នំបណ្ឌវៈ រហូតដល់ទ្រង់បានសម្រេចព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់មគធរដ្ឋជាដំបូង ដើម្បីទទួលការប្តេជ្ញា (សន្យា) ពីព្រះរាជា។

සීහස්ස විජම්භනකාලො විය තථාගතස්ස දින්නපටිඤ්ඤස්ස ආළාරකාලාමඋපසඞ්කමනං ආදිං කත්වා යාව සුජාතාය දින්නපායාසස්ස එකූනපණ්ණාසාය පිණ්ඩෙහි පරිභුත්තකාලො වෙදිතබ්බො. සීහස්ස කෙසරවිධුනනං විය සායන්හසමයෙ සොත්තියෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි ථොමියමානස්ස ගන්ධාදීහි පූජියමානස්ස තික්ඛත්තුං බොධිං පදක්ඛිණං කත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ චුද්දසහත්ථුබ්බෙධෙ ඨානෙ තිණසන්ථරං සන්ථරිත්වා චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨාය නිසින්නස්ස තංඛණංයෙව මාරබලං විධමිත්වා තීසු යාමෙසු තිස්සො විජ්ජා විසොධෙත්වා අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදමහාසමුද්දං යමකඤාණමන්ථනෙන මන්ථෙන්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පටිවිද්ධෙ තදනුභාවෙන දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනං වෙදිතබ්බං.

ដូចជាកាលវេលាដែលសីហៈលាតសន្ធឹងខ្លួន គប្បីដឹងថាដូចជាកាលវេលាដែលព្រះតថាគត ទ្រង់បានប្តេជ្ញាហើយ ចាប់ផ្តើមតាំងពីការយាងទៅរកអាឡារកាលាមៈ រហូតដល់ការសោយនូវមធុបាយាសដែលនាងសុជាតាថ្វាយ ចែកជា ៤៩ ពំនូត។ ដូចជាការរលាស់រោមញែកកេសររបស់សីហៈ គប្បីដឹងថាដូចជាកាលវេលាក្នុងពេលល្ងាច ព្រះអង្គទ្រង់ទទួលយកស្មៅ ៨ ក្តាប់ ដែលសោត្ថិយព្រាហ្មណ៍ថ្វាយ ត្រូវទេវតាក្នុងម៉ឺនចក្រវាឡសរសើរតម្កើង បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបជាដើម ទ្រង់ធ្វើប្រទក្សិណព្រះស្រីមហាពោធិ ៣ ជុំ ហើយយាងឡើងកាន់ពោធិមណ្ឌល ទ្រង់ក្រាលស្មៅកម្រាលលើទីកម្ពស់ ១៤ ហត្ថ ទ្រង់គង់ភ្នែនអធិដ្ឋានចតុរង្គវីរិយៈ ក្នុងខណៈនោះឯង ទ្រង់បានកម្ចាត់សេនាមារ ហើយក្នុងយាមទាំងបី ទ្រង់បានជម្រះវិជ្ជាទាំងបីឲ្យផូរផង់ កាលទ្រង់ពិចារណាមហាសមុទ្រគឺបដិច្ចសមុប្បាទដោយអនុលោមនិងបដិលោម ហាក់ដូចជាកូរបញ្ច្រាសដោយម៉ាស៊ីនកូរគឺយមកញ្ញាណ លុះទ្រង់បានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ ដោយអានុភាពនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ធ្វើឲ្យលោកធាតុមួយម៉ឺនញាប់ញ័រ។

සීහස්ස චතුද්දිසාවිලොකනං විය පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා පරිභුත්තමධුපිණ්ඩිකාහාරස්ස අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ මහාබ්‍රහ්මුනො ධම්මදෙසනායාචනං පටිග්ගහෙත්වා තත්ථ විහරන්තස්ස එකාදසමෙ දිවසෙ ‘‘ස්වෙ ආසාළ්හිපුණ්ණමා භවිස්සතී’’ති පච්චූසසමයෙ ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති? ආළාරුදකානං කාලඞ්කතභාවං ඤත්වා ධම්මදෙසනත්ථාය පඤ්චවග්ගියානං ඔලොකනං දට්ඨබ්බං. සීහස්ස ගොචරත්ථාය තියොජනං ගමනකාලො විය අත්තනො පත්තචීවරමාදාය ‘‘පඤ්චවග්ගියානං ධම්මචක්කං පවත්තෙස්සාමී’’ති පච්ඡාභත්තෙ අජපාලනිග්‍රොධතො වුට්ඨිතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගමනකාලො.

ដូចជាការក្រឡេកមើលទិសទាំងបួនរបស់សីហៈ គប្បីដឹងថាដូចជាកាលវេលាដែលព្រះអង្គទ្រង់បានត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ គង់នៅនាពោធិមណ្ឌលអស់សប្តាហ៍ទាំងប្រាំពីរ (សត្តសត្តាហៈ) សោយនូវមធុបិណ្ឌិកាហារ ហើយគង់នៅក្រោមដើមជ្រៃអជបាល ទ្រង់ទទួលការអារាធនាធម៌ពីមហាព្រហ្ម ក្នុងថ្ងៃទីដប់មួយនៃការគង់នៅទីនោះ ទ្រង់ជ្រាបថា «ថ្ងៃស្អែកជាថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ» ក្នុងវេលាជិតភ្លឺ ទ្រង់រិះគិតថា «តើតថាគតគួរแสดงធម៌ដល់អ្នកណាជាមុន?» លុះទ្រង់ជ្រាបថាអាឡារតាបសនិងឧទកតាបសបានធ្វើកាលកិរិយាទៅហើយ ទើបទ្រង់ក្រឡេកមើលទៅកាន់ពួកបញ្ចវគ្គីយ៍ដើម្បីសម្តែងធម៌។ ដូចជាកាលវេលាដែលសីហៈដើរទៅកាន់ចម្ងាយ ៣ យោជន៍ដើម្បីស្វែងរកអាហារ គប្បីដឹងថាដូចជាកាលវេលាក្រោយភត្តកិច្ច ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់ព្រះអង្គ យាងចេញពីដើមជ្រៃអជបាល សំដៅទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ១៨ យោជន៍ ដោយព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងសម្តែងធម្មចក្រដល់ពួកបញ្ចវគ្គីយ៍»។

සීහනාදකාලො විය තථාගතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ සඤ්ඤාපෙත්වා අචලපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතෙන දෙවගණෙන පරිවුතස්ස ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13) නයෙන ධම්මචක්කප්පවත්තනකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිඤ්ච පන පදෙ දෙසියමානෙ තථාගතසීහස්ස ධම්මඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං ගහෙත්වා දසසහස්සිලොකධාතුං [Pg.265] පටිච්ඡාදෙසි. සීහස්ස සද්දෙන ඛුද්දකපාණානං සන්තාසං ආපජ්ජනකාලො විය තථාගතස්ස තීණි ලක්ඛණානි දීපෙත්වා චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි විභජිත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස දීඝායුකදෙවතානං ඤාණසන්තාසස්ස උප්පත්තිකාලො වෙදිතබ්බො.

ដូចជាកាលវេលានៃការបន្លឺសីហនាទ គប្បីដឹងថាដូចជាកាលវេលាដែលព្រះតថាគត យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ១៨ យោជន៍ ញ៉ាំងពួកបញ្ចវគ្គីយ៍ឲ្យយល់ព្រម ហើយគង់លើអចលបល្ល័ង្ក មានពួកទេវតាដែលមកប្រជុំគ្នាពីម៉ឺនចក្រវាឡចោមរោម ទ្រង់សម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ដោយវិធីមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ជាទីបំផុតពីរយ៉ាងនេះ ភិក្ខុមិនគប្បីសេពឡើយ»។ កាលដែលព្រះធម៌នេះកំពុងសម្តែង សម្លេងធម៌របស់ព្រះតថាគតសីហៈ ក៏បានគ្របដណ្តប់លើលោកធាតុមួយម៉ឺន តាំងពីអវីចិមហានរកខាងក្រោម រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្មខាងលើ។ ដូចជាកាលវេលាដែលពួកសត្វតូចតាចតក់ស្លុតដោយសារសម្លេងរបស់សីហៈ គប្បីដឹងថាដូចជាកាលវេលាដែលព្រះតថាគត ទ្រង់បង្ហាញលក្ខណៈបី (ត្រីលក្ខណ៍) ហើយចែកសម្តែងអរិយសច្ចៈបួន ដោយអាការៈ ១៦ យ៉ាង និងដោយន័យ ៦ ម៉ឺនយ៉ាង កាលទ្រង់សម្តែងធម៌ សេចក្តីតក់ស្លុតដោយញាណ (ញាណសន្តាសៈ) ក៏កើតឡើងដល់ពួកទេវតាដែលមានអាយុវែង។

යදාති යස්මිං කාලෙ. තථාගතොති අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො – තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථාවාදිතාය තථාගතො, තථාකාරිතාය තථාගතො. අභිභවනට්ඨෙන තථාගතොති. තෙසං විත්ථාරො බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායම්පි (දී. නි. අට්ඨ. 1.7) මූලපරියායවණ්ණනායම්පි (ම. නි. අට්ඨ. 1.12) වුත්තොයෙව. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජතීති අභිනීහාරතො පට්ඨාය යාව බොධිපල්ලඞ්කා වා අරහත්තමග්ගඤාණා වා උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලෙ පන පත්තෙ උප්පන්නො නාම. අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානි.

ពាក្យថា Yadā សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា Tathāgato សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឈ្មោះថា តថាគត ដោយហេតុ ៨ យ៉ាង គឺ៖ ព្រះអង្គយាងមកយ៉ាងណា ឈ្មោះថា តថាគត, ព្រះអង្គយាងទៅយ៉ាងណា ឈ្មោះថា តថាគត, ព្រះអង្គយាងមកដល់តថលក្ខណៈ ឈ្មោះថា តថាគត, ព្រះអង្គត្រាស់ដឹងនូវតថធម៌តាមពិត ឈ្មោះថា តថាគត, ព្រះអង្គទ្រង់ឃើញនូវតថធម៌ ឈ្មោះថា តថាគត, ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងណា ឈ្មោះថា តថាគត, ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើយ៉ាងណា ឈ្មោះថា តថាគត, ព្រះអង្គឈ្មោះថា តថាគត ដោយអត្ថថាគ្របសង្កត់។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងរួចហើយ ទាំងក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រវណ្ណនា ទាំងក្នុងមូលបរិយាយសូត្រវណ្ណនា។ ពាក្យថា Loke សេចក្តីថា ក្នុងសត្វលោក។ ពាក្យថា Uppajjati សេចក្តីថា ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ រហូតដល់គង់លើពោធិបល្ល័ង្ក ឬសម្រេចអរហត្តមគ្គញ្ញាណ ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង, ប៉ុន្តែ កាលបើបានសម្រេចអរហត្តផលហើយ ឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ។ ពាក្យមានជាដើមថា Arahaṃ sammāsambuddho ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តារហើយ ក្នុងពុទ្ធានុស្សតិនិន្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

ඉති රූපන්ති ඉදං රූපං එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො රූපං අත්ථීති. එත්තාවතා සභාවතො සරසතො පරියන්තතො පරිච්ඡෙදතො පරිච්ඡින්දනතො යාවතා චත්තාරො ච මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපං, තං සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති රූපස්ස සමුදයොති අයං රූපස්ස සමුදයො නාම. එත්තාවතා හි ‘‘ආහාරසමුදයො රූපසමුදයො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමොති අයං රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො. ඉමිනාපි ‘‘ආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති වෙදනාතිආදීසුපි එසෙව නයො.

ពាក្យថា Iti rūpaṃ សេចក្តីថា រូបនេះមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ រូបក្រៅពីនេះមិនមានឡើយ។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវមហាភូតរូបទាំងបួន និងឧបាទាយរូបរបស់មហាភូតរូបទាំងបួននោះទាំងអស់ ដោយសភាវៈ ដោយរស (កិច្ច) ដោយកំណត់ទីបំផុត ដោយការកំណត់ភាគ និងដោយការកំណត់កាត់ផ្តាច់។ ពាក្យថា Iti rūpassa samudayo សេចក្តីថា នេះជាហេតុเกิดឡើងនៃរូប។ ព្រោះថា ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីទាំងអស់ មានជាដើមថា «ការកើតឡើងនៃអាហារ នាំឲ្យកើតឡើងនៃរូប»។ ពាក្យថា Iti rūpassa atthaṅgamo សេចក្តីថា នេះជាការរលត់ទៅនៃរូប។ សូម្បីតែដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីទាំងអស់ មានជាដើមថា «ព្រោះការរលត់នៃអាហារ ទើបរលត់រូប»។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Iti vedanā ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

වණ්ණවන්තොති සරීරවණ්ණෙන වණ්ණවන්තො. ධම්මදෙසනං සුත්වාති ඉමං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පණ්ණාසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා. යෙභුය්‍යෙනාති ඉධ කෙ ඨපෙති? අරියසාවකෙ දෙවෙ. තෙසඤ්හි ඛීණාසවත්තා චිත්තුත්‍රාසභයම්පි න උප්පජ්ජති, සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානෙන පත්තබ්බං [Pg.266] පත්තතාය ඤාණසංවෙගොපි. ඉතරෙසං පන දෙවානං ‘‘තාසො හෙසො භික්ඛූ’’ති අනිච්චතං මනසිකරොන්තානං චිත්තුත්‍රාසභයම්පි, බලවවිපස්සනාකාලෙ ඤාණභයම්පි උප්පජ්ජති. භොති ධම්මාලපනමත්තමෙතං. සක්කායපරියාපන්නාති පඤ්චක්ඛන්ධපරියාපන්නා. ඉති තෙසං සම්මාසම්බුද්ධෙ වට්ටදොසං දස්සෙත්වා තිලක්ඛණාහතං කත්වා ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඤාණභයං නාම ඔක්කමති.

ពាក្យថា Vaṇṇavanto បានដល់ ប្រកបដោយពណ៌សម្បុរនៃរាងកាយ។ ពាក្យថា Dhammadesanaṃ sutvā បានដល់ ស្ដាប់នូវព្រះធម្មទេសនានេះ របស់ព្រះតថាគត ដែលប្រដាប់ដោយលក្ខណៈហាសិបក្នុងខន្ធទាំងប្រាំ។ ពាក្យថា Yebhuyyena (ដោយច្រើន) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការវៀរលែងតែពួកណា? វៀរលែងតែពួកទេវតាជាអរិយសាវក។ ព្រោះថា ភ័យគឺសេចក្ដីតក់ស្លុតក្នុងចិត្ត ក៏មិនកើតឡើងដល់ព្រះអរិយសាវកទាំងនោះឡើយ ព្រោះលោកជាព្រះខីណាស្រព ហើយសូម្បីតែញាណសំវេគ ក៏មិនកើតឡើងដល់លោកអ្នកមានសេចក្ដីសង្វេគ ដែលបានសម្រេចធម៌ដែលគួរសម្រេច ដោយការតស៊ូព្យាយាមដោយឧបាយដ៏សមគួរនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ចំពោះទេវតាដទៃក្រៅពីនេះ កាលដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្ដីមិនទៀងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាសេចក្ដីតក់ស្លុត» ភ័យគឺសេចក្ដីតក់ស្លុតក្នុងចិត្ត ក៏កើតឡើងផង សូម្បីតែញាណភ័យ (ភ័យកើតអំពីញាណ) ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង ក៏កើតឡើងផង។ ពាក្យថា Bho នេះ គ្រាន់តែជាពាក្យហៅរកធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Sakkāyapariyāpannā បានដល់ រាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចក្ខន្ធ។ យ៉ាងនេះ កាលដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បង្ហាញនូវទោសក្នុងវដ្តៈ ធ្វើឲ្យឈានចូលទៅកាន់ត្រីលក្ខណ៍ ហើយទ្រង់សម្ដែងធម៌ដល់ទេវតាទាំងនោះ ញាណភ័យឈ្មោះថែងធ្លាក់ចុះ (កើតឡើង)។

අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි. පටිවෙධඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣි. දෙසනාඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. උභයම්පි තං දසබලස්ස උරෙ ජාතඤාණමෙව. තෙසු ඉධ දෙසනාඤාණං ගහෙතබ්බං. තං පනෙස යාව අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස සොතාපත්තිඵලං උප්පජ්ජති, තාව පවත්තෙති නාම. තස්මිං උප්පන්නෙ පවත්තිතං නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. අප්පටිපුග්ගලොති සදිසපුග්ගලරහිතො. යසස්සිනොති පරිවාරසම්පන්නා. තාදිනොති ලාභාලාභාදීහි එකසදිසස්ස. ඡට්ඨං.

ពាក្យថា Abhiññāya បានដល់ ដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Dhammacakkaṃ បានដល់ ទាំងបដិវេធញាណ ទាំងទេសនាញាណ។ ឯបដិវេធញាណ គឺញាណដែលព្រះអង្គទ្រង់គង់លើពុទ្ធបល្ល័ង្ក ហើយត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចៈទាំងបួន ដោយអាការៈដប់ប្រាំមួយ និងដោយន័យជាច្រើនពាន់ប្រាំមួយម៉ឺន។ ទេសនាញាណ គឺញាណដែលព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រ មានវដ្តៈបី មានអាការៈដប់ពីរ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ញាណទាំងពីរនោះ សុទ្ធតែជាញាណដែលកើតឡើងក្នុងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទសពល។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ ក្នុងទីនេះ គួរយកទេសនាញាណ។ ក៏ទេសនាញាណនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ អស់កាលត្រឹមតែព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ព្រមទាំងព្រហ្មដប់ប្រាំបីកោដិ សម្រេចសោតាបត្តិផល។ កាលបើផលនោះកើតឡើងហើយ គួរដឹងថា ឈ្មោះថាទ្រង់ញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ ពាក្យថា Appaṭipuggalo បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានបុគ្គលណាស្មើ។ ពាក្យថា Yasassino បានដល់ ពួកលោកអ្នកបរិបូណ៌ដោយបរិវារ។ ពាក្យថា Tādino បានដល់ លោកអ្នកមានចិត្តស្មើតែមួយ ក្នុងលោកធម៌មានលាភ និងអលាភជាដើម។ ចប់ សូត្រទី៦។

7. ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා

៧. អដ្ឋកថាខជ្ជនិយសូត្រ

79. සත්තමෙ පුබ්බෙනිවාසන්ති න ඉදං අභිඤ්ඤාවසෙන අනුස්සරණං සන්ධාය වුත්තං, විපස්සනාවසෙන පන පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘සබ්බෙතෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනුස්සරන්ති, එතෙසං වා අඤ්ඤතර’’න්ති. අභිඤ්ඤාවසෙන හි සමනුස්සරන්තස්ස ඛන්ධාපි උපාදානක්ඛන්ධාපි ඛන්ධපටිබද්ධාපි පණ්ණත්තිපි ආරම්මණං හොතියෙව. රූපංයෙව අනුස්සරතීති එවඤ්හි අනුස්සරන්තො න අඤ්ඤං කිඤ්චි සත්තං වා පුග්ගලං වා අනුස්සරති, අතීතෙ පන නිරුද්ධං රූපක්ඛන්ධමෙව අනුස්සරති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයොති. සුඤ්ඤතාපබ්බං නිට්ඨිතං.

៧៩. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា Pubbenivāsaṃ នេះ ព្រះអង្គមិនមែនទ្រង់សម្ដែងសំដៅយកការរលឹកជាតិដោយអំណាចអភិញ្ញាឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់សម្ដែងសំដៅយកពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដែលរលឹកជាតិមុន ដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះ កាលរលឹក ក៏រលឹកនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំ ឬរលឹកនូវខន្ធណាមួយក្នុងខន្ធទាំងនោះ»។ ព្រោះថា កាលដែលបុគ្គលរលឹកដោយអំណាចអភិញ្ញា សូម្បីតែខន្ធក្ដី ឧបាទានក្ខន្ធក្ដី ធម៌ដែលទាក់ទងនឹងខន្ធក្ដី បញ្ញត្តិក្ដី តែងជាអារម្មណ៍ពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Rūpaṃyeva anussarati (រលឹកឃើញតែរូបប៉ុណ្ណោះ) គឺកាលដែលរលឹកយ៉ាងនេះ មិនមែនរលឹកឃើញសត្វ ឬបុគ្គលដទៃណាមួយឡើយ គឺរលឹកឃើញតែរូបខន្ធដែលរលត់ទៅហើយក្នុងអតីតកាលប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងខន្ធទាំងឡាយមានវេទនាជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចប់ ភាគនៃសេចក្ដីសូន្យ (សុញ្ញតាបព្វៈ)។

ඉදානි සුඤ්ඤතාය ලක්ඛණං දස්සෙතුං කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථාතිආදිමාහ. යථා හි නට්ඨං ගොණං පරියෙසමානො පුරිසො ගොගණෙ චරමානෙ රත්තං වා කාළං වා බලීබද්දං දිස්වාපි න එත්තකෙනෙව ‘‘අයං මය්හං ගොණො’’ති සන්නිට්ඨානං [Pg.267] කාතුං සක්කොති. කස්මා? අඤ්ඤෙසම්පි තාදිසානං අත්ථිතාය. සරීරපදෙසෙ පනස්ස සත්තිසූලාදිලක්ඛණං දිස්වා ‘‘අයං මය්හං සන්තකො’’ති සන්නිට්ඨානං හොති, එවමෙව සුඤ්ඤතාය කථිතායපි යාව සුඤ්ඤතාලක්ඛණං න කථීයති, තාව සා අකථිතාව හොති, ලක්ඛණෙ පන කථිතෙ කථිතා නාම හොති. ගොණො විය හි සුඤ්ඤතා, ගොණලක්ඛණං විය සුඤ්ඤතාලක්ඛණං. යථා ගොණලක්ඛණෙ අසල්ලක්ඛිතෙ ගොණො න සුට්ඨු සල්ලක්ඛිතො හොති, තස්මිං පන සල්ලක්ඛිතෙ සො සල්ලක්ඛිතො නාම හොති, එවමෙව සුඤ්ඤතාලක්ඛණෙ අකථිතෙ සුඤ්ඤතා අකථිතාව හොති, තස්මිං පන කථිතෙ සා කථිතා නාම හොතීති සුඤ්ඤතාලක්ඛණං දස්සෙතුං කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථාතිආදිමාහ.

ក្នុងពេលនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃសេចក្ដីសូន្យ (សុញ្ញតា) ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះអ្នកទាំងឡាយហៅថារូប តើព្រោះហេតុអ្វី?) ជាដើម។ ដូចជាបុរសម្នាក់កាលស្វែងរកគោដែលបាត់ ទុកជាបានឃើញគោឈ្មោលពណ៌ក្រហម ឬពណ៌ខ្មៅ កំពុងដើរក្នុងហ្វូងគោក៏ដោយ ក៏មិនទាន់អាចសម្រេចចិត្តត្រឹមតែប៉ុណ្ណឹងថា «នេះជាគោរបស់ខ្ញុំ» នោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែគោបែបនោះរបស់ដទៃទៀតក៏មានដែរ។ ប៉ុន្តែ លុះត្រាតែបានឃើញសញ្ញាសម្គាល់មានស្នាមលំពែង ឬស្នាមដែកចាក់ជាដើម នៅលើរាងកាយរបស់វា ទើបគេសម្រេចចិត្តបានថា «នេះជាគោរបស់ខ្ញុំ» យ៉ាងណាមិញ ទុកជាបានសម្ដែងអំពីសុញ្ញតាក៏ដោយ ដរាបណាមិនទាន់បានសម្ដែងអំពីសុញ្ញតាលក្ខណៈទេ សុញ្ញតានោះក៏ឈ្មោះថាមិនទាន់បានសម្ដែងនៅឡើយ លុះត្រាតែបានសម្ដែងអំពីលក្ខណៈ ទើបឈ្មោះថាបានសម្ដែងហើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា សុញ្ញតាប្រៀបដូចជាគោ ឯសុញ្ញតាលក្ខណៈប្រៀបដូចជាសញ្ញាសម្គាល់របស់គោ។ កាលបើមិនទាន់បានកត់សម្គាល់នូវសញ្ញាសម្គាល់របស់គោទេ ឈ្មោះថាគោនោះមិនទាន់ត្រូវបានកត់សម្គាល់ឲ្យបានល្អឡើយ លុះត្រាតែបានកត់សម្គាល់នូវសញ្ញាសម្គាល់នោះ ទើបឈ្មោះថាគោនោះត្រូវបានកត់សម្គាល់ហើយ យ៉ាងណាមិញ កាលបើមិនទាន់បានសម្ដែងនូវសុញ្ញតាលក្ខណៈទេ សុញ្ញតាក៏ឈ្មោះថាមិនទាន់បានសម្ដែងនៅឡើយ លុះត្រាតែបានសម្ដែងនូវលក្ខណៈនោះ ទើបឈ្មោះថាបានសម្ដែងហើយ យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសុញ្ញតាលក្ខណៈ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha ជាដើម។

තත්ථ කිඤ්චාති කාරණපුච්ඡා, කෙන කාරණෙන රූපං වදෙථ, කෙන කාරණෙනෙතං රූපං නාමාති අත්ථො. රුප්පතීති ඛොති එත්ථ ඉතීති කාරණුද්දෙසො, යස්මා රුප්පති, තස්මා රූපන්ති වුච්චතීති අත්ථො. රුප්පතීති කුප්පති ඝට්ටීයති පීළීයති, භිජ්ජතීති අත්ථො. සීතෙනපි රුප්පතීතිආදීසු සීතෙන තාව රුප්පනං ලොකන්තරිකනිරයෙ පාකටං. තිණ්ණං තිණ්ණඤ්හි චක්කවාළානං අන්තරෙ එකෙකො ලොකන්තරිකනිරයො නාම හොති අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණො. යස්ස නෙව හෙට්ඨා පථවී අත්ථි, න උපරි චන්දිමසූරියදීපමණිආලොකො, නිච්චන්ධකාරො. තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං තිගාවුතො අත්තභාවො හොති, තෙ වග්ගුලියො විය පබ්බතපාදෙ දීඝපුථුලෙහි නඛෙහි ලග්ගිත්වා අවංසිරා ඔලම්බන්ති. යදා සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසාගතා හොන්ති, අථ ‘‘භක්ඛො නො ලද්ධො’’ති? මඤ්ඤමානා තත්ථ බ්‍යාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකෙ උදකෙ පතන්ති, වාතෙ පහරන්තෙපි මධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති, පතිතමත්තාව අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ තත්තතෙලෙ පතිතපිට්ඨපිණ්ඩි විය පටපටායමානා විලීයන්ති. එවං සීතෙන රුප්පනං ලොකන්තරිකනිරයෙ පාකටං. මහිංසකරට්ඨාදීසුපි හිමපාතසීතලෙසු පදෙසෙසු එතං පාකටමෙව. තත්ථ හි සත්තා සීතෙන භින්නසරීරා ජීවිතක්ඛයම්පි පාපුණන්ති.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Kiñca គឺជាសំណួរដើម្បីសួររកហេតុ មានន័យថា តើអ្នកទាំងឡាយហៅថារូបដោយហេតុអ្វី ឬថា ហេតុអ្វីបានជាធម៌នេះឈ្មោះថារូប? ក្នុងពាក្យថា Ruppatīti kho នេះ ពាក្យថា iti គឺជាការចង្អុលបង្ហាញនូវហេតុ មានន័យថា ព្រោះតែវាបែកធ្លាយ (ប្រែប្រួល) ហេតុនោះទើបហៅថារូប។ ពាក្យថា Ruppati មានន័យថា កម្រើក ត្រូវប៉ះទង្គិច ត្រូវបៀតបៀន បែកធ្លាយ។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Sītenapi ruppati (សូម្បីតែត្រជាក់ក៏បៀតបៀន) ការបៀតបៀនដោយសារត្រជាក់ តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងលោកន្តរិកនរកជាមុនសិន។ ព្រោះថា នៅចន្លោះនៃចក្រវាឡបីៗ តែងមានលោកន្តរិកនរកមួយៗ ដែលមានទំហំប្រាំបីពាន់យោជន៍។ លោកន្តរិកនរកនោះ ខាងក្រោមមិនមានផែនដីឡើយ ខាងលើក៏មិនមានពន្លឺព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ គ្រឿងប្រទីប ឬកែវមណីឡើយ គឺមានតែសេចក្ដីងងឹតជាប្រចាំ។ ពួកសត្វដែលកើតក្នុងនរកនោះ មានរាងកាយប្រវែងបីគាវុត ពួកវាហាក់ដូចជាសត្វប្រចៀវ តែងយកក្រចកដ៏វែងនិងធំតោងភ្ជាប់នឹងជើងភ្នំចក្រវាឡ ហើយព្យួរខ្លួនក្បាលចុះក្រោម。 កាលណាពួកវាវារទៅប៉ះគ្នា នៅក្នុងចម្ងាយមួយលូកដៃ ពេលនោះពួកវាគិតថា «យើងបានចំណីហើយ» ក៏ខំប្រឹងចាប់គ្នាទៅវិញទៅមក រួចក៏របូតដៃធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹកដែលទ្រទ្រង់លោក។ សូម្បីតែកាលណាមានខ្យល់បក់មកបោកបក់ ពួកវាក៏របូតធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹក ដូចជាផ្លែសង្កែទុំដែលជ្រុះដូច្នោះដែរ។ គ្រាន់តែធ្លាក់ចុះទៅភ្លាម ពួកវាក៏រលាយបាត់ទៅក្នុងទឹកដ៏ប្រៃនិងត្រជាក់ខ្លាំងនោះ ដូចជាដុំម្សៅដែលគេបោះចូលទៅក្នុងខ្ទះប្រេងកំពុងពុះ ឮសូរតែផ្នោះៗដូច្នោះឯង។ យ៉ាងនេះ ការបៀតបៀនដោយសារត្រជាក់ តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងលោកន្តរិកនរក។ សូម្បីតែក្នុងដែនមហិង្សកៈជាដើម ដែលជាតំបន់ត្រជាក់មានធ្លាក់ទឹកកក ការបៀតបៀននោះក៏ប្រាកដច្បាស់ដែរ។ ព្រោះថា ពួកសត្វក្នុងទីនោះ តែងមានរាងកាយប្រេះស្រាំដោយសារភាពត្រជាក់ រហូតដល់ដល់នូវសេចក្ដីស្លាប់ក៏មាន។

උණ්හෙන රුප්පනං අවීචිමහානිරයෙ පාකටං හොති. ජිඝච්ඡාය රුප්පනං පෙත්තිවිසයෙ චෙව දුබ්භික්ඛකාලෙ ච පාකටං. පිපාසාය රුප්පනං කාලකඤ්ජිකාදීසු පාකටං. එකො කිර කාලකඤ්ජිකඅසුරො පිපාසං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො [Pg.268] යොජනගම්භීරවිත්ථාරං මහාගඞ්ගං ඔතරි, තස්ස ගතගතට්ඨානෙ උදකං ඡිජ්ජති, ධූමො උග්ගච්ඡති, තත්තෙ පිට්ඨිපාසාණෙ චඞ්කමනකාලො විය හොති. තස්ස උදකසද්දං සුත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තස්සෙව රත්ති විභායි. අථ නං පාතොව භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා තිංසමත්තා පිණ්ඩචාරිකභික්ඛූ දිස්වා ‘‘කො නාම ත්වං සප්පුරිසා’’ති? පුච්ඡිංසු. ‘‘පෙතොහමස්මි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පරියෙසසී’’ති? ‘‘පානීයං, භන්තෙ’’ති. ‘‘අයං ගඞ්ගා පරිපුණ්ණා, කිං ත්වං න පස්සසී’’ති? ‘‘න උපකප්පති, භන්තෙ’’ති. තෙන හි ගඞ්ගාපිට්ඨෙ නිපජ්ජ, මුඛෙ තෙ පානීයං ආසිඤ්චිස්සාමා’’ති. සො වාලිකාපුළිනෙ උත්තානො නිපජ්ජි. භික්ඛූ තිංසමත්තෙ පත්තෙ නීහරිත්වා උදකං ආහරිත්වා තස්ස මුඛෙ ආසිඤ්චිංසු. තෙසං තථා කරොන්තානංයෙව වෙලා උපකට්ඨා ජාතා. තතො ‘‘භික්ඛාචාරකාලො අම්හාකං සප්පුරිස, කච්චි තෙ අස්සාදමත්තා ලද්ධා’’ති ආහංසු. පෙතො ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, තිංසමත්තානං අය්‍යානං තිංසපත්තෙහි ආසිත්තඋදකතො අඩ්ඪපසතමත්තම්පි පරගලං ගතං, පෙතත්තභාවතො මොක්ඛො මා හොතූ’’ති ආහ. එවං පිපාසාය රුප්පනං පෙත්තිවිසයෙ පාකටං.

ការបៀតបៀនដោយសារកម្ដៅ តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងអវីចិមហានរក។ ការបៀតបៀនដោយសារសេចក្ដីស្រេកឃ្លាន តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងប្រេតវិស័យផង ក្នុងសម័យអត់ឃ្លាន (ទុរភិក្ស) ផង។ ការបៀតបៀនដោយសារសេចក្ដីស្រេកទឹក តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងពួកអសុរកាយមានពួកកាលកញ្ជិកៈជាដើម។ ឮថា មានកាលកញ្ជិកអសុរម្នាក់ មិនអាចអត់ទ្រាំនឹងសេចក្ដីស្រេកទឹកបាន ក៏ចុះទៅកាន់ទន្លេគង្គាដ៏ធំដែលមានជម្រៅនិងទទឹងមួយយោជន៍ ប៉ុន្តែ កាលបើវាទៅដល់កន្លែងណាៗ ទឹកក្នុងកន្លែងនោះក៏រីងស្ងួតអស់ទៅ មានតែផ្សែងហុយឡើង ហើយត្រឡប់ជាដូចជាខណៈដែលដើរលើថ្មដាដ៏ក្ដៅដូច្នោះវិញ។ កាលដែលវាដើរចុះឡើងៗដើម្បីស្វែងរកទឹក ព្រោះបានឮសូរទឹក ស្រាប់តែរាត្រីនោះក៏ភ្លឺឡើង។ គ្រានោះ ពួកភិក្ខុអ្នកត្រេចចរណ៍ដើម្បីបិណ្ឌបាតប្រមាណសាមសិបអង្គ និមន្តទៅបិណ្ឌបាតតាំងពីព្រលឹម បានឃើញវាក៏សួរថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ តើអ្នកឈ្មោះអ្វី?»។ វាឆ្លើយថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ ខ្ញុំជាប្រេត»។ ភិក្ខុសួរថា «តើអ្នកស្វែងរកអ្វី?»។ វាឆ្លើយថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ ខ្ញុំស្វែងរកទឹកផឹក»។ ភិក្ខុសួរថា «ចុះទន្លេគង្គានេះពេញប្រៀបដោយទឹក តើអ្នកមិនឃើញទេឬ?»។ វាឆ្លើយថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ ទឹកមិនប្រាកដដល់ខ្ញុំឡើយ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរអ្នកដេកផ្ងារនៅលើច្រាំងទន្លេគង្គានេះចុះ យើងនឹងចាក់ទឹកបញ្ចូលទៅក្នុងមាត់របស់អ្នក»។ ប្រេតនោះក៏ដេកផ្ងារនៅលើឆ្នេរខ្សាច់។ ពួកភិក្ខុក៏ដកយកសបិត្រប្រមាណសាមសិបមកដងទឹកយកមកចាក់បញ្ចូលទៅក្នុងមាត់របស់វា។ កាលដែលពួកភិក្ខុកំពុងធ្វើការងារនោះ ពេលវេលាចង្ហាន់ក៏ជិតមកដល់។ ពេលនោះ ពួកភិក្ខុពោលថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ ដល់ពេលដែលយើងត្រូវទៅបិណ្ឌបាតហើយ តើអ្នកបានទទួលរសជាតិទឹកខ្លះដែរឬទេ?»។ ប្រេតនោះពោលថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ ប្រសិនបើទឹកដែលព្រះគុណម្ចាស់ទាំងសាមសិបអង្គដងដោយសបិត្រសាមសិបយកមកចាក់នេះ ចូលទៅក្នុងបំពង់ករបស់ខ្ញុំ សូម្បីតែត្រឹមតែកន្លះក្ដាប់ដៃ ក៏សូមកុំឲ្យខ្ញុំរួចផុតពីកំណើតប្រេតនេះឡើយ»។ យ៉ាងនេះ ការបៀតបៀនដោយសារសេចក្ដីស្រេកទឹក តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងប្រេតវិស័យ។

ඩංසාදීහි රුප්පනං ඩංසමක්ඛිකාදිබහුලෙසු පදෙසෙසු පාකටං. එත්ථ ච ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා. මකසාති මකසාව. වාතාති කුච්ඡිවාතපිට්ඨිවාතාදිවසෙන වෙදිතබ්බා. සරීරස්මිඤ්හි වාතරොගො උප්පජ්ජිත්වා හත්ථපාදපිට්ඨිආදීනි භින්දති, කාණං කරොති, ඛුජ්ජං කරොති, පීඨසප්පිං කරොති. ආතපොති සූරියාතපො. තෙන රුප්පනං මරුකන්තාරාදීසු පාකටං. එකා කිර ඉත්ථී මරුකන්තාරෙ රත්තිං සත්ථතො ඔහීනා දිවා සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ වාලිකාය තප්පමානාය පාදෙ ඨපෙතුං අසක්කොන්තී සීසතො පච්ඡිං ඔතාරෙත්වා අක්කමි. කමෙන පච්ඡියා උණ්හාභිතත්තාය ඨාතුං අසක්කොන්තී තස්සා උපරි සාටකං ඨපෙත්වා අක්කමි. තස්මිම්පි සන්තත්තෙ අත්තනො අඞ්කෙන ගහිතපුත්තකං අධොමුඛං නිපජ්ජාපෙත්වා කන්දන්තංයෙව අක්කමිත්වා සද්ධිං තෙන තස්මිංයෙව ඨානෙ උණ්හාභිතත්තා කාලමකාසි.

ការបៀតបៀនដោយសាររបោមជាដើម តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងតំបន់ដែលមានរបោម និងរុយជាច្រើន។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Ḍaṃsā បានដល់ រុយពណ៌លឿង (របោម)។ ពាក្យថា Makasā បានដល់ មូស។ ពាក្យថា Vātā គួរដឹងដោយអំណាចនៃខ្យល់ក្នុងពោះ និងខ្យល់ក្នុងខ្នងជាដើម។ ព្រោះថា កាលបើជំងឺខ្យល់កើតឡើងក្នុងរាងកាយ តែងធ្វើឲ្យខូចដៃ ជើង និងខ្នងជាដើម ធ្វើឲ្យខ្វាក់ភ្នែក ធ្វើឲ្យខ្នងគម ធ្វើឲ្យខ្វិនជើង។ ពាក្យថា Ātapo បានដល់ កម្ដៅព្រះអាទិត្យ។ ការបៀតបៀនដោយសារកម្ដៅព្រះអាទិត្យនោះ តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងវាលខ្សាច់ជាដើម។ ឮថា មានស្ត្រីម្នាក់បានវង្វេងចេញពីក្បួនរទេះក្នុងវាលខ្សាច់នាពេលរាត្រី លុះដល់ពេលថ្ងៃត្រង់ ព្រះអាទិត្យរះឡើង ធ្វើឲ្យខ្សាច់ក្ដៅខ្លាំង រហូតដល់នាងមិនអាចដាក់ជើងដើរលើខ្សាច់បាន នាងក៏ទម្លាក់កន្ត្រកពីលើក្បាលចុះមក រួចដើរជាន់លើកន្ត្រកនោះ។ លុះកន្ត្រកនោះក្ដៅខ្លាំងដោយសារកម្ដៅថ្ងៃ រហូតដល់នាងមិនអាចឈរលើវាបានទៀត នាងក៏យកសំពត់មកលាតពីលើកន្ត្រកនោះ រួចដើរជាន់ពីលើ។ លុះសំពត់នោះក្ដៅខ្លាំងឡើងទៀត នាងក៏យកកូនតូចដែលនាងពរនឹងចង្កេះ មកដាក់ឲ្យដេកផ្កាប់មុខ រួចដើរជាន់លើកូនដែលកំពុងយំខ្សឹកខ្សួលនោះ ហើយក៏ស្លាប់ទៅជាមួយកូនក្នុងទីនោះឯង ដោយសារតែកម្ដៅថ្ងៃដ៏ក្ដៅខ្លាំងនោះ។

සරීසපාති යෙ කෙචි දීඝජාතිකා සරන්තා ගච්ඡන්ති. තෙසං සම්ඵස්සෙන රුප්පනං ආසීවිසදට්ඨකාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බං. ඉති භගවතා යානි ඉමානි සාමඤ්ඤපච්චත්තවසෙන ධම්මානං ද්වෙ ලක්ඛණානි, තෙසු රූපක්ඛන්ධස්ස තාව පච්චත්තලක්ඛණං දස්සිතං. රූපක්ඛන්ධස්සෙව හි එතං, න වෙදනාදීනං, තස්මා පච්චත්තලක්ඛණන්ති [Pg.269] වුච්චති. අනිච්චදුක්ඛානත්තලක්ඛණං පන වෙදනාදීනම්පි හොති, තස්මා තං සාමඤ්ඤලක්ඛණන්ති වුච්චති.

ពាក្យថា Sarīsapa បានដល់ សត្វលូនវារទាំងឡាយណា ដែលមានខ្លួនវែង។ ការបៀតបៀនដោយសារការប៉ះពាល់នឹងសត្វទាំងនោះ គួរដឹងដោយអំណាចនៃការខាំរបស់ពស់វែកជាដើម។ យ៉ាងនេះ ក្នុងបណ្ដាលក្ខណៈទាំងពីរយ៉ាងនៃធម៌ទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃសាមញ្ញលក្ខណៈ និងបច្ចត្តលក្ខណៈ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវបច្ចត្តលក្ខណៈ (លក្ខណៈដោយឡែក) របស់រូបខន្ធជាមុនសិន។ ព្រោះថា លក្ខណៈនៃការបែកធ្លាយ (ប្រែប្រួល) នេះ មានតែចំពោះរូបខន្ធប៉ុណ្ណោះ មិនមានចំពោះវេទនាជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បច្ចត្តលក្ខណៈ។ ចំណែកឯអនិច្ចលក្ខណៈ ទុក្ខលក្ខណៈ និងអនត្តលក្ខណៈ តែងមានសូម្បីតែចំពោះវេទនាជាដើមដែរ ហេតុនោះ លក្ខណៈទាំងនោះ ទើបហៅថា សាមញ្ញលក្ខណៈ។

කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, වෙදනං වදෙථාතිආදීසු පුරිමසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යං පන පුරිමෙන අසදිසං, තස්සායං විභාවනා – සුඛම්පි වෙදයතීති සුඛං ආරම්මණං වෙදෙති අනුභවති. පරතො පදද්වයෙපි එසෙව නයො. කථං පනෙතං ආරම්මණං සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛං නාම ජාතන්ති? සුඛාදීනං පච්චයතො. ස්වායමත්ථො ‘‘යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්ත’’න්ති ඉමස්මිං මහාලිසුත්තෙ (සං. නි. 3.60) ආගතොයෙව. වෙදයතීති එත්ථ ච වෙදනාව වෙදයති, න අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා. වෙදනා හි වෙදයිතලක්ඛණා, තස්මා වත්ථාරම්මණං පටිච්ච වෙදනාව වෙදයතීති. එවමිධ භගවා වෙදනායපි පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadetha (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះអ្នកទាំងឡាយហៅថាវេទនា តើព្រោះហេតុអ្វី?) សេចក្ដីដែលដូចគ្នានឹងពាក្យមុន គួរដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយចុះ។ ចំណែកឯសេចក្ដីណាដែលមិនដូចគ្នានឹងពាក្យមុន ការពន្យល់នូវសេចក្ដីនោះមានដូចតទៅ៖ ពាក្យថា Sukhampi vedayati បានដល់ ទទួលដឹង គឺសោយនូវអារម្មណ៍ជាសុខ។ ក្នុងបទពីរខាងក្រោយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចុះអារម្មណ៍នេះ ហេតុអ្វីបានជាហៅថា សុខ ទុក្ខ និងអទុក្ខមសុខ? ឆ្លើយថា ព្រោះជាបច្ច័យដល់សុខវេទនាជាដើម។ សេចក្ដីនេះ តែងមកហើយក្នុងមហាលិសូត្រនេះថា «ម្នាលមហាលិ ព្រោះតែរូបជាសុខ ឈានចុះកាន់សុខ ត្រូវសុខចុះមកស៊ប់» យ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា Vedayati នេះ មានតែវេទនាប៉ុណ្ណោះដែលសោយអារម្មណ៍ មិនមែនសត្វ ឬបុគ្គលដទៃឡើយ។ ព្រោះថា វេទនាមានការសោយអារម្មណ៍ជាលក្ខណៈ ហេតុនោះ វេទនាប៉ុណ្ណោះតែងសោយអារម្មណ៍ ដោយអាស្រ័យនូវវត្ថុនិងអារម្មណ៍។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចែកសម្ដែងនូវបច្ចត្តលក្ខណៈពិតប្រាកដ សូម្បីតែរបស់វេទនាដែរ។

නීලම්පි සඤ්ජානාතීති නීලපුප්ඵෙ වා වත්ථෙ වා පරිකම්මං කත්වා උපචාරං වා අප්පනං වා පාපෙන්තො සඤ්ජානාති. අයඤ්හි සඤ්ඤා නාම පරිකම්මසඤ්ඤාපි උපචාරසඤ්ඤාපි අප්පනාසඤ්ඤාපි වට්ටති, නීලං නීලන්ති උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව. පීතකාදීසුපි එසෙව නයො. ඉධාපි භගවා සඤ්ජානනලක්ඛණාය සඤ්ඤාය පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

ពាក្យថា Nīlampi sañjānāti (ដឹងច្បាស់នូវពណ៌ខៀវខ្លះ) សេចក្តីថា បុគ្គលធ្វើបរិកម្មក្នុងផ្កាខៀវ ឬក្នុងសំពត់ខៀវ ហើយញ៉ាំងឧបចារៈ ឬអប្បនាកម្មឲ្យសម្រេច ទើបដឹងច្បាស់។ ព្រោះថា សញ្ញានេះ ទោះជាបរិកម្មសញ្ញាក្តី ឧបចារសញ្ញាក្តី អប្បនាសញ្ញាក្តី តែងគួរទាំងអស់ ម្យ៉ាងទៀត សញ្ញាដែលកើតឡើងថា 'ខៀវៗ' ដូច្នេះ ក៏គួរដូចគ្នា។ ទោះបីក្នុងពណ៌លឿងជាដើម ក៏មានន័យនេះឯង។ ក្នុងសញ្ញានិទ្ទេសនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចែកបង្ហាញតែបច្ចត្តលក្ខណៈនៃសញ្ញា ដែលមានការដឹងច្បាស់ជាលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ។

රූපං රූපත්තාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති යථා යාගුමෙව යාගුත්තාය, පූවමෙව පූවත්තාය පචති නාම, එවං පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතභාවෙන සඞ්ඛතන්ති ලද්ධනාමං රූපමෙව රූපත්තාය යථා අභිසඞ්ඛතං රූපං නාම හොති, තථත්තාය රූපභාවාය අභිසඞ්ඛරොති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති, නිප්ඵාදෙතීති අත්ථො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – අත්තනා සහ ජායමානං රූපං සම්පයුත්තෙ ච වෙදනාදයො ධම්මෙ අභිසඞ්ඛරොති නිබ්බත්තෙතීති. ඉධාපි භගවා චෙතයිතලක්ඛණස්ස සඞ්ඛාරස්ස පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

ពាក្យថា Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti (តាក់តែងនូវរូបដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ ដើម្បីភាពជារូប) សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលដណ្តាំបបរ ដើម្បីភាពជាបបរ ឬធ្វើនំ ដើម្បីភាពជានំ យ៉ាងណាមិញ រូបដែលបានឈ្មោះថា សង្ខតៈ (រូបដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ) ព្រោះភាពដែលបច្ច័យទាំងឡាយមកជួបជុំគ្នាហើយធ្វើឡើង តែងត្រូវបានតាក់តែង ប្រមូលផ្តុំ រួបរួម និងបង្កើតឡើង ដើម្បីភាពជារូប តាមសភាពដែលរូបនោះត្រូវបានតាក់តែងឡើង យ៉ាងនោះឯង នេះជាអត្ថន័យ។ ទោះបីក្នុងវេទនាជាដើម ក៏មានន័យនេះដែរ។ ឯសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះគឺ រមែងតាក់តែង បង្កើតឡើងនូវរូបដែលកើតឡើងជាមួយខ្លួន និងធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាជាដើមដែលសម្បយុត្ត។ ក្នុងសង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចែកបង្ហាញតែបច្ចត្តលក្ខណៈនៃសង្ខារ ដែលមានចេតនាជាលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ។

අම්බිලම්පි විජානාතීති අම්බඅම්බාටකමාතුලුඞ්ගාදිඅම්බිලං ‘‘අම්බිල’’න්ති විජානාති. එසෙව නයො සබ්බපදෙසු. අපි චෙත්ථ තිත්තකන්ති නිම්බපටොලාදිනානප්පකාරං කටුකන්ති පිප්පලිමරිචාදිනානප්පකාරං. මධුරන්ති සප්පිඵාණිතාදිනානප්පකාරං[Pg.270]. ඛාරිකන්ති වාතිඞ්ගණනාළිකෙර චතුරස්සවල්ලිවෙත්තඞ්කුරාදිනානප්පකාරං. අඛාරිකන්ති යං වා තං වා ඵලජාතං කාරපණ්ණාදිමිස්සකපණ්ණං. ලොණිකන්ති ලොණයාගුලොණමච්ඡලොණභත්තාදිනානප්පකාරං. අලොණිකන්තිඅලොණයාගුඅලොණමච්ඡඅලොණභත්තාදිනානප්පකාරං. තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතීති යස්මා ඉමං අම්බිලාදිභෙදං අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙන අම්බිලාදිභාවෙන ජානාති, තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතීති. එවමිධාපි භගවා විජානනලක්ඛණස්ස විඤ්ඤාණස්ස පච්චත්තලක්ඛණමෙව භාජෙත්වා දස්සෙසි.

ពាក្យថា Ambilampi vijānāti (ដឹងច្បាស់នូវរសជូរខ្លះ) សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវរសជូរមានស្វាយ ម្កាក់ និងក្រូចថ្លុងជាដើមថា 'ជូរ'។ ក្នុងបទទាំងពួង ក៏មានន័យនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ បទថា Tittakaṃ (រសល្វីង) បានដល់ រសល្វីងមានប្រភេទផ្សេងៗ មានស្លឹកស្តៅ និងម្រះព្រៃជាដើម។ បទថា Kaṭukaṃ (រសហឹរ) បានដល់ រសហឹរមានប្រភេទផ្សេងៗ មានម្ទេសប្លោក និងម្រេចជាដើម។ បទថា Madhuraṃ (រសផ្អែម) បានដល់ រសផ្អែមមានប្រភេទផ្សេងៗ មានទឹកដោះថ្លា និងទឹកអំពៅជាដើម។ បទថា Khārikaṃ (រសចត់) បានដល់ រសចត់មានប្រភេទផ្សេងៗ មានត្រប់ ដូង វល្លិ៍ជ្រុង និងត្រពាំងផ្តៅជាដើម។ បទថា Akhārikaṃ (រសមិនចត់) បានដល់ ផលជាតិណាមួយ ឬស្លឹកឈើលាយគ្នាមានស្លឹកកន្ទួតព្រៃជាដើម។ បទថា Loṇikaṃ (រសប្រៃ) បានដល់ រសប្រៃមានប្រភេទផ្សេងៗ មានបបរប្រៃ ត្រីប្រៃ និងបាយប្រៃជាដើម។ បទថា Aloṇikaṃ (រសសាប) បានដល់ រសមិនប្រៃមានប្រភេទផ្សេងៗ មានបបរសាប ត្រីសាប និងបាយសាបជាដើម។ បទថា Tasmā viññāṇanti vuccati (ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា វិញ្ញាណ) សេចក្តីថា ព្រោះដឹងនូវរសប្លែកៗគ្នាមានជូរជាដើមនេះ ដោយសភាពប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក ទើបហៅថា វិញ្ញាណ។ ក្នុងវិញ្ញាណនិទ្ទេសនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចែកបង្ហាញតែបច្ចត្តលក្ខណៈនៃវិញ្ញាណ ដែលមានការដឹងច្បាស់ជាលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនេះឯង។

යස්මා පන ආරම්මණස්ස ආකාරසණ්ඨානගහණවසෙන සඤ්ඤා පාකටා හොති, තස්මා සා චක්ඛුද්වාරෙ විභත්තා. යස්මා විනාපි ආකාරසණ්ඨානා ආරම්මණස්ස පච්චත්තභෙදගහණවසෙන විඤ්ඤාණං පාකටං හොති, තස්මා තං ජිව්හාද්වාරෙ විභත්තං. ඉමෙසං පන සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං අසම්මොහතො සභාවසල්ලක්ඛණත්ථං සඤ්ජානාති, විජානාති, පජානාතීති එත්ථ විසෙසා වෙදිතබ්බා. තත්ථ උපසග්ගමත්තමෙව විසෙසො, ජානාතීති පදං පන අවිසෙසො. තස්සපි ජානනට්ඨෙන විසෙසො වෙදිතබ්බො. සඤ්ඤා හි නීලාදිවසෙන ආරම්මණසඤ්ජානනමත්තමෙව, අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ලක්ඛණපටිවෙධං පාපෙතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං නීලාදිවසෙන ආරම්මණඤ්චෙව ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙති, උස්සක්කිත්වා පන මග්ගපාතුභාවං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා නීලාදිවසෙන ආරම්මණම්පි ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධම්පි පාපෙති, උස්සක්කිත්වා මග්ගපාතුභාවම්පි පාපෙති.

ម៉្យាងទៀត ព្រោះសញ្ញាប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃការកាន់យកអាការៈ និងសណ្ឋាននៃអារម្មណ៍ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ចែកសញ្ញានោះក្នុងចក្ខុទ្វារ។ ព្រោះវិញ្ញាណប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃការកាន់យកសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបច្ចត្តលក្ខណៈនៃអារម្មណ៍ ទោះបីមិនមានអាការៈ និងសណ្ឋានក៏ដោយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ចែកវិញ្ញាណនោះក្នុងជិវ្ហាទ្វារ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីកំណត់ដឹងនូវសភាវៈនៃសញ្ញា វិញ្ញាណ និងបញ្ញាទាំងនេះ ដោយមិនវង្វេង សេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងបទទាំងបីគឺ Sañjānāti (ដឹងច្បាស់), Vijānāti (ដឹងវិសេស) និង Pajānāti (ដឹងច្បាស់លាស់) នេះ គប្បីជ្រាប។ ក្នុងបទទាំងនោះ គ្រាន់តែជាឧបសគ្គប៉ុណ្ណោះជាគ្រឿងប្លែកគ្នា ឯបទថា Jānāti មិនប្លែកគ្នាទេ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី សេចក្តីប្លែកគ្នានៃបទនោះ ក៏គប្បីជ្រាបដោយអត្ថនៃការដឹង។ ព្រោះថា សញ្ញា អាចត្រឹមតែដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនអាចញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់នូវការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈថា 'មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា' បានឡើយ។ វិញ្ញាណ តែងដឹងនូវអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើមផង ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់នូវការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនទៀងជាដើមផង ប៉ុន្តែមិនអាចខំប្រឹងឡើងទៅ ដើម្បីញ៉ាំងមគ្គឲ្យប្រាកដឡើងបានឡើយ។ ចំណែកឯបញ្ញា តែងដឹងនូវអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើមផង ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់នូវការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនទៀងជាដើមផង ខំប្រឹងឡើងទៅ ដើម្បីញ៉ាំងមគ្គឲ្យប្រាកដឡើងផង។

යථා හි හෙරඤ්ඤිකඵලකෙ කහාපණරාසිම්හි කතෙ අජාතබුද්ධිදාරකො ගාමිකපුරිසො මහාහෙරඤ්ඤිකොති තීසු ජනෙසු ඔලොකෙත්වා ඨිතෙසු අජාතබුද්ධිදාරකො කහාපණානං චිත්තවිචිත්තචතුරස්සමණ්ඩලාදිභාවමෙව ජානාති, ‘‘ඉදං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං රතනසම්මත’’න්ති න ජානාති. ගාමිකපුරිසො චිත්තාදිභාවඤ්ච ජානාති, මනුස්සානං උපභොගපරිභොගරතනසම්මතභාවඤ්ච, ‘‘අයං කූටො, අයං ඡෙකො, අයං කරටො, අයං සණ්හො’’ති න ජානාති. මහාහෙරඤ්ඤිකො චිත්තාදිභාවම්පි රතනසම්මතභාවම්පි කූටාදිභාවම්පි ජානාති. ජානන්තො ච පන [Pg.271] රූපං දිස්වාපි සද්දං සුත්වාපි ගන්ධං ඝායිත්වාපි රසං සායිත්වාපි හත්ථෙන ගරුලහුභාවං උපධාරෙත්වාපි ‘‘අසුකගාමෙ කතො’’තිපි ජානාති, ‘‘අසුකනිගමෙ අසුකනගරෙ අසුකපබ්බතච්ඡායාය අසුකනදීතීරෙ කතො’’තිපි, ‘‘අසුකාචරියෙන කතො’’තිපි ජානාති. එවමෙව සඤ්ඤා අජාතබුද්ධිදාරකස්ස කහාපණදස්සනං විය නීලාදිවසෙන ආරම්මණමත්තමෙව ජානාති. විඤ්ඤාණං ගාමිකපුරිසස්ස කහාපණදස්සනං විය නීලාදිවසෙන ආරම්මණම්පි ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධම්පි පාපෙති. පඤ්ඤා මහාහෙරඤ්ඤිකස්ස කහාපණදස්සනං විය නීලාදිවසෙන ආරම්මණම්පි ජානාති, අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධම්පි පාපෙති, උස්සක්කිත්වා මග්ගපාතුභාවම්පි පාපෙති.

ពិតណាស់ ដូចជាកាលបើគេដាក់គំនូរកហាបណៈលើក្តាររបស់ហេរញ្ញិក ហើយមានមនុស្សបីនាក់គឺ ក្មេងដែលមិនទាន់ដឹងក្តី អ្នកស្រុក និងមហាប្រាក់ ឈរមើលជាមួយគ្នា។ ក្នុងចំណោមនោះ ក្មេងដែលមិនទាន់ដឹងក្តី តែងដឹងត្រឹមតែភាពវិចិត្រប្លែកៗ ភាពជាចតុកោណ ឬជារង្វង់ជាដើមនៃកហាបណៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ តែមិនដឹងថា 'នេះជាវត្ថុដែលមនុស្សលោកសន្មតថាជាទ្រព្យ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់ និងបរិភោគ' ឡើយ។ ចំណែកឯអ្នកស្រុក តែងដឹងទាំងភាពវិចិត្រជាដើមផង ដឹងទាំងភាពជាទ្រព្យដែលមនុស្សលោកសន្មតថាជាគ្រឿងប្រើប្រាស់ និងបរិភោគផង តែមិនដឹងថា '... នេះជាកាក់ក្លែងក្លាយ នេះជាកាក់សុទ្ធ នេះជាកាក់លាយលោហៈថោក ឬនេះជាកាក់ល្អប្រណីត' ឡើយ។ ចំណែកឯមហាប្រាក់ តែងដឹងទាំងភាពវិចិត្រជាដើមផង ដឹងទាំងភាពជាទ្រព្យដែលគេសន្មតផង ដឹងទាំងភាពជាកាក់ក្លែងក្លាយជាដើមផង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលគាត់ដឹង គ្រាន់តែឃើញរូបក្តី ឮសំឡេងក្តី ហិតក្លិនក្តី ភ្លក្សរសក្តី ស្ទាបទម្ងន់ធ្ងន់ស្រាលដោយដៃក្តី ក៏ដឹងថា 'កហាបណៈនេះ គេធ្វើនៅក្នុងភូមិឯណោះ' ខ្លះ ដឹងថា 'គេធ្វើនៅក្នុងនិគមឯណោះ ក្នុងនគរឯណោះ ក្រោមម្លប់ភ្នំឯណោះ ឬនៅឆ្នេរស្ទឹងឯណោះ' ខ្លះ ដឹងថា 'អាចារ្យឯណោះជាអ្នកធ្វើ' ខ្លះ។ យ៉ាងណាមិញ សញ្ញា ប្រៀបដូចជាការឃើញកហាបណៈរបស់ក្មេងមិនទាន់ដឹងក្តី គឺដឹងត្រឹមតែអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ វិញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាការឃើញកហាបណៈរបស់អ្នកស្រុក គឺដឹងនូវអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើមផង ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់នូវការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនទៀងជាដើមផង។ បញ្ញា ប្រៀបដូចជាការឃើញកហាបណៈរបស់មហាប្រាក់ គឺដឹងនូវអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើមផង ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់នូវការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនទៀងជាដើមផង ខំប្រឹងឡើងទៅ ដើម្បីញ៉ាំងមគ្គឲ្យប្រាកដឡើងផង។

සො පන නෙසං විසෙසො දුප්පටිවිජ්ඣො. තෙනාහ ආයස්මා නාගසෙනො –

សេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនោះ គឺបុគ្គលចាក់ធ្លុះដឹងបានដោយកម្រណាស់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអាយុស្មើនាកសេន ពោលថា៖

‘‘දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කතන්ති. කිං, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා දුක්කරං කතන්ති? දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කතං, ඉමෙසං අරූපීනං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං එකාරම්මණෙ වත්තමානානං වවත්ථානං අක්ඛාතං ‘අයං ඵස්සො, අයං වෙදනා, අයං සඤ්ඤා, අයං චෙතනා, ඉදං චිත්ත’’’න්ති (මි. ප. 2.7.16).

