နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

သံယုတ္တနိကာယေ

สังยุตตนิกาย

ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာ

อรรถกถาขันธวรรค

၁. ခန္ဓသံယုတ္တံ

๑. ๑. ขันธสังยุต

၁. နကုလပိတုဝဂ္ဂေါ

๑. ๑. นกุลปิตุวรรค

၁. နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถานกุลปิตุสูตร

၁. ခန္ဓိယဝဂ္ဂဿ [Pg.229] ပဌမေ ဘဂ္ဂေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. သုသုမာရဂိရေတိ သုသုမာရဂိရနဂရေ. တသ္မိံ ကိရ မာပိယမာနေ သုသုမာရော သဒ္ဒမကာသိ, တေနဿ ‘‘သုသုမာရဂိရ’’န္တွေဝ နာမံ အကံသု. ဘေသကဠာဝနေတိ ဘေသကဠာယ နာမ ယက္ခိနိယာ အဓိဝုတ္ထတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမေ ဝနေ. တဒေဝ မိဂဂဏဿ အဘယတ္ထာယ ဒိန္နတ္တာ မိဂဒါယောတိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝါ တသ္မိံ ဇနပဒေ တံ နဂရံ နိဿာယ တသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရတိ. နကုလပိတာတိ နကုလဿ နာမ ဒါရကဿ ပိတာ.

๑. ในนกุลปิตุสูตรที่ ๑ แห่งขันธวรรค บทว่า ภคฺเคสุ ความว่า ในชนบทชื่ออย่างนั้น บทว่า สุสุมารคิเร ความว่า ในเมืองชื่อสุสุมารคีรี ได้ยินว่า เมื่อเขากำลังสร้างเมืองนั้น จระเข้ได้ทำเสียงร้อง เพราะเหตุนั้น เขาจึงตั้งชื่อเมืองนั้นว่า "สุสุมารคีรี" นั่นเทียว บทว่า เภสกฬาวเน ความว่า ในป่าที่ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะเป็นที่สิงสถิตของยักษิณีชื่อเภสกฬา ป่านั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า มิคทายะ เพราะเป็นป่าที่ประทานให้เป็นเขตอภัยแก่ฝูงเนื้อ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอาศัยเมืองนั้นในชนบทนั้น ประทับอยู่ในป่าแห่งนั้น บทว่า นกุลปิตา ความว่า บิดาของเด็กชายชื่อนกุล

ဇိဏ္ဏောတိ ဇရာဇိဏ္ဏော. ဝုဍ္ဎောတိ ဝယောဝုဍ္ဎော. မဟလ္လကောတိ ဇာတိမဟလ္လကော. အဒ္ဓဂတောတိ တိယဒ္ဓဂတော. ဝယောအနုပ္ပတ္တောတိ တေသု တီသု အဒ္ဓေသု ပစ္ဆိမဝယံ အနုပ္ပတ္တော. အာတုရကာယောတိ ဂိလာနကာယော. ဣဒဉှိ သရီရံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏမ္ပိ နိစ္စပဂ္ဃရဏဋ္ဌေန အာတုရံယေဝ နာမ[Pg.230]. ဝိသေသေန ပနဿ ဇရာတုရတာ ဗျာဓာတုရတာ မရဏာတုရတာတိ တိဿော အာတုရတာ ဟောန္တိ. တာသု ကိဉ္စာပိ ဧသော မဟလ္လကတ္တာ ဇရာတုရောဝ, အဘိဏှရောဂတာယ ပနဿ ဗျာဓာတုရတာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. အဘိက္ခဏာတင်္ကောတိ အဘိဏှရောဂေါ နိရန္တရရောဂေါ. အနိစ္စဒဿာဝီတိ တာယ အာတုရတာယ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ အာဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ကဒါစိဒေဝ ဒဋ္ဌုံ လဘာမိ, န သဗ္ဗကာလန္တိ အတ္ထော. မနောဘာဝနီယာနန္တိ မနဝဍ္ဎကာနံ. ယေသု ဟိ ဒိဋ္ဌေသု ကုသလဝသေန စိတ္တံ ဝဍ္ဎတိ, တေ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော မဟာထေရာ မနောဘာဝနီယာ နာမ. အနုသာသတူတိ ပုနပ္ပုနံ သာသတု. ပုရိမဉှိ ဝစနံ ဩဝါဒေါ နာမ, အပရာပရံ အနုသာသနီ နာမ. ဩတိဏ္ဏေ ဝါ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝစနံ ဩဝါဒေါ နာမ, အနောတိဏ္ဏေ တန္တိဝသေန ဝါ ပဝေဏိဝသေန ဝါ ဝုတ္တံ အနုသာသနီ နာမ. အပိစ ဩဝါဒေါတိ ဝါ အနုသာသနီတိ ဝါ အတ္ထတော ဧကမေဝ, ဗျဉ္ဇနမတ္တမေဝ နာနံ.

บทว่า ชิณฺโณ คือ แก่เพราะชรา บทว่า วุฑฺโฒ คือ เจริญโดยวัย บทว่า มหลฺลโก คือ มีชาติแก่ (มีอายุมาก) บทว่า อทฺธคโต คือ ถึงซึ่งหนทาง (คือวัย) ทั้งสาม บทว่า วโยอนุปฺปตฺโต คือ บรรลุถึงปัจฉิมวัยในบรรดาวัยทั้ง ๓ นั้น บทว่า อาตุรกาโย คือ มีกายป่วยไข้ จริงอยู่ สรีระนี้แม้มีวรรณะดุจทองคำ ก็ชื่อว่าเป็นไข้โดยแท้ เพราะมีความไหลออกเป็นนิตย์ แต่โดยพิเศษ ความป่วยไข้ของสรีระนี้มี ๓ อย่าง คือ ความป่วยไข้เพราะชรา ความป่วยไข้เพราะพยาธิ และความป่วยไข้เพราะความตาย ในบรรดาความป่วยไข้เหล่านั้น แม้คหบดีผู้นี้จะเป็นผู้ป่วยไข้เพราะชราเนื่องจากเป็นผู้มีอายุมาก แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาความป่วยไข้เพราะพยาธิ เนื่องจากเขามีโรคประจำตัว บทว่า อภิกฺขณาตงฺโก คือ มีโรคเนืองๆ มีโรคไม่ขาดสาย บทว่า อนิจฺจทสฺสาวี ความว่า เพราะความป่วยไข้นั้น เมื่อปรารถนาจะมาในขณะที่ต้องการก็มาไม่ได้ ข้าพระองค์จึงได้เห็นเป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น ไม่ได้เห็นตลอดทุกเวลา บทว่า มโนภาวนียานํ คือ ผู้ยังใจให้เจริญ จริงอยู่ เมื่อได้เห็นท่านเหล่าใดแล้ว จิตย่อมเจริญขึ้นด้วยอำนาจกุศล พระมหาเถระเหล่านั้น มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ชื่อว่า มโนภาวนียา (ผู้ยังใจให้เจริญ) บทว่า อนุสาสตูติ คือ ขอจงพร่ำสอน จริงอยู่ คำสอนในเบื้องต้นชื่อว่า โอวาท คำสอนในลำดับต่อๆ มาชื่อว่า อนุสาสนี อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเรื่องเกิดขึ้นแล้ว คำสอนชื่อว่า โอวาท เมื่อเรื่องยังไม่เกิดขึ้น คำสอนที่กล่าวตามหลักพระบาลีหรือตามประเพณีชื่อว่า อนุสาสนี อีกประการหนึ่ง บทว่า โอวาท หรือ อนุสาสนี โดยอรรถแล้วเป็นอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น

အာတုရော ဟာယန္တိ အာတုရော ဟိ အယံ, သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ပိယင်္ဂုသာမောပိ သမာနော နိစ္စပဂ္ဃရဏဋ္ဌေန အာတုရောယေဝ. အဏ္ဍဘူတောတိ အဏ္ဍံ ဝိယ ဘူတော ဒုဗ္ဗလော. ယထာ ကုက္ကုဋဏ္ဍံ ဝါ မယူရဏ္ဍံ ဝါ ဂေဏ္ဍုကံ ဝိယ ဂဟေတွာ ခိပန္တေန ဝါ ပဟရန္တေန ဝါ န သက္ကာ ကီဠိတုံ, တာဝဒေဝ ဘိဇ္ဇတိ, ဧဝမယမ္ပိ ကာယော ကဏ္ဋကေပိ ခါဏုကေပိ ပက္ခလိတဿ ဘိဇ္ဇတီတိ အဏ္ဍံ ဝိယ ဘူတောတိ အဏ္ဍဘူတော. ပရိယောနဒ္ဓေါတိ သုခုမေန ဆဝိမတ္တေန ပရိယောနဒ္ဓေါ. အဏ္ဍဉှိ သာရတစေန ပရိယောနဒ္ဓံ, တေန ဍံသမကသာဒယော နိလီယိတွာပိ ဆဝိံ ဆိန္ဒိတွာ ယူသံ ပဂ္ဃရာပေတုံ န သက္ကောန္တိ. ဣမသ္မိံ ပန ဆဝိံ ဆိန္ဒိတွာ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ကရောန္တိ. ဧဝံ သုခုမာယ ဆဝိယာ ပရိယောနဒ္ဓေါ. ကိမညတြ ဗာလျာတိ ဗာလဘာဝတော အညံ ကိမတ္ထိ? ဗာလောယေဝ အယန္တိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ အယံ ကာယော ဧဝရူပေါ, တသ္မာ.

บทว่า อาตุโร หายํ พึงตัดบทเป็น อาตุโร หิ อยํ (กายนี้ป่วยไข้) กายนี้แม้จะมีวรรณะดุจทองคำหรือคล้ำดังลูกประคำดีควาย ก็ชื่อว่าเป็นไข้โดยแท้ เพราะมีความไหลออกเป็นนิตย์ บทว่า อณฺฑภูโต คือ เป็นเหมือนฟองไข่ อ่อนแอ เปรียบเหมือนฟองไก่หรือฟองนกยูง อันบุคคลถือเหมือนลูกข่างแล้ว จะขว้างหรือตีเล่นไม่ได้ ย่อมแตกไปพลันฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น เมื่อบุคคลพลาดไป แม้กระทบหนามหรือตอไม้ก็แตกได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัณฑภูโต เพราะเป็นเหมือนฟองไข่ บทว่า ปริโยนทฺโธ คือ หุ้มห่อไว้ด้วยหนังบางๆ อันละเอียดอ่อน จริงอยู่ ฟองไข่ย่อมหุ้มห่อไว้ด้วยเปลือกแข็ง เพราะเหตุนั้น เหลือบยุงเป็นต้น แม้เกาะอยู่ก็ไม่สามารถเจาะเปลือกให้ยางไหลออกมาได้ ส่วนในกายนี้ เหลือบยุงเป็นต้นเจาะหนังแล้ว ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ กายนี้หุ้มห่อไว้ด้วยหนังอันละเอียดอ่อนอย่างนี้ บทว่า กิมญฺญตฺร พาลฺยา ความว่า จะมีอะไรอื่นอีกเล่านอกจากความเป็นพาล ความว่า ผู้นี้เป็นพาลโดยแท้ บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่กายนี้เป็นเช่นนี้ ฉะนั้น

တေနုပသင်္ကမီတိ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ အနန္တရံ ပရိဏာယကရတနဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော ရာဇပုရိသော ဝိယ, သဒ္ဓမ္မစက္ကဝတ္တိဿ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ, အနန္တရံ ဓမ္မသေနာပတိဿ အပစိတိံ ကာတုကာမော ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော, တေနုပသင်္ကမိ. ဝိပ္ပသန္နာနီတိ သုဋ္ဌု ပသန္နာနိ. ဣန္ဒြိယာနီတိ မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနိ. ပရိသုဒ္ဓေါတိ နိဒ္ဒေါသော. ပရိယောဒါတောတိ [Pg.231] တဿေဝ ဝေဝစနံ. နိရုပက္ကိလေသတာယေဝ ဟိ ဧသ ပရိယောဒါတောတိ ဝုတ္တော, န သေတဘာဝေန. ဧတဿ စ ပရိယောဒါတတံ ဒိသွာဝ ဣန္ဒြိယာနံ ဝိပ္ပသန္နတံ အညာသိ. နယဂ္ဂါဟပညာ ကိရေသာ ထေရဿ.

บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า (นกุลปิตาคหบดี) เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิแห่งสัทธรรมแล้ว ในลำดับนั้น มีความประสงค์จะกระทำการนอบน้อมต่อพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) จึงเข้าไปหาท่านพระสารีบุตร ณ ที่ที่ท่านอยู่ เปรียบเหมือนราชบุรุษผู้ไปเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ในลำดับนั้นก็ไปเข้าเฝ้าปริณายกรัตนะ บทว่า วิปฺปสนฺนานิ คือ ผ่องใสยิ่งนัก บทว่า อินฺทฺริยานิ คือ อินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ บทว่า ปริสุทฺโธ คือ ไม่มีโทษ บทว่า ปริโยทาโต เป็นไวพจน์ของบทว่า ปริสุทฺโธ นั้นเอง จริงอยู่ วรรณะแห่งหน้านี้ ท่านเรียกว่า ปริโยทาตะ (ผ่องใส) เพราะปราศจากอุปกิเลสโดยแท้ ไม่ใช่เพราะมีความขาว (พระเถระ) เห็นความผ่องใสแห่งวรรณะของหน้านั้นแล้วนั่นเทียว จึงทราบถึงความผ่องใสแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ได้ยินว่า นี้เป็นนยัคคาหปัญญา (ปัญญาที่สามารถหยั่งถึงเหตุผล) ของพระเถระ

ကထဉှိ နော သိယာတိ ကေန ကာရဏေန န လဒ္ဓါ ဘဝိဿတိ? လဒ္ဓါယေဝါတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ကိံ ဒီပေတိ? သတ္ထုဝိဿာသိကဘာဝံ. အယံ ကိရ သတ္ထု ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ ပိတိပေမံ, ဥပါသိကာ စဿ မာတိပေမံ ပဋိလဘတိ. ဥဘောပိ ‘‘မမ ပုတ္တော’’တိ သတ္ထာရံ ဝဒန္တိ. ဘဝန္တရဂတော ဟိ နေသံ သိနေဟော. သာ ကိရ ဥပါသိကာ ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ တထာဂတဿ မာတာဝ, သော စ, ဂဟပတိ, ပိတာဝ အဟောသိ. ပုန ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ဥပါသိကာ မဟာမာတာ, ဥပါသကော မဟာပိတာ, တထာ စူဠာမာတာ စူဠပိတာတိ. ဧဝံ သတ္ထာ ဒိယဍ္ဎအတ္တဘာဝသဟဿံ တေသံယေဝ ဟတ္ထေ ဝဍ္ဎိတော. တေနေဝ တေ ယံ နေဝ ပုတ္တဿ, န ပိတု သန္တိကေ ကထေတုံ သက္ကာ, တံ သတ္ထု သန္တိကေ နိသိန္နာ ကထေန္တိ. ဣမိနာယေဝ စ ကာရဏေန ဘဂဝါ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဥပါသကာနံ ဝိဿာသိကာနံ ယဒိဒံ နကုလပိတာ ဂဟပတိ, ယဒိဒံ နကုလမာတာ ဂဟပတာနီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၅၇) တေ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. ဣတိ သော ဣမံ ဝိဿာသိကဘာဝံ ပကာသေန္တော ကထဉှိ နော သိယာတိ အာဟ. အမတေန အဘိသိတ္တောတိ နဿိဓ အညံ ကိဉ္စိ ဈာနံ ဝါ ဝိပဿနာ ဝါ မဂ္ဂေါ ဝါ ဖလံ ဝါ ‘‘အမတာဘိသေကော’’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, မဓုရဓမ္မဒေသနာယေဝ ပန ‘‘အမတာဘိသေကော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒူရတောပီတိ တိရောရဋ္ဌာပိ တိရောဇနပဒါပိ.

บทว่า กถญฺหิ โน สิยา ความว่า ด้วยเหตุอะไรจึงจะไม่ได้รับเล่า? ต้องได้รับแน่นอน ด้วยบทนี้ ท่านแสดงอะไร? แสดงถึงความเป็นผู้คุ้นเคยกับพระศาสดา ได้ยินว่า คหบดีผู้นี้ ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระศาสดา ก็ได้รับความรักฉันบิดา ส่วนอุบาสิกาของเขาก็ได้รับความรักฉันมารดา ทั้งสองคนเรียกพระศาสดาว่า "บุตรของเรา" เพราะความรักของคนทั้งสองนั้นสืบเนื่องมาจากภพอื่น ได้ยินว่า อุบาสิกานั้นเคยเป็นมารดาของพระตถาคตถึง ๕๐๐ ชาติ และคหบดีนั้นก็เคยเป็นบิดาถึง ๕๐๐ ชาติ อีก ๕๐๐ ชาติ อุบาสิกาเคยเป็นพระอัยยิกา (ย่า/ยาย) อุบาสกเคยเป็นพระอัยกา (ปู่/ตา) และเช่นเดียวกัน เคยเป็นพระมาตุจฉา (น้าหญิง) และพระปิตุลา (น้าชาย) ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาจึงทรงเจริญวัยในมือของคนทั้งสองนั้นตลอด ๑,๕๐๐ อัตภาพ เพราะเหตุนั้นเอง คำใดที่ไม่อาจกล่าวในสำนักของบุตรหรือในสำนักของบิดาได้ คำนั้น เขาทั้งสองนั่งในสำนักของพระศาสดาแล้วก็สามารถกล่าวได้ และด้วยเหตุนี้เอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงตั้งคนทั้งสองนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาอุบาสกสาวกของเราผู้มีความคุ้นเคย นกุลปิตาคหบดีนี้เป็นเลิศ และบรรดาอุบาสิกาสาวิกาของเราผู้มีความคุ้นเคย นกุลมาตาคหปตานีนี้เป็นเลิศ" ด้วยเหตุนี้ คหบดีนั้น เมื่อจะประกาศความเป็นผู้คุ้นเคยนี้ จึงได้กล่าวคำว่า "กถญฺหิ โน สิยา" บทว่า อมเตน อภิสิตฺโต ความว่า ในที่นี้ ไม่พึงเห็นฌาน วิปัสสนา มรรค หรือผลอื่นใดว่าเป็น "อมตาภิเษก" แต่พึงทราบว่า พระธรรมเทศนาอันไพเราะนั่นเองคือ "อมตาภิเษก" บทว่า ทูรโตปิ คือ แม้จากต่างรัฐ แม้จากต่างชนบท

အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနောတိ ဣဒံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. အရိယာနံ အဒဿာဝီတိအာဒီသု အရိယာတိ အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ ဣရိယနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန အရဏီယတော ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ ဗုဒ္ဓသာဝကာ စ ဝုစ္စန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ဝါ ဣဓ အရိယာ. ယထာဟ – ‘‘သဒေဝကေ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ…ပေ… တထာဂတော အရိယော’’တိ ဝုစ္စတီတိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၈). သပ္ပုရိသာနန္တိ ဧတ္ထ ပန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ တထာဂတသာဝကာ စ သပ္ပုရိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ လောကုတ္တရဂုဏယောဂေန သောဘနာ ပုရိသာတိ သပ္ပုရိသာ. သဗ္ဗေဝ ဝါ ဧတေ ဒွေဓာပိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါပိ ဟိ အရိယာ စ သပ္ပုရိသာ စ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓသာဝကာပိ. ယထာဟ –

บทว่า อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน นี้ มีอรรถที่กล่าวไว้แล้ว. ในบทเป็นต้นว่า อริยานํ อทสฺสาวี นั้น คำว่า อริยะ หมายถึง ท่านผู้ไกลจากกิเลส, ท่านผู้ไม่ดำเนินไปในทางที่ไม่เจริญ, ท่านผู้ดำเนินไปในทางที่เจริญ, และท่านที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเข้าไปหา เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระพุทธสาวกทั้งหลาย จึงถูกเรียกว่าเป็นพระอริยะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ในที่นี้เฉพาะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นชื่อว่าพระอริยะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก... ตถาคตเรียกว่าเป็นอริยะ" (สํ. นิ. 5.1098). ส่วนในบทว่า สปฺปุริสานํ นี้ พึงทราบว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายและพระตถาคตสาวกทั้งหลายชื่อว่าสัตบุรุษ. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าสัตบุรุษ เพราะเป็นบุรุษผู้งดงามด้วยการประกอบด้วยโลกุตรคุณ. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านทั้งหมดนั้นถูกกล่าวไว้โดยสองนัยก็ได้. จริงอยู่ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เป็นทั้งพระอริยะและสัตบุรุษ, แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกก็เช่นกัน. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ယော [Pg.232] ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော,ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတိ;

ဒုခိတဿ သက္ကစ္စ ကရောတိ ကိစ္စံ,တထာဝိဓံ သပ္ပုရိသံ ဝဒန္တီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၈);

"ปราชญ์ใดแล เป็นผู้กตัญญู กตเวที มีมิตรดี และมีความภักดีมั่นคง ทำกิจให้แก่ผู้ตกทุกข์ได้ยากโดยเคารพ, บัณฑิตทั้งหลายเรียกคนเช่นนั้นว่าเป็นสัตบุรุษ" (ชา. 2.17.78);

‘‘ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဗုဒ္ဓသာဝကော ဝုတ္တော, ကတညုတာဒီဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓါတိ. ဣဒါနိ ယော တေသံ အရိယာနံ အဒဿနသီလော, န စ ဒဿနေ သာဓုကာရီ, သော ‘‘အရိယာနံ အဒဿာဝီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ စက္ခုနာ အဒဿာဝီ, ဉာဏေန အဒဿာဝီတိ ဒုဝိဓော. တေသု ဉာဏေန အဒဿာဝီ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. မံသစက္ခုနာ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ အရိယာ ဒိဋ္ဌာပိ အဒိဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ တေသံ စက္ခူနံ ဝဏ္ဏမတ္တဂ္ဂဟဏတော န အရိယဘာဝဂေါစရတော. သောဏသိင်္ဂါလာဒယောပိ စက္ခုနာ အရိယေ ပဿန္တိ, န စေတေ အရိယာနံ ဒဿာဝိနော နာမ.

ด้วยบทว่า "มีมิตรดีและมีความภักดีมั่นคง" เพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงพระพุทธสาวก, ด้วยคุณธรรมมีกตัญญูเป็นต้น ท่านกล่าวถึงพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้า. บัดนี้ ผู้ใดไม่มีปกติเห็นพระอริยะเหล่านั้น และไม่ทำความเคารพในการเห็น, ผู้นั้นพึงทราบว่า "เป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ". และผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้ไม่เห็นด้วยตาเนื้อ และผู้ไม่เห็นด้วยญาณ. ในสองประเภทนั้น ในที่นี้ประสงค์ถึงผู้ไม่เห็นด้วยญาณ. จริงอยู่ แม้พระอริยะทั้งหลายอันบุคคลเห็นแล้วด้วยตาเนื้อหรือด้วยทิพยจักษุ ก็ชื่อว่ายังไม่เห็นอยู่นั่นเอง เพราะจักษุเหล่านั้นรับรู้ได้เพียงรูปร่างสัณฐานเท่านั้น ไม่ได้มีภาวะแห่งความเป็นพระอริยะเป็นอารมณ์. แม้สุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นก็เห็นพระอริยะด้วยตาเนื้อ แต่สัตว์เหล่านั้นก็หาชื่อว่าเป็นผู้เห็นพระอริยะไม่.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – စိတ္တလပဗ္ဗတဝါသိနော ကိရ ခီဏာသဝတ္ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကော ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတော ဧကဒိဝသံ ထေရေန သဒ္ဓိံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ, ထေရဿ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ, ပိဋ္ဌိတော အာဂစ္ဆန္တော ထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အရိယာ နာမ, ဘန္တေ, ကီဒိသာ’’တိ? ထေရော အာဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော မဟလ္လကော အရိယာနံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ကတွာ သဟစရန္တောပိ နေဝ အရိယေ ဇာနာတိ, ဧဝံ ဒုဇ္ဇာနာဝုသော, အရိယာ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ သော နေဝ အညာသိ. တသ္မာ န စက္ခုနာ ဒဿနံ ဒဿနံ, ဉာဏေန ဒဿနမေဝ ဒဿနံ. ယထာဟ – ‘‘ကိံ တေ, ဝက္ကလိ, ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန? ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ, သော မံ ပဿတိ. ယော မံ ပဿတိ, သော ဓမ္မံ ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၇). တသ္မာ စက္ခုနာ ပဿန္တောပိ ဉာဏေန အရိယေဟိ ဒိဋ္ဌံ အနိစ္စာဒိလက္ခဏံ အပဿန္တော, အရိယာဓိဂတဉ္စ ဓမ္မံ အနဓိဂစ္ဆန္တော အရိယကရဓမ္မာနံ အရိယဘာဝဿ စ အဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘အရိယာနံ အဒဿာဝီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า บรรพชิตผู้สูงอายุรูปหนึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระขีณาสพเถระผู้พำนักอยู่ ณ จิตตลบรรพต วันหนึ่ง ท่านเที่ยวบิณฑบาตไปกับพระเถระแล้ว ถือบาตรและจีวรของพระเถระเดินตามมาข้างหลัง ได้ทูลถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ชื่อว่าพระอริยะนั้น เป็นเช่นไรหรือขอรับ?" พระเถระตอบว่า "ในศาสนานี้ บุคคลบางคนเป็นผู้สูงอายุ ถือบาตรและจีวรของพระอริยะทั้งหลาย ทำวัตรปฏิบัติ เดินทางไปด้วยกัน ก็ยังไม่รู้จักพระอริยะเลย, อาวุโส พระอริยะทั้งหลายเป็นผู้ที่รู้จักได้ยากอย่างนี้" แม้เมื่อท่านกล่าวเช่นนี้แล้ว บรรพชิตรูปนั้นก็ยังไม่เข้าใจ. เพราะฉะนั้น การเห็นด้วยตาเนื้อจึงไม่ชื่อว่าเป็นการเห็น, การเห็นด้วยญาณเท่านั้นจึงจะชื่อว่าเป็นการเห็น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "วักกลิ เธอจะมีประโยชน์อะไรด้วยกายเน่าเปื่อยนี้ที่เธอเห็นแล้ว? วักกลิ ผู้ใดแลเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม" (สํ. นิ. 3.87). เพราะฉะนั้น แม้จะเห็นอยู่ด้วยตาเนื้อ แต่ไม่เห็นลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้นที่พระอริยะทั้งหลายเห็นแล้วด้วยญาณ, และไม่บรรลุธรรมที่พระอริยะทั้งหลายบรรลุแล้ว, เพราะเหตุที่ไม่เห็นธรรมที่ทำให้เป็นพระอริยะและภาวะแห่งความเป็นพระอริยะ จึงพึงทราบว่า "เป็นผู้ไม่เห็นพระอริยะ".

အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါတိ, သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ အရိယဓမ္မေ အကုသလော. အရိယဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထ ပန –

บทว่า อริยธมฺมสฺส อโกวิโท คือ ไม่ฉลาดในอริยธรรมอันมีประเภทต่าง ๆ เช่น สติปัฏฐานเป็นต้น. ส่วนในบทว่า อริยธมฺเม อวินีโต นั้น –

‘‘ဒုဝိဓော ဝိနယော နာမ, ဧကမေကေတ္ထ ပဉ္စဓာ;

အဘာဝတော တဿ အယံ, အဝိနီတောတိ ဝုစ္စတိ’’.

"วินัยชื่อว่ามี ๒ อย่าง, ใน ๒ อย่างนั้น แต่ละอย่างจำแนกเป็น ๕ ประเภท; เพราะไม่มีวินัยนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่าเป็นผู้ไม่ได้รับการแนะนำ".

အယဉှိ [Pg.233] သံဝရဝိနယော ပဟာနဝိနယောတိ ဒုဝိဓော ဝိနယော. ဧတ္ထ စ ဒုဝိဓေပိ ဝိနယေ ဧကမေကော ဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတိ. သံဝရဝိနယောပိ ဟိ သီလသံဝရော သတိသံဝရော ဉာဏသံဝရော ခန္တိသံဝရော ဝီရိယသံဝရောတိ ပဉ္စဝိဓော. ပဟာနဝိနယောပိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓော.

จริงอยู่ วินัยนี้มี ๒ อย่าง คือ สังวรวินัยและปหานวินัย. และในวินัยทั้ง ๒ อย่างนั้น วินัยแต่ละอย่างจำแนกออกไปเป็น ๕ ประเภท. คือ แม้สังวรวินัยก็มี ๕ ประเภท ได้แก่ สีลสังวร สติสังวร ญาณสังวร ขันติสังวร และวิริยสังวร. แม้ปหานวินัยก็มี ๕ ประเภท ได้แก่ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน และนิสสรณปหาน.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) အယံ သီလသံဝရော. ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ, စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ အယံ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၃; မ. နိ. ၁.၂၉၅; သံ. နိ. ၄.၂၃၉; အ. နိ. ၃.၁၆) သတိသံဝရော.

ในวินัยเหล่านั้น บทว่า "ย่อมเป็นผู้เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรนี้" (วิภงฺค. 511) นี้คือสีลสังวร. บทว่า "ย่อมรักษาจักขุนทรีย์, ถึงความสังวรในจักขุนทรีย์" (ที. นิ. 1.213; ม. นิ. 1.295; สํ. นิ. 4.239; อ. นิ. 3.16) นี้คือสติสังวร.

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ, (အဇိတာတိ ဘဂဝါ)သတိ တေသံ နိဝါရဏံ;

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ,ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၁;

စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ.၄) –

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) "กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก, สติเป็นเครื่องป้องกันกระแสเหล่านั้น; เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องสังวรซึ่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นอันบุคคลย่อมปิดกั้นได้ด้วยปัญญา" (สุ. นิ. 1041; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฉานิทฺเทส.4) –

အယံ ဉာဏသံဝရော. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) အယံ ခန္တိသံဝရော. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၆; အ. နိ. ၄.၁၁၄; ၆.၅၈) အယံ ဝီရိယသံဝရော. သဗ္ဗောပိ စာယံ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ဝိနေတဗ္ဗာနဉ္စ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သံဝရဏတော ‘‘သံဝရော’’ ဝိနယနတော ‘‘ဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တာဝ သံဝရဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

นี้คือญาณสังวร. บทว่า "ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาวและความร้อน" (ม. นิ. 1.24; อ. นิ. 4.114; 6.58) นี้คือขันติสังวร. บทว่า "ย่อมไม่อนุโลมตามกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" (ม. นิ. 1.26; อ. นิ. 4.114; 6.58) นี้คือวิริยสังวร. และสังวรทั้งหมดนี้เรียกว่า "สังวร" เพราะเป็นการสังวรธรรมที่พึงสังวรและพึงแนะนำ มีกายทุจริตเป็นต้น ตามสมควรแก่ตน, และเรียกว่า "วินัย" เพราะเป็นการแนะนำ. พึงทราบว่า สังวรวินัยจำแนกเป็น ๕ ประเภท ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

တထာ ယံ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဝိပဿနာဉာဏေသု ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ, တေန တေန ဝိပဿနာဉာဏေန တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ. သေယျထိဒံ – နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ, တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ, ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဂါဟဿ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ, ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ, ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ, ဘယဒဿနေန သဘယေ အဘယသညာယ, အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ အဘိရတိသညာယ[Pg.234], မုစ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုစ္စိတုကာမတာယ. ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ, အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ နိဗ္ဗာနေ စ ပဋိလောမဘာဝဿ, ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂါဟဿ ပဟာနံ, ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ.

อีกอย่างหนึ่ง การละสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้นๆ ด้วยวิปัสสนาญาณนั้นๆ ในบรรดาวิปัสสนาญาณทั้งหลายมีนามรูปปริจเฉทญาณเป็นต้น เพราะความเป็นปฏิปักษ์กัน เหมือนการกำจัดความมืดด้วยแสงสว่างแห่งประทีปฉะนั้น การละนั้นมีอยู่ ได้แก่ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปววัตถานญาณ, การละอเหตุกทิฏฐิและวิสมเหตุกทิฏฐิด้วยปัจจยปริคคหญาณ, การละความเป็นผู้มีความสงสัยด้วยกังขาวิตรณญาณอันเป็นส่วนเบื้องปลายแห่งปัจจยปริคคหญาณนั้นนั่นเทียว, การละการยึดถือว่า "เรา" "ของเรา" ด้วยกลาปสัมมสนญาณ, การละความสำคัญในสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็นมรรคด้วยมัคคามัคคญาณทัสสนะ, การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยญาณ (ญาณเห็นความเกิด), การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยญาณ (ญาณเห็นความดับ), การละความสำคัญในสิ่งที่มีภัยว่าเป็นสิ่งที่ไม่มีภัยด้วยภยญาณ, การละความสำคัญว่าน่ายินดีด้วยอาทีนวญาณ, การละความสำคัญว่าน่าเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนาญาณ, การละความไม่ต้องการจะพ้นไปด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ, การละความไม่วางเฉยด้วยอุเบกขาญาณ, การละความเป็นปฏิปักษ์ในธรรมฐิติและในพระนิพพานด้วยอนุโลมญาณ, การละการยึดถือสังขารนิมิตด้วยโคตรภูญาณ, การละทั้งหมดนี้ชื่อว่า ตทังคปหาน

ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ, တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ, ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ နယေန (ဓ. သ. ၂၇၇; ဝိဘ. ၆၂၈) ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိကဿ ကိလေသဂဏဿ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ပဟာနံ, ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ, ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ.

ก็การละธรรมทั้งหลายมีนิวรณ์เป็นต้นเหล่านั้นๆ ด้วยสมาธิอันมีอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิเป็นประเภท เพราะเป็นการห้ามการเกิดขึ้น เหมือนการแหวกจอกแหนบนผิวน้ำด้วยการทุ่มหม้อลงไปฉะนั้น การละนี้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน. การละหมู่กิเลสฝ่ายสมุทัยสัจที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อละทิฏฐิคตะ" ในสันดานของตนผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นๆ เพราะความที่อริยมรรค ๔ ได้รับการเจริญแล้ว โดยภาวะที่ไม่เกิดขึ้นอีกเลยโดยสิ้นเชิง การละนี้ชื่อว่า สมุจเฉทปหาน. ก็ความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งหลายใดในขณะแห่งผล การละนั้นชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน.

ယံ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စေတံ ပဟာနံ ယသ္မာ စာဂဋ္ဌေန ပဟာနံ, ဝိနယဋ္ဌေန ဝိနယော, တသ္မာ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. တံတံပဟာနဝတော ဝါ တဿ တဿ ဝိနယဿ သမ္ဘဝတောပေတံ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပဟာနဝိနယောပိ ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

พระนิพพานใดอันเป็นที่ละสังขตธรรมทั้งปวง เพราะเป็นธรรมที่สลัดออกจากสังขตธรรมทั้งปวง พระนิพพานนั้นชื่อว่า นิสสรณปหาน. ก็การละทั้งหมดนี้ เพราะชื่อว่าปหานโดยอรรถว่าสละ และชื่อว่าวินัยโดยอรรถว่ากำจัด ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย". อีกอย่างหนึ่ง เพราะวินัยนั้นๆ ย่อมมีแก่บุคคลผู้มีการละนั้นๆ การละนั้นจึงเรียกว่า "ปหานวินัย". พึงทราบว่า แม้ปหานวินัยก็จำแนกได้ ๕ อย่างด้วยประการฉะนี้.

ဧဝမယံ သင်္ခေပတော ဒုဝိဓော, ဘေဒတော စ ဒသဝိဓော ဝိနယော ဘိန္နသံဝရတ္တာ ပဟာတဗ္ဗဿ စ အပ္ပဟီနတ္တာ ယသ္မာ ဧတဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ နတ္ထိ, တသ္မာ အဘာဝတော တဿ အယံ ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဧသ နယော သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတောတိ ဧတ္ထာပိ. နိန္နာနာကရဏဉှိ ဧတံ အတ္ထတော. ယထာဟ –

วินัยนี้ โดยย่อมี ๒ อย่าง และโดยพิสดารมี ๑๐ อย่าง ด้วยประการฉะนี้. เพราะวินัยนี้ไม่มีแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนี้ เนื่องจากมีสังวรที่ทำลายแล้ว และเพราะยังไม่ได้ละสิ่งที่ควรละ ฉะนั้น เพราะความไม่มีแห่งวินัยนั้น ปุถุชนนี้จึงถูกเรียกว่า "อวินีตะ" (ผู้ไม่ได้รับการแนะนำ). นัยนี้พึงนำไปใช้แม้ในบทว่า "สัปปุริสานัง อทัสสาวี สัปปุริสธัมมัสสะ อโกวิโท สัปปุริสธัมเม อวินีโต" (ไม่เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ). จริงอยู่ บทนี้โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกันเลย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ယေဝ တေ အရိယာ, တေဝ တေ သပ္ပုရိသာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသာ, တေဝ တေ အရိယာ. ယော ဧဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော, သော ဧဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော. ယော ဧဝ သော သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မော, သော ဧဝ သော အရိယာနံ ဓမ္မော. ယေဝ တေ အရိယဝိနယာ, တေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ. ယေဝ တေ သပ္ပုရိသဝိနယာ[Pg.235], တေဝ တေ အရိယဝိနယာ. အရိယေတိ ဝါ သပ္ပုရိသေတိ ဝါ, အရိယဓမ္မေတိ ဝါ သပ္ပုရိသဓမ္မေတိ ဝါ, အရိယဝိနယေတိ ဝါ သပ္ပုရိသဝိနယေတိ ဝါ ဧသေသေ ဧကေ ဧကဋ္ဌေ သမေ သမဘာဂေ တဇ္ဇာတေ တညေဝါ’’တိ.

"ชนเหล่าใดเป็นอริยะ ชนเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นสัตบุรุษ. ชนเหล่าใดเป็นสัตบุรุษ ชนเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นอริยะ. ธรรมใดของเหล่าอริยะ ธรรมนั้นนั่นเทียวเป็นธรรมของเหล่าสัตบุรุษ. ธรรมใดของเหล่าสัตบุรุษ ธรรมนั้นนั่นเทียวเป็นธรรมของเหล่าอริยะ. วินัยเหล่าใดของเหล่าอริยะ วินัยเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นวินัยของเหล่าสัตบุรุษ. วินัยเหล่าใดของเหล่าสัตบุรุษ วินัยเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นวินัยของเหล่าอริยะ. จะกล่าวว่า อริยะ หรือ สัตบุรุษ ก็ตาม, จะกล่าวว่า อริยธรรม หรือ สัปปุริสธรรม ก็ตาม, จะกล่าวว่า อริยวินัย หรือ สัปปุริสวินัย ก็ตาม คำเหล่านั้นเป็นคำเดียวกัน มีอรรถอย่างเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดจากสิ่งเดียวกัน เป็นสิ่งเดียวกันนั่นเอง"

ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ‘‘ယံ ရူပံ, သော အဟံ, ယော အဟံ, တံ ရူပ’’န္တိ ရူပဉ္စ အတ္တဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. သေယျထာပိ နာမ တေလပ္ပဒီပဿ ဈာယတော ယာ အစ္စိ, သော ဝဏ္ဏော. ယော ဝဏ္ဏော, သာ အစ္စီတိ အစ္စိဉ္စ ဝဏ္ဏဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ, ဧဝမေဝ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အဒွယံ သမနုပဿတီတိ ဧဝံ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဒိဋ္ဌိပဿနာယ ပဿတိ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ဆာယာဝန္တံ ရုက္ခံ ဝိယ တံ ရူပဝန္တံ သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပုပ္ဖသ္မိံ ဂန္ဓံ ဝိယ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ကရဏ္ဍကေ မဏိံ ဝိယ တံ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ. ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီတိ ပရိယုဋ္ဌာနာကာရေန အဘိဘဝနာကာရေန ဌိတော, ‘‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’’န္တိ ဧဝံ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဏှနကော နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. တဿ တံ ရူပန္တိ တဿ တံ ဧဝံ ဂဟိတံ ရူပံ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

บทว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" ความว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา คือตามเห็นรูปและอัตตาเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสองว่า "รูปใด เราคือรูปนั้น เราใด รูปคือเรานั้น". อุปมาเหมือนเปลวไฟและแสงสว่างแห่งประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ บุคคลย่อมตามเห็นเปลวไฟและแสงสว่างเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสองว่า "เปลวไฟใด แสงสว่างคือเปลวไฟนั้น แสงสว่างใด เปลวไฟคือแสงสว่างนั้น" ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ละ)... ย่อมตามเห็นเป็นสิ่งเดียวกันไม่เป็นสอง ฉันนั้นเหมือนกัน. อย่างนี้ชื่อว่า ย่อมเห็นรูปว่าเป็น "อัตตา" ด้วยการเห็นอันเป็นทิฏฐิ. บทว่า "หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นอัตตานั้นว่ามีรูป เหมือนต้นไม้มีเงา. บทว่า "หรือเห็นรูปในอัตตา" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมนั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นรูปในอัตตานั้น เหมือนกลิ่นในดอกไม้. บทว่า "หรือเห็นอัตตาในรูป" ความว่า ยึดถืออรูปธรรมนั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" แล้วย่อมตามเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในผอบ. บทว่า "ปริยุฏฐัฏฐายี" อธิบายว่า ชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่โดยอาการกลุ้มรุม โดยอาการครอบงำ คือเป็นผู้ยึดถือโดยกลืนกินและทำให้เสร็จสิ้นด้วยตัณหาและทิฏฐิว่า "เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา". บทว่า "ตัสสะ ตัง รูปัง" คือ รูปนั้นของเขาที่ถูกยึดถือไว้อย่างนั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน.

တတ္ထ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ သုဒ္ဓရူပမေဝ အတ္တာတိ ကထိတံ. ‘‘ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ, ဝေဒနံ အတ္တတော…ပေ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဣမေသု သတ္တသု ဌာနေသု အရူပံ အတ္တာတိ ကထိတံ. ‘‘ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာန’’န္တိ ဧဝံ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဒွါဒသသု ဌာနေသု ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော. တတ္ထ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ, အဝသေသေသု သဿတဒိဋ္ဌီတိ ဧဝမေတ္ထ ပန္နရသ ဘဝဒိဋ္ဌိယော ပဉ္စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ, တာ သဗ္ဗာပိ မဂ္ဂါဝရဏာ, န သဂ္ဂါဝရဏာ, ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บรรดาบทเหล่านั้น ในบทว่า 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา' ตรัสรูปล้วนๆ ว่าเป็นอัตตา ใน 7 ฐานะเหล่านี้ คือ 'ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป, เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...วิญญาณโดยความเป็นอัตตา' ตรัสนามว่าเป็นอัตตา ใน 12 ฐานะ โดยนัย 3 อย่าง 3 อย่างในขันธ์ 4 อย่างนี้ว่า 'เห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา' ตรัสอัตตาที่ระคนด้วยรูปและอรูป บรรดาฐานะเหล่านั้น ใน 5 ฐานะเหล่านี้ คือ 'ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา, เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณโดยความเป็นอัตตา' ตรัสอุจเฉททิฏฐิ, ในฐานะที่เหลือ ตรัสสัสสตทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้จึงมีภวทิฏฐิ 15 และวิภวทิฏฐิ 5 ทิฏฐิทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องกั้นมรรค แต่ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่พระโสดาปัตติมรรคพึงกำจัด

ဧဝံ [Pg.236] ခေါ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော စေဝ ဟောတိ အာတုရစိတ္တော စာတိ ကာယော နာမ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အာတုရောယေဝ. စိတ္တံ ပန ရာဂဒေါသမောဟာနုဂတံ အာတုရံ နာမ, တံ ဣဓ ဒဿိတံ. နော စ အာတုရစိတ္တောတိ ဣဓ နိက္ကိလေသတာယ စိတ္တဿ အနာတုရဘာဝေါ ဒဿိတော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ လောကိယမဟာဇနော အာတုရကာယော စေဝ အာတုရစိတ္တော စာတိ ဒဿိတော, ခီဏာသဝါ အာတုရကာယာ အနာတုရစိတ္တာ, သတ္တ သေခါ နေဝ အာတုရစိတ္တာ, န အနာတုရစိတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဘဇမာနာ ပန အနာတုရစိတ္တတံယေဝ ဘဇန္တီတိ. ပဌမံ.

ในบทว่า 'ดูก่อนคฤหบดี ด้วยประการฉะนี้แล กายก็ป่วยไข้ จิตก็ป่วยไข้' นั้น อันที่จริง ชื่อว่ากาย แม้ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ป่วยไข้เป็นธรรมดา ส่วนจิตที่ตามประกอบด้วยราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าป่วยไข้ จิตนั้นท่านแสดงไว้ในที่นี้ ในบทว่า 'แต่จิตไม่ป่วยไข้' นี้ ท่านแสดงความที่จิตไม่ป่วยไข้เพราะความสิ้นกิเลส ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ ท่านจึงแสดงว่ามหาชนผู้เป็นโลกิยะมีกายป่วยไข้และมีจิตป่วยไข้, พระขีณาสพทั้งหลายมีกายป่วยไข้ แต่มีจิตไม่ป่วยไข้, พระเสขะ 7 จำพวก พึงทราบว่า มีจิตป่วยไข้ก็ไม่ใช่ มีจิตไม่ป่วยไข้ก็ไม่ใช่ แต่เมื่อว่าโดยส่วนแล้ว ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตไม่ป่วยไข้เท่านั้น. จบข้อที่หนึ่ง.

၂. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาเทวทหสูตร

၂. ဒုတိယေ ဒေဝဒဟန္တိ ဒေဝါ ဝုစ္စန္တိ ရာဇာနော, တေသံ မင်္ဂလဒဟော, သယံဇာတော ဝါ သော ဒဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဒေဝဒဟော’’တိ ဝုတ္တော. တဿ အဝိဒူရေ နိဂမော ဒေဝဒဟန္တွေဝ နပုံသကလိင်္ဂဝသေန သင်္ခံ ဂတော. ပစ္ဆာဘူမဂမိကာတိ ပစ္ဆာဘူမံ အပရဒိသာယံ နိဝိဋ္ဌံ ဇနပဒံ ဂန္တုကာမာ. နိဝါသန္တိ တေမာသံ ဝဿာဝါသံ. အပလောကိတောတိ အာပုစ္ဆိတော. အပလောကေထာတိ အာပုစ္ဆထ. ကသ္မာ ထေရံ အာပုစ္ဆာပေတိ? တေ သဘာရေ ကာတုကာမတာယ. ယော ဟိ ဧကဝိဟာရေ ဝသန္တောပိ သန္တိကံ န ဂစ္ဆတိ ပက္ကမန္တော အနာပုစ္ဆာ ပက္ကမတိ, အယံ နိဗ္ဘာရော နာမ. ယော ဧကဝိဟာရေ ဝသန္တောပိ အာဂန္တွာ ပဿတိ, ပက္ကမန္တော အာပုစ္ဆတိ, အယံ သဘာရော နာမ. ဣမေပိ ဘိက္ခူ ဘဂဝါ ‘‘ဧဝမိမေ သီလာဒီဟိ ဝဍ္ဎိဿန္တီ’’တိ သဘာရေ ကာတုကာမော အာပုစ္ဆာပေတိ.

๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เทวทหะ ความว่า พระราชาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า เทวะ, สระโบกขรณีอันเป็นมงคลของพระราชาเหล่านั้น หรือสระนั้นเกิดขึ้นเอง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'เทวทหะ' นิคมในที่ไม่ไกลจากสระนั้น ถึงการนับว่า เทวทหะ ด้วยอำนาจนปุงสกลิงค์. บทว่า ปัจฉาภูมคมิกา คือ ผู้มีความประสงค์จะไปยังชนบทชื่อปัจฉาภูมิ ซึ่งตั้งอยู่ในทิศตะวันตก. บทว่า นิวาสันติ คือ อยู่จำพรรษาตลอด 3 เดือน. บทว่า อปโลกิโต คือ บอกลาแล้ว. บทว่า อปโลเกถะ คือ ท่านทั้งหลายจงบอกลา. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงรับสั่งให้บอกลาพระเถระ? ตอบว่า เพราะทรงประสงค์จะทำให้ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีภาระ. จริงอยู่ ภิกษุใด แม้อยู่ในวิหารเดียวกัน ก็ไม่เข้าไปหา (พระเถระ) เมื่อจะหลีกไป ก็หลีกไปโดยไม่บอกลา ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีภาระ. ภิกษุใด แม้อยู่ในวิหารเดียวกัน ก็มาเฝ้า เมื่อจะหลีกไป ก็บอกลา ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้มีภาระ. พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะทำให้ภิกษุแม้เหล่านี้เป็นผู้มีภาระ ด้วยทรงดำริว่า 'ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุเหล่านี้จักเจริญด้วยศีลเป็นต้น' จึงรับสั่งให้บอกลา.

ပဏ္ဍိတောတိ ဓာတုကောသလ္လာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. အနုဂ္ဂါဟကောတိ အာမိသာနုဂ္ဂဟေန စ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန စာတိ ဒွီဟိပိ အနုဂ္ဂဟေဟိ အနုဂ္ဂါဟကော. ထေရော ကိရ အညေ ဘိက္ခူ ဝိယ ပါတောဝ ပိဏ္ဍာယ အဂန္တွာ သဗ္ဗဘိက္ခူသု ဂတေသု သကလံ သံဃာရာမံ အနုဝိစရန္တော အသမ္မဋ္ဌဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇတိ, အဆဍ္ဍိတံ ကစဝရံ ဆဍ္ဍေတိ, သံဃာရာမေ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနိ မဉ္စပီဌဒါရုဘဏ္ဍမတ္တိကာဘဏ္ဍာနိ ပဋိသာမေတိ. ကိံ ကာရဏာ? ‘‘မာ အညတိတ္ထိယာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌာ ဒိသွာ ပရိဘဝံ အကံသူ’’တိ. တတော ဂိလာနသာလံ ဂန္တွာ ဂိလာနေ အဿာသေတွာ ‘‘ကေနတ္ထော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ယေန အတ္ထော ဟောတိ, တဒတ္ထံ [Pg.237] တေသံ ဒဟရသာမဏေရေ အာဒါယ ဘိက္ခာစာရဝတ္တေန ဝါ သဘာဂဋ္ဌာနေ ဝါ ဘေသဇ္ဇံ ပရိယေသိတွာ တေသံ ဒတွာ, ‘‘ဂိလာနုပဋ္ဌာနံ နာမ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ ဝဏ္ဏိတံ, ဂစ္ဆထ သပ္ပုရိသာ အပ္ပမတ္တာ ဟောထာ’’တိ တေ ပေသေတွာ သယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဥပဋ္ဌာကကုလေ ဝါ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆတိ. ဣဒံ တာဝဿ နိဗဒ္ဓဝါသဋ္ဌာနေ အာစိဏ္ဏံ.

บทว่า บัณฑิต คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต 4 ประการ มีความฉลาดในธาตุเป็นต้น. บทว่า ผู้สงเคราะห์ คือ ผู้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ทั้งสองอย่าง คือ ด้วยอามิสสงเคราะห์และธรรมสงเคราะห์. ได้ยินว่า พระเถระไม่ไปบิณฑบาตแต่เช้าตรู่เหมือนภิกษุรูปอื่น เมื่อภิกษุทั้งปวงไปแล้ว ท่านเที่ยวตรวจไปทั่วสังฆาราม กวาดสถานที่ที่ยังไม่ได้กวาด ทิ้งขยะที่ยังไม่ได้ทิ้ง เก็บงำเตียง ตั่ง เครื่องไม้ เครื่องดินที่วางไว้ไม่เรียบร้อยในสังฆาราม. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า 'ขอพวกอัญเดียรถีย์ที่เข้ามาในวิหาร เมื่อเห็นแล้ว อย่าได้ติเตียนเลย'. จากนั้น ท่านไปโรงพยาบาล ปลอบโยนภิกษุไข้แล้ว ถามว่า 'ท่านต้องการอะไร' เมื่อท่านต้องการสิ่งใด ก็พาสามเณรน้อยของภิกษุไข้เหล่านั้นไป แสวงหาเภสัชด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาต หรือในสถานที่อันสมควร แล้วมอบให้แก่สามเณรเหล่านั้น (แล้วส่งไปโดยกล่าวว่า) 'สัตบุรุษทั้งหลาย การอุปัฏฐากภิกษุไข้ อันพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว ท่านทั้งหลายจงไปเถิด จงเป็นผู้ไม่ประมาท' ส่วนตนเองก็เที่ยวบิณฑบาต ทำภัตกิจในตระกูลอุปัฏฐาก หรือ (ในที่อื่น) แล้วจึงกลับสู่วิหาร. นี้เป็นกิจวัตรที่ท่านทำเป็นประจำในสถานที่ที่ท่านอยู่เป็นนิตย์ก่อน.

ဘဂဝတိ ပန စာရိကံ စရမာနေ ‘‘အဟံ အဂ္ဂသာဝကော’’တိ ဥပါဟနံ အာရုယှ ဆတ္တံ ဂဟေတွာ ပုရတော ပုရတော န ဂစ္ဆတိ. ယေ ပန တတ္ထ မဟလ္လကာ ဝါ အာဗာဓိကာ ဝါ အတိဒဟရာ ဝါ, တေသံ ရုဇ္ဇနဋ္ဌာနာနိ တေလေန မက္ခာပေတွာ ပတ္တစီဝရံ အတ္တနော ဒဟရသာမဏေရေဟိ ဂါဟာပေတွာ တံဒိဝသံ ဝါ ဒုတိယဒိဝသံ ဝါ တေ ဂဏှိတွာဝ ဂစ္ဆတိ. ဧကဒိဝသဉှိ တညေဝ အာယသ္မန္တံ အတိဝိကာလေ သမ္ပတ္တတ္တာ သေနာသနံ အလဘိတွာ, စီဝရကုဋိယံ နိသိန္နံ ဒိသွာ, သတ္ထာ ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ, ဟတ္ထိဝါနရတိတ္တိရဝတ္ထုံ ကထေတွာ, ‘‘ယထာဝုဍ္ဎံ သေနာသနံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ သိက္ခာပဒံ ပညာပေသိ. ဧဝံ တာဝေသ အာမိသာနုဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဏှာတိ. ဩဝဒန္တော ပနေသ သတဝါရမ္ပိ သဟဿဝါရမ္ပိ တာဝ ဩဝဒတိ, ယာဝ သော ပုဂ္ဂလော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာတိ, အထ နံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အညံ ဩဝဒတိ. ဣမိနာ နယေန ဩဝဒတော စဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဂဏနပထံ အတိက္ကန္တာ. ဧဝံ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဏှာတိ.

ส่วนเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไป ท่านมิได้ดำริว่า 'เราเป็นอัครสาวก' แล้วสวมรองเท้า กั้นร่ม เดินไปข้างหน้าๆ แต่บรรดาภิกษุในที่นั้น ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้เฒ่า หรืออาพาธ หรือยังเด็กมาก ท่านให้ทาน้ำมันในที่ที่ปวดเมื่อยของภิกษุเหล่านั้น ให้สามเณรน้อยของตนถือบาตรและจีวร แล้วจึงพาภิกษุเหล่านั้นไปในวันนั้นหรือในวันที่สอง. จริงอยู่ วันหนึ่ง พระศาสดาทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีอายุนั้นเอง มาถึงในเวลาค่ำมืดเกินไป ไม่ได้เสนาสนะ ต้องนั่งอยู่ในกุฎีเก็บจีวร ในวันรุ่งขึ้น พระศาสดาจึงรับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ ตรัสเรื่องช้าง ลิง และนกกระทา แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า 'พึงจัดเสนาสนะถวายตามลำดับพรรษา'. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระนี้ย่อมสงเคราะห์ด้วยอามิสสงเคราะห์ก่อน. ส่วนเมื่อท่านกล่าวสอน ย่อมกล่าวสอนอยู่ร้อยครั้งบ้าง พันครั้งบ้าง จนกว่าบุคคลนั้นจะตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ครั้นแล้วจึงปล่อยบุคคลนั้นไป แล้วกล่าวสอนบุคคลอื่นต่อไป. ด้วยนัยนี้ ชนทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านผู้กล่าวสอนอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตผล มีจำนวนนับไม่ถ้วน. ท่านย่อมสงเคราะห์ด้วยธรรมสงเคราะห์ด้วยประการฉะนี้.

ပစ္စဿောသုန္တိ တေ ဘိက္ခူ ‘‘အမှာကံ နေဝ ဥပဇ္ဈာယော, န အာစရိယော န သန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တော. ကိံ တဿ သန္တိကေ ကရိဿာမာ’’တိ? တုဏှီဘာဝံ အနာပဇ္ဇိတွာ ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု. ဧဠဂလာဂုမ္ဗေတိ ဂစ္ဆမဏ္ဍပကေ. သော ကိရ ဧဠဂလာဂုမ္ဗော ဓုဝသလိလဋ္ဌာနေ ဇာတော. အထေတ္ထ စတူဟိ ပါဒေဟိ မဏ္ဍပံ ကတွာ တဿ ဥပရိ တံ ဂုမ္ဗံ အာရောပေသုံ, သော တံ မဏ္ဍပံ ဆာဒေသိ. အထဿ ဟေဋ္ဌာ ဣဋ္ဌကာဟိ ပရိစိနိတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိတွာ အာသနံ ပညာပယိံသု. သီတလံ ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဥဒကဝါတော ဝါယတိ. ထေရော တသ္မိံ နိသီဒိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဠဂလာဂုမ္ဗေ’’တိ.

บทว่า Paccassosuṃ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นมิได้ทรงนิ่งเฉย ด้วยคิดว่า "ท่านพระสารีบุตรนี้ไม่ใช่ทั้งอุปัชฌาย์ ไม่ใช่ทั้งอาจารย์ ไม่ใช่ทั้งสหายที่เคยเห็นเคยคบค้าสมาคมกันของพวกเรา พวกเราจะทำอะไรในสำนักของท่านเล่า" แต่ได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระศาสดาว่า "เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า" บทว่า Eḷagalāgumbe ได้แก่ ที่ซุ้มไม้. ได้ยินว่า พุ่มไม้เอฬคฬานั้นเกิดในที่มีน้ำเป็นนิตย์. ครั้งนั้น ในที่นั้น ชนทั้งหลายทำมณฑปมีเสา ๔ ต้นแล้ว ยกพุ่มไม้นั้นขึ้นไว้เบื้องบน มณฑปนั้น พุ่มไม้นั้นก็ปกคลุมมณฑปนั้น. ครั้งนั้น เบื้องล่างแห่งมณฑปนั้น ชนทั้งหลายก่ออิฐ โรยทราย แล้วปูลาดอาสนะไว้. ที่พักกลางวันนั้นเย็นสบาย ลมที่พัดมาจากน้ำก็พัดมา. พระเถระได้นั่งในที่นั้น. คำว่า eḷagalāgumbe ท่านกล่าวหมายถึงมณฑปนั้น.

နာနာဝေရဇ္ဇဂတန္တိ ဧကဿ ရညော ရဇ္ဇတော နာနာဝိဓံ ရဇ္ဇဂတံ. ဝိရဇ္ဇန္တိ အညံ ရဇ္ဇံ. ယထာ ဟိ သဒေသတော အညော ဝိဒေသော, ဧဝံ နိဝုတ္ထရဇ္ဇတော အညံ [Pg.238] ရဇ္ဇံ ဝိရဇ္ဇံ နာမ, တံ ဝေရဇ္ဇန္တိ ဝုတ္တံ. ခတ္တိယပဏ္ဍိတာတိ ဗိမ္ဗိသာရကောသလရာဇာဒယော ပဏ္ဍိတရာဇာနော. ဗြာဟ္မဏပဏ္ဍိတာတိ စင်္ကီတာရုက္ခာဒယော ပဏ္ဍိတဗြာဟ္မဏာ. ဂဟပတိပဏ္ဍိတာတိ စိတ္တသုဒတ္တာဒယော ပဏ္ဍိတဂဟပတယော. သမဏပဏ္ဍိတာတိ သဘိယပိလောတိကာဒယော ပဏ္ဍိတပရိဗ္ဗာဇကာ. ဝီမံသကာတိ အတ္ထဂဝေသိနော. ကိံဝါဒီတိ ကိံ အတ္တနော ဒဿနံ ဝဒတိ, ကိံ လဒ္ဓိကောတိ အတ္ထော. ကိမက္ခာယီတိ ကိံ သာဝကာနံ ဩဝါဒါနုသာသနိံ အာစိက္ခတိ? ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မန္တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တဗျာကရဏဿ အနုဗျာကရဏံ. သဟဓမ္မိကောတိ သကာရဏော. ဝါဒါနုဝါဒေါတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တဝါဒဿ အနုဝါဒေါ. ‘‘ဝါဒါနုပါတော’’တိပိ ပါဌော, သတ္ထု ဝါဒဿ အနုပါတော အနုပတနံ, အနုဂမနန္တိ အတ္ထော. ဣမိနာပိ ဝါဒံ အနုဂတော ဝါဒေါယေဝ ဒီပိတော ဟောတိ.

บทว่า Nānāverajjagataṃ ความว่า จากแว่นแคว้นของพระราชาองค์หนึ่ง ไปสู่แว่นแคว้นต่างๆ. แว่นแคว้นอื่น ท่านเรียกว่า วิรัชชะ. เปรียบเหมือนต่างประเทศจากประเทศของตน ฉันใด แว่นแคว้นอื่นจากแว่นแคว้นที่ตนอาศัยอยู่ ชื่อว่า วิรัชชะ ฉันนั้น, คำนั้นท่านกล่าวเป็น เวรัชชะ. บทว่า Khattiyapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตกษัตริย์ทั้งหลาย มีพระเจ้าพิมพิสารและพระเจ้าโกศลเป็นต้น. บทว่า Brāhmaṇapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตพราหมณ์ทั้งหลาย มีจังกีพราหมณ์และตารุขขพราหมณ์เป็นต้น. บทว่า Gahapatipaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตคหบดีทั้งหลาย มีจิตตคหบดีและสุทัตตคหบดีเป็นต้น. บทว่า Samaṇapaṇḍitā ได้แก่ บัณฑิตปริพาชกทั้งหลาย มีสภิยปริพาชกและปิโลติกปริพาชกเป็นต้น. บทว่า Vīmaṃsakā ได้แก่ ผู้แสวงหาเนื้อความ. บทว่า Kiṃvādī ความว่า ย่อมกล่าวทัสสนะอะไรของตน, อธิบายว่า มีลัทธิอะไร. บทว่า Kimakkhāyī ความว่า ย่อมบอกโอวาทานุสาสนีอะไรแก่สาวกทั้งหลาย. บทว่า Dhammassa cānudhammaṃ ได้แก่ การพยากรณ์ตามคำพยากรณ์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. บทว่า Sahadhammiko ได้แก่ มีเหตุผล. บทว่า Vādānuvādo ได้แก่ วาทะที่คล้อยตามวาทะที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. มีอีกบาลีหนึ่งว่า Vādānupāto ก็มี, อธิบายว่า การเป็นไปตาม การติดตาม การดำเนินตามวาทะของพระศาสดา. แม้ด้วยบทนี้ ท่านก็แสดงวาทะที่คล้อยตามวาทะนั่นเอง.

အဝိဂတရာဂဿာတိအာဒီသု တဏှာဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တဏှာ ဟိ ရဇ္ဇနတော ရာဂေါ, ဆန္ဒိယနတော ဆန္ဒော, ပိယာယနဋ္ဌေန ပေမံ, ပိဝိတုကာမဋ္ဌေန ပိပါသာ, အနုဒဟနဋ္ဌေန ပရိဠာဟောတိ ဝုစ္စတိ. အကုသလေ စာဝုသော, ဓမ္မေတိအာဒိ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အဝီတရာဂဿ အာဒီနဝံ, ဝီတရာဂဿ စ အာနိသံသံ ဒဿေတုံ. တတြ အဝိဃာတောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. အနုပါယာသောတိ နိရုပတာပေါ. အပရိဠာဟောတိ နိဒ္ဒါဟော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုတိယံ.

ในบทเป็นต้นว่า Avigatarāgassa พึงทราบเนื้อความโดยอำนาจแห่งตัณหา. จริงอยู่ ตัณหาท่านเรียกว่า ราคะ เพราะมีความหมายว่าย้อม, เรียกว่า ฉันทะ เพราะมีความหมายว่าพอใจ, เรียกว่า เปมะ เพราะมีความหมายว่ารัก, เรียกว่า ปิปาสา เพราะมีความหมายว่าต้องการจะดื่ม, เรียกว่า ปริฬาหะ เพราะมีความหมายว่าแผดเผาเนืองๆ. คำเป็นต้นว่า Akusale cāvuso, dhamme ท่านปรารภขึ้นทำไม? เพื่อทรงแสดงโทษของผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะในขันธ์ ๕ และอานิสงส์ของผู้ที่ปราศจากราคะแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า avighāto คือ ไม่มีความทุกข์. บทว่า anupāyāso คือ ไม่มีความเดือดร้อน. บทว่า apariḷāho คือ ไม่มีความเร่าร้อน. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งอย่างนี้. (เทวทหสูตรที่ ๒) จบ.

၃. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาหาลิททิกานิสูตร

၃. တတိယေ အဝန္တီသူတိ အဝန္တိဒက္ခိဏာပထသင်္ခါတေ အဝန္တိရဋ္ဌေ. ကုရရဃရေတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ပပါတေတိ ဧကတော ပပါတေ. တဿ ကိရ ပဗ္ဗတဿ ဧကံ ပဿံ ဆိန္ဒိတွာ ပါတိတံ ဝိယ အဟောသိ. ‘‘ပဝတ္တေ’’တိပိ ပါဌော, နာနာတိတ္ထိယာနံ လဒ္ဓိပဝတ္တဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော. ဣတိ ထေရော တသ္မိံ ရဋ္ဌေ တံ နဂရံ နိဿာယ တသ္မိံ ပဗ္ဗတေ ဝိဟရတိ. ဟာလိဒ္ဒိကာနီတိ ဧဝံနာမကော. အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေ မာဂဏ္ဍိယပဉှေတိ အဋ္ဌကဝဂ္ဂိကမှိ မာဂဏ္ဍိယပဉှော နာမ အတ္ထိ, တသ္မိံ ပဉှေ. ရူပဓာတူတိ ရူပက္ခန္ဓော အဓိပ္ပေတော. ရူပဓာတုရာဂဝိနိဗဒ္ဓန္တိ ရူပဓာတုမှိ ရာဂေန ဝိနိဗဒ္ဓံ. ဝိညာဏန္တိ ကမ္မဝိညာဏံ. ဩကသာရီတိ ဂေဟသာရီ အာလယသာရီ.

๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า avantīsu ได้แก่ ในอวันตีรัฐ อันเรียกว่าอวันตีทักขิณาบถ. บทว่า Kuraraghare ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนั้น. บทว่า Papāte ได้แก่ ที่ภูเขาชื่อปปาตะ. ได้ยินว่า ด้านหนึ่งของภูเขานั้นเป็นประดุจถูกตัดให้ตกลงไป. มีอีกบาลีหนึ่งว่า Pavatte ก็มี, อธิบายว่า เป็นสถานที่ที่ลัทธิของพวกเดียรถีย์ต่างๆ เกิดขึ้น. ดังนั้น พระเถระจึงอาศัยเมืองนั้นในแคว้นนั้น อยู่ที่ภูเขาลูกนั้น. บทว่า Hāliddikāni คือ ผู้มีชื่ออย่างนั้น. บทว่า Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe ความว่า ในอัฏฐกวรรค มีปัญหาชื่อมาคัณฑิยปัญหาอยู่, ในปัญหานั้น. บทว่า Rūpadhātu ประสงค์เอารูปขันธ์. บทว่า Rūpadhāturāgavinibaddhaṃ ความว่า อันราคะผูกไว้ในรูปธาตุ. บทว่า Viññāṇaṃ ได้แก่ กรรมวิญญาณ. บทว่า Okasārī ได้แก่ ผู้เที่ยวไปในเรือน ผู้เที่ยวไปในอาลัย.

ကသ္မာ [Pg.239] ပနေတ္ထ ‘‘ဝိညာဏဓာတု ခေါ, ဂဟပတီ’’တိ န ဝုတ္တန္တိ? သမ္မောဟဝိဃာတတ္ထံ. ‘‘ဩကော’’တိ ဟိ အတ္ထတော ပစ္စယော ဝုစ္စတိ, ပုရေဇာတဉ္စ ကမ္မဝိညာဏံ ပစ္ဆာဇာတဿ ကမ္မဝိညာဏဿပိ ဝိပါကဝိညာဏဿပိ ဝိပါကဝိညာဏဉ္စ ဝိပါကဝိညာဏဿပိ ကမ္မဝိညာဏဿပိ ပစ္စယော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ကတရံ နု ခေါ ဣဓ ဝိညာဏ’’န္တိ? သမ္မောဟော ဘဝေယျ, တဿ ဝိဃာတတ္ထံ တံ အဂဟေတွာ အသမ္ဘိန္နာဝ ဒေသနာ ကတာ. အပိစ အာရမ္မဏဝသေန စတဿော အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဝုတ္တာတိ တာ ဒဿေတုမ္ပိ ဣဓ ဝိညာဏံ န ဂဟိတံ.

ถามว่า เพราะเหตุไร ในที่นี้ท่านจึงไม่กล่าวว่า "ดูก่อนคหบดี วิญญาณธาตุแล"? ตอบว่า เพื่อกำจัดความหลง. จริงอยู่ โดยเนื้อความแล้ว ปัจจัย ท่านเรียกว่า โอกะ, และกรรมวิญญาณที่เกิดก่อนก็เป็นปัจจัยแก่กรรมวิญญาณที่เกิดหลังและแก่วิปากวิญญาณ, และวิปากวิญญาณก็เป็นปัจจัยแก่วิปากวิญญาณและแก่กรรมวิญญาณ, เพราะฉะนั้น ความหลงอาจเกิดขึ้นได้ว่า "วิญญาณดวงไหนหนอในที่นี้?". เพื่อกำจัดความหลงนั้น ท่านจึงไม่ทรงถือเอาวิญญาณนั้น แต่ทรงแสดงเทศนาที่ไม่ปะปนกัน. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอภิสังขารวิญญาณฐิติ ๔ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอารมณ์, เพื่อจะทรงแสดงวิญญาณฐิติเหล่านั้นด้วย ท่านจึงไม่ทรงถือเอาวิญญาณในที่นี้.

ဥပယုပါဒါနာတိ တဏှူပယဒိဋ္ဌူပယဝသေန ဒွေ ဥပယာ, ကာမုပါဒါနာဒီနိ စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ စ. စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာတိ အကုသလစိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနဘူတာ စေဝ အဘိနိဝေသဘူတာ စ အနုသယဘူတာ စ. တထာဂတဿာတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဟိ ခီဏာသဝါနံ ဧတေ ပဟီနာဝ, သတ္ထု ပန ခီဏာသဝဘာဝေါ လောကေ အတိပါကဋောတိ ဥပရိမကောဋိယာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဝိညာဏဓာတုယာတိ ဣဓ ဝိညာဏံ ကသ္မာ ဂဟိတံ? ကိလေသပ္ပဟာနဒဿနတ္ထံ. ကိလေသာ ဟိ န ကေဝလံ စတူသုယေဝ ခန္ဓေသု ပဟီနာ ပဟီယန္တိ, ပဉ္စသုပိ ပဟီယန္တိယေဝါတိ ကိလေသပ္ပဟာနဒဿနတ္ထံ ဂဟိတံ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အနောကသာရီ ဟောတီတိ ဧဝံ ကမ္မဝိညာဏေန ဩကံ အသရန္တေန အနောကသာရီ နာမ ဟောတိ.

บทว่า Upayupādānā ความว่า อุปยะ ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งตัณหูปยะและทิฏฐูปยะ, และอุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น. บทว่า Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā ได้แก่ ธรรมที่เป็นทั้งที่ตั้งมั่น เป็นทั้งความยึดมั่น และเป็นทั้งอนุสัยของอกุศลจิต. บทว่า Tathāgatassa ได้แก่ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นอันพระขีณาสพทั้งปวงละได้แล้วทั้งนั้น, แต่ความเป็นผู้สิ้นอาสวะของพระศาสดาปรากฏอย่างยิ่งในโลก, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้โดยส่วนสูงสุด. บทว่า Viññāṇadhātuyā ถามว่า เพราะเหตุไร ในที่นี้ท่านจึงถือเอาวิญญาณ? ตอบว่า เพื่อแสดงการละกิเลส. จริงอยู่ กิเลสทั้งหลายมิใช่จะถูกละได้ในขันธ์ ๔ อย่างเดียวเท่านั้น แต่ย่อมถูกละได้ในขันธ์ ๕ ทีเดียว, เพราะฉะนั้น ท่านจึงถือเอาวิญญาณเพื่อแสดงการละกิเลส. บทว่า Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti ความว่า บุคคลชื่อว่า อโนกสารี เพราะกรรมวิญญาณไม่เที่ยวไปสู่อาลัย (คือขันธ์ ๕) อย่างนี้.

ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာတိ ရူပမေဝ ကိလေသာနံ ပစ္စယဋ္ဌေန နိမိတ္တံ, အာရမ္မဏကိရိယသင်္ခါတနိဝါသနဋ္ဌာနဋ္ဌေန နိကေတန္တိ ရူပနိမိတ္တနိကေတံ. ဝိသာရော စ ဝိနိဗန္ဓော စ ဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ. ဥဘယေနပိ ဟိ ကိလေသာနံ ပတ္ထဋဘာဝေါ စ ဝိနိဗန္ဓနဘာဝေါ စ ဝုတ္တော, ရူပနိမိတ္တနိကေတေ ဝိသာရဝိနိဗန္ဓာတိ ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ, တသ္မာ ရူပနိမိတ္တနိကေတမှိ ဥပ္ပန္နေန ကိလေသဝိသာရေန စေဝ ကိလေသဗန္ဓနေန စာတိ အတ္ထော. နိကေတသာရီတိ ဝုစ္စတီတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန နိဝါသနဋ္ဌာနံ သာရီတိ ဝုစ္စတိ. ပဟီနာတိ တေ ရူပနိမိတ္တနိကေတကိလေသဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ပဟီနာ.

บทว่า รูปนิมิตฺตนิเกตวิสารวินิพนฺธาติ ความว่า รูปนั่นแหละเป็นนิมิตเพราะเป็นปัจจัยแห่งกิเลสทั้งหลาย, เป็นนิเกตเพราะเป็นที่อาศัยชั่วคราวที่เรียกว่าการทำอารมณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า รูปนิมิตตนิเกต. ความซ่านไปและเครื่องผูก ชื่อว่า วิสารวินิพันธา. จริงอยู่ ด้วยบททั้งสองนั้น ท่านกล่าวถึงความเป็นไปทั่วและความเป็นเครื่องผูกของกิเลสทั้งหลาย, ความซ่านไปและเครื่องผูกในรูปนิมิตตนิเกต ชื่อว่า รูปนิมิตตนิเกตวิสารวินิพันธา, เพราะเหตุนั้น เนื้อความคือ ด้วยความซ่านไปแห่งกิเลสและด้วยเครื่องผูกคือกิเลสที่เกิดขึ้นในรูปนิมิตตนิเกต. ที่ตรัสว่า นิเกตสารี เพราะหมายถึงผู้เที่ยวไปสู่ที่อยู่อาศัยโดยการทำอารมณ์. บทว่า ปหีนาติ ความว่า รูปนิมิตตนิเกต กิเลสคือความซ่านไปและเครื่องผูกเหล่านั้น อันพระองค์ทรงละได้แล้ว.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ‘‘ဩကာ’’တိ ဝုတ္တာ, ဆ အာရမ္မဏာနိ ‘‘နိကေတ’’န္တိ? ဆန္ဒရာဂဿ ဗလဝဒုဗ္ဗလတာယ. သမာနေပိ ဟိ ဧတေသံ အာလယဋ္ဌေန ဝိသယဘာဝေ ဩကောတိ နိစ္စနိဝါသနဋ္ဌာနဂေဟမေဝ ဝုစ္စတိ, နိကေတန္တိ [Pg.240] ‘‘အဇ္ဇ အသုကဋ္ဌာနေ ကီဠိဿာမာ’’တိ ကတသင်္ကေတဋ္ဌာနံ နိဝါသဋ္ဌာနံ ဥယျာနာဒိ. တတ္ထ ယထာ ပုတ္တဒါရဓနဓညပုဏ္ဏဂေဟေ ဆန္ဒရာဂေါ ဗလဝါ ဟောတိ, ဧဝံ အဇ္ဈတ္တိကေသု ခန္ဓေသု. ယထာ ပန ဥယျာနဋ္ဌာနာဒီသု တတော ဒုဗ္ဗလတရော ဟောတိ, ဧဝံ ဗာဟိရေသု ဆသု အာရမ္မဏေသူတိ ဆန္ဒရာဂဿ ဗလဝဒုဗ္ဗလတာယ ဧဝံ ဒေသနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

เพราะเหตุไร ในพระสูตรนี้ ขันธ์ ๕ จึงตรัสเรียกว่า “โอฆะ” แต่อารมณ์ ๖ ตรัสเรียกว่า “นิเกต”? ตอบว่า เพราะความที่ฉันทราคะมีกำลังและมีกำลังน้อย. จริงอยู่ แม้เมื่อความเป็นวิสัยโดยความเป็นที่อาศัยของขันธ์ ๕ และอารมณ์ ๖ เหล่านั้นจะเสมอกัน แต่ในโลก ที่เรียกว่า “โอฆะ” ย่อมหมายถึงเรือนอันเป็นที่อยู่ประจำเท่านั้น, ส่วนที่เรียกว่า “นิเกต” หมายถึงสถานที่อยู่อาศัยชั่วคราว เช่น สวน เป็นต้น อันเป็นที่ทำสัญญานัดหมายกันว่า “วันนี้เราจะเล่นกันในที่ชื่อโน้น”. ในขันธ์ ๕ และอารมณ์ ๖ นั้น ฉันทราคะในเรือนที่เต็มด้วยบุตร ภรรยา ทรัพย์ และข้าวเปลือก มีกำลังมากฉันใด ฉันทราคะในขันธ์ทั้งหลายอันเป็นภายในก็มีกำลังมากฉันนั้น. แต่ฉันทราคะในสถานที่เช่นสวนเป็นต้น มีกำลังน้อยกว่าฉันทราคะนั้นฉันใด ฉันทราคะในอารมณ์ ๖ อันเป็นภายนอกก็มีกำลังน้อยกว่าฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาอย่างนี้ เพราะความที่ฉันทราคะมีกำลังและมีกำลังน้อย.

သုခိတေသု သုခိတောတိ ဥပဋ္ဌာကေသု ဓနဓညလာဘာဒိဝသေန သုခိတေသု ‘‘ဣဒါနာဟံ မနာပံ ဘောဇနံ လဘိဿာမီ’’တိ ဂေဟသိတသုခေန သုခိတော ဟောတိ, တေဟိ ပတ္တသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနော ဝိယ စရတိ. ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတောတိ တေသံ ကေနစိဒေဝ ကာရဏေန ဒုက္ခေ ဥပ္ပန္နေ သယံ ဒွိဂုဏေန ဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော ဟောတိ. ကိစ္စကရဏီယေသူတိ ကိစ္စသင်္ခါတေသု ကရဏီယေသု. တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတီတိ ဥပယောဂံ သယံ တေသံ ကိစ္စာနံ ကတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ကာမေသူတိ ဝတ္ထုကာမေသု. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ အရိတ္တော ဟောတီတိ ဧဝံ ကိလေသကာမေဟိ အရိတ္တော ဟောတိ အန္တော ကာမာနံ ဘာဝေန အတုစ္ဆော. သုက္ကပက္ခော တေသံ အဘာဝေန ရိတ္တော တုစ္ဆောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า สุขิเตสุ สุขิโต ความว่า เมื่ออุปัฏฐากทั้งหลายมีความสุขด้วยเหตุมีลาภคือทรัพย์และข้าวเปลือกเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้มีความสุขด้วยสุขที่อาศัยเรือน (เคหสิตสุข) ว่า “บัดนี้เราจักได้โภชนะที่น่าพอใจ” ประพฤติราวกะว่าตนเองกำลังเสวยสมบัติที่อุปัฏฐากเหล่านั้นได้แล้ว. บทว่า ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต ความว่า เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่อุปัฏฐากเหล่านั้นเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ตนเองก็ย่อมเป็นผู้มีทุกข์ด้วยทุกข์ทวีคูณ. บทว่า กิจฺจกรณิเยสูติ คือ ในกิจที่ควรทำอันเรียกว่ากิจ. บทว่า เตสุ โยคํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความขวนขวายอย่างยิ่ง คือ ตนเองย่อมถึงความเป็นผู้ต้องทำกิจของอุปัฏฐากเหล่านั้น. บทว่า กาเมสูติ คือ ในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า เอวํ โข คหปติ กาเมหิ อริตฺโต โหติ ความว่า ดูก่อนคฤหบดี เป็นผู้ไม่ว่างจากกามทั้งหลายอย่างนี้ คือ เป็นผู้ไม่ว่างจากกิเลสกามทั้งหลายอย่างนี้ เป็นผู้ไม่เปล่าเพราะมีความเป็นไปแห่งกามภายใน. พึงทราบว่า ฝ่ายขาว (ศุกลปักษ์) ชื่อว่าว่างเปล่า เพราะไม่มีกิเลสกามเหล่านั้น.

ပုရက္ခရာနောတိ ဝဋ္ဋံ ပုရတော ကုရုမာနော. ဧဝံရူပေါ သိယန္တိအာဒီသု ဒီဃရဿကာဠောဒါတာဒီသု ရူပေသု ‘‘ဧဝံရူပေါ နာမ ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထေတိ. သုခါဒီသု ဝေဒနာသု ဧဝံဝေဒနော နာမ; နီလသညာဒီသု သညာသု ဧဝံ သညော နာမ; ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီသု သင်္ခါရေသု ဧဝံသင်္ခါရော နာမ; စက္ခုဝိညာဏာဒီသု ဝိညာဏေသု ‘‘ဧဝံ ဝိညာဏော နာမ ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထေတိ.

บทว่า ปุรกฺขราโน ความว่า กระทำวัฏฏะไว้เบื้องหน้า. ในบทว่า เอวํรูโป สิยํ เป็นต้น คือ ในรูปทั้งหลาย มีรูปยาว รูปสั้น รูปดำ รูปขาว เป็นต้น ย่อมปรารถนาว่า “พึงเป็นผู้มีรูปชื่ออย่างนี้”. ในเวทนาทั้งหลาย มีสุขเวทนาเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีเวทนาชื่ออย่างนี้”; ในสัญญาทั้งหลาย มีนีลสัญญาเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีสัญญาชื่ออย่างนี้”; ในสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น (ย่อมปรารถนาว่า) “พึงเป็นผู้มีสังขารชื่ออย่างนี้”; ในวิญญาณทั้งหลาย มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมปรารถนาว่า “พึงเป็นผู้มีวิญญาณชื่ออย่างนี้”.

အပုရက္ခရာနောတိ ဝဋ္ဋံ ပုရတော အကုရုမာနော. သဟိတံ မေ, အသဟိတံ တေတိ တုယှံ ဝစနံ အသဟိတံ အသိလိဋ္ဌံ, မယှံ သဟိတံ သိလိဋ္ဌံ မဓုရပါနသဒိသံ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တန္တိ ယံ တုယှံ ဒီဃေန ကာလေန ပရိစိတံ သုပ္ပဂုဏံ, တံ မမ ဝါဒံ အာဂမ္မ သဗ္ဗံ ခဏေန ဝိပရာဝတ္တံ နိဝတ္တံ. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါတိ တုယှံ ဒေါသော မယာ အာရောပိတော. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယာတိ တံ တံ အာစရိယံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဥတ္တရိ ပရိယေသန္တော ဣမဿ ဝါဒဿ မောက္ခာယ စရ အာဟိဏ္ဍာဟိ. နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီတိ အထ သယမေဝ ပဟောသိ, ဣဓေဝ နိဗ္ဗေဌေဟီတိ. တတိယံ.

บทว่า อปุรกฺขราโน ความว่า ไม่กระทำวัฏฏะไว้เบื้องหน้า. บทว่า สหิตํ เม, อสหิตํ เต ความว่า คำของท่านไม่สอดคล้อง ไม่ราบรื่น, (ส่วน) คำของเราสอดคล้อง ราบรื่น เหมือนน้ำผึ้ง. บทว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ ความว่า คำใดที่ท่านสั่งสมมาดีแล้ว คล่องแคล่วแล้วโดยกาลนาน คำนั้นทั้งหมด เมื่อมาถึงวาทะของเรา ก็กลับกลายหายไปในทันที. บทว่า อาโรปิโต เต วาโท ความว่า โทษอันเรายกขึ้นแก่ท่านแล้ว. บทว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย ความว่า ท่านจงเข้าไปหาอาจารย์นั้นๆ แล้วแสวงหา (ความรู้) ที่ยิ่งขึ้นไป จงเที่ยวไปเพื่อความหลุดพ้นจากวาทะนี้. บทว่า นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสิ ความว่า หรือถ้าท่านสามารถ ก็จงแก้ด้วยตนเองในที่ประชุมนี้แหละ. (จบสูตร) ที่ ๓.

၄. ဒုတိယဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยหาลิททิกานิสูตร

၄. စတုတ္ထေ [Pg.241] သက္ကပဉှေတိ စူဠသက္ကပဉှေ, မဟာသက္ကပဉှေပေတံ ဝုတ္တမေဝ. တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တာတိ တဏှာသင်္ခယေ နိဗ္ဗာနေ တဒါရမ္မဏာယ ဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တာ. အစ္စန္တနိဋ္ဌာတိ အန္တံ အတိက္ကန္တနိဋ္ဌာ သတတနိဋ္ဌာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. စတုတ္ထံ.

๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สกฺกปญฺเห ความว่า แม้ในจูฬสักกปัญหสูตรและมหาสักกปัญหสูตร พระองค์ก็ได้ตรัสคำนี้ไว้แล้ว. บทว่า ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตา ความว่า หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติซึ่งมีพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาเป็นอารมณ์. บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺฐา ความว่า มีความสำเร็จล่วงส่วนสุด คือมีความสำเร็จอันยั่งยืน. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. (จบสูตร) ที่ ๔.

၅. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสมาธิสูตร

၅. ပဉ္စမေ သမာဓိန္တိ ဣဒံ ဘဂဝါ တေ ဘိက္ခူ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ပရိဟာယန္တေ ဒိသွာ, ‘‘စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘန္တာနံ ဣမေသံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ဉတွာ အာဟ. အဘိနန္ဒတီတိ ပတ္ထေတိ. အဘိဝဒတီတိ တာယ အဘိနန္ဒနာယ ‘‘အဟော ပိယံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ ဝဒတိ. ဝါစံ အဘိနန္ဒန္တောပိ စ တံ အာရမ္မဏံ နိဿာယ ဧဝံ လောဘံ ဥပ္ပာဒေန္တော အဘိဝဒတိယေဝ နာမ. အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဏှာတိ. ယာ ရူပေ နန္ဒီတိ ယာ သာ ရူပေ ဗလဝပတ္ထနာသင်္ခါတာ နန္ဒီ. တဒုပါဒါနန္တိ တံ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနံ. နာဘိနန္ဒတီတိ န ပတ္ထေတိ. နာဘိဝဒတီတိ ပတ္ထနာဝသေန န ‘‘ဣဋ္ဌံ ကန္တ’’န္တိ ဝဒတိ. ဝိပဿနာစိတ္တေန စေတသာ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝစီဘေဒံ ကရောန္တောပိ နာဘိဝဒတိယေဝ. ပဉ္စမံ.

๕. ในสูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ว่า สมาธึ เป็นต้น เพราะทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นเสื่อมจากจิตเตกัคคตาแล้ว ทรงทราบว่า “เมื่อภิกษุเหล่านี้ได้จิตเตกัคคตา กรรมฐานจักเจริญ”. บทว่า อภินนฺทติ คือ ย่อมปรารถนา. บทว่า อภิวทติ คือ ย่อมกล่าวด้วยความเพลิดเพลินนั้นว่า “โอ น่ารัก น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ”. อนึ่ง แม้ผู้ไม่เปล่งวาจาเพลิดเพลินอยู่ แต่เมื่ออาศัยอารมณ์นั้น ยังโลภะให้เกิดขึ้นอย่างนี้ ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวถึงโดยแท้. บทว่า อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ คือ กลืนกิน ทำให้สำเร็จแล้วยึดถือ. บทว่า ยา รูเป นนฺที คือ นันทิใดในรูปอันได้แก่ความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า ตทุปาทานํ คือ นันทินั้นเป็นอุปาทานเพราะมีความหมายว่ายึดถือ. บทว่า นาภินนฺทติ คือ ไม่ปรารถนา. บทว่า นาภิวทติ คือ ไม่กล่าวว่า “น่าปรารถนา น่าใคร่” ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา. แม้ผู้กระทำการเปล่งวาจาด้วยจิตที่เป็นวิปัสสนาว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์” ก็ไม่ชื่อว่ากล่าวถึงเลย. (จบสูตร) ที่ ๕.

၆. ပဋိသလ္လာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร

၆. ဆဋ္ဌေ ပဋိသလ္လာဏေတိ ဣဒံ ဘဂဝါ တေ ဘိက္ခူ ကာယဝိဝေကေန ပရိဟာယန္တေ ဒိသွာ ‘‘ကာယဝိဝေကံ လဘန္တာနံ ဣမေသံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ဉတွာ အာဟ. ဆဋ္ဌံ.

๖. ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ว่า ปฏิสลฺลาเณ เป็นต้น เพราะทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นเสื่อมจากกายวิเวกแล้ว ทรงทราบว่า “เมื่อภิกษุเหล่านี้ได้กายวิเวก กรรมฐานจักเจริญ”. (จบสูตร) ที่ ๖.

၇. ဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร

၇. သတ္တမေ ဥပါဒါပရိတဿနန္တိ ဂဟဏေန ဥပ္ပန္နံ ပရိတဿနံ. အနုပါဒါအပရိတဿနန္တိ အဂ္ဂဟဏေန အပရိတဿနံ. ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဝိညာဏံ ဟောတီတိ ‘‘မမ ရူပံ ဝိပရိဏတ’’န္တိ ဝါ ‘‘အဟု ဝတ မေတံ, ဒါနိ ဝတ မေ နတ္ထီ’’တိ ဝါ အာဒိနာ နယေန ကမ္မဝိညာဏံ ရူပဿ ဘေဒါနုပရိဝတ္တိ ဟောတိ. ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာတိ ဝိပရိဏာမဿ အနုပရိဝတ္တိတော ဝိပရိဏာမာရမ္မဏစိတ္တတော [Pg.242] ဇာတာ. ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါတိ တဏှာပရိတဿနာ စ အကုသလဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စ. စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တံ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တီတိ ပရိယာဒိယိတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ဥတ္တာသဝါတိ သဥတ္တာသော. ဝိဃာတဝါတိ သဝိဃာတော သဒုက္ခော. အပေက္ခဝါတိ သာလယော. ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတီတိ ဂဏှိတွာ ပရိတဿကော နာမ ဟောတိ. န ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တီတိ ခီဏာသဝဿ ကမ္မဝိညာဏမေဝ နတ္ထိ, တသ္မာ ရူပဘေဒါနုပရိဝတ္တိ န ဟောတီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. သတ္တမံ.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุปาทาปริตสฺสนํ คือ ความสะดุ้งที่เกิดขึ้นเพราะความยึดมั่น บทว่า อนุปาทาอปริตสฺสนํ คือ ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น ความว่า วิญญาณย่อมเป็นไปตามความแปรปรวนแห่งรูป คือ (คิด) ว่า ‘รูปของเราแปรปรวนไปแล้ว’ ดังนี้บ้าง หรือว่า ‘สิ่งนี้เคยมีแก่เราหนอ บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เราหนอ’ ดังนี้บ้าง โดยนัยเป็นต้นดังนี้ กรรมวิญญาณย่อมเป็นไปตามความแตกสลายแห่งรูป บทว่า วิปริณมานุปริวตฺติชา คือ เกิดจากจิตที่เป็นไปตามความแปรปรวน คือเกิดจากจิตที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ บทว่า ปริตสฺสนา ธมฺมสมุปฺปาทา คือ ความสะดุ้งแห่งตัณหาและความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า จิตฺตํ คือ กุศลจิต บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ คือ ครอบงำแล้วตั้งอยู่ บทว่า อุตฺตาสวา คือ มีความหวาดเสียว บทว่า วิฆาตวา คือ มีความคับแค้น มีความทุกข์ บทว่า อเปกฺขวา คือ มีความอาลัย บทว่า อุปาทาย จ ปริตสฺสติ คือ ยึดมั่นแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้สะดุ้ง บทว่า น รูปวิปริณมานุปริวตฺตี ความว่า พระขีณาสพไม่มีกรรมวิญญาณเลย เพราะฉะนั้น ควรกล่าวว่า (วิญญาณ) ย่อมไม่เป็นไปตามความแตกสลายแห่งรูป จบสูตรที่ ๗

၈. ဒုတိယဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒

၈. အဋ္ဌမေ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန ဒေသနာ ကတာ. ဣတိ ပဋိပါဋိယာ စတူသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. အဋ္ဌမံ.

๘. ในสูตรที่ ๘ พระธรรมเทศนาทรงกระทำแล้วโดยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ใน ๔ สูตรโดยลำดับ ทรงตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น จบสูตรที่ ๘

၉. ကာလတ္တယအနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร

၉. နဝမေ ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿာတိ ပစ္စုပ္ပန္နမှိ ကထာဝ ကာ, အနိစ္စမေဝ တံ. တေ ကိရ ဘိက္ခူ အတီတာနာဂတံ အနိစ္စန္တိ သလ္လက္ခေတွာ ပစ္စုပ္ပန္နေ ကိလမိံသု, အထ နေသံ ဣတော အတီတာနာဂတေပိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ ဗုဇ္ဈိဿန္တီတိ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ သတ္ထာ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ဣမံ ဒေသနံ ဒေသေသိ. နဝမံ.

๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ความว่า จะกล่าวอะไรในรูปปัจจุบันเล่า รูปปัจจุบันนั้นไม่เที่ยงนั่นเทียว ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นกำหนดว่า (ขันธ์) ในอดีตและอนาคตไม่เที่ยงแล้ว ลำบากใน (ขันธ์) ปัจจุบัน ลำดับนั้น เมื่อตรัสว่า ‘ปัจจุบันไม่เที่ยง’ ยิ่งกว่าขันธ์ในอดีตและอนาคตนี้ ภิกษุเหล่านั้นจักรู้แจ้ง พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยแล้ว จึงทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้ตามอัธยาศัยของบุคคล จบสูตรที่ ๙

၁၀-၁၁. ကာလတ္တယဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น

၁၀-၁၁. ဒသမေကာဒသမာနိ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ပဒေဟိ ဝိသေသေတွာ တထာရူပေနေဝ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ကထိတာနီတိ. ဒသမေကာဒသမာနိ.

สูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ ทรงทำให้พิเศษด้วยบทว่า ทุกฺขํ และ อนตฺตา ทรงตรัสแล้วตามอัธยาศัยของบุคคลเช่นนั้นนั่นเทียว จบสูตรที่ ๑๐ และ ๑๑

နကုလပိတုဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

นกุลปิตวรรคที่ ๑

၂. အနိစ္စဝဂ္ဂေါ

๒. อนิจจวรรค

၁-၁၀. အနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น

၁၂-၂၁. အနိစ္စဝဂ္ဂေ ပရိယောသာနသုတ္တံ ပုစ္ဆာဝသိကံ, သေသာနိ တထာ တထာ ဗုဇ္ဈနကာနဉ္စ ဝသေန ဒေသိတာနီတိ. ပဌမာဒီနိ.

ในอนิจจวรรค สูตรสุดท้ายเป็นไปโดยอำนาจแห่งคำถาม ส่วนสูตรที่เหลือ ทรงแสดงแล้วโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ตามสมควรนั้นๆ จบสูตรที่ ๑ เป็นต้น

အနိစ္စဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

อนิจจวรรคที่ ๒

၃. ဘာရဝဂ္ဂေါ

๓. ภารวรรค

၁. ဘာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาภารสูตร

၂၂. ဘာရဝဂ္ဂဿ [Pg.243] ပဌမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိဿ ဝစနီယန္တိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဣတိ အဿ ဝစနီယံ, ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရောတိ ယေ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, အယံ ဘာရောတိ ဝုစ္စတိ. ကေနဋ္ဌေနာတိ? ပရိဟာရဘာရိယဋ္ဌေန. ဧတေသဉှိ ဌာပနဂမနနိသီဒါပနနိပဇ္ဇာပနနှာပနမဏ္ဍနခါဒါပနဘုဉ္ဇာပနာဒိပရိဟာရော ဘာရိယောတိ ပရိဟာရဘာရိယဋ္ဌေန ဘာရောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံနာမောတိ တိဿော ဒတ္တောတိအာဒိနာမော. ဧဝံဂေါတ္တောတိ ကဏှာယနော ဝစ္ဆာယနောတိအာဒိဂေါတ္တော. ဣတိ ဝေါဟာရမတ္တသိဒ္ဓံ ပုဂ္ဂလံ ‘‘ဘာရဟာရော’’တိ ကတွာ ဒဿေတိ. ပုဂ္ဂလော ဟိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေယေဝ ခန္ဓဘာရံ ဥက္ခိပိတွာ ဒသပိ ဝဿာနိ ဝီသတိပိ ဝဿသတမ္ပီတိ ယာဝဇီဝံ ဣမံ ခန္ဓဘာရံ နှာပေန္တော ဘောဇေန္တော မုဒုသမ္ဖဿမဉ္စပီဌေသု နိသီဒါပေန္တော နိပဇ္ဇာပေန္တော ပရိဟရိတွာ စုတိက္ခဏေ ဆဍ္ဍေတွာ ပုန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ အပရံ ခန္ဓဘာရံ အာဒိယတိ, တသ္မာ ဘာရဟာရောတိ ဇာတော.

๒๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งภารวรรค บทว่า ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติสฺส วจนียํ ความว่า พึงกล่าวแก่ท่านนั้นว่า ปัญจุปาทานักขันธา คือ พึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภาโร ความว่า อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้เรียกว่า ภาระ (ของหนัก) ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นของหนักที่ต้องบริหาร จริงอยู่ การบริหารอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ การให้ยืน ให้เดิน ให้นั่ง ให้เอนกาย ให้อาบน้ำ ให้ประดับ ให้เคี้ยว ให้บริโภค เป็นต้น เป็นของหนัก เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ภาระ เพราะเป็นของหนักที่ต้องบริหาร บทว่า เอวํนาโม คือ มีชื่อว่า ติสสะ ทัตตะ เป็นต้น บทว่า เอวํโคตฺโต คือ มีโคตรว่า กัณหายนะ วัจฉายนะ เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ทรงกระทำบุคคลผู้สำเร็จด้วยโวหารเท่านั้นว่า "ภารหาระ" แล้วทรงแสดง จริงอยู่ บุคคลยกภาระคือขันธ์ขึ้นในขณะปฏิสนธินั่นเทียวแล้ว ตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๑๐๐ ปีบ้าง คือ ตลอดชีวิต บริหารภาระคือขันธ์นี้ โดยให้อาบน้ำ ให้บริโภค ให้นั่ง ให้เอนกายบนเตียงตั่งที่มีสัมผัสอ่อนนุ่ม แล้วทิ้งไปในขณะจุติ แล้วยึดเอาภาระคือขันธ์อื่นอีกในขณะปฏิสนธิ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ภารหาระ

ပေါနောဘဝိကာတိ ပုနဗ္ဘဝနိဗ္ဗတ္တိကာ. နန္ဒီရာဂသဟဂတာတိ နန္ဒိရာဂေန သဟ ဧကတ္တမေဝ ဂတာ. တဗ္ဘာဝသဟဂတဉှိ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ. တတြ တတြာဘိနန္ဒိနီတိ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနေ ဝါ ရူပါဒီသု ဝါ အာရမ္မဏေသု တတ္ထ တတ္ထ အဘိနန္ဒနသီလာဝ. ကာမတဏှာဒီသု ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမတဏှာ နာမ, ရူပါရူပဘဝရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါတိ အယံ ဘဝတဏှာ နာမ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဝိဘဝတဏှာ နာမ. ဘာရာဒါနန္တိ ဘာရဂဟဏံ. တဏှာယ ဟိ ဧသ ဘာရံ အာဒိယတိ. အသေသဝိရာဂနိရောဓောတိအာဒိ သဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝေဝစနံ. တဉှိ အာဂမ္မ တဏှာ အသေသတော ဝိရဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတိ စဇိယတိ ပဋိနိဿဇ္ဇိယတိ ဝိမုစ္စတိ, နတ္ထိ စေတ္ထ ကာမာလယော ဝါ ဒိဋ္ဌာလယော ဝါတိ နိဗ္ဗာနံ ဧတာနိ နာမာနိ လဘတိ. သမူလံ တဏှန္တိ တဏှာယ အဝိဇ္ဇာ မူလံ နာမ. အဗ္ဗုယှာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန တံ သမူလကံ ဥဒ္ဓရိတွာ. နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတောတိ နိတ္တဏှော ပရိနိဗ္ဗုတော နာမာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ. ပဌမံ.

บทว่า โปโนพฺภวิกา คือ นำให้เกิดในภพใหม่ บทว่า นนฺทีราคสหคตา คือ ไปถึงความเป็นอันเดียวกันกับนันทิราคะ จริงอยู่ ในที่นี้ ประสงค์เอาสภาวะที่สหรคตด้วยนันทิราคะนั้น บทว่า ตตฺร ตตฺราภินนฺทินี คือ มีปกติเพลิดเพลินอย่างยิ่งในที่นั้นๆ คือ ในที่เกิด หรือในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ในบรรดากามตัณหาเป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามตัณหา, ราคะในรูปภพและอรูปภพ ความกำหนัดในฌาน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ นี้ชื่อว่า ภวตัณหา, ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า วิภวตัณหา บทว่า ภาราทานํ คือ การถือเอาภาระ จริงอยู่ บุคคลนี้ย่อมถือเอาภาระด้วยตัณหา บทว่า อเสสวิราคนิโรโธ เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของพระนิพพานนั่นเทียว จริงอยู่ เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ตัณหาย่อมคลายไป ดับไป สละไป สลัดคืนไป พ้นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ และในพระนิพพานนั้นไม่มีอาลัยในกามหรืออาลัยในทิฏฐิ เพราะฉะนั้น พระนิพพานจึงได้ชื่อเหล่านี้ บทว่า สมูลํ ตณฺหํ ความว่า อวิชชาชื่อว่าเป็นมูลของตัณหา บทว่า อพฺพุยฺห คือ ถอนตัณหาพร้อมทั้งมูลนั้นขึ้นด้วยอรหัตตมรรค บทว่า นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต ความว่า ควรกล่าวได้ว่า ชื่อว่าปรินิพพานแล้วเพราะหมดตัณหา จบสูตรที่ ๑

၂. ပရိညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปริญญาสูตร

၂၃. ဒုတိယေ [Pg.244] ပရိညေယျေတိ ပရိဇာနိတဗ္ဗေ, သမတိက္ကမိတဗ္ဗေတိ အတ္ထော. ပရိညန္တိ အစ္စန္တပရိညံ, သမတိက္ကမန္တိ အတ္ထော. ရာဂက္ခယောတိအာဒိ နိဗ္ဗာနဿ နာမံ. တဉှိ အစ္စန္တပရိညာ နာမ. ဒုတိယံ.

๒๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปริญฺเญยฺเย ความว่า พึงกำหนดรู้, พึงก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญํ ความว่า การกำหนดรู้โดยสิ้นเชิง, การก้าวล่วง บทว่า ราคกฺขโย เป็นต้น เป็นชื่อของพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานนั้นชื่อว่า อัจจันตปริญญา จบสูตรที่ ๒

၃. အဘိဇာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอภิชานสูตร

၂၄. တတိယေ အဘိဇာနန္တိ အဘိဇာနန္တော. ဣမိနာ ဉာတပရိညာ ကထိတာ, ဒုတိယပဒေန တီရဏပရိညာ, တတိယစတုတ္ထေဟိ ပဟာနပရိညာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တိဿော ပရိညာ ကထိတာတိ. တတိယံ.

๒๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อภิชานํ คือ รู้ยิ่งอยู่ ด้วยบทนี้ ญาตปริญญาจึงเป็นอันตรัสแล้ว, ด้วยบทที่ ๒ ตีรณปริญญา (เป็นอันตรัสแล้ว), ด้วยบทที่ ๓ และ ๔ ปหานปริญญา (เป็นอันตรัสแล้ว) ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ปริญญา ๓ ประการจึงเป็นอันตรัสแล้ว จบสูตรที่ ๓

၄-၉. ဆန္ဒရာဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาฉันทราคสูตรเป็นต้น

၂၅-၃၀. စတုတ္ထာဒီနိ ဓာတုသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပဋိပါဋိယာ ပနေတ္ထ ပဉ္စမဆဋ္ဌသတ္တမေသု စတ္တာရိ သစ္စာနိ ကထိတာနိ, အဋ္ဌမနဝမေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ. စတုတ္ထာဒီနိ.

สูตรทั้งหลายมีสูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในธาตุสังยุตต์นั่นเทียว ในสูตรเหล่านั้น โดยลำดับ ในสูตรที่ ๕, ๖ และ ๗ ทรงตรัสสัจจะ ๔, ในสูตรที่ ๘ และ ๙ ทรงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๔ เป็นต้น

၁၀. အဃမူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาอฆมูลสูตร

၃၁. ဒသမေ အဃန္တိ ဒုက္ခံ. ဧဝမေတ္ထ ဒုက္ခလက္ခဏမေဝ ကထိတံ. ဒသမံ.

๓๑. ในสูตรที่ 10 คำว่า อฆํ คือ ทุกข์ ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ 10 นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะทุกขลักษณะเท่านั้น จบสูตรที่ 10

၁၁. ပဘင်္ဂုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาปภังคุสูตร

၃၂. ဧကာဒသမေ ပဘင်္ဂုန္တိ ပဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. ဧဝမိဓ အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ကထိတန္တိ. ဧကာဒသမံ.

๓๒. ในสูตรที่ 11 คำว่า ปภงฺคุ คือ สภาพที่แตกสลาย ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ 11 นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะอนิจจลักษณะเท่านั้น จบสูตรที่ 11

ဘာရဝဂ္ဂေါ တတိယော.

ภารวรรคที่ 3 จบ

၄. နတုမှာကဝဂ္ဂေါ

๔. นตุมหากวรรค

၁. နတုမှာကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถานตุมหากสูตร

၃၃. နတုမှာကဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပဇဟထာတိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟထ. တိဏာဒီသု တိဏံ နာမ အန္တောဖေဂ္ဂု ဗဟိသာရံ တာလနာဠိကေရာဒိ. ကဋ္ဌံ [Pg.245] နာမ အန္တောသာရံ ဗဟိဖေဂ္ဂု ခဒိရသာလသာကပနသာဒိ. သာခါ နာမ ရုက္ခဿ ဗာဟာ ဝိယ နိက္ခန္တာ. ပလာသံ နာမ တာလနာဠိကေရပဏ္ဏာဒိ. ပဌမံ.

๓๓. ในสูตรที่ 1 แห่งนตุมหากวรรค บทว่า ปชหถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงละด้วยการละฉันทราคะ ในบรรดาคำว่า หญ้า เป็นต้น ชื่อว่า หญ้า ได้แก่ ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น ที่มีกระพี้อยู่ภายใน มีแก่นอยู่ภายนอก ชื่อว่า ไม้ ได้แก่ ต้นตะเคียน ต้นสาละ ต้นสัก ต้นขนุน เป็นต้น ที่มีแก่นอยู่ภายใน มีกระพี้อยู่ภายนอก ชื่อว่า กิ่ง ได้แก่ กิ่งที่แตกออกจากต้นไม้เหมือนแขน ชื่อว่า ใบ ได้แก่ ใบตาล ใบมะพร้าว เป็นต้น จบสูตรที่ 1

၂. ဒုတိယနတုမှာကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาทุติยนตุมหากสูตร

၃၄. ဒုတိယံ ဝိနာ ဥပမာယ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. ဒုတိယံ.

๓๔. สูตรที่ 2 พระผู้มีพระภาคตรัสตามอัธยาศัยของบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ได้โดยไม่ต้องมีอุปมา จบสูตรที่ 2

၃. အညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอัญญตรภิกขุสูตร

၃၅. တတိယေ ရူပဉ္စေ, ဘန္တေ, အနုသေတီတိ ယဒိ ရူပံ အနုသေတိ. တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ ကာမရာဂါဒီသု ယေန အနုသယေန တံ ရူပံ အနုသေတိ, တေနေဝ အနုသယေန ‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှော’’တိ ပဏ္ဏတ္တိံ ဂစ္ဆတိ. န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ တေန အဘူတေန အနုသယေန ‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှော’’တိ သင်္ခံ န ဂစ္ဆတီတိ. တတိယံ.

๓๕. ในสูตรที่ 3 บทว่า รูเปญฺจ ภนฺเต อนุเสติ ความว่า หากว่าอนุสัยนอนเนื่องในรูป บทว่า เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า อนุสัยใดในบรรดากามราคานุสัยเป็นต้น นอนเนื่องปรารภรูปนั้น บุคคลย่อมถึงซึ่งบัญญัติว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้นนั่นเอง บทว่า น เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า บุคคลย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยที่ไม่มีอยู่ ไม่ได้เกิดขึ้นนั้น จบสูตรที่ 3

၄. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

၃၆. စတုတ္ထေ တံ အနုမီယတီတိ တံ အနုသယိတံ ရူပံ မရန္တေန အနုသယေန အနုမရတိ. န ဟိ အာရမ္မဏေ ဘိဇ္ဇမာနေ တဒါရမ္မဏာ ဓမ္မာ တိဋ္ဌန္တိ. ယံ အနုမီယတီတိ ယံ ရူပံ ယေန အနုသယေန အနုမရတိ. တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ တေန အနုသယေန ‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှော’’တိ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. အထ ဝါ ယန္တိ ကရဏဝစနမေတံ, ယေန အနုသယေန အနုမီယတိ, တေန ‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှော’’တိ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. စတုတ္ထံ.

๓๖. ในสูตรที่ 4 บทว่า ตํ อนุมีรยติ ความว่า รูปอันเป็นที่นอนเนื่องแห่งอนุสัยนั้น ย่อมตายตามไปกับอนุสัยที่กำลังตาย จริงอยู่ เมื่ออารมณ์แตกสลายไป ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์ ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ บทว่า ยํ อนุมีรยติ ความว่า รูปใดย่อมตายตามไปกับอนุสัยใด บทว่า เตน สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า บุคคลย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้น อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ นี้ เป็นกรณวจนะ มีเนื้อความว่า รูปย่อมตายตามไปกับอนุสัยใด บุคคลย่อมถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้กำหนัดแล้ว เป็นผู้ประทุษร้ายแล้ว เป็นผู้หลงแล้ว" ด้วยอนุสัยนั้น จบสูตรที่ 4

၅-၆. အာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอานันทสูตร เป็นต้น (สูตรที่ 5-6)

၃၇-၃၈. ပဉ္စမေ ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီတိ ဓရမာနဿ ဇီဝမာနဿ ဇရာ ပညာယတိ. ဌိတီတိ ဟိ ဇီဝိတိန္ဒြိယသင်္ခါတာယ အနုပါလနာယ နာမံ. အညထတ္တန္တိ ဇရာယ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

ในสูตรที่ 5 บทว่า ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ ความว่า ชราปรากฏแก่รูปที่ทรงตัวอยู่ ที่เป็นอยู่ จริงอยู่ คำว่า ฐิติ เป็นชื่อของการอนุบาล กล่าวคือ ชีวิตินทรีย์ คำว่า อญฺญถตฺตํ เป็นชื่อของชรา เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

‘‘ဥပ္ပာဒေါ ဇာတိ အက္ခာတော, ဘင်္ဂေါ ဝုတ္တော ဝယောတိ စ;

အညထတ္တံ ဇရာ ဝုတ္တာ, ဌိတီ စ အနုပါလနာ’’တိ.

"การเกิดขึ้น ท่านเรียกว่า ชาติ, ความสลาย ท่านเรียกว่า วัย, ความแปรไป ท่านเรียกว่า ชรา, และการอนุบาล ท่านเรียกว่า ฐิติ"

ဧဝံ ဧကေကဿ ခန္ဓဿ ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂသင်္ခါတာနိ တီဏိ လက္ခဏာနိ ဟောန္တိ ယာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခတဿ သင်္ခတလက္ခဏာနီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၇).

ด้วยประการฉะนี้ แห่งขันธ์แต่ละขันธ์ ย่อมมีลักษณะ 3 ประการ คือ อุปปาทะ ชรา และภังคะ ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงลักษณะ 3 ประการนั้น จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตลักษณะของสังขตธรรม 3 ประการนี้"

တတ္ထ [Pg.246] သင်္ခတံ နာမ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တော ယော ကောစိ သင်္ခါရော. သင်္ခါရော စ န လက္ခဏံ, လက္ခဏံ န သင်္ခါရော, န စ သင်္ခါရေန ဝိနာ လက္ခဏံ ပညာပေတုံ သက္ကာ, နာပိ လက္ခဏံ ဝိနာ သင်္ခါရော, လက္ခဏေန ပန သင်္ခါရော ပါကဋော ဟောတိ. ယထာ ဟိ န စ ဂါဝီယေဝ လက္ခဏံ, လက္ခဏမေဝ န ဂါဝီ, နာပိ ဂါဝိံ မုဉ္စိတွာ လက္ခဏံ ပညာပေတုံ သက္ကာ, နာပိ လက္ခဏံ မုဉ္စိတွာ ဂါဝိံ, လက္ခဏေန ပန ဂါဝီ ပါကဋာ ဟောတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในพระบาลีนั้น ชื่อว่า สังขตะ ได้แก่ สังขารใดๆ ที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น และสังขารก็ไม่ใช่ลักษณะ ลักษณะก็ไม่ใช่สังขาร และไม่อาจบัญญัติลักษณะได้โดยเว้นจากสังขาร ทั้งสังขารก็ไม่มีโดยเว้นจากลักษณะ แต่สังขารย่อมปรากฏได้ด้วยลักษณะ เปรียบเหมือนแม่โคก็ไม่ใช่ลักษณะ ลักษณะก็ไม่ใช่แม่โค และไม่อาจบัญญัติลักษณะได้โดยเว้นจากแม่โค ทั้งแม่โคก็ไม่มีโดยเว้นจากลักษณะ แต่แม่โคย่อมปรากฏได้ด้วยลักษณะ พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ ด้วยประการฉะนี้

တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ သင်္ခါရောပိ ဥပ္ပာဒလက္ခဏမ္ပိ ကာလသင်္ခါတော တဿ ခဏောပိ ပညာယတိ. ‘‘ဥပ္ပာဒေါပီ’’တိ ဝုတ္တေ သင်္ခါရောပိ ဇရာလက္ခဏမ္ပိ ကာလသင်္ခါတော တဿ ခဏောပိ ပညာယတိ. ဘင်္ဂက္ခဏေ သင်္ခါရောပိ တံလက္ခဏမ္ပိ ကာလသင်္ခါတော တဿ ခဏောပိ ပညာယတိ. အပရေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘အရူပဓမ္မာနံ ဇရာခဏော နာမ န သက္ကာ ပညာပေတုံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ စ ‘ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတာယ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ ဝဒန္တော အရူပဓမ္မာနမ္ပိ တီဏိ လက္ခဏာနိ ပညာပေတိ, တာနိ အတ္ထိက္ခဏံ ဥပါဒါယ လဗ္ဘန္တီ’’တိ ဝတွာ –

ในคำนั้น ในอุปปาทขณะของสังขารทั้งหลาย แม้สังขาร แม้อุปปาทลักษณะ แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ เมื่อตรัสว่า "แม้ความเกิดขึ้น" แม้สังขาร แม้ชราลักษณะ แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ ในภังคขณะ แม้สังขาร แม้ลักษณะนั้น แม้ขณะของสังขารนั้นที่เรียกว่ากาล ย่อมปรากฏ แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ชื่อว่า ชราขณะ ของอรูปธรรมทั้งหลาย ไม่อาจบัญญัติได้ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อตรัสว่า 'ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาปรากฏ ความเสื่อมปรากฏ ความแปรไปแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ปรากฏ' ย่อมทรงบัญญัติลักษณะ 3 ประการ แม้ของอรูปธรรมทั้งหลาย ลักษณะเหล่านั้น ย่อมได้โดยอาศัยอัฏฐิกขณะ" ดังนี้แล้ว

‘‘အတ္ထိတာ သဗ္ဗဓမ္မာနံ, ဌိတိ နာမ ပဝုစ္စတိ;

တဿေဝ ဘေဒေါ မရဏံ, သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗပါဏိန’’န္တိ. –

"ความมีอยู่แห่งธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า ฐิติ, ความแตกสลายของฐิตินั้นนั่นเอง คือ มรณะ ของสัตว์ทั้งปวงในกาลทุกเมื่อ"

ဣမာယ အာစရိယဂါထာယ တမတ္ထံ သာဓေန္တိ. အထ ဝါ သန္တတိဝသေန ဌာနံ ဌိတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ စ ဝဒန္တိ. ယသ္မာ ပန သုတ္တေ အယံ ဝိသေသော နတ္ထိ, တသ္မာ အာစရိယမတိယာ သုတ္တံ အပဋိဗာဟေတွာ သုတ္တမေဝ ပမာဏံ ကတ္တဗ္ဗံ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ. ပဉ္စမဆဋ္ဌာနိ.

(อาจารย์เหล่านั้น) ย่อมยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยคาถาของอาจารย์นี้ อีกอย่างหนึ่ง และกล่าวว่า พึงทราบว่า การตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งสันตติ คือ ฐิติ แต่เพราะเหตุว่า ความแตกต่างนี้ไม่มีในพระสูตร ฉะนั้น ไม่พึงคัดค้านพระสูตรด้วยมติของอาจารย์ พึงทำพระสูตรเท่านั้นให้เป็นประมาณ สูตรที่ 6 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ 5 และ 6

၇-၁၀. အနုဓမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอนธัมมสูตร เป็นต้น (สูตรที่ 7-10)

၃၉-၄၂. သတ္တမေ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿာတိ နဝန္နံ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အနုလောမဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ပဋိပန္နဿ. အယမနုဓမ္မောတိ အယံ အနုလောမဓမ္မော ဟောတိ. နိဗ္ဗိဒါဗဟုလောတိ ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလော ဟုတွာ. ပရိဇာနာတီတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနာတိ. ပရိမုစ္စတီတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာယ ပဟာနပရိညာယ ပရိမုစ္စတိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မဂ္ဂေါဝ ကထိတော ဟောတိ, တထာ ဣတော ပရေသု တီသု. ဣဓ ပန အနုပဿနာ အနိယမိတာ, တေသု [Pg.247] နိယမိတာ. တသ္မာ ဣဓာပိ သာ တတ္ထ နိယမိတဝသေနေဝ နိယမေတဗ္ဗာ. န ဟိ သက္ကာ တီသု အညတရံ အနုပဿနံ ဝိနာ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ ပရိဇာနိတုံ ဝါတိ. သတ္တမာဒီနိ.

ในสูตรที่ 7 บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺส ความว่า แก่ผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทา อันเป็นธรรมที่อนุโลมแก่โลกุตรธรรม 9 ประการ บทว่า อยมนุธมฺโม ความว่า นี้เป็นอนุโลมธรรม บทว่า นิพฺพิทาพหุโล ความว่า เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่าย บทว่า ปริชานาติ ความว่า ย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา 3 บทว่า ปริมุจฺจติ ความว่า ย่อมหลุดพ้นด้วยปหานปริญญาที่เกิดขึ้นในมรรคขณะ ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมรรคไว้นั่นเอง ใน 3 สูตรนอกนี้ก็เช่นกัน แต่ในสูตรนี้ อนุปัสสนาไม่ได้ถูกกำหนดไว้ ในสูตรเหล่านั้น ถูกกำหนดไว้ ฉะนั้น แม้ในสูตรนี้ อนุปัสสนานั้นพึงถูกกำหนดโดยนัยที่กำหนดไว้ในสูตรเหล่านั้นนั่นเอง เพราะว่า ไม่อาจจะเบื่อหน่ายหรือกำหนดรู้ได้โดยเว้นจากอนุปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่งใน 3 อย่าง จบสูตรที่ 7 เป็นต้น

နတုမှာကဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

นตุมหากวรรคที่ 4 จบ

၅. အတ္တဒီပဝဂ္ဂေါ

๕. อัตตทีปวรรค

၁. အတ္တဒီပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอัตตทีปสูตร

၄၃. အတ္တဒီပဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အတ္တဒီပါတိ အတ္တာနံ ဒီပံ တာဏံ လေဏံ ဂတိံ ပရာယဏံ ပတိဋ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော. အတ္တသရဏာတိ ဣဒံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အနညသရဏာတိ ဣဒံ အညဿ သရဏပဋိက္ခေပဝစနံ. န ဟိ အညော အညဿ သရဏံ ဟောတိ အညဿ ဝါယာမေန အညဿ အသိဇ္ဈနတော, ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งอัตตทีปวรรค บทว่า อตฺตทีปา มีความว่า ท่านทั้งหลายจงทำตนให้เป็นเกาะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นคติ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เป็นที่พึ่งอาศัยแล้วอยู่เถิด บทว่า อตฺตสรณา นี้เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า อนญฺญสรณา นี้เป็นคำปฏิเสธสรณะอื่น จริงอยู่ ผู้อื่นย่อมไม่เป็นสรณะของผู้อื่น เพราะความสำเร็จย่อมไม่มีแก่ผู้อื่นด้วยความพยายามของผู้อื่น และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နာထော,ကော ဟိ နာထော ပရော သိယာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၆၀);

“ตนแลเป็นที่พึ่งของตน ใครอื่นเล่าพึงเป็นที่พึ่งได้” ดังนี้ (ธ. ป. ๑๖๐)

တေနာဟ ‘‘အနညသရဏာ’’တိ. ကော ပနေတ္ထ အတ္တာ နာမ? လောကိယလောကုတ္တရော ဓမ္မော. တေနေဝါဟ – ‘‘ဓမ္မဒီပါ ဓမ္မသရဏာ အနညသရဏာ’’တိ. ယောနီတိ ကာရဏံ – ‘‘ယောနိ ဟေသာ, ဘူမိဇ, ဖလဿ အဓိဂမာယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၂၇) ဝိယ. ကိံပဟောတိကာတိ ကိံပဘုတိကာ, ကုတော ပဘဝန္တီတိ အတ္ထော? ရူပဿ တွေဝါတိ ဣဒံ တေသံယေဝ သောကာဒီနံ ပဟာနဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. န ပရိတဿတီတိ န ဂဏှာတိ န ဂဟတိ. တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတောတိ တေန ဝိပဿနင်္ဂေန ကိလေသာနံ နိဗ္ဗုတတ္တာ တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာဝ ကထိတာ. ပဌမံ.

เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “อนญฺญสรณา” ในบทนี้ อะไรชื่อว่าตน? ธรรมที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ (ชื่อว่าตน) เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระองค์จึงตรัสว่า “ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา” บทว่า โยนิ คือ เหตุ เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “ดูก่อนภูมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อการบรรลุผล” (ม. นิ. ๓.๒๒๗) บทว่า กึปโหติกา มีความว่า มีอะไรเป็นแดนเกิด เกิดมาจากไหน? พระดำรัสว่า รูปสฺส เตฺวว เป็นต้นนี้ ทรงปรารภเพื่อแสดงการละโสกะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า น ปริตสฺสติ คือ ไม่ยึดถือ ไม่ถือมั่น ชื่อว่า ตทังคนิพพุโต เพราะดับกิเลสได้ด้วยองค์แห่งวิปัสสนานั้น ในสูตรนี้ ทรงแสดงวิปัสสนาเท่านั้น จบสูตรที่ ๑

၂. ပဋိပဒါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปฏิปทาสูตร

၄၄. ဒုတိယေ ဒုက္ခသမုဒယဂါမိနီ သမနုပဿနာတိ ယသ္မာ သက္ကာယော ဒုက္ခံ, တဿ စ သမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ နာမ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဧဝံ [Pg.248] ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ဒုက္ခသမုဒယဂါမိနီ သမနုပဿနာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော ဟောတိ. ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ သမနုပဿနာတိ ဧတ္ထ သဟ ဝိပဿနာယ စတုမဂ္ဂဉာဏံ ‘‘သမနုပဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဒုတိယံ.

๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ทุกฺขสมุทยคามินี สมนุปสฺสนา ความว่า เพราะเหตุว่าสักกายะเป็นทุกข์ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์นั้น ชื่อว่าทิฏฐิสมนุปัสสนา พระองค์ตรัสไว้ว่า “ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” เพราะเหตุนั้น ในบทนี้จึงมีความหมายว่า การตามเห็นอันเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ในบทว่า ทุกฺขนิโรธคามินี สมนุปสฺสนา นี้ ตรัสเรียกมรรคญาณ ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนาว่า “สมนุปัสสนา” ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๒

၃. အနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอนิจจสูตร

၄၅. တတိယေ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတီတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရဇ္ဇတိ, ဖလက္ခဏေ ဝိမုစ္စတိ. အနုပါဒါယ အာသဝေဟီတိ အနုပ္ပာဒနိရောဓေန နိရုဒ္ဓေဟိ အာသဝေဟိ အဂဟေတွာ ဣတိ ဝိမုစ္စတိ. ရူပဓာတုယာတိအာဒိ ပစ္စဝေက္ခဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သဟ ဖလေန ပစ္စဝေက္ခဏဒဿနတ္ထန္တိပိ ဝဒန္တိယေဝ. ဌိတန္တိ ဥပရိ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စာဘာဝေန ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုဿိတန္တိ ပတ္တဗ္ဗံ ပတ္တဘာဝေန သန္တုဋ္ဌံ. ပစ္စတ္တံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သယမေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. တတိယံ.

๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ คือ พึงเห็นด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า วิรชฺชติ วิมุจฺจติ คือ ย่อมคลายกำหนัดในมรรคขณะ ย่อมหลุดพ้นในผลขณะ บทว่า อนุปาทาย อาสเวหิ คือ ย่อมหลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่นด้วยอาสวะทั้งหลายที่ดับแล้วด้วยอนุปปาทนิโรธ บทว่า รูปธาตุยา เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงปัจจเวกขณญาณ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวเหมือนกันว่า (ตรัสไว้) เพื่อแสดงปัจจเวกขณญาณพร้อมด้วยผล บทว่า ฐิตํ คือ ตั้งมั่นแล้ว เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไป บทว่า ฐิตตฺตา สนฺตุสฺสิตํ คือ สันโดษแล้ว เพราะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุ บทว่า ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายติ คือ ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน จบสูตรที่ ๓

၄. ဒုတိယအနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยอนิจจสูตร

၄၆. စတုတ္ထေ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိယောတိ ပုဗ္ဗန္တံ အနုဂတာ အဋ္ဌာရသ ဒိဋ္ဌိယော န ဟောန္တိ. အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိယောတိ အပရန္တံ အနုဂတာ စတုစတ္တာလီသ ဒိဋ္ဌိယော န ဟောန္တိ. ထာမသော ပရာမာသောတိ ဒိဋ္ဌိထာမသော စေဝ ဒိဋ္ဌိပရာမာသော စ န ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ပဌမမဂ္ဂေါ ဒဿိတော. ဣဒါနိ သဟ ဝိပဿနာယ တယော မဂ္ဂေ စ ဖလာနိ စ ဒဿေတုံ ရူပသ္မိန္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အထ ဝါ ဒိဋ္ဌိယော နာမ ဝိပဿနာယ ဧဝ ပဟီနာ, ဣဒံ ပန ဥပရိ သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. စတုတ္ထံ.

๔๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโย คือ ทิฏฐิ ๑๘ ประการที่แล่นไปตามส่วนเบื้องต้นย่อมไม่มี บทว่า อปรนฺตานุทิฏฺฐิโย คือ ทิฏฐิ ๔๔ ประการที่แล่นไปตามส่วนเบื้องปลายย่อมไม่มี บทว่า ถามาโส ปรามาโส คือ ทิฏฐิถามาสะและทิฏฐิปรามาสะย่อมไม่มี ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงปฐมมรรคแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภพระบาลีว่า รูปสฺมึ เป็นต้น เพื่อแสดงมรรค ๓ และผลทั้งหลาย พร้อมด้วยวิปัสสนา อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิฏฐิทั้งหลายย่อมละได้ด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ส่วนพระสูตรนี้ทรงปรารภเพื่อแสดงมรรค ๔ ในเบื้องหน้าพร้อมด้วยวิปัสสนา จบสูตรที่ ๔

၅. သမနုပဿနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสมนุปัสสนสูตร

၄၇. ပဉ္စမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ သမနုပဿန္တိ ဧတေသံ ဝါ အညတရန္တိ ပရိပုဏ္ဏဂါဟဝသေန ပဉ္စက္ခန္ဓေ သမနုပဿန္တိ, အပရိပုဏ္ဏဂါဟဝသေန ဧတေသံ အညတရံ. ဣတိ အယဉ္စေဝ သမနုပဿနာတိ ဣတိ အယဉ္စ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ. အသ္မီတိ စဿ အဝိဂတံ ဟောတီတိ ယဿ အယံ သမနုပဿနာ အတ္ထိ, တသ္မိံ အသ္မီတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိသင်္ခါတံ ပပဉ္စတ္တယံ အဝိဂတမေဝ ဟောတိ. ပဉ္စန္နံ [Pg.249] ဣန္ဒြိယာနံ အဝက္ကန္တိ ဟောတီတိ တသ္မိံ ကိလေသဇာတေ သတိ ကမ္မကိလေသပစ္စယာနံ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ.

๔๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ สมนุปสฺสนฺติ เอเตสํ วา อญฺญตรํ ความว่า ย่อมตามเห็นขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจการยึดถือโดยบริบูรณ์ หรือย่อมตามเห็นขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาขันธ์เหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือโดยไม่บริบูรณ์ บทว่า อิติ อยญฺเจว สมนุปสฺสนา คือ การตามเห็นนี้เป็นทิฏฐิสมนุปัสสนา บทว่า อสฺมีติ จสฺส อวิคตํ โหติ ความว่า การตามเห็นนี้มีอยู่แก่บุคคลใด ปปัญจธรรม ๓ อย่าง คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เรียกว่า อัสมิ ย่อมยังละไม่ได้แล้วนั่นเองในบุคคลนั้น บทว่า ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อวกฺกนฺติ โหติ ความว่า เมื่อกองกิเลสนั้นมีอยู่ การบังเกิดแห่งอินทรีย์ ๕ ซึ่งมีกรรมและกิเลสเป็นปัจจัยย่อมมี

အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မနောတိ ဣဒံ ကမ္မမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာတိ အာရမ္မဏံ. အဝိဇ္ဇာဓာတူတိ ဇဝနက္ခဏေ အဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေနာတိ အဝိဇ္ဇာသမ္ပယုတ္တဖဿတော ဇာတေန. အပိစ မနောတိ ဘဝင်္ဂက္ခဏေ ဝိပါကမနောဓာတု, အာဝဇ္ဇနက္ခဏေ ကိရိယမနောဓာတု. ဓမ္မာဒယော ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ. အသ္မီတိပိဿ ဟောတီတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန အသ္မီတိ ဧဝမ္ပိဿ ဟောတိ. ဣတော ပရေသု အယမဟမသ္မီတိ ရူပါဒီသု ကိဉ္စိဒေဝ ဓမ္မံ ဂဟေတွာ ‘‘အယံ အဟမသ္မီ’’တိ အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တံ. ဘဝိဿန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိဝသေန. န ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဝသေန. ရူပီ ဘဝိဿန္တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ သဿတမေဝ ဘဇန္တိ. အထေတ္ထာတိ အထ တေနေဝါကာရေန ဌိတေသု ဧတေသု ဣန္ဒြိယေသု. အဝိဇ္ဇာ ပဟီယတီတိ စတူသု သစ္စေသု အညာဏဘူတာ အဝိဇ္ဇာ ပဟီယတိ. ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေတ္ထ အသ္မီတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော. ကမ္မဿ ပဉ္စန္နဉ္စ ဣန္ဒြိယာနံ အန္တရေ ဧကော သန္ဓိ, ဝိပါကမနံ ပဉ္စိန္ဒြိယပက္ခိကံ ကတွာ ပဉ္စန္နဉ္စ ဣန္ဒြိယာနံ ကမ္မဿ စ အန္တရေ ဧကော သန္ဓီတိ. ဣတိ တယော ပပဉ္စာ အတီတော အဒ္ဓါ, ဣန္ဒြိယာဒီနိ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ, တတ္ထ ကမ္မမနံ အာဒိံ ကတွာ အနာဂတဿ ပစ္စယော ဒဿိတောတိ. ပဉ္စမံ.

บทว่า อตฺถิ ภิกฺขเว มโน นี้ ตรัสหมายถึงกรรมมโน บทว่า ธมฺมา หมายถึงอารมณ์ บทว่า อวิชฺชาธาตุ คือ อวิชชาในชวนขณะ บทว่า อวิชฺชาสมฺผสฺสเชน คือ ที่เกิดจากผัสสะที่สัมปยุตด้วยอวิชชา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มโน คือ วิปากมโนธาตุในภวังคขณะ, กิริยามโนธาตุในอาวัชชนขณะ บทว่า ธัมมา เป็นต้น มีประเภทดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า อสฺมีติปิสฺส โหติ คือ ความคิดว่า “เรามีอยู่” ดังนี้ ย่อมมีแก่บุคคลนั้นด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในบทต่อจากนี้ไป บทว่า อยมหมสฺมิ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิ โดยยึดถือธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นว่า “นี้คือเรา เราคือสิ่งนี้” บทว่า ภวิสฺสํ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิ บทว่า น ภวิสฺสํ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอุจเฉททิฏฐิ บททั้งปวงมีอาทิว่า รูปี ภวิสฺสํ ล้วนเข้าถึงสัสสตทิฏฐิทั้งนั้น บทว่า อเถตฺถ คือ เมื่ออินทรีย์เหล่านั้นตั้งอยู่โดยอาการนั้นนั่นแล บทว่า อวิชฺชา ปหียติ คือ อวิชชาอันเป็นความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ย่อมถูกละ บทว่า วิชฺชา อุปฺปชฺชติ คือ อรหัตตมรรควิชชาย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เรียกว่า อัสมิ (เป็นกรรม) ในระหว่างกรรมกับอินทรีย์ ๕ มีสนธิอย่างหนึ่ง และในระหว่างอินทรีย์ ๕ กับกรรม โดยทำวิปากมโนให้เป็นฝ่ายอินทรีย์ ๕ ก็มีสนธิอย่างหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ ปปัญจธรรม ๓ เป็นอดีตกาล, อินทรีย์เป็นต้นเป็นปัจจุบันกาล ในธรรมเหล่านั้น ทรงแสดงปัจจัยแห่งอนาคตกาล โดยทรงทำกรรมมโนให้เป็นเบื้องต้น จบสูตรที่ ๕

၆. ခန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาขันธสูตร

၄၈. ဆဋ္ဌေ ရူပက္ခန္ဓော ကာမာဝစရော, စတ္တာရော ခန္ဓာ စတုဘူမကာ. သာသဝန္တိ အာသဝါနံ အာရမ္မဏဘာဝေန ပစ္စယဘူတံ. ဥပါဒါနိယန္တိ တထေဝ စ ဥပါဒါနာနံ ပစ္စယဘူတံ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ – အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တေဟိ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝံ. ဥပါဒါတဗ္ဗန္တိ ဥပါဒါနိယံ. ဣဓာပိ ရူပက္ခန္ဓော ကာမာဝစရော, အဝသေသာ တေဘူမကာ ဝိပဿနာစာရဝသေန ဝုတ္တာ. ဧဝမေတ္ထ ရူပံ ရာသဋ္ဌေန ခန္ဓေသု ပဝိဋ္ဌံ, သာသဝရာသဋ္ဌေန ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. ဝေဒနာဒယော သာသဝါပိ အတ္ထိ, အနာသဝါပိ အတ္ထိ. တေ ရာသဋ္ဌေန သဗ္ဗေပိ ခန္ဓေသု ပဝိဋ္ဌာ, တေဘူမကာ ပနေတ္ထ သာသဝဋ္ဌေန ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ပဝိဋ္ဌာတိ. ဆဋ္ဌံ.

๔๘. ในสูตรที่ ๖ รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ ๔ เป็นจตุภูมกะ (เกิดในภูมิ ๔) คำว่า สาสวะ หมายถึง เป็นปัจจัยโดยความเป็นอารมณ์ของอาสวะทั้งหลาย คำว่า อุปาทานิยะ หมายถึง เป็นปัจจัยของอุปาทานทั้งหลายโดยนัยนั้นเหมือนกัน อธิบายความใน ๒ บทนี้ว่า ชื่อว่า สาสวะ เพราะเป็นไปพร้อมกับอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยกระทำ (ธรรมนั้น) ให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่า อุปาทานิยะ เพราะเป็นสภาวะที่อุปาทานทั้งหลายพึงยึดมั่น แม้ในอุปาทานขันธ์นี้ รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ที่เหลือเป็นเตภูมกะ (เกิดในภูมิ ๓) ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอารมณ์โคจรแห่งวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ รูป ท่านนับเข้าในขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกอง และนับเข้าในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกองแห่งธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ เวทนาเป็นต้น ที่เป็นสาสวะก็มี ที่เป็นอนาสวะก็มี เวทนาเป็นต้นทั้งหมดนั้น ท่านนับเข้าในขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นกอง ในขันธ์ ๔ เหล่านั้น ขันธ์ที่เป็นเตภูมกะ ท่านนับเข้าในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วยอรรถว่าเป็นสาสวะ จบสูตรที่ ๖

၇-၈. သောဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาโสณสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๗-๘)

၄၉-၅၀. သတ္တမေ [Pg.250] သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိသိဋ္ဌော ဥတ္တမော အဟမသ္မိ. ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာတိ ယထာဘူတဿ အဒဿနတော အညံ ကိံ ဘဝေယျ? အဒဿနံ အညာဏမေဝ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ဣဒါနိဿ တေ ပရိဝဋ္ဋံ ဝဇိရဘေဒဒေသနံ အာရဘန္တော တံ ကိံ မညသိ သောဏောတိအာဒိမာဟ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ. သတ္တမအဋ္ဌမာနိ.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า เสยฺโยหมสฺมิ (เราประเสริฐกว่า) ความว่า เราเป็นผู้พิเศษ เป็นผู้สูงสุด บทว่า กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนา (จะมาจากเหตุอะไรอื่น นอกจากความไม่เห็นตามความเป็นจริง) ความว่า นอกจากความไม่เห็นตามความเป็นจริงแล้ว จะมีเหตุอะไรอื่นอีกเล่า? อธิบายว่า ความไม่เห็น คือ อัญญาณ (ความไม่รู้) นั่นแหละ พึงเป็นเหตุ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงเริ่มเทศนาที่ทำลาย (ทิฏฐิ) ดุจสายฟ้า มีปริวัฏฏ์ ๓ แก่เขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ โสณ (โสณะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นแล้ว จบสูตรที่ ๗ และ ๘

၉-၁၀. နန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถานันทิกขยสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๙-๑๐)

၅၁-၅၂. နဝမဒသမေသု နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယောတိ ဣဒံ နန္ဒီတိ ဝါ ရာဂေါတိ ဝါ ဣမေသံ အတ္ထတော နိန္နာနာကရဏတာယ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ ဝါ နိဗ္ဗိန္ဒန္တော နန္ဒိံ ပဇဟတိ, ဝိရာဂါနုပဿနာယ ဝိရဇ္ဇန္တော ရာဂံ ပဇဟတိ. ဧတ္တာဝတာ ဝိပဿနံ နိဋ္ဌပေတွာ ‘‘ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော’’တိ ဣဓ မဂ္ဂံ ဒဿေတွာ ‘‘နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ ဖလံ ဒဿိတန္တိ. နဝမဒသမာနိ.

ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐ บทว่า นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย (เพราะความสิ้นนันทิ ราคะจึงสิ้นไป) และ ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย (เพราะความสิ้นราคะ นันทิจึงสิ้นไป) นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะบทว่า นนฺทิ หรือ ราคะ ทั้งสองนี้ โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกัน อีกนัยหนึ่ง บุคคลเมื่อเบื่อหน่ายด้วยนิพพิทานุปัสสนา ย่อมละนันทิได้ เมื่อคลายกำหนัดด้วยวิราคานุปัสสนา ย่อมละราคะได้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงวิปัสสนาให้จบแล้ว ในบทว่า ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย นี้ ทรงแสดงมรรคแล้ว และทรงแสดงผลด้วยบทว่า นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ วิมุตฺตํ (จิตย่อมหลุดพ้นเพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ) จบสูตรที่ ๙ และ ๑๐

အတ္တဒီပဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

อัตตทีปวรรคที่ ๕ จบ

မူလပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

มูลปัณณาสก์ จบบริบูรณ์

၆. ဥပယဝဂ္ဂေါ

๖. อุปยวรรค

၁. ဥပယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอุปยสูตร

၅၃. ဥပယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဥပယောတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဥပဂတော. ဝိညာဏန္တိ ကမ္မဝိညာဏံ. အာပဇ္ဇေယျာတိ ကမ္မံ ဇဝါပေတွာ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနသမတ္ထတာယ ဝုဒ္ဓိအာဒီနိ အာပဇ္ဇေယျ. ဝိညာဏုပယန္တိ ပဒဿ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏန္တိ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနသမတ္ထတာယ အဘာဝေန အာရမ္မဏံ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတိ. ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿာတိ ကမ္မဝိညာဏဿ ပတိဋ္ဌာ န ဟောတိ. တဒပ္ပတိဋ္ဌိတန္တိ တံ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ. အနဘိသင်္ခစ္စ ဝိမုတ္တန္တိ ပဋိသန္ဓိံ အနဘိသင်္ခရိတွာ ဝိမုတ္တံ. ပဌမံ.

๕๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งอุปยวรรค บทว่า อุปโย คือ ผู้เข้าไปยึดมั่นขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า วิญฺญาณํ คือ กรรมวิญญาณ บทว่า อาปชฺเชยฺย คือ ทำให้กรรมมีกำลังแล้ว เพราะความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ พึงถึงความเจริญเป็นต้น เหตุผลในการไม่ถือเอาบทว่า วิญฺญาณุปยํ ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ คือ เพราะไม่มีความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ อารมณ์ย่อมขาดสูญ บทว่า ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส คือ ที่ตั้งแห่งกรรมวิญญาณย่อมไม่มี บทว่า ตทปฺปติฏฺฐิตํ คือ วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง บทว่า อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตํ คือ ไม่ปรุงแต่งปฏิสนธิ จึงหลุดพ้น จบสูตรที่ ๑

၂. ဗီဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาพีชสูตร

၅၄. ဒုတိယေ ဗီဇဇာတာနီတိ ဗီဇာနိ. မူလဗီဇန္တိ ဝစံ ဝစတ္တံ ဟလိဒ္ဒံ သိင်္ဂိဝေရန္တိ ဧဝမာဒိ. ခန္ဓဗီဇန္တိ အဿတ္ထော နိဂြောဓောတိ ဧဝမာဒိ. ဖလုဗီဇန္တိ [Pg.251] ဥစ္ဆု ဝေဠု နဠောတိ ဧဝမာဒိ. အဂ္ဂဗီဇန္တိ အဇ္ဇုကံ ဖဏိဇ္ဇကန္တိ ဧဝမာဒိ. ဗီဇဗီဇန္တိ သာလိဝီဟိအာဒိ ပုဗ္ဗဏ္ဏဉ္စေဝ မုဂ္ဂမာသာဒိ အပရဏ္ဏဉ္စ. အခဏ္ဍာနီတိ အဘိန္နာနိ. ဘိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. အပူတိကာနီတိ ဥဒကတေမနေန အပူတိကာနိ. ပူတိဗီဇဉှိ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. အဝါတာတပဟတာနီတိ ဝါတေန စ အာတပေန စ န ဟတာနိ, နိရောဇတံ န ပါပိတာနိ. နိရောဇဉှိ ကသဋံ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. သာရာဒါနီတိ ဂဟိတသာရာနိ ပတိဋ္ဌိတသာရာနိ. နိဿာရဉှိ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. သုခသယိတာနီတိ စတ္တာရော မာသေ ကောဋ္ဌေ ပက္ခိတ္တနိယာမေနေဝ သုခံ သယိတာနိ. ပထဝီတိ ဟေဋ္ဌာ ပတိဋ္ဌာနပထဝီ. အာပေါတိ ဥပရိသ္နေဟနအာပေါ. စတဿော ဝိညာဏဋ္ဌိတိယောတိ ကမ္မဝိညာဏဿ အာရမ္မဏဘူတာ ရူပါဒယော စတ္တာရော ခန္ဓာ. တေ ဟိ အာရမ္မဏဝသေန ပတိဋ္ဌာဘူတတ္တာ ပထဝီဓာတုသဒိသာ. နန္ဒိရာဂေါ သိနေဟနဋ္ဌေန အာပေါဓာတုသဒိသော. ဝိညာဏံ သာဟာရန္တိ သပ္ပစ္စယံ ကမ္မဝိညာဏံ. တဉှိ ဗီဇံ ဝိယ ပထဝိယံ အာရမ္မဏပထဝိယံ ဝိရုဟတိ. ဒုတိယံ.

๕๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า พีชชาตานิ คือ พืชทั้งหลาย มูลพีชะ ได้แก่ ว่าน ว่านน้ำ ขมิ้น ขิง เป็นต้น ขันธพีชะ ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น ผลุพีชะ ได้แก่ อ้อย ไผ่ อ้อ เป็นต้น อัคคพีชะ ได้แก่ กะเพรา แมงลัก เป็นต้น พีชพีชะ ได้แก่ บุพพัณชาติ มีข้าวสาลีและข้าวเปลือกเป็นต้น และอปรัณชาติ มีถั่วเขียวและถั่วเหลืองเป็นต้น บทว่า อขณฺฑานิ คือ ไม่แตก ตั้งแต่เวลาที่แตก พืชย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า อปูติกานิ คือ ไม่เน่าเพราะถูกน้ำทำให้ชุ่ม จริงอยู่ พืชที่เน่าย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า อวาตาตปหตานิ คือ ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ไม่ถูกทำให้หมดโอชะ จริงอยู่ พืชที่หมดโอชะ เป็นกาก ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า สาราทานิ คือ มีแก่นสารที่ยึดถือไว้แล้ว มีแก่นสารที่ตั้งมั่นแล้ว จริงอยู่ พืชที่ไม่มีแก่นสาร ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เพื่อความเป็นพืช บทว่า สุขสยิตานิ คือ เก็บไว้อย่างดีในฉางตลอด ๔ เดือน บทว่า ปถวี คือ แผ่นดินเป็นที่ตั้งเบื้องล่าง บทว่า อาโป คือ น้ำที่รดให้ชุ่มชื่นเบื้องบน บทว่า จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย คือ ขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของกรรมวิญญาณ จริงอยู่ ขันธ์ ๔ เหล่านั้น เปรียบเหมือนปฐวีธาตุ เพราะเป็นที่ตั้งโดยความเป็นอารมณ์ นันทิราคะ เปรียบเหมือนอาโปธาตุ เพราะมีลักษณะซึมซาบ บทว่า วิญฺญาณํ สาหารํ คือ กรรมวิญญาณที่มีปัจจัย จริงอยู่ กรรมวิญญาณนั้นย่อมงอกขึ้นในแผ่นดินคืออารมณ์ เหมือนพืชงอกขึ้นในแผ่นดิน จบสูตรที่ ๒

၃. ဥဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอุทานสูตร

၅၅. တတိယေ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဗလဝသောမနဿသမုဋ္ဌာနံ ဥဒါနံ ဥဒါဟရိ. ကိံ နိဿာယ ပနေသ ဘဂဝတော ဥပ္ပန္နောတိ. သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝံ. ကထံ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ, ‘‘တယောမေ ဥပနိဿယာ – ဒါနူပနိဿယော သီလူပနိဿယော ဘာဝနူပနိဿယော စာ’’တိ. တေသု ဒါနသီလူပနိဿယာ ဒုဗ္ဗလာ, ဘာဝနူပနိဿယော ဗလဝါ. ဒါနသီလူပနိဿယာ ဟိ တယော မဂ္ဂေ စ ဖလာနိ စ ပါပေန္တိ, ဘာဝနူပနိဿယော အရဟတ္တံ ပါပေတိ. ဣတိ ဒုဗ္ဗလူပနိဿယေ ပတိဋ္ဌိတော ဘိက္ခု ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ ဗန္ဓနာနိ ဆေတွာ တီဏိ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ‘‘အဟော သာသနံ နိယျာနိက’’န္တိ အာဝဇ္ဇေန္တဿ အယံ ဥဒပါဒိ.

๕๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ คือ ทรงเปล่งอุทานอันเกิดจากโสมนัสอันมีกำลัง ถามว่า อุทานนี้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเพราะอาศัยอะไร? (ตอบว่า) เพราะอาศัยความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา อย่างไร? ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "อุปนิสัยของเรามี ๓ อย่าง คือ ทานูปนิสัย สีลูปนิสัย และภาวนูปนิสัย" ในอุปนิสัยทั้ง ๓ นั้น ทานูปนิสัยและสีลูปนิสัยมีกำลังอ่อน ภาวนูปนิสัยมีกำลังมาก จริงอยู่ ทานูปนิสัยและสีลูปนิสัยย่อมนำไปสู่มรรค ๓ และผล ๓ ส่วนภาวนูปนิสัยย่อมนำไปสู่พระอรหัต ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอุปนิสัยที่มีกำลังอ่อน เมื่อพากเพียรพยายาม ย่อมตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ทำให้มรรคผล ๓ เกิดขึ้นได้ อุทานนี้เกิดขึ้นแก่พระองค์ผู้ทรงพิจารณาอยู่ว่า "โอ พระศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์หนอ"

တတ္ထ ‘‘ဒုဗ္ဗလူပနိဿယေ ဌတွာ ဃဋမာနော တီဏိ မဂ္ဂဖလာနိ ပါပုဏာတီ’’တိ ဣမဿတ္ထဿာဝိဘာဝနတ္ထံ မိလကတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ဝေဒိတဗ္ဗံ – သော ကိရ ဂိဟိကာလေ ပါဏာတိပါတကမ္မေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တော အရညေ ပါသသတဉ္စေဝ အဒူဟလသတဉ္စ ယောဇေသိ. အထေကဒိဝသံ အင်္ဂါရပက္ကမံသံ ခါဒိတွာ ပါသဋ္ဌာနေသု ဝိစရန္တော ပိပါသာဘိဘူတော ဧကဿ အရညဝါသိတ္ထေရဿ [Pg.252] ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ထေရဿ စင်္ကမန္တဿ အဝိဒူရေ ဌိတံ ပါနီယဃဋံ ဝိဝရိ, ဟတ္ထတေမနမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ နာဒ္ဒသ. သော ကုဇ္ဈိတွာ အာဟ – ‘‘ဘိက္ခု, ဘိက္ခု တုမှေ ဂဟပတိကေဟိ ဒိန္နံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ သုပထ, ပါနီယဃဋေ အဉ္ဇလိမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ န ဌပေထ, န ယုတ္တမေတ’’န္တိ. ထေရော ‘‘မယာ ပါနီယဃဋော ပူရေတွာ ဌပိတော, ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ? ဂန္တွာ ဩလောကေန္တော ပရိပုဏ္ဏဃဋံ ဒိသွာ ပါနီယသင်္ခံ ပူရေတွာ အဒါသိ. သော ဒွတ္တိသင်္ခပူရံ ပိဝိတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဧဝံ ပူရိတဃဋော နာမ မမ ကမ္မံ အာဂမ္မ တတ္တကပါလော ဝိယ ဇာတော. ကိံ နု ခေါ အနာဂတေ အတ္တဘာဝေ ဘဝိဿတီ’’တိ? သံဝိဂ္ဂစိတ္တော ဓနုံ ဆဍ္ဍေတွာ, ‘‘ပဗ္ဗာဇေထ မံ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. ထေရော တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိတွာ တံ ပဗ္ဗာဇေသိ.

ในอุปนิสัยเหล่านั้น เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ว่า ‘ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในทุพพลอุปนิสัย เมื่อพากเพียรอยู่ ย่อมบรรลุมรรคผล ๓’ พึงทราบเรื่องของพระมิฬกเถระ ได้ยินว่า ในสมัยเป็นคฤหัสถ์ ท่านเลี้ยงชีพด้วยกรรมคือปาณาติบาต ได้ดักบ่วงไว้ ๑๐๐ อัน และกับดักหินไว้ ๑๐๐ อันในป่า ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านฉันเนื้อที่ย่างบนถ่านแล้ว เที่ยวไปในที่ดักบ่วง ถูกความกระหายครอบงำ จึงเข้าไปยังวิหารของพระเถระผู้อยู่ป่ารูปหนึ่ง แล้วเปิดหม้อน้ำที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากพระเถระผู้กำลังจงกรมอยู่ แต่ไม่เห็นน้ำแม้เพียงพอให้ปลายมือเปียก ท่านโกรธแล้วกล่าวว่า ‘ภิกษุ ภิกษุ ท่านทั้งหลายฉันของที่คฤหบดีถวายแล้วๆ ก็หลับอยู่ในหม้อน้ำ ไม่เก็บน้ำไว้แม้เพียงหนึ่งอัญชลี ข้อนี้ไม่สมควรเลย’ พระเถระคิดว่า ‘เราเติมน้ำเต็มหม้อแล้วตั้งไว้ นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ?’ จึงเดินไปดู เห็นหม้อเต็มเปี่ยม จึงตักน้ำเต็มสังข์ส่งให้ ท่านดื่มน้ำเต็ม ๓๒ สังข์แล้วคิดว่า ‘หม้อน้ำที่เต็มอย่างนี้กลับปรากฏเป็นเหมือนกระเบื้องร้อนเพราะอาศัยกรรมของเรา ในอัตภาพเบื้องหน้า จักเป็นอย่างไรหนอ?’ ท่านมีจิตสลดใจ จึงทิ้งธนูแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ผมบวชเถิด’ พระเถระบอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้วให้ท่านบวช

တဿ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တဿ ဗဟူနံ မိဂသူကရာနံ မာရိတဋ္ဌာနံ ပါသအဒူဟလာနဉ္စ ယောဇိတဋ္ဌာနံ ဥပဋ္ဌာတိ. တံ အနုဿရတော သရီရေ ဒါဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကူဋဂေါဏော ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ ဝီထိံ န ပဋိပဇ္ဇတိ. သော ‘‘ကိံ ကရိဿာမိ ဘိက္ခုဘာဝေနာ’’တိ? အနဘိရတိယာ ပီဠိတော ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အာဟ – ‘‘န သက္ကောမိ, ဘန္တေ, သမဏဓမ္မံ ကာတု’’န္တိ. အထ နံ ထေရော ‘‘ဟတ္ထကမ္မံ ကရောဟီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ဝတွာ ဥဒုမ္ဗရာဒယော အလ္လရုက္ခေ ဆိန္ဒိတွာ မဟန္တံ ရာသိံ ကတွာ, ‘‘ဣဒါနိ ကိံ ကရောမီ’’တိ ပုစ္ဆိ? ဈာပေဟိ နန္တိ. သော စတူသု ဒိသာသု အဂ္ဂိံ ဒတွာ ဈာပေတုံ အသက္ကောန္တော, ‘‘ဘန္တေ, န သက္ကောမီ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘တေန ဟိ အပေဟီ’’တိ ပထဝိံ ဒွိဓာ ကတွာ အဝီစိတော ခဇ္ဇောပနကမတ္တံ အဂ္ဂိံ နီဟရိတွာ တတ္ထ ပက္ခိပိ. သော တာဝ မဟန္တံ ရာသိံ သုက္ခပဏ္ဏံ ဝိယ ခဏေန ဈာပေသိ. အထဿ ထေရော အဝီစိံ ဒဿေတွာ, ‘‘သစေ ဝိဗ္ဘမိဿသိ, ဧတ္ထ ပစ္စိဿသီ’’တိ သံဝေဂံ ဇနေသိ. သော အဝီစိဒဿနတော ပဋ္ဌာယ ပဝေဓမာနော ‘‘နိယျာနိကံ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓသာသန’’န္တိ ပုစ္ဆိ, အာမာဝုသောတိ. ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓသာသနဿ နိယျာနိကတ္တေ သတိ မိလကော အတ္တမောက္ခံ ကရိဿတိ, မာ စိန္တယိတ္ထာတိ. တတော ပဋ္ဌာယ သမဏဓမ္မံ ကရောတိ ဃဋေတိ, တဿ ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ပူရေတိ, နိဒ္ဒါယ ဗာဓယမာနာယ တိန္တံ ပလာလံ သီသေ ဌပေတွာ ပါဒေ သောဏ္ဍိယံ ဩတာရေတွာ နိသီဒတိ. သော ဧကဒိဝသံ ပါနီယံ [Pg.253] ပရိဿာဝေတွာ ဃဋံ ဦရုမှိ ဌပေတွာ ဥဒကမဏိကာနံ ပစ္ဆေဒံ အာဂမယမာနော အဋ္ဌာသိ. အထ ခေါ ထေရော သာမဏေရဿ ဣမံ ဥဒ္ဒေသံ ဒေတိ –

เมื่อท่านบำเพ็ญสมณธรรม ที่ที่เคยฆ่าเนื้อและสุกรจำนวนมาก และที่ที่เคยดักบ่วงและกับดักหินก็ปรากฏขึ้น เมื่อท่านระลึกถึงกรรมนั้น ความเร่าร้อนในร่างกายก็เกิดขึ้น กรรมฐานก็ไม่ดำเนินไปสู่คลอง เหมือนโคโกงไม่เดินไปสู่ทางตรง ท่านคิดว่า ‘เราจะทำอะไรด้วยความเป็นภิกษุเล่า?’ ถูกความไม่ยินดีบีบคั้น จึงเข้าไปหาพระเถระ ไหว้แล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมไม่สามารถทำสมณธรรมได้’ ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกะท่านว่า ‘เธอจงทำงานด้วยมือไปก่อน’ ท่านรับว่า ‘ดีละ ขอรับ’ แล้วตัดต้นไม้สดมีต้นมะเดื่อเป็นต้น ทำเป็นกองใหญ่แล้วถามว่า ‘บัดนี้จะให้กระผมทำอะไร?’ (พระเถระตอบว่า) ‘จงเผามันเสีย’ ท่านจุดไฟในทิศทั้งสี่แล้ว แต่ไม่สามารถเผาได้ จึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมทำไม่ได้’ พระเถระกล่าวว่า ‘ถ้าเช่นนั้น เธอจงหลีกไป’ แล้วทำแผ่นดินให้แยกเป็นสองช่อง นำไฟขนาดเท่าหิ่งห้อยมาจากอเวจีมหานรกแล้วใส่ลงไปในกองไม้นั้น ไฟนั้นได้เผากองไม้ที่ใหญ่โตถึงเพียงนั้นให้มอดไหม้ไปในชั่วขณะ ดุจใบไม้แห้ง ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงอเวจีมหานรกแก่ท่านแล้ว ทำให้เกิดความสังเวชว่า ‘ถ้าเธอจักสึก เธอจักต้องไหม้ในนรกนี้’ ท่านเห็นอเวจีมหานรกแล้วก็ตัวสั่นเทา ตั้งแต่นั้นมาจึงถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพุทธศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ใช่หรือไม่?’ (พระเถระตอบว่า) ‘ใช่ อาวุโส’ (ท่านจึงกล่าวว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพระพุทธศาสนาเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ มิฬกะจักทำซึ่งความหลุดพ้นของตน ขอท่านทั้งหลายอย่าได้กังวลเลย’ ตั้งแต่นั้นมา ท่านก็ทำสมณธรรม พากเพียรพยายาม ทำวัตรน้อยใหญ่ถวายพระเถระ เมื่อถูกความง่วงครอบงำ ก็เอาฟางเปียกวางไว้บนศีรษะ หย่อนเท้าลงในบ่อแล้วนั่ง วันหนึ่ง ท่านกรองน้ำแล้ววางหม้อน้ำไว้บนขา ยืนรอให้น้ำหยดจนหมด ขณะนั้น พระเถระได้ให้หัวข้อนี้แก่สามเณรว่า

‘‘ဥဋ္ဌာနဝတော သတီမတော,သုစိကမ္မဿ နိသမ္မကာရိနော;

သညတဿ ဓမ္မဇီဝိနော,အပ္ပမတ္တဿ ယသောဘိဝဍ္ဎတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၄);

ยศย่อมเจริญแก่ผู้มีความหมั่น มีสติ มีการงานสะอาด ใคร่ครวญแล้วจึงทำ สำรวมแล้ว เลี้ยงชีพโดยธรรม และไม่ประมาท

သော စတုပ္ပဒိကမ္ပိ တံ ဂါထံ အတ္တနိယေဝ ဥပနေသိ – ‘‘ဥဋ္ဌာနဝတာ နာမ မာဒိသေန ဘဝိတဗ္ဗံ. သတိမတာပိ မာဒိသေနေဝ…ပေ… အပ္ပမတ္တေနပိ မာဒိသေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧဝံ တံ ဂါထံ အတ္တနိ ဥပနေတွာ တသ္မိံယေဝ ပဒဝါရေ ဌိတော ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ဆိန္ဒိတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော –

ท่านได้น้อมคาถานั้นแม้มี ๔ บาทเข้ามาในตนนั่นเทียวว่า ‘ชื่อว่าผู้มีความหมั่น พึงเป็นเช่นเรา, แม้ผู้มีสติ ก็พึงเป็นเช่นเรา... (ละ)... แม้ผู้ไม่ประมาท ก็พึงเป็นเช่นเรา’ ท่านน้อมคาถานั้นเข้ามาในตนอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ในย่างเท้านั้นนั่นเอง ตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ตั้งอยู่ในอนาคามิผล มีความร่าเริงยินดีแล้ว (ได้กล่าวอุทานว่า)

‘‘အလ္လံ ပလာလပုဉ္ဇာဟံ, သီသေနာဒါယ စင်္ကမိံ;

ပတ္တောသ္မိ တတိယံ ဌာနံ, ဧတ္ထ မေ နတ္ထိ သံသယော’’တိ. –

เราทูนกองฟางเปียกไว้บนศีรษะแล้วจงกรม เราได้บรรลุฐานะที่ ๓ แล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของเราไม่มี

ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အာဟ. ဧဝံ ဒုဗ္ဗလူပနိဿယေ ဌိတော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ဆိန္ဒိတွာ တီဏိ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ.

ได้กล่าวคาถาอุทานนี้ ด้วยประการฉะนี้ ผู้ตั้งอยู่ในทุพพลอุปนิสัย เมื่อพากเพียรพยายามอยู่ ย่อมตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว ยังมรรคผล ๓ ให้บังเกิด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ว่า ‘กรรมของเราไม่พึงมี, ผลกรรมของเราไม่พึงมี, กรรมของเราจักไม่มี, ผลกรรมของเราจักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้’ ดังนี้

တတ္ထ နော စဿံ, နော စ မေ သိယာတိ သစေ အဟံ န ဘဝေယျံ, မမ ပရိက္ခာရောပိ န ဘဝေယျ. သစေ ဝါ ပန မေ အတီတေ ကမ္မာဘိသင်္ခါရော နာဘဝိဿ, ဣဒံ မေ ဧတရဟိ ခန္ဓပဉ္စကံ န ဘဝေယျ. နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီတိ ဣဒါနိ ပန တထာ ပရက္ကမိဿာမိ, ယထာ မေ အာယတိံ ခန္ဓာဘိနိဗ္ဗတ္တကော ကမ္မသင်္ခါရော န ဘဝိဿတိ, တသ္မိံ အသတိ အာယတိံ ပဋိသန္ဓိ နာမ န မေ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနောတိ ဧဝံ အဓိမုစ္စန္တော ဘိက္ခု ဒုဗ္ဗလူပနိဿယေ ဌိတော ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ဆိန္ဒေယျ. ဧဝံ ဝုတ္တေတိ ဧဝံ သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝံ အာဝဇ္ဇေန္တေန ဘဂဝတာ [Pg.254] ဣမသ္မိံ ဥဒါနေ ဝုတ္တေ. ရူပံ ဝိဘဝိဿတီတိ ရူပံ ဘိဇ္ဇိဿတိ. ရူပဿ ဝိဘဝါတိ ဝိဘဝဒဿနေန သဟဝိပဿနေန. သဟဝိပဿနကာ ဟိ စတ္တာရော မဂ္ဂါ ရူပါဒီနံ ဝိဘဝဒဿနံ နာမ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျာတိ, ဘန္တေ, ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျေဝ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ. ကသ္မာ န ဆိန္ဒိဿတီတိ?

ในอุทานนั้น บทว่า `โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา` ความว่า ถ้าเราไม่มี แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี. อีกอย่างหนึ่ง ถ้าว่าในอดีต กรรมอภิสังขารของเราไม่ได้มีแล้ว ในบัดนี้ ขันธ์ ๕ นี้ของเราก็ไม่พึงมี. บทว่า `นาภวิสฺส, น เม ภวิสฺสติ` ความว่า แต่บัดนี้ เราจักบากบั่นอย่างนั้น โดยประการที่กรรมสังขารอันทำให้ขันธ์เกิดขึ้นในอนาคตจักไม่มีแก่เรา, เมื่อกรรมสังขารนั้นไม่มี ปฏิสนธิชื่อว่าจักไม่มีแก่เราในอนาคต. บทว่า `เอวํ อธิมุจฺจมาโน` ความว่า ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ ตั้งอยู่ในอุปนิสัยที่อ่อน พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้. บทว่า `เอวํ วุตฺเต` ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ทรงคำนึงถึงความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา ตรัสอุทานนี้อย่างนี้แล้ว. บทว่า `รูปํ วิภวิสฺสติ` ความว่า รูปจักแตกไป. บทว่า `รูปสฺส วิภวา` ความว่า ด้วยการเห็นความดับ ด้วยวิปัสสนาที่เกิดร่วมกัน. จริงอยู่ มรรค ๔ ที่มีวิปัสสนาเกิดร่วมกัน ชื่อว่าเป็นการเห็นความดับแห่งธรรมมีรูปเป็นต้น. พระองค์ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้. บทว่า `เอวํ อธิมุจฺจมาโน, ภนฺเต, ภิกฺขุ ฉินฺเทยฺยาติ` ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แน่นอน. ทำไมจักตัดไม่ได้เล่า?

ဣဒါနိ ဥပရိ မဂ္ဂဖလံ ပုစ္ဆန္တော ကထံ ပန, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနန္တရာတိ ဒွေ အနန္တရာနိ အာသန္နာနန္တရဉ္စ ဒူရာနန္တရဉ္စ. ဝိပဿနာ မဂ္ဂဿ အာသန္နာနန္တရံ နာမ, ဖလဿ ဒူရာနန္တရံ နာမ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ကထံ ပန, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဝိပဿနာနန္တရာ ‘အာသဝါနံ ခယော’တိ သင်္ခံ ဂတံ အရဟတ္တဖလံ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆတိ. အတသိတာယေတိ အတသိတဗ္ဗေ အဘာယိတဗ္ဗေ ဌာနမှိ. တာသံ အာပဇ္ဇတီတိ ဘယံ အာပဇ္ဇတိ. တာသော ဟေသောတိ ယာ ဧသာ ‘‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ဒုဗ္ဗလဝိပဿနာ, သာ ယသ္မာ အတ္တသိနေဟံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ တာသော နာမ ဟောတိ. သော ဟိ ‘‘ဣဒါနာဟံ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမိ, န ဒါနိ ကိဉ္စိ ဘဝိဿာမီ’’တိ အတ္တာနံ ပပါတေ ပတန္တံ ဝိယ ပဿတိ အညတရော ဗြာဟ္မဏော ဝိယ. လောဟပါသာဒဿ ကိရ ဟေဋ္ဌာ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော တိလက္ခဏာဟတံ ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေတိ. အထ အညတရဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဧကမန္တေ ဌတွာ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ သင်္ခါရာ သုညတော ဥပဋ္ဌဟိံသု. သော ပပါတေ ပတန္တော ဝိယ ဟုတွာ ဝိဝဋဒွါရေန တတော ပလာယိတွာ ဂေဟံ ပဝိသိတွာ, ပုတ္တံ ဥရေ သယာပေတွာ, ‘‘တာတ, သကျသမယံ အာဝဇ္ဇေန္တော မနမှိ နဋ္ဌော’’တိ အာဟ. န ဟေသော ဘိက္ခု တာသောတိ ဧသာ ဧဝံ ပဝတ္တာ ဗလဝဝိပဿနာ သုတဝတော အရိယသာဝကဿ န တာသော နာမ ဟောတိ. န ဟိ တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘အဟံ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမီ’’တိ ဝါ ‘‘ဝိနဿိဿာမီ’’တိ ဝါတိ. ဧဝံ ပန ဟောတိ ‘‘သင်္ခါရာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သင်္ခါရာဝ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ. တတိယံ.