«បពិត្រមហារាជ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើបានដោយកម្រណាស់។» «បពិត្រព្រះគុណនាកសេនដ៏ចម្រើន ចុះអ្វីទៅដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើបានដោយកម្រនោះ?» «បពិត្រមហារាជ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើបានដោយកម្រ ត្រង់ដែលទ្រង់សម្តែងនូវការកំណត់ដឹងនៃធម៌ដែលគ្មានរូប គឺចិត្ត និងចេតសិកទាំងឡាយនេះ ដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយថា 'នេះជាផស្សៈ នេះជាវេទនា នេះជាសញ្ញា នេះជាចេតនា នេះជាចិត្ត' ដូច្នេះ។»

යථා හි තිලතෙලං සාසපතෙලං මධුකතෙලං එරණ්ඩකතෙලං වසාතෙලන්ති ඉමානි පඤ්ච තෙලානි එකචාටියං පක්ඛිපිත්වා දිවසං යමකමන්ථෙ හි මන්ථෙත්වා තතො ‘‘ඉදං තිලතෙලං, ඉදං සාසපතෙල’’න්ති එකෙකස්ස පාටියෙක්කං උද්ධරණං නාම දුක්කරං, ඉදං තතො දුක්කරතරං. භගවා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සුප්පටිවිද්ධත්තා ධම්මිස්සරො ධම්මරාජා ඉමෙසං අරූපීනං ධම්මානං එකාරම්මණෙ වත්තමානානං වවත්ථානං අකාසි. පඤ්චන්නං මහානදීනං සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානෙ ‘‘ඉදං ගඞ්ගාය උදකං, ඉදං යමුනායා’’ති එවං පාටියෙක්කං උදකුද්ධරණෙනාපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

ពិតណាស់ ដូចជាបុគ្គលយកប្រេងទាំង ៥ យ៉ាងនេះគឺ ប្រេងល្ង ប្រេងស្ពៃ ប្រេងស្រឡៅ ប្រេងល្ហុងខ្វង និងប្រេងខ្លាញ់ ដាក់ចូលក្នុងឆ្នាំងតែមួយ ហើយកូរលាយគ្នាដោយឈើកូរជាគូអស់មួយថ្ងៃពេញ រួចហើយដកស្រង់ចេញមកដោយឡែកៗថា 'នេះជាប្រេងល្ង នេះជាប្រេងស្ពៃ' ដូច្នេះ ឈ្មោះថាធ្វើបានដោយកម្រយ៉ាងណា ការកំណត់ដឹងនេះ រឹតតែធ្វើបានដោយកម្រជាងនោះទៅទៀត។ ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជាម្ចាស់នៃធម៌ ជាស្តេចនៃធម៌ ព្រោះទ្រង់ចាក់ធ្លុះបានល្អនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ទើបទ្រង់អាចធ្វើការកំណត់ដឹងនូវធម៌ដែលគ្មានរូបទាំងនេះ ដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយបាន។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបសេចក្តីនេះ ដោយការដងទឹកឡើងដោយឡែកៗ ត្រង់កន្លែងដែលទន្លេធំៗទាំង ៥ ហូរចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រថា 'នេះជាទឹកទន្លេគង្គា នេះជាទឹកទន្លេយមុនា' ដូច្នេះជាដើម។

ඉති පඨමපබ්බෙන සුඤ්ඤතං, දුතියෙන සුඤ්ඤතාලක්ඛණන්ති ද්වීහි පබ්බෙහි අනත්තලක්ඛණං කථෙත්වා ඉදානි දුක්ඛලක්ඛණං දස්සෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඛජ්ජාමීති න රූපං සුනඛො විය මංසං ලුඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා ඛාදති, යථා පන කිලිට්ඨවත්ථනිවත්ථො තතොනිදානං පීළං සන්ධාය ‘‘ඛාදති මං [Pg.272] වත්ථ’’න්ති භණති, එවමිදම්පි පීළං උප්පාදෙන්තං ඛාදති නාමාති වෙදිතබ්බං. පටිපන්නො හොතීති සීලං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නො හොති. යො පනෙත්ථ බලවඤාණො තික්ඛබුද්ධි ඤාණුත්තරො යොගාවචරො පධානභූමියං වායමන්තො ඛාණුනා වා කණ්ටකෙන වා විද්ධො ආවුධෙන වා පහටො බ්‍යග්ඝාදීහි වා ගහෙත්වා ඛජ්ජමානො තං වෙදනං අබ්බොහාරිකං කත්වා මූලකම්මට්ඨානං සම්මසන්තො අරහත්තමෙව ගණ්හාති, අයං වෙදනාය නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො නාම වුච්චති පීතමල්ලත්ථෙරො විය කුටුම්බියපුත්තමහාතිස්සත්ථෙරො විය වත්තනිඅටවියං තිංසමත්තානං භික්ඛූනං අඤ්ඤතරො බ්‍යග්ඝමුඛෙ නිපන්නභික්ඛු විය කණ්ටකෙන විද්ධත්ථෙරො විය ච.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងអនត្តលក្ខណៈដោយវគ្គទាំងពីរយ៉ាងនេះគឺ សម្តែងសូន្យភាពដោយវគ្គទីមួយ សម្តែងសូន្យតាលក្ខណៈដោយវគ្គទីពីរ រួចហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញទុក្ខលក្ខណៈ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា Tatra, bhikkhave (ក្នុងទីនោះ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា Khajjāmi (តថាគតរមែងត្រូវស៊ី) សេចក្តីថា រូបមិនមែនខាំទាញស៊ីសាច់ដូចជាឆ្កែឡើយ ប៉ុន្តែ ដូចជាបុគ្គលដែលស្លៀកដណ្តប់សំពត់កខ្វក់ ហើយពោលសំដៅដល់សេចក្តីទុក្ខលំបាកដែលមានសំពត់នោះជាហេតុថា 'សំពត់ស៊ីខ្ញុំ' យ៉ាងណាមិញ រូបនេះកាលដែលបង្កើតសេចក្តីទុក្ខលំបាក គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា 'ស៊ី' យ៉ាងនោះឯង។ បទថា Paṭipanno hoti (ជាអ្នកប្រតិបត្តិ) សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិតាំងពីសីលជាដើម រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ យោគាវចរបុគ្គលណា មានញាណខ្លាំងក្លា មានប្រាជ្ញាមុតស្រួច មានប្រាជ្ញាដ៏ឧត្តម កាលព្យាយាមក្នុងទីតាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម ទោះបីត្រូវគល់ឈើ ឬបន្លាមុតក្តី ត្រូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធកាប់ចាក់ក្តី ឬត្រូវសត្វសាហាវមានខ្លាជាដើមខាំស៊ីក្តី ក៏ធ្វើវេទនានោះឲ្យទៅជាអព្វោហារិកៈ ហើយពិចារណានូវមូលកម្មដ្ឋាន រហូតសម្រេចអរហត្តផលតែម្តង យោគាវចរនេះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់ទៅនៃវេទនា ដូចជាព្រះបីតមល្លត្ថេរ ដូចជាព្រះកុដុម្ពិយបុត្តមហាតិស្សត្ថេរ ឬដូចជាភិក្ខុមួយរូបក្នុងចំណោមភិក្ខុប្រមាណ ៣០ រូប ក្នុងព្រៃវដ្តនិអដវិ ដែលដេកនៅក្នុងមាត់ខ្លា និងដូចជាព្រះថេរៈដែលត្រូវបន្លាមុតជាដើម។

ද්වාදසසු කිර භික්ඛූසු ඝණ්ටිං පහරිත්වා අරඤ්ඤෙ පධානමනුයුඤ්ජන්තෙසු එකො සූරියෙ අත්ථඞ්ගතමත්තෙයෙව ඝණ්ටිං පහරිත්වා චඞ්කමං ඔරුය්හ චඞ්කමන්තො තිරියං නිම්මථෙන්තො තිණපටිච්ඡන්නං කණ්ටකං අක්කමි. කණ්ටකො පිට්ඨිපාදෙන නික්ඛන්තො. තත්තඵාලෙන විනිවිද්ධකාලො විය වෙදනා වත්තති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කිං ඉමං කණ්ටකං උද්ධරාමි, උදාහු පකතියා විජ්ඣිත්වා ඨිතකණ්ටක’’න්ති? තස්ස එවමහොසි – ‘‘ඉමිනා කණ්ටකෙන විද්ධත්තා නිරයාදීසු භයං නාම නත්ථි, පකතියා විජ්ඣිත්වා ඨිතකණ්ටකංයෙවා’’ති. සො තං වෙදනං අබ්බොහාරිකං කත්වා සබ්බරත්තිං චඞ්කමිත්වා විභාතාය රත්තියා අඤ්ඤස්ස සඤ්ඤං අදාසි. සො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ’’ති පුච්ඡි? ‘‘කණ්ටකෙනම්හි, ආවුසො, විද්ධො’’ති. ‘‘කාය වෙලාය, භන්තෙ’’ති? ‘‘සායමෙව, ආවුසො’’ති. ‘‘කස්මා න අම්හෙ පක්කොසිත්ථ, කණ්ටකං උද්ධරිත්වා තත්ථ තෙලම්පි සිඤ්චෙය්‍යාමා’’ති? ‘‘පකතියා විජ්ඣිත්වා ඨිතකණ්ටකමෙව උද්ධරිතුං වායමිම්හා, ආවුසො’’ති. ‘‘සක්කුණිත්ථ, භන්තෙ, උද්ධරිතු’’න්ති. ‘‘එකදෙසමත්තෙන මෙ, ආවුසො, උද්ධටො’’ති. සෙසවත්ථූනි දීඝමජ්ඣිමට්ඨකථාසු (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) සතිපට්ඨානසුත්තනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානෙව.

ឮថា កាលដែលភិក្ខុ ១២ រូប វាយជួងហើយខំប្រឹងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមនៅក្នុងព្រៃ មានភិក្ខុមួយរូប គ្រាន់តែព្រះអាទិត្យអស្តង្គតភ្លាម ក៏វាយជួងហើយចុះទៅកាន់ចង្ក្រម កាលកំពុងដើរចង្ក្រមទៅមក ក៏ជាន់ត្រូវបន្លាដែលស្មៅបិទបាំងទុក។ បន្លានោះមុតធ្លុះធ្លាយទៅដល់ខ្នងជើង។ វេទនាក៏កើតឡើង ប្រៀបដូចជាត្រូវដែកដុតក្តៅចាក់ទម្លុះយ៉ាងនោះឯង។ ព្រះថេរៈគិតថា 'តើអាត្មាគួរដកបន្លានេះចេញ ឬក៏គួរដកបន្លាដែលមុតដិតជាប់ដោយសភាវៈ?' លំដាប់នោះ លោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា 'ភ័យក្នុងနរកជាដើម មិនមែនមានព្រោះតែការត្រូវបន្លានេះមុតឡើយ អាត្មាគួរដកតែបន្លាដែលមុតដិតជាប់ដោយសភាវៈនោះឯង'។ លោកក៏ធ្វើវេទនានោះឲ្យទៅជាអព្វោហារិកៈ ហើយដើរចង្ក្រមអស់មួយរាត្រីពេញ លុះរាត្រីភ្លឺច្បាស់ហើយ ទើបធ្វើសញ្ញាប្រាប់ភិក្ខុមួយរូបទៀត។ ភិក្ខុនោះមកដល់ហើយសួរថា 'បពិត្រលោកម្ចាស់ មានការអ្វី?' លោកប្រាប់ថា 'អាវុសោ ខ្ញុំត្រូវបន្លាមុតហើយ។' 'បពិត្រលោកម្ចាស់ មុតក្នុងវេលាណា?' 'អាវុសោ មុតក្នុងវេលាល្ងាចហ្នឹងឯង។' 'ហេតុអ្វីក៏លោកម្ចាស់មិនហៅពួកខ្ញុំ ពួកខ្ញុំនឹងបានដកបន្លាចេញ ហើយលាបប្រេងឲ្យ?' 'អាវុសោ ពួកយើងបានព្យាយាមដើម្បីដកតែបន្លាដែលមុតដិតជាប់ដោយសភាវៈប៉ុណ្ណោះ។' 'បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកម្ចាស់អាចដកបានដែរឬទេ?' 'អាវុសោ ខ្ញុំដកបានមួយចំណែកហើយ។' រឿងរ៉ាវដែលនៅសល់ ត្រូវបានសម្តែងឲ្យពិស្តារហើយ ក្នុងអដ្ឋកថាទីឃនិកាយ និងមជ្ឈិមនិកាយ ក្នុងសតិបដ្ឋានសូត្រនិទ្ទេស។

තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙති කස්මා ආරද්ධං? ඉමස්මිං පබ්බෙ දුක්ඛලක්ඛණමෙව කථිතං, න අනිච්චලක්ඛණං. තං දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධං. තීණි ලක්ඛණානි සමොධානෙත්වා දස්සෙතුම්පි ආරද්ධමෙව. අපචිනාති නො ආචිනාතීති වට්ටං විනාසෙති, නෙව චිනාති. පජහති න උපාදියතීති තදෙව විස්සජ්ජෙති, න [Pg.273] ගණ්හාති. විසිනෙති න උස්සිනෙතීති විකිරති න සම්පිණ්ඩෙති. විධූපෙති න සන්ධූපෙතීති නිබ්බාපෙති න ජාලාපෙති.

ពាក្យថា Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយយល់សេចក្តីនោះថាដូចម្តេច) ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមឡើង? ព្រោះក្នុងវគ្គនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែទុក្ខលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ មិនទាន់បានសម្តែងអនិច្ចលក្ខណៈឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញអនិច្ចលក្ខណៈនោះ ទើបទ្រង់ផ្តើមវគ្គនេះឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមឡើង ដើម្បីបង្ហាញដោយការរួមបញ្ចូលគ្នានូវលក្ខណៈទាំងបីផងដែរ។ បទថា Apacināti no ācināti (រមែងសាបសូន្យ មិនមែនចម្រើន) សេចក្តីថា រមែងបំផ្លាញវដ្តៈ មិនមែនសន្សំឡើយ។ បទថា Pajahati na upādiyati (រមែងលះបង់ មិនមែនប្រកាន់មាំ) សេចក្តីថា រមែងលះបង់នូវវដ្តៈនោះឯង មិនមែនកាន់យកឡើយ។ បទថា Visineti na ussineti (រមែងកម្ចាត់ចោល មិនមែនប្រមូលផ្តុំ) សេចក្តីថា រមែងខ្ចាត់ខ្ចាយចោល មិនមែនរួបរួមឡើយ។ បទថា Vidhūpeti na sandhūpeti (រមែងរំលត់ មិនមែនដុតកំដៅ) សេចក្តីថា រមែងធ្វើឲ្យរលត់ មិនមែនធ្វើឲ្យឆេះរោលរាលឡើយ។

එවං පස්සං, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? වට්ටං විනාසෙත්වා ඨිතං මහාඛීණාසවං දස්සෙස්සාමීති ආරද්ධං. එත්තකෙන වා ඨානෙන විපස්සනා කථිතා, ඉදානි සහ විපස්සනාය චත්තාරො මග්ගෙ දස්සෙතුං ඉදං ආරද්ධං. අථ වා එත්තකෙන ඨානෙන පඨමමග්ගො කථිතො, ඉදානි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගෙ දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධං. එත්තකෙන වා ඨානෙන තීණි මග්ගානි කථිතානි, ඉදානි සහ විපස්සනාය අරහත්තමග්ගං දස්සෙතුම්පි ඉදං ආරද්ධමෙව.

ពាក្យថា «ឯវំ បស្សំ ភិក្ខវេ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមឡើងដើម្បីអ្វី? ទ្រង់ផ្ដើមឡើងដោយព្រះហឫទ័យថា «តថាគតនឹងបង្ហាញនូវព្រះខីណាស្រពដ៏ឧត្តម ដែលបានបំផ្លាញវដ្ដសង្សារហើយឋិតនៅ»។ ម៉្យាងទៀត វិបស្សនាត្រូវបានសម្ដែងហើយដោយទេសនាត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញមគ្គទាំង ៤ ព្រមទាំងវិបស្សនា ទើបទ្រង់ផ្ដើមទេសនានេះឡើង។ ឬមួយថា ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គសម្ដែងបឋមមគ្គហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញមគ្គ ៣ ខាងលើ ព្រមទាំងវិបស្សនា ទើបទ្រង់ផ្ដើមទេសនានេះឡើង។ ឬមួយថា ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គសម្ដែងមគ្គទាំង ៣ ហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអរហត្តមគ្គ ព្រមទាំងវិបស្សនា ទើបទ្រង់ផ្ដើមទេសនានេះឡើងពិតប្រាកដ។

සපජාපතිකාති සද්ධිං පජාපතිනා දෙවරාජෙන. ආරකාව නමස්සන්තීති දූරතොව නමස්සන්ති, දූරෙපි ඨිතං නමස්සන්තියෙව ආයස්මන්තං නීතත්ථෙරං විය.

ពាក្យថា «សបជាបតិកា» សេចក្ដីថា ព្រមជាមួយព្រះបជាបតីទេវរាជ។ ពាក្យថា «អារកាវ នមស្សន្តិ» សេចក្ដីថា ថ្វាយបង្គំអំពីចម្ងាយ ពោលគឺទោះបីព្រះថេរៈគង់នៅក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏ពួកទេវតានៅតែថ្វាយបង្គំដដែល ដូចជាការថ្វាយបង្គំនូវព្រះនីតត្ថេរដ៏មានអាយុដូច្នោះដែរ។

ථෙරො කිර පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකකුලතො නික්ඛම්ම පබ්බජිතො, ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අජ්ජෙව පබ්බජිතො අජ්ජෙව මෙ පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්තං, චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමණ්ඩිතං මහාඅරියවංසපටිපදං පූරෙස්සාමී’’ති. සො පංසුකූලත්ථාය සාවත්ථිං පවිසිත්වා චොළකං පරියෙසන්තො විචරි. අථෙකො මහාබ්‍රහ්මා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය මනුස්සපථං ඔලොකෙන්තො ථෙරං දිස්වා – ‘‘අජ්ජෙව පබ්බජිත්වා අජ්ජෙව ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්වා මහාඅරියවංසපටිපදං පූරෙතුං චොළකං පරියෙසතී’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානො අට්ඨාසි. තමඤ්ඤො මහාබ්‍රහ්මා දිස්වා ‘‘කං නමස්සසී’’ති? පුච්ඡි. නීතත්ථෙරං නමස්සාමීති. කිං කාරණාති? අජ්ජෙව පබ්බජිත්වා අජ්ජෙව ඛුරග්ගෙ අරහත්තං පත්වා මහාඅරියවංසපටිපදං පූරෙතුං චොළකං පරියෙසතීති. සොපි නං නමස්සමානො අට්ඨාසි. අථඤ්ඤො, අථඤ්ඤොති සත්තසතා මහාබ්‍රහ්මානො නමස්සමානා අට්ඨංසු. තෙන වුත්තං –

ឮថា ព្រះថេរៈនោះ ចេញចាកត្រកូលអ្នកចោលផ្កា ហើយបួស បានសម្រេចជាព្រះអរហន្តក្នុងខណៈដែលកោរសក់នោះឯង ហើយគិតថា «អាត្មាអញទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ហើយកិច្ចនៃបព្វជិតរបស់អាត្មាអញ ក៏បានដល់នូវទីបំផុតក្នុងថ្ងៃនេះដែរ អាត្មាអញនឹងបំពេញនូវមហាអរិយវង្សបដិបទា ដែលតាក់តែងដោយសេចក្ដីត្រេកអរក្នុងបច្ច័យ ៤ និងការត្រេកអរក្នុងភាវនា»។ ព្រះថេរៈនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សំពត់បង្សុកូល ក៏បានចូលទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី ដើរស្វែងរកសំពត់កន្ទប។ គ្រានោះ មានមហាព្រហ្មម្នាក់ ចេញចាកសមាបត្តិ ក្រឡេកមើលផ្លូវមនុស្សលោក ឃើញព្រះថេរៈហើយ គិតថា «ព្រះថេរៈនេះ ទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះ ទើបតែសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងខណៈកោរសក់ក្នុងថ្ងៃនេះ ហើយដើរស្វែងរកសំពត់កន្ទប ដើម្បីបំពេញមហាអរិយវង្សបដិបទា» ទើបលើកអញ្ជលីឈរថ្វាយបង្គំ។ មហាព្រហ្មម្នាក់ទៀតឃើញហើយ ក៏សួរថា «អ្នកថ្វាយបង្គំនរណា?»។ មហាព្រហ្មនោះឆ្លើយថា «ខ្ញុំថ្វាយបង្គំព្រះនីតត្ថេរ»។ សួរថា «ព្រោះហេតុអ្វី?»។ ឆ្លើយថា «ព្រោះលោកទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះ ទើបតែសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងខណៈកោរសក់ក្នុងថ្ងៃនេះ ហើយដើរស្វែងរកសំពត់កន្ទប ដើម្បីបំពេញមហាអរិយវង្សបដិបទា»។ មហាព្រហ្មនោះ ក៏ឈរថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈនោះដែរ។ លំដាប់នោះ មហាព្រហ្មដទៃទៀតៗ រហូតដល់ ៧០០ អង្គ ក៏បានឈរថ្វាយបង្គំយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖

‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා,බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා;

නීතං නමස්සන්ති පසන්නචිත්තා,‘ඛීණාසවො ගණ්හති පංසුකූලං’’’.

«ពួកទេវតាទាំង ៧០០ អង្គដ៏ឧត្តម ចេញចាកព្រហ្មវិមាន មានចិត្តជ្រះថ្លា ថ្វាយបង្គំនូវព្រះនីតត្ថេរ ដោយពោលថា ព្រះខីណាស្រពកំពុងកាន់យកនូវសំពត់បង្សុកូល»។

‘‘තා [Pg.274] දෙවතා සත්තසතා උළාරා,බ්‍රහ්මා විමානා අභිනික්ඛමිත්වා;

නීතං නමස්සන්ති පසන්නචිත්තා,‘ඛීණාසවො කයිරති පංසුකූලං’’’.

«ពួកទេវតាទាំង ៧០០ អង្គដ៏ឧត្តម ចេញចាកព្រហ្មវិមាន មានចិត្តជ្រះថ្លា ថ្វាយបង្គំនូវព្រះនីតត្ថេរ ដោយពោលថា ព្រះខីណាស្រពកំពុងធ្វើនូវសំពត់បង្សុកូល»។

‘‘‘ඛීණාසවො ධොවති පංසුකූලං’;

‘ඛීණාසවො රජති පංසුකූලං’;

‘ඛීණාසවො පාරුපති පංසකූල’’’න්ති.

«ព្រះខីណាស្រពកំពុងបោកសំពត់បង្សុកូល ព្រះខីណាស្រពកំពុងជ្រលក់សំពត់បង្សុកូល ព្រះខីណាស្រពកំពុងគ្រងនូវសំពត់បង្សុកូល»។

ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ දෙසනං තීහි භවෙහි විනිවත්තෙත්වා අරහත්තස්ස කූටං ගණ්හි. දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. සත්තමං.

ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បង្វិលទេសនាក្នុងសូត្រនេះ ដោយភាវៈ ៣ យ៉ាងនេះ ហើយទ្រង់កាន់យកនូវអរហត្តផលជាកំពូល។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុ ៥០០ រូប បានសម្រេចនូវអរហត្តផល។ ចប់ សូត្រទី ៧។

8. පිණ්ඩොල්‍යසුත්තවණ්ණනා

៨. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃបិណ្ឌោល្យសូត្រ

80. අට්ඨමෙ කිස්මිඤ්චිදෙව පකරණෙති කිස්මිඤ්චිදෙව කාරණෙ. පණාමෙත්වාති නීහරිත්වා. කිස්මිං පන කාරණෙ එතෙ භගවතා පණාමිතාති? එකස්මිඤ්හි අන්තොවස්සෙ භගවා සාවත්ථියං වසිත්වා වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථිතො නික්ඛමිත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තො කපිලවත්ථුං පත්වා නිග්‍රොධාරාමං පාවිසි. සක්‍යරාජානො ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා පච්ඡාභත්තෙ කප්පියානි තෙලමධුඵාණිතාදීනි චෙව පානකානි ච කාජසතෙහි ගාහාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං කරොන්තා එකමන්තෙ නිසීදිංසු. සත්ථා තෙසං මධුරධම්මකථං කථෙන්තො නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ එකච්චෙ භික්ඛූ සෙනාසනං පටිජග්ගන්ති, එකච්චෙ මඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤාපෙන්ති, සාමණෙරා අප්පහරිතං කරොන්ති. භාජනීයට්ඨානෙ සම්පත්තභික්ඛූපි අත්ථි, අසම්පත්තභික්ඛූපි අත්ථි. සම්පත්තා අසම්පත්තානං ලාභං ගණ්හන්තා, ‘‘අම්හාකං දෙථ, අම්හාකං ආචරියස්ස දෙථ උපජ්ඣායස්ස දෙථා’’ති කථෙන්තා මහාසද්දමකංසු. සත්ථා සුත්වා ථෙරං පුච්ඡි ‘‘කෙ පන තෙ, ආනන්ද, උච්චාසද්දා මහාසද්දා කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙ’’ති? ථෙරො එතමත්ථං ආරොචෙසි. සත්ථා සුත්වා ‘‘ආමිසහෙතු, ආනන්ද, භික්ඛූ මහාසද්දං කරොන්තී’’ති ආහ. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘අනනුච්ඡවිකං, ආනන්ද, අප්පතිරූපං. න [Pg.275] හි මයා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි චීවරාදිහෙතු පාරමියො පූරිතා, නාපි ඉමෙ භික්ඛූ චීවරාදිහෙතු අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා, අරහත්තහෙතු පබ්බජිත්වා අනත්ථං අත්ථසදිසං අසාරං සාරසදිසං කරොන්ති, ගච්ඡානන්ද, තෙ භික්ඛූ පණාමෙහී’’ති.

៨០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ត្រង់ពាក្យថា «កិស្មិញ្ចិទេវ បករណេ» សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុណាមួយ។ ពាក្យថា «បណាមេត្វា» សេចក្ដីថា បណ្ដេញចេញទៅ។ ចុះព្រោះហេតុអ្វី បានជាភិក្ខុទាំងនោះ ត្រូវព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បណ្ដេញចេញ? សេចក្ដីពន្យល់ថា ក្នុងវស្សាមួយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់ចាំវស្សាក្នុងក្រុងសាវត្ថី លុះចេញវស្សាធ្វើបវារណាហើយ ទ្រង់មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារយ៉ាងច្រើន ស្ដេចចេញចាកក្រុងសាវត្ថី ត្រេចទៅកាន់ជនបទចារិក រហូតដល់ក្រុងកបិលព័ស្ដុ ហើយបានចូលទៅកាន់និគ្រោធារាម។ ពួកសាក្យរាជបានឮថា «ព្រះសាស្តាស្ដេចយាងមកដល់ហើយ» ក្នុងវេលាក្រោយភត្ត ក៏បានចាត់ចែងឲ្យគេរែកនូវវត្ថុគួរដល់សមណៈ មានប្រេង ទឹកឃ្មុំ ទឹកអំពៅជាដើម និងទឹកបាណៈរាប់រយអម្រែក នាំទៅកាន់វិហារ ប្រគេនដល់ព្រះសង្ឃ រួចក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ធ្វើបដិសណ្ឋារៈ ហើយអង្គុយក្នុងទីសមគួរ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់សម្ដែងធម៌ដ៏ពិរោះដល់ពួកសាក្យរាជទាំងនោះ។ ក្នុងខណៈនោះ ភិក្ខុខ្លះរៀបចំសេនាសនៈ ភិក្ខុខ្លះក្រាលគ្រែនិងតាំងជាដើម ពួកសាមណេរជម្រះស្មៅ។ ក្នុងកន្លែងចែកភស្តុភារ មានទាំងភិក្ខុដែលមកដល់ និងភិក្ខុដែលមិនទាន់មកដល់។ ភិក្ខុដែលមកដល់ កាលបើទទួលចំណែកជំនួសភិក្ខុដែលមិនទាន់មកដល់ ក៏និយាយគ្នាឡូឡាថា «ចូរប្រគេនពួកយើង ចូរប្រគេនអាចារ្យរបស់ពួកយើង ចូរប្រគេនឧបជ្ឈាយ៍របស់ពួកយើង» ធ្វើឲ្យមានសំឡេងគឹកកងយ៉ាងខ្លាំង។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទើបត្រាស់សួរព្រះអានន្ទត្ថេរថា «ម្នាលអានន្ទ ចុះសំឡេងគឹកកងរំពងនោះជាសំឡេងអ្វី ដូចជាពួកអ្នកនេសាទដណ្ដើមត្រីគ្នាដូច្នោះ?»។ ព្រះថេរៈក្រាបបង្គំទូលរឿងនោះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ពួកភិក្ខុធ្វើសំឡេងគឹកកងព្រោះតែអាមិសៈឬ?»។ ព្រះអានន្ទក្រាបទូលថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គ»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ អំពើនេះមិនសមគួរឡើយ មិនសមរម្យឡើយ។ តថាគតមិនមែនបំពេញបារមីទាំងឡាយអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ និងលើសជាងមួយសែនកប្ប ព្រោះតែហេតុនៃចីវរជាដើមនោះទេ ហើយភិក្ខុទាំងនេះ ក៏មិនមែនចេញចាកផ្ទះមកបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ ព្រោះតែហេតុនៃចីវរជាដើមនោះដែរ ពួកលោកបួសព្រោះតែហេតុនៃអរហត្តផល ប៉ុន្តែបែរជាធ្វើនូវសេចក្ដីមិនមានប្រយោជន៍ឲ្យដូចជាមានប្រយោជន៍ ធ្វើនូវធម៌មិនមានខ្លឹមសារឲ្យដូចជាមានខ្លឹមសារទៅវិញ ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកទៅបណ្ដេញភិក្ខុទាំងនោះចេញទៅ»

පුබ්බණ්හසමයන්ති දුතියදිවසෙ පුබ්බණ්හසමයං. බෙලුවලට්ඨිකාය මූලෙති තරුණබෙලුවරුක්ඛමූලෙ. පබාළ්හොති පබාහිතො. පවාළ්හොතිපි පාඨො, පවාහිතොති අත්ථො. උභයම්පි නීහටභාවමෙව දීපෙති. සියා අඤ්ඤථත්තන්ති පසාදඤ්ඤථත්තං වා භාවඤ්ඤථත්තං වා භවෙය්‍ය. කථං? ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන මයං ලහුකෙ කාරණෙ පණාමිතා’’ති පසාදං මන්දං කරොන්තානං පසාදඤ්ඤථත්තං නාම හොති. සලිඞ්ගෙනෙව තිත්ථායතනං පක්කමන්තානං භාවඤ්ඤථත්තං නාම. සියා විපරිණාමොති එත්ථ පන ‘‘මයං සත්ථු අජ්ඣාසයං ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සාමාති පබ්බජිතා, නං ගහෙතුං අසක්කොන්තානං කිං අම්හාකං පබ්බජ්ජායා’’ති? සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තනං විපරිණාමොති වෙදිතබ්බො. වච්ඡස්සාති ඛීරූපකවච්ඡස්ස. අඤ්ඤථත්තන්ති මිලායනඅඤ්ඤථත්තං. ඛීරූපකො හි වච්ඡො මාතු අදස්සනෙන ඛීරං අලභන්තො මිලායති කම්පති පවෙධති. විපරිණාමොති මරණං. සො හි ඛීරං අලභමානො ඛීරපිපාසාය සුස්සන්තො පතිත්වා මරති.

ពាក្យថា «បុព្វណ្ហសមយំ» សេចក្ដីថា ក្នុងវេលាព្រឹកនៃថ្ងៃទីពីរ។ ពាក្យថា «ពេលុវលដ្ឋិកាយ មូលេ» សេចក្ដីថា នៅទៀបគល់ដើមព្នៅខ្ចី។ ពាក្យថា «បបាឡ្ហោ» សេចក្ដីថា ត្រូវបណ្ដេញចេញហើយ។ មានបទបាឋថា «បវាឡ្ហោ» ខ្លះ សេចក្ដីថា ត្រូវបណ្ដេញចេញហើយដូចគ្នា។ បទទាំងពីរនេះ សុទ្ធតែបង្ហាញពីសភាពដែលត្រូវបណ្ដេញចេញដូចគ្នា។ ពាក្យថា «សិយា អញ្ញថត្តំ» សេចក្ដីថា គប្បីមានសេចក្ដីប្រែប្រួលនៃសេចក្ដីជ្រះថ្លា ឬសេចក្ដីប្រែប្រួលនៃភាវៈ។ សួរថា តើដូចម្ដេច? សេចក្ដីប្រែប្រួលនៃសេចក្ដីជ្រះថ្លា តែងមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលធ្វើសេចក្ដីជ្រះថ្លាឲ្យថយចុះ ដោយគិតថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បណ្ដេញពួកយើងចេញព្រោះតែហេតុបន្តិចបន្តួចសោះ»។ ចំណែកឯសេចក្ដីប្រែប្រួលនៃភាវៈ តែងមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលដើរទៅកាន់អារាមនៃពួកតិរ្ថិយទាំងភេទជាភិក្ខុដដែលនោះឯង។ ត្រង់ពាក្យថា «សិយា វិបរិណាមោ» នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់ថា ភិក្ខុទាំងឡាយគិតថា «ពួកយើងបួសដោយសង្ឃឹមថា នឹងអាចកាន់យកនូវព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន កាលបើមិនអាចកាន់យកបានទេ តើពួកយើងបួសធ្វើអ្វី?» ហើយក៏លាចាកសិក្ខា ត្រឡប់ទៅកាន់ភេទថោកទាបវិញ នេះឈ្មោះថា «វិបរិណាមៈ» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «វច្ឆស្ស» សេចក្ដីថា នៃកូនគោដែលនៅបៅដោះ។ ពាក្យថា «អញ្ញថត្តំ» សេចក្ដីថា ភាពប្រែប្រួលគឺការស្រពោនក្រៀមក្រំ។ ព្រោះថាកូនគោដែលនៅបៅដោះ កាលបើមិនបានឃើញមេ មិនបានផឹកទឹកដោះ ក៏រមែងស្រពោន ញាប់ញ័រ ញ័ររន្ធត់។ ពាក្យថា «វិបរិណាមោ» សេចក្ដីថា សេចក្ដីស្លាប់។ ព្រោះថាកូនគោនោះ កាលបើមិនបានផឹកទឹកដោះ រមែងស្គមស្គាំងព្រោះតែការស្រេកទឹកដោះ ហើយក៏ដួលស្លាប់ទៅ។

බීජානං තරුණානන්ති උදකෙන අනුග්ගහෙතබ්බානං විරූළ්හබීජානං. අඤ්ඤථත්තන්ති මිලායනඤ්ඤථත්තමෙව. තානි හි උදකං අලභන්තානි මිලායන්ති. විපරිණාමොති විනාසො. තානි හි උදකං අලභන්තානි සුක්ඛිත්වා විනස්සන්ති, පලාලමෙව හොන්ති. අනුග්ගහිතොති ආමිසානුග්ගහෙන චෙව ධම්මානුග්ගහෙන ච අනුග්ගහිතො. අනුග්ගණ්හෙය්‍යන්ති ද්වීහිපි එතෙහි අනුග්ගහෙහි අනුග්ගණ්හෙය්‍යං. අචිරපබ්බජිතා හි සාමණෙරා චෙව දහරභික්ඛූ ච චීවරාදිපච්චයවෙකල්ලෙ වා සති ගෙලඤ්ඤෙ වා සත්ථාරා වා ආචරියුපජ්ඣායෙහි වා ආමිසානුග්ගහෙන අනනුග්ගහිතා කිලමන්තා න සක්කොන්ති සජ්ඣායං වා මනසිකාරං වා කාතුං, ධම්මානුග්ගහෙන අනනුග්ගහිතා උද්දෙසෙන චෙව ඔවාදානුසාසනියා ච පරිහායමානා න සක්කොන්ති අකුසලං පරිවජ්ජෙත්වා කුසලං භාවෙතුං. ඉමෙහි පන ද්වීහි අනුග්ගහෙහි අනුග්ගහිතා කායෙන අකිලමන්තා සජ්ඣායමනසිකාරෙ පවත්තිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානා [Pg.276] අපරභාගෙ තං අනුග්ගහං අලභන්තාපි තෙනෙව පුරිමානුග්ගහෙන ලද්ධබලා සාසනෙ පතිට්ඨහන්ති, තස්මා භගවතො එවං පරිවිතක්කො උදපාදි.

ពាក្យថា «ពីជានំ តរុណានំ» សេចក្ដីថា នៃគ្រាប់ពូជដែលកំពុងលូតលាស់ ដែលត្រូវគ្រប់គ្រងដោយទឹក។ ពាក្យថា «អញ្ញថត្តំ» សេចក្ដីថា ភាពប្រែប្រួលគឺការស្រពោនក្រៀមក្រំនោះឯង។ ព្រោះថា គ្រាប់ពូជទាំងនោះ កាលបើមិនបានទឹក ក៏រមែងស្រពោនក្រៀមក្រំ។ ពាក្យថា «វិបរិណាមោ» សេចក្ដីថា សេចក្ដីវិនាស។ ព្រោះថា គ្រាប់ពូជទាំងនោះ កាលបើមិនបានទឹក ក៏ស្ងួតក្រៀមវិនាសទៅ ក្លាយទៅជាចំបើងទទេៗ។ ពាក្យថា «អនុគ្គហិតោ» សេចក្ដីថា ត្រូវអនុគ្រោះដោយអាមិសានុគ្រោះផង ដោយធម្មានុគ្រោះផង។ ពាក្យថា «អនុគ្គណ្ហយ្យំ» សេចក្ដីថា តថាគតគប្បីអនុគ្រោះដោយការអនុគ្រោះទាំងពីរនេះ។ ព្រោះថា ពួកសាមណេរ និងភិក្ខុខ្ចីៗដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗ កាលបើខ្វះខាតបច្ច័យមានចីវរជាដើម ឬកាលបើមានជម្ងឺឈឺថ្កាត់ ប្រសិនបើព្រះសាស្តា ឬព្រះអាចារ្យឧបជ្ឈាយ៍មិនបានអនុគ្រោះដោយអាមិសានុគ្រោះទេ ក៏រមែងលំបាកកាយ មិនអាចធ្វើការស្វាធ្យាយ ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តបានឡើយ កាលបើមិនបានអនុគ្រោះដោយធម្មានុគ្រោះទេ ក៏រមែងស៊ុតទ្រុឌចាកការរៀនសូត្រ និងឱវាទានុសាសនី មិនអាចវៀរចាកអកុសល ហើយចម្រើនកុសលបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើបានទទួលការអនុគ្រោះដោយការអនុគ្រោះទាំងពីរនេះហើយ ពួកលោកមិនលំបាកកាយ រមែងញ៉ាំងការស្វាធ្យាយ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ប្រតិបត្តិតាមឱវាទដែលបានប្រដៅទុក លុះក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ទោះបីមិនបានទទួលការអនុគ្រោះនោះទៀត ក៏នៅតែមានកម្លាំងដែលបានមកពីការអនុគ្រោះមុននោះ អាចតាំងខ្លួននៅក្នុងសាសនាបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ កើតឡើងដល់ព្រះមានព្រះភាគ។

භගවතො පුරතො පාතුරහොසීති සත්ථු චිත්තං ඤත්වා – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ භගවතා පණාමිතා, ඉදානි නෙසං අනුග්ගහං කාතුකාමො එවං චින්තෙසි, කාරණං භගවා චින්තෙසි, අහමෙත්ථ උස්සාහං ජනෙස්සාමී’’ති පුරතො පාකටො අහොසි. සන්තෙත්ථ භික්ඛූති ඉදං සො මහාබ්‍රහ්මා යථා නාම බ්‍යත්තො සූදො යදෙව අම්බිලග්ගාදීසු රසජාතං රඤ්ඤො රුච්චති, තං අභිසඞ්ඛාරෙන සාදුතරං කත්වා පුනදිවසෙ උපනාමෙති, එවමෙව අත්තනො බ්‍යත්තතාය භගවතා ආහටඋපමංයෙව එවමෙතං භගවාතිආදිවචනෙහි අභිසඞ්ඛරිත්වා භගවන්තං යාචන්තො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අනුග්ගහකරණත්ථං වදති. තත්ථ අභිනන්දතූති ‘‘මම සන්තිකං භික්ඛුසඞ්ඝො ආගච්ඡතූ’’ති. එවමස්ස ආගමනං සම්පියායමානො අභිනන්දතු. අභිවදතූති ආගතස්ස ච ඔවාදානුසාසනිං දදන්තො අභිවදතු.

ពាក្យថា «ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសិ» សេចក្ដីថា មហាព្រហ្មដឹងនូវព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តាថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ ត្រូវព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បណ្ដេញចេញហើយ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យចង់អនុគ្រោះដល់ភិក្ខុទាំងនោះ ទើបទ្រង់ត្រិះរិះយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រិះរិះរកហេតុផលហើយ អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងសេចក្ដីព្យាយាមក្នុងរឿងនេះឲ្យកើតឡើង» ទើបមកប្រាកដខ្លួននៅចំពោះព្រះភក្ត្រ។ ពាក្យថា «សន្តេត្ថ ភិក្ខូ» នេះ មហាព្រហ្មនោះ ដូចជាចុងភៅដ៏ឈ្លាសវៃ ដឹងថាព្រះរាជាសព្វព្រះហឫទ័យនឹងរសជាតិណា មានរសជូរជាដើម ក៏ចាត់ចែងធ្វើរសជាតិនោះឲ្យឆ្ងាញ់ពិសាថែមទៀត ហើយនាំទៅថ្វាយក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ យ៉ាងណាមិញ មហាព្រហ្មនោះ ក៏ដូច្នោះដែរ ដោយសេចក្ដីឈ្លាសវៃរបស់ខ្លួន បានយកឧបមាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្ដែងនោះឯង មកតាក់តែងសម្រួលដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ឯវមេតំ ភគវា» ដើម្បីក្រាបទូលអង្វរព្រះមានព្រះភាគ ក្នុងគោលបំណងឲ្យទ្រង់អនុគ្រោះដល់ភិក្ខុសង្ឃ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «អភិនន្ទតុ» សេចក្ដីថា «សូមភិក្ខុសង្ឃចូលមកកាន់សំណាក់របស់តថាគតចុះ» ព្រះអង្គគប្បីត្រេកអរចំពោះការមកដល់របស់ភិក្ខុសង្ឃនោះ ដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់យ៉ាងនេះ។ បទថា «អភិវទតុ» សេចក្ដីថា កាលបើភិក្ខុសង្ឃមកដល់ហើយ ព្រះអង្គគប្បីពោលណែនាំ ដោយប្រទាននូវឱវាទានុសាសនី។

පටිසල්ලානාති එකීභාවා. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසීති ඉද්ධිං අකාසි. එකද්වීහිකායාති එකෙකො චෙව ද්වෙ ද්වෙ ච හුත්වා. සාරජ්ජමානරූපාති ඔත්තප්පමානසභාවා භායමානා. කස්මා පන භගවා තෙසං තථා උපසඞ්කමනාය ඉද්ධිමකාසීති? හිතපත්ථනාය. යදි හි තෙ වග්ගවග්ගා හුත්වා ආගච්ඡෙය්‍යුං, ‘‘භගවා භික්ඛුසඞ්ඝං පණාමෙත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො එකදිවසම්පි තත්ථ වසිතුං නාසක්ඛි, වෙගෙනෙව ආගතො’’ති කෙළිම්පි කරෙය්‍යුං. අථ නෙසං නෙව බුද්ධගාරවං පච්චුපට්ඨහෙය්‍ය, න ධම්මදෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං සමත්ථා භවෙය්‍යුං. සභයානං පන සසාරජ්ජානං එකද්වීහිකාය ආගච්ඡන්තානං බුද්ධගාරවඤ්චෙව පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සති, ධම්මදෙසනඤ්ච සම්පටිච්ඡිතුං සක්ඛිස්සන්තීති චින්තෙත්වා තෙසං හිතපත්ථනාය තථාරූපං ඉද්ධිං අකාසි.

ពាក្យថា «បដិសល្លានា» សេចក្ដីថា ភាពជាឯកោ។ ពាក្យថា «ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសិ» សេចក្ដីថា ទ្រង់បានធ្វើនូវឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «ឯកទ្វីហិកាយ» សេចក្ដីថា ទៅតែម្នាក់ៗ ឬទៅពីរៗនាក់។ ពាក្យថា «សារជ្ជមានរូបា» សេចក្ដីថា មានសភាពតក់ស្លុត គឺខ្លាចរអែង។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើឫទ្ធិដើម្បីឲ្យភិក្ខុទាំងនោះចូលទៅគាល់ដោយអាការយ៉ាងនោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះទ្រង់ប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើភិក្ខុទាំងនោះមកជាក្រុមៗ ក៏គប្បីធ្វើការលេងសើចថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បណ្ដេញភិក្ខុសង្ឃចេញ ហើយស្ដេចចូលទៅកាន់ព្រៃ ប៉ុន្តែមិនអាចគង់នៅក្នុងព្រៃនោះសូម្បីតែមួយថ្ងៃ ក៏ស្ដេចយាងត្រឡប់មកវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស»។ កាលបើដូច្នោះ សេចក្ដីគោរពក្នុងព្រះពុទ្ធ ក៏មិនប្រាកដឡើងដល់ភិក្ខុទាំងនោះឡើយ ហើយពួកគេក៏មិនអាចទទួលយកនូវព្រះធម៌ទេសនាបានដែរ។ ប៉ុន្តែ បើភិក្ខុទាំងឡាយមានសេចក្ដីខ្លាចរអែង តក់ស្លុត ដើរចូលទៅគាល់តែម្នាក់ៗ ឬពីរៗនាក់ សេចក្ដីគោរពក្នុងព្រះពុទ្ធ ក៏នឹងប្រាកដឡើងផង ពួកគេក៏នឹងអាចទទួលយកនូវព្រះធម៌ទេសនាបានផង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រិះរិះយ៉ាងនេះ ទើបទ្រង់ធ្វើឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។

නිසීදිංසූති තෙසු හි සාරජ්ජමානරූපෙසු ආගච්ඡන්තෙසු එකො භික්ඛු ‘‘මමංයෙව සත්ථා ඔලොකෙති, මංයෙව මඤ්ඤෙ නිග්ගණ්හිතුකාමො’’ති සණිකං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි, අථඤ්ඤො අථඤ්ඤොති එවං පඤ්චභික්ඛුසතානි නිසීදිංසු. එවං නිසින්නං පන භික්ඛුසඞ්ඝං සීදන්තරෙ සන්නිසින්නං මහාසමුද්දං විය නිවාතෙ පදීපං විය ච නිච්චලං දිස්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසං [Pg.277] භික්ඛූනං කීදිසී ධම්මදෙසනා වට්ටතී’’ති? අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ ආහාරහෙතු පණාමිතා, පිණ්ඩියාලොපධම්මදෙසනාව නෙසං සප්පායා, තං දස්සෙත්වා මත්ථකෙ තිපරිවට්ටදෙසනං දෙසෙස්සාමි, දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති. අථ නෙසං තං ධම්මදෙසනං දෙසෙන්තො අන්තමිදං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

ពាក្យថា Nisīdiṃsu (អង្គុយហើយ) សេចក្តីថា កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មានអាការៈអៀនខ្មាស (កោតក្រែង) ត្រឡប់មកវិញ ភិក្ខុមួយរូបគិតថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្លឹងមើលតែអាត្មាអញម្នាក់គត់ ដូចជាទ្រង់ចង់កម្រាបអាត្មាអញតែម្នាក់គត់» ទើបដើរមកតិចៗ ថ្វាយបង្គំហើយក៏អង្គុយចុះ បន្ទាប់មក ភិក្ខុដទៃទៀត បន្ទាប់មក ភិក្ខុដទៃទៀត ក៏បានអង្គុយចុះ ដោយរបៀបនេះ គ្រប់ទាំងប្រាំរយរូប។ កាលដែលបានឃើញព្រះភិក្ខុសង្ឃដែលអង្គុយចុះយ៉ាងនេះ ស្ងប់ស្ងៀមប្រៀបដូចជាមហាសមុទ្រដែលនៅចន្លោះភ្នំសីទន្តរៈ និងប្រៀបដូចជាប្រទីបដែលមិនកម្រើកក្នុងទីដែលគ្មានខ្យល់ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តើព្រះធម៌ទេសនាបែបណា ទើបសមគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ?» លំដាប់នោះ ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ អាត្មាអញបានបណ្តេញចេញព្រោះហេតុតែអាហារ ព្រះធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងបិណ្ឌិយាលោបៈ (ការស្វែងរកអាហារបិណ្ឌបាត) នេះឯង ទើបជាទីសប្បាយដល់ពួកគេ អាត្មាអញនឹងសម្តែងធម៌ទេសនានោះជាមុនសិន រួចហើយនឹងសម្តែងតិបរិវដ្តទេសនានៅក្នុងទីបំផុត ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុទាំងអស់នឹងបានសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ លំដាប់នោះ កាលដែលទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនានោះដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យផ្តើមថា «អន្តមិទំ ភិក្ខវេ» ជាដើម។

තත්ථ අන්තන්ති පච්ඡිමං ලාමකං. යදිදං පිණ්ඩොල්‍යන්ති යං එවං පිණ්ඩපරියෙසනෙන ජීවිකං කප්පෙන්තස්ස ජීවිතං. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – පිණ්ඩාය උලතීති පිණ්ඩොලො, පිණ්ඩොලස්ස කම්මං පිණ්ඩොල්‍යං, පිණ්ඩපරියෙසනෙන නිප්ඵාදිතජීවිතන්ති අත්ථො. අභිසාපොති අක්කොසො. කුපිතා හි මනුස්සා අත්තනො පච්චත්ථිකං ‘‘චීවරං නිවාසෙත්වා කපාලං ගහෙත්වා පිණ්ඩං පරියෙසමානො චරිස්සතී’’ති අක්කොසන්ති. අථ වා පන ‘‘කිං තුය්හං අකාතබ්බං අත්ථි, යො ත්වං එවං බලවා වීරියසම්පන්නොපි හිරොත්තප්පං පහාය කපණො විය පිණ්ඩොලො විචරසි පත්තපාණී’’ති? එවම්පි අක්කොසන්තියෙව. තඤ්ච ඛො එතන්ති එවං තං අභිසාපං සමානම්පි පිණ්ඩොල්‍යං. කුලපුත්තා උපෙන්ති අත්ථවසිකාති මම සාසනෙ ජාතිකුලපුත්තා ච ආචාරකුලපුත්තා ච අත්ථවසිකා කාරණවසිකා හුත්වා කාරණවසං පටිච්ච උපෙන්ති.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា anta បានដល់ របស់ថោកទាបបំផុត។ ពាក្យថា yadidaṃ piṇḍolyaṃ បានដល់ ជីវិតរបស់បុគ្គលដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយការស្វែងរកអាហារបិណ្ឌបាតយ៉ាងនេះ។ វិគ្រោះនៃបទក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ បុគ្គលណាដើរទៅដើម្បីដុំបាយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ពិណ្ឌោលៈ (អ្នកដើរស្វែងរកដុំបាយ) ការងាររបស់ពិណ្ឌោលៈ ឈ្មោះថា ពិណ្ឌោល្យៈ សេចក្តីថា ជីវិតដែលសម្រេចបានដោយការស្វែងរកដុំបាយ។ ពាក្យថា abhisāpo បានដល់ ការជេរប្រទេច។ ព្រោះថា ពួកមនុស្សកាលបើខឹងសម្បារ តែងជេរប្រទេចសត្រូវរបស់ខ្លួនថា «ចូរឯងស្លៀកដណ្តប់ស្បង់ចីវរ កាន់អំបែងក្បឿង ដើរស្វែងរកដុំបាយចុះ»។ ម៉្យាងទៀត ពួកមនុស្សតែងជេរប្រទេចយ៉ាងនេះថា «តើមានការងារអ្វីដែលឯងមិនគួរធ្វើ? ឯងមានកម្លាំងមាំមួន មានព្យាយាមបរិបូណ៌យ៉ាងនេះដែរ តែបែរជាលះបង់ហិរិនិងឱត្តប្បៈ ហើយដើរត្រេចទៅកាន់បាត្រក្នុងដៃ ស្វែងរកដុំបាយដូចជាមនុស្សកំសត់ទុគ៌តយ៉ាងនេះ» យ៉ាងនេះក៏ជាការជេរប្រទេចដែរ។ ពាក្យថា tañca kho etaṃ សំដៅយកការស្វែងរកដុំបាយនោះ ទោះបីជាការជេរប្រទេចយ៉ាងនោះក៏ដោយ។ ពាក្យថា kulaputtā upenti atthavasikā សេចក្តីថា ពួកកុលបុត្រដោយជាតិក្តី ពួកកុលបុត្រដោយអាចារៈក្តី ក្នុងសាសនារបស់តថាគត ជាអ្នកមានប្រយោជន៍ជាទីតាំង អាស្រ័យនូវហេតុផលនោះហើយ ទើបចូលមកបួស។

රාජාභිනීතාතිආදීසු යෙ රඤ්ඤො සන්තකං ඛාදිත්වා රඤ්ඤා බන්ධනාගාරෙ බන්ධාපිතා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ රාජාභිනීතා නාම. තෙ හි රඤ්ඤා බන්ධනං අභිනීතත්තා රාජාභිනීතා නාම. යෙ පන චොරෙහි අටවියං ගහෙත්වා එකච්චෙසු මාරියමානෙසු එකච්චෙ ‘‘මයං සාමි තුම්හෙහි විස්සට්ඨා ගෙහං අනජ්ඣාවසිත්වා පබ්බජිස්සාම, තත්ථ යං යං බුද්ධපූජාදිපුඤ්ඤං කරිස්සාම, තතො තුම්හාකං පත්තිං දස්සාමා’’ති තෙහි විස්සට්ඨා පබ්බජන්ති, තෙ චොරාභිනීතා නාම. තෙපි හි චොරෙහි මාරෙතබ්බතං අභිනීතාති චොරාභිනීතා නාම. යෙ පන ඉණං ගහෙත්වා පටිදාතුං අසක්කොන්තා පලායිත්වා පබ්බජන්ති, තෙ ඉණට්ටා නාම, ඉණපීළිතාති අත්ථො. ඉණට්ඨාතිපි පාඨො, ඉණෙ ඨිතාති අත්ථො. යෙ රාජචොරඡාතකරොගභයානං අඤ්ඤතරෙන අභිභූතා උපද්දුතා පබ්බජන්ති, තෙ භයට්ටා නාම, භයපීළිතාති අත්ථො. භයට්ඨාතිපි පාඨො, භයෙ [Pg.278] ඨිතාති අත්ථො. ආජීවිකාපකතාති ආජීවිකාය උපද්දුතා අභිභූතා, පුත්තදාරං පොසෙතුං අසක්කොන්තාති අත්ථො. ඔතිණ්ණාම්හාති අන්තො අනුපවිට්ඨා.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា rājābhinītā ជាដើម ជនទាំងឡាយណា ស៊ីទ្រព្យរបស់ស្តេច ហើយត្រូវស្តេចដាក់គុក រួចក៏រត់រួចមកបួស ជនទាំងនោះឈ្មោះថា រាជាភិនីតៈ។ ព្រោះថា ជនទាំងនោះ ត្រូវស្តេចនាំទៅកាន់ទីឃុំឃាំង ទើបឈ្មោះថា រាជាភិនីតៈ។ ចំណែកជនទាំងឡាយណា ដែលពួកចោរចាប់បានក្នុងព្រៃ កាលដែលពួកចោរសម្លាប់មនុស្សខ្លះទៅ ជនខ្លះក៏អង្វរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ បើលោកម្ចាស់លែងពួកយើង ពួកយើងនឹងមិនរស់នៅក្នុងផ្ទះឡើយ គឺនឹងទៅបួស ហើយនឹងធ្វើបុណ្យផ្សេងៗ មានពុទ្ធបូជាជាដើមក្នុងទីនោះ រួចនឹងចែកចំណែកបុណ្យនោះដល់លោកម្ចាស់» កាលដែលពួកចោរលែងហើយ ក៏ទៅបួស ជនទាំងនោះឈ្មោះថា ចោរាភិនីតៈ។ ព្រោះថា សូម្បីជនទាំងនោះ ក៏ត្រូវពួកចោរនាំទៅកាន់សេចក្តីស្លាប់ (ទើបព្រមបួស) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ចោរាភិនីតៈ។ ចំណែកជនទាំងឡាយណា ខ្ចីបំណុលគេហើយ មិនអាចសងវិញបាន ក៏រត់ទៅបួស ជនទាំងនោះឈ្មោះថា ឥណដ្ឋៈ សេចក្តីថា អ្នកដែលបំណុលបៀតបៀន។ មានបាឋៈមួយទៀតថា iṇaṭṭhā សេចក្តីថា ស្ថិតនៅក្នុងបំណុល។ ជនទាំងឡាយណា ត្រូវភ័យណាមួយក្នុងចំណោមភ័យទាំងឡាយមានភ័យអំពីស្តេច ភ័យអំពីចោរ ភ័យអំពីការអត់ឃ្លាន និងភ័យអំពីជំងឺ បៀតបៀនយាយីហើយ ទើបមកបួស ជនទាំងនោះឈ្មោះថា ភយដ្ឋៈ សេចក្តីថា អ្នកដែលភ័យបៀតបៀន។ មានបាឋៈមួយទៀតថា bhayaṭṭhā សេចក្តីថា ស្ថិតនៅក្នុងភ័យ។ ពាក្យថា ājīvikāpakatā សេចក្តីថា ត្រូវការព្យាយាមរកស៊ីចិញ្ចឹមជីវិតបៀតបៀនយាយី មិនអាចចិញ្ចឹមបុត្រនិងភរិយាបាន។ ពាក្យថា otiṇṇāmha សេចក្តីថា ត្រូវសេចក្តីសោកចូលទៅស៊ប់ក្នុងចិត្តហើយ។

සො ච හොති අභිජ්ඣාලූති ඉදං සො කුලපුත්තො ‘‘දුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සාමී’’තිආදිවසෙන චිත්තං උප්පාදෙත්වා පබ්බජිතො, අපරභාගෙ, තං පබ්බජ්ජං තථාරූපං කාතුං න සක්කොති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ අභිජ්ඣාලූති පරභණ්ඩානං අභිජ්ඣායිතා. තිබ්බසාරාගොති බහලරාගො. බ්‍යාපන්නචිත්තොති පූතිභාවෙන විපන්නචිත්තො. පදුට්ඨමනසඞ්කප්පොති තිඛිණසිඞ්ගො විය ගොණො දුට්ඨචිත්තො. මුට්ඨස්සතීති භත්තනික්ඛිත්තකාකො විය නට්ඨස්සති, ඉධ කතං එත්ථ නස්සති. අසම්පජානොති නිප්පඤ්ඤො. ඛන්ධාදිපරිච්ඡෙදරහිතො. අසමාහිතොති චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවා විය උපචාරප්පනාභාවෙන අසණ්ඨිතො. විබ්භන්තචිත්තොති බන්ධාරුළ්හමගො විය සන්තමනො. පාකතින්ද්‍රියොති යථා ගිහී පුත්තධීතරො ඔලොකෙන්තො අසංවුතින්ද්‍රියො හොති, එවං අසංවුතින්ද්‍රියො.

ពាក្យថា So ca hoti abhijjhālū នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញថា កុលបុត្រនោះ បង្កើតចិត្តគិតថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ» យ៉ាងនេះជាដើម ហើយក៏បានបួស ប៉ុន្តែក្នុងកាលជាខាងក្រោយ មិនអាចធ្វើការបួសនោះឲ្យសមគួរតាមបំណងដើមបានឡើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា abhijjhālū បានដល់ អ្នកដែលរំពឹងគិតចង់បានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា tibbasārāgo បានដល់ មានរាគៈដ៏ក្រាស់ក្រែល (ខ្លាំងក្លា)។ ពាក្យថា byāpannacitto បានដល់ មានចិត្តខូចខាតដោយសភាពស្អុយរលួយ (គឺកំហឹង)។ ពាក្យថា paduṭṭhamanasaṅkappo បានដល់ មានចិត្តប្រទូស្ត ដូចជាគោដែលមានស្នែងស្រួច (ចាំតែជល់គេ)។ ពាក្យថា muṭṭhassati បានដល់ មានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង ដូចជាក្អែកដែលសម្លឹងមើលតែថាសបាយ ធ្វើការងារអ្វីក្នុងទីនេះ ក៏បាត់បង់ស្មារតីក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា asampajāno បានដល់ ជាអ្នកគ្មានបញ្ញា គឺខ្វះការកំណត់ដឹងនូវខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា asamāhito បានដល់ មានចិត្តមិននឹងនរ ដោយខ្វះឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ ប្រៀបដូចជាទូកដែលគេចងទុកក្នុងខ្សែទឹកដ៏ខ្លាំង។ ពាក្យថា vibbhantacitto បានដល់ មានចិត្តរវើរវាយ ដូចជាម្រឹគព្រៃដែលគេចងទុក។ ពាក្យថា pākatindriyo បានដល់ មានឥន្ទ្រិយមិនបានសង្រួម ដូចជាគ្រហស្ថដែលសម្លឹងមើលកូនប្រុសកូនស្រីរបស់ខ្លួន គឺមានឥន្ទ្រិយមិនបានសង្រួមយ៉ាងនោះឯង។

ඡවාලාතන්ති ඡවානං දඩ්ඪට්ඨානෙ අලාතං. උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතන්ති පමාණෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තං ද්වීසු ඨානෙසු ආදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථමක්ඛිතං. නෙව ගාමෙති සචෙ හි තං යුගනඞ්ගලගොපානසිපක්ඛපාසකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා අස්ස, ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. සචෙ ඛෙත්තකුටියං කට්ඨත්ථරමඤ්චකාදීනං අත්ථාය උපනෙතුං සක්කා, අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරෙය්‍ය. යස්මා පන උභයථාපි න සක්කා, තස්මා එවං වුත්තං. ගිහිභොගා ච පරිහීනොති යො අගාරෙ වසන්තෙහි ගිහීහි දායජ්ජෙ භාජියමානෙ භොගො ලද්ධබ්බො අස්ස, තතො ච පරිහීනො. සාමඤ්ඤත්ථඤ්චාති ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා පරියත්තිපටිවෙධවසෙන පත්තබ්බං සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච. ඉමඤ්ච පන උපමං සත්ථා න දුස්සීලස්ස වසෙන ආහරි, පරිසුද්ධසීලස්ස පන අලසස්ස අභිජ්ඣාදීහි දොසෙහි උපහතස්ස පුග්ගලස්ස ඉමං උපමං ආහරි.

ពាក្យថា chavālātaṃ បានដល់ អុសក្បាលចង្ក្រាន (ឬឧសដុតខ្មោច) ក្នុងទីបូជាសព។ ពាក្យថា ubhatopadittaṃ majjhe gūthagataṃ បានដល់ អុសដែលមានប្រវែងប្រមាណ ៨ ធ្នាប់ ឆេះទាំងសងខាង ហើយកណ្តាលប្រឡាក់ដោយលាមក។ ពាក្យថា neva gāme (មិនប្រើការក្នុងស្រុក) ព្រោះថា ប្រសិនបើគេអាចយកអុសនោះទៅប្រើជាប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើនឹម នង្គ័ល បង្កង់ ក្បូន ឬបង្គោលជាដើមបាន វាក៏នឹងសម្រេចប្រយោជន៍ជាឈើប្រើការក្នុងស្រុកបាន។ ប្រសិនបើគេអាចយកវាទៅប្រើជាប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើកម្រាលឈើ ឬគ្រែជាដើម នៅក្នុងខ្ទមស្រែបាន វាក៏នឹងសម្រេចប្រយោជន៍ជាឈើប្រើការក្នុងព្រៃបាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមិនអាចយកទៅប្រើការបានទាំងពីរយ៉ាង ទើបព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា gihibhogā ca parihīno សេចក្តីថា ទ្រព្យសម្បត្តិណាដែលគ្រហស្ថអ្នករស់នៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ គួរទទួលបានក្នុងកាលដែលគេចែកមរតកគ្នា ក៏ត្រូវសូន្យបង់ចាកទ្រព្យនោះ។ ពាក្យថា sāmaññatthañca បានដល់ ផលនៃความเป็นភិក្ខុ (សាមញ្ញផល) ដែលគប្បីសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការសិក្សាបរិយត្តិ និងការបដិវេធៈ ដោយស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍និងអាចារ្យ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យពេញបរិបូណ៌បាន។ ម៉្យាងទៀត ព្រះសាស្តាមិនបាននាំយកឧបមានេះមកត្រាស់សំដៅលើបុគ្គលទ្រុស្តសីលឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់នាំយកឧបមានេះមកត្រាស់សំដៅលើបុគ្គលដែលមានសីលបរិសុទ្ធ តែជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស ត្រូវទោសមានអភិជ្ឈាជាដើមគ្របសង្កត់។

තයොමෙ, භික්ඛවෙති කස්මා ආරද්ධං? ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඡවාලාතසදිසභාවො නෙව මාතාපිතූහි කතො, න ආචරියුපජ්ඣායෙහි, ඉමෙහි පන පාපවිතක්කෙහි කතොති දස්සනත්ථං ආරද්ධං. අනිමිත්තං වා සමාධින්ති [Pg.279] විපස්සනාසමාධිං. සො හි නිච්චනිමිත්තාදීනං සමුග්ඝාතනෙන අනිමිත්තොති වුච්චති. එත්ථ ච චත්තාරො සතිපට්ඨානා මිස්සකා, අනිමිත්තසමාධි පුබ්බභාගො. අනිමිත්තසමාධි වා මිස්සකො, සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගාති වෙදිතබ්බා.

ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គផ្តើមត្រាស់ពាក្យថា Tayome, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងបីនេះ)? ព្រះអង្គផ្តើមត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញថា សភាពប្រៀបដូចជាអុសក្បាលចង្ក្រានរបស់បុគ្គលនេះ មិនមែនមាតាបិតាធ្វើឲ្យឡើយ មិនមែនព្រះឧបជ្ឈាយ៍និងអាចារ្យធ្វើឲ្យឡើយ ប៉ុន្តែគឺអកុសលវិតក្កដ៏លាមកទាំងឡាយនេះឯងជាអ្នកធ្វើឲ្យ។ ពាក្យថា animittaṃ vā samādhiṃ បានដល់ វិបស្សនាសមាធិ។ ព្រោះថា វិបស្សនាសមាធិនោះ ឈ្មោះថា អនិមិត្តសមាធិ ព្រោះដកចេញនូវនិច្ចនិមិត្តជាដើម។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សតិបដ្ឋានទាំងបួន ជាធម៌លាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ) ចំណែកអនិមិត្តសមាធិ ជាធម៌ក្នុងចំណែកខាងដើម (នៃមគ្គ)។ ម៉្យាងទៀត អនិមិត្តសមាធិ ជាធម៌លាយឡំគ្នា ចំណែកសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ជាធម៌ក្នុងចំណែកខាងដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියොති ඉදං පන න කෙවලං අනිමිත්තසමාධිභාවනා ඉමෙසංයෙව තිණ්ණං මහාවිතක්කානං පහානාය සංවත්තති, සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨීනම්පි පන සමුග්ඝාතං කරොතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. න වජ්ජවා අස්සන්ති නිද්දොසො භවෙය්‍යං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉති භගවා ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ දෙසනං තීහි භවෙහි විනිවත්තෙත්වා අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි. දෙසනාවසානෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිංසූති. අට්ඨමං.

ពាក្យថា Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyo នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញថា ការចម្រើនអនិមិត្តសមាធិ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់មហាវិតក្កទាំងបីនេះតែប៉ុណ្ណោះឡើយ ប៉ុន្តែថែមទាំងអាចកម្ចាត់បង់នូវសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិបានទៀតផង។ ពាក្យថា na vajjavā assaṃ សេចក្តីថា អាត្មាអញគប្បីជាអ្នកមិនមានទោស។ បទដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្វិលទេសនាក្នុងសូត្រនេះ ដោយអំណាចភពទាំងបី ហើយទ្រង់កាន់យកកំពូលដោយព្រះអរហត្តផល យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុប្រាំរយរូប បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ។ សូត្រទីប្រាំបី ចប់។

9. පාලිලෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

៩. អដ្ឋកថាបាលិលេយ្យសូត្រ

81. නවමෙ චාරිකං පක්කාමීති කොසම්බිකානං භික්ඛූනං කලහකාලෙ සත්ථා එකදිවසං දීඝීතිස්ස කොසලරඤ්ඤො වත්ථුං ආහරිත්වා ‘‘න හි වෙරෙන වෙරානි, සම්මන්තීධ කුදාචන’’න්තිආදීහි (ධ. ප. 5) ගාථාහි ඔවදති. තංදිවසං තෙසං කලහං කරොන්තානංයෙව රත්ති විභාතා. දුතියදිවසෙපි භගවා තමෙව වත්ථුං කථෙසි. තංදිවසම්පි තෙසං කලහං කරොන්තානංයෙව රත්ති විභාතා. තතියදිවසෙපි භගවා තමෙව වත්ථුං කථෙසි. අථ නං අඤ්ඤතරො භික්ඛු එවමාහ – ‘‘අප්පොස්සුක්කො, භන්තෙ, භගවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරතු, මයමෙතෙන භණ්ඩනෙන කලහෙන විග්ගහෙන විවාදෙන පඤ්ඤායිස්සාමා’’ති. සත්ථා ‘‘පරියාදිණ්ණරූපචිත්තා ඛො ඉමෙ මොඝපුරිසා, න ඉමෙ සක්කා සඤ්ඤාපෙතු’’න්ති චින්තෙත්වා – ‘‘කිං මය්හං ඉමෙහි, එකචාරවාසං වසිස්සාමී’’ති? සො පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා කොසම්බියං පිණ්ඩාය චරිත්වා කඤ්චිපි අනාමන්තෙත්වා එකොව අදුතියො චාරිකං පක්කාමි.

៨១. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន ពាក្យថា cārikaṃ pakkāmi (បានចារិកទៅហើយ) សេចក្តីថា ក្នុងសម័យដែលភិក្ខុទាំងឡាយអ្នកនៅក្នុងក្រុងកោសម្ពីទាស់ទែងគ្នា ព្រះសាស្តាបាននាំយករឿងរ៉ាវរបស់ព្រះបាទទីឃីតិកោសលរាជ ក្នុងថ្ងៃមួយ ហើយទ្រង់ទូន្មានប្រដៅដោយគាថាទាំងឡាយមានពាក្យថា «na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ» ជាដើម។ ក្នុងថ្ងៃនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះកំពុងតែទាស់ទែងគ្នានោះឯង រាត្រីក៏ភ្លឺច្បាស់ឡើង។ សូម្បីក្នុងថ្ងៃទីពីរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងរឿងនោះដដែល។ សូម្បីក្នុងថ្ងៃនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះកំពុងតែទាស់ទែងគ្នានោះឯង រាត្រីក៏ភ្លឺច្បាស់ឡើង។ សូម្បីក្នុងថ្ងៃទីបី ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងរឿងនោះដដែល។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុមួយរូបបានក្រាបបង្គំទូលព្រះអង្គយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជាអ្នកមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយតិច ហើយទ្រង់ខ្វល់ខ្វាយតែនឹងការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នចុះ ពួកយើងខ្ញុំនឹងដោះស្រាយគ្នាឯងដោយការឈ្លោះប្រកែក ការទាស់ទែង ការខ្វែងគំនិត និងការវិវាទនេះ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «មោឃបុរសទាំងឡាយនេះ មានចិត្តត្រូវកិលេសមានរាគៈជាដើមគ្របសង្កត់អស់ហើយ មិនអាចធ្វើឲ្យពួកគេយល់បានឡើយ តើអាត្មាអញមានប្រយោជន៍អ្វីដោយភិក្ខុទាំងឡាយនេះ អាត្មាអញនឹងរស់នៅតែម្នាក់ឯងវិញ»។ ព្រះអង្គទ្រង់បំពេញសរីរកិច្ចតាំងពីព្រលឹម រួចស្តេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងកោសម្ពី ហើយមិនបានលាភិក្ខុណាមួយឡើយ ទ្រង់ស្តេចទៅកាន់ចារិកតែមួយព្រះអង្គឯង គ្មានគូកនឡើយ។

යස්මිං, ආවුසො, සමයෙති ඉදං ථෙරො යස්මාස්ස අජ්ජ භගවා එකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පක්කමිස්සති, අජ්ජ ද්වීහි, අජ්ජ සතෙන, අජ්ජ සහස්සෙන, අජ්ජ එකකොවාති සබ්බො භගවතො චාරො විදිතො පාකටො පච්චක්ඛො, තස්මා ආහ.

ពាក្យថា Yasmiṃ, āvuso, samaye នេះ ព្រះថេរៈពោលពាក្យនេះ ព្រោះថា ព្រះចរិយាវត្តទាំងអស់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺការដែលព្រះអង្គនឹងស្តេចទៅជាមួយភិក្ខុមួយរូបក្នុងថ្ងៃនេះ ជាមួយភិក្ខុពីររូបក្នុងថ្ងៃនេះ ជាមួយភិក្ខុមួយរយរូបក្នុងថ្ងៃនេះ ជាមួយភិក្ខុមួយពាន់រូបក្នុងថ្ងៃនេះ ឬស្តេចទៅតែមួយព្រះអង្គឯងក្នុងថ្ងៃនេះ ព្រះថេរៈបានដឹងច្បាស់ យល់ច្បាស់ និងឃើញច្បាស់នឹងភ្នែក ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

අනුපුබ්බෙනාති [Pg.280] ගාමනිගමපටිපාටියා පිණ්ඩාය චරමානො එකචාරවාසං තාව වසමානං භික්ඛුං පස්සිතුකාමො හුත්වා බාලකලොණකාරගාමං අගමාසි. තත්ථ භගුත්ථෙරස්ස සකලපච්ඡාභත්තඤ්චෙව තියාමරත්තිඤ්ච එකචාරවාසෙ ආනිසංසං කථෙත්වා පුනදිවසෙ තෙන පච්ඡාසමණෙන පිණ්ඩාය චරිත්වා තං තත්ථෙව නිවත්තෙත්වා ‘‘සමග්ගවාසං වසමානෙ තයො කුලපුත්තෙ පස්සිස්සාමී’’ති පාචීනවංසමිගදායං අගමාසි. තෙසම්පි සකලපච්ඡාභත්තඤ්චෙව තියාමරත්තිඤ්ච එකචාරවාසෙ ආනිසංසං කථෙත්වා තෙ තත්ථෙව නිවත්තෙත්වා එකකොව පාලිලෙය්‍ය නගරාභිමුඛො පක්කමිත්වා අනුපුබ්බෙන පාලිලෙය්‍යනගරං සම්පත්තො. තෙන වුත්තං – ‘‘අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන පාලිලෙය්‍යකං, තදවසරී’’ති.

ពាក្យថា anupubbena សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលស្តេចត្រេចទៅបិណ្ឌបាតតាមលំដាប់ស្រុកនិងនិគម ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ជួបភិក្ខុដែលរស់នៅតែម្នាក់ឯងជាមុនសិន ទើបស្តេចទៅកាន់ភូមិពាលកលោណការៈ។ ក្នុងភូមិនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអានិសង្សនៃការរស់នៅតែម្នាក់ឯង ដល់ព្រះភគុត្ថេរៈ អស់ពេលក្រោយភត្តទាំងស្រុង និងអស់រាត្រីទាំងបីយាម។ លុះថ្ងៃបន្ទាប់មក ព្រះអង្គស្តេចទៅបិណ្ឌបាតជាមួយព្រះថេរៈនោះដែលជាបច្ឆាសមណៈ រួចហើយទ្រង់ឲ្យព្រះថេរៈនោះត្រឡប់ទៅវិញក្នុងទីនោះឯង ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងទៅជួបកុលបុត្រទាំងបីរូបដែលរស់នៅដោយសាមគ្គីធម៌» ទើបស្តេចទៅកាន់ព្រៃបាចីនវំសទាយៈ។ សូម្បីដល់កុលបុត្រទាំងនោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងអានិសង្សនៃការរស់នៅតែម្នាក់ឯង អស់ពេលក្រោយភត្តទាំងស្រុង និងអស់រាត្រីទាំងបីយាម រួចហើយទ្រង់ឲ្យកុលបុត្រទាំងនោះត្រឡប់ទៅវិញក្នុងទីនោះឯង ហើយទ្រង់ស្តេចទៅតែមួយព្រះអង្គឯង សំដៅទៅកាន់ក្រុងបាលិលេយ្យកៈ លុះស្តេចទៅតាមលំដាប់ ក៏បានដល់ក្រុងបាលិលេយ្យកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យត្រាស់ទុកថា «anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ, tadavasarī» ដូច្នេះ។

භද්දසාලමූලෙති පාලිලෙය්‍යවාසිනො භගවතො දානං දත්වා පාලිලෙය්‍යතො අවිදූරෙ රක්ඛිතවනසණ්ඩො නාම අත්ථි, තත්ථ භගවතො පණ්ණසාලං කත්වා ‘‘එත්ථ වසථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා වාසයිංසු. භද්දසාලො පන තත්ථෙකො මනාපො ලද්ධකො සාලරුක්ඛො. භගවා තං නගරං උපනිස්සාය තස්මිං වනසණ්ඩෙ පණ්ණසාලසමීපෙ තස්මිං රුක්ඛමූලෙ විහරති. තෙන වුත්තං ‘‘භද්දසාලමූලෙ’’ති.

ពាក្យថា Bhaddasālamūle សេចក្តីថា ពួកអ្នកស្រុកបាលិលេយ្យកៈ បានថ្វាយទានចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយនៅក្នុងព្រៃឈ្មោះរក្ខិតវ័ន ដែលស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយអំពីក្រុងបាលិលេយ្យកៈ ពួកគេបានសង់កុដិស្លឹកថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចទូលសូមសន្យាថា «សូមព្រះអង្គគង់នៅក្នុងទីនេះចុះ» ហើយក៏បានញ៉ាំងព្រះអង្គឲ្យគង់នៅ។ ក្នុងព្រៃនោះ មានដើមរាំងភ្នំ (ដើមសាលៈ) មួយដើម ឈ្មោះភទ្រសាលៈ ជាទីគាប់ចិត្ត និងគួរជាទីរីករាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យក្រុងនោះដើម្បីបិណ្ឌបាត ហើយគង់នៅក្នុងព្រៃនោះ ទៀបគល់ឈើនោះ ជិតកុដិស្លឹក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យត្រាស់ទុកថា «bhaddasālamūle» ដូច្នេះ។

එවං විහරන්තෙ පනෙත්ථ තථාගතෙ අඤ්ඤතරො හත්ථිනාගො හත්ථිනීහි හත්ථිපොතකාදීහි ගොචරභූමිතිත්ථොගාහනාදීසු උබ්බාළ්හො යූථෙ උක්කණ්ඨිතො ‘‘කිං මෙ ඉමෙහි හත්ථීහී’’ති? යූථං පහාය මනුස්සපථං ගච්ඡන්තො පාලිලෙය්‍යකවනසණ්ඩෙ භගවන්තං දිස්වා ඝටසහස්සෙන නිබ්බාපිතසන්තාපො විය නිබ්බුතො හුත්වා සත්ථු සන්තිකෙ අට්ඨාසි. සො තතො පට්ඨාය සත්ථු වත්තපටිවත්තං කරොන්තො මුඛධොවනං දෙති, න්හානොදකං ආහරති, දන්තකට්ඨං දෙති, පරිවෙණං සම්මජ්ජති, අරඤ්ඤතො මධුරානි ඵලාඵලානි ආහරිත්වා සත්ථුනො දෙති. සත්ථා පරිභොගං කරොති.

កាលដែលព្រះតថាគតកំពុងគង់នៅយ៉ាងនេះ ដំរីស្ដេចមួយក្បាល ត្រូវពួកមេដំរី និងកូនដំរីជាដើម បៀតបៀនក្នុងទីរកស៊ី និងកំពង់ទឹកសម្រាប់ចុះជាដើម ក៏នឿយណាយក្នុងហ្វូង គិតថា «តើអាត្មាអញមានប្រយោជន៍អ្វីដោយដំរីទាំងឡាយនេះ?» ហើយក៏លះបង់ហ្វូង ដើរទៅកាន់ផ្លូវមនុស្ស កាលបានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងដងព្រៃបាលិលេយ្យកៈ ក៏មានចិត្តត្រជាក់រលត់ទុក្ខ ដូចជាបុគ្គលដែលមានសេចក្ដីក្ដៅក្រហាយរលត់ទៅដោយទឹកមួយពាន់ក្អម ហើយបានឈរនៅក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា។ ដំរីនោះ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក៏ធ្វើវត្តតូចធំចំពោះព្រះសាស្តា ថ្វាយទឹកលុបព្រះភក្ត្រ នាំមកនូវទឹកស្រង់ ថ្វាយឈើស្ទន់ បោសច្រាសបរិវេណ និងនាំយកផលាផលដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ពីក្នុងព្រៃមកថ្វាយព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើនូវការបរិភោគ។

එකදිවසං සත්ථා රත්තිභාගසමනන්තරෙ චඞ්කමිත්වා පාසාණඵලකෙ නිසීදි. හත්ථීපි අවිදූරෙ ඨානෙ අට්ඨාසි. සත්ථා පච්ඡතො ඔලොකෙත්වා න කිඤ්චි අද්දස, එවං පුරතො ච උභයපස්සෙසු ච. අථස්ස ‘‘සුඛං වතාහං අඤ්ඤත්‍ර තෙහි භණ්ඩනකාරකෙහි වසාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජි. හත්ථිනොපි ‘‘මයා නාමිතසාඛං අඤ්ඤෙ ඛාදන්තා නත්ථී’’තිආදීනි චින්තෙත්වා – ‘‘සුඛං වත එකකොව [Pg.281] වසාමි, සත්ථු වත්තං කාතුං ලභාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජි. සත්ථා අත්තනො චිත්තං ඔලොකෙත්වා – ‘‘මම තාව ඊදිසං චිත්තං, කීදිසං නු ඛො හත්ථිස්සා’’ති තස්සාපි තාදිසමෙව දිස්වා ‘‘සමෙති නො චිත්ත’’න්ති ඉමං උදානං උදානෙසි –

ថ្ងៃមួយ ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងចង្ក្រមក្នុងវេលាជិតភ្លឺ ហើយគង់លើផែនថ្ម។ សូម្បីតែដំរីនោះ ក៏ឈរនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ។ ព្រះសាស្តាទតមើលទៅខាងក្រោយ មិនឃើញនរណាម្នាក់ឡើយ សូម្បីតែខាងមុខ និងចំហៀងទាំងពីរក៏យ៉ាងនោះដែរ។ គ្រានោះ ព្រះតម្រិះនេះបានកើតឡើងដល់ព្រះអង្គថា៖ «ឱ! អាត្មាអញរស់នៅជាសុខណាស់ហ្ន៎ ព្រោះវៀរចាកភិក្ខុអ្នកធ្វើការឈ្លោះប្រកែកទាំងឡាយនោះ»។ សូម្បីតែដំរីនោះ ក៏គិតថា «ដំរីដទៃទៀតដែលនឹងមកដណ្ដើមស៊ីមែកឈើដែលអាត្មាអញកាច់ឱនចុះមកនោះ មិនមានឡើយ» ជាដើម ហើយសេចក្ដីគិតនេះក៏កើតឡើងថា៖ «ឱ! អាត្មាអញរស់នៅម្នាក់ឯងជាសុខណាស់ហ្ន៎ បានឱកាសធ្វើវត្តថ្វាយព្រះសាស្តា»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ពិចារណាមើលចិត្តរបស់ព្រះអង្គហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «ចិត្តរបស់អាត្មាអញមានសភាពយ៉ាងនេះចុះ ចិត្តរបស់ដំរីមានសភាពយ៉ាងណាណ៎?» កាលទ្រង់ជ្រាបថាចិត្តរបស់ដំរីនោះក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ចិត្តរបស់យើងទាំងពីរត្រូវគ្នាណាស់ហ្ន៎» ទើបទ្រង់បន្លឺនូវឧទាននេះថា៖

‘‘එතං නාගස්ස නාගෙන, ඊසාදන්තස්ස හත්ථිනො;

සමෙති චිත්තං චිත්තෙන, යදෙකො රමතී වනෙ’’ති. (මහාව. 467);

«ចិត្តរបស់ព្រះណាគ (ព្រះពុទ្ធ) ត្រូវគ្នាជាមួយនឹងចិត្តរបស់ដំរីណាគ ដែលមានភ្លុកដូចជាចន្ទោលរទេះ ព្រោះថាការត្រេកអរតែម្នាក់ឯងក្នុងព្រៃ (ដូចគ្នា)»។

අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූති අථ එවං තථාගතෙ තත්ථ විහරන්තෙ පඤ්චසතා දිසාසු වස්සංවුත්ථා භික්ඛූ. යෙනායස්මා ආනන්දොති ‘‘සත්ථා කිර භික්ඛුසඞ්ඝං පණාමෙත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො’’ති අත්තනො ධම්මතාය සත්ථු සන්තිකං ගන්තුං අසක්කොන්තා යෙනායස්මා ආනන්දො, තෙනුපසඞ්කමිංසු.

បទថា Atha kho sambahulā bhikkhū សេចក្ដីថា កាលព្រះតថាគតគង់នៅក្នុងព្រៃនោះយ៉ាងនេះ ភិក្ខុប្រាំរយរូបដែលចាំវស្សាក្នុងទិសទាំងឡាយ។ បទថា yenāyasmā ānando សេចក្ដីថា ភិក្ខុទាំងឡាយគិតថា «ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់បណ្ដេញភិក្ខុសង្ឃហើយ យាងចូលទៅកាន់ព្រៃ» មិនហ៊ានទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះសាស្តាដោយធម្មតារបស់ខ្លួន ទើបចូលទៅរកព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ក្នុងទីដែលលោកគង់នៅ។

අනන්තරා ආසවානං ඛයොති මග්ගානන්තරං අරහත්තඵලං. විචයසොති විචයෙන, තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවවිචිනනසමත්ථෙන ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති අත්ථො. ධම්මොති සාසනධම්මො. චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදි යෙ යෙ කොට්ඨාසෙ පරිච්ඡින්දිත්වා ධම්මො දෙසිතො, තෙසං පකාසනත්ථාය වුත්තං. සමනුපස්සනාති දිට්ඨිසමනුපස්සනා. සඞ්ඛාරො සොති දිට්ඨිසඞ්ඛාරො සො. තතොජො සො සඞ්ඛාරොති තතො තණ්හාතො සො සඞ්ඛාරො ජාතො. තණ්හාසම්පයුත්තෙසු චිත්තෙසුපි චතූසු චිත්තෙසු එස ජායති. සාපි තණ්හාති සා දිට්ඨිසඞ්ඛාරස්ස පච්චයභූතා තණ්හා. සාපි වෙදනාති සා තණ්හාය පච්චයභූතා වෙදනා. සොපි ඵස්සොති සො වෙදනාය පච්චයො අවිජ්ජාසම්ඵස්සො. සාපි අවිජ්ජාති සා ඵස්සසම්පයුත්තා අවිජ්ජා.

បទថា Anantarā āsavānaṃ khayo សេចក្ដីថា ព្រះអរហត្តផលក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ។ បទថា vicayaso សេចក្ដីថា ដោយការជ្រើសរើស (វិចយៈ) គឺកំណត់ដឹងដោយញាណដែលសមគួរដល់ការជ្រើសរើសនូវសភាវៈនៃធម៌ទាំងនោះៗ។ បទថា dhammo គឺសាសនធម៌។ ពាក្យថា cattāro satipaṭṭhānā ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដើម្បីបង្ហាញនូវចំណែកធម៌ទាំងឡាយណាដែលទ្រង់កំណត់សម្ដែងទុកហើយ។ បទថា samanupassanā គឺទិដ្ឋិសមនុបស្សនា។ បទថា saṅkhāro so គឺទិដ្ឋិសង្ខារនោះ។ បទថា tatojo so saṅkhāro សេចក្ដីថា សង្ខារនោះកើតអំពីតណ្ហានោះ។ សូម្បីតែក្នុងចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហាទាំង ៤ ដួង សង្ខារនេះក៏កើតឡើងដែរ។ បទថា sāpi taṇhā គឺតណ្ហាដែលជាបច្ច័យនៃទិដ្ឋិសង្ខារនោះ។ បទថា sāpi vedanā គឺវេទនាដែលជាបច្ច័យនៃតណ្ហានោះ។ បទថា sopi phasso គឺអវិជ្ជាសម្ផស្សដែលជាបច្ច័យនៃវេទនានោះ។ បទថា sāpi avijjā គឺអវិជ្ជាដែលសម្បយុត្តដោយផស្សៈនោះ។

නො චස්සං, නො ච මෙ සියාති සචෙ අහං න භවෙය්‍යං, මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්‍ය. නාභවිස්සං, න මෙ භවිස්සතීති සචෙ පන ආයතිම්පි අහං න භවිස්සාමි, එවං මම පරික්ඛාරොපි න භවිස්සති. එත්තකෙ ඨානෙ භගවා තෙන භික්ඛුනා ගහිතගහිතදිට්ඨිං විස්සජ්ජාපෙන්තො ආගතො පුග්ගලජ්ඣාසයෙනපි දෙසනාවිලාසෙනපි. තතොජො සො සඞ්ඛාරොති තණ්හාසම්පයුත්තචිත්තෙ විචිකිච්ඡාව නත්ථි, කථං විචිකිච්ඡාසඞ්ඛාරො තණ්හාතො ජායතීති? අප්පහීනත්තා. යස්ස හි තණ්හාය අප්පහීනාය සො [Pg.282] උප්පජ්ජති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨියාපි එසෙව නයො ලබ්භතියෙව චතූසු හි චිත්තුප්පාදෙසු සම්පයුත්තදිට්ඨි නාම නත්ථි. යස්මා පන තණ්හාය අප්පහීනත්තා සා උප්පජ්ජති, තස්මා තං සන්ධාය තත්‍රාපි අයමත්ථො යුජ්ජති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තෙවීසතියා ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා. නවමං.

បទថា No cassaṃ, no ca me siyā សេចក្ដីថា ប្រសិនបើអាត្មាអញមិនមានទេ គ្រឿងបរិក្ខាររបស់អាត្មាអញក៏មិនមានដែរ។ បទថា nābhavissaṃ, na me bhavissati សេចក្ដីថា ប្រសិនបើក្នុងកាលខាងមុខ អាត្មាអញមិនមានទេ គ្រឿងបរិក្ខាររបស់អាត្មាអញក៏មិនមានដែរ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុនោះឲ្យលះបង់ទិដ្ឋិដែលកាន់យកហើយៗ ដោយអំណាចបុគ្គលជ្ឈាស័យផង ដោយអំណាចទេសនាវិលាសផង។ បទថា tatojo so saṅkhāro មានចោទថា ក្នុងចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហា មិនមានវិចិកិច្ឆាឡើយ ចុះវិចិកិច្ឆាសង្ខារកើតអំពីតណ្ហាដូចម្ដេចបាន? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនទាន់លះបង់ (តណ្ហា)។ ព្រោះថា វិចិកិច្ឆាសង្ខារនោះរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមិនទាន់លះបង់តណ្ហា ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូម្បីតែក្នុងទិដ្ឋិ ក៏បាននូវន័យនេះដូចគ្នា ព្រោះថាក្នុងចិត្តុប្បាទទាំង ៤ ដួង (លោភមូលចិត្តទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្ត) មិនមានទិដ្ឋិសម្បយុត្តឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមិនទាន់លះបង់តណ្ហា ទិដ្ឋិនោះទើបកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបសំដៅយកសេចក្ដីនោះ សូម្បីតែក្នុងចិត្តទាំងនោះ សេចក្ដីនេះក៏សមគួរដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងវិបស្សនាដោយញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់ព្រះអរហត្តក្នុងទីទាំង ២៣ យ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៩ ចប់។

10. පුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

១០. អដ្ឋកថាបុណ្ណមសូត្រ

82. දසමෙ තදහුපොසථෙතිආදි පවාරණසුත්තෙ විත්ථාරිතමෙව. කිඤ්චිදෙව දෙසන්ති කිඤ්චි කාරණං. සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡ යදාකඞ්ඛසීති කස්මා එවමාහ? සො කිර භික්ඛු පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරො. ආචරියෙ පන ඨිතකෙ පුච්ඡන්තෙ සචෙ තෙ භික්ඛූ නිසීදන්ති, සත්ථරි ගාරවං කතං හොති, ආචරියෙ අගාරවං. සචෙ උට්ඨහන්ති, ආචරියෙ ගාරවං කතං හොති, සත්ථරි අගාරවං. ඉති නෙසං චිත්තං අනෙකග්ගං භවිස්සති, දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. තස්මිං පන නිසීදිත්වා පුච්ඡන්තෙ තෙසං චිත්තං එකග්ගං භවිස්සති, දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං සක්ඛිස්සන්තීති ඤත්වා භගවා එවමාහ. ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙති අයං ථෙරො පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං ආචරියො, පඤ්චක්ඛන්ධමත්තම්පි නප්පජානාතීති න වත්තබ්බො. පඤ්හං පුච්ඡන්තෙන පන ‘‘ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, න අඤ්ඤෙ’’ති එවං ජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතුං න වට්ටති, තස්මා අජානන්තො විය පුච්ඡති. තෙපි චස්ස අන්තෙවාසිකා ‘‘අම්හාකං ආචරියො ‘අහං ජානාමී’ති න කථෙති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පන සද්ධිං සංසන්දිත්වාව කථෙතී’’ති සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීතිපි අජානන්තො විය පුච්ඡති.

៨២. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា tadahuposathe ជាដើម គឺបានពិស្ដារហើយក្នុងបវារណសូត្រ។ បទថា kiñcideva desaṃ គឺហេតុណាមួយ។ បទថា sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasi ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ? ឮថា ភិក្ខុនោះមានភិក្ខុប្រាំរយរូបជាបរិវារ។ កាលបើអាចារ្យឈរសួរ ប្រសិនបើភិក្ខុទាំងនោះអង្គុយ ឈ្មោះថាធ្វើសេចក្ដីគោរពចំពោះព្រះសាស្តា តែមិនគោរពចំពោះអាចារ្យ។ ប្រសិនបើក្រោកឈរ ឈ្មោះថាធ្វើសេចក្ដីគោរពចំពោះអាចារ្យ តែមិនគោរពចំពោះព្រះសាស្តា។ យ៉ាងនេះ ចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះនឹងមិនមូលតែមួយ ហើយនឹងមិនអាចទទួលយកទេសនាបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើអាចារ្យនោះអង្គុយសួរ ចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះនឹងមូលតែមួយ ហើយនឹងអាចទទួលយកទេសនាបាន ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបហេតុនេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា ime nu kho, bhante សេចក្ដីថា មិនគួរនិយាយថា ព្រះថេរៈនេះជាអាចារ្យរបស់ភិក្ខុប្រាំរយរូប តែមិនស្គាល់សូម្បីតែបញ្ចក្ខន្ធនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលសួរប្រស្នា មិនគួរធ្វើដូចជាដឹងថា «នេះជាឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ មិនមែនជារបស់ដទៃឡើយ» យ៉ាងនេះហើយសួរនោះទេ ហេតុនោះ លោកទើបសួរដូចជាមិនដឹង។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែពួកអន្តេវាសិករបស់លោក ក៏នឹងយល់ឃើញថា «អាចារ្យរបស់យើងមិននិយាយថា ‘ខ្ញុំដឹង’ ឡើយ តែលោកនិយាយផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយនឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែម្ដង» គួរស្ដាប់ គួរជឿជាក់ ហេតុនោះ លោកទើបសួរដូចជាមិនដឹង។

ඡන්දමූලකාති තණ්හාඡන්දමූලකා. න ඛො භික්ඛු තඤ්ඤෙව උපාදානං තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති යස්මා ඡන්දරාගමත්තං පඤ්චක්ඛන්ධා න හොති, තස්මා ඉදං වුත්තං. යස්මා පන සහජාතතො වා ආරම්මණතො වා ඛන්ධෙ මුඤ්චිත්වා උපාදානං නත්ථි, තස්මා නාපි අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චහි උපාදානක්ඛන්ධෙහි උපාදානන්ති වුත්තං. තණ්හාසම්පයුත්තස්මිඤ්හි චිත්තෙ වත්තමානෙ තංචිත්තසමුට්ඨානරූපං රූපක්ඛන්ධො, ඨපෙත්වා තං තණ්හං සෙසා අරූපධම්මා චත්තාරො ඛන්ධාති සහජාතතොපි ඛන්ධෙ මුඤ්චිත්වා උපාදානං නත්ථි. උපාදානස්ස පන රූපාදීසු අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනතො ආරම්මණතොපි පඤ්චක්ඛන්ධෙ මුඤ්චිත්වා උපාදානං නත්ථි. ඡන්දරාගවෙමත්තතාති ඡන්දරාගනානත්තං. එවං ඛො භික්ඛූති එවං රූපාරම්මණස්ස ඡන්දරාගස්ස [Pg.283] වෙදනාදීසු අඤ්ඤතරං ආරම්මණං අකරණතො සියා ඡන්දරාගවෙමත්තතා. ඛන්ධාධිවචනන්ති ඛන්ධාති අයං පඤ්ඤත්ති. අයං පන අනුසන්ධි න ඝටියති, කිඤ්චාපි න ඝටියති, සානුසන්ධිකාව පුච්ඡා, සානුසන්ධිකං විස්සජ්ජනං. අයඤ්හි ථෙරො තෙසං තෙසං භික්ඛූනං අජ්ඣාසයෙන පුච්ඡති, සත්ථාපි තෙසං තෙසං අජ්ඣාසයෙනෙව විස්සජ්ජෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. දසමං.

បទថា chandamūlakā គឺមានតណ្ហាឆន្ទៈជាឫសគល់។ ពាក្យថា Na kho bhikkhu taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā ព្រោះថាបញ្ចក្ខន្ធមិនមែនជាឆន្ទរាគៈសុទ្ធសាធឡើយ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែឧបាទានមិនមានដោយវៀរចាកខន្ធទាំងឡាយ ដោយអំណាចសហជាតធម៌ក្ដី ដោយអំណាចអារម្មណ៍ក្ដី ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ (ឧបាទានក្រៅពីឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ក៏មិនមាន)។ ព្រោះថាកាលបើចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ រូបដែលមានចិត្តនោះជាសមុដ្ឋាន ឈ្មោះថារូបក្ខន្ធ វៀរលែងតែតណ្ហានោះចេញ ធម៌អរូបដែលសេសសល់ ឈ្មោះថាអរូបខន្ធទាំង ៤ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែដោយអំណាចសហជាតធម៌ ក៏មិនមានឧបាទានដោយវៀរចាកខន្ធឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែឧបាទានកើតឡើងដោយធ្វើនូវអារម្មណ៍ណាមួយមានរូបជាដើម សូម្បីតែដោយអំណាចអារម្មណ៍ ក៏មិនមានឧបាទានដោយវៀរចាកបញ្ចក្ខន្ធឡើយ។ បទថា chandarāgavemattatā គឺសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃឆន្ទរាគៈ។ បទថា evaṃ kho bhikkhū សេចក្ដីថា សេចក្ដីប្លែកគ្នានៃឆន្ទរាគៈរមែងមានបាន ព្រោះមិនធ្វើនូវអារម្មណ៍ណាមួយមានវេទនាជាដើម ឲ្យជាអារម្មណ៍នៃឆន្ទរាគៈដែលមានរូបជាអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះ។ បទថា khandhādhivacanaṃ គឺបញ្ញត្តិថា ខន្ធ នេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត អនុសន្ធិនេះមិនសមស្របគ្នាឡើយ ទោះបីជាមិនសមស្របគ្នាក៏ដោយ តែសំណួររមែងប្រកបដោយអនុសន្ធិ ចម្លើយក៏ប្រកបដោយអនុសន្ធិដែរ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈនេះសួរទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះៗ សូម្បីព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់ដោះស្រាយទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះៗដែរ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ១០ ចប់។

ඉමස්ස ච පන වග්ගස්ස එකෙකස්මිං සුත්තෙ පඤ්චසතා පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තං පත්තාති.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនីមួយៗនៃវគ្គនេះ ភិក្ខុប្រាំរយរូបៗ បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។

ඛජ්ජනීයවග්ගො අට්ඨමො.

ខជ្ជនិយវគ្គ ទី ៨ ចប់។

9. ථෙරවග්ගො

៩. ថេរវគ្គ

1. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថាអានន្ទសូត្រ

83. ථෙරවග්ගස්ස පඨමෙ මන්තාණිපුත්තොති, මන්තාණියා නාම බ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. උපාදායාති ආගම්ම ආරබ්භ සන්ධාය පටිච්ච. අස්මීති හොතීති අස්මීති එවං පවත්තං තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චත්තයං හොති. දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බනෙන සමන්නාගතො. මණ්ඩනකජාතිකොති මණ්ඩනකසභාවො මණ්ඩනකසීලො. මුඛනිමිත්තන්ති මුඛපටිබිම්බං. තඤ්හි පරිසුද්ධං ආදාසමණ්ඩලං පටිච්ච පඤ්ඤායති. කිං පන තං ඔලොකයතො සකමුඛං පඤ්ඤායති, පරමුඛන්ති? යදි සකං භවෙය්‍ය, පරම්මුඛං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍ය, අථ පරස්ස භවෙය්‍ය, වණ්ණාදීහි අසදිසං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මා න තං අත්තනො, න පරස්ස, ආදාසං පන නිස්සාය නිභාසරූපං නාම තං පඤ්ඤායතීති වදන්ති. අථ යං උදකෙ පඤ්ඤායති, තං කෙන කාරණෙනාති? මහාභූතානං විසුද්ධතාය. ධම්මො මෙ අභිසමිතොති මයා ඤාණෙන චතුසච්චධම්මො අභිසමාගතො, සොතාපන්නොස්මි ජාතොති කථෙසි. පඨමං.

៨៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃថេរវគ្គ បទថា mantāṇiputto គឺកូនប្រុសរបស់ព្រាហ្មណីឈ្មោះមន្តាណី។ បទថា upādāya គឺអាស្រ័យ ផ្ដើម សំដៅយក ព្រោះបច្ច័យ។ បទថា asmīti hoti សេចក្ដីថា ធម៌គ្រឿងយឺតយូរ ៣ គឺតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញមាន» រមែងមាន។ បទថា daharo គឺក្មេងខ្ចី។ បទថា yuvā គឺប្រកបដោយវ័យកំលោះ។ បទថា maṇḍanakajātiko គឺមានសភាវៈចូលចិត្តតុបតែង មានទម្លាប់តុបតែងខ្លួន។ បទថា mukhanimittaṃ គឺស្រមោលមុខ។ ព្រោះថាស្រមោលមុខនោះ រមែងប្រាកដឡើងដោយអាស្រ័យវង់កញ្ចក់ដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ចុះកាលបើបុគ្គលមើលកញ្ចក់នោះ តើមុខរបស់ខ្លួនប្រាកដឡើង ឬមុខរបស់អ្នកដទៃប្រាកដឡើង? ប្រសិនបើជាមុខរបស់ខ្លួន គួរតែប្រាកដឡើងដោយបែរខ្នងឲ្យ។ ប្រសិនបើជាមុខរបស់អ្នកដទៃ គួរតែប្រាកដឡើងដោយមិនដូចគ្នាដោយពណ៌ជាដើមឡើយ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ស្រមោលមុខនោះមិនមែនជារបស់ខ្លួន មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះអាស្រ័យកញ្ចក់ រូបឆ្លុះដែលហៅថា និភាសរូប ទើបប្រាកដឡើង យ៉ាងនេះ。 ចុះរូបឆ្លុះដែលប្រាកដក្នុងទឹកនោះ តើដោយសារហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ដោយសារភាពស្អាតបរិសុទ្ធនៃមហាភូតរូប។ បទថា dhammo me abhisamito សេចក្ដីថា ធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ អាត្មាអញបានត្រាស់ដឹងហើយដោយញាណ អាត្មាអញជាព្រះសោតាបន្នហើយ យ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

២. អដ្ឋកថាទិស្សសូត្រ

84. දුතියෙ [Pg.284] මධුරකජාතො වියාති සඤ්ජාතගරුභාවො විය අකම්මඤ්ඤො. දිසාපි මෙති අයං පුරත්ථිමා අයං දක්ඛිණාති එවං දිසාපි මය්හං න පක්ඛායන්ති, න පාකටා හොන්තීති වදති. ධම්මාපි මං න පටිභන්තීති පරියත්තිධම්මාපි මය්හං න උපට්ඨහන්ති, උග්ගහිතං සජ්ඣායිතං න දිස්සතීති වදති. විචිකිච්ඡාති නො මහාවිචිකිච්ඡා. න හි තස්ස ‘‘සාසනං නිය්‍යානිකං නු ඛො, න නු ඛො’’ති විමති උප්පජ්ජති. එවං පනස්ස හොති ‘‘සක්ඛිස්සාමි නු ඛො සමණධම්මං කාතුං, උදාහු පත්තචීවරධාරණමත්තමෙව කරිස්සාමී’’ති.

៨៤. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា madhurakajāto viya សេចក្ដីថា ដូចជាមានសភាពធ្ងន់ស្រពោន មិនគួរដល់ការងារ។ បទថា disāpi me សេចក្ដីថា លោកពោលថា ទិសទាំងឡាយមិនប្រាកដដល់ខ្ញុំ គឺមិនច្បាស់លាស់ថា «នេះជាទិសខាងកើត នេះជាទិសខាងត្បូង» ឡើយ យ៉ាងនេះ។ បទថា dhammāpi maṃ na paṭibhanti សេចក្ដីថា សូម្បីតែបរិយត្តិធម៌ក៏មិនប្រាកដដល់ខ្ញុំ គឺធម៌ដែលរៀនសូត្រហើយ ស្វាធ្យាយហើយ មិនប្រាកដឡើងឡើយ យ៉ាងនេះ។ បទថា vicikicchā គឺមិនមែនមហាវចិកិច្ឆាឡើយ។ ព្រោះថាសេចក្ដីសង្ស័យរបស់លោកថា «សាសនានេះជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខមែនឬណ៎ ឬក៏មិនមែនទេ?» មិនកើតឡើងឡើយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្ដីត្រិះរិះរបស់លោកមានយ៉ាងនេះថា «តើអាត្មាអញនឹងអាចធ្វើសមណធម៌បានសម្រេចដែរឬណ៎ ឬមួយក៏គ្រាន់តែទ្រទ្រង់នូវបាត្រនិងចីវរឲ្យចាស់រឹលទៅទទេៗប៉ុណ្ណោះ?» យ៉ាងនេះ។

කාමානමෙතං අධිවචනන්ති යථා හි නින්නං පල්ලලං ඔලොකෙන්තස්ස දස්සනරාමණෙය්‍යකමත්තං අත්ථි, යො පනෙත්ථ ඔතරති, තං චණ්ඩමීනාකුලතාය ආකඩ්ඪිත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙති, එවමෙවං පඤ්චසු කාමගුණෙසු චක්ඛුද්වාරාදීනං ආරම්මණෙ රාමණෙය්‍යකමත්තං අත්ථි, යො පනෙත්ථ ගෙධං ආපජ්ජති, තං ආකඩ්ඪිත්වා නිරයාදීසු එව පක්ඛිපන්ති. අප්පස්සාදා හි කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යොති ඉමං අත්ථවසං පටිච්ච ‘‘කාමානමෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. අහමනුග්ගහෙනාති අහං ධම්මාමිසානුග්ගහෙහි අනුග්ගණ්හාමි. අභිනන්දීති සම්පටිච්ඡි. න කෙවලඤ්ච අභිනන්දි, ඉමං පන සත්ථු සන්තිකා අස්සාසං ලභිත්වා ඝටෙන්තො වායමන්තො කතිපාහෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. දුතියං.

ពាក្យថា Kāmānametaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃកាមទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ដូចជាថ្លុកទឹកដ៏ជ្រៅ ដែលកាលបើបុគ្គលក្រឡេកមើលទៅ ឃើញត្រឹមតែភាពគួរជាទីត្រេកអរក្នុងការមើលប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែបុគ្គលណាដែលចុះទៅក្នុងថ្លុកទឹកនោះ ថ្លុកទឹកនោះរមែងទាញយកបុគ្គលនោះទៅកាន់សេចក្តីវិនាសអន្តរាយ ព្រោះតែភាពពេញទៅដោយត្រីសាហាវ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ក៏មានត្រឹមតែភាពគួរជាទីត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍នៃទ្វារមានចក្ខុទ្វារជាដើម យ៉ាងនោះឯង បុគ្គលណាដែលដល់នូវសេចក្តីលោភលន់ក្នុងកាមគុណទាំងនោះ កាមគុណទាំងនោះរមែងទាញយកបុគ្គលនោះទៅបោះចោលក្នុងនរកជាដើម។ ព្រោះថាកាមទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រេកអរតិច មានទុក្ខច្រើន មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ច្រើន ទោសក្នុងកាមនេះមានច្រើនក្រៃលែង ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «នេះជាឈ្មោះនៃកាមទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា Ahamanuggahena សេចក្តីថា តថាគតសង្គ្រោះដោយធម្មានុគ្រោះ និងអាមិសានុគ្រោះ។ ពាក្យថា Abhinandi សេចក្តីថា បានទទួលយកដោយល្អ។ ម្យ៉ាងទៀត មិនមែនត្រឹមតែរីករាយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែលុះបានទទួលសេចក្តីកក់ក្តៅនេះពីសំណាក់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏ខំប្រឹងប្រែងព្យាយាម រហូតបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងរយៈពេលពីររបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ២។

3. යමකසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពន្យល់អំពីយមកសូត្រ

85. තතියෙ දිට්ඨිගතන්ති සචෙ හිස්ස එවං භවෙය්‍ය ‘‘සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති ච, සඞ්ඛාරප්පවත්තමෙව අප්පවත්තං හොතී’’ති, දිට්ඨිගතං නාම න භවෙය්‍ය, සාසනාවචරිකං ඤාණං භවෙය්‍ය. යස්මා පනස්ස ‘‘සත්තො උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’’ති අහොසි, තස්මා දිට්ඨිගතං නාම ජාතං. ථාමසා පරාමාසාති දිට්ඨිථාමෙන චෙව දිට්ඨිපරාමාසෙන ච.

៨៥. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៣ ពាក្យថា diṭṭhigataṃ (ទิដ្ឋិដ៏លាមក) សេចក្តីថា ប្រសិនបើភិក្ខុនោះមានសេចក្តីយល់យ៉ាងនេះថា «សង្ខារទាំងឡាយរមែងកើតឡើងផង រមែងរលត់ទៅវិញផង ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្ខារប៉ុណ្ណោះដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀត (រលត់ទៅ)» ដូច្នេះ នោះមិនឈ្មោះថាទិដ្ឋិឡើយ តែជាញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសាសនា។ ប៉ុន្តែ ព្រោះភិក្ខុនោះមានសេចក្តីយល់ថា «សត្វរមែងដាច់សូន្យ វិនាសទៅ» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទិដ្ឋិ (ការយល់ខុស) កើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Thāmasā parāmāsā សេចក្តីថា ដោយកម្លាំងនៃទិដ្ឋិផង ដោយការស្ទាបអង្អែល (ការប្រកាន់ខ្ជាប់) នៃទិដ្ឋិផង។

යෙනායස්මා සාරිපුත්තොති යථා නාම පච්චන්තෙ කුපිතෙ තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තා රාජපුරිසා සෙනාපතිස්ස වා රඤ්ඤො වා සන්තිකං ගච්ඡන්ති, එවං දිට්ඨිගතවසෙන තස්මිං ථෙරෙ කුපිතෙ තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තා තෙ භික්ඛූ යෙන ධම්මරාජස්ස ධම්මසෙනාපති ආයස්මා සාරිපුත්තො[Pg.285], තෙනුපසඞ්කමිංසු. එවංබ්‍යාඛොති තෙසං භික්ඛූනං සන්තිකෙ විය ථෙරස්ස සම්මුඛා පග්ගය්හ වත්තුං අසක්කොන්තො ඔලම්බන්තෙන හදයෙන ‘‘එවංබ්‍යාඛො’’ති ආහ. තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසොති? ඉදං ථෙරො තස්ස වචනං සුත්වා, ‘‘නායං අත්තනො ලද්ධියං දොසං පස්සති, ධම්මදෙසනාය අස්ස තං පාකටං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තිපරිවට්ටං දෙසනං දෙසෙතුං ආරභි.

ពាក្យថា Yenāyasmā sāriputto (ព្រះសារីបុត្តមានអាយុនៅក្នុងទីណា) សេចក្តីថា ដូចជាពួកលំអានរាជការ កាលបើបច្ចន្តគ្រាម (ស្រុកដាច់ស្រយាល) កើតចលាចល ហើយមិនអាចនឹងរំងាប់ចលាចលនោះបាន រមែងចូលទៅរកសេនាបតី ឬព្រះរាជា យ៉ាងណាមិញ កាលបើព្រះថេរៈនោះ (ព្រះយមកៈ) កើតចលាចលដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ហើយភិក្ខុទាំងឡាយនោះមិនអាចនឹងរំងាប់បាន ភិក្ខុទាំងឡាយនោះក៏បានចូលទៅរកព្រះសារីបុត្តមានអាយុ ដែលជាធម្មសេនាបតីរបស់ព្រះធម្មរាជា ក្នុងទីនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Evaṃbyākho សេចក្តីថា ព្រះថេរៈ (យមកៈ) មិនអាចនឹងលើកឡើងមកនិយាយតទល់នឹងមុខព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) ដូចជាក្នុងសំណាក់នៃភិក្ខុទាំងឡាយនោះឡើយ ក៏មានចិត្តញាប់ញ័រ ហើយពោលថា «យ៉ាងហ្នឹងហើយ អាវុសោ»។ ពាក្យថា Taṃ kiṃ maññasi, āvuso នេះ ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) បានស្តាប់ពាក្យរបស់លោកហើយ គិតថា «ភិក្ខុនេះមិនឃើញទោសក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួនឡើយ តថាគតនឹងធ្វើទោសនោះឲ្យប្រាកដដល់លោកដោយធម្មទេសនា» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនាមានវដ្តៈ ៣ (ត្រីបរិវដ្តៈ)។

තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, රූපං තථාගතොති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? අනුයොගවත්තං දාපනත්ථං. තිපරිවට්ටදෙසනාවසානස්මිඤ්හි ථෙරො සොතාපන්නො ජාතො. අථ නං අනුයොගවත්තං දාපෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ? තථාගතොති සත්තො. රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා ‘‘තථාගතො’’ති සමනුපස්සසීති පුච්ඡති. එත්ථ ච තෙ, ආවුසොති ඉදං ථෙරස්ස අනුයොගෙ භුම්මං. ඉදං වුත්තං හොති – එත්ථ ච තෙ එත්තකෙ ඨානෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ සච්චතො ථිරතො සත්තෙ අනුපලබ්භියමානෙති. සචෙ තං, ආවුසොති ඉදමෙතං අඤ්ඤං බ්‍යාකරාපෙතුකාමො පුච්ඡති. යං දුක්ඛං තං නිරුද්ධන්ති යං දුක්ඛං, තදෙව නිරුද්ධං, අඤ්ඤො සත්තො නිරුජ්ඣනකො නාම නත්ථි, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති අත්ථො.

ពាក្យថា Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgato នេះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈចាប់ផ្តើមឡើង? ចាប់ផ្តើមឡើងដើម្បីឲ្យលោកឆ្លើយតបនឹងការសាកសួរ។ ព្រោះថាក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនាមានវដ្តៈ ៣ នោះ ព្រះថេរៈ (យមកៈ) បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្ន។ លំដាប់នោះ ដើម្បីឲ្យលោកឆ្លើយតបនឹងការសាកសួរ ទើបព្រះថេរៈពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «អ្នកយល់សេចក្តីនោះជាម្តេច»។ ពាក្យថា Tathāgato សេចក្តីថា សត្វ។ ពាក្យថា Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ គឺព្រះថេរៈសួរថា «អ្នករមែងយល់ឃើញនូវខន្ធទាំង ៥ នេះ មានរូបជាដើម រួមចូលគ្នាថាជា តថាគត ឬ?»។ ពាក្យថា Ettha ca te, āvuso នេះ ជាសត្តមីវិភត្តិ (ភុម្មៈ) ក្នុងការសាកសួររបស់ព្រះថេរៈ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ «ក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ កាលបើអ្នកមិនអាចរកសត្វបានដោយពិតប្រាកដ ដោយមាំមួន ក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះទេ...»។ ពាក្យថា Sace taṃ, āvuso នេះ ព្រះថេរៈសួរព្រោះចង់ឲ្យលោកព្យាករនូវធម៌ដ៏ក្រៃលែង (គឺព្រះអរហត្ត)។ ពាក្យថា Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ សេចក្តីថា អ្វីដែលជាទុក្ខ អ្វីនោះឯងរលត់ទៅហើយ សត្វដទៃក្រៅពីទុក្ខដែលឈ្មោះថារលត់ទៅនោះ មិនមានឡើយ លោកគប្បីឆ្លើយយ៉ាងនេះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

එතස්සෙව අත්ථස්සාති එතස්ස පඨමමග්ගස්ස. භිය්‍යොසොමත්තාය ඤාණායාති අතිරෙකප්පමාණස්ස ඤාණස්ස අත්ථාය, සහවිපස්සනකානං උපරි ච තිණ්ණං මග්ගානං ආවිභාවත්ථායාති අත්ථො. ආරක්ඛසම්පන්නොති අන්තොආරක්ඛෙන චෙව බහිආරක්ඛෙන ච සමන්නාගතො. අයොගක්ඛෙමකාමොති චතූහි යොගෙහි ඛෙමභාවං අනිච්ඡන්තො. පසය්හාති පසය්හිත්වා අභිභවිත්වා. අනුපඛජ්ජාති අනුපවිසිත්වා.