บัดนี้ เมื่อจะทูลถามมรรคผลเบื้องสูง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `กถํ ปน, ภนฺเต`. ในบทเหล่านั้น บทว่า `อนนฺตรา` คือ อนันตระ ๒ อย่าง ได้แก่ อาสันนานันตระ (อนันตระใกล้) และทูรานันตระ (อนันตระไกล). วิปัสสนาชื่อว่าเป็นอาสันนานันตระของมรรค, ชื่อว่าเป็นทูรานันตระของผล. ทรงหมายถึงข้อนั้น จึงทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อรหัตตผลอันถึงซึ่งการนับว่า 'ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย' จึงมีได้ โดยมีวิปัสสนาเป็นอนันตระ". บทว่า `อตสิตาย` คือ ในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ไม่ควรกลัว. บทว่า `ตาสํ อาปชฺชติ` คือ ย่อมถึงความกลัว. บทว่า `ตาโส เหโส` ความว่า วิปัสสนาที่อ่อนซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า "เราไม่พึงมี, ของเราไม่พึงมี" ใดมีอยู่, วิปัสสนานั้น เพราะเหตุที่ไม่สามารถจะกำจัดความรักในตนได้, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเป็นความสะดุ้งกลัวของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ. จริงอยู่ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น ย่อมเห็นตนประหนึ่งว่ากำลังตกลงไปในเหว ด้วยคิดว่า "บัดนี้เราจักขาดสูญ, บัดนี้เราจักไม่มีอะไรเลย" เหมือนพราหมณ์คนหนึ่ง. ได้ยินว่า ที่เบื้องล่างแห่งโลหะปราสาท พระติปิฏกจูฬนาคเถระสาธยายธรรมที่ประทับด้วยไตรลักษณ์. ครั้งนั้น เมื่อพราหมณ์คนหนึ่งยืนฟังธรรมอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง สังขารทั้งหลายปรากฏโดยความเป็นของว่าง. พราหมณ์นั้นเป็นประหนึ่งว่ากำลังตกลงไปในเหว จึงหนีไปจากที่นั้นทางประตูที่เปิดอยู่ เข้าไปสู่เรือนแล้ว ให้บุตรนอนบนอก กล่าวว่า "พ่อคุณ เมื่อพ่อพิจารณาพระสัทธรรมของพระศากยบุตร จิตของพ่อเกือบจะพินาศไปแล้ว". บทว่า `น เหโส ภิกฺขุ ตาโส` ความว่า วิปัสสนาที่มีกำลังซึ่งเป็นไปอย่างนี้ ไม่ชื่อว่าเป็นความสะดุ้งกลัวของพระอริยสาวกผู้ได้สดับ. จริงอยู่ ความคิดอย่างนี้ว่า "เราจักขาดสูญ" หรือ "เราจักพินาศ" ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกนั้น. แต่ความคิดอย่างนี้ย่อมมีว่า "สังขารทั้งหลายเท่านั้นเกิดขึ้น, สังขารทั้งหลายเท่านั้นดับไป". สูตรที่ ๓ จบ.

၄. ဥပါဒါနပရိပဝတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอุปาทานปริปวัตตสูตร

၅၆. စတုတ္ထေ စတုပရိဝဋ္ဋန္တိ ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ စတုန္နံ ပရိဝဋ္ဋနဝသေန. ရူပံ အဗ္ဘညာသိန္တိ ရူပံ ဒုက္ခသစ္စန္တိ အဘိညာသိံ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု စတုသစ္စဝသေနေဝ [Pg.255] အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဟာရသမုဒယာတိ ဧတ္ထ သစ္ဆန္ဒရာဂေါ ကဗဠီကာရာဟာရော အာဟာရော နာမ. ပဋိပန္နာတိ သီလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ပဋိပန္နာ ဟောန္တိ. ဂါဓန္တီတိ ပတိဋ္ဌဟန္တိ. ဧတ္တာဝတာ သေက္ခဘူမိံ ကထေတွာ ဣဒါနိ အသေက္ခဘူမိံ ကထေန္တော ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. သုဝိမုတ္တာတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တာ. ကေဝလိနောတိ သကလိနော ကတသဗ္ဗကိစ္စာ. ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယာတိ ယေန တေ အဝသိဋ္ဌေန ဝဋ္ဋေန ပညာပေယျုံ, တံ နေသံ ဝဋ္ဋံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. အထ ဝါ ဝဋ္ဋန္တိ ကာရဏံ, ပညာပနာယ ကာရဏံ နတ္ထီတိ. ဧတ္တာဝတာ အသေက္ခဘူမိဝါရော ကထိတော. စတုတ္ထံ.

๕๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า `จตุปริวฏฺฏํ` คือ โดยอำนาจแห่งการหมุนไปแห่ง (อริยสัจ) ๔ ในขันธ์แต่ละขันธ์. บทว่า `รูปํ อพฺภญฺญาสึ` คือ เราได้รู้ยิ่งแล้วว่า รูปเป็นทุกขสัจ. พึงทราบเนื้อความโดยอำนาจแห่งสัจจะ ๔ ในบททั้งปวงอย่างนี้. ในบทว่า `อาหารสมุทยา` นี้ กวฬิงการาหารพร้อมด้วยฉันทราคะ ชื่อว่าอาหาร. บทว่า `ปฏิปนฺนา` คือ เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว ตั้งแต่ศีลไปจนถึงอรหัตตมรรค. บทว่า `คาธนฺติ` คือ ย่อมตั้งมั่น. โดยประมาณเท่านี้ พระองค์ตรัสเสกขภูมิแล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสอเสกขภูมิ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว`. บทว่า `สุวิมุตฺตา` คือ หลุดพ้นดีแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า `เกวลิโน` คือ ผู้มีกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว ผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว. บทว่า `วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนาย` ความว่า วัฏฏะที่เหลืออยู่ใดอันเป็นเหตุที่จะพึงบัญญัติท่านเหล่านั้นได้, วัฏฏะนั้นเพื่อการบัญญัติ ย่อมไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง `วฏฺฏํ` คือ เหตุ, เหตุเพื่อการบัญญัติไม่มี. โดยประมาณเท่านี้ วาระแห่งอเสกขภูมิเป็นอันตรัสแล้ว. สูตรที่ ๔ จบ.

၅. သတ္တဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสัตตัฏฐานสูตร

၅၇. ပဉ္စမေ သတ္တဋ္ဌာနကုသလောတိ သတ္တသု ဩကာသေသု ဆေကော. ဝုသိတဝါတိ ဝုသိတဝါသော. ဥတ္တမပုရိသောတိ သေဋ္ဌပုရိသော. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ပန သုတ္တံ ဥဿဒနန္ဒိယဉ္စေဝ ပလောဘနီယဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ရာဇာ ဝိဇိတသင်္ဂါမော သင်္ဂါမေ ဝိဇယိနော ယောဓေ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ တေသံ သက္ကာရံ ကရောတိ. ကိံ ကာရဏာ? ဧတေသံ သက္ကာရံ ဒိသွာ သေသာပိ သူရာ ဘဝိတုံ မညိဿန္တီတိ, ဧဝမေဝ ဘဂဝါ အပ္ပမေယျံ ကာလံ ပါရမိယော ပူရေတွာ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ ကိလေသမာရဝိဇယံ ကတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော သာဝတ္ထိယံ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ နိသီဒိတွာ ဣမံ သုတ္တံ ဒေသေန္တော ခီဏာသဝေ ဥက္ခိပိတွာ ထောမေသိ ဝဏ္ဏေသိ. ကိံ ကာရဏာ? ဧဝံ အဝသေသာ သေက္ခပုဂ္ဂလာ အရဟတ္တဖလံ ပတ္တဗ္ဗံ မညိဿန္တီတိ. ဧဝမေတံ သုတ္တံ ခီဏာသဝါနံ ဥက္ခိပိတွာ ပသံသိတတ္တာ ဥဿဒနန္ဒိယံ, သေက္ခာနံ ပလောဘိတတ္တာ ပလောဘနီယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๕๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า `สตฺตฏฺฐานกุสโล` คือ ผู้ฉลาดในโอกาส ๗ อย่าง. บทว่า `วุสิตวา` คือ ผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. บทว่า `อุตฺตมปุริโส` คือ บุรุษผู้สูงสุด. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่พึงทราบว่า สูตรนี้เป็นทั้งอุสสทนันทิยะและปโลภนียะ. เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ทรงสถาปนาเหล่าโยธาผู้มีชัยในสงครามไว้ในตำแหน่งสูง แล้วทรงกระทำสักการะแก่พวกเขา. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "เมื่อคนอื่น ๆ เห็นสักการะของโยธาเหล่านี้แล้ว ก็จักคิดที่จะเป็นผู้กล้าหาญบ้าง", ฉันใดก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบำเพ็ญบารมีตลอดกาลอันประมาณมิได้ ทรงกระทำชัยชนะต่อกิเลสมารที่มหาโพธิมณฑล บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับนั่ง ณ พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี เมื่อทรงแสดงสูตรนี้ จึงทรงยกย่อง สรรเสริญ และชมเชยพระขีณาสพทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะทรงดำริว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเสกขบุคคลที่เหลือจักคิดว่า อรหัตตผลเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ". ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า สูตรนี้ชื่อว่าอุสสทนันทิยะ เพราะทรงยกย่องและสรรเสริญพระขีณาสพทั้งหลาย, และชื่อว่าปโลภนียะ เพราะทรงชักจูงพระเสกขะทั้งหลาย.

ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတ္တဋ္ဌာနကုသလော ဟောတီတိ ဧတ္တာဝတာ စေတ္ထ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေတွာပိ ပုန ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ ဟောတီတိ ဣဒံ ‘‘ခီဏာသဝေါ ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ သတတဝိဟာရေန ဝိဟရတိ, တံ သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ န ဟောတိ, ဓာတုအာဒိမတ္တမေဝ ပန ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ခီဏာသဝဿ သတတဝိဟာရဉ္စ, ‘‘ဣမေသု ဓမ္မေသု ကမ္မံ ကတွာ အယံ အာဂတော’’တိ အာဂမနီယပဋိပဒဉ္စ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဓာတုသော ဥပပရိက္ခတီတိ ဓာတုသဘာဝေန ပဿတိ ဩလောကေတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပဉ္စမံ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ด้วยประการฉะนี้” แม้จะทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยสามารถแห่งปัจจเวกขณญาณพิจารณามรรคผลในพระสูตรนี้แล้ว แต่ก็ตรัสคำนี้อีกว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นโดยอาการ ๓ อย่างไร” เพื่อทรงแสดงสภาวะที่อยู่เป็นประจำของพระขีณาสพว่า “พระขีณาสพย่อมอยู่ในอารมณ์ใดด้วยการอยู่เป็นประจำ อารมณ์นั้นมิใช่สัตว์ มิใช่บุคคล แต่เป็นเพียงธาตุเป็นต้นเท่านั้น” และเพื่อทรงแสดงปฏิปทาอันเป็นที่มาว่า “ท่านผู้นี้มาแล้วด้วยการทำกรรมในธรรมเหล่านี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า “ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นธาตุ” หมายความว่า ย่อมเห็น ย่อมแลดู โดยสภาวะแห่งธาตุ ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๕

၆. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสัมมาสัมพุทธสูตร

၅၈. ဆဋ္ဌေ [Pg.256] ကော အဓိပ္ပယာသောတိ ကော အဓိကပယောဂေါ. အနုပ္ပန္နဿာတိ ဣမဉှိ မဂ္ဂံ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပာဒေသိ, အန္တရာ အညော သတ္ထာ ဥပ္ပာဒေတုံ နာသက္ခိ, ဣတိ ဘဂဝါ အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ နာမ. နဂရောပမသ္မိဉှိ အဝဠဉ္ဇနဋ္ဌာနေသု ပုရာဏမဂ္ဂေါ ဇာတော, ဣဓ အဝတ္တမာနဋ္ဌေန အနုပ္ပန္နမဂ္ဂေါ နာမ. အသဉ္ဇာတဿာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အနက္ခာတဿာတိ အကထိတဿ. မဂ္ဂံ ဇာနာတီတိ မဂ္ဂညူ. မဂ္ဂံ ဝိဒိတံ ပါကဋံ အကာသီတိ မဂ္ဂဝိဒူ. မဂ္ဂေ စ အမဂ္ဂေ စ ကောဝိဒေါတိ မဂ္ဂကောဝိဒေါ. မဂ္ဂါနုဂါတိ မဂ္ဂံ အနုဂစ္ဆန္တာ. ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာတိ အဟံ ပဌမံ ဂတော, သာဝကာ ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာ. ဆဋ္ဌံ.

๕๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า “อะไรเป็นอธิปปายะ” คือ อะไรเป็นประโยคที่ยิ่ง บทว่า “แห่งมรรคที่ยังไม่เกิด” คือ จริงอยู่ พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้มรรคนี้เกิดขึ้น ในระหว่างพระพุทธเจ้าสองพระองค์ ศาสดาอื่นไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำให้มรรคที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น จริงอยู่ ในนคโรปมสูตร หนทางเก่าเกิดขึ้นในที่ที่ไม่ใช้สอย ในสูตรนี้ ชื่อว่ามรรคที่ยังไม่เกิด เพราะความที่ยังไม่มีอยู่ บทว่า “ที่ยังไม่บังเกิด” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “ที่ยังมิได้บอก” คือ ที่ยังมิได้ตรัสไว้ ชื่อว่า “มัคคัญญู” เพราะทรงรู้มรรค ชื่อว่า “มัคควิทู” เพราะทรงกระทำมรรคให้เป็นสิ่งที่รู้กันปรากฏ ชื่อว่า “มัคคโกวิโท” เพราะทรงฉลาดในทางและมิใช่ทาง บทว่า “ผู้ดำเนินตามมรรค” คือ ผู้ตามไปซึ่งมรรค บทว่า “ถึงพร้อมแล้วในภายหลัง” คือ เราไปก่อน, สาวกทั้งหลายตามไปถึงพร้อมแล้วในภายหลัง ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๖

၇. အနတ္တလက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอนัตตลักขณสูตร

၅၉. သတ္တမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေတိ အညာသိ ကောဏ္ဍညတ္ထေရာဒိကေ ပဉ္စ ဇနေ ပုရာဏုပဋ္ဌာကေ. အာမန္တေသီတိ အာသာဠှိပုဏ္ဏမဒိဝသေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော ပဋ္ဌာယ အနုက္ကမေန သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတေ ‘‘ဣဒါနိ နေသံ အာသဝက္ခယာယ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီ’’တိ ပဉ္စမိယံ ပက္ခဿ အာမန္တေသိ. ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တံ အဝေါစ. တတ္ထ အနတ္တာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနတ္တာ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ဧတ္တကေန ဌာနေန အနတ္တလက္ခဏမေဝ ကထိတံ, န အနိစ္စဒုက္ခလက္ခဏာနိ, ဣဒါနိ တာနိ ဒဿေတွာ သမောဓာနေတွာ တီဏိပိ လက္ခဏာနိ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာ, တသ္မာ. ယံကိဉ္စိ ရူပန္တိအာဒီသု ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပညာဘာဝနာဓိကာရေ ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာဝ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ အနတ္တလက္ခဏမေဝ ကထိတန္တိ. သတ္တမံ.

๕๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า “แก่พระปัญจวัคคีย์” ได้แก่ ชน ๕ คน มีพระอัญญาโกณฑัญญเถระเป็นต้น ผู้เคยเป็นอุปัฏฐากเก่า บทว่า “ตรัสเรียก” คือ ในวันอาสาฬหปุรณมี จำเดิมแต่ทรงประกาศธรรมจักร เมื่อท่านเหล่านั้นตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผลโดยลำดับ (ทรงดำริว่า) “บัดนี้ เราจักแสดงธรรมเพื่อความสิ้นอาสวะแก่เธอทั้งหลาย” จึงตรัสเรียกในวันแรม ๕ ค่ำ บทว่า “ได้ตรัสคำนี้” คือ ได้ตรัสอนัตตลักขณสูตรนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา” ในบทเหล่านั้น บทว่า “อนัตตา” คือ เป็นอนัตตาเพราะเหตุ ๔ ประการที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” นี้ ทรงปรารภขึ้นทำไม? พึงทราบว่า ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ตรัสไว้เพียงอนัตตลักขณะเท่านั้น ยังมิได้ตรัสอนิจจลักขณะและทุกขลักขณะ บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้ขึ้นเพื่อทรงแสดงลักขณะเหล่านั้นแล้วรวบรวมแสดงลักขณะทั้ง ๓ ประการ บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุที่ขันธ์ ๕ เหล่านี้เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ฉะนั้น คำอธิบายโดยพิสดารในบทเป็นต้นว่า “รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง” พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทส ในปัญญาภาวนาธิการ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เนื้อความที่เหลือพึงทราบตามแนวที่กล่าวไว้แล้วในทุกแห่ง ก็ในสูตรนี้ ตรัสไว้เพียงอนัตตลักขณะเท่านั้น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๗

၈. မဟာလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถามหาลิสูตร

၆၀. အဋ္ဌမေ ဧကန္တဒုက္ခန္တိအာဒီနိ ဓာတုသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယာနေဝ. အဋ္ဌမံ.

๖๐. ในสูตรที่ ๘ บทเป็นต้นว่า “เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว” มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในธาตุสังยุตต์นั่นเทียว ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๘

၉. အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอาทิตตสูตร

၆၁. နဝမေ [Pg.257] အာဒိတ္တန္တိ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တံ ပဇ္ဇလိတံ. ဣတိ ဒွီသုပိ ဣမေသု သုတ္တေသု ဒုက္ခလက္ခဏမေဝ ကထိတံ. နဝမံ.

๖๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า “ลุกเป็นไฟ” คือ ลุกโพลงแล้ว ลุกโชติช่วงแล้วด้วยไฟ ๑๑ กอง ด้วยเหตุนี้ ในสูตรทั้งสองนี้ ตรัสไว้เพียงทุกขลักขณะเท่านั้น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๙

၁၀. နိရုတ္တိပထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถานิรุตติปถสูตร

၆၂. ဒသမေ နိရုတ္တိယောဝ နိရုတ္တိပထာ, အထ ဝါ နိရုတ္တိယော စ တာ နိရုတ္တိဝသေန ဝိညာတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ပထတ္တာ ပထာ စာတိ နိရုတ္တိပထာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တီဏိပိ စေတာနိ အညမညဝေဝစနာနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အသံကိဏ္ဏာတိ အဝိဇဟိတာ, ‘‘ကော ဣမေဟိ အတ္ထော’’တိ ဝတွာ အဆဍ္ဍိတာ. အသံကိဏ္ဏပုဗ္ဗာတိ အတီတေပိ န ဇဟိတပုဗ္ဗာ. န သံကီယန္တီတိ ဧတရဟိပိ ‘‘ကိမေတေဟီ’’တိ န ဆဍ္ဍီယန္တိ. န သံကီယိဿန္တီတိ အနာဂတေပိ န ဆဍ္ဍီယိဿန္တိ. အပ္ပဋိကုဋ္ဌာတိ အပ္ပဋိဗာဟိတာ. အတီတန္တိ အတ္တနော သဘာဝံ ဘင်္ဂမေဝ ဝါ အတိက္ကန္တံ. နိရုဒ္ဓန္တိ ဒေသန္တရံ အသင်္ကမိတွာ တတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓံ ဝူပသန္တံ. ဝိပရိဏတန္တိ ဝိပရိဏာမံ ဂတံ နဋ္ဌံ. အဇာတန္တိ အနုပ္ပန္နံ. အပါတုဘူတန္တိ အပါကဋီဘူတံ.

๖๒. ในสูตรที่ ๑๐ นิรุตติทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่า นิรุตติปถะ อีกอย่างหนึ่ง นิรุตติทั้งหลายเหล่านั้น ชื่อว่า ปถะ เพราะเป็นทางแห่งอรรถที่พึงรู้ได้ด้วยสามารถแห่งนิรุตติ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นิรุตติปถะ ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน พึงทราบว่า บททั้งสามนี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเทียว บทว่า “ไม่ปะปนกัน” คือ ไม่ถูกละทิ้ง, ไม่ถูกทอดทิ้งโดยกล่าวว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำเหล่านี้” บทว่า “ไม่เคยปะปนกันมาก่อน” คือ แม้ในอดีตก็ไม่เคยถูกละทิ้ง บทว่า “ย่อมไม่ปะปนกัน” คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกทอดทิ้งโดยกล่าวว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำเหล่านี้” บทว่า “จักไม่ปะปนกัน” คือ แม้ในอนาคตก็จักไม่ถูกทอดทิ้ง บทว่า “อันวิญญูชนไม่ติเตียน” คือ ไม่ถูกคัดค้าน บทว่า “เป็นอดีต” คือ ล่วงเลยสภาวะของตน หรือล่วงเลยความดับไปแล้ว บทว่า “ดับแล้ว” คือ ดับแล้ว สงบแล้วในที่นั้นเอง ไม่เคลื่อนไปสู่ที่อื่น บทว่า “แปรปรวนแล้ว” คือ ถึงความแปรปรวนแล้ว เสื่อมสลายแล้ว บทว่า “ยังไม่เกิด” คือ ยังไม่เกิดขึ้น บทว่า “ยังไม่ปรากฏ” คือ ยังไม่ปรากฏชัด

ဥက္ကလာတိ ဥက္ကလဇနပဒဝါသိနော. ဝဿဘညာတိ ဝဿော စ ဘညော စ. ဒွေပိ ဟိ တေ မူလဒိဋ္ဌိဂတိကာ. အဟေတုကဝါဒါတိအာဒီသု ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော’’တိ ဂဟိတတ္တာ အဟေတုကဝါဒါ. ‘‘ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိ ဂဟိတတ္တာ အကိရိယဝါဒါ. ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိဂဟဏတော နတ္ထိကဝါဒါ. တတ္ထ ဣမေ ဒွေ ဇနာ, တိဿော ဒိဋ္ဌိယော, ကိံ ဧကေကဿ ဒိယဍ္ဎာ ဟောတီတိ? န တထာ, ယထာ ပန ဧကော ဘိက္ခု ပဋိပါဋိယာ စတ္တာရိပိ ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဧဝမေတ္ထ ဧကေကော တိဿောပိ ဒိဋ္ဌိယော နိဗ္ဗတ္တေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော’’တိ ပုနပ္ပုနံ အာဝဇ္ဇေန္တဿ အာဟရန္တဿ အဘိနန္ဒန္တဿ အဿာဒေန္တဿ မဂ္ဂဒဿနံ ဝိယ ဟောတိ. သော မိစ္ဆတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ, သော ဧကန္တကာဠကောတိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ပန အဟေတုကဒိဋ္ဌိယံ, ဧဝံ ‘‘ကရောတော န ကရီယတိ ပါပံ, နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ ဣမေသုပိ ဌာနေသု မိစ္ဆတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ.

บทว่า “ชาวอุกกลชนบท” คือ ชาวอุกกลชนบท บทว่า “วัสสะและภัญญะ” คือ วัสสะและภัญญะ จริงอยู่ ทั้งสองคนนั้นเป็นผู้มีทิฏฐิเป็นมูลเดิม ในบทเป็นต้นว่า “อเหตุกวาทะ” ชื่อว่า อเหตุกวาทะ เพราะยึดถือว่า “เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี” ชื่อว่า อกิริยวาทะ เพราะยึดถือว่า “เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็ไม่ชื่อว่าถูกทำ” ชื่อว่า นัตถิกวาทะ เพราะยึดถือเป็นต้นว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” ในเรื่องนั้น มีคนสองคน มีทิฏฐิสามอย่าง, ทิฏฐิหนึ่งกึ่งสำหรับแต่ละคนหรือ? ไม่ใช่อย่างนั้น, แต่พึงทราบว่า เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่งทำให้ฌานทั้งสี่เกิดขึ้นได้โดยลำดับฉันใด ในเรื่องนี้ แต่ละคนก็ทำให้ทิฏฐิทั้งสามเกิดขึ้นได้ฉันนั้น เมื่อบุคคลพิจารณา น้อมไป ยินดียิ่ง เสวยอารมณ์อยู่เนืองๆ ว่า “เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี” ย่อมเป็นประดุจการเห็นมรรค ผู้นั้นย่อมหยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยาม, ผู้นั้นเรียกว่า เอกันตกาฬกะ (ผู้ดำโดยส่วนเดียว) ก็ในอเหตุกทิฏฐิฉันใด, แม้ในฐานะเหล่านี้คือ “เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็ไม่ชื่อว่าถูกทำ” และ “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” ก็ย่อมหยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยามฉันนั้น

န ဂရဟိတဗ္ဗံ နပ္ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗံ အမညိံသူတိ ဧတ္ထ ‘‘ယဒေတံ အတီတံ နာမ, နယိဒံ အတီတံ, ဣဒမဿ အနာဂတံ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ’’တိ ဝဒန္တော ဂရဟတိ နာမ. တတ္ထ ဒေါသံ ဒဿေတွာ ‘‘ကိံ ဣမိနာ ဂရဟိတေနာ’’တိ? ဝဒန္တော [Pg.258] ပဋိက္ကောသတိ နာမ. ဣမေ ပန နိရုတ္တိပထေ တေပိ အစ္စန္တကာဠကာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ န ဂရဟိတဗ္ဗေ န ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗေ မညိံသု. အတီတံ ပန အတီတမေဝ, အနာဂတံ အနာဂတမေဝ, ပစ္စုပ္ပန္နံ ပစ္စုပ္ပန္နမေဝ ကထယိံသု. နိန္ဒာဃဋ္ဋနဗျာရောသဥပါရမ္ဘဘယာတိ ဝိညူနံ သန္တိကာ နိန္ဒာဘယေန စ ဃဋ္ဋနဘယေန စ ဒေါသာရောပနဘယေန စ ဥပါရမ္ဘဘယေန စ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတုဘူမိကခန္ဓာနံ ပဏ္ဏတ္တိ ကထိတာတိ. ဒသမံ.

ในบทว่า 'น คระหิตพฺพํ นปฺปฏิโกสิตพฺพํ อมญฺญึสุ' นั้น ผู้ที่กล่าวว่า 'ธรรมชาตินี้ที่ชื่อว่าอดีต, ธรรมชาตินี้ไม่ใช่อดีต, ธรรมชาตินี้พึงเป็นอนาคตหรือปัจจุบัน' ชื่อว่าติเตียน. ผู้ที่แสดงโทษในคำนั้นแล้วกล่าวว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำที่ถูกติเตียนนี้' ชื่อว่าคัดค้าน. แต่ว่า แม้พวกมิจฉาทิฏฐิผู้มืดมิดอย่างยิ่งเหล่านั้น ก็ไม่เข้าใจว่าควรติเตียน ไม่เข้าใจว่าควรคัดค้านในแนวทางแห่งนิรุตติเหล่านี้. แต่พวกเขากล่าวอดีตว่าเป็นอดีตเท่านั้น, อนาคตว่าเป็นอนาคตเท่านั้น, ปัจจุบันว่าเป็นปัจจุบันเท่านั้น. บทว่า 'นินฺทาฆฏฺฏนพฺยาโรสอุปารมฺภภยา' คือ เพราะกลัวการติเตียน, เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง, เพราะกลัวการใส่ร้าย และเพราะกลัวการข่มขู่จากสำนักของวิญญูชน. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ บัญญัติแห่งขันธ์ในภูมิ 4 จึงถูกกล่าวไว้. จบสูตรที่ 10.

ဥပယဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

อุปยวรรคที่ 6 จบ.

၇. အရဟန္တဝဂ္ဂေါ

๗. อรหันตวรรค

၁. ဥပါဒိယမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอุปาทิยมานสูตร

၆၃. အရဟန္တဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဥပါဒိယမာနောတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန ဂဏှမာနော. ဗဒ္ဓေါ မာရဿာတိ မာရဿ ပါသေန ဗဒ္ဓေါ နာမ. မုတ္တော ပါပိမတောတိ ပါပိမတော ပါသေန မုတ္တော နာမ ဟောတိ. ပဌမံ.

๖๓. ในสูตรที่ 1 แห่งอรหันตวรรค บทว่า 'อุปาทิยมาโน' คือ ผู้ยึดถือด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. บทว่า 'พทฺโธ มารสฺส' คือ ชื่อว่าถูกผูกไว้ด้วยบ่วงของมาร. บทว่า 'มุตฺโต ปาปิมโต' คือ ชื่อว่าพ้นแล้วจากบ่วงของผู้มีบาป (คือมาร). จบสูตรที่ 1.

၂. မညမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถามัญญมานสูตร

၆၄. ဒုတိယေ မညမာနောတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိမညနာဟိ မညမာနော. ဒုတိယံ.

๖๔. ในสูตรที่ 2 บทว่า 'มญฺญมาโน' คือ ผู้สำคัญมั่นหมายด้วยความสำคัญมั่นหมายคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ. จบสูตรที่ 2.

၃. အဘိနန္ဒမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอภินันทมานสูตร

၆၅. တတိယေ အဘိနန္ဒမာနောတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိအဘိနန္ဒနာဟိယေဝ အဘိနန္ဒမာနော. တတိယံ.

๖๕. ในสูตรที่ 3 บทว่า 'อภินนฺทมาโน' คือ ผู้เพลิดเพลินยิ่งด้วยความเพลิดเพลินยิ่งคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ นั่นเทียว. จบสูตรที่ 3.

၄-၅. အနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๔-๕. อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น

၆၆-၆၈. စတုတ္ထေ ဆန္ဒောတိ တဏှာဆန္ဒော. ပဉ္စမဆဋ္ဌေသုပိ ဧသေဝ နယော. စတုတ္ထာဒီနိ.

ในสูตรที่ 4 บทว่า 'ฉนฺโท' คือ ตัณหาฉันทะ. แม้ในสูตรที่ 5 และที่ 6 ก็นัยนี้เหมือนกัน. จบสูตรที่ 4 เป็นต้น.

၇. အနတ္တနိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอนัตตนิยสูตร

၆၉. သတ္တမေ အနတ္တနိယန္တိ န အတ္တနော သန္တကံ, အတ္တနော ပရိက္ခာရဘာဝေန သုညတန္တိ အတ္ထော. သတ္တမံ.

๖๙. ในสูตรที่ 7 บทว่า 'อนตฺตนิยํ' คือ ไม่ใช่ของของตน อธิบายว่า ว่างจากความเป็นบริขารของตน. จบสูตรที่ 7.

၈-၁၀. ရဇနီယသဏ္ဌိတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๘-๑๐. อรรถกถาราชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น

၇၀-၇၂. အဋ္ဌမေ [Pg.259] ရဇနီယသဏ္ဌိတန္တိ ရဇနီယေန အာကာရေန သဏ္ဌိတံ, ရာဂဿ ပစ္စယဘာဝေန ဌိတန္တိ အတ္ထော. နဝမဒသမာနိ ရာဟုလသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ. အဋ္ဌမာဒီနိ.

ในสูตรที่ 8 บทว่า 'รชนียสณฺฐิตํ' คือ ตั้งอยู่โดยอาการเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยความเป็นปัจจัยแห่งราคะ. สูตรที่ 9 และที่ 10 พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในราหุลสังยุตต์นั่นเทียว. จบสูตรที่ 8 เป็นต้น.

အရဟန္တဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

อรหันตวรรคที่ 7 จบ.

၈. ခဇ္ဇနီယဝဂ္ဂေါ

๘. ขัชชนียวรรค

၁-၃. အဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๓. อรรถกถาอัสสาทสูตรเป็นต้น

၇၃-၇၅. ခဇ္ဇနီယဝဂ္ဂဿ အာဒိတော တီသု သုတ္တေသု စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ. ပဌမာဒီနိ.

ใน 3 สูตรแรกแห่งขัชชนียวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสจตุสัจจะเท่านั้น. จบสูตรที่ 1 เป็นต้น.

၄. အရဟန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอรหันตสูตร

၇၆. စတုတ္ထေ ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာဝါသာတိ, ဘိက္ခဝေ, ယတ္တကာ သတ္တာဝါသာ နာမ အတ္ထိ. ယာဝတာ ဘဝဂ္ဂန္တိ ယတ္တကံ ဘဝဂ္ဂံ နာမ အတ္ထိ. ဧတေ အဂ္ဂါ ဧတေ သေဋ္ဌာတိ ဧတေ အဂ္ဂဘူတာ စေဝ သေဋ္ဌဘူတာ စ. ယဒိဒံ အရဟန္တောတိ ယေ ဣမေ အရဟန္တော နာမ. ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ ပုရိမနယေနေဝ ဥဿဒနန္ဒိယဉ္စ ပလောဘနီယဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๗๖. ในสูตรที่ 4 บทว่า 'ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตาวาสา' คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสชื่อว่ามีประมาณเท่าใด. บทว่า 'ยาวตา ภวคฺคํ' คือ ภวัคคะชื่อว่ามีประมาณเท่าใด. บทว่า 'เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐา' คือ ท่านเหล่านี้เป็นผู้เลิศด้วย เป็นผู้ประเสริฐด้วย. บทว่า 'ยทิทํ อรหนฺโต' คือ พระอรหันต์เหล่านี้ชื่อว่าใด. แม้พระสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนว่า เป็นเครื่องส่งเสริมให้เกิดความยินดีและเป็นเครื่องชักจูง.

အထာပရံ ဧတဒဝေါစာတိ တဒတ္ထပရိဒီပနာဟိ စေဝ ဝိသေသတ္ထပရိဒီပနာဟိ စ ဂါထာဟိ ဧတံ ‘‘သုခိနော ဝတ အရဟန္တော’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ သုခိနောတိ ဈာနသုခေန မဂ္ဂသုခေန ဖလသုခေန စ သုခိတာ. တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတီတိ တေသံ အပါယဒုက္ခဇနိကာ တဏှာ န ဝဇ္ဇတိ. ဧဝံ တေ ဣမဿပိ တဏှာမူလကဿ အဘာဝေန သုခိတာဝ. အသ္မိမာနော သမုစ္ဆိန္နောတိ နဝဝိဓော အသ္မိမာနော အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နော. မောဟဇာလံ ပဒါလိတန္တိ ဉာဏေန အဝိဇ္ဇာဇာလံ ဖာလိတံ.

บทว่า 'อถาปรํ เอตทโวจ' คือ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ มีอาทิว่า 'สุขิโน วต อรหนฺโต' ด้วยคาถาทั้งหลายที่แสดงอรรถนั้นและแสดงอรรถวิเศษ. ในบทนั้น บทว่า 'สุขิโน' คือ มีความสุขด้วยฌานสุข มรรคสุข และผลสุข. บทว่า 'ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ' คือ ตัณหาที่ก่อให้เกิดทุกข์ในอบายของท่านเหล่านั้นไม่มี. ด้วยเหตุนี้ ท่านเหล่านั้นจึงมีความสุขเพราะไม่มีตัณหาอันเป็นมูลแม้นี้. บทว่า 'อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน' คือ อัสมิมานะ 9 อย่าง ถูกตัดขาดด้วยอรหัตตมรรค. บทว่า 'โมหชาลํ ปทาลิตํ' คือ ข่ายคืออวิชชาถูกทำลายแล้วด้วยญาณ.

အနေဇန္တိ ဧဇာသင်္ခါတာယ တဏှာယ ပဟာနဘူတံ အရဟတ္တံ. အနုပလိတ္တာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိလေပေဟိ အလိတ္တာ. ဗြဟ္မဘူတာတိ သေဋ္ဌဘူတာ. ပရိညာယာတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ. သတ္တသဒ္ဓမ္မဂေါစရာတိ သဒ္ဓါ ဟိရီ [Pg.260] ဩတ္တပ္ပံ ဗာဟုသစ္စံ အာရဒ္ဓဝီရိယတာ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ ပညာတိ ဣမေ သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ ဂေါစရော ဧတေသန္တိ သတ္တသဒ္ဓမ္မဂေါစရာ.

บทว่า 'อเนชํ' คือ อรหัตตผลอันเป็นภูมิที่ละตัณหาที่เรียกว่าเอชา. บทว่า 'อนุปลิตฺตา' คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า 'พฺรหฺมภูตา' คือ เป็นผู้ประเสริฐ. บทว่า 'ปริญฺญาย' คือ กำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา 3. บทว่า 'สตฺตสทฺธมฺมโคจรา' คือ สัทธรรม 7 ประการเหล่านี้ คือ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ พาหุสัจจะ ความเพียรที่ปรารภแล้ว สติที่ตั้งมั่น และปัญญา เป็นโคจรของท่านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัตตสัทธัมมโคจรา.

သတ္တရတနသမ္ပန္နာတိ သတ္တဟိ ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနေဟိ သမန္နာဂတာ. အနုဝိစရန္တီတိ လောကိယမဟာဇနာပိ အနုဝိစရန္တိယေဝ. ဣဓ ပန ခီဏာသဝါနံ နိရာသင်္ကစာရော နာမ ဂဟိတော. တေနေဝါဟ ‘‘ပဟီနဘယဘေရဝါ’’တိ. တတ္ထ ဘယံ ဘယမေဝ, ဘေရဝံ ဗလဝဘယံ. ဒသဟင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နာတိ အသေက္ခေဟိ ဒသဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာ. မဟာနာဂါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ မဟာနာဂါ. သမာဟိတာတိ ဥပစာရပ္ပနာဟိ သမာဟိတာ. တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတီတိ ‘‘ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသောတိ ခေါ, မဟာရာဇ, တေန ဘဂဝတာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၀၅) ဧဝံ ဝုတ္တာ ဒါသကာရိကာ တဏှာပိ တေသံ နတ္ထိ. ဣမိနာ ခီဏာသဝါနံ ဘုဇိဿဘာဝံ ဒဿေတိ.

บทว่า 'สตฺตรตนสมฺปนฺนา' คือ ประกอบด้วยโพชฌงครัตนะ 7. บทว่า 'อนุวิจรนฺติ' คือ แม้มหาชนชาวโลกก็เที่ยวไปเหมือนกัน แต่ในที่นี้ หมายถึงการเที่ยวไปโดยปราศจากความระแวงของพระขีณาสพ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปหีนภยเภรวา'. ในบทนั้น ภัย คือ ภัยธรรมดา, เภรวะ คือ ภัยที่มีกำลัง. บทว่า 'ทสหงฺเคหิ สมฺปนฺนา' คือ ประกอบด้วยองค์ 10 อันเป็นอเสกขะ. บทว่า 'มหานาคา' คือ ชื่อว่ามหานาคเพราะเหตุ 4 ประการ. บทว่า 'สมาหิตา' คือ มีจิตตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. บทว่า 'ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ' คือ แม้ตัณหาที่ทำให้เป็นทาส ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร โลกพร่องอยู่ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา' ก็ไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเป็นอิสระของพระขีณาสพ.

အသေခဉာဏန္တိ အရဟတ္တဖလဉာဏံ. အန္တိမောယံ သမုဿယောတိ ပစ္ဆိမော အယံ အတ္တဘာဝေါ. ယော သာရော ဗြဟ္မစရိယဿာတိ သာရော နာမ ဖလံ. တသ္မိံ အပရပစ္စယာတိ တသ္မိံ အရိယဖလေ, န အညံ ပတ္တိယာယန္တိ, ပစ္စက္ခတောဝ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတာ. ဝိဓာသု န ဝိကမ္ပန္တီတိ တီသု မာနကောဋ္ဌာသေသု န ဝိကမ္ပန္တိ. ဒန္တဘူမိန္တိ အရဟတ္တံ. ဝိဇိတာဝိနောတိ ရာဂါဒယော ဝိဇေတွာ ဌိတာ.

บทว่า 'อเสกขญาณํ' คือ อรหัตตผลญาณ. บทว่า 'อนฺติโมยํ สมุสฺสโย' คือ อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย. บทว่า 'โย สาโร พฺรหฺมจริยสฺส' คือ ผล ชื่อว่าสาระ. บทว่า 'ตสฺมึ อปรปจฺจยา' คือ ในอริยผลนั้น ไม่เชื่อผู้อื่น แต่ทรงดำรงอยู่โดยแทงตลอดด้วยพระองค์เอง. บทว่า 'วิธาสุ น วิกมฺปนฺติ' คือ ไม่หวั่นไหวในส่วนแห่งมานะ 3 อย่าง. บทว่า 'ทนฺตภูมิ' คือ อรหัตตผล. บทว่า 'วิชิตาวิโน' คือ ชนะราคะเป็นต้นแล้วดำรงอยู่.

ဥဒ္ဓန္တိအာဒီသု ဥဒ္ဓံ ဝုစ္စတိ ကေသမတ္ထကော, အပါစီနံ ပါဒတလံ, တိရိယံ ဝေမဇ္ဈံ. ဥဒ္ဓံ ဝါ အတီတံ, အပါစီနံ အနာဂတံ, တိရိယံ ပစ္စုပ္ပန္နံ. ဥဒ္ဓံ ဝါ ဝုစ္စတိ ဒေဝလောကော, အပါစီနံ အပါယလောကော, တိရိယံ မနုဿလောကော. နန္ဒီ တေသံ န ဝိဇ္ဇတီတိ ဧတေသု ဌာနေသု သင်္ခေပတော ဝါ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု ခန္ဓေသု တေသံ တဏှာ နတ္ထိ. ဣဓ ဝဋ္ဋမူလကတဏှာယ အဘာဝေါ ဒဿိတော. ဗုဒ္ဓါတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓါ.

ในบาลีมีคำว่า อุทธํ เป็นต้นนั้น ปลายผม ท่านเรียกว่า เบื้องบน (อุทธํ), ฝ่าเท้า ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ (อปาจีนํ), ส่วนกลาง ท่านเรียกว่า แนวขวาง (ติริยํ). อีกอย่างหนึ่ง อดีต ท่านเรียกว่า เบื้องบน, อนาคต ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ, ปัจจุบัน ท่านเรียกว่า แนวขวาง. อีกอย่างหนึ่ง เทวโลก ท่านเรียกว่า เบื้องบน, อบายโลก ท่านเรียกว่า เบื้องต่ำ, มนุสสโลก ท่านเรียกว่า แนวขวาง. ความว่า นนฺที เตสํ น วิชฺชติ (ความเพลิดเพลินของท่านเหล่านั้นไม่มี) คือ ในฐานะเหล่านี้ หรือโดยย่อ ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ตัณหาของท่านเหล่านั้นไม่มี. ในบทนี้ ท่านแสดงถึงความไม่มีแห่งตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ชื่อว่า พุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะ ๔.

ဣဒံ ပနေတ္ထ သီဟနာဒသမောဓာနံ – ‘‘ဝိမုတ္တိသုခေနမှာ သုခိတာ, ဒုက္ခဇနိကာ နော တဏှာ ပဟီနာ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပရိညာတာ, ဒါသကာရိကတဏှာ စေဝ ဝဋ္ဋမူလိကတဏှာ စ ပဟီနာ, အနုတ္တရမှာ အသဒိသာ, စတုန္နံ သစ္စာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓါ’’တိ ဘဝပိဋ္ဌေ ဌတွာ အဘီတနာဒသင်္ခါတံ သီဟနာဒံ နဒန္တိ ခီဏာသဝါတိ. စတုတ္ထံ.

นี้เป็นการประมวลสีหนาทในคาถาเหล่านี้ คือ พระขีณาสพทั้งหลายยืนอยู่ ณ พื้นภพ (คือพระนิพพาน) แล้วย่อมบันลือสีหนาทซึ่งเรียกว่าการบันลืออย่างไม่เกรงกลัวว่า "เราทั้งหลายเป็นผู้มีสุขด้วยวิมุตติสุข, ตัณหาอันก่อให้เกิดทุกข์ของเราถูกละแล้ว, ขันธ์ ๕ เรากำหนดรู้แล้ว, ทั้งตัณหาที่ทำให้เป็นทาสและตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะก็ถูกละแล้ว, เราทั้งหลายเป็นผู้ยอดเยี่ยม ไม่มีใครเสมอเหมือน, ชื่อว่าพุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะ ๔" ดังนี้. จบสูตรที่ ๔.

၅. ဒုတိယအရဟန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาทุติยอรหันตสูตร

၇၇. ပဉ္စမံ [Pg.261] ဝိနာ ဂါထာဟိ သုဒ္ဓိကမေဝ ကတွာ ကထိယမာနံ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. ပဉ္စမံ.

๗๗. สูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ผู้จะพึงรู้ธรรมที่กำลังตรัสอยู่ โดยทรงทำเป็นร้อยแก้วล้วน เว้นจากคาถาทั้งหลาย. จบสูตรที่ ๕.

၆. သီဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสีหสูตร

၇၈. ဆဋ္ဌေ သီဟောတိ စတ္တာရော သီဟာ – တိဏသီဟော, ကာဠသီဟော, ပဏ္ဍုသီဟော, ကေသရသီဟောတိ. တေသု တိဏသီဟော ကပေါတဝဏ္ဏဂါဝိသဒိသော တိဏဘက္ခော စ ဟောတိ. ကာဠသီဟော ကာဠဂါဝိသဒိသော တိဏဘက္ခောယေဝ. ပဏ္ဍုသီဟော ပဏ္ဍုပလာသဝဏ္ဏဂါဝိသဒိသော မံသဘက္ခော. ကေသရသီဟော လာခါရသပရိကမ္မကတေနေဝ မုခေန အဂ္ဂနင်္ဂုဋ္ဌေန စတူဟိ စ ပါဒပရိယန္တေဟိ သမန္နာဂတော, မတ္ထကတောပိဿ ပဋ္ဌာယ လာခါတူလိကာယ ကတွာ ဝိယ တိဿော ရာဇိယော ပိဋ္ဌိမဇ္ဈေန ဂန္တွာ အန္တရသတ္ထိမှိ ဒက္ခိဏာဝတ္တာ ဟုတွာ ဌိတာ, ခန္ဓေ ပနဿ သတသဟဿဂ္ဃနိကကမ္ဗလပရိက္ခေပေါ ဝိယ ကေသရဘာရော ဟောတိ, အဝသေသဋ္ဌာနံ ပရိသုဒ္ဓံ သာလိပိဋ္ဌသင်္ခစုဏ္ဏပိစုဝဏ္ဏံ ဟောတိ. ဣမေသု စတူသု သီဟေသု အယံ ကေသရသီဟော ဣဓ အဓိပ္ပေတော.

๗๘. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ราชสีห์ หมายถึง ราชสีห์ ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ กาฬสีหะ บัณฑุสีหะ และเกสรสรสีหะ. ในบรรดาราชสีห์เหล่านั้น ติณสีหะมีลักษณะคล้ายโคสีนกพิราบและกินหญ้า. กาฬสีหะมีลักษณะคล้ายโคดำ กินหญ้าเช่นกัน. บัณฑุสีหะมีลักษณะคล้ายโคสีใบไม้เหลือง กินเนื้อเป็นอาหาร. เกสรสรสีหะประกอบด้วยปาก ปลายหาง และปลายเท้าทั้ง ๔ ที่มีสีแดงราวกับย้อมด้วยน้ำครั่ง, และตั้งแต่ศีรษะของมันไป มีแนวเส้น ๓ แนว ราวกับเขียนด้วยพู่กันจุ่มน้ำครั่ง พาดไปตามแนวกระดูกสันหลัง แล้วขมวดเป็นทักษิณาวัฏตั้งอยู่ที่ระหว่างขาอ่อน, ส่วนที่คอของมัน มีแผงขนเหมือนผ้ากัมพลราคาหนึ่งแสนพันรอบอยู่, ส่วนที่เหลือบริสุทธิ์ มีสีเหมือนแป้งข้าวสาลี ผงสังข์ และปุยนุ่น. ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนี้ ในสูตรนี้ท่านประสงค์เอาเกสรสรสีหะ.

မိဂရာဇာတိ မိဂဂဏဿ ရာဇာ. အာသယာတိ ဝသနဋ္ဌာနတော သုဝဏ္ဏဂုဟတော ဝါ ရဇတမဏိဖလိကမနောသိလာဂုဟတော ဝါ နိက္ခမတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိက္ခမမာနော ပနေသ စတူဟိ ကာရဏေဟိ နိက္ခမတိ အန္ဓကာရပီဠိတော ဝါ အာလောကတ္ထာယ, ဥစ္စာရပဿာဝပီဠိတော ဝါ တေသံ ဝိဿဇ္ဇနတ္ထာယ, ဇိဃစ္ဆာပီဠိတော ဝါ ဂေါစရတ္ထာယ, သမ္ဘဝပီဠိတော ဝါ အဿဒ္ဓမ္မပဋိသေဝနတ္ထာယ. ဣဓ ပန ဂေါစရတ္ထာယ နိက္ခန္တောတိ အဓိပ္ပေတော.

คำว่า มิคราชา คือ ราชาแห่งหมู่เนื้อ. คำว่า อาสยา (จากที่อยู่) หมายความว่า ออกจากที่อยู่ คือ ถ้ำทอง หรือถ้ำเงิน ถ้ำแก้วมณี ถ้ำแก้วผลึก ถ้ำมโนศิลา. ส่วนราชสีห์นี้ เมื่อจะออก ย่อมออกด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ถูกความมืดบีบคั้น จึงออกเพื่อหาแสงสว่าง, หรือถูกอุจจาระปัสสาวะบีบคั้น จึงออกเพื่อถ่ายสิ่งเหล่านั้น, หรือถูกความหิวบีบคั้น จึงออกเพื่อหาอาหาร, หรือถูกน้ำเชื้อบีบคั้น จึงออกเพื่อเสพอสัทธรรม. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า ออกไปเพื่อหาอาหาร.

ဝိဇမ္ဘတီတိ သုဝဏ္ဏတလေ ဝါ ရဇတမဏိဖလိကမနောသိလာတလာနံ ဝါ အညတရသ္မိံ ဒွေ ပစ္ဆိမပါဒေ သမံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပုရိမပါဒေ ပုရတော ပသာရေတွာ သရီရဿ ပစ္ဆာဘာဂံ အာကဍ္ဎိတွာ ပုရိမဘာဂံ အဘိဟရိတွာ ပိဋ္ဌိံ နာမေတွာ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ အသနိသဒ္ဒံ ကရောန္တော ဝိယ နာသပုဋာနိ ပေါထေတွာ သရီရလဂ္ဂံ ရဇံ ဝိဓုနန္တော ဝိဇမ္ဘတိ. ဝိဇမ္ဘနဘူမိယဉ္စ ပန တရုဏဝစ္ဆကော ဝိယ အပရာပရံ ဇဝတိ. ဇဝတော ပနဿ သရီရံ အန္ဓကာရေ ပရိဗ္ဘမန္တံ အလာတံ ဝိယ ခါယတိ.

คำว่า วิชมฺภติ (บิดกาย) คือ ราชสีห์ยืนด้วยสองเท้าหลังเสมอกันบนพื้นทอง หรือบนพื้นเงิน แก้วมณี แก้วผลึก หรือมโนศิลาอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วเหยียดสองเท้าหน้าไปข้างหน้า ดึงส่วนหลังของร่างกายมา นำส่วนหน้าไป โก่งหลัง ชูคอขึ้น ทำเสียงราวกับเสียงฟ้าผ่า ฟุดฟิดจมูก สลัดธุลีที่ติดตัวออก แล้วบิดกาย. และในพื้นที่สำหรับบิดกายนั้น มันย่อมวิ่งไปมาเหมือนลูกโคหนุ่ม. และร่างกายของมันขณะที่วิ่งไปนั้น ย่อมปรากฏในที่มืดเหมือนคบเพลิงที่หมุนอยู่.

အနုဝိလောကေတီတိ [Pg.262] ကသ္မာ အနုဝိလောကေတိ? ပရာနုဒ္ဒယတာယ. တသ္မိံ ကိရ သီဟနာဒံ နဒန္တေ ပပါတာဝါဋာဒီသု ဝိသမဋ္ဌာနေသု စရန္တာ ဟတ္ထိဂေါကဏ္ဏမဟိံသာဒယော ပါဏာ ပပါတေပိ အာဝါဋေပိ ပတန္တိ, တေသံ အနုဒ္ဒယာယ အနုဝိလောကေတိ. ကိံ ပနဿ လုဒ္ဒကမ္မဿ ပရမံသခါဒိနော အနုဒ္ဒယာ နာမ အတ္ထီတိ? အာမ အတ္ထိ. တထာ ဟေသ ‘‘ကိံ မေ ဗဟူဟိ ဃာတိတေဟီ’’တိ? အတ္တနော ဂေါစရတ္ထာယပိ ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ န ဂဏှာတိ, ဧဝံ အနုဒ္ဒယံ ကရောတိ. ဝုတ္တမ္ပိစေတံ – ‘‘မာဟံ ခေါ ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ ဝိသမဂတေ သံဃာတံ အာပါဒေသိ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁).

คำว่า อนุวิโลเกติ (เหลียวดู) คือ เหลียวดูเพราะเหตุไร? เพราะความเอ็นดูสัตว์อื่น. ได้ยินว่า เมื่อราชสีห์นั้นบันลือสีหนาท สัตว์ทั้งหลายมีช้าง โคกัณณะ และกระบือเป็นต้น ซึ่งเที่ยวไปในที่ไม่สม่ำเสมอ มีหน้าผาและหลุมเป็นต้น ย่อมตกลงไปในหน้าผาบ้าง ในหลุมบ้าง, มันเหลียวดูเพราะความเอ็นดูสัตว์เหล่านั้น. (ถามว่า) ก็ความเอ็นดูจะมีแก่ราชสีห์ผู้มีกรรมอันเหี้ยมโหด กินเนื้อสัตว์อื่นเป็นอาหารได้อย่างไร? (ตอบว่า) มีได้. จริงอย่างนั้น ราชสีห์นั้นคิดว่า "ประโยชน์อะไรของเราด้วยสัตว์จำนวนมากที่ถูกฆ่า" แม้เพื่อเป็นอาหารของตน ก็ไม่จับสัตว์เล็กๆ, มันย่อมทำความเอ็นดูอย่างนี้. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า "เราอย่าได้ทำลายสัตว์เล็กๆ ที่ไปในที่ที่ไม่สม่ำเสมอเลย".

သီဟနာဒံ နဒတီတိ တိက္ခတ္တုံ တာဝ အဘီတနာဒံ နဒတိ. ဧဝဉ္စ ပနဿ ဝိဇမ္ဘနဘူမိယံ ဌတွာ နဒန္တဿ သဒ္ဒေါ သမန္တာ တိယောဇနပဒေသံ ဧကနိန္နာဒံ ကရောတိ, တမဿ နိန္နာဒံ သုတွာ တိယောဇနဗ္ဘန္တရဂတာ ဒွိပဒစတုပ္ပဒဂဏာ ယထာဌာနေ ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ဂေါစရာယ ပက္ကမတီတိ အာဟာရတ္ထာယ ဂစ္ဆတိ. ကထံ? သော ဟိ ဝိဇမ္ဘနဘူမိယံ ဌတွာ ဒက္ခိဏတော ဝါ ဝါမတော ဝါ ဥပ္ပတန္တော ဥသဘမတ္တံ ဌာနံ ဂဏှာတိ, ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတန္တော စတ္တာရိပိ အဋ္ဌပိ ဥသဘာနိ ဥပ္ပတတိ, သမဋ္ဌာနေ ဥဇုကံ ပက္ခန္ဒန္တော သောဠသဥသဘမတ္တမ္ပိ ဝီသတိဥသဘမတ္တမ္ပိ ဌာနံ ပက္ခန္ဒတိ, ထလာ ဝါ ပဗ္ဗတာ ဝါ ပက္ခန္ဒန္တော သဋ္ဌိဥသဘမတ္တမ္ပိ အသီတိဥသဘမတ္တမ္ပိ ဌာနံ ပက္ခန္ဒတိ, အန္တရာမဂ္ဂေ ရုက္ခံ ဝါ ပဗ္ဗတံ ဝါ ဒိသွာ တံ ပရိဟရန္တော ဝါမတော ဝါ ဒက္ခိဏတော ဝါ, ဥသဘမတ္တမ္ပိ အပက္ကမတိ. တတိယံ ပန သီဟနာဒံ နဒိတွာ တေနေဝ သဒ္ဓိံ တိယောဇနေ ဌာနေ ပညာယတိ. တိယောဇနံ ဂန္တွာ နိဝတ္တိတွာ ဌိတော အတ္တနောဝ နာဒဿ အနုနာဒံ သုဏာတိ. ဧဝံ သီဃေန ဇဝေန ပက္ကမတီတိ.

คำว่า สีหนาทํ นทติ (บันลือสีหนาท) คือ ย่อมบันลือเสียงอันไม่น่าเกรงกลัว ๓ ครั้งก่อน. และเสียงของราชสีห์นั้นที่ยืนบันลืออยู่ในพื้นที่สำหรับบิดกาย ย่อมทำให้บริเวณโดยรอบ ๓ โยชน์มีเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน, สัตว์สองเท้าและสี่เท้าที่อยู่ในระยะ ๓ โยชน์ เมื่อได้ยินเสียงกึกก้องนั้นแล้ว ย่อมไม่สามารถยืนอยู่ในที่ของตนได้. คำว่า โคจราย ปกฺกมติ (หลีกไปเพื่อหาอาหาร) คือ ไปเพื่อหาอาหาร. อย่างไร? คือ ราชสีห์นั้นยืนอยู่ในพื้นที่สำหรับบิดกาย เมื่อกระโจนไปทางขวาหรือทางซ้าย ย่อมไปได้ระยะประมาณ ๑ อุสภะ, เมื่อกระโจนขึ้นเบื้องบน ย่อมกระโจนได้ ๔ อุสภะบ้าง ๘ อุสภะบ้าง, เมื่อวิ่งตรงไปในที่ราบ ย่อมวิ่งไปได้ระยะประมาณ ๑๖ อุสภะบ้าง ๒๐ อุสภะบ้าง, เมื่อวิ่งลงจากที่ดอนหรือภูเขา ย่อมวิ่งไปได้ระยะประมาณ ๖๐ อุสภะบ้าง ๘๐ อุสภะบ้าง, เมื่อเห็นต้นไม้หรือภูเขาในระหว่างทาง ขณะหลีกเลี่ยงสิ่งนั้นไปทางซ้ายหรือทางขวา ก็ยังหลีกไปได้ประมาณ ๑ อุสภะ. ส่วนเมื่อบันลือสีหนาทครั้งที่ ๓ แล้ว ก็ปรากฏตัวในที่ไกล ๓ โยชน์พร้อมกับเสียงนั้น. ไปได้ ๓ โยชน์แล้วกลับมายืนอยู่ ย่อมได้ยินเสียงสะท้อนของเสียงบันลือของตนนั่นเอง. มันย่อมวิ่งไปด้วยความเร็วเช่นนี้.

ယေဘုယျေနာတိ ပါယေန. ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသန္တိ သဗ္ဗံ စိတ္တုတြာသဿေဝ နာမံ. သီဟဿ ဟိ သဒ္ဒံ သုတွာ ဗဟူ သတ္တာ ဘာယန္တိ, အပ္ပကာ န ဘာယန္တိ. ကေ ပန တေတိ? သမသီဟော ဟတ္ထာဇာနီယော အဿာဇာနီယော ဥသဘာဇာနီယော ပုရိသာဇာနီယော ခီဏာသဝေါတိ. ကသ္မာ ပနေတေ န ဘာယန္တီတိ? သမသီဟော နာမ ‘‘ဇာတိဂေါတ္တကုလသူရဘာဝေဟိ သမာနောသ္မီ’’တိ န ဘာယတိ, ဟတ္ထာဇာနီယာဒယော အတ္တနော သက္ကာယဒိဋ္ဌိဗလဝတာယ န ဘာယန္တိ, ခီဏာသဝေါ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပဟီနတ္တာ န ဘာယတိ.

บทว่า Yebhuyyena (โดยส่วนมาก) คือ โดยมาก. คำว่า ภยํ (ความกลัว) สํเวคํ (ความสลดใจ) สนฺตาสํ (ความสะดุ้ง) ทั้งหมดเป็นชื่อของความหวาดสะดุ้งแห่งจิตนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากได้ฟังเสียงของราชสีห์แล้วย่อมกลัว, สัตว์จำนวนน้อยไม่กลัว. ถามว่า ก็สัตว์เหล่านั้นคือใครบ้าง? ตอบว่า คือ ราชสีห์ผู้เสมอกัน, ช้างอาชาไนย, ม้าอาชาไนย, โคอุสภะอาชาไนย, บุรุษอาชาไนย, และพระขีณาสพ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านี้จึงไม่กลัว? ตอบว่า ชื่อว่าราชสีห์ผู้เสมอกัน ย่อมไม่กลัวด้วยคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกันโดยชาติ โคตร ตระกูล และความเป็นผู้กล้าหาญ", ช้างอาชาไนยเป็นต้น ย่อมไม่กลัวเพราะความที่สักกายทิฏฐิของตนมีกำลัง, ส่วนพระขีณาสพ ย่อมไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว.

ဗိလာသယာတိ [Pg.263] ဗိလေ သယန္တာ ဗိလဝါသိနော အဟိနကုလဂေါဓာဒယော. ဒကာသယာတိ ဥဒကဝါသိနော မစ္ဆကစ္ဆပါဒယော. ဝနာသယာတိ ဝနဝါသိနော ဟတ္ထိအဿဂေါကဏ္ဏမိဂါဒယော. ပဝိသန္တီတိ ‘‘ဣဒါနိ အာဂန္တွာ ဂဏှိဿတီ’’တိ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တာဝ ပဝိသန္တိ. ဒဠှေဟီတိ ထိရေဟိ. ဝရတ္တေဟီတိ စမ္မရဇ္ဇူဟိ. မဟိဒ္ဓိကောတိအာဒီသု ဝိဇမ္ဘနဘူမိယံ ဌတွာ ဒက္ခိဏပဿာဒီဟိ ဥသဘမတ္တံ, ဥဇုကံ ဝီသတိဥသဘမတ္တာဒိလင်္ဃနဝသေန မဟိဒ္ဓိကတာ, သေသမိဂါနံ အဓိပတိဘာဝေန မဟေသက္ခတာ, သမန္တာ တိယောဇနေ သဒ္ဒံ သုတွာ ပလာယန္တာနံ ဝသေန မဟာနုဘာဝတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า Bilāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในรู) คือ สัตว์ที่นอนอยู่ในรู ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรู มีงู พังพอน และเหี้ยเป็นต้น. บทว่า Dakāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ) คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ มีปลาและเต่าเป็นต้น. บทว่า Vanāsayā (สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในป่า) คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในป่า มีช้าง ม้า โคกัณณะ และเนื้อเป็นต้น. บทว่า Pavisanti (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าไปพลางแลดูหนทางอยู่ ด้วยคิดว่า "บัดนี้ (ราชสีห์) จักมาจับกิน". บทว่า Daḷhehi (ที่มั่นคง) คือ ที่แข็งแรง. บทว่า Varattehi (ด้วยเชือกหนัง) คือ ด้วยเชือกที่ทำจากหนัง. ในบาลีเป็นต้นว่า Mahiddhiko (ผู้มีฤทธิ์มาก) พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก โดยการยืนบิดกายในพื้นที่สำหรับบิดกายแล้วกระโจนไปได้ประมาณ ๑ อุสภะด้วยสีข้างด้านขวาเป็นต้น และกระโจนตรงไปได้ประมาณ ๒๐ อุสภะเป็นต้น, พึงทราบความเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ โดยความเป็นใหญ่กว่าเนื้อที่เหลือทั้งหลาย, พึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยที่สัตว์ทั้งหลายได้ยินเสียง (คำราม) ในระยะ ๓ โยชน์โดยรอบแล้วพากันวิ่งหนีไป.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဘဂဝါ တေသု တေသု သုတ္တေသု တထာ တထာ အတ္တာနံ ကထေသိ. ‘‘သီဟောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (အ. နိ. ၅.၉၉; ၁၀.၂၁) ဣမသ္မိံ တာဝ သုတ္တေ သီဟသဒိသံ အတ္တာနံ ကထေသိ. ‘‘ဘိသက္ကော သလ္လကတ္တောတိ ခေါ, သုနက္ခတ္တ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၆၅) ဣမသ္မိံ ဝေဇ္ဇသဒိသံ. ‘‘ဗြာဟ္မဏောတိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၅) ဣမသ္မိံ ဗြာဟ္မဏသဒိသံ. ‘‘ပုရိသော မဂ္ဂကုသလောတိ ခေါ, တိဿ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၈၄) ဣမသ္မိံ မဂ္ဂဒေသကပုရိသသဒိသံ. ‘‘ရာဇာဟမသ္မိ သေလာ’’တိ (သု. နိ. ၅၅၉) ဣမသ္မိံ ရာဇသဒိသံ. ‘‘သီဟောတိ ခေါ တထာဂတဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (အ. နိ. ၅.၉၉; ၁၀.၂၁) ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ သီဟသဒိသမေဝ ကတွာ အတ္တာနံ ကထေန္တော ဧဝမာဟ.

ฉันนั้นเหมือนกันแล พระผู้มีพระภาคตรัสถึงพระองค์เองอย่างนั้นๆ ในพระสูตรนั้นๆ. ก่อนอื่น ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'สีหะ' นี้ เป็นชื่อของตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า 'นายแพทย์ผู้ผ่าตัด' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยนายแพทย์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'พราหมณ์' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยพราหมณ์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนติสสะ คำว่า 'บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยบุรุษผู้ชี้ทาง. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนเสละ เราเป็นพระราชา" (ตรัสถึงพระองค์เองว่า) เปรียบด้วยพระราชา. ส่วนในพระสูตรนี้ว่า "คำว่า 'สีหะ' นี้ เป็นชื่อของตถาคต" เมื่อจะตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์นั่นเทียว จึงตรัสอย่างนี้.

တတြာယံ သဒိသတာ – သီဟဿ ကဉ္စနဂုဟာဒီသု ဝသနကာလော ဝိယ ဟိ တထာဂတဿ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရဿ အပရိမိတကာလံ ပါရမိယော ပူရေတွာ ပစ္ဆိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေန စေဝ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမနေန စ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ကမ္ပေတွာ ဝုဒ္ဓိမနွာယ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိသဒိသံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနဿ တီသု ပါသာဒေသု နိဝါသကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သီဟဿ ကဉ္စနဂုဟာဒိတော နိက္ခန္တကာလော ဝိယ တထာဂတဿ ဧကူနတိံသေ သံဝစ္ဆရေ ဝိဝဋေန ဒွါရေန ကဏ္ဍကံ အာရုယှ ဆန္နသဟာယဿ နိက္ခမိတွာ တီဏိ ရဇ္ဇာနိ အတိက္ကမိတွာ အနောမာနဒီတီရေ ဗြဟ္မုနာ ဒိန္နာနိ ကာသာယာနိ [Pg.264] ပရိဒဟိတွာ ပဗ္ဗဇိတဿ သတ္တမေ ဒိဝသေ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ တတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပဏ္ဍဝဂိရိပဗ္ဘာရေ ကတဘတ္တကိစ္စဿ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတွာ, ပဌမမေဝ မဂဓရဋ္ဌံ အာဂမနတ္ထာယ ယာဝ ရညော ပဋိညာဒါနကာလော.

ในเรื่องนั้น ความเปรียบเทียบกันมีดังนี้ – พึงเห็นกาลที่พระตถาคตผู้ทรงกระทำอภินิหารไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญบารมีสิ้นกาลอันประมาณมิได้แล้ว ในภพสุดท้าย ทั้งโดยการถือปฏิสนธิและโดยการประสูติจากพระครรภ์ของพระมารดา ทรงยังหมื่นโลกธาตุให้หวั่นไหว ทรงเจริญวัยแล้ว เสวยสมบัติเสมอด้วยทิพยสมบัติ ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์อาศัยอยู่ในถ้ำทองเป็นต้น. พึงเห็นกาลที่พระตถาคต ในปีที่ ๒๙ ทรงม้ากัณฐกะ มีฉันนะเป็นสหาย เสด็จออกโดยประตูที่เปิดอยู่ เสด็จข้าม ๓ ราชอาณาจักร ที่ฝั่งแม่น้ำอโนมา ทรงครองผ้ากาสายะที่พรหมถวาย ทรงบรรพชาแล้ว ในวันที่ ๗ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้น ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วที่เงื้อมเขาบัณฑวะ บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว จนถึงกาลที่ประทานปฏิญญาแก่พระราชา เพื่อเสด็จมายังแคว้นมคธก่อนเป็นอันดับแรก เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ออกจากถ้ำทองเป็นต้น.

သီဟဿ ဝိဇမ္ဘနကာလော ဝိယ တထာဂတဿ ဒိန္နပဋိညဿ အာဠာရကာလာမဥပသင်္ကမနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ သုဇာတာယ ဒိန္နပါယာသဿ ဧကူနပဏ္ဏာသာယ ပိဏ္ဍေဟိ ပရိဘုတ္တကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော. သီဟဿ ကေသရဝိဓုနနံ ဝိယ သာယနှသမယေ သောတ္တိယေန ဒိန္နာ အဋ္ဌ တိဏမုဋ္ဌိယော ဂဟေတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာဟိ ထောမိယမာနဿ ဂန္ဓာဒီဟိ ပူဇိယမာနဿ တိက္ခတ္တုံ ဗောဓိံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ စုဒ္ဒသဟတ္ထုဗ္ဗေဓေ ဌာနေ တိဏသန္ထရံ သန္ထရိတွာ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ တံခဏံယေဝ မာရဗလံ ဝိဓမိတွာ တီသု ယာမေသု တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဝိသောဓေတွာ အနုလောမပဋိလောမံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒမဟာသမုဒ္ဒံ ယမကဉာဏမန္ထနေန မန္ထေန္တဿ သဗ္ဗညုတညာဏေ ပဋိဝိဒ္ဓေ တဒနုဘာဝေန ဒသသဟဿိလောကဓာတုကမ္ပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พึงทราบกาลที่พระตถาคตผู้ประทานปฏิญญาแล้ว ตั้งแต่การเสด็จเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรเป็นต้น จนถึงกาลที่เสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวายด้วยคำข้าว ๔๙ คำ เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์บิดกาย. พึงทราบการสั่นสะเทือนแห่งหมื่นโลกธาตุด้วยอานุภาพแห่งการแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณนั้น เมื่อพระองค์ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ในขณะที่ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายในเวลาเย็น ผู้ซึ่งเทวดาในหมื่นจักรวาลสรรเสริญบูชาด้วยของหอมเป็นต้น ทรงกระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ๓ ครั้ง เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงลาดสันถัตหญ้าในสถานที่กว้าง ๑๔ ศอก ประทับนั่งอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ ทรงทำลายกองทัพมารในขณะนั้นนั่นเอง ทรงชำระวิชชา ๓ ให้บริสุทธิ์ในยามทั้ง ๓ เมื่อทรงกวนมหาสมุทรคือปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ด้วยไม้กวนคือยมกญาณ เปรียบเหมือนการที่ราชสีห์สลัดแผงคอ.

သီဟဿ စတုဒ္ဒိသာဝိလောကနံ ဝိယ ပဋိဝိဒ္ဓသဗ္ဗညုတညာဏဿ သတ္တသတ္တာဟံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝိဟရိတွာ ပရိဘုတ္တမဓုပိဏ္ဍိကာဟာရဿ အဇပါလနိဂြောဓမူလေ မဟာဗြဟ္မုနော ဓမ္မဒေသနာယာစနံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ တတ္ထ ဝိဟရန္တဿ ဧကာဒသမေ ဒိဝသေ ‘‘သွေ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာ ဘဝိဿတီ’’တိ ပစ္စူသသမယေ ‘‘ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေယျ’’န္တိ? အာဠာရုဒကာနံ ကာလင်္ကတဘာဝံ ဉတွာ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ ဩလောကနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သီဟဿ ဂေါစရတ္ထာယ တိယောဇနံ ဂမနကာလော ဝိယ အတ္တနော ပတ္တစီဝရမာဒါယ ‘‘ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေဿာမီ’’တိ ပစ္ဆာဘတ္တေ အဇပါလနိဂြောဓတော ဝုဋ္ဌိတဿ အဋ္ဌာရသယောဇနမဂ္ဂံ ဂမနကာလော.

พึงเห็นการที่พระตถาคตผู้ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑลตลอด ๗ สัปดาห์ เสวยข้าวสัตตุก้อนสัตตุผงเป็นอาหารแล้ว ทรงรับคำอาราธนาเพื่อแสดงธรรมของท้าวมหาพรหมที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ประทับอยู่ที่นั่น ในวันที่ ๑๑ ในเวลารุ่งอรุณ (ทรงดำริว่า) "พรุ่งนี้จักเป็นวันอาสาฬหปุรณมี เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ?" ทรงทราบความที่อาฬารดาบสและอุทกดาบสสิ้นชีพแล้ว ทรงทอดพระเนตรดูปัญจวัคคีย์เพื่อแสดงธรรม เปรียบเหมือนการที่ราชสีห์เหลียวดูทิศทั้ง ๔. พึงเห็นกาลที่พระองค์ทรงถือบาตรและจีวรของพระองค์ เสด็จลุกขึ้นจากโคนต้นอชปาลนิโครธในเวลาภายหลังภัต (ด้วยพระดำริว่า) "เราจักประกาศธรรมจักรแก่ปัญจวัคคีย์" เสด็จไปสิ้นหนทาง ๑๘ โยชน์ เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ไปสู่ที่หาอาหารเป็นระยะทาง ๓ โยชน์.

သီဟနာဒကာလော ဝိယ တထာဂတဿ အဋ္ဌာရသယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ သညာပေတွာ အစလပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ သန္နိပတိတေန ဒေဝဂဏေန ပရိဝုတဿ ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ ပဗ္ဗဇိတေန န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃) နယေန ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိဉ္စ ပန ပဒေ ဒေသိယမာနေ တထာဂတသီဟဿ ဓမ္မဃောသော ဟေဋ္ဌာ အဝီစိံ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ [Pg.265] ပဋိစ္ဆာဒေသိ. သီဟဿ သဒ္ဒေန ခုဒ္ဒကပါဏာနံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇနကာလော ဝိယ တထာဂတဿ တီဏိ လက္ခဏာနိ ဒီပေတွာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သောဠသဟာကာရေဟိ သဋ္ဌိယာ စ နယသဟဿေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဓမ္မံ ကထေန္တဿ ဒီဃာယုကဒေဝတာနံ ဉာဏသန္တာသဿ ဥပ္ပတ္တိကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော.

พึงทราบว่า กาลแห่งการประกาศธรรมจักรของพระตถาคต ผู้เสด็จไปสิ้นหนทาง ๑๘ โยชน์ ทรงยังพระปัญจวัคคีย์ให้รู้แล้ว ประทับนั่ง ณ อจลบัลลังก์ อันหมู่เทพที่ประชุมกันจากหมื่นจักรวาลแวดล้อมแล้ว ด้วยนัยมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้ อันบรรพชิตไม่พึงเสพ” เป็นดุจกาลแห่งการบันลือสีหนาท. อนึ่ง เมื่อบทนี้อันพระองค์ทรงแสดงอยู่ พระธรรมโฆษของพระตถาคตผู้ดุจราชสีห์ได้แผ่ครอบคลุมหมื่นโลกธาตุ โดยยึดเอาอเวจีในเบื้องต่ำ ภวัคคพรหมในเบื้องบน. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตทรงประกาศลักษณะ ๓ ทรงจำแนกสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖ หมื่น แล้วตรัสธรรมอยู่ เป็นกาลบังเกิดแห่งญาณสันตาสแก่เหล่าเทวดาผู้มีอายุยืน ดุจกาลที่สัตว์เล็กๆ ถึงความหวาดสะดุ้งด้วยเสียงของราชสีห์.

ယဒါတိ ယသ္မိံ ကာလေ. တထာဂတောတိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော – တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော, တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော, တထဒဿိတာယ တထာဂတော, တထာဝါဒိတာယ တထာဂတော, တထာကာရိတာယ တထာဂတော. အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတောတိ. တေသံ ဝိတ္ထာရော ဗြဟ္မဇာလဝဏ္ဏနာယမ္ပိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇) မူလပရိယာယဝဏ္ဏနာယမ္ပိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၂) ဝုတ္တောယေဝ. လောကေတိ သတ္တလောကေ. ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဗောဓိပလ္လင်္ကာ ဝါ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏာ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ, အရဟတ္တဖလေ ပန ပတ္တေ ဥပ္ပန္နော နာမ. အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနိ.

บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า ตถาคโต ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่าตถาคต ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ทรงเสด็จมาแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, ทรงเสด็จไปแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, ทรงบรรลุถึงตถลักษณะ จึงชื่อว่าตถาคต, ตรัสรู้ตถธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงเห็นอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะตรัสอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงทำอย่างนั้น จึงชื่อว่าตถาคต, และเพราะทรงครอบงำ จึงชื่อว่าตถาคต. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งบทเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลวัณณนาและในมูลปริยายวัณณนา. บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก. บทว่า อุปฺปชฺชติ คือ ชื่อว่าย่อมบังเกิดจำเดิมแต่อภินิหาร จนถึงโพธิบัลลังก์ หรือจนถึงอรหัตตมรรคญาณ, ส่วนเมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าบังเกิดแล้ว. บทมีอาทิว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ท่านขยายความไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

ဣတိ ရူပန္တိ ဣဒံ ရူပံ ဧတ္တကံ ရူပံ, န ဣတော ဘိယျော ရူပံ အတ္ထီတိ. ဧတ္တာဝတာ သဘာဝတော သရသတော ပရိယန္တတော ပရိစ္ဆေဒတော ပရိစ္ဆိန္ဒနတော ယာဝတာ စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပံ, တံ သဗ္ဗံ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဣတိ ရူပဿ သမုဒယောတိ အယံ ရူပဿ သမုဒယော နာမ. ဧတ္တာဝတာ ဟိ ‘‘အာဟာရသမုဒယော ရူပသမုဒယော’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမောတိ အယံ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော. ဣမိနာပိ ‘‘အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဣတိ ဝေဒနာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

บทว่า อิติ รูปํ คือ รูปนี้ รูปมีเพียงเท่านี้ รูปที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ มีประมาณเท่าใด รูปทั้งหมดนั้นเป็นอันท่านแสดงแล้ว โดยสภาวะ โดยกิจ โดยขอบเขต โดยการกำหนด โดยการตัดตอน. บทว่า อิติ รูปสฺส สมุทโย คือ นี้ชื่อว่าความเกิดขึ้นแห่งรูป. ด้วยคำเพียงเท่านี้แล ความทั้งหมดมีอาทิว่า “ความเกิดขึ้นแห่งอาหารเป็นความเกิดขึ้นแห่งรูป” เป็นอันท่านแสดงแล้ว. บทว่า อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโม คือ นี้คือความดับไปแห่งรูป. แม้ด้วยบทนี้ ความทั้งหมดมีอาทิว่า “เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ” เป็นอันท่านแสดงแล้ว. แม้ในบทมีอาทิว่า อิติ เวทนา ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

ဝဏ္ဏဝန္တောတိ သရီရဝဏ္ဏေန ဝဏ္ဏဝန္တော. ဓမ္မဒေသနံ သုတွာတိ ဣမံ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပဏ္ဏာသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ. ယေဘုယျေနာတိ ဣဓ ကေ ဌပေတိ? အရိယသာဝကေ ဒေဝေ. တေသဉှိ ခီဏာသဝတ္တာ စိတ္တုတြာသဘယမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သံဝိဂ္ဂဿ ယောနိသော ပဓာနေန ပတ္တဗ္ဗံ [Pg.266] ပတ္တတာယ ဉာဏသံဝေဂေါပိ. ဣတရေသံ ပန ဒေဝါနံ ‘‘တာသော ဟေသော ဘိက္ခူ’’တိ အနိစ္စတံ မနသိကရောန္တာနံ စိတ္တုတြာသဘယမ္ပိ, ဗလဝဝိပဿနာကာလေ ဉာဏဘယမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဘောတိ ဓမ္မာလပနမတ္တမေတံ. သက္ကာယပရိယာပန္နာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ. ဣတိ တေသံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဝဋ္ဋဒေါသံ ဒဿေတွာ တိလက္ခဏာဟတံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ဉာဏဘယံ နာမ ဩက္ကမတိ.

บทว่า วณฺณวนฺโต คือ มีวรรณะด้วยสีแห่งสรีระ. บทว่า ธมฺมเทสนํ สุตฺวา คือ ฟังพระธรรมเทศนานี้ของพระตถาคต อันประดับด้วยลักษณะ ๕๐ ในขันธ์ ๕. บทว่า เยภุยฺเยน คือ โดยมาก, ในที่นี้ ท่านยกเว้นใคร? ยกเว้นเทวดาผู้เป็นอริยสาวก. เพราะว่า สำหรับเทวดาเหล่านั้น แม้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็ไม่เกิดขึ้น เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว, และญาณสังเวชก็ไม่เกิดขึ้น เพราะได้บรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชแล้ว. ส่วนเทวดานอกนี้ เมื่อมนสิการถึงความไม่เที่ยงว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นความหวาดสะดุ้ง” แม้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็เกิดขึ้น, และญาณภัยในกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลังก็เกิดขึ้น. บทว่า โภติ นี้เป็นเพียงคำปรารภธรรม. บทว่า สกฺกายปริยาปนฺนา คือ นับเนื่องในขันธ์ ๕. ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโทษในวัฏฏะแก่เทวดาเหล่านั้น ทรงกระทำให้ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์ แล้วทรงแสดงธรรมอยู่ ภัยที่ชื่อว่าญาณภัยย่อมเกิดขึ้น.

အဘိညာယာတိ ဇာနိတွာ. ဓမ္မစက္ကန္တိ ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ ဒေသနာဉာဏမ္ပိ. ပဋိဝေဓဉာဏံ နာမ ယေန ဉာဏေန ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော စတ္တာရိ သစ္စာနိ သောဠသဟာကာရေဟိ သဋ္ဌိယာ စ နယသဟဿေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဒေသနာဉာဏံ နာမ ယေန ဉာဏေန တိပရိဝဋ္ဋံ ဒွါဒသာကာရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေသိ. ဥဘယမ္ပိ တံ ဒသဗလဿ ဥရေ ဇာတဉာဏမေဝ. တေသု ဣဓ ဒေသနာဉာဏံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တံ ပနေသ ယာဝ အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ သောတာပတ္တိဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ ပဝတ္တေတိ နာမ. တသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ ပဝတ္တိတံ နာမ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အပ္ပဋိပုဂ္ဂလောတိ သဒိသပုဂ္ဂလရဟိတော. ယသဿိနောတိ ပရိဝါရသမ္ပန္နာ. တာဒိနောတိ လာဘာလာဘာဒီဟိ ဧကသဒိသဿ. ဆဋ္ဌံ.

บทว่า อภิญฺญาย คือ ทรงรู้ยิ่งแล้ว. บทว่า ธมฺมจกฺกํ คือ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. ชื่อว่าปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่พระองค์ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖ หมื่น. ชื่อว่าเทศนาญาณ คือ ญาณที่พระองค์ทรงยังธรรมจักรอันมีปริวัฏฏ์ ๓ มีอาการ ๑๒ ให้เป็นไป. ญาณทั้งสองนั้นเป็นญาณที่เกิดขึ้นในพระอุระของพระทศพลนั่นเอง. ในญาณทั้งสองนั้น ในที่นี้พึงถือเอาเทศนาญาณ. ก็พระองค์นั้น ชื่อว่าทรงยังธรรมจักรนั้นให้เป็นไปอยู่ ตราบเท่าที่โสดาปัตติผลยังบังเกิดแก่พระอัญญาโกณฑัญญเถระพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ. เมื่อโสดาปัตติผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ชื่อว่าทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว. บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ. บทว่า ยสสฺสิโน คือ ผู้มีบริวารสมบูรณ์. บทว่า ตาทิโน คือ ผู้คงที่ในลาภและอลาภเป็นต้น. สูตรที่ ๖ จบ.

၇. ခဇ္ဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาขัชชนียสูตร

၇၉. သတ္တမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိ န ဣဒံ အဘိညာဝသေန အနုဿရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဝိပဿနာဝသေန ပန ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တေ သမဏဗြာဟ္မဏေ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ – ‘‘သဗ္ဗေတေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနုဿရန္တိ, ဧတေသံ ဝါ အညတရ’’န္တိ. အဘိညာဝသေန ဟိ သမနုဿရန္တဿ ခန္ဓာပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာပိ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓါပိ ပဏ္ဏတ္တိပိ အာရမ္မဏံ ဟောတိယေဝ. ရူပံယေဝ အနုဿရတီတိ ဧဝဉှိ အနုဿရန္တော န အညံ ကိဉ္စိ သတ္တံ ဝါ ပုဂ္ဂလံ ဝါ အနုဿရတိ, အတီတေ ပန နိရုဒ္ဓံ ရူပက္ခန္ဓမေဝ အနုဿရတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ. သုညတာပဗ္ဗံ နိဋ္ဌိတံ.