ពាក្យថា Etasseva atthassa សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បឋមមគ្គនេះ។ ពាក្យថា Bhiyyosomattāya ñāṇāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ញាណដែលមានប្រមាណក្រៃលែង គឺដើម្បីធ្វើឲ្យប្រាកដនូវមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ព្រមទាំងវិបស្សនា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Ārakkhasampanno សេចក្តីថា ប្រកបដោយការរក្សាទាំងខាងក្នុង និងការរក្សាខាងក្រៅ។ ពាក្យថា Ayogakkhemakāmo សេចក្តីថា មិនប្រាថ្នានូវសេចក្តីក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤។ ពាក្យថា Pasayha សេចក្តីថា សង្កត់សង្កិន គឺគ្របសង្កត់ហើយ។ ពាក្យថា Anupakhajja សេចក្តីថា ចូលទៅជិត គឺចូលទៅខាងក្នុងហើយ។

පුබ්බුට්ඨායීතිආදීසු දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ආසනතො පඨමතරං වුට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායී. තස්ස ආසනං දත්වා තස්මිං නිසින්නෙ පච්ඡා නිපතති නිසීදතීති, පච්ඡානිපාතී. පාතොව වුට්ඨාය ‘‘එත්තකා කසිතුං ගච්ඡථ, එත්තකා වපිතු’’න්ති වා සබ්බපඨමං වුට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායී. සායං සබ්බෙසු අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානං ගතෙසු ගෙහස්ස සමන්තතො ආරක්ඛං සංවිධාය ද්වාරානි ථකෙත්වා සබ්බපච්ඡා නිපජ්ජනතොපි පච්ඡානිපාතී. ‘‘කිං කරොමි[Pg.286], අය්‍යපුත්ත? කිං කරොමි අය්‍යපුත්තා’’ති? මුඛං ඔලොකෙන්තො කිංකාරං පටිසාවෙතීති කිංකාරපටිස්සාවී. මනාපං චරතීති මනාපචාරී. පියං වදතීති පියවාදී. මිත්තතොපි නං සද්දහෙය්‍යාති මිත්තො මෙ අයන්ති සද්දහෙය්‍ය. විස්සාසං ආපජ්ජෙය්‍යාති එකතො පානභොජනාදිං කරොන්තො විස්සාසිකො භවෙය්‍ය. සංවිස්සත්ථොති සුට්ඨු විස්සත්ථො.

ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Pubbuṭṭhāyī នោះ បុគ្គលណាឃើញចៅហ្វាយនាយដើរមកពីចម្ងាយ ហើយក្រោកពីអាសនៈមុនគេ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Pubbuṭṭhāyī (អ្នកក្រោកមុន)។ បុគ្គលណាផ្តល់អាសនៈដល់ចៅហ្វាយនាយនោះ កាលបើចៅហ្វាយនាយនោះអង្គុយហើយ ទើបដេក ឬអង្គុយជាក្រោយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Pacchānipātī (អ្នកសម្រាកជាក្រោយ)។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលណាដែលក្រោកពីព្រលឹម ហើយបង្គាប់ថា «អ្នកទាំងឡាយប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅភ្ជួររាស់ អ្នកទាំងឡាយប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅសាបព្រោះ» គឺក្រោកមុនគេបង្អស់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Pubbuṭṭhāyī។ នៅពេលល្ងាច កាលបើមនុស្សទាំងអស់គ្នាទៅកាន់លំនៅរៀងៗខ្លួនហើយ បុគ្គលណាចាត់ចែងការការពារជុំវិញផ្ទះ បិទទ្វារទាំងឡាយ ហើយចូលដេកក្រោយគេបង្អស់ បុគ្គលនោះក៏ឈ្មោះថា Pacchānipātī ដែរ។ បុគ្គលណាដែលសម្លឹងមើលមុខចៅហ្វាយនាយ ហើយសួរថា «តើខ្ញុំត្រូវធ្វើអ្វីខ្លះ លោកម្ចាស់? តើខ្ញុំត្រូវធ្វើអ្វីខ្លះ លោកម្ចាស់?» គឺចាំទទួលធ្វើការងារដែលគេបង្គាប់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Kiṃkārapaṭissāvī (អ្នកចាំស្តាប់បង្គាប់ការងារ)។ បុគ្គលណាដែលប្រព្រឹត្តធ្វើតែអ្វីដែលជាទីគាប់ចិត្ត បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Manāpacārī (អ្នកប្រព្រឹត្តជាទីគាប់ចិត្ត)។ បុគ្គលណាដែលនិយាយតែពាក្យជាទីស្រឡាញ់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Piyavādī (អ្នកនិយាយពាក្យជាទីស្រឡាញ់)។ ពាក្យថា Mittatopi naṃ saddaheyya សេចក្តីថា គប្បីជឿជាក់ថា «អ្នកនេះជាមិត្តរបស់ខ្ញុំ»។ ពាក្យថា Vissāsaṃ āpajjeyya សេចក្តីថា គប្បីជាអ្នកស្និទ្ធស្នាល ដោយការបរិភោគអាហារ និងទឹកជាមួយគ្នាជាដើម។ ពាក្យថា Saṃvissattho សេចក្តីថា ស្និទ្ធស្នាលយ៉ាងក្រៃលែង។

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – බාලගහපතිපුත්තො විය හි වට්ටසන්නිස්සිතකාලෙ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො, වධකපච්චාමිත්තො විය අබලදුබ්බලා පඤ්චක්ඛන්ධා, වධකපච්චාමිත්තස්ස ‘‘බාලගහපතිපුත්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති උපගතකාලො විය පටිසන්ධික්ඛණෙ උපගතා පඤ්චක්ඛන්ධා, තස්ස හි ‘‘න මෙ අයං සහායො, වධකපච්චත්ථිකො අය’’න්ති අජානනකාලො විය වට්ටනිස්සිතපුථුජ්ජනස්ස පඤ්චක්ඛන්ධෙ ‘‘න ඉමෙ මය්හ’’න්ති අගහෙත්වා ‘‘මම රූපං, මම වෙදනා, මම සඤ්ඤා, මම සඞ්ඛාරා, මම විඤ්ඤාණ’’න්ති ගහිතකාලො, වධකපච්චත්ථිකස්ස ‘‘මිත්තො මෙ අය’’න්ති ගහෙත්වා සක්කාරකරණකාලො විය ‘‘මම ඉමෙ’’ති ගහෙත්වා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං න්හාපනභොජනාදීහි සක්කාරකරණකාලො, ‘‘අතිවිස්සත්ථො මෙ අය’’න්ති ඤත්වා සක්කාරං කරොන්තස්සෙව අසිනා සීසච්ඡින්දනං විය විස්සත්ථස්ස බාලපුථුජ්ජනස්ස තිඛිණෙහි භිජ්ජමානෙහි ඛන්ධෙහි ජීවිතපරියාදානං වෙදිතබ්බං.

ពាក្យថា Evameva kho ក្នុងទីនេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមា៖ ព្រោះថា បុថុជ្ជនដែលមិនបានស្តាប់ធម៌ ក្នុងកាលដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ ប្រៀបដូចជាកូនគហបតីដ៏ល្ងង់ខ្លៅ, ខន្ធទាំង ៥ ដ៏ទន់ខ្សោយ ប្រៀបដូចជាសត្រូវអ្នកសម្លាប់, ខន្ធទាំង ៥ ដែលចូលមកក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ប្រៀបដូចជាកាលដែលសត្រូវអ្នកសម្លាប់ចូលមកជិតដោយពោលថា «ខ្ញុំនឹងបម្រើកូនគហបតីដ៏ល្ងង់ខ្លៅ», កាលដែលបុថុជ្ជនអ្នកអាស្រ័យក្នុងវដ្តសង្សារ មិនបានកំណត់ទុកថា «ខន្ធទាំងឡាយនេះមិនមែនជារបស់យើងឡើយ» តែត្រឡប់ជាប្រកាន់ខ្ជាប់ថា «រូបរបស់យើង, វេទនារបស់យើង, សញ្ញារបស់យើង, សង្ខាររបស់យើង, វិញ្ញាណរបស់យើង» នោះ ប្រៀបដូចជាកាលដែលកូនគហបតីដ៏ល្ងង់ខ្លៅមិនដឹងថា «អ្នកនេះមិនមែនជាសម្លាញ់របស់យើងឡើយ គេជាសត្រូវអ្នកសម្លាប់ទេ», កាលដែលបុគ្គលប្រកាន់ខ្ជាប់ថា «ខន្ធទាំងនេះជារបស់យើង» ហើយធ្វើសក្ការបូជាដល់ខន្ធទាំង ៥ ដោយការងូតទឹក និងការឲ្យអាហារជាដើម នោះ ប្រៀបដូចជាកាលដែលកូនគហបតីដ៏ល្ងង់ខ្លៅយល់ថា «អ្នកនេះជាមិត្តរបស់យើង» ហើយធ្វើសក្ការបូជាដល់សត្រូវនោះ, ការអស់ទៅនៃជីវិតិន្ទ្រិយរបស់បុថុជ្ជនដ៏ល្ងង់ខ្លៅដែលទុកចិត្តសត្រូវ ព្រោះតែខន្ធទាំងឡាយដ៏មុតស្រួចដែលកំពុងបែកធ្លាយ នោះ គប្បីជ្រាបថា ប្រៀបដូចជាការកាត់ក្បាលដោយដាវ ក្នុងខណៈដែលកូនគហបតីកំពុងធ្វើសក្ការបូជាដល់សត្រូវ ដោយដឹងថា «អ្នកនេះស្និទ្ធស្នាលនឹងយើងខ្លាំងណាស់» ដូច្នោះឯង។

උපෙතීති උපගච්ඡති. උපාදියතීති ගණ්හාති. අධිට්ඨාතීති අධිතිට්ඨති. අත්තා මෙති අයං මෙ අත්තාති. සුතවා ච ඛො, ආවුසො, අරියසාවකොති යථා පන පණ්ඩිතො ගහපතිපුත්තො එවං උපගතං පච්චත්ථිකං ‘‘පච්චත්ථිකො මෙ අය’’න්ති ඤත්වා අප්පමත්තො තානි තානි කම්මානි කාරෙත්වා අනත්ථං පරිහරති, අත්ථං පාපුණාති, එවං සුතවා අරියසාවකොපි ‘‘න රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා නයෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ අහන්ති වා මමන්ති වා අගහෙත්වා, ‘‘පච්චත්ථිකා මෙ එතෙ’’ති ඤත්වා රූපසත්තකඅරූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනාය යොජෙත්වාව තතොනිදානං දුක්ඛං පරිවජ්ජෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණාති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තතියං.

ពាក្យថា Upeti សេចក្តីថា ចូលទៅជិត។ ពាក្យថា Upādiyati សេចក្តីថា ប្រកាន់ខ្ជាប់។ ពាក្យថា Adhiṭṭhāti សេចក្តីថា សម្រេចចិត្ត (អធិដ្ឋាន)។ ពាក្យថា Attā me សេចក្តីថា «នេះជាខ្លួនរបស់យើង»។ ពាក្យថា Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvako សេចក្តីថា ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាកូនគហបតីដ៏មានប្រាជ្ញា ដឹងថាសត្រូវដែលចូលមកជិតយ៉ាងនោះថា «អ្នកនេះជាសត្រូវរបស់យើង» ហើយជាអ្នកមិនប្រមាទ ប្រើឲ្យធ្វើការងារនោះៗ ជៀសវាងនូវសេចក្តីវិនាស ហើយដល់នូវសេចក្តីចម្រើន យ៉ាងណាមិញ អរិយសាវ័កដែលបានស្តាប់ធម៌ហើយ ក៏មិនរមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួនជាដើម ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «មិនយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន» គឺមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នូវខន្ធទាំង ៥ ថាជា «យើង» ឬ «របស់យើង» ឡើយ តែដឹងថា «ខន្ធទាំងនេះជាសត្រូវរបស់យើង» ហើយយកទៅប្រកបក្នុងវិបស្សនាដោយអំណាចនៃរូបសត្តកៈ និងអរូបសត្តកៈជាដើម វៀរចាកទុក្ខដែលមានខន្ធនោះជាហេតុ ហើយសម្រេចនូវព្រះអរហត្តដែលជាផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត យ៉ាងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៣។

4. අනුරාධසුත්තවණ්ණනා

៤. ការពន្យល់អំពីអនុរាធសូត្រ

86. චතුත්ථෙ අරඤ්ඤකුටිකායන්ති තස්සෙව විහාරස්ස පච්චන්තෙ පණ්ණසාලායං. තං තථාගතොති තුම්හාකං සත්ථා තථාගතො තං සත්තං [Pg.287] තථාගතං. අඤ්ඤත්‍ර ඉමෙහීති තස්ස කිර එවං අහොසි ‘‘ඉමෙ සාසනස්ස පටිපක්ඛා පටිවිලොමා, යථා ඉමෙ භණන්ති, න එවං සත්ථා පඤ්ඤාපෙස්සති, අඤ්ඤථා පඤ්ඤාපෙස්සතී’’ති. තස්මා එවමාහ. එවං වුත්තෙ තෙ අඤ්ඤතිත්ථියාති එවං ථෙරෙන අත්තනො ච පරෙසඤ්ච සමයං අජානිත්වා වුත්තෙ එකදෙසෙන සාසනසමයං ජානන්තා ථෙරස්ස වාදෙ දොසං දාතුකාමා තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා ආයස්මන්තං අනුරාධං එතදවොචුං.

៨៦. ក្នុងព្រះសូត្រទី ៤ ពាក្យថា araññakuṭikāyaṃ (ក្នុងកុដិក្នុងព្រៃ) សេចក្តីថា ក្នុងសាលាប្រក់ស្លឹកឈើ (បណ្ណសាលា) នៅជាយនៃវត្តនោះឯង។ ពាក្យថា Taṃ tathāgato សេចក្តីថា ព្រះសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយជាព្រះតថាគត គឺតថាគតដែលជាសត្វនោះ។ ពាក្យថា Aññatra imehi សេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ពួកជនទាំងនេះជាសត្រូវ ជាអ្នកប្រឆាំងនឹងព្រះសាសនា ព្រះសាស្តានឹងមិនបញ្ញត្តដូចជាពួកជនទាំងនេះនិយាយឡើយ តែនឹងបញ្ញត្តដោយប្រការដទៃវិញ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Evaṃ vutte te aññatitthiyā សេចក្តីថា កាលបើព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ ដោយមិនដឹងនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន និងលទ្ធិរបស់ជនដទៃ ពួកបរិព្វាជកជាអន្យតីរ្ថិយទាំងនោះ ដែលដឹងនូវលទ្ធិក្នុងព្រះសាសនាតែមួយផ្នែក ហើយប្រាថ្នានឹងដាក់ទោសក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈ ក៏បានពោលពាក្យនេះនឹងព្រះអនុរាធដ៏មានអាយុ។

තං කිං මඤ්ඤසි අනුරාධාති සත්ථා තස්ස කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං භික්ඛු අත්තනො ලද්ධියං දොසං න ජානාති, කාරකො පනෙස යුත්තයොගො, ධම්මදෙසනාය එව නං ජානාපෙස්සාමී’’ති තිපරිවට්ටං දෙසනං දෙසෙතුකාමො ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධා’’තිආදිමාහ. අථස්ස තාය දෙසනාය අරහත්තප්පත්තස්ස අනුයොගවත්තං ආරොපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධ? රූපං තථාගතොතිආදිමාහ. දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි, දුක්ඛස්ස ච නිරොධන්ති වට්ටදුක්ඛඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛස්ස ච නිරොධං නිබ්බානං පඤ්ඤපෙමි. දුක්ඛන්ති වා වචනෙන දුක්ඛසච්චං ගහිතං. තස්මිං ගහිතෙ සමුදයසච්චං ගහිතමෙව හොති, තස්ස මූලත්තා. නිරොධන්ති වචනෙන නිරොධසච්චං ගහිතං. තස්මිං ගහිතෙ මග්ගසච්චං ගහිතමෙව හොති තස්ස උපායත්තා. ඉති පුබ්බෙ චාහං, අනුරාධ, එතරහි ච චතුසච්චමෙව පඤ්ඤපෙමීති දස්සෙති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. චතුත්ථං.

ពាក្យថា Taṃ kiṃ maññasi, anurādha សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ពាក្យរបស់លោកហើយ ទ្រង់ត្រិះរិះថា «ភិក្ខុនេះមិនដឹងទោសក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួនឡើយ ប៉ុន្តែភិក្ខុនេះជាអ្នកធ្វើ (ជាអ្នកប្រតិបត្តិ) ជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយយោគៈ តថាគតនឹងធ្វើឲ្យលោកដឹងច្បាស់ដោយធម្មទេសនានេះឯង» កាលបើទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសម្តែងធម៌ទេសនាមានវដ្តៈ ៣ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអនុរាធៈ អ្នកយល់សេចក្តីនោះជាម្តេច»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គកាលនឹងលើកឡើងនូវការសាកសួរចំពោះលោកដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តដោយទេសនានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអនុរាធៈ អ្នកយល់សេចក្តីនោះជាម្តេច រូបជាតថាគតឬ?»។ ពាក្យថា Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhaṃ សេចក្តីថា តថាគតបញ្ញត្តតែវដ្តទុក្ខ និងការរលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខ គឺព្រះនិព្វាន។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា Dukkhaṃ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវទុក្ខសច្ចៈ។ កាលបើទុក្ខសច្ចៈនោះត្រូវបានកាន់យកហើយ សមុទយសច្ចៈក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះសមុទយសច្ចៈនោះជាឫសគល់នៃទុក្ខសច្ចៈនោះ។ ដោយពាក្យថា Nirodhaṃ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវនិរោធសច្ចៈ។ កាលបើនិរោធសច្ចៈនោះត្រូវបានកាន់យកហើយ មគ្គសច្ចៈក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះមគ្គសច្ចៈនោះជាឧបាយ (វិធី) នៃនិរោធសច្ចៈនោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនេះថា «ម្នាលអនុរាធៈ ក្នុងកាលមុនក្តី ក្នុងកាលឥឡូវនេះក្តី តថាគតបញ្ញត្តតែអរិយសច្ចៈ ៤ ប៉ុណ្ណោះ»។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែរឿងវដ្តៈ និងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៤។

5. වක්කලිසුත්තවණ්ණනා

៥. ការពន្យល់អំពីវក្កលិសូត្រ

87. පඤ්චමෙ කුම්භකාරනිවෙසනෙති කුම්භකාරසාලායං. ථෙරො කිර වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා භගවන්තං දස්සනාය ආගච්ඡති. තස්ස නගරමජ්ඣෙ මහාආබාධො උප්පජ්ජි, පාදා න වහන්ති. අථ නං මඤ්චකසිවිකාය කුම්භකාරසාලං ආහරිංසු. සා ච සාලා තෙසං කම්මසාලා, න නිවෙසනසාලා. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කුම්භකාරනිවෙසනෙ විහරතී’’ති. බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගිලානො. සමධොසීති සමන්තතො අධොසි, චලනාකාරෙන අපචිතිං දස්සෙසි. වත්තං කිරෙතං බාළ්හගිලානෙනපි බුඩ්ඪතරං දිස්වා උට්ඨානාකාරෙන අපචිති දස්සෙතබ්බා. තෙන පන ‘‘මා චලි මා චලී’’ති වත්තබ්බො. සන්තිමානි ආසනානීති බුද්ධකාලස්මිඤ්හි එකස්සපි භික්ඛුනො [Pg.288] වසනට්ඨානෙ ‘‘සචෙ සත්ථා ආගච්ඡිස්සති, ඉධ නිසීදිස්සතී’’ති ආසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති අන්තමසො ඵලකමත්තම්පි පණ්ණසන්ථාරමත්තම්පි. ඛමනීයං යාපනීයන්ති කච්චි දුක්ඛං ඛමිතුං ඉරියාපථං වා යාපෙතුං සක්කාති පුච්ඡති. පටික්කමන්තීති නිවත්තන්ති. අභික්කමන්තීති අධිගච්ඡන්ති. පටික්කමොසානන්ති පටික්කමො එතාසං. සීලතො න උපවදතීති සීලං ආරබ්භ සීලභාවෙන න උපවදති. චිරපටිකාහන්ති චිරපටිකො අහං, චිරතො පට්ඨාය අහන්ති අත්ථො. පූතිකායෙනාති අත්තනො සුවණ්ණවණ්ණම්පි කායං භගවා ධුවපග්ඝරණට්ඨෙන එවමාහ. යො ඛො, වක්කලි, ධම්මන්ති ඉධ භගවා ‘‘ධම්මකායො ඛො, මහාරාජ, තථාගතො’’ති වුත්තං ධම්මකායතං දස්සෙති. නවවිධො හි ලොකුත්තරධම්මො තථාගතස්ස කායො නාම.

៨៧. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា kumbhakāranivesane បានដល់ ក្នុងសាលារបស់ជាងឆ្នាំង។ ឮថា ព្រះថេរៈកាលដែលចាំវស្សារួចហើយ ធ្វើបវារណាហើយ ក៏ធ្វើដំណើរមកដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ កាលលោកកំពុងធ្វើដំណើរមកដល់កណ្តាលក្រុង អាពាធជាទម្ងន់ក៏កើតឡើង ជើងទាំងឡាយមិនអាចទ្រទ្រង់កាយបានឡើយ។ គ្រានោះ ពួកសិស្សក៏នាំលោកមកកាន់សាលារបស់ជាងឆ្នាំង ដោយគ្រែស្នែង។ សាលានោះជាសាលាសម្រាប់ធ្វើការងាររបស់ជាងឆ្នាំងទាំងឡាយ មិនមែនជាផ្ទះសម្រាប់រស់នៅឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសាលានោះ ទើបត្រាស់ថា «kumbhakāranivesane viharati» (គង់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ជាងឆ្នាំង)។ ពាក្យថា Bāḷhagilāno បានដល់ អ្នកមានជំងឺជាទម្ងន់។ ពាក្យថា Samadhosi បានដល់ ញាប់ញ័រជុំវិញ គឺលោកបានបង្ហាញការគោរពដោយអាការៈញាប់ញ័រ (ចង់ក្រោកឈរ)។ ឮថា ពាក្យនេះព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយថា សូម្បីភិក្ខុដែលមានជំងឺជាទម្ងន់ កាលបើឃើញព្រះថេរៈដែលមានវស្សាចាស់ជាង គប្បីបង្ហាញការគោរពដោយអាការៈក្រោកឈរ។ ចំណែកព្រះថេរៈចាស់វស្សានោះ គប្បីឃាត់ថា «កុំកម្រើកឡើយ កុំកម្រើកឡើយ»។ ពាក្យថា Santimāni āsanāni សេចក្តីថា ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធ សូម្បីក្នុងទីលំនៅរបស់ភិក្ខុមួយរូប ក៏តែងតែរៀបចំអាសនៈទុកជាស្រេច ដោយគិតថា «ប្រសិនបើព្រះសាស្តាទ្រង់យាងមក ព្រះអង្គនឹងគង់នៅទីនេះ» សូម្បីត្រឹមតែក្តារបន្ទះ ឬកម្រាលស្មៅ ក៏រៀបចំទុកជាស្រេចដែរ។ ពាក្យថា Khamanīyaṃ yāpanīyaṃ គឺទ្រង់សួរថា តើអាចអត់ធន់ចំពោះទុក្ខវេទនាបានឬទេ ឬមួយក៏អាចញ៉ាំងឥរិយាបថឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានឬទេ។ ពាក្យថា Paṭikkamanti បានដល់ ថយចុះ។ ពាក្យថា Abhikkamanti បានដល់ ចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Paṭikkamosānaṃ បានដល់ ការថយចុះនៃវេទនាទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Sīlato na upavadati បានដល់ មិនពោលទោសដោយអាស្រ័យសីល គឺដោយភាពជាអ្នកមានសីល។ ពាក្យថា Cirapaṭikāhaṃ គឺកាត់បទថា cirapaṭiko ahaṃ មានសេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកមានជំងឺយូរមកហើយ គឺតាំងពីយូរណាស់មកហើយ។ ពាក្យថា Pūtikāyena គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅព្រះកាយរបស់ព្រះអង្គ សូម្បីមានពណ៌ដូចមាស ថាជាកាយស្អុយ ព្រោះតែមានវត្ថុមិនស្អាតហូរចេញជាប្រចាំ។ ពាក្យថា Yo kho, vakkali, dhammaṃ ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញភាពជាធម្មកាយ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «មហារាជ តថាគតគឺធម្មកាយពិតប្រាកដ»។ ព្រោះថាលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ ឈ្មោះថាជាព្រះកាយរបស់ព្រះតថាគត។

ඉදානි ථෙරස්ස තිපරිවට්ටධම්මදෙසනං ආරභන්තො තං කිං මඤ්ඤසීතිආදිමාහ. කාළසිලාති කාළසිලාවිහාරො. විමොක්ඛායාති මග්ගවිමොක්ඛත්ථාය. සුවිමුත්තො විමුච්චිස්සතීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුත්තො හුත්වා විමුච්චිස්සති. තා කිර දෙවතා ‘‘යෙන නීහාරෙන ඉමිනා විපස්සනා ආරද්ධා, අනන්තරායෙන අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ඤත්වා එවමාහංසු. අපාපකන්ති අලාමකං. සත්ථං ආහරෙසීති ථෙරො කිර අධිමානිකො අහොසි. සො සමාධිවිපස්සනාහි වික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං සමුදාචාරං අපස්සන්තො ‘‘ඛීණාසවොම්හී’’ති සඤ්ඤී හුත්වා ‘‘කිං මෙ ඉමිනා දුක්ඛෙන ජීවිතෙන? සත්ථං ආහරිත්වා මරිස්සාමී’’ති තිඛිණෙන සත්ථෙන කණ්ඨනාළං ඡින්දි. අථස්ස දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජි. සො තස්මිං ඛණෙ අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා අවිස්සට්ඨකම්මට්ඨානත්තා සීඝං මූලකම්මට්ඨානං ආදාය සම්මසන්තො අරහත්තං පාපුණිත්වාව කාලමකාසි. පච්චවෙක්ඛණා පනස්ස ච කථං අහොසීති? ඛීණාසවස්ස එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණා න සබ්බාව අවස්සං ලද්ධබ්බා, තිඛිණෙනාපි පන අසිනා සීසෙ ඡිජ්ජන්තෙ එකං ද්වෙ ඤාණානි අවස්සං උප්පජ්ජන්ති.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនាមានបរិវដ្ត ៣ ដល់ព្រះថេរៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា taṃ kiṃ maññasi ជាដើម។ ពាក្យថា Kāḷasilā បានដល់ វត្តកាឡសិលា។ ពាក្យថា Vimokkhāya បានដល់ ដើម្បីផលនៃមគ្គវិមោក្ខ។ ពាក្យថា Suvimutto vimuccissati សេចក្តីថា លោកជាអ្នករួចផុតស្រឡះហើយ ដោយអរហត្តផលវិមុត្តិ ហើយនឹងរួចផុតទៅ។ ឮថា ទេវតាទាំងឡាយនោះដឹងថា «ព្រះវក្កលិនេះ ចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាដោយវិធីណា លោកនឹងបានសម្រេចព្រះអរហត្តដោយមិនមានអន្តរាយដោយវិធីនោះ» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Apāpakaṃ បានដល់ មិនលាមក (ល្អ)។ ពាក្យថា Satthaṃ āharesi សេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈជាអ្នកមានអភិមាន (សំគាល់ខ្លួនខុស)។ លោកកាលមិនឃើញការប្រព្រឹត្តទៅនៃកិលេសទាំងឡាយដែលសង្កត់សង្កិនទុកដោយសមថៈនិងវិបស្សនា ក៏មានសេចក្តីសំគាល់ថា «យើងជាព្រះខីណាសពហើយ» ទើបគិតថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់យើងដោយជីវិតដ៏លំបាកនេះ? យើងនឹងនាំយកគ្រឿងសស្ត្រាមកសម្លាប់ខ្លួន» ហើយក៏យកគ្រឿងសស្ត្រាដ៏មុតកាត់បំពង់ក។ គ្រានោះ ទុក្ខវេទនាក៏កើតឡើងដល់លោក។ លោកក្នុងខណៈនោះ ដឹងខ្លួនថាជាបុថុជ្ជន ព្រោះមិនបានលះបង់កម្មដ្ឋាន ទើបចាប់យកមូលកម្មដ្ឋានយ៉ាងរហ័ស ពិចារណាទៅ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយក៏ធ្វើកាលកិរិយា (បរិនិព្វាន) ទៅ។ ចុះការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) របស់លោកកើតឡើងដូចម្តេច? សម្រាប់ព្រះខីណាសព បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ១៩ ប្រការ មិនមែនត្រូវតែកើតឡើងទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីកាលដែលក្បាលត្រូវកាត់ដោយដាវដ៏មុត ក៏បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ១ ឬ ២ តែងតែកើតឡើងជាប្រាកដដោយសភាវៈ។

විවත්තක්ඛන්ධන්ති පරිවත්තක්ඛන්ධං. සෙමානන්ති සයමානං. ථෙරො කිර උත්තානකො නිපන්නො සත්ථං ආහරි. තස්ස සරීරං යථාඨිතමෙව අහොසි. සීසං පන දක්ඛිණපස්සෙන පරිවත්තිත්වා අට්ඨාසි. අරියසාවකා හි යෙභුය්‍යෙන දක්ඛිණපස්සෙනෙව කාලං කරොන්ති. තෙනස්ස සරීරං යථාඨිතංයෙව අහොසි. සීසං පන දක්ඛිණපස්සෙන පරිවත්තිත්වා ඨිතං. තං සන්ධාය විවත්තක්ඛන්ධො නාම ජාතොතිපි වදන්ති. ධූමායිතත්තන්ති ධූමායනභාවං[Pg.289]. තිමිරායිතත්තන්ති තිමිරායනභාවං. ධූමවලාහකං විය තිමිරවලාහකං විය චාති අත්ථො. පඤ්චමං.

ពាក្យថា Vivattakkhandhaṃ បានដល់ កដែលមានសភាពបែរទៅ។ ពាក្យថា Semānaṃ បានដល់ ដេកស្លាប់។ ឮថា ព្រះថេរៈដេកផ្ងារហើយនាំយកគ្រឿងសស្ត្រាមក។ រាងកាយរបស់លោកក៏ស្ថិតនៅតាមសភាពដែលដេកនោះឯង។ ប៉ុន្តែក្បាលបែរទៅខាងស្តាំហើយស្ថិតនៅ។ ព្រោះថា ព្រះអរិយសាវ័កទាំងឡាយ ដោយច្រើនតែងធ្វើកាលកិរិយាដោយចំហៀងខាងស្តាំ។ ហេតុនោះ រាងកាយរបស់លោកក៏ស្ថិតនៅតាមសភាពដដែល ប៉ុន្តែក្បាលបែរទៅខាងស្តាំហើយស្ថិតនៅ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលសំដៅយកសេចក្តីនោះថា ឈ្មោះថា Vivattakkhandha (កបែរទៅ) កើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Dhūmāyitattaṃ បានដល់ ភាពជាផ្សែងហុយ។ ពាក្យថា Timirāyitattaṃ បានដល់ ភាពជាងងឹតសូន្យសុង។ មានសេចក្តីថា ដូចជាពពកផ្សែង ឬដូចជាពពកខ្មៅងងឹត។ សូត្រទី ៥ ចប់។

6. අස්සජිසුත්තවණ්ණනා

៦. អដ្ឋកថាអស្សជិសូត្រ

88. ඡට්ඨෙ කස්සපකාරාමෙති කස්සපසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ. කායසඞ්ඛාරෙති අස්සාසපස්සාසෙ. සො හි තෙ චතුත්ථජ්ඣානෙන පස්සම්භිත්වා පස්සම්භිත්වා විහාසි. එවං හොතීති ඉදානි තං සමාධිං අප්පටිලභන්තස්ස එවං හොති. නො චස්සාහං පරිහායාමීති කච්චි නු ඛො අහං සාසනතො න පරිහායාමි? තස්ස කිර ආබාධදොසෙන අප්පිතප්පිතා සමාපත්ති පරිහායි, තස්මා එවං චින්තෙසි. සමාධිසාරකා සමාධිසාමඤ්ඤාති සමාධිංයෙව සාරඤ්ච සාමඤ්ඤඤ්ච මඤ්ඤන්ති. මය්හං පන සාසනෙ න එතං සාරං, විපස්සනාමග්ගඵලානි සාරං. සො ත්වං සමාධිතො පරිහායන්තො කස්මා චින්තෙසි ‘‘සාසනතො පරිහායාමී’’ති. එවං ථෙරං අස්සාසෙත්වා ඉදානිස්ස තිපරිවට්ටං ධම්මදෙසනං ආරභන්තො තං කිං මඤ්ඤසීතිආදිමාහ. අථස්ස තිපරිවට්ටදෙසනාවසානෙ අරහත්තං පත්තස්ස සතතවිහාරං දස්සෙන්තො සො සුඛං චෙ වෙදනං වෙදයතීතිආදිමාහ. තත්ථ අනභිනන්දිතාති පජානාතීති සුඛවෙදනාය තාව අභිනන්දනා හොතු, දුක්ඛවෙදනාය කථං හොතීති? දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථෙති, යදග්ගෙන සුඛං පත්ථෙති, තදග්ගෙන දුක්ඛං පත්ථෙතියෙව. සුඛවිපරිණාමෙන හි දුක්ඛං ආගතමෙව හොතීති එවං දුක්ඛෙ අභිනන්දනා වෙදිතබ්බා. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයමෙවාති. ඡට්ඨං.

៨៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា kassapakārāme បានដល់ ក្នុងអារាមដែលកស្សបសេដ្ឋីសាងសង់។ ពាក្យថា Kāyasaṅkhāre បានដល់ ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ ព្រោះថា ព្រះអស្សជិថេរៈនោះ តែងតែរម្ងាប់ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលទាំងនោះ ដោយចតុត្ថជ្ឈាន ហើយគង់នៅ។ ពាក្យថា Evaṃ hoti សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ កាលដែលមិនបានសម្រេចសមាធិនោះ សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះក៏កើតឡើងដល់លោក។ ពាក្យថា No cassāhaṃ parihāyāmi សេចក្តីថា តើអាត្មាអញមិនសឹក (សាបសូន្យ) ចាកសាសនាទេឬ? ឮថា សមាបត្តិដែលលោកធ្លាប់ចូលៗ តែងសាបសូន្យទៅ ព្រោះទោសនៃអាពាធ ហេតុនោះ លោកទើបត្រិះរិះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Samādhisārakā samādhisāmaññā សេចក្តីថា ពួកជនតែងសំគាល់យកសមាធិប៉ុណ្ណោះថាជាខ្លឹមសារ និងជាភាពជាសមណៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងសាសនារបស់តថាគត សមាធិត្រឹមប៉ុណ្ណោះមិនមែនជាខ្លឹមសារឡើយ គឺវិបស្សនាមគ្គនិងផលទើបជាខ្លឹមសារ។ អ្នកនោះកាលសាបសូន្យចាកសមាធិ ហេតុអ្វីក៏គិតថា «អាត្មាអញសាបសូន្យចាកសាសនា»? ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់លួងលោមព្រះថេរៈយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនាមានបរិវដ្ត ៣ ដល់លោក ទើបត្រាស់ពាក្យថា taṃ kiṃ maññasi ជាដើម។ លំដាប់នោះ កាលទ្រង់បង្ហាញសតតវិហារធម៌ (ការនៅជាប្រចាំ) របស់លោកដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងពេលចប់ធម៌ទេសនាមានបរិវដ្ត ៣ ទើបត្រាស់ពាក្យថា so sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា anabhinanditā pajānāti សេចក្តីថា ការត្រេកអរក្នុងសុខវេទនា គប្បីមានចុះ ចុះការត្រេកអរក្នុងទុក្ខវេទនាមានដូចម្តេច? បុគ្គលកាលជួបទុក្ខ តែងប្រាថ្នាសុខ កាលប្រាថ្នាសុខដោយហេតុណា ក៏ឈ្មោះថាប្រាថ្នាទុក្ខដោយហេតុនោះឯង។ ព្រោះថា ទុក្ខតែងតែមកដល់ដោយការប្រែប្រួលនៃសុខពិតប្រាកដ គប្បីជ្រាបការត្រេកអរក្នុងទុក្ខដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ដូចដែលបានពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុនៗ។ សូត្រទី ៦ ចប់។

7. ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා

៧. អដ្ឋកថាខេមកសូត្រ

89. සත්තමෙ අත්තනියන්ති අත්තනො පරික්ඛාරජාතං. අස්මීති අධිගතන්ති අස්මීති එවං පවත්තා තණ්හාමානා අධිගතා. සන්ධාවනිකායාති පුනප්පුනං ගමනාගමනෙන. උපසඞ්කමීති බදරිකාරාමතො ගාවුතමත්තං ඝොසිතාරාමං අගමාසි. දාසකත්ථෙරො පන චතුක්ඛත්තුං ගමනාගමනෙන තංදිවසං ද්වියොජනං අද්ධානං ආහිණ්ඩි. කස්මා පන තං ථෙරා පහිණිංසු? විස්සුතස්ස ධම්මකථිකස්ස සන්තිකා ධම්මං සුණිස්සාමාති. සයං කස්මා න ගතාති? ථෙරස්ස වසනට්ඨානං අරඤ්ඤං සම්බාධං, තත්ථ සට්ඨිමත්තානං ථෙරානං ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා ඔකාසො නත්ථීති න ගතා. ‘‘ඉධාගන්ත්වා අම්හාකං ධම්මං කථෙතූ’’තිපි [Pg.290] කස්මා පන න පහිණිංසූති? ථෙරස්ස ආබාධිකත්තා. අථ කස්මා පුනප්පුනං පහිණිංසූති? සයමෙව ඤත්වා අම්හාකං කථෙතුං ආගමිස්සතීති. ථෙරොපි තෙසං අජ්ඣාසයං ඤත්වාව අගමාසීති.

៨៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា attaniyaṃ បានដល់ គ្រឿងបរិក្ខារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Asmīti adhigataṃ បានដល់ តណ្ហានិងមានៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញមាន» ដែលលោកបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Sandhāvanikāya បានដល់ ដោយការដើរទៅដើរមកញឹកញាប់។ ពាក្យថា Upasaṅkami សេចក្តីថា លោកបានធ្វើដំណើរពីពទរិការាម ទៅកាន់ឃោសិតារាម ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ១ គាវុត។ ចំណែកព្រះទាសកថេរៈ ដើរទៅដើរមក ៤ ដង ក្នុងថ្ងៃនោះ ត្រូវដើរផ្លូវឆ្ងាយអស់ចម្ងាយ ២ យោជន៍។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈទាំងឡាយចាត់លោក (ព្រះទាសកៈ) ទៅ? ដោយគិតថា «យើងនឹងស្តាប់ធម៌ពីសំណាក់ព្រះធម្មកថិកដ៏ល្បីល្បាញ»។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈទាំងឡាយមិននិមន្តទៅដោយខ្លួនឯង? ព្រោះទីលំនៅរបស់ព្រះថេរៈ (ព្រះខេមកៈ) នៅក្នុងព្រៃចង្អៀត ទីនោះមិនមានឱកាសល្មមសម្រាប់ព្រះថេរៈប្រមាណ ៦០ រូប ឈរ ឬអង្គុយបានឡើយ ហេតុនោះទើបមិននិមន្តទៅ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនចាត់ទៅដោយពាក្យថា «សូមលោកនិមន្តមកសម្តែងធម៌ដល់ពួកយើងក្នុងទីនេះ»? ព្រោះព្រះថេរៈមានជំងឺ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាចាត់ទៅម្តងហើយម្តងទៀត? ដោយគិតថា «លោកដឹងដោយខ្លួនឯងហើយ នឹងនិមន្តមកសម្តែងធម៌ដល់ពួកយើងជាមិនខាន»។ ចំណែកព្រះថេរៈ កាលដឹងបំណងរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះហើយ ក៏និមន្តមក។

න ඛ්වාහං, ආවුසො, රූපන්ති යො හි රූපමෙව අස්මීති වදති, තෙන ඉතරෙ චත්තාරො ඛන්ධා පච්චක්ඛාතා හොන්ති. යො අඤ්ඤත්‍ර රූපා වදති, තෙන රූපං පච්චක්ඛාතං හොති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. ථෙරස්ස පන සමූහතො පඤ්චසුපි ඛන්ධෙසු අස්මීති අධිගතො, තස්මා එවමාහ. හොතෙවාති හොතියෙව. අනුසහගතොති සුඛුමො. ඌසෙති ඡාරිකාඛාරෙ. ඛාරෙති ඌසඛාරෙ. සම්මද්දිත්වාති තෙමෙත්වා ඛාදෙත්වා.

ពាក្យថា Na khvāhaṃ, āvuso, rūpaṃ សេចក្តីថា ព្រោះបុគ្គលណាពោលថា រូបហ្នឹងឯងជាខ្លួន (asmī) បុគ្គលនោះឈ្មោះថាបដិសេធខន្ធ ៤ ក្រៅពីនេះ។ បុគ្គលណាពោលក្រៅពីរូប បុគ្គលនោះឈ្មោះថាបដិសេធរូប។ សូម្បីក្នុងវេទនាជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះថេរៈ សេចក្តីប្រកាន់ថា «អាត្មាអញមាន» ក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយរួម លោកបានសម្រេចហើយ ហេតុនោះលោកទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Hoteva បានដល់ កើតឡើងពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Anusahagato បានដល់ ល្អិត (ស៊ប់)។ ពាក្យថា Ūseti បានដល់ ក្នុងទឹកផេះ។ ពាក្យថា Khāreti បានដល់ ក្នុងទឹកអាល់កាឡាំង (ទឹកដីស្អុយ)។ ពាក្យថា Sammadditvā បានដល់ ធ្វើឲ្យសើមហើយញាំញី (ជម្រះក្អែល)។

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – කිලිට්ඨවත්ථං විය හි පුථුජ්ජනස්ස චිත්තාචාරො, තයො ඛාරා විය තිස්සො අනුපස්සනා, තීහි ඛාරෙහි ධොතවත්ථං විය දෙසනාය මද්දිත්වා ඨිතො අනාගාමිනො චිත්තාචාරො, අනුසහගතො ඌසාදිගන්ධො විය අරහත්තමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, ගන්ධකරණ්ඩකො විය අරහත්තමග්ගඤාණං ගන්ධකරණ්ඩකං ආගම්ම අනුසහගතානං ඌසගන්ධාදීනං සමුග්ඝාතො විය අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසක්ඛයො, ගන්ධපරිභාවිතවත්ථං නිවාසෙත්වා ඡණදිවසෙ අන්තරවීථියං සුගන්ධගන්ධිනො විචරණං විය ඛීණාසවස්ස සීලගන්ධාදීහි දස දිසා උපවායන්තස්ස යථාකාමචාරො.

ពាក្យថា Evameva kho ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាដូចតទៅនេះ៖ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តរបស់បុថុជ្ជន ដូចជាសម្លៀកបំពាក់ដ៏សៅហ្មង, អនុបស្សនា ៣ ដូចជាទឹកអាល់កាឡាំង ៣ យ៉ាង, ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តរបស់ព្រះអនាគាមី ដែលតាំងនៅដោយការញាំញីក្នុងទេសនា ដូចជាសម្លៀកបំពាក់ដែលបោកគក់ស្អាតដោយទឹកអាល់កាឡាំងទាំង ៣, កិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវកម្ចាត់ដោយអរហត្តមគ្គ ដូចជាក្លិនដីស្អុយជាដើមដែលនៅសេសសល់តិចតួច, អរហត្តមគ្គញ្ញាណ ដូចជាប្រអប់គ្រឿងក្រអូប, ការអស់ទៅនៃកិលេសទាំងពួងដោយអរហត្តមគ្គ ដូចជាការកម្ចាត់ក្លិនដីស្អុយជាដើមដែលនៅសេសសល់តិចតួចដោយអាស្រ័យប្រអប់គ្រឿងក្រអូប, ការប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីប្រាថ្នារបស់ព្រះខីណាសព ដែលមានក្លិនសីលជាដើមផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់ទិសទាំង ១០ ដូចជាការដើរលេងក្នុងចន្លោះផ្លូវក្នុងថ្ងៃបុណ្យ ដោយស្លៀកដណ្តប់សម្លៀកបំពាក់ដែលអប់ដោយគ្រឿងក្រអូប មានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់។

ආචික්ඛිතුන්ති කථෙතුං. දෙසෙතුන්ති පකාසෙතුං. පඤ්ඤාපෙතුන්ති ජානාපෙතුං. පට්ඨපෙතුන්ති පතිට්ඨාපෙතුං. විවරිතුන්ති විවටං කාතුං. විභජිතුන්ති සුවිභත්තං කාතුං. උත්තානීකාතුන්ති උත්තානකං කාතුං. සට්ඨිමත්තානං ථෙරානන්ති තෙ කිර ථෙරෙන කථිතකථිතට්ඨානෙ විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා උපරූපරි සම්මසන්තා දෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණිංසු. ථෙරොපි අඤ්ඤෙන නීහාරෙන අකථෙත්වා විපස්සනාසහගතචිත්තෙනෙව කථෙසි. තස්මා සොපි අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං – ‘‘සට්ඨිමත්තානං ථෙරානං භික්ඛූනං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු ආයස්මතො ඛෙමකස්ස චා’’ති. සත්තමං.

ពាក្យថា Ācikkhituṃ បានដល់ ដើម្បីសម្តែង។ ពាក្យថា Desetuṃ បានដល់ ដើម្បីប្រកាស។ ពាក្យថា Paññāpetuṃ បានដល់ ដើម្បីឲ្យដឹង។ ពាក្យថា Paṭṭhapetuṃ បានដល់ ដើម្បីតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Vivarituṃ បានដល់ ដើម្បីបើកកកាយ។ ពាក្យថា Vibhajituṃ បានដល់ ដើម្បីចែករំលែក (ចែកឲ្យពិស្តារ)។ ពាក្យថា Uttānīkātuṃ បានដល់ ដើម្បីធ្វើឲ្យងាយយល់។ ពាក្យថា Saṭṭhimattānaṃ therānaṃ សេចក្តីថា ឮថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះ តម្កល់ទុកវិបស្សនាក្នុងធម៌ដែលព្រះថេរៈ (ព្រះខេមកៈ) សម្តែងហើយៗ ពិចារណាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា។ ចំណែកព្រះថេរៈ (ព្រះខេមកៈ) ក៏មិនបានសម្តែងដោយវិធីផ្សេងឡើយ គឺសម្តែងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ សូម្បីលោកក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា «ចិត្តរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយប្រមាណ ៦០ រូប និងចិត្តរបស់ព្រះខេមកដ៏មានអាយុ រួចផុតហើយចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំ»។ សូត្រទី ៧ ចប់។

8. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

៨. អដ្ឋកថាឆន្នសូត្រ

90. අට්ඨමෙ [Pg.291] ආයස්මා ඡන්නොති තථාගතෙන සද්ධිං එකදිවසෙ ජාතො මහාභිනික්ඛමනදිවසෙ සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පුන අපරභාගෙ සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ‘‘අම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං ධම්මො’’ති එවං මක්ඛී චෙව පළාසී ච හුත්වා සබ්‍රහ්මචාරීනං ඵරුසවාචාය සඞ්ඝට්ටනං කරොන්තො ථෙරො. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා. විහාරෙන විහාරං උපසඞ්කමිත්වාති එකං විහාරං පවිසිත්වා තතො අඤ්ඤං, තතො අඤ්ඤන්ති එවං තෙන තෙන විහාරෙන තං තං විහාරං උපසඞ්කමිත්වා. එතදවොච ඔවදන්තු මන්ති කස්මා එවං මහන්තෙන උස්සාහෙන තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා එතං අවොචාති? උප්පන්නසංවෙගතාය. තස්ස හි පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පෙසිතො ආයස්මා ආනන්දො කොසම්බිං ගන්ත්වා බ්‍රහ්මදණ්ඩං අදාසි. සො දින්නෙ බ්‍රහ්මදණ්ඩෙ සඤ්ජාතපරිළාහො විසඤ්ඤීභූතො පතිත්වා පුන සඤ්ඤං ලභිත්වා වුට්ඨාය එකස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගතො, සො තෙන සද්ධිං කිඤ්චි න කථෙසි. අඤ්ඤස්ස සන්තිකං අගමාසි, සොපි න කථෙසීති එවං සකලවිහාරං විචරිත්වා නිබ්බින්නො පත්තචීවරං ආදාය බාරාණසිං ගන්ත්වා උප්පන්නසංවෙගො තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා එවං අවොච.

៩០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា āyasmā channo (ព្រះឆន្នៈដ៏មានអាយុ) សំដៅលើព្រះថេរៈដែលប្រសូតក្នុងថ្ងៃតែមួយនឹងព្រះតថាគត បានយាងចេញទៅសាងផ្នួសជាមួយគ្នាក្នុងថ្ងៃមហាភិនិស្ក្រមណ៍ ហើយក្រោយមកក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏បានបួសក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា។ ព្រះថេរៈនោះជាអ្នកលុបគុណគេ (មក្ខី) ផង ជាអ្នកវាយឫកស្មើ (បឡាសី) ផង ដោយគិតថា «ព្រះពុទ្ធជាព្រះពុទ្ធរបស់យើង ព្រះធម៌ជាព្រះធម៌របស់យើង» ហើយតែងតែប៉ះទង្គិចនឹងសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយដោយវាចាអាក្រក់។ ពាក្យថា avāpuraṇaṃ ādāya សេចក្តីថា កាន់យកកូនសោ។ ពាក្យថា vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់វិហារមួយ ហើយចេញពីវិហារនោះទៅកាន់វិហារមួយទៀត ពីវិហារនោះទៅកាន់វិហារមួយទៀត គឺចូលទៅជិតវិហារនោះៗ ដោយវិហារនោះៗ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈនោះទៅកាន់ទីនោះៗ ដោយសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ហើយពោលពាក្យនេះថា ovadantu maṃ (សូមលោកទាំងឡាយប្រដៅខ្ញុំផង)? ឆ្លើយថា ព្រោះកើតសេចក្តីសង្វេគ។ ព្រោះថាកាលដែលព្រះសាស្តាបរិនិព្វានទៅហើយ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុដែលព្រះថេរៈទាំងឡាយជាអ្នកធ្វើសង្គាយនាចាត់ចែងទៅ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងកោសម្ពី ហើយបានដាក់ព្រហ្មទណ្ឌ (ដល់ព្រះឆន្នៈ)។ កាលបើព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានដាក់ហើយ ព្រះឆន្នៈនោះក៏កើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់សន្លប់ដួលទៅ ដល់បានស្មារតីឡើងវិញ ក៏ក្រោកឈរឡើង ហើយទៅរកភិក្ខុមួយរូប ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះមិននិយាយរកលោកសូម្បីតែមួយម៉ាត់។ លោកក៏ទៅរកភិក្ខុដទៃទៀត ភិក្ខុនោះក៏មិននិយាយរកលោកដែរ។ លោកដើរទៅសព្វវិហារទាំងអស់ដោយរបៀបនេះ ក៏កើតសេចក្តីនឿយណាយ ទើបកាន់យកបាត្រនិងចីវរធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងពារាណសី មានសេចក្តីសង្វេគកើតឡើង ក៏ដើរទៅកាន់ទីនោះៗ ហើយពោលយ៉ាងនេះ។

සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති සබ්බෙ තෙභූමකසඞ්ඛාරා අනිච්චා. සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති සබ්බෙ චතුභූමකධම්මා අනත්තා. ඉති සබ්බෙපි තෙ භික්ඛූ ථෙරං ඔවදන්තා අනිච්චලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණන්ති ද්වෙව ලක්ඛණානි කථෙත්වා දුක්ඛලක්ඛණං න කථයිංසු. කස්මා? එවං කිර නෙසං අහොසි – ‘‘අයං භික්ඛු වාදී දුක්ඛලක්ඛණෙ පඤ්ඤාපියමානෙ රූපං දුක්ඛං…පෙ… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං, මග්ගො දුක්ඛො, ඵලං දුක්ඛන්ති ‘තුම්හෙ දුක්ඛප්පත්තා භික්ඛූ නාමා’ති ගහණං ගණ්හෙය්‍ය, යථා ගහණං ගහෙතුං න සක්කොති, එවං නිද්දොසමෙවස්ස කත්වා කථෙස්සාමා’’ති ද්වෙව ලක්ඛණානි කථයිංසු.

ពាក្យថា sabbe saṅkhārā aniccā សេចក្តីថា សង្ខារទាំងឡាយក្នុងភូមិទាំង ៣ ទាំងអស់ មិនទៀង។ ពាក្យថា sabbe dhammā anattā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយក្នុងភូមិទាំង ៤ ទាំងអស់ ជាអនត្តា។ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នោះ កាលប្រដៅព្រះថេរៈ បានសម្តែងតែលក្ខណៈ ២ យ៉ាង គឺអនិច្ចលក្ខណៈ និងអនត្តលក្ខណៈ ប៉ុន្តែមិនបានសម្តែងទុក្ខលក្ខណៈឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុនេះជាអ្នកនិយាយច្រើន កាលបើទុក្ខលក្ខណៈត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងថា រូបជាទុក្ខ...បេ... វិញ្ញាណជាទុក្ខ មគ្គជាទុក្ខ ផលជាទុក្ខ ភិក្ខុនេះមុខជាកាន់យកសេចក្តីខុសថា "ពួកលោកឈ្មោះថាជាភិក្ខុដល់នូវសេចក្តីទុក្ខហើយ" ជាមិនខាន។ ពួកយើងនឹងសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុនោះ ដោយធ្វើមិនឲ្យមានទោស ដើម្បីកុំឲ្យភិក្ខុនោះអាចកាន់យកសេចក្តីខុសបានឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបភិក្ខុទាំងឡាយសម្តែងតែលក្ខណៈ ២ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජතීති පරිතස්සනා ච උපාදානඤ්ච උප්පජ්ජති. පච්චුදාවත්තති මානසං, අථ කො චරහි මෙ අත්තාති යදි රූපාදීසු එකොපි අනත්තා, අථ කො නාම මෙ අත්තාති එවං පටිනිවත්තති ‘‘මය්හං මානස’’න්ති. අයං කිර ථෙරො පච්චයෙ අපරිග්ගහෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙසි, සාස්ස දුබ්බලවිපස්සනා අත්තගාහං පරියාදාතුං අසක්කුණන්තී සඞ්ඛාරෙසු සුඤ්ඤතො [Pg.292] උපට්ඨහන්තෙසු ‘‘උච්ඡිජ්ජිස්සාමි විනස්සිස්සාමී’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨියා චෙව පරිතස්සනාය ච පච්චයො අහොසි. සො ච අත්තානං පාපතෙ පපතන්තං විය දිස්වා, ‘‘පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජති, පච්චුදාවත්තති මානසං, අථ කො චරහි මෙ අත්තා’’ති ආහ. න ඛො පනෙවං ධම්මං පස්සතො හොතීති චතුසච්චධම්මං පස්සන්තස්ස එවං න හොති. තාවතිකා විස්සට්ඨීති තත්තකො විස්සාසො. සම්මුඛා මෙතන්ති ථෙරො තස්ස වචනං සුත්වා, ‘‘කීදිසා නු ඛො ඉමස්ස ධම්මදෙසනා සප්පායා’’ති? චින්තෙන්තො තෙපිටකං බුද්ධවචනං විචිනිත්වා කච්චානසුත්තං (සං. නි. 2.15) අද්දස ‘‘ඉදං ආදිතොව දිට්ඨිවිනිවෙඨනං කත්වා මජ්ඣෙ බුද්ධබලං දීපෙත්වා සණ්හසුඛුමපච්චයාකාරං පකාසයමානං ගතං, ඉදමස්ස දෙසෙස්සාමී’’ති දස්සෙන්තො ‘‘සම්මුඛා මෙත’’න්තිආදිමාහ. අට්ඨමං.

ពាក្យថា paritassanā upādānaṃ uppajjati សេចក្តីថា សេចក្តីតក់ស្លុត និងឧបាទាន តែងកើតឡើង។ ពាក្យថា paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attā សេចក្តីថា ប្រសិនបើរូបជាដើម សូម្បីតែមួយក៏ជាអនត្តាដែរ ចុះអ្វីទៅជាខ្លួនរបស់ខ្ញុំ? ចិត្តរបស់ខ្ញុំក៏ដកថយត្រឡប់មកវិញយ៉ាងនេះ។ ឮថា ព្រះថេរៈនេះមិនបានកំណត់កាន់យកបច្ច័យទាំងឡាយ ហើយចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា វិបស្សនាដ៏ទន់ខ្សោយរបស់លោកនោះ មិនអាចលះបង់អត្តគ្គាហៈ (ការប្រកាន់ថាខ្លួន) បានឡើយ កាលបើសង្ខារទាំងឡាយប្រាកដដោយភាពជាសូន្យ (សុញ្ញតៈ) ក៏ក្លាយជាបច្ច័យនៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងសេចក្តីតក់ស្លុតថា «អាត្មាអញនឹងដាច់សូន្យ អាត្មាអញនឹងវិនាស»។ ព្រះថេរៈនោះឃើញខ្លួនឯងហាក់ដូចជាធ្លាក់ទៅក្នុងជ្រោះ ទើបពោលថា «សេចក្តីតក់ស្លុត និងឧបាទាន តែងកើតឡើង ចិត្តក៏ដកថយត្រឡប់មកវិញ ចុះអ្វីទៅជាខ្លួនរបស់ខ្ញុំ?»។ ពាក្យថា na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti សេចក្តីថា សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ មិនមានដល់បុគ្គលដែលឃើញចតុសច្ចធម៌ឡើយ។ ពាក្យថា tāvatikā vissaṭṭhī សេចក្តីថា សេចក្តីទុកចិត្តមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា sammukhā metaṃ ជាដើម គឺព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) បានស្តាប់ពាក្យរបស់ព្រះឆន្នៈនោះហើយ ក៏កើតសេចក្តីអាណិតអាសូរ ទើបត្រិះរិះថា «តើធម្មទេសនាបែបណា ទើបជាទីសប្បាយដល់ភិក្ខុនេះ?» កាលដែលលោកជ្រើសរើសព្រះពុទ្ធវចនៈក្នុងព្រះត្រៃបិដក ក៏បានឃើញកច្ចានសូត្រ ដោយគិតថា «សូត្រនេះកម្ចាត់មិច្ឆាទិដ្ឋិតាំងពីខាងដើម បង្ហាញនូវពុទ្ធពលក្នុងកណ្តាល និងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទដ៏ល្អិតសុខុម ល្អណាស់ អាត្មាអញនឹងសម្តែងសូត្រនេះដល់លោក» កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យថា sammukhā metaṃ ជាដើម។ ចប់សូត្រទី ៨។

9-10. රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා

៩-១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃរាហុលសូត្រជាដើម

91-92. නවමදසමානි රාහුලසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.188) වුත්තත්ථානෙව. කෙවලං හෙතානි අයං ථෙරවග්ගොති කත්වා ඉධාගතානීති. නවමදසමානි.

៩១-៩២. សូត្រទី ៩ និងទី ១០ មានសេចក្តីដែលបានពន្យល់រួចមកហើយក្នុងរាហុលសំយុត្ត។ ប៉ុន្តែសូត្រទាំងឡាយនេះ ត្រូវបាននាំមកដាក់ក្នុងទីនេះ ព្រោះគិតថា វគ្គនេះជាថេរវគ្គ។ ចប់សូត្រទី ៩ និងទី ១០។

ථෙරවග්ගො නවමො.

ថេរវគ្គ ទី ៩ ចប់។

10. පුප්ඵවග්ගො

១០. បុប្ផវគ្គ

1. නදීසුත්තවණ්ණනා

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនទីសូត្រ

93. පුප්ඵවග්ගස්ස පඨමෙ පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතෙ පවත්තා. ඔහාරිනීති සොතෙ පතිතපතිතානි තිණපණ්ණකට්ඨාදීනි හෙට්ඨාහාරිනී. දූරඞ්ගමාති නික්ඛන්තට්ඨානතො පට්ඨාය චතුපඤ්චයොජනසතගාමිනී. සීඝසොතාති චණ්ඩසොතා. කාසාතිආදීනි සබ්බානි තිණජාතානි. රුක්ඛාති එරණ්ඩාදයො දුබ්බලරුක්ඛා. තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්‍යුන්ති තෙ තීරෙ ජාතාපි ඔනමිත්වා අග්ගෙහි උදකං ඵුසන්තෙහි අධිඔලම්බෙය්‍යුං, උපරි ලම්බෙය්‍යුන්ති අත්ථො. පලුජ්ජෙය්‍යුන්ති සමූලමත්තිකාය සද්ධිං සීසෙ පතෙය්‍යුං. සො තෙහි අජ්ඣොත්ථටො වාලුකමත්තිකොදකෙහි මුඛං පවිසන්තෙහි මහාවිනාසං පාපුණෙය්‍ය.

៩៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃបុប្ផវគ្គ ពាក្យថា pabbateyyā សេចក្តីថា ដែលហូរមកពីភ្នំ។ ពាក្យថា ohārinī សេចក្តីថា ដែលនាំយកស្មៅ ស្លឹកឈើ និងឈើជាដើម ដែលធ្លាក់ចុះក្នុងខ្សែទឹក ឲ្យហូរទៅកាន់ទីទាប។ ពាក្យថា dūraṅgamā សេចក្តីថា ដែលហូរទៅកាន់ទីឆ្ងាយ ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលហូរចេញទៅ អស់ចម្ងាយ ៤-៥ រយយោជន៍។ ពាក្យថា sīghasotā សេចក្តីថា ដែលមានខ្សែទឹកហូរខ្លាំង។ ពាក្យថា kāsā ជាដើម ទាំងអស់ជាប្រភេទស្មៅ។ ពាក្យថា rukkhā សេចក្តីថា ដើមឈើទន់ខ្សោយទាំងឡាយ មានដើមល្ហុងខ្វងជាដើម។ ពាក្យថា te naṃ ajjholambeyyuṃ សេចក្តីថា ស្មៅនិងឈើទាំងនោះ ទោះបីដុះនៅលើច្រាំង ក៏ឱនលូនចុះទៅ ហើយយកចុងប៉ះនឹងទឹក រួចក៏រយោងពីលើ គឺតោងរយោងពីលើ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា palujjeyyuṃ សេចក្តីថា ស្មៅនិងឈើទាំងនោះ នឹងរបូតដាច់ទាំងឫសទាំងដី ធ្លាក់មកលើក្បាល។ បុរសនោះ កាលបើត្រូវស្មៅនិងឈើទាំងនោះសង្កត់ពីលើ ហើយមានខ្សាច់ ដីឥដ្ឋ និងទឹក ហូរចូលទៅក្នុងមាត់ ក៏នឹងដល់នូវសេចក្តីវិនាសយ៉ាងធំធេង។

එවමෙව [Pg.293] ඛොති එත්ථ සොතෙ පතිතපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො දට්ඨබ්බො, උභතොතීරෙ කාසාදයො විය දුබ්බලපඤ්චක්ඛන්ධා, ‘‘ඉමෙ ගහිතාපි මං තාරෙතුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති තස්ස පුරිසස්ස අජානිත්වා ගහණං විය ඉමෙ ඛන්ධා ‘‘න මය්හං සහායා’’ති බාලපුථුජ්ජනස්ස අජානිත්වා චතූහි ගාහෙහි ගහණං, ගහිතගහිතානං පලුජ්ජනත්තා පුරිසස්ස බ්‍යසනප්පත්ති විය චතූහි ගාහෙහි ගහිතානං ඛන්ධානං විපරිණාමෙ බාලපුථුජ්ජනස්ස සොකාදිබ්‍යසනප්පත්ති වෙදිතබ්බා. පඨමං.

ក្នុងពាក្យថា evameva kho នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្រៀបធៀបដូចតទៅ៖ បុថុជនពាលដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលធ្លាក់ទៅក្នុងខ្សែទឹក។ បញ្ចក្ខន្ធដ៏ទន់ខ្សោយ ប្រៀបដូចជាស្មៅកាសៈជាដើមនៅច្រាំងទាំងសងខាង។ ការដែលបុថុជនពាលមិនដឹង ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់នូវខន្ធទាំងឡាយដោយការប្រកាន់ ៤ យ៉ាង (អត្តានុទិដ្ឋិ ៤) ដោយគិតថា «ខន្ធទាំងនេះមិនមែនជាមិត្តរបស់អាត្មាអញឡើយ» ប្រៀបដូចជាការដែលបុរសនោះមិនដឹង ហើយចាប់តោងស្មៅទាំងឡាយដោយគិតថា «ស្មៅទាំងនេះ ទោះបីអាត្មាអញតោងចាប់ ក៏មិនអាចជួយស្រោចស្រង់អាត្មាអញបានឡើយ»។ ការដែលបុថុជនពាលដល់នូវសេចក្តីវិនាស មានសេចក្តីសោកជាដើម ព្រោះការប្រែប្រួលនៃខន្ធទាំងឡាយដែលខ្លួនប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការប្រកាន់ ៤ យ៉ាង ប្រៀបដូចជាការដែលបុរសនោះដល់នូវសេចក្តីវិនាស ព្រោះការរបូតដាច់នៃស្មៅទាំងឡាយដែលខ្លួនចាប់តោងម្តងហើយម្តងទៀត។ ចប់សូត្រទី ១។

2. පුප්ඵසුත්තවණ්ණනා

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបុប្ផសូត្រ

94. දුතියෙ විවදතීති ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා අසුභ’’න්ති යථාසභාවෙන වදන්තෙන සද්ධිං ‘‘නිච්චං සුඛං අත්තා සුභ’’න්ති වදන්තො විවදති. ලොකධම්මොති ඛන්ධපඤ්චකං. තඤ්හි ලුජ්ජනසභාවත්තා ලොකධම්මොති වුච්චති. කින්ති කරොමීති කථං කරොමි? මය්හඤ්හි පටිපත්තිකථනමෙව භාරො, පටිපත්තිපූරණං පන කුලපුත්තානං භාරොති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ තයො ලොකා කථිතා. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, ලොකෙනා’’ති එත්ථ හි සත්තලොකො කථිතො, ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ලොකෙ ලොකධම්මො’’ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකො, ‘‘තථාගතො ලොකෙ ජාතො ලොකෙ සංවඩ්ඪො’’ති එත්ථ ඔකාසලොකො කථිතො. දුතියං.

៩៤. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា vivadati (ទាស់ទែង) សេចក្តីថា បុគ្គលដែលពោលថា «ទៀង សុខ ខ្លួនប្រាណ ល្អ» ឈ្មោះថាទាស់ទែងនឹងតថាគត ដែលពោលតាមសភាវៈពិតថា «មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា មិនល្អ»។ ពាក្យថា lokadhammo សេចក្តីថា បញ្ចក្ខន្ធ។ ព្រោះថា បញ្ចក្ខន្ធនោះ ហៅថា លោកធម៌ ព្រោះមានសភាវៈទ្រុឌទ្រោម (វិនាស)។ ពាក្យថា kinti karomi សេចក្តីថា តើឲ្យតថាគតធ្វើដូចម្តេច? ព្រះសាស្តាទ្រង់បង្ហាញថា «ការសម្តែងនូវបដិបត្តិ ជាភារៈរបស់តថាគត ចំណែកឯការបំពេញបដិបត្តិ ជាភារៈរបស់កុលបុត្រទាំងឡាយ»។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គសម្តែងនូវលោក ៣ យ៉ាង៖ ក្នុងពាក្យថា nāhaṃ, bhikkhave, lokena ព្រះអង្គសម្តែងនូវសត្វលោក។ ក្នុងពាក្យថា atthi, bhikkhave, loke lokadhammo ព្រះអង្គសម្តែងនូវសង្ខារលោក។ ក្នុងពាក្យថា tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho ព្រះអង្គសម្តែងនូវឱកាសលោក។ ចប់សូត្រទី ២។

3. ඵෙණපිණ්ඩූපමසුත්තවණ්ණනා

៣. ការពន្យល់សេចក្តីនៃផេណបិណ្ឌូបមសូត្រ (សូត្រប្រៀបដោយដុំពពុះទឹក)

95. තතියෙ ගඞ්ගාය නදියා තීරෙති අයුජ්ඣපුරවාසිනො අපරිමාණභික්ඛුපරිවාරං චාරිකං චරමානං තථාගතං අත්තනො නගරං සම්පත්තං දිස්වා එකස්මිං ගඞ්ගාය නිවත්තනට්ඨානෙ මහාවනසණ්ඩමණ්ඩිතප්පදෙසෙ සත්ථු විහාරං කත්වා අදංසු. භගවා තත්ථ විහරති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ගඞ්ගාය නදියා තීරෙ’’ති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසීති තස්මිං විහාරෙ වසන්තො භගවා සායන්හසමයං ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා ගඞ්ගාතීරෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො ගඞ්ගාය නදියා ආගච්ඡන්තං මහන්තං ඵෙණපිණ්ඩං දිස්වා, ‘‘මම සාසනෙ පඤ්චක්ඛන්ධනිස්සිතං එකං ධම්මං කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පරිවාරෙත්වා නිසින්නෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි.

៩៥. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា gaṅgāya nadiyā tīre សេចក្តីថា ពួកអ្នកក្រុងអយុជ្ឈៈ បានឃើញព្រះតថាគតដែលកំពុងយាងទៅកាន់ចារិក ហែហមដោយភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនរកប្រមាណមិនបាន យាងមកដល់ក្រុងរបស់ខ្លួន ក៏បានកសាងវិហារថ្វាយព្រះសាស្តា ក្នុងព្រៃធំមួយដ៏ជាទីរីករាយ ត្រង់កន្លែងដែលខ្សែទឹកទន្លេគង្គាបត់បែន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងវិហារនោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវិហារនោះ ទើបត្រាស់ថា «ទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា»។ ពាក្យថា tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់គង់នៅក្នុងវិហារនោះ ក្នុងវេលាព្រលប់ ទ្រង់យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ទៅគង់លើពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុកថ្វាយ ទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា ទ្រង់ទតឃើញដុំពពុះទឹកដ៏ធំមួយដែលអណ្តែតមកតាមទន្លេគង្គា ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងធម៌មួយបទ អាស្រ័យដោយបញ្ចក្ខន្ធ ក្នុងសាសនារបស់អាត្មាអញ» ទើបត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយដែលអង្គុយចោមរោម។

මහන්තං [Pg.294] ඵෙණපිණ්ඩන්ති උට්ඨානුට්ඨානෙ බදරපක්කප්පමාණතො පට්ඨාය අනුසොතාගමනෙන අනුපුබ්බෙන පවඩ්ඪිත්වා පබ්බතකූටමත්තං ජාතං, යත්ථ උදකසප්පාදයො අනෙකපාණයො නිවසන්ති, එවරූපං මහන්තං ඵෙණපිණ්ඩං. ආවහෙය්‍යාති ආහරෙය්‍ය. සො පනායං ඵෙණපිණ්ඩො උට්ඨිතට්ඨානෙපි භිජ්ජති, ථොකං ගන්ත්වාපි, එකද්වියොජනාදිවසෙන දූරං ගන්ත්වාපි, අන්තරා පන අභිජ්ජන්තොපි මහාසමුද්දං පත්වා අවස්සමෙව භිජ්ජති. නිජ්ඣායෙය්‍යාති ඔලොකෙය්‍ය. යොනිසො උපපරික්ඛෙය්‍යාති කාරණෙන උපපරික්ඛෙය්‍ය. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, ඵෙණපිණ්ඩෙ සාරොති, භික්ඛවෙ, ඵෙණපිණ්ඩම්හි සාරො නාම කිං භවෙය්‍ය? විලීයිත්වා විද්ධංසෙය්‍යෙව.

ពាក្យថា mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ សេចក្តីថា ដុំពពុះទឹកដ៏ធំ ដែលកើតឡើងក្នុងទីនោះៗ មានទំហំប៉ុនផ្លែពុទ្រាទុំជាដើម ហើយហូរទៅតាមខ្សែទឹក ក៏រីកធំឡើងជាលំដាប់ រហូតដល់មានទំហំប៉ុនកំពូលភ្នំ ដែលជាទីរស់នៅនៃសត្វទាំងឡាយជាច្រើន មានពស់ទឹកជាដើម ដុំពពុះទឹកដ៏ធំមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា āvaheyya សេចក្តីថា គប្បីនាំមក។ ក៏ដុំពពុះទឹកនោះ តែងបែកធ្លាយសូម្បីក្នុងកន្លែងដែលវាកើតឡើង តែងបែកធ្លាយសូម្បីកាលហូរទៅបានបន្តិច តែងបែកធ្លាយសូម្បីកាលហូរទៅកាន់ទីឆ្ងាយអស់ចម្ងាយ ១-២ យោជន៍ជាដើម ទោះបីជាវាមិនបែកធ្លាយក្នុងចន្លោះផ្លូវក៏ដោយ ក៏គង់តែបែកធ្លាយជាប្រាកដ កាលបើទៅដល់មហាសមុទ្រ។ ពាក្យថា nijjhāyeyya សេចក្តីថា គប្បីពិនិត្យមើល។ ពាក្យថា yoniso upaparikkheyya សេចក្តីថា គប្បីស៊ើបសួរដោយឧបាយដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāro សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីដែលឈ្មោះថាជាខ្លឹមសារ ក្នុងដុំពពុះទឹក នឹងមានដូចម្តេចបាន? វាតែងតែរលាយបាត់ទៅជាប្រាកដ។

එවමෙව ඛොති යථා ඵෙණපිණ්ඩො නිස්සාරො, එවං රූපම්පි නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහෙන නිස්සාරමෙව. යථා ච සො ‘‘ඉමිනා පත්තං වා ථාලකං වා කරිස්සාමී’’ති ගහෙතුං න සක්කා, ගහිතොපි තමත්ථං න සාධෙති, භිජ්ජති එව, එවං රූපම්පි නිච්චන්ති වා ධුවන්ති වා අහන්ති වා මමන්ති වා ගහෙතුං න සක්කා, ගහිතම්පි න තථා තිට්ඨති, අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා අසුභඤ්ඤෙව හොතීති එවං ඵෙණපිණ්ඩසදිසමෙව හොති. යථා වා පන ඵෙණපිණ්ඩො ඡිද්දාවඡිද්දො අනෙකසන්ධිඝටිතො බහූනං උදකසප්පාදීනං පාණානං ආවාසො, එවං රූපම්පි ඡිද්දාවඡිද්දං අනෙකසන්ධිඝටිතං, කුලවසෙනෙවෙත්ථ අසීති කිමිකුලානි වසන්ති, තදෙව තෙසං සූතිඝරම්පි වච්චකුටිපි ගිලානසාලාපි සුසානම්පි, න තෙ අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා ගබ්භවුට්ඨානාදීනි කරොන්ති, එවම්පි ඵෙණපිණ්ඩසදිසං.

ពាក្យថា evameva kho សេចក្តីថា ដុំពពុះទឹកគ្មានខ្លឹមសារយ៉ាងណា រូបក៏គ្មានខ្លឹមសារយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះប្រាសចាកខ្លឹមសារគឺភាពទៀងទាត់ ខ្លឹមសារគឺភាពមាំមួន និងខ្លឹមសារគឺតួខ្លួន។ មួយវិញទៀត ដុំពពុះទឹកនោះ គេមិនអាចចាប់យកដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើបាត្រ ឬភាជន៍ដោយដុំពពុះទឹកនេះ» ឡើយ ទោះបីជាចាប់យក ក៏មិនអាចសម្រេចប្រយោជន៍នោះបានដែរ គឺមានតែបែកធ្លាយទៅវិញប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណា រូបនេះក៏គេមិនអាចប្រកាន់យកថា «ទៀង» ឬ «មាំមួន» ឬ «ជាអាត្មាអញ» ឬ «ជារបស់អាត្មាអញ» យ៉ាងនោះដែរ ទោះបីជាប្រកាន់យក ក៏មិនស្ថិតនៅយ៉ាងនោះឡើយ គឺតែងតែជាអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា និងជាអសុភៈពិតប្រាកដ យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបវាមានសភាពដូចជាដុំពពុះទឹក។ ម្យ៉ាងទៀត ដុំពពុះទឹក ជាវត្ថុមានប្រហោងតូចធំ ផ្សំឡើងដោយសន្លាក់ជាច្រើន ជាទីអាស្រ័យនៃសត្វទាំងឡាយជាច្រើន មានពស់ទឹកជាដើមយ៉ាងណា រូបនេះក៏មានប្រហោងតូចធំ ផ្សំឡើងដោយសន្លាក់ជាច្រើនយ៉ាងនោះដែរ ពួកសត្វល្អិត ៨០ ត្រកូល តែងរស់នៅក្នុងរូបនេះ ដោយអំណាចនៃត្រកូលរបស់វា រូបនោះឯងជាផ្ទះសម្រាលកូនផង ជាបង្គន់ផង ជាមន្ទីរពេទ្យផង ជាព្រៃខ្មោចផង របស់សត្វល្អិតទាំងនោះ ពួកវាគ្មិនដែលទៅកាន់ទីដទៃ ហើយសម្រាលកូនជាដើមឡើយ សូម្បីសេចក្តីនេះ ក៏មានសភាពដូចជាដុំពពុះទឹកដែរ។

යථා ච ඵෙණපිණ්ඩො ආදිතො බදරපක්කමත්තො හුත්වා අනුපුබ්බෙන පබ්බතකූටමත්තොපි හොති, එවං රූපම්පි ආදිතො කලලමත්තං හුත්වා අනුපුබ්බෙන බ්‍යාමමත්තම්පි ගොමහිංසහත්ථිආදීනං වසෙන පබ්බතකූටාදිමත්තං හොති මච්ඡකච්ඡපාදීනං වසෙන අනෙකයොජනසතපමාණම්පි, එවම්පි ඵෙණපිණ්ඩසදිසං. යථා ච ඵෙණපිණ්ඩො උට්ඨිතමත්තොපි භිජ්ජති, ථොකං ගන්ත්වාපි, දූරං ගන්ත්වාපි, සමුද්දං පත්වා පන අවස්සමෙව භිජ්ජති, එවමෙවං රූපම්පි කලලභාවෙපි භිජ්ජති අබ්බුදාදිභාවෙපි, අන්තරා පන අභිජ්ජමානම්පි වස්සසතායුකානං වස්සසතං පත්වා අවස්සමෙව භිජ්ජති, මරණමුඛෙ චුණ්ණවිචුණ්ණං හොති, එවම්පි ඵෙණපිණ්ඩසදිසං.

ម្យ៉ាងទៀត ដុំពពុះទឹក កាលពីដំបូងមានទំហំប៉ុនផ្លែពុទ្រាទុំ ហើយរីកធំឡើងជាលំដាប់ រហូតដល់មានទំហំប៉ុនកំពូលភ្នំយ៉ាងណា រូបនេះក៏ដូច្នោះដែរ កាលពីដំបូងមានទំហំប៉ុនទឹកថ្លា (កលលៈ) ហើយរីកធំឡើងជាលំដាប់ រហូតដល់មានប្រវែងមួយព្យាម (ចំពោះមនុស្ស) ឬមានទំហំប៉ុនកំពូលភ្នំជាដើម ដោយអំណាចនៃពួកគោ ក្របី និងដំរីជាដើម ឬមានប្រមាណច្រើនរយយោជន៍ ដោយអំណាចនៃពួកត្រី និងអណ្តើកជាដើម សូម្បីសេចក្តីនេះ ក៏មានសភាពដូចជាដុំពពុះទឹកដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដុំពពុះទឹក គ្រាន់តែកើតឡើងភ្លាមក៏បែកធ្លាយទៅវិញខ្លះ ហូរទៅបានបន្តិចក៏បែកធ្លាយខ្លះ ហូរទៅកាន់ទីឆ្ងាយក៏បែកធ្លាយខ្លះ លុះទៅដល់មហាសមុទ្រ ក៏គង់តែបែកធ្លាយជាប្រាកដយ៉ាងណា រូបនេះក៏ដូច្នោះដែរ តែងបែកធ្លាយសូម្បីក្នុងកាលជាកលលៈខ្លះ ក្នុងកាលជាអព្វុទៈជាដើមខ្លះ ទោះបីជាមិនបែកធ្លាយក្នុងចន្លោះនោះក៏ដោយ កាលបើដល់អាយុមួយរយឆ្នាំ សម្រាប់មនុស្សដែលមានអាយុមួយរយឆ្នាំ ក៏គង់តែបែកធ្លាយជាប្រាកដ គឺត្រូវខ្ទេចខ្ទីទៅក្នុងមាត់នៃសេចក្តីស្លាប់ សូម្បីសេចក្តីនេះ ក៏មានសភាពដូចជាដុំពពុះទឹកដែរ។

කිඤ්හි [Pg.295] සියා, භික්ඛවෙ, වෙදනාය සාරොතිආදීසු වෙදනාදීනං පුබ්බුළාදීහි එවං සදිසතා වෙදිතබ්බා. යථා හි පුබ්බුළො අසාරො එවං වෙදනාපි. යථා ච සො අබලො අගය්හූපගො, න සක්කා තං ගහෙත්වා ඵලකං වා ආසනං වා කාතුං, ගහිතොපි භිජ්ජතෙව, එවං වෙදනාපි අබලා අගය්හූපගා, න සක්කා නිච්චාති වා ධුවාති වා ගහෙතුං, ගහිතාපි න තථා තිට්ඨති, එවං අගය්හූපගතායපි වෙදනා පුබ්බුළසදිසා. යථා පන තස්මිං තස්මිං උදකබින්දුම්හි පුබ්බුළො උප්පජ්ජති චෙව භිජ්ජති ච, න චිරට්ඨිතිකො හොති, එවං වෙදනාපි උප්පජ්ජති චෙව භිජ්ජති ච, න චිරට්ඨිතිකා හොති. එකච්ඡරක්ඛණෙ කොටිසතසහස්සසඞ්ඛා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. යථා ච පුබ්බුළො උදකතලං, උදකබින්දුං, උදකජල්ලං, සඞ්කඩ්ඪිත්වා පුටං කත්වා ගහණවාතඤ්චාති චත්තාරි කාරණානි පටිච්ච උප්පජ්ජති, එවං වෙදනාපි වත්ථුං ආරම්මණං කිලෙසජල්ලං ඵස්සසඞ්ඝට්ටනඤ්චාති චත්තාරි කාරණානි පටිච්ච උප්පජ්ජති. එවම්පි වෙදනා පුබ්බුළසදිසා.

ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានពាក្យថា "កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, វេទនាយ សារោ" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សារៈក្នុងវេទនា តើមានដូចម្តេច) ជាដើម ភាពស្រដៀងគ្នានៃវេទនាជាដើម ជាមួយនឹងពពុះទឹកជាដើម គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះ។ ពិតណាស់ ដូចជាពពុះទឹក គ្មានខ្លឹមសារយ៉ាងណា វេទនាក៏គ្មានខ្លឹមសារយ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ដូចជាពពុះទឹកនោះ គ្មានកម្លាំង មិនអាចកាន់យកបាន មិនអាចចាប់យកមកធ្វើជាក្តារ ឬជាអាសនៈបានឡើយ ទោះបីជាចាប់យក ក៏រមែងបែកធ្លាយទៅវិញភ្លាមៗ យ៉ាងណា វេទនាក៏គ្មានកម្លាំង មិនអាចកាន់យកបាន មិនអាចកាន់យកថាជា "របស់ទៀង" ឬ "របស់ជាប់រឹងមាំ" បានឡើយ ទោះបីជាកាន់យក ក៏មិនស្ថិតនៅជាយ៉ាងនោះដែរ យ៉ាងនោះឯង វេទនាឈ្មោះថាដូចជាពពុះទឹក សូម្បីដោយភាពជាធម្មជាតិដែលមិនអាចកាន់យកបានយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត ដូចជាកាលបើដំណក់ទឹកនោះៗ ធ្លាក់ចុះមក ពពុះទឹកតែងកើតឡើងផង បែកធ្លាយទៅវិញផង មិនមែនជាធម្មជាតិស្ថិតនៅបានយូរឡើយ យ៉ាងណា វេទនាក៏កើតឡើងផង រលត់ទៅវិញផង មិនមែនជាធម្មជាតិស្ថិតនៅបានយូរឡើយ យ៉ាងនោះដែរ គឺកើតឡើងហើយរលត់ទៅវិញអស់រាប់សែនកោដិដង ក្នុងមួយរំពេចធ្មេចភ្នែក។ មួយវិញទៀត ដូចជាពពុះទឹក កើតឡើងដោយអាស្រ័យហេតុ ៤ យ៉ាង គឺ ផ្ទៃទឹក ដំណក់ទឹក ស្រទាប់ទឹក (ឬស្លែទឹក) ដែលប្រមូលផ្តុំគ្នាបង្កើតជាពពុះ និងខ្យល់ដែលចូលទៅក្នុងពពុះនោះ យ៉ាងណា វេទនាក៏កើតឡើងដោយអាស្រ័យហេតុ ៤ យ៉ាង គឺ វត្ថុ (មានចក្ខុវត្ថុជាដើម) អារម្មណ៍ (មានរូបារម្មណ៍ជាដើម) គ្រឿងសៅហ្មង (កិលេស) និងការប៉ះខ្ទប់នៃផស្សៈ យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីដោយហេតុយ៉ាងនេះ វេទនាក៏ឈ្មោះថាដូចជាពពុះទឹកដែរ។

සඤ්ඤාපි අසාරකට්ඨෙන මරීචිසදිසා. තථා අගය්හූපගට්ඨෙන. න හි සක්කා තං ගහෙත්වා පිවිතුං වා න්හායිතුං වා භාජනං වා පූරෙතුං. අපිච යථා මරීචි විප්ඵන්දති, සඤ්ජාතූමිවෙගා විය ඛායති, එවං නීලසඤ්ඤාදිභෙදා සඤ්ඤාපි නීලාදිඅනුභවනත්ථාය ඵන්දති විප්ඵන්දති. යථා ච මරීචි මහාජනං විප්පලම්භෙති ‘‘පුණ්ණවාපි විය පුණ්ණනදී විය දිස්සතී’’ති වදාපෙති, එවං සඤ්ඤාපි විප්පලම්භෙති, ‘‘ඉදං නීලකං සුභං සුඛං නිච්ච’’න්ති වදාපෙති. පීතකාදීසුපි එසෙව නයො. එවං සඤ්ඤා විප්පලම්භනෙනාපි මරීචිසදිසා.

សូម្បីតែសញ្ញាក៏ដូចជាថ្ងៃបោក (ព្រះអាទិត្យបោក ឬកំដៅថ្ងៃដែលផ្លេកៗដូចទឹក) ដោយអត្ថថាគ្មានខ្លឹមសារ។ ដូចគ្នាដែរ ដោយអត្ថថាមិនអាចកាន់យកបាន។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនអាចចាប់យកថ្ងៃបោកនោះមកផឹក ឬមកងូត ឬមកបំពេញក្នុងភាជន៍បានឡើយ។ មួយវិញទៀត ដូចជាថ្ងៃបោកតែងញាប់ញ័រ តែងប្រាកដដូចជារលកទឹកដែលកើតឡើងយ៉ាងខ្លាំង យ៉ាងណា សូម្បីតែសញ្ញាដែលមានការបែងចែកជាខៀវសញ្ញាជាដើម ក៏តែងញាប់ញ័រ ញាប់ញ័រខ្លាំង ដើម្បីទទួលអារម្មណ៍មានពណ៌ខៀវជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ដូចជាថ្ងៃបោកតែងបញ្ឆោតមហាជន ធ្វើឲ្យគេនិយាយថា "ប្រាកដដូចជាស្រះទឹកដ៏ពេញប្រៀប ឬដូចជាទន្លេដ៏ពេញប្រៀប" យ៉ាងណា សូម្បីតែសញ្ញាក៏តែងបញ្ឆោតមហាជន ធ្វើឲ្យនិយាយថា "រូបនេះខៀវ ស្រស់ស្អាត ជាសុខ ទៀងទាត់" យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីក្នុងពណ៌លឿងជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូម្បីដោយការបញ្ឆោតយ៉ាងនេះ សញ្ញាក៏ឈ្មោះថាដូចជាថ្ងៃបោកដែរ។

අකුක්කුකජාතන්ති අන්තො අසඤ්ජාතඝනදණ්ඩකං. සඞ්ඛාරාපි අසාරකට්ඨෙන කදලික්ඛන්ධසදිසා, තථා අගය්හූපගට්ඨෙන. යථෙව හි කදලික්ඛන්ධතො කිඤ්චි ගහෙත්වා න සක්කා ගොපානසිආදීනං අත්ථාය උපනෙතුං, උපනීතම්පි න තථා හොති, එවං සඞ්ඛාරාපි න සක්කා නිච්චාදිවසෙන ගහෙතුං, ගහිතාපි න තථා හොන්ති. යථා ච කදලික්ඛන්ධො බහුපත්තවට්ටිසමොධානො හොති, එවං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො බහුධම්මසමොධානො. යථා ච කදලික්ඛන්ධො නානාලක්ඛණො. අඤ්ඤොයෙව හි බාහිරාය පත්තවට්ටියා වණ්ණො, අඤ්ඤො තතො අබ්භන්තරඅබ්භන්තරානං, එවමෙව සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙපි [Pg.296] අඤ්ඤදෙව ඵස්සස්ස ලක්ඛණං, අඤ්ඤා චෙතනාදීනං, සමොධානෙත්වා පන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොව වුච්චතීති එවම්පි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො කදලික්ඛන්ධසදිසො.

ពាក្យថា "អកុក្កុកជាតំ" បានដល់ ដើមចេកដែលមិនទាន់មានបណ្តូលរឹងមាំនៅខាងក្នុង។ សូម្បីតែសង្ខារទាំងឡាយ ក៏ដូចជាដើមចេក ដោយអត្ថថាគ្មានខ្លឹមសារ ដូចគ្នាដែរ ដោយអត្ថថាមិនអាចកាន់យកបាន។ ព្រោះថា ដូចជាបុគ្គលមិនអាចកាន់យកចំណែកណាមួយពីដើមចេក យកទៅប្រើប្រាស់ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់បង្កង់ជាដើមបានឡើយ ទោះបីជាយកទៅ ក៏មិនអាចសម្រេចប្រយោជន៍យ៉ាងនោះបាន យ៉ាងណា សូម្បីតែសង្ខារទាំងឡាយ ក៏មិនអាចកាន់យកដោយអំណាចនៃភាពទៀងទាត់ជាដើមបានឡើយ ទោះបីជាកាន់យក ក៏មិនមានសភាពជាយ៉ាងនោះដែរ យ៉ាងនោះឯង។ មួយវិញទៀត ដូចជាដើមចេក ជាទីប្រជុំនៃស្រទាប់ធាងចេកជាច្រើន យ៉ាងណា សង្ខារក្ខន្ធក៏ជាទីប្រជុំនៃធម៌ជាច្រើន យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ដូចជាដើមចេក មានលក្ខណៈប្លែកៗគ្នា។ ពិតណាស់ ពណ៌នៃស្រទាប់ធាងខាងក្រៅផ្សេង ពណ៌នៃស្រទាប់ខាងក្នុងៗទៅទៀតផ្សេង យ៉ាងណា ក្នុងសង្ខារក្ខន្ធក៏យ៉ាងនោះដែរ លក្ខណៈនៃផស្សៈផ្សេង លក្ខណៈនៃចេតនាជាដើមផ្សេង ប៉ុន្តែ កាលបើប្រមូលរួមគ្នាហើយ តែងហៅថា "សង្ខារក្ខន្ធ" តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ សូម្បីដោយហេតុយ៉ាងនេះ សង្ខារក្ខន្ធក៏ឈ្មោះថាដូចជាដើមចេកដែរ។

චක්ඛුමා පුරිසොති මංසචක්ඛුනා චෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා චාති ද්වීහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. මංසචක්ඛුම්පි හිස්ස පරිසුද්ධං වට්ටති අපගතපටලපිළකං, පඤ්ඤාචක්ඛුම්පි අසාරභාවදස්සනසමත්ථං. විඤ්ඤාණම්පි අසාරකට්ඨෙන මායාසදිසං, තථා අගය්හූපගට්ඨෙන. යථා ච මායා ඉත්තරා ලහුපච්චුපට්ඨානා, එවං විඤ්ඤාණං. තඤ්හි තතොපි ඉත්තරතරඤ්චෙව ලහුපච්චුපට්ඨානතරඤ්ච. තෙනෙව හි චිත්තෙන පුරිසො ආගතො විය ගතො විය ඨිතො විය නිසින්නො විය හොති. අඤ්ඤදෙව ච ආගමනකාලෙ චිත්තං, අඤ්ඤං ගමනකාලාදීසු. එවම්පි විඤ්ඤාණං මායාසදිසං. මායා ච මහාජනං වඤ්චෙති, යංකිඤ්චිදෙව ‘‘ඉදං සුවණ්ණං රජතං මුත්තා’’ති ගාහාපෙති, විඤ්ඤාණම්පි මහාජනං වඤ්චෙති. තෙනෙව හි චිත්තෙන ආගච්ඡන්තං විය ගච්ඡන්තං විය ඨිතං විය නිසින්නං විය කත්වා ගාහාපෙති. අඤ්ඤදෙව ච ආගමනෙ චිත්තං, අඤ්ඤං ගමනාදීසු. එවම්පි විඤ්ඤාණං මායාසදිසං.

ពាក្យថា "ចក្ខុមាន បុរិសោ" (បុរសមានចក្ខុ) បានដល់ បុគ្គលមានភ្នែក ដោយភ្នែកពីរយ៉ាង គឺមំសចក្ខុ (ភ្នែកសាច់) ផង បញ្ញាចក្ខុ (ភ្នែកបញ្ញា) ផង។ ពិតណាស់ មំសចក្ខុរបស់បុរសនោះ គប្បីជាភ្នែកដ៏បរិសុទ្ធ មិនមានរោគបាយភ្នែក ឬរោគភ្នែកឡើងបាយឡើយ ហើយបញ្ញាចក្ខុក៏ជាភ្នែកដែលអាចមើលឃើញនូវភាពគ្មានខ្លឹមសារបានដែរ។ សូម្បីតែវិញ្ញាណ ក៏ដូចជាមាយាកល ដោយអត្ថថាគ្មានខ្លឹមសារ ដូចគ្នាដែរ ដោយអត្ថថាមិនអាចកាន់យកបាន។ មួយវិញទៀត ដូចជាមាយាកល ជាធម្មជាតិបន្តិចបន្តួច កើតឡើងហើយរលត់ទៅយ៉ាងរហ័ស យ៉ាងណា វិញ្ញាណក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ ជាធម្មជាតិបន្តិចបន្តួចជាង និងរលត់ទៅយ៉ាងរហ័សជាងមាយាកលនោះទៅទៀត។ ពិតណាស់ ដោយសារតែចិត្តតែមួយនោះឯង បុរសរមែងប្រាកដដូចជាអ្នកមក ដូចជាអ្នកទៅ ដូចជាអ្នកឈរ ដូចជាអ្នកអង្គុយ។ ប៉ុន្តែ ចិត្តក្នុងកាលដែលមកផ្សេង ចិត្តក្នុងកាលដែលទៅជាដើមផ្សេង។ សូម្បីដោយហេតុយ៉ាងនេះ វិញ្ញាណក៏ឈ្មោះថាដូចជាមាយាកលដែរ។ មួយវិញទៀត មាយាកលតែងបញ្ឆោតមហាជន ធ្វើឲ្យកាន់យកវត្ថុណាមួយថា "នេះជាមាស ជាប្រាក់ ជាកែវមុក្តា" យ៉ាងណា វិញ្ញាណក៏តែងបញ្ឆោតមហាជនយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ ធ្វើឲ្យមហាជនកាន់យកដោយសន្មតថា ដូចជាអ្នកកំពុងមក ដូចជាអ្នកកំពុងទៅ ដូចជាអ្នកកំពុងឈរ ដូចជាអ្នកកំពុងអង្គុយ ដោយសារតែចិត្តនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ចិត្តក្នុងកាលដែលមកផ្សេង ចិត្តក្នុងកាលដែលទៅជាដើមផ្សេង។ សូម្បីដោយហេតុយ៉ាងនេះ វិញ្ញាណក៏ឈ្មោះថាដូចជាមាយាកលដែរ។

භූරිපඤ්ඤෙනාති සණ්හපඤ්ඤෙන චෙව විපුලවිත්ථතපඤ්ඤෙන ච. ආයූති ජීවිතින්ද්‍රියං. උස්මාති කම්මජතෙජොධාතු. පරභත්තන්ති නානාවිධානං කිමිගණාදීනං භත්තං හුත්වා. එතාදිසායං සන්තානොති එතාදිසී අයං පවෙණී මතකස්ස යාව සුසානා ඝට්ටීයතීති. මායායං බාලලාපිනීති ය්වායං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම, අයං බාලමහාජනලපාපනිකමායා නාම. වධකොති ද්වීහි කාරණෙහි අයං ඛන්ධසඞ්ඛාතො වධකො අඤ්ඤමඤ්ඤඝාතනෙනපි, ඛන්ධෙසු සති වධො පඤ්ඤායතීතිපි. එකා හි පථවීධාතු භිජ්ජමානා සෙසධාතුයො ගහෙත්වාව භිජ්ජති, තථා ආපොධාතුආදයො. රූපක්ඛන්ධො ච භිජ්ජමානො අරූපක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වාව භිජ්ජති, තථා අරූපක්ඛන්ධෙසු වෙදනාදයො සඤ්ඤාදිකෙ. චත්තාරොපි චෙතෙ වත්ථුරූපන්ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤවධනෙනෙත්ථ වධකතා වෙදිතබ්බා. ඛන්ධෙසු පන සති වධබන්ධනච්ඡෙදාදීනි සම්භවන්ති, එවං එතෙසු සති වධභාවතොපි වධකතා වෙදිතබ්බා. සබ්බසංයොගන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං. අච්චුතං පදන්ති නිබ්බානං. තතියං.

ពាក្យថា "ភូរិបញ្ញេន" បានដល់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែលមានបញ្ញាដ៏ល្អិតសុខុមផង មានបញ្ញាដ៏ទូលំទូលាយផង។ ពាក្យថា "អាយុ" បានដល់ ជីវិតិន្រ្ទិយ។ ពាក្យថា "ឧស្មា" បានដល់ កម្មជតេជោធាតុ (ធាតុភ្លើងដែលកើតអំពីកម្ម)។ ពាក្យថា "បរភត្តំ" បានដល់ ការទៅជាអាហារនៃពួកសត្វល្អិតផ្សេងៗជាដើម។ ពាក្យថា "ឯតាទិសាយំ សន្តានោ" បានដល់ សន្តាន (ឬខ្សែស្រឡាយនៃធម៌) របស់សាកសពនេះ មានសភាពយ៉ាងនេះ រមែងទាក់ទងគ្នាទៅរហូតដល់ព្រៃខ្មោច។ ពាក្យថា "មាយាយំ ពាលលាបិនី" បានដល់ វិញ្ញាណក្ខន្ធឯណា ដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ វិញ្ញាណក្ខន្ធនេះ ឈ្មោះថាមាយាដែលធ្វើឲ្យមហាជនជាពាលរអ៊ូរទាំ។ ពាក្យថា "វធកោ" (អ្នកសម្លាប់) បានដល់ ធម្មជាតិដែលហៅថាខន្ធនេះ ជាអ្នកសម្លាប់ ដោយហេតុ ២ យ៉ាង គឺដោយការសម្លាប់គ្នាទៅវិញទៅមកផង កាលបើខន្ធទាំងឡាយមាននៅ ការសម្លាប់ក៏ប្រាកដឡើងផង។ ពិតណាស់ កាលបើបឋវីធាតុមួយបែកធ្លាយទៅ តែងនាំយកធាតុដែលនៅសល់ឲ្យបែកធ្លាយទៅជាមួយដែរ អាបោធាតុជាដើមក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើរូបក្ខន្ធបែកធ្លាយទៅ តែងនាំយកអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយឲ្យបែកធ្លាយទៅជាមួយដែរ ក្នុងអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយនោះ វេទនាជាដើមក៏នាំយកសញ្ញាជាដើមឲ្យបែកធ្លាយទៅជាមួយដែរ។ សូម្បីតែអរូបក្ខន្ធទាំង ៤ នេះ ក៏នាំយកវត្ថុរូបឲ្យបែកធ្លាយទៅជាមួយដែរ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអ្នកសម្លាប់ក្នុងខន្ធទាំងនេះ ដោយការសម្លាប់គ្នាទៅវិញទៅមកយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត កាលបើខន្ធទាំងឡាយមាននៅ ការសម្លាប់ ការចង និងការកាត់ជាដើម តែងមានឡើង គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអ្នកសម្លាប់ សូម្បីដោយភាពជាហេតុនៃការសម្លាប់ កាលបើខន្ធទាំងឡាយនោះមាននៅយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "សព្វសំយោគំ" បានដល់ សំយោជនៈទាំង ១០ យ៉ាងទាំងអស់។ ពាក្យថា "អច្ចុតំ បទំ" បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4-6. ගොමයපිණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා

៤-៦. ការអធិប្បាយសូត្រមានគោលដៅនិយាយអំពីដុំលាមកគោជាដើម (គោលមយបិណ្ឌសូត្រ)

96-98. චතුත්ථෙ [Pg.297] සස්සතිසමන්ති සිනෙරුමහාපථවීචන්දිමසූරියාදීහි සස්සතීහි සමං. පරිත්තං ගොමයපිණ්ඩන්ති අප්පමත්තකං මධුකපුප්ඵප්පමාණං ගොමයඛණ්ඩං. කුතො පනානෙනෙතං ලද්ධන්ති. පරිභණ්ඩකරණත්ථාය ආභතතො ගහිතන්ති එකෙ. අත්ථස්ස පන විඤ්ඤාපනත්ථං ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා හත්ථාරුළ්හං කතන්ති වෙදිතබ්බන්ති. අත්තභාවපටිලාභොති පටිලද්ධඅත්තභාවො. න යිදං බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායෙථාති අයං මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො නාම න පඤ්ඤායෙය්‍ය. මග්ගො හි තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ විවට්ටෙන්තො උප්පජ්ජති. යදි ච එත්තකො අත්තභාවො නිච්චො භවෙය්‍ය, මග්ගො උප්පජ්ජිත්වාපි සඞ්ඛාරවට්ටං විවට්ටෙතුං න සක්කුණෙය්‍යාති බ්‍රහ්මචරියවාසො න පඤ්ඤායෙථ.

៩៦-៩៨. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា "សស្សតិសមំ" បានដល់ ស្មើគ្នាជាមួយនឹងវត្ថុដែលទៀងទាត់ទាំងឡាយ មានភ្នំសិនេរុ មហាប្រថពី ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យជាដើម។ ពាក្យថា "បរិត្តំ គោលមយបិណ្ឌំ" បានដល់ ដុំលាមកគោបន្តិចបន្តួច មានប្រមាណប៉ុនផ្កាច្រមុះព្រៃ (ផ្កាមធុកៈ)។ សួរថា "ចុះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានដុំលាមកគោនោះមកពីណា?" ពួកខ្លះពោលថា "ទ្រង់កាន់យកពីដុំលាមកគោដែលគេនាំមកដើម្បីលាបជម្រះ"។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា "ទ្រង់ធ្វើឲ្យកើតឡើងដោយឫទ្ធិ ហើយដាក់លើព្រះហស្ត ដើម្បីឲ្យយល់ច្បាស់នូវសេចក្តីនោះ"។ ពាក្យថា "អត្តភាវបដិលាភោ" បានដល់ អត្តភាពដែលបានហើយ។ ពាក្យថា "ន យិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយេថ" បានដល់ ការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក្នុងមគ្គនេះ មិនគប្បីប្រាកដឡើយ។ ព្រោះថាមគ្គ តែងកើតឡើងដើម្បីរំលាយ (ឬបង្វិលត្រឡប់) នូវសង្ខារក្នុងភូមិ ៣។ ប្រសិនបើអត្តភាពមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ជាជារបស់ទៀងទាត់មែន ទោះបីជាមគ្គកើតឡើង ក៏មិនអាចរំលាយវដ្តសង្ខារបានឡើយ ហេតុនោះ ការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ក៏មិនគប្បីប្រាកដឡើយ។

ඉදානි සචෙ කොචි සඞ්ඛාරො නිච්චො භවෙය්‍ය, මයා මහාසුදස්සනරාජකාලෙ අනුභූතා සම්පත්ති නිච්චා භවෙය්‍ය, සාපි ච අනිච්චාති තං දස්සෙතුං භූතපුබ්බාහං භික්ඛු රාජා අහොසින්තිආදිමාහ. තත්ථ කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානීති කුසාවතීරාජධානී තෙසං නගරානං පමුඛා, සබ්බසෙට්ඨාති අත්ථො. සාරමයානීති රත්තචන්දනසාරමයානි. උපධානං පන සබ්බෙසං සුත්තමයමෙව. ගොණකත්ථතානීති චතුරඞ්ගුලාධිකලොමෙන කාළකොජවෙන අත්ථතානි, යං මහාපිට්ඨියකොජවොති වදන්ති. පටකත්ථතානීති උභතොලොමෙන උණ්ණාමයෙන සෙතකම්බලෙන අත්ථතානි. පටලිකත්ථතානීති ඝනපුප්ඵෙන උණ්ණාමයඅත්ථරණෙන අත්ථතානි. කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානීති කදලිමිගචම්මමයෙන උත්තමපච්චත්ථරණෙන අත්ථතානි. තං කිර පච්චත්ථරණං සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලිමිගචම්මං අත්ථරිත්වා සිබ්බෙත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදානීති සහ උත්තරච්ඡදෙන, උපරි බද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො. උභතොලොහිතකූපධානීති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති පල්ලඞ්කානං උභතොලොහිතකූපධානානි. වෙජයන්තරථප්පමුඛානීති එත්ථ වෙජයන්තො නාම තස්ස රඤ්ඤො රථො, යස්ස චක්කානං ඉන්දනීලමණිමයා නාභි, සත්තරතනමයා අරා, පවාළමයා නෙමි, රජතමයො අක්ඛො, ඉන්දනීලමණිමයං උපක්ඛරං, රජතමයං කුබ්බරං. සො තෙසං රථානං පමුඛො අග්ගො. දුකූලසන්දානානීති දුකූලසන්ථරානි. කංසූපධාරණානීති රජතමයදොහභාජනානි. වත්ථකොටිසහස්සානීති යථාරුචිතං [Pg.298] පරිභුඤ්ජිස්සතීති න්හත්වා ඨිතකාලෙ උපනීතවත්ථානෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. භත්තාභිහාරොති අභිහරිතබ්බභත්තං.

ឥឡូវនេះ ប្រសិនបើសង្ខារណាមួយជាជារបស់ទៀងទាត់មែន សម្បត្តិដែលតថាគតបានសោយក្នុងកាលជាស្តេចមហាសុទស្សនៈ ក៏គប្បីជាជារបស់ទៀងទាត់ដែរ ប៉ុន្តែសម្បត្តិនោះក៏មិនទៀងទាត់ឡើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា "ភូតបុព្វាហំ ភិក្ខុ រាជា អហោសិំ" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលពីព្រេងនាយ តថាគតបានជាស្តេច...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "កុសាវតីរាជធានិប្បមុខានិ" សេចក្តីថា ទីក្រុងកុសាវតីរាជធានី ជាប្រមុខ ជាទីក្រុងដ៏ប្រសើរបំផុត ក្នុងចំណោមទីក្រុងទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា "សារមយានិ" បានដល់ ធ្វើអំពីខ្លឹមចន្ទន៍ក្រហម។ ចំណែកឯខ្នើយរបស់បល្ល័ង្កទាំងអស់ ធ្វើអំពីសរសៃសូត្រតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា "គោណកត្ថតានិ" បានដល់ កម្រាលដែលក្រាលដោយកម្រាលរោមសត្វពណ៌ខ្មៅ ដែលមានរោមវែងជាង ៤ ធ្នាប់ ដែលគេហៅថា មហាបិដ្ឋិយកោជវៈ (កម្រាលមានផ្ទៃធំ)។ ពាក្យថា "បដកត្ថតានិ" បានដល់ កម្រាលដែលក្រាលដោយភួយរោមសត្វពណ៌ស ដែលមានរោមទាំងសងខាង។ ពាក្យថា "បដលិកត្ថតានិ" បានដល់ កម្រាលដែលក្រាលដោយកម្រាលរោមសត្វដែលមានផ្កាដង់ស៊ីតេក្រាស់។ ពាក្យថា "កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណានិ" បានដល់ កម្រាលដ៏ប្រសើរដែលធ្វើអំពីស្បែកសត្វកទលិមិគៈ (ស្បែកខ្លាឃ្មុំ ឬសត្វម្យ៉ាង)។ ឮថា គេធ្វើកម្រាលនោះដោយការក្រាលស្បែកសត្វកទលិមិគៈពីលើសំពត់ស រួចដេរភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា "សឧត្តរច្ឆទានិ" សេចក្តីថា ព្រមដោយពិតានខាងលើ គឺព្រមដោយពិតានពណ៌ក្រហមដែលចងសន្ធឹងខាងលើ។ ពាក្យថា "ឧភតោលោហិតកូបធានិ" បានដល់ ខ្នើយក្បាល និងខ្នើយជើង គឺបល្ល័ង្កទាំងឡាយមានខ្នើយពណ៌ក្រហមទាំងសងខាង (ទាំងខាងក្បាលនិងខាងជើង)។ ពាក្យថា "វេជយន្តរថប្បមុខានិ" ក្នុងពាក្យនេះ រថឈ្មោះវេជយន្ត ជាព្រះរាជរថរបស់ស្តេចនោះ ដែលកង់របស់រថនោះ មានដុំធ្វើអំពីកែវឥន្ទនីល មានកាំធ្វើអំពីកែវ ៧ ប្រការ មានខ្នងកង់ធ្វើអំពីផ្កាថ្ម មានភ្លៅធ្វើអំពីប្រាក់ មានគ្រឿងប្រដាប់ធ្វើអំពីកែវឥន្ទនីល មាននឹមធ្វើអំពីប្រាក់។ រថនោះ ជាប្រមុខ ជាកំពូលនៃរថទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា "ទុកូលសន្ទានានិ" បានដល់ កម្រាលធ្វើអំពីសំពត់ទុកូលៈ។ ពាក្យថា "កំសូបធារណានិ" បានដល់ ភាជន៍សម្រាប់ទ្រទឹកដោះដែលធ្វើអំពីប្រាក់។ ពាក្យថា "វត្ថកោដិសហស្សានិ" ត្រាស់សំដៅទៅលើសំពត់ទាំងឡាយដែលគេនាំមកថ្វាយក្នុងខណៈដែលទ្រង់ស្រង់ទឹកហើយឈរ ដើម្បីទ្រង់ប្រើប្រាស់តាមព្រះរាជហឫទ័យ។ ពាក្យថា "ភត្តាភិហារោ" បានដល់ ភត្តដែលគេនាំមកថ្វាយ។

යමහං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමීති යත්ථ වසාමි, තං එකඤ්ඤෙව නගරං හොති, අවසෙසෙසු පුත්තධීතාදයො චෙව දාසමනුස්සා ච වසිංසු. පාසාදකූටාගාරාදීසුපි එසෙව නයො. පල්ලඞ්කාදීසු එකංයෙව සයං පරිභුඤ්ජති, සෙසා පුත්තාදීනං පරිභොගා හොන්ති. ඉත්ථීසු එකාව පච්චුපට්ඨාති, සෙසා පරිවාරමත්තා හොන්ති. වෙලාමිකාති ඛත්තියස්ස වා බ්‍රාහ්මණියා, බ්‍රාහ්මණස්ස වා ඛත්තියානියා කුච්ඡිස්මිං ජාතා. පරිදහාමීති එකංයෙව දුස්සයුගං නිවාසෙමි, සෙසානි පරිවාරෙත්වා විචරන්තානං අසීතිසහස්සාධිකානං සොළසන්නං පුරිසසතසහස්සානං හොන්තීති දස්සෙති. භුඤ්ජාමීති පරමප්පමාණෙන නාළිකොදනමත්තං භුඤ්ජාමි, සෙසං පරිවාරෙත්වා විචරන්තානං චත්තාලීසසහස්සාධිකානං අට්ඨන්නං පුරිසසතසහස්සානං හොතීති දස්සෙති. එකථාලිපාකො හි දසන්නං ජනානං පහොති.

ពាក្យថា "យមហំ តេន សមយេន អជ្ឈាវសាមិ" សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលតថាគតរស់នៅ គឺមានតែទីក្រុងមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯទីក្រុងដែលនៅសល់ គឺជាទីរស់នៅនៃបុត្រាបុត្រីជាដើម និងពួកទាសកម្មករ។ សូម្បីក្នុងប្រាសាទ និងផ្ទះកំពូលជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបល្ល័ង្កជាដើម ទ្រង់ប្រើប្រាស់ដោយផ្ទាល់តែមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបល្ល័ង្កដែលនៅសល់ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់បុត្រជាដើម។ ក្នុងចំណោមស្រ្តីទាំងឡាយ មានតែស្រ្តីម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលនៅបម្រើផ្ទាល់ ចំណែកឯស្រ្តីដែលនៅសល់ គ្រាន់តែជាបរិវារប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "វេលាមិកា" បានដល់ ស្រ្តីដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃព្រាហ្មណីរបស់ក្សត្រ ឬកើតក្នុងផ្ទៃនៃក្សត្រិយានីរបស់ព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា "បរិទហាមិ" សេចក្តីថា ទ្រង់ស្លៀកដណ្តប់តែសំពត់មួយគូប៉ុណ្ណោះ សំពត់ដែលនៅសល់ គឺសម្រាប់ពួកបុរសចំនួន ១ លាន ៦ សែននាក់ ព្រមទាំង ៨ ម៉ឺននាក់ទៀត ដែលដើរហែហែជុំវិញ ទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "ភុញ្ជាមិ" សេចក្តីថា ទ្រង់សោយព្រះស្ងោយត្រឹមតែមួយកំប៉ុង (នាឡិ) ដោយប្រមាណដ៏ឧត្តម ព្រះស្ងោយដែលនៅសល់ គឺសម្រាប់ពួកបុរសចំនួន ៨ សែននាក់ ព្រមទាំង ៤ ម៉ឺននាក់ទៀត ដែលដើរហែហែជុំវិញ ទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភត្តដែលដាំក្នុងឆ្នាំងមួយ តែងល្មមសម្រាប់មនុស្ស ១០ នាក់។

ඉති ඉමං මහාසුදස්සනකාලෙ සම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්සා අනිච්චතං දස්සෙන්තො ඉති ඛො භික්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ විපරිණතාති පකතිජහනෙන නිබ්බුතපදීපො විය අපණ්ණත්තිකභාවං ගතා. එවං අනිච්චා ඛො භික්ඛු සඞ්ඛාරාති එවං හුත්වාඅභාවට්ඨෙන අනිච්චා. එත්තාවතා භගවා යථා නාම පුරිසො සතහත්ථුබ්බෙධෙ චම්පකරුක්ඛෙ නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා අභිරුහිත්වා චම්පකපුප්ඵං ආදාය නිස්සෙණිං මුඤ්චන්තො ඔතරෙය්‍ය, එවමෙවං නිස්සෙණිං බන්ධන්තො විය අනෙකවස්සකොටිසතසහස්සුබ්බෙධං මහාසුදස්සනසම්පත්තිං ආරුය්හ සම්පත්තිමත්ථකෙ ඨිතං අනිච්චලක්ඛණං ආදාය නිස්සෙණිං මුඤ්චන්තො විය ඔතිණ්ණො. එවං අද්ධුවාති එවං උදකපුබ්බුළාදයො විය ධුවභාවරහිතා. එවං අනස්සාසිකාති එවං සුපිනකෙ පීතපානීයං විය අනුලිත්තචන්දනං විය ච අස්සාසවිරහිතා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනිච්චලක්ඛණං කථිතං. පඤ්චමෙ සබ්බං වුත්තනයමෙව. ඡට්ඨං තථා බුජ්ඣනකස්ස අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. චතුත්ථාදීනි.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសម្បត្តិក្នុងកាលនៃព្រះបាទមហាសុទស្សនៈយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវភាពមិនទៀងនៃសម្បត្តិនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «ឥតិ ខោ ភិក្ខុ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «វិបរិណតា» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបាន ដូចជាប្រទីបដែលរលត់ទៅ ដោយការលះបង់នូវសភាវៈដើម។ ពាក្យថា «ឯវំ អនិច្ចា ខោ ភិក្ខុ សង្ខារា» សេចក្តីថា សង្ខារទាំងឡាយមិនទៀង ព្រោះមានហើយក៏ត្រឡប់ជាគ្មានទៅវិញយ៉ាងនេះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ប្រៀបដូចជាបុរសចងជណ្ដើរឡើងទៅលើដើមចម្បាកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ កាលបេះផ្កាចម្បាបានហើយ ក៏ដោះជណ្ដើរចុះមក យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏យ៉ាងនោះដែរ ប្រៀបដូចជាការចងជណ្ដើរ ឡើងទៅកាន់មហាសុទស្សនសម្បត្តិដែលមានកម្ពស់ច្រើនសែនកោដិឆ្នាំ ហើយកាន់យកនូវអនិច្ចលក្ខណៈដែលស្ថិតនៅលើកំពូលនៃសម្បត្តិ រួចចុះមក ដូចជាការដោះជណ្ដើរចុះមកដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា «ឯវំ អទ្ធុវា» សេចក្តីថា មិនមានភាពរឹងប៉ឹងមាំមួន ដូចជាពពុះទឹកជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ឯវំ អនស្សាសិកា» សេចក្តីថា មិនជាទីកក់ក្តៅចិត្ត ដូចជាការផឹកទឹកក្នុងយល់សប្តិ ឬដូចជាការលាបស្រឡៅដោយខ្លឹមច័ន្ទន៍យ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអនិច្ចលក្ខណៈយ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំ សេចក្តីទាំងពួងដូចដែលបានពោលហើយ។ សូត្រទីប្រាំមួយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលអ្នកនឹងត្រាស់ដឹងយ៉ាងនោះដែរ។ សូត្រមានសូត្រទីបួនជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

7. ගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគទ្ទុលពទ្ធសូត្រ

99. සත්තමෙ යං මහාසමුද්දොති යස්මිං සමයෙ පඤ්චමෙ සූරියෙ උට්ඨිතෙ මහාසමුද්දො උස්සුස්සති. දුක්ඛස්ස අන්තකිරියන්ති චත්තාරි සච්චානි අප්පටිවිජ්ඣිත්වා අවිජ්ජාය නිවුතානංයෙව සතං වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකිරියං පරිච්ඡෙදං [Pg.299] න වදාමි. සා ගද්දුලබද්ධොති ගද්දුලෙන බද්ධසුනඛො. ඛීලෙති පථවියං ආකොටිතෙ මහාඛීලෙ. ථම්භෙති නිඛණිත්වා ඨපිතෙ ථම්භෙ. එවමෙව ඛොති එත්ථ සුනඛො විය වට්ටනිස්සිතො බාලො, ගද්දුලො විය දිට්ඨි, ථම්භො විය සක්කායො, ගද්දුලරජ්ජුයා ථම්භෙ උපනිබද්ධසුනඛස්ස ථම්භානුපරිවත්තනං විය දිට්ඨිතණ්හාය සක්කායෙ බද්ධස්ස පුථුජ්ජනස්ස සක්කායානුපරිවත්තනං වෙදිතබ්බං. සත්තමං.

៩៩. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា «យំ មហាសមុទ្ទោ» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យដែលព្រះអាទិត្យទីប្រាំដុះឡើង មហាសមុទ្ររមែងរីងស្ងួតទៅ។ ពាក្យថា «ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ» សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលនូវការធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ គឺការកំណត់ភាគនៃទុក្ខ ចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងទុក ព្រោះមិនបានចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចទាំងបួនឡើយ។ ពាក្យថា «សា គទ្ទុលពទ្ធោ» សេចក្តីថា ឆ្កែដែលគេចងដោយខ្សែចងក។ ពាក្យថា «ខីលេ» សេចក្តីថា ក្នុងគោលធំដែលគេបោះចុះក្នុងផែនដី។ ពាក្យថា «ថម្ភេ» សេចក្តីថា ក្នុងសសរដែលគេកប់ទុក។ ពាក្យថា «ឯវមេវ ខោ» ក្នុងសេចក្តីនេះ គួរជ្រាបថា ជនពាលអ្នកអាស្រ័យក្នុងវដ្តៈ ប្រៀបដូចជាសត្វឆ្កែ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ប្រៀបដូចជាខ្សែចងក, សក្កាយៈ ប្រៀបដូចជាសសរ, ការវិលវល់ជុំវិញសក្កាយៈរបស់បុថុជ្ជនដែលជាប់ចំណងក្នុងសក្កាយៈដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិនិងតណ្ហា ប្រៀបដូចជាការវិលវល់ជុំវិញសសររបស់សត្វឆ្កែដែលគេចងជាប់នឹងសសរដោយខ្សែចងកដូច្នោះឯង។ សូត្រទីប្រាំពីរ ចប់។

8. දුතියගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយគទ្ទុលពទ្ធសូត្រ

100. අට්ඨමෙ තස්මාති යස්මා දිට්ඨිගද්දුලනිස්සිතාය තණ්හාරජ්ජුයා සක්කායථම්භෙ උපනිබද්ධො වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො සබ්බිරියාපථෙසු ඛන්ධපඤ්චකං නිස්සායෙව පවත්තති, යස්මා වා දීඝරත්තමිදං චිත්තං සංකිලිට්ඨං රාගෙන දොසෙන මොහෙන, තස්මා. චිත්තසංකිලෙසාති සුන්හාතාපි හි සත්තා චිත්තසංකිලෙසෙනෙව සංකිලිස්සන්ති, මලග්ගහිතසරීරාපි චිත්තස්ස වොදානත්තා විසුජ්ඣන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

១០០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបី ពាក្យថា «តស្មា» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបុថុជ្ជនពាលអ្នកអាស្រ័យក្នុងវដ្តៈ ដែលគេចងជាប់នឹងសសរគឺសក្កាយៈ ដោយខ្សែគឺតណ្ហាដែលអាស្រ័យនឹងខ្សែចងកគឺទិដ្ឋិ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងខន្ធទាំងប្រាំប៉ុណ្ណោះ ក្នុងឥរិយាបថទាំងពួង ឬមួយទៀត ព្រោះហេតុតែចិត្តនេះសៅហ្មងដោយរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ អស់កាលជាអង្វែង ហេតុនោះ (ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ)។ ពាក្យថា «ចិត្តសង្កិលេសា» សេចក្តីថា ព្រោះសត្វទាំងឡាយ ទោះបីជាអ្នកងូតទឹកស្អាតល្អហើយក៏ដោយ ក៏នៅតែសៅហ្មងដោយសារតែចិត្តសៅហ្មងប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាមានរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីដី ក៏រមែងស្អាតបរិសុទ្ធបាន ព្រោះតែចិត្តផូរផង់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា៖

‘‘රූපම්හි සංකිලිට්ඨම්හි, සංකිලිස්සන්ති මාණවා;

රූපෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, අනක්ඛාතං මහෙසිනා.