๗๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปุพฺเพนิวาสํ นี้ ท่านไม่ได้กล่าวหมายถึงการระลึกด้วยอำนาจอภิญญา แต่ท่านกล่าวหมายถึงสมณพราหมณ์ผู้ระลึกถึงปุพเพนิวาสด้วยอำนาจวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรืออย่างใดอย่างหนึ่งแห่งอุปาทานขันธ์เหล่านั้น”. เพราะว่า สำหรับผู้ระลึกด้วยอำนาจอภิญญา ทั้งขันธ์ อุปาทานขันธ์ และบัญญัติที่เนื่องด้วยขันธ์ ย่อมเป็นอารมณ์ได้ทั้งนั้น. ผู้ระลึกอย่างนี้ว่า ย่อมระลึกถึงแต่รูปเท่านั้น ย่อมไม่ระลึกถึงสัตว์หรือบุคคลอื่นใดเลย แต่ระลึกถึงเพียงรูปขันธ์ที่ดับไปแล้วในอดีตเท่านั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. สุญญตาบรรพ จบ.

ဣဒါနိ သုညတာယ လက္ခဏံ ဒဿေတုံ ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ဝဒေထာတိအာဒိမာဟ. ယထာ ဟိ နဋ္ဌံ ဂေါဏံ ပရိယေသမာနော ပုရိသော ဂေါဂဏေ စရမာနေ ရတ္တံ ဝါ ကာဠံ ဝါ ဗလီဗဒ္ဒံ ဒိသွာပိ န ဧတ္တကေနေဝ ‘‘အယံ မယှံ ဂေါဏော’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ [Pg.267] ကာတုံ သက္ကောတိ. ကသ္မာ? အညေသမ္ပိ တာဒိသာနံ အတ္ထိတာယ. သရီရပဒေသေ ပနဿ သတ္တိသူလာဒိလက္ခဏံ ဒိသွာ ‘‘အယံ မယှံ သန္တကော’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ သုညတာယ ကထိတာယပိ ယာဝ သုညတာလက္ခဏံ န ကထီယတိ, တာဝ သာ အကထိတာဝ ဟောတိ, လက္ခဏေ ပန ကထိတေ ကထိတာ နာမ ဟောတိ. ဂေါဏော ဝိယ ဟိ သုညတာ, ဂေါဏလက္ခဏံ ဝိယ သုညတာလက္ခဏံ. ယထာ ဂေါဏလက္ခဏေ အသလ္လက္ခိတေ ဂေါဏော န သုဋ္ဌု သလ္လက္ခိတော ဟောတိ, တသ္မိံ ပန သလ္လက္ခိတေ သော သလ္လက္ခိတော နာမ ဟောတိ, ဧဝမေဝ သုညတာလက္ခဏေ အကထိတေ သုညတာ အကထိတာဝ ဟောတိ, တသ္မိံ ပန ကထိတေ သာ ကထိတာ နာမ ဟောတီတိ သုညတာလက္ခဏံ ဒဿေတုံ ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ဝဒေထာတိအာဒိမာဟ.

บัดนี้ เพื่อทรงแสดงลักษณะแห่งสุญญตา จึงตรัสพระบาลีเป็นต้นว่า "กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอกล่าวรูปว่าอย่างไร) จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้แสวงหาโคที่หายไป เมื่อเห็นโคผู้สีแดงหรือสีดำในฝูงโคที่กำลังเที่ยวหากินอยู่ ก็ยังไม่สามารถตัดสินใจได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้นว่า "นี่คือโคของเรา" เพราะเหตุไร เพราะโคเช่นนั้นของคนอื่นก็มีอยู่ แต่เมื่อเห็นลักษณะคือรอยเหล็กแหลมหรือหอกเป็นต้นที่ส่วนแห่งสรีระของโคตัวนั้น ก็ตัดสินใจได้ว่า "นี่เป็นสมบัติของเรา" ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เมื่อสุญญตาถูกกล่าวถึงแล้ว แต่ตราบใดที่ลักษณะแห่งสุญญตายังไม่ถูกกล่าวถึง ตราบนั้น สุญญตานั้นก็ชื่อว่ายังไม่ถูกกล่าวถึงนั่นเทียว แต่เมื่อลักษณะถูกกล่าวถึงแล้ว ก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว จริงอยู่ สุญญตาเปรียบเหมือนโค ลักษณะแห่งสุญญตาเปรียบเหมือนลักษณะของโค เหมือนอย่างว่า เมื่อลักษณะของโคยังไม่ถูกกำหนดหมาย โคก็ยังไม่ชื่อว่าถูกกำหนดหมายดีแล้ว แต่เมื่อลักษณะนั้นถูกกำหนดหมายดีแล้ว โคตัวนั้นก็ชื่อว่าถูกกำหนดหมายดีแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อลักษณะแห่งสุญญตายังไม่ถูกกล่าวถึง สุญญตาก็ชื่อว่ายังไม่ถูกกล่าวถึงนั่นเทียว แต่เมื่อลักษณะนั้นถูกกล่าวถึงแล้ว สุญญตานั้นก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงลักษณะแห่งสุญญตา จึงตรัสพระบาลีเป็นต้นว่า "กิญฺจ ภิกฺขเว รูปํ วเทถ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอกล่าวรูปว่าอย่างไร)

တတ္ထ ကိဉ္စာတိ ကာရဏပုစ္ဆာ, ကေန ကာရဏေန ရူပံ ဝဒေထ, ကေန ကာရဏေနေတံ ရူပံ နာမာတိ အတ္ထော. ရုပ္ပတီတိ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣတီတိ ကာရဏုဒ္ဒေသော, ယသ္မာ ရုပ္ပတိ, တသ္မာ ရူပန္တိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ရုပ္ပတီတိ ကုပ္ပတိ ဃဋ္ဋီယတိ ပီဠီယတိ, ဘိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. သီတေနပိ ရုပ္ပတီတိအာဒီသု သီတေန တာဝ ရုပ္ပနံ လောကန္တရိကနိရယေ ပါကဋံ. တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏဉှိ စက္ကဝါဠာနံ အန္တရေ ဧကေကော လောကန္တရိကနိရယော နာမ ဟောတိ အဋ္ဌယောဇနသဟဿပ္ပမာဏော. ယဿ နေဝ ဟေဋ္ဌာ ပထဝီ အတ္ထိ, န ဥပရိ စန္ဒိမသူရိယဒီပမဏိအာလောကော, နိစ္စန္ဓကာရော. တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ တိဂါဝုတော အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, တေ ဝဂ္ဂုလိယော ဝိယ ပဗ္ဗတပါဒေ ဒီဃပုထုလေဟိ နခေဟိ လဂ္ဂိတွာ အဝံသိရာ ဩလမ္ဗန္တိ. ယဒါ သံသပ္ပန္တာ အညမညဿ ဟတ္ထပါသာဂတာ ဟောန္တိ, အထ ‘‘ဘက္ခော နော လဒ္ဓေါ’’တိ? မညမာနာ တတ္ထ ဗျာဝဋာ ဝိပရိဝတ္တိတွာ လောကသန္ဓာရကေ ဥဒကေ ပတန္တိ, ဝါတေ ပဟရန္တေပိ မဓုကဖလာနိ ဝိယ ဆိဇ္ဇိတွာ ဥဒကေ ပတန္တိ, ပတိတမတ္တာဝ အစ္စန္တခါရေ ဥဒကေ တတ္တတေလေ ပတိတပိဋ္ဌပိဏ္ဍိ ဝိယ ပဋပဋာယမာနာ ဝိလီယန္တိ. ဧဝံ သီတေန ရုပ္ပနံ လောကန္တရိကနိရယေ ပါကဋံ. မဟိံသကရဋ္ဌာဒီသုပိ ဟိမပါတသီတလေသု ပဒေသေသု ဧတံ ပါကဋမေဝ. တတ္ထ ဟိ သတ္တာ သီတေန ဘိန္နသရီရာ ဇီဝိတက္ခယမ္ပိ ပါပုဏန္တိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "กิญฺจ" เป็นคำถามถึงเหตุ อธิบายว่า "พวกเธอกล่าวว่ารูป เพราะเหตุไร สิ่งนี้ชื่อว่ารูป เพราะเหตุไร" ในบทว่า "รุปฺปตีติ โข" นี้ บทว่า "อิติ" เป็นการแสดงเหตุ อธิบายว่า "เพราะย่อมแปรปรวน ฉะนั้นจึงเรียกว่ารูป" คำว่า "รุปฺปติ" อธิบายว่า ย่อมกำเริบ ย่อมกระทบกระทั่ง ย่อมเบียดเบียน ย่อมแตกสลาย ในบทเป็นต้นว่า "สีเตนปิ รุปฺปติ" (ย่อมแปรปรวนแม้เพราะความเย็น) ก่อนอื่น การแปรปรวนเพราะความเย็น ปรากฏชัดในโลกันตริกนรก จริงอยู่ ในระหว่างจักรวาลทุกๆ ๓ จักรวาล มีนรกชื่อโลกันตริกนรกขุมหนึ่งๆ ซึ่งเบื้องล่างไม่มีแผ่นดิน เบื้องบนไม่มีแสงสว่างแห่งดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ ประทีปและแก้วมณี มีแต่ความมืดมิดเป็นนิตย์ สัตว์ที่เกิดในนรกนั้นมีอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต สัตว์เหล่านั้นเอาเล็บที่ยาวและกว้างเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาล ห้อยหัวลงมาเหมือนค้างคาว เมื่อใดที่สัตว์เหล่านั้นเลื้อยคลานมาถึงระยะที่มือของกันและกันจะเอื้อมถึง ครั้งนั้น ก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" ก็ขวนขวายในสัตว์นั้นแล้วพลัดตกลงไปในน้ำที่รองรับโลก แม้เมื่อลมพัด ก็ขาดตกลงไปในน้ำเหมือนผลมะซาง พอตกลงไปเท่านั้น ก็สลายไปในน้ำที่เย็นจัด มีเสียงดังเปรี๊ยะๆ เหมือนก้อนแป้งที่ตกลงในน้ำมันเดือด การแปรปรวนเพราะความเย็น ปรากฏชัดในโลกันตริกนรกด้วยประการฉะนี้ แม้ในประเทศที่หนาวเย็นเพราะหิมะตก เช่น แคว้นมหิงสกะ เป็นต้น การแปรปรวนนี้ก็ปรากฏชัดเช่นกัน จริงอยู่ ในที่นั้น สัตว์ทั้งหลายมีร่างกายแตกสลายเพราะความเย็น ถึงกับสิ้นชีวิตก็มี

ဥဏှေန ရုပ္ပနံ အဝီစိမဟာနိရယေ ပါကဋံ ဟောတိ. ဇိဃစ္ဆာယ ရုပ္ပနံ ပေတ္တိဝိသယေ စေဝ ဒုဗ္ဘိက္ခကာလေ စ ပါကဋံ. ပိပါသာယ ရုပ္ပနံ ကာလကဉ္ဇိကာဒီသု ပါကဋံ. ဧကော ကိရ ကာလကဉ္ဇိကအသုရော ပိပါသံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော [Pg.268] ယောဇနဂမ္ဘီရဝိတ္ထာရံ မဟာဂင်္ဂံ ဩတရိ, တဿ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ဥဒကံ ဆိဇ္ဇတိ, ဓူမော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, တတ္တေ ပိဋ္ဌိပါသာဏေ စင်္ကမနကာလော ဝိယ ဟောတိ. တဿ ဥဒကသဒ္ဒံ သုတွာ ဣတော စိတော စ ဝိစရန္တဿေဝ ရတ္တိ ဝိဘာယိ. အထ နံ ပါတောဝ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆန္တာ တိံသမတ္တာ ပိဏ္ဍစာရိကဘိက္ခူ ဒိသွာ ‘‘ကော နာမ တွံ သပ္ပုရိသာ’’တိ? ပုစ္ဆိံသု. ‘‘ပေတောဟမသ္မိ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကိံ ပရိယေသသီ’’တိ? ‘‘ပါနီယံ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘အယံ ဂင်္ဂါ ပရိပုဏ္ဏာ, ကိံ တွံ န ပဿသီ’’တိ? ‘‘န ဥပကပ္ပတိ, ဘန္တေ’’တိ. တေန ဟိ ဂင်္ဂါပိဋ္ဌေ နိပဇ္ဇ, မုခေ တေ ပါနီယံ အာသိဉ္စိဿာမာ’’တိ. သော ဝါလိကာပုဠိနေ ဥတ္တာနော နိပဇ္ဇိ. ဘိက္ခူ တိံသမတ္တေ ပတ္တေ နီဟရိတွာ ဥဒကံ အာဟရိတွာ တဿ မုခေ အာသိဉ္စိံသု. တေသံ တထာ ကရောန္တာနံယေဝ ဝေလာ ဥပကဋ္ဌာ ဇာတာ. တတော ‘‘ဘိက္ခာစာရကာလော အမှာကံ သပ္ပုရိသ, ကစ္စိ တေ အဿာဒမတ္တာ လဒ္ဓါ’’တိ အာဟံသု. ပေတော ‘‘သစေ မေ, ဘန္တေ, တိံသမတ္တာနံ အယျာနံ တိံသပတ္တေဟိ အာသိတ္တဥဒကတော အဍ္ဎပသတမတ္တမ္ပိ ပရဂလံ ဂတံ, ပေတတ္တဘာဝတော မောက္ခော မာ ဟောတူ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ပိပါသာယ ရုပ္ပနံ ပေတ္တိဝိသယေ ပါကဋံ.

การแปรปรวนเพราะความร้อน ปรากฏชัดในอเวจีมหานรก การแปรปรวนเพราะความหิว ปรากฏชัดในเปรตวิสัยและในคราวทุพภิกขภัย การแปรปรวนเพราะความกระหาย ปรากฏชัดในหมู่กาลกัญจิกาสูรเป็นต้น ได้ยินว่า กาลกัญจิกาสูรตนหนึ่ง ไม่สามารถอดทนต่อความกระหายได้ ได้ลงไปยังแม่น้ำคงคาใหญ่ที่ลึกและกว้าง ๑ โยชน์ ในที่ที่อสูรนั้นไปถึงๆ น้ำก็แห้งไป ควันก็พลุ่งขึ้น เป็นเหมือนเวลาเดินจงกรมบนแผ่นหินที่ร้อน เมื่ออสูรนั้นได้ยินเสียงน้ำแล้วเที่ยวไปทางโน้นทางนี้อยู่ ราตรีก็สว่าง ครั้งนั้น ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตประมาณ ๓๐ รูป กำลังไปเพื่อบิณฑบาตในตอนเช้าตรู่ ได้เห็นอสูรนั้น จึงถามว่า "สัปบุรุษ ท่านชื่ออะไร" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเปรต" (ภิกษุถามว่า) "ท่านแสวงหาอะไร" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (ข้าพเจ้าแสวงหา) น้ำดื่ม" (ภิกษุกล่าวว่า) "แม่น้ำคงคานี้เต็มเปี่ยม ท่านไม่เห็นหรือ" (เขาตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (น้ำ) ไม่ปรากฏ (แก่ข้าพเจ้า)" (ภิกษุกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนอนลงที่หาดทรายแห่งแม่น้ำคงคา พวกเราจะรดน้ำดื่มที่ปากของท่าน" เปรตนั้นนอนหงายบนหาดทราย ภิกษุทั้งหลายนำบาตรประมาณ ๓๐ ใบออกมา ตักน้ำมารดที่ปากของเปรตนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังทำอยู่อย่างนั้น เวลา (บิณฑบาต) ก็ใกล้เข้ามา ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงกล่าวว่า "สัปบุรุษ เวลาบิณฑบาตของพวกเรามาถึงแล้ว ท่านพอจะได้รับความสดชื่นบ้างหรือไม่" เปรตกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าแม้น้ำแม้เพียงครึ่งฟายมือจากน้ำที่พระคุณเจ้าประมาณ ๓๐ รูป รดด้วยบาตร ๓๐ ใบ จะพึงล่วงลำคอของข้าพเจ้าไปไซร้ ขอความพ้นจากอัตภาพแห่งเปรตอย่าได้มี (แก่ข้าพเจ้าเลย)" การแปรปรวนเพราะความกระหาย ปรากฏชัดในเปรตวิสัยด้วยประการฉะนี้

ဍံသာဒီဟိ ရုပ္ပနံ ဍံသမက္ခိကာဒိဗဟုလေသု ပဒေသေသု ပါကဋံ. ဧတ္ထ စ ဍံသာတိ ပိင်္ဂလမက္ခိကာ. မကသာတိ မကသာဝ. ဝါတာတိ ကုစ္ဆိဝါတပိဋ္ဌိဝါတာဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. သရီရသ္မိဉှိ ဝါတရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဟတ္ထပါဒပိဋ္ဌိအာဒီနိ ဘိန္ဒတိ, ကာဏံ ကရောတိ, ခုဇ္ဇံ ကရောတိ, ပီဌသပ္ပိံ ကရောတိ. အာတပေါတိ သူရိယာတပေါ. တေန ရုပ္ပနံ မရုကန္တာရာဒီသု ပါကဋံ. ဧကာ ကိရ ဣတ္ထီ မရုကန္တာရေ ရတ္တိံ သတ္ထတော ဩဟီနာ ဒိဝါ သူရိယေ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တေ ဝါလိကာယ တပ္ပမာနာယ ပါဒေ ဌပေတုံ အသက္ကောန္တီ သီသတော ပစ္ဆိံ ဩတာရေတွာ အက္ကမိ. ကမေန ပစ္ဆိယာ ဥဏှာဘိတတ္တာယ ဌာတုံ အသက္ကောန္တီ တဿာ ဥပရိ သာဋကံ ဌပေတွာ အက္ကမိ. တသ္မိမ္ပိ သန္တတ္တေ အတ္တနော အင်္ကေန ဂဟိတပုတ္တကံ အဓောမုခံ နိပဇ္ဇာပေတွာ ကန္ဒန္တံယေဝ အက္ကမိတွာ သဒ္ဓိံ တေန တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဥဏှာဘိတတ္တာ ကာလမကာသိ.

การแปรปรวนเพราะเหลือบเป็นต้น ปรากฏชัดในประเทศที่ชุกชุมด้วยเหลือบและริ้นเป็นต้น ในบทนี้ คำว่า "ฑํส" ได้แก่ แมลงวันสีเหลือง คำว่า "มกส" ได้แก่ ยุงนั่นเอง คำว่า "วาต" พึงทราบโดยนัยแห่งลมในท้องและลมในหลังเป็นต้น จริงอยู่ โรคลมเกิดขึ้นในสรีระแล้ว ย่อมทำลายมือ เท้า และหลังเป็นต้น ทำให้ตาบอด ทำให้ค่อม ทำให้เป็นง่อย คำว่า "อาตป" ได้แก่ แดด การแปรปรวนเพราะแดดนั้น ปรากฏชัดในทางกันดารที่ไม่มีน้ำเป็นต้น ได้ยินว่า หญิงคนหนึ่งพลัดจากกองเกวียนในเวลากลางคืนในทางกันดารที่ไม่มีน้ำ ในเวลากลางวัน เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น เมื่อทรายร้อน ไม่สามารถจะวางเท้าลงได้ จึงลดตะกร้าจากศีรษะลงแล้วเหยียบ โดยลำดับ เมื่อตะกร้าร้อนจัด ไม่สามารถจะยืนอยู่ได้ จึงวางผ้าสาฎกไว้บนตะกร้านั้นแล้วเหยียบ แม้เมื่อผ้านั้นร้อน นางก็ให้บุตรน้อยที่ตนอุ้มมาด้วยสะเอวนอนคว่ำหน้าลง แล้วเหยียบลงไปทั้งที่บุตรกำลังร้องไห้อยู่ นางพร้อมกับบุตรนั้น ได้ทำกาละในที่นั้นเอง เพราะถูกความร้อนแผดเผา

သရီသပါတိ ယေ ကေစိ ဒီဃဇာတိကာ သရန္တာ ဂစ္ဆန္တိ. တေသံ သမ္ဖဿေန ရုပ္ပနံ အာသီဝိသဒဋ္ဌကာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဘဂဝတာ ယာနိ ဣမာနိ သာမညပစ္စတ္တဝသေန ဓမ္မာနံ ဒွေ လက္ခဏာနိ, တေသု ရူပက္ခန္ဓဿ တာဝ ပစ္စတ္တလက္ခဏံ ဒဿိတံ. ရူပက္ခန္ဓဿေဝ ဟိ ဧတံ, န ဝေဒနာဒီနံ, တသ္မာ ပစ္စတ္တလက္ခဏန္တိ [Pg.269] ဝုစ္စတိ. အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏံ ပန ဝေဒနာဒီနမ္ပိ ဟောတိ, တသ္မာ တံ သာမညလက္ခဏန္တိ ဝုစ္စတိ.

สัตว์เลื้อยคลานคือ สัตว์จำพวกมีลำตัวยาวเหล่าใดเหล่าหนึ่ง เลื้อยคลานไป. ความแปรปรวนเพราะการสัมผัสของสัตว์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งการถูกงูพิษกัดเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปัจจัตตลักษณะของรูปขันธ์ก่อน ในบรรดาลักษณะ ๒ อย่างของธรรมทั้งหลาย โดยสามัญลักษณะและปัจจัตตลักษณะ. จริงอยู่ ลักษณะนี้เป็นของรูปขันธ์เท่านั้น ไม่ใช่ของเวทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ปัจจัตตลักษณะ. ส่วนอนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ ย่อมมีแม้แก่เวทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น ลักษณะนั้นจึงเรียกว่า สามัญลักษณะ.

ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနံ ဝဒေထာတိအာဒီသု ပုရိမသဒိသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပန ပုရိမေန အသဒိသံ, တဿာယံ ဝိဘာဝနာ – သုခမ္ပိ ဝေဒယတီတိ သုခံ အာရမ္မဏံ ဝေဒေတိ အနုဘဝတိ. ပရတော ပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ကထံ ပနေတံ အာရမ္မဏံ သုခံ ဒုက္ခံ အဒုက္ခမသုခံ နာမ ဇာတန္တိ? သုခါဒီနံ ပစ္စယတော. သွာယမတ္ထော ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိ ဣမသ္မိံ မဟာလိသုတ္တေ (သံ. နိ. ၃.၆၀) အာဂတောယေဝ. ဝေဒယတီတိ ဧတ္ထ စ ဝေဒနာဝ ဝေဒယတိ, န အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ. ဝေဒနာ ဟိ ဝေဒယိတလက္ခဏာ, တသ္မာ ဝတ္ထာရမ္မဏံ ပဋိစ္စ ဝေဒနာဝ ဝေဒယတီတိ. ဧဝမိဓ ဘဂဝါ ဝေဒနာယပိ ပစ္စတ္တလက္ခဏမေဝ ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ.

ในคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เธอทั้งหลายพึงกล่าวเวทนาว่ากระไร" พึงทราบความที่เหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อนตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ส่วนข้อความใดที่ไม่เหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อน นี้เป็นการอธิบายความข้อนั้น – คำว่า "ย่อมเสวยแม้ซึ่งสุข" ความว่า ย่อมเสวย คือ ย่อมประสบอารมณ์ที่น่าปรารถนา. แม้ในสองบทถัดไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ถามว่า ก็อารมณ์นี้เกิดขึ้นชื่อว่าสุข ทุกข์ อทุกขมสุข ได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะเป็นปัจจัยแห่งสุขเป็นต้น. เนื้อความนั้นมาแล้วนั่นเทียวในมหาลิสูตรนี้ว่า "ดูก่อนมหาลิ ก็เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข เนื่องกับสุข หยั่งลงสู่สุข". และในคำว่า "ย่อมเสวย" นี้ เวทนานั่นแหละย่อมเสวย ไม่ใช่สัตว์อื่นหรือบุคคลอื่น. จริงอยู่ เวทนามีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะ เพราะฉะนั้น อาศัยวัตถุและอารมณ์ เวทนานั่นแหละย่อมเสวย. ในเวทนานิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของเวทนาเท่านั้นอย่างนี้.

နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီတိ နီလပုပ္ဖေ ဝါ ဝတ္ထေ ဝါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ ပါပေန္တော သဉ္ဇာနာတိ. အယဉှိ သညာ နာမ ပရိကမ္မသညာပိ ဥပစာရသညာပိ အပ္ပနာသညာပိ ဝဋ္ဋတိ, နီလံ နီလန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနသညာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပီတကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာပိ ဘဂဝါ သဉ္ဇာနနလက္ခဏာယ သညာယ ပစ္စတ္တလက္ခဏမေဝ ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ.

คำว่า "ย่อมจำได้แม้ซึ่งสีเขียว" ความว่า บุคคลทำบริกรรมในดอกไม้สีเขียวหรือในผ้าสีเขียวแล้ว ให้ถึงอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ ย่อมจำได้. จริงอยู่ สัญญานี้เป็นได้ทั้งบริกรรมสัญญา อุปจารสัญญา และอัปปนาสัญญา, แม้สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว สีเขียว" ก็ย่อมเป็นได้เหมือนกัน. แม้ในสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. แม้ในสัญญานิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของสัญญาอันมีลักษณะคือการจำได้เท่านั้น.

ရူပံ ရူပတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တီတိ ယထာ ယာဂုမေဝ ယာဂုတ္တာယ, ပူဝမေဝ ပူဝတ္တာယ ပစတိ နာမ, ဧဝံ ပစ္စယေဟိ သမာဂန္တွာ ကတဘာဝေန သင်္ခတန္တိ လဒ္ဓနာမံ ရူပမေဝ ရူပတ္တာယ ယထာ အဘိသင်္ခတံ ရူပံ နာမ ဟောတိ, တထတ္တာယ ရူပဘာဝါယ အဘိသင်္ခရောတိ အာယူဟတိ သမ္ပိဏ္ဍေတိ, နိပ္ဖာဒေတီတိ အတ္ထော. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ – အတ္တနာ သဟ ဇာယမာနံ ရူပံ သမ္ပယုတ္တေ စ ဝေဒနာဒယော ဓမ္မေ အဘိသင်္ခရောတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ. ဣဓာပိ ဘဂဝါ စေတယိတလက္ခဏဿ သင်္ခါရဿ ပစ္စတ္တလက္ခဏမေဝ ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ.

คำว่า "ย่อมปรุงแต่งสังขตะคือรูปเพื่อความเป็นรูป" ความว่า เหมือนบุคคลย่อมหุงข้าวต้มเพื่อความเป็นข้าวต้ม หุงขนมเพื่อความเป็นขนม ฉันใด, ฉันนั้น ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันปรุงแต่งรูปอันได้ชื่อว่าสังขตะเพราะความเป็นสิ่งที่ปัจจัยทำขึ้น เพื่อความเป็นรูป คือ เพื่อความเป็นรูปที่ถูกปรุงแต่งแล้วอย่างนั้น, คือ พยายาม รวบรวม ทำให้สำเร็จ. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. นี้เป็นใจความย่อในเรื่องนี้ – สังขารย่อมปรุงแต่ง คือ ทำให้รูปที่เกิดพร้อมกับตน และธรรมทั้งหลายมีเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเกิดขึ้น. แม้ในสังขารขันธนิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของสังขารอันมีเจตนาเป็นลักษณะเท่านั้น.

အမ္ဗိလမ္ပိ ဝိဇာနာတီတိ အမ္ဗအမ္ဗာဋကမာတုလုင်္ဂါဒိအမ္ဗိလံ ‘‘အမ္ဗိလ’’န္တိ ဝိဇာနာတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗပဒေသု. အပိ စေတ္ထ တိတ္တကန္တိ နိမ္ဗပဋောလာဒိနာနပ္ပကာရံ ကဋုကန္တိ ပိပ္ပလိမရိစာဒိနာနပ္ပကာရံ. မဓုရန္တိ သပ္ပိဖာဏိတာဒိနာနပ္ပကာရံ[Pg.270]. ခါရိကန္တိ ဝါတိင်္ဂဏနာဠိကေရ စတုရဿဝလ္လိဝေတ္တင်္ကုရာဒိနာနပ္ပကာရံ. အခါရိကန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဖလဇာတံ ကာရပဏ္ဏာဒိမိဿကပဏ္ဏံ. လောဏိကန္တိ လောဏယာဂုလောဏမစ္ဆလောဏဘတ္တာဒိနာနပ္ပကာရံ. အလောဏိကန္တိအလောဏယာဂုအလောဏမစ္ဆအလောဏဘတ္တာဒိနာနပ္ပကာရံ. တသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဝုစ္စတီတိ ယသ္မာ ဣမံ အမ္ဗိလာဒိဘေဒံ အညမညဝိသိဋ္ဌေန အမ္ဗိလာဒိဘာဝေန ဇာနာတိ, တသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဝုစ္စတီတိ. ဧဝမိဓာပိ ဘဂဝါ ဝိဇာနနလက္ခဏဿ ဝိညာဏဿ ပစ္စတ္တလက္ခဏမေဝ ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ.

คำว่า "ย่อมรู้แจ้งแม้ซึ่งรสเปรี้ยว" ความว่า ย่อมรู้แจ้งของเปรี้ยวมีมะม่วง มะกอก และส้มโอเป็นต้นว่า "เปรี้ยว". นัยนี้เหมือนกันในทุกบท. อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า รสขม ได้แก่ของมีรสขมชนิดต่างๆ มีสะเดาและบวบขมเป็นต้น. คำว่า รสเผ็ด ได้แก่ของมีรสเผ็ดชนิดต่างๆ มีดีปลีและพริกไทยเป็นต้น. คำว่า รสหวาน ได้แก่ของมีรสหวานชนิดต่างๆ มีเนยใสและน้ำอ้อยเป็นต้น. คำว่า รสฝาด ได้แก่ของมีรสฝาดชนิดต่างๆ มีมะเขือ มะพร้าว ถั่วสี่มุม และหน่อหวายเป็นต้น. คำว่า รสไม่ฝาด ได้แก่ผลไม้หรือใบไม้ชนิดใดชนิดหนึ่งที่เจือปนกัน มีใบกะเพราเป็นต้น. คำว่า รสเค็ม ได้แก่ของมีรสเค็มชนิดต่างๆ มีข้าวต้มเค็ม ปลาเค็ม และข้าวเค็มเป็นต้น. คำว่า รสไม่เค็ม ได้แก่ของมีรสไม่เค็มชนิดต่างๆ มีข้าวต้มไม่เค็ม ปลาไม่เค็ม และข้าวไม่เค็มเป็นต้น. ความว่า "เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวิญญาณ" คือ เพราะว่าย่อมรู้ความแตกต่างแห่งรสมีรสเปรี้ยวเป็นต้นนี้ โดยความเป็นรสเปรี้ยวเป็นต้นที่แตกต่างกัน เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าวิญญาณ. แม้ในวิญญาณนิทเทสนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจัตตลักษณะของวิญญาณอันมีลักษณะคือการรู้แจ้งเท่านั้นอย่างนี้.

ယသ္မာ ပန အာရမ္မဏဿ အာကာရသဏ္ဌာနဂဟဏဝသေန သညာ ပါကဋာ ဟောတိ, တသ္မာ သာ စက္ခုဒွါရေ ဝိဘတ္တာ. ယသ္မာ ဝိနာပိ အာကာရသဏ္ဌာနာ အာရမ္မဏဿ ပစ္စတ္တဘေဒဂဟဏဝသေန ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ, တသ္မာ တံ ဇိဝှာဒွါရေ ဝိဘတ္တံ. ဣမေသံ ပန သညာဝိညာဏပညာနံ အသမ္မောဟတော သဘာဝသလ္လက္ခဏတ္ထံ သဉ္ဇာနာတိ, ဝိဇာနာတိ, ပဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ဝိသေသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ ဝိသေသော, ဇာနာတီတိ ပဒံ ပန အဝိသေသော. တဿပိ ဇာနနဋ္ဌေန ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သညာ ဟိ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏသဉ္ဇာနနမတ္တမေဝ, အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝိညာဏံ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏဉ္စေဝ ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓဉ္စ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ ပန မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ပညာ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝမ္ပိ ပါပေတိ.

ก็เพราะเหตุว่า สัญญาย่อมปรากฏชัดโดยการยึดถืออาการและสัณฐานของอารมณ์ เพราะฉะนั้น สัญญานั้นพระองค์จึงทรงจำแนกไว้ในจักขุทวาร. เพราะเหตุว่า แม้ไม่มีอาการและสัณฐาน วิญญาณย่อมปรากฏชัดโดยการยึดถือความแตกต่างเฉพาะตัวของอารมณ์ เพราะฉะนั้น วิญญาณนั้นพระองค์จึงทรงจำแนกไว้ในชิวหาทวาร. ก็เพื่อจะกำหนดรู้สภาวะของสัญญา วิญญาณ และปัญญาเหล่านี้โดยไม่หลง พึงทราบความแตกต่างในคำว่า สญฺชานาติ, วิชานาติ, ปชานาติ. ในคำเหล่านั้น มีความแตกต่างกันเพียงอุปสรรคเท่านั้น ส่วนบทว่า ชานาติ ไม่แตกต่างกัน. พึงทราบความแตกต่างแม้ของบทนั้นโดยความหมายว่ารู้. จริงอยู่ สัญญาเป็นเพียงการจำอารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น ไม่สามารถให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้. วิญญาณย่อมรู้อารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วย และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย แต่ไม่สามารถยกขึ้นให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้. ปัญญาย่อมรู้อารมณ์โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้นด้วย ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และยกขึ้นให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย.

ယထာ ဟိ ဟေရညိကဖလကေ ကဟာပဏရာသိမှိ ကတေ အဇာတဗုဒ္ဓိဒါရကော ဂါမိကပုရိသော မဟာဟေရညိကောတိ တီသု ဇနေသု ဩလောကေတွာ ဌိတေသု အဇာတဗုဒ္ဓိဒါရကော ကဟာပဏာနံ စိတ္တဝိစိတ္တစတုရဿမဏ္ဍလာဒိဘာဝမေဝ ဇာနာတိ, ‘‘ဣဒံ မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂံ ရတနသမ္မတ’’န္တိ န ဇာနာတိ. ဂါမိကပုရိသော စိတ္တာဒိဘာဝဉ္စ ဇာနာတိ, မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂရတနသမ္မတဘာဝဉ္စ, ‘‘အယံ ကူဋော, အယံ ဆေကော, အယံ ကရဋော, အယံ သဏှော’’တိ န ဇာနာတိ. မဟာဟေရညိကော စိတ္တာဒိဘာဝမ္ပိ ရတနသမ္မတဘာဝမ္ပိ ကူဋာဒိဘာဝမ္ပိ ဇာနာတိ. ဇာနန္တော စ ပန [Pg.271] ရူပံ ဒိသွာပိ သဒ္ဒံ သုတွာပိ ဂန္ဓံ ဃာယိတွာပိ ရသံ သာယိတွာပိ ဟတ္ထေန ဂရုလဟုဘာဝံ ဥပဓာရေတွာပိ ‘‘အသုကဂါမေ ကတော’’တိပိ ဇာနာတိ, ‘‘အသုကနိဂမေ အသုကနဂရေ အသုကပဗ္ဗတစ္ဆာယာယ အသုကနဒီတီရေ ကတော’’တိပိ, ‘‘အသုကာစရိယေန ကတော’’တိပိ ဇာနာတိ. ဧဝမေဝ သညာ အဇာတဗုဒ္ဓိဒါရကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမတ္တမေဝ ဇာနာတိ. ဝိညာဏံ ဂါမိကပုရိသဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ. ပညာ မဟာဟေရညိကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝမ္ပိ ပါပေတိ.

เปรียบเหมือนบนแผ่นกระดานของคนแลกเงิน เมื่อกองกษาปณ์ถูกวางไว้ ในบรรดาคนสามคน คือ เด็กผู้ยังไม่มีความรู้ ชาวบ้าน และนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ ที่ยืนมองดูอยู่ เด็กผู้ยังไม่มีความรู้ย่อมรู้เพียงความเป็นของแปลกๆ วิจิตร เป็นสี่เหลี่ยม เป็นวงกลม เป็นต้น ของกษาปณ์ทั้งหลายเท่านั้น แต่ไม่รู้ว่า "สิ่งนี้เป็นสิ่งที่มนุษย์ใช้สอยบริโภค เป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ" ส่วนชาวบ้านย่อมรู้ทั้งความเป็นของแปลกๆ เป็นต้น และรู้ทั้งความเป็นของที่มนุษย์ใช้สอยบริโภค เป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ แต่ไม่รู้ว่า "อันนี้เป็นของปลอม อันนี้เป็นของแท้ อันนี้หยาบ อันนี้ละเอียด" ส่วนนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ย่อมรู้ทั้งความเป็นของแปลกๆ เป็นต้น ทั้งความเป็นของที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ และทั้งความเป็นของปลอมเป็นต้น อนึ่ง เมื่อรู้อยู่ แม้เห็นรูป แม้ฟังเสียง แม้ดมกลิ่น แม้ลิ้มรส แม้กำหนดความเป็นของหนักของเบาด้วยมือ ก็ย่อมรู้ว่า "ทำในบ้านโน้น" บ้าง ย่อมรู้ว่า "ทำในนิคมโน้น ในเมืองโน้น ที่เงาเขาโน้น ที่ฝั่งแม่น้ำโน้น" บ้าง และย่อมรู้ว่า "อาจารย์โน้นทำ" บ้าง ฉันนั้นเหมือนกัน สัญญาเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กผู้ยังไม่มีความรู้ ย่อมรู้เพียงแค่อารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้นเท่านั้น วิญญาณเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของชาวบ้าน ย่อมรู้ทั้งอารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้น และย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้ถึง ปัญญานั้นเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของนายพรานเงินผู้ยิ่งใหญ่ ย่อมรู้ทั้งอารมณ์โดยความเป็นของเขียวเป็นต้น ย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้ถึง และยกขึ้นแล้ว ย่อมยังการปรากฏแห่งมรรคให้ถึงด้วย

သော ပန နေသံ ဝိသေသော ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈော. တေနာဟ အာယသ္မာ နာဂသေနော –

อนึ่ง ความแตกต่างของธรรมเหล่านั้นเป็นสิ่งที่แทงตลอดได้ยาก เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า –

‘‘ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတန္တိ. ကိံ, ဘန္တေ နာဂသေန, ဘဂဝတာ ဒုက္ကရံ ကတန္တိ? ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတံ, ဣမေသံ အရူပီနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အက္ခာတံ ‘အယံ ဖဿော, အယံ ဝေဒနာ, အယံ သညာ, အယံ စေတနာ, ဣဒံ စိတ္တ’’’န္တိ (မိ. ပ. ၂.၇.၁၆).

"มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก" (พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยากอะไร" (พระนาคเสนทูลตอบว่า) "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก คือ การที่พระองค์ทรงจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูป คือ จิตและเจตสิกเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันไว้ว่า 'นี้คือผัสสะ, นี้คือเวทนา, นี้คือสัญญา, นี้คือเจตนา, นี้คือจิต'"

ယထာ ဟိ တိလတေလံ သာသပတေလံ မဓုကတေလံ ဧရဏ္ဍကတေလံ ဝသာတေလန္တိ ဣမာနိ ပဉ္စ တေလာနိ ဧကစာဋိယံ ပက္ခိပိတွာ ဒိဝသံ ယမကမန္ထေ ဟိ မန္ထေတွာ တတော ‘‘ဣဒံ တိလတေလံ, ဣဒံ သာသပတေလ’’န္တိ ဧကေကဿ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒ္ဓရဏံ နာမ ဒုက္ကရံ, ဣဒံ တတော ဒုက္ကရတရံ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဓမ္မိဿရော ဓမ္မရာဇာ ဣမေသံ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အကာသိ. ပဉ္စန္နံ မဟာနဒီနံ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ‘‘ဣဒံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ, ဣဒံ ယမုနာယာ’’တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒကုဒ္ဓရဏေနာပိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

เปรียบเหมือนการนำน้ำมัน ๕ ชนิด คือ น้ำมันงา น้ำมันเมล็ดผักกาด น้ำมันมะทราง น้ำมันละหุ่ง และน้ำมันเปลว ใส่ลงในหม้อใบเดียวกัน แล้วกวนด้วยไม้กวนคู่ตลอดทั้งวัน จากนั้น การจะตักแยกออกมาทีละอย่างๆ ว่า "นี่น้ำมันงา, นี่น้ำมันเมล็ดผักกาด" ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก การจำแนกธรรมนี้ทำได้ยากยิ่งกว่านั้น ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะทรงแทงตลอดดีแล้วด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเป็นใหญ่ในธรรม เป็นธรรมราชา ได้ทรงกระทำการจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูปเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกัน เนื้อความนี้พึงทราบได้แม้ด้วยอุปมาแห่งการตักน้ำแยกออกมาทีละอย่างๆ ณ ที่ที่แม่น้ำใหญ่ ๕ สายไหลลงสู่สมุทร ว่า "นี่น้ำของแม่น้ำคงคา, นี่น้ำของแม่น้ำยมุนา" ฉันนั้น

ဣတိ ပဌမပဗ္ဗေန သုညတံ, ဒုတိယေန သုညတာလက္ခဏန္တိ ဒွီဟိ ပဗ္ဗေဟိ အနတ္တလက္ခဏံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဒုက္ခလက္ခဏံ ဒဿေတုံ တတြ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခဇ္ဇာမီတိ န ရူပံ သုနခေါ ဝိယ မံသံ လုဉ္စိတွာ လုဉ္စိတွာ ခါဒတိ, ယထာ ပန ကိလိဋ္ဌဝတ္ထနိဝတ္ထော တတောနိဒါနံ ပီဠံ သန္ဓာယ ‘‘ခါဒတိ မံ [Pg.272] ဝတ္ထ’’န္တိ ဘဏတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ ပီဠံ ဥပ္ပာဒေန္တံ ခါဒတိ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဋိပန္နော ဟောတီတိ သီလံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ယော ပနေတ္ထ ဗလဝဉာဏော တိက္ခဗုဒ္ဓိ ဉာဏုတ္တရော ယောဂါဝစရော ပဓာနဘူမိယံ ဝါယမန္တော ခါဏုနာ ဝါ ကဏ္ဋကေန ဝါ ဝိဒ္ဓေါ အာဝုဓေန ဝါ ပဟဋော ဗျဂ္ဃာဒီဟိ ဝါ ဂဟေတွာ ခဇ္ဇမာနော တံ ဝေဒနံ အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတွာ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ သမ္မသန္တော အရဟတ္တမေဝ ဂဏှာတိ, အယံ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော နာမ ဝုစ္စတိ ပီတမလ္လတ္ထေရော ဝိယ ကုဋုမ္ဗိယပုတ္တမဟာတိဿတ္ထေရော ဝိယ ဝတ္တနိအဋဝိယံ တိံသမတ္တာနံ ဘိက္ခူနံ အညတရော ဗျဂ္ဃမုခေ နိပန္နဘိက္ခု ဝိယ ကဏ္ဋကေန ဝိဒ္ဓတ္ထေရော ဝိယ စ.

ด้วยประการฉะนี้ ครั้นตรัสอนัตตลักษณะด้วยสองบรรพ คือ ด้วยบรรพแรกทรงแสดงสุญญตา ด้วยบรรพที่สองทรงแสดงสุญญตลักษณะแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงทุกขลักษณะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น..." ในคำเหล่านั้น คำว่า "เราถูกกัดกิน" นั้น รูปไม่ได้กัดกินโดยการฉีกเนื้อออกๆ เหมือนสุนัข แต่เปรียบเหมือนผู้ที่นุ่งห่มผ้าเศร้าหมอง อาศัยความบีบคั้นอันมีผ้านั้นเป็นเหตุ ย่อมกล่าวว่า "ผ้ากัดกินเรา" ฉันใด รูปนี้ก็ฉันนั้น เมื่อทำให้เกิดความบีบคั้นขึ้น ชื่อว่ากัดกิน พึงทราบอย่างนี้ คำว่า "เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว" คือ เป็นผู้ปฏิบัติแล้วตั้งแต่ศีลเป็นต้นไปจนถึงอรหัตตมรรค ในบรรดาผู้ปฏิบัติเหล่านั้น พระโยคาวจรใดมีญาณอันมีกำลัง มีปัญญาเฉียบแหลม มีญาณยอดเยี่ยม พากเพียรอยู่ในภูมิแห่งความเพียร ถูกตอหรือหนามตำ หรือถูกอาวุธประหาร หรือถูกสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้นจับกัดกินอยู่ กระทำเวทนานั้นให้เป็นสิ่งที่ไม่ควรใส่ใจ พิจารณาอยู่ซึ่งมูลกรรมฐาน ย่อมบรรลุอรหัตตผลนั่นเทียว ท่านผู้นี้เรียกว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับในเวทนา เหมือนพระปีตมัลลเถระ เหมือนพระมหาติสสเถระผู้เป็นบุตรของคฤหบดี เหมือนภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุประมาณ ๓๐ รูป ผู้นอนอยู่ในปากเสือในป่ารกชัฏ และเหมือนพระเถระผู้ถูกหนามตำ

ဒွါဒသသု ကိရ ဘိက္ခူသု ဃဏ္ဋိံ ပဟရိတွာ အရညေ ပဓာနမနုယုဉ္ဇန္တေသု ဧကော သူရိယေ အတ္ထင်္ဂတမတ္တေယေဝ ဃဏ္ဋိံ ပဟရိတွာ စင်္ကမံ ဩရုယှ စင်္ကမန္တော တိရိယံ နိမ္မထေန္တော တိဏပဋိစ္ဆန္နံ ကဏ္ဋကံ အက္ကမိ. ကဏ္ဋကော ပိဋ္ဌိပါဒေန နိက္ခန္တော. တတ္တဖာလေန ဝိနိဝိဒ္ဓကာလော ဝိယ ဝေဒနာ ဝတ္တတိ. ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘ကိံ ဣမံ ကဏ္ဋကံ ဥဒ္ဓရာမိ, ဥဒါဟု ပကတိယာ ဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတကဏ္ဋက’’န္တိ? တဿ ဧဝမဟောသိ – ‘‘ဣမိနာ ကဏ္ဋကေန ဝိဒ္ဓတ္တာ နိရယာဒီသု ဘယံ နာမ နတ္ထိ, ပကတိယာ ဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတကဏ္ဋကံယေဝါ’’တိ. သော တံ ဝေဒနံ အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ စင်္ကမိတွာ ဝိဘာတာယ ရတ္တိယာ အညဿ သညံ အဒါသိ. သော အာဂန္တွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ’’တိ ပုစ္ဆိ? ‘‘ကဏ္ဋကေနမှိ, အာဝုသော, ဝိဒ္ဓေါ’’တိ. ‘‘ကာယ ဝေလာယ, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘သာယမေဝ, အာဝုသော’’တိ. ‘‘ကသ္မာ န အမှေ ပက္ကောသိတ္ထ, ကဏ္ဋကံ ဥဒ္ဓရိတွာ တတ္ထ တေလမ္ပိ သိဉ္စေယျာမာ’’တိ? ‘‘ပကတိယာ ဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတကဏ္ဋကမေဝ ဥဒ္ဓရိတုံ ဝါယမိမှာ, အာဝုသော’’တိ. ‘‘သက္ကုဏိတ္ထ, ဘန္တေ, ဥဒ္ဓရိတု’’န္တိ. ‘‘ဧကဒေသမတ္တေန မေ, အာဝုသော, ဥဒ္ဓဋော’’တိ. သေသဝတ္ထူနိ ဒီဃမဇ္ဈိမဋ္ဌကထာသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၆) သတိပဋ္ဌာနသုတ္တနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

ได้ยินว่า ในบรรดาภิกษุ ๑๒ รูป เมื่อตีระฆังแล้วบำเพ็ญเพียรอยู่ในป่า ภิกษุรูปหนึ่งพอพระอาทิตย์ตกดินเท่านั้น ก็ตีระฆังแล้วลงสู่ที่จงกรม ขณะจงกรมอยู่ ได้กวาดเท้าไปด้านข้าง เหยียบหนามที่หญ้าปกคลุมไว้ หนามได้ทะลุออกทางหลังเท้า เวทนาเกิดขึ้นประดุจถูกหลาวที่ร้อนแทง พระเถระคิดว่า “เราจะถอนหนามนี้ดี หรือว่าจะถอนหนามคือกิเลสที่แทงอยู่เป็นปกติ” ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า “เพราะถูกหนามนี้แทง ภัยในนรกเป็นต้นย่อมไม่มี (เราจะถอน) หนามที่แทงอยู่เป็นปกตินั่นเทียว” ท่านทำเวทนานั้นให้เป็นสิ่งไม่ควรใส่ใจ แล้วจงกรมตลอดคืน ครั้นราตรีสว่างแล้ว ได้ให้สัญญาณแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นมาแล้วถามว่า “ท่านขอรับ มีอะไรหรือ” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราถูกหนามตำ” (ภิกษุนั้นถามว่า) “เวลาไหนขอรับ ท่าน” (พระเถระตอบว่า) “ตอนเย็นนั่นแหละ อาวุโส” (ภิกษุนั้นถามว่า) “ทำไมท่านไม่เรียกพวกกระผมเล่า พวกกระผมจะได้ถอนหนามออกแล้วหยอดน้ำมันที่แผลนั้น” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราพยายามเพื่อจะถอนหนามที่แทงอยู่เป็นปกตินั่นเทียว” (ภิกษุนั้นถามว่า) “ท่านขอรับ ท่านสามารถถอนได้หรือไม่” (พระเถระตอบว่า) “อาวุโส เราถอนได้แล้วเพียงส่วนหนึ่ง” เรื่องที่เหลือมีอยู่โดยพิสดารแล้วในสติปัฏฐานสูตรนิทเทส ในอรรถกถาทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย (ที. นิก. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิก. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖)

တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ဣမသ္မိံ ပဗ္ဗေ ဒုက္ခလက္ခဏမေဝ ကထိတံ, န အနိစ္စလက္ခဏံ. တံ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓံ. တီဏိ လက္ခဏာနိ သမောဓာနေတွာ ဒဿေတုမ္ပိ အာရဒ္ဓမေဝ. အပစိနာတိ နော အာစိနာတီတိ ဝဋ္ဋံ ဝိနာသေတိ, နေဝ စိနာတိ. ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတီတိ တဒေဝ ဝိဿဇ္ဇေတိ, န [Pg.273] ဂဏှာတိ. ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတီတိ ဝိကိရတိ န သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတီတိ နိဗ္ဗာပေတိ န ဇာလာပေတိ.

พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำว่า “ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) ในบรรพนี้ ทรงตรัสเฉพาะทุกขลักษณะเท่านั้น ไม่ได้ตรัสอนิจจลักษณะ ทรงปรารภบรรพนี้เพื่อทรงแสดงอนิจจลักษณะนั้น ก็หรือว่า ทรงปรารภเพื่อทรงรวบรวมแสดงลักษณะทั้งสามนั่นเอง. บทว่า “อปจินาติ โน อาจินาติ” (ย่อมไม่สั่งสม คือ ย่อมไม่พอกพูน) ความว่า ย่อมทำลายวัฏฏะ ไม่พอกพูนเลย. บทว่า “ปชหติ น อุปาทิยติ” (ย่อมละ คือ ย่อมไม่ยึดมั่น) ความว่า ย่อมสละวัฏฏะนั้นนั่นเทียว ไม่ยึดถือ. บทว่า “วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ” (ย่อมให้สลายไป คือ ย่อมไม่ก่อขึ้น) ความว่า ย่อมกำจัดไป ไม่รวบรวมไว้. บทว่า “วิธูเปติ น สนฺธูเปติ” (ย่อมให้มอดไป คือ ย่อมไม่ให้โพลงขึ้น) ความว่า ย่อมดับกองไฟคือวัฏฏะ ๓ ไม่ทำให้ลุกโพลง.

ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ဝဋ္ဋံ ဝိနာသေတွာ ဌိတံ မဟာခီဏာသဝံ ဒဿေဿာမီတိ အာရဒ္ဓံ. ဧတ္တကေန ဝါ ဌာနေန ဝိပဿနာ ကထိတာ, ဣဒါနိ သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဒဿေတုံ ဣဒံ အာရဒ္ဓံ. အထ ဝါ ဧတ္တကေန ဌာနေန ပဌမမဂ္ဂေါ ကထိတော, ဣဒါနိ သဟ ဝိပဿနာယ တယော မဂ္ဂေ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓံ. ဧတ္တကေန ဝါ ဌာနေန တီဏိ မဂ္ဂါနိ ကထိတာနိ, ဣဒါနိ သဟ ဝိပဿနာယ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဒဿေတုမ္ပိ ဣဒံ အာရဒ္ဓမေဝ.

พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำว่า “เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้) นี้ เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) ทรงปรารภด้วยทรงดำริว่า “เราจักแสดงพระมหาขีณาสพผู้ดำรงอยู่โดยทำลายวัฏฏะแล้ว” อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสวิปัสสนาแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงมรรค ๔ พร้อมกับวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสปฐมมรรคแล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงมรรค ๓ (เบื้องสูง) พร้อมกับวิปัสสนา. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ ทรงตรัสมรรค ๓ แล้ว บัดนี้ ทรงปรารภคำนี้เพื่อทรงแสดงอรหัตตมรรคพร้อมกับวิปัสสนานั่นเอง.

သပဇာပတိကာတိ သဒ္ဓိံ ပဇာပတိနာ ဒေဝရာဇေန. အာရကာဝ နမဿန္တီတိ ဒူရတောဝ နမဿန္တိ, ဒူရေပိ ဌိတံ နမဿန္တိယေဝ အာယသ္မန္တံ နီတတ္ထေရံ ဝိယ.

บทว่า “สปชาปติกา” ความว่า พร้อมกับท้าวปชาบดีเทวราช. บทว่า “อารกาว นมสฺสนฺติ” ความว่า ย่อมนอบน้อมแต่ไกลทีเดียว คือ ย่อมนอบน้อม (พระขีณาสพ) ผู้แม้ดำรงอยู่ไกลนั่นเทียว เหมือน (นอบน้อม) ท่านพระนีตเถระ.

ထေရော ကိရ ပုပ္ဖစ္ဆဍ္ဍကကုလတော နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိတော, ခုရဂ္ဂေယေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ အဇ္ဇေဝ ပဗ္ဗဇိတော အဇ္ဇေဝ မေ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တံ, စတုပစ္စယသန္တောသဘာဝနာရာမမဏ္ဍိတံ မဟာအရိယဝံသပဋိပဒံ ပူရေဿာမီ’’တိ. သော ပံသုကူလတ္ထာယ သာဝတ္ထိံ ပဝိသိတွာ စောဠကံ ပရိယေသန္တော ဝိစရိ. အထေကော မဟာဗြဟ္မာ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ မနုဿပထံ ဩလောကေန္တော ထေရံ ဒိသွာ – ‘‘အဇ္ဇေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ အဇ္ဇေဝ ခုရဂ္ဂေ အရဟတ္တံ ပတွာ မဟာအရိယဝံသပဋိပဒံ ပူရေတုံ စောဠကံ ပရိယေသတီ’’တိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ. တမညော မဟာဗြဟ္မာ ဒိသွာ ‘‘ကံ နမဿသီ’’တိ? ပုစ္ဆိ. နီတတ္ထေရံ နမဿာမီတိ. ကိံ ကာရဏာတိ? အဇ္ဇေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ အဇ္ဇေဝ ခုရဂ္ဂေ အရဟတ္တံ ပတွာ မဟာအရိယဝံသပဋိပဒံ ပူရေတုံ စောဠကံ ပရိယေသတီတိ. သောပိ နံ နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ. အထညော, အထညောတိ သတ္တသတာ မဟာဗြဟ္မာနော နမဿမာနာ အဋ္ဌံသု. တေန ဝုတ္တံ –

ได้ยินว่า พระเถระออกจากตระกูลคนเทดอกไม้แล้วบวช บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนนั่นเทียว แล้วคิดว่า “เราบวชในวันนี้เอง กิจแห่งบรรพชิตของเราก็ถึงที่สุดในวันนี้เอง เราจักบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทา อันประดับด้วยความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนาให้บริบูรณ์” ท่านจึงเข้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อแสวงหาผ้าบังสุกุล เที่ยวแสวงหาผ้าเก่าอยู่. ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่งออกจากสมาบัติแล้วแลดูทางของมนุษย์ เห็นพระเถระแล้ว (คิดว่า) “ท่านบวชในวันนี้เอง บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนในวันนี้เอง กำลังแสวงหาผ้าเก่าเพื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทาให้บริบูรณ์” จึงประคองอัญชลีนอบน้อมอยู่ ได้ยืนอยู่. ท้าวมหาพรหมอีกองค์หนึ่งเห็นท้าวมหาพรหมนั้นแล้วถามว่า “ท่านนอบน้อมใคร” (ตอบว่า) “เรานอบน้อมพระนีตเถระ” (ถามว่า) “เพราะเหตุไร” (ตอบว่า) “เพราะท่านบวชในวันนี้เอง บรรลุพระอรหัตที่ปลายมีดโกนในวันนี้เอง กำลังแสวงหาผ้าเก่าเพื่อบำเพ็ญมหาอริยวงศ์ปฏิปทาให้บริบูรณ์” แม้ท้าวมหาพรหมองค์นั้นก็นอบน้อมท่านอยู่ ได้ยืนอยู่. แล้วองค์อื่นอีก องค์อื่นอีก โดยลำดับ ท้าวมหาพรหม ๗๐๐ องค์ ได้ยืนนอบน้อมอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘တာ ဒေဝတာ သတ္တသတာ ဥဠာရာ,ဗြဟ္မာ ဝိမာနာ အဘိနိက္ခမိတွာ;

နီတံ နမဿန္တိ ပသန္နစိတ္တာ,‘ခီဏာသဝေါ ဂဏှတိ ပံသုကူလံ’’’.

“เทพเจ้าผู้ประเสริฐ ๗๐๐ องค์เหล่านั้น ออกจากพรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส นอบน้อมพระนีตเถระ (ด้วยคิดว่า) ‘พระขีณาสพกำลังแสวงหาผ้าบังสุกุล’”

‘‘တာ [Pg.274] ဒေဝတာ သတ္တသတာ ဥဠာရာ,ဗြဟ္မာ ဝိမာနာ အဘိနိက္ခမိတွာ;

နီတံ နမဿန္တိ ပသန္နစိတ္တာ,‘ခီဏာသဝေါ ကယိရတိ ပံသုကူလံ’’’.

“เทพเจ้าผู้ประเสริฐ ๗๐๐ องค์เหล่านั้น ออกจากพรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส นอบน้อมพระนีตเถระ (ด้วยคิดว่า) ‘พระขีณาสพกำลังทำผ้าบังสุกุล’”

‘‘‘ခီဏာသဝေါ ဓောဝတိ ပံသုကူလံ’;

‘ခီဏာသဝေါ ရဇတိ ပံသုကူလံ’;

‘ခီဏာသဝေါ ပါရုပတိ ပံသကူလ’’’န္တိ.

“‘พระขีณาสพกำลังซักผ้าบังสุกุล’ ‘พระขีณาสพกำลังย้อมผ้าบังสุกุล’ ‘พระขีณาสพกำลังนุ่งห่มผ้าบังสุกุล’”

ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒေသနံ တီဟိ ဘဝေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တဿ ကူဋံ ဂဏှိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. သတ္တမံ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมุนเวียนพระธรรมเทศนาในพระสูตรนี้ด้วยภพ ๓ แล้วทรงถือเอายอดคือพระอรหัต. ในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว. (สูตรที่ ๗) จบ.

၈. ပိဏ္ဍောလျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาปิณโฑลยสูตร

၈၀. အဋ္ဌမေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပကရဏေတိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကာရဏေ. ပဏာမေတွာတိ နီဟရိတွာ. ကိသ္မိံ ပန ကာရဏေ ဧတေ ဘဂဝတာ ပဏာမိတာတိ? ဧကသ္မိဉှိ အန္တောဝဿေ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝသိတွာ ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော သာဝတ္ထိတော နိက္ခမိတွာ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တော ကပိလဝတ္ထုံ ပတွာ နိဂြောဓာရာမံ ပါဝိသိ. သကျရာဇာနော ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သုတွာ ပစ္ဆာဘတ္တေ ကပ္ပိယာနိ တေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ စေဝ ပါနကာနိ စ ကာဇသတေဟိ ဂါဟာပေတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သံဃဿ နိယျာတေတွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကရောန္တာ ဧကမန္တေ နိသီဒိံသု. သတ္ထာ တေသံ မဓုရဓမ္မကထံ ကထေန္တော နိသီဒိ. တသ္မိံ ခဏေ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ သေနာသနံ ပဋိဇဂ္ဂန္တိ, ဧကစ္စေ မဉ္စပီဌာဒီနိ ပညာပေန္တိ, သာမဏေရာ အပ္ပဟရိတံ ကရောန္တိ. ဘာဇနီယဋ္ဌာနေ သမ္ပတ္တဘိက္ခူပိ အတ္ထိ, အသမ္ပတ္တဘိက္ခူပိ အတ္ထိ. သမ္ပတ္တာ အသမ္ပတ္တာနံ လာဘံ ဂဏှန္တာ, ‘‘အမှာကံ ဒေထ, အမှာကံ အာစရိယဿ ဒေထ ဥပဇ္ဈာယဿ ဒေထာ’’တိ ကထေန္တာ မဟာသဒ္ဒမကံသု. သတ္ထာ သုတွာ ထေရံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကေ ပန တေ, အာနန္ဒ, ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ကေဝဋ္ဋာ မညေ မစ္ဆဝိလောပေ’’တိ? ထေရော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ. သတ္ထာ သုတွာ ‘‘အာမိသဟေတု, အာနန္ဒ, ဘိက္ခူ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တီ’’တိ အာဟ. ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘အနနုစ္ဆဝိကံ, အာနန္ဒ, အပ္ပတိရူပံ. န [Pg.275] ဟိ မယာ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ စီဝရာဒိဟေတု ပါရမိယော ပူရိတာ, နာပိ ဣမေ ဘိက္ခူ စီဝရာဒိဟေတု အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတာ, အရဟတ္တဟေတု ပဗ္ဗဇိတွာ အနတ္ထံ အတ္ထသဒိသံ အသာရံ သာရသဒိသံ ကရောန္တိ, ဂစ္ဆာနန္ဒ, တေ ဘိက္ခူ ပဏာမေဟီ’’တိ.

๘๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ ความว่า ในเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปณาเมตฺวาติ ความว่า ทรงขับไล่แล้ว ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ภิกษุเหล่านี้ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ความจริง ในพรรษาหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงจำพรรษาในกรุงสาวัตถีแล้ว ทรงอยู่จำพรรษาแล้ว ทรงปวารณาแล้ว มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกจากกรุงสาวัตถีแล้ว เสด็จจาริกไปในชนบท เสด็จถึงกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม เหล่าเจ้าศากยะทรงสดับว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" จึงในเวลาปัจฉาภัต ให้คนถือเอาของอันสมควรมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น และน้ำปานะทั้งหลายไปด้วยคานหามหลายร้อย เสด็จไปยังวิหารแล้ว ทรงถวายแก่สงฆ์แล้ว ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ทรงกระทำการปฏิสันถาร ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาประทับนั่งตรัสธรรมกถาอันไพเราะแก่เจ้าศากยะเหล่านั้น ในขณะนั้น ภิกษุบางพวกย่อมดูแลเสนาสนะ บางพวกย่อมปูลาดเตียง ตั่ง เป็นต้น สามเณรทั้งหลายย่อมทำความสะอาด ในสถานที่แจกของ แม้ภิกษุที่มาถึงแล้วก็มี แม้ภิกษุที่ยังมาไม่ถึงก็มี ภิกษุที่มาถึงแล้ว เมื่อจะรับส่วนลาภของภิกษุที่ยังมาไม่ถึง พลางกล่าวว่า "จงให้แก่พวกเรา จงให้แก่อาจารย์ของพวกเรา จงให้แก่อุปัชฌาย์ของพวกเรา" ได้กระทำเสียงดังอย่างยิ่ง พระศาสดาทรงสดับแล้ว จึงตรัสถามพระเถระว่า "ดูก่อนอานนท์ เสียงอึกทึกครึกโครมเหล่านั้นคือเสียงอะไรกันหนอ เราเข้าใจว่าเป็นเสียงของชาวประมงแย่งปลากัน" พระเถระได้กราบทูลเนื้อความนั้น พระศาสดาทรงสดับแล้ว ตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ ภิกษุทั้งหลายทำเสียงดังเพราะเหตุแห่งอามิส" (พระเถระทูลว่า) "ใช่ พระเจ้าข้า" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนอานนท์ การกระทำนั้นไม่สมควร ไม่เหมาะสมเลย เพราะว่าเรามิได้บำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น และภิกษุเหล่านี้ก็มิได้ออกจากเรือนบวชในอนาคาริยเพศเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น บวชแล้วเพราะเหตุแห่งพระอรหัต (แต่) กลับกระทำสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ให้เป็นเหมือนประโยชน์ กระทำสิ่งที่ไม่ใช่สาระให้เป็นเหมือนสาระ ดูก่อนอานนท์ เธอจงไปขับไล่ภิกษุเหล่านั้นเสีย"

ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ ဒုတိယဒိဝသေ ပုဗ္ဗဏှသမယံ. ဗေလုဝလဋ္ဌိကာယ မူလေတိ တရုဏဗေလုဝရုက္ခမူလေ. ပဗာဠှောတိ ပဗာဟိတော. ပဝါဠှောတိပိ ပါဌော, ပဝါဟိတောတိ အတ္ထော. ဥဘယမ္ပိ နီဟဋဘာဝမေဝ ဒီပေတိ. သိယာ အညထတ္တန္တိ ပသာဒညထတ္တံ ဝါ ဘာဝညထတ္တံ ဝါ ဘဝေယျ. ကထံ? ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန မယံ လဟုကေ ကာရဏေ ပဏာမိတာ’’တိ ပသာဒံ မန္ဒံ ကရောန္တာနံ ပသာဒညထတ္တံ နာမ ဟောတိ. သလိင်္ဂေနေဝ တိတ္ထာယတနံ ပက္ကမန္တာနံ ဘာဝညထတ္တံ နာမ. သိယာ ဝိပရိဏာမောတိ ဧတ္ထ ပန ‘‘မယံ သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဏှိတုံ သက္ခိဿာမာတိ ပဗ္ဗဇိတာ, နံ ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တာနံ ကိံ အမှာကံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယာ’’တိ? သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တနံ ဝိပရိဏာမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝစ္ဆဿာတိ ခီရူပကဝစ္ဆဿ. အညထတ္တန္တိ မိလာယနအညထတ္တံ. ခီရူပကော ဟိ ဝစ္ဆော မာတု အဒဿနေန ခီရံ အလဘန္တော မိလာယတိ ကမ္ပတိ ပဝေဓတိ. ဝိပရိဏာမောတိ မရဏံ. သော ဟိ ခီရံ အလဘမာနော ခီရပိပါသာယ သုဿန္တော ပတိတွာ မရတိ.

บทว่า ปุพฺพณฺหสมยํ ความว่า ในเวลาเช้าแห่งวันที่สอง บทว่า เวฬุวลฏฺฐิกาย มูเลติ ความว่า ที่โคนต้นมะตูมหนุ่ม บทว่า ปฬาโฬฺหติ ความว่า ถูกขับไล่ไปแล้ว อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า ปวาโฬฺหติ ก็มี ความว่า ถูกนำไปแล้ว ทั้งสองบทแสดงถึงความเป็นผู้ถูกขับไล่ไปแล้วนั่นเอง บทว่า สิยา อญฺญถตฺตํ ความว่า พึงมีความเป็นอย่างอื่น คือ ความเลื่อมใสเป็นอย่างอื่น หรือภาวะเป็นอย่างอื่น อย่างไร? แก่ภิกษุผู้ทำความเลื่อมใสให้น้อยลงโดยคิดว่า "พวกเราถูกพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงขับไล่ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย" ชื่อว่ามีความเลื่อมใสเป็นอย่างอื่น แก่ภิกษุผู้หลีกไปยังสำนักของเดียรถีย์ด้วยเพศของตนนั่นเอง ชื่อว่ามีภาวะเป็นอย่างอื่น ส่วนในบทว่า สิยา วิปริณาโม นี้ พึงทราบว่า การบอกคืนสิกขาแล้วกลับไปสู่เพศที่ต่ำทราม โดยคิดว่า "พวกเราบวชด้วยคิดว่า 'จักสามารถถือเอาอัธยาศัยของพระศาสดาได้' เมื่อไม่สามารถจะถือเอาอัธยาศัยนั้นได้ บรรพชาจะมีประโยชน์อะไรแก่พวกเรา" คือความแปรปรวน บทว่า วจฺฉสฺสาติ ความว่า แห่งลูกโคที่ยังดื่มนม บทว่า อญฺญถตฺตํ ความว่า ความเป็นอย่างอื่นคือความเหี่ยวแห้ง เพราะว่าลูกโคที่ยังดื่มนม เมื่อไม่ได้เห็นแม่ จึงไม่ได้ดื่มนม ย่อมเหี่ยวแห้ง สั่น สะท้าน บทว่า วิปริณาโมติ ความว่า ความตาย เพราะว่าลูกโคนั้น เมื่อไม่ได้ดื่มนม ก็ย่อมซูบผอมเพราะความอยากนม ล้มลงแล้วก็ตาย

ဗီဇာနံ တရုဏာနန္တိ ဥဒကေန အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနံ ဝိရူဠှဗီဇာနံ. အညထတ္တန္တိ မိလာယနညထတ္တမေဝ. တာနိ ဟိ ဥဒကံ အလဘန္တာနိ မိလာယန္တိ. ဝိပရိဏာမောတိ ဝိနာသော. တာနိ ဟိ ဥဒကံ အလဘန္တာနိ သုက္ခိတွာ ဝိနဿန္တိ, ပလာလမေဝ ဟောန္တိ. အနုဂ္ဂဟိတောတိ အာမိသာနုဂ္ဂဟေန စေဝ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန စ အနုဂ္ဂဟိတော. အနုဂ္ဂဏှေယျန္တိ ဒွီဟိပိ ဧတေဟိ အနုဂ္ဂဟေဟိ အနုဂ္ဂဏှေယျံ. အစိရပဗ္ဗဇိတာ ဟိ သာမဏေရာ စေဝ ဒဟရဘိက္ခူ စ စီဝရာဒိပစ္စယဝေကလ္လေ ဝါ သတိ ဂေလညေ ဝါ သတ္ထာရာ ဝါ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ ဝါ အာမိသာနုဂ္ဂဟေန အနနုဂ္ဂဟိတာ ကိလမန္တာ န သက္ကောန္တိ သဇ္ဈာယံ ဝါ မနသိကာရံ ဝါ ကာတုံ, ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန အနနုဂ္ဂဟိတာ ဥဒ္ဒေသေန စေဝ ဩဝါဒါနုသာသနိယာ စ ပရိဟာယမာနာ န သက္ကောန္တိ အကုသလံ ပရိဝဇ္ဇေတွာ ကုသလံ ဘာဝေတုံ. ဣမေဟိ ပန ဒွီဟိ အနုဂ္ဂဟေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာ ကာယေန အကိလမန္တာ သဇ္ဈာယမနသိကာရေ ပဝတ္တိတွာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနာ [Pg.276] အပရဘာဂေ တံ အနုဂ္ဂဟံ အလဘန္တာပိ တေနေဝ ပုရိမာနုဂ္ဂဟေန လဒ္ဓဗလာ သာသနေ ပတိဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ ဘဂဝတော ဧဝံ ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ.

บทว่า พีชานํ ตรุณานํ ความว่า แห่งพืชที่งอกใหม่ อันพึงได้รับการอนุเคราะห์ด้วยน้ำ บทว่า อญฺญถตฺตํ ความว่า ความเป็นอย่างอื่นคือความเหี่ยวแห้งนั่นเอง เพราะว่าพืชเหล่านั้น เมื่อไม่ได้น้ำ ย่อมเหี่ยวแห้ง บทว่า วิปริณาโมติ ความว่า ความพินาศ เพราะว่าพืชเหล่านั้น เมื่อไม่ได้น้ำ ก็ย่อมแห้งแล้วพินาศไป กลายเป็นเพียงฟางไป บทว่า อนุคฺคหิโตติ ความว่า ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอามิสานุเคราะห์และธรรมานุเคราะห์ บทว่า อนุคฺคณฺเหยฺยํ ความว่า เราพึงอนุเคราะห์ด้วยอนุเคราะห์ทั้งสองประการนี้ เพราะว่าสามเณรและภิกษุหนุ่มผู้บวชใหม่ เมื่อมีความขาดแคลนปัจจัยมีจีวรเป็นต้น หรือเมื่อมีความเจ็บไข้ ไม่ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอามิสานุเคราะห์จากพระศาสดา หรือจากอาจารย์และอุปัชฌาย์ ย่อมลำบาก ไม่สามารถทำการสาธยายหรือมนสิการได้ และเมื่อไม่ได้รับการอนุเคราะห์ด้วยธรรมานุเคราะห์ เมื่อเสื่อมจากอุเทศและโอวาทานุศาสนี ย่อมไม่สามารถละเว้นอกุศลแล้วเจริญกุศลได้ แต่เมื่อได้รับการอนุเคราะห์ด้วยอนุเคราะห์สองประการนี้ ไม่ลำบากทางกาย ดำเนินไปในสาธยายและมนสิการ ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน แม้ในภายหลังจะไม่ได้รับการอนุเคราะห์นั้น ก็เป็นผู้มีกำลังที่ได้แล้วด้วยการอนุเคราะห์ในเบื้องต้นนั้นนั่นเอง ย่อมตั้งมั่นอยู่ในพระศาสนาได้ เพราะเหตุนั้น พระปริวิตกเช่นนี้จึงได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค

ဘဂဝတော ပုရတော ပါတုရဟောသီတိ သတ္ထု စိတ္တံ ဉတွာ – ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတာ ပဏာမိတာ, ဣဒါနိ နေသံ အနုဂ္ဂဟံ ကာတုကာမော ဧဝံ စိန္တေသိ, ကာရဏံ ဘဂဝါ စိန္တေသိ, အဟမေတ္ထ ဥဿာဟံ ဇနေဿာမီ’’တိ ပုရတော ပါကဋော အဟောသိ. သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူတိ ဣဒံ သော မဟာဗြဟ္မာ ယထာ နာမ ဗျတ္တော သူဒေါ ယဒေဝ အမ္ဗိလဂ္ဂါဒီသု ရသဇာတံ ရညော ရုစ္စတိ, တံ အဘိသင်္ခါရေန သာဒုတရံ ကတွာ ပုနဒိဝသေ ဥပနာမေတိ, ဧဝမေဝ အတ္တနော ဗျတ္တတာယ ဘဂဝတာ အာဟဋဥပမံယေဝ ဧဝမေတံ ဘဂဝါတိအာဒိဝစနေဟိ အဘိသင်္ခရိတွာ ဘဂဝန္တံ ယာစန္တော ဘိက္ခုသံဃဿ အနုဂ္ဂဟကရဏတ္ထံ ဝဒတိ. တတ္ထ အဘိနန္ဒတူတိ ‘‘မမ သန္တိကံ ဘိက္ခုသံဃော အာဂစ္ဆတူ’’တိ. ဧဝမဿ အာဂမနံ သမ္ပိယာယမာနော အဘိနန္ဒတု. အဘိဝဒတူတိ အာဂတဿ စ ဩဝါဒါနုသာသနိံ ဒဒန္တော အဘိဝဒတု.

บทว่า ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ ความว่า (ท้าวมหาพรหม) ทราบพระทัยของพระศาสดาแล้วว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกพระผู้มีพระภาคทรงขับไล่แล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงมีพระประสงค์จะอนุเคราะห์ภิกษุเหล่านั้น จึงทรงดำริอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุแล้ว เราจักทำความอุตสาหะในเรื่องนี้" จึงได้ปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คำว่า สนฺเตตฺถ ภิกฺขู นี้ ท้าวมหาพรหมนั้น เปรียบเหมือนนายครัวผู้ฉลาด รสชาติใดในบรรดารสเปรี้ยวเป็นต้น เป็นที่พอพระทัยของพระราชา ก็ปรุงแต่งรสชาตินั้นให้ดียิ่งขึ้นด้วยเครื่องปรุง แล้วน้อมเข้าไปถวายในวันรุ่งขึ้น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะความที่ตนเป็นผู้ฉลาด จึงนำอุปมาที่พระผู้มีพระภาคทรงยกมาแล้วนั่นเอง มาปรุงแต่งด้วยคำมีอาทิว่า เอวเมตํ ภควา เพื่อประโยชน์แก่การอนุเคราะห์แก่ภิกษุสงฆ์ จึงทูลอ้อนวอนพระผู้มีพระภาคกราบทูล ในคำเหล่านั้น บทว่า อภินนฺทตูติ ความว่า "ขอภิกษุสงฆ์จงมาสู่สำนักของข้าพระองค์เถิด" ขอพระองค์จงทรงยินดีการมาของภิกษุสงฆ์นั้น ด้วยทรงรักใคร่อย่างนี้เถิด บทว่า อภิวทตูติ ความว่า ขอพระองค์จงตรัสสอน คือประทานโอวาทานุศาสนีแก่ภิกษุสงฆ์ที่มาแล้วเถิด

ပဋိသလ္လာနာတိ ဧကီဘာဝါ. ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါသီတိ ဣဒ္ဓိံ အကာသိ. ဧကဒွီဟိကာယာတိ ဧကေကော စေဝ ဒွေ ဒွေ စ ဟုတွာ. သာရဇ္ဇမာနရူပါတိ ဩတ္တပ္ပမာနသဘာဝါ ဘာယမာနာ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ တေသံ တထာ ဥပသင်္ကမနာယ ဣဒ္ဓိမကာသီတိ? ဟိတပတ္ထနာယ. ယဒိ ဟိ တေ ဝဂ္ဂဝဂ္ဂါ ဟုတွာ အာဂစ္ဆေယျုံ, ‘‘ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃံ ပဏာမေတွာ အရညံ ပဝိဋ္ဌော ဧကဒိဝသမ္ပိ တတ္ထ ဝသိတုံ နာသက္ခိ, ဝေဂေနေဝ အာဂတော’’တိ ကေဠိမ္ပိ ကရေယျုံ. အထ နေသံ နေဝ ဗုဒ္ဓဂါရဝံ ပစ္စုပဋ္ဌဟေယျ, န ဓမ္မဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ သမတ္ထာ ဘဝေယျုံ. သဘယာနံ ပန သသာရဇ္ဇာနံ ဧကဒွီဟိကာယ အာဂစ္ဆန္တာနံ ဗုဒ္ဓဂါရဝဉ္စေဝ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ, ဓမ္မဒေသနဉ္စ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ သက္ခိဿန္တီတိ စိန္တေတွာ တေသံ ဟိတပတ္ထနာယ တထာရူပံ ဣဒ္ဓိံ အကာသိ.

บทว่า `ปฏสลฺลานา` ได้แก่ จากความเป็นผู้เดียว. บทว่า `อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ` ได้แก่ ทรงกระทำฤทธิ์. บทว่า `เอกทฺวีหิกาย` ได้แก่ เป็นทีละองค์บ้าง ทีละสององค์บ้าง. บทว่า `สารชฺชมานรูปา` ได้แก่ มีสภาวะคือความสะดุ้งกลัว หวาดกลัวอยู่. ก็เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคจึงทรงกระทำฤทธิ์เพื่อให้ภิกษุเหล่านั้นเข้ามาเฝ้าอย่างนั้น? (ตอบว่า) เพราะทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูล. จริงอยู่ หากภิกษุเหล่านั้นพากันมาเป็นหมู่ๆ ก็จะพากันเยาะเย้ยได้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่หมู่ภิกษุแล้วเสด็จเข้าป่าไป ไม่สามารถประทับอยู่ ณ ที่นั้นได้แม้เพียงวันเดียว ก็เสด็จกลับมาโดยเร็ว". เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเคารพในพระพุทธเจ้าก็จะไม่ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านั้น และพวกเธอก็จะไม่สามารถรับธรรมเทศนาได้. ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้มีความกลัว มีความสะดุ้ง มากันทีละองค์บ้าง สององค์บ้าง ความเคารพในพระพุทธเจ้าก็จะปรากฏ และพวกเธอก็จะสามารถรับธรรมเทศนาได้ (พระองค์) ทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงทรงกระทำฤทธิ์เช่นนั้น เพราะทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่ภิกษุเหล่านั้น.

နိသီဒိံသူတိ တေသု ဟိ သာရဇ္ဇမာနရူပေသု အာဂစ္ဆန္တေသု ဧကော ဘိက္ခု ‘‘မမံယေဝ သတ္ထာ ဩလောကေတိ, မံယေဝ မညေ နိဂ္ဂဏှိတုကာမော’’တိ သဏိကံ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ နိသီဒိ, အထညော အထညောတိ ဧဝံ ပဉ္စဘိက္ခုသတာနိ နိသီဒိံသု. ဧဝံ နိသိန္နံ ပန ဘိက္ခုသံဃံ သီဒန္တရေ သန္နိသိန္နံ မဟာသမုဒ္ဒံ ဝိယ နိဝါတေ ပဒီပံ ဝိယ စ နိစ္စလံ ဒိသွာ သတ္ထာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေသံ [Pg.277] ဘိက္ခူနံ ကီဒိသီ ဓမ္မဒေသနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ? အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမေ အာဟာရဟေတု ပဏာမိတာ, ပိဏ္ဍိယာလောပဓမ္မဒေသနာဝ နေသံ သပ္ပာယာ, တံ ဒဿေတွာ မတ္ထကေ တိပရိဝဋ္ဋဒေသနံ ဒေသေဿာမိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ သဗ္ဗေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ. အထ နေသံ တံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေန္တော အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ.

บทว่า `นิสีทึสุ` (ความว่า) จริงอยู่ เมื่อภิกษุเหล่านั้นผู้มีอาการสะดุ้งกลัวกำลังมาอยู่ ภิกษุรูปหนึ่ง (คิดว่า) "พระศาสดาทรงทอดพระเนตรเราผู้เดียวแน่, ทรงประสงค์จะข่มเราผู้เดียวแน่" ดังนี้แล้ว จึงค่อยๆ เข้าไปถวายบังคมแล้วนั่งลง, แล้วรูปอื่น แล้วรูปอื่นอีก, ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูปจึงนั่งลงแล้ว. ก็แล พระศาสดาทรงทอดพระเนตรเห็นหมู่ภิกษุผู้นั่งแล้วอย่างนั้น ไม่หวั่นไหว ดุจมหาสมุทรที่สงบนิ่งในระหว่างเขาสีทันดร และดุจประทีปในที่อับลม จึงทรงพระดำริว่า "ธรรมเทศนาเช่นไรหนอ จึงจะสมควรแก่ภิกษุเหล่านี้?". ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงพระดำริว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกเราขับไล่เพราะเหตุแห่งอาหาร, ปิณฑิยาโลปธรรมเทศนาเท่านั้นจึงจะเป็นสัปปายะแก่เธอทั้งหลาย, เราจักแสดงธรรมเทศนานั้นแล้ว ในเบื้องปลาย จักแสดงติปริวัฏฏเทศนา, ในเวลาจบเทศนา ภิกษุทั้งหมดจักบรรลุพระอรหัต". ลำดับนั้น เมื่อจะทรงแสดงธรรมเทศนานั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `อนฺตมิทํ ภิกฺขเว`.

တတ္ထ အန္တန္တိ ပစ္ဆိမံ လာမကံ. ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျန္တိ ယံ ဧဝံ ပိဏ္ဍပရိယေသနေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တဿ ဇီဝိတံ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော – ပိဏ္ဍာယ ဥလတီတိ ပိဏ္ဍောလော, ပိဏ္ဍောလဿ ကမ္မံ ပိဏ္ဍောလျံ, ပိဏ္ဍပရိယေသနေန နိပ္ဖာဒိတဇီဝိတန္တိ အတ္ထော. အဘိသာပေါတိ အက္ကောသော. ကုပိတာ ဟိ မနုဿာ အတ္တနော ပစ္စတ္ထိကံ ‘‘စီဝရံ နိဝါသေတွာ ကပါလံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍံ ပရိယေသမာနော စရိဿတီ’’တိ အက္ကောသန္တိ. အထ ဝါ ပန ‘‘ကိံ တုယှံ အကာတဗ္ဗံ အတ္ထိ, ယော တွံ ဧဝံ ဗလဝါ ဝီရိယသမ္ပန္နောပိ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပဟာယ ကပဏော ဝိယ ပိဏ္ဍောလော ဝိစရသိ ပတ္တပါဏီ’’တိ? ဧဝမ္ပိ အက္ကောသန္တိယေဝ. တဉ္စ ခေါ ဧတန္တိ ဧဝံ တံ အဘိသာပံ သမာနမ္ပိ ပိဏ္ဍောလျံ. ကုလပုတ္တာ ဥပေန္တိ အတ္ထဝသိကာတိ မမ သာသနေ ဇာတိကုလပုတ္တာ စ အာစာရကုလပုတ္တာ စ အတ္ထဝသိကာ ကာရဏဝသိကာ ဟုတွာ ကာရဏဝသံ ပဋိစ္စ ဥပေန္တိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `อนฺตํ` ได้แก่ ต่ำสุด เลวทราม. บทว่า `ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ` ได้แก่ การดำรงชีวิตของผู้ที่เลี้ยงชีพด้วยการแสวงหาบิณฑบาตอย่างนี้. นี้เป็นปทัตถะ (ความหมายของบท) ในคำนี้ คือ ผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ชื่อว่า ปิณโฑละ, กรรมของปิณโฑละ ชื่อว่า ปิณโฑลยะ, อธิบายว่า การดำรงชีวิตที่สำเร็จได้ด้วยการแสวงหาบิณฑบาต. บทว่า `อภิสาโป` ได้แก่ คำด่า. จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อโกรธ ย่อมด่าศัตรูของตนว่า "เจ้าจงนุ่งห่มจีวร ถือบาตร เที่ยวแสวงหาบิณฑบาตเถิด". หรืออีกอย่างหนึ่ง (ย่อมด่าว่า) "มีอะไรที่เจ้าทำไม่ได้หรือ? ที่เจ้าแม้จะมีกำลัง มีความเพียรสมบูรณ์อย่างนี้ ก็ยังละหิริโอตตัปปะ เที่ยวเป็นปิณโฑละ (ผู้มักได้ในก้อนข้าว) มีบาตรในมือ ประดุจคนกำพร้า". แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าด่าเหมือนกัน. บทว่า `ตญฺจ โข เอตํ` (ความว่า) การเที่ยวบิณฑบาตนั้น แม้จะเป็นคำด่าอย่างนี้. บทว่า `กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกา` (ความว่า) ในศาสนาของเรา ชาติกุลบุตรและอาจารกุลบุตร เป็นผู้มีเหตุ มีปัจจัย อาศัยอำนาจแห่งเหตุ จึงเข้ามา (บวช).

ရာဇာဘိနီတာတိအာဒီသု ယေ ရညော သန္တကံ ခါဒိတွာ ရညာ ဗန္ဓနာဂါရေ ဗန္ဓာပိတာ ပလာယိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ ရာဇာဘိနီတာ နာမ. တေ ဟိ ရညာ ဗန္ဓနံ အဘိနီတတ္တာ ရာဇာဘိနီတာ နာမ. ယေ ပန စောရေဟိ အဋဝိယံ ဂဟေတွာ ဧကစ္စေသု မာရိယမာနေသု ဧကစ္စေ ‘‘မယံ သာမိ တုမှေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ ဂေဟံ အနဇ္ဈာဝသိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမ, တတ္ထ ယံ ယံ ဗုဒ္ဓပူဇာဒိပုညံ ကရိဿာမ, တတော တုမှာကံ ပတ္တိံ ဒဿာမာ’’တိ တေဟိ ဝိဿဋ္ဌာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ စောရာဘိနီတာ နာမ. တေပိ ဟိ စောရေဟိ မာရေတဗ္ဗတံ အဘိနီတာတိ စောရာဘိနီတာ နာမ. ယေ ပန ဣဏံ ဂဟေတွာ ပဋိဒါတုံ အသက္ကောန္တာ ပလာယိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ ဣဏဋ္ဋာ နာမ, ဣဏပီဠိတာတိ အတ္ထော. ဣဏဋ္ဌာတိပိ ပါဌော, ဣဏေ ဌိတာတိ အတ္ထော. ယေ ရာဇစောရဆာတကရောဂဘယာနံ အညတရေန အဘိဘူတာ ဥပဒ္ဒုတာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေ ဘယဋ္ဋာ နာမ, ဘယပီဠိတာတိ အတ္ထော. ဘယဋ္ဌာတိပိ ပါဌော, ဘယေ [Pg.278] ဌိတာတိ အတ္ထော. အာဇီဝိကာပကတာတိ အာဇီဝိကာယ ဥပဒ္ဒုတာ အဘိဘူတာ, ပုတ္တဒါရံ ပေါသေတုံ အသက္ကောန္တာတိ အတ္ထော. ဩတိဏ္ဏာမှာတိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌာ.

ในบททั้งหลายมี `ราชภินีตา` เป็นต้น ชนเหล่าใด บริโภคทรัพย์สินของพระราชาแล้ว ถูกพระราชาให้จองจำในเรือนจำ แล้วหลบหนีไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ราชภินีตา` (ผู้ถูกพระราชานำไป). จริงอยู่ ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ราชภินีตา` เพราะถูกพระราชานำไปสู่ที่จองจำ. ส่วนชนเหล่าใด ถูกโจรจับในป่า เมื่อบางคนถูกฆ่า บางพวก (อ้อนวอนว่า) "นายท่าน หากพวกท่านปล่อยพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะไม่ครองเรือน จักบวช, ในบรรพชาเพศนั้น พวกข้าพเจ้าจักทำบุญมีพุทธบูชาเป็นต้นใดๆ จักอุทิศส่วนบุญนั้นให้แก่พวกท่าน" แล้วถูกโจรเหล่านั้นปล่อยไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `โจราภินีตา` (ผู้ถูกโจรนำไป). จริงอยู่ แม้ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่า `โจราภินีตา` เพราะถูกโจรนำไปสู่ความเป็นผู้ที่จะถูกฆ่า. ส่วนชนเหล่าใด กู้หนี้แล้วไม่สามารถใช้คืนได้ จึงหลบหนีไปบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `อิณฏฺฏา` (ผู้ตั้งอยู่ในหนี้), อธิบายว่า ถูกหนี้บีบคั้น. มีบาลีว่า `อิณฏฺฐา` ก็มี, อธิบายว่า ตั้งอยู่ในหนี้. ชนเหล่าใด ถูกภัยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภัยคือราชภัย โจรภัย ภัยคือความอดอยาก และภัยคือโรค ครอบงำ เบียดเบียน แล้วบวช, ชนเหล่านั้นชื่อว่า `ภยฏฺฏา` (ผู้ตั้งอยู่ในภัย), อธิบายว่า ถูกภัยบีบคั้น. มีบาลีว่า `ภยฏฺฐา` ก็มี, อธิบายว่า ตั้งอยู่ในภัย. บทว่า `อาชีวิกาปกตา` ได้แก่ ถูกการเลี้ยงชีพเบียดเบียน ครอบงำ, อธิบายว่า ไม่สามารถเลี้ยงดูบุตรภรรยาได้. บทว่า `โอติณฺณามฺหา` ได้แก่ ถูก (โสกวัตถุ) แทงเข้าไปภายใน.

သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလူတိ ဣဒံ သော ကုလပုတ္တော ‘‘ဒုက္ခဿ အန္တံ ကရိဿာမီ’’တိအာဒိဝသေန စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပဗ္ဗဇိတော, အပရဘာဂေ, တံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ တထာရူပံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဘိဇ္ဈာလူတိ ပရဘဏ္ဍာနံ အဘိဇ္ဈာယိတာ. တိဗ္ဗသာရာဂေါတိ ဗဟလရာဂေါ. ဗျာပန္နစိတ္တောတိ ပူတိဘာဝေန ဝိပန္နစိတ္တော. ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပောတိ တိခိဏသိင်္ဂေါ ဝိယ ဂေါဏော ဒုဋ္ဌစိတ္တော. မုဋ္ဌဿတီတိ ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာကော ဝိယ နဋ္ဌဿတိ, ဣဓ ကတံ ဧတ္ထ နဿတိ. အသမ္ပဇာနောတိ နိပ္ပညော. ခန္ဓာဒိပရိစ္ဆေဒရဟိတော. အသမာဟိတောတိ စဏ္ဍသောတေ ဗဒ္ဓနာဝါ ဝိယ ဥပစာရပ္ပနာဘာဝေန အသဏ္ဌိတော. ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တောတိ ဗန္ဓာရုဠှမဂေါ ဝိယ သန္တမနော. ပါကတိန္ဒြိယောတိ ယထာ ဂိဟီ ပုတ္တဓီတရော ဩလောကေန္တော အသံဝုတိန္ဒြိယော ဟောတိ, ဧဝံ အသံဝုတိန္ဒြိယော.

คำว่า `โส จ โหติ อภิชฺฌาลู` นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อแสดงถึงกุลบุตรนั้น ผู้บวชด้วยการทำจิตให้เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราจักทำที่สุดแห่งทุกข์" แต่ในภายหลัง ไม่สามารถทำการบวชนั้นให้เป็นเช่นนั้นได้. ในบทเหล่านั้น บทว่า `อภิชฺฌาลู` ได้แก่ ผู้เพ่งเล็งทรัพย์ของผู้อื่น. บทว่า `ติพฺพสาราโค` ได้แก่ ผู้มีราคะกล้า. บทว่า `พฺยาปนฺนจิตฺโต` ได้แก่ ผู้มีจิตวิบัติด้วยความเป็นของเน่า (คือพยาบาท). บทว่า `ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป` ได้แก่ ผู้มีจิตประทุษร้าย ดุจโคมีเขาแหลม. บทว่า `มุฏฺฐสฺสติ` ได้แก่ ผู้มีสติหลงลืม ดุจกาที่จ้องมองสำรับข้าว, (คือ) การงานที่ทำในที่นี้ ย่อมเสียหายในที่นั้น. บทว่า `อสมฺปชาโน` ได้แก่ ผู้ไม่มีปัญญา, ผู้ปราศจาก (ปัญญา) กำหนดรู้ขันธ์เป็นต้น. บทว่า `อสมาหิโต` ได้แก่ ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นด้วยอำนาจอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ ดุจเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว. บทว่า `วิพฺภนฺตจิตฺโต` ได้แก่ ผู้มีใจหวั่นไหว ดุจเนื้อที่ถูกนำขึ้นสู่หลักประหาร. บทว่า `ปากตินฺทฺริโย` ได้แก่ เป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ เหมือนคฤหัสถ์ผู้มองดูบุตรธิดาเป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ ฉันใด ก็เป็นผู้ไม่สำรวมอินทรีย์ ฉันนั้น.

ဆဝါလာတန္တိ ဆဝါနံ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနေ အလာတံ. ဥဘတောပဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထဂတန္တိ ပမာဏေန အဋ္ဌင်္ဂုလမတ္တံ ဒွီသု ဌာနေသု အာဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထမက္ခိတံ. နေဝ ဂါမေတိ သစေ ဟိ တံ ယုဂနင်္ဂလဂေါပါနသိပက္ခပါသကာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပနေတုံ သက္ကာ အဿ, ဂါမေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရေယျ. သစေ ခေတ္တကုဋိယံ ကဋ္ဌတ္ထရမဉ္စကာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပနေတုံ သက္ကာ, အရညေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရေယျ. ယသ္မာ ပန ဥဘယထာပိ န သက္ကာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဂိဟိဘောဂါ စ ပရိဟီနောတိ ယော အဂါရေ ဝသန္တေဟိ ဂိဟီဟိ ဒါယဇ္ဇေ ဘာဇိယမာနေ ဘောဂေါ လဒ္ဓဗ္ဗော အဿ, တတော စ ပရိဟီနော. သာမညတ္ထဉ္စာတိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဩဝါဒေ ဌတွာ ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဝသေန ပတ္တဗ္ဗံ သာမညတ္ထဉ္စ. ဣမဉ္စ ပန ဥပမံ သတ္ထာ န ဒုဿီလဿ ဝသေန အာဟရိ, ပရိသုဒ္ဓသီလဿ ပန အလသဿ အဘိဇ္ဈာဒီဟိ ဒေါသေဟိ ဥပဟတဿ ပုဂ္ဂလဿ ဣမံ ဥပမံ အာဟရိ.

บทว่า ฉวาลาตํ ได้แก่ ท่อนไม้ในที่เผาซากศพ. บทว่า อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตํ ได้แก่ มีประมาณ ๘ องคุลี ไฟติดที่ปลายทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ. บทว่า เนว คาเม ความว่า ถ้าท่อนไม้นั้นพึงอาจเพื่อนำไปเพื่อประโยชน์แก่แอก ไถ คาน บานหน้าต่าง บ่วง เป็นต้นไซร้ ก็พึงสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในบ้านได้. ถ้าพึงอาจเพื่อนำไปเพื่อประโยชน์แก่เตียงตั่งเป็นต้นที่ทำด้วยไม้ในกระท่อมที่นาไซร้ ก็พึงสำเร็จประโยชน์เป็นฟืนในป่าได้. แต่เพราะเหตุที่ไม่สามารถได้แม้ในที่ทั้งสอง ฉะนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้. บทว่า คิหิโภคา จ ปริหีโน ความว่า โภคะใดอันคฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนพึงได้เมื่อมรดกถูกแบ่งอยู่ เขาก็เสื่อมจากโภคะนั้นด้วย. บทว่า สามญฺญตฺถญฺจ ได้แก่ และประโยชน์แห่งสมณภาวะอันพึงบรรลุด้วยอำนาจแห่งปริยัติและปฏิเวธ โดยตั้งอยู่ในโอวาทของอาจารย์และอุปัชฌาย์. ก็แล พระศาสดามิได้ทรงนำอุปมานี้มาโดยอำนาจของภิกษุผู้ทุศีล แต่ทรงนำอุปมานี้มาแก่บุคคลผู้มีศีลบริสุทธิ์ แต่เกียจคร้าน ถูกโทษมีอภิชฌาเป็นต้นครอบงำ.

တယောမေ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဆဝါလာတသဒိသဘာဝေါ နေဝ မာတာပိတူဟိ ကတော, န အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ, ဣမေဟိ ပန ပါပဝိတက္ကေဟိ ကတောတိ ဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. အနိမိတ္တံ ဝါ သမာဓိန္တိ [Pg.279] ဝိပဿနာသမာဓိံ. သော ဟိ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနံ သမုဂ္ဃာတနေန အနိမိတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ မိဿကာ, အနိမိတ္တသမာဓိ ပုဗ္ဗဘာဂေါ. အနိမိတ္တသမာဓိ ဝါ မိဿကော, သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

พระดำรัสว่า ตโยเม ภิกฺขเว เป็นต้นนี้ ทรงปรารภทำไม? ทรงปรารภเพื่อแสดงว่า ความที่บุคคลนี้เป็นเช่นกับท่อนไม้ในป่าช้า มารดาบิดามิได้ทำ อาจารย์และอุปัชฌาย์ก็มิได้ทำ แต่บาปวิตกเหล่านี้ทำ. บทว่า อนิมิตฺตํ วา สมาธึ ได้แก่ วิปัสสนาสมาธิ. จริงอยู่ วิปัสสนาสมาธินั้นเรียกว่าอนิมิตตะ เพราะถอนนิจจนิมิตเป็นต้นได้โดยสิ้นเชิง. และในสติปัฏฐานและอนิมิตตสมาธินี้ สติปัฏฐาน ๔ เป็นมรรคผลระคนกัน (โลกิยะและโลกุตตระ) อนิมิตตสมาธิเป็นส่วนเบื้องต้น (ของมรรค). หรือว่า อนิมิตตสมาธิเป็นมรรคผลระคนกัน สติปัฏฐานเป็นส่วนเบื้องต้น (ของมรรค) พึงทราบอย่างนี้.

ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိယောတိ ဣဒံ ပန န ကေဝလံ အနိမိတ္တသမာဓိဘာဝနာ ဣမေသံယေဝ တိဏ္ဏံ မဟာဝိတက္ကာနံ ပဟာနာယ သံဝတ္တတိ, သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီနမ္ပိ ပန သမုဂ္ဃာတံ ကရောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဝဇ္ဇဝါ အဿန္တိ နိဒ္ဒေါသော ဘဝေယျံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဒေသနံ တီဟိ ဘဝေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှိ. ဒေသနာဝသာနေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ. အဋ္ဌမံ.

ก็แล พระดำรัสว่า ทฺเวมา ภิกฺขเว ทิฏฺฐิโย นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า การเจริญอนิมิตตสมาธิมิใช่จะยังผลเพียงเพื่อละมหาวิตก ๓ ประการเหล่านี้เท่านั้น แต่ยังทำการถอนสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิได้โดยสิ้นเชิงด้วย. บทว่า น วชฺชวา อสฺสํ ความว่า พึงเป็นผู้ไม่มีโทษ. บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมุนเวียนพระเทศนาในพระสูตรนี้ด้วยภพ ๓ แล้ว ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอด. ในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. จบสูตรที่ ๘.

၉. ပါလိလေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาปาลิเลยยสูตร

၈၁. နဝမေ စာရိကံ ပက္ကာမီတိ ကောသမ္ဗိကာနံ ဘိက္ခူနံ ကလဟကာလေ သတ္ထာ ဧကဒိဝသံ ဒီဃီတိဿ ကောသလရညော ဝတ္ထုံ အာဟရိတွာ ‘‘န ဟိ ဝေရေန ဝေရာနိ, သမ္မန္တီဓ ကုဒါစန’’န္တိအာဒီဟိ (ဓ. ပ. ၅) ဂါထာဟိ ဩဝဒတိ. တံဒိဝသံ တေသံ ကလဟံ ကရောန္တာနံယေဝ ရတ္တိ ဝိဘာတာ. ဒုတိယဒိဝသေပိ ဘဂဝါ တမေဝ ဝတ္ထုံ ကထေသိ. တံဒိဝသမ္ပိ တေသံ ကလဟံ ကရောန္တာနံယေဝ ရတ္တိ ဝိဘာတာ. တတိယဒိဝသေပိ ဘဂဝါ တမေဝ ဝတ္ထုံ ကထေသိ. အထ နံ အညတရော ဘိက္ခု ဧဝမာဟ – ‘‘အပ္ပောဿုက္ကော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတု, မယမေတေန ဘဏ္ဍနေန ကလဟေန ဝိဂ္ဂဟေန ဝိဝါဒေန ပညာယိဿာမာ’’တိ. သတ္ထာ ‘‘ပရိယာဒိဏ္ဏရူပစိတ္တာ ခေါ ဣမေ မောဃပုရိသာ, န ဣမေ သက္ကာ သညာပေတု’’န္တိ စိန္တေတွာ – ‘‘ကိံ မယှံ ဣမေဟိ, ဧကစာရဝါသံ ဝသိဿာမီ’’တိ? သော ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ကောသမ္ဗိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကဉ္စိပိ အနာမန္တေတွာ ဧကောဝ အဒုတိယော စာရိကံ ပက္ကာမိ.

๘๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า ในกาลที่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพีทะเลาะกัน วันหนึ่งพระศาสดาทรงนำเรื่องของพระเจ้าทีฆีติโกศลราชมา ตรัสสอนด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า "เวรทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ระงับด้วยเวรเลย" (ธ. ป. ๕). ในวันนั้น ราตรีสว่างขึ้นในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรื่องนั้นนั่นแหละ. ในวันนั้น ราตรีก็สว่างขึ้นในขณะที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังทะเลาะกันอยู่นั่นเอง. แม้ในวันที่สาม พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรื่องนั้นนั่นแหละ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระองค์อย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงมีความขวนขวายน้อย ทรงประกอบเนืองๆ ซึ่งทิฏฐธรรมสุขวิหาร ประทับอยู่เถิด พวกข้าพระองค์จักปรากฏด้วยการทะเลาะ การวิวาท การแก่งแย่ง การโต้เถียงนี้เอง". พระศาสดาทรงดำริว่า "โมฆบุรุษเหล่านี้มีจิตถูกราคะเป็นต้นครอบงำแล้วหนอ เราไม่สามารถจะให้โมฆบุรุษเหล่านี้เข้าใจได้" แล้วทรงดำริว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยภิกษุเหล่านี้ เราจักอยู่ผู้เดียว"? พระองค์ทรงทำสรีรกิจแต่เช้าตรู่ เที่ยวบิณฑบาตในเมืองโกสัมพีแล้ว ไม่ทรงอำลาใครๆ เสด็จจาริกไปแต่พระองค์เดียว ไม่มีเพื่อน.

ယသ္မိံ, အာဝုသော, သမယေတိ ဣဒံ ထေရော ယသ္မာဿ အဇ္ဇ ဘဂဝါ ဧကေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ပက္ကမိဿတိ, အဇ္ဇ ဒွီဟိ, အဇ္ဇ သတေန, အဇ္ဇ သဟဿေန, အဇ္ဇ ဧကကောဝါတိ သဗ္ဗော ဘဂဝတော စာရော ဝိဒိတော ပါကဋော ပစ္စက္ခော, တသ္မာ အာဟ.

พระเถระกล่าวคำนี้ว่า ยสฺมึ อาวุโส สมเย เพราะเหตุที่จริยาวัตรทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคว่า วันนี้พระผู้มีพระภาคจักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุรูปหนึ่ง, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุสองรูป, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุร้อยรูป, วันนี้จักเสด็จไปพร้อมกับภิกษุพันรูป, วันนี้จักเสด็จไปแต่พระองค์เดียว เป็นสิ่งที่ท่านรู้ ปรากฏชัด ประจักษ์แก่ใจ ฉะนั้นท่านจึงกล่าว.

အနုပုဗ္ဗေနာတိ [Pg.280] ဂါမနိဂမပဋိပါဋိယာ ပိဏ္ဍာယ စရမာနော ဧကစာရဝါသံ တာဝ ဝသမာနံ ဘိက္ခုံ ပဿိတုကာမော ဟုတွာ ဗာလကလောဏကာရဂါမံ အဂမာသိ. တတ္ထ ဘဂုတ္ထေရဿ သကလပစ္ဆာဘတ္တဉ္စေဝ တိယာမရတ္တိဉ္စ ဧကစာရဝါသေ အာနိသံသံ ကထေတွာ ပုနဒိဝသေ တေန ပစ္ဆာသမဏေန ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ တံ တတ္ထေဝ နိဝတ္တေတွာ ‘‘သမဂ္ဂဝါသံ ဝသမာနေ တယော ကုလပုတ္တေ ပဿိဿာမီ’’တိ ပါစီနဝံသမိဂဒါယံ အဂမာသိ. တေသမ္ပိ သကလပစ္ဆာဘတ္တဉ္စေဝ တိယာမရတ္တိဉ္စ ဧကစာရဝါသေ အာနိသံသံ ကထေတွာ တေ တတ္ထေဝ နိဝတ္တေတွာ ဧကကောဝ ပါလိလေယျ နဂရာဘိမုခေါ ပက္ကမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ပါလိလေယျနဂရံ သမ္ပတ္တော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ယေန ပါလိလေယျကံ, တဒဝသရီ’’တိ.

บทว่า อนุปุพฺเพน ความว่า เสด็จเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้านและนิคม ทรงมีพระประสงค์จะทอดพระเนตรภิกษุผู้อยู่ผู้เดียวก่อน จึงเสด็จไปยังพาลกโลณการคาม. ณ ที่นั้น ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่ผู้เดียวแก่พระภคุเถระตลอดเวลาหลังภัตตาหารทั้งหมดและตลอดราตรีสามยาม แล้วในวันรุ่งขึ้น ทรงเที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับพระเถระนั้นผู้เป็นปัจฉาสมณะ แล้วให้ท่านกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง. ทรงดำริว่า "เราจักไปพบกุลบุตรสามรูปผู้อยู่อย่างพร้อมเพรียงกัน" จึงเสด็จไปยังป่าปาจีนวังสทายวัน. ทรงแสดงอานิสงส์ในการอยู่ผู้เดียวแก่กุลบุตรเหล่านั้นด้วยตลอดเวลาหลังภัตตาหารทั้งหมดและตลอดราตรีสามยาม แล้วให้ท่านเหล่านั้นกลับ ณ ที่นั้นนั่นเอง เสด็จไปแต่พระองค์เดียว มุ่งหน้าสู่เมืองปาลิเลยยกะ แล้วเสด็จถึงเมืองปาลิเลยยกะโดยลำดับ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เสด็จจาริกไปโดยลำดับถึงป่าปาลิเลยยกะ ณ ที่ใด ก็เสด็จเข้าไป ณ ที่นั้น".

ဘဒ္ဒသာလမူလေတိ ပါလိလေယျဝါသိနော ဘဂဝတော ဒါနံ ဒတွာ ပါလိလေယျတော အဝိဒူရေ ရက္ခိတဝနသဏ္ဍော နာမ အတ္ထိ, တတ္ထ ဘဂဝတော ပဏ္ဏသာလံ ကတွာ ‘‘ဧတ္ထ ဝသထာ’’တိ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဝါသယိံသု. ဘဒ္ဒသာလော ပန တတ္ထေကော မနာပေါ လဒ္ဓကော သာလရုက္ခော. ဘဂဝါ တံ နဂရံ ဥပနိဿာယ တသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ ပဏ္ဏသာလသမီပေ တသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဒ္ဒသာလမူလေ’’တိ.

บทว่า ภทฺทสาลมูเล ความว่า ชาวเมืองปาลิเลยยกะถวายทานแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ในที่ไม่ไกลจากเมืองปาลิเลยยกะ มีป่าชื่อรักขิตวันสัณฑ์ ณ ที่นั้น พวกเขาได้สร้างบรรณศาลาถวายพระผู้มีพระภาค ให้ทรงรับปฏิญญาว่า "ขอพระองค์โปรดประทับอยู่ ณ ที่นี้" แล้วได้ให้ประทับอยู่. ก็แล ณ ที่นั้น มีต้นสาละน่ารื่นรมย์ต้นหนึ่งชื่อภัททสาละ ซึ่งหาได้ง่าย. พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเมืองนั้น ประทับอยู่ที่โคนต้นไม้นั้น ใกล้บรรณศาลา ในป่ารักขิตวันสัณฑ์นั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภทฺทสาลมูเล".

ဧဝံ ဝိဟရန္တေ ပနေတ္ထ တထာဂတေ အညတရော ဟတ္ထိနာဂေါ ဟတ္ထိနီဟိ ဟတ္ထိပေါတကာဒီဟိ ဂေါစရဘူမိတိတ္ထောဂါဟနာဒီသု ဥဗ္ဗာဠှော ယူထေ ဥက္ကဏ္ဌိတော ‘‘ကိံ မေ ဣမေဟိ ဟတ္ထီဟီ’’တိ? ယူထံ ပဟာယ မနုဿပထံ ဂစ္ဆန္တော ပါလိလေယျကဝနသဏ္ဍေ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ဃဋသဟဿေန နိဗ္ဗာပိတသန္တာပေါ ဝိယ နိဗ္ဗုတော ဟုတွာ သတ္ထု သန္တိကေ အဋ္ဌာသိ. သော တတော ပဋ္ဌာယ သတ္ထု ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ကရောန္တော မုခဓောဝနံ ဒေတိ, နှာနောဒကံ အာဟရတိ, ဒန္တကဋ္ဌံ ဒေတိ, ပရိဝေဏံ သမ္မဇ္ဇတိ, အရညတော မဓုရာနိ ဖလာဖလာနိ အာဟရိတွာ သတ္ထုနော ဒေတိ. သတ္ထာ ပရိဘောဂံ ကရောတိ.

เมื่อพระตถาคตประทับอยู่อย่างนี้ในที่นั้น ช้างพลายเชือกหนึ่งถูกนางช้าง ลูกช้างเป็นต้นเบียดเบียนในที่หาอาหาร ท่าลงน้ำเป็นต้น จึงเบื่อหน่ายในโขลง (คิดว่า) "ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยช้างเหล่านี้" ละโขลงแล้ว ขณะไปสู่ทางของมนุษย์ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคในป่าปาลิเลยยกะแล้ว เป็นผู้เย็นใจราวกับความเร่าร้อนอันถูกดับด้วยหม้อน้ำพันใบ ได้ยืนอยู่ในสำนักของพระศาสดา ช้างนั้นจำเดิมแต่นั้นมา กระทำวัตรและปฏิวัตรแก่พระศาสดา ถวายน้ำล้างพระพักตร์ นำน้ำสรงมาถวาย ถวายไม้ชำระฟัน กวาดบริเวณ นำผลไม้น้อยใหญ่มีรสอร่อยมาจากป่าถวายแด่พระศาสดา พระศาสดาทรงบริโภค

ဧကဒိဝသံ သတ္ထာ ရတ္တိဘာဂသမနန္တရေ စင်္ကမိတွာ ပါသာဏဖလကေ နိသီဒိ. ဟတ္ထီပိ အဝိဒူရေ ဌာနေ အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ ပစ္ဆတော ဩလောကေတွာ န ကိဉ္စိ အဒ္ဒသ, ဧဝံ ပုရတော စ ဥဘယပဿေသု စ. အထဿ ‘‘သုခံ ဝတာဟံ အညတြ တေဟိ ဘဏ္ဍနကာရကေဟိ ဝသာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဟတ္ထိနောပိ ‘‘မယာ နာမိတသာခံ အညေ ခါဒန္တာ နတ္ထီ’’တိအာဒီနိ စိန္တေတွာ – ‘‘သုခံ ဝတ ဧကကောဝ [Pg.281] ဝသာမိ, သတ္ထု ဝတ္တံ ကာတုံ လဘာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သတ္ထာ အတ္တနော စိတ္တံ ဩလောကေတွာ – ‘‘မမ တာဝ ဤဒိသံ စိတ္တံ, ကီဒိသံ နု ခေါ ဟတ္ထိဿာ’’တိ တဿာပိ တာဒိသမေဝ ဒိသွာ ‘‘သမေတိ နော စိတ္တ’’န္တိ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ –

วันหนึ่ง พระศาสดาทรงจงกรมในลำดับแห่งส่วนราตรีแล้ว ประทับนั่งบนแผ่นหิน แม้ช้างก็ได้ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล พระศาสดาทรงแลดูข้างหลัง ไม่ทอดพระเนตรเห็นอะไรเลย แม้ข้างหน้าและข้างทั้งสองก็ฉันนั้น ลำดับนั้น พระดำริเกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า "หนอ เราอยู่เป็นสุข เว้นจากภิกษุผู้ก่อการทะเลาะเหล่านั้น" แม้แก่ช้างก็คิดเป็นต้นว่า "ช้างอื่นที่เคี้ยวกินกิ่งไม้ที่เราน้อมลงมาไม่มี" แล้วความคิดก็เกิดขึ้นว่า "หนอ เราอยู่ตัวเดียวเป็นสุข ได้กระทำวัตรแก่พระศาสดา" พระศาสดาทรงพิจารณาพระทัยของพระองค์แล้ว (ทรงดำริว่า) "จิตของเราเป็นเช่นนี้ก่อน จิตของช้างหนอเป็นเช่นไร" ทรงเห็นจิตแม้ของช้างนั้นเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน (จึงทรงดำริว่า) "จิตของเราทั้งสองย่อมเข้ากันได้" แล้วทรงเปล่งอุทานนี้ว่า

‘‘ဧတံ နာဂဿ နာဂေန, ဤသာဒန္တဿ ဟတ္ထိနော;

သမေတိ စိတ္တံ စိတ္တေန, ယဒေကော ရမတီ ဝနေ’’တိ. (မဟာဝ. ၄၆၇);

"จิตนี้ของพระนาคะ (ผู้ไม่ทำบาป) กับด้วยพญานาค (ช้าง) ผู้มีงาเพียงดังงอนไถ ย่อมเข้ากันได้ จิตกับจิต เพราะเหตุที่ยินดีอยู่ผู้เดียวในป่า"

အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူတိ အထ ဧဝံ တထာဂတေ တတ္ထ ဝိဟရန္တေ ပဉ္စသတာ ဒိသာသု ဝဿံဝုတ္ထာ ဘိက္ခူ. ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒောတိ ‘‘သတ္ထာ ကိရ ဘိက္ခုသံဃံ ပဏာမေတွာ အရညံ ပဝိဋ္ဌော’’တိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တုံ အသက္ကောန္တာ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော, တေနုပသင်္ကမိံသု.

บทว่า อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ครั้งนั้น เมื่อพระตถาคตประทับอยู่อย่างนั้นในที่นั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้อยู่จำพรรษาในทิศทั้งหลายแล้ว. บทว่า เยนายสฺมา อานนฺโท ความว่า (ได้ยินว่า) "ได้ยินว่า พระศาสดาทรงส่งหมู่ภิกษุกลับแล้ว เสด็จเข้าป่าไป" จึงไม่สามารถจะไปสู่สำนักของพระศาสดาได้โดยธรรมดาของตน พระอานนท์ผู้มีอายุอยู่ที่ใด ก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น.

အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယောတိ မဂ္ဂါနန္တရံ အရဟတ္တဖလံ. ဝိစယသောတိ ဝိစယေန, တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ သဘာဝဝိစိနနသမတ္ထေန ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အတ္ထော. ဓမ္မောတိ သာသနဓမ္မော. စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာတိအာဒိ ယေ ယေ ကောဋ္ဌာသေ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဓမ္မော ဒေသိတော, တေသံ ပကာသနတ္ထာယ ဝုတ္တံ. သမနုပဿနာတိ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ. သင်္ခါရော သောတိ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါရော သော. တတောဇော သော သင်္ခါရောတိ တတော တဏှာတော သော သင်္ခါရော ဇာတော. တဏှာသမ္ပယုတ္တေသု စိတ္တေသုပိ စတူသု စိတ္တေသု ဧသ ဇာယတိ. သာပိ တဏှာတိ သာ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါရဿ ပစ္စယဘူတာ တဏှာ. သာပိ ဝေဒနာတိ သာ တဏှာယ ပစ္စယဘူတာ ဝေဒနာ. သောပိ ဖဿောတိ သော ဝေဒနာယ ပစ္စယော အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿော. သာပိ အဝိဇ္ဇာတိ သာ ဖဿသမ္ပယုတ္တာ အဝိဇ္ဇာ.

บทว่า อนนฺตรา อาสวานํ ขโย คือ อรหัตตผลในลำดับแห่งมรรค. บทว่า วิจยโส คือ ด้วยการวิจัย อธิบายว่า กำหนดด้วยญาณอันสามารถในการพิจารณาสภาวะแห่งธรรมนั้นๆ. บทว่า ธมฺโม คือ สาสนธรรม. บทว่า จตฺตาโร สติปฏฺฐานา เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อประกาศส่วนเหล่านั้นๆ ที่ทรงกำหนดแสดงธรรมไว้. บทว่า สมนุปสฺสนา คือ ทิฏฐิสมนุปัสสนา. บทว่า สงฺขาโร โส คือ ทิฏฐิสังขารนั้น. บทว่า ตโตโช โส สงฺขาโร คือ สังขารนั้นเกิดแล้วจากตัณหานั้น. สังขารนี้ย่อมเกิดแม้ในจิต ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยตัณหา. บทว่า สาปิ ตณฺหา คือ ตัณหานั้นที่เป็นปัจจัยของทิฏฐิสังขาร. บทว่า สาปิ เวทนา คือ เวทนานั้นที่เป็นปัจจัยของตัณหา. บทว่า โสปิ ผสฺโส คือ อวิชชาสัมผัสนั้นที่เป็นปัจจัยของเวทนา. บทว่า สาปิ อวิชฺชา คือ อวิชชานั้นที่สัมปยุตด้วยผัสสะ.

နော စဿံ, နော စ မေ သိယာတိ သစေ အဟံ န ဘဝေယျံ, မမ ပရိက္ခာရောပိ န ဘဝေယျ. နာဘဝိဿံ, န မေ ဘဝိဿတီတိ သစေ ပန အာယတိမ္ပိ အဟံ န ဘဝိဿာမိ, ဧဝံ မမ ပရိက္ခာရောပိ န ဘဝိဿတိ. ဧတ္တကေ ဌာနေ ဘဂဝါ တေန ဘိက္ခုနာ ဂဟိတဂဟိတဒိဋ္ဌိံ ဝိဿဇ္ဇာပေန္တော အာဂတော ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေနပိ ဒေသနာဝိလာသေနပိ. တတောဇော သော သင်္ခါရောတိ တဏှာသမ္ပယုတ္တစိတ္တေ ဝိစိကိစ္ဆာဝ နတ္ထိ, ကထံ ဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါရော တဏှာတော ဇာယတီတိ? အပ္ပဟီနတ္တာ. ယဿ ဟိ တဏှာယ အပ္ပဟီနာယ သော [Pg.282] ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိယာပိ ဧသေဝ နယော လဗ္ဘတိယေဝ စတူသု ဟိ စိတ္တုပ္ပာဒေသု သမ္ပယုတ္တဒိဋ္ဌိ နာမ နတ္ထိ. ယသ္မာ ပန တဏှာယ အပ္ပဟီနတ္တာ သာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ တံ သန္ဓာယ တတြာပိ အယမတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တေဝီသတိယာ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ. နဝမံ.

บทว่า โน จสฺสํ โน จ เม สิยา ความว่า ถ้าเราไม่พึงมี แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี. บทว่า นาภวิสฺสํ น เม ภวิสฺสติ ความว่า ก็ถ้าแม้ในอนาคต เราจักไม่มี แม้บริขารของเราก็จักไม่มีอย่างนี้. ในฐานะเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเสด็จมาเพื่อทรงให้ภิกษุนั้นสละทิฏฐิที่ยึดถือแล้ว แม้โดยอัธยาศัยของบุคคล แม้โดยเทศนาวิลาส. บทว่า ตโตโช โส สงฺขาโร ความว่า ในจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหา วิจิกิจฉาไม่มีเลย ไฉนวิจิกิจฉาสังขารจึงเกิดจากตัณหาเล่า? (ตอบว่า) เพราะยังละไม่ได้. จริงอยู่ วิจิกิจฉาสังขารนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้ยังละตัณหาไม่ได้ คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงตัณหานั้น. แม้ในทิฏฐิ ก็นัยนี้แหละย่อมได้ทีเดียว จริงอยู่ ในจิตตุปบาท ๔ ดวง สัมปยุตตทิฏฐิย่อมไม่มี. แต่เพราะเหตุที่ทิฏฐินั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะยังละตัณหาไม่ได้ ฉะนั้น เนื้อความนี้จึงสมควรแม้ในจิตตุปบาทนั้น โดยหมายถึงตัณหานั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ วิปัสสนาอันยังสัตว์ให้ถึงอรหัตตผลในฐานะ ๒๓ แห่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. สูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. ပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาปุณณมสูตร

၈၂. ဒသမေ တဒဟုပေါသထေတိအာဒိ ပဝါရဏသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသန္တိ ကိဉ္စိ ကာရဏံ. သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆ ယဒါကင်္ခသီတိ ကသ္မာ ဧဝမာဟ? သော ကိရ ဘိက္ခု ပဉ္စသတဘိက္ခုပရိဝါရော. အာစရိယေ ပန ဌိတကေ ပုစ္ဆန္တေ သစေ တေ ဘိက္ခူ နိသီဒန္တိ, သတ္ထရိ ဂါရဝံ ကတံ ဟောတိ, အာစရိယေ အဂါရဝံ. သစေ ဥဋ္ဌဟန္တိ, အာစရိယေ ဂါရဝံ ကတံ ဟောတိ, သတ္ထရိ အဂါရဝံ. ဣတိ နေသံ စိတ္တံ အနေကဂ္ဂံ ဘဝိဿတိ, ဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ခိဿန္တိ. တသ္မိံ ပန နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆန္တေ တေသံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဘဝိဿတိ, ဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ သက္ခိဿန္တီတိ ဉတွာ ဘဂဝါ ဧဝမာဟ. ဣမေ နု ခေါ, ဘန္တေတိ အယံ ထေရော ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ အာစရိယော, ပဉ္စက္ခန္ဓမတ္တမ္ပိ နပ္ပဇာနာတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ပဉှံ ပုစ္ဆန္တေန ပန ‘‘ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, န အညေ’’တိ ဧဝံ ဇာနန္တေန ဝိယ ဟုတွာ ပုစ္ဆိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ အဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတိ. တေပိ စဿ အန္တေဝါသိကာ ‘‘အမှာကံ အာစရိယော ‘အဟံ ဇာနာမီ’တိ န ကထေတိ, သဗ္ဗညုတညာဏေန ပန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာဝ ကထေတီ’’တိ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညိဿန္တီတိပိ အဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတိ.

๘๒. ในสูตรที่ ๑๐ คำเป็นต้นว่า ตทหุโปสเถ ท่านขยายไว้แล้วในปวารณาสูตรนั่นเทียว. บทว่า กิญฺจิเทว เทสํ คือ เหตุบางอย่าง. เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนี้ว่า "เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามตามที่ปรารถนาเถิด"? ได้ยินว่า ภิกษุนั้นมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร. ก็เมื่ออาจารย์ยืนถามอยู่ ถ้าภิกษุเหล่านั้นนั่ง ชื่อว่าทำความเคารพในพระศาสดา ไม่เคารพในอาจารย์. ถ้าลุกขึ้นยืน ชื่อว่าทำความเคารพในอาจารย์ ไม่เคารพในพระศาสดา. ด้วยเหตุนี้ จิตของภิกษุเหล่านั้นจักไม่เป็นเอกัคคตา จักไม่สามารถรับเทศนาได้. แต่เมื่อภิกษุนั้นนั่งถาม จิตของภิกษุเหล่านั้นจักเป็นเอกัคคตา จักสามารถรับเทศนาได้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อิเม นุ โข ภนฺเต ความว่า พระเถระนี้เป็นอาจารย์ของภิกษุ ๕๐๐ รูป ไม่ควรกล่าวว่า "ไม่รู้แม้เพียงปัญจขันธ์". แต่ผู้ถามปัญหา ไม่ควรทำเป็นเหมือนรู้อยู่ว่า "เหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕ ไม่ใช่อื่น" แล้วถาม ฉะนั้น จึงถามเหมือนผู้ไม่รู้. และแม้แต่อันเตวาสิกของท่านเหล่านั้น ก็จักสำคัญว่า "อาจารย์ของเราไม่กล่าวว่า 'เรารู้' แต่เทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณแล้วจึงกล่าว" ควรฟัง ควรเชื่อถือ เพราะเหตุนี้ จึงถามเหมือนผู้ไม่รู้.

ဆန္ဒမူလကာတိ တဏှာဆန္ဒမူလကာ. န ခေါ ဘိက္ခု တညေဝ ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိ ယသ္မာ ဆန္ဒရာဂမတ္တံ ပဉ္စက္ခန္ဓာ န ဟောတိ, တသ္မာ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန သဟဇာတတော ဝါ အာရမ္မဏတော ဝါ ခန္ဓေ မုဉ္စိတွာ ဥပါဒါနံ နတ္ထိ, တသ္မာ နာပိ အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနန္တိ ဝုတ္တံ. တဏှာသမ္ပယုတ္တသ္မိဉှိ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေ တံစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ရူပက္ခန္ဓော, ဌပေတွာ တံ တဏှံ သေသာ အရူပဓမ္မာ စတ္တာရော ခန္ဓာတိ သဟဇာတတောပိ ခန္ဓေ မုဉ္စိတွာ ဥပါဒါနံ နတ္ထိ. ဥပါဒါနဿ ပန ရူပါဒီသု အညတရံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အာရမ္မဏတောပိ ပဉ္စက္ခန္ဓေ မုဉ္စိတွာ ဥပါဒါနံ နတ္ထိ. ဆန္ဒရာဂဝေမတ္တတာတိ ဆန္ဒရာဂနာနတ္တံ. ဧဝံ ခေါ ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ရူပါရမ္မဏဿ ဆန္ဒရာဂဿ [Pg.283] ဝေဒနာဒီသု အညတရံ အာရမ္မဏံ အကရဏတော သိယာ ဆန္ဒရာဂဝေမတ္တတာ. ခန္ဓာဓိဝစနန္တိ ခန္ဓာတိ အယံ ပညတ္တိ. အယံ ပန အနုသန္ဓိ န ဃဋိယတိ, ကိဉ္စာပိ န ဃဋိယတိ, သာနုသန္ဓိကာဝ ပုစ္ဆာ, သာနုသန္ဓိကံ ဝိဿဇ္ဇနံ. အယဉှိ ထေရော တေသံ တေသံ ဘိက္ခူနံ အဇ္ဈာသယေန ပုစ္ဆတိ, သတ္ထာပိ တေသံ တေသံ အဇ္ဈာသယေနေဝ ဝိဿဇ္ဇေတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဒသမံ.

บทว่า ฉันทมูลกา ความว่า มีฉันทะคือตัณหาเป็นมูล. บทว่า นะ โข ภิกฺขุ ตัญเญวะ อุปาทานัง เต ปัญจุปาทานักขันธาติ ความว่า ดูก่อนภิกษุ ก็หาไม่ อุปาทานนั้นแหละคืออุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น เพราะเหตุที่ฉันทราคะอย่างเดียวเป็นขันธ์ ๕ ไม่ได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้ไว้. อนึ่ง เพราะเหตุที่เว้นจากขันธ์ทั้งหลายแล้ว อุปาทานย่อมไม่มี ไม่ว่าโดยสหชาตธรรม หรือโดยอารมณ์ ฉะนั้น จึงตรัสว่า นาปิ อัญญัตระ ปัญจะหิ อุปาทานักขันเธหิ อุปาทานัง. จริงอยู่ เมื่อจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาเป็นไปอยู่ รูปอันมีจิตนั้นเป็นสมุฏฐาน คือ รูปขันธ์, เว้นตัณหานั้นเสีย อรูปธรรมที่เหลือเป็นขันธ์ ๔ เพราะฉะนั้น แม้โดยสหชาตธรรม เว้นจากขันธ์ทั้งหลายแล้ว อุปาทานก็ไม่มี. อนึ่ง เพราะอุปาทานเกิดขึ้นโดยกระทำรูปเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น แม้โดยอารมณ์ เว้นจากขันธ์ ๕ แล้ว อุปาทานก็ไม่มี. บทว่า ฉันทราคเวมัตตตา ความว่า ความที่ฉันทราคะแตกต่างกัน. บทว่า เอวัง โข ภิกขูติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้คือ เพราะฉันทราคะมีรูปเป็นอารมณ์ ไม่กระทำเวทนาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอารมณ์ ความที่ฉันทราคะแตกต่างกันจึงพึงมี. บทว่า ขันธาธิวจนัง ความว่า บัญญัตินี้ว่า ขันธ์. แต่อนุสนธินี้ไม่เชื่อมกัน, แม้จะไม่เชื่อมกัน คำถามก็มีอนุสนธิ คำตอบก็มีอนุสนธิ. จริงอยู่ พระเถระนี้ย่อมถามโดยอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นๆ แม้พระศาสดาก็ทรงตอบโดยอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นๆ นั่นเอง. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว. สูตรที่ ๑๐ จบ.

ဣမဿ စ ပန ဝဂ္ဂဿ ဧကေကသ္မိံ သုတ္တေ ပဉ္စသတာ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ.

ก็อีกอย่างหนึ่ง ในแต่ละสูตรแห่งวรรคนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูป ๕๐๐ รูป ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว.

ခဇ္ဇနီယဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

ขัชชนียวรรค ที่ ๘

၉. ထေရဝဂ္ဂေါ

๙. เถรวรรค

၁. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอานันทสูตร

၈၃. ထေရဝဂ္ဂဿ ပဌမေ မန္တာဏိပုတ္တောတိ, မန္တာဏိယာ နာမ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တော. ဥပါဒါယာတိ အာဂမ္မ အာရဗ္ဘ သန္ဓာယ ပဋိစ္စ. အသ္မီတိ ဟောတီတိ အသ္မီတိ ဧဝံ ပဝတ္တံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စတ္တယံ ဟောတိ. ဒဟရောတိ တရုဏော. ယုဝါတိ ယောဗ္ဗနေန သမန္နာဂတော. မဏ္ဍနကဇာတိကောတိ မဏ္ဍနကသဘာဝေါ မဏ္ဍနကသီလော. မုခနိမိတ္တန္တိ မုခပဋိဗိမ္ဗံ. တဉှိ ပရိသုဒ္ဓံ အာဒါသမဏ္ဍလံ ပဋိစ္စ ပညာယတိ. ကိံ ပန တံ ဩလောကယတော သကမုခံ ပညာယတိ, ပရမုခန္တိ? ယဒိ သကံ ဘဝေယျ, ပရမ္မုခံ ဟုတွာ ပညာယေယျ, အထ ပရဿ ဘဝေယျ, ဝဏ္ဏာဒီဟိ အသဒိသံ ဟုတွာ ပညာယေယျ. တသ္မာ န တံ အတ္တနော, န ပရဿ, အာဒါသံ ပန နိဿာယ နိဘာသရူပံ နာမ တံ ပညာယတီတိ ဝဒန္တိ. အထ ယံ ဥဒကေ ပညာယတိ, တံ ကေန ကာရဏေနာတိ? မဟာဘူတာနံ ဝိသုဒ္ဓတာယ. ဓမ္မော မေ အဘိသမိတောတိ မယာ ဉာဏေန စတုသစ္စဓမ္မော အဘိသမာဂတော, သောတာပန္နောသ္မိ ဇာတောတိ ကထေသိ. ပဌမံ.

๘๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งเถรวรรค บทว่า มันตาณิปุตโต ความว่า บุตรของพราหมณีชื่อมันตาณี. บทว่า อุปาทาย ความว่า อาศัย ปรารภ อ้างถึง หมายถึง. บทว่า อสฺมีติ โหติ ความว่า ปปัญจธรรม ๓ คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ ที่เป็นไปอย่างนี้ว่า 'เรามีอยู่' ย่อมมี. บทว่า ทหโร ความว่า หนุ่ม. บทว่า ยุวา ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม. บทว่า มัณฑนกชาติโก ความว่า มี स्वभावในการประดับ มีปกติในการประดับ. บทว่า มุขสิมิตตัง ความว่า เงาหน้า. จริงอยู่ เงานั้นย่อมปรากฏเพราะอาศัยแว่นกลมที่บริสุทธิ์. ก็เงานั้นเมื่อบุคคลมองดูอยู่ เงาหน้าของตนย่อมปรากฏ หรือเงาหน้าของคนอื่น? หากพึงเป็นของตน ก็พึงปรากฏโดยเป็นหน้าของคนอื่น, หากพึงเป็นของคนอื่น ก็พึงปรากฏโดยไม่เหมือนกันด้วยสีเป็นต้น. เพราะฉะนั้น เงานั้นจึงไม่ใช่ของตน ไม่ใช่ของคนอื่น แต่บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เงานั้นชื่อว่านิภาสรูป อาศัยแว่นแล้วย่อมปรากฏ. ถามว่า ก็เงาที่ปรากฏในน้ำนั้น ปรากฏด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยความบริสุทธิ์แห่งมหาภูตรูป. บทว่า ธัมโม เม อภิสสิโต ความว่า ท่านกล่าวว่า ธรรมคือจตุสัจจะอันเราแทงตลอดแล้วด้วยญาณ เราเกิดเป็นพระโสดาบันแล้ว. สูตรที่ ๑ จบ.

၂. တိဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาติสสสูตร

၈၄. ဒုတိယေ [Pg.284] မဓုရကဇာတော ဝိယာတိ သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ ဝိယ အကမ္မညော. ဒိသာပိ မေတိ အယံ ပုရတ္ထိမာ အယံ ဒက္ခိဏာတိ ဧဝံ ဒိသာပိ မယှံ န ပက္ခာယန္တိ, န ပါကဋာ ဟောန္တီတိ ဝဒတိ. ဓမ္မာပိ မံ န ပဋိဘန္တီတိ ပရိယတ္တိဓမ္မာပိ မယှံ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဥဂ္ဂဟိတံ သဇ္ဈာယိတံ န ဒိဿတီတိ ဝဒတိ. ဝိစိကိစ္ဆာတိ နော မဟာဝိစိကိစ္ဆာ. န ဟိ တဿ ‘‘သာသနံ နိယျာနိကံ နု ခေါ, န နု ခေါ’’တိ ဝိမတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ပနဿ ဟောတိ ‘‘သက္ခိဿာမိ နု ခေါ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ, ဥဒါဟု ပတ္တစီဝရဓာရဏမတ္တမေဝ ကရိဿာမီ’’တိ.

๘๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มธุรกชาโต วิย ความว่า ราวกับเกิดความหนัก ไม่ควรแก่การงาน. บทว่า ทิสาปิ เม ความว่า ท่านกล่าวว่า 'นี้ทิศตะวันออก นี้ทิศใต้' อย่างนี้ แม้ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่เรา ไม่แจ่มแจ้ง. บทว่า ธัมมาปิ มัง นะ ปฏิภันติ ความว่า ท่านกล่าวว่า แม้ปริยัติธรรมทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่เรา สิ่งที่เรียนแล้ว สาธยายแล้วก็ไม่ปรากฏ. บทว่า วิจิกิจฉา ความว่า ไม่ใช่มหาวิจิกิจฉา. จริงอยู่ ความสงสัยว่า 'ศาสนานี้เป็นทางออกจากทุกข์หรือไม่หนอ' ย่อมไม่เกิดแก่ท่าน. แต่ความสงสัยอย่างนี้ย่อมเกิดแก่ท่านว่า 'เราจะสามารถทำสมณธรรมได้หรือไม่หนอ หรือว่าจะทำได้เพียงแค่การทรงบาตรและจีวรเท่านั้น'.

ကာမာနမေတံ အဓိဝစနန္တိ ယထာ ဟိ နိန္နံ ပလ္လလံ ဩလောကေန္တဿ ဒဿနရာမဏေယျကမတ္တံ အတ္ထိ, ယော ပနေတ္ထ ဩတရတိ, တံ စဏ္ဍမီနာကုလတာယ အာကဍ္ဎိတွာ အနယဗျသနံ ပါပေတိ, ဧဝမေဝံ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု စက္ခုဒွါရာဒီနံ အာရမ္မဏေ ရာမဏေယျကမတ္တံ အတ္ထိ, ယော ပနေတ္ထ ဂေဓံ အာပဇ္ဇတိ, တံ အာကဍ္ဎိတွာ နိရယာဒီသု ဧဝ ပက္ခိပန္တိ. အပ္ပဿာဒါ ဟိ ကာမာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ, အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျောတိ ဣမံ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ‘‘ကာမာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဟမနုဂ္ဂဟေနာတိ အဟံ ဓမ္မာမိသာနုဂ္ဂဟေဟိ အနုဂ္ဂဏှာမိ. အဘိနန္ဒီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိ. န ကေဝလဉ္စ အဘိနန္ဒိ, ဣမံ ပန သတ္ထု သန္တိကာ အဿာသံ လဘိတွာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ကတိပါဟေန အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ. ဒုတိယံ.

บทว่า กามานเมตัง อธิวจนัง ความว่า เปรียบเหมือนผู้ที่มองดูบึงที่ลุ่ม ย่อมมีความยินดีเพียงแค่การมองเห็น แต่ผู้ใดลงไปในบึงนั้น บึงนั้นย่อมฉุดผู้นั้นให้ถึงความพินาศฉิบหายเพราะเต็มไปด้วยปลาที่ดุร้าย ฉันใด, ในกามคุณ ๕ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมมีความยินดีเพียงแค่อารมณ์ของจักขุทวารเป็นต้น แต่ผู้ใดถึงความกำหนัดในกามคุณเหล่านั้น กามคุณเหล่านั้นย่อมฉุดผู้นั้นโยนลงในนรกเป็นต้นเท่านั้น. จริงอยู่ กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อย มีทุกข์มาก มีความลำบากมาก โทษในกามคุณเหล่านี้มีมากกว่า เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้ จึงตรัสว่า 'นี้เป็นชื่อของกามทั้งหลาย'. บทว่า อหมนุคคเหนาติ ความว่า เราย่อมอนุเคราะห์ด้วยธรรมานุเคราะห์และอามิสทานุเคราะห์. บทว่า อภินันทิ ความว่า ได้รับไว้ด้วยดี. และท่านมิใช่เพียงแต่ยินดีเท่านั้น แต่ครั้นได้รับความเบาใจนี้จากสำนักของพระศาสดาแล้ว ก็เพียรพยายามอยู่ ไม่กี่วันก็ตั้งอยู่ในพระอรหัต. สูตรที่ ๒ จบ.

၃. ယမကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถายมกสูตร

၈၅. တတိယေ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ သစေ ဟိဿ ဧဝံ ဘဝေယျ ‘‘သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ စ, သင်္ခါရပ္ပဝတ္တမေဝ အပ္ပဝတ္တံ ဟောတီ’’တိ, ဒိဋ္ဌိဂတံ နာမ န ဘဝေယျ, သာသနာဝစရိကံ ဉာဏံ ဘဝေယျ. ယသ္မာ ပနဿ ‘‘သတ္တော ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတီ’’တိ အဟောသိ, တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဂတံ နာမ ဇာတံ. ထာမသာ ပရာမာသာတိ ဒိဋ္ဌိထာမေန စေဝ ဒိဋ္ဌိပရာမာသေန စ.

๘๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทิฏฐิคะตัง ความว่า หากความเห็นของท่านพึงเป็นอย่างนี้ว่า 'สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นและย่อมดับไป ความเป็นไปแห่งสังขารนั่นแหละย่อมไม่มีความเป็นไป' ดังนี้ ก็ไม่พึงชื่อว่าเป็นทิฏฐิ แต่พึงเป็นญาณที่เนื่องในพระศาสนา. แต่เพราะเหตุที่ความเห็นของท่านเกิดขึ้นว่า 'สัตว์ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ' ฉะนั้น จึงชื่อว่าเกิดเป็นทิฏฐิขึ้น. บทว่า ถามสา ปรามาสา ความว่า ด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ.

ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တောတိ ယထာ နာမ ပစ္စန္တေ ကုပိတေ တံ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တာ ရာဇပုရိသာ သေနာပတိဿ ဝါ ရညော ဝါ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဂတဝသေန တသ္မိံ ထေရေ ကုပိတေ တံ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တာ တေ ဘိက္ခူ ယေန ဓမ္မရာဇဿ ဓမ္မသေနာပတိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော[Pg.285], တေနုပသင်္ကမိံသု. ဧဝံဗျာခေါတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဝိယ ထေရဿ သမ္မုခါ ပဂ္ဂယှ ဝတ္တုံ အသက္ကောန္တော ဩလမ္ဗန္တေန ဟဒယေန ‘‘ဧဝံဗျာခေါ’’တိ အာဟ. တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသောတိ? ဣဒံ ထေရော တဿ ဝစနံ သုတွာ, ‘‘နာယံ အတ္တနော လဒ္ဓိယံ ဒေါသံ ပဿတိ, ဓမ္မဒေသနာယ အဿ တံ ပါကဋံ ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တိပရိဝဋ္ဋံ ဒေသနံ ဒေသေတုံ အာရဘိ.

บทว่า `Yenāyasmā sāriputto` (ที่ซึ่งพระสารีบุตรผู้มีอายุอยู่) ความว่า เปรียบเหมือนเมื่อปัจจันตชนบทกำเริบขึ้น เหล่าราชบุรุษไม่สามารถจะให้สงบลงได้ จึงพากันไปสู่สำนักของเสนาบดีหรือของพระราชา ฉันใด เมื่อพระเถระ (ยมกะ) นั้นกำเริบขึ้นด้วยทิฏฐิคตะ (ความเห็นผิด) ภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ท่านสงบลงได้ จึงพากันเข้าไปหาพระสารีบุตรผู้มีอายุ ผู้เป็นธรรมเสนาบดีของพระธรรมราชา ณ ที่ใด ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น ฉันนั้น. บทว่า `Evaṃbyākho` (ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้) ความว่า (พระยมกะ) ไม่สามารถจะกล่าวอย่างยกย่อง (ทิฏฐิของตน) ต่อหน้าพระเถระ (พระสารีบุตร) เหมือนอย่าง (ที่กล่าว) ในสำนักของภิกษุเหล่านั้นได้ จึงมีใจท้อแท้ กล่าวว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้". บทว่า `Taṃ kiṃ maññasi, āvusoti` (ดูก่อนอาวุโส ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) ความว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ได้ฟังคำของท่าน (พระยมกะ) แล้ว ทรงดำริว่า "ท่านผู้นี้ไม่เห็นโทษในลัทธิของตน เราจักทำโทษนั้นให้ปรากฏแก่เธอด้วยธรรมเทศนา" จึงทรงเริ่มแสดงเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓.

တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပံ တထာဂတောတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? အနုယောဂဝတ္တံ ဒါပနတ္ထံ. တိပရိဝဋ္ဋဒေသနာဝသာနသ္မိဉှိ ထေရော သောတာပန္နော ဇာတော. အထ နံ အနုယောဂဝတ္တံ ဒါပေတုံ ‘‘တံ ကိံ မညသီ’’တိအာဒိမာဟ? တထာဂတောတိ သတ္တော. ရူပံ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏန္တိ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ‘‘တထာဂတော’’တိ သမနုပဿသီတိ ပုစ္ဆတိ. ဧတ္ထ စ တေ, အာဝုသောတိ ဣဒံ ထေရဿ အနုယောဂေ ဘုမ္မံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဧတ္ထ စ တေ ဧတ္တကေ ဌာနေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သစ္စတော ထိရတော သတ္တေ အနုပလဗ္ဘိယမာနေတိ. သစေ တံ, အာဝုသောတိ ဣဒမေတံ အညံ ဗျာကရာပေတုကာမော ပုစ္ဆတိ. ယံ ဒုက္ခံ တံ နိရုဒ္ဓန္တိ ယံ ဒုက္ခံ, တဒေဝ နိရုဒ္ဓံ, အညော သတ္တော နိရုဇ္ဈနကော နာမ နတ္ထိ, ဧဝံ ဗျာကရေယျန္တိ အတ္ထော.

คำว่า `Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti` (ดูก่อนอาวุโสยมกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นว่ารูปเป็นตถาคตหรือ) นี้ พระเถระเริ่มขึ้นทำไม? เพื่อให้ตอบตามแนวการซักถาม. จริงอยู่ ในตอนท้ายของเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ พระเถระ (ยมกะ) ได้เป็นพระโสดาบัน. ลำดับนั้น เพื่อให้ท่านตอบตามแนวการซักถาม พระเถระ (สารีบุตร) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `taṃ kiṃ maññasi` (ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน). คำว่า `Tathāgatoti` (ตถาคต) หมายถึง สัตว์. ท่านถามว่า "ท่านย่อมพิจารณาเห็นขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ โดยรวบยอดว่า 'ตถาคต' หรือ". บทว่า `Ettha ca te, āvusoti` (ก็ในขันธ์ ๕ นี้แล อาวุโส) นี้ เป็นภูมิมะ (สัตตมีวิภัตติ) ในคำซักถามของพระเถระ. อธิบายว่า "ก็ในที่นี้แล คือในสถานะเพียงเท่านี้ เมื่อท่านไม่ได้ประสบสัตว์โดยสัจจะ โดยความมั่นคง ในทิฏฐธรรม (ธรรมอันเห็นแล้ว) นั่นเทียว". บทว่า `Sace taṃ, āvusoti` (ถ้าอย่างนั้น อาวุโส) นี้ พระเถระประสงค์จะให้ท่านพยากรณ์คุณธรรมอื่น (คืออรหัตตผล) จึงถาม. บทว่า `Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhanti` (สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว) ความว่า สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นนั่นแหละดับแล้ว สัตว์อื่นชื่อว่าผู้ดับ ย่อมไม่มี ท่านพึงพยากรณ์อย่างนี้.

ဧတဿေဝ အတ္ထဿာတိ ဧတဿ ပဌမမဂ္ဂဿ. ဘိယျောသောမတ္တာယ ဉာဏာယာတိ အတိရေကပ္ပမာဏဿ ဉာဏဿ အတ္ထာယ, သဟဝိပဿနကာနံ ဥပရိ စ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အာဝိဘာဝတ္ထာယာတိ အတ္ထော. အာရက္ခသမ္ပန္နောတိ အန္တောအာရက္ခေန စေဝ ဗဟိအာရက္ခေန စ သမန္နာဂတော. အယောဂက္ခေမကာမောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမဘာဝံ အနိစ္ဆန္တော. ပသယှာတိ ပသယှိတွာ အဘိဘဝိတွာ. အနုပခဇ္ဇာတိ အနုပဝိသိတွာ.

บทว่า `Etasseva atthassāti` (เพื่อประโยชน์แก่มรรคที่ ๑ นั้นนั่นเทียว) คือ เพื่อประโยชน์แก่ปฐมมรรคนั้น. บทว่า `Bhiyyosomattāya ñāṇāyāti` (เพื่อญาณโดยประมาณยิ่งขึ้นไป) ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ญาณอันมีประมาณยิ่ง คือ เพื่อความปรากฏแห่งมรรค ๓ เบื้องบนพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า `Ārakkhasampannoti` (ถึงพร้อมด้วยการอารักขา) คือ ประกอบด้วยการอารักขาทั้งภายในและภายนอก. บทว่า `Ayogakkhemakāmoti` (ไม่ต้องการความเกษมจากโยคะ) คือ ไม่ปรารถนาความเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า `Pasayhāti` (ครอบงำ) คือ ครอบงำแล้ว ข่มขี่แล้ว. บทว่า `Anupakhajjāti` (เข้าไป) คือ เข้าไปใกล้แล้ว.

ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီတိအာဒီသု ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ အာသနတော ပဌမတရံ ဝုဋ္ဌာတီတိ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ. တဿ အာသနံ ဒတွာ တသ္မိံ နိသိန္နေ ပစ္ဆာ နိပတတိ နိသီဒတီတိ, ပစ္ဆာနိပါတီ. ပါတောဝ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧတ္တကာ ကသိတုံ ဂစ္ဆထ, ဧတ္တကာ ဝပိတု’’န္တိ ဝါ သဗ္ဗပဌမံ ဝုဋ္ဌာတီတိ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ. သာယံ သဗ္ဗေသု အတ္တနော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂတေသု ဂေဟဿ သမန္တတော အာရက္ခံ သံဝိဓာယ ဒွါရာနိ ထကေတွာ သဗ္ဗပစ္ဆာ နိပဇ္ဇနတောပိ ပစ္ဆာနိပါတီ. ‘‘ကိံ ကရောမိ[Pg.286], အယျပုတ္တ? ကိံ ကရောမိ အယျပုတ္တာ’’တိ? မုခံ ဩလောကေန္တော ကိံကာရံ ပဋိသာဝေတီတိ ကိံကာရပဋိဿာဝီ. မနာပံ စရတီတိ မနာပစာရီ. ပိယံ ဝဒတီတိ ပိယဝါဒီ. မိတ္တတောပိ နံ သဒ္ဒဟေယျာတိ မိတ္တော မေ အယန္တိ သဒ္ဒဟေယျ. ဝိဿာသံ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဧကတော ပါနဘောဇနာဒိံ ကရောန္တော ဝိဿာသိကော ဘဝေယျ. သံဝိဿတ္ထောတိ သုဋ္ဌု ဝိဿတ္ထော.

ในบทว่า `Pubbuṭṭhāyīti` (ลุกขึ้นก่อน) เป็นต้น (อธิบายว่า) เห็น (นาย) มาแต่ไกล ก็ลุกจากอาสนะก่อนใคร จึงชื่อว่า `pubbuṭṭhāyī`. ถวายอาสนะแก่ท่านผู้นั้นแล้ว เมื่อท่านนั่งแล้ว ตนจึงนั่งทีหลัง จึงชื่อว่า `pacchānipātī` (นอนทีหลัง). อีกอย่างหนึ่ง ตื่นแต่เช้าตรู่แล้วลุกขึ้นก่อนทุกคน (สั่งการว่า) "พวกท่านจงไปไถนาเท่านี้ จงไปหว่านเท่านี้" จึงชื่อว่า `pubbuṭṭhāyī`. ในเวลาเย็น เมื่อทุกคนไปยังที่อยู่ของตนๆ แล้ว จัดการอารักขาทั่วบริเวณบ้าน ปิดประตูแล้ว จึงนอนทีหลังทุกคน ก็ชื่อว่า `pacchānipātī`. (คอยถามว่า) "นายครับ จะให้ผมทำอะไร? นายครับ จะให้ผมทำอะไร?" พลางมองดูหน้า คอยรับฟังคำสั่งว่าจะให้ทำอะไร จึงชื่อว่า `kiṃkārapaṭissāvī` (คอยรับฟังคำสั่ง). ประพฤติสิ่งที่เป็นที่พอใจ จึงชื่อว่า `manāpacārī` (ผู้ประพฤติเป็นที่พอใจ). กล่าวคำเป็นที่รัก จึงชื่อว่า `piyavādī` (ผู้กล่าวคำเป็นที่รัก). บทว่า `Mittatopi naṃ saddaheyyāti` (พึงเชื่อถือเขาว่าเป็นมิตร) คือ พึงเชื่อว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา". บทว่า `Vissāsaṃ āpajjeyyāti` (พึงถึงความคุ้นเคย) คือ พึงเป็นผู้คุ้นเคย ทำการดื่มกินเป็นต้นร่วมกัน. บทว่า `Saṃvissatthoti` (สนิทสนมกันดี) คือ คุ้นเคยกันอย่างยิ่ง.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ဗာလဂဟပတိပုတ္တော ဝိယ ဟိ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတကာလေ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော, ဝဓကပစ္စာမိတ္တော ဝိယ အဗလဒုဗ္ဗလာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဝဓကပစ္စာမိတ္တဿ ‘‘ဗာလဂဟပတိပုတ္တံ ဥပဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ဥပဂတကာလော ဝိယ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဥပဂတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, တဿ ဟိ ‘‘န မေ အယံ သဟာယော, ဝဓကပစ္စတ္ထိကော အယ’’န္တိ အဇာနနကာလော ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတပုထုဇ္ဇနဿ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ‘‘န ဣမေ မယှ’’န္တိ အဂဟေတွာ ‘‘မမ ရူပံ, မမ ဝေဒနာ, မမ သညာ, မမ သင်္ခါရာ, မမ ဝိညာဏ’’န္တိ ဂဟိတကာလော, ဝဓကပစ္စတ္ထိကဿ ‘‘မိတ္တော မေ အယ’’န္တိ ဂဟေတွာ သက္ကာရကရဏကာလော ဝိယ ‘‘မမ ဣမေ’’တိ ဂဟေတွာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ နှာပနဘောဇနာဒီဟိ သက္ကာရကရဏကာလော, ‘‘အတိဝိဿတ္ထော မေ အယ’’န္တိ ဉတွာ သက္ကာရံ ကရောန္တဿေဝ အသိနာ သီသစ္ဆိန္ဒနံ ဝိယ ဝိဿတ္ထဿ ဗာလပုထုဇ္ဇနဿ တိခိဏေဟိ ဘိဇ္ဇမာနေဟိ ခန္ဓေဟိ ဇီဝိတပရိယာဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในบทว่า `Evameva khoti` (ฉันนั้นเหมือนกันแล) นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: พึงทราบว่า ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในกาลที่ยังอาศัยวัฏฏะอยู่ เปรียบเหมือนบุตรคฤหบดีผู้โง่เขลา. ขันธ์ ๕ ที่อ่อนแอและมีกำลังน้อย เปรียบเหมือนศัตรูผู้คอยประหาร. ขันธ์ ๕ ที่เกิดขึ้นในปฏิสนธิขณะ เปรียบเหมือนกาลที่ศัตรูผู้คอยประหารเข้ามาหาโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักบำรุงบุตรคฤหบดีผู้โง่เขลา". กาลที่ปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะ ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ว่า "เหล่านี้ไม่ใช่ของเรา" แต่กลับยึดถือว่า "รูปของเรา เวทนาของเรา สัญญาของเรา สังขารของเรา วิญญาณของเรา" เปรียบเหมือนกาลที่ (บุตรคฤหบดี) ไม่รู้ว่า "ผู้นี้ไม่ใช่สหายของเรา ผู้นี้คือศัตรูผู้คอยประหาร". กาลที่ (ปุถุชน) ยึดถือว่า "เหล่านี้เป็นของเรา" แล้วทำการสักการะขันธ์ ๕ ด้วยการอาบน้ำ การให้โภชนะ เป็นต้น เปรียบเหมือนกาลที่ (บุตรคฤหบดี) ยึดถือศัตรูผู้คอยประหารว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา" แล้วทำการสักการะ. พึงทราบว่า การสิ้นชีวิตของพาลปุถุชนผู้ไว้วางใจ เพราะขันธ์ทั้งหลายอันคมกล้าและกำลังแตกสลาย เปรียบเหมือนการถูกตัดศีรษะด้วยดาบของบุคคลผู้กำลังทำการสักการะ (ศัตรู) โดยรู้ว่า "ผู้นี้สนิทสนมกับเรายิ่งนัก".

ဥပေတီတိ ဥပဂစ္ဆတိ. ဥပါဒိယတီတိ ဂဏှာတိ. အဓိဋ္ဌာတီတိ အဓိတိဋ္ဌတိ. အတ္တာ မေတိ အယံ မေ အတ္တာတိ. သုတဝါ စ ခေါ, အာဝုသော, အရိယသာဝကောတိ ယထာ ပန ပဏ္ဍိတော ဂဟပတိပုတ္တော ဧဝံ ဥပဂတံ ပစ္စတ္ထိကံ ‘‘ပစ္စတ္ထိကော မေ အယ’’န္တိ ဉတွာ အပ္ပမတ္တော တာနိ တာနိ ကမ္မာနိ ကာရေတွာ အနတ္ထံ ပရိဟရတိ, အတ္ထံ ပါပုဏာတိ, ဧဝံ သုတဝါ အရိယသာဝကောပိ ‘‘န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဉ္စက္ခန္ဓေ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ အဂဟေတွာ, ‘‘ပစ္စတ္ထိကာ မေ ဧတေ’’တိ ဉတွာ ရူပသတ္တကအရူပသတ္တကာဒိဝသေန ဝိပဿနာယ ယောဇေတွာဝ တတောနိဒါနံ ဒုက္ခံ ပရိဝဇ္ဇေတွာ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. တတိယံ.

บทว่า `Upetīti` (ย่อมเข้าไปหา) คือ ย่อมเข้าไปยึด. บทว่า `Upādiyatīti` (ย่อมยึดมั่น) คือ ย่อมถือเอา. บทว่า `Adhiṭṭhātīti` (ย่อมตั้งมั่น) คือ ย่อมยึดถือ. บทว่า `Attā meti` (อัตตาของเรา) คือ "นี้เป็นอัตตาของเรา". บทว่า `Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvakoti` (ดูก่อนอาวุโส ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล) ความว่า เปรียบเหมือนบุตรคฤหบดีผู้เป็นบัณฑิต รู้จักศัตรูที่เข้ามาหาอย่างนั้นว่า "ผู้นี้เป็นศัตรูของเรา" แล้ว เป็นผู้ไม่ประมาท ใช้ให้ทำการงานนั้นๆ ย่อมหลีกเลี่ยงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และย่อมบรรลุประโยชน์ ฉันใด อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วก็ฉันนั้น ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ว่าเป็น "เรา" หรือ "ของเรา" ด้วยนัยเป็นต้นว่า `na rūpaṃ attato samanupassatī` (ไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา) แต่รู้ว่า "เหล่านี้เป็นศัตรูของเรา" แล้ว ประกอบ (ขันธ์เหล่านั้น) เข้ากับวิปัสสนาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะ อรูปสัตตกะ เป็นต้น แล้วหลีกเลี่ยงทุกข์อันมีขันธ์นั้นเป็นเหตุ ย่อมบรรลุอัคคผลคืออรหัตตผล. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. (ยมกสูตรที่ ๓) จบ.

၄. အနုရာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอนุราธสูตร

၈၆. စတုတ္ထေ အရညကုဋိကာယန္တိ တဿေဝ ဝိဟာရဿ ပစ္စန္တေ ပဏ္ဏသာလာယံ. တံ တထာဂတောတိ တုမှာကံ သတ္ထာ တထာဂတော တံ သတ္တံ [Pg.287] တထာဂတံ. အညတြ ဣမေဟီတိ တဿ ကိရ ဧဝံ အဟောသိ ‘‘ဣမေ သာသနဿ ပဋိပက္ခာ ပဋိဝိလောမာ, ယထာ ဣမေ ဘဏန္တိ, န ဧဝံ သတ္ထာ ပညာပေဿတိ, အညထာ ပညာပေဿတီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဧဝံ ဝုတ္တေ တေ အညတိတ္ထိယာတိ ဧဝံ ထေရေန အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ သမယံ အဇာနိတွာ ဝုတ္တေ ဧကဒေသေန သာသနသမယံ ဇာနန္တာ ထေရဿ ဝါဒေ ဒေါသံ ဒါတုကာမာ တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ အာယသ္မန္တံ အနုရာဓံ ဧတဒဝေါစုံ.

๘๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อรญฺญกุฏิกายํ ได้แก่ ในศาลาใบไม้ ณ ที่สุดแห่งวิหารนั้นนั่นเทียว บทว่า ตํ ตถาคโต ความว่า พระตถาคตผู้เป็นศาสดาของพวกท่าน คือพระตถาคตผู้เป็นสัตว์นั้น บทว่า อญฺญตฺร อิเมหิ ความว่า ได้ยินว่า ท่านพระอนุราธะนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พวกนี้เป็นปฏิปักษ์ เป็นข้าศึกต่อพระศาสนา พระศาสดาจักไม่ทรงบัญญัติอย่างที่พวกนี้กล่าว จักทรงบัญญัติเป็นอย่างอื่น” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า เอวํ วุตฺเต เต อญฺญติตฺถิยา ความว่า เมื่อพระเถระไม่รู้ลัทธิของตนและของผู้อื่นแล้วกล่าวอย่างนี้ พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้น ผู้รู้ลัทธิในพระศาสนาโดยส่วนหนึ่ง ประสงค์จะให้โทษในวาทะของพระเถระ จึงได้กล่าวกะท่านพระอนุราธะดังนี้

တံ ကိံ မညသိ အနုရာဓာတိ သတ္ထာ တဿ ကထံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဘိက္ခု အတ္တနော လဒ္ဓိယံ ဒေါသံ န ဇာနာတိ, ကာရကော ပနေသ ယုတ္တယောဂေါ, ဓမ္မဒေသနာယ ဧဝ နံ ဇာနာပေဿာမီ’’တိ တိပရိဝဋ္ဋံ ဒေသနံ ဒေသေတုကာမော ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓာ’’တိအာဒိမာဟ. အထဿ တာယ ဒေသနာယ အရဟတ္တပ္ပတ္တဿ အနုယောဂဝတ္တံ အာရောပေန္တော တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ? ရူပံ တထာဂတောတိအာဒိမာဟ. ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ, ဒုက္ခဿ စ နိရောဓန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ စ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ပညပေမိ. ဒုက္ခန္တိ ဝါ ဝစနေန ဒုက္ခသစ္စံ ဂဟိတံ. တသ္မိံ ဂဟိတေ သမုဒယသစ္စံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, တဿ မူလတ္တာ. နိရောဓန္တိ ဝစနေန နိရောဓသစ္စံ ဂဟိတံ. တသ္မိံ ဂဟိတေ မဂ္ဂသစ္စံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ တဿ ဥပါယတ္တာ. ဣတိ ပုဗ္ဗေ စာဟံ, အနုရာဓ, ဧတရဟိ စ စတုသစ္စမေဝ ပညပေမီတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. စတုတ္ထံ.

บทว่า ตํ กึ มญฺญสิ อนุราธ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของท่านแล้ว ทรงพระดำริว่า “ภิกษุนี้ไม่รู้โทษในลัทธิของตน แต่ภิกษุนี้เป็นผู้ทำความเพียร ประกอบความเพียรอยู่ เราจักทำให้เธอรู้ด้วยธรรมเทศนา” ทรงประสงค์จะแสดงเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” ลำดับนั้น เมื่อจะทรงตั้งคำถามซักไซ้ท่านผู้บรรลุพระอรหัตแล้วด้วยเทศนานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเป็นตถาคตหรือ” บทว่า ทุกฺขญฺเจว ปญฺญาเปมิ ทุกฺขสฺส จ นิโรธํ ความว่า เราบัญญัติวัฏฏทุกข์และนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งวัฏฏทุกข์ อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า ทุกข์ ทรงถือเอาทุกขสัจ เมื่อทรงถือเอาทุกขสัจนั้นแล้ว สมุทัยสัจก็เป็นอันทรงถือเอาด้วย เพราะเป็นมูลของทุกขสัจนั้น ด้วยคำว่า นิโรธ ทรงถือเอานิโรธสัจ เมื่อทรงถือเอานิโรธสัจนั้นแล้ว มรรคสัจก็เป็นอันทรงถือเอาด้วย เพราะเป็นอุบายของนิโรธสัจนั้น ทรงแสดงว่า “ดูก่อนอนุราธะ อย่างนี้ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราบัญญัติสัจจะ ๔ เท่านั้น” ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น จบสูตรที่ ๔

၅. ဝက္ကလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาวักกลิสูตร

၈၇. ပဉ္စမေ ကုမ္ဘကာရနိဝေသနေတိ ကုမ္ဘကာရသာလာယံ. ထေရော ကိရ ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ အာဂစ္ဆတိ. တဿ နဂရမဇ္ဈေ မဟာအာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇိ, ပါဒါ န ဝဟန္တိ. အထ နံ မဉ္စကသိဝိကာယ ကုမ္ဘကာရသာလံ အာဟရိံသု. သာ စ သာလာ တေသံ ကမ္မသာလာ, န နိဝေသနသာလာ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ကုမ္ဘကာရနိဝေသနေ ဝိဟရတီ’’တိ. ဗာဠှဂိလာနောတိ အဓိမတ္တဂိလာနော. သမဓောသီတိ သမန္တတော အဓောသိ, စလနာကာရေန အပစိတိံ ဒဿေသိ. ဝတ္တံ ကိရေတံ ဗာဠှဂိလာနေနပိ ဗုဍ္ဎတရံ ဒိသွာ ဥဋ္ဌာနာကာရေန အပစိတိ ဒဿေတဗ္ဗာ. တေန ပန ‘‘မာ စလိ မာ စလီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. သန္တိမာနိ အာသနာနီတိ ဗုဒ္ဓကာလသ္မိဉှိ ဧကဿပိ ဘိက္ခုနော [Pg.288] ဝသနဋ္ဌာနေ ‘‘သစေ သတ္ထာ အာဂစ္ဆိဿတိ, ဣဓ နိသီဒိဿတီ’’တိ အာသနံ ပညတ္တမေဝ ဟောတိ အန္တမသော ဖလကမတ္တမ္ပိ ပဏ္ဏသန္ထာရမတ္တမ္ပိ. ခမနီယံ ယာပနီယန္တိ ကစ္စိ ဒုက္ခံ ခမိတုံ ဣရိယာပထံ ဝါ ယာပေတုံ သက္ကာတိ ပုစ္ဆတိ. ပဋိက္ကမန္တီတိ နိဝတ္တန္တိ. အဘိက္ကမန္တီတိ အဓိဂစ္ဆန္တိ. ပဋိက္ကမောသာနန္တိ ပဋိက္ကမော ဧတာသံ. သီလတော န ဥပဝဒတီတိ သီလံ အာရဗ္ဘ သီလဘာဝေန န ဥပဝဒတိ. စိရပဋိကာဟန္တိ စိရပဋိကော အဟံ, စိရတော ပဋ္ဌာယ အဟန္တိ အတ္ထော. ပူတိကာယေနာတိ အတ္တနော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏမ္ပိ ကာယံ ဘဂဝါ ဓုဝပဂ္ဃရဏဋ္ဌေန ဧဝမာဟ. ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မန္တိ ဣဓ ဘဂဝါ ‘‘ဓမ္မကာယော ခေါ, မဟာရာဇ, တထာဂတော’’တိ ဝုတ္တံ ဓမ္မကာယတံ ဒဿေတိ. နဝဝိဓော ဟိ လောကုတ္တရဓမ္မော တထာဂတဿ ကာယော နာမ.

๘๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กุมฺภการนิเวสเน ได้แก่ ในโรงของช่างหม้อ ได้ยินว่า พระเถระจำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว กำลังมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค อาพาธหนักเกิดขึ้นแก่ท่านในท่ามกลางเมือง เท้าทั้งสองไม่อาจทรงกายไว้ได้ ลำดับนั้น พวกภิกษุได้นำท่านไปยังโรงของช่างหม้อด้วยเตียงเล็กมีคานหาม และศาลานั้นเป็นโรงทำงานของพวกเขา ไม่ใช่ศาลาที่พักอาศัย ทรงหมายถึงศาลานั้นจึงตรัสว่า “ประทับอยู่ที่นิเวศน์ของช่างหม้อ” บทว่า พาฬฺหคิลาโน ได้แก่ อาพาธหนัก บทว่า สมโธสิ ได้แก่ หวั่นไหวไปโดยรอบ คือแสดงความนอบน้อมด้วยอาการไหวตัว ได้ยินว่า นี้เป็นวัตรว่า แม้ภิกษุผู้อาพาธหนักเห็นผู้แก่กว่า พึงแสดงความนอบน้อมด้วยอาการลุกขึ้น แต่ท่านผู้แก่กว่านั้นพึงกล่าวว่า “อย่าไหวเลย อย่าไหวเลย” บทว่า สนฺติมานิ อาสนานิ ความว่า ในพุทธกาล ที่อยู่ของภิกษุแม้รูปเดียว ก็จะมีอาสนะที่ปูลาดไว้แล้วเสมอ ด้วยคิดว่า “ถ้าพระศาสดาเสด็จมา จักประทับนั่ง ณ ที่นี้” อย่างน้อยที่สุดก็เพียงแผ่นกระดาน หรือเพียงเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า บทว่า ขมนียํ ยาปนียํ ความว่า ทรงถามว่า พอจะอดทนต่อทุกข์ หรือพอจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ บทว่า ปฏิกฺกมนฺติ คือ ย่อมทุเลา บทว่า อภิกฺกมนฺติ คือ ย่อมกำเริบ บทว่า ปฏิกฺกโมสานํ คือ ความทุเลาแห่งเวทนาเหล่านั้น บทว่า สีลโต น อุปวทติ ความว่า ศีลไม่ติเตียนโดยความเป็นศีล (คือไม่มีความเดือดร้อนใจเพราะศีล) บทว่า จิรปฏิกาหํ ตัดบทเป็น จิรปฏิโก อหํ ความว่า เราปรารถนามานานแล้ว บทว่า ปูติกาเยน ความว่า พระผู้มีพระภาคแม้ทรงมีพระวรกายมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ก็ตรัสอย่างนี้โดยนัยว่าเป็นของมีอันไหลออกเป็นนิตย์ ในบทว่า โย โข วกฺกลิ ธมฺมํ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นธรรมกายที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พระตถาคตเป็นธรรมกาย” จริงอยู่ โลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่าเป็นกายของพระตถาคต

ဣဒါနိ ထေရဿ တိပရိဝဋ္ဋဓမ္မဒေသနံ အာရဘန္တော တံ ကိံ မညသီတိအာဒိမာဟ. ကာဠသိလာတိ ကာဠသိလာဝိဟာရော. ဝိမောက္ခာယာတိ မဂ္ဂဝိမောက္ခတ္ထာယ. သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော ဟုတွာ ဝိမုစ္စိဿတိ. တာ ကိရ ဒေဝတာ ‘‘ယေန နီဟာရေန ဣမိနာ ဝိပဿနာ အာရဒ္ဓါ, အနန္တရာယေန အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတီ’’တိ ဉတွာ ဧဝမာဟံသု. အပါပကန္တိ အလာမကံ. သတ္ထံ အာဟရေသီတိ ထေရော ကိရ အဓိမာနိကော အဟောသိ. သော သမာဓိဝိပဿနာဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနံ ကိလေသာနံ သမုဒါစာရံ အပဿန္တော ‘‘ခီဏာသဝေါမှီ’’တိ သညီ ဟုတွာ ‘‘ကိံ မေ ဣမိနာ ဒုက္ခေန ဇီဝိတေန? သတ္ထံ အာဟရိတွာ မရိဿာမီ’’တိ တိခိဏေန သတ္ထေန ကဏ္ဌနာဠံ ဆိန္ဒိ. အထဿ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော တသ္မိံ ခဏေ အတ္တနော ပုထုဇ္ဇနဘာဝံ ဉတွာ အဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနတ္တာ သီဃံ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ အာဒါယ သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏိတွာဝ ကာလမကာသိ. ပစ္စဝေက္ခဏာ ပနဿ စ ကထံ အဟောသီတိ? ခီဏာသဝဿ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏာ န သဗ္ဗာဝ အဝဿံ လဒ္ဓဗ္ဗာ, တိခိဏေနာပိ ပန အသိနာ သီသေ ဆိဇ္ဇန္တေ ဧကံ ဒွေ ဉာဏာနိ အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มแสดงธรรมเทศนามีปริวัฏฏ์ ๓ แก่พระเถระ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ บทว่า กาฬสิลา ได้แก่ วิหารที่กาฬสิลา บทว่า วิโมกฺขาย ได้แก่ เพื่อมรรควิโมกข์ บทว่า สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสติ ความว่า จักเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ ได้ยินว่า เทวดาเหล่านั้นทราบว่า “ท่านผู้นี้ปรารภวิปัสสนาด้วยนัยใด จักบรรลุพระอรหัตโดยไม่มีอันตรายด้วยนัยนั้น” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า อปาปกํ ได้แก่ ไม่เลวทราม บทว่า สตฺถํ อาหเรสิ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเป็นผู้มีอธิมานะ (สำคัญตนว่าบรรลุคุณวิเศษที่ยังไม่บรรลุ) ท่านไม่เห็นความเกิดขึ้นแห่งกิเลสที่ข่มไว้ด้วยสมาธิและวิปัสสนา จึงสำคัญว่า “เราเป็นพระขีณาสพ” แล้วคิดว่า “จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยชีวิตอันเป็นทุกข์นี้ เราจะนำศัสตรามาแล้วตายเสีย” จึงใช้ศัสตราอันคมตัดหลอดลม ลำดับนั้น ทุกขเวทนาเกิดขึ้นแก่ท่าน ในขณะนั้น ท่านรู้ความเป็นปุถุชนของตน เพราะเป็นผู้มีกรรมฐานที่ยังไม่ปล่อย จึงรีบยกเอามูลกรรมฐานขึ้นพิจารณา บรรลุพระอรหัตแล้วจึงปรินิพพาน ถามว่า ก็ปัจจเวกขณญาณของท่านเกิดขึ้นได้อย่างไร ตอบว่า ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ ของพระขีณาสพใช่ว่าจะต้องเกิดครบทั้งหมดเสมอไปก็หาไม่ แต่เมื่อศีรษะถูกตัดด้วยดาบอันคม ญาณหนึ่งหรือสองย่อมเกิดขึ้นโดยแน่นอน

ဝိဝတ္တက္ခန္ဓန္တိ ပရိဝတ္တက္ခန္ဓံ. သေမာနန္တိ သယမာနံ. ထေရော ကိရ ဥတ္တာနကော နိပန္နော သတ္ထံ အာဟရိ. တဿ သရီရံ ယထာဌိတမေဝ အဟောသိ. သီသံ ပန ဒက္ခိဏပဿေန ပရိဝတ္တိတွာ အဋ္ဌာသိ. အရိယသာဝကာ ဟိ ယေဘုယျေန ဒက္ခိဏပဿေနေဝ ကာလံ ကရောန္တိ. တေနဿ သရီရံ ယထာဌိတံယေဝ အဟောသိ. သီသံ ပန ဒက္ခိဏပဿေန ပရိဝတ္တိတွာ ဌိတံ. တံ သန္ဓာယ ဝိဝတ္တက္ခန္ဓော နာမ ဇာတောတိပိ ဝဒန္တိ. ဓူမာယိတတ္တန္တိ ဓူမာယနဘာဝံ[Pg.289]. တိမိရာယိတတ္တန္တိ တိမိရာယနဘာဝံ. ဓူမဝလာဟကံ ဝိယ တိမိရဝလာဟကံ ဝိယ စာတိ အတ္ထော. ပဉ္စမံ.

บทว่า วิวตฺตขนฺธํ ความว่า มีขันธ์ (คือคอ) หมุนไปแล้ว บทว่า เสมานํ ความว่า กำลังนอนอยู่ ได้ยินว่า พระเถระนอนหงายถือเอามีดมา สรีระของท่านได้ตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเทียว แต่ศีรษะได้หมุนไปโดยข้างเบื้องขวาแล้วตั้งอยู่ จริงอยู่ พระอริยสาวกโดยมาก ย่อมทำกาละ (ปรินิพพาน) โดยข้างเบื้องขวาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สรีระของท่านจึงได้ตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเทียว แต่ศีรษะหมุนไปโดยข้างเบื้องขวาแล้วตั้งอยู่ บางพวกกล่าวว่า ท่านหมายถึงข้อนั้น จึงเกิดชื่อว่า ผู้มีขันธ์หมุนไปแล้ว ดังนี้ก็มี บทว่า ธูมายิตตฺตํ ความว่า ความเป็นแห่งธรรมที่อบอวลด้วยควัน บทว่า ติมิรายิตตฺตํ ความว่า ความเป็นแห่งธรรมที่มืดมัว อธิบายว่า เป็นประดุจกลุ่มควันและเป็นประดุจกลุ่มเมฆที่มืดมิด จบ ปัญจมสูตร

၆. အဿဇိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอัสสชิสูตร

၈၈. ဆဋ္ဌေ ကဿပကာရာမေတိ ကဿပသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ. ကာယသင်္ခါရေတိ အဿာသပဿာသေ. သော ဟိ တေ စတုတ္ထဇ္ဈာနေန ပဿမ္ဘိတွာ ပဿမ္ဘိတွာ ဝိဟာသိ. ဧဝံ ဟောတီတိ ဣဒါနိ တံ သမာဓိံ အပ္ပဋိလဘန္တဿ ဧဝံ ဟောတိ. နော စဿာဟံ ပရိဟာယာမီတိ ကစ္စိ နု ခေါ အဟံ သာသနတော န ပရိဟာယာမိ? တဿ ကိရ အာဗာဓဒေါသေန အပ္ပိတပ္ပိတာ သမာပတ္တိ ပရိဟာယိ, တသ္မာ ဧဝံ စိန္တေသိ. သမာဓိသာရကာ သမာဓိသာမညာတိ သမာဓိံယေဝ သာရဉ္စ သာမညဉ္စ မညန္တိ. မယှံ ပန သာသနေ န ဧတံ သာရံ, ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ သာရံ. သော တွံ သမာဓိတော ပရိဟာယန္တော ကသ္မာ စိန္တေသိ ‘‘သာသနတော ပရိဟာယာမီ’’တိ. ဧဝံ ထေရံ အဿာသေတွာ ဣဒါနိဿ တိပရိဝဋ္ဋံ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘန္တော တံ ကိံ မညသီတိအာဒိမာဟ. အထဿ တိပရိဝဋ္ဋဒေသနာဝသာနေ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သတတဝိဟာရံ ဒဿေန္တော သော သုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနဘိနန္ဒိတာတိ ပဇာနာတီတိ သုခဝေဒနာယ တာဝ အဘိနန္ဒနာ ဟောတု, ဒုက္ခဝေဒနာယ ကထံ ဟောတီတိ? ဒုက္ခံ ပတွာ သုခံ ပတ္ထေတိ, ယဒဂ္ဂေန သုခံ ပတ္ထေတိ, တဒဂ္ဂေန ဒုက္ခံ ပတ္ထေတိယေဝ. သုခဝိပရိဏာမေန ဟိ ဒုက္ခံ အာဂတမေဝ ဟောတီတိ ဧဝံ ဒုက္ခေ အဘိနန္ဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယမေဝါတိ. ဆဋ္ဌံ.

๘๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กสฺสปการาเม ความว่า ในอารามที่กัสสปเศรษฐีให้สร้างไว้ บทว่า กายสงฺขาเร ได้แก่ อัสสาสะปัสสาสะ จริงอยู่ ท่านระงับลมหายใจเข้าออกเหล่านั้นด้วยจตุตถฌานอยู่เนืองๆ บทว่า เอวํ โหติ ความว่า บัดนี้ เมื่อท่านไม่ได้สมาธินั้น ความคิดอย่างนี้จึงเกิดขึ้น บทว่า โน จสฺสาหํ ปริหายามิ ความว่า ไฉนหนอ เราจะไม่พึงเสื่อมจากพระศาสนาหรือ? ได้ยินว่า สมาบัติที่ท่านเข้าบ่อยๆ ได้เสื่อมไปเพราะโทษแห่งอาพาธ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงคิดอย่างนี้ บทว่า สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญา ความว่า ย่อมสำคัญสมาธิเท่านั้นว่าเป็นสาระและเป็นสามัญญผล แต่ในศาสนาของเรา สมาธินี้หาสาระมิได้ วิปัสสนา มรรค และผลต่างหากเป็นสาระ ท่านนั้นเมื่อเสื่อมจากสมาธิ เหตุไฉนจึงคิดว่า “เราเสื่อมจากศาสนา” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปลอบโยนพระเถระอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มธรรมเทศนา มีปริวัฏฏ์ ๓ แก่ท่าน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ ดังนี้ ต่อมา ในเวลาจบเทศนามีปริวัฏฏ์ ๓ เมื่อจะทรงแสดงสัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ) ของท่านผู้บรรลุอรหัตตผล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส สุขํ เจ เวทนํ เวทยติ ดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ ความว่า การเพลิดเพลินในสุขเวทนาย่อมมีได้อยู่ แต่ในทุกขเวทนาจะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า) บุคคลเมื่อประสบทุกข์ ย่อมปรารถนาสุข เมื่อปรารถนาสุขด้วยส่วนใด ก็ย่อมชื่อว่าปรารถนาทุกข์ด้วยส่วนนั้นนั่นเอง จริงอยู่ เพราะความแปรปรวนแห่งสุข ทุกข์ย่อมมาถึงเป็นธรรมดา พึงทราบการเพลิดเพลินในทุกข์อย่างนี้ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังนั่นเทียว จบ สูตรที่ ๖

၇. ခေမကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาเขมกสูตร

၈၉. သတ္တမေ အတ္တနိယန္တိ အတ္တနော ပရိက္ခာရဇာတံ. အသ္မီတိ အဓိဂတန္တိ အသ္မီတိ ဧဝံ ပဝတ္တာ တဏှာမာနာ အဓိဂတာ. သန္ဓာဝနိကာယာတိ ပုနပ္ပုနံ ဂမနာဂမနေန. ဥပသင်္ကမီတိ ဗဒရိကာရာမတော ဂါဝုတမတ္တံ ဃောသိတာရာမံ အဂမာသိ. ဒါသကတ္ထေရော ပန စတုက္ခတ္တုံ ဂမနာဂမနေန တံဒိဝသံ ဒွိယောဇနံ အဒ္ဓါနံ အာဟိဏ္ဍိ. ကသ္မာ ပန တံ ထေရာ ပဟိဏိံသု? ဝိဿုတဿ ဓမ္မကထိကဿ သန္တိကာ ဓမ္မံ သုဏိဿာမာတိ. သယံ ကသ္မာ န ဂတာတိ? ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ အရညံ သမ္ဗာဓံ, တတ္ထ သဋ္ဌိမတ္တာနံ ထေရာနံ ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ ဩကာသော နတ္ထီတိ န ဂတာ. ‘‘ဣဓာဂန္တွာ အမှာကံ ဓမ္မံ ကထေတူ’’တိပိ [Pg.290] ကသ္မာ ပန န ပဟိဏိံသူတိ? ထေရဿ အာဗာဓိကတ္တာ. အထ ကသ္မာ ပုနပ္ပုနံ ပဟိဏိံသူတိ? သယမေဝ ဉတွာ အမှာကံ ကထေတုံ အာဂမိဿတီတိ. ထေရောပိ တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဉတွာဝ အဂမာသီတိ.

๘๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตนิยํ ความว่า เป็นของที่เป็นบริขารของตน บทว่า อสฺมีติ อธิคตํ ความว่า ตัณหาและมานะที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เรามีอยู่” เป็นสิ่งที่ได้แล้ว บทว่า สนฺธาวนิกาย ความว่า ด้วยการไปและการมาบ่อยๆ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ได้ไปจากพทริการามสู่โฆสิตาราม ซึ่งมีระยะทางประมาณหนึ่งคาวุต ส่วนพระทาสกเถระได้เดินไปมาสี่ครั้งในวันนั้น เป็นระยะทางสองโยชน์ พระเถระทั้งหลายส่งท่านไปทำไม? (ตอบว่า) ด้วยคิดว่า “เราจักฟังธรรมจากสำนักของพระธรรมกถึกผู้มีชื่อเสียง” ทำไมพวกท่านจึงไม่ไปเอง? (ตอบว่า) สถานที่อยู่ของพระเถระเป็นป่าและคับแคบ ในที่นั้นไม่มีโอกาสสำหรับพระเถระประมาณ ๖๐ รูปที่จะยืนหรือนั่งได้ พวกท่านจึงไม่ไป ก็ทำไมพวกท่านจึงไม่ส่งข่าวไปว่า “ขอท่านจงมาที่นี่แล้วแสดงธรรมแก่พวกเราเถิด”? (ตอบว่า) เพราะพระเถระอาพาธอยู่ ถ้าเช่นนั้น ทำไมจึงส่งไปบ่อยๆ? (ตอบว่า) ด้วยคิดว่า “ท่านจักทราบ (ความประสงค์) ด้วยตนเองแล้วมาแสดงธรรมแก่พวกเรา” แม้พระเถระก็ทราบอัธยาศัยของท่านเหล่านั้นแล้วจึงได้ไป

န ခွာဟံ, အာဝုသော, ရူပန္တိ ယော ဟိ ရူပမေဝ အသ္မီတိ ဝဒတိ, တေန ဣတရေ စတ္တာရော ခန္ဓာ ပစ္စက္ခာတာ ဟောန္တိ. ယော အညတြ ရူပါ ဝဒတိ, တေန ရူပံ ပစ္စက္ခာတံ ဟောတိ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ထေရဿ ပန သမူဟတော ပဉ္စသုပိ ခန္ဓေသု အသ္မီတိ အဓိဂတော, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဟောတေဝါတိ ဟောတိယေဝ. အနုသဟဂတောတိ သုခုမော. ဦသေတိ ဆာရိကာခါရေ. ခါရေတိ ဦသခါရေ. သမ္မဒ္ဒိတွာတိ တေမေတွာ ခါဒေတွာ.

บทว่า น ขฺวาหํ อาวุโส รูปํ ความว่า จริงอยู่ ผู้ใดกล่าวว่า รูปนั่นแหละคือเรา ผู้นั้นชื่อว่าปฏิเสธขันธ์ ๔ ที่เหลือ ผู้ใดกล่าวว่า (เรามีอยู่) นอกจากรูป ผู้นั้นชื่อว่าปฏิเสธรูป แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แต่สำหรับพระเถระ ท่านได้ “อัสมิมานะ” ในขันธ์ทั้ง ๕ โดยรวม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า โหเตวา ความว่า ย่อมมีนั่นเทียว บทว่า อนุสหคโต ความว่า ละเอียด บทว่า อูเส ได้แก่ ในน้ำด่างจากเถ้า บทว่า ขาเร ได้แก่ ในน้ำด่างจากเกลือสินเธาว์ บทว่า สมฺมทฺทิตฺวา ความว่า ทำให้ชุ่มแล้ว ให้กัดกิน (ขจัดมลทิน)

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ကိလိဋ္ဌဝတ္ထံ ဝိယ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿ စိတ္တာစာရော, တယော ခါရာ ဝိယ တိဿော အနုပဿနာ, တီဟိ ခါရေဟိ ဓောတဝတ္ထံ ဝိယ ဒေသနာယ မဒ္ဒိတွာ ဌိတော အနာဂါမိနော စိတ္တာစာရော, အနုသဟဂတော ဦသာဒိဂန္ဓော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ, ဂန္ဓကရဏ္ဍကော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ ဂန္ဓကရဏ္ဍကံ အာဂမ္မ အနုသဟဂတာနံ ဦသဂန္ဓာဒီနံ သမုဂ္ဃာတော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗကိလေသက္ခယော, ဂန္ဓပရိဘာဝိတဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဆဏဒိဝသေ အန္တရဝီထိယံ သုဂန္ဓဂန္ဓိနော ဝိစရဏံ ဝိယ ခီဏာသဝဿ သီလဂန္ဓာဒီဟိ ဒသ ဒိသာ ဥပဝါယန္တဿ ယထာကာမစာရော.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้ – จริงอยู่ จิตตจาร (ความเป็นไปของจิต) ของปุถุชน เปรียบเหมือนผ้าที่เปรอะเปื้อน, อนุสสติ ๓ ประการ เปรียบเหมือนน้ำด่าง ๓ อย่าง, จิตตจารของพระอนาคามีผู้ตั้งมั่นอยู่หลังจากถูกนวดฟอกด้วยเทศนา เปรียบเหมือนผ้าที่ซักด้วยน้ำด่าง ๓ อย่าง, กิเลสที่พึงละด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนกลิ่นน้ำด่างเป็นต้นที่ติดอยู่อย่างละเอียด, อรหัตตมรรคญาณ เปรียบเหมือนผอบเครื่องหอม, การสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนการกำจัดกลิ่นน้ำด่างเป็นต้นที่ติดอยู่อย่างละเอียดโดยอาศัยผอบเครื่องหอม, การอยู่ตามปรารถนาของพระขีณาสพผู้มีกลิ่นศีลเป็นต้นฟุ้งไปทั่วทศทิศ เปรียบเหมือนการเที่ยวไปของชายหนุ่มผู้มีกลิ่นหอมฟุ้งในถนนหลวงในวันนักขัตฤกษ์ หลังจากนุ่งผ้าที่อบด้วยของหอม

အာစိက္ခိတုန္တိ ကထေတုံ. ဒေသေတုန္တိ ပကာသေတုံ. ပညာပေတုန္တိ ဇာနာပေတုံ. ပဋ္ဌပေတုန္တိ ပတိဋ္ဌာပေတုံ. ဝိဝရိတုန္တိ ဝိဝဋံ ကာတုံ. ဝိဘဇိတုန္တိ သုဝိဘတ္တံ ကာတုံ. ဥတ္တာနီကာတုန္တိ ဥတ္တာနကံ ကာတုံ. သဋ္ဌိမတ္တာနံ ထေရာနန္တိ တေ ကိရ ထေရေန ကထိတကထိတဋ္ဌာနေ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဥပရူပရိ သမ္မသန္တာ ဒေသနာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. ထေရောပိ အညေန နီဟာရေန အကထေတွာ ဝိပဿနာသဟဂတစိတ္တေနေဝ ကထေသိ. တသ္မာ သောပိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဋ္ဌိမတ္တာနံ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသု အာယသ္မတော ခေမကဿ စာ’’တိ. သတ္တမံ.

บทว่า อาจิกฺขิตุํ ความว่า เพื่อกล่าว บทว่า เทเสตุํ ความว่า เพื่อแสดง บทว่า ปญฺญาเปตุํ ความว่า เพื่อให้รู้ บทว่า ปฏฺฐเปตุํ ความว่า เพื่อตั้งไว้มั่น บทว่า วิวริตุํ ความว่า เพื่อทำให้เปิดเผย บทว่า วิภชิตุํ ความว่า เพื่อทำให้จำแนกอย่างดี บทว่า อุตฺตานีกาตุํ ความว่า เพื่อทำให้ตื้น (เข้าใจง่าย) บทว่า สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระเหล่านั้น ตั้งวิปัสสนาในแต่ละข้อที่พระเถระ (เขมกะ) แสดงแล้ว พิจารณาขึ้นไปโดยลำดับ ในที่สุดแห่งเทศนา ก็ได้บรรลุพระอรหัต แม้พระเถระ (เขมกะ) ก็มิได้แสดงด้วยนัยอื่น แต่แสดงด้วยจิตที่สหรคตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ท่านก็ได้บรรลุพระอรหัต ด้วยเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า “จิตของภิกษุผู้เป็นเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะ ได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” ดังนี้ จบ สูตรที่ ๗

၈. ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาฉันนสูตร

၉၀. အဋ္ဌမေ [Pg.291] အာယသ္မာ ဆန္နောတိ တထာဂတေန သဒ္ဓိံ ဧကဒိဝသေ ဇာတော မဟာဘိနိက္ခမနဒိဝသေ သဒ္ဓိံ နိက္ခမိတွာ ပုန အပရဘာဂေ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ‘‘အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ ဓမ္မော’’တိ ဧဝံ မက္ခီ စေဝ ပဠာသီ စ ဟုတွာ သဗြဟ္မစာရီနံ ဖရုသဝါစာယ သံဃဋ္ဋနံ ကရောန္တော ထေရော. အဝါပုရဏံ အာဒါယာတိ ကုဉ္စိကံ ဂဟေတွာ. ဝိဟာရေန ဝိဟာရံ ဥပသင်္ကမိတွာတိ ဧကံ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ တတော အညံ, တတော အညန္တိ ဧဝံ တေန တေန ဝိဟာရေန တံ တံ ဝိဟာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ. ဧတဒဝေါစ ဩဝဒန္တု မန္တိ ကသ္မာ ဧဝံ မဟန္တေန ဥဿာဟေန တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ ဧတံ အဝေါစာတိ? ဥပ္ပန္နသံဝေဂတာယ. တဿ ဟိ ပရိနိဗ္ဗုတေ သတ္ထရိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ပေသိတော အာယသ္မာ အာနန္ဒော ကောသမ္ဗိံ ဂန္တွာ ဗြဟ္မဒဏ္ဍံ အဒါသိ. သော ဒိန္နေ ဗြဟ္မဒဏ္ဍေ သဉ္ဇာတပရိဠာဟော ဝိသညီဘူတော ပတိတွာ ပုန သညံ လဘိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဧကဿ ဘိက္ခုနော သန္တိကံ ဂတော, သော တေန သဒ္ဓိံ ကိဉ္စိ န ကထေသိ. အညဿ သန္တိကံ အဂမာသိ, သောပိ န ကထေသီတိ ဧဝံ သကလဝိဟာရံ ဝိစရိတွာ နိဗ္ဗိန္နော ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ဥပ္ပန္နသံဝေဂေါ တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ ဧဝံ အဝေါစ.

๙๐. ในอัฏฐมสูตร บทว่า อายสฺมา ฉนฺโน ความว่า พระเถระผู้เกิดในวันเดียวกับพระตถาคต ออกบวชพร้อมกันในวันมหาภิเนษกรมณ์ ภายหลังได้อุปสมบทในสำนักของพระศาสดาแล้ว เป็นผู้มีความถือตัวและความตีเสมอด้วยสำคัญว่า ‘พระพุทธเจ้าของเรา ธรรมะของเรา’ ดังนี้ กระทำการกระทบกระทั่งเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายด้วยผรุสวาท. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย ความว่า ถือเอากุญแจ. บทว่า วิหาเรน วิหารํ อุปสงฺกมิตฺวา ความว่า เข้าไปสู่วิหารหลังหนึ่งแล้ว จากวิหารนั้นก็ไปยังอีกหลังหนึ่ง จากวิหารนั้นก็ไปยังอีกหลังหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ เข้าไปสู่วิหารนั้นๆ โดยวิหารนั้นๆ. บทว่า เอตทโวจ โอวทนฺตุ มํ ความว่า เพราะเหตุไร ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า ‘ขอท่านทั้งหลายจงโอวาทข้าพเจ้า’ ด้วยไปในที่นั้นๆ ด้วยความพยายามอย่างยิ่งเช่นนี้? ตอบว่า เพราะความสังเวชเกิดขึ้น. จริงอยู่ เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ท่านพระอานนท์ซึ่งพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมส่งไป ได้ไปยังเมืองโกสัมพีแล้ว ได้ลงพรหมทัณฑ์. ท่านพระฉันนะนั้น เมื่อพรหมทัณฑ์อันท่านพระอานนท์ให้แล้ว ก็เกิดความเดือดร้อนอย่างยิ่ง สลบ ล้มลงไป ครั้นได้สติอีกครั้งจึงลุกขึ้น ไปสู่สำนักของภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นก็มิได้พูดอะไรด้วย. ท่านจึงไปยังสำนักของภิกษุอีกรูปหนึ่ง แม้ภิกษุรูปนั้นก็มิได้พูดอะไรด้วย ด้วยประการฉะนี้ ท่านเที่ยวไปทั่วทั้งวิหาร เกิดความเบื่อหน่าย จึงถือเอาบาตรและจีวรไปยังเมืองพาราณสี เกิดความสังเวชแล้ว จึงไปในที่นั้นๆ กล่าวอย่างนี้.

သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာတိ သဗ္ဗေ တေဘူမကသင်္ခါရာ အနိစ္စာ. သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ သဗ္ဗေ စတုဘူမကဓမ္မာ အနတ္တာ. ဣတိ သဗ္ဗေပိ တေ ဘိက္ခူ ထေရံ ဩဝဒန္တာ အနိစ္စလက္ခဏံ အနတ္တလက္ခဏန္တိ ဒွေဝ လက္ခဏာနိ ကထေတွာ ဒုက္ခလက္ခဏံ န ကထယိံသု. ကသ္မာ? ဧဝံ ကိရ နေသံ အဟောသိ – ‘‘အယံ ဘိက္ခု ဝါဒီ ဒုက္ခလက္ခဏေ ပညာပိယမာနေ ရူပံ ဒုက္ခံ…ပေ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ, မဂ္ဂေါ ဒုက္ခော, ဖလံ ဒုက္ခန္တိ ‘တုမှေ ဒုက္ခပ္ပတ္တာ ဘိက္ခူ နာမာ’တိ ဂဟဏံ ဂဏှေယျ, ယထာ ဂဟဏံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ နိဒ္ဒေါသမေဝဿ ကတွာ ကထေဿာမာ’’တိ ဒွေဝ လက္ခဏာနိ ကထယိံသု.

บทว่า สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ความว่า สังขารในภูมิ ๓ ทั้งปวงไม่เที่ยง. บทว่า สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ความว่า ธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวงเป็นอนัตตา. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เมื่อจะโอวาทพระเถระ จึงกล่าวถึงเพียง ๒ ลักษณะ คือ อนิจจลักษณะและอนัตตลักษณะเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงทุกขลักษณะ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้เป็นคนชอบโต้แย้ง เมื่อทุกขลักษณะอันเราบัญญัติอยู่ว่า รูปเป็นทุกข์...ฯลฯ...วิญญาณเป็นทุกข์ มรรคเป็นทุกข์ ผลเป็นทุกข์ (เธอ) พึงถือเอาความเห็นผิดว่า ‘ท่านทั้งหลายชื่อว่าเป็นภิกษุผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์’ เราจักแสดงธรรมแก่เธอโดยทำไม่ให้มีโทษเลย ด้วยประการที่เธอไม่สามารถจะถือเอาความเห็นผิดได้’ ดังนี้ จึงกล่าวถึงเพียง ๒ ลักษณะเท่านั้น.

ပရိတဿနာ ဥပါဒါနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပရိတဿနာ စ ဥပါဒါနဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပစ္စုဒါဝတ္တတိ မာနသံ, အထ ကော စရဟိ မေ အတ္တာတိ ယဒိ ရူပါဒီသု ဧကောပိ အနတ္တာ, အထ ကော နာမ မေ အတ္တာတိ ဧဝံ ပဋိနိဝတ္တတိ ‘‘မယှံ မာနသ’’န္တိ. အယံ ကိရ ထေရော ပစ္စယေ အပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ, သာဿ ဒုဗ္ဗလဝိပဿနာ အတ္တဂါဟံ ပရိယာဒါတုံ အသက္ကုဏန္တီ သင်္ခါရေသု သုညတော [Pg.292] ဥပဋ္ဌဟန္တေသု ‘‘ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမိ ဝိနဿိဿာမီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ စေဝ ပရိတဿနာယ စ ပစ္စယော အဟောသိ. သော စ အတ္တာနံ ပါပတေ ပပတန္တံ ဝိယ ဒိသွာ, ‘‘ပရိတဿနာ ဥပါဒါနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပစ္စုဒါဝတ္တတိ မာနသံ, အထ ကော စရဟိ မေ အတ္တာ’’တိ အာဟ. န ခေါ ပနေဝံ ဓမ္မံ ပဿတော ဟောတီတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဿန္တဿ ဧဝံ န ဟောတိ. တာဝတိကာ ဝိဿဋ္ဌီတိ တတ္တကော ဝိဿာသော. သမ္မုခါ မေတန္တိ ထေရော တဿ ဝစနံ သုတွာ, ‘‘ကီဒိသာ နု ခေါ ဣမဿ ဓမ္မဒေသနာ သပ္ပာယာ’’တိ? စိန္တေန္တော တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဝိစိနိတွာ ကစ္စာနသုတ္တံ (သံ. နိ. ၂.၁၅) အဒ္ဒသ ‘‘ဣဒံ အာဒိတောဝ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနံ ကတွာ မဇ္ဈေ ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေတွာ သဏှသုခုမပစ္စယာကာရံ ပကာသယမာနံ ဂတံ, ဣဒမဿ ဒေသေဿာမီ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘သမ္မုခါ မေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဋ္ဌမံ.

บทว่า ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ ความว่า ความสะดุ้งและอุปาทานย่อมเกิดขึ้น. บทว่า ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา ความว่า หากแม้ธรรมอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นเป็นอนัตตา เมื่อเป็นเช่นนั้น อะไรเล่าหนอชื่อว่าเป็นอัตตาของเรา ดังนี้ จิตของข้าพเจ้าย่อมถอยกลับ. ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้ไม่ได้กำหนดปัจจัยแล้วเริ่มเจริญวิปัสสนา วิปัสสนาที่อ่อนกำลังของท่านนั้น เมื่อไม่สามารถจะกำจัดอัตตคาหะได้ เมื่อสังขารทั้งหลายปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า (เธอ) จึงเกิดความคิดว่า ‘เราจักขาดสูญ เราจักพินาศ’ ความคิดนั้นจึงเป็นปัจจัยแห่งอุจเฉททิฏฐิและความสะดุ้ง. และท่านได้เห็นตนเองประหนึ่งว่ากำลังตกจากหน้าผา จึงกล่าวว่า ‘ปริตสฺสนา อุปาทานํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺจุทาวตฺตติ มานสํ, อถ โก จรหิ เม อตฺตา’ (ความสะดุ้งและอุปาทานย่อมเกิดขึ้น จิตย่อมถอยกลับ เมื่อเป็นเช่นนั้น อะไรเล่าหนอชื่อว่าเป็นอัตตาของเรา). บทว่า น โข ปเนวํ ธมฺมํ ปสฺสโต โหติ ความว่า ความคิดเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นจตุสัจจธรรม. บทว่า ตาวติกา วิสฺสฏฺฐีติ ความว่า ความคุ้นเคยมีประมาณเท่านั้น. บทว่า สมฺมุขา เมตํ ความว่า พระเถระ (อานนท์) ได้ฟังคำของท่าน (ฉันนะ) นั้นแล้ว จึงคิดว่า ‘ธรรมเทศนาเช่นไรหนอจักเป็นที่สบายแก่ท่านผู้นี้’ เมื่อคิดดังนั้น จึงเลือกเฟ้นพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ได้พบกัจจานสูตร (สังยุตตนิกาย ๒.๑๕) (ด้วยคิดว่า) ‘สูตรนี้ ตั้งแต่ต้นก็ได้กระทำการถอดถอนทิฏฐิ ในท่ามกลางก็ได้ประกาศพุทธานุภาพ และดำเนินไปโดยประกาศอาการแห่งปัจจัยอันละเอียดสุขุม เราจักแสดงสูตรนี้แก่เธอ’ เมื่อจะแสดง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘สมฺมุขา เมตํ’. อัฏฐมสูตร จบ.

၉-၁၀. ရာဟုလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยราหุลสูตรเป็นต้น

၉၁-၉၂. နဝမဒသမာနိ ရာဟုလသံယုတ္တေ (သံ. နိ. ၂.၁၈၈) ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ကေဝလံ ဟေတာနိ အယံ ထေရဝဂ္ဂေါတိ ကတွာ ဣဓာဂတာနီတိ. နဝမဒသမာနိ.

๙๑-๙๒. นวมสูตรและทสมสูตร มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในราหุลสังยุตต์ (สังยุตตนิกาย ๒.๑๘๘) นั่นเทียว. เพียงแต่ว่า สูตรเหล่านั้น ท่านผู้ทำสังคายนาได้นำมาไว้ในที่นี้ โดยกระทำว่า วรรคนี้เป็นเถรวรรค. นวมสูตรและทสมสูตร จบ.

ထေရဝဂ္ဂေါ နဝမော.

เถรวรรคที่ ๙ จบ.

၁၀. ပုပ္ဖဝဂ္ဂေါ

๑๐. ปุปผวรรค

၁. နဒီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถานทีสูตร

၉၃. ပုပ္ဖဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပဗ္ဗတေယျာတိ ပဗ္ဗတေ ပဝတ္တာ. ဩဟာရိနီတိ သောတေ ပတိတပတိတာနိ တိဏပဏ္ဏကဋ္ဌာဒီနိ ဟေဋ္ဌာဟာရိနီ. ဒူရင်္ဂမာတိ နိက္ခန္တဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ စတုပဉ္စယောဇနသတဂါမိနီ. သီဃသောတာတိ စဏ္ဍသောတာ. ကာသာတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ တိဏဇာတာနိ. ရုက္ခာတိ ဧရဏ္ဍာဒယော ဒုဗ္ဗလရုက္ခာ. တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုန္တိ တေ တီရေ ဇာတာပိ ဩနမိတွာ အဂ္ဂေဟိ ဥဒကံ ဖုသန္တေဟိ အဓိဩလမ္ဗေယျုံ, ဥပရိ လမ္ဗေယျုန္တိ အတ္ထော. ပလုဇ္ဇေယျုန္တိ သမူလမတ္တိကာယ သဒ္ဓိံ သီသေ ပတေယျုံ. သော တေဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋော ဝါလုကမတ္တိကောဒကေဟိ မုခံ ပဝိသန္တေဟိ မဟာဝိနာသံ ပါပုဏေယျ.

๙๓. ในปฐมสูตรแห่งปุปผวรรค บทว่า ปพฺพเตยฺยา ความว่า เกิดขึ้นบนภูเขา. บทว่า โอหารินี ความว่า นำพาหญ้า ใบไม้ ท่อนไม้ เป็นต้น ที่ตกลงไปในกระแสน้ำไปสู่ที่ต่ำ. บทว่า ทูรงฺคมา ความว่า นับตั้งแต่ที่ที่ไหลออกมา ไปได้ไกลถึงสี่ร้อยห้าร้อยโยชน์. บทว่า สีฆโสตา ความว่า มีกระแสเชี่ยว. บทว่า กาสาติอาทีนิ ทั้งหมดเป็นชื่อของหญ้าชนิดต่างๆ. บทว่า รุกฺขา ความว่า ต้นไม้ที่อ่อนแอมีต้นละหุ่งเป็นต้น. บทว่า เต นํ อชฺโฌลมฺเพยฺยุํ ความว่า หญ้าและต้นไม้เหล่านั้น แม้จะเกิดบนฝั่ง ก็จะน้อมตัวลงมา ปลายสัมผัสกับน้ำ ห้อยอยู่เบื้องบน คลุมอยู่เบื้องบน นี้คือความหมาย. บทว่า ปลุชฺเชยฺยุํ ความว่า พึงตกลงบนศีรษะพร้อมทั้งดินที่ติดราก. บุรุษนั้นถูกสิ่งเหล่านั้นท่วมทับ เมื่อทราย ดิน และน้ำเข้าปาก ก็จะถึงความพินาศอย่างใหญ่หลวง.

ဧဝမေဝ [Pg.293] ခေါတိ ဧတ္ထ သောတေ ပတိတပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတော ဗာလပုထုဇ္ဇနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဥဘတောတီရေ ကာသာဒယော ဝိယ ဒုဗ္ဗလပဉ္စက္ခန္ဓာ, ‘‘ဣမေ ဂဟိတာပိ မံ တာရေတုံ န သက္ခိဿန္တီ’’တိ တဿ ပုရိသဿ အဇာနိတွာ ဂဟဏံ ဝိယ ဣမေ ခန္ဓာ ‘‘န မယှံ သဟာယာ’’တိ ဗာလပုထုဇ္ဇနဿ အဇာနိတွာ စတူဟိ ဂါဟေဟိ ဂဟဏံ, ဂဟိတဂဟိတာနံ ပလုဇ္ဇနတ္တာ ပုရိသဿ ဗျသနပ္ပတ္တိ ဝိယ စတူဟိ ဂါဟေဟိ ဂဟိတာနံ ခန္ဓာနံ ဝိပရိဏာမေ ဗာလပုထုဇ္ဇနဿ သောကာဒိဗျသနပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဌမံ.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นปุถุชนผู้โง่เขลาผู้อาศัยวัฏฏะ ประดุจบุรุษผู้ตกลงไปในกระแสน้ำ, พึงเห็นเบญจขันธ์อันอ่อนแอ ประดุจหญ้ากาสะเป็นต้นที่ริมฝั่งทั้งสอง, การยึดถือด้วยคาหะ ๔ ของปุถุชนผู้โง่เขลาผู้ไม่รู้ว่า ‘ขันธ์เหล่านี้ไม่ใช่สหายของเรา’ ประดุจการยึดถือของบุรุษนั้นผู้ไม่รู้ว่า ‘สิ่งเหล่านี้แม้เรายึดไว้ก็ไม่สามารถจะช่วยเราให้ข้ามฝั่งได้’, พึงทราบความถึงพร้อมแห่งความพินาศมีโศกเป็นต้นของปุถุชนผู้โง่เขลา ในเพราะความแปรปรวนแห่งขันธ์ทั้งหลายที่ตนยึดถือด้วยคาหะ ๔ ประดุจความถึงพร้อมแห่งความพินาศของบุรุษนั้น เพราะการพังทลายของสิ่งที่ตนยึดถือแล้วๆ เล่าๆ. ปฐมสูตร จบ.

၂. ပုပ္ဖသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปุปผสูตร

၉၄. ဒုတိယေ ဝိဝဒတီတိ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ အသုဘ’’န္တိ ယထာသဘာဝေန ဝဒန္တေန သဒ္ဓိံ ‘‘နိစ္စံ သုခံ အတ္တာ သုဘ’’န္တိ ဝဒန္တော ဝိဝဒတိ. လောကဓမ္မောတိ ခန္ဓပဉ္စကံ. တဉှိ လုဇ္ဇနသဘာဝတ္တာ လောကဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ. ကိန္တိ ကရောမီတိ ကထံ ကရောမိ? မယှဉှိ ပဋိပတ္တိကထနမေဝ ဘာရော, ပဋိပတ္တိပူရဏံ ပန ကုလပုတ္တာနံ ဘာရောတိ ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တယော လောကာ ကထိတာ. ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, လောကေနာ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သတ္တလောကော ကထိတော, ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော’’တိ ဧတ္ထ သင်္ခါရလောကော, ‘‘တထာဂတော လောကေ ဇာတော လောကေ သံဝဍ္ဎော’’တိ ဧတ္ထ ဩကာသလောကော ကထိတော. ဒုတိယံ.

๙๔. ในสูตรที่ ๒ คำว่า "ย่อมวิวาท" คือ ผู้ที่กล่าวว่า "เที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา งาม" ชื่อว่าย่อมวิวาทกับเราผู้กล่าวอยู่โดยสภาวะที่แท้จริงว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม" คำว่า "โลกธรรม" ได้แก่ ขันธ์ ๕ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นั้น เพราะมีสภาวะที่ผุพังไป จึงเรียกว่า โลกธรรม คำว่า "เราจะทำอย่างไร" ความว่า เราจะทำอย่างไรได้ ทรงแสดงว่า "ภาระของเราคือการบอกข้อปฏิบัติเท่านั้น ส่วนการบำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์เป็นภาระของกุลบุตรทั้งหลาย" ในสูตรนี้ โลก ๓ อย่างถูกกล่าวไว้ คือ ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่..." นี้ สัตวโลกถูกกล่าวไว้, ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก" นี้ สังขารโลกถูกกล่าวไว้, ในบทว่า "ตถาคตเกิดในโลก เจริญในโลก" นี้ โอกาสโลกถูกกล่าวไว้ จบสูตรที่ ๒

၃. ဖေဏပိဏ္ဍူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร

၉၅. တတိယေ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တီရေတိ အယုဇ္ဈပုရဝါသိနော အပရိမာဏဘိက္ခုပရိဝါရံ စာရိကံ စရမာနံ တထာဂတံ အတ္တနော နဂရံ သမ္ပတ္တံ ဒိသွာ ဧကသ္မိံ ဂင်္ဂါယ နိဝတ္တနဋ္ဌာနေ မဟာဝနသဏ္ဍမဏ္ဍိတပ္ပဒေသေ သတ္ထု ဝိဟာရံ ကတွာ အဒံသု. ဘဂဝါ တတ္ထ ဝိဟရတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တီရေ’’တိ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ တသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသန္တော ဘဂဝါ သာယနှသမယံ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ ဂင်္ဂါတီရေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော ဂင်္ဂါယ နဒိယာ အာဂစ္ဆန္တံ မဟန္တံ ဖေဏပိဏ္ဍံ ဒိသွာ, ‘‘မမ သာသနေ ပဉ္စက္ခန္ဓနိဿိတံ ဧကံ ဓမ္မံ ကထေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ.

๙๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา" ความว่า ชาวเมืองอโยธยาเห็นพระตถาคตผู้มีภิกษุเป็นบริวารประมาณมิได้ เสด็จจาริกมาถึงเมืองของตน จึงได้สร้างวิหารถวายแด่พระศาสดาในประเทศที่ประดับด้วยป่าใหญ่ ณ ที่คุ้งน้ำแห่งหนึ่งของแม่น้ำคงคา พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทรงหมายถึงที่นั้น จึงตรัสว่า "ณ ฝั่งแม่น้ำคงคา" บทว่า "ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย" ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั้น ในเวลาเย็น เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ทอดพระเนตรเห็นกลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่ลอยมาในแม่น้ำคงคา ทรงดำริว่า "เราจักแสดงธรรมอย่างหนึ่งที่อิงอาศัยเบญจขันธ์ในศาสนาของเรา" แล้วจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายผู้แวดล้อมนั่งอยู่

မဟန္တံ [Pg.294] ဖေဏပိဏ္ဍန္တိ ဥဋ္ဌာနုဋ္ဌာနေ ဗဒရပက္ကပ္ပမာဏတော ပဋ္ဌာယ အနုသောတာဂမနေန အနုပုဗ္ဗေန ပဝဍ္ဎိတွာ ပဗ္ဗတကူဋမတ္တံ ဇာတံ, ယတ္ထ ဥဒကသပ္ပာဒယော အနေကပါဏယော နိဝသန္တိ, ဧဝရူပံ မဟန္တံ ဖေဏပိဏ္ဍံ. အာဝဟေယျာတိ အာဟရေယျ. သော ပနာယံ ဖေဏပိဏ္ဍော ဥဋ္ဌိတဋ္ဌာနေပိ ဘိဇ္ဇတိ, ထောကံ ဂန္တွာပိ, ဧကဒွိယောဇနာဒိဝသေန ဒူရံ ဂန္တွာပိ, အန္တရာ ပန အဘိဇ္ဇန္တောပိ မဟာသမုဒ္ဒံ ပတွာ အဝဿမေဝ ဘိဇ္ဇတိ. နိဇ္ဈာယေယျာတိ ဩလောကေယျ. ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျာတိ ကာရဏေန ဥပပရိက္ခေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဖေဏပိဏ္ဍေ သာရောတိ, ဘိက္ခဝေ, ဖေဏပိဏ္ဍမှိ သာရော နာမ ကိံ ဘဝေယျ? ဝိလီယိတွာ ဝိဒ္ဓံသေယျေဝ.

บทว่า "กลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่" คือ กลุ่มฟองน้ำขนาดใหญ่ซึ่งเกิดขึ้นในที่นั้นๆ เริ่มตั้งแต่ขนาดเท่าผลพุทราสุก แล้วเจริญขึ้นโดยลำดับด้วยการไหลไปตามกระแสน้ำจนมีขนาดเท่ากับยอดเขา อันเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์มีชีวิตมากมายมีงูน้ำเป็นต้น บทว่า "พึงนำมา" คือ พึงถือเอามา ก็กลุ่มฟองน้ำนี้ ย่อมแตกไปแม้ในที่ที่เกิดขึ้น ไปได้หน่อยหนึ่งก็แตก ไปได้ไกลโดยนัยหนึ่งหรือสองโยชน์เป็นต้นก็แตก อนึ่ง แม้ไม่แตกในระหว่าง เมื่อถึงมหาสมุทรแล้วก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน บทว่า "พึงเพ่งพินิจ" คือ พึงดู บทว่า "พึงพิจารณาโดยแยบคาย" คือ พึงพิจารณาโดยเหตุ บทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในกลุ่มฟองน้ำจะมีอะไรเล่า" ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในกลุ่มฟองน้ำจะมีได้อย่างไร มันย่อมสลายและแตกไปเท่านั้น

ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဖေဏပိဏ္ဍော နိဿာရော, ဧဝံ ရူပမ္ပိ နိစ္စသာရဓုဝသာရအတ္တသာရဝိရဟေန နိဿာရမေဝ. ယထာ စ သော ‘‘ဣမိနာ ပတ္တံ ဝါ ထာလကံ ဝါ ကရိဿာမီ’’တိ ဂဟေတုံ န သက္ကာ, ဂဟိတောပိ တမတ္ထံ န သာဓေတိ, ဘိဇ္ဇတိ ဧဝ, ဧဝံ ရူပမ္ပိ နိစ္စန္တိ ဝါ ဓုဝန္တိ ဝါ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ ဂဟေတုံ န သက္ကာ, ဂဟိတမ္ပိ န တထာ တိဋ္ဌတိ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ အသုဘညေဝ ဟောတီတိ ဧဝံ ဖေဏပိဏ္ဍသဒိသမေဝ ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပန ဖေဏပိဏ္ဍော ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒေါ အနေကသန္ဓိဃဋိတော ဗဟူနံ ဥဒကသပ္ပာဒီနံ ပါဏာနံ အာဝါသော, ဧဝံ ရူပမ္ပိ ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒံ အနေကသန္ဓိဃဋိတံ, ကုလဝသေနေဝေတ္ထ အသီတိ ကိမိကုလာနိ ဝသန္တိ, တဒေဝ တေသံ သူတိဃရမ္ပိ ဝစ္စကုဋိပိ ဂိလာနသာလာပိ သုသာနမ္ပိ, န တေ အညတ္ထ ဂန္တွာ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနာဒီနိ ကရောန္တိ, ဧဝမ္ပိ ဖေဏပိဏ္ဍသဒိသံ.

บทว่า "ฉันนั้นเหมือนกันแล" ความว่า กลุ่มฟองน้ำไม่มีสาระฉันใด รูปก็ไม่มีสาระฉันนั้นเหมือนกัน เพราะปราศจากสาระคือความเที่ยง สาระคือความยั่งยืน และสาระคือความเป็นอัตตา และฉันใด กลุ่มฟองน้ำนั้นไม่อาจถือเอาได้ว่า "เราจักทำบาตรหรือถาดด้วยสิ่งนี้" แม้ถือเอาแล้วก็ไม่สำเร็จประโยชน์นั้น ย่อมแตกไปเท่านั้น ฉันนั้น รูปก็ไม่อาจถือเอาได้ว่าเป็นของเที่ยง เป็นของยั่งยืน เป็นเรา หรือเป็นของเรา แม้ถือเอาแล้วก็ไม่ตั้งอยู่อย่างนั้น ย่อมเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งามเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ รูปจึงเป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ อีกอย่างหนึ่ง ฉันใด กลุ่มฟองน้ำมีช่องน้อยช่องใหญ่ ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย เป็นที่อาศัยของสัตว์มีชีวิตจำนวนมากมีงูน้ำเป็นต้น ฉันนั้น รูปก็มีช่องน้อยช่องใหญ่ ประกอบด้วยข้อต่อมากมาย หมู่หนอน ๘๐ ตระกูลอาศัยอยู่ในรูปนี้โดยจำแนกตามชนิด รูปนั้นนั่นแหละเป็นทั้งเรือนคลอด เป็นทั้งวัจจกุฎี เป็นทั้งโรงพยาบาล และเป็นทั้งป่าช้าของหนอนเหล่านั้น หนอนเหล่านั้นไม่ออกไปที่อื่นเพื่อทำการคลอดบุตรเป็นต้น แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ

ယထာ စ ဖေဏပိဏ္ဍော အာဒိတော ဗဒရပက္ကမတ္တော ဟုတွာ အနုပုဗ္ဗေန ပဗ္ဗတကူဋမတ္တောပိ ဟောတိ, ဧဝံ ရူပမ္ပိ အာဒိတော ကလလမတ္တံ ဟုတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဗျာမမတ္တမ္ပိ ဂေါမဟိံသဟတ္ထိအာဒီနံ ဝသေန ပဗ္ဗတကူဋာဒိမတ္တံ ဟောတိ မစ္ဆကစ္ဆပါဒီနံ ဝသေန အနေကယောဇနသတပမာဏမ္ပိ, ဧဝမ္ပိ ဖေဏပိဏ္ဍသဒိသံ. ယထာ စ ဖေဏပိဏ္ဍော ဥဋ္ဌိတမတ္တောပိ ဘိဇ္ဇတိ, ထောကံ ဂန္တွာပိ, ဒူရံ ဂန္တွာပိ, သမုဒ္ဒံ ပတွာ ပန အဝဿမေဝ ဘိဇ္ဇတိ, ဧဝမေဝံ ရူပမ္ပိ ကလလဘာဝေပိ ဘိဇ္ဇတိ အဗ္ဗုဒါဒိဘာဝေပိ, အန္တရာ ပန အဘိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဝဿသတာယုကာနံ ဝဿသတံ ပတွာ အဝဿမေဝ ဘိဇ္ဇတိ, မရဏမုခေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟောတိ, ဧဝမ္ပိ ဖေဏပိဏ္ဍသဒိသံ.

และฉันใด กลุ่มฟองน้ำในเบื้องต้นมีขนาดเท่าผลพุทราสุก แล้วโดยลำดับก็มีขนาดเท่ากับยอดเขาได้ ฉันนั้น รูปก็ในเบื้องต้นมีขนาดเท่ากลละ แล้วโดยลำดับก็มีขนาดประมาณหนึ่งวาได้ โดยอำนาจของโค กระบือ ช้าง เป็นต้น ก็มีขนาดเท่ากับยอดเขาเป็นต้นได้ โดยอำนาจของปลา เต่า เป็นต้น ก็มีขนาดหลายร้อยโยชน์ได้ แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ และฉันใด กลุ่มฟองน้ำพอเกิดขึ้นก็แตก ไปได้หน่อยหนึ่งก็แตก ไปได้ไกลก็แตก อนึ่ง เมื่อถึงมหาสมุทรแล้วก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน ฉันนั้นเหมือนกัน รูปย่อมแตกไปแม้ในภาวะที่เป็นกลละ แม้ในภาวะที่เป็นอัมพุทะเป็นต้น อนึ่ง แม้ไม่แตกในระหว่าง เมื่อถึงร้อยปีสำหรับผู้มีอายุร้อยปี ก็ย่อมแตกไปอย่างแน่นอน ย่อมแหลกละเอียดไปในปากแห่งความตาย แม้ด้วยประการฉะนี้ รูปก็เป็นเช่นกับกลุ่มฟองน้ำ

ကိဉှိ [Pg.295] သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာယ သာရောတိအာဒီသု ဝေဒနာဒီနံ ပုဗ္ဗုဠာဒီဟိ ဧဝံ သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ ပုဗ္ဗုဠော အသာရော ဧဝံ ဝေဒနာပိ. ယထာ စ သော အဗလော အဂယှူပဂေါ, န သက္ကာ တံ ဂဟေတွာ ဖလကံ ဝါ အာသနံ ဝါ ကာတုံ, ဂဟိတောပိ ဘိဇ္ဇတေဝ, ဧဝံ ဝေဒနာပိ အဗလာ အဂယှူပဂါ, န သက္ကာ နိစ္စာတိ ဝါ ဓုဝါတိ ဝါ ဂဟေတုံ, ဂဟိတာပိ န တထာ တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ အဂယှူပဂတာယပိ ဝေဒနာ ပုဗ္ဗုဠသဒိသာ. ယထာ ပန တသ္မိံ တသ္မိံ ဥဒကဗိန္ဒုမှိ ပုဗ္ဗုဠော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဘိဇ္ဇတိ စ, န စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတိ, ဧဝံ ဝေဒနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဘိဇ္ဇတိ စ, န စိရဋ္ဌိတိကာ ဟောတိ. ဧကစ္ဆရက္ခဏေ ကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ. ယထာ စ ပုဗ္ဗုဠော ဥဒကတလံ, ဥဒကဗိန္ဒုံ, ဥဒကဇလ္လံ, သင်္ကဍ္ဎိတွာ ပုဋံ ကတွာ ဂဟဏဝါတဉ္စာတိ စတ္တာရိ ကာရဏာနိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဝေဒနာပိ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကိလေသဇလ္လံ ဖဿသံဃဋ္ဋနဉ္စာတိ စတ္တာရိ ကာရဏာနိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမ္ပိ ဝေဒနာ ပုဗ္ဗုဠသဒိသာ.

ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาระในเวทนาจะมีอะไรเล่า" เป็นต้น พึงทราบความที่เวทนาเป็นต้นเป็นเช่นกับฟองน้ำเป็นต้นอย่างนี้ จริงอยู่ ฉันใด ฟองน้ำไม่มีสาระ ฉันนั้น เวทนาก็ไม่มีสาระ และฉันใด ฟองน้ำนั้นไม่มีกำลัง ไม่ควรแก่การถือเอา ไม่อาจถือเอาฟองน้ำนั้นมาทำเป็นแผ่นกระดานหรืออาสนะได้ แม้ถือเอาแล้วก็แตกไปเท่านั้น ฉันนั้น เวทนาก็ไม่มีกำลัง ไม่ควรแก่การถือเอา ไม่อาจถือเอาได้ว่าเป็นของเที่ยงหรือเป็นของยั่งยืน แม้ถือเอาแล้วก็ไม่ตั้งอยู่อย่างนั้น แม้เพราะความไม่ควรแก่การถือเอาอย่างนี้ เวทนาก็เป็นเช่นกับฟองน้ำ อีกอย่างหนึ่ง ฉันใด ฟองน้ำย่อมเกิดขึ้นและแตกไปในหยดน้ำนั้นๆ ไม่ตั้งอยู่นาน ฉันนั้น เวทนาก็ย่อมเกิดขึ้นและแตกไป ไม่ตั้งอยู่นาน เกิดขึ้นแล้วดับไปนับแสนโกฏิครั้งในชั่วลัดนิ้วมือเดียว และฉันใด ฟองน้ำอาศัยเหตุ ๔ ประการคือ พื้นน้ำ หยดน้ำ เยื่อในน้ำ และลมที่พัดพามา แล้วจึงเกิดขึ้น ฉันนั้น เวทนาก็อาศัยเหตุ ๔ ประการคือ วัตถุ อารมณ์ เยื่อคือกิเลส และการกระทบคือผัสสะ แล้วจึงเกิดขึ้น แม้ด้วยประการฉะนี้ เวทนาก็เป็นเช่นกับฟองน้ำ

သညာပိ အသာရကဋ္ဌေန မရီစိသဒိသာ. တထာ အဂယှူပဂဋ္ဌေန. န ဟိ သက္ကာ တံ ဂဟေတွာ ပိဝိတုံ ဝါ နှာယိတုံ ဝါ ဘာဇနံ ဝါ ပူရေတုံ. အပိစ ယထာ မရီစိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, သဉ္ဇာတူမိဝေဂါ ဝိယ ခါယတိ, ဧဝံ နီလသညာဒိဘေဒါ သညာပိ နီလာဒိအနုဘဝနတ္ထာယ ဖန္ဒတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ. ယထာ စ မရီစိ မဟာဇနံ ဝိပ္ပလမ္ဘေတိ ‘‘ပုဏ္ဏဝါပိ ဝိယ ပုဏ္ဏနဒီ ဝိယ ဒိဿတီ’’တိ ဝဒါပေတိ, ဧဝံ သညာပိ ဝိပ္ပလမ္ဘေတိ, ‘‘ဣဒံ နီလကံ သုဘံ သုခံ နိစ္စ’’န္တိ ဝဒါပေတိ. ပီတကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ သညာ ဝိပ္ပလမ္ဘနေနာပိ မရီစိသဒိသာ.

สัญญาเปรียบเหมือนพยับแดด เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถถือเอาพยับแดดนั้นมาดื่ม หรืออาบ หรือตักให้เต็มภาชนะได้ อีกอย่างหนึ่ง พยับแดดย่อมไหวระริก ปรากฏประดุจคลื่นที่มีกำลังเกิดขึ้นแล้วฉันใด สัญญาอันมีความต่างกันมีนีลสัญญาเป็นต้น ก็ย่อมไหวระริกเพื่อเสวยอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นฉันนั้น และพยับแดดย่อมลวงมหาชน ทำให้กล่าวว่า "ปรากฏประดุจสระที่เต็มเปี่ยม หรือประดุจแม่น้ำที่เต็มเปี่ยม" ฉันใด แม้สัญญาก็ย่อมลวง ทำให้กล่าวว่า "สิ่งนี้มีสีเขียว งาม เป็นสุข เที่ยง" ฉันนั้น แม้ในอารมณ์มีสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ด้วยประการฉะนี้ สัญญาจึงเปรียบเหมือนพยับแดด แม้โดยความเป็นของลวง

အကုက္ကုကဇာတန္တိ အန္တော အသဉ္ဇာတဃနဒဏ္ဍကံ. သင်္ခါရာပိ အသာရကဋ္ဌေန ကဒလိက္ခန္ဓသဒိသာ, တထာ အဂယှူပဂဋ္ဌေန. ယထေဝ ဟိ ကဒလိက္ခန္ဓတော ကိဉ္စိ ဂဟေတွာ န သက္ကာ ဂေါပါနသိအာဒီနံ အတ္ထာယ ဥပနေတုံ, ဥပနီတမ္ပိ န တထာ ဟောတိ, ဧဝံ သင်္ခါရာပိ န သက္ကာ နိစ္စာဒိဝသေန ဂဟေတုံ, ဂဟိတာပိ န တထာ ဟောန္တိ. ယထာ စ ကဒလိက္ခန္ဓော ဗဟုပတ္တဝဋ္ဋိသမောဓာနော ဟောတိ, ဧဝံ သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဗဟုဓမ္မသမောဓာနော. ယထာ စ ကဒလိက္ခန္ဓော နာနာလက္ခဏော. အညောယေဝ ဟိ ဗာဟိရာယ ပတ္တဝဋ္ဋိယာ ဝဏ္ဏော, အညော တတော အဗ္ဘန္တရအဗ္ဘန္တရာနံ, ဧဝမေဝ သင်္ခါရက္ခန္ဓေပိ [Pg.296] အညဒေဝ ဖဿဿ လက္ခဏံ, အညာ စေတနာဒီနံ, သမောဓာနေတွာ ပန သင်္ခါရက္ခန္ဓောဝ ဝုစ္စတီတိ ဧဝမ္ပိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော ကဒလိက္ခန္ဓသဒိသော.

คำว่า "อกุกกุกชาตํ" หมายถึง ภายในยังไม่มีแกนแข็งเกิดขึ้น แม้สังขารทั้งหลายก็เปรียบเหมือนต้นกล้วย เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งจากต้นกล้วยมาเพื่อประโยชน์แก่กลอนเป็นต้นได้ฉันใด แม้เมื่อนำมาแล้ว ก็ไม่เป็นเช่นนั้น ฉันนั้น แม้สังขารทั้งหลาย ก็ไม่สามารถถือเอาโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้นได้ แม้เมื่อถือเอาแล้ว ก็ไม่เป็นเช่นนั้น และต้นกล้วยเป็นที่ประชุมแห่งกาบใบจำนวนมากฉันใด สังขารขันธ์ก็เป็นที่ประชุมแห่งธรรมจำนวนมากฉันนั้น และต้นกล้วยมีลักษณะต่างๆ กันฉันใด จริงอยู่ สีของกาบใบชั้นนอกก็อย่างหนึ่ง สีของกาบใบชั้นในๆ ถัดจากนั้นไปก็อย่างอื่น ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ในสังขารขันธ์ ลักษณะของผัสสะก็อย่างหนึ่ง ลักษณะของเจตนาเป็นต้นก็อย่างอื่น แต่เมื่อประมวลเข้าด้วยกันแล้ว ย่อมเรียกว่าสังขารขันธ์เท่านั้น แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารขันธ์ก็เปรียบเหมือนต้นกล้วย

စက္ခုမာ ပုရိသောတိ မံသစက္ခုနာ စေဝ ပညာစက္ခုနာ စာတိ ဒွီဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမာ. မံသစက္ခုမ္ပိ ဟိဿ ပရိသုဒ္ဓံ ဝဋ္ဋတိ အပဂတပဋလပိဠကံ, ပညာစက္ခုမ္ပိ အသာရဘာဝဒဿနသမတ္ထံ. ဝိညာဏမ္ပိ အသာရကဋ္ဌေန မာယာသဒိသံ, တထာ အဂယှူပဂဋ္ဌေန. ယထာ စ မာယာ ဣတ္တရာ လဟုပစ္စုပဋ္ဌာနာ, ဧဝံ ဝိညာဏံ. တဉှိ တတောပိ ဣတ္တရတရဉ္စေဝ လဟုပစ္စုပဋ္ဌာနတရဉ္စ. တေနေဝ ဟိ စိတ္တေန ပုရိသော အာဂတော ဝိယ ဂတော ဝိယ ဌိတော ဝိယ နိသိန္နော ဝိယ ဟောတိ. အညဒေဝ စ အာဂမနကာလေ စိတ္တံ, အညံ ဂမနကာလာဒီသု. ဧဝမ္ပိ ဝိညာဏံ မာယာသဒိသံ. မာယာ စ မဟာဇနံ ဝဉ္စေတိ, ယံကိဉ္စိဒေဝ ‘‘ဣဒံ သုဝဏ္ဏံ ရဇတံ မုတ္တာ’’တိ ဂါဟာပေတိ, ဝိညာဏမ္ပိ မဟာဇနံ ဝဉ္စေတိ. တေနေဝ ဟိ စိတ္တေန အာဂစ္ဆန္တံ ဝိယ ဂစ္ဆန္တံ ဝိယ ဌိတံ ဝိယ နိသိန္နံ ဝိယ ကတွာ ဂါဟာပေတိ. အညဒေဝ စ အာဂမနေ စိတ္တံ, အညံ ဂမနာဒီသု. ဧဝမ္ပိ ဝိညာဏံ မာယာသဒိသံ.

คำว่า "บุรุษผู้มีจักษุ" หมายถึง ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๒ อย่าง คือ มังสจักษุและปัญญาจักษุ จริงอยู่ แม้มังสจักษุของท่านก็บริสุทธิ์ ปราศจากฝ้าและต้อ แม้ปัญญาจักษุก็สามารถเห็นความเป็นของไม่มีแก่นสารได้ แม้วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา เพราะเป็นของไม่มีแก่นสาร และเหมือนกันโดยนัยที่ถือเอาไม่ได้ และมายาเป็นของชั่วคราว ปรากฏขึ้นฉับพลันฉันใด วิญญาณก็ฉันนั้น จริงอยู่ วิญญาณนั้นเป็นของชั่วคราวยิ่งกว่าและปรากฏขึ้นฉับพลันยิ่งกว่ามายานั้นเสียอีก จริงอยู่ ด้วยจิตดวงนั้นเอง บุรุษย่อมเป็นประดุจมาแล้ว ประดุจไปแล้ว ประดุจยืนแล้ว ประดุจนั่งแล้ว และจิตในเวลามาก็ดวงหนึ่ง ในเวลาไปเป็นต้นก็อีกดวงหนึ่ง แม้ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา และมายาย่อมลวงมหาชน ย่อมทำให้ยึดถือสิ่งใดสิ่งหนึ่งว่า "นี่คือทอง เงิน มุกดา" แม้วิญญาณก็ย่อมลวงมหาชน จริงอยู่ ด้วยจิตดวงนั้นเอง ทำให้ยึดถือประดุจว่ากำลังมา ประดุจว่ากำลังไป ประดุจว่ากำลังยืน ประดุจว่ากำลังนั่ง และจิตในขณะมาก็ดวงหนึ่ง ในขณะไปเป็นต้นก็อีกดวงหนึ่ง แม้ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณก็เปรียบเหมือนมายา

ဘူရိပညေနာတိ သဏှပညေန စေဝ ဝိပုလဝိတ္ထတပညေန စ. အာယူတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ဥသ္မာတိ ကမ္မဇတေဇောဓာတု. ပရဘတ္တန္တိ နာနာဝိဓာနံ ကိမိဂဏာဒီနံ ဘတ္တံ ဟုတွာ. ဧတာဒိသာယံ သန္တာနောတိ ဧတာဒိသီ အယံ ပဝေဏီ မတကဿ ယာဝ သုသာနာ ဃဋ္ဋီယတီတိ. မာယာယံ ဗာလလာပိနီတိ ယွာယံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော နာမ, အယံ ဗာလမဟာဇနလပါပနိကမာယာ နာမ. ဝဓကောတိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ အယံ ခန္ဓသင်္ခါတော ဝဓကော အညမညဃာတနေနပိ, ခန္ဓေသု သတိ ဝဓော ပညာယတီတိပိ. ဧကာ ဟိ ပထဝီဓာတု ဘိဇ္ဇမာနာ သေသဓာတုယော ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ, တထာ အာပေါဓာတုအာဒယော. ရူပက္ခန္ဓော စ ဘိဇ္ဇမာနော အရူပက္ခန္ဓေ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ, တထာ အရူပက္ခန္ဓေသု ဝေဒနာဒယော သညာဒိကေ. စတ္တာရောပိ စေတေ ဝတ္ထုရူပန္တိ ဧဝံ အညမညဝဓနေနေတ္ထ ဝဓကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ခန္ဓေသု ပန သတိ ဝဓဗန္ဓနစ္ဆေဒါဒီနိ သမ္ဘဝန္တိ, ဧဝံ ဧတေသု သတိ ဝဓဘာဝတောပိ ဝဓကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗသံယောဂန္တိ သဗ္ဗံ ဒသဝိဓမ္ပိ သံယောဇနံ. အစ္စုတံ ပဒန္တိ နိဗ္ဗာနံ. တတိယံ.

คำว่า "ภูริปัญเญน" หมายถึง ผู้มีปัญญาละเอียดและผู้มีปัญญากว้างขวางไพบูลย์ คำว่า "อายุ" หมายถึง ชีวิตินทรีย์ คำว่า "ไออุ่น" หมายถึง กัมมชเตโชธาตุ คำว่า "เป็นอาหารของผู้อื่น" หมายถึง เป็นอาหารของหมู่หนอนเป็นต้นชนิดต่างๆ คำว่า "ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้" หมายถึง ประเพณีนี้ของคนตายย่อมเกี่ยวเนื่องไปจนถึงป่าช้า มีสภาพเช่นนี้ คำว่า "มายานี้เป็นเครื่องทำให้คนพาลเพ้อพร่ำ" หมายถึง วิญญาณขันธ์นี้ใดมีอยู่ วิญญาณขันธ์นี้ชื่อว่าเป็นมายาที่ทำให้มหาชนผู้เป็นพาลเพ้อพร่ำ คำว่า "เป็นเพชฌฆาต" หมายถึง สิ่งที่เรียกว่าขันธ์นี้เป็นเพชฌฆาตด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยการฆ่าซึ่งกันและกัน และเมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ การฆ่าย่อมปรากฏ จริงอยู่ ปฐวีธาตุอย่างหนึ่งเมื่อแตก ย่อมยึดเอาธาตุที่เหลือแล้วจึงแตก อาโปธาตุเป็นต้นก็เช่นกัน และรูปขันธ์เมื่อแตก ย่อมยึดเอาอรูปขันธ์แล้วจึงแตก ในอรูปขันธ์ทั้งหลาย เวทนาเป็นต้นก็ยึดเอาสัญญาเป็นต้น (แล้วจึงแตก) ก็เช่นกัน และนามขันธ์ทั้ง ๔ เหล่านี้ (ยึดเอา) วัตถุรูป (แล้วจึงแตก) ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นเพชฌฆาตในขันธ์นี้โดยการฆ่าซึ่งกันและกัน อีกอย่างหนึ่ง เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ การฆ่า การจองจำ การตัดเป็นต้นย่อมมีได้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อขันธ์เหล่านี้มีอยู่ พึงทราบความเป็นเพชฌฆาตแม้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการฆ่า คำว่า "สังโยชน์ทั้งปวง" หมายถึง สังโยชน์ทั้งปวงแม้ทั้ง ๑๐ อย่าง คำว่า "บทที่ไม่จุติ" หมายถึง พระนิพพาน (สูตรที่ ๓ จบ)

၄-၆. ဂေါမယပိဏ္ဍသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาโคมยปิณฑสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๔-๖)

၉၆-၉၈. စတုတ္ထေ [Pg.297] သဿတိသမန္တိ သိနေရုမဟာပထဝီစန္ဒိမသူရိယာဒီဟိ သဿတီဟိ သမံ. ပရိတ္တံ ဂေါမယပိဏ္ဍန္တိ အပ္ပမတ္တကံ မဓုကပုပ္ဖပ္ပမာဏံ ဂေါမယခဏ္ဍံ. ကုတော ပနာနေနေတံ လဒ္ဓန္တိ. ပရိဘဏ္ဍကရဏတ္ထာယ အာဘတတော ဂဟိတန္တိ ဧကေ. အတ္ထဿ ပန ဝိညာပနတ္ထံ ဣဒ္ဓိယာ အဘိသင်္ခရိတွာ ဟတ္ထာရုဠှံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ. အတ္တဘာဝပဋိလာဘောတိ ပဋိလဒ္ဓအတ္တဘာဝေါ. န ယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထာတိ အယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသော နာမ န ပညာယေယျ. မဂ္ဂေါ ဟိ တေဘူမကသင်္ခါရေ ဝိဝဋ္ဋေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒိ စ ဧတ္တကော အတ္တဘာဝေါ နိစ္စော ဘဝေယျ, မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာပိ သင်္ခါရဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋေတုံ န သက္ကုဏေယျာတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော န ပညာယေထ.

ในสูตรที่ ๔ คำว่า "สัสสติสมํ" หมายถึง เสมอกับสิ่งที่เที่ยง คือ ภูเขาสิเนรุ มหาปฐพี พระจันทร์ พระอาทิตย์ เป็นต้น คำว่า "ก้อนโคมัยน้อย" หมายถึง ชิ้นโคมัยเล็กน้อยประมาณเท่าดอกมะซาง ถามว่า ก็พระองค์ได้สิ่งนี้มาจากไหน อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ทรงถือเอามาจากที่ที่เขานำมาเพื่อประโยชน์แก่การฉาบทา แต่พึงทราบว่า ทรงปรุงแต่งด้วยฤทธิ์เพื่อประกาศเนื้อความ แล้วทรงทำให้ปรากฏขึ้นในพระหัตถ์ คำว่า "การได้อัตภาพ" หมายถึง อัตภาพที่ได้แล้ว คำว่า "การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้จะไม่พึงปรากฏ" หมายถึง การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์คือมรรคนี้จะไม่พึงปรากฏ จริงอยู่ มรรคย่อมเกิดขึ้นโดยทำสังขารในไตรภูมิให้สิ้นไป และถ้าหากอัตภาพเพียงเท่านี้พึงเป็นของเที่ยง แม้มรรคเกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะทำสังขารวัฏให้สิ้นไปได้ เพราะฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์จึงไม่พึงปรากฏ

ဣဒါနိ သစေ ကောစိ သင်္ခါရော နိစ္စော ဘဝေယျ, မယာ မဟာသုဒဿနရာဇကာလေ အနုဘူတာ သမ္ပတ္တိ နိစ္စာ ဘဝေယျ, သာပိ စ အနိစ္စာတိ တံ ဒဿေတုံ ဘူတပုဗ္ဗာဟံ ဘိက္ခု ရာဇာ အဟောသိန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကုသာဝတီရာဇဓာနိပ္ပမုခါနီတိ ကုသာဝတီရာဇဓာနီ တေသံ နဂရာနံ ပမုခါ, သဗ္ဗသေဋ္ဌာတိ အတ္ထော. သာရမယာနီတိ ရတ္တစန္ဒနသာရမယာနိ. ဥပဓာနံ ပန သဗ္ဗေသံ သုတ္တမယမေဝ. ဂေါဏကတ္ထတာနီတိ စတုရင်္ဂုလာဓိကလောမေန ကာဠကောဇဝေန အတ္ထတာနိ, ယံ မဟာပိဋ္ဌိယကောဇဝေါတိ ဝဒန္တိ. ပဋကတ္ထတာနီတိ ဥဘတောလောမေန ဥဏ္ဏာမယေန သေတကမ္ဗလေန အတ္ထတာနိ. ပဋလိကတ္ထတာနီတိ ဃနပုပ္ဖေန ဥဏ္ဏာမယအတ္ထရဏေန အတ္ထတာနိ. ကဒလိမိဂပဝရပစ္စတ္ထရဏာနီတိ ကဒလိမိဂစမ္မမယေန ဥတ္တမပစ္စတ္ထရဏေန အတ္ထတာနိ. တံ ကိရ ပစ္စတ္ထရဏံ သေတဝတ္ထဿ ဥပရိ ကဒလိမိဂစမ္မံ အတ္ထရိတွာ သိဗ္ဗေတွာ ကရောန္တိ. သဥတ္တရစ္ဆဒါနီတိ သဟ ဥတ္တရစ္ဆဒေန, ဥပရိ ဗဒ္ဓေန ရတ္တဝိတာနေန သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော. ဥဘတောလောဟိတကူပဓာနီတိ သီသူပဓာနဉ္စ ပါဒူပဓာနဉ္စာတိ ပလ္လင်္ကာနံ ဥဘတောလောဟိတကူပဓာနာနိ. ဝေဇယန္တရထပ္ပမုခါနီတိ ဧတ္ထ ဝေဇယန္တော နာမ တဿ ရညော ရထော, ယဿ စက္ကာနံ ဣန္ဒနီလမဏိမယာ နာဘိ, သတ္တရတနမယာ အရာ, ပဝါဠမယာ နေမိ, ရဇတမယော အက္ခော, ဣန္ဒနီလမဏိမယံ ဥပက္ခရံ, ရဇတမယံ ကုဗ္ဗရံ. သော တေသံ ရထာနံ ပမုခေါ အဂ္ဂေါ. ဒုကူလသန္ဒာနာနီတိ ဒုကူလသန္ထရာနိ. ကံသူပဓာရဏာနီတိ ရဇတမယဒေါဟဘာဇနာနိ. ဝတ္ထကောဋိသဟဿာနီတိ ယထာရုစိတံ [Pg.298] ပရိဘုဉ္ဇိဿတီတိ နှတွာ ဌိတကာလေ ဥပနီတဝတ္ထာနေဝ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဘတ္တာဘိဟာရောတိ အဘိဟရိတဗ္ဗဘတ္တံ.

บัดนี้ หากว่าสังขารไรๆ พึงเป็นของเที่ยงไซร้ สมบัติที่เราได้เสวยแล้วในกาลแห่งพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ก็พึงเป็นของเที่ยง แต่สมบัตินั้นก็ไม่เที่ยง เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้เคยเป็นพระราชามาแล้วในกาลก่อน" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กุสาวตีราชธานีปฺปมุขานิ" มีความว่า กรุงกุสาวดีเป็นประมุข เป็นเลิศที่สุดกว่านครเหล่านั้นทั้งหมด บทว่า "สารมยานิ" คือ สำเร็จด้วยแก่นไม้จันทน์แดง ส่วนหมอนอิงของบัลลังก์ทั้งหมดสำเร็จด้วยผ้าเนื้อดีเท่านั้น บทว่า "โคนกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยพรมขนสัตว์สีดำมีขนยาวเกินกว่า ๔ นิ้ว ซึ่งเขาเรียกว่า "มหาปิฏฐิยโกชวะ" บทว่า "ปฏกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยผ้ากัมพลขาวทำด้วยขนสัตว์มีขนทั้งสองด้าน บทว่า "ปฏลิกตฺถตานิ" คือ ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลายดอกไม้หนาทึบ บทว่า "กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณานิ" คือ ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดอันประเสริฐทำด้วยหนังของเนื้อทรายพันธุ์กทลิ ได้ยินว่า เขาทำเครื่องปูลาดนั้นโดยปูหนังเนื้อทรายพันธุ์กทลิไว้บนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน บทว่า "สอุตฺตรจฺฉทานิ" มีความว่า พร้อมด้วยเพดาน คือ พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน บทว่า "อุภโตโลหิตกูปธานานิ" คือ บัลลังก์ทั้งหลายมีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า ในบทว่า "เวชยนฺตรถปฺปมุขานิ" นั้น เวชยันต์ เป็นชื่อรถของพระราชานั้น ซึ่งดุมล้อรถนั้นสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล กำสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ กงสำเร็จด้วยแก้วประพาฬ เพลาสำเร็จด้วยเงิน ตัวถังสำเร็จด้วยแก้วอินทนิล งอนรถสำเร็จด้วยเงิน รถนั้นเป็นประมุข เป็นเลิศกว่ารถเหล่านั้น บทว่า "ทุกูลสนฺทานานิ" คือ มีเครื่องปูลาดเป็นผ้าทุกูลพัสตร์ บทว่า "กํสูปธารณานิ" คือ มีภาชนะสำหรับรีดนมโคสำเร็จด้วยเงิน บทว่า "วตฺถโกฏิสหสฺสานิ" คำนี้พระองค์ตรัสหมายถึงเฉพาะผ้าที่เขานำมาถวายในเวลาที่ทรงสรงสนานแล้วประทับยืนอยู่ ด้วยทรงดำริว่า "จักทรงใช้สอยตามความพอพระทัย" บทว่า "ภตฺตาภิหาโร" คือ ภัตตาหารที่พึงนำเข้าไปถวาย

ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမီတိ ယတ္ထ ဝသာမိ, တံ ဧကညေဝ နဂရံ ဟောတိ, အဝသေသေသု ပုတ္တဓီတာဒယော စေဝ ဒါသမနုဿာ စ ဝသိံသု. ပါသာဒကူဋာဂါရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပလ္လင်္ကာဒီသု ဧကံယေဝ သယံ ပရိဘုဉ္ဇတိ, သေသာ ပုတ္တာဒီနံ ပရိဘောဂါ ဟောန္တိ. ဣတ္ထီသု ဧကာဝ ပစ္စုပဋ္ဌာတိ, သေသာ ပရိဝါရမတ္တာ ဟောန္တိ. ဝေလာမိကာတိ ခတ္တိယဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏိယာ, ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ခတ္တိယာနိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ဇာတာ. ပရိဒဟာမီတိ ဧကံယေဝ ဒုဿယုဂံ နိဝါသေမိ, သေသာနိ ပရိဝါရေတွာ ဝိစရန္တာနံ အသီတိသဟဿာဓိကာနံ သောဠသန္နံ ပုရိသသတသဟဿာနံ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. ဘုဉ္ဇာမီတိ ပရမပ္ပမာဏေန နာဠိကောဒနမတ္တံ ဘုဉ္ဇာမိ, သေသံ ပရိဝါရေတွာ ဝိစရန္တာနံ စတ္တာလီသသဟဿာဓိကာနံ အဋ္ဌန္နံ ပုရိသသတသဟဿာနံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧကထာလိပါကော ဟိ ဒသန္နံ ဇနာနံ ပဟောတိ.

บทว่า "ยมหํ เตน สมเยน อชฺฌาวสามิ" ความว่า เราอยู่ที่นครใด นครนั้นเป็นเพียงนครเดียวเท่านั้น ส่วนในนครที่เหลือ พระราชโอรส พระราชธิดา เป็นต้น และทาสกับคนรับใช้ได้อาศัยอยู่ แม้ในปราสาทและเรือนยอดเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในบรรดาบัลลังก์เป็นต้น พระองค์เองทรงใช้สอยเพียงองค์เดียว ที่เหลือเป็นของใช้สอยของพระราชโอรสเป็นต้น ในบรรดาสตรี มีเพียงนางเดียวที่คอยรับใช้ ที่เหลือเป็นเพียงบริวารเท่านั้น บทว่า "เวฬามิกา" คือ สตรีที่เกิดในครรภ์ของนางพราหมณีจากกษัตริย์ หรือเกิดในครรภ์ของนางกษัตริย์จากพราหมณ์ บทว่า "ปริทหามิ" ความว่า เรานุ่งห่มผ้าเพียงคู่เดียวเท่านั้น ทรงแสดงว่า ผ้าที่เหลือเป็นของบุรุษหนึ่งล้านหกแสนแปดหมื่นคนที่แวดล้อมเที่ยวไป บทว่า "ภุญฺชามิ" ความว่า เราบริโภคข้าวสุกประมาณหนึ่งทะนานเป็นอย่างยิ่ง ทรงแสดงว่า ส่วนที่เหลือเป็นของบุรุษแปดแสนสี่หมื่นคนที่แวดล้อมเที่ยวไป จริงอยู่ ข้าวสุกที่หุงในหม้อเดียว ย่อมเพียงพอสำหรับคนสิบคน

ဣတိ ဣမံ မဟာသုဒဿနကာလေ သမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဿာ အနိစ္စတံ ဒဿေန္တော ဣတိ ခေါ ဘိက္ခူတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိပရိဏတာတိ ပကတိဇဟနေန နိဗ္ဗုတပဒီပေါ ဝိယ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတာ. ဧဝံ အနိစ္စာ ခေါ ဘိက္ခု သင်္ခါရာတိ ဧဝံ ဟုတွာအဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ. ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝါ ယထာ နာမ ပုရိသော သတဟတ္ထုဗ္ဗေဓေ စမ္ပကရုက္ခေ နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ အဘိရုဟိတွာ စမ္ပကပုပ္ဖံ အာဒါယ နိဿေဏိံ မုဉ္စန္တော ဩတရေယျ, ဧဝမေဝံ နိဿေဏိံ ဗန္ဓန္တော ဝိယ အနေကဝဿကောဋိသတသဟဿုဗ္ဗေဓံ မဟာသုဒဿနသမ္ပတ္တိံ အာရုယှ သမ္ပတ္တိမတ္ထကေ ဌိတံ အနိစ္စလက္ခဏံ အာဒါယ နိဿေဏိံ မုဉ္စန္တော ဝိယ ဩတိဏ္ဏော. ဧဝံ အဒ္ဓုဝါတိ ဧဝံ ဥဒကပုဗ္ဗုဠာဒယော ဝိယ ဓုဝဘာဝရဟိတာ. ဧဝံ အနဿာသိကာတိ ဧဝံ သုပိနကေ ပီတပါနီယံ ဝိယ အနုလိတ္တစန္ဒနံ ဝိယ စ အဿာသဝိရဟိတာ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနိစ္စလက္ခဏံ ကထိတံ. ပဉ္စမေ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဆဋ္ဌံ တထာ ဗုဇ္ဈနကဿ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. စတုတ္ထာဒီနိ.

ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงแสดงสมบัติในกาลแห่งพระเจ้ามหาสุทัสสนะนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่เที่ยงของสมบัตินั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย" ในบทเหล่านั้น บทว่า "วิปริณตา" คือ ถึงแล้วซึ่งความไม่เป็นที่บัญญัติได้ ดุจประทีปที่ดับไปแล้ว เพราะการละปกติของตน บทว่า "เอวํ อนิจฺจา โข ภิกฺขุ สงฺขารา" คือ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ด้วยอรรถว่ามีแล้วก็ไม่มีไป ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเปรียบเหมือนบุรุษผูกบันไดไว้ที่ต้นจำปาสูงร้อยศอก ขึ้นไปแล้วเก็บดอกจำปาแล้วปลดบันไดลงมาฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้น ทรงขึ้นสู่มหาสุทัสสนสมบัติอันสูงประมาณหลายแสนโกฏิปี ดุจผู้ผูกบันได ทรงถือเอาอนิจจลักษณะซึ่งตั้งอยู่ ณ ยอดแห่งสมบัติแล้ว เสด็จลงมาดุจผู้ปลดบันได บทว่า "เอวํ อฑฺฒุวา" คือ ไม่มีความมั่นคง ดุจฟองน้ำเป็นต้น บทว่า "เอวํ อนสฺสาสิกา" คือ ปราศจากความน่าชื่นใจ ดุจน้ำดื่มในความฝัน และดุจไม้จันทน์ที่ลูบไล้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงอนิจจลักษณะไว้ ในสูตรที่ ๕ มีนัยดังที่กล่าวแล้วทั้งสิ้น สูตรที่ ๖ ตรัสตามอัธยาศัยของผู้ที่จะพึงตรัสรู้ สูตรที่ ๔ เป็นต้น (จบแล้ว)

၇. ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาคัททูลพัทธสูตร

၉၉. သတ္တမေ ယံ မဟာသမုဒ္ဒေါတိ ယသ္မိံ သမယေ ပဉ္စမေ သူရိယေ ဥဋ္ဌိတေ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဥဿုဿတိ. ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယန္တိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတာနံယေဝ သတံ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ပရိစ္ဆေဒံ [Pg.299] န ဝဒါမိ. သာ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါတိ ဂဒ္ဒုလေန ဗဒ္ဓသုနခေါ. ခီလေတိ ပထဝိယံ အာကောဋိတေ မဟာခီလေ. ထမ္ဘေတိ နိခဏိတွာ ဌပိတေ ထမ္ဘေ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သုနခေါ ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတော ဗာလော, ဂဒ္ဒုလော ဝိယ ဒိဋ္ဌိ, ထမ္ဘော ဝိယ သက္ကာယော, ဂဒ္ဒုလရဇ္ဇုယာ ထမ္ဘေ ဥပနိဗဒ္ဓသုနခဿ ထမ္ဘာနုပရိဝတ္တနံ ဝိယ ဒိဋ္ဌိတဏှာယ သက္ကာယေ ဗဒ္ဓဿ ပုထုဇ္ဇနဿ သက္ကာယာနုပရိဝတ္တနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတ္တမံ.

๙๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า "ยํ มหาสมุทฺโท" ความว่า ในสมัยใดที่พระอาทิตย์ดวงที่ ๕ ปรากฏขึ้นแล้ว มหาสมุทรย่อมเหือดแห้งไป บทว่า "ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ" ความว่า เราไม่กล่าวถึงการกระทำที่สุด การกำหนดปริจเฉทแห่งวัฏทุกข์ ของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้แล้ว เพราะยังไม่แทงตลอดสัจจะ ๔ บทว่า "สา คทฺทูลพทฺโธ" คือ สุนัขที่ถูกผูกด้วยเชือกหนัง บทว่า "ขีเล" คือ ที่หลักใหญ่ซึ่งตอกลงในแผ่นดิน บทว่า "ถมฺเภ" คือ ที่เสาซึ่งขุดตั้งไว้ ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงทราบว่า คนพาลผู้อาศัยวัฏฏะเปรียบเหมือนสุนัข ทิฏฐิเปรียบเหมือนเชือกหนัง สักกายะเปรียบเหมือนเสา การเวียนรอบสักกายะของปุถุชนผู้ถูกผูกไว้ในสักกายะด้วยทิฏฐิและตัณหา เปรียบเหมือนการเวียนรอบเสาของสุนัขที่ถูกผูกไว้ที่เสาด้วยเชือกหนัง สูตรที่ ๗ (จบแล้ว)

၈. ဒုတိယဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาทุติยคัททูลพัทธสูตร

၁၀၀. အဋ္ဌမေ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒိဋ္ဌိဂဒ္ဒုလနိဿိတာယ တဏှာရဇ္ဇုယာ သက္ကာယထမ္ဘေ ဥပနိဗဒ္ဓေါ ဝဋ္ဋနိဿိတော ဗာလပုထုဇ္ဇနော သဗ္ဗိရိယာပထေသု ခန္ဓပဉ္စကံ နိဿာယေဝ ပဝတ္တတိ, ယသ္မာ ဝါ ဒီဃရတ္တမိဒံ စိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌံ ရာဂေန ဒေါသေန မောဟေန, တသ္မာ. စိတ္တသံကိလေသာတိ သုနှာတာပိ ဟိ သတ္တာ စိတ္တသံကိလေသေနေဝ သံကိလိဿန္တိ, မလဂ္ဂဟိတသရီရာပိ စိတ္တဿ ဝေါဒါနတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

๑๐๐. ในสูตรที่ ๘ คำว่า `ตสฺมา` (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะว่าปุถุชนผู้เขลา ผู้อาศัยวัฏฏะ ถูกผูกไว้ที่เสาคือสักกายะ ด้วยเชือกคือตัณหาอันอาศัยหนามคือทิฏฐิ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยเบญจขันธ์เท่านั้นในอิริยาบถทั้งปวง, อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าจิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน, เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนั้น) คำว่า `จิตฺตสํกิเลสา` (เพราะจิตเศร้าหมอง) ความว่า จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายแม้จะอาบน้ำสะอาด ก็ย่อมเศร้าหมองเพราะความเศร้าหมองของจิตนั่นเอง, แม้ผู้มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยมลทิน ก็ย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะความผ่องแผ้วของจิต. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘ရူပမှိ သံကိလိဋ္ဌမှိ, သံကိလိဿန္တိ မာဏဝါ;

ရူပေ သုဒ္ဓေ ဝိသုဇ္ဈန္တိ, အနက္ခာတံ မဟေသိနာ.

“เมื่อรูปเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง, เมื่อรูปบริสุทธิ์ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์, คำนี้พระมหาสี (พระพุทธเจ้า) มิได้ตรัสไว้

‘‘စိတ္တမှိ သံကိလိဋ္ဌမှိ, သံကိလိဿန္တိ မာဏဝါ;

စိတ္တေ သုဒ္ဓေ ဝိသုဇ္ဈန္တိ, ဣတိ ဝုတ္တံ မဟေသိနာ’’တိ.

“เมื่อจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง, เมื่อจิตบริสุทธิ์ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์, ดังนี้ พระมหาสีได้ตรัสไว้”

စရဏံ နာမ စိတ္တန္တိ ဝိစရဏစိတ္တံ. သင်္ခါ နာမ ဗြာဟ္မဏပါသဏ္ဍိကာ ဟောန္တိ, တေ ပဋကောဋ္ဌကံ ကတွာ တတ္ထ နာနပ္ပကာရာ သုဂတိဒုဂ္ဂတိဝသေန သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိယော လေခါပေတွာ, ‘‘ဣမံ ကမ္မံ ကတွာ ဣဒံ ပဋိလဘတိ, ဣဒံ ကတွာ ဣဒ’’န္တိ ဒဿေန္တာ တံ စိတ္တံ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ. စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတန္တိ စိတ္တကာရေန စိန္တေတွာ ကတတ္တာ စိတ္တေန စိန္တိတံ နာမ. စိတ္တညေဝ စိတ္တတရန္တိ တဿ စိတ္တဿ ဥပါယပရိယေသနစိတ္တံ တတောပိ စိတ္တတရံ. တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတာတိ ကမ္မစိတ္တေနေဝ စိတ္တိတာ. တံ ပန ကမ္မစိတ္တံ ဣမေ ဝဋ္ဋကတိတ္တိရာဒယော ‘‘ဧဝံ စိတ္တာ ဘဝိဿာမာ’’တိ အာယူဟန္တာ နာမ နတ္ထိ. ကမ္မံ ပန ယောနိံ ဥပနေတိ, ယောနိမူလကော တေသံ စိတ္တဘာဝေါ. ယောနိဥပဂတာ ဟိ သတ္တာ တံတံယောနိကေဟိ သဒိသစိတ္တာဝ ဟောန္တိ. ဣတိ ယောနိသိဒ္ဓေါ စိတ္တဘာဝေါ, ကမ္မသိဒ္ဓါ ယောနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า `จรณํ นาม จิตฺตํ` ได้แก่ ภาพที่นำติดตัวไป. มีพราหมณ์นอกรีตชื่อว่า สังขะ, พวกเขาทำโรงภาพบนผืนผ้า แล้วให้วาดภาพความเจริญและความเสื่อมต่างๆ โดยแบ่งเป็นสุคติและทุคติในโรงภาพนั้น แล้วแสดงว่า “ทำกรรมนี้ ย่อมได้ผลนี้, ทำกรรมนี้ ย่อมได้ผลนี้” ถือภาพนั้นเที่ยวไป. คำว่า `จิตฺเตเนว จิตฺติตํ` (อันจิตนั่นแหละทำให้วิจิตร) ความว่า ชื่อว่าอันจิตคิดแล้ว เพราะจิตรกรคิดแล้วจึงทำ. คำว่า `จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรํ` (จิตนั่นแหละวิจิตรยิ่งกว่า) ความว่า จิตที่แสวงหาอุบายเพื่อภาพนั้น วิจิตรยิ่งกว่าภาพนั้นเสียอีก. คำว่า `ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติตา` (สัตว์ดิรัจฉาน วิจิตรแล้วด้วยจิต) ความว่า วิจิตรแล้วด้วยกรรมจิตนั่นเอง. แต่ว่า สัตว์มีนกกระทาและนกคุ่มเป็นต้นเหล่านี้ ที่พยายามอยู่ว่า “เราจักเป็นสัตว์ที่วิจิตรอย่างนี้” นั้นไม่มี. แต่กรรมย่อมนำไปสู่กำเนิด, ความวิจิตรของสัตว์เหล่านั้นมีกำเนิดเป็นราก. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงกำเนิด ย่อมมีความวิจิตรเสมอด้วยสัตว์ในกำเนิดนั้นๆ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความวิจิตรสำเร็จด้วยกำเนิด, กำเนิดสำเร็จด้วยกรรม.

အပိစ [Pg.300] စိတ္တံ နာမေတံ သဟဇာတံ သဟဇာတဓမ္မစိတ္တတာယ ဘူမိစိတ္တတာယ ဝတ္ထုစိတ္တတာယ ဒွါရစိတ္တတာယ အာရမ္မဏစိတ္တတာယ ကမ္မနာနတ္တမူလကာနံ လိင်္ဂနာနတ္တသညာနာနတ္တဝေါဟာရနာနတ္တာဒီနံ အနေကဝိဓာနံ စိတ္တာနံ နိပ္ဖာဒနတာယပိ တိရစ္ဆာနဂတစိတ္တတော စိတ္တတရမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า จิตนี้วิจิตรยิ่งกว่าความวิจิตรของสัตว์ดิรัจฉานเสียอีก เพราะเป็นสหชาตธรรม, เพราะความวิจิตรแห่งสหชาตธรรม, เพราะความวิจิตรแห่งภูมิ, เพราะความวิจิตรแห่งวัตถุ, เพราะความวิจิตรแห่งทวาร, เพราะความวิจิตรแห่งอารมณ์, และเพราะเป็นผู้สร้างความวิจิตรนานาชนิด มีความแตกต่างแห่งเพศ ความแตกต่างแห่งสัญญา และความแตกต่างแห่งโวหารเป็นต้น ซึ่งมีความแตกต่างแห่งกรรมเป็นมูล.

ရဇကောတိ ဝတ္ထေသု ရင်္ဂေန ရူပသမုဋ္ဌာပနကော. သော ပန အဆေကော အမနာပံ ရူပံ ကရောတိ, ဆေကော မနာပံ ဒဿနီယံ, ဧဝမေဝ ပုထုဇ္ဇနော အကုသလစိတ္တေန ဝါ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တကုသလေန ဝါ စက္ခုသမ္ပဒါဒိဝိရဟိတံ ဝိရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဉာဏသမ္ပယုတ္တကုသလေန စက္ခုသမ္ပဒါဒိသမ္ပန္နံ အဘိရူပံ. အဋ္ဌမံ.

คำว่า `รชโก` (ช่างย้อม) คือ ผู้ทำให้รูปเกิดขึ้นบนผืนผ้าด้วยสีย้อม. แต่ช่างย้อมนั้น ถ้าไม่ฉลาด ย่อมทำรูปที่ไม่น่าพอใจ, ถ้าฉลาด ย่อมทำรูปที่น่าพอใจ น่าดู, ฉันใดก็ฉันนั้น ปุถุชนย่อมทำให้เกิดรูปที่น่าเกลียด ปราศจากความสมบูรณ์แห่งจักษุเป็นต้น ด้วยอกุศลจิต หรือด้วยกุศลจิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณ, ย่อมทำให้เกิดรูปที่งดงาม สมบูรณ์ด้วยความสมบูรณ์แห่งจักษุเป็นต้น ด้วยกุศลจิตที่ประกอบด้วยญาณ. (สูตรที่ ๘ จบ).

၉. ဝါသိဇဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาวาสิชฏสูตร

၁၀၁. နဝမေ သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနီတိ ဣမာ ကဏှပက္ခသုက္ကပက္ခဝသေန ဒွေ ဥပမာ ဝုတ္တာ. တာသု ကဏှပက္ခဥပမာ အတ္ထဿ အသာဓိကာ, ဣတရာ သာဓိကာတိ. သုက္ကပက္ခဥပမာယ ဧဝံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – သေယျထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော, အပီတိ သမ္ဘာဝနတ္ထေ. ဥဘယေနာပိ သေယျထာ နာမ, ဘိက္ခဝေတိ ဒဿေတိ. ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန ကိဉ္စာပိ ကုက္ကုဋိယာ ဝုတ္တပ္ပကာရတော ဦနာဓိကာနိပိ အဏ္ဍာနိ ဟောန္တိ, ဝစနသိလိဋ္ဌတာယ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ လောကေ သိလိဋ္ဌဝစနံ ဟောတိ. တာနဿူတိ တာနိ အဿု, တာနိ ဘဝေယျုန္တိ အတ္ထော. ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနီတိ တာယ စ ဇနေတ္တိယာ ကုက္ကုဋိယာ ပက္ခေ ပသာရေတွာ တေသံ ဥပရိ သယန္တိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ. သမ္မာ ပရိသေဒိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ ဥတုံ ဂဏှာပေန္တိယာ သုဋ္ဌု သမန္တတော သေဒိတာနိ ဥသ္မီကတာနိ. သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနီတိ ကာလေန ကာလံ သုဋ္ဌု သမန္တတော ဘာဝိတာနိ, ကုက္ကုဋဂန္ဓံ ဂါဟာပိတာနီတိ အတ္ထော. ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာတိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ ဣမိနာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အပ္ပမာဒံ ကတွာ ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပဇ္ဇေယျ. အထ ခေါ ဘဗ္ဗာဝ တေတိ အထ ခေါ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ဝုတ္တနယေန သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုံ ဘဗ္ဗာဝ. တေ ဟိ ယသ္မာ တာယ ကုက္ကုဋိယာ ဧဝံ တီဟာကာရေဟိ တာနိ အဏ္ဍာနိ ပရိပါလိယမာနာနိ န ပူတီနိ [Pg.301] ဟောန္တိ, ယော နေသံ အလ္လသိနေဟော, သောပိ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, ကပါလံ တနုကံ ဟောတိ, ပါဒနခသိခါ စ မုခတုဏ္ဍကဉ္စ ခရံ ဟောတိ, သယမ္ပိ ပရိဏာမံ ဂစ္ဆန္တိ, ကပါလဿ တနုတ္တာ ဗဟိ အာလောကော အန္တော ပညာယတိ, တသ္မာ ‘‘စိရံ ဝတ မယံ သင်္ကုဋိတဟတ္ထပါဒါ သမ္ဗာဓေ သယိမှာ, အယဉ္စ ဗဟိ အာလောကော ဒိဿတိ, ဧတ္ထ ဒါနိ နော သုခဝိဟာရော ဘဝိဿတီ’’တိ နိက္ခမိတုကာမာ ဟုတွာ ကပါလံ ပါဒေန ပဟရန္တိ, ဂီဝံ ပသာရေန္တိ, တတော တံ ကပါလံ ဒွေဓာ ဘိဇ္ဇတိ. အထ တေ ပက္ခေ ဝိဓုနန္တာ တံခဏာနုရူပံ ဝိရဝန္တာ နိက္ခမန္တိယေဝ, နိက္ခမိတွာ စ ဂါမက္ခေတ္တံ ဥပသောဘယမာနာ ဝိစရန္တိ.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปมา ๒ ข้อ โดยแบ่งเป็นกัณหปักข์และสุกกปักข์ ด้วยคำว่า `เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ` เป็นต้น. ในอุปมาทั้งสองนั้น อุปมากัณหปักข์ไม่สำเร็จประโยชน์, ส่วนอีกอุปมาหนึ่งสำเร็จประโยชน์. พึงทราบเนื้อความแห่งอุปมาสุกกปักข์ดังนี้: คำว่า `เสยฺยถา` เป็นนิบาตในอรรถว่าอุปมา, คำว่า `อปิ` ในอรรถว่าความน่าจะเป็น. ด้วยทั้งสองบท ทรงแสดงว่า `เสยฺยถา นาม ภิกฺขเว` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า). ในคำว่า `กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วา` (ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง) นั้น แม้ว่าไข่ของแม่ไก่จะมีน้อยหรือมากกว่าจำนวนที่กล่าวไว้ แต่ที่ตรัสอย่างนี้ก็เพื่อความสละสลวยของถ้อยคำ. จริงอยู่ ในโลก คำพูดเช่นนี้ย่อมเป็นคำที่สละสลวย. คำว่า `ตานสฺสู` แยกบทเป็น `ตานิ อสฺสุ` ความว่า `ตานิ ภเวยฺยุํ` (ไข่เหล่านั้นพึงมี). คำว่า `กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานิ` (อันแม่ไก่กกดีแล้ว) คือ อันแม่ไก่ผู้เป็นแม่นั้นกางปีกนอนทับอยู่เบื้องบน กกไว้ดีแล้ว. คำว่า `สมฺมา ปริเสทิตานิ` (ให้ความอบอุ่นดีแล้ว) คือ ให้รับไออุ่นเป็นครั้งคราว ทำให้ร้อน ทำให้อบอุ่นดีแล้วโดยรอบ. คำว่า `สมฺมา ปริภาวิตานิ` (ฟูมฟักดีแล้ว) ความว่า อบรมดีแล้วโดยรอบเป็นครั้งคราว คือทำให้ได้รับกลิ่นของแม่ไก่. คำว่า `กิญฺจาปิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา` (แม้ว่าแม่ไก่นั้น) ความว่า แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะทำความไม่ประมาทด้วยการกระทำ ๓ อย่างนี้แล้ว ความปรารถนาเช่นนั้นจะไม่เกิดขึ้นก็ตาม. คำว่า `อถ โข ภพฺพาว เต` (ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควร) ความว่า ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะออกมาโดยสวัสดีตามนัยที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ เพราะเหตุที่ไข่เหล่านั้นอันแม่ไก่นั้นคุ้มครองรักษาอยู่ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้ จึงไม่เน่า, ยางเหนียวที่มีอยู่ในไข่เหล่านั้นก็แห้งไป, เปลือกไข่ก็บางลง, ปลายเล็บเท้าและจะงอยปากก็แข็ง, ตัวลูกไก่เองก็เจริญเต็มที่, เพราะเปลือกไข่บาง แสงสว่างภายนอกจึงปรากฏเข้าไปภายใน, เพราะเหตุนั้น ลูกไก่เหล่านั้นจึงมีความประสงค์จะออกมา ด้วยคิดว่า “โอหนอ เราทั้งหลายนอนคู้มือคู้เท้าอยู่ในที่คับแคบมานาน, และแสงสว่างภายนอกนี้ก็ปรากฏแล้ว, บัดนี้ ที่อยู่สบายของเราจักมีในที่นี้” จึงใช้เท้าเคาะเปลือกไข่, ยืดคอ, จากนั้นเปลือกไข่นั้นก็แตกออกเป็นสองส่วน. ลำดับนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สลัดปีก ส่งเสียงร้องสมควรแก่ขณะนั้น ออกมานั่นเทียว, และเมื่อออกมาแล้ว ก็เที่ยวไปทำท้องทุ่งของหมู่บ้านให้งดงาม.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဣဒံ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ. တံ ဧဝံ အတ္ထေန သံသန္ဒိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တဿာ ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍေသု တိဝိဓကိရိယာကရဏံ ဝိယ ဟိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဘာဝါနုယောဂံ အနုယုတ္တကာလော, ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာသမ္ပာဒနေန အဏ္ဍာနံ အပူတိဘာဝေါ ဝိယ ဘာဝနာနုယောဂမနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ အပရိဟာနိ, တဿာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အလ္လသိနေဟပရိယာဒါနံ ဝိယ တဿ ဘိက္ခုနော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဘဝတ္တယာနုဂတနိကန္တိသိနေဟပရိယာဒါနံ, အဏ္ဍကပါလာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ တဿ ဘိက္ခုနော အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသဿ တနုဘာဝေါ, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပါဒနခသိခမုခတုဏ္ဍကာနံ ထဒ္ဓခရဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဿ တိက္ခခရဝိပ္ပသန္န သူရဘာဝေါ, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပရိဏာမကာလော ဝိယ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဿ ပရိဏာမကာလော ဝဍ္ဎိတကာလော ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏကာလော, ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဒါကာလော ဝိယ တဿ ဘိက္ခုနော ဝိပဿနာဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ ဝိစရန္တဿ တဇ္ဇာတိကံ ဥတုသပ္ပာယံ ဝါ ဘောဇနသပ္ပာယံ ဝါ ပုဂ္ဂလသပ္ပာယံ ဝါ ဓမ္မဿဝနသပ္ပာယံ ဝါ လဘိတွာ ဧကာသနေ နိသိန္နဿေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ အနုပုဗ္ဗာဓိဂတေန အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိညာပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အရဟတ္တပတ္တကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ ပန ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပရိဏတဘာဝံ ဉတွာ မာတာပိ အဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒတိ, ဧဝံ တထာရူပဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏပရိပါကံ ဉတွာ သတ္ထာပိ –

ข้ออุปมาอุปไมยนี้ พึงทราบว่าอย่างนี้เหมือนกันแล ข้อนั้นพึงทราบโดยเทียบเคียงกับอรรถอย่างนี้ คือ พึงทราบกาลที่ภิกษุนี้ประกอบความเพียรในภาวนา เหมือนการที่แม่ไก่นั้นกระทำกิจ 3 อย่างในฟองไข่, พึงทราบความไม่เสื่อมแห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนา ด้วยการยังอนุสัปนา 3 อย่างให้ถึงพร้อม เหมือนความไม่เน่าแห่งฟองไข่ด้วยการที่แม่ไก่ยังกิจ 3 อย่างให้ถึงพร้อม, พึงทราบความสิ้นไปแห่งยางคือตัณหาอันเป็นนิกกันติที่เนื่องอยู่ในภพ 3 ของภิกษุนั้น ด้วยการยังอนุสัปนา 3 อย่างให้ถึงพร้อม เหมือนความสิ้นไปแห่งยางเหนียวด้วยการกระทำกิจ 3 อย่างของแม่ไก่นั้น, พึงทราบความบางแห่งเปลือกไข่คืออวิชชาของภิกษุนั้น เหมือนความบางแห่งเปลือกไข่, พึงทราบความกล้าคมชัดเจนและองอาจแห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุ เหมือนความแข็งแกร่งแห่งปลายเล็บเท้าและจะงอยปากของลูกไก่, พึงทราบกาลที่แก่กล้า กาลที่เจริญ กาลที่ถือเอาครรภ์ แห่งวิปัสสนาญาณของภิกษุ เหมือนกาลที่แก่กล้าของลูกไก่, พึงทราบกาลที่ภิกษุนั้นบรรลุอรหัตตผลโดยสวัสดิภาพ คือ เมื่อภิกษุนั้นให้วิปัสสนาญาณประดุจครรภ์ตั้งขึ้นแล้วเที่ยวไป ได้อุตุสัปปายะ โภชนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ หรือธัมมัสสวนสัปปายะ อันสมควรแก่ตนแล้ว นั่งเจริญวิปัสสนาอยู่ ณ อาสนะเดียวเท่านั้น ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรคที่บรรลุโดยลำดับ สลัดปีกคืออภิญญาแล้ว เหมือนกาลที่ลูกไก่เจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือด้วยจะงอยปาก สลัดปีกแล้วออกมาโดยสวัสดิภาพ ก็อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนแม่ไก่รู้ความแก่กล้าของลูกไก่แล้ว ย่อมจิกเปลือกไข่ให้แตก ฉันใด แม้พระศาสดาทรงทราบความแก่รอบแห่งญาณของภิกษุผู้มีรูปเช่นนั้นแล้ว ฉันนั้น...

‘‘ဥစ္ဆိန္ဒ [Pg.302] သိနေဟမတ္တနော, ကုမုဒံ သာရဒိကံဝ ပါဏိနာ;

သန္တိမဂ္ဂမေဝ ဗြူဟယ, နိဗ္ဗာနံ သုဂတေန ဒေသိတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၂၈၅) –

เธอจงตัดความรักของตนเสีย เหมือนบุคคลเด็ดดอกโกมุทที่เกิดในสารทกาลด้วยมือ, จงเจริญสันติมรรคเท่านั้น อันเป็นทางไปสู่พระนิพพานที่พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว ดังนี้

အာဒိနာ နယေန ဩဘာသံ ဖရိတွာ ဂါထာယ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဟရတိ. သော ဂါထာပရိယောသာနေ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တတော ပဋ္ဌာယ ယထာ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ဂါမက္ခေတ္တံ ဥပသောဘယမာနာ တတ္ထ ဝိစရန္တိ, ဧဝံ အယမ္ပိ မဟာခီဏာသဝေါ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ သံဃာရာမံ ဥပသောဘယမာနော ဝိစရတိ.

โดยนัยเป็นต้น (ว่า อุจฉินฺท) ทรงแผ่พระรัศมีไปแล้ว ทรงทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยพระคาถา ภิกษุนั้นในเวลาจบพระคาถา ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล จำเดิมแต่นั้นมา ลูกไก่เหล่านั้นยังเขตบ้านให้งดงาม เที่ยวไปในที่นั้น ฉันใด พระมหาขีณาสพแม้นี้ ก็เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ยังสังฆารามให้งดงาม เที่ยวไป ฉันนั้น

ပလဂဏ္ဍဿာတိ ဝဍ္ဎကိဿ. သော ဟိ ဩလမ္ဗကသင်္ခါတံ ပလံ ဓာရေတွာ ဒါရူနံ ဂဏ္ဍံ ဟရတီတိ ပလဂဏ္ဍောတိ ဝုစ္စတိ. ဝါသိဇဋေတိ ဝါသိဒဏ္ဍကဿ ဂဟဏဋ္ဌာနေ. ဧတ္တကံ ဝတ မေ အဇ္ဇ အာသဝါနံ ခီဏန္တိ ပဗ္ဗဇိတဿ ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေန ဥဒ္ဒေသေန ပရိပုစ္ဆာယ ယောနိသော မနသိကာရေန ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ စ နိစ္စကာလံ အာသဝါ ခီယန္တိ. ဧဝံ ခီယမာနာနံ ပန တေသံ ‘‘ဧတ္တကံ အဇ္ဇ ခီဏံ, ဧတ္တကံ ဟိယျော’’တိ ဧဝမဿ ဉာဏံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣမာယ ဥပမာယ ဝိပဿနာယာနိသံသော ဒီပိတော. ဟေမန္တိကေနာတိ ဟေမန္တသမယေန. ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီတိ ထိရဘာဝေန ပရိဟာယန္တိ.

บทว่า ปลคณฺฑสฺส ได้แก่ ของช่างไม้ จริงอยู่ ช่างไม้นั้นถือเชือกที่เรียกว่า โอรัมพกะ แล้วตัดปุ่มไม้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ปลคัณฑะ บทว่า วาสิชเฏ ได้แก่ ที่สำหรับจับด้ามมีด ในบทว่า เอตฺตกํ วต เม อชฺช อาสวานํ ขีณํ ดังนี้ จริงอยู่ อาสวะทั้งหลายของบรรพชิตย่อมสิ้นไปเป็นนิตย์ ด้วยการบวชโดยสังเขป ด้วยการเรียนพระบาลี ด้วยการสอบถามอรรถกถา ด้วยการทำไว้ในใจโดยแยบคาย และด้วยวัตรปฏิบัติ แต่เมื่ออาสวะเหล่านั้นสิ้นไปอย่างนี้ ญาณของบรรพชิตนั้นว่า 'วันนี้อาสวะสิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้' ย่อมไม่มี ความว่าอย่างนี้ อานิสงส์ของวิปัสสนา พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมานี้ บทว่า เหมนฺติเกน ได้แก่ ในเหมันตสมัย บทว่า ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ คือ ย่อมเสื่อมจากความมั่นคง

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ သာသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နာဝါ ဝိယ ယောဂါဝစရော, နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒေ ပရိယာဒါနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဦနပဉ္စဝဿကာလေ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ သန္တိကေ ဝိစရဏံ, နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒေါဒကေန ခဇ္ဇမာနာနံ ဗန္ဓနာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ ဘိက္ခုနော ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေန ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီဟိ စေဝ သံယောဇနာနံ တနုဘာဝေါ, နာဝါယ ထလေ ဥက္ခိတ္တကာလော ဝိယ ဘိက္ခုနော နိဿယမုစ္စကဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝသနကာလော, ဒိဝါ ဝါတာတပေန သံသုဿနံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏေန တဏှာသ္နေဟသံသုဿနံ, ရတ္တိံ ဟိမောဒကေန တေမနံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နေန ပီတိပါမောဇ္ဇေန စိတ္တတေမနံ, ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝါတာတပေန စေဝ ဟိမောဒကေန စ ပရိသုက္ခပရိတိန္တာနံ ဗန္ဓနာနံ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ ဝိယ ဧကဒိဝသံ ဥတုသပ္ပာယာဒီနိ လဒ္ဓါ ဝိပဿနာဉာဏပီတိပါမောဇ္ဇေဟိ သံယောဇနာနံ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ, ပါဝုဿကမေဃော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ, မေဃဝုဋ္ဌိဥဒကေန နာဝါယ ဗန္ဓေ ပူတိဘာဝေါ ဝိယ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ [Pg.303] ရူပသတ္တကာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ ဩက္ခာယမာနေ ပက္ခာယမာနေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဧကဒိဝသံ ဥတုသပ္ပာယာဒီနိ လဒ္ဓါ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ အရဟတ္တဖလာဓိဂမော, ပူတိဗန္ဓနာဝါယ ကဉ္စိ ကာလံ ဌာနံ ဝိယ ခီဏသံယောဇနဿ အရဟတော မဟာဇနံ အနုဂ္ဂဏှန္တဿ ယာဝတာယုကံ ဌာနံ, ပူတိဗန္ဓနာဝါယ အနုပုဗ္ဗေန ဘိဇ္ဇိတွာ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝူပဂမော ဝိယ ခီဏာသဝဿ ဥပါဒိဏ္ဏက္ခန္ဓဘေဒေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတဿ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝူပဂမောတိ ဣမာယ ဥပမာယ သံယောဇနာနံ ဒုဗ္ဗလတာ ဒီပိတာ. နဝမံ.

ในข้อว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นพระศาสนาเหมือนมหาสมุทร, พึงเห็นโยคาวจรเหมือนเรือ, พึงเห็นการที่ภิกษุนี้อยู่ในสำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์ในกาลที่ยังไม่ครบ ๕ พรรษา เหมือนการที่เรือแล่นไปในมหาสมุทร, พึงเห็นความเบาบางแห่งสังโยชน์ของภิกษุด้วยการบวชโดยสังเขป และด้วยการเรียนการสอบถามเป็นต้น เหมือนความเปื่อยยุ่ยแห่งเครื่องผูกของเรือที่ถูกน้ำในมหาสมุทรกัดเซาะ, พึงเห็นกาลที่ภิกษุผู้พ้นนิสัยแล้ว รับกรรมฐานไปอยู่ในป่า เหมือนกาลที่เรือถูกยกขึ้นไว้บนบก, พึงเห็นความแห้งไปแห่งยางคือตัณหาด้วยวิปัสสนาญาณ เหมือนความแห้งไป (ของเรือ) ด้วยลมและแดดในเวลากลางวัน, พึงเห็นความชุ่มชื่นแห่งจิตด้วยปีติและปราโมทย์อันเกิดจากการอาศัยกรรมฐาน เหมือนความเปียกชุ่มด้วยน้ำค้างในเวลากลางคืน, พึงเห็นความอ่อนกำลังลงอย่างยิ่งแห่งสังโยชน์ทั้งหลายด้วยวิปัสสนาญาณ ปีติและปราโมทย์ ในวันหนึ่งเมื่อได้อุตุสัปปายะเป็นต้น เหมือนความอ่อนกำลังแห่งเครื่องผูกที่แห้งและเปียกสลับกันทั้งกลางวันกลางคืนด้วยลมแดดและน้ำค้าง, พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเมฆในต้นฤดูฝน, พึงเห็นการบรรลุอรหัตตผลของภิกษุผู้นั่งบัลลังก์เดียวในวันหนึ่งเมื่อได้อุตุสัปปายะเป็นต้น ในขณะที่กรรมฐานปรากฏชัดเจนขึ้น เมื่อภิกษุผู้ปรารภความเพียรเจริญวิปัสสนาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะเป็นต้น เหมือนความเปื่อยเน่าแห่งเครื่องผูกของเรือด้วยน้ำฝนที่ตกลงมา, พึงเห็นการดำรงอยู่ตลอดอายุของพระอรหันต์ผู้สิ้นสังโยชน์แล้ว ผู้อนุเคราะห์มหาชน เหมือนการตั้งอยู่ได้ชั่วกาลบางคราวของเรือที่เครื่องผูกเปื่อยเน่าแล้ว, พึงเห็นการถึงซึ่งภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของพระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะการแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ เหมือนการถึงซึ่งภาวะที่บัญญัติไม่ได้ของเรือที่เครื่องผูกเปื่อยเน่าแล้ว ซึ่งแตกทำลายไปโดยลำดับ ความอ่อนกำลังแห่งสังโยชน์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมานี้ สูตรที่ ๙ จบ

၁၀. အနိစ္စသညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาอนิจจสัญญาสูตร

၁၀၂. ဒသမေ အနိစ္စသညာတိ အနိစ္စံ အနိစ္စန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ပရိယာဒိယတီတိ ခေပယတိ. သဗ္ဗံ အသ္မိမာနန္တိ နဝဝိဓံ အသ္မိမာနံ. မူလသန္တာနကာနီတိ သန္တာနေတွာ ဌိတမူလာနိ. မဟာနင်္ဂလံ ဝိယ ဟိ အနိစ္စသညာ, ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ မူလသန္တာနကာနိ ဝိယ ကိလေသာ, ယထာ ကဿကော ကသန္တော နင်္ဂလေန တာနိ ပဒါလေတိ, ဧဝံ ယောဂီ အနိစ္စသညံ ဘာဝေန္တော အနိစ္စသညာဉာဏေန ကိလေသေ ပဒါလေတီတိ ဣဒမေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ.

๑๐๒. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญภาวนาว่า "ไม่เที่ยง ไม่เที่ยง" บทว่า ปริยาทิยติ คือ ย่อมทำให้สิ้นไป บทว่า สพฺพํ อสฺมิมานํ คือ อัสมิมานะ ๙ อย่าง บทว่า มูลสนฺตานกานิ คือ รากที่ตั้งอยู่แผ่ขยายไป จริงอยู่ อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนไถใหญ่, กิเลสเปรียบเหมือนรากไม้เล็กๆ น้อยๆ ที่แผ่ขยายไป, เหมือนชาวนาเมื่อไถอยู่ ย่อมตัดทำลายรากเหล่านั้นด้วยไถ ฉันใด, โยคีบุคคลเมื่อเจริญอนิจจสัญญา ย่อมตัดทำลายกิเลสด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญา ฉันนั้น, นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในอุปมานี้

ဩဓုနာတီတိ ဟေဋ္ဌာ ဓုနာတိ. နိဒ္ဓုနာတီတိ ပပ္ဖောဋေတိ. နိစ္ဆောဋေတီတိ ပပ္ဖောဋေတွာ ဆဍ္ဍေတိ. ဣဓာပိ ပဗ္ဗဇာနိ ဝိယ ကိလေသာ, လာယနံ နိစ္ဆောဋနံ ဝိယ အနိစ္စသညာဉာဏန္တိ ဣမိနာ အတ္ထေန ဥပမာ သံသန္ဒေတဗ္ဗာ.

บทว่า โอธุนาติ คือ ย่อมสลัดลงเบื้องล่าง บทว่า นิธุนาติ คือ ย่อมสะบัด บทว่า นิจฺโฉเฏติ คือ สะบัดแล้วย่อมทิ้งไป แม้ในอุปมานี้ กิเลสเปรียบเหมือนหญ้าปล้อง, ญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญาเปรียบเหมือนการเกี่ยวและการทิ้งไป, พึงเปรียบเทียบอุปมาด้วยเนื้อความนี้

ဝဏ္ဋစ္ဆိန္နာယာတိ တိဏှေန ခုရပ္ပေန ဝဏ္ဋစ္ဆိန္နာယ. တဒနွယာနိ ဘဝန္တီတိ တံ အမ္ဗပိဏ္ဍိံ အနုဂစ္ဆန္တိ, တဿာ ပတမာနာယ အမ္ဗာနိ ဘူမိယံ ပတန္တိ. ဣဓာပိ အမ္ဗပိဏ္ဍိ ဝိယ ကိလေသာ, တိဏှခုရပ္ပော ဝိယ အနိစ္စသညာ, ယထာ ခုရပ္ပေန ဆိန္နာယ အမ္ဗပိဏ္ဍိယာ သဗ္ဗာနိ အမ္ဗာနိ ဘူမိယံ ပတန္တိ, ဧဝံ အနိစ္စသညာဉာဏေန ကိလေသာနံ မူလဘူတာယ အဝိဇ္ဇာယ ဆိန္နာယ သဗ္ဗကိလေသာ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆန္တီတိ, ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ.

บทว่า วณฺฏิจฺฉินฺนาย คือ เมื่อขั้วถูกตัดด้วยลูกศรมีคมอันคมกล้า บทว่า ตทนฺวยานิ ภวนฺติ คือ ย่อมเป็นไปตามช่อมะม่วงนั้น, (คือ) เมื่อช่อมะม่วงนั้นกำลังตก ผลมะม่วงทั้งหลายก็ตกสู่พื้นดิน แม้ในอุปมานี้ กิเลสเปรียบเหมือนช่อมะม่วง, อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนลูกศรมีคมอันคมกล้า, เหมือนเมื่อช่อมะม่วงถูกตัดด้วยลูกศรมีคม ผลมะม่วงทั้งหมดก็ย่อมตกสู่พื้นดิน ฉันใด, ฉันนั้น เมื่ออวิชชาอันเป็นรากเหง้าของกิเลสทั้งหลายถูกตัดด้วยญาณที่สัมปยุตด้วยอนิจจสัญญา กิเลสทั้งปวงย่อมถึงการถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง, นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย

ကူဋင်္ဂမာတိ ကူဋံ ဂစ္ဆန္တိ. ကူဋနိန္နာတိ ကူဋံ ပဝိသနဘာဝေန ကူဋေ နိန္နာ. ကူဋသမောသရဏာတိ ကူဋေ သမောသရိတွာ ဌိတာ. ဣဓာပိ ကူဋံ ဝိယ အနိစ္စသညာ, ဂေါပါနသိယော ဝိယ စတုဘူမကကုသလဓမ္မာ, ယထာ သဗ္ဗဂေါပါနသီနံ [Pg.304] ကူဋံ အဂ္ဂံ, ဧဝံ ကုသလဓမ္မာနံ အနိစ္စသညာ အဂ္ဂါ. နနု စ အနိစ္စသညာ လောကိယာ, သာ လောကိယကုသလာနံ တာဝ အဂ္ဂံ ဟောတု, လောကုတ္တရာနံ ကထံ အဂ္ဂန္တိ? တေသမ္ပိ ပဋိလာဘကရဏတ္ထေန အဂ္ဂန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗာသု ဥပမာသု ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမာဟိ ပနေတ္ထ တီဟိ အနိစ္စသညာယ ကိစ္စံ, ပစ္ဆိမာဟိ ဗလန္တိ. ဒသမံ.

บทว่า กูฏงฺคมา คือ ย่อมถึงยอด บทว่า กูฏนินฺนา คือ น้อมไปสู่ยอด เพราะเข้าไปสู่ยอด บทว่า กูฏสโมสรณา คือ ประชุมกันตั้งอยู่ที่ยอด แม้ในอุปมานี้ อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนยอด, กุศลธรรมใน ๔ ภูมิเปรียบเหมือนกลอน, เหมือนยอดเป็นเลิศกว่ากลอนทั้งปวง ฉันใด, อนิจจสัญญาก็เป็นเลิศกว่ากุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น ก็อนิจจสัญญาเป็นโลกีย์มิใช่หรือ, สัญญานั้นจงเป็นเลิศกว่าโลกิยกุศลทั้งหลายเถิด, แต่จะเป็นเลิศกว่าโลกุตรกุศลทั้งหลายได้อย่างไร? พึงทราบว่า เป็นเลิศ (กว่าโลกุตรกุศล) แม้เหล่านั้น เพราะเป็นเหตุให้ได้มา พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในอุปมาทั้งปวงด้วยอุบายนี้ ในอุปมาเหล่านี้ ด้วยอุปมา ๓ ข้อแรก (แสดง) กิจของอนิจจสัญญา, ด้วยอุปมาหลังๆ (แสดง) กำลัง (ของอนิจจสัญญา) จบสูตรที่ ๑๐

ပုပ္ဖဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

ปุปผวรรคที่ ๑๐ จบ

မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

มัชฌิมปัณณาสก์ จบบริบูรณ์

၁၁. အန္တဝဂ္ဂေါ

๑๑. อันตวรรค

၁. အန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอันตสูตร

၁၀၃. အန္တဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အန္တာတိ ကောဋ္ဌာသာ. ဣဒံ သုတ္တံ စတုသစ္စဝသေန ပဉ္စက္ခန္ဓေ ယောဇေတွာ အန္တောတိ ဝစနေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တံ. ပဌမံ.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งอันตวรรค บทว่า อนฺตา คือ ส่วน, ฝ่าย พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประกอบขันธ์ ๕ โดยนัยแห่งสัจจะ ๔ แล้วตรัสด้วยคำว่า "อันตะ" ตามอัธยาศัยของเวไนยชนผู้จะพึงตรัสรู้ จบสูตรที่ ๑

၂-၃. ဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๒-๓. อรรถกถาทุกขสูตร เป็นต้น

၁၀၄-၁၀၅. ဒုတိယမ္ပိ ပဉ္စက္ခန္ဓေ စတုသစ္စဝသေန ယောဇေတွာ ဒုက္ခန္တိ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ကထိတံ. တတိယမ္ပိ တထေဝ သက္ကာယောတိ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ကထိတံ. ဒုတိယတတိယာနိ.

๑๐๔-๑๐๕. แม้ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคทรงประกอบขันธ์ ๕ โดยนัยแห่งสัจจะ ๔ แล้วตรัสว่า "ทุกข์" ตามอัธยาศัยของเวไนยชนผู้จะพึงตรัสรู้ แม้ในสูตรที่ ๓ ก็เช่นเดียวกัน ทรงตรัสว่า "สักกายะ" ตามอัธยาศัยของบุคคลผู้จะพึงตรัสรู้ จบสูตรที่ ๒ และที่ ๓

၄. ပရိညေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาปริญเญยยสูตร

၁၀၆. စတုတ္ထေ ပရိညေယျေတိ ပရိဇာနိတဗ္ဗေ သမတိက္ကမိတဗ္ဗေ. ပရိညန္တိ သမတိက္ကမံ. ပရိညာတာဝိန္တိ တာယ ပရိညာယ ပရိဇာနိတွာ သမတိက္ကမိတွာ ဌိတံ. ရာဂက္ခယောတိအာဒီဟိ နိဗ္ဗာနံ ဒဿိတံ. စတုတ္ထံ.

๑๐๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปริญฺเญยฺเย คือ สิ่งที่พึงกำหนดรู้ พึงก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญํ คือ การก้าวล่วง บทว่า ปริญฺญาตา คือ ผู้ที่กำหนดรู้แล้ว ก้าวล่วงแล้ว ตั้งอยู่ด้วยปริญญานั้น ด้วยบทว่า ราคกฺขโย เป็นต้น ทรงแสดงนิพพาน จบสูตรที่ ๔

၅-၁၀. သမဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๕-๑๐. อรรถกถาสมณสูตร เป็นต้น

၁၀၇-၁၁၂. ပဉ္စမာဒီသု စတူသု စတ္တာရိ သစ္စာနိ ကထိတာနိ. နဝမဒသမေသု ကိလေသပ္ပဟာနန္တိ. ပဉ္စမာဒီနိ.

๑๐๗-๑๑๒. ใน ๔ สูตร มีสูตรที่ ๕ เป็นต้น ทรงแสดงสัจจะ ๔ ในสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐ (ทรงแสดง) การละกิเลส จบสูตรมีที่ ๕ เป็นต้น

အန္တဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

อันตวรรคที่ ๑๑ จบ

၁၂. ဓမ္မကထိကဝဂ္ဂေါ

๑๒. ธรรมกถิกวรรค

၁-၂. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. อรรถกถาอวิชชาสูตร เป็นต้น

၁၁၃-၁၁၄. ဓမ္မကထိကဝဂ္ဂဿ ပဌမေ [Pg.305] ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီတိ ယာဝတာ ဣမာယ စတူသု သစ္စေသု အညာဏဘူတာယ အဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော, ဧတ္တာဝတာ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒုတိယေပိ ဧသေဝ နယော. ပဌမဒုတိယာနိ.

๑๑๓-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งธรรมกถิกวรรค บทว่า เอตฺตาวตา จ อวิชฺชาคโต โหติ ความว่า เพราะเหตุที่ประกอบด้วยอวิชชาคือความไม่รู้ในสัจจะ ๔ นี้เพียงใด, เพราะเหตุเพียงนั้น จึงชื่อว่าถึงแล้วซึ่งอวิชชา แม้ในสูตรที่ ๒ ก็นัยนี้เช่นกัน จบสูตรที่ ๑ และที่ ๒

၃. ဓမ္မကထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาธรรมกถิกสูตร

၁၁၅. တတိယေ ပဌမေန ဓမ္မကထိကော, ဒုတိယေန သေခဘူမိ, တတိယေန အသေခဘူမီတိ ဧဝံ ဓမ္မကထိကံ ပုစ္ဆိတေန ဝိသေသေတွာ ဒွေ ဘူမိယော ကထိတာ. တတိယံ.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๓ ด้วยวรรคแรก (ทรงแสดง) ธรรมกถึก, ด้วยวรรคที่ ๒ (ทรงแสดง) เสกขภูมิ, ด้วยวรรคที่ ๓ (ทรงแสดง) อเสกขภูมิ, ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ถูกทูลถามถึงธรรมกถึก ได้ทรงแสดงภูมิ ๒ ให้วิเศษยิ่งขึ้นไป จบสูตรที่ ๓

၄. ဒုတိယဓမ္မကထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยธรรมกถิกสูตร

၁၁၆. စတုတ္ထေ တိဿန္နမ္ပိ ပုစ္ဆာနံ တီဏိ ဝိဿဇ္ဇနာနိ ကထိတာနိ. စတုတ္ထံ.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๔ ทรงแสดงคำตอบ ๓ ข้อ สำหรับคำถามทั้ง ๓ ข้อ จบสูตรที่ ๔

၅-၉. ဗန္ဓနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๕-๙. อรรถกถาพันธนสูตร เป็นต้น

၁၁၇-၁၂၁. ပဉ္စမေ အတီရဒဿီတိ တီရံ ဝုစ္စတိ ဝဋ္ဋံ, တံ န ပဿတိ. အပါရဒဿီတိ ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ န ပဿတိ. ဗဒ္ဓေါတိ ကိလေသဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဇီယတိ စ မီယတိ စ အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတီတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကထိတန္တိ. ဆဋ္ဌာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. ပဉ္စမာဒီနိ.

๑๑๗-๑๒๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อตีรทสฺสี คือ วัฏฏะเรียกว่าฝั่งนี้, ผู้นั้นย่อมไม่เห็นฝั่งนั้น บทว่า อปารทสฺสี คือ นิพพานเรียกว่าฝั่งโน้น, ผู้นั้นย่อมไม่เห็นฝั่งนั้น บทว่า พทฺโธ คือ ถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือกิเลสแล้ว ย่อมแก่และย่อมตาย ย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏทุกข์ สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรมีที่ ๕ เป็นต้น

၁၀. သီလဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาสีลวันตสูตร

၁၂၂. ဒသမေ အနိစ္စတောတိအာဒီသု ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စတော, ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခတော, အာဗာဓဋ္ဌေန ရောဂတော, အန္တောဒေါသဋ္ဌေန ဂဏ္ဍတော, တေသံ တေသံ ဂဏ္ဍာနံ ပစ္စယဘာဝေန ဝါ ခဏနဋ္ဌေန ဝါ သလ္လတော ဒုက္ခဋ္ဌေန အဃတော, ဝိသဘာဂမဟာဘူတသမုဋ္ဌာနအာဗာဓပစ္စယဋ္ဌေန အာဗာဓတော, အသကဋ္ဌေန ပရတော, ပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန ပလောကတော[Pg.306], သတ္တသုညတဋ္ဌေန သုညတော, အတ္တာဘာဝေန အနတ္တတော. ဧဝမေတ္ထ ‘‘အနိစ္စတော ပလောကတော’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အနိစ္စမနသိကာရော, ‘‘သုညတော အနတ္တတော’’တိ ဒွီဟိ အနတ္တမနသိကာရော, သေသေဟိ ဒုက္ခမနသိကာရော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဒသမံ.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า อนิจฺจโต เป็นต้น (ชื่อว่า) ไม่เที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี, (ชื่อว่า) เป็นทุกข์ เพราะมีการบีบคั้นเนืองๆ, (ชื่อว่า) เป็นโรค เพราะมีความเจ็บป่วย, (ชื่อว่า) เป็นฝี เพราะมีโทษภายใน, หรือเพราะเป็นปัจจัยแห่งฝีนั้นๆ, หรือ (ชื่อว่า) เป็นลูกศร เพราะมีการเสียดแทง, (ชื่อว่า) เป็นความลำบาก เพราะเป็นทุกข์, (ชื่อว่า) เป็นอาพาธ เพราะเป็นปัจจัยแห่งอาพาธที่เกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่สมดุล, (ชื่อว่า) เป็นของอื่น เพราะไม่ใช่ของตน, (ชื่อว่า) เป็นของผุพัง เพราะมีความแตกสลาย, (ชื่อว่า) เป็นของว่างเปล่า เพราะว่างจากสัตว์, (ชื่อว่า) เป็นอนัตตา เพราะไม่มีอัตตา ในสูตรนี้ ด้วย ๒ บท คือ "อนิจฺจโต ปโลกโต" ตรัสถึงอนิจจมนสิการ, ด้วย ๒ บท คือ "สุญฺญโต อนตฺตโต" ตรัสถึงอนัตตมนสิการ, ด้วยบทที่เหลือ ตรัสถึงทุกขมนสิการ พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๑๐

၁၁. သုတဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาสุตวันตสูตร

၁၂၃. တထာ ဧကာဒသမေ. ဒသမသ္မိဉှိ ‘‘သီလဝတာ’’တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဝုတ္တံ, ဣဓ သုတဝတာတိ ကမ္မဋ္ဌာနသုတံ ဣဒမေဝ နာနာကရဏံ. ဧကာဒသမံ.

๑๒๓. ในสูตรที่ ๑๑ ก็เช่นกัน จริงอยู่ ในสูตรที่ ๑๐ ด้วยบทว่า "สีลวตา" ตรัสถึงจตุปาริสุทธิศีล, ในสูตรนี้ ด้วยบทว่า "สุตวตา" ตรัสถึงกัมมัฏฐานสุตะ นี้แหละคือความแตกต่างกัน จบสูตรที่ ๑๑

၁၂-၁၃. ကပ္ပသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑๒-๑๓. อรรถกถากัปปสูตร เป็นต้น

၁၂၄-၁၂၅. ဒွါဒသမတေရသမာနိ ရာဟုလောဝါဒသဒိသာနေဝါတိ. ဒွါဒသမတေရသမာနိ.

๑๒๔-๑๒๕. สุตตันตะที่ ๑๒ และ ๑๓ เหมือนกับราหุโลวาทสูตรนั่นเทียว ดังนี้. สุตตันตะที่ ๑๒ และ ๑๓ (จบ)

ဓမ္မကထိကဝဂ္ဂေါ ဒွါဒသမော.

ธรรมกถิกวรรค ที่ ๑๒

၁၃. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ

๑๓. อวิชชาวรรค

၁-၁၀. သမုဒယဓမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๑๐. อรรถกถาสมุทยธรรมสูตรเป็นต้น

၁၂၆-၁၃၅. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောဝ. ဣမသ္မိဉှိ ဝဂ္ဂေ သဗ္ဗသုတ္တေသု စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ.

๑๒๖-๑๓๕. อวิชชาวรรคมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ก็ในวรรคนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอริยสัจ ๔ เท่านั้นในพระสูตรทั้งปวง

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ တေရသမော.

อวิชชาวรรค ที่ ๑๓

၁၄. ကုက္ကုဠဝဂ္ဂေါ

๑๔. กุกกุฬวรรค

၁-၁၃. ကုက္ကုဠသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๑๓. อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น

၁၃၆-၁၄၉. ကုက္ကုဠဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ကုက္ကုဠန္တိ သန္တတ္တံ အာဒိတ္တံ ဆာရိကရာသိံ ဝိယ မဟာပရိဠာဟံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒုက္ခလက္ခဏံ ကထိတံ, သေသေသု အနိစ္စလက္ခဏာဒီနိ. သဗ္ဗာနိ စေတာနိ ပါဋိယေက္ကံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ကထိတာနီတိ.

๑๓๖-๑๔๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งกุกกุฬวรรค บทว่า กุกฺกุฬํ ได้แก่ ความเร่าร้อนอย่างยิ่ง ดุจกองเถ้ารึงที่ร้อนจัด ลุกโพลง ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงทุกขลักษณะ ในพระสูตรที่เหลือ ทรงแสดงอนิจจลักษณะเป็นต้น และพระสูตรเหล่านี้ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยเฉพาะตามอัธยาศัยของบุคคล ดังนี้

ကုက္ကုဠဝဂ္ဂေါ စုဒ္ဒသမော.

กุกกุฬวรรค ที่ ๑๔

၁၅. ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂေါ

๑๕. ทิฏฐิวรรค

၁-၉. အဇ္ဈတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๙. อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น

၁၅၀-၁၅၈. ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂဿ [Pg.307] ပဌမေ ကိံ ဥပါဒါယာတိ ကိံ ပဋိစ္စ. ဒုတိယေ ကိံ အဘိနိဝိဿာတိ ကိံ အဘိနိဝိသိတွာ, ပစ္စယံ ကတွာတိ အတ္ထော. တတိယာဒီသု ဒိဋ္ဌီတိအာဒီနိ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာနိ. ပဌမာဒီနိ.

๑๕๐-๑๕๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งทิฏฐิวรรค บทว่า กึ อุปาทาย ความว่า อาศัยอะไร ในสูตรที่ ๒ บทว่า กึ อภินิวิสฺส ความว่า ยึดถืออะไร ทำอะไรให้เป็นปัจจัย ในสูตรที่ ๓ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสบทว่า ทิฏฺฐิ เป็นต้น ตามอัธยาศัยของบุคคล สูตรที่ ๑ เป็นต้น (จบ)

၁၀. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาอานันทสูตร

၁၅၉. ဒသမေ ဥပသင်္ကမီတိ အညေ ဘိက္ခူ ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ ယုဉ္ဇိတွာ ဃဋေတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ သတ္ထု သန္တိကေ အညံ ဗျာကရောန္တေ ဒိသွာ ‘‘အဟမ္ပိ ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ ယုဉ္ဇန္တော ဃဋေန္တော, အရဟတ္တံ ပတွာ အညံ ဗျာကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဥပသင်္ကမိ. သတ္ထာ ပန အတ္တနော ဓရမာနကာလေ ထေရဿ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယဝဇ္ဈာနံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ အပဿန္တောပိ ‘‘ဣမဿ စိတ္တံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ကထေသိ. တဿာပိ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ မနသိ ကတွာဝ ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာနဝေလာ ဇာတာတိ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဣတိဿ စိတ္တံ သမ္ပဟံသမာနော ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မောဝ သော ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေါ ဇာတောတိ. ဒသမံ.

๑๕๙. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ท่านพระอานนท์เห็นภิกษุอื่นให้ท่านแสดงปัญจขันธกรรมฐานแล้ว ประกอบความเพียร พยายาม บรรลุพระอรหัตแล้ว พยากรณ์พระอรหัตผลในสำนักของพระศาสดา จึงคิดว่า 'แม้เราก็จักให้ท่านแสดงปัญจขันธกรรมฐาน ประกอบความเพียร พยายาม บรรลุพระอรหัตแล้ว จักพยากรณ์พระอรหัตผล' แล้วจึงเข้าไปเฝ้า ส่วนพระศาสดา แม้จะไม่ทรงเห็นการละกิเลสที่พระอริยมรรคเบื้องบน ๓ พึงละของพระเถระในเวลาที่พระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่ ก็ตรัสว่า 'เราจักน้อมจิตของภิกษุนี้' พึงทราบว่า แม้ท่านพระอานนท์นั้นก็เพียงมนสิการครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง เวลาที่จะเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าก็เกิดขึ้น ด้วยเหตุนั้น การประกอบกรรมฐานนั้นจึงเป็นธรรมเครื่องบ่มวิมุตติให้แก่รอบ ทำจิตของท่านให้ร่าเริงยิ่ง ดังนี้ สูตรที่ ๑๐ (จบ)

ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂေါ ပန္နရသမော.

ทิฏฐิวรรค ที่ ๑๕

ဥပရိပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

อุปริปัณณาสก์ จบบริบูรณ์

ခန္ဓသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาขันธสังยุต จบ

၂. ရာဓသံယုတ္တံ

๒. ราธสังยุต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. ปฐมวรรค

၁. မာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถามารสูตร

၁၆၀. ရာဓသံယုတ္တဿ [Pg.308] ပဌမေ မာရော ဝါ အဿာတိ မရဏံ ဝါ ဘဝေယျ. မာရေတာ ဝါတိ မာရေတဗ္ဗော ဝါ. ယော ဝါ ပန မီယတီတိ ယော ဝါ ပန မရတိ. နိဗ္ဗိဒတ္ထန္တိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏတ္ထံ. နိဗ္ဗာနတ္ထာတိ ဖလဝိမုတ္တိ နာမေသာ အနုပါဒါနိဗ္ဗာနတ္ထာတိ အတ္ထော. အစ္စယာသီတိ အတိက္ကန္တောသိ. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနေ ပတိဋ္ဌိတံ. ဣဒံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ နာမ နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရေ ဝုဿတိ, န နိဗ္ဗာနံ အတိက္ကမိတွာတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနပရိယောသာနန္တိ နိဗ္ဗာနံ အဿ ပရိယောသာနံ, နိပ္ဖတ္တိ နိဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ပဌမံ.

๑๖๐. ในสูตรที่ ๑ แห่งราธสังยุต บทว่า มาโร วา อสฺส ความว่า พึงมีความตาย บทว่า มาเรตา วา ความว่า หรือผู้ที่พึงถูกทำให้ตาย บทว่า โย วา ปน มียติ ความว่า หรือว่าผู้ใดย่อมตาย บทว่า นิพฺพิทตฺถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่นิพพิทาญาณ บทว่า นิพฺพานตฺถํ ความว่า ผลวิมุตตินี้มีอนุปาทานิพพานเป็นประโยชน์ บทว่า อจฺจยาสิ คือ ท่านล่วงไปแล้ว บทว่า นิพฺพาโนคธํ คือ หยั่งลงในพระนิพพาน ความว่า พรหมจรรย์คือมรรคนี้ ย่อมอยู่ภายในพระนิพพาน ไม่ล่วงเลยพระนิพพานไป บทว่า นิพฺพานปริโยสานํ ความว่า พระนิพพานเป็นที่สุด เป็นที่สำเร็จ เป็นที่จบสิ้นแห่งพรหมจรรย์นี้ สูตรที่ ๑ (จบ)

၂-၁၀. သတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๒-๑๐. อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น

၁၆၁-၁၆၉. ဒုတိယေ သတ္တော သတ္တောတိ လဂ္ဂပုစ္ဆာ. တတြ သတ္တော တတြ ဝိသတ္တောတိ တတြ လဂ္ဂေါ တတြ ဝိလဂ္ဂေါ. ပံသွာဂါရကေဟီတိ ပံသုဃရကေဟိ. ကေဠာယန္တီတိ ကီဠန္တိ. ဓနာယန္တီတိ ဓနံ ဝိယ မညန္တိ. မမာယန္တီတိ ‘‘မမ ဣဒံ, မမ ဣဒ’’န္တိ မမတ္တံ ကရောန္တိ, အညဿ ဖုသိတုမ္ပိ န ဒေန္တိ. ဝိကီဠနိယံ ကရောန္တီတိ ‘‘နိဋ္ဌိတာ ကီဠာ’’တိ တေ ဘိန္ဒမာနာ ကီဠာဝိဂမံ ကရောန္တိ. တတိယေ ဘဝနေတ္တီတိ ဘဝရဇ္ဇု. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ. ပဉ္စမာဒီသု စတူသု စတ္တာရိ သစ္စာနိ ကထိတာနိ, ဒွီသု ကိလေသပ္ပဟာနန္တိ. ဒုတိယာဒီနိ.

๑๖๑-๑๖๙. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สตฺโต สตฺโต เป็นคำถามถึงความข้องติด บทว่า ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต ความว่า ข้องอยู่ในสิ่งนั้น ติดอยู่ในสิ่งนั้น บทว่า ปํสฺวาคารเกหิ คือ ด้วยเรือนน้อยที่ทำด้วยฝุ่น บทว่า เกฬายนฺติ คือ ย่อมเล่น บทว่า ธนายติ คือ ย่อมสำคัญเหมือนเป็นทรัพย์ บทว่า มมายนฺติ คือ ย่อมทำความเป็นของตนว่า 'นี่ของเรา นี่ของเรา' ไม่ยอมให้คนอื่นแม้แต่จะแตะต้อง บทว่า วิกีฬนิยํ กโรนฺติ คือ เมื่อการเล่นจบสิ้นแล้ว ก็ทำลายเรือนเหล่านั้น ทำให้การเล่นสิ้นสุดลง ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภวเนตฺติ คือ เชือกนำไปสู่ภพ สูตรที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ใน ๔ สูตรมีสูตรที่ ๕ เป็นต้น ทรงแสดงสัจจะ ๔, ใน ๒ สูตร ทรงแสดงการละกิเลส สูตรที่ ๒ เป็นต้น (จบ)

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

ปฐมวรรค (จบ)

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. ทุติยวรรค

၁-၁၂. မာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๑๒. อรรถกถามารสูตรเป็นต้น

၁၇၀-၁၈၁. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ မာရော, မာရောတိ မရဏံ ပုစ္ဆတိ. ယသ္မာ ပန ရူပါဒိဝိနိမုတ္တံ မရဏံ နာမ နတ္ထိ, တေနဿ ဘဂဝါ ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရောတိအာဒိမာဟ[Pg.309]. ဒုတိယေ မာရဓမ္မောတိ မရဏဓမ္မော. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

๑๗๐-๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุติยวรรค คำว่า มาโร มาโร ดังนี้ เป็นการทูลถามถึงความตาย แต่เพราะว่าความตายที่ปราศจากรูปเป็นต้นไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่ท่านพระราธะนั้นว่า ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นมาร เป็นต้น ในสูตรที่ ๒ บทว่า มารธมฺโม คือ มีความตายเป็นธรรมดา พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ ดังนี้

ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ.

ทุติยวรรค (จบ)

၃-၄. အာယာစနဝဂ္ဂါဒိ

๓-๔. อายาจนวรรคเป็นต้น

၁-၁၁. မာရာဒိသုတ္တဧကာဒသကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถามาราทิสูตร ๑๑ สูตร

၁၈၂-၂၀၅. တတော ပရံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. အယဉှိ ရာဓတ္ထေရော ပဋိဘာနိယတ္ထေရော နာမ. တထာဂတဿ ဣမံ ထေရံ ဒိသွာ သုခုမံ ကာရဏံ ဥပဋ္ဌာတိ. တေနဿ ဘဂဝါ နာနာနယေဟိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ ရာဓသံယုတ္တေ အာဒိတော ဒွေ ဝဂ္ဂါ ပုစ္ဆာဝသေန ဒေသိတာ, တတိယော အာယာစနေန, စတုတ္ထော ဥပနိသိန္နကကထာဝသေန. သကလမ္ပိ ပနေတံ ရာဓသံယုတ္တံ ထေရဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မဝသေနေဝ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๑๘๒-๒๐๕. ข้อความหลังจากนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จริงอยู่ พระราธเถระนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณ. เมื่อพระตถาคตทอดพระเนตรเห็นพระเถระนี้ เหตุอันสุขุมย่อมปรากฏ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่พระเถระนั้นโดยนัยต่างๆ. ในราธสังยุตนี้ ๒ วรรคในเบื้องต้น ทรงแสดงไว้โดยอำนาจแห่งคำถาม, วรรคที่ ๓ (ทรงแสดงไว้) โดยการอาราธนา, วรรคที่ ๔ (ทรงแสดงไว้) โดยอำนาจแห่งถ้อยคำที่ตรัสแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้. ก็แต่ว่า ราธสังยุตทั้งหมดนี้ พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงถือเอาโดยอำนาจแห่งธรรมอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติของพระเถระ.

ရာဓသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาราธสังยุต จบ.

၃. ဒိဋ္ဌိသံယုတ္တံ

๓. ทิฏฐิสังยุต

၁. သောတာပတ္တိဝဂ္ဂေါ

๑. โสตาปัตติวรรค

၁. ဝါတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาวาตสูตร

၂၀၆. ဒိဋ္ဌိသံယုတ္တေ [Pg.310] န ဝါတာ ဝါယန္တီတိအာဒီသု ဧဝံ ကိရ တေသံ ဒိဋ္ဌိ – ‘‘ယေပိ ဧတေ ရုက္ခသာခါဒီနိ ဘဉ္ဇန္တာ ဝါတာ ဝါယန္တိ, န ဧတေ ဝါတာ, ဝါတလေသော နာမေသော, ဝါတော ပန ဧသိကတ္ထမ္ဘော ဝိယ ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ စ ဌိတော. တထာ ယာပိ ဧတာ တိဏကဋ္ဌာဒီနိ ဝဟန္တိယော နဒိယော သန္ဒန္တိ, န ဧတ္ထ ဥဒကံ သန္ဒကိ, ဥဒကလေသော နာမေသ, ဥဒကံ ပန ဧသိကတ္ထမ္ဘော ဝိယ ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ စ ဌိတံ. ယာပိမာ ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တီတိ စ ဝုစ္စန္တိ, ကိဉ္စာပိ တာ မိလာတုဒရာ ဟောန္တိ, ဂဗ္ဘော ပန န နိက္ခမတိ, ဂဗ္ဘလေသော နာမေသော, ဂဗ္ဘော ပန ဧသိကတ္ထမ္ဘော ဝိယ ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ စ ဌိတော. ယေပိ ဧတေ စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ, နေဝ တေ ဥဒေန္တိ န အပေန္တိ, စန္ဒိမသူရိယလေသော နာမေသ, စန္ဒိမသူရိယာ ပန ဧသိကတ္ထမ္ဘော ဝိယ ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ စ ဌိတာ’’တိ.

๒๐๖. ในทิฏฐิสังยุต ในบทเป็นต้นว่า น วาตา วายนฺติ (ลมทั้งหลายย่อมไม่พัด) ได้ยินว่า ทิฏฐิของพวกเขามีอย่างนี้ว่า – ‘ลมเหล่านี้ใดที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นอยู่ ลมเหล่านี้ไม่ใช่ลม นั่นชื่อว่าเศษของลม ส่วนลมนั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. ฉันใดก็ดี แม่น้ำเหล่านี้ใดที่ไหลพัดพาหญ้าและไม้เป็นต้นไป ในแม่น้ำนั้นน้ำไม่ได้ไหล นั่นชื่อว่าเศษของน้ำ ส่วนน้ำนั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. หญิงมีครรภ์เหล่านี้ใดที่กล่าวกันว่าคลอดอยู่ แม้ว่าหญิงเหล่านั้นจะมีท้องแฟบลง แต่ครรภ์ก็หาได้ออกมาไม่ นั่นชื่อว่าเศษของครรภ์ ส่วนครรภ์นั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา. พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านี้ใดที่ขึ้นหรือตกอยู่ พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นหาได้ขึ้นหรือตกไม่ นั่นชื่อว่าเศษของพระจันทร์และพระอาทิตย์ ส่วนพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นตั้งอยู่เหมือนเสาหลัก หรือเหมือนยอดภูเขา’ ดังนี้.

၂-၄. ဧတံမမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาเอตังมมสูตรเป็นต้น

၂၀၇-၂၀၉. ဒိဋ္ဌန္တိအာဒီသု ဒိဋ္ဌံ ရူပါယတနံ. သုတံ သဒ္ဒါယတနံ. မုတံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ. တဉှိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော မုတန္တိ စ ဝုတ္တံ. အဝသေသာနိ သတ္တာယတနာနိ ဝိညာတံ နာမ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. လောကသ္မိဉှိ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ, အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ. တတ္ထ ပရိယေသိတွာ ပတ္တံ ပတ္တံ နာမ, ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တဉ္စ အပရိယေသိတွာ နောပတ္တဉ္စ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. အထ ဝါ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ ပတ္တဋ္ဌေန ပတ္တံ နာမ, ပရိယေသိတွာ နောပတ္တမေဝ ပရိယေသိတံ နာမ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. သဗ္ဗံ ဝါ ဧတံ မနသာ အနုဝိစရိတမေဝ.

๒๐๗-๒๐๙. ในบทเป็นต้นว่า ทิฏฺฐํ รูปายตนะ ชื่อว่า ทิฏฐะ (สิ่งที่เห็นแล้ว). สัททายตนะ ชื่อว่า สุตะ (สิ่งที่ได้ยินแล้ว). คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ชื่อว่า มุตะ (สิ่งที่ทราบแล้ว). จริงอยู่ อายตนะ ๓ อย่างนั้น ท่านเรียกว่า มุตะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้โดยการเข้าถึง. อายตนะที่เหลือ ๗ อย่าง ชื่อว่า วิญญาตะ (สิ่งที่รู้แจ้งแล้ว). บทว่า ปตฺตํ คือ สิ่งที่ถึงแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม. บทว่า ปริเยสิตํ คือ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะถึงแล้วหรือไม่ถึงก็ตาม. บทว่า อนุวิจริตํ มนสา คือ สิ่งที่ใจเที่ยวตามไป. จริงอยู่ ในโลกนี้ สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้วก็มี, แสวงหาแล้วไม่ถึงก็มี, ไม่แสวงหาแล้วถึงก็มี, ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึงก็มี. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้ว ชื่อว่า ปัตตะ. สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า ปริเยสิตะ. สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วถึง และสิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า มนสานุวิจริตะ. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่แสวงหาแล้วถึงก็ดี สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วถึงก็ดี ชื่อว่า ปัตตะ โดยความหมายว่าถึงแล้ว. สิ่งที่แสวงหาแล้วแต่ไม่ถึงเท่านั้น ชื่อว่า ปริเยสิตะ. สิ่งที่ไม่แสวงหาแล้วไม่ถึง ชื่อว่า มนสานุวิจริตะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่ใจเที่ยวตามไปเท่านั้น.

၅. နတ္ထိဒိန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถานัตถิทินนสูตร

၂၁၀. နတ္ထိ [Pg.311] ဒိန္နန္တိအာဒီသု နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဒိန္နဿ ဖလာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ. ယိဋ္ဌံ ဝုစ္စတိ မဟာယာဂေါ. ဟုတန္တိ ပဟေဏကသက္ကာရော အဓိပ္ပေတော. တမ္ပိ ဥဘယံ ဖလာဘာဝမေဝ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပန္တိ. သုကတဒုက္ကဋာနန္တိ သုကတဒုက္ကတာနံ, ကုသလာကုသလာနန္တိ အတ္ထော. ဖလံ ဝိပါကောတိ ယံ ဖလန္တိ ဝါ ဝိပါကောတိ ဝါ ဝုစ္စတိ, တံ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ. နတ္ထိ အယံ လောကောတိ ပရလောကေ ဌိတဿ အယံ လောကော နတ္ထိ. နတ္ထိ ပရော လောကောတိ ဣဓ လောကေ ဌိတဿပိ ပရော လောကော နတ္ထိ, သဗ္ဗေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေန္တိ. နတ္ထိ မာတာ နတ္ထိ ပိတာတိ တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိမိစ္ဆာပဋိပတ္တီနံ ဖလာဘာဝဝသေန ဝဒန္တိ. နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ စဝိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ. နတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာတိ လောကေ သမ္မာပဋိပန္နာ သမဏဗြာဟ္မဏာ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ.

๒๑๐. ในบทเป็นต้นว่า นตฺถิ ทินฺนํ (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ ทินฺนํ โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. มหายัญเรียกว่า ยิฏฐะ. สักการะที่ทำแก่แขก ประสงค์เอาว่า หุตะ. พวกเขาย่อมปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้นโดยมุ่งหมายถึงการไม่มีผลนั่นเอง. บทว่า สุกตทุกฺกฏานํ หมายถึง กรรมที่ทำดีและทำชั่ว คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม. สิ่งใดที่เรียกว่า ผล หรือ วิบาก สิ่งนั้นไม่มี ดังนี้ พวกเขากล่าว. บทว่า นตฺถิ อยํ โลโก คือ โลกนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในปรโลก. บทว่า นตฺถิ ปโร โลโก คือ ปรโลกย่อมไม่มีแม้แก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในโลกนี้ สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดง. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา โดยอำนาจแห่งการไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในมารดาบิดาเหล่านั้น. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา คือ สัตว์ที่จุติแล้วเกิดขึ้น ชื่อว่า โอปปาติกสัตว์ ย่อมไม่มี. (พวกเขา) กล่าวคำว่า นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา คือ สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดีแล้วในโลก ชื่อว่า สมณพราหมณ์ ย่อมไม่มี.

စာတုမဟာဘူတိကောတိ စတုမဟာဘူတမယော. ပထဝီ ပထဝီကာယန္တိ အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု ဗာဟိရံ ပထဝီဓာတုံ. အနုပေတီတိ အနုယာတိ. အနုပဂစ္ဆတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, အနုဂစ္ဆတီတိပိ အတ္ထော. ဥဘယေနာပိ ဥပေတိ ဥပဂစ္ဆတီတိ ဒဿေန္တိ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣန္ဒြိယာနီတိ မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနိ. သင်္ကမန္တီတိ အာကာသံ ပက္ခန္ဒန္တိ. အာသန္ဒိပဉ္စမာတိ နိပန္နမဉ္စေန ပဉ္စမာ, မဉ္စော စေဝ, စတ္တာရော မဉ္စပါဒေ ဂဟေတွာ ဌိတာ စတ္တာရော ပုရိသာ စာတိ အတ္ထော. ယာဝ အာဠာဟနာတိ ယာဝ သုသာနာ. ပဒါနီတိ ‘‘အယံ ဧဝံ သီလဝါ အဟောသိ, ဧဝံ ဒုဿီလော’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တာနိ ဂုဏာဂုဏပဒါနိ. သရီရမေဝ ဝါ ဧတ္ထ ပဒါနီတိ အဓိပ္ပေတံ. ကာပေါတကာနီတိ ကပေါတကဝဏ္ဏာနိ, ပါရာဝတပက္ခဝဏ္ဏာနီတိ အတ္ထော. ဘဿန္တာတိ ဘသ္မန္တာ. အယမေဝ ဝါ ပါဠိ. အာဟုတိယောတိ ယံ ပဟေဏကသက္ကာရာဒိဘေဒံ ဒိန္နဒါနံ, သဗ္ဗံ တံ ဆာရိကာဝသာနမေဝ ဟောတိ, န တတော ပရံ ဖလဒါယကံ ဟုတွာ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ဒတ္တုပညတ္တန္တိ ဒတ္တူဟိ ဗာလမနုဿေဟိ ပညတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဗာလေဟိ အဗုဒ္ဓီဟိ ပညတ္တမိဒံ ဒါနံ, န ပဏ္ဍိတေဟိ. ဗာလာ ဒေန္တိ, ပဏ္ဍိတာ ဂဏှန္တီတိ ဒဿေန္တိ.

บทว่า จาตุมหาภูติโก คือ ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔. บทว่า ปฐวี ปฐวีกายํ คือ ปฐวีธาตุภายใน ย่อมเข้าไปสู่ปฐวีธาตุภายนอก. บทว่า อนุเปติ คือ ย่อมตามไป. บทว่า อนุปคจฺฉติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง, มีความหมายว่า ย่อมตามไป. (พวกเขา) ย่อมแสดงว่า ย่อมเข้าไป ย่อมถึง ด้วยบททั้งสอง. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อินฺทฺริยานิ คือ อินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖. บทว่า สงฺกมนฺติ คือ ย่อมแล่นไปสู่อากาศ. บทว่า อาสนฺทิปญฺจมา คือ มีเตียงนอนเป็นที่ ๕, อธิบายว่า เตียงนอน และบุรุษ ๔ คนที่จับเท้าเตียง ๔ ข้างยืนอยู่. บทว่า ยาว อาฬาหนา คือ ตราบเท่าถึงป่าช้า. บทว่า ปทานิ คือ บทแสดงคุณและโทษที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้มีศีลอย่างนี้, เป็นผู้ทุศีลอย่างนี้’. หรืออีกนัยหนึ่ง ประสงค์เอาว่า สรีระนั่นเองเป็นบทในที่นี้. บทว่า กาโปตกานิ คือ มีสีเหมือนนกพิราบ, อธิบายว่า มีสีเหมือนสีปีกนกเขา. บทว่า ภสฺสนฺตา คือ มีเถ้าเป็นที่สุด. หรือบทนี้เองเป็นบาลี. บทว่า อาหุติโย คือ ทานที่ให้แล้วมีประเภทต่างๆ เช่น สักการะแก่แขก, ทานทั้งหมดนั้นมีเถ้าเป็นที่สุด, หลังจากนั้นหาเป็นสิ่งที่ให้ผลแล้วดำเนินต่อไปไม่, นี้คือความหมาย. บทว่า ทตฺตุปญฺญตฺตํ คือ อันคนโง่เขลาบัญญัติไว้. ความหมายที่กล่าวไว้คือ – ทานนี้อันคนโง่เขลาไร้ปัญญาบัญญัติไว้, ไม่ใช่บัณฑิตบัญญัติ. คนโง่ย่อมให้, บัณฑิตย่อมรับ ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดง.

၆. ကရောတောသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถากโรโตสูตร

၂၁၁. ကရောတောတိ [Pg.312] သဟတ္ထာ ကရောန္တဿ. ကာရယတောတိ အာဏတ္တိယာ ကာရေန္တဿ. ဆိန္ဒတောတိ ပရေသံ ဟတ္ထာဒီနိ ဆိန္ဒန္တဿ. ဆေဒါပယတောတိ ပရေဟိ ဆေဒါပေန္တဿ. ပစတောတိ ဒဏ္ဍေန ပီဠေန္တဿ. ပစာပယတောတိ ပရေဟိ ဒဏ္ဍာဒိနာ ပီဠာပေန္တဿ. သောစတော သောစာပယတောတိ ပရဿ ဘဏ္ဍဟရဏာဒီဟိ သောကံ သယံ ကရောန္တဿာပိ ပရေဟိ ကာရေန္တဿာပိ. ကိလမတော ကိလမာပယတောတိ အာဟာရုပစ္ဆေဒဗန္ဓနာဂါရပဝေသနာဒီဟိ သယံ ကိလမေန္တဿပိ ပရေဟိ ကိလမာပေန္တဿပိ. ဖန္ဒတော ဖန္ဒာပယတောတိ ပရံ ဖန္ဒန္တံ ဖန္ဒနကာလေ သယမ္ပိ ဖန္ဒတော ပရေမ္ပိ ဖန္ဒာပယတော. ပါဏမတိပါတယတောတိ ပါဏံ ဟနန္တဿပိ ဟနာပေန္တဿပိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ကရဏကာရာပနဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๒๑๑. คำว่า "Karoto" (ผู้กระทำ) หมายถึง ผู้กระทำด้วยมือของตนเอง. คำว่า "Kārayato" (ผู้ให้กระทำ) หมายถึง ผู้ให้กระทำโดยการสั่ง. คำว่า "Chindato" (ผู้ตัด) หมายถึง ผู้ตัดมือเป็นต้นของคนอื่น. คำว่า "Pacato" (ผู้เผา) หมายถึง ผู้เบียดเบียนด้วยท่อนไม้. คำว่า "Pacāpayato" (ผู้ให้เผา) หมายถึง ผู้ให้คนอื่นเบียดเบียนด้วยท่อนไม้เป็นต้น. คำว่า "Socato socāpayato" (ผู้เศร้าโศก, ผู้ทำให้เศร้าโศก) หมายถึง ผู้กระทำความเศร้าโศกแก่ผู้อื่นด้วยการลักทรัพย์เป็นต้นด้วยตนเองก็ดี หรือผู้ใช้ให้ผู้อื่นกระทำก็ดี. คำว่า "Kilamato kilamāpayato" (ผู้เหนื่อย, ผู้ทำให้เหนื่อย) หมายถึง ผู้ลำบากด้วยตนเองเพราะการงดอาหาร การจองจำในเรือนจำเป็นต้นก็ดี หรือผู้ทำให้ผู้อื่นลำบากก็ดี. คำว่า "Phandato phandāpayato" (ผู้สั่น, ผู้ทำให้สั่น) หมายถึง ในเวลาที่ทำให้ผู้อื่นผู้กำลังสั่นให้สั่น ตนเองก็สั่นด้วย หรือทำให้ผู้อื่นสั่น. คำว่า "Pāṇamatipātayato" (ผู้ปลงชีวิต) หมายถึง ผู้ฆ่าสัตว์เองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นฆ่าก็ดี. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยแห่งการกระทำเองและการใช้ให้ผู้อื่นกระทำอย่างนี้.

သန္ဓိန္တိ ဃရသန္ဓိံ. နိလ္လောပန္တိ မဟာဝိလောပံ. ဧကာဂါရိကန္တိ ဧကမေဝ ဃရံ ပရိဝါရေတွာ ဝိလုမ္ပနံ. ပရိပန္ထေ တိဋ္ဌတောတိ အာဂတာဂတာနံ အစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ မဂ္ဂေ တိဋ္ဌတော. ကရောတော န ကရီယတိ ပါပန္တိ ယံကိဉ္စိ ပါပံ ကရောမီတိ သညာယ ကရောတောပိ ပါပံ န ကရီယတိ, နတ္ထိ ပါပံ. သတ္တာ ပန ကရောမာတိ ဧဝံသညိနော ဟောန္တီတိ ဒီပေန္တိ. ခုရပရိယန္တေနာတိ ခုရနေမိနာ, ခုရဓာရသဒိသပရိယန္တေန ဝါ. ဧကမံသခလန္တိ ဧကမံသရာသိံ. ပုဉ္ဇန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. တတောနိဒါနန္တိ ဧကမံသခလကရဏနိဒါနံ.

คำว่า "Sandhi" (การตัดช่อง) หมายถึง ช่องฝาเรือน. คำว่า "Nillopa" (การปล้น) หมายถึง การปล้นครั้งใหญ่. คำว่า "Ekāgārika" (การปล้นบ้านเดียว) หมายถึง การล้อมปล้นเรือนหลังเดียวเท่านั้น. คำว่า "Paripanthe tiṭṭhati" (ผู้ยืนดักที่ทาง) หมายถึง ผู้ยืนอยู่ที่หนทางเพื่อดักปล้นคนที่เดินทางไปมา. คำว่า "Karoto na karīyati pāpaṃ" (ผู้กระทำอยู่ บาปก็ไม่เป็นอันทำ) หมายถึง แม้ผู้กระทำด้วยความสำคัญว่า "เราทำบาป" บาปก็ไม่เป็นอันทำ, บาปไม่มี. แต่ว่า สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีความสำคัญว่า "เราทำ" ดังนี้ ท่านผู้มีทิฏฐิแสดงไว้. คำว่า "Khurapariyantena" (มีขอบคมดังมีดโกน) หมายถึง มีขอบคมดังมีดโกน หรือมีขอบคมเหมือนใบมีดโกน. คำว่า "Ekamaṃsakhala" (ก้อนเนื้อก้อนเดียว) หมายถึง กองเนื้อกองเดียว. คำว่า "Puñja" (กอง) เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า "Tatonidāna" (มีนั่นเป็นเหตุ) หมายถึง มีการกระทำให้เป็นก้อนเนื้อก้อนเดียวเป็นเหตุ.

ဒက္ခိဏန္တိ ဒက္ခိဏတီရေ မနုဿာ ကက္ခဠာ ဒါရုဏာ, တေ သန္ဓာယ ဟနန္တောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥတ္တရန္တိ ဥတ္တရတီရေ သဒ္ဓါ ဟောန္တိ ပသန္နာ ဗုဒ္ဓမာမကာ ဓမ္မမာမကာ သံဃမာမကာ, တေ သန္ဓာယ ဒဒန္တောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဇန္တောတိ မဟာယာဂံ ကရောန္တော. ဒမေနာတိ ဣန္ဒြိယဒမေန ဥပေါသထကမ္မေန. သံယမေနာတိ သီလသံယမေန. သစ္စဝဇ္ဇေနာတိ သစ္စဝစနေန. အာဂမောတိ အာဂမနံ, ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗထာပိ ပါပပုညာနံ ကိရိယမေဝ ပဋိက္ခိပန္တိ.

คำว่า "ทักษิณ" หมายถึง มนุษย์ในฝั่งทิศใต้ (แห่งแม่น้ำคงคา) เป็นคนหยาบช้าดุร้าย, ท่านกล่าวคำว่า "ผู้ฆ่า" เป็นต้น หมายถึงชนเหล่านั้น. คำว่า "อุดร" หมายถึง (มนุษย์) ในฝั่งทิศเหนือ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ, ท่านกล่าวคำว่า "ผู้ให้" เป็นต้น หมายถึงชนเหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า "ผู้บูชายัญ" หมายถึง ผู้กระทำมหายัญ. คำว่า "ด้วยการฝึกตน" หมายถึง ด้วยการสำรวมอินทรีย์ ด้วยอุโบสถกรรม. คำว่า "ด้วยการสำรวม" หมายถึง ด้วยศีลสังวร. คำว่า "ด้วยคำสัตย์" หมายถึง ด้วยการกล่าวคำจริง. คำว่า "อาคม" หมายถึง การมา, ความเป็นไป. (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธการกระทำบุญและบาปโดยประการทั้งปวงทีเดียว.

၇. ဟေတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาเหตุสูตร

၂၁၂. နတ္ထိ [Pg.313] ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယောတိ ဧတ္ထ ပစ္စယောတိ ဟေတုဝေဝစနမေဝ. ဥဘယေနာပိ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သံကိလေသပစ္စယံ, ကာယသုစရိတာဒီနဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိပစ္စယံ ပဋိက္ခိပန္တိ. နတ္ထိ ဗလန္တိ ယမှိ အတ္တနော ဗလေ ပတိဋ္ဌိတာ ဣမေ သတ္တာ ဒေဝတ္တမ္ပိ မာရတ္တမ္ပိ ဗြဟ္မတ္တမ္ပိ သာဝကဗောဓိမ္ပိ ပစ္စေကဗောဓိမ္ပိ သဗ္ဗညုတမ္ပိ ပါပုဏန္တိ, တံ ဗလံ ပဋိက္ခိပန္တိ. နတ္ထိ ဝီရိယန္တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အညမညဝေဝစနာနေဝ. ‘‘ဣဒံ နော ဝီရိယေန, ဣဒံ ပုရိသထာမေန, ဣဒံ ပုရိသပရက္ကမေန ပတ္တ’’န္တိ, ဧဝံ ပဝတ္တဝစနပဋိက္ခေပကရဏဝသေန ပနေတာနိ ဝိသုံ အာဒိယန္တိ.

๒๑๒. ในคำว่า "Natthi hetu natthi paccayo" (เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี) นี้ คำว่า "ปัจจัย" เป็นไวพจน์ของคำว่า "เหตุ" นั่นเอง. (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของกายทุจริตเป็นต้น และปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของกายสุจริตเป็นต้น ซึ่งมีอยู่จริง ด้วยคำทั้งสองนั้น. คำว่า "Natthi balaṃ" (กำลังไม่มี) หมายถึง สัตว์เหล่านี้ตั้งอยู่ในกำลังของตนใดแล้วย่อมถึงความเป็นเทวดาบ้าง ความเป็นมารบ้าง ความเป็นพรหมบ้าง สาวกโพธิบ้าง ปัจเจกโพธิบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง, (พวกมีทิฏฐิ) ย่อมปฏิเสธกำลังนั้น. คำว่า "Natthi vīriyaṃ" (ความเพียรไม่มี) เป็นต้นทั้งหมด เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเอง. แต่ว่า (พวกมีทิฏฐิ) ถือเอาศัพท์เหล่านี้แยกกัน โดยนัยแห่งการปฏิเสธคำพูดที่พูดกันว่า "ผลนี้เราถึงได้ด้วยความเพียร, ผลนี้ถึงได้ด้วยกำลังบุรุษ, ผลนี้ถึงได้ด้วยความบากบั่นของบุรุษ".

သဗ္ဗေ သတ္တာတိ ဩဋ္ဌဂေါဏဂဒြဘာဒယော အနဝသေသေ ပရိဂ္ဂဏှန္တိ. သဗ္ဗေ ပါဏာတိ ဧကိန္ဒြိယော ပါဏော, ဒွိန္ဒြိယော ပါဏောတိအာဒိဝသေန ဝဒန္တိ. သဗ္ဗေ ဘူတာတိ အဏ္ဍကောသဝတ္ထိကောသေသု ဘူတေ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ. သဗ္ဗေ ဇီဝါတိ သာလိယဝဂေါဓုမာဒယော သန္ဓာယ ဝဒန္တိ. တေသု ဟိ တေ ဝိရုဟနဘာဝေန ဇီဝသညိနော. အဝသာ အဗလာ အဝီရိယာတိ တေသံ အတ္တနော ဝသော ဝါ ဗလံ ဝါ ဝီရိယံ ဝါ နတ္ထိ. နိယတိသင်္ဂတိဘာဝပရိဏတာတိ ဧတ္ထ နိယတီတိ နိယတတာ. သင်္ဂတီတိ ဆန္နံ အဘိဇာတီနံ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ဘာဝေါတိ သဘာဝေါယေဝ. ဧဝံ နိယတိယာ စ သင်္ဂတိယာ စ ဘာဝေန စ ပရိဏတာ နာနပ္ပကာရတံ ပတ္တာ. ယေန ဟိ ယထာ ဘဝိတဗ္ဗံ, သော တထေဝ ဘဝတိ. ယေန န ဘဝိတဗ္ဗံ, သော န ဘဝတီတိ ဒဿေန္တိ. ဆသွေဝါဘိဇာတီသူတိ ဆသု ဧဝ အဘိဇာတီသု ဌတွာ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တိ, အညာ သုခဒုက္ခဘူမိ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တိ.

คำว่า "Sabbe sattā" (สัตว์ทั้งปวง) หมายถึง ท่านถือเอาสัตว์ทั้งปวงไม่มีเหลือ เช่น อูฐ โค ลา เป็นต้น. คำว่า "Sabbe pāṇā" (ผู้มีลมปราณทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวโดยแบ่งเป็น สัตว์มีอินทรีย์ ๑, สัตว์มีอินทรีย์ ๒ เป็นต้น. คำว่า "Sabbe bhūtā" (ภูตทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวหมายถึงภูตที่เกิดในฟองไข่ ในครรภ์ และในเถ้าไคล. คำว่า "Sabbe jīvā" (ชีวะทั้งปวง) หมายถึง ท่านกล่าวหมายถึงข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลีชนิดไม่มีหนวด เป็นต้น. เพราะว่า ในพืชเหล่านั้น พวกเขามีความสำคัญว่าเป็นชีวะ เนื่องจากมีภาวะที่งอกขึ้นได้. คำว่า "Avasā abalā avīriyā" (ไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร) หมายถึง สัตว์เหล่านั้นไม่มีอำนาจ หรือกำลัง หรือความเพียรของตน. ในคำว่า "Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā" (แปรไปตามนิยติ สังคติ และภาวะ) นี้ คำว่า "นิยติ" หมายถึง ความเที่ยง. คำว่า "สังคติ" หมายถึง การไปสู่คตินั้นๆ ของอภิชาติ ๖. คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สภาพของตนเองนั่นแหละ. ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหลายแปรไปตามนิยติ สังคติ และภาวะ จึงถึงความเป็นต่างๆ กัน. เพราะว่า สัตว์ใดพึงเป็นอย่างใด สัตว์นั้นก็ย่อมเป็นอย่างนั้น. สัตว์ใดไม่พึงเป็น (อย่างใด) สัตว์นั้นก็ไม่เป็น (อย่างนั้น) ดังนี้ ท่านแสดงไว้. คำว่า "Chasvevābhijātīsu" (ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น) หมายถึง สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น ย่อมเสวยสุขและทุกข์, ภูมิอื่นที่เป็นสุขและทุกข์ไม่มี ดังนี้ ท่านแสดงไว้.

၈-၁၀. မဟာဒိဋ္ဌိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๘-๑๐. อรรถกถามหาทิฏฐิสูตรเป็นต้น

၂၁၃-၂၁၅. အကဋာတိ အကတာ. အကဋဝိဓာတိ အကတဝိဓာနာ, ‘‘ဧဝံ ကရောဟီ’’တိ ကေနစိ ကာရိတာပိ န ဟောန္တီတိ အတ္ထော. အနိမ္မိတာတိ ဣဒ္ဓိယာပိ န နိမ္မိတာ. အနိမ္မာတာတိ အနိမ္မာပိတာ. ‘‘အနိမ္မိတဗ္ဗာ’’တိပိ ပါဌော, န နိမ္မိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဝဉ္ဈာတိ ဝဉ္ဈပသုဝဉ္ဈတာလာဒယော ဝိယ အဖလာ ကဿစိ အဇနကာ. ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ ဌိတာတိ ကူဋဋ္ဌာ. ဧသိကဋ္ဌာယိနော ဝိယ ဟုတွာ ဌိတာတိ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ, ယထာ သုနိခါတော ဧသိကတ္ထမ္ဘော နိစ္စလော တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ ဌိတာတိ အတ္ထော. န ဣဉ္ဇန္တီတိ ဧသိကတ္ထမ္ဘော ဝိယ ဌိတတ္တာ [Pg.314] န စလန္တိ. န ဝိပရိဏမန္တီတိ ပကတိံ န ဝိဇဟန္တိ. န အညမညံ ဗျာဗာဓေန္တီတိ အညမညံ န ဥပဟနန္တိ. နာလန္တိ န သမတ္ထာ. ပထဝီကာယောတိအာဒီသု ပထဝီယေဝ ပထဝီကာယော, ပထဝီသမူဟော ဝါ. သတ္တန္နံတွေဝ ကာယာနန္တိ ယထာ မုဂ္ဂရာသိအာဒီသု ပဟဋံ သတ္ထံ မုဂ္ဂရာသိအာဒီနံ အန္တရေနေဝ ပဝိသတိ, ဧဝံ သတ္တန္နံ ကာယာနံ အန္တရေန ဆိဒ္ဒေန ဝိဝရေန သတ္ထံ ပဝိသတိ. တတ္ထ ‘‘အဟံ ဣမံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေမီ’’တိ ကေဝလံ သညာမတ္တမေဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တိ.

๒๑๓-๒๑๕. คำว่า "Akaṭa" (ไม่ได้ถูกทำ) หมายถึง ไม่ได้ถูกทำ. คำว่า "Akaṭavidha" (ไม่ได้ถูกสร้าง) หมายถึง ไม่ได้ถูกจัดแจง, อธิบายว่า ไม่ได้ถูกใครใช้ให้ทำว่า "จงทำอย่างนี้". คำว่า "Animmita" (ไม่ได้ถูกนิรมิต) หมายถึง ไม่ได้ถูกนิรมิตแม้ด้วยฤทธิ์. ก็มีบาลีว่า "Animmitabbā" บ้าง, อธิบายว่า ไม่พึงถูกนิรมิต. คำว่า "Vañjha" (เป็นหมัน) หมายถึง ไม่มีผล ไม่ก่อให้เกิดอะไร เหมือนแม่โคที่เป็นหมัน ต้นตาลที่ไม่มีผล เป็นต้น. คำว่า "Kūṭaṭṭha" (ตั้งมั่นดุจยอดเขา) เพราะตั้งอยู่เหมือนยอดเขา. คำว่า "Esikaṭṭhāyiṭṭhita" (ตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน) เพราะเป็นเหมือนเสาเขื่อนแล้วตั้งอยู่, อธิบายว่า ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว เหมือนเสาเขื่อนที่ฝังไว้ดีแล้วย่อมตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ฉันใด ก็ฉันนั้น. คำว่า "Na iñjanti" (ย่อมไม่เอนเอียง) หมายถึง ย่อมไม่หวั่นไหว เพราะตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน. คำว่า "Na vipariṇamanti" (ย่อมไม่แปรปรวน) หมายถึง ย่อมไม่ละปกติ. คำว่า "Na aññamaññaṃ byābādhenti" (ย่อมไม่เบียดเบียนกันและกัน) หมายถึง ย่อมไม่เบียดเบียนกันและกัน. คำว่า "Nālaṃ" (ไม่สามารถ) หมายถึง ไม่สามารถ. ในคำว่า "Pathavīkāyo" (ปฐวีกาย) เป็นต้น ปฐวีธาตุนั่นเองชื่อว่าปฐวีกาย, หรือหมู่แห่งปฐวี (ชื่อว่าปฐวีกาย). คำว่า "Sattannaṃtveva kāyānaṃ" (แห่งกายทั้ง ๗ เท่านั้น) หมายถึง ศัสตราวุธที่ประหารลงในกองถั่วเป็นต้น ย่อมเข้าไปในระหว่างแห่งกองถั่วเป็นต้นเท่านั้น ฉันใด, ศัสตราวุธย่อมเข้าไปทางช่องว่างที่เป็นระหว่างแห่งกายทั้ง ๗ ฉันนั้น. ในกรณีนั้น ท่านแสดงว่า (ความคิดที่ว่า) "เราย่อมปลงสัตว์นี้จากชีวิต" เป็นเพียงสักว่าสัญญาเท่านั้น.

ယောနိပမုခသတသဟဿာနီတိ ပမုခယောနီနံ ဥတ္တမယောနီနံ စုဒ္ဒသသတသဟဿာနိ အညာနိ စ သဋ္ဌိသတာနိ အညာနိ စ ဆသတာနိ ပဉ္စ စ ကမ္မုနော သတာနီတိ ပဉ္စကမ္မသတာနိ စာတိ ကေဝလံ တက္ကမတ္တကေန နိရတ္ထကဒိဋ္ဌိံ ဒီပေန္တိ. ပဉ္စ စ ကမ္မာနိ တီဏိ စ ကမ္မာနီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကေစိ ပနာဟု ‘‘ပဉ္စ ကမ္မာနီတိ ပဉ္စိန္ဒြိယဝသေန ဂဏှန္တိ, တီဏီတိ ကာယကမ္မာဒိဝသေနာ’’တိ. ကမ္မေ စ အဍ္ဎကမ္မေ စာတိ ဧတ္ထ ပနဿ ကာယကမ္မဝစီကမ္မာနိ ကမ္မန္တိ လဒ္ဓိ, မနောကမ္မံ ဥပဍ္ဎကမ္မန္တိ. ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါတိ ဒွါသဋ္ဌိပဋိပဒါတိ ဝဒန္တိ. ဒွဋ္ဌန္တရကပ္ပာတိ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ စတုသဋ္ဌိ အန္တရကပ္ပာ နာမ ဟောန္တိ, အယံ ပန အညေ ဒွေ အဇာနန္တော ဧဝမာဟ.

คำว่า โยนิปมุขแสนหนึ่ง (หมายถึง) โยนิที่เป็นประธาน โยนิชั้นสูง 1,400,000, อื่นอีก 6,000, อื่นอีก 600 และกรรม 500 ดังนี้ พวกเขาย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้สาระด้วยเพียงการตรึกนึกเอาเท่านั้น แม้ในคำเป็นต้นว่า กรรม 5 และกรรม 3 ก็นัยนี้เหมือนกัน แต่บางพวกกล่าวว่า “คำว่า กรรม 5 เขาถือเอาโดยนัยแห่งอินทรีย์ 5, คำว่า กรรม 3 เขาถือเอาโดยนัยแห่งกายกรรมเป็นต้น” ส่วนในคำว่า กรรมและกึ่งกรรมนี้ ลัทธิของเขามีว่า กายกรรมและวจีกรรม ชื่อว่า กรรม, มโนกรรม ชื่อว่า กึ่งกรรม คำว่า ปฏิปทา 62 พวกเขากล่าวว่า ปฏิปทา 62 คำว่า อันตรกัป 62 (คือ) ในกัปหนึ่งมีอันตรกัป 64 แต่ผู้นี้ไม่รู้อันตรกัปอีก 2 จึงกล่าวอย่างนี้

ဆဠာဘိဇာတိယောတိ ကဏှာဘိဇာတိ နီလာဘိဇာတိ လောဟိတာဘိဇာတိ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတိ သုက္ကာဘိဇာတိ ပရမသုက္ကာဘိဇာတီတိ ဣမာ ဆ အဘိဇာတိယော ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဩရဗ္ဘိကာ သူကရိကာ သာကုဏိကာ မာဂဝိကာ လုဒ္ဒါ မစ္ဆဃာတကာ စောရာ စောရဃာတကာ ဗန္ဓနာဂါရိကာ, ယေ ဝါ ပနညေပိ ကေစိ ကုရူရကမ္မန္တာ, အယံ ကဏှာဘိဇာတီတိ ဝဒန္တိ. ဘိက္ခူ နီလာဘိဇာတီတိ ဝဒန္တိ. တေ ကိရ စတူသု ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တိ, ‘‘ဘိက္ခူ စ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ’’တိ (အ. နိ. ၆.၅၇) အယံ ဟိဿ ပါဠိ ဧဝ. အထ ဝါ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ ဧဝ နာမ ဧကေ ပဗ္ဗဇိတာတိ ဝဒန္တိ. လောဟိတာဘိဇာတိ နာမ နိဂဏ္ဌာ ဧကသာဋကာတိ ဝဒန္တိ. ဣမေ ကိရ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဏ္ဍရတရာ. ဂိဟီ ဩဒါတဝသနာ အစေလကသာဝကာ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတီတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ အတ္တနော ပစ္စယဒါယကေ နိဂဏ္ဌေဟိပိ ဇေဋ္ဌကတရေ ကရောန္တိ. အာဇီဝကာ အာဇီဝိနိယော အယံ သုက္ကာဘိဇာတီတိ ဝဒန္တိ. တေ ကိရ ပုရိမေဟိ စတူဟိ ပဏ္ဍရတရာ[Pg.315]. နန္ဒော ဝစ္ဆော, ကိသော သံကိစ္စော, မက္ခလိ ဂေါသာလော ပရမသုက္ကာဘိဇာတီတိ ဝဒန္တိ. တေ ကိရ သဗ္ဗေဟိ ပဏ္ဍရတရာ.

คำว่า อภิชาติ 6 พวกเขากล่าวอภิชาติ 6 เหล่านี้ คือ กัณหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิททาภิชาติ สุกกาภิชาติ ปรมสุกกาภิชาติ ในอภิชาติเหล่านั้น คนฆ่าแกะ คนฆ่าสุกร พรานนก พรานเนื้อ พรานผู้โหดร้าย คนฆ่าปลา โจร เพชฌฆาตฆ่าโจร พัศดี หรือคนอื่นๆ บางพวกผู้มีการงานอันทารุณ พวกเขากล่าวว่า นี้ชื่อว่า กัณหาภิชาติ พวกเขากล่าวว่า ภิกษุทั้งหลายชื่อว่า นีลาภิชาติ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นใส่หนามลงในปัจจัย 4 แล้วฉัน บาลีของเขาว่า “ภิกษุทั้งหลายมีวัตรดุจหนาม” นี้เอง หรืออีกอย่างหนึ่ง พวกเขากล่าวว่า บรรพชิตบางพวกชื่อว่า กัณฏกวุตติกะ พวกเขากล่าวว่า นิครนถ์ผู้นุ่งผ้าผืนเดียว ชื่อว่า โลหิตาภิชาติ ได้ยินว่า นิครนถ์เหล่านี้บริสุทธิ์กว่าสองพวกแรก พวกเขากล่าวว่า คฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาว สาวกของอเจลกะ ชื่อว่า หลิททาภิชาติ พวกเขาทำปัจจยทายกของตนให้ประเสริฐกว่าแม้พวกนิครนถ์อย่างนี้ พวกเขากล่าวว่า อาชีวกและอาชีวินี นี้ชื่อว่า สุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าสี่พวกแรก พวกเขากล่าวว่า นันทะ วัจฉะ กิสะ สังกิจจะ และมักขลิ โคสาล ชื่อว่า ปรมสุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าคนทั้งหมด

အဋ္ဌ ပုရိသဘူမိယောတိ မန္ဒဘူမိ ခိဍ္ဍာဘူမိ ဝီမံသကဘူမိ ဥဇုဂတဘူမိ သေခဘူမိ သမဏဘူမိ ဇာနနဘူမိ ပန္နဘူမီတိ ဣမာ အဋ္ဌ ပုရိသဘူမိယောတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဇာတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ သတ္တ ဒိဝသေ သမ္ဗာဓဋ္ဌာနတော နိက္ခန္တတ္တာ သတ္တာ မန္ဒာ ဟောန္တိ မောမူဟာ, အယံ မန္ဒဘူမီတိ ဝဒန္တိ. ယေ ပန ဒုဂ္ဂတိတော အာဂတာ ဟောန္တိ, တေ အဘိဏှံ ရောဒန္တိ စေဝ ဝိရဝန္တိ စ, သုဂတိတော အာဂတာ တံ အနုဿရိတွာ အနုဿရိတွာ ဟသန္တိ, အယံ ခိဍ္ဍာဘူမိ နာမ. မာတာပိတူနံ ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ မဉ္စံ ဝါ ပီဌံ ဝါ ဂဟေတွာ ဘူမိယံ ပဒနိက္ခိပနံ ဝီမံသကဘူမိ နာမ. ပဒသာ ဂန္တုံ သမတ္ထကာလော ဥဇုဂတဘူမိ နာမ. သိပ္ပာနိ သိက္ခနကာလော သေခဘူမိ နာမ. ဃရာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇနကာလော သမဏဘူမိ နာမ. အာစရိယံ သေဝိတွာ ဇာနနကာလော ဇာနနဘူမိ နာမ. ‘‘ဘိက္ခု စ ပန္နကော ဇိနော န ကိဉ္စိ အာဟာ’’တိ ဧဝံ အလာဘိံ သမဏံ ပန္နဘူမီတိ ဝဒန္တိ.

คำว่า บุรุษภูมิ 8 พวกเขากล่าวบุรุษภูมิ 8 เหล่านี้ คือ มันทภูมิ ขิฑฑาภูมิ วีมังสกภูมิ อุชุคตภูมิ เสขภูมิ สมณภูมิ ชานนภูมิ ปันนภูมิ ในภูมิเหล่านั้น ตั้งแต่วันที่เกิดไป 7 วัน สัตว์ทั้งหลายจะมึนงงหลงใหล เพราะออกมาจากที่คับแคบ พวกเขากล่าวว่า นี้ชื่อว่า มันทภูมิ ส่วนผู้ที่มาจากทุคติ ย่อมร้องไห้และคร่ำครวญอยู่เนืองๆ ผู้ที่มาจากสุคติ ระลึกถึงสุคตินั้นๆ แล้วก็หัวเราะ นี้ชื่อว่า ขิฑฑาภูมิ การจับมือหรือเท้าของมารดาบิดา หรือจับเตียงหรือตั่งแล้วเหยียบย่างเท้าลงบนพื้นดิน ชื่อว่า วีมังสกภูมิ กาลที่สามารถเดินไปด้วยเท้าได้ ชื่อว่า อุชุคตภูมิ กาลที่ศึกษาวิชาศิลปะ ชื่อว่า เสขภูมิ กาลที่ออกจากเรือนบวช ชื่อว่า สมณภูมิ กาลที่เข้าไปหาอาจารย์แล้วเรียนรู้ ชื่อว่า ชานนภูมิ พวกเขากล่าวสมณะผู้ไม่มีลาภว่า ปันนภูมิ เหมือนดังคำว่า “ภิกษุผู้ร่วงโรยแล้ว ชนะแล้ว ไม่กล่าวอะไรเลย”

ဧကူနပညာသ အာဇီဝကသတေတိ ဧကူနပညာသ အာဇီဝဝုတ္တိသတာနိ. ပရိဗ္ဗာဇကသတေတိ ပရိဗ္ဗာဇကပဗ္ဗဇ္ဇာသတာနိ. နာဂဝါသသတေတိ နာဂမဏ္ဍလသတာနိ. ဝီသေ ဣန္ဒြိယသတေတိ ဝီသ ဣန္ဒြိယသတာနိ. တိံသေ နိရယသတေတိ တိံသ နိရယသတာနိ. ရဇောဓာတုယောတိ ရဇဩကိရဏဋ္ဌာနာနိ. ဟတ္ထပိဋ္ဌိပါဒပိဋ္ဌာဒီနိ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သတ္တ သညီဂဗ္ဘာတိ ဩဋ္ဌဂေါဏဂဒြဘအဇပသုမိဂမဟိံသေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သတ္တ အသညီဂဗ္ဘာတိ သာလိယဝဂေါဓုမမုဂ္ဂကင်္ဂုဝရကကုဒြူသကေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. နိဂဏ္ဌိဂဗ္ဘာတိ ဂဏ္ဌိမှိ ဇာတဂဗ္ဘာ, ဥစ္ဆုဝေဠုနဠာဒယော သန္ဓာယ ဝဒတိ. သတ္တ ဒေဝါတိ ဗဟူ ဒေဝါ, သော ပန သတ္တာတိ ဝဒတိ. မနုဿာပိ အနန္တာ, သော သတ္တာတိ ဝဒတိ. သတ္တ ပေသာစာတိ ပိသာစာ မဟန္တမဟန္တာ, သတ္တာတိ ဝဒတိ. သရာတိ မဟာသရာ. ကဏ္ဏမုဏ္ဍ-ရထကာရ-အနောတတ္တ-သီဟပ္ပပါတ-ဆဒ္ဒန္တ-မုစလိန္ဒ-ကုဏာလဒဟေ ဂဟေတွာ ဝဒတိ.

คำว่า อาชีวกะร้อยหนึ่งหย่อนห้าสิบ คือ ความเป็นอยู่ของอาชีวะ 4,900 คำว่า ปริพาชกร้อยหนึ่ง คือ การบวชเป็นปริพาชก 100 คำว่า ที่อยู่ของนาคร้อยหนึ่ง คือ ภพของนาค 100 คำว่า อินทรีย์ร้อยยี่สิบ คือ อินทรีย์ 120 คำว่า นรกร้อยสามสิบ คือ นรก 3,000 คำว่า รโชธาตุ คือ สถานที่ที่ธุลีฟุ้งไป เขากล่าวหมายถึงหลังมือหลังเท้าเป็นต้น คำว่า สัญญีครรภ์ 7 เขากล่าวหมายถึง อูฐ โค ลา แพะ แกะ เนื้อ และกระบือ คำว่า อสัญญีครรภ์ 7 เขากล่าวหมายถึง ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ถั่วเขียว ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ คำว่า นิครนถีครรภ์ คือ ครรภ์ที่เกิดในข้อ เขากล่าวหมายถึง อ้อย ไม้ไผ่ ไม้อ้อ เป็นต้น คำว่า เทวดา 7 คือ เทวดามีมาก แต่เขากลับกล่าวว่า 7 แม้มนุษย์ก็มีมากมาย แต่เขากล่าวว่า 7 คำว่า ปีศาจ 7 คือ ปีศาจมีมากมาย แต่เขากล่าวว่า 7 คำว่า สระ คือ สระใหญ่ เขากล่าวโดยถือเอาสระกัณณมุณฑะ รถการะ อโนดาต สีหปปาตะ ฉัททันตะ มุจลินท์ และกุณาลทหะ

ပဝုဋာတိ ဂဏ္ဌိကာ. ပပါတာတိ မဟာပပါတာ. ပပါတသတာနီတိ ခုဒ္ဒကပပါတသတာနိ. သုပိနာတိ မဟာသုပိနာ. သုပိနသတာနီတိ ခုဒ္ဒကသုပိနသတာနိ. မဟာကပ္ပိနောတိ မဟာကပ္ပာနံ. ဧတ္ထ ဧကမှာ မဟာသရာ ဝဿသတေ [Pg.316] ဝဿသတေ ကုသဂ္ဂေန ဧကံ ဥဒကဗိန္ဒုံ နီဟရိတွာ သတ္တက္ခတ္တုံ တမှိ သရေ နိရုဒကေ ကတေ ဧကော မဟာကပ္ပောတိ ဝဒတိ. ဧဝရူပါနံ မဟာကပ္ပာနံ စတုရာသီတိသတသဟဿာနိ ခေပေတွာ ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောန္တီတိ အယမဿ လဒ္ဓိ. ပဏ္ဍိတောပိ ကိရ အန္တရာဝိသုဇ္ဈိတုံ န သက္ကောတိ, ဗာလောပိ တတော ဥဒ္ဓံ န ဂစ္ဆတိ.

คำว่า ปวุฏา คือ ปุ่ม, ข้อ คำว่า ปปาตา คือ เหวใหญ่ คำว่า ปปาตสตานิ คือ เหวเล็ก 100 คำว่า สุปินา คือ ความฝันใหญ่ คำว่า สุปินสตานิ คือ ความฝันเล็ก 100 คำว่า มหากัปปิโน คือ แห่งมหากัปทั้งหลาย ในข้อนี้ เขากล่าวว่า เมื่อนำหยดน้ำหนึ่งหยดออกจากสระใหญ่แห่งหนึ่งด้วยปลายหญ้าคาทุกๆ ร้อยปี จนสระนั้นเหือดแห้งไป 7 ครั้ง จึงเป็นมหากัปหนึ่ง เมื่อสิ้นมหากัปเช่นนี้ 8,400,000 กัปแล้ว ทั้งคนพาลและบัณฑิตย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ นี้เป็นลัทธิของเขา ได้ยินว่า แม้บัณฑิตก็ไม่สามารถบริสุทธิ์ได้ในระหว่าง แม้คนพาลก็ไม่ไปเกินกว่านั้น

သီလေန ဝါတိ အစေလကသီလေန ဝါ အညေန ဝါ ယေန ကေနစိ. ဝတေနာတိ တာဒိသေနေဝ ဝတေန. တပေနာတိ တပေါကမ္မေန. အပရိပက္ကံ ပရိပါစေတိ နာမ ယော ‘‘အဟံ ပဏ္ဍိတော’’တိ အန္တရာ ဝိသုဇ္ဈတိ. ပရိပက္ကံ ဖုဿ ဖုဿ ဗျန္တီကရောတိ နာမ ယော ‘‘အဟံ ဗာလော’’တိ ဝုတ္တပရိမာဏကာလံ အတိက္ကမိတွာ ယာတိ. ဟေဝံ နတ္ထီတိ ဧဝံ နတ္ထိ. တဉှိ ဥဘယမ္ပိ န သက္ကာ ကာတုန္တိ ဒီပေတိ. ဒေါဏမိတေတိ ဒေါဏေန မိတံ ဝိယ. သုခဒုက္ခေတိ သုခဒုက္ခံ. ပရိယန္တကတေတိ ဝုတ္တပရိမာဏေန ကာလေန ကတပရိယန္တော. နတ္ထိ ဟာယနဝဍ္ဎနေတိ နတ္ထိ ဟာယနဝဍ္ဎနာနိ, န သံသာရော ပဏ္ဍိတဿ ဟာယတိ, န ဗာလဿ ဝဍ္ဎတီတိ အတ္ထော. ဥက္ကံသာဝကံသေတိ ဥက္ကံသာဝကံသာ. ဟာယနဝဍ္ဎနာနမေဝေတံ ဝေဝစနံ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေန္တော သေယျထာပိ နာမာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုတ္တဂုဠေတိ ဝေဌေတွာ ကတသုတ္တဂုဠေ. နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ပလေတီတိ ပဗ္ဗတေ ဝါ ရုက္ခဂ္ဂေ ဝါ ဌတွာ ခိတ္တံ သုတ္တပ္ပမာဏေန နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ဂစ္ဆတိ, သုတ္တေ ခီဏေ တတ္ထေဝ တိဋ္ဌတိ, န ဂစ္ဆတိ ဧဝမေဝ ဗာလာ စ ပဏ္ဍိတာ စ ကာလဝသေန နိဗ္ဗေဌိယမာနာ သုခဒုက္ခံ ပလေန္တိ, ယထာဝုတ္တေန ကာလေန အတိက္ကမန္တီတိ ဒဿေတိ.

บทว่า สีเลน วา (ด้วยศีล) คือ ด้วยอเจลกศีล (ศีลของชีเปลือย) หรือด้วยศีลอย่างอื่นอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า วเตน (ด้วยวัตร) คือ ด้วยวัตรเช่นนั้นนั่นเทียว บทว่า ตเปน (ด้วยตบะ) คือ ด้วยการบำเพ็ญตบะ ชื่อว่าย่อมทำกรรมที่ยังไม่แก่รอบให้แก่รอบ คือ ผู้ใดบริสุทธิ์ในระหว่างด้วยคิดว่า "เราเป็นบัณฑิต" ชื่อว่าย่อมทำกรรมที่แก่รอบแล้วให้สิ้นไปโดยลำดับ คือ ผู้ใดก้าวล่วงกาลเวลาตามประมาณที่กล่าวแล้วด้วยคิดว่า "เราเป็นคนพาล" แล้วเวียนว่ายไป บทว่า เหวํ นตฺถิ (อย่างนั้นไม่มี) คือ อย่างนั้นไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า เพราะว่า การกระทำทั้งสองอย่างนั้นไม่อาจทำได้ บทว่า โทณมิเต (ตวงด้วยทะนาน) คือ ราวกับตวงด้วยทะนาน บทว่า สุขทุกฺเข (ในสุขและทุกข์) คือ สุขและทุกข์ บทว่า ปริยนฺตกเต (มีที่สุดอันทำแล้ว) คือ มีที่สุดอันทำแล้วด้วยกาลตามประมาณที่กล่าวแล้ว บทว่า นตฺถิ หายนวฑฺฒเน (ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ) คือ ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ อธิบายว่า สังสารวัฏย่อมไม่เสื่อมไปสำหรับบัณฑิต ย่อมไม่เจริญขึ้นสำหรับคนพาล บทว่า อุกฺกํสาวกํเส (ความยิ่งและความหย่อน) คือ ความยิ่งและความหย่อน เป็นไวพจน์ของความเสื่อมและความเจริญนั่นเทียว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ นาม (เปรียบเหมือน) ในบทเหล่านั้น บทว่า สุตฺตคุเฬ (ในกลุ่มด้าย) คือ ในกลุ่มด้ายที่ทำโดยการพันไว้ บทว่า นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลติ (คลี่ออกไปเท่านั้น) คือ กลุ่มด้ายที่บุคคลยืนอยู่บนภูเขาหรือยอดไม้แล้วขว้างไป ย่อมคลี่ออกไปตามประมาณของเส้นด้ายเท่านั้น เมื่อด้ายหมดแล้ว ก็หยุดอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่ไปต่อ ฉันใด คนพาลและบัณฑิตทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมคลี่สุขและทุกข์ออกไปด้วยอำนาจแห่งกาล ย่อมก้าวล่วงไปตามกาลที่กล่าวแล้ว ดังนี้

၁၁-၁၈. အန္တဝါသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอันตวาสูตร เป็นต้น

၂၁၆-၂၂၃. အန္တဝါ လောကောတိ ဧကတော ဝဍ္ဎိတနိမိတ္တံ လောကောတိ ဂါဟေန ဝါ တက္ကေန ဝါ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ. အနန္တဝါတိ သဗ္ဗတော ဝဍ္ဎိတံ အပ္ပမာဏနိမိတ္တံ လောကောတိ ဂါဟေန ဝါ တက္ကေန ဝါ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ. တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဇီဝဉ္စ သရီရဉ္စ ဧကမေဝါတိ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဣမာနိ တာဝ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝသေန အဋ္ဌာရသ ဝေယျာကရဏာနိ ဧကံ ဂမနံ.

(ข้อ ๒๑๖-๒๒๓) บทว่า โลกมีที่สุด คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดถือหรือด้วยการตรึกเอาว่า นิมิตที่แผ่ขยายไปส่วนเดียวเป็นโลก บทว่า โลกไม่มีที่สุด คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดถือหรือด้วยการตรึกเอาว่า นิมิตที่ไม่มีประมาณซึ่งแผ่ขยายไปโดยรอบเป็นโลก บทว่า ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้น คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า ชีพและสรีระเป็นอันเดียวกัน ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น เวยยากรณ์ ๑๘ ประการเหล่านี้ด้วยอำนาจแห่งโสดาปัตติมรรค เป็นหมวดหนึ่งก่อน

၂. ဒုတိယဂမနာဒိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาทุติยคมนวรรค เป็นต้น

၂၂၄-၃၀၁. ဒုတိယံ [Pg.317] ဂမနံ ဒုက္ခဝသေန ဝုတ္တံ. တတြာပိ အဋ္ဌာရသေဝ ဝေယျာကရဏာနိ, တတော ပရာနိ ‘‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ အဋ္ဌ ဝေယျာကရဏာနိ, တေဟိ သဒ္ဓိံ တံ ဒုတိယပေယျာလောတိ ဝုတ္တော.

(ข้อ ๒๒๔-๓๐๑) หมวดที่สอง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งทุกข์ แม้ในหมวดนั้น ก็มีเวยยากรณ์ ๑๘ ประการเหมือนกัน เวยยากรณ์ ๘ ประการนอกเหนือจากนั้น มีอาทิว่า "อัตตาเป็นรูป" หมวดนั้นพร้อมกับเวยยากรณ์ ๘ ประการเหล่านั้น เรียกว่า ทุติยเปยยาล

တတ္ထ ရူပီတိ အာရမ္မဏမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟိတဒိဋ္ဌိ. အရူပီတိ ဈာနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟိတဒိဋ္ဌိ. ရူပီ စ အရူပီ စာတိ အာရမ္မဏဉ္စ ဈာနဉ္စ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟိတဒိဋ္ဌိ. နေဝ ရူပီ နာရူပီတိ တက္ကမတ္တေန ဂဟိတဒိဋ္ဌိ. ဧကန္တသုခီတိ လာဘီတက္ကီဇာတိဿရာနံ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ. ဈာနလာဘိနောပိ ဟိ အတီတေ ဧကန္တသုခံ အတ္တဘာဝံ မနသိကရောတော ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တက္ကိနောပိ ‘‘ယထာ ဧတရဟိ အဟံ ဧကန္တသုခီ, ဧဝံ သမ္ပရာယေပိ ဘဝိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဇာတိဿရဿပိ သတ္တဋ္ဌဘဝေ သုခိတဘာဝံ ပဿန္တဿ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧကန္တဒုက္ခီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อัตตาเป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาอารมณ์นั่นเทียวว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาไม่เป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาฌานว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาทั้งเป็นรูปและไม่เป็นรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือเอาทั้งอารมณ์และฌานว่าเป็น "อัตตา" บทว่า อัตตาทั้งไม่เป็นรูปและไม่เป็นอรูป คือ ทิฏฐิที่ยึดถือด้วยการตรึกเอาเท่านั้น บทว่า อัตตาเป็นสุขโดยส่วนเดียว คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้ฌาน ผู้ตรึก และผู้ระลึกชาติได้ เพราะแม้ผู้ได้ฌาน เมื่อมนสิการถึงอัตภาพที่เป็นสุขโดยส่วนเดียวในอดีต ทิฏฐิอย่างนี้ก็เกิดขึ้น แม้ผู้ตรึก ก็เกิดทิฏฐิขึ้นว่า "เราเป็นสุขโดยส่วนเดียวในบัดนี้ฉันใด แม้ในสัมปรายภพก็จักเป็นสุขโดยส่วนเดียวฉันนั้น" แม้ผู้ระลึกชาติได้ เมื่อเห็นความเป็นผู้มีสุขใน ๗-๘ ภพ ทิฏฐิอย่างนี้ก็เกิดขึ้น แม้ในบทว่า อัตตาเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

တတိယပေယျာလော အနိစ္စဒုက္ခဝသေန တေဟိယေဝ ဆဗ္ဗီသတိယာ သုတ္တေဟိ ဝုတ္တော, စတုတ္ထပေယျာလော တိပရိဝဋ္ဋဝသေနာတိ.

ตติยเปยยาล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยพระสูตร ๒๖ สูตรเหล่านั้นนั่นแหละ โดยนัยแห่งอนิจจังและทุกข์ ส่วนจตุตถเปยยาล ตรัสไว้โดยนัยแห่งไตรปริวัฏ

ဒိဋ္ဌိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทิฏฐิสังยุต จบ

၄. ဩက္ကန္တသံယုတ္တံ

๔. โอกกันตสังยุต

၁-၁၀. စက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาจักขุสูตร เป็นต้น

၃၀၂-၃၁၁. ဩက္ကန္တသံယုတ္တေ အဓိမုစ္စတီတိ သဒ္ဓါဓိမောက္ခံ ပဋိလဘတိ. ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမန္တိ ပဝိဋ္ဌော အရိယမဂ္ဂံ. အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုန္တိ ဣမိနာ ဥပ္ပန္နေ မဂ္ဂေ ဖလဿ အနန္တရာယတံ ဒီပေတိ. ဥပ္ပန္နသ္မိဉှိ မဂ္ဂေ ဖလဿ အန္တရာယကရဏံ နာမ နတ္ထိ. တေနေဝါဟ – ‘‘အယဉ္စ ပုဂ္ဂလော သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော အဿ, ကပ္ပဿ စ ဥဍ္ဍယှနဝေလာ အဿ, နေဝ တာဝ ကပ္ပော ဥဍ္ဍယှေယျ, ယာဝါယံ ပုဂ္ဂလော န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဌိတကပ္ပီ’’တိ (ပု. ပ. ၁၇). မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ ပမာဏတော ဩလောကနံ ခမန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

(ข้อ ๓๐๒-๓๑๑) ในโอกกันตสังยุต บทว่า อธิมุจฺจติ (ย่อมน้อมใจเชื่อ) คือ ย่อมได้สัทธาธิโมกข์ บทว่า โอกฺกนฺโต สมฺมตฺตนิยามํ (หยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม) คือ เข้าไปสู่อริยมรรค ด้วยบทว่า อภพฺโพ จ ตาว กาลํ กาตุํ (และยังไม่ควรทำกาละเพียงนั้น) ทรงแสดงถึงความไม่มีอันตรายแก่ผลเมื่อมรรคเกิดขึ้นแล้ว เพราะเมื่อมรรคเกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่ชื่อว่าทำอันตรายแก่ผลย่อมไม่มี ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "และบุคคลนี้พึงเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล และพึงเป็นเวลาที่กัปจะพินาศ กัปนั้นยังไม่พึงพินาศตราบเท่าที่บุคคลนี้ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล บุคคลนี้เรียกว่า ฐิตกัปปี" (บุคคลผู้มีกัปตั้งอยู่) (ปุ. ป. ๑๗) บทว่า มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมนฺติ (ย่อมทนต่อการเพ่งโดยประมาณ) คือ ย่อมทนต่อการพิจารณาโดยประมาณ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

ဩက္ကန္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาโอกกันตสังยุต จบ

၅. ဥပ္ပာဒသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอุปปาทสังยุต

၃၁၂-၃၂၁. ဥပ္ပာဒသံယုတ္တေ [Pg.318] သဗ္ဗံ ပါကဋမေဝ.

(ข้อ ๓๑๒-๓๒๑) ในอุปปาทสังยุต ทั้งหมดปรากฏชัดแล้วทั้งนั้น

ဥပ္ပာဒသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอุปปาทสังยุต จบ

၆. ကိလေသသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถากิเลสสังยุต

၃၂၂-၃၃၁. ကိလေသသံယုတ္တေ စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသောတိ ကတရစိတ္တဿ? စတုဘူမကစိတ္တဿ. တေဘူမကစိတ္တဿ တာဝ ဟောတု, လောကုတ္တရဿ ကထံ ဥပက္ကိလေသော ဟောတီတိ? ဥပ္ပတ္တိနိဝါရဏတော. သော ဟိ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန ဥပက္ကိလေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. နေက္ခမ္မနိန္နန္တိ နဝလောကုတ္တရဓမ္မနိန္နံ. စိတ္တန္တိ သမထဝိပဿနာစိတ္တံ. အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန အဘိဇာနိတွာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗေသု ဆဠဘိညာဓမ္မေသု, ဧကံ ဓမ္မံ ဝါ ဂဏှန္တေန နေက္ခမ္မန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

(ข้อ ๓๒๒-๓๓๑) ในกิเลสสังยุต บทว่า จิตฺตสฺเสโส อุปกฺกิเลโส (นี้เป็นอุปกิเลสของจิต) ถามว่า ของจิตอะไร? ตอบว่า ของจตุภูมกจิต ถามว่า ของเตภูมกจิตนั้นเป็นอยู่แล้ว แต่จะเป็นอุปกิเลสของโลกุตตรจิตได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะห้ามการเกิดขึ้น พึงทราบว่า เพราะฉันทราคะนั้นชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เพราะไม่ให้โอกาสแก่โลกุตตรจิตนั้นเพื่อจะเกิดขึ้น บทว่า เนกฺขมฺมนินฺนํ (น้อมไปในเนกขัมมะ) คือ น้อมไปในนวโลกุตตรธรรม บทว่า จิตฺตํ (จิต) คือ สมถวิปัสสนาจิต บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกรณิเยสุ ธมฺเมสุ (ในธรรมทั้งหลายอันพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง) คือ ในอภิญญาธรรม ๖ ที่พึงทำให้แจ้งโดยรู้ยิ่งด้วยปัจจเวกขณญาณ หรือเมื่อถือเอาธรรมอย่างหนึ่ง (คือนิพพาน) พึงถือเอาว่าเป็นเนกขัมมะ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

ကိလေသသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถากิเลสสังยุต จบ

၇. သာရိပုတ္တသံယုတ္တံ

๗. สารีปุตตสังยุต

၁-၉. ဝိဝေကဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาวิเวกชสูตร เป็นต้น

၃၃၂-၃၄၀. သာရိပုတ္တသံယုတ္တဿ ပဌမေ န ဧဝံ ဟောတီတိ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရာနံ ပဟီနတ္တာ ဧဝံ န ဟောတိ. ဒုတိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဌမာဒီနိ.

(ข้อ ๓๓๒-๓๔๐) ในปฐมสูตรแห่งสารีปุตตสังยุต บทว่า น เอวํ โหติ (ย่อมไม่มีอย่างนั้น) คือ ย่อมไม่มีอย่างนั้น เพราะละอหังการและมมังการได้แล้ว แม้ในทุติยฌานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน (ข้อ) ที่หนึ่งเป็นต้น

၁၀. သုစိမုခီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาสุจิมุขีสูตร

၃၄၁. ဒသမေ သုစိမုခီတိ ဧဝံနာမိကာ. ဥပသင်္ကမီတိ ထေရံ အဘိရူပံ ဒဿနီယံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သမန္တပါသာဒိကံ ဒိသွာ ‘‘ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ပရိဟာသံ ကရိဿာမီ’’တိ ဥပသင်္ကမိ. အထ ထေရေန တသ္မိံ ဝစနေ ပဋိက္ခိတ္တေ ‘‘ဣဒါနိဿ [Pg.319] ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’’တိ မညမာနာ တေန ဟိ, သမဏ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇသီတိ အာဟ. ဒိသာမုခေါတိ စတုဒ္ဒိသာမုခေါ, စတဿော ဒိသာ ဩလောကေန္တောတိ အတ္ထော. ဝိဒိသာမုခေါတိ စတဿော ဝိဒိသာ ဩလောကေန္တော.

๓๔๑. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สุจิมุขี ได้แก่ ปริพาชิกาชื่ออย่างนี้. คำว่า อุปสงฺกมิ (เข้าไปหา) คือ เห็นพระเถระผู้มีรูปงาม น่าดู มีผิวพรรณดุจทองคำ น่าเลื่อมใสโดยรอบแล้ว (คิดว่า) "เราจักทำการหยอกล้อกับท่านผู้นี้" จึงเข้าไปหา. ครั้นเมื่อคำพูดนั้นถูกพระเถระปฏิเสธแล้ว นางสำคัญอยู่ว่า "บัดนี้ เราจักยกโทษแก่ท่านผู้นี้" จึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันโดยเงยหน้าหรือ". คำว่า ทิสามุโข คือ ผู้มีหน้าต่อทิศทั้ง ๔ อธิบายว่า แลดูทิศทั้ง ๔. คำว่า วิทิสามุโข คือ แลดูทิศเฉียงทั้ง ๔.

ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယာတိ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာသင်္ခါတာယ တိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ. ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ နာမ လာဗုဝတ္ထု-ကုမ္ဘဏ္ဍဝတ္ထု-မူလကဝတ္ထု-အာဒီနံ ဝတ္ထူနံ ဖလသမ္ပတ္တိကာရဏကာလဇာနနုပါယော. မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တီတိ တေနေဝ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာသင်္ခါတေန မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, တေသံ ဝတ္ထူနံ သမ္ပာဒနေန ပသန္နေဟိ မနုဿေဟိ ဒိန္နေ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ ဇီဝန္တီတိ အတ္ထော. အဓောမုခါတိ ဝတ္ထုံ ဩလောကေတွာ ဘုဉ္ဇမာနဝသေန အဓောမုခါ ဘုဉ္ဇန္တိ နာမ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အပိ စေတ္ထ နက္ခတ္တဝိဇ္ဇာတိ ‘‘အဇ္ဇ ဣမံ နက္ခတ္တံ ဣမိနာ နက္ခတ္တေန ဂန္တဗ္ဗံ, ဣမိနာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ဇာနနဝိဇ္ဇာ. ဒူတေယျန္တိ ဒူတကမ္မံ, တေသံ တေသံ သာသနံ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ပဟိဏဂမနန္တိ ဧကဂါမသ္မိံယေဝ ဧကကုလဿ သာသနေန အညကုလံ ဥပသင်္ကမနံ. အင်္ဂဝိဇ္ဇာတိ ဣတ္ထိလက္ခဏပုရိသလက္ခဏဝသေန အင်္ဂသမ္ပတ္တိံ ဉတွာ ‘‘တာယ အင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ ဣဒံ နာမ လဗ္ဘတီ’’တိ ဧဝံ ဇာနနဝိဇ္ဇာ. ဝိဒိသာမုခါတိ အင်္ဂဝိဇ္ဇာ ဟိ တံ တံ သရီရကောဋ္ဌာသံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ ဝိဒိသာယ ပဝတ္တာ နာမ, တသ္မာ တာယ ဝိဇ္ဇာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတွာ ဘုဉ္ဇန္တာ ဝိဒိသာမုခါ ဘုဉ္ဇန္တိ နာမ. ဧဝမာရောစေသီတိ ‘‘ဓမ္မိကံ သမဏာ’’တိအာဒီနိ ဝဒမာနာ သာသနဿ နိယျာနိကံ ဂုဏံ ကထေသိ. တဉ္စ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ ကထံ သုတွာ ပဉ္စမတ္တာနိ ကုလသတာနိ သာသနေ ဩတရိံသူတိ.

คำว่า วตฺถุวิชฺชาติรจฺฉานวิชฺชาย ได้แก่ ด้วยดิรัจฉานวิชาอันนับเนื่องในวัตถุวิชา. ชื่อว่า วัตถุวิชา คือ อุบายแห่งการรู้วาระอันเป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งผลของพื้นที่ทั้งหลาย มีพื้นที่ปลูกน้ำเต้า พื้นที่ปลูกฟักทอง พื้นที่ปลูกหัวผักกาด เป็นต้น. คำว่า มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ (ย่อมสำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพ) คือ ย่อมสำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพนั้นนั่นเทียว อันนับเนื่องในวัตถุวิชาและดิรัจฉานวิชา อธิบายว่า บริโภคปัจจัยที่มนุษย์ผู้เลื่อมใสในการทำพื้นที่เหล่านั้นให้สมบูรณ์ถวายแล้ว ย่อมเป็นอยู่. คำว่า อโธมุขา (ผู้ก้มหน้า) คือ ชื่อว่าฉันโดยก้มหน้า เพราะตรวจดูพื้นที่แล้วฉัน. พึงประกอบความในทุกแห่งอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ คำว่า นักขัตตวิชชา คือ วิชาที่รู้ว่า "วันนี้ ดาวนักษัตรชื่อนี้ (โคจร) ด้วยดาวนักษัตรนี้ พึงไป, ด้วยดาวนักษัตรนี้ พึงทำกิจชื่อนี้และชื่อนี้". คำว่า ทูเตยฺยํ คือ การทำหน้าที่ทูต คือการรับสาส์นของคนเหล่านั้นๆ แล้วไปในที่นั้นๆ. คำว่า ปหิณคมนํ คือ การเข้าไปหาสกุลอื่นด้วยสาส์นของสกุลหนึ่งในบ้านเดียวกันนั่นเทียว. คำว่า อังควิชชา คือ วิชาที่รู้ความสมบูรณ์แห่งอวัยวะโดยลักษณะสตรีและลักษณะบุรุษแล้วรู้ว่า "ด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะนั้น ย่อมได้สิ่งชื่อนี้". คำว่า วิทิสามุขา (ผู้หันหน้าไปทางทิศเฉียง) คือ เพราะอังควิชชานั้น ปรารภส่วนแห่งร่างกายนั้นๆ เป็นไป จึงชื่อว่าเป็นไปในทิศเฉียง เพราะฉะนั้น ผู้ที่สำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยวิชานั้นแล้วบริโภคอยู่ ชื่อว่าบริโภคโดยหันหน้าไปทางทิศเฉียง. คำว่า เอวมาโรเจสิ (ได้กราบทูลอย่างนี้) คือ ได้กล่าวคุณอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "สมณะทั้งหลายเป็นผู้มีธรรม". และสกุลประมาณ ๕๐๐ สกุล ได้ฟังคำของปริพาชิกานั้นแล้ว ได้หยั่งลงในพระศาสนา.

သာရိပုတ္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสารีปุตตสังยุต จบ.

၈. နာဂသံယုတ္တံ

๘. นาคสังยุต

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสุทธิกสูตร

၃၄၂. နာဂသံယုတ္တေ အဏ္ဍဇာတိ အဏ္ဍေ ဇာတာ. ဇလာဗုဇာတိ ဝတ္ထိကောသေ ဇာတာ. သံသေဒဇာတိ သံသေဒေ ဇာတာ. ဩပပါတိကာတိ ဥပပတိတွာ [Pg.320] ဝိယ ဇာတာ. ဣဒဉ္စ ပန သုတ္တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဝုတ္တံ. ဘိက္ခူနဉှိ ‘‘ကတိ နု ခေါ နာဂယောနိယော’’တိ ကထာ ဥဒပါဒိ. အထ ဘဂဝါ ပုဂ္ဂလာနံ နာဂယောနီဟိ ဥဒ္ဓရဏတ္ထံ နာဂယောနိယော အာဝိကရောန္တော ဣမံ သုတ္တမာဟ.

๓๔๒. ในนาคสังยุต คำว่า อณฺฑชา คือ เกิดในฟองไข่. คำว่า ชลาพุชา คือ เกิดในครรภ์. คำว่า สํเสทชา คือ เกิดในเถ้าไคล. คำว่า โอปปาติกา คือ เกิดผุดขึ้น. ก็สูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพราะมีเรื่องเกิดขึ้น. จริงอยู่ คำสนทนาได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "นาคโยนิมีเท่าไรหนอ". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงนาคโยนิให้ปรากฏ เพื่อทรงยกบุคคลทั้งหลายขึ้นจากนาคโยนิ จึงตรัสสูตรนี้.

၂-၅၀. ပဏီတတရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๒-๕๐. อรรถกถาปณีตตรสูตร เป็นต้น

၃၄၃-၃၉၁. ဒုတိယာဒီသု ဝေါဿဋ္ဌကာယာတိ အဟိတုဏ္ဍိကပရိဗုဒ္ဓံ အဂဏေတွာ ဝိဿဋ္ဌကာယာ. ဒွယကာရိနောတိ ဒုဝိဓကာရိနော, ကုသလာကုသလကာရိနောတိ အတ္ထော. သစဇ္ဇ မယန္တိ သစေ အဇ္ဇ မယံ. သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီတိ သဟဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ. တတြဿ အကုသလံ ဥပပတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ, ကုသလံ ဥပပန္နာနံ သမ္ပတ္တိယာ. အန္နန္တိ ခါဒနီယဘောဇနီယံ. ပါနန္တိ ယံကိဉ္စိ ပါနကံ. ဝတ္ထန္တိ နိဝါသနပါရုပနံ. ယာနန္တိ ဆတ္တုပါဟနံ အာဒိံ ကတွာ ယံကိဉ္စိ ဂမနပစ္စယံ. မာလန္တိ ယံကိဉ္စိ သုမနမာလာဒိပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံကိဉ္စိ စန္ဒနာဒိဂန္ဓံ. ဝိလေပနန္တိ ယံကိဉ္စိ ဆဝိရာဂကရဏံ. သေယျာဝသထပဒီပေယျန္တိ မဉ္စပီဌာဒိသေယျံ ဧကဘူမိကာဒိအာဝသထံ ဝဋ္ဋိတေလာဒိပဒီပူပကရဏဉ္စ ဒေတီတိ အတ္ထော. တေသဉှိ ဒီဃာယုကတာယ စ ဝဏ္ဏဝန္တတာယ စ သုခဗဟုလတာယ စ ပတ္ထနံ ကတွာ ဣမံ ဒသဝိဓံ ဒါနဝတ္ထုံ ဒတွာ တံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတုံ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

๓๔๓-๓๙๑. ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป คำว่า โวสฺสฏฺฐกายา (ผู้สละกาย) คือ ไม่คำนึงถึงการถูกหมองูเบียดเบียน เป็นผู้สละกายแล้ว. คำว่า ทฺวยการิโน (ผู้กระทำสองอย่าง) คือ ผู้กระทำสองอย่าง อธิบายว่า ผู้ทำกุศลและอกุศล. คำว่า สจชฺช มยํ คือ สเจ อชฺช มยํ (ถ้าวันนี้ พวกเรา). คำว่า สหพฺยตํ อุปปชฺชติ (ย่อมถึงความเป็นสหาย) คือ ย่อมถึงความเป็นสหายกัน. ในกำเนิดนั้น อกุศลของผู้นั้นเป็นปัจจัยแห่งอุบัติ, กุศลเป็นปัจจัยแห่งสมบัติของผู้ที่อุบัติแล้ว. คำว่า อนฺนํ คือ ของเคี้ยวและของฉัน. คำว่า ปานํ คือ น้ำปานะอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า วตฺถํ คือ ผ้านุ่งและผ้าห่ม. คำว่า ยานํ คือ วัตถุอันเป็นปัจจัยแก่การไปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทำร่มและรองเท้าเป็นต้น. คำว่า มาลํ คือ ดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง มีพวงมาลัยดอกมะลิเป็นต้น. คำว่า คนฺธํ คือ ของหอมอย่างใดอย่างหนึ่ง มีไม้จันทน์เป็นต้น. คำว่า วิเลปนํ คือ เครื่องทำให้ผิวพรรณงดงามอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ อธิบายว่า ย่อมให้ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น, ที่อยู่มีอาคารชั้นเดียวเป็นต้น, และอุปกรณ์แห่งประทีปมีไส้และน้ำมันเป็นต้น. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นทำความปรารถนาในความเป็นผู้มีอายุยืน มีวรรณะงาม และมีสุขมาก แล้วให้ทานวัตถุ ๑๐ ประการนี้ ย่อมบังเกิดในที่นั้นเพื่อเสวยสมบัตินั้น. บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

နာဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถานาคสังยุต จบ.

၉. သုပဏ္ဏသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาสุวัณณสังยุต

၃၉၂-၄၃၇. သုပဏ္ဏသံယုတ္တေ ပတ္တာနံ ဝဏ္ဏဝန္တတာယ ဂရုဠာ သုပဏ္ဏာတိ ဝုတ္တာ. ဣဓာပိ ပဌမသုတ္တံ ပုရိမနယေနေဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ ဝုတ္တံ. ဟရန္တီတိ ဥဒ္ဓရန္တိ. ဥဒ္ဓရမာနာ စ ပန တေ အတ္တနာ ဟီနေ ဝါ သမေ ဝါ ဥဒ္ဓရိတုံ သက္ကောန္တိ, န အတ္တနာ ပဏီတတရေ. သတ္တဝိဓာ ဟိ အနုဒ္ဓရဏီယနာဂါ နာမ ပဏီတတရာ ကမ္ဗလဿတရာ ဓတရဋ္ဌာ သတ္တသီဒန္တရဝါသိနော ပထဝိဋ္ဌကာ ပဗ္ဗတဋ္ဌကာ ဝိမာနဋ္ဌကာတိ. တတြ အဏ္ဍဇာဒီနံ ဇလာဗုဇာဒယော ပဏီတတရာ[Pg.321], တေ တေဟိ အနုဒ္ဓရဏီယာ. ကမ္ဗလဿတရာ ပန နာဂသေနာပတိနော, တေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဒိသွာ ယော ကောစိ သုပဏ္ဏော ဥဒ္ဓရိတုံ န သက္ကောတိ. ဓတရဋ္ဌာ ပန နာဂရာဇာနော, တေပိ ကောစိ ဥဒ္ဓရိတုံ န သက္ကောတိ. ယေ ပန သတ္တသီဒန္တရေ မဟာသမုဒ္ဒေ ဝသန္တိ, တေ ယသ္မာ ကတ္ထစိ ဝိကမ္ပနံ ကာတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ ကောစိ ဥဒ္ဓရိတုံ န သက္ကောတိ. ပထဝိဋ္ဌကာဒီနံ နိလီယနောကာသော အတ္ထိ, တသ္မာ တေပိ ဥဒ္ဓရိတုံ န သက္ကောတိ. ယေ ပန မဟာသမုဒ္ဒေ ဦမိပိဋ္ဌေ ဝသန္တိ, တေ ယော ကောစိ သမော ဝါ ပဏီတတရော ဝါ သုပဏ္ဏော ဥဒ္ဓရိတုံ သက္ကောတိ. သေသံ နာဂသံယုတ္တေ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

๓๙๒-๔๓๗. ในสุวัณณสังยุต ครุฑทั้งหลาย ท่านเรียกว่า สุบรรณ เพราะปีกมีวรรณะงาม. แม้ในสังยุตนี้ สูตรที่ ๑ ก็ตรัสไว้โดยนัยก่อนนั่นเทียวในเรื่องที่เกิดขึ้น. คำว่า หรนฺติ (ย่อมนำไป) คือ ย่อมเฉี่ยวเอาไป. ก็เมื่อเฉี่ยวเอาไป ครุฑเหล่านั้นย่อมสามารถเฉี่ยวเอาพญานาคที่ต่ำกว่าตนหรือเสมอกับตนได้, (แต่) ไม่ (สามารถเฉี่ยวเอาพญานาค) ที่ประณีตกว่าตนได้. จริงอยู่ พญานาคที่เฉี่ยวเอาไปไม่ได้มี ๗ จำพวก คือ พญานาคที่ประณีตกว่า, พญานาคตระกูลกัมพลัสสตร, พญานาคตระกูลธตรฐ, พญานาคที่อยู่ในสัตตสีทันดร, พญานาคที่อยู่ในแผ่นดิน, พญานาคที่อยู่ในภูเขา, และพญานาคที่อยู่ในวิมาน. ในบรรดานาคเหล่านั้น ในจำพวกอัณฑชะเป็นต้น ชลาพุชะเป็นต้นประณีตกว่า, พญานาคเหล่านั้น ครุฑเหล่านั้นเฉี่ยวเอาไปไม่ได้. ส่วนพญานาคตระกูลกัมพลัสสตรเป็นเสนาบดีนาค, ครุฑตนใดตนหนึ่งเห็นพญานาคเหล่านั้นในที่ไหนๆ ก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคตระกูลธตรฐเป็นพญานาคราช, แม้พญานาคเหล่านั้น ครุฑตนใดตนหนึ่งก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคเหล่าใดอยู่ในมหาสมุทรสัตตสีทันดร, เพราะพญานาคเหล่านั้นไม่อาจทำให้หวั่นไหวในที่ไหนๆ ได้ ฉะนั้น ครุฑตนใดตนหนึ่งจึงไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. พญานาคที่อยู่ในแผ่นดินเป็นต้น มีโอกาสซ่อนตัวอยู่ ฉะนั้น แม้พญานาคเหล่านั้น (ครุฑ) ก็ไม่สามารถเฉี่ยวเอาไปได้. ส่วนพญานาคเหล่าใดอยู่ในมหาสมุทรบนหลังคลื่น, ครุฑตนใดตนหนึ่งที่เสมอกันหรือประณีตกว่า ย่อมสามารถเฉี่ยวเอาพญานาคเหล่านั้นไปได้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในนาคสังยุตนั้นเทียว.

သုပဏ္ဏသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสุวัณณสังยุต จบ.

၁၀. ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต

၄၃၈-၅၄၉. ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ္တေ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာတိ ယဿ ရုက္ခဿ မူလေ ဂန္ဓော အတ္ထိ, တံ နိဿာယ နိဗ္ဗတ္တာ. သော ဟိ သကလောပိ ရုက္ခော တေသံ ဥပကပ္ပတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဂန္ဓဂန္ဓေတိ မူလာဒိဂန္ဓာနံ ဂန္ဓေ. ယဿ ဟိ ရုက္ခဿ သဗ္ဗေသမ္ပိ မူလာဒီနံ ဂန္ဓော အတ္ထိ, သော ဣဓ ဂန္ဓော နာမ. တဿ ဂန္ဓဿ ဂန္ဓေ, တသ္မိံ အဓိဝတ္ထာ. ဣဓ မူလာဒီနိ သဗ္ဗာနိ တေသံယေဝ ဥပကပ္ပန္တိ. သော ဒါတာ ဟောတိ မူလဂန္ဓာနန္တိ သော ကာဠာနုသာရိကာဒီနံ မူလဂန္ဓာနံ ဒါတာ ဟောတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သရိက္ခဒါနမ္ပိ ဒတွာ ပတ္ထနံ ဌပေန္တိ, အသရိက္ခဒါနမ္ပိ. တံ ဒဿေတုံ သော အန္နံ ဒေတီတိအာဒိ ဒသဝိဓံ ဒါနဝတ္ထု ဝုတ္တံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

ในคันธัพพกายสังยุต บทว่า "มูเล คนฺเธ อธิวตฺถา" (สิงสถิตอยู่ที่กลิ่นที่ราก) ความว่า กลิ่นมีอยู่ที่รากของต้นไม้ใด เทวดาเกิดแล้วเพราะอาศัยกลิ่นนั้น. จริงอยู่ ต้นไม้ทั้งหมดนั้นย่อมสำเร็จประโยชน์แก่เทวดาเหล่านั้น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า "คนฺธคนฺเธ" (ในกลิ่นแห่งกลิ่น) ความว่า ในกลิ่นของกลิ่นทั้งหลายมีรากเป็นต้น. จริงอยู่ กลิ่นของส่วนทั้งหลายมีรากเป็นต้นแม้ทั้งหมดของต้นไม้ใดมีอยู่ กลิ่นนั้นในที่นี้ชื่อว่า คันธะ. ในกลิ่นของคันธะนั้น (เทวดา) สิงสถิตอยู่. ในที่นี้ ส่วนทั้งหลายมีรากเป็นต้นทั้งหมด ย่อมสำเร็จประโยชน์แก่เทวดาเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า "โส ทาตา โหติ มูลคนฺธานํ" (ผู้นั้นเป็นผู้ให้กลิ่นที่ราก) ความว่า ผู้นั้นเป็นผู้ให้กลิ่นที่รากทั้งหลายมีกฤษณาดำเป็นต้น. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. จริงอยู่ (เทวดาเหล่านั้น) ให้ทานที่สมควรแล้วย่อมตั้งความปรารถนา แม้ทานที่ไม่สมควร (ก็ให้แล้วตั้งความปรารถนา). เพื่อแสดงทานนั้น ทานวัตถุ ๑๐ ประการ มีอาทิว่า "โส อนฺนํ เทติ" (ผู้นั้นให้อาหาร) จึงถูกกล่าวไว้. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งตื้นทั้งนั้น.

ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต จบ.

၁၁. ဝလာဟကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาวลาหกสังยุต

၅၅၀-၆၀၆. ဝလာဟကသံယုတ္တေ ဝလာဟကကာယိကာတိ ဝလာဟကနာမကေ ဒေဝကာယေ ဥပ္ပန္နာ အာကာသစာရိကဒေဝါ. သီတဝလာဟကာတိ သီတကရဏဝလာဟကာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. စေတောပဏိဓိမနွာယာတိ စိတ္တဋ္ဌပနံ အာဂမ္မ. သီတံ ဟောတီတိ ယံ ဝဿာနေ ဝါ ဟေမန္တေ [Pg.322] ဝါ သီတံ ဟောတိ, တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနမေဝ. ယံ ပန သီတေပိ အတိသီတံ, ဂိမှေ စ ဥပ္ပန္နံ သီတံ, တံ ဒေဝတာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တံ သီတံ နာမ. ဥဏှံ ဟောတီတိ ယံ ဂိမှာနေ ဥဏှံ, တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကံ ပါကတိကမေဝ. ယံ ပန ဥဏှေပိ အတိဥဏှံ, သီတကာလေ စ ဥပ္ပန္နံ ဥဏှံ, တံ ဒေဝတာနုဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တံ ဥဏှံ နာမ. အဗ္ဘံ ဟောတီတိ အဗ္ဘမဏ္ဍပေါ ဟောတိ. ဣဓာပိ ယံ ဝဿာနေ စ သိသိရေ စ အဗ္ဘံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကံ ပါကတိကမေဝ. ယံ ပန အဗ္ဘေယေဝ အတိအဗ္ဘံ, သတ္တသတ္တာဟမ္ပိ စန္ဒသူရိယေ ဆာဒေတွာ ဧကန္ဓကာရံ ကရောတိ, ယဉ္စ စိတ္တဝေသာခမာသေသု အဗ္ဘံ, တံ ဒေဝတာနုဘာဝေန ဥပ္ပန္နံ အဗ္ဘံ နာမ. ဝါတော ဟောတီတိ ယော တသ္မိံ တသ္မိံ ဥတုမှိ ဥတ္တရဒက္ခိဏာဒိပကတိဝါတော ဟောတိ, အယံ ဥတုသမုဋ္ဌာနောဝ. ယောပိ ပန ရုက္ခက္ခန္ဓာဒိပဒါလနော အတိဝါတော နာမ အတ္ထိ, အယဉ္စေဝ, ယော စ အညောပိ အကာလဝါတော, အယံ ဒေဝတာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တော နာမ. ဒေဝေါ ဝဿတီတိ ယံ ဝဿိကေ စတ္တာရော မာသေ ဝဿံ, တံ ဥတုသမုဋ္ဌာနမေဝ. ယံ ပန ဝဿေယေဝ အတိဝဿံ, ယဉ္စ စိတ္တဝေသာခမာသေသု ဝဿံ, တံ ဒေဝတာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တံ နာမ.

ในวลาหกสังยุต บทว่า "วลาหกกายิกา" หมายถึง เทวดาผู้เที่ยวไปในอากาศ เกิดในหมู่เทวดาชื่อวลาหกะ. บทว่า "สีตวลาหกา" หมายถึง วลาหกเทวดาผู้กระทำความเย็น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า "เจโตปณิธิมนฺวาย" หมายถึง อาศัยการตั้งจิต. บทว่า "สีตํ โหติ" (ย่อมเย็น) ความว่า ความเย็นใดเกิดขึ้นในฤดูฝนหรือฤดูหนาว ความเย็นนั้นเกิดจากอุตุเท่านั้น. ส่วนความเย็นจัดแม้ในฤดูหนาว และความเย็นที่เกิดขึ้นในฤดูร้อน ความเย็นนั้นชื่อว่าความเย็นที่เกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "อุณฺหํ โหติ" (ย่อมร้อน) ความว่า ความร้อนใดเกิดขึ้นในฤดูร้อน ความร้อนนั้นเกิดจากอุตุ เป็นของปกติ. ส่วนความร้อนจัดแม้ในฤดูร้อน และความร้อนที่เกิดขึ้นในฤดูหนาว ความร้อนนั้นชื่อว่าความร้อนที่เกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "อพฺภํ โหติ" (ย่อมมีเมฆ) ความว่า มีปริมณฑลแห่งเมฆ. แม้ในที่นี้ เมฆใดเกิดขึ้นในฤดูฝนและฤดูหนาว เมฆนั้นเกิดจากอุตุ เป็นของปกติ. ส่วนเมฆที่หนาทึบเกินไปในฤดูเมฆ ปิดบังพระจันทร์และพระอาทิตย์แม้ตลอด ๗ วัน ๗ คืน กระทำให้มืดเป็นอันเดียวกัน และเมฆใดมีในเดือนจิตระและเดือนวิสาขะ เมฆนั้นชื่อว่าเมฆที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "วาโต โหติ" (ลมย่อมพัด) ความว่า ลมปกติมีลมเหนือและลมใต้เป็นต้นใด มีในฤดูนั้นๆ ลมนี้เกิดจากอุตุ. ส่วนลมแรงที่ชื่อว่าอติวาตะ ซึ่งทำลายลำต้นของต้นไม้เป็นต้นใดมีอยู่ ลมนี้ด้วย และลมผิดฤดูอื่นใดด้วย ลมนี้ชื่อว่าเกิดด้วยอานุภาพของเทวดา. บทว่า "เทโว วสฺสติ" (ฝนย่อมตก) ความว่า ฝนใดตกใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ฝนนั้นเกิดจากอุตุเท่านั้น. ส่วนฝนที่ตกหนักเกินไปในฤดูฝน และฝนใดตกในเดือนจิตระและเดือนวิสาขะ ฝนนั้นชื่อว่าเกิดด้วยอานุภาพของเทวดา.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ဝဿဝလာဟကဒေဝပုတ္တော တလကူဋကဝါသိ ခီဏာသဝတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ထေရော ‘‘ကောသိ တွ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဝဿဝလာဟကဒေဝပုတ္တော’’တိ. ‘‘တုမှာကံ ကိရ စိတ္တေန ဒေဝေါ ဝဿတီ’’တိ? ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ပဿိတုကာမာ မယ’’န္တိ. ‘‘တေမိဿထ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘မေဃသီသံ ဝါ ဂဇ္ဇိတံ ဝါ န ပညာယတိ, ကထံ တေမိဿာမာ’’တိ? ‘‘ဘန္တေ, အမှာကံစိတ္တေန ဒေဝေါ ဝဿတိ, တုမှေ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသထာ’’တိ. ‘‘သာဓု ဒေဝပုတ္တာ’’တိ သော ပါဒေ ဓောဝိတွာ ပဏ္ဏသာလံ ပါဝိသိ. ဒေဝပုတ္တော တသ္မိံ ပဝိသန္တေယေဝ ဧကံ ဂီတံ ဂါယိတွာ ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိ. သမန္တာ တိယောဇနဋ္ဌာနံ ဧကမေဃံ အဟောသိ. ထေရော အဒ္ဓတိန္တော ပဏ္ဏသာလံ ပဝိဋ္ဌောတိ. အပိစ ဒေဝေါ နာမေသ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဝဿတိ နာဂါနုဘာဝေန သုပဏ္ဏာနုဘာဝေန ဒေဝတာနုဘာဝေန သစ္စကိရိယာယ ဥတုသမုဋ္ဌာနေန မာရာဝဋ္ဋနေန ဣဒ္ဓိဗလေန ဝိနာသမေဃေနာတိ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า วัสสวลาหกเทวบุตรองค์หนึ่ง ไปยังสำนักของพระขีณาสพเถระผู้พำนักอยู่ที่ภูเขาตลกูฏ ไหว้แล้วได้ยืนอยู่. พระเถระถามว่า "ท่านเป็นใคร". (เทวบุตรตอบว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือวัสสวลาหกเทวบุตร". (พระเถระถามว่า) "ได้ยินว่า ฝนย่อมตกด้วยจิตของพวกท่านหรือ". (เทวบุตรตอบว่า) "ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ". (พระเถระกล่าวว่า) "เราอยากจะเห็น". (เทวบุตรกล่าวว่า) "ท่านจะเปียก ท่านผู้เจริญ". (พระเถระกล่าวว่า) "หัวเมฆหรือเสียงฟ้าร้องก็ไม่ปรากฏ เราจะเปียกได้อย่างไร". (เทวบุตรกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ฝนย่อมตกด้วยจิตของพวกข้าพเจ้า ขอท่านจงเข้าไปในบรรณศาลาเถิด". (พระเถระกล่าวว่า) "ดีแล้ว เทวบุตร" แล้วล้างเท้าเข้าไปสู่บรรณศาลา. ขณะที่พระเถระกำลังเข้าไปนั่นเอง เทวบุตรขับเพลงบทหนึ่งแล้วยกมือขึ้น. ฝนห่าใหญ่ได้ตกลงมาในที่ประมาณ ๓ โยชน์โดยรอบ. พระเถระเปียกไปครึ่งตัวจึงได้เข้าไปในบรรณศาลา. อีกอย่างหนึ่ง ฝนนี้ย่อมตกด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยอานุภาพของนาค, ด้วยอานุภาพของครุฑ, ด้วยอานุภาพของเทวดา, ด้วยการทำสัจกิริยา, ด้วยการเกิดขึ้นแห่งอุตุ, ด้วยการดลใจของมาร, ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์, และด้วยเมฆที่ทำให้พินาศ (ฝนล้างโลก).

ဝလာဟကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวลาหกสังยุต จบ.

၁၂. ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๒. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต

၆၀၇-၆၆၁. ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ္တေ [Pg.323] အညာဏာတိ အညာဏေန. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု ကရဏဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗာနိ စေတာနိ အညမညဝေဝစနာနေဝါတိ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန သံယုတ္တေ ဧကာဒသ သုတ္တာနိ ပဉ္စပညာသ ဝေယျာကရဏာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ในวัจฉโคตตสังยุต บทว่า "อญฺญาณา" หมายถึง ด้วยอัญญาณ. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) อย่างนี้. และบททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเทียว. ก็ในสังยุตนี้ พึงทราบว่า มี ๑๑ สูตร ๕๕ เวยยากรณ์ (คำตอบ).

ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต จบ.

၁၃. ဈာနသံယုတ္တံ

๑๓. ฌานสังยุต

၁. သမာဓိမူလကသမာပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร

၆၆၂. ဈာနသံယုတ္တဿ ပဌမေ သမာဓိကုသလောတိ ပဌမံ ဈာနံ ပဉ္စင်္ဂိကံ ဒုတိယံ တိဝင်္ဂိကန္တိ ဧဝံ အင်္ဂဝဝတ္ထာနကုသလော. န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလောတိ စိတ္တံ ဟာသေတွာ ကလ္လံ ကတွာ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောတိ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒါနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

๖๖๒. ในสูตรที่หนึ่งแห่งฌานสังยุต บทว่า "สมาธิกุสโล" (ฉลาดในสมาธิ) หมายถึง ฉลาดในการกำหนดองค์ฌานอย่างนี้ว่า ปฐมฌานมีองค์ ๕ ทุติยฌานมีองค์ ๓. บทว่า "น สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโล" (ไม่ฉลาดในการเข้าสมาธิ) หมายถึง ทำจิตให้ร่าเริง ให้คล่องแคล่วแล้ว ไม่สามารถจะเข้าฌานได้. พึงทราบแม้บทที่เหลือด้วยนัยนี้.

၂-၅၅. သမာဓိမူလကဌိတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตร เป็นต้น

၆၆၃-၇၁၆. ဒုတိယာဒီသု န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလောတိ ဈာနံ ဌပေတုံ အကုသလော, သတ္တဋ္ဌအစ္ဆရာမတ္တံ ဈာနံ ဌပေတုံ န သက္ကောတိ. န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလောတိ ဈာနတော ဝုဋ္ဌာတုံ အကုသလော, ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဝုဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ. န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလောတိ စိတ္တံ ဟာသေတွာ ကလ္လံ ကာတုံ အကုသလော. န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလောတိ ကသိဏာရမ္မဏေသု အကုသလော. န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလောတိ ကမ္မဋ္ဌာနဂေါစရေ စေဝ ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ စ အကုသလော. န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလောတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဘိနီဟရိတုံ အကုသလော. န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီတိ ဈာနံ အပ္ပေတုံ သက္ကစ္စကာရီ န ဟောတိ. န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီတိ ဈာနပ္ပနာယ သတတကာရီ န ဟောတိ, ကဒါစိဒေဝ ကရောတိ. န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီတိ သမာဓိဿ သပ္ပာယေ ဥပကာရကဓမ္မေ ပူရေတုံ န သက္ကောတိ. တတော ပရံ သမာပတ္တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ [Pg.324] ယောဇေတွာ စတုက္ကာ ဝုတ္တာ. တေသံ အတ္ထော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သကလံ ပနေတ္ထ ဈာနသံယုတ္တံ လောကိယဇ္ဈာနဝသေနေဝ ကထိတန္တိ.

ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป บทว่า ไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะตั้งฌานไว้ ไม่สามารถเพื่อจะตั้งฌานไว้ได้แม้เพียงชั่วดีดนิ้ว ๗-๘ ครั้ง. บทว่า ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะออกจากฌาน ไม่สามารถเพื่อจะออกได้ตามเวลาที่กำหนดไว้. บทว่า ไม่ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะทำจิตให้ร่าเริงแล้วทำความแคล่วคล่อง. บทว่า ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดในกสิณารมณ์ทั้งหลาย. บทว่า ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดทั้งในกรรมฐานโคจรและในภิกขาจารโคจร. บทว่า ไม่ฉลาดในการน้อมไปแห่งสมาธิ คือ ไม่ฉลาดเพื่อจะน้อมกรรมฐานไป. บทว่า ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ คือ ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพเพื่อจะเข้าฌาน. บทว่า ไม่กระทำเนืองๆ ในสมาธิ คือ ไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ เพื่อความแน่วแน่แห่งฌาน กระทำในบางครั้งบางคราวเท่านั้น. บทว่า ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ คือ ไม่สามารถเพื่อจะบำเพ็ญธรรมที่เป็นอุปการะอันเป็นสัปปายะแก่สมาธิให้บริบูรณ์ได้. ต่อจากนั้นไป ท่านกล่าวจตุกะ (หมวด ๔) ทั้งหลายไว้ โดยประกอบเข้ากับบททั้งหลายมีสมาบัติเป็นต้น. เนื้อความของจตุกะเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ฌานสังยุตทั้งหมดในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งโลกิยฌานเท่านั้น.

ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฌานสังยุต จบ.

ဣတိ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี ด้วยประการฉะนี้

ခန္ဓဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาขันธวรรค จบ.

သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ ဒုတိယော ဘာဂေါ.

อรรถกถาสังยุตตนิกาย ภาคที่ ๒.