«កាលបើរូបសៅហ្មង សត្វទាំងឡាយរមែងសៅហ្មង កាលបើរូបស្អាតបរិសុទ្ធ សត្វទាំងឡាយរមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រះមហេសី (ព្រះពុទ្ធ) មិនបានត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះឡើយ។

‘‘චිත්තම්හි සංකිලිට්ඨම්හි, සංකිලිස්සන්ති මාණවා;

චිත්තෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, ඉති වුත්තං මහෙසිනා’’ති.

កាលបើចិត្តសៅហ្មង សត្វទាំងឡាយរមែងសៅហ្មង កាលបើចិត្តស្អាតបរិសុទ្ធ សត្វទាំងឡាយរមែងស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រះមហេសីទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះឯង»។

චරණං නාම චිත්තන්ති විචරණචිත්තං. සඞ්ඛා නාම බ්‍රාහ්මණපාසණ්ඩිකා හොන්ති, තෙ පටකොට්ඨකං කත්වා තත්ථ නානප්පකාරා සුගතිදුග්ගතිවසෙන සම්පත්තිවිපත්තියො ලෙඛාපෙත්වා, ‘‘ඉමං කම්මං කත්වා ඉදං පටිලභති, ඉදං කත්වා ඉද’’න්ති දස්සෙන්තා තං චිත්තං ගහෙත්වා විචරන්ති. චිත්තෙනෙව චිත්තිතන්ති චිත්තකාරෙන චින්තෙත්වා කතත්තා චිත්තෙන චින්තිතං නාම. චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරන්ති තස්ස චිත්තස්ස උපායපරියෙසනචිත්තං තතොපි චිත්තතරං. තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තෙනෙව චිත්තිතාති කම්මචිත්තෙනෙව චිත්තිතා. තං පන කම්මචිත්තං ඉමෙ වට්ටකතිත්තිරාදයො ‘‘එවං චිත්තා භවිස්සාමා’’ති ආයූහන්තා නාම නත්ථි. කම්මං පන යොනිං උපනෙති, යොනිමූලකො තෙසං චිත්තභාවො. යොනිඋපගතා හි සත්තා තංතංයොනිකෙහි සදිසචිත්තාව හොන්ති. ඉති යොනිසිද්ධො චිත්තභාවො, කම්මසිද්ධා යොනීති වෙදිතබ්බා.

ពាក្យថា «ចរណំ នាម ចិត្តំ» សេចក្តីថា ផ្ទាំងគំនូរដែលគេកាន់ដើរត្រេចទៅ (ចរណចិត្ត)។ ពួកព្រាហ្មណ៍ក្រៅសាសនាឈ្មោះថា សង្ខៈ តែងធ្វើប្រអប់សំពត់ ហើយឱ្យគេគូររូបភាពផ្សេងៗ បង្ហាញពីសម្បត្តិនិងវិបត្តិ ដោយអំណាចនៃសុគតិនិងទុគ្គតិ ក្នុងប្រអប់សំពត់នោះ រួចកាន់យកផ្ទាំងគំនូរនោះដើរត្រេចទៅ បង្ហាញថា «ធ្វើកម្មនេះហើយ រមែងបានផលនេះ ធ្វើកម្មនេះហើយ រមែងបានផលនេះ»។ ពាក្យថា «ចិត្តេនេវ ចិត្តិតំ» សេចក្តីថា ឈ្មោះថាគិតដោយចិត្ត ព្រោះតែជាងគំនូរបានគិតគូររៀបចំធ្វើឡើង។ ពាក្យថា «ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលស្វែងរកឧបាយក្នុងការគូររូបនោះ រមែងវិចិត្រជាងផ្ទាំងគំនូរនោះទៅទៀត។ ពាក្យថា «តិរច្ឆានគតា បាណា ចិត្តេនេវ ចិត្តិតា» សេចក្តីថា សត្វតិរច្ឆានទាំងឡាយ វិចិត្រទៅបានក៏ដោយសារតែកម្មវិញ្ញាណ (កម្មចិត្ត) ប៉ុណ្ណោះ។ ក៏ប៉ុន្តែ កម្មចិត្តនោះ មិនមែនមានន័យថា ពួកសត្វក្រួច សត្វទទាជាដើមទាំងនេះ គិតខ្វល់ខ្វាយថា «យើងនឹងមានរូបរាងវិចិត្រយ៉ាងនេះ» នោះឡើយ។ តាមពិត កម្មរមែងនាំសត្វទៅកាន់កំណើត (យោនិ) ហើយភាពវិចិត្ររបស់សត្វទាំងនោះ មានកំណើតជាឫសគល់។ ព្រោះថា សត្វដែលទៅកាន់កំណើតនោះៗ រមែងមានរូបរាងកាយ (អត្តភាព) ស្រដៀងគ្នានឹងសត្វក្នុងកំណើតនោះៗឯង។ យ៉ាងនេះ គួរជ្រាបថា ភាពវិចិត្ររបស់សត្វសម្រេចមកពីកំណើត ហើយកំណើតសម្រេចមកពីកម្ម។

අපිච [Pg.300] චිත්තං නාමෙතං සහජාතං සහජාතධම්මචිත්තතාය භූමිචිත්තතාය වත්ථුචිත්තතාය ද්වාරචිත්තතාය ආරම්මණචිත්තතාය කම්මනානත්තමූලකානං ලිඞ්ගනානත්තසඤ්ඤානානත්තවොහාරනානත්තාදීනං අනෙකවිධානං චිත්තානං නිප්ඵාදනතායපි තිරච්ඡානගතචිත්තතො චිත්තතරමෙව වෙදිතබ්බං.

មួយវិញទៀត គួរជ្រាបថា ចិត្តនេះឯង កាលកើតឡើង រមែងវិចិត្រជាងចិត្តរបស់សត្វតិរច្ឆានទៅទៀត ព្រោះតែភាពវិចិត្រនៃធម៌ដែលកើតរួមគ្នា (សហជាតធម៌) ភាពវិចិត្រនៃភូមិ ភាពវិចិត្រនៃវត្ថុ ភាពវិចិត្រនៃទ្វារ ភាពវិចិត្រនៃអារម្មណ៍ និងព្រោះតែការញ៉ាំងចិត្តដ៏មានប្រការច្រើនប្លែកគ្នា ឱ្យសម្រេចឡើង មានភាពប្លែកគ្នានៃលិង្គ (ភេទ) ភាពប្លែកគ្នានៃសញ្ញា និងភាពប្លែកគ្នានៃវោហារជាដើម ដែលមានកម្មផ្សេងៗគ្នាជាឫសគល់។

රජකොති වත්ථෙසු රඞ්ගෙන රූපසමුට්ඨාපනකො. සො පන අඡෙකො අමනාපං රූපං කරොති, ඡෙකො මනාපං දස්සනීයං, එවමෙව පුථුජ්ජනො අකුසලචිත්තෙන වා ඤාණවිප්පයුත්තකුසලෙන වා චක්ඛුසම්පදාදිවිරහිතං විරූපං සමුට්ඨාපෙති, ඤාණසම්පයුත්තකුසලෙන චක්ඛුසම්පදාදිසම්පන්නං අභිරූපං. අට්ඨමං.

ពាក្យថា «រជកោ» សេចក្តីថា ជាងជ្រលក់ពណ៌ ឬអ្នកញ៉ាំងរូបភាពផ្សេងៗ ឱ្យកើតឡើងលើសំពត់ដោយទឹកជ្រលក់។ ក៏ប៉ុន្តែ បើជាងជ្រលក់នោះជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃ រមែងធ្វើរូបភាពមិនជាទីគាប់ចិត្ត បើជាអ្នកឈ្លាសវៃ រមែងធ្វើរូបភាពជាទីគាប់ចិត្ត គួរជាទីទស្សនា យ៉ាងណាមិញ បុថុជ្ជនក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើធ្វើដោយអកុសលចិត្ត ឬដោយកុសលចិត្តដែលប្រាសចាកញាណ រមែងញ៉ាំងរូបដ៏អាក្រក់ មិនល្អមើល ដែលប្រាសចាកចក្ខុសម្បទាជាដើម ឱ្យកើតឡើង តែបើធ្វើដោយកុសលចិត្តដែលប្រកបដោយញាណ រមែងញ៉ាំងរូបដ៏ល្អប្រណីត ដែលបរិបូណ៌ដោយចក្ខុសម្បទាជាដើម ឱ្យកើតឡើងដូច្នោះឯង។ សូត្រទីប្រាំបី ចប់។

9. වාසිජටසුත්තවණ්ණනා

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវាសិជដសូត្រ

101. නවමෙ සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානීති ඉමා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන ද්වෙ උපමා වුත්තා. තාසු කණ්හපක්ඛඋපමා අත්ථස්ස අසාධිකා, ඉතරා සාධිකාති. සුක්කපක්ඛඋපමාය එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො – සෙය්‍යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො, අපීති සම්භාවනත්ථෙ. උභයෙනාපි සෙය්‍යථා නාම, භික්ඛවෙති දස්සෙති. කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා දස වා ද්වාදස වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි කුක්කුටියා වුත්තප්පකාරතො ඌනාධිකානිපි අණ්ඩානි හොන්ති, වචනසිලිට්ඨතාය පන එවං වුත්තං. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොති. තානස්සූති තානි අස්සු, තානි භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානීති තාය ච ජනෙත්තියා කුක්කුටියා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා තෙසං උපරි සයන්තියා සම්මා අධිසයිතානි. සම්මා පරිසෙදිතානීති කාලෙන කාලං උතුං ගණ්හාපෙන්තියා සුට්ඨු සමන්තතො සෙදිතානි උස්මීකතානි. සම්මා පරිභාවිතානීති කාලෙන කාලං සුට්ඨු සමන්තතො භාවිතානි, කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානීති අත්ථො. කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියාති තස්සා කුක්කුටියා ඉමිනා තිවිධකිරියාකරණෙන අප්පමාදං කත්වා කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උපජ්ජෙය්‍ය. අථ ඛො භබ්බාව තෙති අථ ඛො තෙ කුක්කුටපොතකා වුත්තනයෙන සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං භබ්බාව. තෙ හි යස්මා තාය කුක්කුටියා එවං තීහාකාරෙහි තානි අණ්ඩානි පරිපාලියමානානි න පූතීනි [Pg.301] හොන්ති, යො නෙසං අල්ලසිනෙහො, සොපි පරියාදානං ගච්ඡති, කපාලං තනුකං හොති, පාදනඛසිඛා ච මුඛතුණ්ඩකඤ්ච ඛරං හොති, සයම්පි පරිණාමං ගච්ඡන්ති, කපාලස්ස තනුත්තා බහි ආලොකො අන්තො පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘චිරං වත මයං සඞ්කුටිතහත්ථපාදා සම්බාධෙ සයිම්හා, අයඤ්ච බහි ආලොකො දිස්සති, එත්ථ දානි නො සුඛවිහාරො භවිස්සතී’’ති නික්ඛමිතුකාමා හුත්වා කපාලං පාදෙන පහරන්ති, ගීවං පසාරෙන්ති, තතො තං කපාලං ද්වෙධා භිජ්ජති. අථ තෙ පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්තියෙව, නික්ඛමිත්වා ච ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා විචරන්ති.

១០១. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន ពាក្យថា «សេយ្យថបិ ភិក្ខវេ កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឧបមាពីរយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ) និងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស)។ ក្នុងឧបមាទាំងពីរនោះ ឧបមាខាងកណ្ហបក្ខ មិនអាចញ៉ាំងប្រយោជន៍ឱ្យសម្រេចបានឡើយ ចំណែកឧបមាម្ខាងទៀត (សុក្កបក្ខ) ទើបអាចញ៉ាំងប្រយោជន៍ឱ្យសម្រេចបាន។ សេចក្តីនៃឧបមាខាងសុក្កបក្ខ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ពាក្យថា «សេយ្យថា» ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យប្រៀបធៀប (ឧបមា)។ ពាក្យថា «អបិ» ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យសន្និដ្ឋាន (សម្ភាវនៈ)។ ដោយសព្ទទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជា...» ដូច្នោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទស វា ទ្វាទស វា» នេះ ទោះបីជាពងមាន់មានចំនួនខ្វះ ឬលើសពីប្រការដែលពោលហើយ (៨ ឬ ១០ ឬ ១២) យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ ដើម្បីឱ្យសមស្របដល់ពាក្យសម្តីប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាក្នុងលោក ពាក្យសម្តីដែលសម្របសម្រួលគ្នាយ៉ាងនេះ រមែងមាន។ ពាក្យថា «តានស្សុ» មកពីពាក្យថា «តានិ អស្សុ» សេចក្តីថា «ពងទាំងនោះគប្បីមាន»។ ពាក្យថា «កុក្កុដិយា សម្មា អធិសយិតានិ» សេចក្តីថា ពងទាំងឡាយដែលមេមាន់ជាម្តាយនោះ ត្រដាងស្លាបក្រាបពីលើដោយត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា «សម្មា បរិសេទិតានិ» សេចក្តីថា ពងទាំងឡាយដែលមេមាន់ឱ្យទទួលកម្តៅពីរាងកាយរបស់ខ្លួនតាមកាលវេលា ដើម្បីឱ្យជាតិសើមស្ងួតទៅ គឺក្រាបកម្តៅជុំវិញដោយល្អ។ ពាក្យថា «សម្មា បរិភាវិតានិ» សេចក្តីថា ពងទាំងឡាយដែលមេមាន់ផ្ដុំកម្តៅជុំវិញដោយល្អតាមកាលវេលា គឺធ្វើឱ្យជាប់ក្លិនមេមាន់។ ពាក្យថា «កិញ្ចាបិ តស្សា កុក្កុដិយា» សេចក្តីថា ទោះបីជាមេមាន់នោះ មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាកើតឡើងយ៉ាងនេះ ដោយការធ្វើសេចក្តីមិនប្រមាថក្នុងកិច្ចទាំងបីប្រការនេះក៏ដោយ។ ពាក្យថា «អថ ខោ ភព្វាវ តេ» សេចក្តីថា ក៏ប៉ុន្តែ កូនមាន់ទាំងនោះ រមែងជាអ្នកគួរដើម្បីចោះសំបកពងចេញមកក្រៅដោយសុវត្ថិភាព តាមវិធីដែលពោលហើយ។ ព្រោះថា កាលបើពងទាំងនោះ ត្រូវបានមេមាន់ថែរក្សាដោយអាការៈទាំងបីយ៉ាងនេះហើយ រមែងមិនស្អុយឡើយ ជាតិសើមណាដែលមាននៅក្នុងពងនោះ ជាតិសើមនោះក៏រមែងរីងស្ងួតទៅ សំបកពងក៏ស្តើងទៅ ក្រចកជើងនិងចុងចំពុះរបស់កូនមាន់ក៏រឹងមាំឡើង ខ្លួនរបស់កូនមាន់ផ្ទាល់ក៏ដល់នូវការលូតលាស់ពេញវ័យ ព្រោះតែសំបកពងស្តើង ពន្លឺខាងក្រៅក៏ចាំងចូលទៅខាងក្នុងពង ហេតុនោះ កូនមាន់ទាំងនោះ កាលចង់ចេញមកក្រៅ ព្រោះគិតថា «យើងទាំងឡាយកោងដៃកោងជើងដេកក្នុងទីចង្អៀតអស់កាលយូរណាស់ហើយ ឥឡូវនេះ ពន្លឺខាងក្រៅនេះក៏លេចឡើងហើយ សេចក្តីសុខស្រួលរបស់យើងនឹងមានក្នុងទីនេះមិនខាន» ទើបយកជើងធាក់សំបកពង លាតក ពេលនោះ សំបកពងនោះក៏បែកជាពីរចំណែក។ បន្ទាប់មក កូនមាន់ទាំងនោះ ក៏រលាស់ស្លាប យំស្រែកតាមខណៈនោះ រួចក៏ចេញមកក្រៅភ្លាម កាលចេញមកហើយ ក៏ដើរត្រេចទៅ ធ្វើឱ្យវាលស្រែនិងភូមិស្ថានមានសេចក្តីត្រកាលត្រកូឡ។

එවමෙව ඛොති ඉදං ඔපම්මසම්පටිපාදනං. තං එවං අත්ථෙන සංසන්දිත්වා වෙදිතබ්බං – තස්සා කුක්කුටියා අණ්ඩෙසු තිවිධකිරියාකරණං විය හි ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවානුයොගං අනුයුත්තකාලො, කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය භාවනානුයොගමනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි, තස්සා තිවිධකිරියාකරණෙන අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය තස්ස භික්ඛුනො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං, අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය තස්ස භික්ඛුනො අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, කුක්කුටපොතකානං පාදනඛසිඛමුඛතුණ්ඩකානං ථද්ධඛරභාවො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්න සූරභාවො, කුක්කුටපොතකානං පරිණාමකාලො විය භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලො වඩ්ඪිතකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො, කුක්කුටපොතකානං පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය තස්ස භික්ඛුනො විපස්සනාඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා විචරන්තස්ස තජ්ජාතිකං උතුසප්පායං වා භොජනසප්පායං වා පුග්ගලසප්පායං වා ධම්මස්සවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්සෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අරහත්තපත්තකාලො වෙදිතබ්බො. යථා පන කුක්කුටපොතකානං පරිණතභාවං ඤත්වා මාතාපි අණ්ඩකොසං භින්දති, එවං තථාරූපස්ස භික්ඛුනො ඤාණපරිපාකං ඤත්වා සත්ථාපි –

ពាក្យថា «ឯវមេវ ខោ» នេះ ជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យឱ្យសមស្របគ្នា។ សេចក្តីប្រៀបធៀបនោះ គប្បីសម្របសម្រួលនឹងសេចក្តីពិត ហើយជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ការធ្វើកិច្ចបីប្រការក្នុងពងទាំងឡាយរបស់មេមាន់នោះ ប្រៀបដូចជាកាលដែលភិក្ខុនេះព្យាយាមប្រកបការចម្រើនភាវនា, ភាពមិនស្អុយនៃពងទាំងឡាយ ព្រោះការធ្វើកិច្ចបីប្រការរបស់មេមាន់ ប្រៀបដូចជាការមិនស៊ុតថយនៃវិបស្សនាញាណរបស់ភិក្ខុអ្នកព្យាយាមប្រកបការចម្រើនភាវនា ដោយការញ៉ាំងអនុបស្សនាបីប្រការ (អនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា) ឱ្យបរិបូណ៌, ការរីងស្ងួតនៃជាតិសើមក្នុងពង ព្រោះការធ្វើកិច្ចបីប្រការរបស់មេមាន់ ប្រៀបដូចជាការអស់ទៅនៃជាតិសើមគឺនិកន្តិតណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមភពទាំងបីរបស់ភិក្ខុនោះ ដោយការញ៉ាំងអនុបស្សនាបីប្រការឱ្យបរិបូណ៌, ភាពស្តើងនៃសំបកពង ប្រៀបដូចជាភាពស្តើងនៃសំបកពងគឺអវិជ្ជារបស់ភិក្ខុនោះ, ភាពរឹងមាំនៃក្រចកជើងនិងចុងចំពុះរបស់កូនមាន់ ប្រៀបដូចជាភាពមុតស្រួច រឹងមាំ និងផូរផង់នៃវិបស្សនាញាណរបស់ភិក្ខុ ដោយអំណាចនៃសមាធិន្ទ្រិយ, កាលវេលាលូតលាស់ពេញវ័យរបស់កូនមាន់ ប្រៀបដូចជាកាលវេលាទុំជោរនៃវិបស្សនាញាណរបស់ភិក្ខុ គឺកាលវេលានៃវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា និងកាលវេលានៃការកាន់យកគភ៌គឺមគ្គញាណ, ខណៈដែលកូនមាន់ចោះសំបកពងដោយក្រចកជើង ឬដោយចុងចំពុះ ហើយរលាស់ស្លាបចេញមកក្រៅដោយសុវត្ថិភាព ប្រៀបដូចជាកាលដែលភិក្ខុនោះ កាលកំពុងត្រេចទៅដោយការញ៉ាំងគភ៌គឺវិបស្សនាញាណឱ្យកើតឡើង បានទទួលនូវឧតុសប្បាយ ភោជនសប្បាយ បុគ្គលសប្បាយ ឬធម្មស្សវនសប្បាយដ៏សមគួរដល់ការអនុវត្ត រួចអង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ចម្រើនវិបស្សនាឱ្យលូតលាស់ឡើង ហើយចោះសំបកពងគឺអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គដែលបានសម្រេចតាមលំដាប់ រលាស់ស្លាបគឺអភិញ្ញា ដល់នូវព្រះអរហត្តដោយសុវត្ថិភាព គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត ដូចជាមេមាន់ កាលដឹងថា កូនមាន់លូតលាស់ពេញវ័យហើយ ក៏ជួយចោះសំបកពងឱ្យបែក យ៉ាងណាមិញ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់ជ្រាបនូវការទុំជោរនៃញាណរបស់ភិក្ខុមានសភាវៈយ៉ាងនោះ ក៏ទ្រង់ជួយយ៉ាងនោះដែរ ដោយការត្រាស់ថា៖

‘‘උච්ඡින්ද [Pg.302] සිනෙහමත්තනො, කුමුදං සාරදිකංව පාණිනා;

සන්තිමග්ගමෙව බ්‍රූහය, නිබ්බානං සුගතෙන දෙසිත’’න්ති. (ධ. ප. 285) –

«ចូរអ្នកកាត់បង់នូវសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ដូចជាបុរសកាត់ផ្កាឈូកសរដូវរំហើយដោយដៃ ចូរអ្នកចម្រើនតែផ្លូវសន្តិភាព (អដ្ឋង្គិកមគ្គ) ព្រោះព្រះនិព្វាន ព្រះសុគតទ្រង់សម្តែងហើយ»។

ආදිනා නයෙන ඔභාසං ඵරිත්වා ගාථාය අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති. සො ගාථාපරියොසානෙ අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තතො පට්ඨාය යථා තෙ කුක්කුටපොතකා ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා තත්ථ විචරන්ති, එවං අයම්පි මහාඛීණාසවො නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා සඞ්ඝාරාමං උපසොභයමානො විචරති.

ព្រះអង្គទ្រង់ផ្សាយពន្លឺដោយវិធីមានដើមយ៉ាងនេះ ហើយទ្រង់កម្ទេចសំបកពងគឺអវិជ្ជាដោយព្រះគាថា។ ភិក្ខុនោះ កាលចប់ព្រះគាថា ក៏បានទម្លាយសំបកពងគឺអវិជ្ជា ហើយសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ប្រៀបដូចជាកូនមាន់ទាំងឡាយ ដើរត្រេចទៅ ធ្វើឱ្យវាលស្រែនិងភូមិស្ថានមានសេចក្តីត្រកាលត្រកូឡ យ៉ាងណាមិញ ព្រះមហាខីណាស្រពនេះ ក៏ចូលកាន់ផលសមាបត្តិមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ហើយត្រេចទៅ ធ្វើឱ្យសង្ឃារាមមានសេចក្តីត្រកាលត្រកូឡដូច្នោះឯង។

පලගණ්ඩස්සාති වඩ්ඪකිස්ස. සො හි ඔලම්බකසඞ්ඛාතං පලං ධාරෙත්වා දාරූනං ගණ්ඩං හරතීති පලගණ්ඩොති වුච්චති. වාසිජටෙති වාසිදණ්ඩකස්ස ගහණට්ඨානෙ. එත්තකං වත මෙ අජ්ජ ආසවානං ඛීණන්ති පබ්බජිතස්ස හි පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසෙන පරිපුච්ඡාය යොනිසො මනසිකාරෙන වත්තපටිපත්තියා ච නිච්චකාලං ආසවා ඛීයන්ති. එවං ඛීයමානානං පන තෙසං ‘‘එත්තකං අජ්ජ ඛීණං, එත්තකං හිය්‍යො’’ති එවමස්ස ඤාණං න හොතීති අත්ථො. ඉමාය උපමාය විපස්සනායානිසංසො දීපිතො. හෙමන්තිකෙනාති හෙමන්තසමයෙන. පටිප්පස්සම්භන්තීති ථිරභාවෙන පරිහායන්ති.

ពាក្យថា «Palagaṇḍassa» បានដល់ ជាងឈើ។ ព្រោះថា ជាងឈើនោះ កាន់យកនូវខ្សែបន្ទាត់ដែលហៅថា ឱឡម្ពកៈ (ខ្សែទំងន់) ហើយរមែងកាត់ចោលនូវកន្លែងដែលវៀចវេរ (ឬថ្នាំង) នៃឈើទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «Palagaṇḍa» (ជាងឈើ)។ ពាក្យថា «Vāsijaṭe» បានដល់ ត្រង់កន្លែងសម្រាប់កាន់ដងដប (ឬដងពូថៅ)។ ក្នុងបទថា «Ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇaṃ» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា សម្រាប់បុគ្គលដែលបួសហើយ អាសវៈទាំងឡាយរមែងអស់ទៅអស់កាលជានិច្ច ដោយការសង្ខេបនៃការបួស ដោយការរៀនសូត្រ (ឧទ្ទេស) ដោយការសាកសួរ (បរិបុច្ឆា) ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការៈ) និងដោយការបំពេញវត្របដិបត្តិ។ ប៉ុន្តែ កាលបើអាសវៈទាំងឡាយនោះកំពុងអស់ទៅយ៉ាងនេះ ញាណដែលដឹងច្បាស់ថា «ថ្ងៃនេះ អាសវៈអស់ទៅប៉ុណ្ណេះ ថ្ងៃម្សិលមិញ អស់ទៅប៉ុណ្ណេះ» ដូច្នេះ មិនមានដល់ភិក្ខុនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវអានិសង្សនៃវិបស្សនា ដោយឧបមានេះ។ ពាក្យថា «Hemantikenā» បានដល់ ក្នុងសម័យហេមន្តៈ (រដូវរងា)។ ពាក្យថា «Paṭippassambhanti» បានដល់ សាបសូន្យចាកភាពមាំមួន។

එවමෙව ඛොති එත්ථ මහාසමුද්දො විය සාසනං දට්ඨබ්බං, නාවා විය යොගාවචරො, නාවාය මහාසමුද්දෙ පරියාදානං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ විචරණං, නාවාය මහාසමුද්දොදකෙන ඛජ්ජමානානං බන්ධනානං තනුභාවො විය භික්ඛුනො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙන උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි චෙව සංයොජනානං තනුභාවො, නාවාය ථලෙ උක්ඛිත්තකාලො විය භික්ඛුනො නිස්සයමුච්චකස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසනකාලො, දිවා වාතාතපෙන සංසුස්සනං විය විපස්සනාඤාණෙන තණ්හාස්නෙහසංසුස්සනං, රත්තිං හිමොදකෙන තෙමනං විය කම්මට්ඨානං නිස්සාය උප්පන්නෙන පීතිපාමොජ්ජෙන චිත්තතෙමනං, රත්තින්දිවං වාතාතපෙන චෙව හිමොදකෙන ච පරිසුක්ඛපරිතින්තානං බන්ධනානං දුබ්බලභාවො විය එකදිවසං උතුසප්පායාදීනි ලද්ධා විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහි සංයොජනානං භිය්‍යොසොමත්තාය දුබ්බලභාවො, පාවුස්සකමෙඝො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, මෙඝවුට්ඨිඋදකෙන නාවාය බන්ධෙ පූතිභාවො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස [Pg.303] රූපසත්තකාදිවසෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස ඔක්ඛායමානෙ පක්ඛායමානෙ කම්මට්ඨානෙ එකදිවසං උතුසප්පායාදීනි ලද්ධා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස අරහත්තඵලාධිගමො, පූතිබන්ධනාවාය කඤ්චි කාලං ඨානං විය ඛීණසංයොජනස්ස අරහතො මහාජනං අනුග්ගණ්හන්තස්ස යාවතායුකං ඨානං, පූතිබන්ධනාවාය අනුපුබ්බෙන භිජ්ජිත්වා අපණ්ණත්තිකභාවූපගමො විය ඛීණාසවස්ස උපාදිණ්ණක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොති ඉමාය උපමාය සංයොජනානං දුබ්බලතා දීපිතා. නවමං.

ក្នុងសេចក្តីឧបមានោះ គួររមិលមើលព្រះសាសនា ដូចជាមហាសមុទ្រ, គួររមិលមើលព្រះយោគាវចរ ដូចជាសំពៅ, គួររមិលមើលការត្រាច់ទៅរបស់ភិក្ខុនេះ ក្នុងសំណាក់នៃព្រះអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ ក្នុងកាលដែលខ្លួនមានវស្សាតិចជាង ៥ វស្សា ដូចជាការអណ្តែតទៅនៃសំពៅក្នុងមហាសមុទ្រ, គួររមិលមើលការស្តើងទៅនៃសំយោជនៈទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុ ដោយការសង្ខេបនៃការបួស និងដោយការរៀនសូត្រ ការសាកសួរជាដើម ដូចជាការរលួយស្តើងទៅនៃចំណងទាំងឡាយដែលត្រូវទឹកមហាសមុទ្រកាត់ស៊ី, គួររមិលមើលកាលដែលភិក្ខុជាអ្នករួចចាកនិស្ស័យ កាន់យកនូវកម្មដ្ឋាន ហើយទៅនៅក្នុងព្រៃ ដូចជាកាលដែលគេស្រង់សំពៅឡើងមកទុកលើគោក, គួររមិលមើលការរីងស្ងួតនៃជ័រគឺតណ្ហា ដោយវិបស្សនាញាណ ដូចជាការរីងស្ងួតដោយខ្យល់ និងកំដៅថ្ងៃក្នុងវេលាថ្ងៃ, គួររមិលមើលការសើមជោកនៃចិត្ត ដោយបីតិ និងបាមោជ្ជៈ ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យកម្មដ្ឋាន ដូចជាការទទឹកដោយទឹកសន្សើមក្នុងវេលាយប់, គួររមិលមើលភាពទន់ខ្សោយក្រៃលែងនៃសំយោជនៈទាំងឡាយ ដោយវិបស្សនាញាណ និងបីតិបាមោជ្ជៈ ក្នុងថ្ងៃដែលបានទទួលឧតុសប្បាយៈជាដើម ដូចជាភាពពុកផុយនៃចំណងទាំងឡាយដែលត្រូវស្ងួត និងទទឹកចុះឡើងៗ ដោយខ្យល់ កំដៅថ្ងៃ និងទឹកសន្សើម ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ, គួររមិលមើលអរហត្តមគ្គញាណ ដូចជាមេឃក្នុងរដូវវស្សា, គួររមិលមើលការសម្រេចអរហត្តផលរបស់ភិក្ខុអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា ចម្រើនវិបស្សនាដោយអំណាចនៃរូបសត្តកៈជាដើម កាលបើកម្មដ្ឋានលេចឡើងច្បាស់លាស់ ក្នុងថ្ងៃមួយដែលបានទទួលឧតុសប្បាយៈជាដើម ហើយអង្គុយដោយភ្នែនតែមួយ ដូចជាការរលួយនៃចំណងសំពៅដោយទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះមកពីមេឃ, គួររមិលមើលការស្ថិតនៅអស់មួយជីវិតរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកមានសំយោជនៈអស់ហើយ កាលដែលទ្រង់សង្គ្រោះមហាជន ដូចជាការស្ថិតនៅបានមួយរយៈនៃសំពៅដែលមានចំណងពុកផុយហើយ, គួររមិលមើលការដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបាន នៃព្រះខីណាសពដែលបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នក្ខន្ធ ដូចជាការធ្លាយទៅជាលំដាប់នៃសំពៅដែលមានចំណងពុកផុយហើយ ដល់នូវភាពមិនអាចហៅថាសំពៅបានទៀតឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពទន់ខ្សោយនៃសំយោជនៈទាំងឡាយ ដោយឧបមានេះ។ សូត្រទី ៩ ចប់។

10. අනිච්චසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

១០. អដ្ឋកថាអនិច្ចសញ្ញាសូត្រ

102. දසමෙ අනිච්චසඤ්ඤාති අනිච්චං අනිච්චන්ති භාවෙන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. පරියාදියතීති ඛෙපයති. සබ්බං අස්මිමානන්ති නවවිධං අස්මිමානං. මූලසන්තානකානීති සන්තානෙත්වා ඨිතමූලානි. මහානඞ්ගලං විය හි අනිච්චසඤ්ඤා, ඛුද්දානුඛුද්දකානි මූලසන්තානකානි විය කිලෙසා, යථා කස්සකො කසන්තො නඞ්ගලෙන තානි පදාලෙති, එවං යොගී අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙන්තො අනිච්චසඤ්ඤාඤාණෙන කිලෙසෙ පදාලෙතීති ඉදමෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං.

១០២. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «Aniccasaññā» បានដល់ សញ្ញាដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលចម្រើនថា «មិនទៀងៗ»។ ពាក្យថា «Pariyādiyati» បានដល់ ធ្វើឲ្យអស់ទៅ។ ពាក្យថា «Sabbaṃ asmimānaṃ» បានដល់ អស្មិមានៈ ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា «Mūlasantānakāni» បានដល់ ឫសដែលចាក់ស្រែះលាតសន្ធឹងទៅ។ ព្រោះថា អនិច្ចសញ្ញា ប្រៀបដូចជានង្គ័លធំ កិលេសទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាឫសតូចធំទាំងឡាយដែលចាក់ស្រែះទៅ ដូចជាកសិករកាលភ្ជួរស្រែ រមែងកាប់គាស់ឫសទាំងឡាយនោះដោយនង្គ័ល យ៉ាងណាមិញ យោគីកាលចម្រើនអនិច្ចសញ្ញា រមែងកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយដោយអនិច្ចសញ្ញាញាណ យ៉ាងនោះឯង នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ។

ඔධුනාතීති හෙට්ඨා ධුනාති. නිද්ධුනාතීති පප්ඵොටෙති. නිච්ඡොටෙතීති පප්ඵොටෙත්වා ඡඩ්ඩෙති. ඉධාපි පබ්බජානි විය කිලෙසා, ලායනං නිච්ඡොටනං විය අනිච්චසඤ්ඤාඤාණන්ති ඉමිනා අත්ථෙන උපමා සංසන්දෙතබ්බා.

ពាក្យថា «Odhunāti» បានដល់ រលាស់ចុះក្រោម។ ពាក្យថា «Niddhunāti» បានដល់ បោសរលាស់ចេញ។ ពាក្យថា «Nicchoṭeti» បានដល់ បោសរលាស់ហើយបោះចោល។ សូម្បីក្នុងឧបមានេះ កិលេសទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាស្មៅបព្វជៈ ការច្រូត និងការបោសរលាស់ចោល ប្រៀបដូចជាអនិច្ចសញ្ញាញាណ គួរប្រៀបធៀបឧបមានេះដោយសេចក្តីនេះចុះ។

වණ්ටච්ඡින්නායාති තිණ්හෙන ඛුරප්පෙන වණ්ටච්ඡින්නාය. තදන්වයානි භවන්තීති තං අම්බපිණ්ඩිං අනුගච්ඡන්ති, තස්සා පතමානාය අම්බානි භූමියං පතන්ති. ඉධාපි අම්බපිණ්ඩි විය කිලෙසා, තිණ්හඛුරප්පො විය අනිච්චසඤ්ඤා, යථා ඛුරප්පෙන ඡින්නාය අම්බපිණ්ඩියා සබ්බානි අම්බානි භූමියං පතන්ති, එවං අනිච්චසඤ්ඤාඤාණෙන කිලෙසානං මූලභූතාය අවිජ්ජාය ඡින්නාය සබ්බකිලෙසා සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්තීති, ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං.

ពាក្យថា «Vaṇṭacchinnāya» បានដល់ ដែលត្រូវកាត់ត្រង់ទងដោយព្រួញដ៏មុត។ ពាក្យថា «Tadanvayāni bhavanti» បានដល់ រមែងធ្លាក់ទៅតាមកញ្ចោមស្វាយនោះ កាលដែលកញ្ចោមស្វាយនោះធ្លាក់ចុះ ផ្លែស្វាយទាំងឡាយក៏ធ្លាក់ចុះទៅលើដី។ សូម្បីក្នុងឧបមានេះ កិលេសទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាកញ្ចោមស្វាយ អនិច្ចសញ្ញា ប្រៀបដូចជាព្រួញដ៏មុត ដូចជាកាលដែលកញ្ចោមស្វាយត្រូវកាត់ដោយព្រួញហើយ ផ្លែស្វាយទាំងអស់រមែងធ្លាក់ចុះទៅលើដី យ៉ាងណាមិញ កាលបើអវិជ្ជាដែលជាឫសគល់នៃកិលេសទាំងឡាយ ត្រូវកាត់ផ្តាច់ដោយអនិច្ចសញ្ញាញាណហើយ កិលេសទាំងអស់ក៏ដល់នូវការដកហូតអស់រលីង យ៉ាងនោះឯង នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ។

කූටඞ්ගමාති කූටං ගච්ඡන්ති. කූටනින්නාති කූටං පවිසනභාවෙන කූටෙ නින්නා. කූටසමොසරණාති කූටෙ සමොසරිත්වා ඨිතා. ඉධාපි කූටං විය අනිච්චසඤ්ඤා, ගොපානසියො විය චතුභූමකකුසලධම්මා, යථා සබ්බගොපානසීනං [Pg.304] කූටං අග්ගං, එවං කුසලධම්මානං අනිච්චසඤ්ඤා අග්ගා. නනු ච අනිච්චසඤ්ඤා ලොකියා, සා ලොකියකුසලානං තාව අග්ගං හොතු, ලොකුත්තරානං කථං අග්ගන්ති? තෙසම්පි පටිලාභකරණත්ථෙන අග්ගන්ති වෙදිතබ්බා. ඉමිනා උපායෙන සබ්බාසු උපමාසු ඔපම්මසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. පුරිමාහි පනෙත්ථ තීහි අනිච්චසඤ්ඤාය කිච්චං, පච්ඡිමාහි බලන්ති. දසමං.

ពាក្យថា «Kūṭaṅgamā» បានដល់ ឆ្ពោះទៅរកកំពូល។ ពាក្យថា «Kūṭaninnā» បានដល់ បង្អោនទៅរកកំពូល ដោយការចូលទៅក្នុងកំពូល។ ពាក្យថា «Kūṭasamosaraṇā» បានដល់ ប្រជុំចុះក្នុងកំពូលហើយស្ថិតនៅ។ សូម្បីក្នុងឧបមានេះ អនិច្ចសញ្ញា ប្រៀបដូចជាកំពូលផ្ទះ ធម៌កុសលក្នុងភូមិទាំងបួន ប្រៀបដូចជាបង្កង់ទាំងឡាយ ដូចជាកំពូលផ្ទះជាកំពូលនៃបង្កង់ទាំងអស់ យ៉ាងណាមិញ អនិច្ចសញ្ញាក៏ជាកំពូលនៃធម៌កុសលទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង។ សួរថា ចុះអនិច្ចសញ្ញាជាលោកិយ ធម៌នោះទុកជាកំពូលនៃលោកិយកុសលទាំងឡាយចុះ ប៉ុន្តែធ្វើម្តេចនឹងជាកំពូលនៃលោកុត្តរកុសលទាំងឡាយបាន? ឆ្លើយថា សូម្បីលោកុត្តរកុសលទាំងឡាយនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាកំពូល ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើឲ្យបានសម្រេច ដូច្នេះគួរដឹងចុះ។ ដោយឧបាយនេះ គួរដឹងការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យក្នុងឧបមាទាំងអស់ចុះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងឧបមាទាំងឡាយនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញកិច្ចនៃអនិច្ចសញ្ញា ដោយឧបមា ៣ ខាងដើម និងបង្ហាញកម្លាំងនៃអនិច្ចសញ្ញា ដោយឧបមាទាំងឡាយខាងចុង។ សូត្រទី ១០ ចប់។

පුප්ඵවග්ගො දසමො.

បុប្ផវគ្គ ទី ១០។

මජ්ඣිමපණ්ණාසකො සමත්තො.

មជ្ឈិមបណ្ណាសក ចប់។

11. අන්තවග්ගො

១១. អន្តវគ្គ

1. අන්තසුත්තවණ්ණනා

១. អដ្ឋកថាអន្តសូត្រ

103. අන්තවග්ගස්ස පඨමෙ අන්තාති කොට්ඨාසා. ඉදං සුත්තං චතුසච්චවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ යොජෙත්වා අන්තොති වචනෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. පඨමං.

១០៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃអន្តវគ្គ ពាក្យថា «Antā» បានដល់ ផ្នែកទាំងឡាយ។ ព្រះសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវែនេយ្យសត្វទាំងឡាយដែលនឹងត្រាស់ដឹងដោយពាក្យថា «Anta» (ចំណែក) ដោយការផ្សារភ្ជាប់ខន្ធទាំងប្រាំទៅនឹងអរិយសច្ចបួន។ សូត្រទី ១ ចប់។

2-3. දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

២-៣. អដ្ឋកថាទុក្ខសូត្រជាដើម

104-105. දුතියම්පි පඤ්චක්ඛන්ධෙ චතුසච්චවසෙන යොජෙත්වා දුක්ඛන්ති බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන කථිතං. තතියම්පි තථෙව සක්කායොති බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන කථිතං. දුතියතතියානි.

១០៤-១០៥. សូត្រទី ២ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវែនេយ្យសត្វទាំងឡាយដែលនឹងត្រាស់ដឹងដោយពាក្យថា «Dukkha» (ទុក្ខ) ដោយការផ្សារភ្ជាប់ខន្ធទាំងប្រាំទៅនឹងអរិយសច្ចបួន។ សូត្រទី ៣ ក៏ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនោះដែរ ដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវែនេយ្យសត្វទាំងឡាយដែលនឹងត្រាស់ដឹងដោយពាក្យថា «Sakkāya» (សក្កាយៈ)។ សូត្រទី ២ និងទី ៣ ចប់។

4. පරිඤ්ඤෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាបរិញ្ញេយ្យសូត្រ

106. චතුත්ථෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යෙති පරිජානිතබ්බෙ සමතික්කමිතබ්බෙ. පරිඤ්ඤන්ති සමතික්කමං. පරිඤ්ඤාතාවින්ති තාය පරිඤ්ඤාය පරිජානිත්වා සමතික්කමිත්වා ඨිතං. රාගක්ඛයොතිආදීහි නිබ්බානං දස්සිතං. චතුත්ථං.

១០៦. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «Pariññeyye» បានដល់ ធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹង គប្បីកន្លងលះបង់។ ពាក្យថា «Pariññaṃ» បានដល់ ការកន្លងលះបង់។ ពាក្យថា «Pariññātāviṃ» បានដល់ បុគ្គលដែលបានកំណត់ដឹង និងកន្លងលះបង់ហើយស្ថិតនៅ ដោយបរិញ្ញានោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញព្រះនិព្វាន ដោយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «Rāgakkhayo» (ការអស់ទៅនៃរាគៈ) ជាដើម។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5-10. සමණසුත්තාදිවණ්ණනා

៥-១០. អដ្ឋកថាសមណសូត្រជាដើម

107-112. පඤ්චමාදීසු චතූසු චත්තාරි සච්චානි කථිතානි. නවමදසමෙසු කිලෙසප්පහානන්ති. පඤ්චමාදීනි.

១០៧-១១២. ក្នុងព្រះសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ៥ ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងអរិយសច្ចបួន។ ក្នុងសូត្រទី ៩ និងទី ១០ ទ្រង់សម្តែងការលះបង់កិលេស។ សូត្រមានសូត្រទី ៥ ជាដើម ចប់។

අන්තවග්ගො එකාදසමො.

អន្តវគ្គ ទី ១១ ចប់។

12. ධම්මකථිකවග්ගො

១២. ធម្មកថិកវគ្គ

1-2. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

១-២. អដ្ឋកថាអវិជ្ជាសូត្រជាដើម

113-114. ධම්මකථිකවග්ගස්ස පඨමෙ [Pg.305] එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතීති යාවතා ඉමාය චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණභූතාය අවිජ්ජාය සමන්නාගතො, එත්තාවතා අවිජ්ජාගතො හොතීති අත්ථො. දුතියෙපි එසෙව නයො. පඨමදුතියානි.

១១៣-១១៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃធម្មកថិកវគ្គ បទថា «ettāvatā ca avijjāgato hoti» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ភិក្ខុជាអ្នកប្រកបដោយអវិជ្ជា ពោលគឺសេចក្តីមិនដឹងក្នុងអរិយសច្ចបួននេះ មានប្រមាណប៉ុន្មាន ភិក្ខុឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវអវិជ្ជា មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី ២ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី ១ និងទី ២ ចប់។

3. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

៣. អដ្ឋកថាធម្មកថិកសូត្រ

115. තතියෙ පඨමෙන ධම්මකථිකො, දුතියෙන සෙඛභූමි, තතියෙන අසෙඛභූමීති එවං ධම්මකථිකං පුච්ඡිතෙන විසෙසෙත්වා ද්වෙ භූමියො කථිතා. තතියං.

១១៥. ក្នុងសូត្រទី ៣ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងអំពីធម្មកថិកៈ ដោយចំណែកទី ១, ទ្រង់សម្តែងអំពីសេក្ខភូមិ ដោយចំណែកទី ២, ទ្រង់សម្តែងអំពីអសេក្ខភូមិ ដោយចំណែកទី ៣ យ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគដែលភិក្ខុទូលសួរអំពីធម្មកថិកៈហើយ ទ្រង់បានសម្តែងចែកជាភូមិពីរ (គឺសេក្ខភូមិ និងអសេក្ខភូមិ) ជាពិសេស។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. දුතියධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

៤. អដ្ឋកថាទុតិយធម្មកថិកសូត្រ

116. චතුත්ථෙ තිස්සන්නම්පි පුච්ඡානං තීණි විස්සජ්ජනානි කථිතානි. චතුත්ථං.

១១៦. ក្នុងសូត្រទី ៤ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការដោះស្រាយបីប្រការ នៃសំណួរទាំងបីប្រការ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5-9. බන්ධනසුත්තාදිවණ්ණනා

៥-៩. អដ្ឋកថាពន្ធនសូត្រជាដើម

117-121. පඤ්චමෙ අතීරදස්සීති තීරං වුච්චති වට්ටං, තං න පස්සති. අපාරදස්සීති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තං න පස්සති. බද්ධොති කිලෙසබන්ධනෙන බද්ධො හුත්වා ජීයති ච මීයති ච අස්මා ලොකා පරං ලොකං ගච්ඡතීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටදුක්ඛං කථිතන්ති. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව. පඤ්චමාදීනි.

១១៧-១២១. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «Atīradassī» សំដៅលើត្រើយខាងនេះ គឺវដ្តសង្សារ ភិក្ខុនោះមិនឃើញនូវវដ្តសង្សារនោះឡើយ។ ពាក្យថា «Apāradassī» សំដៅលើត្រើយខាងនាយ គឺព្រះនិព្វាន ភិក្ខុនោះមិនឃើញនូវព្រះនិព្វាននោះឡើយ។ ពាក្យថា «Baddho» បានដល់ ជាអ្នកត្រូវចំណងគឺកិលេសចងទុកហើយ រមែងចាស់ផង ស្លាប់ផង ត្រាច់ទៅពីលោកនេះទៅកាន់លោកខាងមុខផង។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងអំពីវដ្តទុក្ខ។ ចំណែកសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រមានសូត្រទី ៥ ជាដើម ចប់។

10. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා

១០. អដ្ឋកថាសីលវន្តសូត្រ

122. දසමෙ අනිච්චතොතිආදීසු හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චතො, පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛතො, ආබාධට්ඨෙන රොගතො, අන්තොදොසට්ඨෙන ගණ්ඩතො, තෙසං තෙසං ගණ්ඩානං පච්චයභාවෙන වා ඛණනට්ඨෙන වා සල්ලතො දුක්ඛට්ඨෙන අඝතො, විසභාගමහාභූතසමුට්ඨානආබාධපච්චයට්ඨෙන ආබාධතො, අසකට්ඨෙන පරතො, පලුජ්ජනට්ඨෙන පලොකතො[Pg.306], සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන සුඤ්ඤතො, අත්තාභාවෙන අනත්තතො. එවමෙත්ථ ‘‘අනිච්චතො පලොකතො’’ති ද්වීහි පදෙහි අනිච්චමනසිකාරො, ‘‘සුඤ්ඤතො අනත්තතො’’ති ද්වීහි අනත්තමනසිකාරො, සෙසෙහි දුක්ඛමනසිකාරො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. දසමං.

១២២. ក្នុងសូត្រទី ១០ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «Aniccato» ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា ឈ្មោះថា «Aniccato» (ដោយសេចក្តីមិនទៀង) ព្រោះមានសភាពកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅវិញ, ឈ្មោះថា «Dukkhato» (ដោយសេចក្តីជាទុក្ខ) ព្រោះសភាពបៀតបៀនរឿយៗ, ឈ្មោះថា «Rogato» (ដោយសេចក្តីជាជំងឺ) ព្រោះមានសភាពបៀតបៀនតាំងពីដំបូង, ឈ្មោះថា «Gaṇḍato» (ដោយសេចក្តីជាបូស) ព្រោះមានសភាពជាទោសខាងក្នុង ឬព្រោះជាបច្ច័យនៃបូសទាំងឡាយនោះៗ, ឈ្មោះថា «Sallato» (ដោយសេចក្តីជាសរ) ព្រោះមានសភាពមុតទម្លាយចូលទៅ, ឈ្មោះថា «Aghato» (ដោយសេចក្តីជាភ័យ ឬជាទុក្ខធំ) ព្រោះជាទុក្ខដែលពិបាកអត់ធន់, ឈ្មោះថា «Ābādhato» (ដោយសេចក្តីជាអាពាធ) ព្រោះមានអាពាធដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបមិនស្មើគ្នាជាបច្ច័យ, ឈ្មោះថា «Parato» (ដោយសេចក្តីជាជារបស់ដទៃ) ព្រោះមិនមែនជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន, ឈ្មោះថា «Palokato» (ដោយសេចក្តីជាសភាពទ្រុឌទ្រោម) ព្រោះមានសភាពពុកផុយទៅ, ឈ្មោះថា «Suññato» (ដោយសេចក្តីជាសភាពសូន្យ) ព្រោះសូន្យចាកសត្វ, ឈ្មោះថា «Anattato» (ដោយសេចក្តីជាអនត្តា) ព្រោះមិនមែនជាខ្លួនប្រាណ។ ក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងអនិច្ចಮನសិការៈ ដោយបទពីរគឺ «Aniccato palokato», ទ្រង់សម្តែងអនត្តាមនសិការៈ ដោយបទពីរគឺ «Suññato anattato», និងទ្រង់សម្តែងទុក្ខಮನសិការៈ ដោយបទទាំងឡាយដែលនៅសល់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ១០ ចប់។

11. සුතවන්තසුත්තවණ්ණනා

១១. អដ្ឋកថាសុតវន្តសូត្រ

123. තථා එකාදසමෙ. දසමස්මිඤ්හි ‘‘සීලවතා’’ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං වුත්තං, ඉධ සුතවතාති කම්මට්ඨානසුතං ඉදමෙව නානාකරණං. එකාදසමං.

១២៣. សេចក្តីក្នុងសូត្រទី ១១ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រទី ១០ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងចតុបារិសុទ្ធិសីល ដោយបទថា «Sīlavatā» ចំណែកក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សម្តែងការស្តាប់កម្មដ្ឋាន ដោយបទថា «Sutavatā» នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។ សូត្រទី ១១ ចប់។

12-13. කප්පසුත්තාදිවණ්ණනා

១២-១៣. អដ្ឋកថាកប្បសូត្រជាដើម

124-125. ද්වාදසමතෙරසමානි රාහුලොවාදසදිසානෙවාති. ද්වාදසමතෙරසමානි.

១២៤-១២៥. សូត្រទី ១២ និងទី ១៣ មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងរាហុលោវាទសូត្រដែរ។ សូត្រទី ១២ និងទី ១៣ ចប់។

ධම්මකථිකවග්ගො ද්වාදසමො.

ធម្មកថិកវគ្គ ទី ១២ ចប់។

13. අවිජ්ජාවග්ගො

១៣. អវិជ្ជាវគ្គ

1-10. සමුදයධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

១-១០. អដ្ឋកថាសមុទយធម្មសូត្រជាដើម

126-135. අවිජ්ජාවග්ගො උත්තානත්ථොව. ඉමස්මිඤ්හි වග්ගෙ සබ්බසුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතං.

១២៦-១៣៥. សេចក្តីក្នុងអវិជ្ជាវគ្គ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ព្រោះថាក្នុងវគ្គនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែអរិយសច្ចបួនប៉ុណ្ណោះ ក្នុងគ្រប់ព្រះសូត្រទាំងអស់។

අවිජ්ජාවග්ගො තෙරසමො.

អវិជ្ជាវគ្គ ទី ១៣ ចប់។

14. කුක්කුළවග්ගො

១៤. កុក្កុឡវគ្គ

1-13. කුක්කුළසුත්තාදිවණ්ණනා

១-១៣. អដ្ឋកថាកុក្កុឡសូត្រជាដើម

136-149. කුක්කුළවග්ගස්ස පඨමෙ කුක්කුළන්ති සන්තත්තං ආදිත්තං ඡාරිකරාසිං විය මහාපරිළාහං. ඉමස්මිං සුත්තෙ දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං, සෙසෙසු අනිච්චලක්ඛණාදීනි. සබ්බානි චෙතානි පාටියෙක්කං පුග්ගලජ්ඣාසයෙන කථිතානීති.

១៣៦-១៤៩. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃកុក្កុឡវគ្គ ពាក្យថា «Kukkuḷaṃ» បានដល់ សេចក្តីក្តៅក្រហាយយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាគំនរផេះក្តៅដែលឆេះសន្ធោសន្ធៅ។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុក្ខលក្ខណៈ ចំណែកក្នុងសូត្រទាំងឡាយដែលនៅសល់ ទ្រង់សម្តែងអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម។ ព្រះសូត្រទាំងអស់នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយឡែកៗពីគ្នា ដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គល។

කුක්කුළවග්ගො චුද්දසමො.

កុក្កុឡវគ្គ ទី ១៤ ចប់។

15. දිට්ඨිවග්ගො

១៥. ទិដ្ឋិវគ្គ

1-9. අජ්ඣත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

១-៩. អដ្ឋកថាអជ្ឈត្តសូត្រជាដើម

150-158. දිට්ඨිවග්ගස්ස [Pg.307] පඨමෙ කිං උපාදායාති කිං පටිච්ච. දුතියෙ කිං අභිනිවිස්සාති කිං අභිනිවිසිත්වා, පච්චයං කත්වාති අත්ථො. තතියාදීසු දිට්ඨීතිආදීනි පුග්ගලජ්ඣාසයෙන වුත්තානි. පඨමාදීනි.

១៥០-១៥៨. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃទិដ្ឋិវគ្គ ពាក្យថា «Kiṃ upādāya» បានដល់ ព្រោះអាស្រ័យនូវអ្វី។ ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា «Kiṃ abhinivissa» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះចូលទៅស្ទាបអង្អែលនូវអ្វី គឺធ្វើអ្វីឲ្យជាបច្ច័យ។ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៣ ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «Diṭṭhi» (ទិដ្ឋិ) ជាដើម ដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គល។ សូត្រមានសូត្រទី ១ ជាដើម ចប់។

10. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

១០. អដ្ឋកថាអានន្ទសូត្រ

159. දසමෙ උපසඞ්කමීති අඤ්ඤෙ භික්ඛූ පඤ්චක්ඛන්ධකම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා යුඤ්ජිත්වා ඝටෙත්වා අරහත්තං පත්වා සත්ථු සන්තිකෙ අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තෙ දිස්වා ‘‘අහම්පි පඤ්චක්ඛන්ධකම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා යුඤ්ජන්තො ඝටෙන්තො, අරහත්තං පත්වා අඤ්ඤං බ්‍යාකරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමි. සත්ථා පන අත්තනො ධරමානකාලෙ ථෙරස්ස උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣානං කිලෙසානං පහානං අපස්සන්තොපි ‘‘ඉමස්ස චිත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති කථෙසි. තස්සාපි එකං ද්වෙ වාරෙ මනසි කත්වාව බුද්ධුපට්ඨානවෙලා ජාතාති ගන්තබ්බං හොති. ඉතිස්ස චිත්තං සම්පහංසමානො විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මොව සො කම්මට්ඨානානුයොගො ජාතොති. දසමං.

១៥៩. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា upasaṅkami (បានចូលទៅជិត) សេចក្តីថា ព្រះអានន្ទត្ថេរបានឃើញភិក្ខុដទៃទៀត ឲ្យគេសម្តែងបញ្ចក្ខន្ធកម្មដ្ឋាន ហើយព្យាយាមប្រឹងប្រែង រហូតបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយបានព្យាករនូវអរហត្តផលក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា ទើបគិតថា «អាត្មាអញក៏នឹងឲ្យគេសម្តែងបញ្ចក្ខន្ធកម្មដ្ឋាន ហើយព្យាយាមប្រឹងប្រែង រហូតសម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយនឹងព្យាករនូវអរហត្តផលដែរ» គិតដូច្នេះហើយ ទើបចូលទៅគាល់។ ចំណែកព្រះសាស្តា ទោះបីមិនទាន់ទតឃើញការលះបង់កិលេសដែលត្រូវលះដោយមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ របស់ព្រះថេរៈ ក្នុងពេលដែលព្រះអង្គនៅធរមានក៏ដោយ ក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងកាន់យកចិត្តរបស់ភិក្ខុនេះ»។ ព្រះថេរៈនោះ ទុកជាធ្វើទុកក្នុងចិត្តត្រឹមតែមួយដង ឬពីរដង ក៏ត្រូវតែទៅ ព្រោះដល់ពេលបម្រើព្រះពុទ្ធហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រកបកម្មដ្ឋាននោះ ក៏ក្លាយជាធម៌ធ្វើចិត្តរបស់លោកឲ្យរីករាយ និងជាធម៌ញ៉ាំងវិមុត្តិឲ្យទុំជោរ។ សូត្រទី ១០ ចប់។

දිට්ඨිවග්ගො පන්නරසමො.

ទិដ្ឋិវគ្គ ទី ១៥ ចប់ហើយ។

උපරිපණ්ණාසකො සමත්තො.

ឧបរិបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

ඛන්ධසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយខន្ធសំយុត្ត ចប់ហើយ។

2. රාධසංයුත්තං

២. រាធសំយុត្ត

1. පඨමවග්ගො

១. វគ្គទី ១

1. මාරසුත්තවණ්ණනා

១. ការអធិប្បាយមារសូត្រ

160. රාධසංයුත්තස්ස [Pg.308] පඨමෙ මාරො වා අස්සාති මරණං වා භවෙය්‍ය. මාරෙතා වාති මාරෙතබ්බො වා. යො වා පන මීයතීති යො වා පන මරති. නිබ්බිදත්ථන්ති නිබ්බිදාඤාණත්ථං. නිබ්බානත්ථාති ඵලවිමුත්ති නාමෙසා අනුපාදානිබ්බානත්ථාති අත්ථො. අච්චයාසීති අතික්කන්තොසි. නිබ්බානොගධන්ති නිබ්බානෙ පතිට්ඨිතං. ඉදං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං නාම නිබ්බානබ්භන්තරෙ වුස්සති, න නිබ්බානං අතික්කමිත්වාති අත්ථො. නිබ්බානපරියොසානන්ති නිබ්බානං අස්ස පරියොසානං, නිප්ඵත්ති නිට්ඨාති අත්ථො. පඨමං.

១៦០. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃរាធសំយុត្ត ពាក្យថា māro vā assa (គប្បីជាមារ) សេចក្តីថា គប្បីជាសេចក្តីស្លាប់។ ពាក្យថា māretā vā (ឬអ្នកសម្លាប់) សេចក្តីថា ឬជាអ្វីដែលត្រូវគេសម្លាប់។ ពាក្យថា yo vā pana mīyati (ឬមួយកាលបើបុគ្គលស្លាប់ទៅ) សេចក្តីថា ឬមួយកាលបើធម្មជាតិណាដែលស្លាប់ទៅ។ ពាក្យថា nibbidatthaṃ (ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ) សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់និព្វិទាញាណ។ ពាក្យថា nibbānatthā (ដើម្បីព្រះនិព្វាន) សេចក្តីថា ផលវិមុត្តិឯណោះ ឈ្មោះថាមានប្រយោជន៍ដល់អនុបាទាទិនិព្វាន (ព្រះនិព្វានដែលមិនមានឧបាទាន) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា accayāsi (អ្នកកន្លងហើយ) សេចក្តីថា អ្នកបានកន្លងហួសហើយ។ ពាក្យថា nibbānogadhaṃ (មានព្រះនិព្វានជាទីចុះស៊ប់) សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងព្រះនិព្វាន សេចក្តីថា មគ្គព្រហ្មចរិយៈនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះនៃព្រះនិព្វាន មិនមែនកន្លងហួសព្រះនិព្វានទៅឡើយ។ ពាក្យថា nibbānapariyosānaṃ (មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត) សេចក្តីថា មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត ជាទីសម្រេច និងជាទីបញ្ចប់នៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះ។ សូត្រទី ១ ចប់។

2-10. සත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

២-១០. ការអធិប្បាយសត្តសូត្រជាដើម

161-169. දුතියෙ සත්තො සත්තොති ලග්ගපුච්ඡා. තත්‍ර සත්තො තත්‍ර විසත්තොති තත්‍ර ලග්ගො තත්‍ර විලග්ගො. පංස්වාගාරකෙහීති පංසුඝරකෙහි. කෙළායන්තීති කීළන්ති. ධනායන්තීති ධනං විය මඤ්ඤන්ති. මමායන්තීති ‘‘මම ඉදං, මම ඉද’’න්ති මමත්තං කරොන්ති, අඤ්ඤස්ස ඵුසිතුම්පි න දෙන්ති. විකීළනියං කරොන්තීති ‘‘නිට්ඨිතා කීළා’’ති තෙ භින්දමානා කීළාවිගමං කරොන්ති. තතියෙ භවනෙත්තීති භවරජ්ජු. චතුත්ථං උත්තානමෙව. පඤ්චමාදීසු චතූසු චත්තාරි සච්චානි කථිතානි, ද්වීසු කිලෙසප්පහානන්ති. දුතියාදීනි.

១៦១-១៦៩. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា satto satto (សត្វ សត្វ) ជាសំណួរអំពីការជំពាក់។ ពាក្យថា tatra satto tatra visatto (ជាប់ជំពាក់ក្នុងទីនោះ ស្អិតកៀកក្នុងទីនោះ) សេចក្តីថា ជាប់ជំពាក់ក្នុងរូបនោះ ស្អិតកៀកក្នុងរូបនោះ។ ពាក្យថា paṃsvāgārakehi (ដោយផ្ទះដីខ្សាច់ទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ដោយផ្ទះដីខ្សាច់តូចៗ។ ពាក្យថា keḷāyanti (លេងសើច) សេចក្តីថា លេង។ ពាក្យថា dhanāyanti (ចាត់ទុកជាទ្រព្យ) សេចក្តីថា សំគាល់ដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា mamāyanti (រមែងប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួន) សេចក្តីថា ធ្វើការប្រកាន់មាំថា «នេះជារបស់អញ នេះជារបស់អញ» សូម្បីតែឲ្យអ្នកដទៃប៉ះពាល់ក៏មិនព្រម។ ពាក្យថា vikīḷaniyaṃ karonti (ធ្វើការលែងលេង) សេចក្តីថា ពួកក្មេងៗគិតថា «ការលេងចប់ហើយ» ក៏កម្ទេចផ្ទះដីខ្សាច់ទាំងនោះចោល ធ្វើការលេងនោះឲ្យវិនាសទៅ។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា bhavanetti (ភវនេត្តិ) សេចក្តីថា ខ្សែចម្លងភព។ សូត្រទី ៤ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ៥ ជាដើម ទ្រង់សម្តែងអរិយសច្ច ៤ ក្នុងសូត្រ ២ ទៀត ទ្រង់សម្តែងការលះបង់កិលេស។ សូត្រទី ២ ជាដើម ចប់។

පඨමො වග්ගො.

វគ្គទី ១ ចប់។

2. දුතියවග්ගො

២. វគ្គទី ២

1-12. මාරසුත්තාදිවණ්ණනා

១-១២. ការអធិប្បាយមារសូត្រជាដើម

170-181. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ මාරො, මාරොති මරණං පුච්ඡති. යස්මා පන රූපාදිවිනිමුත්තං මරණං නාම නත්ථි, තෙනස්ස භගවා රූපං ඛො, රාධ, මාරොතිආදිමාහ[Pg.309]. දුතියෙ මාරධම්මොති මරණධම්මො. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

១៧០-១៨១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា māro māro (មារ មារ) គឺសួរអំពីសេចក្តីស្លាប់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីស្លាប់ក្រៅពី រូប ជាដើម មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់សេចក្តីផ្តើមថា «ម្នាលរាធៈ រូបហ្នឹងឯងជាមារ» ជាដើម ដល់ព្រះរាធៈនោះ។ ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា māradhammo (មានធម៌ជាមារ) សេចក្តីថា មានសេចក្តីស្លាប់ជាធម្មតា។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងសូត្រទាំងពួង ដោយវិធីនេះឯង។

දුතියො වග්ගො.

វគ្គទី ២ ចប់។

3-4. ආයාචනවග්ගාදි

៣-៤. អាយាចនវគ្គជាដើម

1-11. මාරාදිසුත්තඑකාදසකවණ්ණනා

១-១១. ការអធិប្បាយមារសូត្រជាដើមទាំង ១១ សូត្រ

182-205. තතො පරං උත්තානත්ථමෙව. අයඤ්හි රාධත්ථෙරො පටිභානියත්ථෙරො නාම. තථාගතස්ස ඉමං ථෙරං දිස්වා සුඛුමං කාරණං උපට්ඨාති. තෙනස්ස භගවා නානානයෙහි ධම්මං දෙසෙති. එවං ඉමස්මිං රාධසංයුත්තෙ ආදිතො ද්වෙ වග්ගා පුච්ඡාවසෙන දෙසිතා, තතියො ආයාචනෙන, චතුත්ථො උපනිසින්නකකථාවසෙන. සකලම්පි පනෙතං රාධසංයුත්තං ථෙරස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මවසෙනෙව ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

១៨២-២០៥. សេចក្តីបន្ទាប់ពីនោះ មានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ព្រោះថា ព្រះរាធត្ថេរនេះ ឈ្មោះថាជាព្រះថេរៈមានបដិភាណ។ កាលព្រះតថាគតទតឃើញព្រះថេរៈនេះហើយ ហេតុការណ៍ដ៏ល្អិតល្អន់រមែងប្រាកដឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់លោកដោយអនេកបរិយាយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងរាធសំយុត្តនេះ វគ្គ ២ ខាងដើម ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃសំណួរ វគ្គទី ៣ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការអារាធនា វគ្គទី ៤ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃកថាដែលសម្តែងដល់បុគ្គលដែលអង្គុយជិត។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា រាធសំយុត្តទាំងមូលនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃធម៌ដែលញ៉ាំងវិមុត្តិរបស់ព្រះថេរៈឲ្យទុំជោរប៉ុណ្ណោះ។

රාධසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយរាធសំយុត្ត ចប់ហើយ។

3. දිට්ඨිසංයුත්තං

៣. ទិដ្ឋិសំយុត្ត

1. සොතාපත්තිවග්ගො

១. សោតាបត្តិវគ្គ

1. වාතසුත්තවණ්ණනා

១. ការអធិប្បាយវាតសូត្រ

206. දිට්ඨිසංයුත්තෙ [Pg.310] න වාතා වායන්තීතිආදීසු එවං කිර තෙසං දිට්ඨි – ‘‘යෙපි එතෙ රුක්ඛසාඛාදීනි භඤ්ජන්තා වාතා වායන්ති, න එතෙ වාතා, වාතලෙසො නාමෙසො, වාතො පන එසිකත්ථම්භො විය පබ්බතකූටං විය ච ඨිතො. තථා යාපි එතා තිණකට්ඨාදීනි වහන්තියො නදියො සන්දන්ති, න එත්ථ උදකං සන්දකි, උදකලෙසො නාමෙස, උදකං පන එසිකත්ථම්භො විය පබ්බතකූටං විය ච ඨිතං. යාපිමා ගබ්භිනියො විජායන්තීති ච වුච්චන්ති, කිඤ්චාපි තා මිලාතුදරා හොන්ති, ගබ්භො පන න නික්ඛමති, ගබ්භලෙසො නාමෙසො, ගබ්භො පන එසිකත්ථම්භො විය පබ්බතකූටං විය ච ඨිතො. යෙපි එතෙ චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා, නෙව තෙ උදෙන්ති න අපෙන්ති, චන්දිමසූරියලෙසො නාමෙස, චන්දිමසූරියා පන එසිකත්ථම්භො විය පබ්බතකූටං විය ච ඨිතා’’ති.

២០៦. ក្នុងទិដ្ឋិសំយុត្ត ត្រង់ពាក្យថា na vātā vāyanti (ខ្យល់មិនបក់ទៅ) ជាដើម ឮថា ពួកជនដែលមានទិដ្ឋិបែបនោះ មានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ទោះបីខ្យល់ទាំងឡាយបក់បោកបំបាក់មែកឈើជាដើមយ៉ាងណាក៏ដោយ ខ្យល់ទាំងនោះមិនមែនជាខ្យល់ពិតប្រាកដទេ នោះគ្រាន់តែជាស្រមោលនៃខ្យល់ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯខ្យល់ពិតប្រាកដ រមែងតាំងនៅនឹងថ្កល់ ដូចជាសសរគោល ឬដូចជាកំពូលភ្នំ។ ដូចគ្នាដែរ ទោះបីទន្លេទាំងឡាយហូរនាំយកស្មៅ និងឈើជាដើមទៅយ៉ាងណាក៏ដោយ ទឹកក្នុងទីនេះមិនមែនហូរទៅទេ នោះគ្រាន់តែជាស្រមោលនៃទឹកប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯទឹកពិតប្រាកដ រមែងតាំងនៅនឹងថ្កល់ ដូចជាសសរគោល ឬដូចជាកំពូលភ្នំ។ ទោះបីស្ត្រីមានផ្ទៃពោះទាំងឡាយ គេនិយាយថាប្រសូតបុត្រយ៉ាងណាក៏ដោយ ទោះបីស្ត្រីទាំងនោះមានពោះរាបស្មើទៅវិញក៏ដោយ ប៉ុន្តែគភ៌មិនបានចេញមកក្រៅទេ នោះគ្រាន់តែជាស្រមោលនៃគភ៌ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯគភ៌ពិតប្រាកដ រមែងតាំងនៅនឹងថ្កល់ ដូចជាសសរគោល ឬដូចជាកំពូលភ្នំ។ ទោះបីព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យទាំងឡាយនេះ រះឡើង ឬលិចទៅយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យទាំងនោះ មិនមែនរះឡើង ឬលិចទៅឡើយ នោះគ្រាន់តែជាស្រមោលនៃព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យពិតប្រាកដ រមែងតាំងនៅនឹងថ្កល់ ដូចជាសសរគោល ឬដូចជាកំពូលភ្នំ»។

2-4. එතංමමසුත්තාදිවණ්ණනා

២-៤. ការអធិប្បាយឯតម្មមសូត្រជាដើម

207-209. දිට්ඨන්තිආදීසු දිට්ඨං රූපායතනං. සුතං සද්දායතනං. මුතං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං. තඤ්හි පත්වා ගහෙතබ්බතො මුතන්ති ච වුත්තං. අවසෙසානි සත්තායතනානි විඤ්ඤාතං නාම. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අපත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං. ලොකස්මිඤ්හි පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා නොපත්තම්පි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි, අපරියෙසිත්වා නොපත්තම්පි. තත්ථ පරියෙසිත්වා පත්තං පත්තං නාම, පරියෙසිත්වා නොපත්තං පරියෙසිතං නාම. අපරියෙසිත්වා පත්තඤ්ච අපරියෙසිත්වා නොපත්තඤ්ච මනසානුවිචරිතං නාම. අථ වා පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි පත්තට්ඨෙන පත්තං නාම, පරියෙසිත්වා නොපත්තමෙව පරියෙසිතං නාම, අපරියෙසිත්වා නොපත්තං මනසානුවිචරිතං නාම. සබ්බං වා එතං මනසා අනුවිචරිතමෙව.

២០៧-២០៩. ក្នុងពាក្យថា diṭṭhaṃ (ដែលឃើញ) ជាដើម ពាក្យថា diṭṭhaṃ គឺរូបាយតនៈ។ ពាក្យថា sutaṃ (ដែលឮ) គឺសទ្ទាយតនៈ។ ពាក្យថា mutaṃ (ដែលប៉ះពាល់) គឺគន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ និងផោដ្ឋព្វាយតនៈ។ ព្រោះថា អាយតនៈទាំង ៣ នោះ វិញ្ញាណត្រូវទៅដល់ទើបទទួលយកបាន ហេតុនោះទើបហៅថា muta (អារម្មណ៍ដែលដឹងដោយការប៉ះពាល់)។ អាយតនៈ ៧ ដែលនៅសល់ ឈ្មោះថា viññāta (ដែលដឹងច្បាស់)។ ពាក្យថា patta (ដែលបានដល់) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលបានមក ដោយការស្វែងរកក្តី មិនបានស្វែងរកក្តី។ ពាក្យថា pariyesita (ដែលស្វែងរក) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលស្វែងរក ទោះបីបានក្តី មិនបានក្តី។ ពាក្យថា anuvicaritaṃ manasā (ដែលត្រិះរិះដោយចិត្ត) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលចិត្តត្រិះរិះរឿយៗ។ ព្រោះថាក្នុងលោកនេះ អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយបានមក ក៏មាន ស្វែងរកហើយមិនបានមក ក៏មាន មិនបានស្វែងរកតែបានមក ក៏មាន មិនបានស្វែងរកហើយមិនបានមក ក៏មាន។ ក្នុងបណ្តាការបានទាំង ៤ នោះ អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយបានមក ឈ្មោះថា patta (បានដល់)។ អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយមិនបានមក ឈ្មោះថា pariyesita (ស្វែងរក)។ អារម្មណ៍ដែលមិនបានស្វែងរកតែបានមក និងអារម្មណ៍ដែលមិនបានស្វែងរកហើយមិនបានមក ឈ្មោះថា manasānuvicarita (ត្រិះរិះដោយចិត្ត)។ ម៉្យាងទៀត អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយបានមកក្តី មិនបានស្វែងរកតែបានមកក្តី ឈ្មោះថា patta ព្រោះមានអត្ថថាបានមកដល់។ អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយមិនបានមកប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា pariyesita។ អារម្មណ៍ដែលមិនបានស្វែងរកហើយមិនបានមក ឈ្មោះថា manasānuvicarita។ ឬមួយក៏ អារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាអារម្មណ៍ដែលត្រិះរិះដោយចិត្តទាំងสิ้น។

5. නත්ථිදින්නසුත්තවණ්ණනා

៥. ការអធិប្បាយនត្ថិទិន្នសូត្រ

210. නත්ථි [Pg.311] දින්නන්තිආදීසු නත්ථි දින්නන්ති දින්නස්ස ඵලාභාවං සන්ධාය වදන්ති. යිට්ඨං වුච්චති මහායාගො. හුතන්ති පහෙණකසක්කාරො අධිප්පෙතො. තම්පි උභයං ඵලාභාවමෙව සන්ධාය පටික්ඛිපන්ති. සුකතදුක්කටානන්ති සුකතදුක්කතානං, කුසලාකුසලානන්ති අත්ථො. ඵලං විපාකොති යං ඵලන්ති වා විපාකොති වා වුච්චති, තං නත්ථීති වදන්ති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථි. නත්ථි පරො ලොකොති ඉධ ලොකෙ ඨිතස්සපි පරො ලොකො නත්ථි, සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තීති දස්සෙන්ති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති තෙසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලාභාවවසෙන වදන්ති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවිත්වා උප්පජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථීති වදන්ති. නත්ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහ්මණාති ලොකෙ සම්මාපටිපන්නා සමණබ්‍රාහ්මණා නාම නත්ථීති වදන්ති.

២១០. ក្នុងពាក្យថា natthi dinnaṃ (ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល) ជាដើម ពួកជនទាំងនោះនិយាយសំដៅដល់ការមិនមានផលនៃទានដែលបុគ្គលបានឲ្យហើយ។ ពាក្យថា yiṭṭhaṃ (ការបូជា) គឺមហាយញ្ញ។ ពាក្យថា hutaṃ (ការសែនព្រេន) សំដៅយកការទទួលសក្ការៈចំពោះភ្ញៀវ។ ពួកជនទាំងនោះបដិសេធសូម្បីតែយញ្ញ និងការសែនព្រេនទាំងពីរនោះ ដោយសំដៅដល់ការមិនមានផលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា sukatadukkaṭānaṃ (នៃកម្មដែលបុគ្គលធ្វើល្អ និងធ្វើអាក្រក់) សេចក្តីថា នៃកម្មជាកុសល និងអកុសល។ ពាក្យថា phalaṃ vipāko (ផល និងវិបាក) សេចក្តីថា ផលក្តី វិបាកក្តី ណាដែលគេហៅ ផលនិងវិបាកនោះមិនមានឡើយ នេះជាពាក្យដែលពួកជននោះនិយាយ។ ពាក្យថា natthi ayaṃ loko (លោកនេះមិនមាន) សេចក្តីថា លោកនេះមិនមានសម្រាប់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងបរលោកឡើយ។ ពាក្យថា natthi paro loko (លោកខាងមុខមិនមាន) សេចក្តីថា លោកខាងមុខក៏មិនមានសម្រាប់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងលោកនេះឡើយ ពួកជននោះបង្ហាញថា សត្វទាំងឡាយរមែងដាច់សូន្យក្នុងលោកនោះៗប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា natthi mātā natthi pitā (ម្តាយមិនមាន ឪពុកមិនមាន) ពួកជននោះនិយាយដោយអំណាចនៃការមិនមានផលនៃការប្រតិបត្តិត្រូវ ឬប្រតិបត្តិខុសចំពោះមាតាបិតាទាំងនោះ។ ពាក្យថា natthi sattā opapātikā (សត្វជាឧបបាតិកៈមិនមាន) ពួកជននោះនិយាយថា សត្វទាំងឡាយដែលច្យុតហើយកើតឡើង មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា natthi loke samaṇabrāhmaṇā (សមណព្រាហ្មណ៍ក្នុងលោកមិនមាន) ពួកជននោះនិយាយថា សមណព្រាហ្មណ៍ដែលប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងលោក មិនមានឡើយ។

චාතුමහාභූතිකොති චතුමහාභූතමයො. පථවී පථවීකායන්ති අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු බාහිරං පථවීධාතුං. අනුපෙතීති අනුයාති. අනුපගච්ඡතීති තස්සෙව වෙවචනං, අනුගච්ඡතීතිපි අත්ථො. උභයෙනාපි උපෙති උපගච්ඡතීති දස්සෙන්ති. ආපාදීසුපි එසෙව නයො. ඉන්ද්‍රියානීති මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි. සඞ්කමන්තීති ආකාසං පක්ඛන්දන්ති. ආසන්දිපඤ්චමාති නිපන්නමඤ්චෙන පඤ්චමා, මඤ්චො චෙව, චත්තාරො මඤ්චපාදෙ ගහෙත්වා ඨිතා චත්තාරො පුරිසා චාති අත්ථො. යාව ආළාහනාති යාව සුසානා. පදානීති ‘‘අයං එවං සීලවා අහොසි, එවං දුස්සීලො’’තිආදිනා නයෙන පවත්තානි ගුණාගුණපදානි. සරීරමෙව වා එත්ථ පදානීති අධිප්පෙතං. කාපොතකානීති කපොතකවණ්ණානි, පාරාවතපක්ඛවණ්ණානීති අත්ථො. භස්සන්තාති භස්මන්තා. අයමෙව වා පාළි. ආහුතියොති යං පහෙණකසක්කාරාදිභෙදං දින්නදානං, සබ්බං තං ඡාරිකාවසානමෙව හොති, න තතො පරං ඵලදායකං හුත්වා ගච්ඡතීති අත්ථො. දත්තුපඤ්ඤත්තන්ති දත්තූහි බාලමනුස්සෙහි පඤ්ඤත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – බාලෙහි අබුද්ධීහි පඤ්ඤත්තමිදං දානං, න පණ්ඩිතෙහි. බාලා දෙන්ති, පණ්ඩිතා ගණ්හන්තීති දස්සෙන්ති.

ពាក្យថា cātumahābhūtiko (មានមហាភូតរូប ៤ ជាទីប្រជុំ) សេចក្តីថា កើតឡើងអំពីមហាភូតរូប ៤។ ពាក្យថា pathavī pathavīkāyaṃ (ធាតុដីទៅកាន់កាយដី) សេចក្តីថា បឋវីធាតុខាងក្នុង ទៅកាន់បឋវីធាតុខាងក្រៅ។ ពាក្យថា anupeti (រមែងចូលទៅជិត) សេចក្តីថា ទៅតាម។ ពាក្យថា anupagacchati (រមែងចូលទៅជិត) ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង មានន័យថា ទៅតាម ដូចគ្នា។ ពួកជននោះបង្ហាញដោយពាក្យទាំងពីរថា ចូលទៅជិត ចូលទៅដល់។ ក្នុងធាតុទាំងឡាយមានអាបោធាតុជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា indriyāni (ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ) គឺឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានមនិន្ទ្រិយជាទី ៦។ ពាក្យថា saṅkamanti (រមែងអណ្តែតទៅ) សេចក្តីថា ហោះទៅកាន់អាកាស។ ពាក្យថា āsandipañcamā (មានគ្រែជាទី ៥) សេចក្តីថា មានគ្រែដែលគេតម្កល់សពជាទី ៥ គឺគ្រែ និងបុរស ៤ នាក់ដែលកាន់ជើងគ្រែទាំង ៤ ឈរនៅ។ ពាក្យថា yāva āḷāhanā (ដរាបដល់ព្រៃស្មសាន) សេចក្តីថា រហូតដល់ទីស្មសាន។ ពាក្យថា padāni (បទទាំងឡាយ) សេចក្តីថា បទដែលសម្តែងពីគុណ និងទោស ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា «បុគ្គលនេះជាអ្នកមានសីលយ៉ាងនេះ ជាអ្នកទ្រុស្តសីលយ៉ាងនេះ»។ ឬមួយក៏ សំដៅយកសរីរៈហ្នឹងឯងថា padāni ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា kāpotakāni (មានពណ៌ដូចជាសត្វព្រាប) សេចក្តីថា មានពណ៌ដូចជាស្លាបសត្វព្រាប។ ពាក្យថា bhassantā (មានផេះជាទីបំផុត) សេចក្តីថា មានផេះជាទីបញ្ចប់។ ឬមួយក៏ពាក្យនេះជាតួបាលីស្រាប់។ ពាក្យថា āhutiyo (ការបូជាទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មានការទទួលសក្ការៈចំពោះភ្ញៀវជាដើម ទានទាំងអស់នោះរមែងមានផេះជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនឲ្យផលតទៅទៀតឡើយ។ ពាក្យថា dattupaññattanti (ការបញ្ញត្តរបស់មនុស្សល្ងង់) សេចក្តីថា បញ្ញត្តដោយមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ។ ពន្យល់ថា ទាននេះជាការបញ្ញត្តឡើងដោយមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ គ្មានប្រាជ្ញា មិនមែនបញ្ញត្តដោយអ្នកប្រាជ្ញឡើយ។ ពួកជននោះបង្ហាញថា មនុស្សល្ងង់រមែងឲ្យ អ្នកប្រាជ្ញរមែងទទួល។

6. කරොතොසුත්තවණ්ණනා

៦. ការអធិប្បាយករោតោសូត្រ

211. කරොතොති [Pg.312] සහත්ථා කරොන්තස්ස. කාරයතොති ආණත්තියා කාරෙන්තස්ස. ඡින්දතොති පරෙසං හත්ථාදීනි ඡින්දන්තස්ස. ඡෙදාපයතොති පරෙහි ඡෙදාපෙන්තස්ස. පචතොති දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්ස. පචාපයතොති පරෙහි දණ්ඩාදිනා පීළාපෙන්තස්ස. සොචතො සොචාපයතොති පරස්ස භණ්ඩහරණාදීහි සොකං සයං කරොන්තස්සාපි පරෙහි කාරෙන්තස්සාපි. කිලමතො කිලමාපයතොති ආහාරුපච්ඡෙදබන්ධනාගාරපවෙසනාදීහි සයං කිලමෙන්තස්සපි පරෙහි කිලමාපෙන්තස්සපි. ඵන්දතො ඵන්දාපයතොති පරං ඵන්දන්තං ඵන්දනකාලෙ සයම්පි ඵන්දතො පරෙම්පි ඵන්දාපයතො. පාණමතිපාතයතොති පාණං හනන්තස්සපි හනාපෙන්තස්සපි. එවං සබ්බත්ථ කරණකාරාපනවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

២១១. ពាក្យថា karoto (កាលធ្វើ) សេចក្តីថា កាលធ្វើដោយដៃរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា kārayato (កាលប្រើឲ្យធ្វើ) សេចក្តីថា កាលបង្គាប់ឲ្យគេធ្វើ。 ពាក្យថា chindato (កាលកាត់) សេចក្តីថា កាលកាត់ដៃជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា chedāpayato (កាលប្រើឲ្យកាត់) សេចក្តីថា កាលប្រើអ្នកដទៃឲ្យកាត់។ ពាក្យថា pacato (កាលបៀតបៀន) សេចក្តីថា កាលបៀតបៀនដោយអាជ្ញាធម៌។ ពាក្យថា pacāpayato (កាលប្រើឲ្យបៀតបៀន) សេចក្តីថា កាលប្រើអ្នកដទៃឲ្យបៀតបៀនដោយអាជ្ញាធម៌ជាដើម។ ពាក្យថា socato socāpayato (កាលធ្វើឲ្យសោកសៅ កាលប្រើឲ្យធ្វើឲ្យសោកសៅ) សេចក្តីថា កាលខ្លួនឯងធ្វើសេចក្តីសោកសៅដល់បុគ្គលដទៃ ដោយការលួចប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិជាដើម ឬកាលប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើ។ ពាក្យថា kilamato kilamāpayato (កាលធ្វើឲ្យលំបាក កាលប្រើឲ្យធ្វើឲ្យលំបាក) សេចក្តីថា កាលខ្លួនឯងធ្វើឲ្យលំបាក ដោយការបង្អត់អាហារ និងការដាក់ច្រវាក់ក្នុងគុកជាដើម ឬកាលប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើឲ្យលំបាក។ ពាក្យថា phandato phandāpayato (កាលធ្វើឲ្យញាប់ញ័រ កាលប្រើឲ្យធ្វើឲ្យញាប់ញ័រ) សេចក្តីថា កាលខ្លួនឯងញាប់ញ័រ និងកាលធ្វើឲ្យអ្នកដទៃញាប់ញ័រ ក្នុងពេលចង និងធ្វើទារុណកម្មលើបុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា pāṇamatipātayato (កាលសម្លាប់សត្វមានជីវិត) សេចក្តីថា កាលខ្លួនឯងសម្លាប់សត្វមានជីវិត ឬកាលប្រើអ្នកដទៃឲ្យសម្លាប់។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង ដោយអំណាចនៃការធ្វើខ្លួនឯង និងការប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើ យ៉ាងនេះឯង។

සන්ධින්ති ඝරසන්ධිං. නිල්ලොපන්ති මහාවිලොපං. එකාගාරිකන්ති එකමෙව ඝරං පරිවාරෙත්වා විලුම්පනං. පරිපන්ථෙ තිට්ඨතොති ආගතාගතානං අච්ඡින්දනත්ථං මග්ගෙ තිට්ඨතො. කරොතො න කරීයති පාපන්ති යංකිඤ්චි පාපං කරොමීති සඤ්ඤාය කරොතොපි පාපං න කරීයති, නත්ථි පාපං. සත්තා පන කරොමාති එවංසඤ්ඤිනො හොන්තීති දීපෙන්ති. ඛුරපරියන්තෙනාති ඛුරනෙමිනා, ඛුරධාරසදිසපරියන්තෙන වා. එකමංසඛලන්ති එකමංසරාසිං. පුඤ්ජන්ති තස්සෙව වෙවචනං. තතොනිදානන්ති එකමංසඛලකරණනිදානං.

ពាក្យថា sandhiṃ (កាត់ជញ្ជាំង) សេចក្តីថា ជញ្ជាំងផ្ទះ។ ពាក្យថា nillopaṃ (ប្លន់យកទ្រព្យ) សេចក្តីថា ការប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ធំ។ ពាក្យថា ekāgārikaṃ (ប្លន់ផ្ទះមួយខ្នង) សេចក្តីថា ការចោមរោមប្លន់ផ្ទះតែមួយខ្នង។ ពាក្យថា paripanthe tiṭṭhato (កាលឈរចាំស្ទាក់ផ្លូវ) សេចក្តីថា កាលឈរចាំនៅតាមផ្លូវ ដើម្បីដណ្តើមយកទ្រព្យរបស់ពួកជនដែលដើរកាត់ទៅមក។ ពាក្យថា karoto na karīyati pāpaṃ (កាលធ្វើ ក៏ឈ្មោះថាមិនបានធ្វើបាប) សេចក្តីថា ទោះបីបុគ្គលធ្វើដោយសំគាល់ថា «អាត្មាអញធ្វើបាបណាមួយ» ក៏ឈ្មោះថាមិនបានធ្វើបាបឡើយ បាបមិនមានឡើយ។ ពួកជននោះបង្ហាញថា តែសត្វទាំងឡាយរមែងមានសេចក្តីសំគាល់យ៉ាងនេះថា «ពួកយើងកំពុងធ្វើបាប»។ ពាក្យថា khurapariyantena (ដោយកងចក្រមានមុខដ៏មុតដូចកាំបិតកោរ) សេចក្តីថា ដោយកងចក្រមានខ្នងកង់មុត ឬដោយកងចក្រមានមាត់មុតដូចជាមុខកាំបិតកោរ។ ពាក្យថា ekamaṃsakhalaṃ (ឲ្យទៅជាគំនរសាច់តែមួយ) សេចក្តីថា ឲ្យទៅជាគំនរសាច់តែមួយគំនរ។ ពាក្យថា puñjaṃ (គំនរ) ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា tatonidānaṃ (មានការធ្វើនោះជាហេតុ) សេចក្តីថា មានការធ្វើឲ្យទៅជាគំនរសាច់តែមួយនោះជាហេតុ។

දක්ඛිණන්ති දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා දාරුණා, තෙ සන්ධාය හනන්තොතිආදි වුත්තං. උත්තරන්ති උත්තරතීරෙ සද්ධා හොන්ති පසන්නා බුද්ධමාමකා ධම්මමාමකා සඞ්ඝමාමකා, තෙ සන්ධාය දදන්තොතිආදි වුත්තං. තත්ථ යජන්තොති මහායාගං කරොන්තො. දමෙනාති ඉන්ද්‍රියදමෙන උපොසථකම්මෙන. සංයමෙනාති සීලසංයමෙන. සච්චවජ්ජෙනාති සච්චවචනෙන. ආගමොති ආගමනං, පවත්තීති අත්ථො. සබ්බථාපි පාපපුඤ්ඤානං කිරියමෙව පටික්ඛිපන්ති.

ពាក្យថា Dakkhiṇanti សំដៅយកមនុស្សនៅត្រើយខាងត្បូង (នៃទន្លេគង្គា) ដែលជាមនុស្សកាចសាហាវ គ្រោតគ្រាត ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា hananto (សម្លាប់) ជាដើម។ ពាក្យថា Uttaranti សំដៅយកមនុស្សនៅត្រើយខាងជើង ដែលជាអ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា មានព្រះពុទ្ធជាទីរលឹក មានព្រះធម៌ជាទីរលឹក មានព្រះសង្ឃជាទីរលឹក ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា dadanto (ឲ្យ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា yajanto គឺការធ្វើមហាយ័ញ្ញ។ ពាក្យថា Damenā គឺការទូន្មានឥន្ទ្រិយ និងការរក្សាកម្មឧបោសថ។ ពាក្យថា Saṃyamenā គឺការសង្រួមក្នុងសីល។ ពាក្យថា Saccavajjenā គឺការនិយាយពាក្យសច្ចៈ។ ពាក្យថា Āgamo មានន័យថា ការមកដល់ ឬការប្រព្រឹត្តទៅ។ ដោយប្រការទាំងពួង ពួកទិដ្ឋិគតិកៈតែងបដិសេធការធ្វើបុណ្យនិងបាបទាំងឡាយ។

7. හෙතුසුත්තවණ්ණනා

៧. វណ្ណនាហេតុសូត្រ

212. නත්ථි [Pg.313] හෙතු නත්ථි පච්චයොති එත්ථ පච්චයොති හෙතුවෙවචනමෙව. උභයෙනාපි විජ්ජමානමෙව කායදුච්චරිතාදීනං සංකිලෙසපච්චයං, කායසුචරිතාදීනඤ්ච විසුද්ධිපච්චයං පටික්ඛිපන්ති. නත්ථි බලන්ති යම්හි අත්තනො බලෙ පතිට්ඨිතා ඉමෙ සත්තා දෙවත්තම්පි මාරත්තම්පි බ්‍රහ්මත්තම්පි සාවකබොධිම්පි පච්චෙකබොධිම්පි සබ්බඤ්ඤුතම්පි පාපුණන්ති, තං බලං පටික්ඛිපන්ති. නත්ථි වීරියන්තිආදීනි සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව. ‘‘ඉදං නො වීරියෙන, ඉදං පුරිසථාමෙන, ඉදං පුරිසපරක්කමෙන පත්ත’’න්ති, එවං පවත්තවචනපටික්ඛෙපකරණවසෙන පනෙතානි විසුං ආදියන්ති.

២១២. ក្នុងពាក្យថា Natthi hetu natthi paccayo នេះ ពាក្យថា paccayo គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា hetu ប៉ុណ្ណោះ។ ដោយបទទាំងពីរនេះ ពួកទិដ្ឋិគតិកៈតែងបដិសេធហេតុនៃសេចក្តីសៅហ្មងមានកាយទុច្ចរិតជាដើម និងហេតុនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធមានកាយសុចរិតជាដើម ដែលមានប្រាកដពិតមែន។ ពាក្យថា Natthi balaṃ គឺពួកទិដ្ឋិគតិកៈបដិសេធកម្លាំង ដែលសត្វទាំងឡាយកាលបើស្ថិតនៅក្នុងកម្លាំងរបស់ខ្លួននោះហើយ ធ្វើសេចក្តីព្យាយាម រមែងដល់នូវความเป็นទេវតា ความเป็นមារ ความเป็นព្រហ្ម សាវកពោធិ បច្ចេកពោធិ និងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ពាក្យថា Natthi vīriyaṃ ជាដើម ទាំងអស់នេះសុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទទៅវិញទៅមក។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃការបដិសេធពាក្យដែលពោលថា «ផលនេះ យើងបានមកដោយសេចក្តីព្យាយាម ផលនេះបានមកដោយកម្លាំងបុរស ផលនេះបានមកដោយសេចក្តីបណ្តុះបណ្តាលរបស់បុរស» ដូច្នេះ ទើបលោកកាន់យកបទទាំងនេះផ្សេងៗគ្នា។

සබ්බෙ සත්තාති ඔට්ඨගොණගද්‍රභාදයො අනවසෙසෙ පරිග්ගණ්හන්ති. සබ්බෙ පාණාති එකින්ද්‍රියො පාණො, ද්වින්ද්‍රියො පාණොතිආදිවසෙන වදන්ති. සබ්බෙ භූතාති අණ්ඩකොසවත්ථිකොසෙසු භූතෙ සන්ධාය වදන්ති. සබ්බෙ ජීවාති සාලියවගොධුමාදයො සන්ධාය වදන්ති. තෙසු හි තෙ විරුහනභාවෙන ජීවසඤ්ඤිනො. අවසා අබලා අවීරියාති තෙසං අත්තනො වසො වා බලං වා වීරියං වා නත්ථි. නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතාති එත්ථ නියතීති නියතතා. සඞ්ගතීති ඡන්නං අභිජාතීනං තත්ථ තත්ථ ගමනං. භාවොති සභාවොයෙව. එවං නියතියා ච සඞ්ගතියා ච භාවෙන ච පරිණතා නානප්පකාරතං පත්තා. යෙන හි යථා භවිතබ්බං, සො තථෙව භවති. යෙන න භවිතබ්බං, සො න භවතීති දස්සෙන්ති. ඡස්වෙවාභිජාතීසූති ඡසු එව අභිජාතීසු ඨත්වා සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්ති, අඤ්ඤා සුඛදුක්ඛභූමි නත්ථීති දස්සෙන්ති.

ពាក្យថា Sabbe sattā ពួកទិដ្ឋិគតិកៈកាន់យកសត្វទាំងអស់គ្មានសេសសល់ មានអូដ្ឋ គោ លា ជាដើម។ ពាក្យថា Sabbe pāṇā ពួកទិដ្ឋិគតិកៈពោលដោយអំណាចនៃសត្វមានឥន្ទ្រិយមួយ សត្វមានឥន្ទ្រិយពីរជាដើម។ ពាក្យថា Sabbe bhūtā សំដៅយកសត្វដែលកើតក្នុងសំបកស៊ុត និងសត្វកើតក្នុងស្បូន។ ពាក្យថា Sabbe jīvā សំដៅយកស្រូវសាលី ស្រូវខ្សាយ ស្រូវសាលីខ្សាយជាដើម ព្រោះថា ពួកទិដ្ឋិគតិកៈទាំងនោះមានសេចក្តីសំគាល់ថាមានជីវិតក្នុងរបស់ទាំងនោះ ដោយសារការលូតលាស់បាន។ ពាក្យថា Avasā abalā avīriyā គឺសត្វទាំងនោះគ្មានអំណាច កម្លាំង ឬសេចក្តីព្យាយាមរបស់ខ្លួន ក្នុងការសៅហ្មង ឬការបរិសុទ្ធឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā នេះ ពាក្យថា niyatī គឺភាពទៀងទាត់។ ពាក្យថា saṅgatī គឺការទៅជួបជុំគ្នានៃអភិជាតិទាំង៦ ក្នុងគតិនោះៗ។ ពាក្យថា bhāvo គឺសភាវៈពិតៗ។ យ៉ាងនេះ គឺសត្វទាំងឡាយប្រែប្រួលទៅជាប្រការផ្សេងៗ ដោយសារនិយតិ ឡោមព័ទ្ធ (សង្គតិ) និងសភាវៈ។ ពួកទិដ្ឋិគតិកៈបង្ហាញថា សត្វណាត្រូវកើតជាយ៉ាងណា សត្វនោះក៏ត្រូវកើតជាយ៉ាងនោះឯង សត្វណាដែលមិនត្រូវកើតជាយ៉ាងណា សត្វនោះក៏មិនកើតជាយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Chasvevābhijātīsū គឺសត្វទាំងឡាយស្ថិតនៅក្នុងអភិជាតិទាំង៦នេះឯង ហើយទទួលរងសុខនិងទុក្ខ គ្មានភូមិសុខទុក្ខដទៃទៀតឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពួកទិដ្ឋិគតិកៈបង្ហាញ។

8-10. මහාදිට්ඨිසුත්තාදිවණ්ණනා

៨-១០. វណ្ណនាមហាទិដ្ឋិសូត្រជាដើម

213-215. අකටාති අකතා. අකටවිධාති අකතවිධානා, ‘‘එවං කරොහී’’ති කෙනචි කාරිතාපි න හොන්තීති අත්ථො. අනිම්මිතාති ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාතාති අනිම්මාපිතා. ‘‘අනිම්මිතබ්බා’’තිපි පාඨො, න නිම්මිතබ්බාති අත්ථො. වඤ්ඣාති වඤ්ඣපසුවඤ්ඣතාලාදයො විය අඵලා කස්සචි අජනකා. පබ්බතකූටං විය ඨිතාති කූටට්ඨා. එසිකට්ඨායිනො විය හුත්වා ඨිතාති එසිකට්ඨායිට්ඨිතා, යථා සුනිඛාතො එසිකත්ථම්භො නිච්චලො තිට්ඨති, එවං ඨිතාති අත්ථො. න ඉඤ්ජන්තීති එසිකත්ථම්භො විය ඨිතත්තා [Pg.314] න චලන්ති. න විපරිණමන්තීති පකතිං න විජහන්ති. න අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං න උපහනන්ති. නාලන්ති න සමත්ථා. පථවීකායොතිආදීසු පථවීයෙව පථවීකායො, පථවීසමූහො වා. සත්තන්නංත්වෙව කායානන්ති යථා මුග්ගරාසිආදීසු පහටං සත්ථං මුග්ගරාසිආදීනං අන්තරෙනෙව පවිසති, එවං සත්තන්නං කායානං අන්තරෙන ඡිද්දෙන විවරෙන සත්ථං පවිසති. තත්ථ ‘‘අහං ඉමං ජීවිතා වොරොපෙමී’’ති කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොතීති දස්සෙන්ති.

២១៣-២១៥. ពាក្យថា Akaṭā គឺមិនបានធ្វើ។ ពាក្យថា Akaṭavidhā គឺមិនមានការចាត់ចែងធ្វើ សូម្បីនរណាម្នាក់បង្គាប់ថា «ចូរធ្វើសេចក្តីនេះ» ក៏មិនមានអ្នកធ្វើដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Animmitā គឺមិនបាននិម្មិតឡើង សូម្បីដោយឫទ្ធិ។ ពាក្យថា Animmātā គឺមិនបានឲ្យគេនិម្មិត។ មានបាឋៈថា Animmitabbā ផងដែរ សេចក្តីថា មិនគួរនិម្មិតឡើយ។ ពាក្យថា Vañjhā គឺមិនមានផល មិនបង្កើតផលដល់នរណាម្នាក់ ដូចជាមេគោក្រៀវ ឬដើមត្នោតញីដែលគ្មានផ្លែជាដើម។ ពាក្យថា Kūṭaṭṭhā គឺស្ថិតនៅនឹងថ្កល់ដូចជាកំពូលភ្នំ។ ពាក្យថា Esikaṭṭhāyiṭṭhitā គឺស្ថិតនៅដូចជាសសរគោលទ្វារដែលគេបោះយ៉ាងមាំ គឺស្ថិតនៅមិនរំភើបញាប់ញ័រ ដូចជាសសរគោលទ្វារដែលគេកប់យ៉ាងមាំ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Na iñjanti គឺមិនរំភើបញាប់ញ័រ ព្រោះស្ថិតនៅនឹងថ្កល់ដូចជាសសរគោលទ្វារ។ ពាក្យថា Na vipariṇamanti គឺមិនលះបង់នូវប្រក្រតីសភាវៈរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Na aññamaññaṃ byābādhenti គឺមិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា Nālaṃ គឺមិនអាច។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន pathavīkāyo ជាដើម ផែនដីនោះឯង ឈ្មោះថា បឋវីកាយ ឬថា ពួកនៃផែនដី ឈ្មោះថា បឋវីកាយ។ ពាក្យថា Sattannaṃtveva kāyānaṃ គឺដូចជាគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដែលគេកាប់ចាក់ទៅលើគំនូរសណ្តែកបាយ រមែងចូលទៅតាមចន្លោះនៃគំនូរសណ្តែកបាយនោះឯង យ៉ាងណាមិញ គ្រឿងសាស្ត្រាវុធរមែងចូលទៅតាមចន្លោះប្រហោងនៃកាយទាំង៧ យ៉ាងនោះដែរ។ ពួកទិដ្ឋិគតិកៈបង្ហាញថា ក្នុងសកម្មភាពនោះ ការដែលគិតថា «អាត្មាអញនឹងផ្តាច់បង់បុគ្គលនេះចាកជីវិត» នោះ គ្រាន់តែជាសញ្ញាស្មានខុសប៉ុណ្ណោះ។

යොනිපමුඛසතසහස්සානීති පමුඛයොනීනං උත්තමයොනීනං චුද්දසසතසහස්සානි අඤ්ඤානි ච සට්ඨිසතානි අඤ්ඤානි ච ඡසතානි පඤ්ච ච කම්මුනො සතානීති පඤ්චකම්මසතානි චාති කෙවලං තක්කමත්තකෙන නිරත්ථකදිට්ඨිං දීපෙන්ති. පඤ්ච ච කම්මානි තීණි ච කම්මානීතිආදීසුපි එසෙව නයො. කෙචි පනාහු ‘‘පඤ්ච කම්මානීති පඤ්චින්ද්‍රියවසෙන ගණ්හන්ති, තීණීති කායකම්මාදිවසෙනා’’ති. කම්මෙ ච අඩ්ඪකම්මෙ චාති එත්ථ පනස්ස කායකම්මවචීකම්මානි කම්මන්ති ලද්ධි, මනොකම්මං උපඩ්ඪකම්මන්ති. ද්වට්ඨිපටිපදාති ද්වාසට්ඨිපටිපදාති වදන්ති. ද්වට්ඨන්තරකප්පාති එකස්මිං කප්පෙ චතුසට්ඨි අන්තරකප්පා නාම හොන්ති, අයං පන අඤ්ඤෙ ද්වෙ අජානන්තො එවමාහ.

ពាក្យថា Yonipamukhasatasahassāni គឺកំណើតដ៏ប្រសើរមានចំនួន ១ លាន ៤ សែន និង ៦ ពាន់ ៦ រយដទៃទៀត។ ពាក្យថា Pañca ca kammuno satāni គឺកម្ម ៥ រយ។ ពួកទិដ្ឋិគតិកៈគ្រាន់តែបង្ហាញនូវទិដ្ឋិដែលគ្មានប្រយោជន៍ ដោយការត្រិះរិះស្មានទទេប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នាពោលមកនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ គ្រូខ្លះពោលថា «ពាក្យថា pañca kammāni គឺលោកកាន់យកដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយទាំង៥ ពាក្យថា tīṇi គឺកាន់យកដោយអំណាចនៃកាយកម្មជាដើម»។ ក្នុងពាក្យថា Kamme ca aḍḍhakamme ca នេះ លទ្ធិរបស់មក្ខលិគោសាលនោះ មានសេចក្តីយល់ថា កាយកម្មនិងវចីកម្ម ជាកម្មពេញលេញ ចំណែកឯមនោកម្ម ជាកម្មកន្លះ។ ពាក្យថា Dvaṭṭhipaṭipadā គឺលោកពោលសំដៅយកបដិបទា ៦២។ ពាក្យថា Dvaṭṭhantarakappā គឺក្នុងកប្បមួយ តែងមានអន្តរកប្ប ៦៤ ប៉ុន្តែ មក្ខលិគោសាលនេះ មិនដឹងនូវអន្តរកប្ប ២ ទៀត ទើបពោលយ៉ាងនេះថា អន្តរកប្ប ៦២។

ඡළාභිජාතියොති කණ්හාභිජාති නීලාභිජාති ලොහිතාභිජාති හලිද්දාභිජාති සුක්කාභිජාති පරමසුක්කාභිජාතීති ඉමා ඡ අභිජාතියො වදන්ති. තත්ථ ඔරබ්භිකා සූකරිකා සාකුණිකා මාගවිකා ලුද්දා මච්ඡඝාතකා චොරා චොරඝාතකා බන්ධනාගාරිකා, යෙ වා පනඤ්ඤෙපි කෙචි කුරූරකම්මන්තා, අයං කණ්හාභිජාතීති වදන්ති. භික්ඛූ නීලාභිජාතීති වදන්ති. තෙ කිර චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති, ‘‘භික්ඛූ ච කණ්ටකවුත්තිකා’’ති (අ. නි. 6.57) අයං හිස්ස පාළි එව. අථ වා කණ්ටකවුත්තිකා එව නාම එකෙ පබ්බජිතාති වදන්ති. ලොහිතාභිජාති නාම නිගණ්ඨා එකසාටකාති වදන්ති. ඉමෙ කිර පුරිමෙහි ද්වීහි පණ්ඩරතරා. ගිහී ඔදාතවසනා අචෙලකසාවකා හලිද්දාභිජාතීති වදන්ති. එවං අත්තනො පච්චයදායකෙ නිගණ්ඨෙහිපි ජෙට්ඨකතරෙ කරොන්ති. ආජීවකා ආජීවිනියො අයං සුක්කාභිජාතීති වදන්ති. තෙ කිර පුරිමෙහි චතූහි පණ්ඩරතරා[Pg.315]. නන්දො වච්ඡො, කිසො සංකිච්චො, මක්ඛලි ගොසාලො පරමසුක්කාභිජාතීති වදන්ති. තෙ කිර සබ්බෙහි පණ්ඩරතරා.

ពាក្យថា Chaḷābhijātiyo គឺលោកពោលនូវអភិជាតិទាំង៦នេះ គឺ កណ្ហាភិជាតិ នីលាភិជាតិ លោហិតាភិជាតិ ហលិទ្ទាភិជាតិ សុក្កាភិជាតិ បរមសុក្កាភិជាតិ។ ក្នុងអភិជាតិទាំងនោះ ពួកអ្នកសម្លាប់ពពែ អ្នកសម្លាប់ជ្រូក អ្នកសម្លាប់បក្សី អ្នកសម្លាប់ម្រឹគ ព្រានព្រៃ អ្នកសម្លាប់ត្រី ចោរ អ្នកសម្លាប់ចោរ អ្នករក្សាគុក ឬជនឯទៀតណាមួយដែលមានការងារសាហាវយង់ឃ្នង ពួកទិដ្ឋិគតិកៈពោលថា នេះជាកណ្ហាភិជាតិ។ ពួកភិក្ខុ ពួកទិដ្ឋិគតិកៈពោលថា ជានីលាភិជាតិ។ ឮថា ភិក្ខុទាំងនោះដាក់បន្លាទៅក្នុងបច្ច័យទាំង៤ ហើយឆាន់ ទើបមានបាឋៈរបស់មក្ខលិគោសាលនោះដែលតាក់តែងឡើងដើម្បីបង្ហាញលទ្ធិរបស់ខ្លួនថា «bhikkhū ca kaṇṭakavuttikā» (ភិក្ខុទាំងឡាយមានការចិញ្ចឹមជីវិតដូចជាបន្លា) យ៉ាងនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត គ្រូខ្លះពោលថា ពួកបព្វជិតក្រៅសាសនាខ្លះដែលមានការចិញ្ចឹមជីវិតដូចជាបន្លា ឈ្មោះថា នីលាភិជាតិ។ ពួកនិគ្រន្ថដែលស្លៀកសំពត់មួយ ឈ្មោះថា លោហិតាភិជាតិ។ ឮថា ពួកនិគ្រន្ថទាំងនេះមានសេចក្តីស្អាតស្អំជាងពួកអភិជាតិទាំងពីរខាងដើម។ គ្រហស្ថអ្នកស្លៀកពាក់ស និងពួកសាវករបស់អចេលកៈ ឈ្មោះថា ហលិទ្ទាភិជាតិ។ យ៉ាងនេះ ពួកទិដ្ឋិគតិកៈធ្វើឲ្យទាយកអ្នកប្រគេនបច្ច័យរបស់ខ្លួន មានសភាពប្រសើរជាងពួកនិគ្រន្ថទៅទៀត។ ពួកអាជីវកនិងអាជីវិនី ឈ្មោះថា សុក្កាភិជាតិ។ ឮថា ពួកអាជីវកទាំងនោះមានសេចក្តីស្អាតស្អំជាងពួកអភិជាតិទាំង៤ ខាងដើម។ នន្ទៈ វច្ឆៈ កិសៈ សំកិច្ចៈ និងមក្ខលិគោសាល ឈ្មោះថា បរមសុក្កាភិជាតិ។ ឮថា លោកទាំងនោះមានសេចក្តីស្អាតស្អំជាងមនុស្សទាំងអស់។

අට්ඨ පුරිසභූමියොති මන්දභූමි ඛිඩ්ඩාභූමි වීමංසකභූමි උජුගතභූමි සෙඛභූමි සමණභූමි ජානනභූමි පන්නභූමීති ඉමා අට්ඨ පුරිසභූමියොති වදන්ති. තත්ථ ජාතදිවසතො පට්ඨාය සත්ත දිවසෙ සම්බාධට්ඨානතො නික්ඛන්තත්තා සත්තා මන්දා හොන්ති මොමූහා, අයං මන්දභූමීති වදන්ති. යෙ පන දුග්ගතිතො ආගතා හොන්ති, තෙ අභිණ්හං රොදන්ති චෙව විරවන්ති ච, සුගතිතො ආගතා තං අනුස්සරිත්වා අනුස්සරිත්වා හසන්ති, අයං ඛිඩ්ඩාභූමි නාම. මාතාපිතූනං හත්ථං වා පාදං වා මඤ්චං වා පීඨං වා ගහෙත්වා භූමියං පදනික්ඛිපනං වීමංසකභූමි නාම. පදසා ගන්තුං සමත්ථකාලො උජුගතභූමි නාම. සිප්පානි සික්ඛනකාලො සෙඛභූමි නාම. ඝරා නික්ඛම්ම පබ්බජනකාලො සමණභූමි නාම. ආචරියං සෙවිත්වා ජානනකාලො ජානනභූමි නාම. ‘‘භික්ඛු ච පන්නකො ජිනො න කිඤ්චි ආහා’’ති එවං අලාභිං සමණං පන්නභූමීති වදන්ති.

ពាក្យថា Aṭṭha purisabhūmiyo គឺលោកពោលនូវភូមិរបស់បុរសទាំង៨នេះ គឺ មន្ទភូមិ ខិឌ្ឌាភូមិ វីមំសកភូមិ ឧជុគតភូមិ សេខភូមិ សមណភូមិ ជាននភូមិ បន្នភូមិ។ ក្នុងភូមិទាំងនោះ ចាប់តាំងពីថ្ងៃកើតមកអស់រយៈពេល៧ថ្ងៃ ព្រោះតែចេញចាកទីចង្អៀត សត្វទាំងឡាយរមែងល្ងង់ខ្លៅ វង្វេងវង្វាន់ ភូមិនេះលោកហៅថា មន្ទភូមិ។ ចំណែកក្មេងទាំងឡាយណាដែលមកពីទុគ្គតិ តែងយំនិងស្រែករឿយៗ ក្មេងដែលមកពីសុគតិ តែងរលឹកឃើញនូវសុគតិនោះហើយសើច ភូមិនេះឈ្មោះថា ខិឌ្ឌាភូមិ។ កាលដែលក្មេងចាប់ដៃ ជើង គ្រែ ឬកៅអីរបស់ម្តាយឪពុក ហើយឈានជើងលើផែនដី ឈ្មោះថា វីមំសកភូមិ។ កាលដែលក្មេងអាចដើរទៅដោយជើងបាន ឈ្មោះថា ឧជុគតភូមិ។ កាលដែលរៀនសិល្បសាស្ត្រទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សេខភូមិ។ កាលដែលចេញចាកផ្ទះទៅបួស ឈ្មោះថា សមណភូមិ។ កាលដែលចូលទៅរកគ្រូហើយដឹងនូវអ្វីៗ ឈ្មោះថា ជាននភូមិ។ ភិក្ខុចាស់ជរាដែលសាបសូន្យកម្លាំង មិនពោលធម៌ដល់នរណាម្នាក់ មិនសូវមានលាភ លោកហៅសមណៈបែបនោះថា ស្ថិតក្នុងបន្នភូមិ។

එකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතෙති එකූනපඤ්ඤාස ආජීවවුත්තිසතානි. පරිබ්බාජකසතෙති පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජාසතානි. නාගවාසසතෙති නාගමණ්ඩලසතානි. වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙති වීස ඉන්ද්‍රියසතානි. තිංසෙ නිරයසතෙති තිංස නිරයසතානි. රජොධාතුයොති රජඔකිරණට්ඨානානි. හත්ථපිට්ඨිපාදපිට්ඨාදීනි සන්ධාය වදති. සත්ත සඤ්ඤීගබ්භාති ඔට්ඨගොණගද්‍රභඅජපසුමිගමහිංසෙ සන්ධාය වදති. සත්ත අසඤ්ඤීගබ්භාති සාලියවගොධුමමුග්ගකඞ්ගුවරකකුද්‍රූසකෙ සන්ධාය වදති. නිගණ්ඨිගබ්භාති ගණ්ඨිම්හි ජාතගබ්භා, උච්ඡුවෙළුනළාදයො සන්ධාය වදති. සත්ත දෙවාති බහූ දෙවා, සො පන සත්තාති වදති. මනුස්සාපි අනන්තා, සො සත්තාති වදති. සත්ත පෙසාචාති පිසාචා මහන්තමහන්තා, සත්තාති වදති. සරාති මහාසරා. කණ්ණමුණ්ඩ-රථකාර-අනොතත්ත-සීහප්පපාත-ඡද්දන්ත-මුචලින්ද-කුණාලදහෙ ගහෙත්වා වදති.

ពាក្យថា Ekūnapaññāsa ājīvakasate គឺការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់អាជីវក ៤៩ រយ។ ពាក្យថា Paribbājakasate គឺការបួសជាបរិព្វាជក ១០០។ ពាក្យថា Nāgavāsasate គឺពិភពនាគ ១០០។ ពាក្យថា Vīse indriyasate គឺឥន្ទ្រិយ ១២០។ ពាក្យថា Tiṃse nirayasate គឺនរក ៣០ រយ។ ពាក្យថា Rajodhātuyo គឺកន្លែងដែលធូលីធ្លាក់ចុះមក សំដៅយកខ្នងដៃ ខ្នងជើងជាដើម ទើបមក្ខលិគោសាលពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Satta saññīgabbhā សំដៅយកសត្វមានសញ្ញា៧យ៉ាង គឺ អូដ្ឋ គោ លា ពពែ ចៀម ម្រឹគ ក្របី។ ពាក្យថា Satta asaññīgabbhā សំដៅយកសត្វគ្មានសញ្ញា៧យ៉ាង គឺ ស្រូវសាលី ស្រូវខ្សាយ ស្រូវសាលីខ្សាយ សណ្តែកបាយ ស្មៅម៉ាក់ខ្សាយ ស្មៅលីវ ស្មៅគទ្រូសកៈ។ ពាក្យថា Nigaṇṭhigabbhā គឺកំណើតដែលមានថ្នាំង សំដៅយក អំពៅ ឫស្សី ព្រីងជាដើម។ ពាក្យថា Satta devā គឺទេវតាទាំងឡាយមានច្រើន ប៉ុន្តែមក្ខលិគោសាលនោះមិនដឹង ទើបពោលថាមាន៧។ សូម្បីមនុស្សទាំងឡាយក៏មានច្រើនរាប់មិនអស់ ប៉ុន្តែមក្ខលិគោសាលនោះមិនដឹង ទើបពោលថាមាន៧។ ពាក្យថា Satta pesācā គឺពួកបីសាចមានច្រើនណាស់ ប៉ុន្តែមក្ខលិគោសាលនោះមិនដឹង ទើបពោលថាមាន៧។ ពាក្យថា Sarā គឺស្រះធំៗ សំដៅយកស្រះទាំង៧ គឺ ស្រះកណ្ណមុណ្ឌៈ ស្រះរថការៈ ស្រះអនោតត្តៈ ស្រះសីហប្បបាតៈ ស្រះឆទ្ទន្តៈ ស្រះមុចលិន្ទៈ ស្រះកុណាលៈ។

පවුටාති ගණ්ඨිකා. පපාතාති මහාපපාතා. පපාතසතානීති ඛුද්දකපපාතසතානි. සුපිනාති මහාසුපිනා. සුපිනසතානීති ඛුද්දකසුපිනසතානි. මහාකප්පිනොති මහාකප්පානං. එත්ථ එකම්හා මහාසරා වස්සසතෙ [Pg.316] වස්සසතෙ කුසග්ගෙන එකං උදකබින්දුං නීහරිත්වා සත්තක්ඛත්තුං තම්හි සරෙ නිරුදකෙ කතෙ එකො මහාකප්පොති වදති. එවරූපානං මහාකප්පානං චතුරාසීතිසතසහස්සානි ඛෙපෙත්වා බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච දුක්ඛස්සන්තං කරොන්තීති අයමස්ස ලද්ධි. පණ්ඩිතොපි කිර අන්තරාවිසුජ්ඣිතුං න සක්කොති, බාලොපි තතො උද්ධං න ගච්ඡති.

ពាក្យថា Pavuṭā គឺថ្នាំង ឬសន្លាក់។ ពាក្យថា Papātā គឺជ្រោះធំៗ។ ពាក្យថា Papātasatāni គឺជ្រោះតូចៗរាប់រយ។ ពាក្យថា Supinā គឺយល់សប្តិធំៗ។ ពាក្យថា Supinasatāni គឺយល់សប្តិតូចៗរាប់រយ។ ពាក្យថា Mahākappino គឺមហាកប្បទាំងឡាយ។ ក្នុងមហាស្រះទាំងនេះ កាលបើកន្លងទៅរាប់រយឆ្នាំៗ គេយកចុងស្បូវដងយកទឹកមួយដំណក់ៗ ចេញពីមហាស្រះមួយ រហូតដល់ទឹកក្នុងស្រះនោះរីងស្ងួតអស់៧ដង ទើបមក្ខលិគោសាលពោលថាជា មហាកប្បមួយ។ លទ្ធិរបស់មក្ខលិគោសាលនោះមានសេចក្តីយល់ថា ទាំងមនុស្សល្ងង់ ទាំងអ្នកប្រាជ្ញ កាលបើបានឆ្លងកាត់មហាកប្បបែបនេះអស់ ៨ លាន ៤ សែន កប្បហើយ ទើបធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន។ ឮថា សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញក៏មិនអាចបរិសុទ្ធក្នុងរវាងកណ្តាលបានឡើយ ហើយមនុស្សល្ងង់ក៏មិនហួសពីកប្បទាំងនោះទៅទៀតដែរ។

සීලෙන වාති අචෙලකසීලෙන වා අඤ්ඤෙන වා යෙන කෙනචි. වතෙනාති තාදිසෙනෙව වතෙන. තපෙනාති තපොකම්මෙන. අපරිපක්කං පරිපාචෙති නාම යො ‘‘අහං පණ්ඩිතො’’ති අන්තරා විසුජ්ඣති. පරිපක්කං ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තීකරොති නාම යො ‘‘අහං බාලො’’ති වුත්තපරිමාණකාලං අතික්කමිත්වා යාති. හෙවං නත්ථීති එවං නත්ථි. තඤ්හි උභයම්පි න සක්කා කාතුන්ති දීපෙති. දොණමිතෙති දොණෙන මිතං විය. සුඛදුක්ඛෙති සුඛදුක්ඛං. පරියන්තකතෙති වුත්තපරිමාණෙන කාලෙන කතපරියන්තො. නත්ථි හායනවඩ්ඪනෙති නත්ථි හායනවඩ්ඪනානි, න සංසාරො පණ්ඩිතස්ස හායති, න බාලස්ස වඩ්ඪතීති අත්ථො. උක්කංසාවකංසෙති උක්කංසාවකංසා. හායනවඩ්ඪනානමෙවෙතං වෙවචනං. ඉදානි තමත්ථං උපමාය සාධෙන්තො සෙය්‍යථාපි නාමාතිආදිමාහ. තත්ථ සුත්තගුළෙති වෙඨෙත්වා කතසුත්තගුළෙ. නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතීති පබ්බතෙ වා රුක්ඛග්ගෙ වා ඨත්වා ඛිත්තං සුත්තප්පමාණෙන නිබ්බෙඨියමානමෙව ගච්ඡති, සුත්තෙ ඛීණෙ තත්ථෙව තිට්ඨති, න ගච්ඡති එවමෙව බාලා ච පණ්ඩිතා ච කාලවසෙන නිබ්බෙඨියමානා සුඛදුක්ඛං පලෙන්ති, යථාවුත්තෙන කාලෙන අතික්කමන්තීති දස්සෙති.

ពាក្យថា សីលេន វា គឺដោយអចេលកសីលក្តី ដោយសីលដទៃក្តី ដោយសីលណាមួយក្តី។ ពាក្យថា វតេន គឺដោយវត្តមានសភាពបែបនោះឯង។ ពាក្យថា តបេន គឺដោយតបកម្ម។ ដែលឈ្មោះថា ធ្វើកម្មដែលមិនទាន់ទុំឲ្យទុំ គឺបុគ្គលណាគិតថា «អាត្មាអញជាបណ្ឌិត» ហើយស្វែងរកការបរិសុទ្ធក្នុងចន្លោះ (មុនកំណត់)។ ដែលឈ្មោះថា ធ្វើកម្មដែលទុំហើយឲ្យវិនាសទៅដោយការប៉ះពាល់រឿយៗ គឺបុគ្គលណាគិតថា «អាត្មាអញជាមនុស្សល្ងង់» ហើយប្រព្រឹត្តកន្លងហួសកាលកំណត់ដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា ហេវំ នត្ថិ គឺសេចក្តីបែបនោះមិនមានឡើយ។ ទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា ព្រោះថាការធ្វើទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនអាចធ្វើបានឡើយ។ ពាក្យថា ទោណមិតេ គឺដូចជាវត្ថុដែលគេវាល់ដោយតៅ។ ពាក្យថា សុខទុក្ខេ គឺសេចក្តីសុខនិងសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា បរិយន្តកតេ គឺមានទីបំផុតដែលធ្វើហើយដោយកាលកំណត់ដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា នត្ថិ ហាយនវឌ្ឍនេ គឺការថយចុះនិងការចម្រើនឡើងមិនមានឡើយ សេចក្តីថា សំសារវដ្តរបស់បណ្ឌិតមិនថយចុះ សំសារវដ្តរបស់មនុស្សល្ងង់ក៏មិនចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា ឧក្កំសាវកំសេ គឺការកើនឡើងនិងការថយចុះ។ ពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃការថយចុះនិងការចម្រើនឡើងនោះឯង។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្រេចសេចក្តីនោះដោយឧបមា ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា សេយ្យថាបិ នាម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា សុត្តគុឡេ គឺដុំអំបោះដែលគេរមូរធ្វើជាដុំ។ ពាក្យថា និព្វេឋិយមានមេវ បលេតិ គឺដុំអំបោះដែលគេឈរនៅលើភ្នំក្តី លើចុងឈើក្តី ហើយចោលទៅ រមែងរមូរលាតចេញទៅតាមប្រវែងអំបោះប៉ុណ្ណោះ កាលបើអំបោះអស់ហើយ ក៏ឈប់នៅត្រង់កន្លែងនោះឯង មិនទៅទៀតឡើយ យ៉ាងណាមិញ ទាំងមនុស្សល្ងង់ទាំងបណ្ឌិត កាលលាតត្រដាងសេចក្តីសុខនិងសេចក្តីទុក្ខទៅតាមអំណាចនៃកាល រមែងអន្ទោលទៅ គឺប្រព្រឹត្តកន្លងកាលដែលពោលហើយនោះ ទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

11-18. අන්තවාසුත්තාදිවණ්ණනා

១១-១៨. ការអធិប្បាយអំពីអន្តវាសូត្រជាដើម

216-223. අන්තවා ලොකොති එකතො වඩ්ඪිතනිමිත්තං ලොකොති ගාහෙන වා තක්කෙන වා උප්පන්නදිට්ඨි. අනන්තවාති සබ්බතො වඩ්ඪිතං අප්පමාණනිමිත්තං ලොකොති ගාහෙන වා තක්කෙන වා උප්පන්නදිට්ඨි. තං ජීවං තං සරීරන්ති ජීවඤ්ච සරීරඤ්ච එකමෙවාති උප්පන්නදිට්ඨි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ඉමානි තාව සොතාපත්තිමග්ගවසෙන අට්ඨාරස වෙය්‍යාකරණානි එකං ගමනං.

២១៦-២២៣. ពាក្យថា អន្តវា លោកោ (លោកមានទីបំផុត) គឺទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ ឬដោយការត្រិះរិះថា «លោក» ចំពោះកសិណនិមិត្តដែលផ្សាយទៅតែម្ខាង។ ពាក្យថា អនន្តវា (លោកមិនមានទីបំផុត) គឺទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ ឬដោយការត្រិះរិះថា «លោក» ចំពោះកសិណនិមិត្តដែលមិនមានប្រមាណ ដែលផ្សាយទៅសព្វទិស។ ពាក្យថា តំ ជីវំ តំ សរីរំ (ជីវៈនោះក៏គឺសរីរៈនោះ) គឺទិដ្ឋិដែលកើតឡើងថា «ជីវៈនិងសរីរៈជាវត្ថុតែមួយ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ព្រះសូត្រដែលជាវេយ្យាករណៈទាំង ១៨ នេះ ជាវារៈទីមួយ ដោយអំណាចនៃសោតាបត្តិមគ្គ។

2. දුතියගමනාදිවග්ගවණ්ණනා

២. ការអធិប្បាយអំពីវគ្គមានវារៈទីពីរជាដើម

224-301. දුතියං [Pg.317] ගමනං දුක්ඛවසෙන වුත්තං. තත්‍රාපි අට්ඨාරසෙව වෙය්‍යාකරණානි, තතො පරානි ‘‘රූපී අත්තා හොතී’’තිආදීනි අට්ඨ වෙය්‍යාකරණානි, තෙහි සද්ධිං තං දුතියපෙය්‍යාලොති වුත්තො.

២២៤-៣០១. វារៈទីពីរ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃទុក្ខ។ ក្នុងវារៈទីពីរនោះ ក៏មានវេយ្យាករណៈ ១៨ ដែរ បន្ទាប់ពីនោះមក មានវេយ្យាករណៈ ៨ ទៀត មានពាក្យថា «រូបី អត្តា ហោតិ» (ខ្លួនមានរូប) ជាដើម វារៈទីពីរនោះ រួមជាមួយវេយ្យាករណៈទាំងនោះ ទើបហៅថា ទុតិយបេយ្យាលៈ។

තත්ථ රූපීති ආරම්මණමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහිතදිට්ඨි. අරූපීති ඣානං ‘‘අත්තා’’ති ගහිතදිට්ඨි. රූපී ච අරූපී චාති ආරම්මණඤ්ච ඣානඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති ගහිතදිට්ඨි. නෙව රූපී නාරූපීති තක්කමත්තෙන ගහිතදිට්ඨි. එකන්තසුඛීති ලාභීතක්කීජාතිස්සරානං උප්පන්නදිට්ඨි. ඣානලාභිනොපි හි අතීතෙ එකන්තසුඛං අත්තභාවං මනසිකරොතො එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති. තක්කිනොපි ‘‘යථා එතරහි අහං එකන්තසුඛී, එවං සම්පරායෙපි භවිස්සාමී’’ති උප්පජ්ජති. ජාතිස්සරස්සපි සත්තට්ඨභවෙ සුඛිතභාවං පස්සන්තස්ස එවං උප්පජ්ජති, එකන්තදුක්ඛීතිආදීසුපි එසෙව නයො.

ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ពាក្យថា រូបី គឺទិដ្ឋិដែលប្រកាន់យកអារម្មណ៍ (កសិណ) ថាជា «ខ្លួន»។ ពាក្យថា អរូបី គឺទិដ្ឋិដែលប្រកាន់យកឈានថាជា «ខ្លួន»។ ពាក្យថា រូបី ច អរូបី ច គឺទិដ្ឋិដែលប្រកាន់យកទាំងអារម្មណ៍ទាំងឈានថាជា «ខ្លួន»។ ពាក្យថា នេវ រូបី នារូបី គឺទិដ្ឋិដែលប្រកាន់យកដោយគ្រាន់តែការត្រិះរិះ។ ពាក្យថា ឯកន្តសុខី គឺទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដល់លោកអ្នកបានឈាន ដល់អ្នកត្រិះរិះ និងដល់អ្នករលឹកជាតិបាន។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិយ៉ាងនេះរមែងកើតឡើងដល់អ្នកបានឈាន កាលដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអត្តភាពដែលមានសុខតែម៉្យាងក្នុងអតីតកាល។ ទិដ្ឋិយ៉ាងនេះរមែងកើតឡើងដល់អ្នកត្រិះរិះថា «ក្នុងលោកខាងមុខ អាត្មាអញនឹងមានសុខតែម៉្យាង ដូចជាក្នុងពេលឥឡូវនេះដែរ»។ ទិដ្ឋិយ៉ាងនេះរមែងកើតឡើងដល់អ្នករលឹកជាតិបាន កាលដែលឃើញសេចក្តីសុខក្នុង ៧ ឬ ៨ ជាតិ។ ទោះបីក្នុងពាក្យថា ឯកន្តទុក្ខី ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

තතියපෙය්‍යාලො අනිච්චදුක්ඛවසෙන තෙහියෙව ඡබ්බීසතියා සුත්තෙහි වුත්තො, චතුත්ථපෙය්‍යාලො තිපරිවට්ටවසෙනාති.

តតិយបេយ្យាលៈ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃអនិច្ចៈនិងទុក្ខ ដោយព្រះសូត្រ ២៦ នោះឯង ចំណែកចតុត្ថបេយ្យាលៈ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃត្រិបរិវដ្ត (ការវិលត្រឡប់ ៣ ជុំ)។

දිට්ඨිසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយអំពីទិដ្ឋិសំយុត្ត ចប់ហើយ。

4. ඔක්කන්තසංයුත්තං

៤. ឱក្កន្តសំយុត្ត

1-10. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

១-១០. ការអធិប្បាយអំពីចក្ខុសូត្រជាដើម

302-311. ඔක්කන්තසංයුත්තෙ අධිමුච්චතීති සද්ධාධිමොක්ඛං පටිලභති. ඔක්කන්තො සම්මත්තනියාමන්ති පවිට්ඨො අරියමග්ගං. අභබ්බො ච තාව කාලං කාතුන්ති ඉමිනා උප්පන්නෙ මග්ගෙ ඵලස්ස අනන්තරායතං දීපෙති. උප්පන්නස්මිඤ්හි මග්ගෙ ඵලස්ස අන්තරායකරණං නාම නත්ථි. තෙනෙවාහ – ‘‘අයඤ්ච පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො අස්ස, කප්පස්ස ච උඩ්ඩය්හනවෙලා අස්ස, නෙව තාව කප්පො උඩ්ඩය්හෙය්‍ය, යාවායං පුග්ගලො න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො ඨිතකප්පී’’ති (පු. ප. 17). මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමන්තීති පමාණතො ඔලොකනං ඛමන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

៣០២-៣១១. ក្នុងឱក្កន្តសំយុត្ត ពាក្យថា អធិមុច្ចតិ គឺបាននូវអធិមោក្ខដែលកើតដោយសទ្ធា。 ពាក្យថា ឱក្កន្តោ សម្មត្តនិយាមំ គឺបានឈានចូលទៅកាន់អរិយមគ្គហើយ។ ពាក្យថា អភព្វោ ច តាវ កាលំ កាតុំ (មិនគួរដើម្បីធ្វើមរណកាលក្នុងចន្លោះនោះឡើយ) នេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនមានអន្តរាយនៃផល កាលបើមគ្គកើតឡើងហើយ។ ព្រោះថា កាលបើមគ្គកើតឡើងហើយ ឈ្មោះថាការធ្វើអន្តរាយដល់ផល មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលនេះជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល ហើយជាកាលដែលកប្បត្រូវឆេះ បើបុគ្គលនេះមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលទេ កប្បក៏មិនទាន់ឆេះឡើយ បុគ្គលនេះហៅថា ឋិតកប្បីបុគ្គល (បុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅស្មើនឹងកប្ប)»។ ពាក្យថា មត្តសោ និជ្ឈានំ ខមន្តិ គឺយល់ព្រមតាមការពិនិត្យមើលដោយប្រមាណ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ඔක්කන්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយអំពីឱក្កន្តសំយុត្ត ចប់ហើយ。

5. උප්පාදසංයුත්තවණ්ණනා

៥. ការអធិប្បាយអំពីឧប្បាទសំយុត្ត

312-321. උප්පාදසංයුත්තෙ [Pg.318] සබ්බං පාකටමෙව.

៣១២-៣២១. ក្នុងឧប្បាទសំយុត្ត សេចក្តីទាំងពួងគឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

උප්පාදසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយអំពីឧប្បាទសំយុត្ត ចប់ហើយ。

6. කිලෙසසංයුත්තවණ්ණනා

៦. ការអធិប្បាយអំពីកិលេសសំយុត្ត

322-331. කිලෙසසංයුත්තෙ චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසොති කතරචිත්තස්ස? චතුභූමකචිත්තස්ස. තෙභූමකචිත්තස්ස තාව හොතු, ලොකුත්තරස්ස කථං උපක්කිලෙසො හොතීති? උප්පත්තිනිවාරණතො. සො හි තස්ස උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන උපක්කිලෙසොති වෙදිතබ්බො. නෙක්ඛම්මනින්නන්ති නවලොකුත්තරධම්මනින්නං. චිත්තන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තං. අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන අභිජානිත්වා සච්ඡිකාතබ්බෙසු ඡළභිඤ්ඤාධම්මෙසු, එකං ධම්මං වා ගණ්හන්තෙන නෙක්ඛම්මන්ති ගහෙතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

៣២២-៣៣១. ក្នុងកិលេសសំយុត្ត ពាក្យថា ចិត្តស្សេសោ ឧបក្កិលេសោ (នេះជាឧបកិលេសនៃចិត្ត) សួរថា នៃចិត្តណា? ឆ្លើយថា នៃចិត្តក្នុងភូមិ ៤។ សួរថា ឧបកិលេសនោះ ទុកជាមានដល់ចិត្តក្នុងភូមិ ៣ ចុះ ចុះមានដល់លោកុត្តរចិត្តយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះរារាំងមិនឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ឧបកិលេសនោះ ឈ្មោះថាជាឧបកិលេស ព្រោះមិនបើកឱកាសឲ្យលោកុត្តរចិត្តនោះកើតឡើង យ៉ាងនេះគួរជ្រាប។ ពាក្យថា នេក្ខម្មនិន្នំ គឺបង្អោនទៅកាន់លោកុត្តរធម៌ទាំង ៩។ ពាក្យថា ចិត្តំ គឺសមថវិបស្សនាចិត្ត។ ពាក្យថា អភិញ្ញា សច្ឆិករណីយេសុ ធម្មេសុ គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាអភិញ្ញា ៦ ដែលត្រូវធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ដោយដឹងច្បាស់ដោយបច្ចវេក្ខណញាណ ឬមួយថា បើកាន់យកធម៌តែមួយ (គឺព្រះនិព្វាន) គួរប្រកាន់យកពាក្យថា នេក្ខម្មៈ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

කිලෙසසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយអំពីកិលេសសំយុត្ត ចប់ហើយ。

7. සාරිපුත්තසංයුත්තං

៧. សារីបុត្តសំយុត្ត

1-9. විවෙකජසුත්තාදිවණ්ණනා

១-៩. ការអធិប្បាយអំពីវិវេកជសូត្រជាដើម

332-340. සාරිපුත්තසංයුත්තස්ස පඨමෙ න එවං හොතීති අහඞ්කාරමමඞ්කාරානං පහීනත්තා එවං න හොති. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. පඨමාදීනි.

៣៣២-៣៤០. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃសារីបុត្តសំយុត្ត ពាក្យថា ន ឯវំ ហោតិ (មិនមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះឡើយ) គឺព្រោះតែលះបង់អហង្ការនិងមមង្ការបានហើយ ទើបមិនមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ។ ទោះបីក្នុងសូត្រទីពីរជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទីមួយជាដើម (ងាយយល់ស្រាប់ហើយ)។

10. සුචිමුඛීසුත්තවණ්ණනා

១០. ការអធិប្បាយអំពីសុចិមុខីសូត្រ

341. දසමෙ සුචිමුඛීති එවංනාමිකා. උපසඞ්කමීති ථෙරං අභිරූපං දස්සනීයං සුවණ්ණවණ්ණං සමන්තපාසාදිකං දිස්වා ‘‘ඉමිනා සද්ධිං පරිහාසං කරිස්සාමී’’ති උපසඞ්කමි. අථ ථෙරෙන තස්මිං වචනෙ පටික්ඛිත්තෙ ‘‘ඉදානිස්ස [Pg.319] වාදං ආරොපෙස්සාමී’’ති මඤ්ඤමානා තෙන හි, සමණ, උබ්භමුඛො භුඤ්ජසීති ආහ. දිසාමුඛොති චතුද්දිසාමුඛො, චතස්සො දිසා ඔලොකෙන්තොති අත්ථො. විදිසාමුඛොති චතස්සො විදිසා ඔලොකෙන්තො.

៣៤១. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា សុចិមុខី គឺនាងបរិព្វាជិកាដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ឧបសង្កមិ គឺនាងឃើញព្រះថេរៈមានរូបល្អ គួរពិតពិលរមិលមើល មានសម្បុរដូចជាមាស គួរឲ្យជ្រះថ្លាជុំវិញ ទើបចូលទៅជិតដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើការសើចលេងជាមួយសមណៈនេះ»។ លុះព្រះថេរៈបានបដិសេធពាក្យនោះហើយ នាងគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងចោទប្រកាន់សមណៈនេះ» ទើបនិយាយថា «ចុះបើដូច្នោះ ម្នាលសមណៈ លោកបរិភោគងើយមុខឡើងលើឬ?»។ ពាក្យថា ទិសាមុខោ គឺបែរមុខទៅកាន់ទិសទាំង ៤ សេចក្តីថា ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសទាំង ៤។ ពាក្យថា វិទិសាមុខោ គឺក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសតូចទាំង ៤។

වත්ථුවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජායාති වත්ථුවිජ්ජාසඞ්ඛාතාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය. වත්ථුවිජ්ජා නාම ලාබුවත්ථු-කුම්භණ්ඩවත්ථු-මූලකවත්ථු-ආදීනං වත්ථූනං ඵලසම්පත්තිකාරණකාලජානනුපායො. මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්තීති තෙනෙව වත්ථුවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජාසඞ්ඛාතෙන මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්ති, තෙසං වත්ථූනං සම්පාදනෙන පසන්නෙහි මනුස්සෙහි දින්නෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තා ජීවන්තීති අත්ථො. අධොමුඛාති වත්ථුං ඔලොකෙත්වා භුඤ්ජමානවසෙන අධොමුඛා භුඤ්ජන්ති නාම. එවං සබ්බත්ථ යොජනා කාතබ්බා. අපි චෙත්ථ නක්ඛත්තවිජ්ජාති ‘‘අජ්ජ ඉමං නක්ඛත්තං ඉමිනා නක්ඛත්තෙන ගන්තබ්බං, ඉමිනා ඉදඤ්චිදඤ්ච කාතබ්බ’’න්ති එවං ජානනවිජ්ජා. දූතෙය්‍යන්ති දූතකම්මං, තෙසං තෙසං සාසනං ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං. පහිණගමනන්ති එකගාමස්මිංයෙව එකකුලස්ස සාසනෙන අඤ්ඤකුලං උපසඞ්කමනං. අඞ්ගවිජ්ජාති ඉත්ථිලක්ඛණපුරිසලක්ඛණවසෙන අඞ්ගසම්පත්තිං ඤත්වා ‘‘තාය අඞ්ගසම්පත්තියා ඉදං නාම ලබ්භතී’’ති එවං ජානනවිජ්ජා. විදිසාමුඛාති අඞ්ගවිජ්ජා හි තං තං සරීරකොට්ඨාසං ආරබ්භ පවත්තත්තා විදිසාය පවත්තා නාම, තස්මා තාය විජ්ජාය ජීවිකං කප්පෙත්වා භුඤ්ජන්තා විදිසාමුඛා භුඤ්ජන්ති නාම. එවමාරොචෙසීති ‘‘ධම්මිකං සමණා’’තිආදීනි වදමානා සාසනස්ස නිය්‍යානිකං ගුණං කථෙසි. තඤ්ච පරිබ්බාජිකාය කථං සුත්වා පඤ්චමත්තානි කුලසතානි සාසනෙ ඔතරිංසූති.

ពាក្យថា វត្ថុវិជ្ជាតិរច្ឆានវិជ្ជាយ គឺដោយតិរច្ឆានវិជ្ជា ពោលគឺវត្ថុវិជ្ជា។ ឯវត្ថុវិជ្ជា គឺឧបាយសម្រាប់ដឹងនូវកាលដែលជាហេតុឲ្យសម្រេចផលនៃចម្ការទាំងឡាយ មានចម្ការឃ្លោក ចម្ការល្ពៅ និងចម្ការមើមស្ពៃជាដើម។ ពាក្យថា មិច្ឆាជីវេន ជីវកំ កប្បេន្តិ គឺចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិច្ឆាជីវៈ ពោលគឺវត្ថុវិជ្ជាដែលជាតិរច្ឆានវិជ្ជានោះឯង សេចក្តីថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ បរិភោគនូវបច្ច័យដែលពួកមនុស្សជ្រះថ្លាប្រគល់ឲ្យ ព្រោះការធ្វើចម្ការទាំងនោះឲ្យសម្រេចផល ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា អធោមុខា គឺឈ្មោះថាជាអ្នកឱនមុខបរិភោគ ព្រោះការក្រឡេកមើលដីចម្ការហើយបរិភោគ។ គួរប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះក្នុងបទទាំងពួង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ វិជ្ជាដែលដឹងយ៉ាងនេះថា «ថ្ងៃនេះ នក្ខត្តឫក្សនេះត្រូវគ្នា គួរដើរទៅដោយនក្ខត្តឫក្សនេះ គួរធ្វើកិច្ចការនេះៗដោយនក្ខត្តឫក្សនេះ» ឈ្មោះថា នក្ខត្តវិជ្ជា។ ពាក្យថា ទូតេយ្យំ គឺការធ្វើជាទូត គឺការនាំយកសំបុត្រឬពាក្យបណ្តាំរបស់ទាយកទាំងនោះៗ ហើយដើរទៅកាន់ទីនោះៗ។ ពាក្យថា បហិណគមនំ គឺការដើរទៅកាន់ត្រកូលដទៃ ដោយពាក្យបណ្តាំនៃត្រកូលមួយ ក្នុងភូមិតែមួយនោះឯង។ ពាក្យថា អង្គវិជ្ជា គឺវិជ្ជាដែលដឹងយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនឹងបានលាភឈ្មោះនេះ ព្រោះការពេញលេញនៃអវយវៈ» ដោយដឹងនូវការពេញលេញនៃអវយវៈ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈស្រីនិងលក្ខណៈប្រុស។ ពាក្យថា វិទិសាមុខា គឺព្រោះថាអង្គវិជ្ជានោះ កើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវចំណែកនៃសរីរៈនោះៗ ទើបឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទិសតូច ហេតុនោះ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយវិជ្ជានោះហើយបរិភោគ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកបែរមុខទៅកាន់ទិសតូចបរិភោគ។ ពាក្យថា ឯវមារោចេសិ គឺនាងកាលនិយាយពាក្យមានជាដើមថា «សមណៈទាំងឡាយជាអ្នកមានធម៌» ទើបសម្តែងនូវគុណដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខនៃព្រះសាសនា។ ពួកត្រកូលប្រមាណ ៥ រយ បានស្តាប់ពាក្យរបស់នាងបរិព្វាជិកានោះ ហើយក៏បានចូលមកកាន់ព្រះសាសនា។

සාරිපුත්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយអំពីសារីបុត្តសំយុត្ត ចប់ហើយ។

8. නාගසංයුත්තං

៨. នាគសំយុត្ត

1. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

១. ការអធិប្បាយអំពីសុទ្ធិកសូត្រជាដើម

342. නාගසංයුත්තෙ අණ්ඩජාති අණ්ඩෙ ජාතා. ජලාබුජාති වත්ථිකොසෙ ජාතා. සංසෙදජාති සංසෙදෙ ජාතා. ඔපපාතිකාති උපපතිත්වා [Pg.320] විය ජාතා. ඉදඤ්ච පන සුත්තං අට්ඨුප්පත්තියා වුත්තං. භික්ඛූනඤ්හි ‘‘කති නු ඛො නාගයොනියො’’ති කථා උදපාදි. අථ භගවා පුග්ගලානං නාගයොනීහි උද්ධරණත්ථං නාගයොනියො ආවිකරොන්තො ඉමං සුත්තමාහ.

៣៤២. ក្នុងនាគសំយុត្ត ពាក្យថា អណ្ឌជា គឺសត្វដែលកើតក្នុងស៊ុត។ ពាក្យថា ជលាបុជា គឺសត្វដែលកើតក្នុងស្រោមស្បូន។ ពាក្យថា សំសេទជា គឺសត្វដែលកើតក្នុងទីសើមអប់។ ពាក្យថា ឱបបាតិកា គឺសត្វដែលកើតឡើងដូចជាធ្លាក់ចុះមកពីលើ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសូត្រនេះ ទ្រង់ត្រាស់ព្រោះហេតុដែលកើតឡើង។ ព្រោះថា សេចក្តីសន្ទនារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយកើតឡើងថា «កំណើតនាគមានប៉ុន្មានហ្ន៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងធ្វើកំណើតនាគឲ្យប្រាកដ ដើម្បីស្រង់ពួកបុគ្គលចាកកំណើតនាគ ទើបត្រាស់ព្រះសូត្រនេះ។

2-50. පණීතතරසුත්තාදිවණ්ණනා

២-៥០. ការអធិប្បាយអំពីបណីតតរសូត្រជាដើម

343-391. දුතියාදීසු වොස්සට්ඨකායාති අහිතුණ්ඩිකපරිබුද්ධං අගණෙත්වා විස්සට්ඨකායා. ද්වයකාරිනොති දුවිධකාරිනො, කුසලාකුසලකාරිනොති අත්ථො. සචජ්ජ මයන්ති සචෙ අජ්ජ මයං. සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති සහභාවං ආපජ්ජති. තත්‍රස්ස අකුසලං උපපත්තියා පච්චයො හොති, කුසලං උපපන්නානං සම්පත්තියා. අන්නන්ති ඛාදනීයභොජනීයං. පානන්ති යංකිඤ්චි පානකං. වත්ථන්ති නිවාසනපාරුපනං. යානන්ති ඡත්තුපාහනං ආදිං කත්වා යංකිඤ්චි ගමනපච්චයං. මාලන්ති යංකිඤ්චි සුමනමාලාදිපුප්ඵං. ගන්ධන්ති යංකිඤ්චි චන්දනාදිගන්ධං. විලෙපනන්ති යංකිඤ්චි ඡවිරාගකරණං. සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යන්ති මඤ්චපීඨාදිසෙය්‍යං එකභූමිකාදිආවසථං වට්ටිතෙලාදිපදීපූපකරණඤ්ච දෙතීති අත්ථො. තෙසඤ්හි දීඝායුකතාය ච වණ්ණවන්තතාය ච සුඛබහුලතාය ච පත්ථනං කත්වා ඉමං දසවිධං දානවත්ථුං දත්වා තං සම්පත්තිං අනුභවිතුං තත්ථ නිබ්බත්තන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

៣៤៣-៣៩១. ក្នុងសូត្រទីពីរជាដើម ពាក្យថា វោស្សដ្ឋកាយា គឺមានកាយលះបង់ហើយ ដោយមិនគិតដល់ការបៀតបៀនរបស់ហ្មពស់ឡើយ។ ពាក្យថា ទ្វយការិនោ គឺអ្នកធ្វើពីរយ៉ាង សេចក្តីថា ជាអ្នកធ្វើទាំងកុសលទាំងអកុសល។ ពាក្យថា សចជ្ជ មយំ គឺប្រសិនបើថ្ងៃនេះយើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ គឺឈានចូលទៅកាន់ភាពជាមិត្ត (កើតរួមគ្នា)។ ក្នុងកំណើតនាគនោះ អកុសលកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើង ចំណែកកុសលកម្ម ជាបច្ច័យដល់សម្បត្តិរបស់សត្វដែលកើតហើយ។ ពាក្យថា អន្នំ គឺខាទនីយភោជនីយាហារ។ ពាក្យថា បានំ គឺទឹកផឹកណាមួយ។ ពាក្យថា វត្ថំ គឺសម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងដណ្តប់។ ពាក្យថា យានំ គឺយានណាមួយដែលជាគ្រឿងនាំទៅ មានឆត្រនិងស្បែកជើងជាដើម។ ពាក្យថា មាលំ គឺផ្កាណាមួយ មានផ្កាម្លិះជាដើម។ ពាក្យថា គន្ធំ គឺគ្រឿងក្រអូបណាមួយ មានខ្លឹមចន្ទន៍ជាដើម។ ពាក្យថា វិលេបនំ គឺគ្រឿងលាបណាមួយដែលធ្វើឲ្យស្បែកមានពណ៌ល្អ។ ពាក្យថា សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ សេចក្តីថា តែងប្រគេនគ្រែតាំងជាដើមដែលជាទីដេក វិហារមានជាន់តែមួយជាដើមដែលជាទីស្នាក់អាស្រ័យ និងប្រេងតម្រូវជាដើមដែលជាគ្រឿងឧបករណ៍ដល់ប្រទីប។ ព្រោះថា ពួកសត្វធ្វើការប្រាថ្នាដើម្បីភាពជាអ្នកមានអាយុវែង ដើម្បីភាពជាអ្នកមានពណ៌សម្បុរល្អ និងដើម្បីភាពជាអ្នកមានសុខច្រើន ហើយប្រគេនទានវត្ថុទាំង ១០ យ៉ាងនេះ ទើបទៅកើតក្នុងកំណើតនាគនោះ ដើម្បីសោយសម្បត្តិនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

නාගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយអំពីនាគសំយុត្ត ចប់ហើយ។

9. සුපණ්ණසංයුත්තවණ්ණනා

៩. ការអធិប្បាយអំពីសុបណ្ណសំយុត្ត

392-437. සුපණ්ණසංයුත්තෙ පත්තානං වණ්ණවන්තතාය ගරුළා සුපණ්ණාති වුත්තා. ඉධාපි පඨමසුත්තං පුරිමනයෙනෙව අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. හරන්තීති උද්ධරන්ති. උද්ධරමානා ච පන තෙ අත්තනා හීනෙ වා සමෙ වා උද්ධරිතුං සක්කොන්ති, න අත්තනා පණීතතරෙ. සත්තවිධා හි අනුද්ධරණීයනාගා නාම පණීතතරා කම්බලස්සතරා ධතරට්ඨා සත්තසීදන්තරවාසිනො පථවිට්ඨකා පබ්බතට්ඨකා විමානට්ඨකාති. තත්‍ර අණ්ඩජාදීනං ජලාබුජාදයො පණීතතරා[Pg.321], තෙ තෙහි අනුද්ධරණීයා. කම්බලස්සතරා පන නාගසෙනාපතිනො, තෙ යත්ථ කත්ථචි දිස්වා යො කොචි සුපණ්ණො උද්ධරිතුං න සක්කොති. ධතරට්ඨා පන නාගරාජානො, තෙපි කොචි උද්ධරිතුං න සක්කොති. යෙ පන සත්තසීදන්තරෙ මහාසමුද්දෙ වසන්ති, තෙ යස්මා කත්ථචි විකම්පනං කාතුං න සක්කා, තස්මා කොචි උද්ධරිතුං න සක්කොති. පථවිට්ඨකාදීනං නිලීයනොකාසො අත්ථි, තස්මා තෙපි උද්ධරිතුං න සක්කොති. යෙ පන මහාසමුද්දෙ ඌමිපිට්ඨෙ වසන්ති, තෙ යො කොචි සමො වා පණීතතරො වා සුපණ්ණො උද්ධරිතුං සක්කොති. සෙසං නාගසංයුත්තෙ වුත්තනයමෙවාති.

៣៩២-៤៣៧. ក្នុងសុបណ្ណសំយុត្ត ពួកគ្រុឌ លោកហៅថា សុបណ្ណៈ ព្រោះភាពនៃស្លាបទាំងឡាយមានពណ៌ដ៏វិចិត្រ។ សូម្បីក្នុងសំយុត្តនេះ សូត្រទីមួយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយឧប្បត្តិហេតុ តាមន័យមុននោះឯង។ ពាក្យថា Haranti សេចក្តីថា ឆក់យក (ស្រង់ឡើង)។ កាលដែលឆក់យកនោះ ពួកគ្រុឌទាំងនោះ អាចឆក់យកបានតែពួកនាគដែលថោកទាបជាងខ្លួន ឬស្មើនឹងខ្លួនប៉ុណ្ណោះ មិនអាចឆក់យកពួកនាគដែលឧត្តុង្គឧត្តមជាងខ្លួនឡើយ។ ព្រោះថា នាគដែលមិនអាចឆក់យកបាន មាន ៧ ពួក គឺ នាគដែលឧត្តុង្គឧត្តមជាង ១ នាគកម្ពលស្សតរៈ ១ នាគធតរដ្ឋ ១ នាគដែលអាស្រ័យនៅក្នុងសីទន្តរមហាសមុទ្រទាំង ៧ ប្រការ ១ នាគនៅលើផែនដី ១ នាគនៅលើភ្នំ ១ នាគនៅក្នុងវិមាន ១។ ក្នុងនាគទាំងនោះ នាគដែលជាជលាពុជៈជាដើម ឈ្មោះថាឧត្តុង្គឧត្តមជាងពួកនាគដែលជាអណ្ឌជៈជាដើម ពួកគ្រុឌទាំងនោះ មិនអាចឆក់យកពួកនាគទាំងនោះបានឡើយ។ ចំណែកនាគកម្ពលស្សតរៈទាំងឡាយ គឺជាមេទ័ពនាគ គ្រុឌណាមួយ ទោះបីឃើញក្នុងទីកន្លែងណាក៏ដោយ ក៏មិនអាចឆក់យកបានឡើយ។ ចំណែកនាគធតរដ្ឋទាំងឡាយ គឺជាស្តេចនាគ សូម្បីនាគទាំងនោះ ក៏គ្មានគ្រុឌណាមួយអាចឆក់យកបានឡើយ។ មួយវិញទៀត ពួកនាគដែលរស់នៅក្នុងសីទន្តរមហាសមុទ្រទាំង ៧ ព្រោះហេតុតែគ្មាននរណាអាចធ្វើឲ្យទឹកក្នុងសមុទ្រនោះកម្រើកញាប់ញ័រក្នុងទីណាមួយបាន ហេតុនោះ គ្មានគ្រុឌណាមួយអាចឆក់យកបានឡើយ។ ពួកនាគដែលនៅលើផែនដីជាដើម មានកន្លែងសម្រាប់ពួនលាក់ខ្លួន ហេតុនោះ សូម្បីនាគទាំងនោះ ក៏គ្មានគ្រុឌណាមួយអាចឆក់យកបានឡើយ។ ចំណែកពួកនាគដែលរស់នៅលើផ្ទៃរលកក្នុងមហាសមុទ្រ គ្រុឌណាមួយដែលមានបដិសន្ធិស្មើគ្នា ឬឧត្តុង្គឧត្តមជាង តែងអាចឆក់យកបាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលទុកហើយក្នុងនាគសំយុត្តនោះឯង។

සුපණ්ණසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយសុបណ្ណសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. ගන්ධබ්බකායසංයුත්තවණ්ණනා

១០. ការអធិប្បាយគន្ធព្វកាយសំយុត្ត

438-549. ගන්ධබ්බකායසංයුත්තෙ මූලගන්ධෙ අධිවත්ථාති යස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ ගන්ධො අත්ථි, තං නිස්සාය නිබ්බත්තා. සො හි සකලොපි රුක්ඛො තෙසං උපකප්පති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ගන්ධගන්ධෙති මූලාදිගන්ධානං ගන්ධෙ. යස්ස හි රුක්ඛස්ස සබ්බෙසම්පි මූලාදීනං ගන්ධො අත්ථි, සො ඉධ ගන්ධො නාම. තස්ස ගන්ධස්ස ගන්ධෙ, තස්මිං අධිවත්ථා. ඉධ මූලාදීනි සබ්බානි තෙසංයෙව උපකප්පන්ති. සො දාතා හොති මූලගන්ධානන්ති සො කාළානුසාරිකාදීනං මූලගන්ධානං දාතා හොති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවඤ්හි සරික්ඛදානම්පි දත්වා පත්ථනං ඨපෙන්ති, අසරික්ඛදානම්පි. තං දස්සෙතුං සො අන්නං දෙතීතිආදි දසවිධං දානවත්ථු වුත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

៤៣៨-៥៤៩. ក្នុងគន្ធព្វកាយសំយុត្ត ពាក្យថា mūlagandhe adhivatthā សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យគ្រឿងក្រអូបដែលមាននៅត្រង់ឫសនៃដើមឈើណា។ ព្រោះថា សូម្បីដើមឈើទាំងមូលនោះ ក៏ជាទីសមគួរដល់ទេវតាទាំងឡាយនោះដែរ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Gandhagandhe សេចក្តីថា ក្នុងក្លិននៃក្លិនក្រអូបទាំងឡាយមានឫសជាដើម។ ព្រោះថា ដើមឈើណាដែលមានក្លិនក្រអូបនៃផ្នែកទាំងពួងមានឫសជាដើម ក្លិនក្រអូបនោះ ឈ្មោះថា គន្ធៈ ក្នុងទីនេះ។ ទេវតាទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនៅក្នុងក្លិននៃក្លិនក្រអូបនោះ។ ក្នុងទីនេះ ផ្នែកទាំងពួងមានឫសជាដើម តែងជាទីសមគួរដល់ទេវតាទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា So dātā hoti mūlagandhānaṃ សេចក្តីថា បុគ្គលនោះជាអ្នកឲ្យនូវគ្រឿងក្រអូបកើតអំពីឫសឈើ មានឫសឈើឈ្មោះកាឡានុសារីជាដើម។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងតាមន័យនេះឯង។ ព្រោះថា ជនទាំងឡាយតែងតាំងទុកនូវសេចក្តីប្រាថ្នា ដោយការថ្វាយទានដែលសមស្របគ្នាខ្លះ និងដោយការថ្វាយទានដែលមិនសមស្របគ្នាខ្លះ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវទានដែលមិនសមស្របគ្នានោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ទុកនូវទានវត្ថុ ១០ ប្រការ មានពាក្យថា so annaṃ deti ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

ගන්ධබ්බකායසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយគន្ធព្វកាយសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

11. වලාහකසංයුත්තවණ්ණනා

១១. ការអធិប្បាយវលាហកសំយុត្ត

550-606. වලාහකසංයුත්තෙ වලාහකකායිකාති වලාහකනාමකෙ දෙවකායෙ උප්පන්නා ආකාසචාරිකදෙවා. සීතවලාහකාති සීතකරණවලාහකා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. චෙතොපණිධිමන්වායාති චිත්තට්ඨපනං ආගම්ම. සීතං හොතීති යං වස්සානෙ වා හෙමන්තෙ [Pg.322] වා සීතං හොති, තං උතුසමුට්ඨානමෙව. යං පන සීතෙපි අතිසීතං, ගිම්හෙ ච උප්පන්නං සීතං, තං දෙවතානුභාවෙන නිබ්බත්තං සීතං නාම. උණ්හං හොතීති යං ගිම්හානෙ උණ්හං, තං උතුසමුට්ඨානිකං පාකතිකමෙව. යං පන උණ්හෙපි අතිඋණ්හං, සීතකාලෙ ච උප්පන්නං උණ්හං, තං දෙවතානුභාවෙන නිබ්බත්තං උණ්හං නාම. අබ්භං හොතීති අබ්භමණ්ඩපො හොති. ඉධාපි යං වස්සානෙ ච සිසිරෙ ච අබ්භං උප්පජ්ජති, තං උතුසමුට්ඨානිකං පාකතිකමෙව. යං පන අබ්භෙයෙව අතිඅබ්භං, සත්තසත්තාහම්පි චන්දසූරියෙ ඡාදෙත්වා එකන්ධකාරං කරොති, යඤ්ච චිත්තවෙසාඛමාසෙසු අබ්භං, තං දෙවතානුභාවෙන උප්පන්නං අබ්භං නාම. වාතො හොතීති යො තස්මිං තස්මිං උතුම්හි උත්තරදක්ඛිණාදිපකතිවාතො හොති, අයං උතුසමුට්ඨානොව. යොපි පන රුක්ඛක්ඛන්ධාදිපදාලනො අතිවාතො නාම අත්ථි, අයඤ්චෙව, යො ච අඤ්ඤොපි අකාලවාතො, අයං දෙවතානුභාවනිබ්බත්තො නාම. දෙවො වස්සතීති යං වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ වස්සං, තං උතුසමුට්ඨානමෙව. යං පන වස්සෙයෙව අතිවස්සං, යඤ්ච චිත්තවෙසාඛමාසෙසු වස්සං, තං දෙවතානුභාවනිබ්බත්තං නාම.

៥៥០-៦០៦. ក្នុងវលាហកសំយុត្ត ពាក្យថា valāhakakāyikā សេចក្តីថា ពួកទេវតាដែលត្រេចចរទៅក្នុងអាកាស ដែលកើតក្នុងពួកទេវតាឈ្មោះវលាហកៈ។ ពាក្យថា Sītavalāhakā សេចក្តីថា ពួកវលាហកទេវតាដែលធ្វើឲ្យត្រជាក់។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ Sunset។ ពាក្យថា Cetopaṇidhimanvāya សេចក្តីថា ដោយអាស្រ័យការតាំងចិត្តទុក។ ពាក្យថា Sītaṃ hoti សេចក្តីថា ភាពត្រជាក់ណាដែលកើតមានក្នុងវស្សានរដូវ ឬក្នុងហេមន្តរដូវ ភាពត្រជាក់នោះ កើតឡើងអំពីឧតុជាសមុដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ភាពត្រជាក់ខ្លាំងហួសប្រមាណក្នុងពេលត្រជាក់ក្តី ភាពត្រជាក់ដែលកើតឡើងក្នុងក្តៅក្តី ភាពត្រជាក់នោះ ឈ្មោះថា កើតឡើងដោយអានុភាពនៃទេវតា។ ពាក្យថា Uṇhaṃ hoti សេចក្តីថា កម្តៅណាដែលកើតឡើងក្នុងគិម្ហរដូវ កម្តៅនោះ កើតឡើងអំពីឧតុជាសមុដ្ឋាន ជាកម្តៅធម្មតាឯង។ ប៉ុន្តែ កម្តៅខ្លាំងហួសប្រមាណក្នុងពេលក្តៅក្តី កម្តៅដែលកើតឡើងក្នុងពេលត្រជាក់ក្តី កម្តៅនោះ ឈ្មោះថា កើតឡើងដោយអានុភាពនៃទេវតា។ ពាក្យថា Abbhaṃ hoti សេចក្តីថា មានពពកបាំងជិតដូចជាមណ្ឌបពពក។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ពពកណាដែលកើតឡើងក្នុងវស្សានរដូវ និងសិសិររដូវ ពពកនោះ កើតឡើងអំពីឧតុជាសមុដ្ឋាន ជាពពកធម្មតាឯង។ ប៉ុន្តែ ពពកដ៏ច្រើនលើសលុបក្នុងរដូវពពក ដែលបិទបាំងព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យរហូតដល់ ៧ ថ្ងៃ ៧ យប់ ធ្វើឲ្យងងឹតសូន្យសុងក្តី ពពកដែលកើតឡើងក្នុងខែចេត្រនិងខែពិសាខក្តី ពពកនោះ ឈ្មោះថា កើតឡើងដោយអានុភាពនៃទេវតា។ ពាក្យថា Vāto hoti សេចក្តីថា ខ្យល់ធម្មតាដែលបក់មកពីទិសខាងជើង ឬទិសខាងត្បូងជាដើម ក្នុងរដូវនោះៗ ខ្យល់នេះ កើតឡើងអំពីឧតុជាសមុដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ខ្យល់ខ្លាំងហួសប្រមាណដែលបោកបក់រហូតដល់បំបាក់មែកឈើជាដើមក្តី ខ្យល់ខុសរដូវដទៃទៀតក្តី ខ្យល់ទាំងនេះ ឈ្មោះថា កើតឡើងដោយអានុភាពនៃទេវតា។ ពាក្យថា Devo vassati សេចក្តីថា ភ្លៀងដែលបង្អុរចុះមកក្នុងរយៈពេល ៤ ខែនៃវស្សានរដូវ ភ្លៀងនោះ កើតឡើងអំពីឧតុជាសមុដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ភ្លៀងដែលធ្លាក់ខ្លាំងហួសប្រមាណក្នុងវស្សានរដូវក្តី ភ្លៀងដែលធ្លាក់ក្នុងខែចេត្រនិងខែពិសាខក្តី ភ្លៀងនោះ ឈ្មោះថា កើតឡើងដោយអានុភាពនៃទេវតា។

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර වස්සවලාහකදෙවපුත්තො තලකූටකවාසි ඛීණාසවත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ථෙරො ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘අහං, භන්තෙ, වස්සවලාහකදෙවපුත්තො’’ති. ‘‘තුම්හාකං කිර චිත්තෙන දෙවො වස්සතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘පස්සිතුකාමා මය’’න්ති. ‘‘තෙමිස්සථ, භන්තෙ’’ති. ‘‘මෙඝසීසං වා ගජ්ජිතං වා න පඤ්ඤායති, කථං තෙමිස්සාමා’’ති? ‘‘භන්තෙ, අම්හාකංචිත්තෙන දෙවො වස්සති, තුම්හෙ පණ්ණසාලං පවිසථා’’ති. ‘‘සාධු දෙවපුත්තා’’ති සො පාදෙ ධොවිත්වා පණ්ණසාලං පාවිසි. දෙවපුත්තො තස්මිං පවිසන්තෙයෙව එකං ගීතං ගායිත්වා හත්ථං උක්ඛිපි. සමන්තා තියොජනට්ඨානං එකමෙඝං අහොසි. ථෙරො අද්ධතින්තො පණ්ණසාලං පවිට්ඨොති. අපිච දෙවො නාමෙස අට්ඨහි කාරණෙහි වස්සති නාගානුභාවෙන සුපණ්ණානුභාවෙන දෙවතානුභාවෙන සච්චකිරියාය උතුසමුට්ඨානෙන මාරාවට්ටනෙන ඉද්ධිබලෙන විනාසමෙඝෙනාති.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា មានវលាហកទេវបុត្រម្នាក់ដែលធ្វើឲ្យភ្លៀងធ្លាក់ បានចូលទៅរកព្រះថេរៈជាព្រះខីណាសព ដែលគង់នៅក្នុងតំបន់តលកូដកៈ ថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ ព្រះថេរៈសួរថា "អ្នកជាអ្នកណា?" ទេវបុត្រក្រាបទូលថា "បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាជាវស្សវលាហកទេវបុត្រ។" ព្រះថេរៈសួរថា "ឮថា ភ្លៀងតែងធ្លាក់ដោយសារចិត្តរបស់អ្នកទាំងឡាយមែនឬ?" ទេវបុត្រក្រាបទូលថា "ករុណា បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន។" ព្រះថេរៈមានថេរដីកាថា "ពួកយើងចង់ឃើញណាស់។" ទេវបុត្រក្រាបទូលថា "បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន លោកនឹងទទឹកជាមិនខាន។" ព្រះថេរៈមានថេរដីកាថា "សូម្បីចុងពពក ឬសំឡេងផ្គរលាន់ ក៏មិនទាន់ប្រាកដផង តើពួកយើងនឹងទទឹកដោយរបៀបណា?" ទេវបុត្រក្រាបទូលថា "បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ភ្លៀងតែងធ្លាក់ដោយសារចិត្តរបស់ពួកយើង សូមព្រះតេជព្រះគុណនិមន្តចូលទៅក្នុងបណ្ណសាលាសិនចុះ។" ព្រះថេរៈទទួលថា "ល្អហើយ ទេវបុត្រ" រួចហើយក៏លាងជើង ហើយនិមន្តចូលទៅក្នុងបណ្ណសាលា។ កាលដែលព្រះថេរៈកំពុងតែនិមន្តចូលទៅនោះឯង ទេវបុត្រក៏ច្រៀងចម្រៀងភ្លៀងមួយបទ ហើយលើកដៃឡើង។ ស្រាប់តែមានពពកខ្មៅតែមួយ បង្អុរភ្លៀងចុះមកគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣ យោជន៍ជុំវិញ។ ព្រះថេរៈទទឹកខ្លួនអស់ពាក់កណ្តាល ទើបចូលទៅដល់ក្នុងបណ្ណសាលា។ មួយវិញទៀត ភ្លៀងនេះឯង តែងធ្លាក់ដោយសារហេតុ ៨ ប្រការ គឺ ដោយអានុភាពនៃនាគ ១ ដោយអានុភាពនៃគ្រុឌ ១ ដោយអានុភាពនៃទេវតា ១ ដោយការធ្វើសច្ចកិរិយា ១ ដោយឧតុជាសមុដ្ឋាន ១ ដោយការបង្វែររបស់មារ ១ ដោយកម្លាំងឫទ្ធិ ១ ដោយពពកវិនាសកប្ប ១។

වලාහකසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយវលាហកសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

12. වච්ඡගොත්තසංයුත්තවණ්ණනා

១២. ការអធិប្បាយវច្ឆគោត្តសំយុត្ត

607-661. වච්ඡගොත්තසංයුත්තෙ [Pg.323] අඤ්ඤාණාති අඤ්ඤාණෙන. එවං සබ්බපදෙසු කරණවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සබ්බානි චෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙවාති. ඉමස්මිඤ්ච පන සංයුත්තෙ එකාදස සුත්තානි පඤ්චපඤ්ඤාස වෙය්‍යාකරණානීති වෙදිතබ්බානි.

៦០៧-៦៦១. ក្នុងវច្ឆគោត្តសំយុត្ត ពាក្យថា aññāṇā សេចក្តីថា ដោយអញ្ញាណ។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង ដោយអំណាចនៃតតិយាវិភត្តិ តាមន័យនេះឯង។ ព្រោះថា បទទាំងឡាយនេះទាំងអស់ សុទ្ធតែជាវេវចនៈទៅវិញទៅមកប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត គប្បីដឹងថា ក្នុងសំយុត្តនេះ មានសូត្រ ១១ និងមានវេយ្យាករណៈ ៥៥។

වච්ඡගොත්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយវច្ឆគោត្តសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

13. ඣානසංයුත්තං

១៣. ឈានសំយុត្ត

1. සමාධිමූලකසමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා

១. ការអធិប្បាយសមាធិមូលកសមាបត្តិសូត្រ

662. ඣානසංයුත්තස්ස පඨමෙ සමාධිකුසලොති පඨමං ඣානං පඤ්චඞ්ගිකං දුතියං තිවඞ්ගිකන්ති එවං අඞ්ගවවත්ථානකුසලො. න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලොති චිත්තං හාසෙත්වා කල්ලං කත්වා ඣානං සමාපජ්ජිතුං න සක්කොති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි.

៦៦២. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃឈានសំយុត្ត ពាក្យថា samādhikusalo សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការកំណត់អង្គឈាន គឺដឹងថា បឋមជ្ឈានមានអង្គ ៥ ទុតិយជ្ឈានមានអង្គ ៣ ជាដើម។ ពាក្យថា na samādhismiṃ samāpattikusalo សេចក្តីថា មិនអាចធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ធ្វើចិត្តឲ្យសមគួរ ហើយចូលកាន់ឈានបានឡើយ។ គប្បីដឹងបទដែលនៅសល់តាមន័យនេះឯង។

2-55. සමාධිමූලකඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා

២-៥៥. ការអធិប្បាយសមាធិមូលកឋិតិសូត្រជាដើម

663-716. දුතියාදීසු න සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලොති ඣානං ඨපෙතුං අකුසලො, සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තං ඣානං ඨපෙතුං න සක්කොති. න සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලොති ඣානතො වුට්ඨාතුං අකුසලො, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං න සක්කොති. න සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලොති චිත්තං හාසෙත්වා කල්ලං කාතුං අකුසලො. න සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලොති කසිණාරම්මණෙසු අකුසලො. න සමාධිස්මිං ගොචරකුසලොති කම්මට්ඨානගොචරෙ චෙව භික්ඛාචාරගොචරෙ ච අකුසලො. න සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලොති කම්මට්ඨානං අභිනීහරිතුං අකුසලො. න සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරීති ඣානං අප්පෙතුං සක්කච්චකාරී න හොති. න සමාධිස්මිං සාතච්චකාරීති ඣානප්පනාය සතතකාරී න හොති, කදාචිදෙව කරොති. න සමාධිස්මිං සප්පායකාරීති සමාධිස්ස සප්පායෙ උපකාරකධම්මෙ පූරෙතුං න සක්කොති. තතො පරං සමාපත්තිආදීහි පදෙහි [Pg.324] යොජෙත්වා චතුක්කා වුත්තා. තෙසං අත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. සකලං පනෙත්ථ ඣානසංයුත්තං ලොකියජ්ඣානවසෙනෙව කථිතන්ති.

៦៦៣-៧១៦. ក្នុងសូត្រទីពីរជាដើម ពាក្យថា na samādhismiṃ ṭhitikusalo សេចក្តីថា មិនឈ្លាសវៃក្នុងការតាំងឈានទុក គឺមិនអាចតាំងឈានទុកឲ្យនៅបានសូម្បីត្រឹមតែការដេញម្រាមដៃ ៧ ឬ ៨ ដង។ ពាក្យថា na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo សេចក្តីថា មិនឈ្លាសវៃក្នុងការចេញចាកឈាន គឺមិនអាចចេញចាកឈានតាមពេលវេលាដែលបានកំណត់ទុកឡើយ។ ពាក្យថា na samādhismiṃ kallitakusalo សេចក្តីថា មិនឈ្លាសវៃក្នុងការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ធ្វើចិត្តឲ្យសមគួរ។ ពាក្យថា na samādhismiṃ ārammaṇakusalo សេចក្តីថា មិនឈ្លាសវៃក្នុងកសិណារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា na samādhismiṃ gocarakusalo សេចក្តីថា មិនឈ្លាសវៃទាំងក្នុងកម្មដ្ឋានគោចរ និងក្នុងភិក្ខាចារគោចរ។ ពាក្យថា na samādhismiṃ abhinīhārakusalo សេចក្តីថា មិនឈ្លាសវៃក្នុងការនាំទៅកាន់កម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា na samādhismiṃ sakkaccakārī សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកធ្វើដោយគោរព ដើម្បីញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើងឡើយ។ ពាក្យថា na samādhismiṃ sātaccakārī សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកធ្វើជានិច្ច ដើម្បីញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើងឡើយ គឺធ្វើតែម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា na samādhismiṃ sappāyakārī សេចក្តីថា មិនអាចបំពេញធម៌ជាឧបការៈដែលជាសប្បាយៈដល់សមាធិបានឡើយ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវចតុក្កៈទាំងឡាយ ដោយផ្សំជាមួយនឹងបទមាន សមាបត្តិ ជាដើម។ សេចក្តីនៃចតុក្កៈទាំងនោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ មួយវិញទៀត ឈានសំយុត្តទាំងអស់ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃលោកិយឈានប៉ុណ្ណោះ។

ඣානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយឈានសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ඉති සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ការអធិប្បាយអដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ ឈ្មោះសារត្ថប្បកាសិនី

ඛන්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ការអធិប្បាយខន្ធវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය දුතියො භාගො.

ភាគទីពីរ នៃអដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ។