นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

สํยุตฺตนิกาเย

සංයුත්ත නිකායෙහි

นิทานวคฺค-อฏฺฐกถา

නිදානවග්ග අටුවාව (නිදාන වර්ගයේ අටුවාව)

๑. นิทานสํยุตฺตํ

1. නිදාන සංයුත්තය

๑. พุทฺธวคฺโค

1. බුද්ධ වර්ගය

๑. ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

1. පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාව

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ – นิทานวคฺเค ปฐมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพปทวณฺณนา – ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ, เอตฺถ ตตฺราติ เทสกาลปริทีปนํ. ตญฺหิ ‘‘ยํ สมยํ วิหรติ, ตตฺร สมเย, ยสฺมิญฺจ เชตวเน วิหรติ, ตตฺร เชตวเน’’ติ ทีเปติ. ภาสิตพฺพยุตฺเต วา เทสกาเล ทีเปติ. น หิ ภควา อยุตฺเต เทเส กาเล จ ธมฺมํ ภาสติ. ‘‘อกาโล โข ตาว พาหิยา’’ติอาทิ (อุทา. ๑๐) เจตฺถ สาธกํ. โขติ ปทปูรณมตฺเต, อวธารเณ อาทิกาลตฺเถ วา นิปาโต. ภควาติ โลกครุทีปนํ. ภิกฺขูติ กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนํ. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโกติ ภิกฺขุ, ภิกฺขาจริยํ อชฺฌูปคโตติ ภิกฺขู’’ติอาทินา (ปารา. ๔๕; วิภ. ๕๑๐) นเยน วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. อามนฺเตสีติ อาลปิ, อภาสิ, สมฺโพเธสิ, อยเมตฺถ อตฺโถ. อญฺญตฺร ปน ญาปเนปิ โหติ. ยถาห – ‘‘อามนฺตยามิ [Pg.2] โว, ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, ภิกฺขเว’’ติ. ปกฺโกสเนปิ. ยถาห – ‘‘เอหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, มม วจเนน สาริปุตฺตํ อามนฺเตหี’’ติ (อ. นิ. ๙.๑๑). ภิกฺขโวติ อามนฺตนาการทีปนํ. ตญฺจ ภิกฺขนสีลตาทิคุณโยคสิทฺธตฺตา วุตฺตํ. ภิกฺขนสีลตาคุณยุตฺโตปิ หิ ภิกฺขุ, ภิกฺขนธมฺมตาคุณยุตฺโตปิ ภิกฺขเน สาธุการิตาคุณยุตฺโตปีติ สทฺทวิทู มญฺญนฺติ. เตน จ เตสํ ภิกฺขนสีลตาทิคุณโยคสิทฺเธน วจเนน หีนาธิกชนเสวิตวุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตทีนภาวนิคฺคหํ กโรติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อิมินา จ กรุณาวิปฺผารโสมฺมหทยนยนนิปาตปุพฺพงฺคเมน วจเนน เต อตฺตโน อภิมุเข กโรนฺโต เตเนว กเถตุกมฺยตาทีปเกน เนสํ วจเนน โสตุกมฺยตํ ชเนติ, เตเนว จ สมฺโพธนตฺเถน สาธุกํ มนสิกาเรปิ นิโยเชติ. สาธุกํ มนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺติ.

1. 'එවං මේ සුතං' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන සූත්‍රය නිදාන වර්ගයේ පළමු වන පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍රයයි. එහි 'තත්‍ර' (එහි) යනු දේශනය පැවැත්වූ ස්ථානය හා කාලය දක්වන පදයකි. එනම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කලෙක වැඩ සිටි සේක් ද ඒ කාලයත්, යම් ජේතවනයක වැඩ සිටි සේක් ද ඒ ජේතවනයත් එමගින් අදහස් කෙරේ. එසේත් නැතිනම් දේශනයට සුදුසු දේශය හා කාලය ඉන් පැහැදිලි කෙරේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නුසුදුසු ස්ථානයක හෝ නුසුදුසු කාලයක ධර්මය දේශනා නොකරන බැවිනි. 'බාහිය, දැනට මෙය අකාලයයි' ආදී උදාන පාළි පාඨ මෙහිදී සාක්ෂි වේ. 'ඛො' යනු පද පූර්ණයක් ලෙස හෝ අවධාරණය පිණිස යෙදෙන නිපාත පදයකි. 'භගවා' යනු ලොවට ගෞරවණීය වූ උතුමාණන් හැඳින්වීමේ පදයකි. 'භික්ඛූ' යනු ධර්ම ශ්‍රවණයට සුදුසු පුද්ගලයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන වචනයකි. තවද, මෙහි 'භික්ෂු' යනු සිඟා කන බැවින් හෝ සිඟා යාමේ පිළිවෙතට එළඹි බැවින් යැයි විභංග පාළියෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට එහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. 'ආමන්තේසි' යනු ඇමතූහ, වදාළහ, මැනවින් අවබෝධ කරවූහ යන්නයි. වෙනත් තැන්වල මෙය දැනුම් දීම යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. 'මහණෙනි, මම ඔබ අමතමි, ඔබව අවබෝධ කරවමි' යන්න ඊට උදාහරණයකි. කැඳවීම යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ; 'මහණ, මෙහි එන්න, මාගේ වචනයෙන් සාරිපුත්තයන් අමතන්න' යන්න මීට උදාහරණයකි. 'භික්ඛවො' යනු ආමන්ත්‍රණය කරන ආකාරය දක්වන පදයකි. එය සිඟා කෑමේ ස්වභාවය ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ විද්වතුන් පවසන්නේ සිඟා කෑමේ ස්වභාවය හෝ ඒ සම්බන්ධ මැනවින් කටයුතු කිරීමේ ගුණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා භික්ෂුවක් බවයි. පහත් හෝ උසස් යැයි සම්මත ජීවන ක්‍රමයන් අත්හැර හුදෙක් පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙන බව ප්‍රකාශ කරමින්, භික්ෂූන් තුළ ඇති විය හැකි අතිමානය හෝ හීනමානය මෙල්ල කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම වචනයෙන් සිදු කරති. කරුණාවෙන් පිරි මෙත් සිතින් 'මහණෙනි' කියා ඇමතීමෙන් උන්වහන්සේ භික්ෂූන්ව දේශනය දෙසට යොමු කරවා, ඔවුන් තුළ ධර්මය ඇසීමේ කැමැත්ත ඇති කරවන අතරම මැනවින් මෙනෙහි කිරීමෙහි ඔවුන් යොදවති. මන්ද යත් ශාසනයේ සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ යෝනිසෝ මනසිකාරය මත බැවිනි.

อปเรสุปิ เทวมนุสฺเสสุ วิชฺชมาเนสุ กสฺมา ภิกฺขูเยว อามนฺเตสีติ เจ? เชฏฺฐเสฏฺฐาสนฺนสทาสนฺนิหิตภาวโต. สพฺพปริสสาธารณา หิ ภควโต ธมฺมเทสนา, ปริสาย เชฏฺฐา ภิกฺขู ปฐมํ อุปฺปนฺนตฺตา, เสฏฺฐา อนคาริยภาวํ อาทึ กตฺวา สตฺถุจริยานุวิธายกตฺตา สกลสาสนปฏิคฺคาหกตฺตา จ, อาสนฺนา ตตฺถ นิสินฺเนสุ สตฺถุสนฺติกตฺตา, สทาสนฺนิหิตา สตฺถุสนฺติกาวจรตฺตาติ. อปิจ เต ธมฺมเทสนาย ภาชนํ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติสพฺภาวโต. วิเสสโต จ เอกจฺเจ ภิกฺขูเยว สนฺธาย อยํ เทสนาปีติ เอวํ อามนฺเตสิ.

අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන් සිටියදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ම ඇමතුවේ මන්ද? වැඩිමහලු බව, ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, බුදුරජාණන් වහන්සේට සමීපව නිරතුරුවම වාසය කිරීම යන හේතූන් නිසා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව මුළු පිරිසට ම පොදු වුවත්, පළමුව පැවිදි වූ බැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිස අතර ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති. ගිහි ගෙයින් නික්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිළිවෙත අනුගමනය කරමින් මුළු ශාසනය ම දරා සිටින බැවින් උන්වහන්සේලා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන උන්වහන්සේ අසලම වාසය කරන බැවින් භික්ෂූහු සමීපතමයෝ වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඇසුරේ නිරතුරුව ගැවසෙන බැවින් උන්වහන්සේලා නිරන්තරයෙන්ම සමීපව සිටිති. තවද, අවවාදයට අනුව පිළිපදින බැවින් ධර්ම දේශනාව පිළිගැනීමට උන්වහන්සේලා සුදුසුම බඳුන් වෙති. විශේෂයෙන් ම ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා අරමුණු කරගෙන ද මෙම දේශනය පවත්වන බැවින් මෙසේ ඇමතූ සේක.

กิมตฺถํ ปน ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต ปฐมํ ภิกฺขู อามนฺเตสิ, น ธมฺมเมว เทเสสีติ? สติชนนตฺถํ. ภิกฺขู อญฺญํ จินฺเตนฺตาปิ วิกฺขิตฺตจิตฺตาปิ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาปิ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาปิ นิสินฺนา โหนฺติ. เต อนามนฺเตตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน ‘‘อยํ เทสนา กึนิทานา กึปจฺจยา กตมาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา เทสิตา’’ติ สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺตา ทุคฺคหิตํ วา คณฺเหยฺยุํ, น วา คณฺเหยฺยุํ, เตน เนสํ สติชนนตฺถํ ภควา ปฐมํ อามนฺเตตฺวา ปจฺฉา ธมฺมํ เทเสติ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කිරීමට පෙර පළමුව භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතුවේත්, කෙලින්ම ධර්මය දේශනා නොකළේත් කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? සිහිය පිහිටුවීම සඳහා ය. භික්ෂූන් වහන්සේලා වාඩි වී සිටින විට වෙනත් දේ ගැන සිතමින් හෝ විසිරුණු සිතින් හෝ කලින් ඇසූ ධර්මය මෙනෙහි කරමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් හෝ සිටිය හැකිය. එසේ සිටින ඔවුන්ට කල්තියා දැනුම් දීමක් නොකර ධර්මය දේශනා කළහොත්, 'මෙම දේශනයට හේතුව කුමක්ද? කුමන නිමිත්තක් නිසා මෙය දේශනා කළේ ද?' යන්න වටහා ගැනීමට අපොහොසත් වී දේශනය වැරදි ලෙස වටහා ගැනීමට හෝ අවබෝධ කර නොගැනීමට හෝ ඉඩ ඇත. එම නිසා ඔවුන් තුළ සිහිය පිහිටුවීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව අමතා පසුව ධර්මය දේශනා කරන සේක.

ภทนฺเตติ คารววจนเมตํ, สตฺถุโน ปฏิวจนทานํ วา. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วทมาโน ภควา ภิกฺขู อาลปติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ วทมานา เต ภควนฺตํ ปจฺจาลปนฺติ. ตถา หิ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ภควา อาภาสติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ [Pg.3] ปจฺจาภาสนฺติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ปฏิวจนํ ทาเปติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ ปฏิวจนํ เทนฺติ. เต ภิกฺขูติ เย ภควา อามนฺเตสิ, เต. ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ ภควโต อามนฺตนํ ปติอสฺโสสุํ, อภิมุขา หุตฺวา สุณึสุ สมฺปฏิจฺฉึสุ ปฏิคฺคเหสุนฺติ อตฺโถ. ภควา เอตทโวจาติ, ภควา เอตํ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ อโวจ. เอตฺตาวตา ยํ อายสฺมตา อานนฺเทน อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส พุทฺธานํ เทสนาญาณคมฺภีรภาวสํสูจกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคาหณตฺถํ กาลเทสเทสกปริสาปเทสปฺปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตํ, ตสฺส อตฺถวณฺณนา สมตฺตา.

'භදන්තේ' (ස්වාමීනි) යනු ගෞරවය ප්‍රකාශ කරන වචනයකි, එසේත් නැතිනම් ශාස්තෘන් වහන්සේට පිළිතුරු දීමකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි' කියා අමතන විට භික්ෂූන් වහන්සේලා 'ස්වාමීනි' කියා පෙරළා පිළිතුරු දෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි' යැයි වදාරමින් පළමුව අමතන අතර භික්ෂූහු 'ස්වාමීනි' යැයි පවසමින් පෙරළා අමතති. 'මහණෙනි' යන්නෙන් පිළිතුරක් ලබා ගැනීමට පොළඹවන අතර 'ස්වාමීනි' යන්නෙන් පිළිතුරු දෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් භික්ෂූන් පිරිසක් ඇමතූ සේක් ද, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට සවන් දුන්හ, උන්වහන්සේ දෙසට හැරී ගෞරවයෙන් පිළිගත්හ යනු එහි අර්ථයයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් දේශනා කිරීමට යන මුළු සූත්‍රය ම වදාළ බවයි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් පිරිපුන් වූ ද, බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ දේශනා ඥානයේ ගැඹුරු බව පෙන්වන මෙම සූත්‍රය පහසුවෙන් අවබෝධ කරගැනීම පිණිස කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස දක්වමින් අලංකාරවත් ලෙස කරන ලද නිදාන වර්ණනාව මෙතෙකින් අවසන් වේ.

อิทานิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ โวติอาทินา นเยน ภควตา นิกฺขิตฺตสฺส สุตฺตสฺส สํวณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. สา ปเนสา สุตฺตวณฺณนา ยสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ ตาว วิจาเรสฺสาม. จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา – อตฺตชฺฌาสโย, ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวสิโก, อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ. ตตฺถ ยานิ สุตฺตานิ ภควา ปเรหิ อนชฺฌิฏฺโฐ เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถติ, เสยฺยถิทํ – ทสพลสุตฺตนฺตหารโก จนฺโทปม-วีโณปม-สมฺมปฺปธาน-อิทฺธิปาท-อินฺทฺริยพล-โพชฺฌงฺคมคฺคงฺค-สุตฺตนฺตหารโกติ เอวมาทีนิ, เตสํ อตฺตชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

දැන් 'පටිච්චසමුප්පාදං වෝ' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද සූත්‍රයේ විවරණය සඳහා අවස්ථාව පැමිණ ඇත. සූත්‍රයක් දේශනා කිරීමට මුල් වූ හේතුව (සූත්‍ර නික්ඛේපය) විමසා බැලූ විට එම සූත්‍ර විවරණය වඩාත් පැහැදිලි වන බැවින්, පළමුව එම හේතූන් විමසා බලමු. සූත්‍ර දේශනා කිරීමට මුල් වන හේතූන් සතරකි. එනම්: අත්තජ්ඣාසය, පරජ්ඣාසය, පුච්ඡාවසික සහ අට්ඨුප්පත්තික යනුවෙනි. එහිදී අන් අයගේ ඉල්ලීමක් නොමැතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙක් සිය අභිලාෂයෙන් ම දේශනා කරන සූත්‍ර 'අත්තජ්ඣාසය නික්ඛේපය' නම් වේ. දසබල සූත්‍රය, චන්දූපම සූත්‍රය, වීණූපම සූත්‍රය, සම්මප්පධාන සූත්‍රය, ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග සහ මග්ගංග සූත්‍ර ආදිය මෙයට උදාහරණ වේ.

ยานิ ปน ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา. ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๑๒๑; ม. นิ. ๓.๔๑๖) เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ ขนฺตึ นิชฺฌานกฺขมํ มนํ อภินีหารํ พุชฺฌนภาวญฺจ อเปกฺขิตฺวา ปรชฺฌาสยวเสน กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – จูฬราหุโลวาทสุตฺตํ, มหาราหุโลวาทสุตฺตํ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ, อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ, อาสีวิโสปมสุตฺตํ, ธาตุวิภงฺคสุตฺตนฺติ, เอวมาทีนิ, เตสํ ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

'රාහුලගේ විමුක්තිය මෝරා යාමට අවශ්‍ය ධර්මයන් දැන් මෝරා ඇත. මම රාහුලට ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා තවදුරටත් අනුශාසනා කළහොත් මැනවි' යනාදී වශයෙන් අන් අයගේ අභිලාෂය, කැමැත්ත, මානසික මට්ටම හා අවබෝධ කර ගැනීමේ හැකියාව සලකා බලා දේශනා කරන ලද සූත්‍ර 'පරජ්ඣාසය නික්ඛේපය' නම් වේ. චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රය, මහාරාහුලෝවාද සූත්‍රය, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය, අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය, ආසීවිසෝපම සූත්‍රය, ධාතුවිභංග සූත්‍රය ආදිය මෙයට උදාහරණ වේ.

ภควนฺตํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา จตสฺโส ปริสา จตฺตาโร วณฺณา นาคา สุปณฺณา คนฺธพฺพา อสุรา ยกฺขา มหาราชาโน ตาวตึสาทโย เทวา มหาพฺรหฺมาติ เอวมาทโย ‘‘โพชฺฌงฺคา โพชฺฌงฺคาติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ – (สํ. นิ. ๕.๒๐๒) นีวรณา นีวรณาติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ – อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, กึสูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๓) นเยน ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. เอวํ ปุฏฺเฐน ภควตา ยานิ [Pg.4] กถิตานิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตาทีนิ, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เทวตาสํยุตฺต, มารสํยุตฺต, พฺรหฺมสํยุตฺต, สกฺกปญฺห, จูฬเวทลฺล, มหาเวทลฺล, สามญฺญผลอาฬวก, สูจิโลม, ขรโลมสุตฺตาทีนิ, เตสํ ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ සතර පිරිස, සතර වර්ණයන් (කුලයන්), නාගයන්, ගරුඬයන්, ගාන්ධර්වයන්, අසුරයන්, යක්ෂයන්, සතර වරම් දෙවිවරුන්, තව්තිසා වැසි දෙවියන් සහ මහා බ්‍රහ්මයන් ආදීහු, "ස්වාමීනි, බොජ්ඣංග බොජ්ඣංග යයි කියනු ලැබේ", "ස්වාමීනි, නීවරණ නීවරණ යයි කියනු ලැබේ", "ස්වාමීනි, මේ පංච උපාදානස්කන්ධයෝ මොහුද?", "මේ ලෝකයෙහි මිනිසාට ශ්‍රේෂ්ඨතම ධනය කුමක්ද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රශ්න විමසති. මෙසේ විමසන ලදුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් බොජ්ඣංග සංයුත්තාදියක් දේශනා කරන ලද්දේද, නැතහොත් දේවතා සංයුත්ත, මාර සංයුත්ත, බ්‍රහ්ම සංයුත්ත, සක්කපඤ්හ, චූළවේදල්ල, මහා වේදල්ල, සාමඤ්ඤඵල, ආළවක, සූචිලෝම, ඛරලෝම සූත්‍රාදිය දේශනා කරන ලද්දේද, ඒවායේ තැන්පත් කිරීම (ආරම්භය) පුච්ඡාවසික නික්ඛේපය නම් වේ.

ยานิ ปน ตานิ อุปฺปนฺนํ การณํ ปฏิจฺจ กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – ธมฺมทายาทํ. จูฬสีหนาทสุตฺตํ ปุตฺตมํสูปมํ ทารุกฺขนฺธูปมํ อคฺคิกฺขนฺธูปมํ เผณปิณฺฑูปมํ ปาริจฺฉตฺตกูปมนฺติ เอวมาทีนิ, เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป.

යම් සූත්‍ර කෙනෙක් වනාහි හටගත් යම් කරුණක් (නිමිත්තක්) මුල් කරගෙන දේශනා කරන ලද්දාහුද, එනම් ධම්මදායාද, චූළසීහනාද සූත්‍රය, පුත්තමංසූපම, දාරුක්ඛන්ධූපම, අග්ගික්ඛන්ධූපම, පෙණපිණ්ඩූපම, පාරිච්ඡත්තකූපම සූත්‍රය යනාදියයි. ඒවායේ තැන්පත් කිරීම අට්ඨුප්පත්තික නික්ඛේපය නම් වේ.

เอวเมเตสุ จตูสุ นิกฺเขเปสุ อิมสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตสฺส ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป. ปรปุคฺคลชฺฌาสยวเสน หิทํ ภควตา นิกฺขิตฺตํ. กตเมสํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสนาติ? อุคฺฆฏิตญฺญูนํ. จตฺตาโร หิ ปุคฺคลา อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโย ปทปรโมติ. ตตฺถ ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโส มนสิกโรโต, กลฺยาณมิตฺเต เสวโต, ภชโต, ปยิรุปาสโต, อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต, พหุมฺปิ ธารยโต, พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม. อิติ อิเมสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน อิทํ สุตฺตํ นิกฺขิตฺตํ.

මෙසේ මෙම නික්ඛේප සතර අතුරින්, මෙම පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍රය පරජ්ඣාසය නික්ඛේපයකි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව දේශනා කරන ලද්දකි. කිනම් පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුවද යත්, උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේය. පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙකි: උග්ඝටිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතඤ්ඤූ, නෙය්‍ය සහ පදපරම යනුවෙනි. එහි යම් පුද්ගලයෙකුට (කෙටි මාතෘකාවක්) ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේදීම ධර්මාවබෝධය වේද, ඒ පුද්ගලයා උග්ඝටිතඤ්ඤූ යයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට සංක්ෂිප්තව දේශනා කරන ලද දෙය විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන කල්හි ධර්මාවබෝධය වේද, ඒ පුද්ගලයා විපඤ්චිතඤ්ඤූ යයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට පෙළ ඉගෙනීමෙන්, ප්‍රශ්න විමසීමෙන්, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් සහ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීම හා සේවනය කිරීමෙන් අනුපිළිවෙලින් ධර්මාවබෝධය වේද, ඒ පුද්ගලයා නෙය්‍ය යයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට බොහෝ ධර්මය ඇසුවද, බොහෝ ධර්මය දැරුවද, බොහෝ ධර්මය කියෙව්වද ඒ ජාතියේදීම ධර්මාවබෝධයක් සිදු නොවේද, ඒ පුද්ගලයා පදපරම යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ පුද්ගලයන් සතර දෙනා අතුරින් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය (අභිලාෂය) අනුව මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී.

ตทา กิร ปญฺจสตา ชนปทวาสิกา ภิกฺขู สพฺเพว เอกจรา ทฺวิจรา ติจรา จตุจรา ปญฺจจรา สภาควุตฺติโน ธุตงฺคธรา อารทฺธวีริยา ยุตฺตโยคา วิปสฺสกา สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ ปจฺจยาการเทสนํ ปตฺถยมานา สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา, รตฺตกมฺพลสาณิยา ปริกฺขิปมานา วิย เทสนํ ปจฺจาสีสมานา ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. เตสํ อชฺฌาสยวเสน ภควา อิทํ สุตฺตํ อารภิ. ยถา หิ เฉโก จิตฺตกาโร อปริกมฺมกตภิตฺตึ ลภิตฺวา, น อาทิโตว รูปํ สมุฏฺฐาเปสิ, มหามตฺติกเลปาทีหิ ปน ภิตฺติปริกมฺมํ ตาว กตฺวา, กตปริกมฺมาย [Pg.5] ภิตฺติยา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, กตปริกมฺมํ ปน ภิตฺตึ ลภิตฺวา, ภิตฺติปริกมฺมพฺยาปารํ อกตฺวา, รงฺคชาตานิ โยเชตฺวา, วฏฺฏิกํ วา ตูลิกํ วา อาทาย รูปเมว สมุฏฺฐาเปติ, เอวเมว ภควา อกตาภินิเวสํ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตํ ลภิตฺวา นาสฺส อาทิโตว อรหตฺตปทฏฺฐานํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณํ อาจิกฺขติ, สีลสมาธิกมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิสมฺปทาย ปน โยเชนฺโต ปุพฺพภาคปฏิปทํ ตาว อาจิกฺขติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

එකල පන්සියයක් පමණ ජනපදවැසි භික්ෂූන් වහන්සේලා සියල්ලෝම තනිව හෝ දෙදෙනා, තිදෙනා, සිව්දෙනා, පස්දෙනා බැගින් හැසිරෙන, සමාන ඇවතුම් පැවතුම් ඇති, ධුතාංගධාරී, ආරබ්ධ වීර්ය ඇති, යෝගාවචර වූ විදර්ශකයෝ වූහ. ඔවුහු සියුම් වූ සූක්ෂ්ම වූ ශූන්‍යතා පටිච්චසමුප්පාද දේශනාව ප්‍රාර්ථනා කරමින් සවස් කාලයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ, රතු පලසකින් වට කළාක් මෙන් පිරිවරාගෙන දේශනාව අපේක්ෂාවෙන් වැඩසිටියහ. ඔවුන්ගේ අදහස සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක. දක්ෂ චිත්‍ර ශිල්පියෙකු පිරියම් නොකළ බිත්තියක් ලැබූ විට මුලින්ම රූපයක් නිර්මාණය නොකරයි. මැටි බදාම ආදියෙන් බිත්තිය පිරියම් කොට, පසුව එම බිත්තියේ රූපය අඳියි. එහෙත් පිරියම් කරන ලද බිත්තියක් ලත් විට, බිත්ති පිරියම් කිරීමේ වෙහෙසක් නොවී, වර්ණ ගන්වා පින්සල ගෙන රූපයම නිර්මාණය කරයි. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පූර්ව අභ්‍යාසයක් නැති ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයෙකු ලැබූ විට, ඔහුට ආරම්භයේදීම අර්හත් ඵලයට පාදක වන සියුම් සූක්ෂ්ම ශූන්‍යතා විදර්ශනා ලක්ෂණ දේශනා නොකරති. සීල, සමාධි, කම්මස්සකතා දෘෂ්ටි සම්පත්තියෙහි යොදවමින් පළමුව පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවම දේශනා කරති. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, ภิกฺขุ, อาทิเมว วิโสเธหิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา. ยโต โข เต, ภิกฺขุ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ภวิสฺสติ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา. ตโต ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ติวิเธน ภาเวยฺยาสิ. กตเม จตฺตาโร? อิธ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. พหิทฺธา วา กาเย…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา วา กาเย…เป… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหราหิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ยโต โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน เอวํ ติวิเธน ภาเวสฺสสิ, ตโต ตุยฺหํ, ภิกฺขุ, ยา รตฺติ วา ทิวโส วา อาคมิสฺสติ, วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โน ปริหานี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙).

"මහණ, එබැවින් තෝ මේ ශාසනයෙහි කුසල් දහම්හි ආදියම (පදනමම) පිරිසිදු කරව. කුසල් දහම්හි ආදිය කුමක්ද? ඉතා පිරිසිදු සීලය සහ සෘජු දෘෂ්ටියයි. මහණ, යම් කලෙක නුඹට සීලය මැනවින් පිරිසිදු වන්නේද, දෘෂ්ටිය සෘජු වන්නේද, එවිට මහණ, නුඹ සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා සතර සතිපට්ඨානයන් තෙවැදෑරුම් ලෙස වඩව. සතර මොනවාද? මහණ, මෙහි තෝ ආධ්‍යාත්මික කයෙහි කය අනුව බලමින් (කායානුපස්සීව), කෙලෙස් තවන වීර්ය ඇතිව, මැනවින් දැනගන්නා නුවණින් හා සිහියෙන් යුතුව, ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන් දුරු කොට වෙසෙව. බාහිර කයෙහිද... පෙ... ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර කයෙහිද... පෙ... ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව, කෙලෙස් තවන වීර්ය ඇතිව, මැනවින් දැනගන්නා නුවණින් හා සිහියෙන් යුතුව, ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන් දුරු කොට වෙසෙව. මහණ, යම් කලෙක තෝ සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා මේ සතර සතිපට්ඨානයන් මෙසේ තෙවැදෑරුම්ව වඩන්නෙහිද, එවිට මහණ, නුඹට යම් රැයක් හෝ දවාලක් පැමිණෙන්නේද, එය කුසල් දහම්හි වර්ධනයක්ම මිස පිරිහීමක් නොවන්නේය."

เอวํ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตสฺส สีลกถาย ปริกมฺมํ กเถตฺวา, อรหตฺตปทฏฺฐานํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณํ อาจิกฺขติ.

මෙසේ ආරම්භක කුලපුත්‍රයෙකුට සීල කථාවෙන් පූර්ව සූදානම (පිරියම් කිරීම) දේශනා කොට, පසුව අර්හත් ඵලයට ආසන්න හේතුව වූ සියුම් සූක්ෂ්ම ශූන්‍යතා විදර්ශනා ලක්ෂණ දේශනා කරති.

ปริสุทฺธสีลํ ปน อารทฺธวีริยํ ยุตฺตโยคํ วิปสฺสกํ ลภิตฺวา, นาสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทํ อาจิกฺขติ, อุชุกเมว ปน อรหตฺตปทฏฺฐานํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณํ อาจิกฺขติ. อิเม ปญฺจสตา ภิกฺขู ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปริโสเธตฺวา ฐิตา สุธนฺตสุวณฺณสทิสา สุปริมชฺชิตมณิกฺขนฺธสนฺนิภา, เอโก โลกุตฺตรมคฺโคว เนสํ อนาคโต. อิติ ตสฺสาคมนตฺถาย สตฺถา เตสํ อชฺฌาสยํ อเปกฺขมาโน อิทํ สุตฺตํ อารภิ.

පිරිසිදු සීලයක් ඇති, වීර්යය ආරම්භ කළ, භාවනාවෙහි යෙදුණු විදර්ශකයෙකු ලත් විට ඔහුට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනා නොකරති. සෘජුවම අර්හත් ඵලයට ආසන්න හේතුව වූ සියුම් සූක්ෂ්ම ශූන්‍යතා විදර්ශනා ලක්ෂණ දේශනා කරති. මේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පිරිසිදු කරගෙන සිටියාහ. ඔවුහු මැනවින් පිරිසිදු කළ රන් වැනි වූහ, මැනවින් මැද පිරිසිදු කළ මිණි තලයක් බඳු වූහ. ඔවුන්ට නොලැබී තිබුණේ එක් ලෝකෝත්තර මාර්ගයක් පමණි. එබැවින් එය ලබා දීම පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අදහස (අජ්ඣාසය) සලකා මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක.

ตตฺถ [Pg.6] ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ ปจฺจยาการํ. ปจฺจยากาโร หิ อญฺญมญฺญํ ปฏิจฺจ สหิเต ธมฺเม อุปฺปาเทติ. ตสฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ วุจฺจติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺโพ.

එහි 'පටිච්චසමුප්පාද' යනු ප්‍රත්‍යයාකාරයයි (ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැවැත්මයි). ප්‍රත්‍යයාකාරය වනාහි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇසුරු කොට සහජාත ධර්මයන් උපදවයි. එබැවින් පටිච්චසමුප්පාද යයි කියනු ලැබේ. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්ත විස්තරයයි, විස්තරාත්මක විග්‍රහය වනාහි විසුද්ධිමග්ගයෙන් දත යුතුය.

โวติ อยํ โว-สทฺโท ปจฺจตฺต-อุปโยคกรณ-สมฺปทาน-สามิวจน-ปทปูรเณสุ ทิสฺสติ. ‘‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๖; มหาว. ๔๖๖) หิ ปจฺจตฺเต ทิสฺสติ. ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ปณาเมมิ โว’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๕๗) อุปโยเค. ‘‘น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๕๗) กรเณ. ‘‘วนปตฺถปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙๐) สมฺปทาเน. ‘‘สพฺเพสํ โว, สาริปุตฺต, สุภาสิต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔๕) สามิวจเน. ‘‘เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๕) ปทปูรณมตฺเต. อิธ ปนายํ สมฺปทาเน ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขเวติ ปติสฺสเวน อภิมุขีภูตานํ ปุน อาลปนํ. เทเสสฺสามีติ เทสนาปฏิชานนํ. ตํ สุณาถาติ ตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ตํ เทสนํ มยา วุจฺจมานํ สุณาถ.

‘වෝ’ (vo) යන මෙම පදය පඨමා, දුතියා, තතියා, චතුත්ථී, ඡට්ඨී යන විභක්ති අර්ථයන්හි මෙන්ම පදපූරණයක් ලෙසද දක්නට ලැබේ. “අනුරුද්ධයෙනි, ඔබලා සමගිව, සතුටින් වෙසෙන්නහුද?” (Kacci pana vo anuruddhā samaggā...) යනාදී තැන්හි එය පඨමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “මහණෙනි, යන්න, මම ඔබලාව (vo) පිටත් කරමි” යනාදී තැන්හි දුතියා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “ඔබලා විසින් (vo) මගේ සමීපයෙහි නොවැසිය යුතුය” යනාදී තැන්හි තතියා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “මහණෙනි, මම ඔබලාට (vo) වනප්‍රස්ථ පරියාය දේශනා කරමි” යනාදී තැන්හි චතුත්ථී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “සාරිපුත්තයෙනි, ඔබ සැමගේම (vo) දේශනය සුභාෂිතය” යනාදී තැන්හි ඡට්ඨී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “යම් ආර්ය කෙනෙක් පිරිසිදු කාය කර්ම ඇත්තෝ වෙත්ද” යනාදී තැන්හි හුදු පදපූරණයක් ලෙස යෙදේ. එහෙත් මෙහිදී එය චතුත්ථී (සම්ප්‍රදාන) අර්ථයෙහි ගත යුතුය. ‘භික්ඛවේ’ යනු පිළිතුරු දී නැවතත් මුහුණ ලා සිටින භික්ෂූන්ට කරන ආමන්ත්‍රණයකි. ‘දේසිස්සාමි’ යනු දේශනාව පිළිබඳ ප්‍රතිඥාවයි. ‘තං සුණාථ’ යනු මා විසින් දේශනා කරනු ලබන ඒ පටිච්චසමුප්පාද දේශනාව ශ්‍රවණය කරන්න යන්නයි.

สาธุกํ มนสิ กโรถาติ เอตฺถ ปน สาธุกํ สาธูติ เอกตฺถเมตํ. อยญฺจ สาธุสทฺโท อายาจน-สมฺปฏิจฺฉน-สมฺปหํสน-สุนฺทร-ทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๕๗; สํ. นิ. ๔.๖๕; ๕.๓๘๑) หิ อายาจเน ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน.

‘සාධුකං මනසි කරෝථ’ යන්නෙහි ‘සාධුකං’ සහ ‘සාධු’ යනු එකම අර්ථ ඇත්තකි. මෙම ‘සාධු’ ශබ්දය ආයාචනය, පිළිගැනීම, ප්‍රසාදය, යහපත සහ ස්ථීර කිරීම (දළ්හීකම්ම) ආදී අර්ථයන්හි යෙදේ. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට සැකෙවින් දහම් දෙසන සේක්වා (sādhu me bhante...)” යනාදී තැන්හි එය ආයාචනා අර්ථයෙහි යෙදේ. “ස්වාමීනි, මැනවැයි (sādhu bhante) පවසා ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අනුමෝදන්ව” යනාදී තැන්හි පිළිගැනීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. “සාදු සාදු, සාරිපුත්තයෙනි” යනාදී තැන්හි ප්‍රසාදය පළ කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺส อกรณํ สุข’’นฺติ. –

“දහමට ලැදි රජු යහපත්ය, ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා යහපත්ය; මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවීම යහපත්ය, පව් නොකිරීම සැපයට හේතු වේ.”

อาทีสุ (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) สุนฺทเร. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สาธุกํ สุณาหี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๑๙๒) สาธุกสทฺโทเยว ทฬฺหีกมฺเม อาณตฺติยนฺติปิ วุจฺจติ. อิธ ปนายํ เอตฺเถว ทฬฺหีกมฺเม อาณตฺติยา จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, สุนฺทรตฺเถปิ วฏฺฏติ. ทฬฺหีกรณตฺเถน หิ ‘‘ทฬฺหํ อิมํ ธมฺมํ สุณาถ, สุคฺคหิตํ คณฺหนฺตา’’, อาณตฺติอตฺเถน ‘‘มม อาณตฺติยา สุณาถ’’ สุนฺทรตฺเถน ‘‘สุนฺทรมิมํ ภทฺทกํ ธมฺมํ สุณาถา’’ติ [Pg.7] เอตํ ทีปิตํ โหติ. มนสิ กโรถาติ อาวชฺเชถ. สมนฺนาหรถาติ อตฺโถ. อวิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา นิสาเมถ, จิตฺเต กโรถาติ อธิปฺปาโย.

යනාදී තැන්හි යහපත් (සුන්දර) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. “බමුණ, එසේ නම් මැනවින් (සාධුකං) අසන්න” යනාදී තැන්හි ‘සාධුකං’ යන ශබ්දයම ස්ථීර කිරීමේ අර්ථයෙහි මෙන්ම අණ කිරීමේ අර්ථයෙහිද යෙදේ. මෙහිදීද එය එම ස්ථීර කිරීමේ අර්ථයෙහි සහ අණ කිරීමේ අර්ථයෙහිම ගත යුතුය, එසේම එය සුන්දර යන අර්ථයටද ගැලපේ. ස්ථීර කිරීමේ අර්ථයෙන් ගත් කල, “මෙම ධර්මය මැනවින් ග්‍රහණය කරගනිමින් ස්ථීර ලෙස අසන්න” යන්නයි. අණ කිරීමේ අර්ථයෙන් ගත් කල, “මගේ අණ පරිදි අසන්න” යන්නයි. සුන්දර අර්ථයෙන් ගත් කල, “මේ යහපත් වූ භද්‍ර වූ ධර්මය අසන්න” යන්නයි. ‘මනසි කරෝථ’ යනු මෙනෙහි කරන්න, අවධානය යොමු කරන්න යන්නයි. විසිරී නොගිය සිතින් යුක්තව ශ්‍රවණය කරන්න, සිතෙහි ධාරණය කරගන්න යනු මෙහි අදහසයි.

อิทาเนตฺถ ตํ สุณาถาติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณเมตํ. สาธุกํ มนสิ กโรถาติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคาหนิวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคาหนิวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณูปปริกฺขาสุ. ปุริเมน จ ‘‘สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโย’’ติ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน ‘‘สาตฺโถ, ตสฺมา มนสิ กาตพฺโพ’’ติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา, ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร จ เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาถ สาธุกํ. ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร จ ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. ภาสิสฺสามีติ เทเสสฺสามิ. ‘‘ตํ สุณาถา’’ติ เอตฺถ ปฏิญฺญาตํ เทสนํ สํขิตฺตโตว น เทเสสฺสามิ, อปิจ โข วิตฺถารโตปิ นํ ภาสิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. สงฺเขปวิตฺถารวาจกานิ หิ เอตานิ ปทานิ. ยถาห วงฺคีสตฺเถโร –

දැන් මෙහි ‘තං සුණාථ’ යන්නෙන් සෝත ඉන්ද්‍රියයේ වික්ෂිප්ත බව වැළැක්වීම අදහස් වේ. ‘සාධුකං මනසි කරෝථ’ යන්නෙන් මනසිකාරයෙහි ස්ථීරව යෙදවීම මගින් මනින්ද්‍රියයේ වික්ෂිප්ත බව වැළැක්වීම අදහස් වේ. මෙහි මුල් පදයෙන් ව්‍යඤ්ජන විපල්ලාසය (පද වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම) වැළැක්වෙන අතර, දෙවන පදයෙන් අර්ථ විපල්ලාසය වැළැක්වේ. තවද, මුල් පදයෙන් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි යොදවන අතර, දෙවන පදයෙන් ඇසූ දහම ධාරණය කරගැනීම හා පරීක්ෂා කිරීමෙහි යොදවයි. තවද, “මෙම ධර්මය ව්‍යඤ්ජන සහිත බැවින් එය ශ්‍රවණය කළ යුතුය” යන්න මුල් පදයෙන් දක්වන අතර, “එය අර්ථ සහිත බැවින් මනසිකාර කළ යුතුය” යන්න දෙවන පදයෙන් දක්වයි. එසේත් නැතිනම් ‘සාධුකං’ යන පදය කොටස් දෙකටම සම්බන්ධ කර මෙසේද අර්ථ දැක්විය හැක: “මෙම ධර්මය ධර්ම වශයෙන්ද දේශනා වශයෙන්ද ගැඹුරු බැවින් මැනවින් ශ්‍රවණය කරන්න. මෙය අර්ථ වශයෙන්ද ප්‍රතිවේධ වශයෙන්ද ගැඹුරු බැවින් මැනවින් මනසිකාර කරන්න.” ‘භාසිස්සාමි’ යනු දේශනා කරමි යන්නයි. “එය අසන්න” යන්නෙන් ප්‍රතිඥා දුන් ඒ දේශනාව මා සැකෙවින් පමණක් නොව විස්තර සහිතවද පවසන බව මින් කියවේ. මන්ද මෙම පද සංක්ෂිප්ත මෙන්ම විස්තාර අර්ථයන්ද ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. වංගීස තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ -

‘‘สํขิตฺเตนปิ เทเสติ, วิตฺถาเรนปิ ภาสติ;

สาฬิกายิว นิคฺโฆโส, ปฏิภานํ อุทีรยี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๔;

เถรคา. ๑๒๔๑);

“උන්වහන්සේ සැකෙවින්ද දේශනා කරති, විස්තර සහිතවද වදාරති; වංගීස තෙරුන් සාරිකා පක්ෂියෙකුගේ නාදය මෙන් මිහිරි ස්වරයෙන් යුතුව තමන්ට වැටහෙන ලෙස දහම් වදාළහ.”

เอวํ วุตฺเต อุสฺสาหชาตา หุตฺวา เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉึสุ, ปฏิคฺคเหสุนฺติ วุตฺตํ โหติ.

මෙසේ වදාළ කල්හි, උනන්දුවෙන් යුක්ත වූ ඒ භික්ෂූහු “එසේය ස්වාමීනි” යැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්හ. එනම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය මැනවින් පිළිගෙන ඒ දෙසට අවධානය යොමු කළහ යන්නයි.

อถ เนสํ ภควา เอตทโวจ – เอตํ อิทานิ วตฺตพฺพํ ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติอาทึ สกลํ สุตฺตํ อโวจ. ตตฺถ กตโม จ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. ปญฺจวิธา หิ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ, ตาสํ อิทํ นานตฺตํ –

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ වදාළ සේක - දැන් වදාළ යුතු ඒ “මහණෙනි, පටිච්චසමුප්පාදය යනු කුමක්ද?” යනාදී මුළු සූත්‍රයම දේශනා කළ සේක. එහි “මහණෙනි, පටිච්චසමුප්පාදය යනු කුමක්ද?” යන ප්‍රශ්නය විස්තර කර දීමේ අභිලාෂයෙන් අසන ලද්දකි. ප්‍රශ්න ඇසීම පස් ආකාර වේ. එනම්: නුදුටු දේ පෙන්වා දීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡා), දුටු දේ සැසඳීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡා), සැක දුරු කිරීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡා), අනුමැතිය ලබා ගැනීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අනුමති පෘච්ඡා) සහ විස්තර කර දීමේ අභිලාෂයෙන් අසන ප්‍රශ්නය (කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡා) යනුවෙනි. ඒවායේ වෙනස මෙසේය -

กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒)? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ. ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย [Pg.8] ตุลนาย ตีรณาย วิภูตาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา.

නුදුටු දේ පෙන්වා දීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් නොදන්නා ලද, නුදුටු, තුලනය නොකළ, විනිශ්චය නොකළ, ප්‍රකට නොවූ, අවබෝධ නොවූ කල්හි; එම කරුණ දැනගැනීම පිණිස, දැකීම පිණිස, සලකා බැලීම පිණිස, විනිශ්චය කිරීම පිණිස, ප්‍රකට කරගැනීම පිණිස සහ විස්තර කරගැනීම පිණිස යමෙක් ප්‍රශ්න අසයිද, මෙය අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡාවයි.

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ. โส อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา.

දුටු දේ සැසඳීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් දැනගන්නා ලද, දක්නා ලද, තුලනය කරන ලද, විනිශ්චය කරන ලද, ප්‍රකට වූ සහ අවබෝධ වූ කල්හි; ඔහු සෙසු පණ්ඩිතයන් සමග එම කරුණ සැසඳීම පිණිස ප්‍රශ්න අසයිද, මෙය දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡාවයි.

กตมา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท ทฺเวฬฺหกชาโต – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ, โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา.

සැක දුරු කිරීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යමෙක් සැකයට පත්ව, “මෙය මෙසේද? නැතහොත් මෙසේ නොවේද? මෙය කෙසේ වේද?” යනාදී වශයෙන් දෙගිඩියාවෙන් යුතුව සිටින කල්හි; ඔහු එම සැකය දුරු කරගනු පිණිස ප්‍රශ්න අසයිද, මෙය විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡාවයි.

กตมา อนุมติปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ อนุมติยา ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ, อนิจฺจํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ, ทุกฺขํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘‘เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตา’’ติ, โน เหตํ ภนฺเตติ (สํ. นิ. ๓.๗๙). อยํ อนุมติปุจฺฉา.

අනුමැතිය ලබා ගැනීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අනුමති පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගේ අනුමැතිය ලබා ගැනීම පිණිස මෙසේ ප්‍රශ්න විමසන සේක: “මහණෙනි, ඔබලා මේ ගැන කුමක් සිතන්නහුද? රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද?” “ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.” “යමක් අනිත්‍ය නම් එය දුකක්ද සැපක්ද?” “ස්වාමීනි, දුකකි.” “යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක් සහිත නම්, විපරිණාමය වන සුළු ධර්මතාවයක් නම්, ‘මෙය මාගේය, මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි’ කියා එය දැකීම සුදුසුද?” “ස්වාමීනි, එය සුදුසු නොවේ.” මෙය අනුමති පෘච්ඡාවයි.

กตมา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ กเถตุกมฺยตาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร’’ติ? อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ.

කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා හට දේශනා කරනු කැමැත්තෙන් මෙසේ ප්‍රශ්නයක් විමසන සේක: “මහණෙනි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝ වෙති. ඒ සතර දෙනා කවුරුන්ද?” මෙසේ විමසීම කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව නම් වේ.

ตตฺถ พุทฺธานํ ปุริมา ติสฺโส ปุจฺฉา นตฺถิ. กสฺมา? พุทฺธานญฺหิ ตีสุ อทฺธาสุ กิญฺจิ สงฺขตํ อทฺธาวิมุตฺตํ วา อสงฺขตํ อทิฏฺฐํ อโชติตํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ นาม นตฺถิ. เตน เนสํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา นตฺถิ. ยํ ปน ภควตา อตฺตโน ญาเณน ปฏิวิทฺธํ, ตสฺส อญฺเญน สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา สทฺธึ สํสนฺทนกิจฺจํ นตฺถิ. เตนสฺส ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา นตฺถิ. ยสฺมา ปเนส อกถํกถี ติณฺณวิจิกิจฺโฉ สพฺพธมฺเมสุ วิหตสํสโย. เตนสฺส วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา นตฺถิ. อิตรา ปน ทฺเว ปุจฺฉา ภควโต อตฺถิ. ตาสุ อยํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉาติ เวทิตพฺพา.

එහිදී බුදුවරුන් හට පළමු පෘච්ඡා තුන විද්‍යමාන නොවේ. ඒ මන්ද? බුදුවරුන් හට කාලත්‍රයට අයත් කිසිදු සංඛත ධර්මයක් හෝ කාලත්‍රයෙන් මිදුණු අසංඛත ධර්මයක් හෝ ඥානයෙන් නොදක්නා ලද්දේ, ඥානයෙන් ආලෝකවත් නොකරන ලද්දේ, ඥානයෙන් මැන නොබලන ලද්දේ, ඥානයෙන් තීරණය නොකරන ලද්දේ, ඥානයට ප්‍රකට නොවූයේ හෝ ඥානයෙන් විස්තර කළ නොහැකි වූයේ හෝ නොමැති බැවිනි. එබැවින් උන්වහන්සේලා හට අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡාව නොමැත. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම ස්වකීය ඥානයෙන් යම් ධර්මයක් අවබෝධ කරගත් සේක්ද, ඒ පිළිබඳව වෙනත් ශ්‍රමණයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු, දෙවියෙකු, මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු සමඟ සසඳා බැලීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැත. එබැවින් උන්වහන්සේට දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡාව ද නොමැත. යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන්හි සැක දුරු කළ, විචිකිච්ඡාවෙන් එතෙර වූ, සැක රහිත වූ සේක්ද, එබැවින් උන්වහන්සේට විමතිච්ඡේදනා පෘච්ඡාව ද නොමැත. අනෙක් පෘච්ඡා ද්විත්වය (අනුමති හා කථේතුකම්‍යතා) භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇත්තේය. ඒ අතරින් මෙය කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව ලෙස දත යුතුය.

อิทานิ ตาว ปุจฺฉาย ปุฏฺฐํ ปจฺจยาการํ วิภชนฺโต อวิชฺชาปจฺจยา, ภิกฺขเว, สงฺขาราติอาทิมาห. เอตฺถ จ ยถา นาม ‘‘ปิตรํ กเถสฺสามี’’ติ อารทฺโธ [Pg.9] ‘‘ติสฺสสฺส ปิตา โสณสฺส ปิตา’’ติ ปฐมตรํ ปุตฺตมฺปิ กเถติ, เอวเมว ภควา ปจฺจยํ กเถตุํ อารทฺโธ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา นเยน สงฺขาราทีนํ ปจฺจเย อวิชฺชาทิธมฺเม กเถนฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนมฺปิ กเถสิ. อาหารวคฺคสฺส ปน ปริโยสาเน ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน จ ธมฺเม’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๐) อุภยํ อารภิตฺวา อุภยมฺปิ กเถสิ. อิทานิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ ปน อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย. ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน สพฺพาการสมฺปนฺนา อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา, ตสฺมา สา ตตฺถ กถิตวเสเนว คเหตพฺพา.

දැන් එම පෘච්ඡාව මගින් අසන ලද ප්‍රත්‍යයාකාරය (පටිච්චසමුප්පාදය) බෙදා දක්වමින් “මහණෙනි, අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති” යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. මෙහිදී නිදසුනක් ලෙස, “පියා ගැන පවසන්නෙමි” යි ආරම්භ කළ අයෙකු මුලින්ම “තිස්සගේ පියා, සෝණගේ පියා” යැයි පුත්‍රයා ගැන පවසන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ප්‍රත්‍යය (හේතුව) ගැන පැවසීමට ආරම්භ කර “අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති” යනාදී ක්‍රමයෙන් සංස්කාරාදීන්ගේ ප්‍රත්‍යය වූ අවිද්‍යාදී ධර්මයන් දේශනා කරමින් ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන් ද වදාළ සේක. ආහාර වර්ගයේ අවසානයෙහි දී නම් “මහණෙනි, පටිච්චසමුප්පාදය ද පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් ද ඔබට දේශනා කරන්නෙමි” යි දෙවගයම අරඹා දෙවගයම වදාළ සේක. දැන් “අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා” යනාදී තැන්හි අවිද්‍යාව ද ප්‍රත්‍යය ද වන බැවින් “අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යය” නම් වේ. එබැවින් අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ හටගනිති යන මේ ක්‍රමයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ අනුලෝම පටිච්චසමුප්පාද කථාව විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසන ලදී. එබැවින් එය එහි පවසා ඇති පරිද්දෙන්ම ගත යුතුය.

ปฏิโลมกถายํ ปน อวิชฺชาย ตฺเววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํนิโรธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทีนิ วตฺวา, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ อาห. ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส, สุทฺธสฺส วา, สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ. อิติ ภควา อนุโลมโต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วฏฺฏกถํ กเถตฺวา ตเมว วฏฺฏํ วินิวฏฺเฏตฺวา ปฏิโลมโต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วิวฏฺฏํ กเถนฺโต อรหตฺเตน เทสนาย กูฏํ คณฺหิ. เทสนาปริโยสาเน เต ปญฺจสตา อารทฺธวิปสฺสกา อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลา สูริยรสฺมิสมฺผุฏฺฐานิ ปริปากคตานิ ปทุมานิ วิย สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐหึสุ.

පටිලෝම කථාවෙහි “අවිජ්ජාය ත්වේව” යනු අවිද්‍යාවෙහිම යන්නයි. “අසේසවිරාගනිරෝධා” යනු විරාගය නම් වූ මාර්ගයෙන් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ කිරීමයි. “සංඛාරනිරෝධෝ” යනු සංස්කාරයන්ගේ නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමයි. මෙසේ නිරුද්ධ වන්නා වූ සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධයෙන් විඤ්ඤාණාදීන්ගේ නිරෝධය ද, නාමරූප ආදිය නිරුද්ධ වීමම ද වන්නේ යැයි පෙන්වීම සඳහා “සංඛාරනිරෝධා විඤ්ඤාණනිරෝධෝ” යනාදිය වදාරා, මෙසේ මේ සකලවිධ දුක්ඛස්කන්ධයාගේ නිරෝධය වන්නේ යැයි වදාළ සේක. එහි “කේවලස්ස” යනු සමස්ත වූ ද, පිරිසිදු වූ ද, සත්ව පුද්ගල භාවයෙන් තොර වූ ද යන අර්ථයයි. “දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස” යනු දුක් රැසෙහි යන්නයි. “නිරෝධෝ හෝති” යනු නූපදීම සිදුවේ යන්නයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුලෝම වශයෙන් පද දොළසකින් වට්ට කථාව (සංසාර චක්‍රය) දේශනා කර, එම වට්ටයම නැවත හරවා පටිලෝම වශයෙන් පද දොළසකින් විවට්ටය (සංසාරයෙන් මිදීම) පවසමින් අර්හත් ඵලය දක්වා දේශනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට වැඩම කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි විදර්ශනා වඩා තිබූ, උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් වූ ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා, සූර්ය රශ්මිය වැදුණු විගස පිපී යන මෝරා ගිය පියුම් මෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි සේක.

อิทมโวจ ภควาติ อิทํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน สกลสุตฺตํ ภควา อโวจ. อตฺตมนา เต ภิกฺขูติ ตุฏฺฐจิตฺตา เต ปญฺจสตา ขีณาสวา ภิกฺขู. ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ กรวีกรุตมญฺชุนา กณฺณสุเขน ปณฺฑิตชนหทยานํ อมตาภิเสกสทิเสน พฺรหฺมสฺสเรน ภาสโต ภควโต [Pg.10] วจนํ อภินนฺทึสุ, อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จาติ อตฺโถ. เตเนตํ วุจฺจติ –

“ඉදමවෝච භාග්‍යවා” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වට්ට හා විවට්ට වශයෙන් මෙම මුළු සූත්‍රයම වදාළ සේක යන්නයි. “අත්තමනා තේ භික්ඛූ” යනු සතුටු සිත් ඇති ඒ පන්සියයක් ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන් වහන්සේලා යන්නයි. “භාගවතෝ භාසිතං අභිනන්දුං” යනු කරවීක පක්ෂියෙකුගේ නාදය මෙන් මධුර වූ, කන්කලු වූ, පණ්ඩිත ජනයාගේ හදවත් වලට අමෘත අභිෂේකයක් බඳු වූ බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් දේශනා කරන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සතුටින් පිළිගත්හ, අනුමෝදන් වූහ, මැනවින් පිළිගත්හ යන අර්ථයයි. ඒ නිසාම මෙය කියනු ලැබේ -

‘‘สุภาสิตํ สุลปิตํ, สาธุ สาธูติ ตาทิโน;

อนุโมทมานา สิรสา, สมฺปฏิจฺฉึสุ ภิกฺขโว’’ติ.

“තාදි ගුණයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැනවින් වදාළ ඒ සුභාෂිතය, භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘සාධු සාධු’ යැයි අනුමෝදන් වෙමින් සිරස නමා පිළිගත්හ.” මෙසේ දේශනාව නිම වූ අයුරු දත යුතුය.

ปฐมปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ප්‍රථම පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

๒. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

2. විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

๒. ทุติเยปิ วุตฺตนเยเนว สุตฺตนิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ปฐมํ อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลานํ วเสน สงฺเขปโต ทสฺสิตํ, อิทํ วิปญฺจิตญฺญูนํ วเสน วิตฺถารโตติ. อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต จตสฺโส วลฺลิหารกปุริสูปมา วตฺตพฺพา, ตา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา เอว. ยถา หิ วลฺลิหารโก ปุริโส วลฺลิยา อคฺคํ ทิสฺวา ตทนุสาเรน มูลํ ปริเยสนฺโต ตํ ทิสฺวา วลฺลึ มูเล เฉตฺวา อาทาย กมฺเม อุปเนยฺย, เอวํ ภควา วิตฺถารเทสนํ เทเสนฺโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส อคฺคภูตา ชรามรณา ปฏฺฐาย ยาว มูลภูตํ อวิชฺชาปทํ, ตาว เทสนํ อาหริตฺวา ปุน วฏฺฏวิวฏฺฏํ เทเสนฺโต นิฏฺฐเปสิ.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි ද පවසා ඇති ක්‍රමයෙන්ම සූත්‍ර නිකේපය දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: පළමු සූත්‍රය උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් උදෙසා සංක්ෂේපයෙන් පෙන්වන ලදී, මෙය විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් උදෙසා විස්තර වශයෙන් පෙන්වන ලදී. මේ සූත්‍රයෙහි වැල් රැගෙන යන මිනිසාගේ උපමා හතරක් පැවසිය යුතුය, ඒවා විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇත. යම් සේ වැල් කපන මිනිසෙක් වැලක අග දැක එය අනුසාරයෙන් මුල සොයමින්, එය දැක මුලින් වැල කපා ගෙන ගොස් ප්‍රයෝජනයට ගන්නේ ද, එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විස්තර දේශනාව පවත්වමින් පටිච්චසමුප්පාදයේ අග්‍රය වූ ජරාමරණයෙහි සිට මුල වූ අවිද්‍යා පදය දක්වා දේශනාව ගෙන එමින් නැවත වට්ට විවට්ට දේශනාව පවත්වා දේශනාව අවසන් කළ සේක.

ตตฺรายํ ชรามรณาทีนํ วิตฺถารเทสนาย อตฺถนิจฺฉโย – ชรามรณนิทฺเทเส ตาว เตสํ เตสนฺติ อยํ สงฺเขปโต อเนเกสํ สตฺตานํ สาธารณนิทฺเทโสติ วิญฺญาตพฺโพ. ยา เทวทตฺตสฺส ชรา, ยา โสมทตฺตสฺสาติ เอวญฺหิ ทิวสมฺปิ กเถนฺตสฺส เนว สตฺตา ปริยาทานํ คจฺฉนฺติ. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ น โกจิ สตฺโต อปริยาทินฺโน โหติ. ตสฺมา วุตฺตํ, ‘‘อยํ สงฺเขปโต อเนเกสํ สตฺตานํ สาธารณนิทฺเทโส’’ติ. ตมฺหิ ตมฺหีติ อยํ คติชาติวเสน อเนเกสํ สตฺตนิกายานํ สาธารณนิทฺเทโส. สตฺตนิกาเยติ สาธารณนิทฺเทเสน นิทฺทิฏฺฐสฺส สรูปนิทสฺสนํ. ชรา ชีรณตาติอาทีสุ ปน ชราติ สภาวนิทฺเทโส. ชีรณตาติ อาการนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา, ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสา. อยญฺหิ ชราติ อิมินา ปเทน สภาวโต ทีปิตา, เตนสฺสายํ สภาวนิทฺเทโส[Pg.11]. ชีรณตาติ อิมินา อาการโต, เตนสฺสายํ อาการนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติ อิมินา กาลาติกฺกเม ทนฺตนขานํ ขณฺฑิตภาวกรณกิจฺจโต. ปาลิจฺจนฺติ อิมินา เกสโลมานํ ปลิตภาวกรณกิจฺจโต. วลิตฺตจตาติ อิมินา มํสํ มิลาเปตฺวา ตจวลิภาวกรณกิจฺจโต ทีปิตา. เตนสฺสา อิเม ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา. เตหิ อิเมสํ วิการานํ ทสฺสนวเสน ปากฏีภูตา ปากฏชรา ทสฺสิตา. ยเถว หิ อุทกสฺส วา วาตสฺส วา อคฺคิโน วา ติณรุกฺขาทีนํ สํภคฺคปลิภคฺคตาย วา ฌามตาย วา คตมคฺโค ปากโฏ โหติ, น จ โส คตมคฺโค ตาเนว อุทกาทีนิ, เอวเมว ชราย ทนฺตาทีสุ ขณฺฑิจฺจาทิวเสน คตมคฺโค ปากโฏ, จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวาปิ คยฺหติ น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชรา. น หิ ชรา จกฺขุวิญฺเญยฺยา โหติ.

එහිදී මේ ජරා මරණ ආදී විස්තර දේශනාවේ අර්ථ විනිශ්චය මෙසේය: ජරා මරණ නිර්දේශයේදී පළමුව 'තේසං තේසං' (ඒ ඒ සත්වයන්ගේ) යන මෙම පදය සංක්ෂේපයෙන් බොහෝ සත්වයන්ට පොදු වූ නිර්දේශයක් බව දත යුතුය. 'දේවදත්තගේ ජරාව, සෝමදත්තගේ ජරාව' යනාදී වශයෙන් දවස පුරා කීවත් සත්වයන්ගේ කෙළවරක් නොපෙනේ. එහෙත් මේ පද දෙකෙන් (තේසං තේසං) කිසිදු සත්වයෙකු අත්නොහැරේ. එබැවින් 'මෙය සංක්ෂේපයෙන් බොහෝ සත්වයන්ට පොදු නිර්දේශයකි' යි කියන ලදී. 'තම්හි තම්හි' යන්නෙන් ගති හා ජාති වශයෙන් බොහෝ සත්ව සමූහයන්ට පොදු වූ නිර්දේශය දැක්වේ. 'සත්තනිකායේ' යන්නෙන් පොදු නිර්දේශයෙන් දක්වන ලද සත්ව සමූහයාගේ ස්වරූපය දැක්වේ. 'ජරා ජීර්ණතා' ආදී පදවල 'ජරා' යනු ස්වභාව නිර්දේශයයි. 'ජීර්ණතා' යනු ආකාර නිර්දේශයයි. 'ඛණ්ඩිච්ච' (දත් කැඩීම) ආදී පද තුන කාලය ඉක්මවීමේදී සිදුවන කෘත්‍ය නිර්දේශයන්ය. අවසාන පද දෙක ප්‍රකෘති නිර්දේශයන්ය. 'ජරා' යන පදයෙන් ස්වභාවය දක්වන බැවින් එය ස්වභාව නිර්දේශයයි. 'ජීර්ණතා' යන්නෙන් ආකාරය දක්වන බැවින් ආකාර නිර්දේශයයි. 'ඛණ්ඩිච්ච' යන්නෙන් කාලය ගතවීමත් සමඟ දත් හා නියපොතු කැඩී යන බව දක්වයි. 'පාලිච්ච' යන්නෙන් කෙස් හා ලොම් පැසෙන බව දක්වයි. 'වලිත්තචතා' යන්නෙන් මස් දියවී සම රැළි වැටෙන බව දක්වයි. මේවා ජරාවෙහි කෘත්‍ය නිර්දේශයන්ය. ඒ මගින් වෙනස් වීම් පෙනෙන නිසා 'ප්‍රකට ජරාව' පෙන්වන ලදී. ජලය, සුළඟ හෝ ගින්න ගිය මග තණකොළ හෝ ගස් කැඩී බිඳී යාමෙන් හෝ පිළිස්සී යාමෙන් ප්‍රකට වන්නා සේම, ජරාව ගිය මග ද දත් ආදිය කැඩී යාමෙන් ප්‍රකට වේ. ඇස් හැර බැලූ විට පෙනෙන්නේ දත් කැඩීම ආදිය මිස ජරාව නොවේ. ජරාව ඇසට පෙනෙන දෙයක් නොවේ.

อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโกติ อิเมหิ ปน ปเทหิ กาลาติกฺกเมเยว อภิพฺยตฺตาย อายุกฺขย-จกฺขาทิอินฺทฺริย-ปริปากสญฺญิตาย ปกติยา ทีปิตา. เตนสฺสิเม ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ยสฺมา ชรํ ปตฺตสฺส อายุ หายติ, ตสฺมา ชรา ‘‘อายุโน สํหานี’’ติ ผลูปจาเรน วุตฺตา. ยสฺมา จ ทหรกาเล สุปฺปสนฺนานิ สุขุมมฺปิ อตฺตโน วิสยํ สุเขเนว คณฺหนสมตฺถานิ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ชรํ ปตฺตสฺส ปริปกฺกานิ อาลุฬิตานิ อวิสทานิ, โอฬาริกมฺปิ อตฺตโน วิสยํ คเหตุํ อสมตฺถานิ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อินฺทฺริยานํ ปริปาโก’’ติ ผลูปจาเรเนว วุตฺตา.

'ආයුනෝ සංහානි' (ආයුෂ පිරිහීම) සහ 'ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකෝ' (ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා යෑම) යන මෙම පදවලින් කාලය ගතවීමත් සමඟ මනාව ප්‍රකට වන ආයුෂ ක්ෂය වීම සහ ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා යෑමේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය දක්වයි. එබැවින් මේ අවසාන පද දෙක ප්‍රකෘති නිර්දේශයන් ලෙස දත යුතුය. එහිදී යම් හෙයකින් ජරාවට පත් වූවන්ගේ ආයුෂ පිරිහෙන බැවින් ජරාව 'ආයුෂ පිරිහීම' ලෙස ඵල උපචාර ක්‍රමයෙන් දක්වා ඇත. තවද තරුණ කාලයේ ප්‍රසන්නව, සියුම් අරමුණු පවා පහසුවෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකිව තිබූ ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ජරාවට පත් වූ විට මෝරා ගිය, කැළඹුණු, අප්‍රසන්න බවට පත් වන නිසාත්, රළු අරමුණක් වුවද ග්‍රහණය කරගත නොහැකි වන නිසාත්, එය 'ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා යෑම' (ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකෝ) ලෙස ඵල උපචාරයෙන්ම වදාරන ලදී.

สา ปนายํ เอวํ นิทฺทิฏฺฐา สพฺพาปิ ชรา ปากฏา ปฏิจฺฉนฺนาติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ทนฺตาทีสุ ขณฺฑาทิภาวทสฺสนโต รูปธมฺเมสุ ชรา ปากฏชรา นาม, อรูปธมฺเมสุ ปน ชรา ตาทิสสฺส วิการสฺส อทสฺสนโต ปฏิจฺฉนฺนชรา นาม. ตตฺถ ยฺวายํ ขณฺฑาทิภาโว ทิสฺสติ, โส ตาทิสานํ ทนฺตาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา วณฺโณเยว, ตํ จกฺขุนา ทิสฺวา มโนทฺวาเรน จินฺเตตฺวา ‘‘อิเม ทนฺตา ชราย ปหฏา’’ติ ชรํ ชานาติ อุทกฏฺฐาเน พทฺธานิ โคสีสาทีนิ โอโลเกตฺวา เหฏฺฐา อุทกสฺส อตฺถิภาวํ ชานนํ วิย. ปุน [Pg.12] อวีจิ สวีจีติ เอวมฺปิ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ มณิ-กนก-รชต-ปวาฬจนฺทสูริยาทีนํ วิย มนฺททสกาทีสุ ปาณีนํ วิย จ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ จ อปาณีนํ วิย อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ ทุวิญฺเญยฺยตฺตา ชรา อวีจิชรา นาม, นิรนฺตรชราติ อตฺโถ. ตโต อญฺเญสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา ชรา สวีจิชรา นามาติ เวทิตพฺพา.

මෙසේ දක්වන ලද ජරාව 'ප්‍රකට ජරාව' සහ 'ප්‍රතිච්ඡන්න (වැසුණු) ජරාව' යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී දත් කැඩීම ආදිය පෙනෙන්නට තිබෙන බැවින් රූප ධර්මයන්හි ජරාව ප්‍රකට ජරාව නම් වේ. නාම ධර්මයන්හි එවැනි වෙනස් වීමක් නොපෙනෙන බැවින් එය ප්‍රතිච්ඡන්න ජරාව නම් වේ. එහි පෙනෙන දත් කැඩීම ආදී ස්වභාවය, එවැනි දත් ආදියේ පැහැය වෙනස් වීම නිසා පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි රූපයක් (වර්ණයක්) පමණි. ඇසින් එය දැක මනෝද්වාරයෙන් සිතා 'මේ දත් ජරාවෙන් පෙළී ඇතැයි' ජරාව හඳුනා ගනී. එය ජලය ඇති තැනක බැඳ ඇති හරක් හිස් ආදිය දැක යටින් ජලය ඇති බව දැනගන්නාක් මෙනි. නැවත ජරාව 'අවීචි' (අන්තරයක් නැති) සහ 'සවීචි' (අන්තරයක් ඇති) වශයෙන් ද දෙවැදෑරුම් වේ. මිණි, රන්, රිදී, මුතු, සඳ, හිරු ආදියේ මෙන්ම සත්වයන්ගේ දශක (වයස් කාණ්ඩ) ආදියේත්, මල්, ඵල, දලු ආදී අචේතනික වස්තූන්ගේත් ජරාව වර්ණ වෙනස් වීම ආදියෙන් හඳුනා ගැනීමට අපහසු බැවින් එය 'අවීචි ජරාව' හෙවත් අන්තරයක් නැති ජරාව නම් වේ. එයින් බැහැර වූ, කලින් සඳහන් කළ අරමුණුවල අතරින් පතර පැහැය වෙනස් වීම් ආදිය පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි බැවින් එය 'සවීචි ජරාව' නම් වේ.

อิโต ปรํ เตสํ เตสนฺติอาทิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. จุติ จวนตาติอาทีสุ ปน จุตีติ จวนกวเสน วุจฺจติ, เอกจตุปญฺจกฺขนฺธสามญฺญวจนเมตํ. จวนตาติ ภาววจเนน ลกฺขณนิทสฺสนํ. เภโทติ จุติกฺขนฺธานํ ภงฺคุปฺปตฺติปริทีปนํ. อนฺตรธานนฺติ ฆฏสฺเสว ภินฺนสฺส ภินฺนานํ จุติกฺขนฺธานํ เยน เกนจิ ปริยาเยน ฐานาภาวปริทีปนํ. มจฺจุ มรณนฺติ มจฺจุสงฺขาตํ มรณํ, เตน สมุจฺเฉทมรณาทีนิ นิเสเธติ. กาโล นาม อนฺตโก, ตสฺส กิริยา กาลกิริยา. เอวํ เตน โลกสมฺมุติยา มรณํ ทีเปติ.

මෙතැන් සිට 'තේසං තේසං' ආදී පද ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'චුති චවනතා' ආදී පදවල 'චුති' යනු චුත වීමේ ස්වභාවය ඇති ඛන්ධයන් ගැන කියැවෙන, ඒකවෝකාර, චතුවෝකාර සහ පංචවෝකාර ඛන්ධයන්ට පොදු වචනයකි. 'චවනතා' යන භාව වචනයෙන් එහි ලක්ෂණය දැක්වේ. 'භේදෝ' යන්නෙන් චුති ඛන්ධයන්ගේ බිඳී යාම දක්වයි. 'අන්තරධානං' යන්නෙන් බිඳී ගිය භාජනයක් සේ බිඳී ගිය චුති ඛන්ධයන් කිසිදු අයුරකින් ඉතිරි නොවී නැති වී යාම දක්වයි. 'මච්චු මරණං' යනු මෘත්‍යු සංඛ්‍යාත මරණයයි; එයින් සමුච්ඡේද මරණය ආදිය වළක්වයි. 'කාල' යනු කෙළවරයි, එය සිදු කිරීම 'කාලකිරියා' නම් වේ. මෙසේ ඒ පදයෙන් ලෝක සම්මුතිය අනුව මරණය දක්වයි.

อิทานิ ปรมตฺเถน ทีเปตุํ ขนฺธานํ เภโทติอาทิมาห. ปรมตฺเถน หิ ขนฺธาเยว ภิชฺชนฺติ, น สตฺโต นาม โกจิ มรติ. ขนฺเธสุ ปน ภิชฺชมาเนสุ สตฺโต มรติ, ภินฺเนสุ มโตติ โวหาโร โหติ. เอตฺถ จ จตุปญฺจโวการวเสน ขนฺธานํ เภโท, เอกโวการวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. จตุโวการวเสน จ ขนฺธานํ เภโท, เสสทฺวยวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. กสฺมา? ภวทฺวเยปิ รูปกายสงฺขาตสฺส กเฬวรสฺส สพฺภาวโต. อถ วา ยสฺมา จาตุมหาราชิกาทีสุ ขนฺธา ภิชฺชนฺเตว, น กิญฺจิ นิกฺขิปติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ขนฺธานํ เภโท, มนุสฺสาทีสุ กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. เอตฺถ จ กเฬวรสฺส นิกฺเขปการณโต มรณํ ‘‘กเฬวรสฺส นิกฺเขโป’’ติ วุตฺตนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิติ อยญฺจ ชรา อิทญฺจ มรณํ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเวติ อิทํ อุภยมฺปิ เอกโต กตฺวา ชรามรณนฺติ กถียติ.

දැන් පරමාර්ථ වශයෙන් මරණය දැක්වීමට 'ඛන්ධානං භේදෝ' (ඛන්ධයන්ගේ බිඳීම) ආදිය වදාරන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් බිඳී යන්නේ ඛන්ධයන් පමණි; කිසිදු සත්වයෙකු මිය යන්නේ නැත. ඛන්ධයන් බිඳී යන කල්හි 'සත්වයා මිය යයි' කියා ද, බිඳී ගිය පසු 'මළ තැනැත්තා' කියා ද ව්‍යවහාර කෙරේ. මෙහි පංචවෝකාර සහ චතුවෝකාර වශයෙන් ඛන්ධයන්ගේ බිඳී යාම ද, ඒකවෝකාර වශයෙන් ශරීරය බැහැර කිරීම ද දත යුතුය. චතුවෝකාරයේදී ඛන්ධයන්ගේ බිඳීම ද, අනෙක් භව දෙකේදී (පංචවෝකාර හා ඒකවෝකාර) ශරීරය බැහැර කිරීම ද දත යුතුය. මන්ද? ඒ භව දෙකෙහිම රූප කාය සංඛ්‍යාත ශරීරයක් පවතින බැවිනි. නැතහොත්, චාතුම්මහාරාජික ආදී දිව්‍ය ලෝකවල ඛන්ධයන් බිඳී යනවා මිස කිසිවක් ඉතිරි නොවන බැවින් එහිදී ඛන්ධයන්ගේ බිඳීම පමණක් දත යුතුය. මනුෂ්‍ය ලෝකය ආදියේදී ශරීරය අත්හැර දමන බැවින් 'ශරීරය බැහැර කිරීම' දත යුතුය. මෙහි මරණය 'ශරීරය බැහැර කිරීම' (කළේවරස්ස නික්ඛේපෝ) ලෙස වදාරා ඇත්තේ එය ශරීරය බැහැර කිරීමට හේතුවන බැවිනි. මෙසේ 'මහණෙනි, මේ ජරාව ද මේ මරණය ද වෙයි' කියා මේ දෙකම එක් කොට 'ජරා මරණ' යැයි වදාරනු ලැබේ.

ชาตินิทฺเทเส [Pg.13] ชาติ สญฺชาตีติอาทีสุ ชายนฏฺเฐน ชาติ, สา อปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. สญฺชายนฏฺเฐน สญฺชาติ, สา ปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. โอกฺกมนฏฺเฐน โอกฺกนฺติ, สา อณฺฑชชลาพุชวเสน ยุตฺตา. เต หิ อณฺฑโกสญฺจ วตฺถิโกสญฺจ โอกฺกมนฺตา ปวิสนฺตา วิย ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. อภินิพฺพตฺตนฏฺเฐน อภินิพฺพตฺติ, สา สํเสทชโอปปาติกวเสน ยุตฺตา. เต หิ ปากฏาเยว หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อยํ ตาว โวหารเทสนา.

ජාති නිද්දේසයෙහි, ‘ජාති සංජාති’ යනාදී පාඨවල උපදින අර්ථයෙන් ‘ජාති’ නම් වේ. එය අපරිපූර්ණ ආයතන ඇති සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. මනාව උපදින අර්ථයෙන් ‘සංජාති’ නම් වේ. එය පරිපූර්ණ ආයතන ඇති සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. බැසගන්නා (ඇතුළු වන) අර්ථයෙන් ‘ඕක්කන්ති’ නම් වේ. එය අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. මන්දයත්, එම අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් බිත්තර කටුවට හෝ ගර්භාෂයට පිවිසෙන්නාක් මෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ගනු ලබන බැවිනි. විශේෂයෙන් හටගන්නා අර්ථයෙන් ‘අභිනිබ්බත්ති’ නම් වේ. එය සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. මන්දයත්, ඔවුන් ප්‍රකටවම උපදින බැවිනි. මෙය වෝහාර දේශනාවයි.

อิทานิ ปรมตฺถเทสนา โหติ. ขนฺธาเยว หิ ปรมตฺถโต ปาตุภวนฺติ, น สตฺโต. ตตฺถ จ ขนฺธานนฺติ เอกโวการภเว เอกสฺส, จตุโวการภเว จตุนฺนํ, ปญฺจโวการภเว ปญฺจนฺนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ปาตุภาโวติ อุปฺปตฺติ. อายตนานนฺติ เอตฺถ ตตฺร ตตฺร อุปฺปชฺชมานายตนวเสน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปฏิลาโภติ สนฺตติยํ ปาตุภาโวเยว. ปาตุภวนฺตาเนว หิ ตานิ ปฏิลทฺธานิ นาม โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ชาตีติ อิมินา ปเทน โวหารโต ปรมตฺถโต จ เทสิตาย ชาติยา นิคมนํ กโรตีติ.

දැන් පරමත්ථ දේශනාව දක්වනු ලැබේ. පරමාර්ථ වශයෙන් ස්කන්ධයන්ම පහළ වෙති, සත්ත්වයෙක් නොවෙයි. එහි ද ‘ඛන්ධනං’ (ස්කන්ධයන්ගේ) යන පදයෙන් ඒකවෝකාර භවයෙහි එක් ස්කන්ධයක් ද, චතුවෝකාර භවයෙහි ස්කන්ධ සතරක් ද, පංචවෝකාර භවයෙහි ස්කන්ධ පසම ද ගැනීම දත යුතුය. ‘පාතුභාවෝ’ යනු උප්පත්තියයි. ‘ආයතනානං’ යන්නෙහි ඒ ඒ භවයන්හි උපදින ආයතන වශයෙන් සංග්‍රහය දත යුතුය. ‘පටිලාභෝ’ යනු සන්තතියෙහි පහළ වීමමයි. පහළ වන්නා වූ ඒ ආයතනයන්ම ලබන ලද්දාහු නම් වෙති. “මහණෙනි, මේ ජාතිය යැයි කියනු ලැබේ” යන මේ පදයෙන් වෝහාර වශයෙන් හා පරමාර්ථ වශයෙන් දේශනා කරන ලද ජාතිය පිළිබඳ නිගමනය (සමාප්තිය) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිදු කරන සේක.

ภวนิทฺเทเส กามภโวติ กมฺมภโว จ อุปปตฺติภโว จ. ตตฺถ กมฺมภโว นาม กามภวูปคกมฺมเมว. ตญฺหิ ตตฺถ อุปปตฺติภวสฺส การณตฺตา ‘‘สุโข พุทฺธานํ อุปฺปาโท (ธ. ป. ๑๙๔) ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีนิ (ธ. ป. ๑๑๗) วิย ผลโวหาเรน ภโวติ วุตฺตํ. อุปปตฺติภโว นาม เตน กมฺเมน นิพฺพตฺตํ อุปาทิณฺณกฺขนฺธปญฺจกํ. ตญฺหิ ตตฺถ ภวตีติ กตฺวา ภโวติ วุตฺตํ. สพฺพถาปิ อิทํ กมฺมญฺจ อุปปตฺติญฺจ อุภยมฺเปตมิธ ‘‘กามภโว’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย รูปารูปภเวสูติ.

භව නිද්දේසයෙහි ‘කාමභව’ යනු කර්ම භවය හා උප්පත්ති භවයයි. එහි කර්ම භවය නම් කාම භවයට පමුණුවන කර්මයමයි. එය එහි උප්පත්ති භවයට හේතු වන බැවින් “බුදුවරුන්ගේ උපත සැපයකි, පව් රැස් කිරීම දුකකි” යනාදියෙහි මෙන් ඵල වෝහාරයෙන් ‘භව’ යැයි කියන ලදී. උප්පත්ති භවය නම් එම කර්මයෙන් හටගත් උපාදින්න ස්කන්ධ පංචකයයි. එය එහි සිදු වන (පවතින) බැවින් ‘භව’ යැයි කියන ලදී. සෑම අයුරින්ම මේ කර්මය ද උප්පත්තිය ද යන දෙකම මෙහි ‘කාමභව’ යැයි කියන ලදී. රූප හා අරූප භවයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

อุปาทานนิทฺเทเส กามุปาทานนฺติอาทีสุ วตฺถุกามํ อุปาทิยนฺติ เอเตน, สยํ วา ตํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ, กาโม จ โส อุปาทานญฺจาติ กามุปาทานํ. อุปาทานนฺติ ทฬฺหคฺคหณํ วุจฺจติ. ทฬฺหตฺโถ หิ เอตฺถ อุปสทฺโท อุปายาสอุปกฏฺฐาทีสุ วิย. ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ กามุปาทานํ? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ (ธ. ส. ๑๒๒๐; วิภ. ๙๓๘) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

උපාදාන නිද්දේසයෙහි ‘කාමුපාදාන’ යනාදී පදවල, මින් වස්තු කාමයන් දැඩිව ගනු ලබයි, නැතහොත් තෙමේම එය දැඩිව ගනියි යන අර්ථයෙන් ‘කාමුපාදාන’ නම් වේ. කාමයම උපාදානයක් වන බැවින් ද ‘කාමුපාදාන’ නම් වේ. ‘උපාදාන’ යනු තදින් අල්ලා ගැනීමයි. මෙහි ‘උප’ ශබ්දය ‘උපායාස’ හා ‘උපකට්ඨ’ යනාදියෙහි මෙන් තද (දැඩි) යන අර්ථයෙහි පවතී. මෙය පංච කාමගුණ විෂයෙහි වූ රාගයට නමකි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි කාමුපාදානය යනු කුමක්ද? කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්දයක් වේද” යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

ตถา [Pg.14] ทิฏฺฐิ จ สา อุปาทานญฺจาติ ทิฏฺฐุปาทานํ. อถ วา ทิฏฺฐึ อุปาทิยติ, อุปาทิยนฺติ วา เอเตน ทิฏฺฐินฺติ ทิฏฺฐุปาทานํ. อุปาทิยติ หิ ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ, อุปาทิยนฺติ จ ตาย ทิฏฺฐึ. ยถาห – ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๗). สีลพฺพตุปาทานอตฺตวาทุปาทานวชฺชสฺส สพฺพทิฏฺฐิคตสฺเสตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ ทิฏฺฐุปาทานํ? นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ (ธ. ส. ๑๒๒๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

එසේම දිට්ඨියම උපාදානයක් වන බැවින් ‘දිට්ඨුපාදාන’ නම් වේ. නැතහොත් දිට්ඨිය දැඩිව ගනියි, නැතහොත් මින් දිට්ඨිය දැඩිව ගනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘දිට්ඨුපාදාන’ නම් වේ. මන්දයත්, පෙර දිට්ඨිය පසු දිට්ඨිය විසින් දැඩිව ගනු ලබන අතර, එම දිට්ඨිය මගින් සත්ත්වයෝ දිට්ඨිය දැඩිව ගනිති. “ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය, මෙයම සත්‍යය, අන්‍යය හිස්ය” යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදිය. සීලබ්බතුපාදානය හා අත්තවාදුපාදානය හැර සෙසු සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිවලට මෙය නමකි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි දිට්ඨුපාදානය යනු කුමක්ද? දන් දීමේ පලක් නැත” යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

ตถา สีลพฺพตมุปาทิยนฺติ เอเตน, สยํ วา ตํ อุปาทิยติ, สีลพฺพตญฺจ ตํ อุปาทานญฺจาติ วา สีลพฺพตุปาทานํ. โคสีลโควตาทีนิ หิ ‘‘เอวํ สุทฺธี’’ติ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อภินิเวสโต สยเมว อุปาทานานีติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ สีลพฺพตุปาทานํ? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธี’’ติ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

එසේම මින් ශීලව්‍රත දැඩිව ගනියි, නැතහොත් තෙමේම එය දැඩිව ගනියි, ශීලව්‍රතයම උපාදානයක් වන බැවින් ‘සීලබ්බතුපාදාන’ නම් වේ. ගව වෘත හා ගව ශීල යනාදිය “මෙයින් ශුද්ධිය වේ” යැයි වැරදි ලෙස ඇතුළු වන බැවින් ඒවාම උපාදානයෝ වෙති. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි සීලබ්බතුපාදානය යනු කුමක්ද? මින් පිටත ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ශීලයෙන් ශුද්ධිය වේ යැයි ගැනීම” යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

อิทานิ วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อุปาทานํ, กึ วทนฺติ อุปาทิยนฺติ วา? อตฺตานํ. อตฺตโน วาทุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ. อตฺตวาทมตฺตเมว วา อตฺตาติ อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อตฺตวาทุปาทานํ. วีสติวตฺถุกาย สกฺกายทิฏฺฐิยา เอตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ อตฺตวาทุปาทานํ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

දැන්, මින් පවසති යන අර්ථයෙන් ‘වාද’ නම් වේ. මින් දැඩිව ගනිති යන අර්ථයෙන් ‘උපාදාන’ නම් වේ. කුමක් පවසත් ද? කුමක් දැඩිව ගනිත් ද? ආත්මයයි. තමා පිළිබඳ වූ වාදය හා උපාදානය ‘අත්තවාදුපාදාන’ නම් වේ. නැතහොත් ආත්ම වාදයම “මෙය ආත්මයයි” කියා දැඩිව ගන්නා බැවින් ‘අත්තවාදුපාදාන’ නම් වේ. මෙය විසි වැදෑරක සක්කාය දිට්ඨියට නමකි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි අත්තවාදුපාදානය යනු කුමක්ද? මෙහි අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා ආර්යයන් නොදක්නේ” යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

ตณฺหานิทฺเทเส รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหาติ เอตํ จกฺขุทฺวาราทีสุ ชวนวีถิยา ปวตฺตาย ตณฺหาย ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต พฺราหฺมณปุตฺโต’’ติ เอวมาทีสุ ปิติโต นามํ วิย ปิติสทิสารมฺมณโต นามํ. เอตฺถ จ รูปารมฺมณา ตณฺหา, รูเป ตณฺหาติ รูปตณฺหา. สา กามราคภาเวน รูปํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา กามตณฺหา, สสฺสตทิฏฺฐิสหคตราคภาเวน ‘‘รูปํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสต’’นฺติ เอวํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา ภวตณฺหา, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตราคภาเวน ‘‘รูปํ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ เปจฺจ น ภวตี’’ติ เอวํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา วิภวตณฺหาติ รูปตณฺหา เอวํ ติวิธา โหติ. ยถา จ รูปตณฺหา, ตถา สทฺทตณฺหาทโยปีติ เอวํ ตานิ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ตานิ อชฺฌตฺตรูปาทีสุ อฏฺฐารส, พหิทฺธารูปาทีสุ อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส. อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส, อนาคตานิ ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนานิ [Pg.15] ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ‘‘อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อสฺมีติ โหติ, อิตฺถสฺมีติ โหตี’’ติ (วิภ. ๙๗๓) วา เอวมาทีนิ อชฺฌตฺติกรูปาทินิสฺสิตานิ อฏฺฐารส, ‘‘พาหิรสฺส อุปาทาย อิมินา อสฺมีติ โหติ, อิมินา อิตฺถสฺมีติ โหตี’’ติ (วิภ. ๙๗๕) วา เอวมาทีนิ พาหิรรูปาทินิสฺสิตานิ อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส, อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส, อนาคตานิ ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอวมฺปิ อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ปุน สงฺคเห กริยมาเน รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ฉเฬว ตณฺหากายา ติสฺโสเยว กามตณฺหาทโย โหนฺตีติ. เอวํ –

තණ්හා නිද්දේසයෙහි ‘රූප තණ්හා’ යනාදී පාඨ මගින් චක්ඛු ද්වාරාදියෙහි ජවන වීථි වශයෙන් පවතින තණ්හාවට, “සිටු පුත්‍රයා, බ්‍රාහ්මණ පුත්‍රයා” යනාදී තැන්වල පියාගේ නමින් නම දක්වන්නාක් මෙන්, පියා වැනි වූ අරමුණ අනුව නම දක්වන ලදී. මෙහි රූපාරම්මණික තණ්හාව ‘රූපේ තණ්හා’ (රූපයෙහි තණ්හාව) යන විග්‍රහයෙන් රූප තණ්හා නම් වේ. එය කාම රාග වශයෙන් රූපය ආස්වාදනය කරමින් පවතින්නේ නම් ‘කාම තණ්හා’ වෙයි. ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාග වශයෙන් “රූපය නිත්‍යය, ස්ථිරය, සදාකාලිකය” යැයි ආස්වාදනය කරමින් පවතින්නේ නම් ‘භව තණ්හා’ වෙයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත රාග වශයෙන් “රූපය සිඳී යයි, විනාශ වෙයි, මරණින් මතු නොවෙයි” යැයි ආස්වාදනය කරමින් පවතින්නේ නම් ‘විභව තණ්හා’ වෙයි. මෙසේ රූප තණ්හාව තෙවැදෑරුම් වේ. රූප තණ්හාව යම් සේ ද, ශබ්ද තණ්හාදීහු ද එසේමය. මෙසේ තණ්හා විචරිත දහඅටක් (18) වෙති. ඒවා ආධ්‍යාත්මික රූපාලම්බන ආදියේ දහඅටක් ද, බාහිර රූපාලම්බන ආදියේ දහඅටක් ද වශයෙන් තිස් හයක් (36) වේ. මෙසේ අතීත තිස් හයයි, අනාගත තිස් හයයි, වර්තමාන තිස් හයයි වශයෙන් තණ්හා විචරිත එක්සිය අටක් (108) වේ. “ආධ්‍යාත්මික දේ ඇසුරු කොට ‘මම වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද, ‘මම මෙබඳු වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද” යනාදී වශයෙන් ආධ්‍යාත්මික දේ ඇසුරු කළ දහඅටක් ද, “බාහිර දේ ඇසුරු කොට ‘මම මෙයින් වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද, ‘මම මෙයින් මෙබඳු වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද” යනාදී වශයෙන් බාහිර දේ ඇසුරු කළ දහඅටක් ද වශයෙන් තිස් හයක් වේ. මෙසේ අතීත, අනාගත හා වර්තමාන වශයෙන් එක්සිය අටක් තණ්හා විචරිත වෙති. නැවත සංක්ෂිප්ත කළ හොත් අරමුණු අනුව තණ්හා කාය හයක් ද, කාම තණ්හාදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ද වෙති.

‘‘นิทฺเทสตฺเถน นิทฺเทส, วิตฺถารา วิตฺถารสฺส จ;

ปุน สงฺคหโต ตณฺหา, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา’’ติ.

“නිද්දේස අර්ථයෙන් නිද්දේසය ද, විස්තර වශයෙන් විස්තරය ද, නැවත සංක්ෂේප වශයෙන් ද තණ්හාව පිළිබඳව නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.”

เวทนานิทฺเทเส เวทนากายาติ เวทนาสมูหา. จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… มโนสมฺผสฺสชาเวทนาติ เอตํ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชาเวทนา อตฺถิ กุสลา, อตฺถิ อกุสลา, อตฺถิ อพฺยากตา’’ติ เอวํ วิภงฺเค (วิภ. ๓๔) อาคตตฺตา จกฺขุทฺวาราทีสุ ปวตฺตานํ กุสลากุสลาพฺยากตเวทนานํ ‘‘สาริปุตฺโต มนฺตาณิปุตฺโต’’ติ เอวมาทีสุ มาติโต นามํ วิย มาติสทิสโต วตฺถุโต นามํ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ – จกฺขุสมฺผสฺสเหตุ ชาตา เวทนา จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนาติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อยํ ตาเวตฺถ สพฺพสงฺคาหิกา กถา. วิปากวเสน ปน จกฺขุทฺวาเร ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ, ทฺเว มโนธาตุโย, ติสฺโส มโนวิญฺญาณธาตุโยติ เอตาหิ สมฺปยุตฺตวเสน เวทนา เวทิตพฺพา. เอเสว นโย โสตทฺวาราทีสุ. มโนทฺวาเร มโนวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตาว.

වේදනා නිර්දේශයෙහි ‘වේදනාකායා’ යනු වේදනා සමූහයයි. චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනාව...පෙ... මනෝසම්ඵස්සජා වේදනාව යන මෙය, ‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනාව කුසල් වශයෙන් ඇත, අකුසල් වශයෙන් ඇත, අබ්‍යාකෘත වශයෙන් ඇත’ යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි සඳහන් වන බැවින්, චක්ඛුද්වාරාදියෙහි පවත්නා කුසල්, අකුසල් සහ අබ්‍යාකෘත වේදනාවන්, ‘සාරිපුත්ත, මන්තානිපුත්ත’ යනාදී වශයෙන් මවගේ නමින් හඳුන්වන්නාක් මෙන්, මව වැනි වූ (ඇස ආදී) වස්තුව නිසා ලැබුණු නමකි. මෙහි පද අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: චක්ඛු සම්ඵස්සය හේතුවෙන් හටගත් වේදනාව චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනාවයි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙය මෙහි සියල්ල ඇතුළත් වන පොදු කථාවයි. විපාක වශයෙන් ගත් කල, චක්ඛුද්වාරයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණ දෙක, මනෝ ධාතු දෙක, මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු තුන යන මොවුන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වීමෙන් ඇති වන වේදනාව දත යුතුය. සෝතද්වාරාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. මනෝද්වාරයෙහි මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාවම වේ.

ผสฺสนิทฺเทเส จกฺขุสมฺผสฺโสติ จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโส. เอส นโย สพฺพตฺถ. จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… กายสมฺผสฺโสติ เอตฺตาวตา จ กุสลากุสลวิปากา ปญฺจวตฺถุกา ทส ผสฺสา วุตฺตา โหนฺติ. มโนสมฺผสฺโสติ อิมินา เสสพาวีสติโลกิยวิปากมนสมฺปยุตฺตา ผสฺสา.

ඵස්ස නිර්දේශයෙහි ‘චක්ඛුසම්ඵස්ස’ යනු ඇසෙහි පවත්නා ස්පර්ශයයි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙයමය. ‘චක්ඛුසම්ඵස්ස...පෙ... කායසම්ඵස්ස’ යන මෙපමණකින්, වස්තු රූප පහක් ඇසුරු කොට පවත්නා වූ කුසල් සහ අකුසල් විපාක වූ ස්පර්ශ දහය පවසන ලදී. ‘මනෝසම්ඵස්ස’ යන මෙයින් ඉතිරි වූ විසි දෙවැදෑරුම් ලෞකික විපාක සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්පර්ශයන් අදහස් වේ.

สฬายตนนิทฺเทเส จกฺขายตนนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส เจว อายตนนิทฺเทเส จ วุตฺตเมว.

සළායතන නිර්දේශයෙහි ‘චක්ඛායතන’ ආදී පදවලදී කිවයුතු යමක් වේද, එය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි ඛන්ධ නිර්දේශයෙහි සහ ආයතන නිර්දේශයෙහි පවසන ලද්දේමය.

นามรูปนิทฺเทเส [Pg.16] นมนลกฺขณํ นามํ. รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ. วิภชเน ปนสฺส เวทนาติ เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญาติ สญฺญากฺขนฺโธ, เจตนา ผสฺโส มนสิกาโรติ สงฺขารกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ. กามญฺจ อญฺเญปิ สงฺขารกฺขนฺธสงฺคหิตา ธมฺมา สนฺติ, อิเม ปน ตโย สพฺพทุพฺพเลสุปิ จิตฺเตสุ สนฺติ, ตสฺมา เอเตสํเยว วเสเนตฺถ สงฺขารกฺขนฺโธ ทสฺสิโต. จตฺตาโร จ มหาภูตาติ เอตฺถ จตฺตาโรติ คณนปริจฺเฉโท. มหาภูตาติ ปถวีอาปเตชวายานเมตํ อธิวจนํ. เยน ปน การเณน ตานิ มหาภูตานีติ วุจฺจนฺติ, โย เจตฺถ อญฺโญ วินิจฺฉยนโย, โส สพฺโพ วิสุทฺธิมคฺเค รูปกฺขนฺธนิทฺเทเส วุตฺโต. จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายาติ เอตฺถ ปน จตุนฺนนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, จตฺตาริ มหาภูตานีติ วุตฺตํ โหติ. อุปาทายาติ อุปาทิยิตฺวา, คเหตฺวาติ อตฺโถ. นิสฺสายาติปิ เอเก. ‘‘วตฺตมาน’’นฺติ อยญฺเจตฺถ ปาฐเสโส. สมูหตฺเถ วา เอตํ สามิวจนํ, จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมูหํ อุปาทาย วตฺตมานํ รูปนฺติ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวํ สพฺพถาปิ ยานิ จ จตฺตาริ ปถวีอาทีนิ มหาภูตานิ, ยญฺจ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วตฺตมานํ จกฺขายตนาทิเภเทน อภิธมฺมปาฬิยเมว วุตฺตํ เตวีสติวิธํ รูปํ, ตํ สพฺพมฺปิ รูปนฺติ เวทิตพฺพํ.

නාමරූප නිර්දේශයෙහි අරමුණට නැමෙන සුළු ලක්ෂණය ඇත්තේ ‘නාමය’ යි. වෙනස් වීමේ (පීඩාවට පත්වීමේ) ලක්ෂණය ඇත්තේ ‘රූපය’ යි. එය බෙදා දැක්වීමේදී, ‘වේදනා’ යන පදයෙන් වේදනාක්ඛන්ධය ද, ‘සඤ්ඤා’ යන පදයෙන් සඤ්ඤාක්ඛන්ධය ද, ‘චේතනා, ඵස්ස, මනසිකාර’ යන පදවලින් සංඛාරක්ඛන්ධය ද දත යුතුය. සංඛාරක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වන වෙනත් ධර්මයන් ද ඇත්තෙන්ම පවතියි, නමුත් මේ (චේතනා, ඵස්ස, මනසිකාර යන) ධර්ම තුන ඉතා දුර්වල සිත්වල පවා පවතින බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේවායේ බලයෙන් මෙහි සංඛාරක්ඛන්ධය දක්වා වදාළ සේක. ‘සතර මහා භූතයන්’ යන්නෙහි ‘සතර’ යනු සංඛ්‍යාවකින් වෙන් කර දැක්වීමකි. ‘මහාභූත’ යනු පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන ධාතූන්ට නමකි. යම් හේතුවකින් ඒවා මහාභූත යැයි කියනු ලැබේ ද, ඒ පිළිබඳ වෙනත් විනිශ්චයන් වේ ද, ඒ සියල්ල විශුද්ධිමාර්ගයෙහි රූපක්ඛන්ධ නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. ‘සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට’ (උපාදාය) යන්නෙහි උපාදාය යනු දැඩිව ගෙන හෝ ඇසුරු කොට යන අර්ථයයි. ‘වත්තමානං’ (පවත්නා වූ) යන්න මෙහි ඉතිරි පාඨයයි. මෙසේ පඨවි ආදී සතර මහා භූතයෝ ද, ඒ සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පවත්නා වූ, අභිධර්ම පාලියෙහිම විසිතුන් වැදෑරුම් කොට දක්වන ලද චක්ඛායතනාදී රූප ද යන සියල්ල ‘රූප’ යැයි දත යුතුය.

วิญฺญาณนิทฺเทเส จกฺขุวิญฺญาณนฺติ จกฺขุมฺหิ วิญฺญาณํ, จกฺขุโต วา ชาตํ วิญฺญาณนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. เอวํ โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ. อิตรํ ปน มโนเยว วิญฺญาณนฺติ มโนวิญฺญาณํ. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตเตภูมกวิปากจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ.

විඤ්ඤාණ නිර්දේශයෙහි ‘චක්ඛු විඤ්ඤාණය’ යනු ඇසෙහි පවත්නා වූ හෝ ඇස නිසා හටගත් වූ විඤ්ඤාණයයි. සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය විඤ්ඤාණ ද එසේමය. අනෙක නම් මනසම විඤ්ඤාණය වූ ‘මනෝ විඤ්ඤාණය’ යි. එය ද්විපංච විඤ්ඤාණයන් හැර ඉතිරි වූ ලෞකික භූමි තුනට අයත් විපාක සිත් සඳහා නමකි.

สงฺขารนิทฺเทเส อภิสงฺขรณลกฺขโณ สงฺขาโร. วิภชเน ปนสฺส กายสงฺขาโรติ กายโต ปวตฺตสงฺขาโร. กายทฺวาเร โจปนวเสน ปวตฺตานํ กามาวจรกุสลโต อฏฺฐนฺนํ, อกุสลโต ทฺวาทสนฺนนฺติ วีสติยา กายสญฺเจตนานเมตํ อธิวจนํ. วจีสงฺขาโรติ วจนโต ปวตฺตสงฺขาโร, วจีทฺวาเร วจนเภทวเสน ปวตฺตานํ วีสติยา เอว วจีสญฺเจตนานเมตํ อธิวจนํ. จิตฺตสงฺขาโรติ จิตฺตโต ปวตฺตสงฺขาโร, กายวจีทฺวาเร โจปนํ อกตฺวา รโห นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ปวตฺตานํ โลกิยกุสลากุสลวเสน เอกูนตึสมโนสญฺเจตนานเมตํ อธิวจนํ.

සංඛාර නිර්දේශයෙහි සංස්කාරය යනු අභිසංස්කරණය කිරීමේ (සකස් කිරීමේ) ලක්ෂණය ඇත්තකි. එහි බෙදා දැක්වීමේදී ‘කායසංඛාර’ යනු කය නිසා පවත්නා සංස්කාරයි. කය වෙහෙසවීමේ (ක්‍රියාත්මක වීමේ) අයුරින් පවත්නා වූ, කාමාවචර කුසල් අටකින් හා අකුසල් දොළසකින් හටගත් විසි වැදෑරුම් කායසංචේතනාවන්ට මෙය නමකි. ‘වචීසංඛාර’ යනු වචනය නිසා පවත්නා සංස්කාරයි, වචීද්වාරයෙහි වචන බිඳීම (පැවසීම) වශයෙන් පවත්නා විසි වැදෑරුම් වචීසංචේතනාවන්ට මෙය නමකි. ‘චිත්තසංඛාර’ යනු සිත නිසා පවත්නා සංස්කාරයි. කය හෝ වචනය වෙහෙසවීමක් නොකර, හුදෙකලාව හිඳිමින් කල්පනා කරන්නාහුගේ සන්තානයෙහි පවත්නා වූ, ලෞකික කුසල් සහ අකුසල් වශයෙන් වූ එකුන් තිස් මනෝසංචේතනාවන්ට මෙය නමකි.

อวิชฺชานิทฺเทเส [Pg.17] ทุกฺเข อญฺญาณนฺติ ทุกฺขสจฺเจ อญฺญาณํ, โมหสฺเสตํ อธิวจนํ. เอส นโย ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณนฺติอาทีสุ. ตตฺถ จตูหิ การเณหิ ทุกฺเข อญฺญาณํ เวทิตพฺพํ อนฺโตคธโต วตฺถุโต อารมฺมณโต ปฏิจฺฉาทนโต จ. ตถา หิ ตํ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนตฺตา ทุกฺเข อนฺโตคธํ, ทุกฺขสจฺจญฺจสฺส นิสฺสยปจฺจยภาเวน วตฺถุ, อารมฺมณปจฺจยภาเวน อารมฺมณํ, ทุกฺขสจฺจํ เอตํ ปฏิจฺฉาเทติ ตสฺส ยาถาวลกฺขณปฏิเวธนิวารเณน ญาณปฺปวตฺติยา เจตฺถ อปฺปทาเนน.

අවිද්‍යා නිර්දේශයෙහි ‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයෙහි නොදැනීමයි. මෙය මෝහයට නමකි. දුක්ඛ සමුදයෙහි නොදැනීම ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයමය. එහිදී කරුණු සතරකින් දුකෙහි නොදැනීම දත යුතුය: ඇතුළත් වීම, වස්තුව වීම, අරමුණ වීම සහ ආවරණය කිරීම වශයෙනි. මක්නිසාද යත්, එය දුක්ඛ සත්‍යයට ඇතුළත් වන බැවින් දුකෙහි ඇතුළත් වේ, දුක්ඛ සත්‍යය එහි නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය බැවින් වස්තුව වේ, ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය බැවින් අරමුණ වේ, එමෙන්ම දුක්ඛ සත්‍යයෙහි යථාභූත ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීම වැළැක්වීමෙන් සහ ඒ පිළිබඳ ඥානය ඉපදීමට ඉඩ නොදීමෙන් එය දුක්ඛ සත්‍යය ආවරණය කරයි.

ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ ตีหิ การเณหิ เวทิตพฺพํ วตฺถุโต อารมฺมณโต ปฏิจฺฉาทนโต จ. นิโรเธ ปฏิปทาย จ อญฺญาณํ เอเกเนว การเณน เวทิตพฺพํ ปฏิจฺฉาทนโต. นิโรธปฏิปทานญฺหิ ปฏิจฺฉาทกเมว อญฺญาณํ เตสํ ยาถาวลกฺขณปฏิเวธนิวารเณน เตสุ จ ญาณปฺปวตฺติยา อปฺปทาเนน. น ปน ตํ ตตฺถ อนฺโตคธํ ตสฺมึ สจฺจทฺวเย อปริยาปนฺนตฺตา, น ตสฺส ตํ สจฺจทฺวยํ วตฺถุ อสหชาตตฺตา, นารมฺมณํ, ตทารพฺภ อปฺปวตฺตนโต. ปจฺฉิมญฺหิ สจฺจทฺวยํ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสํ, น ตตฺถ อนฺธภูตํ อญฺญาณํ ปวตฺตติ. ปุริมํ ปน วจนียตฺเตน สภาวลกฺขณสฺส ทุทฺทสตฺตา คมฺภีรํ, ตตฺถ วิปลฺลาสคาหวเสน ปวตฺตติ.

දුක්ඛ සමුදයෙහි නොදැනීම කරුණු තුනකින් දත යුතුය: වස්තුව, අරමුණ සහ ආවරණය කිරීම වශයෙනි. නිරෝධයෙහි සහ මාර්ගයෙහි නොදැනීම එක් කරුණකින් පමණක් එනම් ආවරණය කිරීමෙන් දත යුතුය. නිරෝධය සහ මාර්ගය පිළිබඳ නොදැනීම ඒවායේ යථාභූත ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීම වැළැක්වීමෙන් සහ ඒවා කෙරෙහි ඥානය ඇති වීමට ඉඩ නොදීමෙන් ඒවා ආවරණය කරයි. නමුත් එය ඒ සත්‍යයන් දෙකෙහි ඇතුළත් නොවේ, ඒ සත්‍යයන් හා සහජාත නොවන බැවින් ඒවා එහි වස්තුව නොවේ, ඒවා අරමුණු නොකරන බැවින් ඒවා එහි අරමුණ ද නොවේ. මක්නිසාද යත්, අවසාන සත්‍යයන් දෙක ගැඹුරු බැවින් දැකීම අපහසුය, එබැවින් අන්ධ වූ අඥානය එහි ක්‍රියාත්මක නොවේ. නමුත් මුල් සත්‍යයන් (දුක්ඛ, සමුදය) විපල්ලාස වශයෙන් අරමුණු කර ගනිමින් එහි අඥානය පවතී.

อปิจ ‘‘ทุกฺเข’’ติ เอตฺตาวตา สงฺคหโต วตฺถุโต อารมฺมณโต กิจฺจโต จ อวิชฺชา ทีปิตา. ‘‘ทุกฺขสมุทเย’’ติ เอตฺตาวตา วตฺถุโต อารมฺมณโต กิจฺจโต จ. ‘‘ทุกฺขนิโรเธ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทายา’’ติ เอตฺตาวตา กิจฺจโต. อวิเสสโต ปน ‘‘อญฺญาณ’’นฺติ เอเตน สภาวโต นิทฺทิฏฺฐาติ ญาตพฺพา.

තවද ‘දුක්ඛෙ’ යන මෙපමණකින් ඇතුළත් වීම, වස්තුව, අරමුණ සහ කෘත්‍යය යන කරුණු මගින් අවිද්‍යාව දක්වන ලදී. ‘දුක්ඛසමුදයෙ’ යන්නෙන් වස්තුව, අරමුණ සහ කෘත්‍යය ද, ‘දුක්ඛනිරෝධෙ දුක්ඛනිරෝධගාමිනියා පටිපදාය’ යන්නෙන් කෘත්‍යය ද දක්වන ලදී. සාමාන්‍යයෙන් ‘අඤ්ඤාණං’ යන මෙයින් ස්වභාවය අනුව අවිද්‍යාව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ. อปิเจตฺถ สพฺเพเหว เตหิ นิโรธปเทหิ นิพฺพานํ เทสิตํ. นิพฺพานญฺหิ อาคมฺม เต เต ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา ตํ เตสํ เตสํ นิโรโธติ วุจฺจติ. อิติ ภควา อิมสฺมึ สุตฺเต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วฏฺฏวิวฏฺฏํ เทเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. เทสนาปริโยสาเน วุตฺตนเยเนว ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ.

"මහණෙනි, මෙසේය" යන්නෙන් "මහණෙනි, මෙසේ මැයි" යන්න අදහස් වේ. "නිරුද්ධ වේ" යනු අලුතින් හට නොගැනීමයි. තවද, මෙහිදී ඒ සියලු නිරෝධ පදයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිර්වාණය දේශනා කරන ලද්දේය. මක්නිසාද යත්, නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් ඒ ඒ අවිද්‍යාදී ධර්මයන් නිරුද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් එම නිර්වාණය ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ "නිරෝධය" යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි පද දොළොසකින් සංසාර වට්ටය හා වට්ටයෙන් මිදීම (විවට්ටය) දේශනා කරමින්, අර්හත් ඵලය නමැති උත්තරීතර කූටයෙන්ම දේශනාව නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව කෙළවර කියන ලද ක්‍රමයටම පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි සේක.

วิภงฺคสุตฺตํ ทุติยํ.

දෙවන විභංග සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๓. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

3. පටිපදා සූත්‍ර වර්ණනාව

๓. ตติเย [Pg.18] มิจฺฉาปฏิปทนฺติ อยํ ตาว อนิยฺยานิกปฏิปทา. นนุ จ อวิชฺชาปจฺจยา ปุญฺญาภิสงฺขาโรปิ อตฺถิ อาเนญฺชาภิสงฺขาโรปิ, โส กถํ มิจฺฉาปฏิปทา โหตีติ. วฏฺฏสีสตฺตา. ยญฺหิ กิญฺจิ ภวตฺตยสงฺขาตํ วฏฺฏํ ปตฺเถตฺวา ปวตฺติตํ, อนฺตมโส ปญฺจาภิญฺญา อฏฺฐ วา ปน สมาปตฺติโย, สพฺพํ ตํ วฏฺฏปกฺขิยํ วฏฺฏสีสนฺติ วฏฺฏสีสตฺตา มิจฺฉาปฏิปทาว โหติ. ยํ ปน กิญฺจิ วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ ปตฺเถตฺวา ปวตฺติตํ, อนฺตมโส อุฬุงฺกยาคุมตฺตทานมฺปิ ปณฺณมุฏฺฐิทานมตฺตมฺปิ, สพฺพํ ตํ วิวฏฺฏปกฺขิยํ วิวฏฺฏนิสฺสิตํ, วิวฏฺฏปกฺขิกตฺตา สมฺมาปฏิปทาว โหติ. อปฺปมตฺตกมฺปิ หิ ปณฺณมุฏฺฐิมตฺตทานกุสลํ วา โหตุ มหนฺตํ เวลามทานาทิกุสลํ วา, สเจ วฏฺฏสมฺปตฺตึ ปตฺเถตฺวา วฏฺฏนิสฺสิตวเสน มิจฺฉา ฐปิตํ โหติ, วฏฺฏเมว อาหริตุํ สกฺโกติ, โน วิวฏฺฏํ. ‘‘อิทํ เม ทานํ อาสวกฺขยาวหํ โหตู’’ติ เอวํ ปน วิวฏฺฏํ ปตฺเถนฺเตน วิวฏฺฏวเสน สมฺมา ฐปิตํ อรหตฺตมฺปิ ปจฺเจกโพธิญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ ทาตุํ สกฺโกติเยว, น อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ปริโยสานํ คจฺฉติ. อิติ อนุโลมวเสน มิจฺฉาปฏิปทา, ปฏิโลมวเสน สมฺมาปฏิปทา เทสิตาติ เวทิตพฺพา. นนุ เจตฺถ ปฏิปทา ปุจฺฉิตา, นิพฺพานํ ภาชิตํ, นิยฺยาตเนปิ ปฏิปทาว นิยฺยาติตา. น จ นิพฺพานสฺส ปฏิปทาติ นามํ, สวิปสฺสนานํ ปน จตุนฺนํ มคฺคานเมตํ นามํ, ตสฺมา ปุจฺฉานิยฺยาตเนหิ ปทภาชนํ น สเมตีติ. โน น สเมติ, กสฺมา? ผเลน ปฏิปทาย ทสฺสิตตฺตา. ผเลน เหตฺถ ปฏิปทา ทสฺสิตา. ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ เอตํ นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ ยสฺสา ปฏิปทาย ผลํ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สมฺมาปฏิปทาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ อเสสวิราคนิโรธาติ เอตฺถ วิราโค นิโรธสฺเสว เววจนํ, อเสสวิราคา อเสสนิโรธาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. เยน วา วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรโธ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ เอตํ ปทภาชนํ วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ สานุภาวา ปฏิปทา วิภตฺตา โหติ. อิติ อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ. ตติยํ.

3. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, "මිච්ඡා පටිපදා" (වැරදි පිළිවෙත) යනු පළමුවෙන්ම සංසාරයෙන් මිදීමට හේතු නොවන පිළිවෙතයි. යමෙක් මෙසේ ප්‍රශ්න කළ හැකිය: "අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් පුණ්‍යාභිසංස්කාරයන්ද, ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරයන්ද හටගනී. එවැනි කුසල් වැරදි පිළිවෙතක් වන්නේ කෙසේද?" එය සංසාර චක්‍රයට මුල් වන බැවිනි. භවත්‍රය සංඛ්‍යාත වට්ටය (සංසාරය) ප්‍රාර්ථනා කරමින් පවත්වන්නා වූ යම් කුසලයක් වේද, අවසානයේ පංච අභිඥා හෝ අෂ්ට සමාපත්ති වේවා, ඒ සියල්ල සංසාරයට පක්ෂග්‍රාහී බැවින් හා සංසාරය මුල් කරගත් බැවින් වැරදි පිළිවෙතක්ම වේ. එහෙත් යමෙක් සංසාරයෙන් මිදීම වූ නිර්වාණය ප්‍රාර්ථනා කරමින්, අවම වශයෙන් කැඳ හැන්දක දානයක් හෝ පලා මිටක දානයක් හෝ පවත්වයි නම්, ඒ සියල්ල විවට්ටයට (සංසාරයෙන් මිදීමට) පක්ෂග්‍රාහී බැවින් හා නිවන ඇසුරු කරන බැවින් සම්මා පටිපදාව (නිවැරදි පිළිවෙත) වේ. පලා මිටක් වැනි ස්වල්ප වූ දානමය කුසලයක් වේවා, වේලාම දානය වැනි මහත් වූ කුසලයක් වේවා, එය සංසාර සම්පත්තිය ප්‍රාර්ථනා කරමින් වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද්දේ නම්, එයට ලබා දිය හැක්කේ සංසාරයම පමණි; නිවන ලබා දිය නොහැක. එහෙත් "මගේ මෙම දානය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස හේතු වේවා" යයි නිවන ප්‍රාර්ථනා කරමින් නිවැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද්දේ නම්, එය අර්හත් ඵලය හෝ පසේබුදු ඥානය හෝ සර්වඥතා ඥානය පවා ලබා දීමට සමත් වේ. අර්හත් ඵලයට පත් නොවී එම කුසලය අවසන් නොවේ. මෙසේ අනුලෝම වශයෙන් මිච්ඡා පටිපදාවත්, පටිලෝම වශයෙන් සම්මා පටිපදාවත් දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. මෙහිදී යමෙකුට මෙසේ තර්ක කළ හැකිය: "මෙහිදී පිළිවෙත (පටිපදාව) ගැන විමසා, පසුව නිර්වාණය විග්‍රහ කර, නිගමනය කිරීමේදී නැවතත් පිළිවෙත ගැනම සඳහන් කර ඇත. නිර්වාණයට පටිපදාව යන නම භාවිතා නොවේ; එය විපස්සනාව සහිත සතර මාර්ගයන්ට කියන නමකි. එබැවින් ප්‍රශ්නය හා නිගමනය සමඟ පද විග්‍රහය නොගැලපේ." එය නොගැලපෙන්නේ නැත. මන්ද? ඵලය (නිර්වාණය) මගින් පිළිවෙත දක්වා ඇති බැවිනි. "අවිද්‍යාවේම නිරවශේෂ නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ" යනාදී වශයෙන් නිරෝධය නමින් හඳුන්වන නිර්වාණය යම් පිළිවෙතක ඵලය වේද, මහණෙනි, මෙය සම්මා පටිපදාව යයි කියනු ලැබේ යන අර්ථය මෙහි වේ. මෙම අර්ථයෙහි "අසේස විරාග නිරෝධ" යන්නෙහි "විරාග" යන්න "නිරෝධ" යන්නටම පර්යාය පදයකි. එහි අදහස නම් නිරවශේෂව ඇල්ම ක්ෂය වීමෙන් නිරවශේෂ නිරෝධය වන බවයි. එසේත් නැතිනම්, විරාගය නම් වූ යම් මාර්ගයකින් නිරවශේෂ නිරෝධය (නිවන) සිද්ධ වේද, එය දැක්වීම පිණිස මෙම පද විග්‍රහය වදාරන ලදී. මෙසේ වූ කල, මහා අනුභාව සම්පන්න පිළිවෙත විග්‍රහ කරන ලද්දේ වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහිද සංසාරය හා සංසාරයෙන් මිදීම ගැනම වදාරන ලදී. තුන්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๔. วิปสฺสีสุตฺตวณฺณนา

4. විපස්සී සූත්‍ර වර්ණනාව

๔. จตุตฺเถ [Pg.19] วิปสฺสิสฺสาติ ตสฺส กิร โพธิสตฺตสฺส ยถา โลกิยมนุสฺสานํ กิญฺจิเทว ปสฺสนฺตานํ ปริตฺตกมฺมาภินิพฺพตฺตสฺส กมฺมชปสาทสฺส ทุพฺพลตฺตา อกฺขีนิ วิปฺผนฺทนฺติ, น เอวํ วิปฺผนฺทึสุ. พลวกมฺมนิพฺพตฺตสฺส ปน กมฺมชปสาทสฺส พลวตฺตา อวิปฺผนฺทนฺเตหิ อนิมิเสหิ เอว อกฺขีหิ ปสฺสิ เสยฺยถาปิ เทวา ตาวตึสา. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนิมิสนฺโต กุมาโร เปกฺขตีติ โข, ภิกฺขเว, วิปสฺสิสฺส กุมารสฺส ‘วิปสฺสี วิปสฺสี’ตฺเวว สมญฺญา อุทปาที’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐). อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อนฺตรนฺตรา นิมิสชนิตนฺธการวิรเหน วิสุทฺธํ ปสฺสติ, วิวเฏหิ วา อกฺขีหิ ปสฺสตีติ วิปสฺสี. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ ปจฺฉิมภวิกานํ สพฺพโพธิสตฺตานํ พลวกมฺมนิพฺพตฺตสฺส กมฺมชปสาทสฺส พลวตฺตา อกฺขีนิ น วิปฺผนฺทนฺติ, โส ปน โพธิสตฺโต เอเตเนว นามํ ลภิ.

4. හතරවන සූත්‍රයෙහි, "විපස්සිස්ස" යනු: ලෞකික මනුෂ්‍යයන් කිසිවක් දෙස බලන විට, ඔවුන්ගේ අල්ප වූ කර්මයන්ගෙන් හටගත් චක්ෂු ප්‍රසාදය දුර්වල බැවින් ඇස් පිය ගැසීම (සෙලවීම) සිදු වේ. එහෙත් එම බෝසතාණන් වහන්සේගේ ඇස් එසේ පිය නොගැසුණි. බලවත් කර්මයෙන් උපන් චක්ෂු ප්‍රසාදය ප්‍රබල බැවින්, තාවතිංස දෙවියන් මෙන් පිය නොහෙලන (නිමේෂ රහිත) දෑසින්ම උන්වහන්සේ බැලූ සේක. එබැවින් "මහණෙනි, පිය නොහෙලා බලන කුමාරයා නිසා විපස්සී කුමරුට විපස්සී, විපස්සී යන නාමය ඇති විය" යයි වදාරන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි: ඇස් පිය හෙලීමෙන් ඇතිවන අන්ධකාරය අතරතුර නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ ඉතා පිරිසිදුව දකිති. නැතහොත් නිරන්තරයෙන් විවෘත වූ දෑසින් බලන බැවින් "විපස්සී" නම් වේ. මෙහිදී අවසාන භවයෙහි වසන සියලු බෝධිසත්වයන්ගේ චක්ෂු ප්‍රසාදය ප්‍රබල බැවින් ඔවුන්ගේද ඇස් පිය නොගැසෙන මුත්, මෙම බෝසතාණන් වහන්සේ එම ගුණය නිසාම මෙම නාමය ලැබූ සේක.

อปิจ วิเจยฺย วิเจยฺย ปสฺสตีติ วิปสฺสี, วิจินิตฺวา วิจินิตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอกทิวสํ กิร วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา อตฺเถ อนุสาสนฺตสฺส รญฺโญ อลงฺกตปฏิยตฺตํ มหาปุริสํ อาหริตฺวา องฺเก ฐปยึสุ. ตสฺส ตํ องฺเก กตฺวา ปลาฬยมานสฺเสว อมจฺจา สามิกํ อสฺสามิกํ อกํสุ. โพธิสตฺโต อนตฺตมนสทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. ราชา ‘‘กิเมตํ อุปธาเรถา’’ติ อาห. อุปธารยมานา อญฺญํ อทิสฺวา ‘‘อฏฺฏสฺส ทุพฺพินิจฺฉิตตฺตา เอวํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน สามิกเมว สามิกํ กตฺวา ‘‘ญตฺวา นุ โข กุมาโร เอวํ กโรตี’’ติ? วีมํสนฺตา ปุน สามิกํ อสฺสามิกมกํสุ. ปุน โพธิสตฺโต ตเถว สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. อถ ราชา ‘‘ชานาติ มหาปุริโส’’ติ ตโต ปฏฺฐาย อปฺปมตฺโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิเจยฺย วิเจยฺย กุมาโร อตฺเถ ปนายติ ญาเยนาติ โข, ภิกฺขเว, วิปสฺสิสฺส กุมารสฺส ภิยฺโยโสมตฺตาย ‘วิปสฺสี วิปสฺสี’ตฺเวว สมญฺญา อุทปาที’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๑).

තවද, විමසා විමසා බලන බැවින් "විපස්සී" නම් වේ; එහි අර්ථය තෝරා බේරා විමසා බැලීමයි. දිනක් බන්ධුම රජතුමා විනිශ්චය ශාලාවෙහි හිඳ රාජ්‍ය කටයුතු (නඩු තීන්දු) කරන අතරතුර, මනාව සරසන ලද මහා පුරුෂ බෝසත් කුමරුන්ව ගෙනැවිත් රජුගේ උකුලෙහි තැබූහ. කුමරුන් උකුලෙහි තබාගෙන සුරතල් කරමින් සිටින අතරතුර, අමාත්‍යවරු හිමිකරුවා අහිමිකරුවා කොට (වැරදි තීන්දුවක්) දුන්හ. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නොසතුටු හඬක් නැගූ සේක. රජතුමා "මෙය කුමක්දැයි විමසා බලව්" යයි කීවේය. සොයා බලන අමාත්‍යවරුන්ට වෙනත් හේතුවක් නොපෙනී, නඩුව වැරදි ලෙස විනිශ්චය කළ බැවින් මෙසේ හඬ නැගුවේ යයි සිතා, නැවත හිමිකරුවාටම හිමිකම ලබා දී, "කුමරු මෙය දැනගෙනම මෙසේ කරන්නේදැයි" පරීක්ෂා කරනු පිණිස නැවතත් හිමිකරුවා අහිමිකරුවා කළහ. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පෙර පරිදිම නොසතුටු හඬක් නැගූ සේක. එවිට රජතුමා "මහා පුරුෂයා මෙය දන්නේය" යයි පවසා එතැන් පටන් ඉතා පරීක්ෂාකාරීව නඩු තීන්දු කළේය. එබැවින් "මහණෙනි, විපස්සී කුමාරයා විමසා විමසා යුක්ති සහගතව කරුණු දකින බැවින්, ඒ හේතුව නිසාම වැඩියක්ම 'විපස්සී, විපස්සී' යන නාමය ඔහුට ඇති විය" යයි වදාරන ලදී.

ภควโตติ ภาคฺยสมฺปนฺนสฺส. อรหโตติ ราคาทิอรีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส วา อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยานํ วา อรหตฺตา อรหาติ เอวํ คุณโต อุปฺปนฺนนามเธยฺยสฺส. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสาติ สมฺมา นเยน เหตุนา สามํ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธสฺส. ปุพฺเพว สมฺโพธาติ [Pg.20] สมฺโพโธ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, ตโต ปุพฺเพว. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ เอตฺถ โพธีติ ญาณํ, โพธิมา สตฺโต โพธิสตฺโต, ญาณวา ปญฺญวา ปณฺฑิโตติ อตฺโถ. ปุริมพุทฺธานญฺหิ ปาทมูเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย ปณฺฑิโตว โส สตฺโต, น อนฺธพาโลติ โพธิสตฺโต. ยถา วา อุทกโต อุคฺคนฺตฺวา ฐิตํ ปริปากคตํ ปทุมํ สูริยรสฺมิสมฺผสฺเสน อวสฺสํ พุชฺฌิสฺสตีติ พุชฺฌนกปทุมนฺติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธานํ สนฺติเก พฺยากรณสฺส ลทฺธตฺตา อวสฺสํ อนนฺตราเยน ปารมิโย ปูเรตฺวา พุชฺฌิสฺสตีติ พุชฺฌนกสตฺโตติปิ โพธิสตฺโต. ยา จ เอสา จตุมคฺคญาณสงฺขาตา โพธิ, ตํ ปตฺถยมาโน ปวตฺตตีติ โพธิยํ สตฺโต อาสตฺโตติปิ โพธิสตฺโต. เอวํ คุณโต อุปฺปนฺนนามวเสน โพธิสตฺตสฺเสว สโต. กิจฺฉนฺติ ทุกฺขํ. อาปนฺโนติ อนุปฺปตฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อโห อยํ สตฺตโลโก ทุกฺขํ อนุปฺปตฺโตติ. จวติ จ อุปปชฺชติ จาติ อิทํ อปราปรํ จุติปฏิสนฺธิวเสน วุตฺตํ. นิสฺสรณนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ ชรามรณทุกฺขโต นิสฺสฏตฺตา ตสฺส นิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. กุทาสฺสุ นามาติ กตรสฺมึ นุ โข กาเล.

භගවතෝ යනු භාග්‍යවන්ත වූ තැනැන් වහන්සේට නමකි. අරහතෝ යනු රාගාදී කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ ගරාදි බිඳ දැමූ බැවින් ද, සිව්පසය පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ද යන ගුණයන් නිසා උපන් නාමයකි. සම්මා සම්බුද්ධස්ස යනු නිවැරදි ක්‍රමයෙන් හා හේතු යුක්තව තමන් වහන්සේම ස්වයංභූ ඥානයෙන් සත්‍ය සතර අවබෝධ කළ බැවිනි. පුබ්බේවා සම්බෝධා යනු සිව් මඟ ඥානය ලැබීමට පෙර අවස්ථාවයි. බෝධිසත්තස්සේව සතෝ යන්නෙහි බෝධි යනු ඥානයයි, බෝධිය හෙවත් ඥානය ඇති සත්ත්වයා බෝධිසත්ත්ව නම් වේ, එහි අර්ථය ඥානවන්ත, ප්‍රඥාවන්ත, පණ්ඩිතයා යන්නයි. පෙර බුදුවරුන් පාමුල කළ අභිනීහාරයේ සිට ඒ සත්ත්වයා පණ්ඩිතයෙකු මිස අන්ධ බාලයෙකු නොවන බැවින් බෝධිසත්ත්ව නම් වේ. ජලයෙන් මතු වී මෝරා ඇති පියුම් කැකුළක් හිරු රැස් ස්පර්ශයෙන් නිසැකවම පිපෙන්නාක් මෙන්, බුදුවරුන් හමුවේ නියත විවරණ ලැබූ බැවින් බාධාවකින් තොරව පාරමී පුරා නිසැකවම බුදු වන බැවින් බුදු වන සත්ත්වයා යන අර්ථයෙන් ද බෝධිසත්ත්ව නම් වේ. එසේම සිව් මඟ ඥානය නමැති බෝධිය පතමින් ව්‍යාවෘත වන බැවින් බෝධියෙහි ඇලුණු සත්ත්වයා යන අර්ථයෙන් ද බෝධිසත්ත්ව නම් වේ. මෙසේ ගුණානුභාවයෙන් උපන් නාමය ඇති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට 'කිච්ඡං' යනු දුකකි. 'ආපන්නෝ' යනු පැමිණියේය යන්නයි. 'අහෝ, මේ සත්ත්ව ලෝකය දුකට පත්ව සිටින්නේය' යනු මෙහි අදහසයි. 'චවති ච උප්පජ්ජති ච' යනු නැවත නැවත සිදුවන චුති-පටිසන්ධි වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. 'නිස්සරණං' යනු නිවනයි. ජරා මරණ දුකෙන් නික්මුණු බැවින් එය නිස්සරණය යැයි කියනු ලැබේ. 'කුදස්සු නාම' යනු කිනම් කලෙක ද යන්නයි.

โยนิโส มนสิการาติ อุปายมนสิกาเรน ปถมนสิกาเรน. อหุ ปญฺญาย อภิสมโยติ ปญฺญาย สทฺธึ ชรามรณการณสฺส อภิสมโย สมวาโย สมาโยโค อโหสิ, ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ อิทํ เตน ทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อถ วา โยนิโส มนสิการา อหุ ปญฺญายาติ โยนิโส มนสิกาเรน จ ปญฺญาย จ อภิสมโย อหุ. ‘‘ชาติยา โข สติ ชรามรณ’’นฺติ, เอวํ ชรามรณการณสฺส ปฏิเวโธ อโหสีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

යෝනිසෝ මනසිකාරා යනු උපාය මනසිකාරය හා හේතු මනසිකාරය මගිනි. 'අහු පඤ්ඤාය අභිසමයෝ' යනු ප්‍රඥාව සමඟ ජරා මරණවල හේතුව නිවැරදිව අවබෝධ කර ගැනීම, ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම හා මැනවින් එක්වීම සිදු විය, එනම් 'ජාතිය ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වේ' යන්න උන්වහන්සේ විසින් දක්නා ලදී. නැතහොත් යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව අවබෝධය ඇති විය. 'ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ වේ' යනාදී වශයෙන් ජරා මරණවල හේතුව විනිවිද දැකීම සිදු විය. සියලු භවයන් සම්බන්ධයෙන් මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

อิติ หิทนฺติ เอวมิทํ. สมุทโย สมุทโยติ เอกาทสสุ ฐาเนสุ สงฺขาราทีนํ สมุทยํ สมฺปิณฺเฑตฺวา นิทฺทิสติ. ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสูติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารานํ สมุทโย โหตี’’ติ. เอวํ อิโต ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ, จตูสุ วา อริยสจฺจธมฺเมสุ. จกฺขุนฺติอาทีนิ ญาณเววจนาเนว. ญาณเมว เหตฺถ ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ, ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, ปฏิเวธนฏฺเฐน วิชฺชา, โอภาสนฏฺเฐน อาโลโกติ วุตฺตํ[Pg.21]. ตํ ปเนตํ จตูสุ สจฺเจสุ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. นิโรธวาเรปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถํ.

ඉති හිදං යනු මෙසේ මෙයයි. 'සමුදයෝ සමුදයෝ' යන්නෙන් ස්ථාන එකොළොසකදී සංස්කාරාදී ධර්මයන්ගේ හටගැනීම එක්කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දක්වති. 'පුබ්බේ අනනුස්සුතේසු' යනු 'අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයන්ගේ සමුදය වේ' යනාදී වශයෙන් මීට පෙර කිසිවෙකුගෙන් අසා නොතිබූ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයන්හි හෝ සතර ආර්ය සත්‍ය ධර්මයන්හි යන්නයි. චක්ඛුං ආදී වචන ප්‍රඥාවටම පර්යාය වචන වේ. මෙහි ප්‍රඥාවම දැකීමේ අර්ථයෙන් 'චක්ඛු' ද, දැන ගැනීමේ අර්ථයෙන් 'ඥාණ' ද, ප්‍රභේද වශයෙන් දැනීමේ අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥා' ද, විනිවිද දැකීමේ අර්ථයෙන් 'විජ්ජා' ද, ආලෝකය පතුරුවන අර්ථයෙන් 'ආලෝක' ද යැයි කියනු ලැබේ. එය සතර සත්‍යය විෂයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය. නිරෝධ වාරයේදී ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. සිව්වන සූත්‍රය නිමයි.

๕-๑๐. สิขีสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. සිඛී සූත්‍ර අටුවා වර්ණනාව.

๕-๑๐. ปญฺจมาทีสุ สิขิสฺส, ภิกฺขเวติอาทีนํ ปทานํ ‘‘สิขิสฺสปิ, ภิกฺขเว’’ติ น เอวํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสฺมา? เอกาสเน อเทสิตตฺตา. นานาฐาเนสุ หิ เอตานิ เทสิตานิ, อตฺโถ ปน สพฺพตฺถ สทิโสเยว. สพฺพโพธิสตฺตานญฺหิ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนานํ น อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา อาจิกฺขติ – ‘‘อตีเต โพธิสตฺตา ปจฺจยาการํ สมฺมสิตฺวา พุทฺธา ชาตา’’ติ. ยถา ปน ปฐมกปฺปิกกาเล เทเว วุฏฺเฐ อุทกสฺส คตมคฺเคเนว อปราปรํ วุฏฺฐิอุทกํ คจฺฉติ, เอวํ เตหิ เตหิ ปุริมพุทฺเธหิ คตมคฺเคเนว ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา คจฺฉนฺติ. สพฺพโพธิสตฺตา หิ อานาปานจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา ตํ อนุโลมปฏิโลมํ สมฺมสิตฺวา พุทฺธา โหนฺตีติ ปฏิปาฏิยา สตฺตสุ สุตฺเตสุ พุทฺธวิปสฺสนา นาม กถิตาติ.

5-10. පස්වන සූත්‍රයේ සිට 'සිඛිස්ස භික්ඛවේ' යනාදී පද 'සිඛී බුදුන්ගේ ද මහණෙනි' යනුවෙන් සම්බන්ධ කොට අර්ථ නොගත යුතුය. මන්ද යත්, මේවා එකම තැනකදී දේශනා නොකළ බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේවා විවිධ ස්ථානවල දේශනා කළද, සියලු තැන්හි අර්ථය සමානය. බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටින සියලු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලාට 'අතීතයෙහි බෝධිසත්ත්වවරු පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කර බුදු වූහ' යැයි වෙනත් ශ්‍රමණයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු, දෙවියෙකු, මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු පවසා නැත. උදාහරණයක් ලෙස, කල්ප ආරම්භයේදී වැසි වට කල්හි ජලය ගලා ගිය මගෙහිම පසු වැසි ජලය ද ගලා යන්නාක් මෙන්, පෙර බුදුවරුන් වැඩි මගෙහිම පසුකාලීන බෝධිසත්ත්වවරු ද වඩිති. සියලු බෝධිසත්ත්වවරු ආනාපාන සතරවන දැහැනින් නැගී සිට පටිච්චසමුප්පාදයෙහි විපස්සනා ඥානය මෙහෙයවා, එය අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් මෙනෙහි කර බුදු බවට පත් වෙති. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් සූත්‍ර හතකදී බුදුවරුන්ගේ විපස්සනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

พุทฺธวคฺโค ปฐโม.

පළමු බුද්ධ වර්ගය නිමයි.

๒. อาหารวคฺโค

2. ආහාර වර්ගය.

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

1. ආහාර සූත්‍ර අටුවා වර්ණනාව.

๑๑. อาหารวคฺคสฺส ปฐเม อาหาราติ ปจฺจยา. ปจฺจยา หิ อาหรนฺติ อตฺตโน ผลํ, ตสฺมา อาหาราติ วุจฺจนฺติ. ภูตานํ วา สตฺตานนฺติอาทีสุ ภูตาติ ชาตา นิพฺพตฺตา. สมฺภเวสิโนติ เย สมฺภวํ ชาตึ นิพฺพตฺตึ เอสนฺติ คเวสนฺติ. ตตฺถ จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสิโน นาม, อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสิโน นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสิโน นาม, ตโต ปรํ ภูตา นาม. อถ วา ภูตาติ ชาตา อภินิพฺพตฺตา, เย ภูตา อภินิพฺพตฺตาเยว, น ปุน [Pg.22] ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสิโน. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสกฺขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. เอวํ สพฺพถาปิ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สพฺพสตฺเต ปริยาทิยติ. วาสทฺโท เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ, ตสฺมา ภูตานญฺจ สมฺภเวสีนญฺจาติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

11. ආහාර වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ආහාර' යනු ප්‍රත්‍යයෝය. ප්‍රත්‍යයන් විසින් ස්වකීය ඵලය ගෙන එන බැවින් ඒවා ආහාර යැයි කියනු ලැබේ. 'භූතානං වා සත්තානං' යනාදී තන්හි 'භූත' යනු උපන්, හටගත් සත්ත්වයෝය. 'සම්භවේසිනෝ' යනු උපත සොයන සත්ත්වයෝය. එහි යෝනි සතර අතුරින් අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් බිත්තර කටුව හෝ ගර්භාෂය බිඳගෙන එනතෙක් 'සම්භවේසී' නම් වන අතර, එයින් පිටතට පැමිණි පසු 'භූත' නම් වේ. සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්ත්වයන් පළමු චිත්තක්ෂණයේදී 'සම්භවේසී' වන අතර, දෙවන චිත්තක්ෂණයේ සිට 'භූත' නම් වේ. නැතහොත් යම් ඉරියව්වකින් උපත ලබන්නේ ද, එයින් වෙනත් ඉරියව්වකට මාරු වන තෙක් 'සම්භවේසී' වන අතර පසුව 'භූත' නම් වේ. තවත් ක්‍රමයකට, 'භූත' යනු රහතන් වහන්සේලාය, මන්ද උන්වහන්සේලා උපත ලබා ඇති අතර නැවත උපතක් නැති බැවිනි. 'සම්භවේසී' යනු භව සංයෝජන ප්‍රහීණය නොකළ බැවින් මතු උපතක් සොයන ශෛක්ෂ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන්ය. මෙසේ ආකාර දෙකකින් සියලු සත්ත්වයන් ඇතුළත් වේ. මෙහි 'වා' ශබ්දය සමුච්චය (එක් කිරීම) අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් 'භූතයන්ගේ ද සම්භවේසීන්ගේ ද' යනුවෙන් අර්ථ දත යුතුය.

ฐิติยาติ ฐิตตฺถํ. อนุคฺคหายาติ อนุคฺคหตฺถํ. วจนเภโทเยว เจส, อตฺโถ ปน ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ เอโกเยว. อถ วา ฐิติยาติ ตสฺส ตสฺส สตฺตสฺส อุปฺปนฺนธมฺมานํ อนุปฺปพนฺธวเสน อวิจฺเฉทาย. อนุคฺคหายาติ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทาย. อุโภปิ เจตานิ ‘‘ภูตานํ วา ฐิติยา เจว อนุคฺคหาย จ, สมฺภเวสีนํ วา ฐิติยา เจว อนุคฺคหาย จา’’ติ เอวํ อุภยตฺถ ทฏฺฐพฺพานีติ.

'ට්ඨිතියා' යනු පැවැත්ම සඳහාය. 'අනුග්ගහාය' යනු අනුග්‍රහය පිණිසය. මෙය වචන ප්‍රභේදයක් පමණි, අර්ථය එකමය. නැතහොත් 'ට්ඨිතියා' යනු ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ සන්තානයන්හි උපන් ධර්මයන් නොසිඳී පවත්වා ගැනීම සඳහාය. 'අනුග්ගහාය' යනු නූපන් ධර්මයන් උපදවා ගැනීම සඳහාය. මේ දෙකම 'භූතයන්ගේ ද පැවැත්ම හා අනුග්‍රහය පිණිස, සම්භවේසීන්ගේ ද පැවැත්ම හා අනුග්‍රහය පිණිස' යනුවෙන් දෙපසටම සම්බන්ධ කොට දත යුතුය.

กพฬีกาโร อาหาโรติ กพฬํ กตฺวา อชฺโฌหริตพฺพโก อาหาโร, โอทนกุมฺมาสาทิวตฺถุกาย โอชาเยตํ อธิวจนํ. โอฬาริโก วา สุขุโม วาติ วตฺถุโอฬาริกตาย โอฬาริโก, สุขุมตาย สุขุโม. สภาเวน ปน สุขุมรูปปริยาปนฺนตฺตา กพฬีกาโร อาหาโร สุขุโมว โหติ. สาปิ จสฺส วตฺถุโต โอฬาริกตา สุขุมตา จ อุปาทายุปาทาย เวทิตพฺพา. กุมฺภีลานญฺหิ อาหารํ อุปาทาย โมรานํ อาหาโร สุขุโม. กุมฺภีลา กิร ปาสาเณ คิลนฺติ, เต จ เนสํ กุจฺฉิปฺปตฺตา วิลียนฺติ. โมรา สปฺปวิจฺฉิกาทิปาเณ ขาทนฺติ. โมรานํ ปน อาหารํ อุปาทาย ตรจฺฉานํ อาหาโร สุขุโม. เต กิร ติวสฺสฉฑฺฑิตานิ วิสาณานิ เจว อฏฺฐีนิ จ ขาทนฺติ, ตานิ จ เนสํ เขเฬน เตมิตมตฺตาเนว กนฺทมูลํ วิย มุทุกานิ โหนฺติ. ตรจฺฉานํ อาหารํ อุปาทาย หตฺถีนํ อาหาโร สุขุโม. เต หิ นานารุกฺขสาขาทโย ขาทนฺติ. หตฺถีนํ อาหารโต ควยโคกณฺณมิคาทีนํ อาหาโร สุขุโม. เต กิร นิสฺสารานิ นานารุกฺขปณฺณาทีนิ ขาทนฺติ. เตสมฺปิ อาหารโต คุนฺนํ อาหาโร สุขุโม. เต อลฺลสุกฺขติณานิ ขาทนฺติ. เตสํ อาหารโต สสานํ อาหาโร สุขุโม. สสานํ อาหารโต สกุณานํ อาหาโร สุขุโม. สกุณานํ อาหารโต ปจฺจนฺตวาสีนํ อาหาโร สุขุโม. ปจฺจนฺตวาสีนํ อาหารโต คามโภชกานํ อาหาโร [Pg.23] สุขุโม. คามโภชกานํ อาหารโต ราชราชมหามตฺตานํ อาหาโร สุขุโม. เตสมฺปิ อาหารโต จกฺกวตฺติโน อาหาโร สุขุโม. จกฺกวตฺติโน อาหารโต ภุมฺมานํ เทวานํ อาหาโร สุขุโม. ภุมฺมานํ เทวานํ อาหารโต จาตุมหาราชิกานํ. เอวํ ยาว ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ อาหารา วิตฺถาเรตพฺพา. เตสํ ปนาหาโร สุขุโมตฺเวว นิฏฺฐํ ปตฺโต.

කබළීකාර ආහාරය යනු පිඬු කොට (ගුලි කොට) ගිලිය යුතු බැවින් ආහාරය නම් වේ. බත්, කොල්ලු ආදී වස්තූන්හි ඇති ඕජාව සඳහා මෙය නාමයකි. එය රළු හෝ සියුම් යැයි කියනුයේ වස්තුවේ රළු බව නිසා රළු ලෙස ද, සියුම් බව නිසා සියුම් ලෙස ද වේ. එහෙත් ස්වභාවයෙන්ම ඕජාව සියුම් රූපයකට අයත් වන බැවින් කබළීකාර ආහාරය සැමවිටම සියුම්ම වේ. එසේ වුවද එහි වස්තුව අනුව රළු බව සහ සියුම් බව එකිනෙකට සාපේක්ෂව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, කිඹුලන්ගේ ආහාරයට සාපේක්ෂව මොණරුන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. කිඹුල්ලු ගල් ගිලින බව කියනු ලැබේ, ඒවා ඔවුන්ගේ කුසට පැමිණි විට දියවී යයි. මොණරු සර්පයින්, ගෝනුස්සන් වැනි සතුන් අනුභව කරති. මොණරුන්ගේ ආහාරයට සාපේක්ෂව වෘකයන්ගේ (හෝ හයිනාවන්ගේ) ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුන් තුන් වසරක් තිස්සේ ඉවත දමන ලද අං සහ ඇටකටු පවා අනුභව කරන බව කියනු ලැබේ. ඒවා ඔවුන්ගේ ඛේටයෙන් තෙමී අල ගෙඩියක් මෙන් මෘදු බවට පත් වේ. වෘකයන්ගේ ආහාරයට සාපේක්ෂව ඇතින්නන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුහු විවිධ වෘක්ෂ ශාඛා ආදිය අනුභව කරති. ඇතුන්ගේ ආහාරයට වඩා ගවය, ගෝකර්ණ, මුව ආදීන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුහු හරයක් නැති විවිධ වෘක්ෂ පත්‍ර ආදිය අනුභව කරති. ඔවුන්ගේ ආහාරයට වඩා ගවයන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුහු අමු හෝ වියළි තණකොළ අනුභව කරති. ඔවුන්ට වඩා හාවුන්ගේ ආහාරය ද, හාවුන්ට වඩා පක්ෂීන්ගේ ආහාරය ද, පක්ෂීන්ට වඩා ප්‍රත්‍යන්තවාසීන්ගේ ආහාරය ද, ඔවුන්ට වඩා ගම්වැසියන්ගේ (හෝ ග්‍රාම භෝජකයන්ගේ) ආහාරය ද, ඔවුන්ට වඩා රජවරුන්ගේ හා මහාමාත්‍යවරුන්ගේ ආහාරය ද සියුම් වේ. ඔවුන්ට වඩා සක්විති රජුගේ ආහාරය ද, සක්විති රජුට වඩා භූමාටු දේවතාවන්ගේ ආහාරය ද, ඔවුන්ට වඩා චාතුම්මහාරාජික දේවතාවන්ගේ ආහාරය ද සියුම් වේ. මෙලෙස පරනිම්මිත වසවත්තී දේවතාවන් දක්වා වූ ආහාරයන්ගේ සියුම් බව විස්තර කළ යුතුය. ඔවුන්ගේ ආහාරය ඉතාම සියුම් බව නිශ්චය කොට ඇත.

เอตฺถ จ โอฬาริเก วตฺถุสฺมึ โอชา ปริตฺตา โหติ ทุพฺพลา, สุขุเม พลวตี. ตถา หิ เอกปตฺตปูรมฺปิ ยาคุํ ปีโต มุหุตฺเตเนว ชิฆจฺฉิโต โหติ ยํกิญฺจิเทว ขาทิตุกาโม, สปฺปึ ปน ปสตมตฺตํ ปิวิตฺวา ทิวสํ อโภตฺตุกาโม โหติ. ตตฺถ วตฺถุ กมฺมชเตชสงฺขาตํ ปริสฺสยํ วิโนเทติ, น ปน สกฺโกติ ปาเลตุํ. โอชา ปน ปาเลติ, น สกฺโกติ ปริสฺสยํ วิโนเทตุํ. ทฺเว ปน เอกโต หุตฺวา ปริสฺสยญฺเจว วิโนเทนฺติ ปาเลนฺติ จาติ.

මෙහිදී රළු වස්තුවක ඕජාව අල්ප වේ, දුබල වේ; සියුම් වස්තුවක එය බලවත් වේ. එබැවින්ම එක් බඳුනක් පුරා කැඳ පානය කළ තැනැත්තා මොහොතකින් කුසගිනි දැනී යමක් අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි. එහෙත් ගිතෙල් ස්වල්පයක් පානය කළ විට දවස පුරා ආහාර රහිතව සිටිය හැකිය. එහිදී වස්තුව (ආහාරය) කර්මජ තේජසින් හටගත් කුසගිනි නම් වූ පීඩාව දුරු කරයි, නමුත් ශරීරය රැකීමට (පෝෂණය කිරීමට) සමත් නොවේ. ඕජාව ශරීරය රකින නමුත් පීඩාව දුරු කිරීමට සමත් නොවේ. එහෙත් වස්තුව සහ ඕජාව යන දෙකම එකතු වූ විට පීඩාව දුරු කරන අතර ශරීරය ද පෝෂණය කරයි.

ผสฺโส ทุติโยติ จกฺขุสมฺผสฺสาทิ ฉพฺพิโธปิ ผสฺโส เอเตสุ จตูสุ อาหาเรสุ ทุติโย อาหาโรติ เวทิตพฺโพ. เทสนานโย เอว เจส, ตสฺมา อิมินา นาม การเณน ทุติโย ตติโย จาติ อิทเมตฺถ น คเวสิตพฺพํ. มโนสญฺเจตนาติ เจตนาว วุจฺจติ. วิญฺญาณนฺติ จิตฺตํ. อิติ ภควา อิมสฺมึ ฐาเน อุปาทิณฺณกอนุปาทิณฺณกวเสน เอกราสึ กตฺวา จตฺตาโร อาหาเร ทสฺเสสิ. กพฬีการาหาโร หิ อุปาทิณฺณโกปิ อตฺถิ อนุปาทิณฺณโกปิ, ตถา ผสฺสาทโย. ตตฺถ สปฺปาทีหิ คิลิตานํ มณฺฑูกาทีนํ วเสน อุปาทิณฺณกกพฬีการาหาโร ทฏฺฐพฺโพ. มณฺฑูกาทโย หิ สปฺปาทีหิ คิลิตา อนฺโตกุจฺฉิคตาปิ กิญฺจิ กาลํ ชีวนฺติเยว. เต ยาว อุปาทิณฺณกปกฺเข ติฏฺฐนฺติ, ตาว อาหารตฺถํ น สาเธนฺติ. ภิชฺชิตฺวา ปน อนุปาทิณฺณกปกฺเข ฐิตา สาเธนฺติ. ตทาปิ อุปาทิณฺณกาหาโรติ วุจฺจนฺตีติ. อิทํ ปน อาจริยานํ น รุจฺจตีติ อฏฺฐกถายเมว ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทํ วุตฺตํ – อิเมสํ สตฺตานํ ขาทนฺตานมฺปิ อขาทนฺตานมฺปิ ภุญฺชนฺตานมฺปิ อภุญฺชนฺตานมฺปิ ปฏิสนฺธิจิตฺเตเนว สหชาตา กมฺมชา โอชา นาม อตฺถิ, สา ยาวปิ สตฺตมา ทิวสา ปาเลติ, อยเมว [Pg.24] อุปาทิณฺณกกพฬีการาหาโรติ เวทิตพฺโพ. เตภูมกวิปากวเสน ปน อุปาทิณฺณกผสฺสาทโย เวทิตพฺพา, เตภูมกกุสลากุสลกิริยวเสน อนุปาทิณฺณกา. โลกุตฺตรา ปน รุฬฺหีวเสน กถิตาติ.

ඵස්සය දෙවැන්නයි යනුවෙන් චක්ඛු සම්ඵස්සය ආදී සය වැදෑරුම් ඵස්සය මෙම සතර ආහාරයන් අතරින් දෙවැන්න ලෙස දත යුතුය. මෙය දේශනා ක්‍රමයකි; එබැවින් මෙම හේතුව නිසා මෙය දෙවැන්න විය, මෙම හේතුව නිසා මෙය තෙවැන්න විය යනුවෙන් මෙහි සෙවිය යුතු නැත. මනෝසංචේතනා යනු චේතනාවටම කියන නමකි. විඤ්ඤාණය යනු සිතයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ස්ථානයේදී උපාදින්නක හා අනුපාදින්නක වශයෙන් වෙන් නොකොට පොදුවේ ආහාර සතරක් දක්වා වදාළ සේක. මක්නිසාද යත්, කබළීකාර ආහාරය උපාදින්නක ද වේ, අනුපාදින්නක ද වේ. ඵස්සය ආදිය ද එසේමය. එහිදී සර්පයන් විසින් ගිලින ලද ගෙම්බන් ආදීන්ගේ වශයෙන් උපාදින්නක කබළීකාර ආහාරය දත යුතුය. සර්පයන් විසින් ගිලින ලද ගෙම්බන් කුස තුළට ගිය ද මඳ වේලාවක් ජීවත් වෙති. ඔවුන් යම් තාක් උපාදින්නක පක්ෂයෙහි සිටිත් ද, ඒ තාක් ආහාර කෘත්‍යය සිදු නොකරති. නමුත් ජීවිතය විනාශ වී අනුපාදින්නක පක්ෂයට පත් වූ විට ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරති. එකල වුව ද උපාදින්නක ආහාර යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙම මතය ආචාර්යවරුන් රුචි නොකරන බැවින් අට්ඨකථාවෙහි එය ප්‍රතික්ෂේප කර මෙසේ පවසන ලදී - මෙම සත්වයන් අනුභව කළත් නැතත්, භුක්ති වින්දත් නැතත්, ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟම උපදින 'කර්මජ ඕජාව' නමින් එකක් ඇත. එය සත්වැනි දවස දක්වා ශරීරය රකියි. මෙයම උපාදින්නක කබළීකාර ආහාරය ලෙස දත යුතුය. තවද, භූමි තුනෙහි (තේභූමක) විපාක වශයෙන් උපාදින්නක ඵස්සාදීහු දත යුතුය. තේභූමක කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා වශයෙන් අනුපාදින්නක ඵස්සාදීහු දත යුතුය. ලෝකෝත්තර ඵස්සාදීන් ආහාර ලෙස හඳුන්වන්නේ රූඪි (ප්‍රකට) අර්ථයෙනි.

เอตฺถาห – ‘‘ยทิ ปจฺจยฏฺโฐ อาหารฏฺโฐ, อถ กสฺมา อญฺเญสุปิ สตฺตานํ ปจฺจเยสุ วิชฺชมาเนสุ อิเมเยว จตฺตาโร วุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – อชฺฌตฺติกสนฺตติยา วิเสสปจฺจยตฺตา. วิเสสปจฺจโย หิ กพฬีการาหารภกฺขานํ สตฺตานํ รูปกายสฺส กพฬีกาโร อาหาโร, นามกาเย เวทนาย ผสฺโส, วิญฺญาณสฺส มโนสญฺเจตนา, นามรูปสฺส วิญฺญาณํ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อยํ กาโย อาหารฏฺฐิติโก อาหารํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ, อนาหาโร โน ติฏฺฐติ (สํ. นิ. ๕.๑๘๓), ตถา ผสฺสปจฺจยา เวทนา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑; วิภ. ๒๒๕).

මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ - 'ඉදින් ප්‍රත්‍ය යන අර්ථය ආහාර යන අර්ථය නම්, සත්වයන්ගේ අන්‍ය වූ ප්‍රත්‍යයන් තිබියදී ඇයි මේ හතරම වදාළේ?' පිළිතුර නම් - ආධ්‍යාත්මික සන්තතියේ විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් වන බැවිනි. කබළීකාර ආහාරය අනුභව කරන සත්වයන්ගේ රූප කායට කබළීකාර ආහාරය විශේෂ ප්‍රත්‍ය වේ. නාම කායෙහි වේදනාවට ඵස්සය ද, විඤ්ඤාණයට මනෝසංචේතනාව ද, නාමරූපයට විඤ්ඤාණය ද විශේෂ ප්‍රත්‍ය වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - 'මහණෙනි, යම් සේ මෙම කය ආහාරය නිසා පවතී ද, ආහාරය නිසාම පවතී ද, ආහාර නැතිව නොපවතී ද, එමෙන්ම ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව ද, සංඛාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූපය ද පවතී'.

โก ปเนตฺถ อาหาโร กึ อาหรตีติ? กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรติ ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา, มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว, วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธินามรูปนฺติ.

මෙහිදී කුමන ආහාරයක් කුමක් ගෙන එයි ද (ආහරණය කරයි ද)? කබළීකාර ආහාරය ඕජට්ඨමක රූප ගෙන එයි; ඵස්සාහාරය වේදනා තුන ගෙන එයි; මනෝසංචේතනා ආහාරය භව තුන ගෙන එයි; විඤ්ඤාණ ආහාරය ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප ගෙන එයි.

กถํ? กพฬีการาหาโร ตาว มุเข ฐปิตมตฺเตเยว อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปติ, ทนฺตวิจุณฺณิตํ ปน อชฺโฌหริยมานํ เอเกกํ สิตฺถํ อฏฺฐฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติเยว. เอวํ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรติ. ผสฺสาหาโร ปน สุขเวทนีโย ผสฺโส อุปฺปชฺชมาโนเยว สุขํ เวทนํ อาหรติ, ทุกฺขเวทนีโย ทุกฺขํ, อทุกฺขมสุขเวทนีโย อทุกฺขมสุขนฺติ เอวํ สพฺพถาปิ ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา อาหรติ.

එය කෙසේ ද? කබළීකාර ආහාරය මුඛයෙහි තැබූ මාත්‍රයෙන්ම රූප අටක් (ඕජට්ඨමක රූප) උපදවයි. දතින් සපා ගිලින විට එක් එක් බත් ඇටයක් පාසා රූප අට බැගින්ම උපදවයි. මෙසේ කබළීකාර ආහාරය ඕජට්ඨමක රූප ගෙන එයි. ඵස්සාහාරය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, සුඛ වේදනාව ගෙන දෙන ඵස්සය උපදින විටම සුඛ වේදනාව ගෙන එයි; දුක් වේදනා ගෙන දෙන ඵස්සය දුක ද, අදුක්ඛමසුඛ වේදනා ගෙන දෙන ඵස්සය අදුක්ඛමසුඛය ද ගෙන එයි. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ඵස්සාහාරය වේදනා තුනක් ගෙන එනු ලබයි.

มโนสญฺเจตนาหาโร กามภวูปคํ กมฺมํ กามภวํ อาหรติ, รูปารูปภวูปคานิ ตํ ตํ ภวํ. เอวํ สพฺพถาปิ มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว อาหรติ. วิญฺญาณาหาโร ปน เย จ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตํสมฺปยุตฺตกา ตโย ขนฺธา, ยานิ จ ติสนฺตติวเสน ตึส รูปานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สหชาตาทิปจฺจยนเยน ตานิ อาหรตีติ วุจฺจติ. เอวํ วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธินามรูปํ อาหรตีติ. เอตฺถ จ ‘‘มโนสญฺเจตนา ตโย ภเว อาหรตี’’ติ สาสวกุสลากุสลเจตนาว วุตฺตา. ‘‘วิญฺญาณํ [Pg.25] ปฏิสนฺธินามรูปํ อาหรตี’’ติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วุตฺตํ. อวิเสเสน ปน ตํสมฺปยุตฺตตํสมุฏฺฐานธมฺมานํ อาหรณโตเปเต ‘‘อาหารา’’ติ เวทิตพฺพา.

මනෝසංචේතනාහාරය විසින් කාම භවයට පැමිණෙන කර්මය මාර්ගයෙන් කාම භවය ගෙන එනු ලබයි. රූප සහ අරූප භවයන්ට පැමිණෙන්නා වූ ඒ ඒ කර්මයන් ඒ ඒ භවයන් ගෙන එයි. මෙලෙසින් මනෝසංචේතනාහාරය සෑම ආකාරයකින්ම භව තුනම ගෙන එයි. විඤ්ඤාණාහාරය වනාහි ප්‍රතිසන්ධි මොහොතේදී එම ප්‍රතිසන්ධි සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ නාමස්කන්ධ තුන සහ සන්තති වශයෙන් උපදින්නා වූ රූප තිහ සහජාතාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් ගෙන එන බැවින් "විඤ්ඤාණාහාරය ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප ගෙන එයි" යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මෙහිදී "මනෝසංචේතනාව භව තුන ගෙන එයි" යන්නෙන් අදහස් කළේ ආශ්‍රව සහිත (ලෞකික) කුසල් සහ අකුසල් චේතනාවන්ය. "විඤ්ඤාණය ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප ගෙන එයි" යන්නෙන් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයම පවසන ලදී. පොදුවේ පවසන්නේ නම්, තමන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සහ තමන් නිසා හටගන්නා වූ ධර්මයන් ගෙන එන (පවත්වා ගන්නා) බැවින් මේවා "ආහාර" යැයි දත යුතුය.

เอเตสุ จตูสุ อาหาเรสุ กพฬีการาหาโร อุปตฺถมฺเภนฺโต อาหารกิจฺจํ สาเธติ, ผสฺโส ผุสนฺโตเยว มโนสญฺเจตนา อายูหมานาว, วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมว. กถํ? กพฬีการาหาโร หิ อุปตฺถมฺเภนฺโตเยว กายฏฺฐปเนน สตฺตานํ ฐิติยา โหติ. กมฺมชนิโตปิ หิ อยํ กาโย กพฬีการาหาเรน อุปตฺถทฺโธ ทสปิ วสฺสานิ วสฺสสตมฺปิ ยาว อายุปริมาณา ติฏฺฐติ. ยถา กึ? ยถา มาตุยา ชนิโตปิ ทารโก ธาติยา ถญฺญาทีนิ ปาเยตฺวา โปสิยมาโน จิรํ ติฏฺฐติ, ยถา จ อุปตฺถมฺเภน อุปตฺถมฺภิตํ เคหํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

මේ ආහාර සතර අතුරින් කබලිංකාරාහාරය ශරීරයට උපස්ථම්භනය (රුකුලක්) වෙමින් ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරයි. ඵස්සය අරමුණ ස්පර්ශ කිරීමෙන්ද, මනෝසංචේතනාව කර්ම රැස් කිරීමෙන්ද, විඤ්ඤාණය අරමුණ දැනගැනීමෙන්ද එම කෘත්‍යය සිදු කරයි. ඒ කෙසේද? කබලිංකාරාහාරය වනාහි ශරීරය පවත්වා ගැනීම මගින් සත්වයන්ගේ පැවැත්මට උපකාරී වෙයි. කර්මයෙන් උපන් මේ ශරීරය වුවද කබලිංකාරාහාරයෙන් උපස්ථම්භනය ලැබූ විට වසර දහයක්, වසර සියයක් හෝ ආයුෂ පවතින තාක් පවතියි. ඒ කුමකට බඳුද? මව විසින් බිහි කරන ලද දරුවෙකු කිරි මව විසින් කිරි දී පෝෂණය කළ විට බොහෝ කල් ජීවත් වන්නාක් මෙනි. තවද කණුවක් මගින් දරා සිටිනු ලබන නිවසක් මෙනි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද පවසා ඇත.

‘‘ยถา, มหาราช, เคเห ปปตนฺเต อญฺเญน ทารุนา อุปตฺถมฺภิตํ สนฺตํ เอว ตํ เคหํ น ปตติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ กาโย อาหารฏฺฐิติโก อาหารํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตี’’ติ.

"මහාරාජයෙනි, යම් සේ නිවසක් වැටෙන්නට යන විට වෙනත් ලීයකින් එයට රුකුල් දුන් විට ඒ නිවස නොවැටී පවතීද, එසේම මහාරාජයෙනි, මේ ශරීරය ආහාරය නිසා පවතින්නකි, ආහාරය ප්‍රත්‍ය කරගෙන පවතින්නකි."

เอวํ กพฬีกาโร อาหาโร อุปตฺถมฺเภนฺโต อาหารกิจฺจํ สาเธติ.

මෙලෙස කබලිංකාරාහාරය උපස්ථම්භනය කරමින් (උපකාර වෙමින්) තම ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරයි.

เอวํ สาเธนฺโตปิ จ กพฬีกาโร อาหาโร ทฺวินฺนํ รูปสนฺตตีนํ ปจฺจโย โหติ อาหารสมุฏฺฐานสฺส จ อุปาทิณฺณกสฺส จ. กมฺมชานํ อนุปาลโก หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, อาหารสมุฏฺฐานานํ ชนโก หุตฺวาติ. ผสฺโส ปน สุขาทิวตฺถุภูตํ อารมฺมณํ ผุสนฺโตเยว สุขาทิเวทนาปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา โหติ. มโนสญฺเจตนา กุสลากุสลกมฺมวเสน อายูหมานาเยว ภวมูลนิปฺผาทนโต สตฺตานํ ฐิติยา โหติ. วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมว นามรูปปฺปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา โหตีติ.

මෙසේ ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරන කබලිංකාරාහාරය, ආහාරයෙන් හටගත් රූප සහ කර්මයෙන් හටගත් (උපාදින්නක) රූප යන රූප සන්තති දෙකටම ප්‍රත්‍ය වෙයි. එය කර්මජ රූපයන් ආරක්ෂා කරමින් ප්‍රත්‍ය වන අතර, ආහාර සමුට්ඨාන රූපයන් උපදවමින් ප්‍රත්‍ය වෙයි. ඵස්ස ආහාරය වනාහි සැප ආදී වේදනාවන්ට වස්තු වූ අරමුණ ස්පර්ශ කිරීමෙන්ම සැප ආදී වේදනාවන් පවත්වා ගැනීමෙන් සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස වෙයි. මනෝසංචේතනාව කුසල් අකුසල් කර්මයන් රැස් කිරීමෙන් භවයේ මූලය සිදු කරමින් සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස වෙයි. විඤ්ඤාණය දැනගැනීමෙන්ම නාමරූප පවත්වා ගනිමින් සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස වේ යැයි දත යුතුය.

เอวํ อุปตฺถมฺภนาทิวเสน อาหารกิจฺจํ สาธยมาเนสุ ปเนเตสุ จตฺตาริ ภยานิ ทฏฺฐพฺพานิ. เสยฺยถิทํ – กพฬีการาหาเร นิกนฺติเยว ภยํ, ผสฺเส อุปคมนเมว, มโนสญฺเจตนาย อายูหนเมว, วิญฺญาเณ อภินิปาโตเยว ภยนฺติ. กึ การณา? กพฬีการาหาเร หิ นิกนฺตึ [Pg.26] กตฺวา สีตาทีนํ ปุรกฺขตา สตฺตา อาหารตฺถาย มุทฺทาคณนาทิกมฺมานิ กโรนฺตา อนปฺปกํ ทุกฺขํ นิคจฺฉนฺติ. เอกจฺเจ จ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวาปิ เวชฺชกมฺมาทิกาย อเนสนาย อาหารํ ปริเยสนฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา โหนฺติ, สมฺปราเยปิ, ‘‘ตสฺส สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา สมฺปชฺชลิตา’’ติอาทินา ลกฺขณสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๒๑๘) วุตฺตนเยน สมณเปตา โหนฺติ. อิมินา ตาว การเณน กพฬีกาเร อาหาเร นิกนฺติ เอว ภยนฺติ เวทิตพฺพา.

මෙලෙස උපස්ථම්භනය ආදී වශයෙන් ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරන කල්හි මේ ආහාරයන්හි බිය සතරක් දත යුතුය. එනම්, කබලිංකාරාහාරයෙහි ඇති ඇලීමම බියකි, ඵස්සයෙහි එළඹීමම බියකි, මනෝසංචේතනාවෙහි රැස් කිරීමම බියකි, විඤ්ඤාණයෙහි (භවයක) බැසගැනීමම බියකි. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? කබලිංකාරාහාරයෙහි ඇලීම ඇති කරගත් සත්වයෝ ආහාරය උදෙසා ශීතලය ආදියෙන් පීඩා විඳිමින් විවිධ ශිල්ප හා කර්මාන්තයන්හි නියැලෙමින් අප්‍රමාණ දුක් විඳිති. ඇතැම් අය මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පවා වෛද්‍ය කර්ම ආදී අනිසි සෙවීම් (අනෙසන) මගින් ආහාර සොයමින් මෙලොවදීම ගැරහීමට ලක් වෙති. පරලොවදී ද ලක්ඛණ සංයුත්තයෙහි දැක්වෙන පරිදි "ඔහුගේ සඟල සිවුර ගිනිගෙන දැවෙයි" යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි ශ්‍රමණ ප්‍රේතයෝ වෙති. මේ හේතුව නිසා කබලිංකාරාහාරයෙහි ඇලීමම බියක් ලෙස දත යුතුය.

ผสฺสํ อุปคจฺฉนฺตาปิ ผสฺสสฺสาทิโน ปเรสํ รกฺขิตโคปิเตสุ ทาราทีสุ ภณฺเฑสุ อปรชฺฌนฺติ, เต สห ภณฺเฑน ภณฺฑสามิกา คเหตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ วา ฉินฺทิตฺวา สงฺการกูเฏ ฉฑฺเฑนฺติ, รญฺโญ วา นิยฺยาเทนฺติ. ตโต เต ราชา วิวิธา กมฺมการณา การาเปติ. กายสฺส จ เภทา ทุคฺคติ เตสํ ปาฏิกงฺขา โหติ. อิติ ผสฺสสฺสาทมูลกํ ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ สมฺปรายิกมฺปิ ภยํ สพฺพมาคตเมว โหติ. อิมินา การเณน ผสฺสาหาเร อุปคมนเมว ภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

ඵස්සයට පැමිණෙන, ඵස්සයේ රස විඳින සත්වයෝ අනුන් විසින් ආරක්ෂා කරන ලද අඹුදරුවන් හා වස්තු විෂයෙහි වරදවා හසුරුවමින් අපරාධ කරති. වස්තු හිමියෝ ඔවුන්ව සොරාගත් බඩුත් සමඟ අල්ලාගෙන කැබලිවලට කපා කසල ගොඩවල්වල දමති, නැතහොත් රජුට භාර දෙති. එවිට රජු ඔවුන්ට විවිධ වධහිංසා පමුණුවයි. ශරීරය බිඳීමෙන් පසු ඔවුන්ට දුගතියම උරුම වෙයි. මෙලෙස ඵස්සයේ රසය මුල් කරගත් මෙලොව සහ පරලොව බිය පැමිණෙයි. මේ හේතුව නිසා ඵස්ස ආහාරයෙහි (විෂයයන් කරා) එළඹීමම බියක් ලෙස දත යුතුය.

กุสลากุสลกมฺมายูหเน ปน ตมฺมูลกํ ตีสุ ภเวสุ ภยํ สพฺพํ อาคตเมว โหติ. อิมินา การเณน มโนสญฺเจตนาหาเร อายูหนเมว ภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

කුසල් අකුසල් කර්මයන් රැස් කිරීමේදී, එය මුල් කරගෙන භව තුනෙහිම සියලු බිය පැමිණෙන්නේමය. මේ හේතුව නිසා මනෝසංචේතනාහාරයෙහි කර්ම රැස් කිරීමම බියක් ලෙස දත යුතුය.

ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน อภินิปตติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปฏิสนฺธินามรูปํ คเหตฺวาว นิพฺพตฺตติ. ตสฺมิญฺจ นิพฺพตฺเต สพฺพภยานิ นิพฺพตฺตานิเยว โหนฺติ ตมฺมูลกตฺตาติ อิมินา การเณน วิญฺญาณาหาเร อภินิปาโตเยว ภยนฺติ เวทิตพฺโพติ.

ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය යම් යම් තැනක (භවයක) බැසගනීද, ඒ ඒ තැන ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප රැගෙන උපදියි. එසේ උපන් කල්හි එය මුල් කරගෙන සියලු බිය උපදින්නේමය. මේ හේතුව නිසා විඤ්ඤාණාහාරයෙහි බැසගැනීමම (ප්‍රතිසන්ධියම) බියක් ලෙස දත යුතුය.

กึนิทานาติอาทีสุ นิทานาทีนิ สพฺพาเนว การณเววจนานิ. การณญฺหิ ยสฺมา ผลํ นิเทติ, ‘‘หนฺท นํ คณฺหถา’’ติ อปฺเปติ วิย, ตสฺมา นิทานนฺติ วุจฺจติ. ยสฺมา ตํ ตโต สมุเทติ ชายติ ปภวติ, ตสฺมา สมุทโย ชาติ ปภโวติ วุจฺจติ. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – กึนิทานํ เอเตสนฺติ กึนิทานา. โก สมุทโย เอเตสนฺติ กึสมุทยา. กา ชาติ เอเตสนฺติ กึชาติกา. โก ปภโว เอเตสนฺติ กึปภวา. ยสฺมา ปน เตสํ ตณฺหา ยถาวุตฺเตน อตฺเถน นิทานญฺเจว สมุทโย [Pg.27] จ ชาติ จ ปภโว จ, ตสฺมา ‘‘ตณฺหานิทานา’’ติอาทิมาห. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

"කිං නිදානා" (කුමක් නිදාන කොට ඇද්ද) යනාදී තැන්හි නිදාන ආදී සියලු වචන "හේතුව" යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචන වේ. හේතුව විසින් යම් හෙයකින් ඵලය ලබා දෙන බැවින් (එය පවරන්නාක් මෙන්) "නිදාන" යැයි කියනු ලැබේ. එයින් හටගන්නා බැවින් "සමුදය", "ජාති", "පභව" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි පද අර්ථය නම් - මේවාට නිදානය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං නිදානා" නම් වේ. මේවාට සමුදය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං සමුදයා" නම් වේ. මේවාට ජාතිය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං ජාතිකා" නම් වේ. මේවාට ප්‍රභවය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං පභවා" නම් වේ. යම් හෙයකින් තණ්හාව වනාහි ඉහත කී අර්ථයෙන් මේ ආහාරයන්ගේ නිදානයද, සමුදයද, ජාතියද, ප්‍රභවයද වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තණ්හා නිදානා" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. මෙලෙස සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය.

เอตฺถ จ อิเม จตฺตาโร อาหารา ตณฺหานิทานาติ ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวา อตฺตภาวสงฺขาตานํ อาหารานํ ปุริมตณฺหานํ วเสน นิทานํ เวทิตพฺพํ. กถํ? ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตาว ปริปุณฺณายตนานํ สตฺตานํ สตฺตสนฺตติวเสน, เสสานํ ตโต อูนอูนสนฺตติวเสน อุปฺปนฺนรูปพฺภนฺตรํ ชาตา โอชา อตฺถิ, อยํ ตณฺหานิทาโน อุปาทิณฺณกกพฬีการาหาโร. ปฏิสนฺธิจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปน ผสฺสเจตนา สยญฺจ จิตฺตํ วิญฺญาณนฺติ อิเม ตณฺหานิทานา อุปาทิณฺณก-ผสฺสมโนสญฺเจตนา-วิญฺญาณาหาราติ เอวํ ตาว ปุริมตณฺหานิทานา ปฏิสนฺธิกา อาหารา. ยถา จ ปฏิสนฺธิกา, เอวํ ตโต ปรํ ปฐมภวงฺคจิตฺตกฺขณาทินิพฺพตฺตาปิ เวทิตพฺพา.

මෙහිදී "මේ ආහාර සතර තණ්හාව නිදාන කොට ඇත්තේය" යන්නෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ආදි කොට ඇති ආත්මභාවය නම් වූ ආහාරයන්ගේ, පෙර භවයේ තණ්හාවන්ගේ බලපෑමෙන් වූ නිදානය දත යුතුය. ඒ කෙසේද? ප්‍රතිසන්ධි මොහොතේදී පූර්ණ ආයතන ඇති සත්වයන්ට සන්තති හතක වශයෙන්ද, සෙසු අයට ඊට වඩා අඩු සන්තති වශයෙන්ද උපන් කර්මජ රූපයන් තුළ හටගත් ඕජාවක් ඇද්ද, මෙය තණ්හාව නිදාන කොට ගත් උපාදින්නක කබලිංකාරාහාරයයි. ප්‍රතිසන්ධි සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඵස්සය සහ චේතනාවද, ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයද තණ්හාව නිදාන කොට ගත් උපාදින්නක ඵස්ස, මනෝසංචේතනා සහ විඤ්ඤාණ ආහාර වෙති. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් පෙර තණ්හාව නිදාන කොට ගත් ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ ආහාරයන් දත යුතුය. ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ මෙන්ම ඉන් පසුව ප්‍රථම භවාංග චිත්තක්ෂණයේ පටන් උපදින්නා වූ ආහාරයන්ද එසේම දත යුතුය.

ยสฺมา ปน ภควา น เกวลํ อาหารานเมว นิทานํ ชานาติ, อาหารนิทานภูตาย ตณฺหายปิ, ตณฺหาย นิทานานํ เวทนาทีนมฺปิ นิทานํ ชานาติเยว, ตสฺมา ตณฺหา จายํ, ภิกฺขเว, กึนิทานาติอาทินา นเยน วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา วิวฏฺฏํ ทสฺเสสิ. อิมสฺมิญฺจ ปน ฐาเน ภควา อตีตาภิมุขํ เทสนํ กตฺวา อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺเสติ. กถํ? อาหารวเสน หิ อยํ อตฺตภาโว คหิโต.

කෙසේ වෙතත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙක් ආහාරයන්ගේ හේතුව පමණක් නොව, ආහාරයට හේතුව වූ තණ්හාව පිළිබඳවත්, තණ්හාවට හේතුව වූ වේදනාව ආදී ධර්මයන්ගේ හේතුව පිළිබඳවත් මැනවින් දන්නා සේක. එබැවින් “මහණෙනි, මේ තණ්හාව කුමක් හේතු කොට ඇත්තේද?” යනාදී ක්‍රමයෙන් වෘත්තය (සංසාරය) දක්වා විවෘත්තය (නිවන) දේශනා කළ සේක. තවද මේ ස්ථානයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතීතය දෙසට මුහුණ ලා දේශනාව පවත්වා අතීත වෘත්තය දක්වන සේක. ඒ කෙසේද? ආහාරය හේතු කොට ගෙන මේ ආත්මභාවය (පවත්නා බව) ගන්නා ලදී.

ตณฺหาติ อิมสฺสตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมํ, เวทนาผสฺสสฬายตนนามรูปวิญฺญาณานิ ยสฺมึ อตฺตภาเว ฐตฺวา กมฺมํ อายูหิตํ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตานิ, อวิชฺชาสงฺขารา ตสฺสตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมํ. อิติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อตฺตภาโว, ทฺวีสุ ตสฺส ชนกํ กมฺมนฺติ สงฺเขเปน กมฺมญฺเจว กมฺมวิปากญฺจาติ, ทฺเวปิ ธมฺเม ทสฺเสนฺเตน อตีตาภิมุขํ เทสนํ กตฺวา อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺสิตํ.

‘තණ්හාව’ යනු මේ ආත්මභාවය උපදවන කර්මයයි. වේදනා, ඵස්ස, සළායතන, නාමරූප හා විඤ්ඤාණ යන මේවා වදාරන ලද්දේ යම් ආත්මභාවයක සිට කර්ම රැස් කරන ලද්දේ ද, එය දැක්වීම පිණිසය. අවිජ්ජා හා සංඛාර යනු එම ආත්මභාවය උපදවන කර්මයයි. මෙසේ ස්ථාන දෙකකදී ආත්මභාවය ද, ස්ථාන දෙකකදී එය උපදවන කර්මය ද යනුවෙන් කෙටියෙන් කර්මය හා කර්ම විපාකය යන ධර්ම දෙකම දක්වමින් අතීතයට අභිමුඛව දේශනාව පවත්වා අතීතය මගින් වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) දක්වන ලදී.

ตตฺรายํ เทสนา อนาคตสฺส อทสฺสิตตฺตา อปริปุณฺณาติ น ทฏฺฐพฺพา. นยโต ปน ปริปุณฺณาตฺเวว ทฏฺฐพฺพา. ยถา หิ จกฺขุมา ปุริโส อุทกปิฏฺเฐ นิปนฺนํ สุํสุมารํ ทิสฺวา ตสฺส ปรภาคํ โอโลเกนฺโต คีวํ ปสฺเสยฺย, โอรโต ปิฏฺฐึ, ปริโยสาเน นงฺคุฏฺฐมูลํ, เหฏฺฐา กุจฺฉึ โอโลเกนฺโต ปน อุทกคตํ อคฺคนงฺคุฏฺฐญฺเจว จตฺตาโร จ หตฺถปาเท น ปสฺเสยฺย, โส น เอตฺตาวตา ‘‘อปริปุณฺโณ สุํสุมาโร’’ติ คณฺหาติ, นยโต ปน ปริปุณฺโณตฺเวว คณฺหาติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

එහිදී, මෙම දේශනාව අනාගතය පිළිබඳව දක්වා නැති බැවින් එය අසම්පූර්ණ යැයි නොසැලකිය යුතුය. න්‍යායාත්මකව (ක්‍රමානුකූලව) බලන කල මෙය සම්පූර්ණ දේශනාවක් ලෙසම දත යුතුය. කෙසේ ද යත්; ඇස් ඇති පුරුෂයෙකු දිය මතුපිට වැතිර සිටින කිඹුලෙකු දැක, ඔහුගේ ශරීරයේ කොටස් බලන්නේ නම්, ගෙල දකියි, ඉන් මෙහා කොන්ද දකියි, අවසානයේ වල්ගයේ මුල දකියි. යට පැත්තෙන් උදරය දෙස බලන විට ජලයේ ගිලී පවතින වල්ගයේ අග කොටස හා අත් පා හතර නොදකියි. ඔහු එපමණකින් “කිඹුලා අසම්පූර්ණයි” කියා නොසිතයි. එහෙත් න්‍යායාත්මකව ඔහු සම්පූර්ණ යැයිම පිළිගනියි. මෙම උපමාව ද එලෙසම දත යුතුය.

อุทกปิฏฺเฐ [Pg.28] นิปนฺนสุํสุมาโร วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ. ตีเร ฐิโต จกฺขุมา ปุริโส วิย โยคาวจโร. เตน ปุริเสน อุทกปิฏฺเฐ สุํสุมารสฺส ทิฏฺฐกาโล วิย โยคินา อาหารวเสน อิมสฺสตฺตภาวสฺส ทิฏฺฐกาโล. ปรโต คีวาย ทิฏฺฐกาโล วิย อิมสฺสตฺตภาวสฺส ชนิกาย ตณฺหาย ทิฏฺฐกาโล. ปิฏฺฐิยา ทิฏฺฐกาโล วิย ยสฺมึ อตฺตภาเว ตณฺหาสงฺขาตํ กมฺมํ กตํ, เวทนาทิวเสน ตสฺส ทิฏฺฐกาโล. นงฺคุฏฺฐมูลสฺส ทิฏฺฐกาโล วิย ตสฺสตฺตภาวสฺส ชนกานํ อวิชฺชาสงฺขารานํ ทิฏฺฐกาโล. เหฏฺฐา กุจฺฉึ โอโลเกนฺตสฺส ปน อคฺคนงฺคุฏฺฐญฺเจว จตฺตาโร จ หตฺถปาเท อทิสฺวาปิ ‘‘อปริปุณฺโณ สุํสุมาโร’’ติ อคเหตฺวา นยโต ปริปุณฺโณตฺเวว คหณํ วิย ยตฺถ ยตฺถ ปจฺจยวฏฺฏํ ปาฬิยํ น อาคตํ, ตตฺถ ตตฺถ ‘‘เทสนา อปริปุณฺณา’’ติ อคเหตฺวา นยโต ปริปุณฺณาตฺเวว คหณํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ อาหารตณฺหานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, ตณฺหาเวทนานํ อนฺตเร เอโก, วิญฺญาณสงฺขารานํ อนฺตเร เอโกติ เอวํ ติสนฺธิจตุสงฺเขปเมว วฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ. ปฐมํ.

ජලය මතුපිට වැතිර සිටින කිඹුලා මෙන් ත්‍රෛභූමක වෘත්තය (සංසාරය) දත යුතුය. වෙරළෙහි සිටින ඇස් ඇති පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා විසින් ජලය මතුපිට සිටින කිඹුලා දුටු කාලය මෙන්, යෝගියා විසින් ආහාරය මගින් මේ ආත්මභාවය දුටු කාලය දත යුතුය. ඉන් ඔබ්බෙහි ගෙල දුටු කාලය මෙන්, මේ ආත්මභාවය උපදවන තණ්හාව දුටු කාලය දත යුතුය. කොන්ද දුටු කාලය මෙන්, යම් ආත්මභාවයක තණ්හාව නමැති කර්මය කරන ලද්දේ ද, වේදනා ආදිය මගින් එය දුටු කාලය දත යුතුය. වල්ගයේ මුල දුටු කාලය මෙන්, එම ආත්මභාවය උපදවන අවිජ්ජා හා සංඛාරයන් දුටු කාලය දත යුතුය. යටින් උදරය බලන්නාට වල්ගයේ අග හා අත් පා හතර නොපෙනුණ ද, “කිඹුලා අසම්පූර්ණයි” කියා නොගෙන න්‍යායාත්මකව සම්පූර්ණ යැයිම පිළිගන්නාක් මෙන්, පාළියෙහි යම් යම් තැනක ප්‍රත්‍ය වෘත්තය (පටිච්චසමුප්පාද චක්‍රය) සඳහන් නොවූවත්, එහිදී “දේශනාව අසම්පූර්ණයි” කියා නොගෙන න්‍යායාත්මකව සම්පූර්ණ බවම පිළිගත යුතුය. එහිදී ආහාරය හා තණ්හාව අතර එක් සන්ධියක් ද, තණ්හාව හා වේදනාව අතර එකක් ද, විඤ්ඤාණය හා සංඛාර අතර එකක් ද වශයෙන් සන්ධි තුනක් හා සංක්ෂේප (කොටස්) හතරක් ඇති වෘත්තය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. පළමු සූත්‍රය නිමයි.

๒. โมฬิยผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา

2. මෝළියඵග්ගුන සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๒. ทุติเย สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหายาติ อิมสฺมึเยว ฐาเน ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กสฺมา? ทิฏฺฐิคติกสฺส นิสินฺนตฺตา. ตสฺสญฺหิ ปริสติ โมฬิยผคฺคุโน นาม ภิกฺขุ ทิฏฺฐิคติโก นิสินฺโน. อถ สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อุฏฺฐหิตฺวา มํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, อถสฺสาหํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ ปุจฺฉาย โอกาสทานตฺถํ เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. โมฬิยผคฺคุโนติ โมฬีติ จูฬา วุจฺจติ. ยถาห –

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි, “සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහාය” (උපතක් සොයන්නන්ගේ අනුග්‍රහය පිණිස) යන මෙතැනින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව නිම කළ සේක. ඒ මන්ද? දෘෂ්ටිගතයෙකු (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු) එහි වාඩි වී සිටි බැවිනි. එම පිරිසෙහි මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ගත් මෝළියඵග්ගුන නම් භික්ෂුවක් වාඩි වී සිටියේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මොහු නැගිට මාගෙන් ප්‍රශ්න විමසනු ඇත, එවිට මම ඔහුට පිළිතුරු දෙන්නෙමි.” ප්‍රශ්න විමසීමට අවස්ථාව දීම පිණිස දේශනාව නිම කළ සේක. ‘මෝළියඵග්ගුන’ යන්නෙහි ‘මෝළි’ යනු සිඛාවට (කොණ්ඩයට) කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํเวหายสํ อุกฺขิปิ สกฺยปุงฺคโว;

รตนจงฺโกฏวเรน วาสโว,สหสฺสเนตฺโต สิรสา ปฏิคฺคหี’’ติ.

“උතුම් සුවඳ පැන් පොවා තිබූ සිඛාව (කෙස් කළඹ) සිඳ දමා ශාක්‍ය වංශික ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ (සිද්ධාර්ථ කුමාරයා) අහසට විසි කළ සේක. එවිට දහසක් ඇස් ඇති සක් දෙවිඳුන් රන් කරඬුවකින් එය තම හිසින් පිළිගත්තේය.”

สา ตสฺส คิหิกาเล มหนฺตา อโหสิ. เตนสฺส ‘‘โมฬิยผคฺคุโน’’ติ สงฺขา อุทปาทิ. ปพฺพชิตมฺปิ นํ เตเนว นาเมน สญฺชานนฺติ. เอตทโวจาติ เทสนานุสนฺธึ ฆเฏนฺโต เอตํ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหารํ [Pg.29] อาหาเรตี’’ติ วจนํ อโวจ. ตสฺสตฺโถ – ภนฺเต, โก นาม โส, โย เอตํ วิญฺญาณาหารํ ขาทติ วา ภุญฺชติ วาติ?

ඔහුගේ ගිහි කාලයේදී එම සිඛාව (කොණ්ඩය) ඉතා විශාලව තිබුණි. ඒ නිසාම ඔහුට ‘මෝළියඵග්ගුන’ යන නම ඇති විය. පැවිදි වූ පසු ද ඔහුව එම නමින්ම හඳුනනු ලැබීය. දේශනා අනුසන්ධිය ගළපමින් ඔහු “ස්වාමීනි, විඤ්ඤාණාහාරය අනුභව කරන්නේ කවුද?” යන ප්‍රශ්නය විමසීය. එහි අර්ථය නම් – “ස්වාමීනි, මේ විඤ්ඤාණාහාරය අනුභව කරන්නේ කවුරුන් නම් වූ කෙනෙක්ද?” යන්නයි.

กสฺมา ปนายํ อิตเร ตโย อาหาเร อปุจฺฉิตฺวา อิมเมว ปุจฺฉตีติ? ชานามีติ ลทฺธิยา. โส หิ มหนฺเต ปิณฺเฑ กตฺวาว กพฬีการาหารํ ภุญฺชนฺเต ปสฺสติ, เตนสฺส ตํ ชานามีติ ลทฺธิ. ติตฺติรวฏฺฏกโมรกุกฺกุฏาทโย ปน มาตุสมฺผสฺเสน ยาเปนฺเต ทิสฺวา ‘‘เอเต ผสฺสาหาเรน ยาเปนฺตี’’ติ ตสฺส ลทฺธิ. กจฺฉปา ปน อตฺตโน อุตุสมเย มหาสมุทฺทโต นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร วาลิกนฺตเร อณฺฑานิ ฐเปตฺวา วาลิกาย ปฏิจฺฉาเทตฺวา มหาสมุทฺทเมว โอตรนฺติ. ตานิ มาตุอนุสฺสรณวเสน น ปูตีนิ โหนฺติ. ตานิ มโนสญฺเจตนาหาเรน ยาเปนฺตีติ ตสฺส ลทฺธิ. กิญฺจาปิ เถรสฺส อยํ ลทฺธิ, น ปน เอตาย ลทฺธิยา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ทิฏฺฐิคติโก หิ อุมฺมตฺตกสทิโส. ยถา อุมฺมตฺตโก ปจฺฉึ คเหตฺวา อนฺตรวีถึ โอติณฺโณ โคมยมฺปิ ปาสาณมฺปิ คูถมฺปิ ขชฺชขณฺฑมฺปิ ตํ ตํ มนาปมฺปิ อมนาปมฺปิ คเหตฺวา ปจฺฉิยํ ปกฺขิปติ. เอวเมว ทิฏฺฐิคติโก ยุตฺตมฺปิ อยุตฺตมฺปิ ปุจฺฉติ. โส ‘‘กสฺมา อิมํ ปุจฺฉสี’’ติ น นิคฺคเหตพฺโพ, ปุจฺฉิตปุจฺฉิตฏฺฐาเน ปน คหณเมว นิเสเธตพฺพํ. เตเนว นํ ภควา ‘‘กสฺมา เอวํ ปุจฺฉสี’’ติ อวตฺวา คหิตคาหเมว ตสฺส โมเจตุํ โน กลฺโล ปญฺโหติอาทิมาห.

කුමක් නිසා ඔහු අනෙක් ආහාර තුන ගැන නොවිමසා මෙයම විමසන්නේද? “මම දනිමි” යන හැඟීම (ලබ්ධිය) නිසාය. ඔහු මිනිසුන් ලොකු බත් පිඬු සාදා කබලිංකාර ආහාරය අනුභව කරනු දකියි, ඒ නිසා එය දනිමි යන හැඟීම ඔහුට ඇත. වටු, පරෙවි, මයුර, කුකුළා ආදී සතුන් මව් පහසින් (ස්පර්ශයෙන්) ජීවත් වන බව දැක “මොවුන් ඵස්සාහාරයෙන් ජීවත් වෙති” යන වැටහීම ඔහුට තිබුණි. ඉබ්බන් තම බිත්තර දමන කාලයේදී මහා සමුද්‍රයෙන් නික්ම වෙරළේ වැලි අතර බිත්තර දමා, වැලිවලින් වසා නැවත මහා සමුද්‍රයටම බසිති. එම බිත්තර මවගේ මතකය (අනුස්මරණය) නිසා නරක් නොවේ. ඒවා මනෝසංචේතනාහාරයෙන් පවතින්නේ යැයි ඔහුට හැඟීමක් තිබුණි. තෙරුන් වහන්සේට එවැනි වැටහීමක් තිබුණ ද, එම වැටහීම නිසාම මෙම ප්‍රශ්නය නොවිමසයි. දෘෂ්ටිගත වූ තැනැත්තා උමතු වූවෙකු බඳුය. උමතු වූවෙකු කූඩයක් ගෙන වීදියට බැස ගොම ද, ගල් ද, අසූචි ද, කැවිලි ද යන මනාප වූ හෝ අමනාප වූ ඒ ඒ දේ අහුලා කූඩයට දමා ගන්නාක් මෙනි. එලෙසම දෘෂ්ටිගත වූ තැනැත්තා සුදුසු දේ මෙන්ම නුසුදුසු දේ ද විමසයි. “ඇයි ඔබ මෙසේ අසන්නේ?” කියා ඔහුව පීඩාවට පත් නොකළ යුතුය, විමසන සෑම තැනකදීම ඔහුගේ වැරදි වැටහීම පමණක් වැළැක්විය යුතුය. එබැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ඇයි ඔබ මෙසේ අසන්නේ?” යැයි වදාරන්නේ නැතිව, ඔහුගේ එම වැරදි ග්‍රහණය දුරු කරනු පිණිස “ප්‍රශ්නය සුදුසු නැත” (නො කල්ලො පඤ්හො) යනාදිය වදාළ සේක.

ตตฺถ โน กลฺโลติ อยุตฺโต. อาหาเรตีติ อหํ น วทามีติ อหํ โกจิ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา อาหาเรตีติ น วทามิ. อาหาเรตีติ จาหํ วเทยฺยนฺติ ยทิ อหํ อาหาเรตีติ วเทยฺยํ. ตตฺรสฺส กลฺโล ปญฺโหติ ตสฺมึ มยา เอวํ วุตฺเต อยํ ปญฺโห ยุตฺโต ภเวยฺย. กิสฺส นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหาโรติ, ภนฺเต, อยํ วิญฺญาณาหาโร กตมสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโยติ อตฺโถ. ตตฺร กลฺลํ เวยฺยากรณนฺติ ตสฺมึ เอวํ ปุจฺฉิเต ปญฺเห อิมํ เวยฺยากรณํ ยุตฺตํ ‘‘วิญฺญาณาหาโร อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา ปจฺจโย’’ติ. เอตฺถ จ วิญฺญาณาหาโรติ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ เตเนว วิญฺญาเณน สหุปฺปนฺนนามรูปํ. ตสฺมึ ภูเต สติ สฬายตนนฺติ ตสฺมึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติสงฺขาเต นามรูเป ชาเต สติ สฬายตนํ โหตีติ อตฺโถ.

එහි 'නො කල්ලො' යනු නුසුදුසු වූවකි. 'ආහාර ගනියි' යනුවෙන් මම නොපවසමි. කිසියම් සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් ආහාර ගනියි කියා මා පවසන්නේ නැත. 'ආහාර ගනියි' කියා මා පවසන්නේ නම්, එවිට 'කවුද ආහාර ගන්නේ' කියා ඇසීම සුදුසු පැනයකි. 'ස්වාමීනි, විඤ්ඤාණාහාරය කුමකට ප්‍රත්‍යය වේද?' යන්න මෙහි අදහසයි. එවිට දිය යුතු නිවැරදි විවරණය නම්, 'විඤ්ඤාණාහාරය මතු පැවැත්ම හෙවත් පුනර්භවය ඇති වීම පිණිස ප්‍රත්‍යය වේ' යන්නයි. මෙහි විඤ්ඤාණාහාරය යනු ප්‍රතිසන්ධි සිතයි. 'මතු පැවැත්ම පිණිස හටගැනීම' යනු ඒ විඤ්ඤාණය හා සමග උපදින නාමරූපයි. ඒ නාමරූප ඇති කල්හි සළායතන ඇති වේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

สฬายตนปจฺจยา [Pg.30] ผสฺโสติ อิธาปิ ภควา อุตฺตริ ปญฺหสฺส โอกาสํ เทนฺโต เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ทิฏฺฐิคติโก หิ นวปุจฺฉํ อุปฺปาเทตุํ น สกฺโกติ, นิทฺทิฏฺฐํ นิทฺทิฏฺฐํเยว ปน คณฺหิตฺวา ปุจฺฉติ, เตนสฺส ภควา โอกาสํ อทาสิ. อตฺโถ ปนสฺส สพฺพปเทสุ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺโพ. ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, ภวตี’’ติ กสฺมา น ปุจฺฉติ? ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ สตฺโต นาม ภูโต นิพฺพตฺโตเยวาติ ลทฺธิ, ตสฺมา อตฺตโน ลทฺธิวิรุทฺธํ อิทนฺติ น ปุจฺฉติ. อปิจ อิทปฺปจฺจยา อิทํ อิทปฺปจฺจยา อิทนฺติ พหูสุ ฐาเนสุ กถิตตฺตา สญฺญตฺตึ อุปคโต, เตนาปิ น ปุจฺฉติ. สตฺถาปิ ‘‘อิมสฺส พหุํ ปุจฺฉนฺตสฺสาปิ ติตฺติ นตฺถิ, ตุจฺฉปุจฺฉเมว ปุจฺฉตี’’ติ อิโต ปฏฺฐาย เทสนํ เอกาพทฺธํ กตฺวา เทเสสิ. ฉนฺนํ ตฺเววาติ ยโต ปฏฺฐาย เทสนารุฬฺหํ, ตเมว คเหตฺวา เทสนํ วิวฏฺเฏนฺโต เอวมาห. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วิญฺญาณนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานํ อนฺตเร เอโก, ภวชาตีนํ อนฺตเร เอโกติ. ทุติยํ.

'සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන් ස්පර්ශය වේ' යන මෙහිදී ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මතු ප්‍රශ්න ඇසීමට අවස්ථාව ලබා දෙමින් දේශනාව නතර කළ සේක. දෘෂ්ටිගත වූ පුද්ගලයාට අලුත් ප්‍රශ්නයක් ඉපදවීමට නොහැකි වුවද, දේශනා කළ කරුණුමය අල්ලාගෙන ප්‍රශ්න කරයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අවස්ථාව ලබා දුන් සේක. එහි අර්ථය සියලු පදවල කලින් කී ක්‍රමයටම ගත යුතුය. 'ස්වාමීනි, කවුද භවයට පැමිණෙන්නේ?' කියා ඔහු නොඅසන්නේ ඇයි? දෘෂ්ටිගතිකයාට 'සත්වයා' යනු දැනටමත් පවතින, හටගත් දෙයක් යන මතය ඇති බැවින් තමන්ගේ මතයට විරුද්ධව 'මෙය' කියා ඔහු නොඅසයි. තවද, 'මෙය ප්‍රත්‍යය කොට මෙය වේ' යනුවෙන් බොහෝ තැන්වල වදාළ බැවින් ඔහුට යම් අවබෝධයක් ලැබී ඇත, එබැවින් ද ඔහු නොඅසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද 'මොහු කොතරම් ඇසුවත් තෘප්තියක් නැත, හිස් ප්‍රශ්නම අසයි' කියා සලකා මෙතැන් සිට දේශනාව අඛණ්ඩව එකට සම්බන්ධ කොට වදාළ සේක. 'සළායතන හයම' යනු යම් සළායතන පදයක සිට දේශනාව ආරම්භ වූයේද, එයම ගෙන දේශනාව පවත්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. මෙම සූත්‍රයේ විඤ්ඤාණ-නාමරූප අතර එක් සම්බන්ධයක් (සන්ධියක්), වේදනා-තණ්හා අතර එක් සම්බන්ධයක් සහ භව-ජාති අතර එක් සම්බන්ධයක් ලෙස පෙන්වා දෙන ලදී. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

3. සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๑๓. ตติเย สมณา วา พฺราหฺมณา วาติ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถา พาหิรกสมณพฺราหฺมณา. ชรามรณํ นปฺปชานนฺตีติอาทีสุ ชรามรณํ น ชานนฺติ ทุกฺขสจฺจวเสน, ชรามรณสมุทยํ น ชานนฺติ สห ตณฺหาย ชาติ ชรามรณสฺส สมุทโยติ สมุทยสจฺจวเสน, ชรามรณนิโรธํ น ชานนฺติ นิโรธสจฺจวเสน, ปฏิปทํ น ชานนฺติ มคฺคสจฺจวเสน. ชาตึ น ชานนฺติ ทุกฺขสจฺจวเสน, ชาติสมุทยํ น ชานนฺติ สห ตณฺหาย ภโว ชาติสมุทโยติ สมุทยสจฺจวเสน. เอวํ สห ตณฺหาย สมุทยํ โยเชตฺวา สพฺพปเทสุ จตุสจฺจวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วาติ เอตฺถ อริยมคฺโค สามญฺญญฺเจว พฺรหฺมญฺญญฺจ. อุภยตฺถาปิ ปน อตฺโถ นาม อริยผลํ เวทิตพฺพํ. อิติ ภควา อิมสฺมึ สุตฺเต เอกาทสสุ ฐาเนสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กเถสีติ. ตติยํ.

13. තුන්වන සූත්‍රයේ 'ශ්‍රමණයන් හෝ බ්‍රාහ්මණයන්' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමට අසමත් වූ බාහිර ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ය. 'ජරා මරණ නොදනී' යනාදී තැන්වල ජරා මරණය දුක්ඛ සත්‍යය වශයෙන් නොදනී, තණ්හාව හා සමග ඇති ජාතිය ජරා මරණයට හේතුව හෙවත් සමුදය සත්‍යය වශයෙන් නොදනී, ජරා මරණ නිරෝධය නිරෝධ සත්‍යය වශයෙන් නොදනී, ඊට මඟ වන ප්‍රතිපදාව මාර්ග සත්‍යය වශයෙන් නොදනී. ජාතිය දුක්ඛ සත්‍යය ලෙස ද, තණ්හාව හා සමග ඇති භවය ජාතියේ සමුදය සත්‍යය ලෙස ද නොදනී. මෙසේ තණ්හාව සමඟ සමුදය ගළපා සියලු පදවල චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය. 'සාමඤ්ඤ අර්ථය හෝ බ්‍රහ්මඤ්ඤ අර්ථය' යන්නෙහි ආර්ය මාර්ගය සාමඤ්ඤ ද වේ, බ්‍රහ්මඤ්ඤ ද වේ. මේ දෙතැනදීම 'අර්ථය' යනු ආර්ය ඵලය ලෙස දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයේ ස්ථාන එකොළොසකදී සත්‍ය හතර වදාළ සේක. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

4. දෙවන සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๑๔. จตุตฺเถ [Pg.31] อิเม ธมฺเม กตเม ธมฺเมติ เอตฺตกํ ปปญฺจํ กตฺวา กถิตํ, เทสนํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน อิเม ธมฺเม นปฺปชานนฺตีติอาทิ วุตฺตํ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. จตุตฺถํ.

14. හතරවන සූත්‍රයේ 'මේ ධර්මයන් කවරහුද' යනුවෙන් මෙපමණ විස්තරයක් කොට වදාරන ලදී. දේශනාව අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂය පරිදි 'මේ ධර්මයන් නොදනී' යනාදිය වදාරන ලදී. ඉතිරිය පෙර සූත්‍රයට සමානමය. හතරවන සූත්‍රයයි.

๕. กจฺจานโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. කච්චානගොත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๑๕. ปญฺจเม สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐีติ ยํ ปณฺฑิตา เทวมนุสฺสา เตสุ เตสุ ฐาเนสุ สมฺมาทสฺสนํ วทนฺติ, สพฺพมฺปิ ตํ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺขิปิตฺวา ปุจฺฉติ. ทฺวยนิสฺสิโตติ ทฺเว โกฏฺฐาเส นิสฺสิโต. เยภุยฺเยนาติ อิมินา ฐเปตฺวา อริยปุคฺคเล เสสมหาชนํ ทสฺเสติ. อตฺถิตนฺติ สสฺสตํ. นตฺถิตนฺติ อุจฺเฉทํ. โลกสมุทยนฺติ โลโก นาม สงฺขารโลโก, ตสฺส นิพฺพตฺติ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโตติ สมฺมาปญฺญา นาม สวิปสฺสนา มคฺคปญฺญา, ตาย ปสฺสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ยา โลเก นตฺถิตาติ สงฺขารโลเก นิพฺพตฺเตสุ ธมฺเมสุ ปญฺญายนฺเตสฺเวว ยา นตฺถีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหตีติ อตฺโถ. โลกนิโรธนฺติ สงฺขารานํ ภงฺคํ. ยา โลเก อตฺถิตาติ สงฺขารโลเก ภิชฺชมาเนสุ ธมฺเมสุ ปญฺญายนฺเตสฺเวว ยา อตฺถีติ สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหตีติ อตฺโถ.

15. පස්වන සූත්‍රයේ 'සම්මා දිට්ඨිය' යනු යම් පණ්ඩිත දෙවි මිනිසුන් විවිධ තැන්වල පවසන නිවැරදි දැක්මයි. ඒ සියල්ල පද දෙකකින් සංක්ෂිප්ත කොට (කච්චාන ගොත්ත හිමියන්) අසයි. 'දෙකක් ඇසුරු කළ' යනු (ශාස්වත හා උච්ඡේද යන) දෘෂ්ටි කොටස් දෙකකට බැසගත් බවයි. 'බොහෝ සෙයින්' යන මෙයින් ආර්ය පුද්ගලයන් හැර සෙසු මහජනයා පෙන්වා දෙයි. 'ඇත' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'නැත' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. 'ලෝක සමුදය' යන මෙහි ලෝකය යනු සංස්කාර ලෝකයයි, එහි හටගැනීමයි. 'යහපත් ප්‍රඥාවෙන් දකින්නාට' යන මෙහි සම්මා පඤ්ඤා යනු විපස්සනාව හා සමග පවතින මාර්ග ප්‍රඥාවයි. ඒ ප්‍රඥාවෙන් දකින්නාට යනු අර්ථයයි. 'ලෝකයේ යම් නැති බවක්' යනු සංස්කාර ලෝකයේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයන් පවතින බව පෙනෙද්දීම යම් 'නැත' යන උච්ඡේද දෘෂ්ටියක් උපදින්නේ නම්, එය සිදු නොවේ යන්නයි. 'ලෝක නිරෝධය' යනු සංස්කාරයන්ගේ බිඳී යාමයි. 'ලෝකයේ යම් ඇති බවක්' යනු සංස්කාර ලෝකයේ ධර්මයන් බිඳී යන බව පෙනෙද්දීම යම් 'ඇත' යන ශාස්වත දෘෂ්ටියක් උපදින්නේ නම්, එය සිදු නොවේ යන්නයි.

อปิจ โลกสมุทยนฺติ อนุโลมปจฺจยาการํ. โลกนิโรธนฺติ ปฏิโลมปจฺจยาการํ. โลกนิสฺสเย ปสฺสนฺตสฺสาปิ หิ ปจฺจยานํ อนุจฺเฉเทน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อนุจฺเฉทํ ปสฺสโต ยา นตฺถีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหติ. ปจฺจยนิโรธํ ปสฺสนฺตสฺสาปิ ปจฺจยนิโรเธน ปจฺจยุปฺปนฺนนิโรธํ ปสฺสโต ยา อตฺถีติ สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหตีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ.

තවද ලෝක සමුදය යනු අනුලෝම පටිච්ච සමුප්පාදයයි. ලෝක නිරෝධය යනු පටිලෝම පටිච්ච සමුප්පාදයයි. ලෝකයේ හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැවැත්ම දකින්නාට ප්‍රත්‍යයන් නොසිඳී පවතින බැවින් ඵල ධර්මයන්ගේ ද නොසිඳීම දැකීම නිසා 'නැත' යන උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ඇති නොවේ. ප්‍රත්‍යයන් නිරුද්ධ වීම දකින්නාට ප්‍රත්‍යය නිරෝධයෙන් ඵල ධර්මයන් නිරුද්ධ වීම දැකීම නිසා 'ඇත' යන ශාස්වත දෘෂ්ටිය ඇති නොවේ. මෙහිදී ප්‍රත්‍යයාකාර වශයෙන් සමුදය හා නිරෝධය දැක්වීම යන අර්ථය ද දත යුතුය.

อุปยุปาทานาภินิเวสวินิพนฺโธติ อุปเยหิ จ อุปาทาเนหิ จ อภินิเวเสหิ จ วินิพนฺโธ. ตตฺถ อุปยาติ ทฺเว อุปยา ตณฺหุปโย จ ทิฏฺฐุปโย จ. อุปาทานาทีสุปิ เอเสว นโย. ตณฺหาทิฏฺฐิโย หิ ยสฺมา อหํ มมนฺติอาทีหิ อากาเรหิ เตภูมกธมฺเม อุเปนฺติ อุปคจฺฉนฺติ, ตสฺมา อุปยาติ [Pg.32] วุจฺจนฺติ. ยสฺมา ปน เต ธมฺเม อุปาทิยนฺติ เจว อภินิวิสนฺติ จ, ตสฺมา อุปาทานาติ จ อภินิเวสาติ จ วุจฺจนฺติ. ตาหิ จายํ โลโก วินิพนฺโธ. เตนาห ‘‘อุปยุปาทานาภินิเวสวินิพนฺโธ’’ติ.

'උපය-උපාදාන-අභිනිවෙශ-විනිබන්ධ' යනු උපයයන්ගෙන් ද උපාදානයන්ගෙන් ද අභිනිවෙශයන්ගෙන් ද බැඳී සිටීමයි. එහි 'උපය' යනු තණ්හා උපය හා දිට්ඨි උපය යන දෙකයි. උපාදානාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'මම' සහ 'මගේ' යන ආකාරයන්ගෙන් තෛභූමික ධර්මයන් කරා එළඹෙන (පැමිණෙන) බැවින් ඒවා 'උපය' නම් වේ. ඒ ධර්මයන් දැඩිව ග්‍රහණය කරන බැවින් සහ ඒ තුළට බැසගන්නා බැවින් 'උපාදාන' සහ 'අභිනිවෙශ' ලෙස ද කියනු ලැබේ. ලෝකයා මේවායින් බැඳී සිටිති. එබැවින් 'උපය-උපාදාන-අභිනිවෙශ-විනිබන්ධය' කියා වදාළ සේක.

ตญฺจายนฺติ ตญฺจ อุปยุปาทานํ อยํ อริยสาวโก. เจตโส อธิฏฺฐานนฺติ จิตฺตสฺส ปติฏฺฐานภูตํ. อภินิเวสานุสยนฺติ อภินิเวสภูตญฺจ อนุสยภูตญฺจ. ตณฺหาทิฏฺฐีสุ หิ อกุสลจิตฺตํ ปติฏฺฐาติ, ตา จ ตสฺมึ อภินิวิสนฺติ เจว อนุเสนฺติ จ, ตสฺมา ตทุภยํ เจตโส อธิฏฺฐานํ อภินิเวสานุสยนฺติ จ อาห. น อุเปตีติ น อุปคจฺฉติ. น อุปาทิยตีติ น คณฺหาติ. นาธิฏฺฐาตีติ น อธิฏฺฐาติ, กินฺติ? อตฺตา เมติ. ทุกฺขเมวาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธมตฺตเมว. น กงฺขตีติ ‘‘ทุกฺขเมว อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ, น อญฺโญ เอตฺถ สตฺโต นาม อตฺถี’’ติ กงฺขํ น กโรติ. น วิจิกิจฺฉตีติ น วิจิกิจฺฉํ อุปฺปาเทติ.

'තඤ්චායං' යනු ඒ තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත උපාය-උපාදානයන් ය. මේ ආර්ය ශ්‍රාවකයා පිළිබඳවයි. 'චේතසෝ අධිට්ඨානං' යනු සිතෙහි (අකුසල් සිතෙහි) පිහිටීමයි. 'අභිනිවේසානුසයං' යනු අභිනිවේශ වූත් අනුශය වූත් බවයි. මක්නිසාද යත්, තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන්හි අකුසල් සිත පිහිටයි, ඒවා ඒ සිතෙහි අභිනිවේශ වෙයි, අනුශය වෙයි. එබැවින් ඒ දෙකම 'චේතසෝ අධිට්ඨානං' සහ 'අභිනිවේසානුසයං' යැයි වදාළ සේක. 'න උපේති' යනු එළඹෙන්නේ නැත (මමය යන තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන් මගින්). 'න උපාදියති' යනු දැඩිව ගන්නේ නැත. 'නාධිට්ඨාති' යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් මෙය 'මගේ ආත්මය' යැයි ඉටා ගන්නේ නැත. 'දුක්ඛමේව' යනු පංච උපාදානස්කන්ධයම පමණකි. 'න කංඛති' යනු 'දුකම උපදියි, දුකම නිරුද්ධ වෙයි, මෙහි දුක හැර අන් සත්වයෙක් නැත' කියා සැක නොකරයි. 'න විචිකිච්ඡති' යනු විචිකිච්ඡාව නූපදවයි.

อปรปฺปจฺจยาติ น ปรปฺปจฺจเยน, อญฺญสฺส อปตฺติยาเยตฺวา อตฺตปจฺจกฺขญาณเมวสฺส เอตฺถ โหตีติ. เอตฺตาวตา โข, กจฺจาน, สมฺมาทิฏฺฐิ โหตีติ เอวํ สตฺตสญฺญาย ปหีนตฺตา เอตฺตเกน สมฺมาทสฺสนํ นาม โหตีติ มิสฺสกสมฺมาทิฏฺฐึ อาห. อยเมโก อนฺโตติ เอส เอโก นิกูฏนฺโต ลามกนฺโต ปฐมกํ สสฺสตํ. อยํ ทุติโยติ เอส ทุติโย สพฺพํ นตฺถีติ อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิสงฺขาโต นิกูฏนฺโต ลามกนฺโต ทุติยโก อุจฺเฉโทติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ปญฺจมํ.

'අපරප්පච්චයා' යනු අන්‍යයෙකුගේ ප්‍රත්‍යයෙන් (අන්‍යයෙකුගේ විශ්වාසය මත) නොව, අන්‍යයෙකු කෙරෙහි විශ්වාසය නොතබා, මෙහි තමාටම ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ඥානය ඇත්තේ වෙයි යන්නයි. 'එත්තාවතා ඛො කච්චාන සම්මාදිට්ඨි හෝති' යන්නෙන් මෙසේ සත්ව සංඥාව ප්‍රහීණ වීම නිසා මේ පමණකින් නිවැරදි දැක්ම හෙවත් සම්මා දිට්ඨිය වන්නේ යැයි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර සම්මා දිට්ඨිය වදාළ සේක. 'අයමේකෝ අන්තෝ' යනු මෙය එක් අන්තයකි, එනම් අධම වූ පළමු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'අයං දුතියෝ' යනු මෙය දෙවන අන්තයයි, එනම් 'සියල්ල නැත' යනුවෙන් උපදනා අධම වූ දෙවන උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලිය. පස්වන සූත්‍රය අවසන්ය.

๖. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

6. ධර්මකථික සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖. ฉฏฺเฐ นิพฺพิทายาติ นิพฺพินฺทนตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธายาติ นิรุชฺฌนตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ เอตฺถ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ โลกุตฺตรสฺส นิพฺพานธมฺมสฺส อนุธมฺมภูตํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. อนุธมฺมภูตนฺติ อนุรูปสภาวภูตํ. นิพฺพิทา วิราคา นิโรธาติ นิพฺพิทาย เจว วิราเคน จ นิโรเธน จ. อนุปาทา วิมุตฺโตติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กิญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวา วิมุตฺโต. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโตติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺโต. อลํ วจนายาติ, เอวํ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ยุตฺโต อนุจฺฉวิโกติ อตฺโถ[Pg.33]. เอวเมตฺถ เอเกน นเยน ธมฺมกถิกสฺส ปุจฺฉา กถิตา, ทฺวีหิ ตํ วิเสเสตฺวา เสกฺขาเสกฺขภูมิโย นิทฺทิฏฺฐาติ. ฉฏฺฐํ.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'නිබ්බිදාය' යනු කළකිරීම සඳහාය (නිබ්බිදානුපස්සනාව ලැබීම සඳහාය). 'විරාගාය' යනු නොඇලීම සඳහාය (විරාගානුපස්සනාව ලැබීම සඳහාය). 'නිරෝධාය' යනු නිරුද්ධ කිරීම සඳහාය (නිරෝධානුපස්සනාව ලැබීම සඳහාය). 'පටිපන්නෝ හෝති' යන්නෙහි, සීලයෙහි පිහිටි තැන පටන් අරිහත් මාර්ගය දක්වා පිළිපන්නා වූයේ යැයි දත යුතුය. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ' යනු ලෝකෝත්තර වූ නිවන් ගෙන දෙන ධර්මයට (අරිහත් මාර්ගයට) අනුකූල වූ පිළිවෙතට පිළිපන්නා වූයේ යන්නයි. 'අනුධම්මභූතං' යනු අනුරූප වූ ස්වභාවයයි. 'නිබ්බිදා විරාගා නිරෝධා' යනු නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් ද යනුවෙනි. 'අනුපාදා විමුත්තෝ' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිදු ධර්මයක් (සංඛාර ධර්මයක්) උපාදානය නොකොට මිදුණේ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තෝ' යනු මේ ආත්මයෙහිම නිවනට පත් වූයේ යන්නයි. 'අලං වචනාය' යනු මෙලෙස ධර්මකථික භික්ෂුවකැයි ද, දිට්ඨධම්ම නිබ්බානප්පත්ත භික්ෂුවකැයි ද කීමට සුදුසුය, යෝග්‍යය, අනුරූපය යනු අර්ථයයි. මෙසේ මෙහි එක් ක්‍රමයකින් ධර්මකථිකයාගේ ප්‍රශ්නය වදාරන ලදී, ක්‍රම දෙකකින් එය විශේෂ කොට ශෛක්ෂ අශෛක්ෂ භූමි දේශනා කරන ලදී. හයවන සූත්‍රය අවසන්ය.

๗. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

7. අචේලකස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๗. สตฺตเม อเจโล กสฺสโปติ ลิงฺเคน อเจโล นิจฺเจโล, นาเมน กสฺสโป. ทูรโตวาติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน ปริวุตํ อาคจฺฉนฺตํ ทูรโต เอว อทฺทส. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กิญฺจิเทว การณํ. โอกาสนฺติ ปญฺหพฺยากรณสฺส ขณํ กาลํ. อนฺตรฆรนฺติ ‘‘น ปลฺลตฺถิกาย อนฺตรฆเร นิสีทิสฺสามี’’ติ เอตฺถ อนฺโตนิเวสนํ อนฺตรฆรํ. ‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขุ อนฺตรฆเร คมิสฺสามี’’ติ เอตฺถ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺโตคาโม. อิธาปิ อยเมว อธิปฺเปโต. ยทากงฺขสีติ ยํ อิจฺฉสิ.

17. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'අචේලෝ කස්සපෝ' යනු වතින් නිර්වස්ත්‍ර වූ, නමින් කස්සප වූ තැනැත්තායි. 'දූරතෝවා' යනු මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වඩින්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේව දුරදීම දැක යන්නයි. 'කිඤ්චිදේව දේසං' යනු කිසියම් කරුණක් අරභයායි. 'ඕකාසං' යනු ප්‍රශ්න විසඳීම සඳහා අවස්ථාවක් (කාලයක්) ලැබීමයි. 'අන්තරඝරං' යනු "න පල්ලත්ථිකාය අන්තරඝරේ නිසීදිස්සාමි" (නිවාසය ඇතුළත පළඟක් බැඳ හිඳ නොගනිමි) යන තැන ගෘහය ඇතුළතයි. "ඔක්ඛිත්තචක්ඛු අන්තරඝරේ ගමිස්සාමි" (යටිහිතැතිව ගම ඇතුළත හැසිරෙමි) යන තැන ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් (දොරකොටුවෙන්) ඇතුළත වූ මුළු ගමමයි. මෙහිදී ද අදහස් කළේ දෙවනුව කී ගම ඇතුළත යන අර්ථයයි. 'යදාකංඛසී' යනු යමක් කැමති නම් (විමසන්නට රිසි නම්) යන්නයි.

กสฺมา ปน ภควา กเถตุกาโม ยาวตติยํ ปฏิกฺขิปีติ? คารวชนนตฺถํ. ทิฏฺฐิคติกา หิ ขิปฺปํ กถิยมาเน คารวํ น กโรนฺติ, ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตุมฺปิ ปุจฺฉิตุมฺปิ สุกรํ, ปุจฺฉิตมตฺเตเยว กเถตี’’ติ วจนมฺปิ น สทฺทหนฺติ. ทฺเว ตโย วาเร ปฏิกฺขิตฺเต ปน คารวํ กโรนฺติ, ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตุมฺปิ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุมฺปิ ทุกฺกร’’นฺติ ยาวตติยํ ยาจิเต กถิยมานํ สุสฺสูสนฺติ สทฺทหนฺติ. อิติ ภควา ‘‘อยํ สุสฺสูสิสฺสติ สทฺทหิสฺสตี’’ติ ยาวตติยํ ยาจาเปตฺวา กเถสิ. อปิจ ยถา ภิสกฺโก เตลํ วา ผาณิตํ วา ปจนฺโต มุทุปากขรปากานํ ปากกาลํ อาคมยมาโน ปากกาลํ อนติกฺกมิตฺวาว โอตาเรติ. เอวํ ภควา สตฺตานํ ญาณปริปากํ อาคมยมาโน ‘‘เอตฺตเกน กาเลน อิมสฺส ญาณํ ปริปากํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวาว ยาวตติยํ ยาจาเปสิ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාරන්නට කැමතිව සිටියදීත් ඇයි තෙවරක්ම ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක් ද? ගෞරවය ඇති කිරීම පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ වහා පිළිතුරු දුන් විට ගෞරවයක් නොකරති. "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත එළඹීමත් ප්‍රශ්න ඇසීමත් පහසුයි, ඇසූ සැණින් පිළිතුරු දෙයි" කියා සිතා ඒ වචනය විශ්වාස නොකරති. දෙතුන් වරක් ප්‍රතික්ෂේප කළ විට ගෞරවය කරති. "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත එළඹීමත් ප්‍රශ්න ඇසීමත් අපහසුයි" කියා සිතා තෙවරක් ආයාචනා කිරීමෙන් පසු වදාරන වචනයට මැනවින් කන් දෙති, විශ්වාස කරති. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ "මොහු මැනවින් කන් දෙනු ඇත, විශ්වාස කරනු ඇත" කියා සිතා තෙවරක් ආයාචනා කරවා වදාළ සේක. තවද, දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙක් තෙල් හෝ පැණි පිසීමේදී එහි නියම පදම (මෘදු හෝ තද පදම) එනතුරු බලා සිට නියම වේලාවට එය බාන්නාක් මෙනි. එසේම බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්වයන්ගේ ඥානය මේරීම බලාපොරොත්තුවෙන් "මේ කාලය තුළ මොහුගේ ඥානය මේරීමට යන්නේය" කියා දැනගෙනම තෙවරක් ආයාචනා කරවූ සේක.

มา เหวํ, กสฺสปาติ, กสฺสป, มา เอวํ ภณิ. สยํกตํ ทุกฺขนฺติ หิ วตฺตุํ น วฏฺฏติ, อตฺตา นาม โกจิ ทุกฺขสฺส การโก นตฺถีติ ทีเปติ. ปรโตปิ เอเสว นโย. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อการเณน ยทิจฺฉาย อุปฺปนฺนํ. อิติ ปุฏฺโฐ สมาโนติ กสฺมา เอวมาห? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ‘สยํกตํ ทุกฺข’นฺติอาทินา ปุฏฺโฐ ‘มา เหว’นฺติ วทติ, ‘นตฺถี’ติ ปุฏฺโฐ ‘อตฺถี’ติ วทติ. ‘ภวํ โคตโม ทุกฺขํ น ชานาติ น ปสฺสตี’ติ ปุฏฺโฐ ‘ชานามิ ขฺวาห’นฺติ วทติ. กิญฺจิ นุ โข มยา วิรชฺฌิตฺวา ปุจฺฉิโต’’ติ มูลโต [Pg.34] ปฏฺฐาย อตฺตโน ปุจฺฉเมว โสเธนฺโต เอวมาห. อาจิกฺขตุ จ เม, ภนฺเต, ภควาติ อิธ สตฺถริ สญฺชาตคารโว ‘‘ภว’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ภควา’’ติ วทติ.

'මා හේවං කස්සප' යනු "කස්සප, එසේ නොකියන්න" යන්නයි. "දුක තමා විසින් කරන ලදී" (සයංකතං දුක්ඛං) කියා කීම සුදුසු නැත. දුක සිදු කරන 'ආත්මය' නමින් කෙනෙකු නැති බව ඉන් දැක්වේ. 'පරතෝ' (අනුන් විසින් කරන ලදී) යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අධිච්චසමුප්පන්නං' යනු හේතුවක් නැතිව ඉබේම උපන් බවයි. "මෙසේ විමසන ලද්දේ" කියා ඇයි මෙලෙස කීවේ ද? ඔහුගේ සිතෙහි මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: "මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගෙන් 'දුක තමා විසින් කරන ලද්දක් ද' කියා ඇසූ විට 'එසේ නොකියන්න' යැයි කියයි. 'එසේනම් එය නැද්ද' කියා ඇසූ විට 'ඇත' යැයි කියයි. 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දුක නොදන්නා සේක් ද, නොදක්නා සේක් ද' කියා ඇසූ විට 'මම දනිමි' යැයි කියයි. මා අතින් වැරදීමකින් ප්‍රශ්නය ඇසුණේ ද?" කියා මුල සිටම තම ප්‍රශ්නය පිරිසිදු කර ගනු කැමැත්තෙන් මෙසේ කීවේය. 'ආචික්ඛතු ච මේ භන්තේ භගවා' යන මෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ ගෞරවය නිසා 'භවං' කියා නොපවසා 'භගවා' යැයි පවසයි.

โส กโรตีติอาทิ, ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปฏิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. เอตฺถ จ สโตติ อิทํ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, ตสฺมา เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – โส กโรติ โส ปฏิสํเวทยตีติ โข, กสฺสป, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ ปจฺฉา สยํกตํ ทุกฺขนฺติ อยํ ลทฺธิ โหติ. เอตฺถ จ ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ อธิปฺเปตํ. อิติ วทนฺติ เอตสฺส ปุริเมน อาทิสทฺเทน อนนฺตเรน จ สสฺสตสทฺเทน สมฺพนฺโธ โหติ. ‘‘ทีเปติ คณฺหาตี’’ติ อยํ ปเนตฺถ ปาฐเสโส. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – อิติ เอวํ วทนฺโต อาทิโตว สสฺสตํ ทีเปติ, สสฺสตํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, การกญฺจ เวทกญฺจ เอกเมว คณฺหนฺตํ เอตํ สสฺสตํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ.

'සෝ කරෝති' යනාදිය "දුක තමා විසින් කරන ලද්දකි" යන දෘෂ්ටිය වැළැක්වීම සඳහා වදාරන ලදී. මෙහි 'සතෝ' යන්න සප්තමී විභක්තියේ අර්ථය ගෙන දෙයි. එබැවින් අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "කස්සප, කර්මය කරන්නේ ඔහුමය, විපාකය විඳින්නේත් ඔහුමය" කියා මුලදීම මෙවැනි සංඥා චිත්ත විපල්ලාසයක් ඇති වූ විට පසුව "දුක තමා විසින් කරන ලද්දකි" යන දෘෂ්ටිය ඇති වෙයි. මෙහි 'දුක්ඛ' යනුවෙන් අදහස් කළේ වෘත්ත දුක්ඛයයි (සංසාර දුක්ඛයයි). 'ඉති වදං' (මෙසේ පවසන්නා) යන්නෙහි මුලින් ඇති 'ආදි' ශබ්දය හා පසුව ඇති 'සස්සත' ශබ්දය සමඟ සම්බන්ධයක් ඇත. 'දීපේති ගණ්හාති' යන්න මෙහි ඉතිරි පාඨයයි. මෙයින් අදහස් කළේ: මෙලෙස පවසන්නා ආරම්භයේදීම ශාස්වත දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරයි, ශාස්වත දෘෂ්ටිය ගනියි. මක්නිසාද? ඔහුගේ ඒ වැරදි දැක්ම ශාස්වත දෘෂ්ටියට එළඹෙයි. කරන්නාත් විඳින්නාත් එක් අයෙකුම ලෙස ගැනීමෙන් ඔහු ශාස්වත දෘෂ්ටියට පැමිණෙන්නේය යනු අර්ථයයි.

อญฺโญ กโรตีติอาทิ ปน ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปฏิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. ‘‘อาทิโต สโต’’ติ อิทํ ปน อิธาปิ อาหริตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวทิยตีติ โข ปน, กสฺสป, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ, ปจฺฉา ‘‘การโก อิเธว อุจฺฉิชฺชติ, เตน กตํ อญฺโญ ปฏิสํเวทิยตี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา สทฺธึ สมฺปยุตฺตาย เวทนาย อภิตุนฺนสฺส วิทฺธสฺส สโต ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหตีติ. อิติ วทนฺติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. ตตฺรายํ โยชนา – เอวญฺจ วทนฺโต อาทิโตว อุจฺเฉทํ ทีเปติ, อุจฺเฉทํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, เอตํ อุจฺเฉทํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ.

“අඤ්ඤෝ කරෝති” (වෙනෙකෙක් කරයි) යනාදී පාඨය වනාහි “දුක වෙනෙකෙකු විසින් කරන ලද්දකි” (පරංකතං දුක්ඛං) යන ලබ්ධිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. “ආදිතෝ සතෝ” යන මෙම පදය වනාහි මෙහි ද ගෙන ආ යුතුය. මෙහි අර්ථය මෙසේය - “කාශ්‍යපය, වෙනෙකෙකු කරයි, වෙනෙකෙකු විඳියි යනුවෙන් මෙසේ මුලදීම පවත්නා කල්හි, පසුව ‘කරන්නා මෙහිම සිඳී යයි, ඔහු කළ දෙය වෙනෙකෙකු විඳියි’ යනුවෙන් මෙසේ උපන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා එක්ව යෙදුණු වේදනාවෙන් පීඩිත වූ, පෙළුණු තැනැත්තා හට ‘දුක පරයා විසින් කරන ලද්දකි’ යන මෙම ලබ්ධිය ඇති වේ.” “ඉති වදන්ති” යනාදියෙහි ද පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි යෝජනාව මෙසේය - මෙසේ පවසන්නා මුල සිටම උච්ඡේදය දක්වයි, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔහුට ඇති එම දර්ශනය ඒ උච්ඡේදයටම පමුණුවන හෙයින්, ඒ උච්ඡේද දෘෂ්ටියටම පැමිණෙන හෙයින් යනු අර්ථයයි.

เอเต เตติ เย สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาเต อุโภ อนฺเต (อนุปคมฺม ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ, เอเต เต, กสฺสป, อุโภ อนฺเต) อนุปคมฺม ปหาย อนลฺลียิตฺวา มชฺเฌน ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ, มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต เทเสตีติ อตฺโถ. กตรํ ธมฺมนฺติ เจ? ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ. เอตฺถ หิ การณโต ผลํ, การณนิโรเธน จสฺส นิโรโธ ทีปิโต, น โกจิ การโก วา เวทโก วา [Pg.35] นิทฺทิฏฺโฐ. เอตฺตาวตา เสสปญฺหา ปฏิเสธิตา โหนฺติ. อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมาติ อิมินา หิ ตติยปญฺโห ปฏิกฺขิตฺโต. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ อิมินา อธิจฺจสมุปฺปนฺนตา เจว อชานนญฺจ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“ඒතේ තේ” යනු ශාශ්වත හා උච්ඡේද යැයි කියනු ලබන ඒ අන්ත දෙකටම (නොපැමිණ තථාගතයන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති). කාශ්‍යපය, ඒ අන්ත දෙකටම නොපැමිණ, ඒවා ප්‍රහාණය කර, ඒවායෙහි නොඇලී තථාගතයන් වහන්සේ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් ධර්මය දේශනා කරති; මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටා ධර්මය දේශනා කරති යනු අර්ථයයි. ඒ කිනම් ධර්මයක්ද යත්? යම් මේ “අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති” යන්නයි. මෙහිදී හේතුව නිසා ඵලයත්, හේතුව නිරුද්ධ වීමෙන් එහි නිරෝධයත් දක්වන ලද අතර, කිසිදු කරන්නෙකු හෝ විඳින්නෙකු දක්වා නැත. මේ මඟින් ඉතිරි ප්‍රශ්න ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. “උභෝ අන්තේ අනුපගම්ම” යන මෙයින් තුන්වන ප්‍රශ්නය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. “අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා” යන මෙයින් අහේතුකව (ඉබේ) හටගැනීමත්, නොදැනීමත් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බව දත යුතුය.

ลเภยฺยนฺติ อิทํ โส ภควโต สนฺติเก ภิกฺขุภาวํ ปตฺถยมาโน อาห. อถ ภควา โยเนน ขนฺธเก ติตฺถิยปริวาโส (มหาว. ๘๖) ปญฺญตฺโต, ยํ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สามเณรภูมิยํ ฐิโต ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขามิ อุปสมฺปทํ. สฺวาหํ, ภนฺเต, สงฺฆํ จตฺตาโร มาเส ปริวาสํ ยาจามี’’ติอาทินา นเยน สมาทิยิตฺวา ปริวสติ, ตํ สนฺธาย โย โข, กสฺสป, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพติอาทิมาห. ตตฺถ ปพฺพชฺชนฺติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺตํ. อปริวสิตฺวาเยว หิ ปพฺพชฺชํ ลภติ. อุปสมฺปทตฺถิเกน ปน นาติกาเลน คามปฺปเวสนาทีนิ อฏฺฐ วตฺตานิ ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพํ. อารทฺธจิตฺตาติ อฏฺฐวตฺตปูรเณน ตุฏฺฐจิตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนส ติตฺถิยปริวาโส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย ปพฺพชฺชกฺขนฺธกวณฺณนายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๘๖) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

“ලභෙය්‍යං” යන මෙය ඔහු (අචේල කාශ්‍යප) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි මහණ බව ප්‍රාර්ථනා කරමින් පැවසීය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කරුණක් නිසා විනය මහාවග්ග පාලියෙහි තීර්ථකයන් සඳහා වූ පරිවාසය (තිත්ථියපරිවාස) පනවන ලදද, “ස්වාමීනි, මම අසවල් නම ඇති, පෙර අන්‍ය තීර්ථකයෙකුව සිටි අයෙක්මි. මම මෙම ධර්ම විනයෙහි උපසම්පදාව කැමැත්තෙමි. ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් සතර මසක පරිවාසය අයදිමි” යනාදී වශයෙන් සාමණේර භූමියෙහි පිහිටා යම් පරිවාසයක් සමාදන්ව වසයිද, එය අරභයා “කාශ්‍යපය, යමෙක් පෙර අන්‍ය තීර්ථකයෙකුව සිටියෙක්ද” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පබ්බජ්ජං” (පැවිද්ද) යන්න වචන සුලලිතභාවය පිණිස වදාරන ලදී. පරිවාස නොවසන්නා හට ද පැවිද්ද ලැබේ. උපසම්පදාව කැමති තැනැත්තා විසින් වනාහි අකාලයෙහි ගමට පිවිසීමෙන් වැළකී සිටීම ආදී අට පිරිවෙත් පුරමින් පරිවාසය විසිය යුතුය. “ආරද්ධචිත්තා” යනු අට පිරිවෙත් පිරීමෙන් සතුටු වූ සිත් ඇති බවයි. මෙහි සැකෙවින් අර්ථය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් වනාහි මෙම තීර්ථක පරිවාසය සමන්තපාසාදිකා විනය අට්ඨකථාවෙහි පබ්බජ්ජාක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

อปิจ มยาติ อยเมตฺถ ปาโฐ, อญฺญตฺถ ปน ‘‘อปิจ เมตฺถา’’ติ. ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตาติ ปุคฺคลนานตฺตํ วิทิตํ. ‘‘อยํ ปุคฺคโล ปริวาสารโห, อยํ น ปริวาสารโห’’ติ อิทํ มยฺหํ ปากฏนฺติ ทสฺเสติ. ตโต กสฺสโป จินฺเตสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ พุทฺธสาสนํ, ยตฺถ เอวํ ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ยุตฺตเมว คณฺหนฺติ, อยุตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ตโต สุฏฺฐุตรํ ปพฺพชฺชาย สญฺชาตุสฺสาโห สเจ, ภนฺเตติอาทิมาห. อถ ภควา ตสฺส ติพฺพจฺฉนฺทตํ วิทิตฺวา ‘‘น กสฺสโป ปริวาสํ อรหตี’’ติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ, ภิกฺขุ, กสฺสปํ นหาเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อาเนหี’’ติ. โส ตถา กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ภควา คเณ นิสีทิตฺวา อุปสมฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ อลตฺถ โข อเจโล กสฺสโป ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทนฺติ. อจิรูปสมฺปนฺโนติอาทิ เสสํ พฺราหฺมณสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) วุตฺตเมวาติ. สตฺตมํ.

මෙහි “අපි ච මයා” යන්න පාඨයයි. අන් තැන්හි වනාහි “අපි ච මෙත්ථ” යන්න පෙනේ. “පුද්ගලවේමත්තතා විදිතා” යනු පුද්ගලයන්ගේ නානත්වය (වෙනස) දන්නා ලදී යන්නයි. “මෙම පුද්ගලයා පරිවාසයට සුදුසුය, මොහු පරිවාසයට සුදුසු නැත” යන්න තමන් වහන්සේට ප්‍රකට බව දක්වයි. එකල්හි කාශ්‍යප මෙසේ සිතිීය - “බුද්ධ ශාසනය අහෝ ආශ්චර්යයකි! යම් තැනක මෙසේ විමසා බලා, පරීක්ෂා කොට සුදුස්සන්ම පිළිගනිති, නුසුදුස්සන් බැහැර කරති.” ඉන්පසු පැවිදි වීම කෙරෙහි වඩාත් උත්සාහය ඇති කරගත් ඔහු “ස්වාමීනි, ඉදින්” යනාදිය පැවසීය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ තියුණු කැමැත්ත දැන “කාශ්‍යප පරිවාසයට සුදුසු නැත (පරිවාස අවශ්‍ය නැත)” යි සලකා එක්තරා භික්ෂුවක අමතා, “භික්ෂුව, යව, කාශ්‍යපව නාවා, පැවිදි කරවා රැගෙන එන්න” යි වදාළහ. ඒ භික්ෂුව එසේ කර ඔහු පැවිදි කරවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි වැඩහිඳ ඔහු උපසම්පදා කළහ. ඒ නිසා “අචේල කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිද්ද ලැබීය, උපසම්පදාව ලැබීය” යි වදාරන ලදී. “අචිරූපසම්පන්නෝ” යනාදී ඉතිරි කොටස බ්‍රාහ්මණ සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි කියන ලද පරිදිම වේ. හත්වන සූත්‍රයයි.

๘. ติมฺพรุกสุตฺตวณฺณนา

8. තිම්බරුක සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.36] สา เวทนาติอาทิ ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา นิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. เอตฺถาปิ สโตติ ภุมฺมตฺเถเยว สามิวจนํ. ตตฺรายํ อตฺถทีปนา – ‘‘สา เวทนา, โส เวทิยตี’’ติ โข, ติมฺพรุก, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหติ. เอวญฺหิ สติ เวทนาย เอว เวทนา กตา โหติ. เอวญฺจ วทนฺโต อิมิสฺสา เวทนาย ปุพฺเพปิ อตฺถิตํ อนุชานาติ, สสฺสตํ ทีเปติ สสฺสตํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, เอตํ สสฺสตํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ. ปุริมญฺหิ อตฺถํ สนฺธาเยเวตํ ภควตา วุตฺตํ ภวิสฺสติ, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ตํ โยเชตฺวาวสฺส อตฺโถ ทีปิโต. เอวมฺปาหํ น วทามีติ อหํ ‘‘สา เวทนา, โส เวทิยตี’’ติ เอวมฺปิ น วทามิ. ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ เอวมฺปิ น วทามีติ อตฺโถ.

18. අටවන සූත්‍රයෙහි “සා වේදනා” යනාදිය “සැප දුක තමන් විසින්ම කරන ලද්දකි” (සයංකතං සුඛදුක්ඛං) යන ලබ්ධිය වැළැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. මෙහි ද “සතෝ” යන්න සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි වචනයකි. එහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙසේය - “තිම්බරුකය, ඒ වේදනාවමය, ඔහුම විඳියි යනුවෙන් මෙසේ මුලදීම පවත්නා කල්හි ‘සැප දුක තමන් විසින්ම කරන ලද්දකි’ යන මෙම ලබ්ධිය ඇති වේ.” මෙසේ වූ කල වේදනාව විසින්ම වේදනාව කරන ලද්දක් වේ. මෙසේ පවසන්නා මෙම වේදනාවට පෙර ද පැවැත්මක් ඇති බව පිළිගනියි, ශාශ්වතය දක්වයි, ශාශ්වත දෘෂ්ටිය ගනී. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔහුට ඇති එම දර්ශනය ඒ ශාශ්වතයටම පමුණුවන හෙයින්, ඒ ශාශ්වත දෘෂ්ටියටම පැමිණෙන හෙයින් යනු අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය පෙර සූත්‍රයෙහි අර්ථය අරභයාම වදාළ සේක. එබැවින් අට්ඨකථාවෙහි එය සම්බන්ධ කර අර්ථය දක්වන ලදී. “ඒවම්පාහං න වදාමි” යනු මම “ඒ වේදනාවමය, ඔහුම විඳියි” කියා මෙසේ ද නොපවසමි, “සැප දුක තමන් විසින්ම කරන ලද්දකි” කියා මෙසේ ද නොපවසමි යනු අර්ථයයි.

อญฺญา เวทนาติอาทิ ‘‘ปรํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปฏิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. อิธาปิ อยํ อตฺถโยชนา –‘‘อญฺญา เวทนา อญฺโญ เวทิยตี’’ติ โข, ติมฺพรุก, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ ปจฺฉา ยา ปุริมปกฺเข การกเวทนา, สา อุจฺฉินฺนา. ตาย ปน กตํ อญฺโญ เวทิยตีติ เอวํ อุปฺปนฺนาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา สทฺธึ สมฺปยุตฺตาย เวทนาย อภิตุนฺนสฺส สโต ‘‘ปรํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหติ. เอวญฺจ วทนฺโต การโก อุจฺฉินฺโน, อญฺเญน ปฏิสนฺธิ คหิตาติ อุจฺเฉทํ ทีเปติ, อุจฺเฉทํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, เอตํ อุจฺเฉทํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ. อิธาปิ หิ อิมานิ ปทานิ อฏฺฐกถายํ อาหริตฺวา โยชิตาเนว. อิมสฺมึ สุตฺเต เวทนาสุขทุกฺขํ กถิตํ. ตญฺจ โข วิปากสุขทุกฺขเมว วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. อฏฺฐมํ.

“අඤ්ඤා වේදනා” යනාදිය “සැප දුක පරයා විසින් කරන ලද්දකි” (පරංකතං සුඛදුක්ඛං) යන ලබ්ධිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. මෙහි ද අර්ථ යෝජනාව මෙසේය - “තිම්බරුකය, වේදනාව අනෙකකි, විඳින්නා අනෙකකි යනුවෙන් මෙසේ මුලදීම පවත්නා කල්හි, පසුව පෙර පක්ෂයෙහි යම් කරන්නා වූ වේදනාවක් වේද, එය සිඳී යයි. ඔහු කළ දෙය අනෙකෙක් විඳියි යනුවෙන් මෙසේ උපන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා එක්ව යෙදුණු වේදනාවෙන් පීඩිත වූ තැනැත්තා හට ‘සැප දුක පරයා විසින් කරන ලද්දකි’ යන මෙම ලබ්ධිය ඇති වේ.” මෙසේ පවසන්නා කරන්නා සිඳී ගියේය, වෙනෙකෙකු විසින් ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා ලදී යනුවෙන් උච්ඡේදය දක්වයි, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔහුට ඇති එම දර්ශනය ඒ උච්ඡේදයටම පමුණුවන හෙයින්, ඒ උච්ඡේද දෘෂ්ටියටම පැමිණෙන හෙයින් යනු අර්ථයයි. මෙහි ද මෙම පද අට්ඨකථාවෙහි ගෙන හැර දක්වා සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහි වේදනා නම් වූ සැප දුක් ගැන පවසන ලදී. ඒ සැප දුක් ද විපාක සැප දුක් පමණක්ම ලෙස ගැනීම උචිත යැයි පවසන ලදී. අටවන සූත්‍රයයි.

๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

9. බාලපණ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๙. นวเม อวิชฺชานีวรณสฺสาติ อวิชฺชาย นิวาริตสฺส. เอวมยํ กาโย สมุทาคโตติ เอวํ อวิชฺชาย นิวาริตตฺตา ตณฺหาย จ สมฺปยุตฺตตฺตาเยว อยํ กาโย นิพฺพตฺโต. อยญฺเจว กาโยติ อยญฺจสฺส อตฺตโน สวิญฺญาณโก กาโย. พหิทฺธา จ นามรูปนฺติ พหิทฺธา จ ปเรสํ สวิญฺญาณโก กาโย. อตฺตโน จ ปรสฺส จ ปญฺจหิ [Pg.37] ขนฺเธหิ ฉหิ อายตเนหิ จาปิ อยํ อตฺโถ ทีเปตพฺโพว. อิตฺเถตํ ทฺวยนฺติ เอวเมตํ ทฺวยํ. ทฺวยํ ปฏิจฺจ ผสฺโสติ อญฺญตฺถ จกฺขุรูปาทีนิ ทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา, อิธ ปน อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. มหาทฺวยํ นาม กิเรตํ. สเฬวายตนานีติ สเฬว ผสฺสายตนานิ ผสฺสการณานิ. เยหิ ผุฏฺโฐติ เยหิ การณภูเตหิ อายตเนหิ อุปฺปนฺเนน ผสฺเสน ผุฏฺโฐ. อญฺญตเรนาติ เอตฺถ ปริปุณฺณวเสน อญฺญตรตา เวทิตพฺพา. ตตฺราติ ตสฺมึ พาลปณฺฑิตานํ กายนิพฺพตฺตนาทิมฺหิ. โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปโยโค.

19. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'අවිජ්ජානීවරණස්ස' යනු අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද යන්නයි. 'මෙසේ මේ කය හටගත්තේය' යනු මෙසේ අවිද්‍යාවෙන් වැසී ඇති බැවින් සහ තණ්හාව හා එක්වී ඇති බැවින්ම මේ ශරීරය උපන්නේය යන්නයි. 'මේ කය' යනු මෝඩ පුද්ගලයාගේ තමාගේම වූ විඥානය සහිත ශරීරයයි. 'බාහිර නාමරූප' යනු බාහිරව ඇති අන්‍යයන්ගේ විඥානය සහිත ශරීරයයි. තමාගේ මෙන්ම අන්‍යයන්ගේද පංචස්කන්ධය සහ සය ආකාර වූ ආයතනයන්ගෙන් මේ අර්ථය පෙන්වා දිය යුතුය. 'මෙසේ මේ දෙක' යනු මෙසේ වූ මේ අභ්‍යන්තර හා බාහිර සංසිද්ධීන් දෙකයි. 'දෙකක් නිසා ස්පර්ශය උපදී' යන්නෙහි අන්‍ය ස්ථානයන්හි චක්ඛු-රූප ආදී යුගලයන් නිසා චක්ඛුසම්ඵස්ස ආදිය උපදින බව වදාරා ඇත. එහෙත් මෙහිදී අවිභජිතව අභ්‍යන්තර හා බාහිර ආයතනයන් හය පදනම් කරගෙන ස්පර්ශය උපදින බව 'දෙකක් නිසා ස්පර්ශය උපදී' යන්නෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් මෙය 'මහද්වය' (මහා යුගලය) ලෙස හැඳින්වේ. 'සය ආකාර ආයතනයෝ' යනු ස්පර්ශයට හේතු වන්නා වූ ස්පර්ශ ආයතන සයයි. 'යම් ආයතන මගින් ස්පර්ශ වූයේද' යනු හේතු භූත වූ ඒ ආයතනයන් මගින් උපන් ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ වූ බවයි. 'යම් එකක් මගින්' යන්නෙහි ආයතනයන්ගේ සම්පූර්ණ හෝ අසම්පූර්ණ බව අනුව යම් කිසිවක් ලෙස වටහා ගත යුතුය. 'එහි' යනු බාල හා පණ්ඩිත යන දෙපිරිසගේම කය හටගැනීම ආදියෙහිදීය. 'කවර අදහසක්ද' යනු කවර විශේෂ උත්සාහයක්ද යන්නයි.

ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควตา ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา หิ ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตา, ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวา ทสฺเสตาติ ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ ‘‘อหํ ภควา กินฺนาโม’’ติ? ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ ‘‘อหํ ภควา กินฺนาม’’นฺติ, ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโตว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ.

'භගවංමූලකා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කොට ඇත්තේය යන්නයි. එහි අදහස නම්: 'ස්වාමීනි, අපගේ මේ ධර්මයන් පූර්වයෙහි කාශ්‍යප සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා වෙනත් ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට මේ ධර්මයන් මතු කිරීමට ශක්තියක් නොවීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ ධර්මයන් අපට දේශනා කරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරගෙන අපි මේ ධර්මයන් දැනගනිමු, අවබෝධ කරගනිමු' යන්නයි. එබැවින් 'ස්වාමීනි, අපගේ ධර්මයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කොට ඇත්තේය' යයි කියනු ලැබේ. 'භගවංනෙත්තිකා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය මෙහෙයවන, විනයනය කරන, අනුනයනය කරන සේක. උන්වහන්සේ ස්වභාවය අනුව එක් එක් ධර්මයෙහි නම ගෙන වෙන් වෙන්ව පෙන්වා දෙන බැවින් ධර්මයෝ 'භගවංනෙත්තිකා' නම් වෙති. 'භගවංපටිසරණා' යනු සිව්භූමක ධර්මයන් සර්වඥතා ඥානයට හසුවී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහිම රැඳෙන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. 'පටිසරාන්ති' යනු එක්රැස් වෙති යන්නයි. තවද, මහා බෝ මැඩ වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවබෝධ ඥානය ඉදිරියට ස්පර්ශය පැමිණ 'ස්වාමීනි, මාගේ නම කුමක්ද?' කියා විමසන කල්හි, 'තෝ අරමුණ ස්පර්ශ කරන අර්ථයෙන් ස්පර්ශය නම් වේ' යයි වදාළ සේක. වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර සහ විඥානය පැමිණි විට, 'තෝ අරමුණ දැනගන්නා අර්ථයෙන් විඥානය නම් වේ' යනාදී වශයෙන් සිව්භූමක ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව වෙන් වෙන්ව නම් කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් 'භගවංපටිසරණා' නම් වේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම වැටහේවා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම මේ දේශනාවෙහි අර්ථය ප්‍රකට වේවා, උන්වහන්සේම අපට එය පහදා දෙන සේක්වා යන්නයි.

สา เจว อวิชฺชาติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สา อวิชฺชา จ ตณฺหา จ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตฺวา นิรุทฺธา, ยถา ปน อชฺชาปิ ยํ หิยฺโย เภสชฺชํ ปีตํ, ตเทว โภชนํ ภุญฺชาติ สริกฺขกตฺเตน ตเทวาติ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ สา เจว อวิชฺชา สา จ ตณฺหาติ อิทมฺปิ สริกฺขกตฺเตน วุตฺตํ. พฺรหฺมจริยนฺติ [Pg.38] มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ทุกฺขกฺขยายาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ขยตฺถาย. กายูปโค โหตีติ อญฺญํ ปฏิสนฺธิกายํ อุปคนฺตา โหติ. ยทิทํ พฺรหฺมจริยวาโสติ โย อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส, อยํ พาลโต ปณฺฑิตสฺส วิเสโสติ ทสฺเสติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺโพปิ สปฏิสนฺธิโก ปุถุชฺชโน ‘‘พาโล’’ติ, อปฺปฏิสนฺธิโก ขีณาสโว ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ วุตฺโต. โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน ‘‘ปณฺฑิตา’’ติ วา ‘‘พาลา’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ภชมานา ปน ปณฺฑิตปกฺขํ ภชนฺติ. นวมํ.

'එම අවිද්‍යාවම' යන්නෙහි අදහස: ඒ අවිද්‍යාව හා තණ්හාව කර්මය සිදුකර පටිසන්ධිය ලබාදී නිරුද්ධ වුවද, ඊයේ බීව බෙහෙත හෝ ඊයේ කෑ ආහාරය ගැන පවසන විට ඇති සමාන බව නිසා 'එම ධර්මයන්ම' යයි වදාරන ලදී. 'බ්‍රහ්මචර්යාව' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'දුක්ඛයාගේ ක්ෂය වීම පිණිස' යනු සංසාර දුක්ඛයාගේ කෙළවර පිණිසයි. 'කයෙහි උපතට පැමිණෙයි' යනු වෙනත් පටිසන්ධි ශරීරයකට පැමිණෙයි යන්නයි. 'යම් මේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වාසය කිරීම' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ මෝඩයාට වඩා පණ්ඩිතයාගේ ඇති විශේෂය මේ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව බවයි. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි පටිසන්ධි සහිත සියලු පෘථග්ජනයන් 'බාල' (මෝඩ) ලෙසත්, පටිසන්ධියක් නැති ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ 'පණ්ඩිත' (ප්‍රඥාවන්ත) ලෙසත් හඳුන්වා ඇත. සෝවාන්, සකෘදාගාමී හා අනාගාමී උතුමන් 'බාල' හෝ 'පණ්ඩිත' ලෙස නිශ්චිතව නොකිය යුතු වුවද, ඇසුරු කිරීමේදී ඔවුන් පණ්ඩිත පක්ෂයටම අයත් වේ. නවවන සූත්‍රය නිමයි.

๑๐. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

10. පච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව (ප්‍රත්‍ය සූත්‍රය පිළිබඳ විස්තරය)

๒๐. ทสเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺจ โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน จ ธมฺเมติ สตฺถา อิมสฺมึ สุตฺเต ปจฺจเย จ ปจฺจยนิพฺพตฺเต จ สภาวธมฺเม เทเสสฺสามีติ อุภยํ อารภิ. อุปฺปาทา วา ตถาคตานนฺติ ตถาคตานํ อุปฺปาเทปิ, พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ อนุปฺปนฺเนสุปิ ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, ชาติเยว ชรามรณสฺส ปจฺจโย. ฐิตาว สา ธาตูติ ฐิโตว โส ปจฺจยสภาโว, น กทาจิ ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโย น โหติ. ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตาติ อิเมหิปิ ทฺวีหิ ปจฺจยเมว กเถติ. ปจฺจเยน หิ ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา ปจฺจโยว ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจโย ธมฺเม นิยเมติ, ตสฺมา ‘‘ธมฺมนิยามตา’’ติ วุจฺจติ. อิทปฺปจฺจยตาติ อิเมสํ ชรามรณาทีนํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยาว อิทปฺปจฺจยตา. ตนฺติ ตํ ปจฺจยํ. อภิสมฺพุชฺฌตีติ ญาเณน อภิสมฺพุชฺฌติ. อภิสเมตีติ ญาเณน อภิสมาคจฺฉติ. อาจิกฺขตีติ กเถติ. เทเสตีติ ทสฺเสติ. ปญฺญาเปตีติ ชานาเปติ. ปฏฺฐเปตีติ ญาณมุเข ฐเปติ. วิวรตีติ วิวริตฺวา ทสฺเสติ. วิภชตีติ วิภาคโต ทสฺเสติ. อุตฺตานีกโรตีติ ปากฏํ กโรติ. ปสฺสถาติ จาหาติ ปสฺสถ อิติ จ วทติ. กินฺติ? ชาติปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชรามรณนฺติอาทิ.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'මහණෙනි, මම පටිච්චසමුප්පාදය සහ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් දේශනා කරමි' යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ සූත්‍රයෙහි ප්‍රත්‍යයන් (හේතූන්) සහ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ස්වභාව ධර්මයන් යන දෙකම දේශනා කිරීමට අරඹන ලදී. 'තථාගතයන් වහන්සේලා ලොව පහළ වුවත් නොවුවත්' යනු බුදුවරුන් ලොව පහළ වුවද නොවුවද, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ ඇතිවීම, ජාතියම ජරා මරණයට හේතුවීම ස්ථීර ධර්මතාවකි. 'ඒ ධාතුව ස්ථීරව පවතී' යනු ඒ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය පවතින බවයි, කිසි කලෙක ජාතිය ජරා මරණයට හේතු නොවී නොපවතී. 'ධර්ම ස්ථිතිය හා ධර්ම නියාමය' යන පද දෙකෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන්නේ ප්‍රත්‍යයමයි. ප්‍රත්‍යයන් නිසා ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයෝ පවතින බැවින් ප්‍රත්‍යය 'ධර්ම ස්ථිතිය' නම් වේ. ප්‍රත්‍යය විසින් ධර්මයන් නියම කරනු ලබන බැවින් එය 'ධර්ම නියාමය' නම් වේ. 'ඉදප්පච්චයතා' යනු මේ ජරා මරණ ආදියෙහි ප්‍රත්‍යයන් 'ඉදප්පච්චය' නම් වන බවත්, එම ස්වභාවය ඉදප්පච්චයතාව බවත්ය. 'එය' යනු ඒ ප්‍රත්‍යයයි. 'අභිසම්බුජ්ඣති' යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කරගැනීමයි. 'අභිසමේති' යනු ඥානයෙන් මැනවින් අවබෝධයට පැමිණීමයි. 'ආචික්ඛති' යනු පවසන බවයි. 'දේසේති' යනු පෙන්වා දෙන බවයි. 'පඤ්ඤාපේති' යනු දැනගැනීමට සලස්වන බවයි. 'පට්ඨපේති' යනු ඥාන මුඛයෙහි පිහිටුවන බවයි. 'විවරති' යනු විවෘත කොට පෙන්වන බවයි. 'විභජති' යනු කොටස් වශයෙන් බෙදා දක්වන බවයි. 'උත්තානීකරොති' යනු ප්‍රකට කරන බවයි. 'බලව්' යයි වදාරන්නේ: 'මහණෙනි, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වේ' යනාදී වශයෙනි.

อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ยา ตตฺราติ ยา เตสุ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทีสุ. ตถตาติอาทีนิ ปจฺจยาการสฺเสว เววจนานิ. โส เตหิ เตหิ ปจฺจเยหิ อนูนาธิเกเหว ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺภวโต ตถตาติ, สามคฺคึ อุปคเตสุ ปจฺจเยสุ มุหุตฺตมฺปิ ตโต นิพฺพตฺตานํ ธมฺมานํ อสมฺภวาภาวโต อวิตถตาติ, อญฺญธมฺมปจฺจเยหิ [Pg.39] อญฺญธมฺมานุปฺปตฺติโต อนญฺญถตาติ, ชรามรณาทีนํ ปจฺจยโต วา ปจฺจยสมูหโต วา อิทปฺปจฺจยตาติ วุตฺโต. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา, อิทปฺปจฺจยานํ วา สมูโห อิทปฺปจฺจยตา. ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพํ.

'මහණෙනි, මෙසේය' යනු භික්ෂූන් අමතා කළ ප්‍රකාශයයි. 'එහි යමක් වේද' යනු ඒ ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ ආදී දේවල ඇති තත්වයයි. 'තථතා' ආදී පද පටිච්චසමුප්පාදය හඳුන්වන පර්යාය පදයන්ය. එම ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැතිව අදාළ ධර්මයන්ම හටගන්නා බැවින් 'තථතා' (ඇති සැටිය) නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් එක්වූ විට මොහොතකටවත් ඵලය හට නොගෙන නොසිටින බැවින් 'අවිතථතා' නම් වේ. එක් ඵලයක ප්‍රත්‍යයකින් වෙනත් ඵලයක් හට නොගන්නා බැවින් 'අනඤ්ඤථතා' නම් වේ. ජරා මරණ ආදියෙහි ප්‍රත්‍ය සමූහයක් වන බැවින් 'ඉදප්පච්චයතා' යයි කියනු ලැබේ. එහි වචනාර්ථය නම්: මේවායේ ප්‍රත්‍යයන් ඉදප්පච්චයෝ වෙති, ඉදප්පච්චයෝම ඉදප්පච්චයතාව නම් වේ, නැතහොත් ඉදප්පච්චයයන්ගේ සමූහය ඉදප්පච්චයතාවයි. මෙහි ලක්ෂණයන් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය අනුව දත යුතුය.

อนิจฺจนฺติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจํ. เอตฺถ จ อนิจฺจนฺติ น ชรามรณํ อนิจฺจํ, อนิจฺจสภาวานํ ปน ขนฺธานํ ชรามรณตฺตา อนิจฺจํ นาม ชาตํ. สงฺขตาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ ปจฺจเย นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ. ขยธมฺมนฺติ ขยสภาวํ. วยธมฺมนฺติ วิคจฺฉนกสภาวํ. วิราคธมฺมนฺติ วิรชฺชนกสภาวํ. นิโรธธมฺมนฺติ นิรุชฺฌนกสภาวํ. ชาติยาปิ วุตฺตนเยเนว อนิจฺจตา เวทิตพฺพา. ชนกปจฺจยานํ วา กิจฺจานุภาวกฺขเณ ทิฏฺฐตฺตา เอเกน ปริยาเยเนตฺถ อนิจฺจาติอาทีนิ ยุชฺชนฺติเยว. ภวาทโย อนิจฺจาทิสภาวาเยว.

‘අනිච්ච’ (අනිත්‍ය) යනු හටගෙන පසුව නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ. මෙහිදී ‘අනිච්ච’ යන්නෙන් සැබෑ ලෙසම ජරා-මරණ අනිත්‍ය බවක් අදහස් නොවේ; එසේ වුවද අනිත්‍ය ස්වභාවය ඇති ස්කන්ධයන්ගේ ජරා-මරණ වීම නිසා පර්යාය වශයෙන් එය අනිත්‍ය යැයි කියනු ලැබේ. සංඛත ආදී පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ‘සංඛත’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් කරන ලද දෙයයි. ‘පටිච්චසමුප්පන්න’ යනු ප්‍රත්‍යයන් නිසා හටගත් දෙයයි. ‘ඛයධම්ම’ යනු ක්ෂය වන ස්වභාවයයි. ‘වයධම්ම’ යනු විනාශ වී යන ස්වභාවයයි. ‘විරාගධම්ම’ යනු නොඇලෙන ස්වභාවයයි. ‘නිරෝධධම්ම’ යනු නිරුද්ධ වන ස්වභාවයයි. ජාතිය (ඉපදීම) පිළිබඳව ද කලින් කී ආකාරයෙන්ම අනිත්‍ය බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වය පවතින මොහොතක විපාක ධර්මයන් හටගන්නා අයුරු දක්නට ලැබෙන බැවින්, එක් පර්යායකින් මෙහි ‘අනිච්ච’ ආදී පද ගැළපේ. භවය ආදිය ද සැබවින්ම අනිත්‍ය ස්වභාවය ඇත්තාහුම වෙති.

สมฺมปฺปญฺญายาติ สวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. ปุพฺพนฺตนฺติ ปุริมํ อตีตนฺติ อตฺโถ. อโหสึ นุ โขติอาทีสุ ‘‘อโหสึ นุ โข นนุ โข’’ติ สสฺสตาการญฺจ อธิจฺจสมุปฺปตฺติอาการญฺจ นิสฺสาย อตีเต อตฺตโน วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. กึ การณนฺติ น วตฺตพฺพํ, อุมฺมตฺตโก วิย พาลปุถุชฺชโน ยถา วา ตถา วา ปวตฺตติ. กึ นุ โข อโหสินฺติ ชาติลิงฺคุปปตฺติโย นิสฺสาย ‘‘ขตฺติโย นุ โข อโหสึ, พฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทคหฏฺฐปพฺพชิตเทวมนุสฺสานํ อญฺญตโร’’ติ กงฺขติ. กถํ นุ โขติ สณฺฐานาการํ นิสฺสาย ‘‘ทีโฆ นุ โข อโหสึ รสฺสโอทาตกณฺหปมาณิกอปฺปมาณิกาทีนํ อญฺญตโร’’ติ กงฺขติ. เกจิ ปน ‘‘อิสฺสรนิมฺมานาทีนิ นิสฺสาย ‘เกน นุ โข การเณน อโหสิ’นฺติ เหตุโต กงฺขตี’’ติ วทนฺติ. กึ หุตฺวา กึ อโหสินฺติ ชาติอาทีนิ นิสฺสาย ‘‘ขตฺติโย หุตฺวา นุ โข พฺราหฺมโณ อโหสึ…เป… เทโว หุตฺวา มนุสฺโส’’ติ อตฺตโน ปรมฺปรํ กงฺขติ. สพฺพตฺเถว ปน อทฺธานนฺติ กาลาธิวจนเมตํ. อปรนฺตนฺติ อนาคตํ อนฺตํ. ภวิสฺสามิ นุ โข นนุ โขติ สสฺสตาการญฺจ อุจฺเฉทาการญฺจ นิสฺสาย อนาคเต อตฺตโน วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว.

‘සම්මප්පඤ්ඤාය’ යනු විදර්ශනාව හා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. ‘පුබ්බන්ත’ යනු පෙර වූ අතීතය යන අර්ථයයි. ‘අහෝසිං නු ඛෝ’ ආදී පාඨයන්හි, ‘මම සිටියේද, නොවූයේද’ යනුවෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටිය හෝ අහේතුක (අධිච්චසමුප්පන්න) දෘෂ්ටිය මුල් කරගෙන අතීත භවයෙහි තමාගේ පැවැත්ම හෝ නොපැවැත්ම ගැන සැක කරයි. බාල පෘථග්ජනයා උමතු වූවෙකු මෙන් විවිධ අයුරින් මෙලෙස සිතයි. ‘මම කවරෙක්ව සිටියෙම්ද?’ යනු කුලය, පෙනුම හෝ උප්පත්තිය මුල් කරගෙන ‘මම ක්ෂත්‍රියයෙකුව සිටියෙම්ද? බ්‍රාහ්මණයෙකු, වෛශ්‍යයෙකු, ශුද්‍රයෙකු, ගිහියෙකු, පැවිද්දෙකු, දෙවියෙකු හෝ මිනිසෙකු ලෙස සිටියෙම්ද?’ යැයි සැක කිරීමයි. ‘මම කෙසේ සිටියෙම්ද?’ යනු ශරීර හැඩරුව මුල් කරගෙන ‘මම උස කෙනෙකුව සිටියෙම්ද? මිටි, සුදු, කළු හෝ සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයේ කෙනෙකුව සිටියෙම්ද?’ යැයි සැක කිරීමයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ ඊශ්වර නිර්මාණ ආදිය මුල් කරගෙන ‘කවර හේතුවකින් මම උපන්නෙම්ද?’ කියා හේතුව ගැන සැක කරන බවයි. ‘කුමක් වී කුමක් වූයේද?’ යනු ජාති ආදිය මුල් කරගෙන ‘මම ක්ෂත්‍රියයකුව සිට බ්‍රාහ්මණයෙකු වූයේද? දෙවියකුව සිට මිනිසෙකු වූයේද?’ යැයි තමාගේ භව පරම්පරාව ගැන සැක කිරීමයි. සෑම තැනකම ‘අද්ධාන’ යනු කාලය හැඳින්වීමට යෙදෙන පදයකි. ‘අපරන්ත’ යනු අනාගත කාලයයි. ‘මම අනාගතයේදී උපදින්නෙම්ද නැද්ද’ යන්න ගැන ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටි මුල් කරගෙන සැක කරයි. ඉතිරි කොටස් කලින් විස්තර කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

เอตรหิ [Pg.40] วา ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานนฺติ อิทานิ วา ปฏิสนฺธิมาทึ กตฺวา จุติปริยนฺตํ สพฺพมฺปิ วตฺตมานกาลํ คเหตฺวา. อชฺฌตฺตํ กถํกถี ภวิสฺสตีติ อตฺตโน ขนฺเธสุ วิจิกิจฺฉี ภวิสฺสติ. อหํ นุ โขสฺมีติ อตฺตโน อตฺถิภาวํ กงฺขติ. ยุตฺตํ ปเนตนฺติ? ยุตฺตํ อยุตฺตนฺติ กา เอตฺถ จินฺตา. อปิเจตฺถ อิทํ วตฺถุมฺปิ อุทาหรนฺติ – จูฬมาตาย กิร ปุตฺโต มุณฺโฑ, มหามาตาย ปุตฺโต อมุณฺโฑ, ตํ ปุตฺตํ มุณฺเฑสุํ, โส อุฏฺฐาย ‘‘อหํ นุ โข จูฬมาตาย ปุตฺโต’’ติ จินฺเตสิ. เอวํ อหํ นุ โขสฺมีติ กงฺขา โหติ. โน นุ โขสฺมีติ อตฺตโน นตฺถิภาวํ กงฺขติ. ตตฺราปิ อิทํ วตฺถุ – เอโก กิร มจฺเฉ คณฺหนฺโต อุทเก จิรฏฺฐาเนน สีติภูตํ อตฺตโน อูรุํ มจฺโฉติ จินฺเตตฺวา ปหริ. อปโร สุสานปสฺเส เขตฺตํ รกฺขนฺโต ภีโต สงฺกุฏิโต สยิ, โส ปฏิพุชฺฌิตฺวา อตฺตโน ชณฺณุกานิ ทฺเว ยกฺขาติ จินฺเตตฺวา ปหริ. เอวํ โน นุ โขสฺมีติ กงฺขติ.

‘එතරහි වා පච්චුප්පන්නං අද්ධානං’ යනු මේ වර්තමාන භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධියේ සිට චුතිය දක්වා වූ මුළු කාලයයි. ‘අජ්ඣත්තං කථංකථී භවිස්සති’ යනු තමාගේ ස්කන්ධයන් කෙරෙහි සැක ඇත්තෙකු වීමයි. ‘මම වෙම්ද?’ යනු තමාගේ පැවැත්ම ගැන සැක කිරීමයි. මෙවැනි සැකයන්හි යුක්ති සහගත බවක් තිබේද? මෙවැනි සැකයන් සම්බන්ධයෙන් අටුවාචාරීන් මෙම කථා පුවත උදාහරණයට ගනිති: එක්තරා කුඩා මවකගේ පුතෙකුගේ හිස බා තිබුණි; ලොකු මවගේ පුතාගේ හිස බා නොතිබුණි. ලොකු මවගේ පුතාගේ ද හිස බෑ විට, ඔහු නින්දෙන් අවදි වී තම බෑ හිස අතගා ‘මම කුඩා මවගේ පුතාද?’ කියා සැක කළේය. එලෙසම ‘මම නොවෙම්ද?’ කියා තමාගේ නොපැවැත්ම ගැන ද සැක කරයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් ද මෙම කථාව කියනු ලැබේ: එක්තරා මිනිසෙකු මසුන් අල්ලද්දී ජලයේ බොහෝ වේලාවක් සිටීමෙන් සීතල වූ තමාගේම කලවය මසෙකු යැයි සිතා පහර දුන්නේය. තවත් අයෙකු සොහොනක් අසල කුඹුරක් රකිද්දී බියෙන් හැකිළී නිදා සිට, අවදි වූ විට තමාගේම දණහිස් දෙක යක්ෂයන් දෙදෙනෙකු යැයි සිතා පහර දුන්නේය. මෙලෙස ‘මම නොවෙම්ද’ කියා සැක උපදියි.

กึ นุ โขสฺมีติ ขตฺติโยว สมาโน อตฺตโน ขตฺติยภาวํ กงฺขติ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. เทโว ปน สมาโน เทวภาวํ อชานนฺโต นาม นตฺถิ, โสปิ ปน ‘‘อหํ รูปี นุ โข อรูปี นุ โข’’ติอาทินา นเยน กงฺขติ. ขตฺติยาทโย กสฺมา น ชานนฺตีติ เจ? อปจฺจกฺขา เตสํ ตตฺถ ตตฺถ กุเล อุปฺปตฺติ. คหฏฺฐาปิ จ โปตฺถลิกาทโย ปพฺพชิตสญฺญิโน, ปพฺพชิตาปิ ‘‘กุปฺปํ นุ โข เม กมฺม’’นฺติอาทินา นเยน คหฏฺฐสญฺญิโน. มนุสฺสาปิ จ ราชาโน วิย อตฺตนิ เทวสญฺญิโน โหนฺติ. กถํ นุ โขสฺมีติ วุตฺตนยเมว. เกวลญฺเหตฺถ อพฺภนฺตเร ชีโว นาม อตฺถีติ คเหตฺวา ตสฺส สณฺฐานาการํ นิสฺสาย ‘‘ทีโฆ นุ โขสฺมิ รสฺสจตุรสฺสฉฬํสอฏฺฐํสโสฬสํสาทีนํ อญฺญตรปฺปกาโร’’ติ กงฺขนฺโต กถํ นุ โขสฺมีติ? กงฺขตีติ เวทิตพฺโพ. สรีรสณฺฐานํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ อชานนฺโต นาม นตฺถิ. กุโต อาคโต โส กุหึ คามี ภวิสฺสตีติ อตฺตภาวสฺส อาคติคติฏฺฐานํ กงฺขนฺโต เอวํ กงฺขติ. อริยสาวกสฺสาติ อิธ โสตาปนฺโน อธิปฺเปโต, อิตเรปิ ปน ตโย อวาริตาเยวาติ. ทสมํ.

‘මම කවරෙක්ද?’ යනු ක්ෂත්‍රියයෙකුව සිටියදීම තමාගේ ක්ෂත්‍රිය භාවය ගැන සැක කිරීමයි. සෙසු බ්‍රාහ්මණ ආදීන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. දෙවියෙකුව උපන් අයෙක් තමා දෙවියෙකු බව නොදැන සිටීමක් නැත. එහෙත් ඔහු ‘මම රූපී දෙවියෙක්ද? අරූපී දෙවියෙක්ද?’ ආදී වශයෙන් සැක කරයි. ක්ෂත්‍රිය ආදීන්ට තම කුලයේ උපත ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන නිසා ඔවුහු ඒ ගැන සැක කරති. පොත්තලික ආදී ගිහියන් තමන් මහණ යැයි සිතති; පැවිද්දන් ද ‘මගේ පැවිද්ද පලුදු වූයේද?’ ආදී වශයෙන් සිතා තමන් ගිහියන් යැයි සිතති. මිනිසුන් ද රජවරුන් සේ තමන් දෙවිවරුන් යැයි සිතති. ‘මම කෙසේ වෙම්ද?’ යන්න කලින් කී පරිදිමයි. විශේෂයෙන්ම මෙහි ශරීරය තුළ ‘ජීව’ නමින් යමක් ඇතැයි ගෙන, එහි හැඩය අනුව ‘මම උසද, මිටිද, සතරැස්ද, සයැස්ද, අටැස්ද, සොළොස් ඇස් ඇත්තෙක්ද?’ කියා සැක කරයි. ශරීරයේ වර්තමාන හැඩය නොදන්නා කෙනෙකු නැත. ‘මෙයා කොහෙන් ආවාද? කොහේ යයිද?’ යනු තමාගේ ආගති-ගති (පැමිණීම හා යන තැන) ගැන සැක කිරීමයි. මෙහි ‘ආර්ය ශ්‍රාවක’ යනු සෝතාපන්න පුද්ගලයායි. සෙසු මාර්ගඵලලාභීන් තිදෙනා ද මෙයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. දසවන සූත්‍රය නිම විය.

อาหารวคฺโค ทุติโย.

දෙවන ආහාර වර්ගය අවසන් විය.

๓. ทสพลวคฺโค

3. දසබල වර්ගය

๑. ทสพลสุตฺตวณฺณนา

1. දසබල සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๑. ทสพลวคฺคสฺส [Pg.41] ปฐมํ ทุติยสฺเสว สงฺเขโป.

21. දසබල වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය දෙවන සූත්‍රයෙහි සංක්ෂේපයකි.

๒. ทุติยทสพลสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන දසබල සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒. ทุติยํ ภควตา อตฺตโน อชฺฌาสยสฺส วเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ทสพลสมนฺนาคโตติ ทสหิ พเลหิ สมนฺนาคโต. พลญฺจ นาเมตํ ทุวิธํ กายพลญฺจ ญาณพลญฺจ. เตสุ ตถาคตสฺส กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

22. දෙවන සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය අභිප්‍රාය පරිදි වදාළ සේක. එහි ‘දසබලසමන්නාගත’ යනු ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරුන්ට හෝ ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ නොවූ දස වැදෑරුම් ඥාන බලයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය කාය බලය හා ඥාන බලය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි කාය බලය ඇත් කුලයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් දත යුතුය.

‘‘กาฬาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.(ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘;

วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐);

–

පුරාණ ආචාර්යවරුන් මෙසේ වදාළහ: ‘කාලාවක, ගංගේය්‍ය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ සහ ඡද්දන්ත යන මේවා එම දස ඇත් කුලයන්ය.’

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกสฺส หตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมวตานํ, ตํ เอกสฺส อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส. นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิคณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสานํ, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ. ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต’’ติ เอตฺถ ปน เอตํ สงฺคหํ น คจฺฉติ. เอตญฺหิ พาหิรกํ ลามกํ ติรจฺฉานคตานํ สีหาทีนมฺปิ โหติ. เอตญฺหิ นิสฺสาย ทุกฺขปริญฺญา วา สมุทยปฺปหานํ วา มคฺคภาวนา วา ผลสจฺฉิกิริยา วา นตฺถิ. อญฺญํ ปน ทสสุ ฐาเนสุ อกมฺปนตฺเถน อุปตฺถมฺภนตฺเถน จ ทสวิธํ ญาณพลํ นาม อตฺถิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต’’ติ.

මෙම හස්ති කුල දසයකි. එහි ‘කාළාවක’ යනු සාමාන්‍ය හස්ති කුලය ලෙස දත යුතුය. මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයන් දස දෙනෙකුගේ යම් කායබලයක් වේ ද, එය එක් කාළාවක හස්තියෙකුගේ බලයට සමානය. කාළාවක හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ යම් බලයක් වේ ද, එය එක් ගංගෙය්‍ය හස්තියෙකුගේ බලයට සමානය. ගංගෙය්‍ය හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පණ්ඩර හස්තියෙකුගේ බලයට ද, පණ්ඩර හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තම්බ හස්තියෙකුගේ බලයට ද, තම්බ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පිංගල හස්තියෙකුගේ බලයට ද, පිංගල හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගන්ධ හස්තියෙකුගේ බලයට ද, ගන්ධ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් මංගල හස්තියෙකුගේ බලයට ද, මංගල හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් හේමවත හස්තියෙකුගේ බලයට ද, හේමවත හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් උපෝසථ හස්තියෙකුගේ බලයට ද, උපෝසථ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ඡද්දන්ත හස්තියෙකුගේ බලයට ද සමාන වේ. ඡද්දන්ත හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ යම් බලයක් වේ ද, එය එක් තථාගතයන් වහන්සේගේ කායබලයට සමාන වේ. මෙයට ‘නාරායණ සංඝාත බලය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එය සාමාන්‍ය හස්ති ගණනයෙන් හස්තීන් කෝටි දහසකගේ බලය ද, පුරුෂ ගණනයෙන් පුරුෂයන් කෝටි දසදහසකගේ බලය ද වේ. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ කායබලයයි. එහෙත් ‘දසබලසමන්නාගත’ (දසබලයෙන් යුක්ත) යන මෙහි දී එම කායබලය අදහස් නොකෙරේ. මන්ද, මෙම කායබලය බාහිර වූ, ලාමක වූ, සිංහයා වැනි තිරිසන් සතුන්ට පවා ඇති වන්නකි. මෙය ඇසුරු කොටගෙන දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ අවබෝධ කිරීම හෝ සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීම හෝ මග්ග සත්‍යය වැඩීම හෝ ඵල සාක්ෂාත් කිරීම හෝ කළ නොහැකිය. එහෙත් කරුණු දසයක් විෂයයෙහි නොසැලෙන අර්ථයෙන් සහ උපස්ථම්භක වන අර්ථයෙන් ‘ඥාණ බල’ නම් වූ වෙනත් දසවිධ බලයක් ඇත. ‘දසබලසමන්නාගත’ යැයි වදාරන ලද්දේ එය අරභයාය.

กตมํ [Pg.42] ปน ตนฺติ? ฐานาฏฺฐานาทีนํ ยถาภูตํ ชานนํ. เสยฺยถิทํ – ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ชานนํ เอกํ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส ยถาภูตํ วิปากชานนํ เอกํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาชานนํ เอกํ, อเนกธาตุนานาธาตุโลกชานนํ เอกํ, ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ นานาธิมุตฺติกตาชานนํ เอกํ, เตสํเยว อินฺทฺริยปโรปริยตฺตชานนํ เอกํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสโวทานวุฏฺฐานชานนํ เอกํ, ปุพฺเพนิวาสชานนํ เอกํ, สตฺตานํ จุตูปปาตชานนํ เอกํ, อาสวกฺขยชานนํ เอกนฺติ. อภิธมฺเม ปน –

එම දසවිධ බල කවරේද? කරුණු සහ අකරුණු (හේතු සහ අහේතු) පිළිබඳ ඇති තතු පරිදි අවබෝධ කර ගැනීමයි. එනම්: 1. කරුණ කරුණක් ලෙසත් අකරුණ අකරුණක් ලෙසත් දැනගැනීමේ ඥානය, 2. අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන කර්ම සමාදානයන්ගේ විපාකයන් කරුණු සහිතව හේතු සහිතව තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගැනීමේ ඥානය, 3. සියලු ගති (නිරය ආදී ලෝක සහ නිවන) කරා යන ප්‍රතිපදාව දැනගැනීමේ ඥානය, 4. කාම ධාතු ආදී අනේක ධාතුන්ගෙන් හා විවිධ ස්වභාව ඇති නානා ධාතුන්ගෙන් යුත් ලෝකය දැනගැනීමේ ඥානය, 5. සත්වයන්ගේ විවිධ වූ අදහස් (අධිමුක්ති) දැනගැනීමේ ඥානය, 6. එම සත්වයන්ගේම ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමේරූ බව (පරෝපරියත්ත) දැනගැනීමේ ඥානය, 7. ධ්‍යාන, විමොක්ඛ, සමාධි සහ සමාවත්තීන්ගේ කෙලෙසීම, පිරිසිදු වීම සහ ඒවායින් නැගී සිටීම පිළිබඳ දැනගැනීමේ ඥානය, 8. පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ (පූර්වේනිවාසානුස්මෘති) දැනගැනීමේ ඥානය, 9. සත්වයන්ගේ චුතිය සහ උප්පත්තිය දැනගැනීමේ ඥානය, 10. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිළිබඳ ඥානය යන මේවාය. අභිධර්මයෙහි නම් -

‘‘อิธ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ.

“මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ කරුණ කරුණක් ලෙස ද අකරුණ අකරුණක් ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගන්නා සේක. තථාගතයන් වහන්සේ කරුණ කරුණක් ලෙස ද අකරුණ අකරුණක් ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගන්නා සේක් ද, මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බලයකි. යම් බලයක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය (ආසභ ස්ථානය) ප්‍රතිඥා දෙන සේක, පිරිස් මැද සිංහනාද පවත්වන සේක, උතුම් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන සේක.”

อาทินา (วิภ. ๗๖๐) นเยน วิตฺถารโต อาคตาเนว. อตฺถวณฺณนาปิ เนสํ วิภงฺคฏฺฐกถายญฺเจว (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐) ปปญฺจสูทนิยา จ มชฺฌิมฏฺฐกถาย (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘) สพฺพาการโต วุตฺตา. สา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพา.

යනාදී ක්‍රමයෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. ඒවායේ අර්ථ වර්ණනාව ද විභංග අට්ඨකථාවෙහි සහ මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපංචසූදනියෙහි සියලු ආකාරයෙන් දක්වා ඇත. එය එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම පිළිගත යුතුය.

จตูหิ จ เวสารชฺเชหีติ เอตฺถ สารชฺชปฏิปกฺขํ เวสารชฺชํ, จตูสุ ฐาเนสุ เวสารชฺชภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสมยญาณสฺเสตํ นามํ. กตเมสุ จตูสุ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติอาทีสุ โจทนาวตฺถูสุ. ตตฺรายํ ปาฬิ –

‘සතර වෛශාරද්‍යයන්ගෙන්’ යන මෙහි, බියට (සාරජ්ජයට) ප්‍රතිපක්ෂ වූ තත්ත්වය වෛශාරද්‍යය නම් වේ. කරුණු හතරක් විෂයයෙහි වෛශාරද්‍ය භාවය (බිය රහිත බව) ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන තථාගතයන් වහන්සේට උපදින සෝමනස්ස සහගත ඥානයට මෙය නමකි. ඒ කරුණු හතර කවරේද? ‘සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේ විසින් මේ මේ ධර්මයන් අවබෝධ කර නොගන්නා ලදහ’ යනාදී චෝදනා වස්තූන් පිළිබඳව ඇති බිය රහිත බවයි. ඒ පිළිබඳ පාලිය මෙසේය -

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส เวสารชฺชานิ…เป…. กตมานิ จตฺตาริ? ‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’ติ ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, ภิกฺขเว, น สมนุปสฺสามิ. เอตมหํ, ภิกฺขเว, นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามิ. ‘ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต [Pg.43] อิเม อาสวา อปริกฺขีณา’ติ ตตฺร วต มํ…เป… ‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’ติ ตตฺร วต มํ…เป… ‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายา’ติ ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา…เป… เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามี’’ติ (อ. นิ. ๔.๘).

“මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ වෛශාරද්‍ය සතරකි... කවර සතරක් ද? ‘සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේ විසින් මේ මේ ධර්මයන් අවබෝධ කර නොගන්නා ලදහ’ යනුවෙන් ලෝකයේ යම් මහණෙකු හෝ බමුණෙකු හෝ දෙවියෙකු හෝ මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු හෝ අන් කිසිවෙකු හෝ ධර්මානුකූලව මට චෝදනා කරනු ඇතැයි යන එවැනි කිසිදු කරුණක් (නිමිත්තක්) මම නොදකිමි. මහණෙනි, එවැනි කරුණක් නොදකින මම ක්ෂේමයට පත්ව, බිය රහිතව, වෛශාරද්‍යයට පත්ව වාසය කරමි. ‘ක්ෂීණාශ්‍රව යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේගේ මේ මේ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය නොවූහ’ යනුවෙන් චෝදනා කිරීමට කරුණක් මම නොදකිමි... ‘යම් අන්තරායකර ධර්මයන් ඔබ වහන්සේ වදාළේ ද, ඒවා සේවනය කරන්නාට අන්තරාය පිණිස නොපවතී’ යනුවෙන් චෝදනා කිරීමට කරුණක් මම නොදකිමි... ‘යම් අර්ථයක් පිණිස ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේ ද, එය පිළිපදින්නාට නිවැරදි ලෙස දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිස හේතු නොවේ’ යනුවෙන් මට චෝදනා කිරීමට කිසිදු මහණෙකු, බමුණෙකු හෝ අන් කිසිවෙකු ලෝකයේ සිටින බවක් මම නොදකිමි. මහණෙනි, මෙලෙස වෛශාරද්‍යයට පත්ව මම වාසය කරමි.”

อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อวฏฺฐานํ (ม. นิ. ๑.๑๕๐). อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโน จ ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

‘ආසභ ස්ථානය’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය හෙවත් උත්තම ස්ථානයයි. නැතහොත් පූර්ව බුදුවරු ‘ආසභ’ නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ස්ථානය ‘ආසභ ස්ථානය’ නම් වේ. තවද ගවයන් සියයකට අධිපති වෘෂභයා ‘උසභ’ නම් වේ, දහසකට අධිපති වෘෂභයා ‘වසභ’ නම් වේ. සියලු ගවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු උවදුරු ඉවසන, සුදු පැහැති, ප්‍රසාදජනක, මහා බර උසුලන, අකුණු සියයක ශබ්දයට පවා නොසැලෙන වෘෂභයා ‘නිසභ’ නම් වේ. මෙහි ‘උසභ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එම නිසභ වෘෂභ රාජයාය. පාද සතරින් පොළොව තදින් පාගා ස්ථාවරව සිටීම ‘ස්ථානය’ (ඨාන) නම් වේ. මෙය ඒ උසභයාගේ ස්වභාවය බඳු බැවින් ‘ආසභ’ නම් වේ. යම් සේ නිසභ නම් වෘෂභ රාජයා වෘෂභ බලයෙන් යුක්තව පාද සතරින් පොළොව පාගා නොසැලී සිටින්නේ ද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද දස තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව, සතර වෛශාරද්‍ය නමැති පාදයන්ගෙන් අටපිරිස් නමැති පොළොව පාගාගෙන, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකුට හෝ විරුද්ධවාදියෙකුට සැලිය නොහැකිව ස්ථාවරව වැඩසිටින සේක. එසේ වැඩසිටිමින් ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආසභ ස්ථානය ප්‍රතිඥා දෙන සේක, එයට එළඹෙන සේක, එය බැහැර නොකරන සේක, තමන් වහන්සේ තුළම එය ආරෝපණය කරගන්නා සේක. එබැවින් ‘ආසභ ස්ථානය ප්‍රතිඥා දෙයි’ යැයි වදාරන ලදී.

ปริสาสูติ ‘‘อฏฺฐ โข อิมา, สาริปุตฺต, ปริสา. กตมา อฏฺฐ? ขตฺติยปริสา พฺราหฺมณปริสา คหปติปริสา สมณปริสา จาตุมหาราชิกปริสา ตาวตึสปริสา มารปริสา พฺรหฺมปริสา’’ติ, อิมาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน ทีเปตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต เจว หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานญฺจ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ [Pg.44] นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส, ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

පරිසාරූති යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: “සාරිපුත්තය, මෙම පිරිස් අටක් වෙති. ඒ අට මොනවාද? ක්ෂත්‍රිය පිරිස, බ්‍රාහ්මණ පිරිස, ගෘහපති පිරිස, ශ්‍රමණ පිරිස, චාතුම්මහාරාජික පිරිස, තාවතිංස පිරිස, මාර පිරිස සහ බ්‍රහ්ම පිරිස” යන මේ පිරිස් අටෙහි යන්නයි. සීහනාදං නදතීති යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදයක්, නිර්භීත නාදයක් පවත්වති යන්නයි. එසේත් නැතහොත් සිංහරාජයෙකුගේ ගර්ජනාව වැනි වූ අභීත හඬක් පවත්වති යන්නයි. මෙම අර්ථය සීහනාද සූත්‍රය ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. එසේත් නැතහොත් සිංහයා යනු ඉවසීම (සහන) හා නෙරපීම (හනන) යන අර්ථයන් නිසා ‘සීහ’ යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම තථාගතයන් වහන්සේද ලෝක ධර්මයන් ඉවසන බැවින් සහ පරවාදයන් මර්දනය කරන බැවින් ‘සීහ’ (සිංහ) නම් වන සේක. මෙසේ කියන ලද සිංහයාගේ නාදය සීහනාදයයි. එහිදී යම්සේ සිංහ බලයෙන් යුත් සිංහරාජයෙක් සෑම තැනකදීම විශාරදව, ලොමුදැහගැනීම් රහිතව සීහනාද පවත්වයිද, එසේම තථාගත බලයන්ගෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නැමති සිංහයාද අටපිරිස මැද විශාරදව, තැතිගැනීමකින් තොරව “මෙසේ රූපය වේ” යනාදී ක්‍රමයෙන් නානාවිධ දේශනා විලාසයන්ගෙන් යුත් සීහනාදය පවත්වන සේක. එබැවින් “පිරිස් මැද සීහනාද පවත්වති” යි වදාරන ලදී.

พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ, วิสุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ ปน ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต วา ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති යන්නෙහි ‘බ්‍රහ්ම’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ යන්නයි. එය පිරිසිදු වූ ධර්ම චක්‍රයට නමකි. එම ධර්ම චක්‍රය පටිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී ප්‍රඥාවෙන් උපදවන ලද, තමන් වහන්සේට ආර්ය ඵල ලබාදෙන ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. මහා කරුණාවෙන් උපදවන ලද, ශ්‍රාවකයන්ට ආර්ය ඵල ලබාදෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි පටිවේධ ඥානය උපදවන (උප්පජ්ජමාන) සහ උපන් (උප්පන්න) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එය අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි පටන් අරහත් මාර්ගය දක්වා ‘උපදවන ඥානය’ ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී ‘උපන් ඥානය’ ලෙසත් හැඳින්වේ. නැතහොත් තුසිත භවනේ සිට මහා බෝධි පල්ලංකයෙහි අරහත් මාර්ගය දක්වා උපදවන ඥානය ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී උපන් ඥානය ලෙසත් හැඳින්වේ. එසේත් නැතහොත් දීපංකර බුදුරදුන් පාමුල සිට අරහත් මාර්ගය දක්වා උපදවන ඥානය ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී උපන් ඥානය ලෙසත් හැඳින්වේ. දේශනා ඥානයද පවත්වන (පවත්තමාන) සහ පැවැත්වූ (පවත්ත) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එය අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් සෝවාන් මාර්ගයට පැමිණෙන තෙක් පවත්වන ඥානය ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී පැවැත්වූ ඥානය ලෙසත් හැඳින්වේ. මේවායින් පටිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මෙම ඥාන ද්වයම අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ, බුදුවරුන්ටම පමණක් ආවේණික වූ ඖරස ඥානයන් වේ.

อิทานิ ยํ อิมินา ญาเณน สมนฺนาคโต สีหนาทํ นทติ, ตํ ทสฺเสตุํ อิติ รูปนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อิติ รูปนฺติ อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ, อิโต อุทฺธํ รูปํ นตฺถีติ รุปฺปนสภาวญฺเจว ภูตุปาทายเภทญฺจ อาทึ กตฺวา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน อนวเสสรูปปริคฺคโห วุตฺโต. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ อิมินา เอวํ ปริคฺคหิตสฺส รูปสฺส สมุทโย วุตฺโต. ตตฺถ อิตีติ เอวํ สมุทโย โหตีติ อตฺโถ. ตสฺส วิตฺถาโร ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย ตณฺหาสมุทยา, กมฺมสมุทยา อาหารสมุทยา รูปสมุทโยติ นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) เอวํ เวทิตพฺโพ. อตฺถงฺคเมปิ ‘‘อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ…เป… วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส นิโรธํ ปสฺสตี’’ติ อยํ วิตฺถาโร.

දැන් මෙම ඥානයෙන් යුක්තව යම් සීහනාදයක් පවත්වයිද, එය දැක්වීමට “ඉති රූපං” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ඉති රූපං’ යන්නෙන් මෙසේ රූපය වේ, රූපය මෙපමණ වේ, මෙයින් ඔබ්බට රූපයක් නැතැයි රූපයේ විපරියාස වන ස්වභාවයද, මහා භූත හා උපාදාය රූප වශයෙන් ඇති බෙදීමද ආදිය කොට ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන, පදට්ඨාන වශයෙන් සියලු රූපයන් වටහා ගැනීම වදාරන ලදී. ‘ඉති රූපස්ස සමුදයෝ’ යන්නෙන් මෙසේ වටහා ගත් රූපයේ හටගැනීම වදාරන ලදී. එහි ‘ඉතීති’ යනු මෙසේ හටගැනීම වන්නේය යන්නයි. එහි විස්තරය නම් “අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී, තෘෂ්ණාව හටගැනීමෙන්, කර්මය හටගැනීමෙන්, ආහාරය හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී යැයි උප්පත්ති ලක්ෂණ දකින්නා රූපස්කන්ධයේ හටගැනීම දකියි” යන්නයි. නිරෝධයෙහිද “අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් රූප නිරෝධය වේ...පෙ... විපරිණාම ලක්ෂණ දකින්නා රූපස්කන්ධයේ නිරෝධය දකියි” යනු මෙහි විස්තරයයි.

อิติ เวทนาติอาทีสุปิ อยํ เวทนา เอตฺตกา เวทนา, อิโต อุทฺธํ เวทนา นตฺถิ, อยํ สญฺญา, อิเม สงฺขารา, อิทํ วิญฺญาณํ เอตฺตกํ วิญฺญาณํ[Pg.45], อิโต อุทฺธํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ เวทยิตสญฺชานนอภิสงฺขรณวิชานนสภาวญฺเจว สุขาทิรูปสญฺญาทิผสฺสาทิจกฺขุวิญฺญาณาทิเภทญฺจ อาทึ กตฺวา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน อนวเสสเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณปริคฺคโห วุตฺโต. อิติ เวทนาย สมุทโยติอาทีหิ ปน เอวํ ปริคฺคหิตานํ เวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานํ สมุทโย วุตฺโต. ตตฺราปิ อิตีติ เอวํ สมุทโย โหตีติ อตฺโถ. เตสมฺปิ วิตฺถาโร ‘‘อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) รูเป วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตีสุ ขนฺเธสุ ‘‘อาหารสมุทยา’’ติ อวตฺวา ‘‘ผสฺสสมุทยา’’ติ วตฺตพฺพํ, วิญฺญาณกฺขนฺเธ ‘‘นามรูปสมุทยา’’ติ. อตฺถงฺคมปทมฺปิ เตสํเยว วเสน โยเชตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน อุทยพฺพยวินิจฺฉโย สพฺพาการปริปูโร วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

“ඉති වේදනා” යනාදියෙහිද මෙසේ වේදනාව වේ, මෙපමණ වේ, මෙයින් ඔබ්බට වේදනාවක් නැත, මෙසේ සංඥාව වේ, මේවා සංස්කාරයෝ වෙති, මෙසේ විඤ්ඤාණය වේ, මෙපමණ වේ, මෙයින් ඔබ්බට විඤ්ඤාණයක් නැතැයි වේදනාව, සංජානනය, අභිසංස්කරණය සහ විජානනය යන ස්වභාවයන්ද, සුඛාදී වේදනා, රූපසංඥාදී සංඥා, ඵස්සාදී සංස්කාර සහ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදී විඤ්ඤාණ භේදයන්ද ආදිය කොට ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන, පදට්ඨාන වශයෙන් සියලු වේදනා, සංඥා, සංස්කාර හා විඤ්ඤාණයන් වටහා ගැනීම වදාරන ලදී. “ඉති වේදනාය සමුදයෝ” යනාදියෙන් මෙසේ වටහා ගත් වේදනා, සංඥා, සංස්කාර හා විඤ්ඤාණයන්ගේ හටගැනීම වදාරන ලදී. එහිද ‘ඉතීති’ යනු මෙසේ හටගැනීම වන්නේය යන්නයි. ඒවායේ විස්තරයද “අවිද්‍යා සමුදයා වේදනා සමුදයෝ” යනාදී වශයෙන් රූපයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් – ස්කන්ධ තුනකදී (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර) ‘ආහාර සමුදයා’ යැයි නොකියා ‘ඵස්ස සමුදයා’ යැයි කිව යුතුය. විඤ්ඤාණස්කන්ධයේදී ‘නාමරූප සමුදයා’ යැයි කිව යුතුය. නිරෝධ පදයන්ද ඒ ඒ හේතූන්ගේ වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ උදයව්‍යය විනිශ්චය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් දක්වා ඇත.

อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ อยมฺปิ อปโร สีหนาโท. ตสฺสตฺโถ – อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส อุปฺปาทา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ อุปฺปชฺชติ. อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหตีติ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย อสติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ น โหติ. อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ นิรุชฺฌติ. อิทานิ ยถา ตํ โหติ เจว นิรุชฺฌติ จ, ตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทิมาห.

“ඉමස්මිං සති ඉදං හෝති” (මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි) යන මෙයද තවත් සීහනාදයකි. එහි අර්ථය නම් – මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් ඇති වේ යන්නයි. “ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජති” යනු මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් ඉපදීමෙන් මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් උපදී යන්නයි. “ඉමස්මිං අසති ඉදං න හෝති” යනු මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් නැති කල්හි මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් ඇති නොවේ යන්නයි. “ඉමස්ස නිරෝධා ඉදං නිරුජ්ඣති” යනු මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් නිරුද්ධ වීමෙන් මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් නිරුද්ධ වේ යන්නයි. දැන් යම්සේ එය වෙයිද, නිරුද්ධ වෙයිද, එය විස්තර වශයෙන් දැක්වීමට “යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා” යනාදිය වදාරන ලදී.

เอวํ สฺวากฺขาโตติ เอวํ ปญฺจกฺขนฺธวิภชนาทิวเสน สุฏฺฐุ อกฺขาโต กถิโต. ธมฺโมติ ปญฺจกฺขนฺธปจฺจยาการธมฺโม. อุตฺตาโนติ อนิกุชฺชิโต. วิวโฏติ วิวริตฺวา ฐปิโต. ปกาสิโตติ ทีปิโต โชติโต. ฉินฺนปิโลติโกติ ปิโลติกา วุจฺจติ ฉินฺนํ ภินฺนํ ตตฺถ ตตฺถ สิพฺพิตคณฺฐิตํ ชิณฺณวตฺถํ, ตํ ยสฺส นตฺถีติ อฏฺฐหตฺถํ นวหตฺถํ วา อหตสาฏกํ นิวตฺโถ, โส ฉินฺนปิโลติโก นาม. อยมฺปิ ธมฺโม ตาทิโส. น เหตฺถ โกหญฺญาทิวเสน ฉินฺนภินฺนสิพฺพิตคณฺฐิตภาโว อตฺถิ. อปิจ ขุทฺทกสาฏโกปิ ปิโลติกาติ วุจฺจติ, สา ยสฺส นตฺถิ, อฏฺฐนวหตฺโถ มหาปโฏ อตฺถิ, โสปิ ฉินฺนปิโลติโก, อปคตปิโลติโกติ อตฺโถ. ตาทิโส อยํ ธมฺโม. ยถา หิ จตุหตฺถํ สาฏกํ [Pg.46] คเหตฺวา ปริคฺคหณํ กโรนฺโต ปุริโส อิโต จิโต จ อญฺฉนฺโต กิลมติ, เอวํ พาหิรกสมเย ปพฺพชิตา อตฺตโน ปริตฺตกํ ธมฺมํ ‘‘เอวํ สติ เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ กปฺเปตฺวา กปฺเปตฺวา วฑฺเฒนฺตา กิลมนฺติ. ยถา ปน อฏฺฐหตฺถนวหตฺเถน ปริคฺคหณํ กโรนฺโต ยถารุจิ ปารุปติ น กิลมติ, นตฺถิ ตตฺถ อญฺฉิตฺวา วฑฺฒนกิจฺจํ; เอวํ อิมสฺมิมฺปิ ธมฺเม กปฺเปตฺวา กปฺเปตฺวา วิภชนกิจฺจํ นตฺถิ, เตหิ เตหิ การเณหิ มยาว อยํ ธมฺโม สุวิภตฺโต สุวิตฺถาริโตติ อิทมฺปิ สนฺธาย ‘‘ฉินฺนปิโลติโก’’ติ อาห. อปิจ กจวโรปิ ปิโลติกาติ วุจฺจติ, อิมสฺมิญฺจ สาสเน สมณกจวรํ นาม ปติฏฺฐาตุํ น ลภติ. เตเนวาห –

එසේ 'ස්වක්ඛාත' (මැනවින් දේශනා කරන ලද) නම් වූයේ, මෙසේ පංචස්කන්ධය විභජනය කිරීම් ආදී වශයෙන් මැනවින් වදාරන ලද හෙයිනි. 'ධර්මය' නම් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යාකාර ධර්මය හෙවත් පටිච්චසමුප්පාදයයි. 'උත්තාන' යනු යටිකුරු කර නොතබන ලද, පැහැදිලි වූවකි. 'විවට' යනු විවෘත කර තබන ලද්දකි. 'ප්‍රකාශිත' යනු (ප්‍රඥා නමැති ප්‍රදීපයෙන්) ආලෝකවත් කරන ලද, පෙන්වා දෙන ලද දෙයකි. 'ඡින්නපිලෝතික' යනු, ඉරී ගිය හෝ කැඩී ගිය තැන්වල පන් හෝ වැරැහැලි යොදා මහන ලද දිරාගිය වස්ත්‍රයට 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුට එවැනි දිරාගිය වස්ත්‍ර නැතිව, අට රියන් හෝ නව රියන් අළුත් වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටී නම්, ඔහු 'ඡින්නපිලෝතික' (පිලෝතික රහිත වූ තැනැත්තා) නම් වේ. මෙම ධර්මය ද එවැනිය. මෙහි කුහකකම් ආදිය නිසා සිදු වූ ඉරී ගිය, කැඩී ගිය හෝ මසන ලද බවක් නැත. තවද කුඩා වස්ත්‍ර කැබැල්ලකට ද 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුට එවැනි කුඩා වස්ත්‍ර කැබැලි නැතිව, අට-නව රියන් මහත් වස්ත්‍රයක් තිබේ නම්, ඔහු ද 'ඡින්නපිලෝතික' හෙවත් 'අපගතපිලෝතික' නම් වේ. මෙම ධර්මය ද එවැනිය. නිදසුනක් ලෙස, සතර රියන් වස්ත්‍රයක් ගෙන එය හැඳීමට උත්සාහ කරන පුරුෂයෙකු මෙහාටත් එහාටත් අදිමින් වෙහෙසට පත් වන්නා සේ, ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූවෝ තමන්ගේ අල්ප වූ ධර්මය 'මෙසේ වූ කල මෙසේ වනු ඇත' යනුවෙන් සිතමින් වර්ධනය කරන්නට ගොස් වෙහෙසට පත් වෙති. එහෙත් අට-නව රියන් වස්ත්‍රයකින් පෙරවීමක් කරන තැනැත්තා රිසි පරිදි පෙරවයි, ඔහු වෙහෙසට පත් නොවේ; එහි ඇද වර්ධනය කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. එසේම මෙම නෛර්යාණික ධර්මයෙහි ද නැවත නැවත සිතමින් විභජනය කිරීමේ වෙහෙසක් නැත. ඒ ඒ කරුණු නිසා මා විසින්ම මෙම ධර්මය මැනවින් විභජනය කරන ලදී, මැනවින් පතුරුවා හරින ලදී යන අදහසින් 'ඡින්නපිලෝතික' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තවද කුණුකසළවලට ද 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි 'ශ්‍රමණ කසළ' නම් වූවන්ට රැඳී සිටීමට අවකාශයක් නැත. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘การณฺฑวํ นิทฺธมถ, กสมฺพุํ อปกสฺสถ;

ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน.

“කුණුකසළ බඳු වූ (දුශ්ශීල) පුද්ගලයන් බැහැර කරව්, කුණු බැහැර කරව්; ඉන්පසු ශ්‍රමණයන් නොවන නමුත් තමන් ශ්‍රමණයන් යැයි සිතා මානයෙන් පසුවන බොල් වී බඳු පුද්ගලයන් බැහැර කරව්.”

‘‘นิทฺธมิตฺวาน ปาปิจฺเฉ, ปาปอาจารโคจเร;

สุทฺธา สุทฺเธหิ สํวาสํ, กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา;

ตโต สมคฺคา นิปกา, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถา’’ติ. (อ. นิ. ๘.๑๐);

“ලාමක ආශාවන් ඇති, ලාමක වූ ආචාර හා ගෝචර ඇති ඒ පුද්ගලයන් බැහැර කොට, පිරිසිදු වූ තොප පිරිසිදු වූවන් සමඟ ගෞරවාන්විතව එකට වාසය කරව්. එවිට සමඟි වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ තොප දුක කෙළවර කරන්නාහුය.”

อิติ สมณกจวรสฺส ฉินฺนตฺตาปิ อยํ ธมฺโม ฉินฺนปิโลติโก นาม โหติ.

මෙසේ ශ්‍රමණ කසළ බැහැර වී ඇති හෙයින් ද මෙම ධර්මය 'ඡින්නපිලෝතික' නම් වේ.

อลเมวาติ ยุตฺตเมว. สทฺธาปพฺพชิเตนาติ สทฺธาย ปพฺพชิเตน. กุลปุตฺเตนาติ ทฺเว กุลปุตฺตา อาจารกุลปุตฺโต ชาติกุลปุตฺโต จ. ตตฺถ โย ยโต กุโตจิ กุลา ปพฺพชิตฺวา สีลาทโย ปญฺจ ธมฺมกฺขนฺเธ ปูเรติ, อยํ อาจารกุลปุตฺโต นาม. โย ปน ยสกุลปุตฺตาทโย วิย ชาติสมฺปนฺนกุลา ปพฺพชิโต, อยํ ชาติกุลปุตฺโต นาม. เตสุ อิธ อาจารกุลปุตฺโต อธิปฺเปโต. สเจ ปน ชาติกุลปุตฺโต อาจารวา โหติ, อยํ อุตฺตโมเยว. เอวรูเปน กุลปุตฺเตน. วีริยํ อารภิตุนฺติ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ กาตุํ. อิทานิสฺส จตุรงฺคํ ทสฺเสนฺโต กามํ ตโจ จาติอาทิมาห. เอตฺถ หิ ตโจ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ เอกํ, อฏฺฐิ เอกํ, มํสโลหิตํ เอกนฺติ. อิทญฺจ ปน จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐหนฺเตน นวสุ ฐาเนสุ สมาธาตพฺพํ ปุเรภตฺเต ปจฺฉาภตฺเต ปุริมยาเม มชฺฌิมยาเม ปจฺฉิมยาเม คมเน ฐาเน นิสชฺชาย สยเนติ.

'අලමෙව' යනු සුදුසුමය යන්නයි. 'සද්ධාපබ්බජිතේන' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ තැනැත්තා විසිනි. 'කුලපුත්ත' යනු ආචාර කුලපුත්‍ර සහ ජාති කුලපුත්‍ර වශයෙන් දෙවර්ගයකි. එහි යම් පුද්ගලයෙකු යම් කිසි කුලයකින් පැවිදි වී සීලාදී වූ පංච ධර්මස්කන්ධයන් පූර්ණය කෙරේද, ඔහු 'ආචාර කුලපුත්‍ර' නම් වේ. යස කුලපුත්‍රයා ආදීන් මෙන් උසස් කුලයකින් පැමිණ පැවිදි වූ තැනැත්තා 'ජාති කුලපුත්‍ර' නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ ආචාර කුලපුත්‍රයා ගැනයි. ඉදින් ජාති කුලපුත්‍රයා ද යහපත් ආචාරශීලී අයෙකු වේ නම්, ඔහු උත්තම වේ. එවැනි කුලපුත්‍රයෙකු විසින් වීර්යය ආරම්භ කළ යුතුය යනු, අංග සතරකින් යුක්ත වීර්යය වැඩිය යුතුය යන්නයි. දැන් එහි අංග සතර පෙන්වීමට 'කාමං තචෝ ච' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි සම් (සමය) එක අංගයකි, නහර එක අංගයකි, ඇට එක අංගයකි, මස් හා ලේ එක අංගයකි. මෙම සිව්වැදෑරුම් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කරන්නා විසින් අවස්ථා නවයකදී එනම්, පෙරබත් කාලයෙහි, පසුබත් කාලයෙහි, පෙරයම, මැදියම, පැසුළුයම, ගමනෙහි, සිටීමෙහි, හිඳීමෙහි සහ සැතපීමෙහි යන මේ ඉරියව්වලදී එය පවත්වා ගත යුතුය.

ทุกฺขํ[Pg.47], ภิกฺขเว, กุสีโต วิหรตีติ อิมสฺมึ สาสเน โย กุสีโต ปุคฺคโล, โส ทุกฺขํ วิหรติ. พาหิรสมเย ปน โย กุสีโต, โส สุขํ วิหรติ. โวกิณฺโณติ มิสฺสีภูโต. สทตฺถนฺติ โสภนํ วา อตฺถํ สกํ วา อตฺถํ, อุภเยนาปิ อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ. ปริหาเปตีติ หาเปติ น ปาปุณาติ. กุสีตปุคฺคลสฺส หิ ฉ ทฺวารานิ อคุตฺตานิ โหนฺติ, ตีณิ กมฺมานิ อปริสุทฺธานิ, อาชีวฏฺฐมกํ สีลํ อปริโยทาตํ, ภินฺนาชีโว กุลูปโก โหติ. โส สพฺรหฺมจารีนํ อกฺขิมฺหิ ปติตรชํ วิย อุปฆาตกโร หุตฺวา ทุกฺขํ วิหรติ, ปีฐมทฺทโน เจว โหติ ลณฺฑปูรโก จ, สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, ทุลฺลภํ ขณํ วิราเธติ, เตน ภุตฺโต รฏฺฐปิณฺโฑปิ น มหปฺผโล โหติ.

“මහණෙනි, අලසයා දුකසේ වසයි” යනු, මෙම ශාසනයෙහි යම් අලස පුද්ගලයෙකු වේද, ඔහු දුකසේ වසයි. ශාසනයෙන් පිටතදී නම් අලසයා සැපසේ වසයි. 'වෝකිණ්ණ' යනු (අකුසල ධර්මයන් හා) මිශ්‍ර වූ බවයි. 'සදත්ථ' යනු ශෝභන වූ හෝ ස්වකීය වූ අර්ථයයි, මේ දෙකින්ම අදහස් කරන්නේ රහත් බවයි. 'පරිහාපේති' යනු පිරිහෙයි, නොපැමිණෙයි යන්නයි. අලස පුද්ගලයාගේ (ඇස ආදී) ද්වාර සය අසංවෘතය, (කාය ආදී) කර්ම තුන අපිරිසිදුය, ආජීවට්ඨමක සීලය පිරිසිදු නැත, හෙතෙම වැරදි ආජීවයෙන් කුලවලට ලං වූවෙක් වෙයි. ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ඇසට වැටුණු දූවිල්ලක් මෙන් පීඩාකාරී වෙමින් දුකසේ වසයි. ඔහු අසුන් ගෙවන්නෙකු හා බඩ පුරවාගන්නෙකු පමණක් වෙයි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට ඔහුට නොහැකිය, ලැබීමට අපහසු ක්ෂණ සම්පත්තිය මඟහරවා ගනී, ඔහු විසින් වළඳන ලද රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය ද මහත් ඵල නොවේ.

อารทฺธวีริโย จ โข, ภิกฺขเวติ อารทฺธวีริโย ปุคฺคโล อิมสฺมึเยว สาสเน สุขํ วิหรติ. พาหิรสมเย ปน โย อารทฺธวีริโย, โส ทุกฺขํ วิหรติ. ปวิวิตฺโตติ วิวิตฺโต วิยุตฺโต หุตฺวา. สทตฺถํ ปริปูเรตีติ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อารทฺธวีริยสฺส หิ ฉ ทฺวารานิ สุคุตฺตานิ โหนฺติ, ตีณิ กมฺมานิ ปริสุทฺธานิ, อาชีวฏฺฐมกํ สีลํ ปริโยทาตํ สพฺรหฺมจารีนํ อกฺขิมฺหิ สุสีตลญฺชนํ วิย ธาตุคตจนฺทนํ วิย จ มนาโป หุตฺวา สุขํ วิหรติ, สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺโกติ. สตฺถา หิ –

“මහණෙනි, වීර්යය ආරම්භ කළ පුද්ගලයා” යනු මෙම ශාසනයෙහිම සැපසේ වසයි. ශාසනයෙන් පිටතදී නම් වීර්යවන්තයා දුකසේ වසයි. 'පවිවිත්ත' යනු අකුසලයන්ගෙන් වෙන්ව හුදකලා වීමයි. 'සදත්ථං පරිපූරේති' යනු අර්හත්වයට පැමිණීමයි. වීර්යවන්තයාගේ ද්වාර සය මැනවින් සුරැකිය, කර්ම තුන පිරිසිදුය, ආජීවට්ඨමක සීලය දීප්තිමත්ය, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ඇසට සිසිල් අඳුනක් මෙන් ද සිත පිනවන සඳුන් මෙන් ද ප්‍රියමනාප වෙමින් සැපසේ වසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට ඔහු සමත් වෙයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘จิรํ ชีว มหาวีร, กปฺปํ ติฏฺฐ มหามุนี’’ติ –

“මහාවීරයන් වහන්ස, බොහෝ කල් ජීවත් වන සේක්වා! මහාමුනීන් වහන්ස, කල්පයක් වැඩ සිටින සේක්වා!”

เอวํ โคตมิยา วนฺทิโต, ‘‘น โข, โคตมิ, ตถาคตา เอวํ วนฺทิตพฺพา’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตาย ยาจิโต วนฺทิตพฺพาการํ อาจิกฺขนฺโต เอวมาห –

මෙසේ මහාප්‍රජාපතී ගෝතමිය විසින් වඳින ලදුව, “ගෝතමිය, තථාගතයන් වහන්සේලාට මෙසේ වැඳිය යුතු නොවේ” යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර, ඇයගේ ආයාචනය පරිදි වැඳිය යුතු නිවැරදි ආකාරය පෙන්වා දෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘อารทฺธวีริเย ปหิตตฺเต, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเม;

สมคฺเค สาวเก ปสฺส, เอสา พุทฺธาน วนฺทนา’’ติ. (อป. เถรี ๒.๒.๑๗๑);

“ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති, නිවනට යොමු කළ සිත් ඇති, නිරන්තරයෙන් දැඩි උත්සාහය ඇති, සමඟි වූ ශ්‍රාවකයන් දෙස බලන්න. බුදුවරුන්ට කරන සැබෑ වන්දනාව මෙයයි.”

เอวํ อารทฺธวีริโย สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺโกติ, ทุลฺลภํ ขณํ น วิราเธติ. ตสฺส หิ พุทฺธุปฺปาโท ธมฺมเทสนา สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติ สผลา โหติ สอุทฺรยา, รฏฺฐปิณฺโฑปิ เตน ภุตฺโต มหปฺผโล โหติ.

මෙසේ වීර්යවන්තයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට සමත් වෙයි, දුර්ලභ වූ බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණය මඟ නොහරියි. ඔහුට බුද්ධෝත්පාදය, ධර්ම දේශනාව හා සංඝයාගේ සුපටිපන්න භාවය සඵල වේ, අභිවෘද්ධිය සලසයි. ඔහු විසින් වළඳන ලද රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය ද මහත්ඵල වේ.

หีเนน [Pg.48] อคฺคสฺสาติ หีนาย สทฺธาย หีเนน วีริเยน หีนาย สติยา หีเนน สมาธินา หีนาย ปญฺญาย อคฺคสงฺขาตสฺส อรหตฺตสฺส ปตฺติ นาม น โหติ. อคฺเคน จ โขติ อคฺเคหิ สทฺธาทีหิ อคฺคสฺส อรหตฺตสฺส ปตฺติ โหติ. มณฺฑเปยฺยนฺติ ปสนฺนฏฺเฐน มณฺฑํ, ปาตพฺพฏฺเฐน เปยฺยํ. ยญฺหิ ปิวิตฺวา อนฺตรวีถิยํ ปติโต วิสญฺญี อตฺตโน สาฏกาทีนมฺปิ อสฺสามิโก โหติ, ตํ ปสนฺนมฺปิ น ปาตพฺพํ, มยฺหํ ปน สาสนํ เอวํ ปสนฺนญฺจ ปาตพฺพญฺจาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มณฺฑเปยฺย’’นฺติ อาห.

'හීනේන අග්ගස්ස' යනු හීන වූ (ලෞකික) ශ්‍රද්ධාවෙන්, හීන වූ වීර්යයෙන්, හීන වූ ස්මෘතියෙන්, හීන වූ සමාධියෙන් හා හීන වූ ප්‍රඥාවෙන් අග්‍ර වූ අර්හත්වයට පැමිණීමක් සිදු නොවන බවයි. 'අග්ගේන ච ඛෝ' යනු අග්‍ර වූ ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ගෙන් අග්‍ර වූ අර්හත්වයට පැමිණීම සිදු වන බවයි. 'මණ්ඩපෙය්‍ය' යනු පිරිසිදු අර්ථයෙන් 'මණ්ඩ' වන අතර, පානය කළ යුතු අර්ථයෙන් 'පෙය්‍ය' වේ. යම් සුරාවක් පානය කොට වීථිය මැද වැටී සිහිමුළා වී තමාගේ වස්ත්‍ර පවා අහිමි කරගන්නේද, එය පිරිසිදු වුවද පානය නොකළ යුතුය. එහෙත් මාගේ ශාසනය මෙසේ පිරිසිදු වූ ද පානය කළ යුතු (පිළිපැදිය යුතු) වූ ද එකක් බව පෙන්වමින් 'මණ්ඩපෙය්‍ය' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ตตฺถ ติวิโธ มณฺโฑ – เทสนามณฺโฑ, ปฏิคฺคหมณฺโฑ, พฺรหฺมจริยมณฺโฑติ. กตโม เทสนามณฺโฑ? จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อาจิกฺขนา เทสนา ปญฺญาปนา ปฏฺฐปนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ, จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ…เป… อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อาจิกฺขนา…เป… อุตฺตานีกมฺมํ, อยํ เทสนามณฺโฑ. กตโม ปฏิคฺคหมณฺโฑ? ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย เทวา มนุสฺสา เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ วิญฺญาตาโร, อยํ ปฏิคฺคหมณฺโฑ. กตโม พฺรหฺมจริยมณฺโฑ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ, อยํ พฺรหฺมจริยมณฺโฑ. อปิจ อธิโมกฺขมณฺโฑ สทฺธินฺทฺริยํ, อสฺสทฺธิยํ กสโฏ, อสฺสทฺธิยํ กสฏํ ฉฑฺเฑตฺวา สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขมณฺฑํ ปิวตีติ มณฺฑเปยฺยนฺติอาทินาปิ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๘) นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ อิทเมตฺถ การณวจนํ. ยสฺมา สตฺถา สมฺมุขีภูโต, ตสฺมา วีริยสมฺปโยคํ กตฺวา ปิวถ เอตํ มณฺฑํ. พาหิรกญฺหิ เภสชฺชมณฺฑมฺปิ เวชฺชสฺส อสมฺมุขา ปิวนฺตานํ ปมาณํ วา อุคฺคมนํ วา นิคฺคมนํ วา น ชานามาติ อาสงฺกา โหติ. เวชฺชสมฺมุขา ปน ‘‘เวชฺโช ชานิสฺสตี’’ติ นิราสงฺกา ปิวนฺติ. เอวเมว อมฺหากํ ธมฺมสฺสามิ สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ วีริยํ กตฺวา ปิวถาติ มณฺฑปาเน เนสํ นิโยเชนฺโต ตสฺมาติห, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สผลาติ สานิสํสา. สอุทฺรยาติ สวฑฺฒิ. อิทานิ นิโยชนานุรูปํ สิกฺขิตพฺพตํ นิทฺทิสนฺโต อตฺตตฺถํ วา หิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตตฺถนฺติ อตฺตโน อตฺถภูตํ อรหตฺตํ. อปฺปมาเทน สมฺปาเทตุนฺติ อปฺปมาเทน สพฺพกิจฺจานิ กาตุํ. ปรตฺถนฺติ ปจฺจยทายกานํ มหปฺผลานิสํสํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ทุติยํ.

එහි ‘මණ්ඩ’ (සාරය හෙවත් ප්‍රභාස්වර බව) දේශනා මණ්ඩය, පටිග්ගහ මණ්ඩය (ප්‍රතිග්‍රාහක සාරය) සහ බ්‍රහ්මචරිය මණ්ඩය (උතුම් හැසිරීම්හි සාරය) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. දේශනා මණ්ඩය යනු කුමක්ද? චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීම, දේශනා කිරීම, පැනවීම, තහවුරු කිරීම, විවෘත කිරීම, බෙදා දැක්වීම හා පැහැදිලි කිරීම ද, සතර සතිපට්ඨානයන් සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ප්‍රකාශ කිරීම් ආදිය ද දේශනා මණ්ඩය නම් වේ. පටිග්ගහ මණ්ඩය යනු කුමක්ද? භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා, දෙවි මිනිස් යන මේ අවබෝධ කරගත හැකි ඕනෑම පිරිසක් පටිග්ගහ මණ්ඩය නම් වේ. බ්‍රහ්මචරිය මණ්ඩය යනු කුමක්ද? සම්මා දිට්ඨි ආදී වූ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයම බ්‍රහ්මචරිය මණ්ඩය නම් වේ. තවද, අධිමොක්ඛ මණ්ඩය (තැන්පත් බව/නැමියාව) නම් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියයි. අශ්‍රද්ධාව නමැති කුණු කසළ බැහැර කර ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය නමැති නිශ්චල ප්‍රභාස්වර බව පානය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මණ්ඩපෙය්‍ය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ වැඩ සිටිති’ යනු මෙහිලා හේතුව ප්‍රකාශ කිරීමකි. යම් හෙයකින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩ සිටින බැවින්, වීර්යය වඩා මේ ධර්ම සාරය පානය කරන්න. මන්දයත්, බාහිර ඖෂධ සාරයක් වුවද වෛද්‍යවරයා නොමැති තැන පානය කරන්නන්ට එහි ප්‍රමාණය හෝ එය වැමෑරීමක් හෝ අතීසාරයක් ඇති වේදෝ යන සැකය ඇති වේ. වෛද්‍යවරයා ඉදිරියේ නම් ‘වෛද්‍යවරයා දන්නේය’ යන විශ්වාසයෙන් සැක රහිතව පානය කරති. එලෙසම, අපගේ ධර්මස්වාමී වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇස් පනාපිට වැඩ සිටින බැවින් වීර්යය වඩා ධර්මය පානය කරන්නැයි ඔවුන් උනන්දු කරවමින් ‘තස්මාතිහ භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සඵලා’ යනු ආනිසංස සහිත බවයි. ‘සඋද්‍රයා’ යනු අභිවෘද්ධිය සහිත බවයි. දැන් අනුශාසනාවට අනුකූලව හික්මිය යුතු බව පෙන්වා දීමට ‘අත්ථත්ථං හි භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අත්ථත්ථං’ යනු තමාගේ යහපත වූ අර්හත් ඵලයයි. ‘අප්පමාදේන සම්පාදේතුං’ යනු අප්‍රමාදීව සියලු කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීමයි. ‘පරත්ථං’ යනු සිවුපසය පූජා කරන දායකයන්ට ලැබෙන මහා ඵල මහානිසංසයි. ඉතිරි කොටස් සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. දෙවැනි සූත්‍රයයි.

๓. อุปนิสสุตฺตวณฺณนา

3. උපනිස සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๓. ตติเย [Pg.49] ‘‘ชานโต อห’’นฺติอาทีสุ ชานโตติ ชานนฺตสฺส. ปสฺสโตติ ปสฺสนฺตสฺส. ทฺเวปิ ปทานิ เอกตฺถานิ, พฺยญฺชนเมว นานํ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘ชานโต’’ติ ญาณลกฺขณํ อุปาทาย ปุคฺคลํ นิทฺทิสติ. ชานนลกฺขณญฺหิ ญาณํ. ‘‘ปสฺสโต’’ติ ญาณปฺปภาวํ อุปาทาย. ปสฺสนปฺปภาวญฺหิ ญาณํ, ญาณสมงฺคีปุคฺคโล จกฺขุมา วิย จกฺขุนา รูปานิ, ญาเณน วิวเฏ ธมฺเม ปสฺสติ. อาสวานํ ขยนฺติ เอตฺถ อาสวานํ ปหานํ อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโวติ อยมฺปิ อาสวกฺขโยติ วุจฺจติ, ภงฺโคปิ มคฺคผลนิพฺพานานิปิ. ‘‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๓๘; วิภ. ๘๓๑) หิ ขีณากาโร อาสวกฺขโยติ วุจฺจติ. ‘‘โย อาสวานํ ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ (วิภ. ๓๕๔) เอตฺถ ภงฺโค.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජානතෝ අහං’ යනාදී තැන්හි, ‘ජානතෝ’ යනු දන්නා වූ තැනැත්තාටයි. ‘පස්සතෝ’ යනු දක්නා වූ තැනැත්තාටයි. මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙන නමුත් ශබ්ද ස්වරූපයෙන් වෙනස් වේ. එසේ වුවද, ‘ජානතෝ’ යන පදයෙන් ඥානයේ ලක්ෂණය මුල් කරගෙන පුද්ගලයා හඳුන්වයි. මන්දයත්, ඥානය දැනගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවිනි. ‘පස්සතෝ’ යන පදයෙන් ඥානයේ ප්‍රභාව (ආනුභාවය) මුල් කරගෙන පුද්ගලයා හඳුන්වයි. ඥානය දැකීමේ ආනුභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි. ඇස් ඇති පුද්ගලයෙකු ඇසින් රූප දකින්නාක් මෙන්, ඥානයෙන් යුත් පුද්ගලයා ප්‍රඥාවෙන් විවෘත වූ ධර්මයන් දකියි. ‘ආසවානං ඛයං’ යන මෙහි, ආශ්‍රවයන් ප්‍රහීණ කිරීම, නැවත නූපදනා ලෙස නැති කිරීම, ක්ෂය වූ ස්වභාවය සහ නැති බව යන මේ සියල්ලම ‘ආසවක්ඛය’ (ආශ්‍රවක්ෂය) ලෙස හැඳින්වේ. තවද, භංගය (බිඳීයාම) මෙන්ම මාර්ග, ඵල සහ නිවන් ද මෙලෙස හැඳින්වේ. ‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චේතෝවිමුත්තිං’ යනාදී තැන්හි ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ ස්වභාවය ‘ආසවක්ඛය’ ලෙස කියැවේ. ‘යෝ ආසවානං ඛයෝ වයෝ භේදෝ...’ යන තැන භංගය (බිඳීයාම) අදහස් වේ.

‘‘เสกฺขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ. (อิติวุ. ๖๒);

–

“හික්මෙන්නා වූ, සෘජු මාර්ගය අනුගමනය කරන්නා වූ සේඛ පුද්ගලයාට (ආශ්‍රව) ක්ෂය වීමේදී පළමුව ඥානය උපදියි, ඉන් අනතුරුව (අර්හත් ඵල) ප්‍රඥාව උපදියි.”

เอตฺถ มคฺโค. โส หิ อาสเว เขเปนฺโต วูปสเมนฺโต อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อาสวานํ ขโยติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ เอตฺถ ผลํ. ตญฺหิ อาสวานํ ขีณนฺเต อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อาสวานํ ขโยติ วุตฺตํ.

මෙහි මාර්ගය අදහස් වේ. එය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරමින් හා සංසිඳුවමින් උපදින බැවින් ‘ආසවක්ඛය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ආසවානං ඛයා සමණෝ හෝති’ යන මෙහි ඵලය අදහස් වේ. එය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ පසුව උපදින බැවින් ‘ආසවක්ඛය’ යැයි කියන ලදී.

‘‘อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ;

(ธ. ป. ๒๕๓) –

“ඔහුගේ ආශ්‍රවයෝ වැඩෙති, ඔහු ආශ්‍රවක්ෂය (නිවන) කෙරෙන් දුරස් වූවෙකි.”

เอตฺถ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อาคมฺม อาสวา ขียนฺติ, ตสฺมา อาสวานํ ขโยติ วุตฺตํ. อิธ ปน มคฺคผลานิ อธิปฺเปตานิ. โน อชานโต โน อปสฺสโตติ โย ปน น ชานาติ น ปสฺสติ, ตสฺส โน วทามีติ อตฺโถ. เอเตน เย อชานโต อปสฺสโตปิ สํสาราทีหิเยว สุทฺธึ วทนฺติ, เต ปฏิกฺขิตฺตา โหนฺติ. ปุริเมน ปททฺวเยน อุปาโย วุตฺโต, อิมินา อนุปายํ ปฏิเสเธติ.

මෙහි නිවන අදහස් වේ. නිවනට පැමිණීමෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වන බැවින් එය ‘ආසවක්ඛය’ යැයි කියන ලදී. මෙහිදී නම් මාර්ග හා ඵලයන් අදහස් කෙරේ. ‘නෝ අජානතෝ නෝ අපස්සතෝ’ යනු යමෙකු නොදන්නේ නම්, නොදකින්නේ නම් ඔහුට (ආශ්‍රවක්ෂය වන බව) මම නොකියමි යන්නයි. මෙයින්, නොදැන හා නොදැක සංසාරය හරහාම පිරිසිදු වීමක් සිදුවන බව පවසන්නන්ගේ වාද ප්‍රතික්ෂේප වේ. මුල් පද දෙකෙන් (දන්නා හා දක්නා) නිවැරදි උපක්‍රමය පවසා ඇති අතර, මෙම පදයෙන් වැරදි උපක්‍රමයන් වළක්වනු ලැබේ.

อิทานิ ยํ ชานโต อาสวานํ ขโย โหติ, ตํ ทสฺเสตุกาโม กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโตติ ปุจฺฉํ อารภิ. ตตฺถ ชานนา พหุวิธา. ทพฺพชาติโก เอว หิ โกจิ ภิกฺขุ ฉตฺตํ กาตุํ ชานาติ, โกจิ จีวราทีนํ อญฺญตรํ, ตสฺส อีทิสานิ กมฺมานิ วตฺตสีเส ฐตฺวา กโรนฺตสฺส สา [Pg.50] ชานนา สคฺคมคฺคผลานํ ปทฏฺฐานํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. โย ปน สาสเน ปพฺพชิตฺวา เวชฺชกมฺมาทีนิ กาตุํ ชานาติ, ตสฺเสวํ ชานโต อาสวา วฑฺฒนฺติเยว. ตสฺมา ยํ ชานโต ปสฺสโต จ อาสวานํ ขโย โหติ, ตเทว ทสฺเสนฺโต อิติ รูปนฺติอาทิมาห. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโตติ เอวํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ ชานนฺตสฺส. อาสวานํ ขโย โหตีติ อาสวานํ ขยนฺเต ชาตตฺตา ‘‘อาสวานํ ขโย’’ติ ลทฺธนามํ อรหตฺตํ โหติ.

දැන්, යමෙකු කුමක් දන්නා විට ආශ්‍රවක්ෂය වේදැයි පෙන්වීමට කැමති වූ භගවත්හු, ‘මහණෙනි, කුමක් දන්නා විටද?’ යන ප්‍රශ්නය ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘දැනීම’ බොහෝ ආකාර වේ. යම් භික්ෂුවක් කුඩයක් තැනීමට දන්නේ නම් හෝ සිවුරු මැසීමට දන්නේ නම්, වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා ඒවා කරන්නා වූ ඒ භික්ෂුවගේ එම දැනීම දෙව්ලොවට, මගඵලවලට හේතු නොවේ යැයි පැවසිය නොහැක. (එය පාරමිතාවක් විය හැක). එහෙත් යමෙකු ශාසනයෙහි පැවිදි වී වෙදකම් ආදිය කිරීමට දන්නේ නම්, එය දන්නා වූ ඔහුට ආශ්‍රවයන් වැඩෙන්නේමය. එබැවින් යමක් දැනීමෙන් හා දැකීමෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වේද, එයම පෙන්වීමට ‘ඉති රූපං’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ ජානතෝ’ යනු පඤ්චස්කන්ධයේ උදය-වැය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) මෙසේ දන්නා තැනැත්තාටයි. ‘ආසවානං ඛයෝ හෝති’ යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම අවසානයේ උපදින බැවින් ‘ආසවක්ඛය’ යන නම ලත් අර්හත් ඵලය සිදුවේ යන්නයි.

เอวํ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวา อิทานิ ขีณาสวสฺส อาคมนียํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ ทสฺเสตุํ ยมฺปิสฺส ตํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ขยสฺมึ ขเยญาณนฺติ อาสวกฺขยสงฺขาเต อรหตฺตผเล ปฏิลทฺเธ สติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ตญฺหิ อรหตฺตผลสงฺขาเต ขยสฺมึ ปฐมวารํ อุปฺปนฺเน ปจฺฉา อุปฺปนฺนตฺตา ขเยญาณนฺติ วุจฺจติ. สอุปนิสนฺติ สการณํ สปฺปจฺจยํ. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. สา หิสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ อิโต ปเรสุปิ ลพฺภมานวเสน ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ.

මෙසේ අර්හත් ඵලය මුදුන් පමුණුවමින් දේශනාව අවසන් කොට, දැන් ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේට මග පෑදූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දැක්වීමට ‘යම්පිස්ස තං භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ඛයස්මිං ඛයේඤාණං’ යනු ආශ්‍රවක්ෂය නම් වූ අර්හත් ඵලය ලැබුණු පසු ඇතිවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. එය අර්හත් ඵල නම් වූ ආශ්‍රව ක්ෂය වීම පළමු වරට ඇති වූ විට, පසුව උපදින බැවින් ‘ඛයේඤාණං’ (ක්ෂය වීම පිළිබඳ ඥානය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සඋපනිසං’ යනු හේතු සහිත, ප්‍රත්‍ය සහිත බවයි. ‘විමුත්ති’ යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. එය මේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. මෙලෙස මින් ඉදිරියට ඇති පදයන්හි ද අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ප්‍රත්‍ය භාවය තේරුම් ගත යුතුය.

วิราโคติ มคฺโค. โส หิ กิเลเส วิราเชนฺโต เขเปนฺโต อุปฺปนฺโน, ตสฺมา วิราโคติ วุจฺจติ. นิพฺพิทาติ นิพฺพิทาญาณํ. เอเตน พลววิปสฺสนํ ทสฺเสติ. พลววิปสฺสนาติ ภยตูปฏฺฐาเน ญาณํ อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ยถาสภาวชานนสงฺขาตํ ทสฺสนํ. เอเตน ตรุณวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. ตรุณวิปสฺสนา หิ พลววิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. ตรุณวิปสฺสนาติ สงฺขารปริจฺเฉเท ญาณํ กงฺขาวิตรเณ ญาณํ สมฺมสเน ญาณํ มคฺคามคฺเค ญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. สมาธีติ ปาทกชฺฌานสมาธิ. โส หิ ตรุณวิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. สุขนฺติ อปฺปนาย ปุพฺพภาคสุขํ. ตญฺหิ ปาทกชฺฌานสฺส ปจฺจโย โหติ. ปสฺสทฺธีติ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิ. สา หิ อปฺปนาปุพฺพภาคสฺส สุขสฺส ปจฺจโย โหติ. ปีตีติ พลวปีติ. สา หิ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ปจฺจโย โหติ. ปาโมชฺชนฺติ ทุพฺพลปีติ. สา หิ พลวปีติยา ปจฺจโย โหติ. สทฺธาติ อปราปรํ อุปฺปชฺชนสทฺธา. สา หิ ทุพฺพลปีติยา ปจฺจโย โหติ. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ. ตญฺหิ อปราปรสทฺธาย ปจฺจโย โหติ. ชาตีติ สวิการา ขนฺธชาติ[Pg.51]. สา หิ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปจฺจโย โหติ. ภโวติ กมฺมภโว. (โส หิ สวิการาย ชาติยา ปจฺจโย โหติ.) เอเตนุปาเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ.

'විරාගය' යනු මාර්ගයයි. එම මාර්ගය කෙලෙස් පහකරමින් සහ ක්ෂය කරමින් උපදින බැවින් 'විරාගය' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිබ්බිදා' යනු නිබ්බිදා ඤාණයයි. මෙයින් 'බලව විපස්සනාව' (ප්‍රබල විදර්ශනාඥානය) දක්වනු ලැබේ. බලව විපස්සනාව යනු භයතුපට්ඨාන ඤාණය, ආදීනවානුපස්සනා ඤාණය, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණය සහ සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණය යන ඤාණ සතරට නමකි. 'යථාභූතඤාණදස්සනය' යනු යථා ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම සංඛ්‍යාත ඥාන දර්ශනයයි. මෙයින් 'තරුණ විපස්සනාව' දක්වනු ලැබේ. මන්ද, තරුණ විපස්සනාව බලව විපස්සනාවට ප්‍රත්‍යය වන බැවිනි. 'තරුණ විපස්සනාව' යනු සංඛාරපරිච්ඡේද ඤාණය, කංඛාවිතරණ ඤාණය, සම්මසන ඤාණය සහ මග්ගාමග්ගඤාණදස්සන ඤාණය යන ඥාන සතරට නමකි. 'සමාධිය' යනු පාදක ධ්‍යාන සමාධියයි. එය තරුණ විපස්සනාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'සැපය' (සුඛය) යනු අර්පණාවට පූර්වභාගයෙහි ඇති වන උපචාර ධ්‍යානගත සැපයයි. එය පාදක ධ්‍යානයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'පස්සද්ධිය' යනු කාමච්ඡන්දාදී කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳීමයි. එය අර්පණාවට පූර්වභාගයෙහි ඇති වන සැපයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'පීතිය' යනු ප්‍රබල පීතියයි (ඵරණ පීතිය). එය කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳීම වන පස්සද්ධියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'පාමොජ්ජය' යනු දුබල පීතියයි. එය ප්‍රබල පීතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ශ්‍රද්ධාව' යනු නැවත නැවත උපදින ශ්‍රද්ධාවයි. එය දුබල පීතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'දුක්ඛය' යනු වට්ට දුක්ඛය හෙවත් සංසාර දුකයි. එය නැවත නැවත උපදින ශ්‍රද්ධාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ජාතිය' යනු විපර්යාසයට භාජනය වන ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීමයි. එය සංසාර දුකට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'භවය' යනු කර්ම භවයයි. (එය වෙනස් වන ස්වභාවය ඇති ජාතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි.) මේ අයුරින් සෙසු පදයන් ද තේරුම් ගත යුතුය.

ถุลฺลผุสิตเกติ มหาผุสิตเก. ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาติ เอตฺถ กนฺทรํ นาม ‘ก’นฺติลทฺธนาเมน อุทเกน ทาริโต อุทกภินฺโน ปพฺพตปเทโส, โย ‘‘นิตมฺโพ’’ติปิ ‘‘นทีกุญฺโฉ’’ติปิ วุจฺจติ. ปทรํ นาม อฏฺฐมาเส เทเว อวสฺสนฺเต ผลิโต ภูมิปฺปเทโส. สาขาติ กุสุมฺภคามินิโย ขุทฺทกมาติกาโย. กุโสพฺภาติ ขุทฺทกอาวาฏา. มหาโสพฺภาติ มหาอาวาฏา. กุนฺนทิโยติ ขุทฺทกนทิโย. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตา. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชูปนิสา สงฺขาราติอาทีสุ อวิชฺชา ปพฺพโตติ ทฏฺฐพฺพา. อภิสงฺขารา เมโฆติ, วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ กนฺทราทโยติ, วิมุตฺติ สาคโรติ.

'ථුල්ලඵුසිතකේ' යනු මහා වැහි බිංදු ඇති කල්හිය. 'පබ්බතකන්දරපදරසාඛා' යන්නෙහි 'කන්දර' යනු ජලයෙන් හෑරී ගිය පර්වත ප්‍රදේශයයි. එයට 'නිටම්බ' කියා ද 'නදීකුඤ්ඡ' කියා ද කියනු ලැබේ. 'පදර' යනු අටමසක් වැසි නොලැබී පවතින විට පිපිරී යන භූමි ප්‍රදේශයයි. 'සාඛා' යනු කුඩා වළවල් කරා ජලය ගලා යන කුඩා ඇළ වේලි ය. 'කුසොබ්භ' යනු කුඩා වළවල් ය. 'මහාසොබ්භ' යනු විශාල වළවල් ය. 'කුන්නදියෝ' යනු කුඩා ගංගා ය. 'මහානදියෝ' යනු ගංගා, යමුනා ආදී මහා ගංගාවෝ ය. මහණෙනි, එලෙසම 'අවිජ්ජූපනිසා සංඛාරා' ආදී තැන්වල 'අවිද්‍යාව' පර්වතයක් ලෙස ද, 'අභිසංස්කාරයන්' වලාකුළක් ලෙස ද, 'විඤ්ඤාණය' ඇතුළු සංසාර වෘත්තය කන්දර ආදිය ලෙස ද, 'විමුක්තිය' සාගරය ලෙස ද දත යුතුය.

ยถา ปพฺพตมตฺถเก เทโว วสฺสิตฺวา ปพฺพตกนฺทราทีนิ ปูเรนฺโต อนุปุพฺเพน มหาสมุทฺทํ สาครํ ปูเรติ, เอวํ อวิชฺชาปพฺพตมตฺถเก ตาว อภิสงฺขารเมฆสฺส วสฺสนํ เวทิตพฺพํ. อสฺสุตวา หิ พาลปุถุชฺชโน อวิชฺชาย อญฺญาณี หุตฺวา ตณฺหาย อภิลาสํ กตฺวา กุสลากุสลกมฺมํ อายูหติ, ตํ กุสลากุสลกมฺมํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, ปฏิสนฺธิวิญฺญาณาทีนิ นามรูปาทีนํ. อิติ ปพฺพตมตฺถเก วุฏฺฐเทวสฺส กนฺทราทโย ปูเรตฺวา มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตกาโล วิย อวิชฺชาปพฺพตมตฺถเก วุฏฺฐสฺส อภิสงฺขารเมฆสฺส ปรมฺปรปจฺจยตาย อนุปุพฺเพน วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ ปูเรตฺวา ฐิตกาโล. พุทฺธวจนํ ปน ปาฬิยํ อคหิตมฺปิ ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ, อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วเสน คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. ยา หิ ตสฺส กุลเคเห นิพฺพตฺติ, สา กมฺมภวปจฺจยา สวิการา ชาติ นาม. โส พุทฺธานํ วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภาวํ อาคมฺม วฏฺฏโทสทีปกํ ลกฺขณาหฏํ ธมฺมกถํ สุตฺวา วฏฺฏวเสน ปีฬิโต โหติ, เอวมสฺส สวิการา ขนฺธชาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปจฺจโย โหติ. โส วฏฺฏทุกฺเขน ปีฬิโต อปราปรํ สทฺธํ ชเนตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, เอวมสฺส วฏฺฏทุกฺขํ อปราปรสทฺธาย ปจฺจโย โหติ. โส ปพฺพชฺชามตฺเตเนว อสนฺตุฏฺโฐ อูนปญฺจวสฺสกาเล นิสฺสยํ [Pg.52] คเหตฺวา วตฺตปฏิปตฺตึ ปูเรนฺโต ทฺเวมาติกา ปคุณํ กตฺวา กมฺมากมฺมํ อุคฺคเหตฺวา ยาว อรหตฺตา นิชฺชฏํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนฺโต ปถวีกสิณาทีสุ กมฺมํ อารภติ, ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย ทุพฺพลปีติ อุปฺปชฺชติ. ตทสฺส สทฺธูปนิสํ ปาโมชฺชํ, ตํ พลวปีติยา ปจฺจโย โหติ. พลวปีติ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา, สา อปฺปนาปุพฺพภาคสุขสฺส, ตํ สุขํ ปาทกชฺฌานสมาธิสฺส. โส สมาธินา จิตฺตกลฺลตํ ชเนตฺวา ตรุณวิปสฺสนาย กมฺมํ กโรติ. อิจฺจสฺส ปาทกชฺฌานสมาธิ ตรุณวิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ, ตรุณวิปสฺสนา พลววิปสฺสนาย, พลววิปสฺสนา มคฺคสฺส, มคฺโค ผลวิมุตฺติยา, ผลวิมุตฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺสาติ. เอวํ เทวสฺส อนุปุพฺเพน สาครํ ปูเรตฺวา ฐิตกาโล วิย ขีณาสวสฺส วิมุตฺติสาครํ ปูเรตฺวา ฐิตกาโล เวทิตพฺโพติ. ตติยํ.

යම් සේ පර්වත මුදුනක වැසි වැස පර්වත කන්දර ආදිය පුරවා අනුපිළිවෙලින් මහා සාගරය පුරවන්නේ ද, එසේම අවිද්‍යාව නමැති පර්වත මුදුනෙහි පළමුව අභිසංස්කාර නමැති වැස්ස වැසීම ගැන දත යුතුය. ඇසූ පිරූ තැන් නැති අඥාන පෘථග්ජනයා අවිද්‍යාව නිසා මෝහයට පත්ව තෘෂ්ණාවෙන් යුතුව කුසල් අකුසල් කර්ම රැස් කරයි. එම කුසල් අකුසල් කර්මයන් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය නාමරූපයන්ට ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ පර්වත මුදුනෙහි වැසි ජලය කන්දර ආදිය පුරවා මහා සාගරය දක්වා ගලා ගොස් පවතින කලක් මෙන්, අවිද්‍යාව නමැති පර්වත මුදුනෙහි අභිසංස්කාර නමැති වැසි වැස පරම්පරා ප්‍රත්‍යය භාවයෙන් අනුපිළිවෙලින් විඤ්ඤාණාදී වෘත්ත ධර්මයන් පුරවා පවතින කාලය දත යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාවෙහි මේ සූත්‍ර පාඨයෙහි සෘජුව සඳහන් නොවුණ ද, 'මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ලොව උපදිති, ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වෙති' යන පාඨයේ අනුසාරයෙන් මෙය දත යුතුය. යම් කිසිවෙක් කුලගෙයක උපදියි ද, එය කර්ම භවය ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන ජාතිය නම්‍ වේ. ඔහු බුදුවරයන් වහන්සේ නමකගෙන් හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෙකුගෙන් හෝ සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කොට, සංසාරයේ දෝෂයන් දක්වන ත්‍රිලක්ෂණය සහිත ධර්ම කතාව අසා සංසාර දුකෙන් පීඩිත වෙයි. මෙසේ ඔහුගේ ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීම සංසාර දුකට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඔහු සංසාර දුකෙන් පීඩිතව නැවත නැවත ශ්‍රද්ධාව උපදවා ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වෙයි. මෙසේ සංසාර දුක ශ්‍රද්ධාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඔහු පැවිදි වූ පමණින් සතුටු නොවී, පස් වසක් නොපිරුණු කාලයේදී නිශ්ශය ගෙන වත්පිළිවෙත් පුරමින්, උභය ප්‍රාතිමෝක්ෂය ප්‍රගුණ කර, විනය නීති උගෙන, අර්හත්වය තෙක් සැකය දුරු කරනු පිණිස තමාට ගැළපෙන කමටහනක් ගෙන ආරණ්‍යගතව වාසය කරමින් පඨවී කසිණ ආදී කර්මස්ථානයන්හි නිරත වෙයි. ඔහු එම කමටහන ඇසුරු කොට භාවනා කරන විට දුබල පීතිය උපදියි. එවිට ඔහුට ශ්‍රද්ධාව මුල් වූ පාමොජ්ජය උපදියි. එම පාමොජ්ජය ප්‍රබල පීතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ප්‍රබල පීතිය පස්සද්ධියට ද, පස්සද්ධිය අර්පණා පූර්වභාග සැපයට ද, එම සැපය පාදක ධ්‍යාන සමාධියට ද ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඔහු සමාධියෙන් සිතේ ප්‍රභාස්වර බව උපදවා තරුණ විපස්සනාවෙන් භාවනා කරයි. මෙලෙස ඔහුට පාදක ධ්‍යාන සමාධිය තරුණ විපස්සනාවට ද, තරුණ විපස්සනාව බලව විපස්සනාවට ද, බලව විපස්සනාව මාර්ගයට ද, මාර්ගය ඵල විමුක්තියට ද, ඵල විමුක්තිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයට ද ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ වැසි ජලය අනුපිළිවෙලින් සාගරය පුරවා පවතින කලක් මෙන්, ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේට විමුක්ති සාගරය පුරවා පවතින කාලය දත යුතුය. තෙවන සූත්‍රය නිම විය.

๔. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

4. අන්‍යතිත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๔. จตุตฺเถ ปาวิสีติ ปวิฏฺโฐ. โส จ น ตาว ปวิฏฺโฐ, ‘‘ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺตตฺตา ปน เอวํ วุตฺโต. ยถา กึ? ยถา ‘‘คามํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺตปุริโส ตํ คามํ อปฺปตฺโตปิ ‘‘กหํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ วุตฺเต ‘‘คามํ คโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ. อติปฺปโคติ ตทา กิร เถรสฺส อติปฺปโคเยว นิกฺขนฺตทิวโส อโหสิ, อติปฺปโคเยว นิกฺขนฺตภิกฺขู โพธิยงฺคเณ เจติยงฺคเณ นิวาสนปารุปนฏฺฐาเนติ อิเมสุ ฐาเนสุ ยาว ภิกฺขาจารเวลา โหติ, ตาว ปปญฺจํ กโรนฺติ. เถรสฺส ปน ‘‘ยาว ภิกฺขาจารเวลา โหติ, ตาว ปริพฺพาชเกหิ สทฺธึ เอกทฺเวกถาวาเร กริสฺสามี’’ติ จินฺตยโต ยํนูนาหนฺติ เอตทโหสิ. ปริพฺพาชกานํ อาราโมติ โส กิร อาราโม ทกฺขิณทฺวารสฺส จ เวฬุวนสฺส จ อนฺตรา อโหสิ. อิธาติ อิเมสุ จตูสุ วาเทสุ. กึวาที กิมกฺขายีติ กึ วทติ กึ อาจิกฺขติ, กึ เอตฺถ สมณสฺส โคตมสฺส ทสฺสนนฺติ ปุจฺฉนฺติ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากเรยฺยามาติ, โภตา โคตเมน ยํ วุตฺตํ การณํ, ตสฺส อนุการณํ กเถยฺยาม. สหธมฺมิโก วาทานุปาโตติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทานุปาโต วาทปฺปวตฺติ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กถํ นาคจฺเฉยฺย? อิทํ วุตฺตํ โหติ – กถํ สพฺพากาเรนปิ สมณสฺส โคตมสฺส วาเท คารยฺหํ การณํ น ภเวยฺยาติ?

24. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි ‘පාවිසි’ (පැමිණියේය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පිඬු සිඟා වැඩියේ යන්නයි. උන්වහන්සේ තවමත් නගරයට ඇතුළු නොවූවද, ‘නගරයට පිවිසෙන්නෙමි’ යි (ආරාමයෙන්) නික්මුණු බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. ඒ කෙසේ ද යත්? ‘ගමට යන්නෙමි’ යි නික්මුණු පුරුෂයෙකු, ඒ ගමට තවම ළඟා වී නැති නමුත් ‘මොහු කොහිද’ යැයි ඇසූ විට ‘ගමට ගියේය’ යි පවසන්නාක් මෙනි. ‘අතිප්පගෝ’ (ඉතා වේලාසනින්) යනු, එදින ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ සාමාන්‍ය පිඬු සිඟා වඩින වේලාවට වඩා ඉතා උදෑසනින් නික්මුණු දිනයක් වූ බැවිනි. ඉතා උදෑසනින් නික්මුණු භික්ෂූහු බෝධි මළුවෙහි හෝ චෛත්‍ය මළුවෙහි හෝ සිවුරු සකස් කරන ස්ථානවල පිඬු සිඟා වඩින වේලාව පැමිණෙන තෙක් කල් ගත කරති. එහෙත් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේට ‘පිඬු සිඟා වඩින වේලාව එළඹෙන තෙක් පරිබ්‍රාජකයන් සමඟ ධර්ම කථාවක යෙදෙන්නෙමි’ යි යන සිතුවිල්ල ඇති විය. ‘පරිබ්බාජකානං ආරාමෝ’ යනු, එම ආරාමය දකුණු දොරටුවටත් වේළුවනයටත් අතර පිහිටා තිබුණකි. ‘ඉධ’ යනු, මෙම වාද හතර තුළ යන්නයි. ‘කිංවාදී කිමක්ඛායී’ යනු, කුමක් පවසන්නේ ද, කුමක් දේශනා කරන්නේ ද, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ දැක්ම කුමක් ද යන්න ඔවුන් විමසයි. ‘ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යාම’ යනු, භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් යම් කරුණක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, අප ඒ කරුණට අනුකූලව කරුණු දක්වන්නෙමු යන්නයි. ‘සහධම්මිකෝ වාදානුපාතෝ’ යනු, අනුන් විසින් දක්වන ලද කරුණට අනුව සාධාරණ හේතු සහිතව ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ වාදයට (දර්ශනයට) අනුව පවසන විට, ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගර්හා කළ හැකි කිසිදු සුළු හෝ කරුණක් කෙසේ නම් ඇති වේද? මෙයින් අදහස් කරන්නේ, කිසිදු ආකාරයකින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ වාදයෙහි දෝෂාරෝපණය කළ හැකි කරුණක් කෙසේ නම් නොවන්නේ ද යන්නයි.

อิติ [Pg.53] วทนฺติ ผสฺสปจฺจยา ทุกฺขนฺติ เอวํ วทนฺโตติ อตฺโถ. ตตฺราติ เตสุ จตูสุ วาเทสุ. เต วต อญฺญตฺร ผสฺสาติ อิทํ ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ ปฏิญฺญาย สาธกวจนํ. ยสฺมา หิ น วินา ผสฺเสน ทุกฺขปฏิสํเวทนา อตฺถิ, ตสฺมา ชานิตพฺพเมตํ ยถา ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

‘ඉති වදන්ති ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති’ යනු ‘ඵස්සය (ස්පර්ශය) ප්‍රත්‍ය කොට දුක උපදියි’ යනුවෙන් පවසන්නා වූ යන්නයි. ‘තත්‍ර’ යනු එම වාද හතර තුළ යන්නයි. ‘තේ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා’ යනු ‘එය ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට ඇති වූවකි’ යන පිළිගැනීම තහවුරු කරන වචනයකි. මන්ද යත්, ස්පර්ශයෙන් තොරව දුක් විඳීමක් නොමැති බැවින්, එම වාදයන් පවා ‘ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට ඇති වූවක්’ ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

สาธุ, สาธุ, อานนฺทาติ อยํ สาธุกาโร สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺโน, อานนฺทตฺเถเรน ปน สทฺธึ ภควา อามนฺเตสิ. เอกมิทาหนฺติ เอตฺถ อิธาติ นิปาตมตฺตํ, เอกํ สมยนฺติ อตฺโถ. อิทํ วจนํ ‘‘น เกวลํ สาริปุตฺโตว ราชคหํ ปวิฏฺโฐ, อหมฺปิ ปาวิสึ. น เกวลญฺจ ตสฺเสวายํ วิตกฺโก อุปฺปนฺโน, มยฺหมฺปิ อุปฺปชฺชิ. น เกวลญฺจ ตสฺเสว สา ติตฺถิเยหิ สทฺธึ กถา ชาตา, มยฺหมฺปิ ชาตปุพฺพา’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

‘සාධු සාධු ආනන්ද’ යන්න ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද සාධුකාරයකි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් වහන්සේ සමඟ ඒ පිළිබඳව සාකච්ඡා කළහ. ‘ඒකමිදාහං’ යන්නෙහි ‘ඉධ’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. ‘එක් සමයෙක්හි’ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ පමණක් නොව, මම ද රජගහ නුවරට පිවිසුණෙමි. උන්වහන්සේට පමණක් නොව, මට ද මෙම සිතුවිල්ල ඇති විය. උන්වහන්සේට පමණක් නොව, මට ද මීට පෙර පරිබ්‍රාජකයන් සමඟ මෙවැනි සාකච්ඡා ඇති වී තිබේ’ යන්න පෙන්වා දීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දේශනා කළහ.

อจฺฉริยํ อพฺภุตนฺติ อุภยมฺเปตํ วิมฺหยทีปนเมว. วจนตฺโถ ปเนตฺถ อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อจฺฉริยํ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. เอเกน ปเทนาติ ‘‘ผสฺสปจฺจยา ทุกฺข’’นฺติ อิมินา เอเกน ปเทน. เอเตน หิ สพฺพวาทานํ ปฏิกฺเขปตฺโถ วุตฺโต. เอเสวตฺโถติ เอโสเยว ผสฺสปจฺจยา ทุกฺขนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทตฺโถ. ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาตูติ ตญฺเญเวตฺถ อุปฏฺฐาตุ. อิทานิ เถโร ชรามรณาทิกาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาย ตํ อตฺถคมฺภีรญฺเจว คมฺภีราวภาสญฺจ กโรนฺโต สเจ มํ, ภนฺเตติอาทึ วตฺวา ยํมูลกา กถา อุปฺปนฺนา, ตเทว ปทํ คเหตฺวา วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต ฉนฺนํตฺเววาติอาทิมาห. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. จตุตฺถํ.

‘අච්ඡරියං අබ්භුතං’ යන වචන දෙකම පුදුමය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යෙදේ. මෙහි වචනාර්ථය නම්, අතින් අසුරු ගැසීමට තරම් සුදුසු දෙය ‘අච්ඡරිය’ (ආශ්චර්ය) වන අතර, පෙර නොවූ විරූ ලෙස සිදු වූ දෙය ‘අබ්භුත’ (අද්භූත) වේ. ‘ඒකේන පදේන’ යනු ‘ඵස්සපච්චයා දුක්ඛං’ යන මේ එක් පදයකින් යන අර්ථයයි. මෙම පදයෙන් සියලු වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. ‘ඒසේවත්තො’ යනු ‘ඵස්සපච්චයා දුක්ඛං’ යන මෙයම ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද අර්ථය බවයි. ‘තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිබාතූ’ යනු එයම ඔබට මෙහිදී වැටහේවා (වැටහිය යුතුය) යන්නයි. ඉන්පසු ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජරා මරණ ආදී ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද දේශනාව මඟින් එහි අර්ථ ගැඹුරු බව හා එහි ගැඹුරු ස්වභාවය දක්වමින්, ‘ස්වාමීනි, ඉදින් මගෙන් මෙසේ ඇසුවහොත්’ යනාදී වශයෙන් පවසා, යම් ස්පර්ශයක් මුල් කොට මෙම කථාව උපන්නේ ද, එම ස්පර්ශ පදයම ගෙන විවට්ටය (නිවන) පෙන්වා දීම පිණිස ‘ඡන්නං ත්වේව’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කළහ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. හතරවැනි සූත්‍රය නිමා විය.

๕. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

5. භූමිජ සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๕-๒๖. ปญฺจเม ภูมิโชติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เสสมิธาปิ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ยสฺมา อิทํ สุขทุกฺขํ น เกวลํ ผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, กาเยนปิ กริยมานํ กรียติ, วาจายปิ มนสาปิ, อตฺตนาปิ กริยมานํ กรียติ, ปเรนปิ กริยมานํ กรียติ, สมฺปชาเนนปิ กริยมานํ กรียติ, อสมฺปชาเนนปิ, ตสฺมา ตสฺส อปรมฺปิ ปจฺจยวิเสสํ ทสฺเสตุํ กาเย วา หานนฺท, สตีติอาทิมาห. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายทฺวาเร อุปฺปนฺนเจตนาเหตุ. วจีสญฺเจตนามโนสญฺเจตนาสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ กายทฺวาเร กามาวจรกุสลากุสลวเสน [Pg.54] วีสติ เจตนา ลพฺภนฺติ, ตถา วจีทฺวาเร. มโนทฺวาเร นวหิ รูปารูปเจตนาหิ สทฺธึ เอกูนตึสาติ ตีสุ ทฺวาเรสุ เอกูนสตฺตติ เจตนา โหนฺติ, ตปฺปจฺจยํ วิปากสุขทุกฺขํ ทสฺสิตํ. อวิชฺชาปจฺจยา จาติ อิทํ ตาปิ เจตนา อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ตํ ยถาวุตฺตเจตนาเภทํ กายสงฺขารญฺเจว วจีสงฺขารญฺจ มโนสงฺขารญฺจ ปเรหิ อนุสฺสาหิโต สามํ อสงฺขาริกจิตฺเตน กโรติ, ปเรหิ การิยมาโน สสงฺขาริกจิตฺเตนาปิ กโรติ, ‘‘อิทํ นาม กมฺมํ กโรติ, ตสฺส เอวรูโป นาม วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ, เอวํ กมฺมญฺจ วิปากญฺจ ชานนฺโตปิ กโรติ, มาตาปิตูสุ เจติยวนฺทนาทีนิ กโรนฺเตสุ อนุกโรนฺตา ทารกา วิย เกวลํ กมฺมเมว ชานนฺโต ‘‘อิมสฺส ปน กมฺมสฺส อยํ วิปาโก’’ติ วิปากํ อชานนฺโตปิ กโรติ, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ สามํ วา ตํ, อานนฺท, กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรตีติอาทิ วุตฺตํ.

25-26. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘භූමිජ’ යනු එම ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ නාමයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස ද පූර්ව සූත්‍රයෙහි සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම්: මෙම සුඛ-දුක්ඛයන් හුදෙක් ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොටම පමණක් උපදින්නේ නොවේ. කයින් කරනු ලබන කර්ම මඟින් ද, වචනයෙන් හා සිතින් කරනු ලබන කර්ම මඟින් ද සිදු වේ. තමා විසින්ම කරනු ලබන දේ මඟින් ද, අනුන් ලවා කරවනු ලබන දේ මඟින් ද, දැනුවත්ව කරනු ලබන දේ මඟින් ද, නොදැනුවත්ව කරනු ලබන දේ මඟින් ද සිදු වේ. එබැවින් එහි අනෙක් ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් පෙන්වා දීම පිණිස ‘කායේ වා හානන්ද සති’ යනාදිය දේශනා කරන ලදී. ‘කායසඤ්චේතනාහේතු’ යනු කාය ද්වාරයෙහි උපන් චේතනාව හේතුවෙන් යන්නයි. වාග් සඤ්චේතනා හා මනෝ සඤ්චේතනාවන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහිදී කාය ද්වාරයෙහි කාමාවචර කුසල් අකුසල් වශයෙන් චේතනා විස්සක් (20) ලැබේ. වාග් ද්වාරයෙහි ද එසේමය. මනෝ ද්වාරයෙහි රූපාවචර හා අරූපාවචර චේතනා නවය (9) සමඟින් විසි නවයක් (29) ලැබේ. මෙසේ ද්වාර තුනෙහි චේතනා හැට නවයක් (69) වන අතර, ඒවා ප්‍රත්‍ය කොට ඇති වන විපාක සුඛ-දුක්ඛයන් පෙන්වා දෙන ලදී. ‘අවිජ්ජාපච්චයා ච’ යන්නෙන් එම චේතනාවන් ද අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොටම උපදින බව දක්වා ඇත. තවද, ඉහත කී චේතනා සහිත වූ කාය සංඛාර, වාග් සංඛාර හා මනෝ සංඛාරයන්, අනුන්ගේ මෙහෙයවීමක් නැතිව තමා විසින්ම අසංඛාරික සිතින් කරයි ද, අනුන් ලවා කරවන විට සසංඛාරික සිතින් කරයි ද, ‘මෙම කර්මය කළහොත් මෙවැනි විපාකයක් ලැබේ’ යැයි කර්මය හා විපාකය දැනගෙන කරයි ද, එසේත් නැතිනම් මව්පියන් චෛත්‍ය වැඳීම ආදිය කරන විට ඔවුන් අනුකරණය කරන දරුවන් මෙන් හුදෙක් කර්මය පමණක් දැනගෙන ‘මේ කර්මයට මෙවැනි විපාකයක් ලැබේ’ යැයි විපාකය නොදැන කරයි ද, ඒ සියල්ල පෙන්වා දීම පිණිස ‘සාමං වා තං ආනන්ද කායසංඛාරං අභිසංඛරෝති’ යනාදිය දේශනා කරන ලදී.

อิเมสุ, อานนฺท, ธมฺเมสูติ เย อิเม ‘‘สามํ วา ตํ, อานนฺท, กายสงฺขาร’’นฺติอาทีสุ จตูสุ ฐาเนสุ วุตฺตา ฉสตฺตติ ทฺเวสตา เจตนาธมฺมา, อิเมสุ ธมฺเมสุ อวิชฺชา อุปนิสฺสยโกฏิยา อนุปติตา. สพฺเพปิ หิ เต ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต อวิชฺชาย ตฺเววาติอาทิมาห. โส กาโย น โหตีติ ยสฺมึ กาเย สติ กายสญฺเจตนาปจฺจยํ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, โส กาโย น โหติ. วาจามเนสุปิ เอเสว นโย. อปิจ กาโยติ เจตนากาโย, วาจาปิ เจตนาวาจา, มโนปิ กมฺมมโนเยว. ทฺวารกาโย วา กาโย. วาจามเนสุปิ เอเสว นโย. ขีณาสโว เจติยํ วนฺทติ, ธมฺมํ ภณติ, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, กถมสฺส กายาทโย น โหนฺตีติ? อวิปากตฺตา. ขีณาสเวน หิ กตํ กมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ. อวิปากํ หุตฺวา กิริยามตฺเต ติฏฺฐติ, เตนสฺส เต กายาทโย น โหนฺตีติ วุตฺตํ.

“ආනන්දය, මේ ධර්මයන්හි” යනු “තමා විසින්ම හෝ ආනන්දය, ඒ කාය සංස්කාරය” යනාදී ස්ථාන හතරක දේශනා කරන ලද දෙසිය හැත්තෑ හය (276) ක් වූ චේතනා ධර්මයන් කෙරෙහි අවිද්‍යාව උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් බැඳී පවතී. ඒ සියලු චේතනාවෝ “අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා” යන පදයෙහිම සංග්‍රහ වෙති. දැන් විවර්තය (නිවන) දක්වනු පිණිස “අවිජ්ජාය ත්වේව” යනාදිය වදාළ සේක. “ඒ කය නොවේ” යනු යම් කයක් ඇති කල්හි කාය සංචේතනා හේතුවෙන් අධ්‍යාත්මිකව සැප දුක් උපදී ද, (රහතන් වහන්සේට) ඒ කය නැත. වචනය හා සිත සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තවද “කය” යනු චේතනා කායයි, “වචනය” යනු චේතනා වාචායි, “සිත” යනු කර්ම මනසයි. එසේත් නැතිනම් ද්වාර වශයෙන් පවතින කය “කාය” නම් වේ. වචනය හා සිත සම්බන්ධයෙන් ද මෙයම ක්‍රමයයි. රහතන් වහන්සේ චෛත්‍ය වඳිති, දහම් දෙසති, කමටහන් මනසිකාර කරති, එසේ නම් උන්වහන්සේට කායාදිය නැත්තේ කෙසේදැයි විමසන්නේ නම්? එය විපාක නොදෙන බැවිනි. රහතන් වහන්සේ කරන කර්මය කුසල් හෝ අකුසල් නොවේ. එය විපාක රහිතව ක්‍රියා මාත්‍රයක්ව පවතී. එබැවින් උන්වහන්සේට ඒ (විපාක දෙන) කායාදිය නැතැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

เขตฺตํ ตํ น โหตีติอาทีสุปิ วิรุหนฏฺเฐน ตํ เขตฺตํ น โหติ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ น โหติ, ปจฺจยฏฺเฐน อายตนํ น โหติ, การณฏฺเฐน อธิกรณํ น โหติ. สญฺเจตนามูลกญฺหิ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ [Pg.55] อุปฺปชฺเชยฺย, สา สญฺเจตนา เอเตสํ วิรุหนาทีนํ อตฺถานํ อภาเวน ตสฺส สุขทุกฺขสฺส เนว เขตฺตํ, น วตฺถุ น อายตนํ, น อธิกรณํ โหตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เวทนาทีสุ สุขทุกฺขเมว กถิตํ, ตญฺจ โข วิปากเมวาติ. ปญฺจมํ.

“එය කෙතක් නොවේ” යනාදියේදී ද (දුක) ලියලා වැඩෙන අර්ථයෙන් එය කෙතක් (කුඹුරක්) නොවේ, පිහිටන අර්ථයෙන් වස්තුවක් (බිමක්) නොවේ, ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙන් ආයතනයක් නොවේ, කරුණු අර්ථයෙන් අධිකරණයක් (පිහිටක්) නොවේ. අධ්‍යාත්මික සැප දුක් උපදින්නේ සංචේතනා මුල් වීමෙනි. ඒ සංචේතනාවන් තුළ වැඩීම ආදී අර්ථයන් නොමැති බැවින්, ඒ සැප දුක් සඳහා එය කෙතක්, වස්තුවක්, ආයතනයක් හෝ අධිකරණයක් නොවේ. මෙම සූත්‍රයේදී වේදනාදී සැප දුක් ගැනම වදාරන ලදී, එය ද විපාක සැප දුක්මය. පස්වන සූත්‍රය නිමයි.

ฉฏฺฐํ อุปวาณสุตฺตํ อุตฺตานเมว. เอตฺถ ปน วฏฺฏทุกฺขเมว กถิตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

හයවන උපවාණ සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෘත්ත දුක් (සංසාර දුක) ගැනම වදාරන ලදී. හයවන සූත්‍රය නිමයි.

๗. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

7. ප්‍රත්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๗-๒๘. สตฺตเม ปฏิปาฏิยา วุตฺเตสุ ปริโยสานปทํ คเหตฺวา กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ชรามรณนฺติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ ปจฺจยํ ปชานาตีติ เอวํ ทุกฺขสจฺจวเสน ปจฺจยํ ชานาติ. ปจฺจยสมุทยาทโยปิ สมุทยสจฺจาทีนํเยว วเสน เวทิตพฺพา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโนติ มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน. ทสฺสนสมฺปนฺโนติ ตสฺเสว เววจนํ. อาคโต อิมํ สทฺธมฺมนฺติ มคฺคสทฺธมฺมํ อาคโต. ปสฺสตีติ มคฺคสทฺธมฺมเมว ปสฺสติ. เสกฺเขน ญาเณนาติ มคฺคญาเณเนว. เสกฺขาย วิชฺชายาติ มคฺควิชฺชาย เอว. ธมฺมโสตํ สมาปนฺโนติ มคฺคสงฺขาตเมว ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน. อริโยติ ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺโต. นิพฺเพธิกปญฺโญติ นิพฺเพธิกปญฺญาย สมนฺนาคโต. อมตทฺวารํ อาหจฺจ ติฏฺฐตีติ อมตํ นาม นิพฺพานํ, ตสฺส ทฺวารํ อริยมคฺคํ อาหจฺจ ติฏฺฐตีติ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. สตฺตมอฏฺฐมานิ.

27-28. සත්වන සූත්‍රයේදී පිළිවෙළින් වදාළ පටිච්චසමුප්පාද චක්‍රයෙහි අවසාන පදය ගෙන “මහණෙනි, ජරා මරණ යනු කවරේද” යනාදිය වදාරන ලදී. “මෙසේ ප්‍රත්‍යය දැනගනියි” යනු දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් ප්‍රත්‍යය දැනගැනීමයි. ප්‍රත්‍ය සමුදය ආදිය ද සමුදය සත්‍යය ආදියේ අනුසාරයෙන්ම දත යුතුය. “දිට්ඨිසම්පන්නෝ” යනු මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් (සම්මා දිට්ඨියෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තායි. “දස්සනසම්පන්නෝ” යනු ඒ සඳහාම වූ පර්යාය වචනයකි. “මෙම සද්ධර්මයට පැමිණියේ” යනු මාර්ග සද්ධර්මයට පැමිණීමයි. “දකියි” යනු මාර්ග සද්ධර්මයම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාණයෙන් දකියි යන්නයි. “ශෛක්ෂ ඥාණයෙන්” යනු මාර්ග ඥාණයෙන්මය. “ශෛක්ෂ විද්‍යාවෙන්” යනු මාර්ග විද්‍යාවෙන්මය. “ධර්ම සෝතයට (දහම් සැඩපහරට) පැමිණි” යනු මාර්ගය නම් වූ ආර්යයන්ගේ ධර්ම ප්‍රවාහයට පැමිණීමයි. “ආර්ය” යනු පෘථග්ජන භූමිය ඉක්මවා ගිය තැනැත්තායි. “නිබ්බේධික පඤ්ඤෝ” යනු සතර සත්‍යය විනිවිද දකින ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. “අමෘත ද්වාරයට හේත්තු වී සිටියි” යනු අමෘතය නම් වූ නිර්වාණයට පිවිසෙන දොරටුව වන ආර්ය මාර්ගයෙහි පිහිටා සිටීමයි. අටවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. සත්වන හා අටවන සූත්‍ර නිමයි.

๙. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

9. සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๙-๓๐. นวมํ อกฺขรภาณกานํ ภิกฺขูนํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เต หิ ปรีติ อุปสคฺคํ ปกฺขิปิตฺวา วุจฺจมาเน ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกนฺติ. นวมํ.

29-30. නවවන සූත්‍රය වදාරන ලද්දේ අක්ෂර හා පද දේශනා කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අභිලාෂය පරිදිය. උන්වහන්සේලා “පරි” යන උපසර්ගය යොදා දේශනා කරන කල්හි එය විනිවිද අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙති. නවවන සූත්‍රය නිමයි.

ทสเม สพฺพํ อุตฺตานเมว. อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจปฏิเวโธว กถิโต. ทสมํ.

දසවන සූත්‍රයෙහි සියල්ල පැහැදිලිය. මෙම සූත්‍ර දෙකේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලද්දේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය ගැනමය. දසවන සූත්‍රය නිමයි.

ทสพลวคฺโค ตติโย.

තුන්වන දසබල වර්ගය නිමයි.

๔. กฬารขตฺติยวคฺโค

4. කළාරඛත්තිය වර්ගය

๑. ภูตสุตฺตวณฺณนา

1. භූත සූත්‍ර වර්ණනාව

๓๑. กฬารขตฺติยวคฺคสฺส [Pg.56] ปฐเม อชิตปญฺเหติ อชิตมาณเวน ปุจฺฉิตปญฺเห. สงฺขาตธมฺมาเสติ สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา. เสกฺขาติ สตฺต เสกฺขา. ปุถูติ เตเยว สตฺต ชเน สนฺธาย ปุถูติ วุตฺตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. นิปโกติ เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปโก, ตฺวํ ปณฺฑิโต ปพฺรูหีติ ยาจติ. อิริยนฺติ วุตฺตึ อาจารํ โคจรํ วิหารํ ปฏิปตฺตึ. มาริสาติ ภควนฺตํ อาลปติ. เสกฺขานญฺจ สงฺขาตธมฺมานญฺจ ขีณาสวานญฺจ ปฏิปตฺตึ มยา ปุจฺฉิโต ปณฺฑิต, มาริส, มยฺหํ กเถหีติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ.

31. කළාරඛත්තිය වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි “අජිතපඤ්හේ” යනු අජිත මාණවකයා විසින් අසන ලද ප්‍රශ්නයයි. “සංඛාතධම්මාසේ” යනු පිරිසිඳ දන්නා ලද, තුලනය කරන ලද හා තීරණය කරන ලද සත්‍ය ධර්මයන් ඇති තැනැත්තන්ය. “සේක්ඛා” යනු සත් වැදෑරුම් ශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ය. “පුථූ” යනු ඒ සත් පුද්ගලයන්ම අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පදයකි. “ඉධ” යනු මෙම බුදු සසනෙහි යන්නයි. “නිපකෝ” යනු ප්‍රඥාවට කියන නමකි; ඒ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් “නිපක” (ප්‍රඥාවන්ත) නම් වේ. “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මට වදාරනු මැනවි” යයි ඔහු අයදියි. “ඉරියං” යනු පැවැත්ම, ආචාරය, ගෝචරය, විහරණය හා ප්‍රතිපත්තියයි. “මාරිස” (නිදුකාණන් වහන්ස) යන වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව අමතයි. “ශෛක්ෂයන්ගේ ද පිරිසිඳ දත් ධර්ම ඇති රහතන් වහන්සේලාගේ ද ප්‍රතිපත්තිය, මා විසින් විමසන ලද පණ්ඩිත වූ නිදුකාණන් වහන්ස, මට වදාළ මැනවි” යනු මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි.

ตุณฺหี อโหสีติ กสฺมา ยาว ตติยํ ปุฏฺโฐ ตุณฺหี อโหสิ? กึ ปญฺเห กงฺขติ, อุทาหุ อชฺฌาสเยติ? อชฺฌาสเย กงฺขติ, โน ปญฺเห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สตฺถา มํ เสกฺขาเสกฺขานํ อาคมนียปฏิปทํ กถาเปตุกาโม; สา จ ขนฺธวเสน ธาตุวเสน อายตนวเสน ปจฺจยาการวเสนาติ พหูหิ การเณหิ สกฺกา กเถตุํ. กถํ กเถนฺโต นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ? อถ สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘ฐเปตฺวา มํ อญฺโญ ปตฺตํ อาทาย จรนฺโต สาวโก นาม ปญฺญาย สาริปุตฺตสโม นตฺถิ. อยมฺปิ มยา ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยาว ตติยํ ตุณฺหี เอว. ปญฺเห นุ โข กงฺขติ, อุทาหุ อชฺฌาสเย’’ติ. อถ ‘‘อชฺฌาสเย’’ติ ญตฺวา ปญฺหกถนตฺถาย นยํ ททมาโน ภูตมิทนฺติ, สาริปุตฺต, ปสฺสสีติ อาห.

“නිශ්ශබ්ද විය” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙවරක්ම විමසූ කල්හි කුමන හේතුවක් නිසා නිශ්ශබ්ද වූයේද? ප්‍රශ්නය ගැන සැකයක් නිසාද, නැතහොත් උන්වහන්සේගේ අදහස ගැන සැකයක් නිසාද? සැකය තිබුණේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස පිළිබඳව මිස ප්‍රශ්නය ගැන නොවේ. ශාරිපුත්‍රයන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “ශාස්තෘන් වහන්සේ මගෙන් ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ගේ මාර්ග ප්‍රතිපදාව ප්‍රකාශ කරවීමට කැමති සේක. එය ස්කන්ධ වශයෙන්, ධාතු වශයෙන්, ආයතන වශයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යාකාර (පටිච්චසමුප්පාද) වශයෙන් බොහෝ ආකාරවලින් ප්‍රකාශ කළ හැකිය. කෙසේ පැවසුවහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස ගෙන පිළිතුරු දීමට මට හැකි වේද?” එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මා හැරුණු විට මාගේ දේශනා විලාසය දන්නා, ප්‍රඥාවෙන් ශාරිපුත්‍රයාට සමාන වෙනත් ශ්‍රාවකයෙක් නැත. මොහු ද මා ප්‍රශ්නය ඇසූ කල්හි තෙවරක්ම නිශ්ශබ්ද විය. මොහු ප්‍රශ්නය ගැන සැක කරයිද නැතහොත් මාගේ අදහස ගැන සැක කරයිද?” පසුව උන්වහන්සේ “අදහස ගැන සැක කරයි” යනු දැන, ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීම සඳහා මග පෙන්වමින් (නය ලබා දෙමින්) “සාරිපුත්තය, මෙය භූත (හේතූන්ගෙන් හටගත් දෙයක්) ලෙස දකින්නෙහිද?” යයි වදාළ සේක.

ตตฺถ ภูตนฺติ ชาตํ นิพฺพตฺตํ, ขนฺธปญฺจกสฺเสตํ นามํ. อิติ สตฺถา ‘‘ปญฺจกฺขนฺธวเสน, สาริปุตฺต, อิมํ ปญฺหํ กเถหี’’ติ เถรสฺส นยํ เทติ. สหนยทาเนน ปน เถรสฺส ตีเร ฐิตปุริสสฺส วิวโฏ เอกงฺคโณ มหาสมุทฺโท วิย นยสเตน นยสหสฺเสน ปญฺหพฺยากรณํ อุปฏฺฐาสิ. อถ นํ พฺยากโรนฺโต ภูตมิทนฺติ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ภูตมิทนฺติ อิทํ นิพฺพตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สมฺมา ปสฺสติ. ปฏิปนฺโน โหตีติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา นิพฺพิทาทีนํ [Pg.57] อตฺถาย ปฏิปนฺโน โหติ. ตทาหารสมฺภวนฺติ อิทํ กสฺมา อารภิ? เอตํ ขนฺธปญฺจกํ อาหารํ ปฏิจฺจ ฐิตํ, ตสฺมา ตํ อาหารสมฺภวํ นาม กตฺวา ทสฺเสตุํ อิทํ อารภิ. อิติ อิมินาปิ ปริยาเยน เสกฺขปฏิปทา กถิตา โหติ. ตทาหารนิโรธาติ เตสํ อาหารานํ นิโรเธน. อิทํ กสฺมา อารภิ? ตญฺหิ ขนฺธปญฺจกํ อาหารนิโรธา นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อาหารนิโรธสมฺภวํ นาม กตฺวา ทสฺเสตุํ อิทํ อารภิ. อิติ อิมินาปิ ปริยาเยน เสกฺขสฺเสว ปฏิปทา กถิตา. นิพฺพิทาติ อาทีนิ สพฺพานิ การณวจนานีติ เวทิตพฺพานิ. อนุปาทา วิมุตฺโตติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กญฺจิ ธมฺมํ อคเหตฺวา วิมุตฺโต. สาธุ สาธูติ อิมินา เถรสฺส พฺยากรณํ สมฺปหํเสตฺวา สยมฺปิ ตเถว พฺยากโรนฺโต ปุน ‘‘ภูตมิท’’นฺติอาทิมาหาติ. ปฐมํ.

එහි 'භූත' යනු හටගත්, උපන් යන අර්ථයයි. මෙය පංචස්කන්ධයට නමකි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ, "සාරිපුත්තය, පංචස්කන්ධය ක්‍රමය ඇසුරින් මේ ප්‍රශ්නය විසඳන්න" යැයි තෙරුන් වහන්සේට නය ලබා දෙති. ක්‍රමය ලබා දීමත් සමඟම, වෙරළේ සිටින මිනිසෙකුට විවෘත වූ එකම ජල තලයක් ඇති මහා සමුද්‍රය පෙනෙන්නාක් මෙන්, තෙරුන් වහන්සේට සිය ගණන් දහස් ගණන් නය ක්‍රම මගින් ප්‍රශ්න විසඳීමේ වැටහීම පහළ විය. ඉන්පසු එය විස්තර කරමින් 'භූතමිදං භන්තේ' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'භූතමිදං' යනු මේ උපන් පංචස්කන්ධයයි. 'සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාව හා මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟ මැනවින් දැකීමයි. 'පටිපන්නෝ හෝති' යනු සීලයේ සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා නිබ්බිදා ඤාණාදිය (කලකිරීමේ ඤාණයන්) ලැබීමේ ප්‍රයෝජනය පිණිස පිළිපන් බවයි. 'තදාහාරසම්භවං' යන්න ඇරඹුවේ ඇයි? මේ පංචස්කන්ධය ආහාරය ප්‍රත්‍යය කොට පවතින බැවින්, එය 'ආහාරයෙන් හටගත්තක්' ලෙස දැක්වීමට මෙය ඇරඹූහ. මෙලෙස මේ ක්‍රමයෙන්ද ශෛක්ෂ ප්‍රතිපදාව දේශනා කරන ලදී. 'තදාහාරනිරෝධා' යනු ඒ ආහාරයන්ගේ නිරෝධයෙනි. මෙය ඇරඹුවේ ඇයි? පංචස්කන්ධය ආහාර නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වන බැවින්, එය 'ආහාර නිරෝධයෙන් සිදුවන නිරෝධය' ලෙස දැක්වීමට මෙය ඇරඹූහ. මෙලෙසින්ද ශෛක්ෂයාගේම පිළිවෙත දේශනා කරන ලදී. 'නිබ්බිදා' යනාදී සියලු වචන හේතු දක්වන වචන ලෙස දත යුතුය. 'අනුපාදා විමුත්තෝ' යනු සිව්වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් කිසිදු ධර්මයක් තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් ග්‍රහණය නොකොට මිදුණු බවයි. 'සාධු සාධු' යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රකාශය අගය කොට, තමන් වහන්සේද එලෙසම ප්‍රකාශ කරනු කැමතිව නැවත 'භූතමිදං' යනාදිය වදාළ සේක. පළමු සූත්‍රය අවසන්ය.

๒. กฬารสุตฺตวณฺณนา

2. කළාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๒. ทุติเย กฬารขตฺติโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. ทนฺตา ปนสฺส กฬารา วิสมสณฺฐานา, ตสฺมา ‘‘กฬาโร’’ติ วุจฺจติ. หีนายาวตฺโตติ หีนสฺส คิหิภาวสฺส อตฺถาย นิวตฺโต. อสฺสาสมลตฺถาติ อสฺสาสํ อวสฺสยํ ปติฏฺฐํ น หิ นูน อลตฺถ, ตโย มคฺเค ตีณิ จ ผลานิ นูน นาลตฺถาติ ทีเปติ. ยทิ หิ ตานิ ลเภยฺย, น สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺเตยฺยาติ อยํ เถรสฺส อธิปฺปาโย. น ขฺวาหํ, อาวุโสติ อหํ โข, อาวุโส, ‘‘อสฺสาสํ ปตฺโต, น ปตฺโต’’ติ น กงฺขามิ. เถรสฺส หิ สาวกปารมีญาณํ อวสฺสโย, ตสฺมา โส น กงฺขติ. อายตึ ปนาวุโสติ อิมินา ‘‘อายตึ ปฏิสนฺธิ ตุมฺหากํ อุคฺฆาฏิตา, น อุคฺฆาฏิตา’’ติ อรหตฺตปฺปตฺตึ ปุจฺฉติ. น ขฺวาหํ, อาวุโส, วิจิกิจฺฉามีติ อิมินา เถโร ตตฺถ วิจิกิจฺฉาภาวํ ทีเปติ.

32. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'කළාරඛත්තිය' යනු ඒ තෙරුන්ගේ නමයි. උන්වහන්සේගේ දත් විෂම ලෙස පිහිටා තිබූ බැවින් 'කළාර' යැයි කියනු ලැබේ. 'හීනායාවත්තෝ' යනු පහත් වූ ගිහිභාවය පිණිස හැරුණු තැනැත්තායි. 'අස්සාසමලත්ථා' යනු අස්වැසිල්ලක්, පිළිසරණක්, පිහිටක් සැබවින්ම නොලැබුණා වැනිය යන අර්ථයයි. මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් සැබවින්ම නොලැබූ බව මෙයින් දක්වයි. ඉදින් ඒවා ලැබුවේ නම්, ශික්ෂාව අතහැර පහත් ගිහිභාවයට පත් නොවනු ඇතැයි යන්න තෙරුන්ගේ අදහසයි. 'න ඛ්වාහං ආවුසෝ' යනු "ඇවැත්නි, මම 'අස්වැසිල්ලට පත්වුණෙමි හෝ නැත' කියා සැක නොකරමි" යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේට ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය පිහිටක් වූ බැවින් උන්වහන්සේ සැක නොකරති. 'ආයතිං පනාවුසෝ' යන්නෙන් "ඔබ වහන්සේලාගේ මතු පිළිසඳර සහමුලින්ම නැති කළේද නැද්ද" යැයි අර්හත් ඵලයට පැමිණීම ගැන විමසයි. 'න ඛ්වාහං ආවුසෝ විචිකිච්ඡාමි' යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේ ඒ පිළිබඳ සැකයක් නැති බව දක්වති.

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘อิมํ สุตการณํ ภควโต อาโรเจสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. อญฺญา พฺยากตาติ อรหตฺตํ พฺยากตํ. ขีณา ชาตีติ น เถเรน เอวํ พฺยากตา, อยํ ปน เถโร ตุฏฺโฐ ปสนฺโน เอวํ ปทพฺยญฺชนานิ อาโรเปตฺวา อาห. อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสีติ ตํ สุตฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺโต ธีโร คมฺภีโร. น โส เกนจิ การเณน เอวํ พฺยากริสฺสติ. สํขิตฺเตน ปน ปญฺโห พฺยากโต [Pg.58] ภวิสฺสติ. ปกฺโกสาเปตฺวา นํ ปญฺหํ พฺยากราเปสฺสามี’’ติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ.

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනකද එතැනට පැමිණියේය" යනු සාරිපුත්ත තෙරුන්ගෙන් ඇසූ මේ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි යන අදහසින් එතැනට පැමිණියේය යන්නයි. 'අඤ්ඤා බ්‍යාකතා' යනු අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කරන ලදී යන්නයි. 'ඛීණා ජාති' යනාදිය තෙරුන් වහන්සේ විසින් (එලෙසම) ප්‍රකාශ කරන ලද්දක් නොවේ. එහෙත් මේ කළාරඛත්තිය තෙරුන් සාරිපුත්ත තෙරුන් කෙරෙහි සතුටින් හා පැහැදීමෙන් යුතුව මෙලෙස පද හා ව්‍යංජන ගළපා බුදුන් හමුවේ ප්‍රකාශ කළේය. 'අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තේසී' යනු එය අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "සාරිපුත්ත තෙමේ ධීරය, ගැඹුරු ප්‍රඥා ඇත්තෙකි. ඔහු කිසිදු හේතුවක් නිසා මෙලෙස (වැරදි ලෙස) ප්‍රකාශ නොකරනු ඇත. එහෙත් සංක්ෂේපයෙන් ප්‍රශ්නය විසඳන්නට ඇත. ඔහු කැඳවා ප්‍රශ්නය විසඳවන්නෙමි" යි සිතා එක්තරා භික්ෂුවක් ඇමතූ සේක.

สเจ ตํ สาริปุตฺตาติ อิทํ ภควา ‘‘น เอส อตฺตโน ธมฺมตาย อญฺญํ พฺยากริสฺสติ, ปญฺหเมตํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ตํ กเถนฺโตว อญฺญํ พฺยากริสฺสตี’’ติ อญฺญํ พฺยากราเปตุํ เอวํ ปุจฺฉิ. ยํนิทานาวุโส, ชาตีติ, อาวุโส, อยํ ชาติ นาม ยํปจฺจยา, ตสฺส ปจฺจยสฺส ขยา ขีณสฺมึ ชาติยา ปจฺจเย ชาติสงฺขาตํ ผลํ ขีณนฺติ วิทิตํ. อิธาปิ จ เถโร ปญฺเห อกงฺขิตฺวา อชฺฌาสเย กงฺขติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อญฺญา นาม ตณฺหา ขีณา, อุปาทานํ ขีณํ, ภโว ขีโณ, ปจฺจโย ขีโณ, กิเลสา ขีณาติอาทีหิ พหูหิ การเณหิ สกฺกา พฺยากาตุํ, กถํ กเถนฺโต ปน สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ.

"ඉදින් සාරිපුත්තය" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මොහු තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් අර්හත් ඵලය ගැන කෙලින්ම ප්‍රකාශ නොකරනු ඇත, එබැවින් මේ ප්‍රශ්නය විමසන්නෙමි, එය පවසන අතරතුරම අර්හත් ඵලය ගැනද ප්‍රකාශ කරනු ඇත" යන අදහසින් අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කරවනු පිණිස මෙලෙස විමසූ සේක. 'යංනිදානාවුසෝ ජාති' යනු, "ඇවැත්නි, මේ ජාතිය යම් ප්‍රත්‍යයක් නිසා වේද, ඒ ප්‍රත්‍යය ක්ෂය වීමෙන් ජාතියේ ප්‍රත්‍යය ගෙවී ගිය කල්හි ජාති නැමැති ඵලයද ක්ෂය වූ බව දත යුතුය" යන්නයි. මෙහිදීද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රශ්නය ගැන සැක නොකොට බුදුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය ගැන සිතති. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: "අර්හත් ඵලය නම් තණ්හාව ක්ෂය වීමයි, ප්‍රත්‍යය ක්ෂය වීමයි, කෙලෙසුන් ක්ෂය වීමයි යනාදී බොහෝ කරුණු මගින් පිළිතුරු දිය හැකිය. එහෙත් කෙසේ පවසමින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කරගත හැකිද?"

กิญฺจาปิ เอวํ อชฺฌาสเย กงฺขติ, ปญฺหํ ปน อฏฺฐเปตฺวาว ปจฺจยาการวเสน พฺยากาสิ. สตฺถาปิ ปจฺจยาการวเสเนว พฺยากราเปตุกาโม, ตสฺมา เอส พฺยากโรนฺโตว อชฺฌาสยํ คณฺหิ. ตาวเทว ‘‘คหิโต เม สตฺถุ อชฺฌาสโย’’ติ อญฺญาสิ. อถสฺส นยสเตน นยสหสฺเสน ปญฺหพฺยากรณํ อุปฏฺฐาสิ. ยสฺมา ปน ภควา อุตฺตริ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ตสฺมา เตน ตํ พฺยากรณํ อนุโมทิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

බුදුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය ගැන එලෙස සිතුවද, ප්‍රශ්නය නතර නොකොට ප්‍රත්‍යයාකාර (පටිච්චසමුප්පාද) ක්‍රමයෙන්ම පිළිතුරු දුන්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේද බලාපොරොත්තු වූයේ ප්‍රත්‍යයාකාර ක්‍රමයෙන්ම පිළිතුරු ලබා ගැනීමටයි. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දෙන අතරතුරම බුදුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය වටහා ගත්හ. එකෙණෙහිම "ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස මා විසින් වටහා ගන්නා ලදී" යි දැනගත්හ. එකල උන්වහන්සේට සිය ගණන් දහස් ගණන් ක්‍රම මගින් ප්‍රශ්න විසඳීමේ වැටහීම පහළ විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවදුරටත් ප්‍රශ්න විමසන බැවින්, උන්වහන්සේගේ ඒ පිළිතුරු දීම බුදුන් වහන්සේ අනුමත කළ බව දත යුතුය.

กถํ ชานโต ปน เตติ อิทํ กสฺมา อารภิ? สวิสเย สีหนาทํ นทาเปตุํ. เถโร กิร สูกรนิขาตเลณทฺวาเร ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺเต กถิยมาเน ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา สตฺถารํ พีชยมาโน ฐิโต ติสฺโส เวทนา ปริคฺคเหตฺวา สาวกปารมีญาณํ อธิคโต, อยมสฺส สวิสโย. อิมสฺมึ สวิสเย ฐิโต สีหนาทํ นทิสฺสตีติ นํ สนฺธาย สตฺถา อิทํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขนฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สุขา เวทนา ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา, ทุกฺขา เวทนา ฐิติทุกฺขา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา, วิปริณามโกฏิยา ปน สพฺพาว ทุกฺขา นาม ชาตา. วิทิตนฺติ ยสฺมา เอวํ เวทนาตฺตยํ ทุกฺขนฺติ วิทิตํ, ตสฺมา ยา ตตฺถ ตณฺหา, สา น อุปฏฺฐาสีติ ทสฺเสติ.

"කෙසේ දන්නා ඔබටද" යන්න ඇරඹුවේ කුමටද? තමන්ගේ විෂය පථයෙහි සීහනාදයක් කරවීමටයි. තෙරුන් වහන්සේ සූකරනිඛාත ලෙන් දොරටුව අසලදී දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට 'වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය' දේශනා කරන කල්හි, පවන් අතුක් ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේට පවන් සලමින් සිටියදී වේදනා තුන පිරිසිඳ දැක ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයට පැමිණියහ. මෙය උන්වහන්සේගේ විෂයයි. "මේ තම විෂයෙහි පිහිටා ඔහු සීහනාදයක් කරනු ඇත" යන අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ප්‍රශ්නය විමසූහ. 'අනිච්චා' යනු හටගෙන නැති වන ස්වභාවය නිසා අනිත්‍ය වේ. 'යදනිච්චං තං දුක්ඛං' යන්නෙහි, සැප වේදනාව පවතින විට සැප වුවද විපරිණාමයේදී දුකකි. දුක් වේදනාව පවතින විට දුක වුවද විපරිණාමයේදී සැපයකි. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව ඤාණයෙන් දන්නා විට සැපයක් වුවද නොදන්නා විට දුකකි. එහෙත් විපරිණාමයේ කෙළවර අනුව බලන කල සියලු වේදනාවෝම දුක්ඛ නම් වෙති. 'විදිතං' යනු මෙලෙස වේදනා තුනම දුක් බව දන්නා බැවින්, එහි යම් තණ්හාවක් වේද එය පහළ නොවන බව දක්වයි.

สาธุ [Pg.59] สาธูติ เถรสฺส เวทนาปริจฺเฉทชานเน สมฺปหํสนํ. เถโร หิ เวทนา เอกาติ วา ทฺเว ติสฺโส จตสฺโสติ วา อวุตฺเตปิ วุตฺตนเยน ตาสํ ติสฺโสติ ปริจฺเฉทํ อญฺญาสิ, เตน ตํ ภควา สมฺปหํสนฺโต เอวมาห. ทุกฺขสฺมินฺติ อิทํ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยน อาห – ‘‘สาริปุตฺต, ยํ ตยา ‘อิมินา การเณน เวทนาสุ ตณฺหา น อุปฏฺฐาสี’ติ พฺยากตํ, ตํ สุพฺยากตํ. ‘ติสฺโส เวทนา’ติ วิภชนฺเตน ปน เต อติปฺปปญฺโจ กโต, ตํ ‘ทุกฺขสฺมิ’นฺติ พฺยากโรนฺเตนปิ หิ เต สุพฺยากตเมว ภเวยฺย. ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขนฺติ ญาตมตฺเตปิ หิ เวทนาสุ ตณฺหา น ติฏฺฐติ’’.

සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම පිළිබඳ අවබෝධය සම්බන්ධයෙන් 'සාධු සාධු' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශංසා කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ වේදනාව එකක් යැයි හෝ දෙකක්, තුනක්, හතරක් යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරා නොතිබූ කල්හි ද, උන්වහන්සේ වදාළ න්‍යාය අනුව වේදනාවන්ගේ තුන් වැදෑරුම් වූ ප්‍රභේදය අවබෝධ කරගත් සේක. එබැවින් උන්වහන්සේව සතුටු කරවනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. 'දුක්ඛස්මිං' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අදහස් කළේ මෙයයි: 'සාරිපුත්තය, වේදනාවන්ගේ අනිත්‍ය බව හේතුවෙන් ඒවායේ ඇති දුක් සහගත බව දැනගැනීම නිසා වේදනාවන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව හට නොගන්නේ යැයි ඔබ යම් පිළිතුරක් දුන්නේ ද, එය මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි. වේදනාත්‍රය වෙන් කර දැක්වීමේදී ඔබ ඉතා විස්තරාත්මකව දේශනා කළෙහිය. එය දුකක් ලෙස ප්‍රකාශ කළේ නම් ද ඔබගේ පිළිතුර මැනවින් සම්පූර්ණ වන්නේය. මන්ද යත්, යම් කිසි විඳීමක් ඇද්ද එය දුකක් යැයි නිවැරදිව දැනගැනීමෙන් පමණක් වුවද වේදනාවන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව නොපිහිටන බැවිනි.'

กถํ วิโมกฺขาติ กตรา วิโมกฺขา, กตเรน วิโมกฺเขน ตยา อญฺญา พฺยากตาติ อตฺโถ? อชฺฌตฺตํ วิโมกฺขาติ อชฺฌตฺตวิโมกฺเขน, อชฺฌตฺตสงฺขาเร ปริคฺคเหตฺวา ปตฺตอรหตฺเตนาติ อตฺโถ. ตตฺถ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ – อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานํ, อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ, พหิทฺธา อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ, พหิทฺธา อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานนฺติ. อชฺฌตฺตญฺหิ อภินิเวสิตฺวา พหิทฺธาธมฺมาปิ ทฏฺฐพฺพาเยว, พหิทฺธา อภินิเวสิตฺวา อชฺฌตฺตธมฺมาปิ. ตสฺมา โกจิ ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา เต ววตฺถเปตฺวา พหิทฺธา โอตาเรติ, พหิทฺธาปิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน อชฺฌตฺตํ โอตาเรติ, ตสฺส อชฺฌตฺต สงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานํ นาม. โกจิ อชฺฌตฺตํ สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา เต ววตฺถเปตฺวา พหิทฺธา โอตาเรติ, ตสฺส พหิทฺธา สงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ นาม. โกจิ พหิทฺธา สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา, เต ววตฺถเปตฺวา อชฺฌตฺตํ โอตาเรติ, อชฺฌตฺตมฺปิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน พหิทฺธา โอตาเรติ, ตสฺส พหิทฺธา สงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ พหิทฺธา อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ นาม. โกจิ พหิทฺธา สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา เต ววตฺถเปตฺวา อชฺฌตฺตํ โอตาเรติ, ตสฺส อชฺฌตฺตสงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ พหิทฺธา อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานํ นาม. ตตฺร เถโร ‘‘อชฺฌตฺตสงฺขาเร ปริคฺคเหตฺวา เตสํ ววตฺถานกาเล มคฺควุฏฺฐาเนน อรหตฺตํ ปตฺโตสฺมี’’ติ ทสฺเสนฺโต อชฺฌตฺตํ วิโมกฺขา ขฺวาหํ, อาวุโสติ อาห.

'කථං විමොක්ඛා' යනු කවර විමොක්ෂයකින් ද, කිනම් විමොක්ෂයක් මඟින් ඔබ අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කළේද යන අර්ථයයි. 'අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා' යනු ආධ්‍යාත්මික විමොක්ෂයෙන්, එනම් ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක ලබාගත් අර්හත් ඵලය යන අර්ථයයි. එහිදී මෙම සිව් වැදෑරුම් ක්‍රමය දත යුතුය: ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනාව යොමු කොට ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම (මග්ගවුට්ඨානය), ආධ්‍යාත්මිකව විදර්ශනාව යොමු කොට බාහිර සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම, බාහිරව විදර්ශනාව යොමු කොට බාහිර සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම සහ බාහිරව විදර්ශනාව යොමු කොට ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීමයි. ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනාව පැවැත්වුව ද බාහිර ධර්මයන් ද දැකිය යුතුය, බාහිරව පැවැත්වුව ද ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන් ද දැකිය යුතුය. එබැවින් යම් මහණෙක් ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනා ඥානය යොමු කර, ඒවායේ ලක්ෂණ වෙන් කොට හඳුනාගෙන, බාහිර සංස්කාරයන් ද පිරිසිඳ දැක නැවත ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනාව යොමු කරයිද, එවිට ඔහුට ආධ්‍යාත්මික සංස්කාර මෙනෙහි කරන කල්හි මග්ගවුට්ඨානය (මාර්ග ඥානයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් නැගී සිටීම) සිදුවේ. මෙය ආධ්‍යාත්මිකව විදර්ශනාව යොමු කොට ආධ්‍යාත්මිකව මිදීමයි. (මේ අයුරින් සෙසු ප්‍රභේද ද දත යුතුය). සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ, 'මම ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක ඒවා වෙන් කොට හඳුනාගන්නා කල්හි මාර්ග ඥානයෙන් නැගී සිට අර්හත් භාවයට පත් වීමි' යන්න පෙන්වා දීමට 'ඇවැත්නි, මම ආධ්‍යාත්මික විමොක්ෂයෙන් (අර්හත් වූවෙමි)' යි වදාළ සේක.

สพฺพุปาทานกฺขยาติ [Pg.60] สพฺเพสํ จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ ขเยน. ตถา สโต วิหรามีติ เตนากาเรน สติยา สมนฺนาคโต วิหรามิ. ยถา สตํ วิหรนฺตนฺติ เยนากาเรน มํ สติยา สมนฺนาคตํ วิหรนฺตํ. อาสวา นานุสฺสวนฺตีติ จกฺขุโต รูเป สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ เอวํ ฉหิ ทฺวาเรหิ ฉสุ อารมฺมเณสุ สวนธมฺมา กามาสวาทโย อาสวา นานุสฺสวนฺติ นานุปฺปวฑฺฒนฺติ, ยถา เม น อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อตฺตานญฺจ นาวชานามีติ อตฺตานญฺจ น อวชานามิ. อิมินา โอมานปหานํ กถิตํ. เอวญฺหิ สติ ปชานนา ปสนฺนา โหติ.

'සබ්බුපාදානක්ඛයා' යනු සතර වැදෑරුම් වූ සියලු උපාදානයන්ගේ ක්ෂය වීමෙනි. 'තථා සතෝ විහරාමි' යනු ඒ ආකාරයෙන් සිහියෙන් යුක්තව වාසය කරමි යන්නයි. 'යථා සතං විහරන්තං' යනු යම් ආකාරයකින් සිහියෙන් යුක්තව වාසය කරන්නා වූ මට, 'ආසවා නානුස්සවන්ති' යනු ඇස ආදී ද්වාරයන්ගෙන් රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහි ආශ්‍රවයන් ගලා නොයයි යන්නයි. එනම් චක්ඛු ආදී ද්වාර හයෙන් රූප ආදී අරමුණු හය කෙරෙහි ගලා යන ස්වභාවය ඇති කාමාශ්‍රව ආදී ආශ්‍රවයෝ මාගේ සන්තානයෙහි ගලා නොයති, අනුශය වශයෙන් වර්ධනය නොවෙති, මට හට නොගනිති යන අර්ථයයි. 'අත්තානඤ්ච නාවජානාමි' යනු මම මාගේ ආත්මය පහත් කොට නොසලකමි යන්නයි. මෙයින් ඕමානය (තමා පහත් කොට සලකන මානය) ප්‍රහාණය කිරීම ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ වූ විට පරමාර්ථ අවබෝධය (පජානන) පිරිසිදු වේ.

สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. เตสฺวาหํ น กงฺขามีติ เตสุ อหํ ‘‘กตโร กามาสโว, กตโร ภวาสโว, กตโร ทิฏฺฐาสโว, กตโร อวิชฺชาสโว’’ติ เอวํ สรูปเภทโตปิ, ‘‘จตฺตาโร อาสวา’’ติ เอวํ คณนปริจฺเฉทโตปิ น กงฺขามิ. เต เม ปหีนาติ น วิจิกิจฺฉามีติ เต มยฺหํ ปหีนาติ วิจิกิจฺฉํ น อุปฺปาเทมิ. อิทํ ภควา ‘‘เอวํ พฺยากโรนฺเตนปิ ตยา สุพฺยากตํ ภเวยฺย ‘อชฺฌตฺตํ วิโมกฺขา ขฺวาหํ, อาวุโส’ติอาทีนิ ปน เต วทนฺเตน อติปฺปปญฺโจ กโต’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห.

'සමණෙන' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති ශ්‍රමණයන් වහන්සේ විසිනි. 'තේස්වාහං න කංඛාමි' යනු ඒ ආශ්‍රවයන් අතුරින් 'කාමාශ්‍රවය කවරේද, භවාශ්‍රවය කවරේද, දිට්ඨාශ්‍රවය කවරේද, අවිජ්ජාශ්‍රවය කවරේද' යනුවෙන් ස්වරූපය අනුව හෝ 'ආශ්‍රවයෝ සතරකි' යනුවෙන් ගණන අනුව හෝ මම සැක නොකරමි. 'තේ මේ පහීනාති න විචිකිච්ඡාමි' යනු 'ඒ ආශ්‍රවයන් මා කෙරෙන් ප්‍රහීණ වී ඇද්දැයි' මම සැකයක් ඇති කර නොගනිමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළේ, 'ඔබ මෙසේ පිළිතුරු දුන්නද එය මැනවින් දෙන ලද පිළිතුරකි, නමුත් ඔබ ආධ්‍යාත්මික විමොක්ෂය ගැන ආදී වශයෙන් කළ ප්‍රකාශය ඉතා දීර්ඝ වූවකි' යන අදහස පෙන්වා දීමටයි.

อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสีติ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนโต อุฏฺฐหิตฺวา วิหารํ อนฺโตมหาคนฺธกุฏึ ปาวิสิ อสมฺภินฺนาย เอว ปริสาย. กสฺมา? พุทฺธา หิ อนิฏฺฐิตาย เทสนาย อสมฺภินฺนาย ปริสาย อุฏฺฐายาสนา คนฺธกุฏึ ปวิสนฺตา ปุคฺคลโถมนตฺถํ วา ปวิสนฺติ ธมฺมโถมนตฺถํ วา. ตตฺถ ปุคฺคลโถมนตฺถํ ปวิสนฺโต สตฺถา เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ มยา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิฏฺฐํ วิตฺถาเรน จ อวิภตฺตํ ธมฺมปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู อุคฺคเหตฺวา อานนฺทํ วา กจฺจายนํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสนฺติ, เต มยฺหํ ญาเณน สํสนฺเทตฺวา กเถสฺสนฺติ, ตโตปิ ธมฺมปฏิคฺคาหกา ปุน มํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ. เตสมหํ ‘สุกถิตํ, ภิกฺขเว, อานนฺเทน, สุกถิตํ กจฺจายเนน, มํ เจปิ ตุมฺเห เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ นํ เอวเมว พฺยากเรยฺย’นฺติ เอวํ เต ปุคฺคเล โถเมสฺสามิ. ตโต เตสุ คารวํ ชเนตฺวา ภิกฺขู อุปสงฺกมิสฺสนฺติ, เตปิ ภิกฺขู อตฺเถ จ ธมฺเม จ นิโยเชสฺสนฺติ, เต เตหิ นิโยชิตา ติสฺโส สิกฺขา ปริปูเรตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ.

'උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි' යනු පැනවූ උතුම් බුද්ධාසනයෙන් නැගිට ගන්ධකුටිය තුළට වැඩම කළ සේක. එවිට පිරිස විසිර ගොස් නොතිබුණි. බුදුවරුන් දේශනාව අවසන් වීමට පෙර පිරිස රැස්ව සිටියදීම ආසනයෙන් නැගිට වැඩම කරන්නේ එක්කෝ යම් පුද්ගලයෙකුට ප්‍රශංසා කිරීමට හෝ ධර්ම ප්‍රතිපත්තියට ප්‍රශංසා කිරීමටය. එහිදී පුද්ගල ප්‍රශංසාව සඳහා වැඩම කරද්දී ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: 'මා විසින් සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කරන ලද, විස්තරාත්මකව බෙදා නොදක්වන ලද මෙම දේශනය ධර්මය ශ්‍රවණය කරන භික්ෂූන් ඉගෙනගෙන ආනන්ද තෙරුන් හෝ කච්චායන තෙරුන් වෙත ගොස් විමසනු ඇත. ඔවුහු මාගේ ඥානය හා ගැලපෙන සේ එය විස්තර කරනු ඇත. ඉන්පසු ඒ භික්ෂූන් නැවතත් මාගෙන් විමසනු ඇත. එවිට මම "මහණෙනි, ආනන්ද විසින් (හෝ කච්චායන විසින්) මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඔබ මාගෙන් මෙම අර්ථය විමසුවේ නම් මම ද එය එලෙසම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි" යි පවසා ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට ප්‍රශංසා කරන්නෙමි. එවිට භික්ෂූන් ඔවුන් කෙරෙහි ගෞරවයක් ඇති කරගෙන ඔවුන්ව ඇසුරු කරනු ඇත. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ද භික්ෂූන්ව අර්ථයෙහි හා ධර්මයෙහි යොදවනු ඇත. එසේ යොමු වූ භික්ෂූන් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සම්පූර්ණ කර දුක් කෙළවර කරනු ඇත' යනුවෙනි.

อถ [Pg.61] วา ปนสฺส เอวํ โหติ – ‘‘เอส มยิ ปกฺกนฺเต อตฺตโน อานุภาวํ กริสฺสติ, อถ นํ อหมฺปิ ตเถว โถเมสฺสามิ, ตํ มม โถมนํ สุตฺวา คารวชาตา ภิกฺขู อิมํ อุปสงฺกมิตพฺพํ, วจนญฺจสฺส โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตํ เตสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ ธมฺมโถมนตฺถํ ปวิสนฺโต เอวํ จินฺเตสิ ยถา ธมฺมทายาทสุตฺเต จินฺเตสิ. ตตฺร หิสฺส เอวํ อโหสิ – ‘‘มยิ วิหารํ ปวิฏฺเฐ อามิสทายาทํ ครหนฺโต ธมฺมทายาทญฺจ โถเมนฺโต อิมิสฺสํเยว ปริสติ นิสินฺโน สาริปุตฺโต ธมฺมํ เทเสสฺสติ, เอวํ ทฺวินฺนมฺปิ อมฺหากํ เอกชฺฌาสยาย มติยา เทสิตา อยํ เทสนา อคฺคา จ ครุกา จ ภวิสฺสติ ปาสาณจฺฉตฺตสทิสา’’ติ.

නැතහොත් උන්වහන්සේට මෙසේ සිතෙයි; “මා වැඩම කළ පසු, මේ සාරිපුත්තයන් තමන්ගේ ආනුභාවය (ප්‍රකාශ) කරනු ඇත. එවිට මම ද එසේම ඔහුට ප්‍රශංසා කරන්නෙමි. මාගේ ඒ ප්‍රශංසාව අසා ගෞරව ඇති කරගන්නා වූ භික්ෂූහු, මේ සාරිපුත්තයන් ඇසුරු කළ යුතුය, ඔහුගේ වචනය ඇසිය යුතුය, එය විශ්වාස කළ යුතුය යයි සිතනු ඇත. එය ඔවුන්ට බොහෝ කල් හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත.” මෙසේ ධර්මය ප්‍රශංසා කරනු පිණිස (විහාරයට) වඩින බුදුරජාණන් වහන්සේ, ධර්මදායාද සූත්‍රයෙහි මෙන් මෙසේ කල්පනා කළ සේක. එහිදී උන්වහන්සේට මෙසේ සිතිණි; “මා විහාරයට පිවිසි කල්හි, ආමිස දායාදයන් ගරහමින් හා ධර්ම දායාදයන් පසසමින්, මේ පිරිස මැදම වැඩහිඳිමින් සාරිපුත්තයන් ධර්ම දේශනා කරනු ඇත. මෙසේ අප දෙදෙනාගේම එකම අදහසින් හා ප්‍රඥාවෙන් දේශනා කරන ලද්දා වූ මේ දේශනාව, පාෂාණමය ජත්‍රයක් (ගල් කුඩයක්) මෙන් උතුම් වූ ද, ගෞරව කටයුතු වූ ද වනු ඇත.”

อิธ ปน อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อุกฺกํเสตฺวา ปกาเสตฺวา ฐเปตุกาโม ปุคฺคลโถมนตฺถํ อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ. อีทิเสสุ ฐาเนสุ ภควา นิสินฺนาสเนเยว อนฺตรหิโต จิตฺตคติยา วิหารํ ปวิสตีติ เวทิตพฺโพ. ยทิ หิ กายคติยา คจฺเฉยฺย, สพฺพา ปริสา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา คจฺเฉยฺย, สา เอกวารํ ภินฺนา ปุน ทุสฺสนฺนิปาตา ภเวยฺยาติ ภควา อทิสฺสมาเนน กาเยน จิตฺตคติยา เอว ปาวิสิ.

මෙහිදී ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ උසස් කොට දක්වනු පිණිසත්, ප්‍රකාශ කරනු පිණිසත්, එම පුද්ගල ප්‍රශංසාව උදෙසා අස්නෙන් නැගිට විහාරයට වැඩි සේක. මෙවැනි කරුණුවලදී බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩ සිටි අස්නෙහිම අතුරුදන්ව සිතේ වේගයෙන් (චිත්තගතියෙන්) විහාරයට වඩින බව දත යුතුය. ඉදින් කායිකව (කයින්) වැඩම කරන්නේ නම්, මුළු පිරිසම බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන යනු ඇත. එසේ පිරිස එක් වරක් විසිර ගියහොත්, නැවත රැස් කිරීම අපහසු වන්නේය. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නොපෙනෙන කයකින්, සිතේ වේගයෙන්ම (විහාරයට) වැඩි සේක.

เอวํ ปวิฏฺเฐ ปน ภควติ ภควโต อธิปฺปายานุรูปเมว สีหนาทํ นทิตุกาโม ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. ปุพฺเพ อปฺปฏิสํวิทิตนฺติ อิทํ นาม ปุจฺฉิสฺสตีติ ปุพฺเพ มยา อวิทิตํ อญฺญาตํ. ปฐมํ ปญฺหนฺติ, ‘‘สเจ ตํ, สาริปุตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ กถํ ชานตา ปน ตยา, อาวุโส สาริปุตฺต, กถํ ปสฺสตา อญฺญา พฺยากตา ขีณา ชาตี’’ติ อิมํ ปฐมํ ปญฺหํ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ สตฺถุ อาสยชานนตฺถํ ทนฺธภาโว อสีฆตา. ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทีติ, ‘‘ชาติ ปนาวุโส สาริปุตฺต, กึนิทานา’’ติ อิมํ ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘ยํนิทานาวุโส, ชาตี’’ติ เอวํ วิสฺสชฺชิตํ ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทิ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ එසේ වැඩි පසු, උන්වහන්සේගේ අදහසට අනුවම සීහනාද පවත්වනු කැමති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කර නොබෝ වේලාවකින් භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. ‘පුබ්බේ අප්පටිසංවිදිතං’ යනු “මේ නම ඇති අර්ථය විමසනු ඇතැයි කියා මින් පෙර මා විසින් නොදන්නා ලද, අවබෝධ නොවූ” යන්නයි. ‘පඨමං පඤ්හං’ යනු “ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, කෙසේ දන්නා වූ, කෙසේ දක්නා වූ ඔබ විසින් ජාතිය ක්ෂය වූ බව ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ දැයි සාරිපුත්තයන්ගෙන් විමසන්නේ නම්” යන මේ පළමු ප්‍රශ්නයයි. ‘දන්ධායිතත්තං’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස දැනගනු පිණිස වූ ප්‍රමාද බවයි, නොකඩිනම් බවයි. ‘පඨමං පඤ්හං අනුමෝදි’ යනු “ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, ජාතිය කුමක් නිදාන කොට ඇත්තේ දැයි” මේ දෙවන ප්‍රශ්නය විමසන අතරතුර, “ඇවැත්නි, ජාතිය යමක් නිදාන කොට ඇත්තේ ද” යනුවෙන් විසඳන ලද පළමු ප්‍රශ්නය අනුමෝදන් වූ සේක.

เอตทโหสีติ ภควตา อนุโมทิเต นยสเตน นยสหสฺเสน ปญฺหสฺส เอกงฺคณิกภาเวน ปากฏีภูตตฺตา เอตํ อโหสิ. ทิวสมฺปาหํ ภควโต เอตมตฺถํ พฺยากเรยฺยนฺติ สกลทิวสมฺปิ อหํ ภควโต เอตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทตฺถํ [Pg.62] ปุฏฺโฐ สกลทิวสมฺปิ อญฺญมญฺเญหิ ปทพฺยญฺชเนหิ พฺยากเรยฺยํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘เถโร อุฬารสีหนาทํ นทติ, สุการณํ เอตํ, ทสพลสฺส นํ อาโรเจสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

‘එතදහොසි’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුමෝදන් වූ කල්හි, ක්‍රම සිය ගණනකින් හා දහස් ගණනකින් ප්‍රශ්නය ඒකාකාරව පැහැදිලි වූ බැවින් එම අදහස ඇති විය. ‘දිවසම්පාහං භගවතෝ එතමත්ථං ව්‍යාකරෙය්‍යං’ යනු “මුළු දවස පුරාම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම පටිච්චසමුප්පාද අර්ථය විමසන ලද්දේ නම්, මම ද මුළු දවස පුරාම විවිධ වූ පද හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේට එය විස්තර කර දෙන්නෙමි” යන්නයි. ‘යේන භගවා තේනුපසංකමි’ යනු “තෙරුන් වහන්සේ උදාර සීහනාදයක් පවත්වති, එය යහපත් කරුණකි, මම එය දසබලයන් වහන්සේට දැනුම් දෙන්නෙමි” යයි ඔහුට සිතුණි. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට ඔහු පැමිණියේය.

สา หิ ภิกฺขุ สาริปุตฺตสฺส ธมฺมธาตูติ เอตฺถ ธมฺมธาตูติ ปจฺจยาการสฺส วิวฏภาวทสฺสนสมตฺถํ สาวกปารมีญาณํ. สาวกานญฺหิ สาวกปารมีญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกเมว โหติ. ยถา พุทฺธานํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปากฏา โหนฺติ, เอวํ เถรสฺส สาวกปารมีญาณํ สพฺเพปิ สาวกญาณสฺส โคจรธมฺเม ชานาตีติ. ทุติยํ.

‘සා හි භික්ඛු සාරිපුත්තස්ස ධම්මධාතූ’ යන්නෙහි ‘ධම්මධාතු’ යනු පටිච්චසමුප්පාදය විවෘතව දැක්වීමට සමර්ථ වූ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයයි. ශ්‍රාවකයන්ගේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය තමන්ගේ විෂය පථයෙහි සර්වඥතා ඥානය හා සමාන ගති ඇත්තේ වෙයි. බුදුවරුන්ගේ සර්වඥතා ඥානයට අතීත, අනාගත හා වර්තමාන ධර්මයන් ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, තෙරුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ද ශ්‍රාවක ඥානයට ගෝචර වන සියලු ධර්මයන් දනියි. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

3. ඤාණවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

๓๓. ตติเย ตํ สุณาถาติ ตํ ญาณวตฺถุเทสนํ สุณาถ. ญาณวตฺถูนีติ เจตฺถ ญาณเมว ญาณวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ชรามรเณ ญาณนฺติอาทีสุ จตูสุ ปฐมํ สวนมยญาณํ สมฺมสนญาณํ ปฏิเวธญาณํ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ จตุพฺพิธํ วฏฺฏติ, ตถา ทุติยํ. ตติยํ ปน ฐเปตฺวา สมฺมสนญาณํ ติวิธเมว โหติ, ตถา จตุตฺถํ. โลกุตฺตรธมฺเมสุ หิ สมฺมสนํ นาม นตฺถิ. ชาติยา ญาณนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมินา ธมฺเมนาติ อิมินา จตุสจฺจธมฺเมน วา มคฺคญาณธมฺเมน วา.

33. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘තං සුණාථ’ යනු ඒ ඤාණවත්ථු දේශනාව ශ්‍රවණය කරනු යන්නයි. ‘ඤාණවත්ථූනි’ යන්නෙහි ඤාණයම ඤාණවත්ථු (ඤාණ වස්තූන්) ලෙස දත යුතුය. ‘ජරාමරණේ ඤාණං’ යනාදී සතරෙහි පළමුවැන්න; ශ්‍රැතමය ඥානය, සම්මසන ඥානය, ප්‍රතිවේධ ඥානය හා පච්චවෙක්ඛණ ඥානය යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. දෙවැන්න ද එසේමය. තුන්වැන්නෙහි (ජරාමරණ නිරෝධයෙහි) සම්මසන ඥානය හැර ඉතිරි ඥාන තුනම පවතී. සිව්වැන්න ද එසේමය. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි ‘සම්මසන’ නමකුත් නැත. ‘ජාතියා ඥාණං’ යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ඉමිනා ධම්මේන’ යනු මේ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයෙන් හෝ මාර්ග ඥාන ධර්මයෙන් යන්නයි.

ทิฏฺเฐนาติอาทีสุ ทิฏฺเฐนาติ ญาณจกฺขุนา ทิฏฺเฐน. วิทิเตนาติ ปญฺญาย วิทิเตน. อกาลิเกนาติ กิญฺจิ กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ปฏิเวธานนฺตรํเยว ผลทายเกน. ปตฺเตนาติ อธิคเตน. ปริโยคาฬฺเหนาติ ปริโยคาหิเตน ปญฺญาย อนุปวิฏฺเฐน. อตีตานาคเต นยํ เนตีติ ‘‘เย โข เกจี’’ติอาทินา นเยน อตีเต จ อนาคเต จ นยํ เนติ. เอตฺถ จ น จตุสจฺจธมฺเมน วา มคฺคญาณธมฺเมน วา สกฺกา อตีตานาคเต นยํ เนตุํ, จตุสจฺเจ ปน มคฺคญาเณน ปฏิวิทฺเธ ปรโต ปจฺจเวกฺขณญาณํ นาม โหติ. เตน นยํ เนตีติ เวทิตพฺพา. อพฺภญฺญํสูติ อภิอญฺญํสุ ชานึสุ. เสยฺยถาปาหํ, เอตรหีติ ยถา อหํ เอตรหิ จตุสจฺจวเสน ชานามิ. อนฺวเย ญาณนฺติ อนุอเย ญาณํ, ธมฺมญาณสฺส อนุคมเน ญาณํ, ปจฺจเวกฺขณญาณสฺเสตํ นามํ. ธมฺเม ญาณนฺติ มคฺคญาณํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสวสฺส เสกฺขภูมิ กถิตา โหติ. ตติยํ.

‘දිට්ඨේන’ යනාදියෙහි ‘දිට්ඨේන’ යනු ඥාන චක්ෂුසින් දක්නා ලද යන්නයි. ‘විදිතේන’ යනු ප්‍රඥාවෙන් දන්නා ලද යන්නයි. ‘අකාලිකේන’ යනු කිසිදු කාලයක් ඉක්ම නොගොස්, අවබෝධ කළ සැනින්ම ඵල ලබා දෙන බැවිනි. ‘පත්තේන’ යනු අධිගම කරන ලද යන්නයි. ‘පරියෝගාළ්හේන’ යනු ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ අවබෝධ කරගත් බැවින් ඊට බැසගත් (ප්‍රවිෂ්ට වූ) යන්නයි. ‘අතීතානාගතේ නයං නේති’ යනු “යම් කිසි කෙනෙක්...” යන ක්‍රමයෙන් අතීතයෙහි ද අනාගතයෙහි ද න්‍යාය (ප්‍රතිපත්තිය) මෙහෙයවයි. මෙහි චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයෙන් හෝ මාර්ග ඥාන ධර්මයෙන් පමණක් අතීත අනාගතයට න්‍යාය මෙහෙයවිය නොහැක. චතුරාර්ය සත්‍යය මාර්ග ඥානයෙන් අවබෝධ කළ පසු, පසුව ඇති වන්නා වූ පච්චවෙක්ඛණ ඥානය නමින් හැඳින්වෙන ඥානයෙන් එම න්‍යාය මෙහෙයවන බව දත යුතුය. ‘අබ්භඤ්ඤංසු’ යනු දැනගත්තාහුය යන්නයි. ‘සෙය්‍යථාපාහං ඒතරහි’ යනු දැන් මම චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් දන්නාක් මෙන් යන්නයි. ‘අන්වයේ ඥාණං’ යනු මාර්ග ඥානයට අනුව උපදින ඥානයයි; එනම් පච්චවෙක්ඛණ ඥානයට නමකි. ‘ධම්මේ ඥාණං’ යනු මාර්ග ඥානයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේගේ සේඛ භූමිය (රහත් මග ක්ෂණය) දක්වන ලදී. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

4. ද්විතීය ඤාණවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

๓๔. จตุตฺเถ [Pg.63] สตฺตสตฺตรีติ สตฺต จ สตฺตริ จ. พฺยญฺชนภาณกา กิร เต ภิกฺขู, พหุพฺยญฺชนํ กตฺวา วุจฺจมาเน ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกนฺติ, ตสฺมา เตสํ อชฺฌาสเยน อิทํ สุตฺตํ วุตฺตํ. ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ ปจฺจยากาเร ญาณํ. ปจฺจยากาโร หิ ธมฺมานํ ปวตฺติฏฺฐิติการณตฺตา ธมฺมฏฺฐิตีติ วุจฺจติ, เอตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, เอตสฺเสว ฉพฺพิธสฺส ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ขยธมฺมนฺติ ขยคมนสภาวํ. วยธมฺมนฺติ วยคมนสภาวํ. วิราคธมฺมนฺติ วิรชฺชนสภาวํ. นิโรธธมฺมนฺติ นิรุชฺฌนสภาวํ. สตฺตสตฺตรีติ เอเกกสฺมึ สตฺต สตฺต กตฺวา เอกาทสสุ ปเทสุ สตฺตสตฺตริ. อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนา กถิตา. จตุตฺถํ.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘සත්තසත්තරී’ යනු හැත්තෑ හතකි. ව්‍යඤ්ජන පිළිබඳව ලැදි (ව්‍යඤ්ජනභාණක) ඒ භික්ෂූහු, පද ව්‍යඤ්ජන බොහෝ කොට දේශනා කළ විට එය අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වෙති. එබැවින් ඔවුන්ගේ අදහස අනුව මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී. ‘ධම්මට්ඨිතිඥාණං’ යනු පටිච්චසමුප්පාදය පිළිබඳ ඥානයයි. පටිච්චසමුප්පාදය වූ කලී ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට (පවත්තියට) හේතු වන බැවින් ‘ධම්මට්ඨිති’ යයි කියනු ලැබේ. එහි ඇති ඥානය ධම්මට්ඨිති ඥානයයි. මෙය සවැදෑරුම් වූ එම ඥානයටම නමකි. ‘ඛයධම්මං’ යනු ක්ෂය වී යන ස්වභාවයයි. ‘වයධම්මං’ යනු වැය වී යන ස්වභාවයයි. ‘විරාගධම්මං’ යනු නොඇලෙන ස්වභාවයයි. ‘නිරෝධධම්මං’ යනු නිරුද්ධ වන ස්වභාවයයි. ‘සත්තසත්තරී’ යනු (ජරාමරණාදී) එකින් එකෙහි සත බැගින් ගෙන පද එකොළහෙහි (11x7) හැත්තෑ හතක් වූ ඤාණ වස්තූන් දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි විපස්සනාව හා පටිවිපස්සනාව (විපස්සනාව පිළිබඳ විපස්සනාව) දේශනා කරන ලදී. හතරවන සූත්‍රයයි.

๕. อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

5. අවිජ්ජාපච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව

๓๕. ปญฺจเม สมุทโย โหตีติ สตฺถา อิเธว เทสนํ โอสาเปสิ. กึการณาติ? ทิฏฺฐิคติกสฺส โอกาสทานตฺถํ. ตสฺสญฺหิ ปริสติ อุปารมฺภจิตฺโต ทิฏฺฐิคติโก อตฺถิ, โส ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, อถสฺสาหํ วิสฺสชฺเชสฺสามีติ ตสฺส โอกาสทานตฺถํ เทสนํ โอสาเปสิ. โน กลฺโล ปญฺโหติ อยุตฺโต ปญฺโห. ทุปฺปญฺโห เอโสติ อตฺโถ. นนุ จ ‘‘กตมํ นุ โข, ภนฺเต, ชรามรณ’’นฺติ? อิทํ สุปุจฺฉิตนฺติ. กิญฺจาปิ สุปุจฺฉิตํ, ยถา ปน สตสหสฺสคฺฆนิเก สุวณฺณถาเล วฑฺฒิตสฺส สุโภชนสฺส มตฺถเก อามลกมตฺเตปิ คูถปิณฺเฑ ฐปิเต สพฺพํ โภชนํ ทุพฺโภชนํ โหติ ฉฑฺเฑตพฺพํ, เอวเมว ‘‘กสฺส จ ปนิทํ ชรามรณ’’นฺติ? อิมินา สตฺตูปลทฺธิวาทปเทน คูถปิณฺเฑน ตํ โภชนํ ทุพฺโภชนํ วิย อยมฺปิ สพฺโพ ทุปฺปญฺโหว ชาโตติ.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'සමුදයෝ හෝති' යනුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙතැනින්ම දේශනාව අවසන් කළ සේක. එයට හේතුව කුමක්ද? මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට අවස්ථාවක් ලබා දීම සඳහාය. ඒ පිරිසෙහි උපාරම්භ චිත්තයෙන් (දෝෂ සෙවීමේ අදහසින්) යුත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු සිටියි. ඔහු ප්‍රශ්න විචාරනු ඇත, එවිට මම එයට පිළිතුරු දෙන්නෙමි යන අදහසින් ඔහුට අවස්ථාවක් දෙනු පිණිස දේශනාව නතර කළ සේක. 'නො කල්ලෝ පඤ්හෝ' යනු නුසුදුසු ප්‍රශ්නයකි. එය වැරදි ලෙස විමසූ ප්‍රශ්නයක් යන අර්ථයයි. ස්වාමීනි, 'ජරා මරණ යනු කුමක්ද?' යන්න මැනවින් විමසූ ප්‍රශ්නයක් නොවේද? එය කොතරම් මැනවින් විමසූවද, ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක තැන්පත් කළ ඉතා ප්‍රණීත භෝජනයක් මත නෙල්ලි ගෙඩියක් පමණ වූ අසූචි පිණ්ඩයක් තැබූ විට මුළු භෝජනයම පිළිකුල් සහගත වී බැහැර කළ යුතු වන්නා සේම, 'මේ ජරා මරණය කාගේද?' යනුවෙන් සත්වයා යන වැරදි වැටහීම ප්‍රකාශ කරන වචනය නමැති අසූචි පිණ්ඩය නිසා, ඒ භෝජනය පිළිකුල් සහගත වන්නාක් මෙන්, මුළු ප්‍රශ්නයම වැරදි ලෙස විමසූ ප්‍රශ්නයක් බවට පත් විය.

พฺรหฺมจริยวาโสติ อริยมคฺควาโส. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ยสฺส หิ อยํ ทิฏฺฐิ, โส ‘‘ชีเว อุจฺฉิชฺชมาเน สรีรํ อุจฺฉิชฺชติ, สรีเร อุจฺฉิชฺชนฺเต ชีวิตํ อุจฺฉิชฺชตี’’ติ คณฺหาติ. เอวํ คณฺหโต สา ทิฏฺฐิ ‘‘สตฺโต อุจฺฉิชฺชตี’’ติ คหิตตฺตา อุจฺเฉททิฏฺฐิ นาม โหติ. สเจ ปน สงฺขาราว อุปฺปชฺชนฺติ เจว นิรุชฺฌนฺติ จาติ คณฺเหยฺย, สาสนาวจรา สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ภเวยฺย. อริยมคฺโค จ นาเมโส วฏฺฏํ นิโรเธนฺโต วฏฺฏํ สมุจฺฉินฺทนฺโต อุปฺปชฺชติ[Pg.64], ตเทว ตํ วฏฺฏํ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา คหิตาการสฺส สมฺภเว สติ วินาว มคฺคภาวนาย นิรุชฺฌตีติ มคฺคภาวนา นิรตฺถกา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘พฺรหฺมจริยวาโส น โหตี’’ติ.

'බ්‍රහ්මචරියවාස' යනු ආර්ය මාර්ගයෙහි හැසිරීමයි. 'එයම ජීවයයි, එයම ශරීරයයි' යන දෘෂ්ටිය යමෙකුට ඇත්ද, ඔහු 'ජීවය සිඳෙන විට ශරීරය සිඳෙයි, ශරීරය සිඳෙන විට ජීවිතය සිඳෙයි' යනුවෙන් පිළිගනියි. මෙසේ පිළිගන්නා ඔහුගේ ඒ දෘෂ්ටිය 'සත්වයා විනාශ වේ' යන අරුතින් ගන්නා බැවින් එය 'උච්ඡේද දෘෂ්ටිය' නම් වේ. ඉදින් ඔහු 'සංස්කාරයෝම උපදිති, නිරුද්ධ වෙති' යනුවෙන් පිළිගන්නේ නම්, එය ශාසනයට අයත් සම්මා දෘෂ්ටිය වන්නේය. මෙම ආර්ය මාර්ගය නම් වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) නිරුද්ධ කරමින්, වෘත්තය සහමුලින්ම සිඳලමින් උපදින්නකි. උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් ගත් ආකාරය පවතිද්දී එම වෘත්තය මාර්ග භාවනාවකින් තොරවම නිරුද්ධ වන බැවින්, එවිට මාර්ග භාවනාව නිෂ්ඵල වේ. එබැවින් 'බ්‍රහ්මචරියවාසය නොවන්නේය' යයි වදාරන ලදී.

ทุติยนเย อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ ยสฺส อยํ ทิฏฺฐิ, โส ‘‘สรีรํ อิเธว อุจฺฉิชฺชติ, น ชีวิตํ, ชีวิตํ ปน ปญฺชรโต สกุโณ วิย ยถาสุขํ คจฺฉตี’’ติ คณฺหาติ. เอวํ คณฺหโต สา ทิฏฺฐิ ‘‘อิมสฺมา โลกา ชีวิตํ ปรโลกํ คต’’นฺติ คหิตตฺตา สสฺสตทิฏฺฐิ นาม โหติ. อยญฺจ อริยมคฺโค เตภูมกวฏฺฏํ วิวฏฺเฏนฺโต อุปฺปชฺชติ, โส เอกสงฺขาเรปิ นิจฺเจ ธุเว สสฺสเต สติ อุปฺปนฺโนปิ วฏฺฏํ วิวฏฺเฏตุํ น สกฺโกตีติ มคฺคภาวนา นิรตฺถกา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา ภิกฺขุ ทิฏฺฐิยา สติ พฺรหฺมจริยวาโส น โหตี’’ติ.

දෙවන ක්‍රමයෙහි 'ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි' යන දෘෂ්ටිය යමෙකුට ඇත්ද, ඔහු 'ශරීරය මෙහිම විනාශ වෙයි, ජීවිතය විනාශ නොවේ; ජීවිතය වනාහි කූඩුවකින් නික්මුණු පක්ෂියෙකු මෙන් කැමති සේ යයි' යනුවෙන් පිළිගනියි. මෙසේ පිළිගන්නා ඔහුගේ එම දෘෂ්ටිය 'මෙලොවින් ගිය ජීවිතය පරලොවට ගියේය' යනුවෙන් ගන්නා බැවින් එය 'සස්සත දෘෂ්ටිය' නම් වේ. මේ ආර්ය මාර්ගය වනාහි ත්‍රෛභූමක වෘත්තය නවත්වමින් උපදින්නකි. එකම සංස්කාරයක් හෝ නිත්‍ය, ස්ථිර, සදාකාලික ලෙස පවතින බවක් ඇත්නම්, මාර්ගය උපන්නද එම සංසාර චක්‍රය නැවැත්වීමට එයට නොහැකි වේ. එබැවින් මාර්ග භාවනාව නිෂ්ඵල වේ. ඒ නිසා 'ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි කියා හෝ මහණෙනි, දෘෂ්ටියක් ඇති කල්හි බ්‍රහ්මචරියවාසය නොවන්නේය' යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක.

วิสูกายิกานีติอาทิ สพฺพํ มิจฺฉาทิฏฺฐิเววจนเมว. สา หิ สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน วิสูกมิว อตฺตานํ อาวรณโต วิสูกายิกํ, สมฺมาทิฏฺฐึ อนนุวตฺติตฺวา ตสฺสา วิโรเธน ปวตฺตนโต วิเสวิตํ, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส กทาจิ สสฺสตสฺส คหณโต วิรูปํ ผนฺทิตํ วิปฺผนฺทิตนฺติ วุจฺจติ. ตาลาวตฺถุกตานีติ ตาลวตฺถุ วิย กตานิ, ปุน อวิรุหณฏฺเฐน มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย สมูลํ ตาลํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ วิย จ กตานีติ อตฺโถ. อนภาวํกตานีติ อนุอภาวํ กตานีติ. ปญฺจมํ.

'විසූකායිකානි' යනාදී සියලු පද මිථ්‍යා දෘෂ්ටියටම පර්යාය වචන වේ. එය සම්මා දෘෂ්ටිය විනිවිද යන අරුතින් කටුවක් බඳු වූ බැවින්ද, තමන්ව ආවරණය කරගන්නා බැවින්ද 'විසූකායික' නම් වේ. සම්මා දෘෂ්ටිය අනුව නොගොස් එයට විරුද්ධව පවතින බැවින් 'විසේවිත' නම් වේ. ඇතැම් විට උච්ඡේදයත්, ඇතැම් විට සස්සතයත් ගන්නා බැවින් එය විරූපී වූ සැලීමකි, එබැවින් 'විප්ඵන්දිත' යයි කියනු ලැබේ. 'තාලාවත්ථුකතානි' යනු තල් කඳක් මෙන් කරන ලද යන අර්ථයයි. නැවත හට නොගන්නා අරුතින් අග්‍රය සිඳ දැමූ තල් ගසක් මෙන් හෝ, මුල් සහිතව තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානය මෙන් කරන ලද යන අර්ථයයි. 'අනභාවංකතානි' යනු නැවත හට නොගැනීමයි. පස්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๖. ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

6. දෙවන අවිජ්ජාපච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව.

๓๖. ฉฏฺเฐ อิติ วา, ภิกฺขเว, โย วเทยฺยาติ ตสฺสํ ปริสติ ทิฏฺฐิคติโก ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม อตฺถิ, โส ปน อวิสารทธาตุโก อุฏฺฐาย ทสพลํ ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา ตสฺส อชฺฌาสเยน สยเมว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชนฺโต สตฺถา เอวมาห. ฉฏฺฐํ.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, මෙසේ යමෙක් කියන්නේ නම්' යන්නෙන් ඒ පිරිසෙහි ප්‍රශ්න විචාරීමට කැමති මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු සිටියි. ඔහු ප්‍රශ්න ඇසීමට දක්ෂ නැති බැවින් (විශාරද නොවන බැවින්) නැගී සිට දසබලයන් වහන්සේගෙන් විචාරීමට නොහැකිව සිටියි. එබැවින් ඔහුගේ අදහස පරිදි බුදුරජාණන් වහන්සේම ප්‍රශ්න විචාරා පිළිතුරු දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක. හයවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๗. นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา

7. නතුම්හ සූත්‍ර වර්ණනාව.

๓๗. สตฺตเม [Pg.65] น ตุมฺหากนฺติ อตฺตนิ หิ สติ อตฺตนิยํ นาม โหติ. อตฺตาเยว จ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘น ตุมฺหาก’’นฺติ อาห. นปิ อญฺเญสนฺติ อญฺโญ นาม ปเรสํ อตฺตา, ตสฺมึ สติ อญฺเญสํ นาม สิยา, โสปิ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘นปิ อญฺเญส’’นฺติ อาห. ปุราณมิทํ, ภิกฺขเว, กมฺมนฺติ นยิทํ ปุราณกมฺมเมว, ปุราณกมฺมนิพฺพตฺโต ปเนส กาโย, ตสฺมา ปจฺจยโวหาเรน เอวํ วุตฺโต. อภิสงฺขตนฺติอาทิ กมฺมโวหารสฺเสว วเสน ปุริมลิงฺคสภาคตาย วุตฺตํ, อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อภิสงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตนาวตฺถุโก เจตนามูลโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เวทนิยนฺติ เวทนิยวตฺถูติ ทฏฺฐพฺโพ. สตฺตมํ.

37. සත්වන සූත්‍රයෙහි, 'න තුම්හාකං' (නුඹලාගේ නොවේ) යනු ආත්මයක් ඇති කල්හි 'ආත්මයට අයත් දෙයක්' (අත්තිනිය) වන්නේය. ආත්මය කියා දෙයක්ම නැත, එබැවින් 'නුඹලාගේ නොවේ' යයි වදාළ සේක. 'නාපි අඤ්ඤේසං' යන්නෙහි අන්‍යයන්ගේ යනු පරයන්ගේ ආත්මයයි. එය පවතින කල්හි අන්‍යයන්ගේ යයි කිව හැකිය, එයද නොමැති බැවින් 'අන්‍යයන්ගේද නොවේ' යයි වදාළ සේක. 'පුරාණමිදං භික්ඛවේ කම්මං' යන්නෙහි, මේ ශරීරය පුරාණ කර්මයම නොවේ, නමුත් මේ කය පුරාණ කර්මයෙන් හටගත්තකි. එබැවින් ප්‍රත්‍යය (හේතුව) යන අරුතින් මෙසේ වදාරන ලදී. 'අභිසංඛතං' යනාදිය කර්ම යන ව්‍යවහාරය අනුවම පෙර වදාළ ලිංග සාම්‍යය සඳහා පවසන ලදී. මෙහි අර්ථය මෙසේය - 'අභිසංඛතං' යනු ප්‍රත්‍යයන් විසින් කරන ලද බවයි. 'අභිසඤ්චේතයිතං' යනු චේතනාව වස්තුව කොට ගත්, චේතනාව මූලික කරගත් බවයි. 'වේදනීයං' යනු වේදනාවට වස්තුවක් (අරමුණක්) වූ බවයි. සත්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๘. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

8. චේතනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

๓๘. อฏฺฐเม ยญฺจ, ภิกฺขเว, เจเตตีติ ยํ เจตนํ เจเตติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. ยญฺจ ปกปฺเปตีติ ยํ ปกปฺปนํ ปกปฺเปติ, ปวตฺเตติจฺเจว อตฺโถ. ยญฺจ อนุเสตีติ ยญฺจ อนุสยํ อนุเสติ, ปวตฺเตติจฺเจว อตฺโถ. เอตฺถ จ เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา, ปกปฺเปตีติ อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปา คหิตา, อนุเสตีติ ทฺวาทสนฺนํ เจตนานํ สหชาตโกฏิยา เจว อุปนิสฺสยโกฏิยา จ อนุสโย คหิโต. อารมฺมณเมตํ โหตีติ (เจตนาทิธมฺมชาเต สติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยา อวาริตตฺตา) เอตํ เจตนาทิธมฺมชาตํ ปจฺจโย โหติ. ปจฺจโย หิ อิธ อารมฺมณนฺติ อธิปฺเปตา. วิญฺญาณสฺส ฐิติยาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิตตฺถํ. อารมฺมเณ สตีติ ตสฺมึ ปจฺจเย สติ. ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหตีติ ตสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา โหติ. ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณติ ตสฺมึ กมฺมวิญฺญาเณ ปติฏฺฐิเต. วิรูฬฺเหติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย นิพฺพตฺตมูเล ชาเต. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ ปุนพฺภวสงฺขาตา อภินิพฺพตฺติ.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, යමක් චේතනා කරයිද' යනු යම් චේතනාවක් සිතයිද, පවත්වයිද යන අර්ථයයි. 'යමක් කල්පනා කරයිද' (පකප්පේති) යනු යම් තෘෂ්ණා හෝ දෘෂ්ඨි කල්පනාවක් පවත්වයිද යන අරුතයි. 'යමක් අනුසය වේද' යනු යම් අනුසයක් පවත්වයිද යන අරුතයි. මෙහිදී 'චේතනා කරයි' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමක කුසල අකුසල චේතනා ගන්නා ලදී. 'කල්පනා කරයි' යන්නෙන් ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි පවතින තෘෂ්ණා හා දෘෂ්ඨි කල්පනා ගන්නා ලදී. 'අනුසය වේ' යන්නෙන් චේතනාවන්ගේ සහජාත හා උපනිශ්ශය වශයෙන් පවතින අනුසය ගන්නා ලදී. 'මෙය අරමුණක් වේ' යනු (චේතනාදී ධර්මයන් පවතින කල්හි කර්ම විඤ්ඤාණයේ ඉපදීම වැළැක්විය නොහැකි බැවින්) මේ චේතනාදී ධර්ම සමූහය ප්‍රත්‍යයක් වේ. මෙහිදී අරමුණ යනු ප්‍රත්‍යය (හේතුව) යන අදහසයි. 'විඤ්ඤාණයේ පැවැත්ම සඳහා' යනු කර්ම විඤ්ඤාණය පිහිටීම සඳහාය. 'අරමුණක් ඇති කල්හි' යනු එම ප්‍රත්‍යය පවතින කල්හි යන්නයි. 'විඤ්ඤාණයේ පිහිටීම වේ' යනු එම කර්ම විඤ්ඤාණයේ පිහිටීම සිදුවේ. 'එම විඤ්ඤාණය පිහිටි කල්හි' යනු එම කර්ම විඤ්ඤාණය පිහිටා ඇති කල්හි යන්නයි. 'විරූළ්හේ' (වර්ධනය වූ කල්හි) යනු කර්මය ජවන බවට පත් කර ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමට සමත් වන පරිදි මුල් හටගත් කල්හිය. 'පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති' යනු නැවත භවය නම් වූ විශේෂ උපතයි.

โน [Pg.66] เจ, ภิกฺขเว, เจเตตีติ อิมินา เตภูมกเจตนาย อปฺปวตฺตนกฺขโณ วุตฺโต. โน เจ ปกปฺเปตีติ อิมินา ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปานํ อปฺปวตฺตนกฺขโณ. อถ เจ อนุเสตีติ อิมินา เตภูมกวิปาเกสุ ปริตฺตกิริยาสุ รูเปติ เอตฺถ อปฺปหีนโกฏิยา อนุสโย คหิโต. อารมฺมณเมตํ โหตีติ อนุสเย สติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยา อวาริตตฺตา เอตํ อนุสยชาตํ ปจฺจโยว โหติ.

'මහණෙනි, ඉදින් චේතනා නොකරයි නම්' යන මෙයින් ත්‍රෛභූමක චේතනාවන්ගේ නොපැවැත්මේ ක්ෂණය පවසන ලදී. 'කල්පනා නොකරයි නම්' යන්නෙන් තෘෂ්ණා හා දෘෂ්ඨි කල්පනාවන්ගේ නොපැවැත්ම පවසන ලදී. 'එසේ වුවත් අනුසය පවතී නම්' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමක විපාකයන්හිද, කාමාවචර ක්‍රියා සිත්හිද, රූපයෙහිද ප්‍රහීණ නොවුණු ස්වභාවයෙන් පවතින අනුසය ගන්නා ලදී. 'මෙය අරමුණක් වේ' යනු අනුසය පවතින කල්හි කර්ම විඤ්ඤාණයේ ඉපදීම වැළැක්විය නොහැකි බැවින් මේ අනුසය සමූහය ප්‍රත්‍යයක්ම (හේතුවක්ම) වේ.

โน เจว เจเตตีติอาทีสุ ปฐมปเท เตภูมกกุสลากุสลเจตนา นิวตฺตา, ทุติยปเท อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิโย, ตติยปเท วุตฺตปฺปกาเรสุ ธมฺเมสุ โย อปฺปหีนโกฏิยา อนุสยิโต อนุสโย, โส นิวตฺโต.

'නො චේව චේතේති' යනාදී පාඨයන්හි පළමු පදයෙහි ත්‍රෛභූමක කුසල් හා අකුසල් චේතනාවන් වළක්වන ලදී (නිවෘත්ත කරන ලදී). දෙවන පදයෙහි ලෝභ මූල සිත් අටෙහි පවතින තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය වළක්වන ලදී. තුන්වන පදයෙහි ඉහත සඳහන් කරන ලද ධර්මයන් කෙරෙහි සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රහාණය නොවීම නිසා අනුශය වශයෙන් පවතින යම් අනුශය ධර්මයක් වේ ද, එය වළක්වන ලදී.

อปิเจตฺถ อสมฺโมหตฺถํ เจเตติ ปกปฺเปติ อนุเสติ, เจเตติ น ปกปฺเปติ อนุเสติ, น เจเตติ น ปกปฺเปติ อนุเสติ, น เจเตติ น ปกปฺเปติ น อนุเสตีติ อิทมฺปิ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ปฐมนเย ธมฺมปริจฺเฉโท ทสฺสิโต. ทุติยนเย เจเตตีติ เตภูมกกุสลเจตนา เจว จตสฺโส จ อกุสลเจตนา คหิตา. น ปกปฺเปตีติ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตา. อนุเสตีติ เตภูมกกุสเล อุปนิสฺสยโกฏิยา, จตูสุ อกุสลเจตนาสุ สหชาตโกฏิยา เจว อุปนิสฺสยโกฏิยา จ อนุสโย คหิโต. ตติยนเย น เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลํ นิวตฺตํ, น ปกปฺเปตีติ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตา, อนุเสตีติ สุตฺเต อาคตํ วาเรตฺวา เตภูมกกุสลากุสลวิปากกิริยารูเปสุ อปฺปหีนโกฏิยา อุปนิสฺสโย คหิโต. จตุตฺถนโย ปุริมสทิโสว.

තවද, මෙහි මුළාව දුරු කිරීම පිණිස 'චේතේති පකප්පේති අනුසේති, චේතේති න පකප්පේති අනුසේති, න චේතේති න පකප්පේති අනුසේති, න චේතේති න පකප්පේති න අනුසේති' යන මේ සතර ආකාරය ද දත යුතුය. එහි පළමු ක්‍රමයෙහි ධර්මයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් දැක්වීම සිදු කරන ලදී. දෙවන ක්‍රමයෙහි 'චේතේති' යන පදයෙන් ත්‍රෛභූමක කුසල් චේතනාවන් ද, දෝස මූල හා මෝහ මූල සහගත අකුසල් චේතනා සතර ද ගන්නා ලදී. 'න පකප්පේති' යන පදයෙන් ලෝභ මූල සිත් අටෙහි පවතින තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය වළක්වන ලදී. 'අනුසේති' යන පදයෙන් ත්‍රෛභූමක කුසලයන්හි උපනිශ්‍රය වශයෙන් ද, අකුසල් චේතනා සතරෙහි සහජාත හා උපනිශ්‍රය වශයෙන් ද පවතින අනුශය ගන්නා ලදී. තුන්වන ක්‍රමයෙහි 'න චේතේති' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමක කුසල් හා අකුසල් වල නිවෘත්තිය ගන්නා ලදී. 'න පකප්පේති' යන්නෙන් ලෝභ මූල සිත් අටෙහි තණ්හා දෘෂ්ටීන්ගේ වැළකීම ගන්නා ලදී. 'අනුසේති' යන්නෙන් සූත්‍රයෙහි ආ පරිදි වළක්වන ලද ලෝභ මූල සිත්හි පවතින අනුශය හැර, ත්‍රෛභූමක කුසල්, අකුසල්, විපාක, ක්‍රියා සහ රූප ධර්මයන්හි ප්‍රහාණය නොවූ අනුශය ස්වභාවය (උපනිශ්‍රය) ගන්නා ලදී. සිව්වන ක්‍රමය පෙර දැක්වූ ක්‍රමය හා සමානම වේ.

ตทปฺปติฏฺฐิเตติ ตสฺมึ อปฺปติฏฺฐิเต. อวิรูฬฺเหติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย อนิพฺพตฺตมูเล. เอตฺถ ปน กึ กถิตนฺติ? อรหตฺตมคฺคสฺส กิจฺจํ, ขีณาสวสฺส กิจฺจกรณนฺติปิ นวโลกุตฺตรธมฺมาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอตฺถ จ วิญฺญาณสฺส เจว อายตึ ปุนพฺภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานมนฺตเร เอโก, ภวชาตีนมนฺตเร เอโกติ. อฏฺฐมํ.

'තදප්පතිට්ඨිතේ' යනු එම විඤ්ඤාණය පිහිටා නොමැති කල්හිය. 'අවිරූළ්හේ' යනු කර්මය ජවන බවට පත්කොට පටිසන්ධිය ඇද ගැනීමට සමත් මූලයන් හට නොගත් කල්හිය. මෙහි කුමක් වදාරන ලද්දේ ද යත්? අර්හත් මාර්ගයේ කෘත්‍යය හෝ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ ක්ෂය කිරීමේ කෘත්‍යය හෝ ලෝකෝත්තර ධර්ම නවයම හෝ වදාරන ලද්දේ යැයි කීම සුදුසුය. මෙහි විඤ්ඤාණය සහ මතු උපදින පුනර්භවය අතර එක් සන්ධියක් ද, වේදනාව සහ තණ්හාව අතර එක් සන්ධියක් ද, භවය සහ ජාතිය අතර එක් සන්ධියක් ද වේ. අටවන සූත්‍රය නිමාවට පත්විය.

๙. ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

9. දෙවන චේතනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๓๙. นวเม [Pg.67] วิญฺญาณนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานมนฺตเร เอโก, ภวชาตีนมนฺตเร เอโกติ. นวมํ.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි: විඤ්ඤාණය හා නාමරූප අතර එක් සන්ධියක් ද, වේදනාව හා තණ්හාව අතර එක් සන්ධියක් ද, භවය හා ජාතිය අතර එක් සන්ධියක් ද වේ යයි දත යුතුය. නවවන සූත්‍රය නිමාවට පත්විය.

๑๐. ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

10. තුන්වන චේතනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๐. ทสเม นตีติ ตณฺหา. สา หิ ปิยรูเปสุ รูปาทีสุ นมนฏฺเฐน ‘‘นตี’’ติ วุจฺจติ. อาคติ คติ โหตีติ อาคติมฺหิ คติ โหติ, อาคเต ปจฺจุปฏฺฐิเต กมฺเม วา กมฺมนิมิตฺเต วา คหินิมิตฺเต วา ปฏิสนฺธิวเสน วิญฺญาณสฺส คติ โหติ. จุตูปปาโตติ เอวํ วิญฺญาณสฺส อาคเต ปฏิสนฺธิวิสเย คติยา สติ อิโต จวนสงฺขาตา จุติ, ตตฺถูปปตฺติสงฺขาโต อุปปาโตติ อยํ จุตูปปาโต นาม โหติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต นติยา จ อาคติคติยา จ อนฺตเร เอโกว สนฺธิ กถิโตติ. ทสมํ.

40. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'නති' යනු තණ්හාවයි. සැබවින්ම එම තණ්හාව රූප ආදී ප්‍රිය අරමුණු කෙරෙහි නැමෙන (ඇදී යන) අර්ථයෙන් 'නති' යයි කියනු ලැබේ. 'ආගති ගති හෝති' යනු ආගති වශයෙන් දැක්වෙන කර්ම, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත ඉදිරියෙහි පවතින කල්හි, පටිසන්ධි වශයෙන් විපාක විඤ්ඤාණයේ ගතිය (පැමිණීම) සිදු වේ. 'චුතූපපාතෝ' යනු මෙසේ විඤ්ඤාණය පටිසන්ධි වශයෙන් ලැබුණු අරමුණක බැසගත් කල්හි, මෙම භවයෙන් චුත වීම 'චුති' ලෙස ද, මතු උපත ලැබීම 'උපපාත' ලෙස ද හැඳින්වේ. මේ අනුව මෙම සූත්‍රයෙහි තණ්හාව සහ පටිසන්ධි විඤ්ඤාණය අතර පවතින එක් සන්ධියක් (හේතු-ඵල සම්බන්ධය) පමණක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. දසවන සූත්‍රය නිමාවට පත්විය.

กฬารขตฺติยวคฺโค จตุตฺโถ.

සතරවන කළාරඛත්තිය වර්ගය නිමාවට පත්විය.

๕. คหปติวคฺโค

5. ගහපති වර්ගය

๑. ปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

1. පංචවේරභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๑. คหปติวคฺคสฺส ปฐเม ยโตติ ยทา. ภยานิ เวรานีติ ภยเวรเจตนาโย. โสตาปตฺติยงฺเคหีติ ทุวิธํ โสตาปตฺติยา องฺคํ, (โสตาปตฺติยา จ องฺคํ,) ยํ ปุพฺพภาเค โสตาปตฺติปฏิลาภาย สํวตฺตติ, ‘‘สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๑) เอวํ อาคตํ, ปฏิลทฺธคุณสฺส จ โสตาปตฺตึ ปตฺวา ฐิตสฺส องฺคํ, ยํ โสตาปนฺนสฺส องฺคนฺติปิ วุจฺจติ, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาทาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. อิทมิธ อธิปฺเปตํ. อริโยติ นิทฺโทโส นิรุปารมฺโภ. ญาโยติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ญตฺวา ฐิตญาณมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทปิ. ยถาห – ‘‘ญาโย วุจฺจติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, อริโยปิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ญาโย’’ติ. ปญฺญายาติ อปราปรํ อุปฺปนฺนาย วิปสฺสนาปญฺญาย. สุทิฏฺโฐ โหตีติ อปราปรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ทสฺสนวเสน สุฏฺฐุ ทิฏฺโฐ.

41. ගහපති වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'යතෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. 'භයානි වේරානි' යනු බිය සහ වෛරය උපදවන ප්‍රාණාඝාතාදී අකුසල් චේතනාවන්ය. 'සෝතාපත්තිඅංගෙහි' යනු සෝතාපත්ති අංග දෙවැදෑරුම් වේ. යම් අංගයන් සෝතාපත්ති ඵලය ලබාගැනීම පිණිස පූර්වභාගයෙහි පවතී ද, ඒ බව 'සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය, ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. සෝතාපන්න වූ තැනැත්තා සතු අංගයන් 'සෝතාපන්නයාගේ අංග' ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ අචල ප්‍රසාදය ආදියට නමකි. මෙහි අදහස් කරන්නේ දෙවනුව කී අංගයන්ය. 'අරියෝ' යනු දෝෂ රහිත වූ, උපාලම්භ රහිත වූ යන්නයි. 'ඤායෝ' යනු පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කරගත් ඥානය සහ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ: "ඤාය යනු පටිච්චසමුප්පාදයයි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද ඤාය නම් වේ." 'පඤ්ඤාය' යනු පිළිවෙළින් උපදවන ලද විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙනි. 'සුදිට්ඨෝ හෝති' යනු මාර්ග ඥානයෙන් මැනවින් දක්නා ලද්දේ වෙයි.

ขีณนิรโยติอาทีสุ [Pg.68] อายตึ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนตาย ขีโณ นิรโย มยฺหนฺติ โส อหํ ขีณนิรโย. เอส นโย สพฺพตฺถ. โสตาปนฺโนติ มคฺคโสตํ อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ น วินิปาตสภาโว. นิยโตติ ปฐมมคฺคสงฺขาเตน สมฺมตฺตนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโนติ อุตฺตริมคฺคตฺตยสงฺขาโต สมฺโพธิ ปรํ อยนํ มยฺหนฺติ โสหํ สมฺโพธิปรายโน, ตํ สมฺโพธึ อวสฺสํ อภิสมฺพุชฺฌนโกติ อตฺโถ.

'ඛීණනිරයෝ' යනාදී පදයන්හි, මතු එහි නූපදින බැවින් "මාගේ නිරය ක්ෂය විය" යන අදහසින් "මම ක්ෂය වූ නිරය ඇත්තෙමි" යන්නයි. මෙම ක්‍රමය සෙසු පදයන්හි ද දත යුතුය. 'සෝතාපන්නෝ' යනු මාර්ග නමැති ප්‍රවාහයට පැමිණි තැනැත්තායි. 'අවිනිපාතධම්මෝ' යනු අපායෙහි වැටෙන ස්වභාවයක් නැති බවයි. 'නියතෝ' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගය නමැති සම්මත්ත නියාමයෙන් නියම වූ බවයි. 'සම්බෝධිපරායණෝ' යනු මතු ලැබිය යුතු ඉහළ මාර්ග තුන නමැති සම්බෝධිය පරම පිහිට කොට ඇත්තේ යන්නයි. එම සම්බෝධිය ඒකාන්තයෙන්ම අවබෝධ කරගන්නා සුළුය යනු අර්ථයයි.

ปาณาติปาตปจฺจยาติ ปาณาติปาตกมฺมการณา. ภยํ เวรนฺติ อตฺถโต เอกํ. เวรญฺจ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ พาหิรํ อชฺฌตฺติกนฺติ. เอเกน หิ เอกสฺส ปิตา มาริโต โหติ, โส จินฺเตสิ ‘‘เอเตน กิร เม ปิตา มาริโต, อหมฺปิ ตํเยว มาเรสฺสามี’’ติ นิสิตํ สตฺถํ อาทาย จรติ. ยา ตสฺส อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนเวรเจตนา, อิทํ พาหิรํ เวรํ นาม. ยา ปน อิตรสฺส ‘‘อยํ กิร มํ มาเรสฺสามีติ จรติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ มาเรสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทํ อชฺฌตฺติกํ เวรํ นาม. อิทํ ตาว อุภยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกเมว. ยา ปน ตํ นิรเย อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ ปหริสฺสามี’’ติ ชลิตํ อยมุคฺครํ คณฺหโต นิรยปาลสฺส เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ พาหิรเวรํ. ยา จสฺส ‘‘อยํ นิทฺโทสํ มํ ปหริสฺสามีติ อาคจฺฉติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ ปหริสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ อชฺฌตฺตเวรํ. ยํ ปเนตํ พาหิรเวรํ, ตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุคฺคลเวร’’นฺติ วุตฺตํ. ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ อตฺถโต เอกเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสสปเทสุปิ ‘‘อิมินา มม ภณฺฑํ หฏํ, มยฺหํ ทาเรสุ จาริตฺตํ อาปนฺนํ, มุสา วตฺวา อตฺโถ ภคฺโค, สุรามทมตฺเตน อิทํ นาม กต’’นฺติอาทินา นเยน เวรุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อธิคเตน อจลปฺปสาเทน. อริยกนฺเตหีติ ปญฺจหิ สีเลหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ. ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อริยกนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตเมว. ปฐมํ.

'පාණාතිපාතපච්චයා' යනු ප්‍රාණාඝාතය නමැති අකුසල් කර්මය හේතුවෙනි. 'භයං වේරං' යන පද දෙක අර්ථයෙන් එකමය. වෛරය යනු බාහිර හා ආභ්‍යන්තර වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. යමෙකු තම පියා මැරූ තැනැත්තා කෙරෙහි "මොහු මාගේ පියා මැරීය, මම ද මොහු මරමි"යි සිතා තියුණු ආයුධයක් ගෙන යයි ද, ඔහුගේ සිතෙහි උපන් වෛරී චේතනාව බාහිර වෛරයයි. අන් තැනැත්තා "මොහු මා මරන්නට එයි, මම ඔහුට පෙර මොහු මරමි"යි සිතා ඇති කරගන්නා චේතනාව ආභ්‍යන්තර වෛරයයි. මේවා මෙලොව බිය හා වෛරයන්ය. නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයෙකු දැක "මොහුට පහර දෙමි"යි ගිනියම් වූ යකඩ මුගුරක් ගන්නා නිරය පාලකයාගේ චේතනාව සාම්පරායික බාහිර වෛරයයි. එම සත්ත්වයා "මොහු නිදොස් වූ මට පහර දීමට එයි, මම ඔහුට පෙර පහර දෙමි"යි සිතන චේතනාව සාම්පරායික ආභ්‍යන්තර වෛරයයි. අටුවාවෙහි බාහිර වෛරය 'පුද්ගල වෛරය' ලෙස ද හැඳින්වේ. 'දුක්ඛං දෝමනස්සං' යනු අර්ථයෙන් එකමය. සෙසු පදයන්හි ද "මොහු මාගේ බඩු සොරා ගත්තේය, මාගේ භාර්යාවට වැරදි ලෙස හැසිරුණේය, බොරු කියා මට පාඩු කළේය, මත්පැන් බී මෙවැනි දේ කළේය" ආදී වශයෙන් වෛරය හටගන්නා ආකාරය දත යුතුය. 'අවේච්චප්පසාදේන' යනු ලැබූ අචල ප්‍රසාදයෙනි. 'අරියකන්තේහි' යනු ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන බැවින් පංච ශීලයට නමකි. ආර්යයෝ වෙනත් භවයකට ගිය ද එම ශීලයන් අත්නොහරිති. මෙහි ඉතිරිව ඇති සියල්ල විශුද්ධි මාර්ගයේ අනුස්සති නිද්දේසයෙහි පවසා ඇත. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. ทุติยปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන පංචවේරභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๔๒. ทุติเย ภิกฺขูนํ กถิตภาวมตฺตเมว วิเสโส. ทุติยํ.

42. දෙවන සූත්‍රයෙහි, භික්ෂූන් වහන්සේලාට දේශනා කළ බව පමණක් විශේෂත්වයකි. දෙවන සූත්‍රය අවසන් ය.

๓. ทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

3. දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๓. ตติเย [Pg.69] ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. สมุทยนฺติ ทฺเว สมุทยา ขณิกสมุทโย จ ปจฺจยสมุทโย จ. ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสนฺโตปิ ภิกฺขุ ขณิกสมุทยํ ปสฺสติ, ขณิกสมุทยํ ปสฺสนฺโตปิ ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสติ. อตฺถงฺคโมปิ อจฺจนฺตตฺถงฺคโม เภทตฺถงฺคโมติ ทุวิโธ. อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโตปิ เภทตฺถงฺคมํ ปสฺสติ, เภทตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโตปิ อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสติ. เทเสสฺสามีติ อิทํ วฏฺฏทุกฺขสฺส สมุทยอตฺถงฺคมํ นิพฺพตฺติเภทํ นาม เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถาติ อตฺโถ. ปฏิจฺจาติ นิสฺสยวเสน เจว อารมฺมณวเสน จ ปจฺจยํ กตฺวา. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโสติ ติณฺณํ สงฺคติยา ผสฺโส. อยํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส สมุทโยติ อยํ วฏฺฏทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติ นาม. อตฺถงฺคโมติ เภโท. เอวญฺหิ วฏฺฏทุกฺขํ ภินฺนํ โหติ อปฺปฏิสนฺธิยํ. ตติยํ.

43. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘දුක්ඛස්ස’ යනු වෘත්ත දුක්ඛය (සංසාර දුක) පිළිබඳවයි. ‘සමුදය’ යනු ක්ෂණික සමුදය හා ප්‍රත්‍ය සමුදය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ප්‍රත්‍ය සමුදය දකින භික්ෂුව ක්ෂණික සමුදය ද දකියි, ක්ෂණික සමුදය දකින්නා ප්‍රත්‍ය සමුදය ද දකියි. ‘අත්ථංගම’ (නිරුද්ධ වීම) ද අච්චන්ත අත්ථංගම (සම්පූර්ණ නිරුද්ධ වීම) සහ භේද අත්ථංගම (බිඳී යාම) යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. අච්චන්ත අත්ථංගමය දකින්නා භේද අත්ථංගමය ද, භේද අත්ථංගමය දකින්නා අච්චන්ත අත්ථංගමය ද දකියි. ‘දේශනා කරන්නෙමි’ යනු වෘත්ත දුක්ඛයාගේ සමුදය හා අත්ථංගමය නැමැති උපත හා විනාශය දේශනා කරමි, එය අසනු යන අර්ථයයි. ‘පටිච්ච’ යනු නිශ්‍රය (ඇසුර) හා ආරම්මණ (අරමුණු) ප්‍රත්‍ය කොට ගෙනයි. ‘තිණ්ණං සංගති ඵස්සෝ’ යනු ඉන්ද්‍රිය, අරමුණ හා විඤ්ඤාණය යන තිදෙනාගේ එක්වීමෙන් ස්පර්ශය ඇති වන බවයි. ‘මහණෙනි, මේ දුක්ඛයාගේ සමුදයයි’ යනු මේ තෘෂ්ණාව වෘත්ත දුක්ඛයාගේ හටගැනීම බවයි. ‘අත්ථංගමෝ’ යනු බිඳී යාම හෙවත් නිරුද්ධ වීමයි. මෙසේ තෘෂ්ණාව නිරුද්ධ වීමෙන් වෘත්ත දුක්ඛය බිඳී යයි, නැවත පිළිසඳරක් නැති වෙයි. තෙවන සූත්‍රය අවසන් ය.

๔. โลกสุตฺตวณฺณนา

4. ලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๔. จตุตฺเถ โลกสฺสาติ สงฺขารโลกสฺส. อยเมตฺถ วิเสโส. จตุตฺถํ.

44. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකස්ස’ යනු සංස්කාර ලෝකය පිළිබඳවයි. මෙහි ඇති විශේෂත්වය මෙයයි. සිව්වන සූත්‍රය අවසන් ය.

๕. ญาติกสุตฺตวณฺณนา

5. ඤාතික සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๕. ปญฺจเม ญาติเกติ ทฺวินฺนํ ญาตกานํ คาเม. คิญฺชกาวสเถติ อิฏฺฐกาหิ กเต มหาปาสาเท. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. อุปสฺสุตีติ อุปสฺสุติฏฺฐานํ, ยํ ฐานํ อุปคเตน สกฺกา โหติ ภควโต สทฺทํ โสตุํ, ตตฺถ ฐิโตติ อตฺโถ. โส กิร คนฺธกุฏิปริเวณสมฺมชฺชนตฺถํ อาคโต อตฺตโน กมฺมํ ปหาย ภควโต ธมฺมโฆสํ สุณนฺโต อฏฺฐาสิ. อทฺทสาติ ตทา กิร ภควโต อาทิโตว ปจฺจยาการํ มนสิกโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ อิมินา ปจฺจเยน โหติ, อิทํ อิมินา’’ติ อาวชฺชโต ยาว ภวคฺคา เอกงฺคณํ อโหสิ, สตฺถา มนสิการํ ปหาย วจสา สชฺฌายํ กโรนฺโต ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวา, ‘‘อปิ นุ โข อิมํ ธมฺมปริยายํ โกจิ อสฺโสสี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตํ ภิกฺขุมทฺทส. เตน วุตฺตํ ‘‘อทฺทสา โข ภควา’’ติ.

45. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඤාතිකේ’ යනු නෑයන් දෙදෙනෙකුට අයත් ගමෙහි යන්නයි. ‘ගිඤ්ජකාවසථේ’ යනු ගඩොලින් කරන ලද මහා ප්‍රාසාදයෙහි යන්නයි. ‘ධම්මපරියායං’ යනු ධර්ම කාරණයයි. ‘උපස්සුතිං’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හඬ ඇසිය හැකි ස්ථානයකට පැමිණ සිටීමයි; යම් තැනක සිට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හඬ ඇසිය හැකිද, එහි රැඳී සිටි බව අර්ථයයි. ඒ භික්ෂුව ගඳකිළි මිදුල ඇමදීමට පැමිණ, තමාගේ කාර්යය පසෙක තබා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම හඬ අසමින් සිටියේය. ‘දැක්කාහ’ යනු එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ ආරම්භයේ සිටම පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය මෙනෙහි කරමින් ‘මෙය මේ ප්‍රත්‍යයෙන් වෙයි, මෙය මේ ප්‍රත්‍යයෙන් වෙයි’ යනුවෙන් මෙනෙහි කරන කල භවාග්‍රය දක්වා පිරිසිදුව පෙනුණි. ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙනෙහි කර අවසානයේ දේශනාව නිමවා, ‘කවරෙක් හෝ මේ ධර්ම පරියාය ඇසුවේද’ යැයි බලන කල ඒ භික්ෂුව දුටු සේක. එබැවින් ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක්කාහ’ යි වදාරන ලදී.

อสฺโสสิ [Pg.70] โนติ อสฺโสสิ นุ. อถ วา อสฺโสสิ โนติ อมฺหากํ ภาสนฺตานํ อสฺโสสีติ. อุคฺคณฺหาหีติอาทีสุ สุตฺวา ตุณฺหีภูโตว ปคุณํ กโรนฺโต อุคฺคณฺหาติ นาม. ปทานุปทํ ฆเฏตฺวา วาจาย ปริจิตํ กโรนฺโต ปริยาปุณาติ นาม. อุภยถาปิ ปคุณํ อาธารปฺปตฺตํ กโรนฺโต ธาเรติ นาม. อตฺถสํหิโตติ การณนิสฺสิโต. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปติฏฺฐานภูโต. อิติ ตีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. ปญฺจมํ.

‘අස්සෝසි නෝ’ යනු ඇසුවේද යන්නයි. නැතහොත් ‘අප පවසන දේ ඇසුවේද’ යන අර්ථයයි. ‘උග්ගණ්හාහි’ ආදී පදයන්හි, අසා නිශ්ශබ්දව සිටිමින් චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයෙන් පුහුණු කරන්නේ නම් ‘උගනියි’ (උග්ගණ්හාති) නම් වේ. පදයෙන් පදය ගළපා වචනයෙන් පුරුදු කරන්නේ නම් ‘පරිචිත කරයි’ (පරියාපුණාති) නම් වේ. අවස්ථා දෙකේදීම ස්මරණයෙහි ස්ථිරව තබා ගන්නේ නම් ‘දරා ගනියි’ (ධාරේති) නම් වේ. ‘අත්ථසංහිතෝ’ යනු පරමාර්ථ සාධනයට අදාළ කාරණා සහිත බවයි. ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියකෝ’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පදනම වූවකි. මෙසේ මේ සූත්‍ර තුනෙහිම වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) පිළිබඳවම දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රය අවසන් ය.

๖. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

6. අඤ්ඤතර බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๖. ฉฏฺเฐ อญฺญตโรติ นามวเสน อปากโฏ อญฺญตโร พฺราหฺมโณ. ฉฏฺฐํ.

46. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අඤ්ඤතරෝ’ යනු නමින් ප්‍රසිද්ධ නැති එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකි. හයවන සූත්‍රය අවසන් ය.

๗. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

7. ජාණුස්සෝණි සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๗. สตฺตเม ชาณุสฺโสณีติ ฐานนฺตรวเสน เอวํลทฺธนาโม อสีติโกฏิวิภโว มหาปุโรหิโต. สตฺตมํ.

47. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජාණුස්සෝණි’ යනු තනතුර අනුව ලත් නමකි, ඔහු කෝටි අසූවක සම්පත් ඇති මහා පුරෝහිතයෙකි. හත්වන සූත්‍රය අවසන් ය.

๘. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

8. ලෝකායතික සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๘. อฏฺฐเม โลกายติโกติ วิตณฺฑสตฺเถ โลกายเต กตปริจโย. เชฏฺฐเมตํ โลกายตนฺติ ปฐมํ โลกายตํ. โลกายตนฺติ จ โลกสฺเสว อายตํ, พาลปุถุชฺชนโลกสฺส อายตํ, มหนฺตํ คมฺภีรนฺติ อุปธาริตพฺพํ ปริตฺตํ ภาวํ ทิฏฺฐิคตํ. เอกตฺตนฺติ เอกสภาวํ, นิจฺจสภาวเมวาติ ปุจฺฉติ. ปุถุตฺตนฺติ ปุริมสภาเวน นานาสภาวํ, เทวมนุสฺสาทิภาเวน ปฐมํ หุตฺวา ปจฺฉา น โหตีติ อุจฺเฉทํ สนฺธาย ปุจฺฉติ. เอวเมตฺถ ‘‘สพฺพมตฺถิ, สพฺพเมกตฺต’’นฺติ อิมา ทฺเวปิ สสฺสตทิฏฺฐิโย, ‘‘สพฺพํ นตฺถิ, สพฺพํ ปุถุตฺต’’นฺติ อิมา ทฺเว อุจฺเฉททิฏฺฐิโยติ เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකායතිිකෝ’ යනු ලෝකායත (විතණ්ඩ) ශාස්ත්‍රයෙහි පුහුණුව ලැබූ තැනැත්තායි. ‘ඒතං පඨමං ලෝකායතං’ යනු පළමුවන ලෝකායත මතයයි. ‘ලෝකායතං’ යනු ලෝකයාගේම (අඥාන පෘථග්ජනයන්ගේ) ආයතනයයි; එය මහා ගැඹුරු දෙයක් ලෙස සැලකුවද ඇත්ත වශයෙන්ම එය අල්ප වූ දෘෂ්ටිගතයකි. ‘ඒකත්තං’ යනු ඒක ස්වභාවය හෙවත් නිත්‍ය ස්වභාවය ගැන විමසීමයි. ‘පුථුත්තං’ යනු පූර්ව ස්වභාවයට වඩා වෙනස් ස්වභාවයක් ඇද්ද, එනම් දෙව් මිනිස් ආදී වශයෙන් ඇති වී පසුව නැති වී යන්නේද යැයි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය අරමුණු කර විමසීමයි. මෙසේ මෙහි ‘සියල්ල ඇත, සියල්ල ඒකීය වේ’ යන දෘෂ්ටි දෙක ශාශ්වත දෘෂ්ටි වන අතර, ‘සියල්ල නැත, සියල්ල පෘථක් වේ’ යන දෘෂ්ටි දෙක උච්ඡේද දෘෂ්ටි බව දත යුතුය. අටවන සූත්‍රය අවසන් ය.

๙. อริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

9. අරියසාවක සූත්‍ර වර්ණනාව

๔๙. นวเม กึ นุ โขติ สํสยุปฺปตฺติอาการทสฺสนํ. สมุทยตีติ อุปฺปชฺชติ. นวมํ.

49. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘කිං නු ඛෝ’ යනු සැකය උපදනා ආකාරය දැක්වීමේ පදයකි. ‘සමුදයති’ යනු උපදී යන්නයි. නවවන සූත්‍රය අවසන් ය.

๑๐. ทุติยอริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

10. දුතිය අරියසාවක සූත්‍ර වර්ණනාව

๕๐. ทสเม [Pg.71] ทฺเวปิ นยา เอกโต วุตฺตา. อิทเมว ปุริเมน นานตฺตํ, เสสํ ตาทิสเมวาติ. ทสมํ.

50. දසවන සූත්‍රයෙහි ක්‍රම දෙකම එක් කොට වදාරන ලදී. පූර්ව සූත්‍රයට වඩා මෙහි ඇති විශේෂත්වය මෙයයි, ඉතිරි කරුණු එයට සමාන වේ. දසවන සූත්‍රය අවසන් ය.

คหปติวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන ගහපති වර්ගය අවසන් ය.

๖. ทุกฺขวคฺโค

6. දුක්ඛ වර්ගය

๑. ปริวีมํสนสุตฺตวณฺณนา

1. පරිවීමංසන සූත්‍ර වර්ණනාව

๕๑. ทุกฺขวคฺคสฺส ปฐเม ปริวีมํสมาโนติ อุปปริกฺขมาโน. ชรามรณนฺติ กสฺมา ชรามรณํ เอกเมว ‘‘อเนกวิธํ นานปฺปการก’’นฺติ วตฺวา คหิตนฺติ เจ? ตสฺมึ คหิเต สพฺพทุกฺขสฺส คหิตตฺตา. ยถา หิ จูฬาย คหิเต ปุริเส โส ปุริโส คหิโตว โหติ, เอวํ ชรามรเณ คหิเต สพฺพทุกฺขํ คหิตเมว โหติ. ตสฺมา ‘‘ยํ โข อิทํ อเนกวิธํ นานปฺปการกํ ทุกฺขํ โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ นฺหตฺวา ฐิตํ ปุริสํ วิย สพฺพทุกฺขํ ทสฺเสตฺวา ตํ จูฬาย คณฺหนฺโต วิย ชรามรณํ คณฺหิ.

51. දුක්ඛ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පරිවීමංසමානෝ’ යනු පිරික්සා බලන්නේ යන්නයි. ජරා මරණ යනු එකක් වුවද එය ‘අනේකවිධ නානාප්‍රකාර’ යැයි පැවසුවේ ඇයිද යත්, ජරා මරණ ගත් කල සියලු වෘත්ත දුක්ඛයන්ම ඇතුළත් වන බැවිනි. යම්සේ හිසකෙස් වැටියෙන් මිනිසෙකු අල්ලා ගත් කල මුළු මිනිසාම අල්ලා ගත්තාක් මෙන්, ජරා මරණ ගත් කල සියලු දුක් ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් ‘ලෝකයෙහි උපදනා වූ යම් මේ අනේකවිධ දුකක් වේද’ යැයි පවසමින්, නා ගෙන සිටින මිනිසෙකුගේ හිසකෙස් වැටියෙන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් ජරා මරණ ගනු ලැබීය.

ชรามรณนิโรธสารุปฺปคามินีติ ชรามรณนิโรธสฺส สารุปฺปภาเวน นิกฺกิเลสตาย ปริสุทฺธตาย สทิสาว หุตฺวา คามินีติ อตฺโถ. ตถา ปฏิปนฺโน จ โหตีติ ยถา ตํ ปฏิปนฺโนติ วุจฺจติ, เอวํ ปฏิปนฺโน โหติ. อนุธมฺมจารีติ นิพฺพานธมฺมํ อนุคตํ ปฏิปตฺติธมฺมํ จรติ, ปูเรตีติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขยาย ปฏิปนฺโนติ สีลํ อาทึ กตฺวา ชรามรณทุกฺขสฺส นิโรธตฺถาย ปฏิปนฺโน. สงฺขารนิโรธายาติ สงฺขารทุกฺขสฺส นิโรธตฺถาย. เอตฺตาวตา ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตา.

‘ජරාමරණනිරෝධසාරුප්පගාමිනී’ යනු ජරා මරණ නිරුද්ධ වීමට අනුකූල වූ, කෙලෙස් රහිත වූ, පිරිසිදු වූ නිවනට පමුණුවන මග යන අර්ථයයි. ‘තථා පටිපන්නෝ ච හෝති’ යනු යම් මගක පිළිපන් තැනැත්තා ‘පිළිපන්නෙක්’ යැයි කියනු ලැබේද, එසේ පිළිපන් බවයි. ‘අනුධම්මචාරී’ යනු නිවන් දහමට අනුකූල වූ ප්‍රතිපත්ති ධර්මය පුරන බවයි. ‘දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නෝ’ යනු සීලය ආදී කොට ඇති පිළිවෙත ජරා මරණ දුක නිරුද්ධ කිරීම පිණිස අනුගමනය කරන භික්ෂුවයි. ‘සංඛාරනිරෝධාය’ යනු සංස්කාර දුක්ඛය නිරුද්ධ කිරීම පිණිස යන්නයි. මෙතෙකින් රහත් බව දක්වා දේශනාව පවසන ලදී.

อิทานิ อรหตฺตผลปจฺจเวกฺขณํ สตตวิหารญฺจ ทสฺเสตฺวา เทสนา นิวตฺเตตพฺพา สิยา, ตถา อกตฺวา อวิชฺชาคโตติ อิทํ กสฺมา คณฺหาตีติ? ขีณาสวสฺส สมติกฺกนฺตวฏฺฏทุกฺขทสฺสนตฺถํ. อปิจ ปุน วฏฺฏํ อารภิตฺวา วิวฏฺเฏ กถิยมาเน พุชฺฌนกสตฺโต เจตฺถ อตฺถิ, ตสฺส อชฺฌาสยวเสนาปิ อิทํ คณฺหาตีติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชาย [Pg.72] คโต อุปคโต สมนฺนาคโต. ปุริสปุคฺคโลติ ปุริโสเยว ปุคฺคโล. อุภเยนาปิ สมฺมุติกถํ กเถติ. พุทฺธานญฺหิ สมฺมุติกถา ปรมตฺถกถาติ ทฺเว กถา โหนฺติ. ตตฺถ ‘‘สตฺโต นโร ปุริโส ปุคฺคโล ติสฺโส นาโค’’ติ เอวํ ปวตฺตา สมฺมุติกถา นาม. ‘‘ขนฺธา ธาตุโย อายตนานี’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปรมตฺถกถา นาม. ปรมตฺถํ กเถนฺตาปิ สมฺมุตึ อมุญฺจิตฺวา กเถนฺติ. เต สมฺมุตึ กเถนฺตาปิ ปรมตฺถํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว กเถนฺติ. เตเนว วุตฺตํ –

දැන් අර්හත් ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව සහ සතත විහාරය දක්වා දේශනාව අවසන් කළ යුතුව තිබුණද, එසේ නොකොට 'අවිද්‍යාවට පැමිණි' යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? රහතන් වහන්සේ විසින් සංසාර දුක සම්පූර්ණයෙන්ම ඉක්මවා ඇති බව පෙන්වීම පිණිසයි. තවද, නැවත වරක් වට්ට කතාව (සංසාර චක්‍රය) ආරම්භ කොට විවට්ට කතාව (සංසාරයෙන් මිදීම) දේශනා කරන කල්හි, එය අවබෝධ කරගත හැකි සත්ත්වයන් පිරිසෙහි සිටින බැවින්, ඔවුන්ගේ අභිලාෂයන් අනුවද මෙය වදාළ බව දත යුතුය. එහි 'අවිජ්ජාගතෝ' යනු අවිද්‍යාවට පැමිණි, එයට පිවිසි, එයින් සමන්විත වූ යන්නයි. 'පුරිසපුග්ගලෝ' යනු පුරුෂයාම වූ පුද්ගලයායි. මේ වචන දෙකෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මුති කතාව වදාළ සේක. බුදුවරුන්ගේ දේශනාව සම්මුති කතාව සහ පරමත්ථ කතාව යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි 'සත්ත්වයා, නරයා, පුරුෂයා, පුද්ගලයා, තිස්ස, නාග' යනාදී වශයෙන් පවතින දේශනාව සම්මුති කතාව නමි. 'ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන' යනාදී වශයෙන් පවතින දේශනාව පරමත්ථ කතාව නමි. පරමාර්ථය දේශනා කරන විටද සම්මුතිය අත්නොහැර දේශනා කරති. ඔවුන් සම්මුතිය දේශනා කළත්, පරමාර්ථය දේශනා කළත් දේශනා කරන්නේ සත්‍යයම වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ, สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร;

สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นูปลพฺภติ;

สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณํ;

ปรมตฺถวจนํ สจฺจํ, ธมฺมานํ ภูตลกฺขณ’’นฺติ.

"දේශකයන් අතර උත්තම වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්මුතිය සහ පරමාර්ථය යන සත්‍යයන් දෙක වදාළ සේක; තුන්වන සත්‍යයක් හමු නොවේ. ලෝක සම්මුතිය හේතුවෙන් පවතින සංකේත වචන (සම්මුතිය) සත්‍යයකි; ධර්මයන්ගේ නියම ස්වභාවය පෙන්වන පරමාර්ථ වචනද සත්‍යයකි."

ปุญฺญํ เจ สงฺขารนฺติ เตรสเจตนาเภทํ ปุญฺญาภิสงฺขารํ. อภิสงฺขโรตีติ กโรติ. ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ กมฺมปุญฺเญน อุปคตํ สมฺปยุตฺตํ โหติ, วิปากวิญฺญาณํ วิปากปุญฺเญน. อปุญฺญํ เจ สงฺขารนฺติ ทฺวาทสเจตนาเภทํ อปุญฺญาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ. อาเนญฺชํ เจ สงฺขารนฺติ จตุเจตนาเภทํ อาเนญฺชาภิสงฺขารํ. อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณนฺติ กมฺมาเนญฺเชน กมฺมวิญฺญาณํ, วิปากาเนญฺเชน วิปากวิญฺญาณํ อุปคตํ โหติ. เอตฺถ จ ติวิธสฺส กมฺมาภิสงฺขารสฺส คหิตตฺตา ทฺวาทสปทิโก ปจฺจยากาโร คหิโตว โหติ. เอตฺตาวตา วฏฺฏํ ทสฺสิตํ.

'පින් වූ සංස්කාර' යනු දහතුන් වැදෑරුම් වූ පුණ්‍යාභිසංස්කාර චේතනාවන්ය. 'අභිසංස්කාර කෙරෙයි' යනු සිදු කරයි යන්නයි. 'විඤ්ඤාණය පිනට අනුගත වෙයි' යනු කර්ම විඤ්ඤාණය කුසල් කර්මය හා යෙදී පවතින බවත්, විපාක විඤ්ඤාණය පින් විපාකය හා යෙදී පවතින බවත්ය. 'පව් වූ සංස්කාර' යනු දොළොස් වැදෑරුම් අපුණ්‍යාභිසංස්කාරයන්ය. 'ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර' යනු සිවු වැදෑරුම් අරූපාවචර කුසල් චේතනාවන්ය. විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජයට අනුගත වීම යනු කර්ම විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජ කර්මය හාද, විපාක විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජ විපාකය හාද යෙදී පැවතීමයි. මෙහිදී තිවිධ අභිසංස්කාරයන් ගැනීමෙන් දොළොස් පදයකින් යුත් පටිච්චසමුප්පාදයම ගන්නා ලදී. මෙතෙකින් සංසාර වෘත්තය දක්වන ලදී.

อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต ยโต โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชาติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ. วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณํ. เอตฺถ จ ปฐมเมว อวิชฺชาย ปหีนาย วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ยถา ปน จตุรงฺเคปิ ตเม รตฺตึ ปทีปุชฺชเลน อนฺธกาโร ปหียติ, เอวํ วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชาย ปหานํ เวทิตพฺพํ. น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก กิญฺจิ ธมฺมํ น คณฺหาติ น ปรามสติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสตีติ อนุปาทิยนฺโต อคณฺหนฺโต เนว ตณฺหาปริตสฺสนาย, น ภยปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ, น ตณฺหายติ น ภายตีติ อตฺโถ. ปจฺจตฺตญฺเญวาติ สยเมว อตฺตนาว ปรินิพฺพายติ, น อญฺญสฺส อานุภาเวน.

දැන් විවට්ටය (සංසාරයෙන් මිදීම) දක්වමින් "මහණෙනි, යම් කලෙක" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අවිද්‍යාව' යනු සතර සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීමයි. 'විද්‍යාව' යනු අර්හත් මාර්ග ඥානයයි. මෙහිදී ප්‍රථමයෙන්ම අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වූ කල්හි විද්‍යාව උපදී. සිවුරඟ අඳුර පවතින රාත්‍රියක පහනක් දැල්වූ සැනින් අඳුර නැති වී යන්නාක් මෙන්, විද්‍යාව ඉපදීමෙන් අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වන බව දත යුතුය. 'ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය කර නොගනී' යනු ලෝකයෙහි කිසිදු ධර්මයක් 'මගේය' කියා ග්‍රහණය කර නොගැනීමයි, වැරදි ලෙස ස්පර්ශ නොකිරීමයි. 'උපාදානය නොකරමින් තැති නොගනී' යනු දැඩිව ග්‍රහණය කර නොගන්නා බැවින් තණ්හාව නිසා හෝ බිය නිසා හෝ තැති නොගැනීමයි, තණ්හා නොකිරීමයි, බිය නොවීමයි යන්න අර්ථයයි. 'පච්චත්තංයේව' යනු අනුන්ගේ ආනුභාවයෙන් නොව තමා විසින්ම පිරිනිවන් පායි යන්නයි.

โส [Pg.73] สุขํ เจ เวทนนฺติ อิทํ กสฺมา อารภิ? ขีณาสวสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ ทสฺเสตฺวา สตตวิหารํ ทสฺเสตุํ อารภิ. อนชฺโฌสิตาติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา อคหิตา. อถ ทุกฺขเวทนา กสฺมา วุตฺตา, กึ ตมฺปิ อภินนฺทนฺโต อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. สุขํ อภินนฺทนฺโตเยว หิ ทุกฺขํ อภินนฺทติ นาม ทุกฺขํ ปตฺวา สุขํ ปตฺถนโต สุขสฺส จ วิปริณามทุกฺขโตติ. กายปริยนฺติกนฺติ กายปริจฺฉินฺนํ, ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ ปญฺจทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ชีวิตปริจฺฉินฺนํ. ยาว ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ.

"ඔහු සැප වේදනාවක් විඳින්නේ නම්" යනාදිය ආරම්භ කළේ ඇයි? රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වා උන්වහන්සේගේ සතත විහාරය (නිරන්තර වාසය) දැක්වීම පිණිස එය ආරම්භ කරන ලදී. 'අනජ්ඣොසිතා' යනු තණ්හාවෙන් ගිල නොගන්නා ලද, දැඩිව අල්ලා නොගන්නා ලද යන්නයි. එසේ නම් දුක් වේදනාව ගැන වදාළේ ඇයි? එයත් අභිනන්දනය කරන අයෙක් සිටීද? ඔව්, සිටී. සැප වේදනාව අභිනන්දනය කරන්නාම දුක් වේදනාවද අභිනන්දනය කරයි. මන්ද යත්, දුකකට පත් වූ විට සැපයක් ප්‍රාර්ථනා කරන බැවිනුත්, සැපය පවා විපරිණාම දුක්ඛයක් (වෙනස් වීම නිසා ඇති වන දුකක්) වන බැවිනුත්ය. 'කායපරියන්තික' යනු ශරීරයෙන් සීමා වූ, පංචද්වාරික කය පවතින තාක් පවතින පංචද්වාරික වේදනාවයි. 'ජීවිතපරියන්තික' යනු ජීවිතයෙන් සීමා වූ, ජීවිතය පවතින තාක් පවතින මනෝද්වාරික වේදනාවයි.

ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌติ, มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌติ. สา หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปสฺมึเยว ปติฏฺฐาติ. ปญฺจทฺวาริกา ปวตฺเต ปญฺจทฺวารวเสน ปวตฺตมานา ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อธิมตฺตา พลวตี โหติ, ปณฺณาสวสฺสกาเล ฐิตา โหติ, สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ปริหายมานา อสีตินวุติวสฺสกาเล มนฺทา โหติ. ตทา หิ สตฺตา ‘‘จิรรตฺตํ เอกโต นิสีทิมฺหา นิปชฺชิมฺหา’’ติ วทนฺเตปิ ‘‘น สญฺชานามา’’ติ วทนฺติ. อธิมตฺตานิปิ รูปาทิอารมฺมณานิ ‘‘น ปสฺสาม น สุณาม’’, ‘‘สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ วา สาทุํ อสาทุํ วา ถทฺธํ มุทุกนฺติ วา น ชานามา’’ติ วทนฺติ. อิติ เนสํ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ภคฺคา โหติ, มโนทฺวาริกาว ปวตฺตติ. สาปิ อนุปุพฺเพน ปริหายมานา มรณสมเย หทยโกฏึเยว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ยาว ปเนสา ปวตฺตติ, ตาว สตฺโต ชีวตีติ วุจฺจติ. ยทา นปฺปวตฺตติ, ตทา มโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ.

එහි පංචද්වාරික වේදනාව පසුව ඉපිද පළමුව නිරුද්ධ වේ. මනෝද්වාරික වේදනාව පළමුව ඉපිද පසුව නිරුද්ධ වේ. එය ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී හෘදය වස්තුව ඇසුරු කොට පවතී. පංචද්වාරික වේදනාව ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී පංච ද්වාරයන් ඔස්සේ පවතින අතර, වයස විසි වන වියේදී ඇලීම, ගැටීම සහ මුළාවීම නිසා එය ඉතා බලවත් වේ. වයස පනහේදී එය ස්ථාවරව පවතී. හැටේ සිට පිරිහීමට පත්වී අසූව-අනූව වන විට ඉතා දුර්වල වේ. එවිට සත්ත්වයෝ "අපි බොහෝ කලක් එකට සිටියෙමු, නිදාගත්තෙමු" යැයි කීවත් "අපට මතක නැත" යැයි පවසති. ඉතා පැහැදිලි රූප ආදී අරමුණු පවා "පෙනෙන්නේ නැත, ඇසෙන්නේ නැත", "සුවඳ-දුර්ගන්ධය, රස-නීරස හෝ තද-මොළොක් බව අපට නොදැනේ" යැයි පවසති. මෙලෙස ඔවුන්ගේ පංචද්වාරික වේදනාව බිඳී ගොස් මනෝද්වාරික වේදනාව පමණක් පවතී. එයද ක්‍රමයෙන් පිරිහී මරණාසන්න මොහොතේදී හෘදය වස්තු රූපයම ඇසුරු කොට පවතී. යම් තාක් කල් මෙය පවතීද, ඒ තාක් සත්ත්වයා 'ජීවත් වේ' යැයි කියනු ලැබේ. එය නතර වූ විට සත්ත්වයා 'මළේය, නිරුද්ධ වූයේය' යැයි කියනු ලැබේ.

สฺวายมตฺโถ วาปิยา ทีเปตพฺโพ –

මේ අර්ථය වැවක උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය –

ยถา หิ ปุริโส ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนํ วาปึ กเรยฺย, ปฐมํ เทเว วุฏฺเฐ ปญฺจหิ อุทกมคฺเคหิ อุทกํ ปวิสิตฺวา อนฺโตวาปิยํ อาวาเฏ ปูเรยฺย, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต อุทกมคฺเค ปูเรตฺวา คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ โอตฺถริตฺวา อุทกํ ติฏฺเฐยฺย ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ, อถ นิทฺธมนตุมฺเพ วิวริตฺวา เขตฺเตสุ กมฺเม กริยมาเน อุทกํ นิกฺขมนฺตํ, สสฺสปากกาเล (อุทกํ นิกฺขมนฺตํ,) อุทกํ ปริหีนํ ‘‘มจฺเฉ คณฺหามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย, ตโต [Pg.74] กติปาเหน อาวาเฏสุเยว อุทกํ สณฺฐเหยฺย. ยาว ปน ตํ อาวาเฏสุ โหติ, ตาว ‘‘มหาวาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ. ยทา ปน ตตฺถ ฉิชฺชติ, ตทา ‘‘วาปิยํ อุทกํ นตฺถี’’ติ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

යම්සේ පුරුෂයෙක් ජල මාර්ග පහකින් සමන්විත වැවක් කරවන්නේද, පළමුව වැසි වැටෙන විට ඒ ජල මාර්ග පහෙන් ජලය පැමිණ වැව ඇතුළත ඇති වළවල් පුරවයි. නැවත නැවත වැසි වසින විට ජල මාර්ග පිරී ගොස් ගව්වක් හෝ යොදුන් භාගයක් පමණ පෙදෙසක් ජලයෙන් වැසී පවතී. ඉන්පසු සොරොව් විවෘත කර කුඹුරු වැඩ කරන විට ජලය පිටතට ගලා යයි. ගොයම් පැසෙන කාලයට ජලය අඩුවී ගිය පසු "මාළු අල්ලමු" යැයි කියන තත්ත්වයට පත්වේ. ඉන් දින කිහිපයකට පසු ජලය ඉතිරි වන්නේ වළවල්වල පමණි. යම් තාක් කල් ඒ වළවල්වල ජලය පවතීද, ඒ තාක් "මහ වැවේ ජලය තිබේ" යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. යම් කලෙක එහි ජලය සිඳී යයිද, එවිට "වැවේ ජලය නැත" යැයි කියනු ලැබේ. මේ උපමාව එලෙසම දත යුතුය.

ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจหิ มคฺเคหิ อุทเก ปวิสนฺเต อาวาฏานํ ปูรณกาโล วิย หิ ปฐมเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ มโนทฺวาริกเวทนาย วตฺถุรูเป ปติฏฺฐิตกาโล, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจนฺนํ มคฺคานํ ปูริตกาโล วิย ปวตฺเต ปญฺจทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติกาโล, คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ อชฺโฌตฺถรณํ วิย ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนาทิวเสน ตสฺสา อธิมตฺตพลวภาโว, ยาว วาปิโต อุทกํ น นิคฺคจฺฉติ, ตาว ปูราย วาปิยา ฐิตกาโล วิย ปญฺญาสวสฺสกาเล ตสฺสา ฐิตกาโล, นิทฺธมนตุมฺเพสุ วิวเฏสุ กมฺมนฺเต กริยมาเน อุทกสฺส นิกฺขมนกาโล วิย สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปริหานิ, อุทเก ภฏฺเฐ อุทกมคฺเคสุ ปริตฺโตทกสฺส ฐิตกาโล วิย อสีตินวุติวสฺสกาเล ปญฺจทฺวาริกเวทนาย มนฺทกาโล, อาวาเฏสุเยว อุทกสฺส ปติฏฺฐานกาโล วิย หทยวตฺถุโกฏึ นิสฺสาย มโนทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติกาโล, อาวาเฏสุ ปริตฺเตปิ อุทเก สติ ‘‘วาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพกาโล วิย ยาว สา ปวตฺตติ, ตาว ‘‘สตฺโต ชีวตี’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน อาวาเฏสุ อุทเก ฉินฺเน ‘‘นตฺถิ วาปิยํ อุทก’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโนทฺวาริกเวทนาย อปฺปวตฺตมานาย ‘‘สตฺโต มโต’’ติ วุจฺจติ. อิมํ เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทิยมาโน’’ติ.

මුලින්ම වැසි වසින විට සොරොව් පහකින් ජලය ඇතුළු වී වළවල් පිරෙන කාලය මෙන්, ප්‍රථමයෙන්ම ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී හදය වස්තු රූපයෙහි පිහිටි මනෝද්වාරික වේදනාව දත යුතුය. නැවත නැවත වැසි වසින විට සොරොව් පහම පිරී යන කාලය මෙන්, ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි පඤ්චද්වාරික වේදනාව පවතින කාලය දත යුතුය. ගාවුත අඩක් හෝ යොදුනක් පමණ පෙදෙසක් ජලයෙන් යටවීම මෙන්, ප්‍රථම වයසේදී එනම් විසි වයස් කාලයේදී ඇල්ම (රාගය) ආදිය නිසා එම පඤ්චද්වාරික වේදනාවේ අතිශයින් බලවත් බව දත යුතුය. වැවෙන් පිටතට ජලය ගලා නොයන තාක් පිරුණු වැවේ ජලය පවතින කාලය මෙන්, පනස් වයස් කාලය දක්වා එම පඤ්චද්වාරික වේදනාවේ පැවැත්ම දත යුතුය. සොරොව් විවෘත කළ විට හා ගොවිතැන් කටයුතු කරන විට ජලය බැස යන කාලය මෙන්, සැට වයස් කාලයේ සිට එම පඤ්චද්වාරික වේදනාවේ පිරිහීම දත යුතුය. ජලය බැස ගිය පසු දිය පාරවල්වල ඉතිරි වූ ස්වල්ප ජලය පවතින කාලය මෙන්, අසූව හෝ අනූව වයස් කාලයේදී පඤ්චද්වාරික වේදනාව ඉතා දුර්වල වන කාලය දත යුතුය. වළවල්වලම ජලය ඉතිරි වී පවතින කාලය මෙන්, හදය වස්තු කෙළවර කොට ගෙන පවතින මනෝද්වාරික වේදනාවේ පැවැත්ම දත යුතුය. වළවල්වල ස්වල්ප ජලයක් හෝ ඇති තාක් 'වැවේ ජලය තිබේ' යැයි කිව හැකි කාලය මෙන්, එම මනෝද්වාරික වේදනාව පවතින තාක් 'සත්වයා ජීවත් වේ' යැයි කියනු ලැබේ. යම් සේ වළවල්වල ජලය සිඳී ගිය පසු 'වැවේ ජලය නැත' යැයි කියනු ලැබේ ද, එලෙසම මනෝද්වාරික වේදනාව පවතින්නේ නැති විට 'සත්වයා මළේය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම වේදනාව අරමුණු කොට 'ජීවිතපරියන්තික වේදනාව විඳින්නේය' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

กายสฺส เภทาติ กายสฺส เภเทน. ชีวิตปริยาทานา อุทฺธนฺติ ชีวิตกฺขยโต อุทฺธํ. อิเธวาติ ปฏิสนฺธิวเสน ปรโต อคนฺตฺวา อิเธว. สีตีภวิสฺสนฺตีติ ปวตฺติวิปฺผนฺททรถรหิตานิ สีตานิ อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺติ. สรีรานีติ ธาตุสรีรานิ. อวสิสฺสนฺตีติ อวสิฏฺฐานิ ภวิสฺสนฺติ.

'කායස්ස භේදා' යනු ශරීරයේ බිඳී යාමෙනි. 'ජීවිතපරියාදානා උද්ධං' යනු ජීවිතය කෙළවර වීමෙන් පසුවය. 'ඉධේව' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පරලොවට නොගොස් මෙහිම යන්නයි. 'සීතීභවිස්සන්ති' යනු සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම, සැලීම හා දැවීම් රහිතව ශීතල වූ, නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවයට පත්වීමයි. 'සරීරානි' යනු ධාතු ශරීර හෙවත් ශරීරාවශේෂයන්ය. 'අවසිස්සන්ති' යනු ඉතිරි වන්නේය යන්නයි.

กุมฺภการปากาติ กุมฺภการสฺส ภาชนปจนฏฺฐานโต. ปฏิสิสฺเสยฺยาติ ฐเปยฺย. กปลฺลานีติ สห มุขวฏฺฏิยา เอกาพทฺธานิ กุมฺภกปลฺลานิ. อวสิสฺเสยฺยุนฺติ [Pg.75] ติฏฺเฐยฺยุํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อาทิตฺตกุมฺภการปาโก วิย หิ ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา, กุมฺภกาโร วิย โยคาวจโร, ปากโต กุมฺภการภาชนานํ นีหรณทณฺฑโก วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ, สโม ภูมิภาโค วิย อสงฺขตํ นิพฺพานตลํ, ทณฺฑเกน อุณฺหกุมฺภํ อากฑฺฒิตฺวา สเม ภูมิภาเค กุมฺภสฺส ฐปิตกาโล วิย อารทฺธวิปสฺสกสฺส รูปสตฺตกํ อรูปสตฺตกํ วิปสฺสนฺตสฺส กมฺมฏฺฐาเน จ ปคุเณ วิภูเต อุปฏฺฐหมาเน ตถารูปํ อุตุสปฺปายาทึ ลภิตฺวา เอกาสเน นิสินฺนสฺส วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปตฺวา จตูหิ อปาเยหิ อตฺตภาวํ อุทฺธริตฺวา ผลสมาปตฺติวเสน อสงฺขเต นิพฺพานตเล ฐิตกาโล ทฏฺฐพฺโพ. ขีณาสโว ปน อุณฺหกุมฺโภ วิย อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว น ปรินิพฺพาติ, สาสนปฺปเวณึ ปน ฆฏยมาโน ปณฺณาสสฏฺฐิวสฺสานิ ฐตฺวา จริมกจิตฺตปฺปตฺติยา อุปาทิณฺณกกฺขนฺธเภทา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพาติ. อถสฺส กุมฺภสฺส วิย กปลฺลานิ อนุปาทิณฺณกสรีราเนว อวสิสฺสนฺตีติ. สรีรานิ อวสิสฺสนฺตีติ ปชานาตีติ อิทํ ปน ขีณาสวสฺส อนุโยคาโรปนตฺถํ วุตฺตํ.

'කුම්භකාරපාකා' යනු කුඹල්කරුගේ මැටි බඳුන් පුළුස්සන පෝරණුවයි. 'පටිසිස්සෙය්‍ය' යනු තබන්නේය යන්නයි. 'කපල්ලානි' යනු මුවවිටි සහිත වූ ඒකාබද්ධ වූ කුඹල් කැබලි හෙවත් මැටි බඳුන්වල කැබලි වේ. 'අවසිස්සෙය්‍යුං' යනු ඉතිරි වන්නේය යන්නයි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන මෙහි මෙය උපමාව සහ උපමේයය සැසඳීමයි. දැවෙන කුඹල් පෝරණුවක් මෙන් භව තුන දත යුතුය. කුඹල්කරු මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. පෝරණුවෙන් මැටි බඳුන් පිටතට ගන්නා දණ්ඩ මෙන් අර්හත් මාර්ග ඥානය දත යුතුය. සමතලා භූමියක් මෙන් අසංඛත වූ නිවන් තලය දත යුතුය. දණ්ඩෙන් රත් වූ මැටි බඳුනක් ගෙන සමතලා භූමියක තැබූ කාලය මෙන්, ආරද්ධ විපස්සක භික්ෂුව රූප සත්තකය හා අරූප සත්තකය විදර්ශනා කරමින්, කර්මස්ථානයන්හි මනාව පුහුණුව, එය ප්‍රකටව හා ඉදිරියේ ඇතිව තිබියදී, එබඳු වූ සෘතු සප්පාය ආදිය ලබාගෙන, එකම ආසනයේ හිඳ විදර්ශනාව වර්ධනය කොට අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත් භාවයට පත්ව, සතර අපායෙන් ආත්මභාවය ගලවා ගෙන, ඵල සමාපත්ති වශයෙන් අසංඛත නිවන් තලයෙහි සිටින කාලය දත යුතුය. රහතන් වහන්සේ රත් වූ බඳුනක් මෙන් අර්හත් භාවයට පත් වූ දිනයේදීම පිරිනිවන් නොපාති. ශාසන පරම්පරාව පවත්වමින් පනස් හෝ හැට වසරක් වැඩ සිට, අවසාන චිත්තයට පැමිණීමෙන් උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පාති. එවිට බඳුනක කැබලි මෙන් අනුපාදින්නක වූ ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා පමණක් ඉතිරි වෙති. 'සරීරානි අවසිස්සන්ති' යන්නෙන් රහතන් වහන්සේට නැවත භවයක් නොමැති බව ඒත්තු ගැන්වීම සඳහා මෙසේ වදාරන ලදී.

วิญฺญาณํ ปญฺญาเยถาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถ. สาธุ สาธูติ เถรานํ พฺยากรณํ สมฺปหํสติ. เอวเมตนฺติ ยเทตํ ติวิเธ อภิสงฺขาเร อสติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อปฺปญฺญาณนฺติอาทิ, เอวเมว เอตํ. อธิมุจฺจถาติ สนฺนิฏฺฐานสงฺขาตํ อธิโมกฺขํ ปฏิลภถ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ อยเมว วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท, ยทิทํ นิพฺพานนฺติ. ปฐมํ.

'විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායේථ' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රකට වේ යන්නයි. 'සාධු සාධූ' යන වචනයෙන් තෙරුන් වහන්සේලාගේ ප්‍රකාශය අනුමත කරමින් සතුටු වූ සේක. 'ඒවමේතං' යනු යම් සේ ත්‍රිවිධ අභිසංස්කාරයන් නැති කල්හි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයක් ප්‍රකට නොවේ යැයි පැවසුණේ ද, එය එසේම වේ. 'අධිමුච්චථ' යනු ස්ථිර නිශ්චය සංඛ්‍යාත අධිමොක්ඛය (විශ්වාසය) ලබා ගන්න. 'ඒසේවන්තො දුක්ඛස්ස' යනු මේ නිවනම වෘත්ත දුක්ඛයාගේ කෙළවරයි, කෙළවර කිරීමයි. පළමු සූත්‍රය අවසන්ය.

๒. อุปาทานสุตฺตวณฺณนา

2. උපාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

๕๒. ทุติเย อุปาทานิเยสูติ จตุนฺนํ อุปาทานานํ ปจฺจเยสุ เตภูมกธมฺเมสุ. อสฺสาทานุปสฺสิโนติ อสฺสาทํ อนุปสฺสนฺตสฺส. ตตฺราติ ตสฺมึ อคฺคิกฺขนฺเธ. ตทาหาโรติ ตํปจฺจโย. ตทุปาทาโนติ ตสฺเสว เววจนํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อคฺคิกฺขนฺโธ วิย หิ ตโย ภวา, เตภูมกวฏฺฏนฺติปิ เอตเทว, อคฺคิชคฺคกปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน, สุกฺขติณโคมยาทิปกฺขิปนํ วิย อสฺสาทานุปสฺสิโน ปุถุชฺชนสฺส [Pg.76] ตณฺหาทิวเสน ฉหิ ทฺวาเรหิ กุสลากุสลกมฺมกรณํ. ติณโคมยาทีสุ ขีเณสุ ปุนปฺปุนํ เตสํ ปกฺขิปเนน อคฺคิกฺขนฺธสฺส วฑฺฒนํ วิย พาลปุถุชฺชนสฺส อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ยถาวุตฺตกมฺมายูหเนน อปราปรํ วฏฺฏทุกฺขนิพฺพตฺตนํ.

52. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'උපාදානියෙසු' යනු සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ට ප්‍රත්‍ය වූ තෛභූමක ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'අස්සාදානුපස්සිනො' යනු ආශ්වාදය නැවත නැවත බලන්නා වූ තැනැත්තාගේය. 'තත්‍ර' යනු එම ගිනි කඳෙහිය. 'තදාහාරො' යනු එයම ආහාර කොට හෙවත් එයම ප්‍රත්‍ය කොට ගත් යන්නයි. 'තදුපාදානො' යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන මෙහි උපමාව මෙසේය: මහා ගිනි කඳක් මෙන් භව තුන දත යුතුය, තෛභූමක වෘත්තය ද මෙයමය. ගින්න පවත්වාගෙන යන පුරුෂයා මෙන් වෘත්තයට ඇලුම් කරන බාල පෘථග්ජනයා දත යුතුය. වියළි තණ සහ ගොම ආදිය ගින්නට දැමීම මෙන්, ආශ්වාදය දකින පෘථග්ජනයා තණ්හාදී වශයෙන් ද්වාර හයෙන් කුසල් අකුසල් කර්ම කිරීම දත යුතුය. තණ සහ ගොම ආදිය අවසන් වන විට නැවත නැවතත් ඒවා දැමීමෙන් ගිනි කඳ විශාල වන්නා සේ, බාල පෘථග්ජනයා වීරිය වඩා පවසා ඇති පරිදි කුසල් අකුසල් කර්ම රැස් කිරීමෙන් නැවත නැවතත් වෘත්ත දුක්ඛය උපදවා ගැනීම දත යුතුය.

น กาเลน กาลํ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺยาติ ตญฺหิ โกจิ อตฺถกาโม เอวํ วเทยฺย – ‘‘โภ กสฺมา อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย กลาเป พนฺธิตฺวา สุกฺขติณกฏฺฐานํ ปจฺฉิยญฺจ ปูเรตฺวา สุกฺขโคมยานิ ปกฺขิปนฺโต เอตํ อคฺคึ ชาเลสิ? อปิ นุ เต อตฺถิ อิโตนิทานํ กาจิ วฑฺฒีติ? วํสาคตเมตํ โภ อมฺหากํ, อิโตนิทานํ ปน เม อวฑฺฒิเยว, กุโต วฑฺฒิ? อหญฺหิ อิมํ อคฺคึ ชคฺคนฺโต เนว นฺหายิตุํ น ภุญฺชิตุํ น นิปชฺชิตุํ ลภามีติ. เตน หิ โภ กึ เต อิมินา นิรตฺถเกน อคฺคิชาลเนน? เอหิ ตฺวํ เอตานิ อาภตานิ ติณาทีนิ เอตฺถ นิกฺขิป, ตานิ สยเมว ฌายิสฺสนฺติ, ตฺวํ ปน อสุกสฺมึ ฐาเน สีโตทกา โปกฺขรณี อตฺถิ, ตตฺถ นฺหตฺวา, มาลาคนฺธวิเลปเนหิ อตฺตานํ มณฺเฑตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโตว ปาทุกาหิ นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทวรมารุยฺห วาตปานํ วิวริตฺวา มหาวีถิยํ วิโรจมาโน นิสีท เอกคฺโค สุขสมปฺปิโต หุตฺวา, ตตฺถ เต นิสินฺนสฺส ติณาทีนํ ขเยน สยเมว อยํ อคฺคิ อปฺปณฺณตฺติภาวํ คมิสฺสตี’’ติ. โส ตถา กเรยฺย. ตเถว จ ตตฺถ นิสินฺนสฺส โส อคฺคิ อุปาทานกฺขเยน อปฺปณฺณตฺติภาวํ คจฺเฉยฺย. อิทํ สนฺธาเยตํ ‘‘น กาเลน กาล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

"කලින් කලට වියළි තණකොළ හෝ දර ආදිය ගින්නට නොදමන්නේ නම්" යන මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කරනු කැමති යම් අර්ථකාමී පුද්ගලයෙක් ඒ ගිනි දල්වන්නාට මෙසේ පවසන්නේය: "භවත්නි, ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා උද්‍යෝගිමත්ව, වීර්යය වඩා තණකොළ මිටි බැඳ, වියළි දර හා තණකොළවලින් පැති පුරවා, වියළි ගොම ද දමමින් මේ ගින්න දල්වන්නේද? මෙලෙස ගින්න වැඩීමෙන් ඔබට ලැබෙන යම් අභිවෘද්ධියක් තිබේද?" එවිට ඔහු මෙසේ පවසයි: "පින්වත, මෙය අපේ පරම්පරාවෙන් එන දෙයකි. නමුත් මෙයින් මට ඇති අභිවෘද්ධියක් නැත. මට කොහෙන්ද අභිවෘද්ධියක්? මම මේ ගින්න පෝෂණය කරන නිසා මට ස්නානය කිරීමටවත්, ආහාර ගැනීමටවත්, සැතපීමටවත් අවස්ථාවක් නොලැබේ." එවිට අර්ථකාමී තැනැත්තා මෙසේ කියයි: "භවත්නි, එසේ නම් ඔබට මේ නිශ්ඵල ගිනි දැල්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? ඔබ මෙහි ගෙන ආ තණකොළ ආදිය මෙහි දමන්න. ඒවා නිරායාසයෙන්ම දැවී යනු ඇත. ඔබ අසවල් ස්ථානයෙහි සීතල ජලය ඇති පොකුණක් තිබේ, එහි ගොස් ස්නානය කර, මල් ගඳ විලවුන්වලින් සරසී, මැනවින් වස්ත්‍ර හැඳ පෙරවා, පාවහන් පැළඳ නගරයට පිවිස, උතුම් ප්‍රාසාදයකට නැග, කවුළු විවර කර, මහා වීථියෙහි බබළමින්, සිත එකඟ කරගත් සුවපහසු පුද්ගලයෙකු වී හිඳගන්න. එහි හිඳින ඔබගේ ඒ තණකොළ ආදිය අවසන් වීමෙන්, මේ ගින්න නිරායාසයෙන්ම 'ගිනි කඳ' යන ප්‍රඥප්තියක් නොවන බවට (නිවී යාමට) පත්වනු ඇත." ඔහු එලෙසම කරන්නේය. ඔහු එසේ ප්‍රාසාදයෙහි හිඳ සිටින අතරතුර, ඒ ගින්න ඉන්ධන ක්ෂය වීමෙන් ප්‍රඥප්තියක් නොවන බවට පත් වන්නේය. මෙය අරමුණු කොට "න කාලේන කාලං" යනාදිය වදාරන ලදී.

เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – จตฺตาลีสาย กฏฺฐวาหานํ ชลมาโน มหาอคฺคิกฺขนฺโธ วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ ทฏฺฐพฺพํ, อคฺคิชคฺคนกปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิตโก โยคาวจโร, อตฺถกาโม ปุริโส วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ, เตน ปุริเสน ตสฺส ทินฺนโอวาโท วิย ตถาคเตน ‘‘เอหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, เตภูมกธมฺเมสุ นิพฺพินฺท, เอวํ วฏฺฏทุกฺขา มุจฺจิสฺสสี’’ติ ตสฺส เตภูมกธมฺเมสุ กมฺมฏฺฐานสฺส กถิตกาโล, ตสฺส ปุริสสฺส ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิตฺวา ปาสาเท นิสินฺนกาโล วิย โยคิโน [Pg.77] สุคโตวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส เตภูมกธมฺเมสุ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนุกฺกเมน ยถานุรูปํ อาหารสปฺปายาทึ ลภิตฺวา, เอกาสเน นิสินฺนสฺส อคฺคผเล ปติฏฺฐิตกาโล, ตสฺส นฺหานวิเลปนาทีหิ สุโธตมณฺฑิตกายตฺตา ตสฺมึ นิสินฺนสฺส เอกคฺคสุขสมปฺปิตกาโล วิย โยคิโน อริยมคฺคโปกฺขรณิยํ มคฺคญาโณทเกน สุนฺหาตสุโธตกิเลสมลสฺส หิโรตฺตปฺปสาฏเก นิวาเสตฺวา สีลวิเลปนานุลิตฺตสฺส อรหตฺตมณฺฑเนน อตฺตภาวํ มณฺเฑตฺวา วิมุตฺติปุปฺผทามํ ปิฬนฺธิตฺวา อิทฺธิปาทปาทุกา อารุยฺห นิพฺพานนครํ ปวิสิตฺวา ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห สติปฏฺฐานมหาวีถิยํ วิโรจมานสฺส นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนกาโล. ตสฺส ปน ปุริสสฺส ตสฺมึ นิสินฺนสฺส ติณาทีนํ ขเยน อคฺคิกฺขนฺธสฺส อปฺปณฺณตฺติคมนกาโล วิย ขีณาสวสฺส ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปาทิณฺณกกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส มหาวฏฺฏวูปสโม ทฏฺฐพฺโพ. ทุติยํ.

"එලෙසම" යන්නෙහි මේ උපමා සංසන්දනය මෙසේ දත යුතුය: දර කරත්ත හතළිහක ප්‍රමාණයෙන් ඇවිළෙන මහා ගිනි කඳක් මෙන් තේභූමක වට්ටය දත යුතුය. ගින්න පෝෂණය කරන පුරුෂයා මෙන් වට්ටයෙහි ඇලී සිටින යෝගාවචරයා දත යුතුය. අර්ථකාමී පුරුෂයා මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා විසින් දෙන ලද අවවාදය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් "මහණ, තොප එන්න, තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි කලකිරෙන්න, එවිට වට්ට දුකින් මිදෙන්නෙහිය" යි ඒ භික්ෂුවට තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි කමටහන් වදාළ කාලය දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා අවවාදය පරිදි පිළිපැද ප්‍රාසාදයෙහි හිඳගත් කාලය මෙන්, යෝගියා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාදය පිළිගෙන, ශුන්‍යාගාරයකට පිවිස, තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි විදර්ශනා වඩා, අනුපිළිවෙලින් අනුරූප ආහාර පානාදිය ලබා, එකම ආසනයක හිඳ අරහත් ඵලයෙහි පිහිටි කාලය දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා ස්නානය කර විලවුන් තවරා පිරිසිදුව සැරසී ප්‍රාසාදයෙහි එකඟ සිතින් යුතුව සුවසේ සිටි කාලය මෙන්, යෝගියා ආර්ය මාර්ගය නමැති පොකුණෙහි මාර්ග ඥානය නමැති පැන්වලින් කෙලෙස් මල සෝදා හැර, හිරිඔතප් නමැති වස්ත්‍ර හැඳ, සීල නමැති විලවුන් තවරා, අරහත් ඵල නමැති සැරසිල්ලෙන් සිරුර සරසා, විමුක්ති නමැති මල්දම් පැළඳ, සතර ඉද්ධිපාද නමැති පාවහන්වලින් නිවන් නමැති පුරයට පිවිස, ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැග, සතිපට්ඨාන නමැති මහා වීථියෙහි බබළමින් නිවන අරමුණු කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සිටින කාලය දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා එහි හිඳ සිටින විට තණකොළ ආදිය ක්ෂය වීමෙන් ගින්න ප්‍රඥප්ති රහිත බවට පත් වූවාක් මෙන්, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ආයු පවතින තෙක් සිට උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාමෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවී ගිය කල්හි මහා සංසාර වට්ටය සන්සිඳී යාම දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๓. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

3. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๓. ตติเย สํโยชนิเยสูติ ทสนฺนํ สํโยชนานํ ปจฺจเยสุ. ฌาเยยฺยาติ ชเลยฺย. เตลํ อาสิญฺเจยฺย วฏฺฏึ อุปสํหเรยฺยาติ ทีปปฏิชคฺคนตฺถํ เตลภาชนญฺจ มหนฺตญฺจ วฏฺฏิกปาลํ คเหตฺวา สมีเป นิจฺจํ ฐิโตว เตเล ขีเณ เตลํ อาสิญฺเจยฺย, วฏฺฏิยา ขีณาย วฏฺฏึ อุปสํหเรยฺย. เสสเมตฺถ สทฺธึ โอปมฺมสํสนฺทเนน ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตติยํ.

53. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සංයෝජනීයේසු' යනු දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ට ප්‍රත්‍ය වූ ධර්මයන්හිය. 'ජායෙය්‍ය' යනු දැල්වෙන්නේය යන්නයි. 'තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය වට්ටිට්ඨං උපසංහරෙය්‍ය' යනු පහන රැකබලා ගැනීම පිණිස තෙල් භාජනයක් හා විශාල පහන් වැටි කපාලයක් ගෙන, සමීපයෙහි නිරන්තරයෙන් රැඳී සිටිමින්, තෙල් අවසන් වූ විට තෙල් වත් කරන්නේය, වැටිය අවසන් වූ විට වැටිය ඉදිරියට කරන්නේය (අලුත් වැටියක් තබන්නේය). මෙහි ඉතිරි කොටස උපමා සංසන්දනයන් සමඟ පූර්වයෙහි සඳහන් වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. තෙවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๔. ทุติยสํโยชนสุตฺตวณฺณนา

4. දුතිය සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๔. จตุตฺเถ อุปมํ ปฐมํ กตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต. เสสํ ตาทิสเมว. จตุตฺถํ.

54. සිව්වන සූත්‍රයෙහි පළමුව උපමාව දක්වා පසුව අර්ථය වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස ද ඒ හා සමානමය. සිව්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๕. มหารุกฺขสุตฺตวณฺณนา

5. මහාරුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๕๕. ปญฺจเม อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺตีติ ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ อุปริ อาโรเปนฺติ. โอชาย อาโรปิตตฺตา หตฺถสตุพฺเพธสฺส รุกฺขสฺส องฺกุรคฺเคสุ พินฺทุพินฺทูนิ วิย หุตฺวา สิเนโห ติฏฺฐติ. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ [Pg.78] – มหารุกฺโข วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ, มูลานิ วิย อายตนานิ, มูเลหิ โอชาย อาโรหนํ วิย ฉหิ ทฺวาเรหิ กมฺมาโรหนํ, โอชาย อภิรุฬฺหตฺตา มหารุกฺขสฺส ยาวกปฺปฏฺฐานํ วิย วฏฺฏนิสฺสิตพาลปุถุชฺชนสฺส ฉหิ ทฺวาเรหิ กมฺมํ อายูหนฺตสฺส อปราปรํ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนวเสน ทีฆรตฺตํ ฐานํ.

55. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'උද්ධං ඕජං අභිහරන්ති' යනු පෘථිවි රසය හා ආපෝ රසය ඉහළට පමුණුවති යන්නයි. ඕජාව ඉහළට ගෙන යන බැවින්, රියන් සියයක් උසැති වෘක්ෂයක අංකුර අග්‍රයන්හි බිංදු බිංදු මෙන් සිනේහය (යුෂය) රැඳී පවතී. මෙහි උපමා සංසන්දනය මෙසේය: මහා වෘක්ෂය මෙන් තේභූමක වට්ටය දත යුතුය, මුල් මෙන් ආයතනයන් දත යුතුය, මුල් මගින් ඕජාව ඉහළට නැගීම මෙන් ද්වාර හය මගින් කර්මයන්ගේ වැඩීම දත යුතුය. ඕජාව ඉහළට නැගීම නිසා මහා වෘක්ෂය කල්පයක් පුරා පවතින්නාක් මෙන්, වට්ටයෙහි ඇලී සිටින අඥාන පෘථග්ජනයා ද්වාර හය මගින් කර්මයන් රැස් කරමින් නැවත නැවත වට්ටය වැඩීමේ වසයෙන් දීර්ඝ කාලයක් පැවතීම දත යුතුය.

กุทฺทาลปิฏกนฺติ กุทฺทาลญฺเจว ปจฺฉิภาชนญฺจ. ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺเทยฺยาติ ขุทฺทกมหนฺตานิ ขณฺฑาขณฺฑานิ กโรนฺโต ฉินฺเทยฺย. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อิธาปิ หิ มหารุกฺโข วิย เตภูมกวฏฺฏํ, รุกฺขํ นาเสตุกาโม ปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ญาณํ, ปจฺฉิ วิย สมาธิ, รุกฺขจฺเฉทนผรสุ วิย ญาณํ, รุกฺขสฺส มูเล ฉินฺนกาโล วิย โยคิโน อาจริยสนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา มนสิกโรนฺตสฺส ปญฺญา, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทนกาโล วิย สงฺเขปโต จตุนฺนํ มหาภูตานํ มนสิกาโร, ผาลนํ วิย ทฺเวจตฺตาลีสาย โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถารมนสิกาโร, สกลิกํ สกลิกํ กรณกาโล วิย อุปาทารูปสฺส เจว รูปกฺขนฺธารมฺมณสฺส วิญฺญาณสฺส จาติ อิเมสํ วเสน นามรูปปริคฺคโห, มูลานํ อุปจฺเฉทนํ วิย ตสฺเสว นามรูปสฺส ปจฺจยปริเยสนํ, วาตาตเป วิโสเสตฺวา อคฺคินา ฑหนกาโล วิย อนุปุพฺเพน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อญฺญตรํ สปฺปายํ ลภิตฺวา กมฺมฏฺฐาเน วิภูเต อุปฏฺฐหมาเน เอกปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺส อคฺคผลปฺปตฺติ, มสิกรณํ วิย อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว อปรินิพฺพายนฺตสฺส ยาวตายุกํ ฐิต กาโล, มหาวาเต โอปุนนํ นทิยา ปวาหนํ วิย จ อุปาทิณฺณกกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส วฏฺฏวูปสโม เวทิตพฺโพ. ปญฺจมํ.

‘කුදාලපිටක’ යනු උදැල්ල සහ කූඩයයි. ‘කෑලි කෑලිවලට කපන්නේය’ යනු කුඩා හා විශාල කැබලි කරමින් කපන්නේය යන්නයි. මෙහි උපමා සැසඳීම මෙසේය – මෙහි ද මහා වෘක්ෂයක් මෙන් ත්‍රෛභූමක වට්ටය (සංසාර චක්‍රය) දත යුතුය; වෘක්ෂය විනාශ කිරීමට කැමති පුරුෂයෙකු මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය; උදැල්ලක් මෙන් ඥානය දත යුතුය; කූඩයක් මෙන් සමාධිය දත යුතුය; ගස කැපීමට ගන්නා පොරවක් මෙන් (විදර්ශනා) ඥානය දත යුතුය; ගස මුලින් කපන අවස්ථාව මෙන් යෝගී පුද්ගලයා ආචාර්යවරුන් වෙතින් කමටහන් ගෙන මෙනෙහි කරන විදර්ශනා ප්‍රඥාව දත යුතුය; කෑලි කෑලිවලට කපන අවස්ථාව මෙන් සංක්ෂිප්තව සතර මහා භූතයන් මෙනෙහි කිරීම දත යුතුය; පලන අවස්ථාව මෙන් දෙසාළිස් (42) ආකාර වූ කොට්ඨාසයන් විස්තර වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම දත යුතුය; පතුරෙන් පතුර කැබලි කරන අවස්ථාව මෙන් උපාදා රූපයත් රූපස්කන්ධය අරමුණු කරන විඤ්ඤාණයත් යන මෙහි වසයෙන් නාමරූප පරිච්ඡේදය (වෙන්කර හඳුනා ගැනීම) දත යුතුය; මුල් සිඳීම මෙන් ඒ නාමරූපයන්ගේ ප්‍රත්‍ය (හේතු) සෙවීම දත යුතුය; සුළඟේ හා අව්වේ වියළා ගින්නෙන් දවන කාලය මෙන් අනුපිළිවෙලින් විදර්ශනාව වඩා කිසියම් සප්පායයක් ලබාගෙන කමටහන් පැහැදිලිව වැටහෙන කල්හි එකම පර්යංකයකින් වැඩහිඳ ශමණ ධර්මයේ යෙදෙන්නා හට අග්‍රඵලය (අරහත් ඵලය) ලැබීම දත යුතුය; මෙනෙහි කිරීම මෙන් අරහත් ඵලයට පත් වූ දිනයේම පිරිනිවන් නොපා ආයුෂ ඇති තාක් වැඩසිටින කාලය දත යුතුය; තද සුළඟේ විසුරුවා හැරීම හෝ ගඟේ පා කර හැරීම මෙන් උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාමෙන් (මරණයෙන්) අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑමෙන් වෘත්තයන්ගේ (සංසාර දුකේ) සංසිඳීම දත යුතුය. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. ทุติยมหารุกฺขสุตฺตวณฺณนา

6. දෙවන මහාරුක්ඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๕๖. ฉฏฺเฐปิ อุปมํ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต, อิทเมว นานตฺตํ. ฉฏฺฐํ.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි ද පළමුව උපමාව පවසා පසුව අර්ථය දක්වන ලදී. මෙහි ඇති වෙනස මෙයම පමණි. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. ตรุณรุกฺขสุตฺตวณฺณนา

7. තරුණරුක්ඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๕๗-๕๙. สตฺตเม [Pg.79] ตรุโณติ อชาตผโล. ปลิมชฺเชยฺยาติ โสเธยฺย. ปํสุํ ทเทยฺยาติ ถทฺธผรุสปํสุํ หริตฺวา มุทุโคมยจุณฺณมิสฺสํ มธุรปํสุํ ปกฺขิเปยฺย. วุทฺธินฺติ วุทฺธึ อาปชฺชิตฺวา ปุปฺผูปโค ปุปฺผํ, ผลูปโค ผลํ คณฺเหยฺย. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ตรุณรุกฺโข วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ, รุกฺขชคฺคโก ปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต ปุถุชฺชโน, มูลผลสนฺตานาทีนิ วิย ตีหิ ทฺวาเรหิ กุสลากุสลกมฺมายูหนํ, รุกฺขสฺส วุฑฺฒิอาปชฺชนํ วิย ปุถุชฺชนสฺส ตีหิ ทฺวาเรหิ กมฺมํ อายูหโต อปราปรํ วฏฺฏปฺปวตฺติ. วิวฏฺฏํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. สตฺตมาทีนิ.

57-59. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘තරුණෝ’ යනු ඵල නොදැරූ (බාල ගසයි). ‘පලිමජ්ජෙය්‍ය’ යනු පවිත්‍ර කරන්නේය (සුද්ධ කරන්නේය). ‘පංසුං දදෙය්‍ය’ යනු තද රළු පස් ඉවත් කොට මෘදු ගොම කුඩු මිශ්‍ර මිහිරි පස් දමන්නේය යන්නයි. ‘වුද්ධිං’ යනු වර්ධනය වී මල් පල දරන අවස්ථාවට පැමිණ මල් හා ගෙඩි හටගන්නේය යන්නයි. මෙහි උපමා සැසඳීම මෙසේය – තරුණ වෘක්ෂය මෙන් ත්‍රෛභූමක වට්ටය දත යුතුය; වෘක්ෂය පෝෂණය කරන පුරුෂයා මෙන් වට්ටය (සංසාරය) ඇසුරු කළ පෘථග්ජනයා දත යුතුය; ගසේ මුල්, ඵල හා පරම්පරාව මෙන් ද්වාරත්‍රයෙන් සිදු කරන කුසල් අකුසල් කර්ම රැස් කිරීම දත යුතුය; ගස වර්ධනය වීම මෙන් පෘථග්ජනයා ද්වාරත්‍රයෙන් කර්ම රැස් කිරීම නිසා නැවත නැවත වට්ටයෙහි (සංසාරයෙහි) පැවැත්ම දත යුතුය. විවට්ටය (නිවන) පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. අටවන හා නවවන සූත්‍රයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. හත්වන සූත්‍රය ආදියයි.

๑๐. นิทานสุตฺตวณฺณนา

10. නිදාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

๖๐. ทสเม กุรูสุ วิหรตีติ กุรูติ เอวํ พหุวจนวเสน ลทฺธโวหาเร ชนปเท วิหรติ. กมฺมาสธมฺมํ นาม กุรูนํ นิคโมติ เอวํนามโก กุรูนํ นิคโม, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ ครุวจนเมตํ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ฉ นิสชฺชโทเส วิวชฺเชนฺโต ทกฺขิณชาณุมณฺฑลสฺส อภิมุขฏฺฐาเน ฉพฺพณฺณานํ พุทฺธรสฺมีนํ อนฺโต ปวิสิตฺวา ปสนฺนลาขารสํ วิคาหนฺโต วิย สุวณฺณปฏํ ปารุปนฺโต วิย รตฺตกมฺพลวิตานมชฺฌํ ปวิสนฺโต วิย ธมฺมภณฺฑาคาริโก อายสฺมา อานนฺโท นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ.

60. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘කුරූසු විහරති’ යනු කුරු යන නමින් හැඳින්වෙන ජනපදයෙහි වැඩසිටින බවයි. ‘කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමෝ’ යනු කම්මාසධම්ම නම් වූ කුරු රට වැසියන්ගේ නියම්ගමයි; එය ගොදුරු ගම් කොට ගෙන යනු අර්ථයයි. ‘ආයස්මා’ යනු ප්‍රිය වචනයකි, ගෞරව වචනයකි. ‘ආනන්දෝ’ යනු ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ නාමයයි. ‘ඒකමන්තං නිසීදි’ යනු හිඳීමේ දොස් හය බැහැර කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණු දණ මඬලට අභිමුඛව, සවණක් රැස් විහිදෙන බුදුරැස් මාලා මධ්‍යයට පිවිස, පැහැදිලි ලාකඩ රසයක ගිලෙන්නාක් මෙන් ද, රන් සළුවක් පොරවන්නාක් මෙන් ද, රතු පලසකින් කළ වියනක් මැදට පිවිසෙන්නාක් මෙන් ද, ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ වැඩසිටියහ. එහෙයින් ‘එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය’ යි පවසන ලදී.

กาย ปน เวลาย เกน การเณน อยมายสฺมา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺโตติ? สายนฺหเวลาย ปจฺจยาการปญฺหํ ปุจฺฉนการเณน. ตํ ทิวสํ กิร อยมายสฺมา กุลสงฺคหตฺถาย ฆรทฺวาเร ฆรทฺวาเร สหสฺสภณฺฑิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย กมฺมาสธมฺมํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต สตฺถุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา สตฺถริ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คนฺตฺวา อนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺกนฺเตสุ ทิวาฏฺฐานํ ปฏิสมฺมชฺชิตฺวา จมฺมกฺขณฺฑํ ปญฺญเปตฺวา อุทกตุมฺพโต อุทเกน หตฺถปาเท [Pg.80] สีตลํ กตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา. อถ ปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรสิ. โส ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย อนฺตํ, อนฺตโต ปฏฺฐาย อาทึ, อุภยนฺตโต ปฏฺฐาย มชฺฌํ, มชฺฌโต ปฏฺฐาย อุโภ อนฺเต ปาเปนฺโต ติกฺขตฺตุํ ทฺวาทสปทํ ปจฺจยาการํ สมฺมสิ. ตสฺเสวํ สมฺมสนฺตสฺส ปจฺจยากาโร วิภูโต หุตฺวา อุตฺตานกุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปจฺจยากาโร สพฺพพุทฺเธหิ คมฺภีโร เจว คมฺภีราวภาโส จาติ กถิโต, มยฺหํ โข ปน ปเทสญาเณ ฐิตสฺส สาวกสฺส สโต อุตฺตาโน วิย วิภูโต ปากโฏ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, มยฺหํเยว นุ โข เอส อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาติ, อุทาหุ อญฺเญสมฺปีติ อตฺตโน อุปฏฺฐานการณํ สตฺถุ อาโรเจสฺสามี’’ติ นิสินฺนฏฺฐานโต อุฏฺฐาย จมฺมกฺขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา อาทาย สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สายนฺหเวลายํ ปจฺจยาการปญฺหํ ปุจฺฉนการเณน อุปสงฺกมนฺโต’’ติ.

කවර වේලාවක කවර හේතුවක් නිසා මෙම ආයුෂ්මත් තෙරණුවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ ද? සවස් කාලයෙහි ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ප්‍රශ්නය විමසන කරුණෙනි. එදින මෙම ආයුෂ්මත් තෙරණුවෝ කුලයන්ට සංග්‍රහ පිණිස ගෙයක් ගෙයක් පාසා රන් දහසක මල්ලක් තබන්නාක් මෙන් කම්මාසධම්ම ගමෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී (පසු වී), ශාස්තෘන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් දක්වා, ශාස්තෘන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩි පසු, ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ තමන් වහන්සේගේ දිවා විහරණ ස්ථානයට ගොස්, අතවැසි ශිෂ්‍යයන්ට වත් දක්වා ඔවුන් ගිය පසු දිවා විහරණ ස්ථානය අතුගා පිරිසිදු කර, සම් කඩක් පනවා, පැන් කෙණ්ඩියෙන් පැන් ගෙන අත් පා සිසිල් කර, පර්යංකය බැඳ වැඩහිඳ සෝවාන් ඵල සමාපත්තියට සමවැදුණහ. ඉන්පසු නියමිත කාලය අවසානයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවූහ. උන්වහන්සේ ‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ’ යනාදී වශයෙන් මුල සිට අගට ද, අග සිට මුලට ද, දෙකෙළවරින් පටන් ගෙන මැදට ද, මැද සිට පටන් ගෙන දෙකෙළවරට ද පමුණුවමින් තෙවරක් දොළොස් පදයකින් යුත් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය මෙනෙහි කළහ. එසේ මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මය ඉතා පැහැදිලි වී ඉතා නොගැඹුරු දෙයක් මෙන් වැටහුණි. එවිට උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: ‘මේ ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මය සියලු බුදුවරුන් විසින් ගැඹුරු වූ ද ගැඹුරු පෙනුමක් ඇති දෙයක් ලෙස ද පවසන ලදී; එහෙත් ප්‍රදේශ ඥානයෙහි (සීමිත ඥානයක) පිහිටි ශ්‍රාවකයෙකු වූ මට මෙය ඉතා පැහැදිලිව, ප්‍රකටව වැටහෙයි. මෙය මට පමණක් මෙසේ පැහැදිලිව වැටහෙන්නේ ද නැතහොත් අන් අයටත් මෙසේම වැටහෙන්නේ ද යන්න ගැනත්, තමන්ට වැටහුණු ආකාරය ගැනත් ශාස්තෘන් වහන්සේට දැනුම් දෙන්නෙමි’ යි අසුනෙන් නැගී සිට, සම් කඩ ගසා දමා රැගෙන සවස් කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. එහෙයින් ‘සවස් කාලයෙහි ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ප්‍රශ්නය විමසන කරුණෙන් පැමිණියහ’ යි මා විසින් පවසන ලදී.

ยาว คมฺภีโรติ เอตฺถ ยาวสทฺโท ปมาณาติกฺกเม. อติกฺกมฺม ปมาณํ คมฺภีโร, อติคมฺภีโรติ อตฺโถ. คมฺภีราวภาโสติ คมฺภีโรว หุตฺวา อวภาสติ, ทิสฺสตีติ อตฺโถ. เอกญฺหิ อุตฺตานเมว คมฺภีราวภาสํ โหติ ปูติปณฺณรสวเสน กาฬวณฺณํ ปุราณอุทกํ วิย. ตญฺหิ ชาณุปฺปมาณมฺปิ สตโปริสํ วิย ทิสฺสติ. เอกํ คมฺภีรํ อุตฺตานาวภาสํ โหติ มณิภาสํ วิปฺปสนฺนอุทกํ วิย. ตญฺหิ สตโปริสมฺปิ ชาณุปฺปมาณํ วิย ขายติ. เอกํ อุตฺตานํ อุตฺตานาวภาสํ โหติ ปาติอาทีสุ อุทกํ วิย. เอกํ คมฺภีรํ คมฺภีราวภาสํ โหติ สิเนรุปาทกมหาสมุทฺเท อุทกํ วิย. เอวํ อุทกเมว จตฺตาริ นามานิ ลภติ. ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ปเนตํ นตฺถิ. อยญฺหิ คมฺภีโร จ คมฺภีราวภาโส จาติ เอกเมว นามํ ลภติ. เอวรูโป สมาโนปิ อถ จ ปน เม อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายติ, ตทิทํ อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเตติ เอวํ อตฺตโน วิมฺหยํ ปกาเสนฺโต ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ตุณฺหีภูโต นิสีทิ.

‘යාව ගම්භීරෝ’ යන්නෙහි ‘යාව’ ශබ්දය ප්‍රමාණාතික්‍රමණය (සීමාව ඉක්මවා යෑම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ගැඹුර ඇති හෙයින් ‘අතිගම්භීර’ (ඉතා ගැඹුරු) යනු එහි අර්ථයයි. ‘ගම්භීරාවභාස’ යනු ගැඹුරු වූයේ ම ගැඹුරු ලෙස වැටහෙන්නේය (පෙනෙන්නේය) යන අර්ථයයි. මන්දයත්, ඇතැම් ජලය මතුපිටින් පෙනෙන තරම් නොගැඹුරු වුව ද, කුණු වූ කොළ රොඩු ආදිය නිසා කළු පැහැ ගැන්වුණු පැරණි ජලය මෙන් ගැඹුරු බවක් පෙන්වයි. එය දණහිසක් පමණ ගැඹුරු වුව ද මිනිසුන් සියයකගේ උසක් (පුරුෂ දෙසියයක්) පමණ ගැඹුරු සේ පෙනේ. ඇතැම් ජලය ගැඹුරු වුව ද, මැණික් පැහැයක් ගත් ඉතා පැහැදිලි ජලය මෙන් නොගැඹුරු සේ පෙනේ. එය මිනිසුන් සියයකගේ උසක් පමණ ගැඹුරු වුව ද දණහිසක් පමණ ගැඹුරු සේ පෙනේ. ඇතැම් ජලය නොගැඹුරු වූත්, නොගැඹුරු ලෙසම පෙනෙන්නා වූත් වෙයි; ඒ පාත්‍ර ආදියේ ඇති ජලය මෙනි. ඇතැම් ජලය ගැඹුරු වූත්, ගැඹුරු ලෙසම පෙනෙන්නා වූත් වෙයි; ඒ මහාමේරු පර්වත පාමුල ඇති මහා සාගරයේ ජලය මෙනි. මෙලෙස ජලය සඳහා (ගැඹුරු-නොගැඹුරු බව අනුව) නම් සතරක් ලැබෙයි. එහෙත් පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයෙහි මෙම බෙදීම නැත. මක්නිසාද යත්, පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරු වූත්, ගැඹුරු ලෙසම වැටහෙන්නා වූත් යන එකම නාමය ලබන බැවිනි. ‘ස්වාමීනී, මෙවන් ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ ද මෙම ධර්මය මට නම් අතිශයින්ම නොගැඹුරු ලෙස වැටහෙයි. ස්වාමීනී, මෙය ආශ්චර්යයකි, අද්භූතයකි’ යි මෙලෙස තමන්ගේ විස්මය ප්‍රකාශ කරමින් ප්‍රශ්නය විමසා ආනන්ද තෙරණුවෝ නිහඬව වැඩසිටියහ.

ภควา [Pg.81] ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อานนฺโท ภวคฺคคหณาย หตฺถํ ปสาเรนฺโต วิย สิเนรุํ ภินฺทิตฺวา มิญฺชํ นีหริตุํ วายมมาโน วิย วินา นาวาย มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม วิย ปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปถโวชํ คเหตุํ วายมมาโน วิย พุทฺธวิสยํ ปญฺหํ อตฺตโน อุตฺตานุตฺตานนฺติ วทติ, หนฺทสฺส คมฺภีรภาวํ อาจิกฺขามี’’ติ จินฺเตตฺวา มา เหวนฺติอาทิมาห.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ වචනය අසා, “ආනන්දයෝ භවග්‍රය (ලෝකයේ ඉහළම තලය) අල්ලා ගැනීමට අත දිගු කරන මිනිසෙකු මෙන් ද, මහාමේරු පර්වතය පලා එහි සාරය පිටතට ගැනීමට වෙහෙසෙන මිනිසෙකු මෙන් ද, නැවක් නොමැතිව මහා සාගරයෙන් එතෙර වීමට කැමති මිනිසෙකු මෙන් ද, මහා පෘථිවිය පෙරළා එහි සාරය ගැනීමට උත්සාහ කරන මිනිසෙකු මෙන් ද, බුද්ධ විෂයට අයත් ප්‍රශ්නයක් තමන්ට ඉතා නොගැඹුරු යැයි පවසති. දැන් මම මොහුට මෙහි ඇති ගැඹුරු බව කියා දෙන්නෙමි” යි සිතා “මා හේවං” (එසේ නොකියන්න) යනාදී වචන වදාළ සේක.

ตตฺถ มา เหวนฺติ ห-กาโร นิปาตมตฺตํ, เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. ‘‘มา เหว’’นฺติ จ อิทํ วจนํ ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อุสฺสาเทนฺโตปิ ภณติ อปสาเทนฺโตปิ. ตตฺถ อุสฺสาเทนฺโตปีติ, อานนฺท, ตฺวํ มหาปญฺโญ วิสทญาโณ, เตน เต คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตานโก วิย ขายติ, อญฺเญสํ ปเนส อุตฺตานโกติ น สลฺลกฺเขตพฺโพ, คมฺภีโรเยว จ โส คมฺภีราวภาโส จ.

එහි ‘මා හේවං’ යන්නෙහි ‘හ’ කාරය නිපාතයක් පමණි. ‘එසේ නොකියන්න’ යනු එහි අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ‘මා හේවං’ යන වචනය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ව දිරිමත් කිරීමට මෙන්ම නිවැරදි කිරීමට ද වදාළ සේක. එහි දිරිමත් කිරීම යනු: “ආනන්දය, ඔබ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, පිරිසිදු ඥානයක් ඇත්තෙකි. ඒ නිසා ඉතා ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය ඔබට නොගැඹුරු ලෙස වැටහෙයි. එහෙත් මෙය අන් අයට ද නොගැඹුරු යැයි නොසිතිය යුතුය. එය සැබවින්ම ගැඹුරුය, ගැඹුරු ලෙසම වැටහෙන්නකි.”

ตตฺถ จตสฺโส อุปมา วทนฺติ – ฉ มาเส สุโภชนรสปุฏฺฐสฺส กิร กตโยคสฺส มหามลฺลสฺส สมชฺชสมเย กตมลฺลปาสาณปริจยสฺส ยุทฺธภูมึ คจฺฉนฺตสฺส อนฺตรา มลฺลปาสาณํ ทสฺเสสุํ. โส ‘‘กึ เอต’’นฺติ อาห. มลฺลปาสาโณติ. อาหรถ นนฺติ. ‘‘อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกมา’’ติ วุตฺเต สยํ คนฺตฺวา ‘‘กุหึ อิมสฺส ภาริยฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ทฺเว ปาสาเณ อุกฺขิปิตฺวา กีฬาคุเฬ วิย ขิปิตฺวา อคมาสิ. ตตฺถ มลฺลสฺส มลฺลปาสาโณ ลหุโกติ น อญฺเญสมฺปิ ลหุโกติ วตฺตพฺโพ. ฉ มาเส สุโภชนรสปุฏฺโฐ มลฺโล วิย หิ กปฺปสตสหสฺสํ อภินีหารสมฺปนฺโน อายสฺมา อานนฺโท. ยถา มลฺลสฺส มหาพลตาย มลฺลปาสาโณ ลหุโก, เอวํ เถรสฺส มหาปญฺญตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ วตฺตพฺโพ, โส อญฺเญสํ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ.

ඒ සම්බන්ධයෙන් ආචාර්යවරු උපමා හතරක් දක්වති: මාස හයක් තිස්සේ ප්‍රණීත භෝජනයෙන් පෝෂණය වූ, ව්‍යායාම කළ, ගල් එසවීමෙහි පුහුණුව ලැබූ මල්ලවයෙක් උත්සව අවස්ථාවක යුද බිමට යන්නේ අතරමගදී මල්ලවයන් ඔසවන ගලක් දැක “මේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. “එය මල්ලවයන් ඔසවන ගලකි” යි කී විට, “එය ගෙනෙන්න” යි ඔහු කීවේය. “අපට එය එසවිය නොහැක” යි කී විට, ඔහුම එහි ගොස් “මෙහි බර පැත්ත කොහේද?” යි අසා, අත් දෙකෙන් ගල් දෙකක් ඔසවා, කෙළිබෝල මෙන් විසි කර දමා ගියේය. එහිදී ඒ මල්ලවයාට ඒ ගල සැහැල්ලු වූ පමණින් අන් අයට ද එය සැහැල්ලු යැයි නොකිය යුතුය. කල්ප ලක්ෂයක් තිස්සේ පාරමී ධර්මයන්ගෙන් පෝෂණය වූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ මල්ලවයා මෙනි. මල්ලවයාගේ මහා ශක්තිය නිසා ඒ බරැති ගල සැහැල්ලු වූවා සේ, තෙරුන් වහන්සේගේ මහා ප්‍රඥාව නිසා පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය නොගැඹුරු යැයි කිව හැකි වුව ද, එය අන් අයට නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය.

มหาสมุทฺเท จ ติมิ นาม มหามจฺโฉ ทฺวิโยชนสติโก, ติมิงฺคโล ติโยชนสติโก, ติมิรปิงฺคโล ปญฺจโยชนสติโก, อานนฺโท ติมินนฺโท อชฺฌาโรโห มหาติมีติ อิเม จตฺตาโร โยชนสหสฺสิกา. ตตฺถ ติมิรปิงฺคเลเนว ทีเปนฺติ. ตสฺส กิร ทกฺขิณกณฺณํ จาเลนฺตสฺส ปญฺจโยชนสเต ปเทเส อุทกํ จลติ, ตถา วามกณฺณํ, ตถา นงฺคุฏฺฐํ, ตถา สีสํ. ทฺเว ปน กณฺเณ จาเลตฺวา นงฺคุฏฺเฐน [Pg.82] ปหริตฺวา สีสํ อปราปรํ กตฺวา กีฬิตุํ อารทฺธสฺส สตฺตฏฺฐโยชนสเต ฐาเน ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธเน อาโรปิตํ วิย อุทกํ ปกฺกุถติ. โยชนสตมตฺเต ปเทเส อุทกํ ปิฏฺฐึ ฉาเทตุํ น สกฺโกติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโรติ วทนฺติ, กุตสฺส คมฺภีรตา, มยํ ปิฏฺฐิมตฺตจฺฉาทนมฺปิ อุทกํ น ลภามา’’ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส ติมิรปิงฺคลสฺส มหาสมุทฺโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสญฺจ ขุทฺทกมจฺฉานํ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ, เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสมฺปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ. สุปณฺณราชา จ ทิยฑฺฒโยชนสติโก โหติ. ตสฺส ทกฺขิณปกฺโข ปญฺญาสโยชนิโก โหติ, ตถา วามปกฺโข, ปิญฺฉวฏฺฏิ จ สฏฺฐิโยชนิกา, คีวา ตึสโยชนิกา, มุขํ นวโยชนํ, ปาทา ทฺวาทสโยชนิกา, ตสฺมึ สุปณฺณวาตํ ทสฺเสตุํ อารทฺเธ สตฺตฏฺฐโยชนสตํ ฐานํ นปฺปโหติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ อากาโส อนนฺโตติ วทนฺติ, กุตสฺส อนนฺตตา, มยํ ปกฺขวาตปฺปตฺถรโณกาสมฺปิ น ลภามา’’ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส สุปณฺณรญฺโญ อากาโส ปริตฺโตติ อญฺเญสญฺจ ขุทฺทกปกฺขีนํ ปริตฺโตติ น วตฺตพฺโพ, เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสมฺปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ.

මහා සාගරයෙහි ‘තිමි’ නම් මත්ස්‍යයා යොදුන් දෙසියයක් දිගය, ‘තිමිංගල’ මත්ස්‍යයා යොදුන් තුන්සියයක් දිගය, ‘තිමිරපිංගල’ මත්ස්‍යයා යොදුන් පන්සියයක් දිගය. ආනන්ද, තිමිනන්ද, අජ්ඣාරෝහ සහ මහාතිමි යන මත්ස්‍යයෝ සතර දෙනා යොදුන් දහසක් බැගින් දිග වෙති. එහි තිමිරපිංගල මත්ස්‍යයා ගැන මෙසේ දක්වති: ඔහු සිය දකුණු කන සලන විට යොදුන් පන්සියයක ප්‍රදේශයක ජලය සෙලවෙයි. වම් කන, වලිගය සහ හිස සලන විට ද එසේමය. ඔහු සියල්ල සලමින් කෙළි සෙල්ලම් කරන විට, යොදුන් හත් අට සියයක ප්‍රදේශයක සාගර ජලය හැළියක ජලය මෙන් නටන්නට පටන් ගනී. යොදුන් සියයක පමණ ප්‍රදේශයක ජලයට ඔහුගේ පිට වැසීමට පවා නොහැකි වෙයි. එවිට ඔහු මෙසේ කිව හැකිය: “මේ මහා සාගරය ගැඹුරු යැයි මිනිස්සු පවසති, මෙහි ගැඹුරක් කොහේද? මගේ පිට වැසෙන තරමටවත් ජලයක් මෙහි නැත.” මහා ශරීරයක් ඇති තිමිරපිංගල මත්ස්‍යයාට මහා සාගරය නොගැඹුරු වුව ද, කුඩා මත්ස්‍යයන්ට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. එලෙසම මහා ප්‍රඥාවන්ත තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු වුව ද අන් අයට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. එමෙන්ම ගුරුළු රජා යොදුන් එකසිය පණහක් දිගය. පියාපත් විදහා සුළං ඇති කරන විට, යොදුන් හත් අට සියයක ඉඩ ප්‍රමාණය පවා ඔහුට ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඔහු මෙසේ කිව හැකිය: “මේ ආකාශය අනන්ත යැයි පවසති, මෙහි අනන්ත බව කොහේද? මට පියාපත් විදහන්නටවත් මෙහි ඉඩක් නැත.” මහා ශරීරයක් ඇති ගුරුළු රජුට ආකාශය කුඩා වුව ද, කුඩා පක්ෂීන්ට එය කුඩා යැයි නොකිය යුතුය. එලෙසම මහා ප්‍රඥාවන්ත තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු වුව ද අන් අයට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය.

ราหุ อสุรินฺโท ปน ปาทนฺตโต ยาว เกสนฺตา โยชนานํ จตฺตาริ สหสฺสานิ อฏฺฐ จ สตานิ โหนฺติ. ตสฺส ทฺวินฺนํ พาหานํ อนฺตเร ทฺวาทสโยชนสติกํ, พหลตฺเตน ฉโยชนสติกํ, หตฺถปาทตลานิ ติโยชนสติกานิ, ตถา มุขํ, เอกงฺคุลิปพฺพํ ปญฺญาสโยชนํ, ตถา ภมุกนฺตรํ, นลาฏํ ติโยชนสติกํ, สีสํ นวโยชนสติกํ. ตสฺส มหาสมุทฺทํ โอติณฺณสฺส คมฺภีรํ อุทกํ ชาณุปฺปมาณํ โหติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโรติ วทนฺติ. กุตสฺส คมฺภีรตา? มยํ ชาณุปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตมฺปิ อุทกํ น ลภามา’’ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส ราหุโน มหาสมุทฺโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสญฺจ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ. เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ [Pg.83] อญฺเญสมฺปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ. เอตมตฺถํ สนฺธาย ภควา มา เหวํ, อานนฺท, มา เหวํ, อานนฺทาติ อาห.

රාහු 1අසුරේන්ද්‍රයා පතුලේ සිට කේසාන්තය දක්වා යොදුන් හාරදහස් අටසියයක් උසය. ඔහුගේ බාහුවල අන්තරය (පළල) යොදුන් එක්දහස් දෙසියයකි, ඝනකම යොදුන් හයසියයකි, අල්ල සහ පතුල් යොදුන් තුන්සියයක් බැගින් වෙයි, මුඛය ද එසේමය. ඇඟිලි පුරුකක් යොදුන් පනහකි, එසේම බැම අතර පරතරය ද වේ. නළල යොදුන් තුන්සියයකි, හිස යොදුන් නවසියයකි. මහා සමුද්‍රයට බැසගත් ඔහුට එහි ගැඹුරු ජලය දණහිස දක්වා පමණක් වෙයි. ඔහු මෙසේ කියනු ඇත - 'මේ මහා සමුද්‍රය ගැඹුරු යැයි මිනිසුන් පවසති. මෙහි ගැඹුර කොහේද? අපට නම් දණහිස වැසෙන මාත්‍රයකවත් ජලයක් නැත' යනුවෙනි. එහිදී එබඳු යෝධ ශරීරයක් ඇති රාහු අසුරයාට මහා සමුද්‍රය නොගැඹුරු වූ පමණින්, අන් අයට ද එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. එමෙන්ම මහා ප්‍රඥාවෙන් යුත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු ලෙස වැටහුණු පමණින්, අන් අයට ද එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආනන්ද, එසේ නොකියන්න, ආනන්ද, එසේ නොකියන්න' යැයි වදාළේ මෙම අර්ථය අරමුණු කරගෙනය.

เถรสฺส หิ จตูหิ การเณหิ คมฺภีโร ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อุปฏฺฐาสิ. กตเมหิ จตูหิ? ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ติตฺถวาเสน โสตาปนฺนตาย พหุสฺสุตภาเวนาติ.

ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට කරුණු සතරක් නිසා ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු එකක් ලෙස වැටහුණි. ඒ කරුණු සතර මොනවාද? පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසාද, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි වාසය කිරීම නිසාද, සෝවාන් භාවයට පත්ව සිටීම නිසාද සහ බහුශ්‍රුත භාවය නිසාද යනුවෙනි.

อิโต กิร สตสหสฺสิเม กปฺเป ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิ. ตสฺส หํสวตี นาม นครํ อโหสิ, อานนฺโท นาม ราชา ปิตา, สุเมธา นาม เทวี มาตา, โพธิสตฺโต อุตฺตรกุมาโร นาม อโหสิ. โส ปุตฺตสฺส ชาตทิวเส มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา ปธานมนุยุตฺโต อนุกฺกเมน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา, ‘‘อเนกชาติสํสาร’’นฺติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตาหํ โพธิปลฺลงฺเก วีตินาเมตฺวา ‘‘ปถวิยํ ปาทํ ฐเปสฺสามี’’ติ ปาทํ อภินีหริ. อถ ปถวึ ภินฺทิตฺวา มหนฺตํ ปทุมํ อุฏฺฐาสิ. ตสฺส ธุรปตฺตานิ นวุติหตฺถานิ, เกสรํ ตึสหตฺถํ, กณฺณิกา ทฺวาทสหตฺถา, นวฆฏปฺปมาณา เรณุ อโหสิ.

මීට කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේගේ නගරය හංසවතී නම් විය. පියා ආනන්ද නම් රජතුමා වූ අතර, මව සුමේධා නම් දේවියයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උත්තර නම් කුමාරයා විය. උන්වහන්සේ තම පුත් කුමරු උපන් දිනයෙහිම අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර පැවිදි වී, වීර්යය වඩා අනුපිළිවෙලින් සර්වඥතා ඥානය ලබා, 'අනේකජාති සංසාරං' යන උදානය ප්‍රකාශ කොට සත් දිනක් බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩසිට 'පොළොවෙහි පය තබන්නෙමි' යි ශ්‍රී පාදය ඉදිරියට තැබූ සේක. එකල්හි පොළොව පළාගෙන මහා පද්මයක් පැන නැගුණි. එහි පිටත පෙති රියන් අනූවක් විය, රේණු රියන් තිහක් විය, කර්ණිකාව (මල් දල) රියන් දොළසක් විය, කළ නවයක් පමණ පිරවිය හැකි රේණු (රොන්) එහි තිබුණි.

สตฺถา ปน อุพฺเพธโต อฏฺฐปญฺญาสหตฺโถ อโหสิ, ตสฺส อุภินฺนํ พาหานมนฺตรํ อฏฺฐารสหตฺถํ, นลาฏํ ปญฺจหตฺถํ, หตฺถปาทา เอกาทสหตฺถา. ตสฺส เอกาทสหตฺเถน ปาเทน ทฺวาทสหตฺถาย กณฺณิกาย อกฺกนฺตมตฺตาย นวฆฏปฺปมาณา เรณุ อุฏฺฐาย อฏฺฐปญฺญาสหตฺถํ ปเทสํ อุคฺคนฺตฺวา โอกิณฺณมโนสิลาจุณฺณํ วิย ปจฺโจกิณฺณํ. ตทุปาทาย ภควา ‘‘ปทุมุตฺตโร’’ตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตสฺส เทวิโล จ สุชาโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา อเหสุํ, อมิตา จ อสมา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, สุมโน นาม อุปฏฺฐาโก. ปทุมุตฺตโร ภควา ปิตุสงฺคหํ กุรุมาโน ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร หํสวติยา ราชธานิยา วสติ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ උසින් රියන් පනස් අටක් වූ සේක. උන්වහන්සේගේ බාහු දෙක අතර පරතරය රියන් දහඅටකි, නළල රියන් පහකි, හස්ත සහ පාද තල රියන් එකොළහක් බැගින් විය. උන්වහන්සේ රියන් එකොළහක් වූ ශ්‍රී පාදයෙන් රියන් දොළසක් වූ පද්ම කර්ණිකාව පෑගූ මාත්‍රයෙන්, කළ නවයක් පමණ වූ රේණු ඉහළට නැගී රියන් පනස් අටක් පමණ පෙදෙසක විසිරී ගියේ හරියට විසුරුවන ලද මනෝසීල කුඩු මෙනි. එය නිමිති කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පදුමුත්තර' යන නමින් ප්‍රකට වූ සේක. උන්වහන්සේට දේවිල සහ සුජාත යන අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනෙක් වූහ. අමිතා සහ අසමා යන අග්‍රශ්‍රාවිකාවන් දෙදෙනෙක් වූහ. උපස්ථායකයා සුමන නම් විය. පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිය රජුට සංග්‍රහ කරනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් පිරිවරා හංසවතී රාජධානියෙහි වැඩවසන සේක.

กนิฏฺฐภาตา ปนสฺส สุมนกุมาโร นาม. ตสฺส ราชา หํสวติโต วีสโยชนสเต โภคํ อทาสิ. โส กทาจิ อาคนฺตฺวา ปิตรญฺจ สตฺถารญฺจ ปสฺสติ. อเถกทิวสํ ปจฺจนฺโต กุปิโต. สุมโน รญฺโญ สาสนํ เปเสสิ. ราชา ‘‘ตฺวํ มยา, ตาต, กสฺมา ฐปิโต’’ติ ปฏิเปเสสิ. โส โจเร วูปสเมตฺวา ‘‘อุปสนฺโต, เทว, ชนปโท’’ติ รญฺโญ เปเสสิ. ราชา ตุฏฺโฐ ‘‘สีฆํ มม ปุตฺโต อาคจฺฉตู’’ติ อาห. ตสฺส [Pg.84] สหสฺสมตฺตา อมจฺจา โหนฺติ. โส เตหิ สทฺธึ อนฺตรามคฺเค มนฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ ปิตา ตุฏฺโฐ สเจ เม วรํ เทติ, กึ คณฺหามี’’ติ? อถ นํ เอกจฺเจ ‘‘หตฺถึ คณฺหถ, อสฺสํ คณฺหถ, ชนปทํ คณฺหถ, สตฺตรตนานิ คณฺหถา’’ติ อาหํสุ. อปเร ‘‘ตุมฺเห ปถวิสฺสรสฺส ปุตฺตา, น ตุมฺหากํ ธนํ ทุลฺลภํ, ลทฺธมฺปิ เจตํ สพฺพํ ปหาย คมนียํ, ปุญฺญเมว เอกํ อาทาย คมนียํ, ตสฺมา เทเว วรํ ททมาเน เตมาสํ ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุํ วรํ คณฺหถา’’ติ. โส ‘‘ตุมฺเห มยฺหํ กลฺยาณมิตฺตา นาม, มเมตํ จิตฺตํ นตฺถิ, ตุมฺเหหิ ปน อุปฺปาทิตํ, เอวํ กริสฺสามี’’ติ, คนฺตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา ปิตรา อาลิงฺเคตฺวา, มตฺถเก จุมฺพิตฺวา ‘‘วรํ เต, ปุตฺต, เทมี’’ติ วุตฺเต ‘‘อิจฺฉามหํ, มหาราช, ภควนฺตํ เตมาสํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺโต ชีวิตํ อวญฺฌํ กาตุํ, อิทํ เม วรํ เทหี’’ติ อาห. น สกฺกา, ตาต, อญฺญํ วเรหีติ. เทว, ขตฺติยานํ นาม ทฺเวกถา นตฺถิ, เอตเมว เม เทหิ, น มมญฺเญน อตฺโถติ. ตาต, พุทฺธานํ นาม จิตฺตํ ทุชฺชานํ, สเจ ภควา น อิจฺฉิสฺสติ, มยา ทินฺนมฺปิ กึ ภวิสฺสตีติ? ‘‘สาธุ, เทว, อหํ ภควโต จิตฺตํ ชานิสฺสามี’’ติ วิหารํ คโต.

උන්වහන්සේගේ බාල සහෝදරයා සුමන කුමාරයා නම් විය. රජතුමා ඔහුට හංසවතී නුවර සිට යොදුන් එකසිය විස්සක් දුරින් ප්‍රදේශයක් පාලනයට දුන්නේය. ඔහු කලින් කලට පැමිණ පියා සහ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක වැඳපුදා ගනියි. දිනක් දේශසීමාවේ කැරැල්ලක් ඇති විය. සුමන කුමාරයා ඒ බව රජුට දන්වා යැවීය. රජතුමා 'පුතණුවනි, මා ඔබව එහි නතර කළේ මන්ද (එය මර්ධනය කරන්න)' යැයි පණිවිඩයක් යැවීය. ඔහු සොරුන් දමනය කර 'දේවයන් වහන්ස, ජනපදය දැන් සාමකාමී ය' යැයි රජුට දන්වා යැවීය. රජතුමා සතුටු වී 'මගේ පුතා වහාම එන්න' යැයි කීවේය. ඔහුට දහසක් පමණ අමාත්‍යවරු සිටියහ. ඔහු ඔවුන් සමඟ මගදී මෙසේ සාකච්ඡා කළේය - 'මගේ පියා සතුටු වී මට වරයක් දෙන්නේ නම්, මා කුමක් ගත යුතුද?'. එවිට ඇතැමෙක් 'ඇතුන් ගන්න, අශ්වයන් ගන්න, ජනපදයක් ගන්න, සත් රුවන් ගන්න' යැයි කීහ. තවත් පිරිසක් 'ඔබ වහන්සේ පෘථිවි පාලකයෙකුගේ පුත්‍රයෙකි, ඔබට ධනය ලැබීම අපහසු නැත. ඒ සියල්ල ලැබුණත් අත්හැර යා යුතුය, රැගෙන යා හැක්කේ පින් පමණි. එබැවින් රජතුමා වරයක් දෙන විට තෙමසක් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට වරයක් ඉල්ලන්න' යැයි කීහ. ඔහු 'ඔබලා මගේ කල්‍යාණ මිත්‍රයෝය, මගේ සිතේ එවැනි අදහසක් තිබුණේ නැත, නමුත් ඔබලා එය ඇති කළා, මම එසේ කරන්නෙමි' යැයි කියා, ගොස් පියා වැඳ, පියා විසින් ඔහුව වැළඳගෙන හිස සිපගෙන 'පුතණුවනි, මම ඔබට වරයක් දෙමි' යි කී කල, 'මහාරාජයෙනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තෙමසක් සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරමින් මගේ ජීවිතය සාර්ථක කර ගැනීමට කැමැත්තෙමි, මට ඒ වරය දෙන්න' යැයි කීය. 'පුතණුවනි, එය කළ නොහැකිය, වෙනත් වරයක් ඉල්ලන්න' යැයි රජු කීවේය. 'දේවයන් වහන්ස, ක්ෂත්‍රියයන්ගේ වචන දෙකක් නැත, මට මෙයම දෙන්න, මට වෙනත් දෙයකින් වැඩක් නැත' යැයි ඔහු කීය. 'පුතණුවනි, බුදුවරුන්ගේ සිත් දැනගැනීම අපහසුය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අකමැති වුවහොත් මා දුන් වරයෙන් ඇති වැඩක් කුමක්ද?' යැයි රජු ඇසීය. 'යහපති දේවයන් වහන්ස, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දැනගන්නෙමි' යි පවසා ඔහු විහාරයට ගියේය.

เตน จ สมเยน ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ภควา คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ โหติ. โส มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ ภิกฺขูนํ สนฺติกํ อคมาสิ. เต นํ อาหํสุ – ‘‘ราชปุตฺต กสฺมา อาคโตสี’’ติ? ภควนฺตํ ทสฺสนาย, ทสฺเสถ เม ภควนฺตนฺติ. ‘‘น มยํ, ราชปุตฺต, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สตฺถารํ ทฏฺฐุํ ลภามา’’ติ. โก ปน, ภนฺเต, ลภตีติ? สุมนตฺเถโร นาม ราชปุตฺตาติ. โส ‘‘กุหึ ภนฺเต เถโร’’ติ? เถรสฺส นิสินฺนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อิจฺฉามหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ ปสฺสิตุํ, ทสฺเสถ เม ภควนฺต’’นฺติ อาห. เถโร ‘‘เอหิ, ราชปุตฺตา’’ติ ตํ คเหตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ฐเปตฺวา คนฺธกุฏึ อารุหิ. อถ นํ ภควา ‘‘สุมน, กสฺมา อาคโตสี’’ติ อาห. ราชปุตฺโต, ภนฺเต, ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคโตติ. เตน หิ ภิกฺขุ อาสนํ ปญฺญเปหีติ. เถโร อาสนํ ปญฺญเปสิ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. ราชปุตฺโต ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ อกาสิ, ‘‘กทา อาคโตสิ ราชปุตฺตา’’ติ? ภนฺเต, ตุมฺเหสุ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐสุ, ภิกฺขู ปน ‘‘น มยํ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ ลภามา’’ติ มํ เถรสฺส สนฺติกํ ปาเหสุํ, เถโร ปน เอกวจเนเนว ทสฺเสสิ, เถโร, ภนฺเต, ตุมฺหากํ [Pg.85] สาสเน วลฺลโภ มญฺเญติ. อาม, ราชกุมาร, วลฺลโภ เอส ภิกฺขุ มยฺหํ สาสเนติ. ภนฺเต, พุทฺธานํ สาสเน กึ กตฺวา วลฺลโภ โหตีติ? ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา, กุมาราติ. ภควา อหมฺปิ เถโร วิย พุทฺธสาสเน วลฺลโภ โหตุกาโม, เตมาสํ เม วสฺสาวาสํ อธิวาเสถาติ. ภควา, ‘‘อตฺถิ นุ โข คเตน อตฺโถ’’ติ โอโลเกตฺวา ‘‘อตฺถี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สุญฺญาคาเร โข, ราชกุมาร, ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ อาห. กุมาโร ‘‘อญฺญาตํ ภควา, อญฺญาตํ สุคตา’’ติ วตฺวา – ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปุริมตรํ คนฺตฺวา วิหารํ กาเรมิ, มยา เปสิเต ภิกฺขุสตสหสฺเสน สทฺธึ อาคจฺฉถา’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ทินฺนา เม, เทว, ภควตา ปฏิญฺญา, มยา ปหิเต ตุมฺเห ภควนฺตํ เปเสยฺยาถา’’ติ ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา โยชเน โยชเน วิหารํ กาเรตฺวา วีสโยชนสตํ อทฺธานํ คโต. คนฺตฺวา อตฺตโน นคเร วิหารฏฺฐานํ วิจินนฺโต โสภนสฺส นาม กุฏุมฺพิกสฺส อุยฺยานํ ทิสฺวา สตสหสฺเสน กิณิตฺวา สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา วิหารํ กาเรสิ. ตตฺถ ภควโต คนฺธกุฏึ, เสสภิกฺขูนญฺจ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานตฺถาย กุฏิเลณมณฺฑเป การาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ ทฺวารโกฏฺฐกญฺจ นิฏฺฐาเปตฺวา ปิตุ สนฺติกํ เปเสสิ ‘‘นิฏฺฐิตํ มยฺหํ กิจฺจํ, สตฺถารํ ปหิณถา’’ติ.

එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වැළඳීම අවසන් කොට ගන්ධකුටියට වැඩම කර සිටි සේක. ඒ සුමන කුමාරයා මණ්ඩලමාලයෙහි (සභා මණ්ඩපයෙහි) රැස්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයට ගියේය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසූහ: “රාජපුත්‍රය, ඔබ කුමන කරුණකට පැමිණියෙහිද?” “ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක වැඳපුදා ගැනීමට පැමිණියෙමි. මට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වනු මැනවි” යි ඔහු කීවේය. “රාජපුත්‍රය, අපට වුවද කැමති කැමති වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ගැනීමට අවස්ථාව නොලැබේ” යැයි භික්ෂූහු කීහ. “ස්වාමීනී, එසේ නම් කැමති කැමති වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ගැනීමට අවස්ථාව ලබන්නේ කවරෙක්ද?” “රාජපුත්‍රය, සුමන තෙරුන් වහන්සේ නම් කැමති කැමති වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ගැනීමට අවස්ථාව ලබති” යැයි භික්ෂූහු පැවසූහ. ඔහු “ස්වාමීනී, ඒ තෙරුන් වහන්සේ කොහිද?” යි විමසා, තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන අසා දැන එහි ගොස් වැඳ, “ස්වාමීනී, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට කැමැත්තෙමි, මට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දෙනු මැනවි” යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ “රාජපුත්‍රය, එන්න” යැයි පවසා ඔහු කැඳවාගෙන ගොස් ගන්ධකුටි පරිවේණයෙහි නතර කර ගන්ධකුටියට ඇතුළු වූහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සුමන, කුමන කරුණකට පැමිණියෙහිද?” යි ඇසූ සේක. “ස්වාමීනී, රාජපුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක වැඳපුදා ගැනීමට පැමිණ සිටියි” යනුවෙන් තෙරුන් වහන්සේ සැළ කළහ. “එසේ නම් මහණ, ආසනයක් පනවන්න” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ආසනයක් පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩසිටි සේක. රාජපුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය. “රාජපුත්‍රය, ඔබ කවදා පැමිණියෙහිද?” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසූ සේක. “ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කළ පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රකාශ කළේ තමන් වහන්සේලාට පවා කැමති කැමති වේලාවට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකගත නොහැකි බවයි. ඒ නිසා ඔවුහු මාව තෙරුන් වහන්සේ වෙත යැවූහ. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි එක වචනයෙන්ම මට ඔබ වහන්සේ දැකීමට අවස්ථාව ලබා දුන්හ. ස්වාමීනී, මේ තෙරුන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඉතා විශ්වාසවන්ත (ප්‍රියතම) කෙනෙකැයි මට සිතේ” යි සැළ කළේය. “එසේය රාජකුමාරය, මේ භික්ෂුව මාගේ ශාසනයෙහි ඉතා විශ්වාසවන්තය (ප්‍රියතමය)” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. “ස්වාමීනී, බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි කුමක් කිරීමෙන් මෙලෙස විශ්වාසවන්ත (ප්‍රියතම) පුද්ගලයෙක් විය හැකිද?” “කුමාරය, දන් දී, සීල සමාදානයෙහි යෙදී, උපෝසථ කර්ම කිරීමෙන් එලෙස ප්‍රියතම විය හැකිය” යි වදාළ සේක. එවිට “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම ද මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ප්‍රියතම අයෙක් වීමට කැමැත්තෙමි. මා වෙනුවෙන් මේ තෙමසක් මුළුල්ලෙහි වස් වාසය පිළිගන්නා සේක්වා” යි සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “වැඩම කිරීමෙන් යම් වැඩක් වේදැයි” බලා, එයින් වැඩක් වන බව දැක, “රාජකුමාරය, තථාගතවරු ශුන්‍යාගාරයන්හි (නිසල තැන්හි) ඇලී වෙසෙති” යි වදාළ සේක. කුමාරයා “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එය මම තේරුම් ගත්තෙමි, සුගතයන් වහන්ස, මම එය අවබෝධ කරගත්තෙමි” යි පවසා, “ස්වාමීනී, මම පළමුව ගොස් විහාරයක් කරවන්නෙමි, මා පණිවිඩයක් එවූ පසු ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරා වැඩම කරනු මැනවි” යි පවසා ප්‍රතිඥාව ලබාගත්තේය. පියාණන් වන රජතුමා වෙත ගොස් “දේවයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ප්‍රතිඥාව ලබා දුන් සේක, මා පණිවිඩයක් එවූ විට ඔබ වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරවන්න” යැයි පවසා පියාණන් වැඳ නික්ම ගොස්, සෑම යොදුනක් පාසාම විහාරයක් කරවමින් යොදුන් එකසිය විස්සක දුරක් ගියේය. එහි ගොස් තමාගේ නගරයෙහි විහාරයට සුදුසු තැනක් සොයන්නේ, සෝභන නම් සිටුවරයෙකුගේ උයන දැක, එය ලක්ෂයක ධනය වැය කර මිලට ගෙන තවත් ලක්ෂයක් වැය කොට විහාරයක් කරවීය. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ගන්ධකුටියක්ද, සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් රැය හා දහවල ගත කිරීම සඳහා කුටි, ලෙන් සහ මණ්ඩපද කරවා, පවුරු වටකර දොරටු සහිත මණ්ඩපද නිමවා, “මාගේ කටයුතු අවසන්ය, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කරවන්න” යැයි පියාණන් වෙත පණිවිඩයක් යැවීය.

ราชา ภควนฺตํ โภเชตฺวา ‘‘ภควา สุมนสฺส กิจฺจํ นิฏฺฐิตํ, ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสีสตี’’ติ. ภควา สตสหสฺสภิกฺขุปริวาโร โยชเน โยชเน วิหาเรสุ วสมาโน อคมาสิ. กุมาโร ‘‘สตฺถา อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา โยชนํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมาโน วิหารํ ปเวเสตฺวา –

රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන් පූජා කර “ස්වාමීනී, සුමනගේ කටයුතු නිම වී ඇත, ඔහු ඔබ වහන්සේගේ වැඩමවීම අපේක්ෂා කරයි” යැයි සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා සෑම යොදුනක් පාසා කරවූ විහාරයන්හි වසමින් වැඩම කළ සේක. කුමාරයා “ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කරති” යි අසා යොදුනක් දුරට ඉදිරියට ගොස් සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින් විහාරයට වැඩම කරවා ගත්තේය.

‘‘สตสหสฺเสน เม กีตํ, สตสหสฺเสน มาปิตํ;

โสภนํ นาม อุยฺยานํ ปฏิคฺคณฺห, มหามุนี’’ติ. –

“ලක්ෂයක් ධනය දී මිලට ගත්, ලක්ෂයක් වැය කොට කරවන ලද ශෝභන නම් වූ මේ උයන, මහා මුනීන් වහන්ස, පිළිගන්නා සේක්වා” යි සැළ කරමින්,

วิหารํ นิยฺยาเตสิ. โส วสฺสูปนายิกทิวเส ทานํ ทตฺวา อตฺตโน ปุตฺตทาเร จ อมจฺเจ จ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห –‘‘สตฺถา อมฺหากํ สนฺติกํ ทูรโต อาคโต, พุทฺธา จ นาม ธมฺมครุโนว, นามิสครุกา. ตสฺมา อหํ อิมํ เตมาสํ ทฺเว สาฏเก นิวาเสตฺวา ทส สีลานิ สมาทิยิตฺวา อิเธว [Pg.86] วสิสฺสามิ, ตุมฺเห ขีณาสวสตสหสฺสสฺส อิมินาว นีหาเรน เตมาสํ ทานํ ทเทยฺยาถา’’ติ.

විහාරය පූජා කළේය. ඔහු වස් එළඹෙන දිනයෙහි දන් පූජා කර සිය අඹුදරුවන් හා ඇමතිවරුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය: “ශාස්තෘන් වහන්සේ අප වෙත බොහෝ දුර සිට වැඩම කළ සේක. බුදුවරු නම් ධර්මයම ගරු කරන්නෝය, ආමිසයට ගරු කරන්නෝ නොවෙති. එබැවින් මම මේ තෙමස මුළුල්ලෙහි සළු දෙකක් පමණක් හැඳ, දස ශීලය සමාදන්ව මෙහිම වසන්නෙමි. ඔබලා රහතන් වහන්සේලා ලක්ෂයකට මේ අයුරින්ම තෙමස මුළුල්ලෙහි දන් පූජා කරන්න” යි කීවේය.

โส สุมนตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานสภาเคเยว ฐาเน วสนฺโต ยํ เถโร ภควโต วตฺตํ กโรติ, ตํ สพฺพํ ทิสฺวา, ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน เอกนฺตวลฺลโภ เอส เถโร, เอตสฺเสว ฐานนฺตรํ ปตฺเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา, อุปกฏฺฐาย ปวารณาย คามํ ปวิสิตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส ภิกฺขูสตสหสฺสสฺส ปาทมูเล ติจีวรํ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ยเทตํ มยา มคฺเค โยชนนฺตริกวิหารการาปนโต ปฏฺฐาย ปุญฺญํ กตํ, ตํ เนว สกฺกสมฺปตฺตึ, น มารพฺรหฺมสมฺปตฺตึ ปตฺถยนฺเตน, พุทฺธสฺส ปน อุปฏฺฐากภาวํ ปตฺเถนฺเตน กตํ. ตสฺมา อหมฺปิ ภควา อนาคเต สุมนตฺเถโร วิย เอกสฺส พุทฺธสฺส อุปฏฺฐาโก โหมี’’ติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ปติตฺวา วนฺทิตฺวา นิปนฺโน. ภควา ‘‘มหนฺตํ กุลปุตฺตสฺส จิตฺตํ, อิชฺฌิสฺสติ นุ โข, โน’’ติ โอโลเกนฺโต, ‘‘อนาคเต อิโต สตสหสฺสิเม กปฺเป โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺเสว อุปฏฺฐาโก ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา –

ඔහු සුමන තෙරුන් වහන්සේ වැඩවසන ස්ථානයට සමාන ස්ථානයක වසමින් තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන සියලු උපස්ථාන දැක, “මේ ස්ථානයෙහි මේ තෙරුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රියතමය (විශ්වාසවන්තය), මම ද මේ තනතුරම පැතිය යුතු යැයි” සිතීය. පවාරණය ආසන්න වූ විට ගමට පිවිස සත් දිනක් මහා දානයක් දී, සත්වන දිනයෙහි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉදිරියෙහි තිසිවුරු තබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනී, මම මග දිගට යොදුනෙන් යොදුන විහාර කරවීමේ සිට යම් පිනක් කළෙමි නම්, එය මම ශක්‍ර සම්පත් හෝ මාර බ්‍රහ්ම සම්පත් පතා නොකළෙමි, බුදුන්ගේ උපස්ථායක භාවය පතාම කළෙමි. එබැවින් මම ද අනාගතයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන් එක් බුදුවරයෙකුගේ උපස්ථායකයෙක් වෙම්වා” යි පඤ්චපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ වැතිර සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “කුලපුත්‍රයාගේ සිත ඉතා උදාරය, මෙය සමෘද්ධි වේද?” යි බලන සේක්, “මෙහි සිට කල්ප ලක්ෂයකින් පසු ගෞතම නමින් බුදු කෙනෙකු උපදින්නේය, ඔහු ඒ බුදුන්ගේම උපස්ථායකයා වන්නේය” යි දැනගෙන,

‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, สพฺพเมว สมิชฺฌตุ;

สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา’’ติ. –

“ඔබ පැතූ පැතුම් සියල්ල සමෘද්ධි වේවා, පසළොස්වක සඳ මෙන් ඔබගේ සියලු සංකල්පනා පූර්ණ වේවා” යැයි,

อาห. กุมาโร สุตฺวา ‘‘พุทฺธา นาม อทฺเวชฺฌกถา โหนฺตี’’ติ ทุติยทิวเสเยว ตสฺส ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คจฺฉนฺโต วิย อโหสิ. โส ตสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วสฺสสตสหสฺสํ ทานํ ทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเลปิ ปิณฺฑาย จรโต เถรสฺส ปตฺตคฺคหณตฺถํ อุตฺตริสาฏกํ ทตฺวา ปูชํ อกาสิ. ปุน สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต พาราณสิราชา หุตฺวา อฏฺฐนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปณฺณสาลาโย กาเรตฺวา มณิอาธารเก อุปฏฺฐเปตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ ทสวสฺสสหสฺสานิ อุปฏฺฐานํ อกาสิ. เอตานิ ปากฏฏฺฐานานิ.

වදාළ සේක. කුමාරයා එය අසා “බුදුවරුන්ගේ වචන අසත්‍ය නොවේ (ඒකාන්තය)” යි සිතා දෙවන දිනයෙහි සිටම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පසෙකින් යනවා වැනි හැඟීමකින් පසුවිය. ඔහු ඒ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි වසර ලක්ෂයක් දන් දී දෙව්ලොව උපත ලබා, කාශ්‍යප බුදුරදුන්ගේ කාලයෙහිද පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින තෙරුන් වහන්සේ නමකගේ පාත්‍රය රැගෙන යාමට උදව් වනු පිණිස උතුරු සළුවක් පූජා කොට පින් කළේය. නැවත දෙව්ලොව උපත ලබා එයින් චුතව බාරාණසී රජු වී පසේබුදුවරුන් අටනමකට පන්සල් කරවා, මණි පාද සහිත පාත්‍ර පූජා කොට වසර දස දහසක් සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කළේය. මේවා ආනන්ද තෙරුන්ගේ ප්‍රකට කුසල් කළ ස්ථානයන් වේ.

กปฺปสตสหสฺสํ ปน ทานํ ททมาโนว อมฺหากํ โพธิสตฺเตน สทฺธึ ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต อมิโตทนสกฺกสฺส เคเห ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อนุปุพฺเพน กตาภินิกฺขมโน สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมคมเนน กปิลวตฺถุํ อาคนฺตฺวา ตโต นิกฺขมนฺเต ภควติ ภควโต ปริวารตฺถํ [Pg.87] ราชกุมาเรสุ ปพฺพชนฺเตสุ ภทฺทิยาทีหิ สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว อายสฺมโต ปุณฺณสฺส มนฺตาณิปุตฺตสฺส สนฺติเก ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เอวเมส อายสฺมา ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปนฺโน, ตสฺสิมาย ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ.

තවද, කල්ප ලක්ෂයක් කාලය මුළුල්ලේ දන් දෙමින්ම අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමඟ තුසිත දිව්‍ය ලෝකයෙහි ඉපිද, එතැනින් චුතව අමිතෝදන ශාක්‍ය රජුගේ නිවසේ පිළිසඳ ගෙන, අනුපිළිවෙලින් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව ප්‍රථම වරට කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කර එතැනින් නික්ම යන කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිරිවර පිණිස රාජකුමාරවරුන් පැවිදි වන විට භද්දිය ආදී කුමාරවරුන් සමඟ නික්ම ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි විය. එසේ පැවිදි වී වැඩි කලක් නොගොස්ම මන්තාණීපුත්ත පූර්ණ ස්වාමින් වහන්සේගෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය කර සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. මෙසේ මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේගේ ඒ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසා අතිශය ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය පවා ඉතා පැහැදිලි හා පහසු දෙයක් ලෙස වැටහුණි.

ติตฺถวาโสติ ปน ครูนํ สนฺติเก อุคฺคหณสวนปริปุจฺฉนธารณานิ วุจฺจนฺติ. โส เถรสฺส อติวิย ปริสุทฺโธ. เตนาปิสฺสายํ คมฺภีโรปิ อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ. โสตาปนฺนานญฺจ นาม ปจฺจยากาโร อุตฺตานโก หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, อยญฺจ อายสฺมา โสตาปนฺโน. พหุสฺสุตานํ จตุหตฺเถ โอวรเก ปทีเป ชลมาเน มญฺจปีฐํ วิย นามรูปปริจฺเฉโท ปากโฏ โหติ, อยญฺจ อายสฺมา พหุสฺสุตานํ อคฺโค. อิติ พาหุสจฺจภาเวนปิสฺส คมฺภีโรปิ ปจฺจยากาโร อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท จตูหิ คมฺภีรตาหิ คมฺภีโร. สา ปนสฺส คมฺภีรตา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว. สา สพฺพาปิ เถรสฺส อุตฺตานกา วิย อุปฏฺฐาสิ. เตน ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อุสฺสาเทนฺโต มา เหวนฺติอาทิมาห. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อานนฺท, ตฺวํ มหาปญฺโญ วิสทญาโณ, เตน เต คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตานโก วิย ขายติ. ตสฺมา ‘‘มยฺหเมว นุ โข เอส อุตฺตานโก วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, อุทาหุ อญฺเญสมฺปี’’ติ มา เอวํ อวจ.

ගුරුවරුන් සමීපයෙහි ධර්මය උගෙනීම, ශ්‍රවණය කිරීම, විමසීම සහ ධාරණය කර ගැනීම 'තිත්ථවාස' යනුවෙන් හැඳින්වේ. එය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ තුළ අතිශයින්ම පිරිසිදුව පැවතුණි. ඒ නිසාම උන්වහන්සේට මේ ගැඹුරු පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය පවා ඉතා පැහැදිලි ලෙස වැටහුණි. සාමාන්‍යයෙන් සෝවාන් වූ පුද්ගලයන්ට පටිච්චසමුප්පාදය ඉතා පැහැදිලිව වැටහෙන අතර ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද සෝවාන් ඵලස්ථ වූවෙකි. රියන් හතරක කුටියක පහනක් දැල්වෙන විට එහි ඇති ඇඳ පුටු ආදිය පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙන්, බහුශ්‍රැතයන්ට නාමරූපයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ඇති ස්වභාවය පැහැදිලිව ප්‍රකට වේ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ බහුශ්‍රැතයන් අතර අගතැන්පත්ය. මෙසේ බහුශ්‍රැත භාවය නිසාම උන්වහන්සේට මේ ගැඹුරු ප්‍රත්‍යයාකාරය (පටිච්චසමුප්පාදය) ඉතා පැහැදිලිව වැටහුණි. පටිච්චසමුප්පාදය කරුණු සතරකින් ගැඹුරු වේ. එම ගැඹුරු බව මා විසින් විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ඒ සියලු ගැඹුරු කරුණු තෙරුන් වහන්සේට ඉතා පැහැදිලිව වැටහුණි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේව පසසමින් "මා හේවං" (එසේ නොකියන්න) ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි අදහස නම්: "ආනන්දය, ඔබ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, පැහැදිලි ඥානයක් ඇත්තෙකි. ඒ නිසා මේ ගැඹුරු පටිච්චසමුප්පාදය පවා ඔබට ඉතා පැහැදිලිව වැටහෙයි. එබැවින් මෙය මට පමණක් මෙසේ පැහැදිලිව වැටහෙන්නේද නැතහොත් අන් අයටත් එසේමදැයි මෙසේ නොකියන්න" යන්නයි.

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อปสาเทนฺโต’’ติ, ตตฺถายมธิปฺปาโย – อานนฺท, ‘‘อถ จ ปน เม อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายตี’’ติ มา เหวํ อวจ. ยทิ หิ เต เอส อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายติ, กสฺมา ตฺวํ อตฺตโน ธมฺมตาย โสตาปนฺโน นาโหสิ, มยา ทินฺนนเย ฐตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิวิชฺฌิ? อานนฺท, อิทํ นิพฺพานเมว คมฺภีรํ, ปจฺจยากาโร ปน อุตฺตานโก ชาโต, อถ กสฺมา โอฬาริกํ กามราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ โอฬาริกํ กามราคานุสยํ ปฏิฆานุสยนฺติ อิเม จตฺตาโร กิเลเส สมุคฺฆาเตตฺวา สกทาคามิผลํ น สจฺฉิกโรสิ, เตเยว อณุสหคเต จตฺตาโร กิเลเส สมุคฺฆาเตตฺวา อนาคามิผลํ น สจฺฉิกโรสิ, รูปราคาทีนิ [Pg.88] ปญฺจ สํโยชนานิ, มานานุสยํ ภวราคานุสยํ อวิชฺชานุสยนฺติ อิเม อฏฺฐ กิเลเส สมุคฺฆาเตตฺวา อรหตฺตํ น สจฺฉิกโรสิ? กสฺมา วา สตสหสฺสกปฺปาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ ปูริตปารมิโน สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา วิย สาวกปารมีญาณํ น ปฏิวิชฺฌสิ, สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ปูริตปารมิโน ปจฺเจกพุทฺธา วิย จ ปจฺเจกโพธิญาณํ น ปฏิวิชฺฌสิ? ยทิ วา เต สพฺพถาว เอส อุตฺตานโก หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. อถ กสฺมา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ ปูริตปารมิโน พุทฺธา วิย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ น สจฺฉิกโรสิ? กึ อนตฺถิโกสิ เอเตหิ วิเสสาธิคเมหิ? ปสฺส ยาว จ เต อปรทฺธํ, ตฺวํ นาม สาวกปเทสญาเณ ฐิโต อติคมฺภีรํ ปจฺจยาการํ ‘‘อุตฺตานโก วิย เม อุปฏฺฐาตี’’ติ วทสิ. ตสฺส เต อิทํ วจนํ พุทฺธานํ กถาย ปจฺจนีกํ โหติ. ตาทิเสน นาม ภิกฺขุนา พุทฺธานํ กถาย ปจฺจนีกํ กเถตพฺพนฺติ น ยุตฺตเมตํ. นนุ มยฺหํ, อานนฺท, อิมํ ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺตสฺเสว กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติกฺกนฺตานิ. ปจฺจยาการปฏิวิชฺฌนตฺถาย จ ปน เม อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อปูริตปารมี นาม นตฺถิ. ‘‘อชฺช ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิสฺสามี’’ติ ปน เม นิรุสฺสาหํ วิย มารพลํ วิธมนฺตสฺส อยํ มหาปถวี ทฺวงฺคุลมตฺตมฺปิ นากมฺปิ, ตถา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ สมฺปาเทนฺตสฺส. ปจฺฉิมยาเม ปน เม พลวปจฺจูสสมเย, ‘‘อวิชฺชา สงฺขารานํ นวหิ อากาเรหิ ปจฺจโย โหตี’’ติ ทิฏฺฐมตฺเตเยว ทสสหสฺสิโลกธาตุ อยทณฺเฑน อาโกฏิตกํสถาโล วิย วิรวสตํ วิรวสหสฺสํ มุญฺจมานา วาตาหเต ปทุมินิปณฺเณ อุทกพินฺทุ วิย ปกมฺปิตฺถ. เอวํ คมฺภีโร จายํ, อานนฺท, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราวภาโส จ, เอตสฺส, อานนฺท, ธมฺมสฺส อนนุโพธา…เป… นาติวตฺตตีติ.

"අපසාදෙන්තෝ" (බැහැර කරමින්/අවවාද කරමින්) යනුවෙන් පැවසූ දෙයෙහි අදහස මෙයයි: "ආනන්දය, මට නම් මෙය ඉතාමත් පැහැදිලිව පෙනේ යැයි එසේ නොකියන්න. ඉදින් මෙය ඔබට එතරම්ම පැහැදිලිව පෙනේ නම්, ඔබ ස්වභාවයෙන්ම සෝවාන් නොවී, මා පෙන්වා දුන් ක්‍රමයෙහි පිහිටා සෝවාන් මාර්ගය අවබෝධ කළේ ඇයි? ආනන්දය, ඉදින් නිවන පමණක් ගැඹුරු වී පටිච්චසමුප්පාදය පැහැදිලි වූවා නම්, ඔබ රළු වූ කාමරාග සංයෝජනය හා පටිඝ සංයෝජනය ද, රළු වූ කාමරාගානුසය හා පටිඝානුසය ද යන මේ කෙලෙස් සතර සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කර සකෘදාගාමි ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ ඇයි? එම කෙලෙස් සතරම සියුම් ලෙස පවතිද්දී ඒවා සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කර අනාගාමි ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ ඇයි? රූපරාගාදී සංයෝජන පහ ද, මානානුසය, භවරාගානුසය, අවිජ්ජානුසය යන මේ කෙලෙස් අට ප්‍රහීණ කර අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ ඇයි? එසේම කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍යයක් පාරමී පිරූ සැරියුත් මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේලා මෙන් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය අවබෝධ කර නොගන්නේ ඇයි? කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍ය දෙකක් පාරමී පිරූ පසේබුදුවරුන් මෙන් පසේබුදු ඥානය අවබෝධ කර නොගන්නේ ඇයි? ඉදින් ඔබට මේ ධර්මය සෑම ආකාරයකින්ම පැහැදිලිව වැටහේ නම්, කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍ය සතරක්, අටක් හෝ දහසයක් පාරමී පිරූ බුදුවරුන් මෙන් සර්වඥතා ඥානය සාක්ෂාත් කර නොගන්නේ ඇයි? ඔබට මේ සුවිශේෂී අවබෝධයන් ගැන වුවමනාවක් නැද්ද? ඔබේ වරද කොතරම්දැයි බලන්න. ශ්‍රාවක ප්‍රදේශ ඥානයක පිහිටා සිටිමින්, අතිශය ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය 'මට පැහැදිලිව වැටහේ' යැයි ඔබ කියයි. ඔබේ ඒ වචනය බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට පටහැනි වේ. ඔබ වැනි භික්ෂුවක් බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට පටහැනි දේ පැවසීම නොගැලපේ. ආනන්දය, මට මේ පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගැනීමට උත්සාහ කරන විට කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍ය හතරක් ගත වූවා නොවේද? පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස මා විසින් නොදුන් දානයක් නැත, නොපිරූ පාරමිතාවක් නැත. 'අද පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කොට වෙහෙසක් නැතිව මෙන් මාර සේනාව පරාජය කරන මට, යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් ඝනකම ඇති මේ මහා පොළොව අඟල් දෙකක්වත් කම්පා නොවීය. එසේම ප්‍රථම යාමයේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ද, මධ්‍යම යාමයේ දිබ්බචක්ඛු ඥානය ද ලබන විට මේ මහා පොළොව කම්පා නොවීය. එහෙත් පශ්චිම යාමයේ අලුයම් කාලයේදී, 'අවිද්‍යාව ආකාර නවයකින් සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි දකිනවාත් සමඟම, දසදහසක් ලෝක ධාතුව යකඩ පොල්ලකින් පහර දුන් ලෝකඩ තැටියක් මෙන් සිය දහස් වාරයක් ශබ්ද නගමින්, සුළඟින් සැලෙන නෙළුම් පතක දිය බිඳක් මෙන් කම්පා විය. ආනන්දය, මේ පටිච්චසමුප්පාදය ඒ තරම්ම ගැඹුරුය, ගැඹුරු ලෙසම ප්‍රකට වන්නේය. ආනන්දය, මේ ධර්මය අවබෝධ කර නොගැනීම නිසා සත්වයා සංසාරයෙන් එතෙර විය නොහැක්කේය."

เอตสฺส ธมฺมสฺสาติ เอตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส. อนนุโพธาติ ญาตปริญฺญาวเสน อนนุพุชฺฌนา. อปฺปฏิเวธาติ ตีรณปฺปหานปริญฺญาวเสน อปฺปฏิวิชฺฌนา. ตนฺตากุลกชาตาติ ตนฺตํ วิย อากุลชาตา. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, ‘‘อิทํ อคฺคํ, อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ. เอวเมว สตฺตา อิมสฺมึ ปจฺจยากาเร ขลิตา อากุลา พฺยากุลา โหนฺติ[Pg.89], น สกฺโกนฺติ ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ. ตตฺถ ตนฺตํ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกาปิ ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ยถา ปน อากุลํ ตนฺตํ กญฺชิยํ ทตฺวา โกจฺเฉน ปหฏํ ตตฺถ ตตฺถ คุฬกชาตํ โหติ คณฺฐิพทฺธํ, เอวมิเม สตฺตา ปจฺจเยสุ ปกฺขลิตฺวา ปจฺจเย อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺตา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน คุฬกชาตา โหนฺติ คณฺฐิพทฺธา. เย หิ เกจิ ทิฏฺฐิโย สนฺนิสฺสิตา, สพฺเพ เต ปจฺจยํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺตาเยว.

‘මෙම ධර්මයෙහි’ (එතස්ස ධම්මස්ස) යනු මෙම ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද නම් වූ ප්‍රත්‍ය ධර්මයෙහි ය. ‘අනනුබෝධා’ යනු ඥාත පරිඥා වශයෙන් අවබෝධ නොකිරීමයි. ‘අප්පටිවේධා’ යනු තීරණ පරිඥා හා ප්‍රහාණ පරිඥා වශයෙන් පසක් නොකිරීමයි. ‘තන්තාකුලකජාතා’ යනු වියමනක නූල් මෙන් අවුල් වූ ස්වභාවයට පත් වූයේ ය. යම් සේ පේෂකාරයන්ගේ වියන ලද නූල් ගොඩක් මීයන් විසින් කන ලදුව, තැනින් තැන අවුල් වී ගිය කල්හි, ‘මෙය අගය, මෙය මුලය’ කියා අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ එක් කොට ගලපා ගැනීමට දුෂ්කර වේ ද, එමෙන්ම සත්ත්වයෝ මෙම ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මයෙහි මුළා වී, අවුල් වී, වියවුල් වී එය ඍජු කර ගැනීමට (අවබෝධ කර ගැනීමට) අපොහොසත් වෙති. එහිදී, වියමනක් සම්බන්ධයෙන් නම් යම් පුරුෂයෙකුගේ උත්සාහයෙන් එය ඍජු කළ හැකි වුවත්, බෝධිසත්ත්වවරුන් දෙදෙනා (මහා බෝධිසත්ත්ව හා පසේ බෝධිසත්ත්ව) හැරුණු කොට අන් කිසිදු සත්ත්වයෙකුට තමාගේම ස්වභාවයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය ඍජු කිරීමට (අවබෝධ කිරීමට) සමර්ථකමක් නැත. යම් සේ අවුල් වූ නූල් ගොඩක් කැඳ දමා පෙඟවූ විට තැනින් තැන ගුළි ගැසී, ගැට ගැසී යන්නේ ද, එමෙන්ම මේ සත්ත්වයෝ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් කෙරෙහි මුළා වී, ඒවා ඍජු ලෙස දැකීමට අපොහොසත් ව, හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වශයෙන් ගුළි ගැසුණු හා ගැට ගැසුණු ස්වභාවයට පත්වෙති. යම් කෙනෙක් යම් දෘෂ්ටියක් ඇසුරු කරත් ද, ඒ සියල්ලෝම ප්‍රත්‍ය ධර්මය ඍජු ලෙස අවබෝධ කර ගැනීමට අපොහොසත් වන්නෝමය.

กุลาคณฺฐิกชาตาติ กุลาคณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ. กุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโกติปิ เอเก. ยถา หิ ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

‘කුලාගණ්ඨිකජාතා’ යන පදයෙන් පේෂකාරයන් විසින් කැඳ දමා පෙඟවූ, අවුල් වූ බැවින් අග මුල හඳුනාගත නොහැකි නූල් ගොඩක් අදහස් වේ. ‘කුලා’ යනු කුඩා පක්ෂියෙකි; සමහර ගුරුවරුන් පවසන්නේ එය කුරුලු කූඩුවක් බඳු වූයේ කියාය. ඒ දෙවර්ගයම අවුල් සහගත බැවින්, අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීමට අපහසු සේම, පෙර කී ක්‍රමයටම මෙයද ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය හා ගලපා ගත යුතුය.

มุญฺชปพฺพชภูตาติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูตา ตาทิสา ชาตา. ยถา หิ ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ, อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ, ตมฺปิ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, เอวมยํ ปชา ปจฺจยํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺตี ทิฏฺฐิคตวเสน คณฺฐิกชาตา หุตฺวา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ.

‘මුඤ්ජපබ්බජභූතා’ යනු මුඤ්ජ තණ හා පබ්බජ තණ මෙන් වූ ස්වභාවයට පත් වූයේ යන්නයි. යම් සේ එම තණ කොළ වලින් තැනූ ලණුවක් දිරා ගිය කල්හි, එහි අග සහ මුල වෙන් කොට හඳුනා ගැනීමට අපහසු වේ ද, පුරුෂ වීර්යයෙන් එය යම් තාක් දුරකට කළ හැකි වුවත්, බෝධිසත්ත්වවරුන් දෙදෙනා හැර අන් කිසිදු සත්ත්වයෙකුට ස්වයං ස්වභාවයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය ඍජු කිරීමට (අවබෝධ කිරීමට) ශක්තියක් නැත. එසේම මේ සත්ව ප්‍රජාව ප්‍රත්‍ය ධර්මය ඍජු ලෙස දැකීමට නොහැකිව, දෘෂ්ටි වශයෙන් ගැට ගැසී, අපාය, දුග්ගතිය, විනිපාතය හා සංසාරය ඉක්මවා යාමට නොහැකිව සිටිති.

ตตฺถ อปาโยติ นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยอสุรกายา. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อยสฺส อภาวโต ‘‘อปาโย’’ติ วุจฺจติ, ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ, สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน –

එහි ‘අපාය’ යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය හා අසුර කායයි. දියුණුව හෙවත් සැපය (ආය) නැති බැවින් ඒ සියල්ල ‘අපාය’ නම් වේ. එමෙන්ම දුක් ඇති ගමනක් බැවින් ‘දුග්ගතිය’ නම් වේ. සැපයෙන් පිරිහී වැටෙන බැවින් ‘විනිපාතය’ නම් වේ. අනෙක් පදය වූ සංසාරය යනු -

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโภจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ’’.

“ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතූන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද නොකැඩී පවත්නා පෙළගැස්ම සංසාරය යැයි කියනු ලැබේ.”

ตํ สพฺพมฺปิ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ, อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ, ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมานา ตีสุ ภเวสุ จตูสุ [Pg.90] โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตา นาวา วิย ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว. อิติ สพฺพเมตํ ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อปสาเทนฺโต อาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. ทสมํ.

ඒ සියලු සංසාර දුක සත්ත්වයා ඉක්මවා නොයයි. චුතියෙන් පසු ප්‍රතිසන්ධිය ද, ප්‍රතිසන්ධියෙන් පසු චුතිය ද ලබමින්, භව තුනෙහි, යෝනි හතරෙහි, ගති පහෙහි, විඤ්ඤාණට්ඨිති හතෙහි හා සත්තාවාස නවයෙහි, මහා සමුද්‍රයේ රළ පහරට හසු වූ නැවක් මෙන් ද, තෙල් හිඳින යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනෙකු මෙන් ද නැවත නැවතත් භ්‍රමණය වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මෙම කරුණු වදාලේ සංවේගයක් ඇති කරවනු පිණිසය. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර විස්තර කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. දසවන සූත්‍රය නිමයි.

ทุกฺขวคฺโค ฉฏฺโฐ.

හයවන දුක්ඛ වර්ගය නිමයි.

๗. มหาวคฺโค

7. මහා වර්ගය

๑. อสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

1. අස්සුතවා සූත්‍ර වර්ණනාව

๖๑. มหาวคฺคสฺส ปฐเม อสฺสุตวาติ ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการสติปฏฺฐานาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยรหิโต. ปุถุชฺชโนติ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทิการเณหิ ปุถุชฺชโน. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา’’ติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อปิจ ปุถูนํ คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชโน, ปุถุ วา อยํ วิสุํเยว สงฺขํ คโต, วิสํสฏฺโฐ สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชโนติ ปุถุชฺชโน. เอวเมเตหิ ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ เย เต –

61. මහා වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අස්සුතවා’ යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද හා සතිපට්ඨාන ආදියෙහි ඉගෙනීම (උග්ගහ), විමසීම (පරිපුච්ඡා) හා තීරණය කිරීම (විනිච්ඡය) යන මේවායින් තොර වූ තැනැත්තායි. නේකාකාර ක්ලේශයන් උපදවන බැවින් ‘පෘථග්ජන’ නම් වේ. ‘බොහෝ ක්ලේශයන් උපදවන බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය’ යන්න මෙහි විස්තරයයි. තවද, ආර්ය ධර්මයට පිටුපාමින් ලාමක වූ හැසිරීම් ඇති බොහෝ ජනයා අතරට ඇතුළත් වන බැවින් ද, ශීල ශ්‍රැතාදි ගුණයන්ගෙන් යුත් ආර්යයන්ගෙන් වෙන්ව සිටින බැවින් ද ඔහු පෘථග්ජන නම් වේ. මෙසේ ‘අස්සුතවා පෘථග්ජන’ යන පද දෙකෙන් දක්වනු ලබන්නේ යම් ඒ -

‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ. (มหานิ. ๙๔);

–

“බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලදී; ඒ අන්ධ පෘථග්ජනයා සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ය.”

ทฺเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, เตสุ อนฺธปุถุชฺชโน คหิโต. อิมสฺมินฺติ ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจกฺขกายํ ทสฺเสติ. จาตุมหาภูติกสฺมินฺติ จตุมหาภูตกาเย จตุมหาภูเตหิ นิพฺพตฺเต จตุมหาภูตมเยติ อตฺโถ. นิพฺพินฺเทยฺยาติ อุกฺกณฺเฐยฺย. วิรชฺเชยฺยาติ น รชฺเชยฺย. วิมุจฺเจยฺยาติ มุจฺจิตุกาโม ภเวยฺย. อาจโยติ วุฑฺฒิ. อปจโยติ ปริหานิ. อาทานนฺติ นิพฺพตฺติ. นิกฺเขปนนฺติ เภโท.

පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාලත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ ‘අන්ධ පෘථග්ජනයා’ ය. ‘ඉමස්මිං’ (මෙහි) යන්නෙන් වර්තමාන ප්‍රත්‍යක්ෂ ශරීරය දක්වයි. ‘චාතුමහාභූතිකස්මිං’ යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් හටගත් ශරීරයෙහි යන්නයි. ‘නිබ්බින්දෙය්‍ය’ යනු කලකිරෙන්නේය යන්නයි. ‘විරජ්ජෙය්‍ය’ යනු නොඇලෙන්නේය යන්නයි. ‘විමුච්චෙය්‍ය’ යනු මිදීමට කැමති වන්නේය යන්නයි. ‘ආචය’ යනු වැඩීමයි. ‘අපචය’ යනු පිරිහීමයි. ‘ආදාන’ යනු උත්පත්තියයි. ‘නික්ඛේපන’ යනු ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමයි.

ตสฺมาติ ยสฺมา อิเม จตฺตาโร วุฑฺฒิหานินิพฺพตฺติเภทา ปญฺญายนฺติ, ตสฺมา ตํการณาติ อตฺโถ. อิติ ภควา จาตุมหาภูติเก กาเย รูปํ [Pg.91] ปริคฺคเหตุํ อยุตฺตรูปํ กตฺวา อรูปํ ปริคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปํ กโรติ. กสฺมา? เตสญฺหิ ภิกฺขูนํ รูปสฺมึ คาโห พลวา อธิมตฺโต, เตน เตสํ รูเป คาหสฺส ปริคฺคเหตพฺพรูปตํ ทสฺเสตฺวา นิกฺกฑฺฒนฺโต อรูเป ปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวมาห.

‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් මෙම වර්ධනය, පිරිහීම, උපත සහ බිඳීම යන සතර පෙනෙන්නේ ද, ඒ හෙයිනි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුත් කයෙහි රූපය පිරිසිඳ දැකීම නුසුදුසු බව පෙන්වා, නාම ධර්මයන් (අරූපය) පිරිසිඳ දැකීම සුදුසු බව දක්වති. ඒ මන්ද යත්? ඒ භික්ෂූන්ගේ රූපය කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණා මාන දෘෂ්ටි ග්‍රහණයන් ප්‍රබල බැවින්, රූපයෙහි ඇලීම බැහැර කර නාම ධර්මයන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවීම සඳහා මෙසේ වදාලහ.

จิตฺตนฺติอาทิ สพฺพํ มนายตนสฺเสว นามํ. ตญฺหิ จิตฺตวตฺถุตาย จิตฺตโคจรตาย สมฺปยุตฺตธมฺมจิตฺตตาย จ จิตฺตํ, มนนฏฺเฐน มโน, วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณนฺติ วุจฺจติ. นาลนฺติ น สมตฺโถ. อชฺโฌสิตนฺติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหิตํ. มมายิตนฺติ ตณฺหามมตฺเตน มม อิทนฺติ คหิตํ. ปรามฏฺฐนฺติ ทิฏฺฐิยา ปรามสิตฺวา คหิตํ. เอตํ มมาติ ตณฺหาคาโห, เตน อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตํ คหิตํ โหติ. เอโสหมสฺมีติ มานคาโห, เตน นว มานา คหิตา โหนฺติ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิคาโห, เตน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย คหิตา โหนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ ทีฆรตฺตํ คหิตํ, ตสฺมา นิพฺพินฺทิตุํ น สมตฺโถ.

‘චිත්ත’ ආදී සියලු පද මනායතනයටම නාමයන් වේ. විසිතුරු අරමුණු ගන්නා බැවින් ‘සිත’ (චිත්ත) යැයි ද, සිතන (දන්නා) බැවින් ‘මනස’ (මන) යැයි ද, අරමුණ විශේෂයෙන් දන්නා බැවින් ‘විඤ්ඤාණය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘නාලං’ යනු සමර්ථ නැත යන්නයි. ‘අජ්ඣෝසිතං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් ගිලගෙන දැඩිව ගත් දෙයයි. ‘මමායිතං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් මමත්වය කළ දෙයයි. ‘පරාමට්ඨං’ යනු දෘෂ්ටියෙන් වැරදියට පරාමර්ශනය කළ දෙයයි. ‘ඒතං මම’ යනු තෘෂ්ණා ග්‍රහණයයි; එයින් එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතයන් ගැනේ. ‘ඒසෝහමස්මි’ යනු මාන ග්‍රහණයයි; එයින් නවවිධ මානයන් ගැනේ. ‘ඒසෝ මේ අත්තා’ යනු දෘෂ්ටි ග්‍රහණයයි; එයින් සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන් ගැනේ. යම් හෙයකින් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ මෙසේ දැඩිව අල්ලාගෙන සිටින බැවින්, ඔහුට එහි කලකිරීමට නොහැකිය.

วรํ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อาห? ปฐมญฺหิ เตน รูปํ ปริคฺคเหตุํ อยุตฺตรูปํ กตํ, อรูปํ ยุตฺตรูปํ, อถ ‘‘เตสํ ภิกฺขูนํ รูปโต คาโห นิกฺขมิตฺวา อรูปํ คโต’’ติ ญตฺวา ตํ นิกฺกฑฺฒิตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺยาติ อตฺตาติ คณฺเหยฺย. ภิยฺโยปีติ วสฺสสตโต อุทฺธมฺปิ. กสฺมา ปน ภควา เอวมาห? กึ อติเรกวสฺสสตํ ติฏฺฐมานํ รูปํ นาม อตฺถิ? นนุ ปฐมวเย ปวตฺตํ รูปํ มชฺฌิมวยํ น ปาปุณาติ, มชฺฌิมวเย ปวตฺตํ ปจฺฉิมวยํ, ปุเรภตฺเต ปวตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ, ปจฺฉาภตฺเต ปวตฺตํ ปฐมยามํ, ปฐมยาเม ปวตฺตํ มชฺฌิมยามํ, มชฺฌิมยาเม ปวตฺตํ ปจฺฉิมยามํ น ปาปุณาติ? ตถา คมเน ปวตฺตํ ฐานํ, ฐาเน ปวตฺตํ นิสชฺชํ, นิสชฺชาย ปวตฺตํ สยนํ น ปาปุณาติ. เอกอิริยาปเถปิ ปาทสฺส อุทฺธรเณ ปวตฺตํ อติหรณํ, อติหรเณ ปวตฺตํ วีติหรณํ, วีติหรเณ ปวตฺตํ โวสฺสชฺชนํ, โวสฺสชฺชเน ปวตฺตํ สนฺนิกฺเขปนํ, สนฺนิกฺเขปเน ปวตฺตํ สนฺนิรุชฺฌนํ น ปาปุณาติ, ตตฺถ ตตฺเถว โอธิ โอธิ ปพฺพํ ปพฺพํ หุตฺวา ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตติลา วิย ปฏปฏายนฺตา สงฺขารา ภิชฺชนฺตีติ? สจฺจเมตํ. ยถา ปน ปทีปสฺส ชลโต ชาตา ตํ ตํ วฏฺฏิปฺปเทสํ อนติกฺกมิตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชติ, อถ จ ปน ปเวณิสมฺพนฺธวเสน สพฺพรตฺตึ ชลิโต ปทีโปติ [Pg.92] วุจฺจติ, เอวมิธาปิ ปเวณิวเสน อยมฺปิ กาโย เอวํ จิรฏฺฐิติโก วิย กตฺวา ทสฺสิโต.

"මහණෙනි, (අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා හට මේ ශරීරය සම්බන්ධයෙන් කලකිරීමට පත්වීම) වඩා උතුම්ය" යන මේ දේශනාව කුමක් නිසා වදාළ සේක් ද? මුලින්ම උන්වහන්සේ විසින් රූපය (ආත්මය ලෙස) ගැනීමට නුසුදුසු බවත්, අරූපය (නාම ධර්මයන්) ගැනීමට සුදුසු බවත් දැක්වූ සේක. ඉන්පසු "මේ භික්ෂූන්ගේ රූපය කෙරෙහි වූ ඇල්ම (ග්‍රහණය) ඉවත්ව ගොස් අරූපය වෙත ගොස් ඇතැයි" දැන, එය ද බැහැර කරවීම පිණිස මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'අත්තතෝ උපගච්ඡෙය්‍යා' යනු ආත්මය යැයි ග්‍රහණය කරන්නේය යන්නයි. 'භීය්‍යෝපි' යනු වසර සියයකට වඩා වැඩි කාලයක් වුව ද පවතින්නේය යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ කුමක් නිසා මෙසේ වදාළ සේක් ද? වසර සියයකට වඩා පවතින රූපයක් නම් ඇත්තේද? පළමු වයසෙහි පැවති රූපය මැදි වයසට නොපැමිණෙයි, මැදි වයසෙහි පැවති රූපය පසු වයසට (මහලු වයසට) නොපැමිණෙයි, දහවලට පෙර පැවති රූපය පස්වරුවට නොපැමිණෙයි, පස්වරුවෙහි පැවති රූපය පෙරයමයට ද, පෙරයමයෙහි වූ රූපය මැදියමට ද, මැදියමෙහි වූ රූපය පැසුළුයමයට ද නොපැමිණෙන්නේ නොවේද? එසේම ගමනෙහි (ඇවිදීමේදී) පැවති රූපය සිටගැනීමට ද, සිටගැනීමේ රූපය හිඳගැනීමට ද, හිඳගැනීමේ රූපය නිදාගැනීමට ද නොපැමිණෙයි. එකම ඉරියව්වක වුවද, පියවරක් එසවීමේදී (උද්ධරණ) පැවති රූපය ඉදිරියට ගෙනයාමට (අතිහරණ) නොපැමිණෙයි, ඉදිරියට ගෙනයාමේදී පැවති රූපය තැබීමට (වීතිහරණ) නොපැමිණෙයි, තැබීමේදී පැවති රූපය පය බිම තැබීමට (වොස්සජ්ජන) නොපැමිණෙයි, බිම තැබීමේදී පැවති රූපය පොළොව මත ස්පර්ශව පවතින අවස්ථාවට (සන්නික්ඛේපන) නොපැමිණෙයි. ඒ ඒ තැන්හිදීම, කොටසින් කොටස, පුරුකෙන් පුරුක බිඳෙමින්, රත්වූ තැටියක දැමූ තල මෙන් 'පටපට' හඬ නගමින් සංස්කාරයෝ බිඳී යති. මෙය සත්‍යයකි. එසේ වුවද, පහන් සිළුවක් දැල්වීමේදී එය ඒ ඒ වැටි පෙදෙස ඉක්මවා නොගොස් එහිදීම බිඳී යන නමුත්, පරම්පරාගත සම්බන්ධය (පවේණි සම්බන්ධය) නිසා 'මුළු රාත්‍රිය පුරා පහන දැල්වුණේය' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම මෙහිදී ද සන්තතියේ (පරම්පරාවේ) බලයෙන් මේ රූප කාය මෙසේ බොහෝ කාලයක් පවතින්නාක් මෙන් පෙන්වා දෙන ලදී.

รตฺติยา จ ทิวสสฺส จาติ รตฺติมฺหิ จ ทิวเส จ. ภุมฺมตฺเถ เหตํ สามิวจนํ. อญฺญเทว อุปฺปชฺชติ, อญฺญํ นิรุชฺฌตีติ ยํ รตฺตึ อุปฺปชฺชติ จ นิรุชฺฌติ จ, ตโต อญฺญเทว ทิวา อุปฺปชฺชติ จ นิรุชฺฌติ จาติ อตฺโถ. อญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อนุปฺปนฺนเมว อญฺญํ นิรุชฺฌตีติ เอวํ ปน อตฺโถ น คเหตพฺโพ. ‘‘รตฺติยา จ ทิวสสฺส จา’’ติ อิทํ ปุริมปเวณิโต ปริตฺตกํ ปเวณึ คเหตฺวา ปเวณิวเสเนว วุตฺตํ, เอกรตฺตึ ปน เอกทิวสํ วา เอกเมว จิตฺตํ ฐาตุํ สมตฺถํ นาม นตฺถิ. เอกสฺมิญฺหิ อจฺฉรากฺขเณ อเนกานิ จิตฺตโกฏิสตสหสฺสานิ อุปฺปชฺชนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มิลินฺทปญฺเห –

'රත්තියා ච දිවසස්ස චා' යනු රාත්‍රියෙහි සහ දවාලෙහි යන්නයි. මෙහි ස්වාමි වචනය සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'අඤ්ඤදේව උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣති' යනු රාත්‍රියෙහි යම් සිතක් උපදී ද නිරුද්ධ වේ ද, දහවල උපදින්නේත් නිරුද්ධ වන්නේත් ඊට වඩා වෙනස්ම සිතකි යන්න අර්ථයයි. අන්‍ය සිතක් උපදියි, පෙර නූපන් තවත් සිතක් නිරුද්ධ වෙයි යන අර්ථය මෙහි නොගත යුතුය. 'රාත්‍රියෙහි සහ දවාලෙහි' යන මෙය පෙර සඳහන් කළ (රූපයේ) පරම්පරාවට වඩා කෙටි පරම්පරාවක් ගෙන, එම පරම්පරා ක්‍රමය අනුවම වදාරන ලදී. සැබවින්ම එක් රාත්‍රියක් හෝ එක් දවාලක් පුරා එකම සිතකට පැවතිය නොහැකිය. එක් අසුරු සැණෙකදී කෝටි ලක්ෂයක් පමණ සිත් උපදී. මෙය මිළින්ද පඤ්ඤයෙහි ද මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘วาหสตํ โข, มหาราช, วีหีนํ, อฑฺฒจูฬญฺจ วาหา, วีหิสตฺตมฺพณานิ, ทฺเว จ ตุมฺพา, เอกจฺฉรากฺขเณ ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส เอตฺตกา วีหี ลกฺขํ ฐปียมานา ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุ’’นฺติ.

"මහාරාජයෙනි, වී වාහ (කරත්ත) සියයක් ද, අඩක් අඩු කරත්ත සියයක් ද, වී අම්බණ සතක් ද, තුම්බ දෙකක් ද යන මේ සියලු වී ඇට ප්‍රමාණය, එක් අසුරු සැණෙකදී උපදින සිතේ වාරයන් සමඟ සංසන්දනය කළහොත්, එම වී ඇට ප්‍රමාණය අවසන් වී ගියත් සිතේ වාරයන් ගණන් කර නිම කළ නොහැකිය."

ปวเนติ มหาวเน. ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาติ, ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาตีติ อิมินา น โส คณฺหิตพฺพสาขํ อลภิตฺวา ภูมึ โอตรติ. อถ โข ตสฺมึ มหาวเน วิจรนฺโต ตํ ตํ สาขํ คณฺหนฺโตเยว จรตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต.

'පවනේ' යනු මහ වනයෙහි යන්නයි. 'එය අතහැර අන්‍ය එකක් ගනියි' යන මෙයින් අදහස් වන්නේ, එම වඳුරා අල්ලා ගැනීමට අත්තක් නොමැතිව පොළොවට බසින්නේ නැති බවයි. ඒ වෙනුවට එම මහා වනයෙහි සැරිසරමින් ඒ ඒ අත්ත අල්ලා ගනිමින්ම හැසිරෙන බව මෙහි පෙන්වා දී ඇති අර්ථයයි.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อรญฺญมหาวนํ วิย หิ อารมฺมณวนํ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ วเน วิจรณมกฺกโฏ วิย อารมฺมณวเน อุปฺปชฺชนกจิตฺตํ. สาขาคหณํ วิย อารมฺมเณ ลุพฺภนํ. ยถา โส อรญฺเญ วิจรนฺโต มกฺกโฏ ตํ ตํ สาขํ ปหาย ตํ ตํ สาขํ คณฺหาติ, เอวมิทํ อารมฺมณวเน วิจรนฺตํ จิตฺตมฺปิ กทาจิ รูปารมฺมณํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ, กทาจิ สทฺทาทีสุ อญฺญตรํ, กทาจิ อตีตํ, กทาจิ อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา, ตถา กทาจิ อชฺฌตฺตํ, กทาจิ พาหิรํ. ยถา จ โส อรญฺเญ วิจรนฺโต มกฺกโฏ สาขํ อลภิตฺวา โอรุยฺห ภูมิยํ นิสินฺโนติ น วตฺตพฺโพ, เอกํ ปน ปณฺณสาขํ [Pg.93] คเหตฺวาว นิสีทติ, เอวเมว อารมฺมณวเน วิจรนฺตํ จิตฺตมฺปิ เอกํ โอลุพฺภารมฺมณํ อลภิตฺวา อุปฺปนฺนนฺติ น วตฺตพฺพํ, เอกชาติยํ ปน อารมฺมณํ คเหตฺวาว อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา จ ปน ภควตา รูปโต นีหริตฺวา อรูเป คาโห ปติฏฺฐาปิโต, อรูปโต นีหริตฺวา รูเป.

'එසේම' යන්නෙහි උපමාව මෙසේ සැසඳිය යුතුය - ආරණ්‍ය මහා වනය මෙන් අරමුණු නමැති වනය දත යුතුය. එම වනයෙහි සැරිසරන වඳුරා මෙන් අරමුණු වනයෙහි උපදින සිත දත යුතුය. අත්තක් අල්ලා ගැනීම මෙන් අරමුණෙහි ඇලීම දත යුතුය. යම්සේ ඒ වනයේ සැරිසරන වඳුරා ඒ ඒ අත්ත අතහරිමින් වෙනත් අතු අල්ලා ගන්නේ ද, එසේම මේ අරමුණු වනයෙහි සැරිසරන සිත ද ඇතැම් විට රූපාරම්මණයක් ගෙන උපදියි, ඇතැම් විට ශබ්දාදී අරමුණක් ද, ඇතැම් විට අතීත හෝ අනාගත හෝ වර්තමාන අරමුණක් ද, එසේම ඇතැම් විට ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර අරමුණක් ගෙන උපදියි. යම්සේ වනයේ සැරිසරන වඳුරා අත්තක් නොලැබ පොළොවට බැස හිඳ ගන්නේ යැයි කිව නොහැකි ද, ඔහු එක් කොළ අත්තක් හෝ අල්ලාගෙනම හිඳගන්නේ ද, එසේම අරමුණු වනයෙහි සැරිසරන සිත ද කිසිදු අරමුණක් රහිතව උපදින්නේ යැයි කිව නොහැකිය. එය එක්තරා අරමුණක් ගෙනම උපදින්නේ යැයි දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් රූපයෙන් බැහැර කරවා අරූපයෙහි (නාම ධර්මයෙහි) ඇලීම පිහිටුවන ලදී, නැවත අරූපයෙන් බැහැර කරවා රූපයෙහි ඇලීම පිහිටුවන ලදී.

อิทานิ ตํ อุภยโต นิกฺกฑฺฒิตุกาโม ตตฺร, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโกติ เทสนํ อารภิ. อยํ ปนตฺโถ อาสีวิสทฏฺฐูปมาย ทีเปตพฺโพ – เอโก กิร ปุริโส อาสีวิเสน ทฏฺโฐ, อถสฺส วิสํ หริสฺสามีติ เฉโก ภิสกฺโก อาคนฺตฺวา วมนํ กาเรตฺวา เหฏฺฐา ครุโฬ, อุปริ นาโคติ มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา วิสํ อุปริ อาโรเปสิ. โส ยาว อกฺขิปฺปเทสา อารุฬฺหภาวํ ญตฺวา ‘‘อิโต ปรํ อภิรุหิตุํ น ทสฺสามิ, ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ฐเปสฺสามี’’ติ อุปริ ครุโฬ, เหฏฺฐา นาโคติ มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา กณฺเณ ธุเมตฺวา ทณฺฑเกน ปหริตฺวา วิสํ โอตาเรตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ฐเปสิ. ตตฺรสฺส ฐิตภาวํ ญตฺวา อคทเลเปน วิสํ นิมฺมเถตฺวา นฺหาเปตฺวา ‘‘สุขี โหหี’’ติ วตฺวา เยนกามํ ปกฺกามิ.

දැන් එය (ඇලීම) දෙපසින්ම බැහැර කරනු කැමතිව "මහණෙනි, එහි ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා..." යන දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. මෙම අර්ථය විෂඝෝර සර්පයෙකු දෂ්ට කළ පුද්ගලයෙකුගේ උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය - එක්තරා පුද්ගලයෙකුට සර්පයෙකු දෂ්ට කළේය. එවිට ඔහුගේ විෂ ඉවත් කරමියි දක්ෂ වෙදැදුරෙක් පැමිණ, වමනය කරවා, "යට ගරුඬාය, උඩ නාගයාය" යන මන්ත්‍රය මතුරා විෂ ඉහළට මතු කළේය. ඔහු විෂ ඇස දක්වා ඉහළට පැමිණි බව දැන, "මීට වඩා ඉහළට යාමට නොදෙමි, දෂ්ට කළ තැනම විෂ රඳවන්නෙමි" යි සිතා, "උඩ ගරුඬාය, යට නාගයාය" යන මන්ත්‍රය මතුරා, කනට පිඹ, දණ්ඩකින් තට්ටු කර විෂ පහතට බස්සවා දෂ්ට කළ ස්ථානයේම රඳවා තැබීය. එහි විෂ රැඳී ඇති බව දැන ඖෂධ ආලේප කර විෂ නසා, නහවා, "සුවපත් වේවා" යි පවසා කැමති තැනකට ගියේය.

ตตฺถ อาสีวิเสน ทฏฺฐสฺส กาเย วิสปติฏฺฐานํ วิย อิเมสํ ภิกฺขูนํ รูเป อธิมตฺตคาหกาโล, เฉโก ภิสกฺโก วิย ตถาคโต, มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา อุปริ วิสสฺส อาโรปิตกาโล วิย ตถาคเตน เตสํ ภิกฺขูนํ รูปโต คาหํ นีหริตฺวา อรูเป ปติฏฺฐาปิตกาโล, ยาว อกฺขิปฺปเทสา อารุฬฺหวิสสฺส อุปริ อภิรุหิตุํ อทตฺวา ปุน มนฺตพเลน โอตาเรตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ฐปนํ วิย สตฺถารา เตสํ ภิกฺขูนํ อรูปโต คาหํ นีหริตฺวา รูเป ปติฏฺฐาปิตกาโล. ทฏฺฐฏฺฐาเน ฐิตสฺส วิสสฺส อคทเลเปน นิมฺมถนํ วิย อุภยโต คาหํ นีหรณตฺถาย อิมิสฺสา เทสนาย อารทฺธกาโล เวทิตพฺโพ. ตตฺถ นิพฺพินฺทํ วิรชฺชตีติ อิมินา มคฺโค กถิโต, วิราคา วิมุจฺจตีติ ผลํ, วิมุตฺตสฺมินฺติอาทินา ปจฺจเวกฺขณา. ปฐมํ.

එහි සර්පයා දෂ්ට කළ පුද්ගලයාගේ ශරීරයෙහි විෂ පිහිටීම මෙන් මේ භික්ෂූන්ගේ රූපයෙහි දැඩි ලෙස බැඳී සිටි කාලය දත යුතුය. දක්ෂ වෙදැදුරා මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ දත යුතුය. මන්ත්‍ර මතුරා විෂ ඉහළට නැංවූ කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් එම භික්ෂූන්ගේ රූපය කෙරෙහි වූ ඇල්ම ඉවත් කර අරූපයෙහි පිහිටුවූ කාලය දත යුතුය. ඇස දක්වා නැගි විෂ ඉහළට යාමට නොදී නැවත මන්ත්‍ර බලයෙන් පහතට බස්සවා දෂ්ට කළ තැනම රඳවා තැබීම මෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් එම භික්ෂූන්ගේ අරූපය කෙරෙහි වූ ඇල්ම ඉවත් කර රූපයෙහි පිහිටුවූ කාලය දත යුතුය. දෂ්ට කළ තැන තිබූ විෂ ඖෂධයෙන් නැසීම මෙන්, දෙපසින්ම (රූප-අරූප දෙකින්ම) ඇල්ම බැහැර කරනු පිණිස මේ දේශනාව ආරම්භ කළ කාලය දත යුතුය. එහි 'නිබ්බින්දං විරජ්ජති' යන්නෙන් මාර්ගය වදාරන ලදී, 'විරාගා විමුච්චති' යන්නෙන් ඵලය ද, 'විමුත්තස්මිං' යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය ද වදාරන ලදී. පළමු වැනි (අස්සුතවා සූත්‍රය) නිම විය.

๒. ทุติยอสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන අස්සුතවා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๒. ทุติเย สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยํ. ผสฺสนฺติ จกฺขุสมฺผสฺสาทึ. นนุ จ จกฺขุสมฺผสฺโส สุขเวทนาย ปจฺจโย น โหตีติ? สหชาตปจฺจเยน น โหติ, อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปน ชวนเวทนาย โหติ[Pg.94], ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โสตสมฺผสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. ตชฺชนฺติ ตชฺชาติกํ ตสฺสารุปฺปํ, ตสฺส ผสฺสสฺส อนุรูปนฺติ อตฺโถ. ทุกฺขเวทนิยนฺติอาทิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สงฺฆฏฺฏนสโมธานาติ สงฺฆฏฺฏเนน เจว สโมธาเนน จ, สงฺฆฏฺฏนสมฺปิณฺฑเนนาติ อตฺโถ. อุสฺมาติ อุณฺหากาโร. เตโช อภินิพฺพตฺตตีติ อคฺคิจุณฺโณ นิกฺขมตีติ น คเหตพฺพํ, อุสฺมาการสฺเสว ปน เอตํ เววจนํ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ กฏฺฐานนฺติ ทฺวินฺนํ อรณีนํ. ตตฺถ อโธอรณี วิย วตฺถุ, อุตฺตรารณี วิย อารมฺมณํ, สงฺฆฏฺฏนํ วิย ผสฺโส, อุสฺมาธาตุ วิย เวทนา. ทุติยํ.

62. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'සුඛවේදනීයං' යනු සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍යය වූ යන්නයි. 'ඵස්සං' යනු චක්ඛුසම්ඵස්සය ආදියයි. 'චක්ඛුසම්ඵස්සය සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍යයක් නොවේ ද?' යනුවෙන් විමසන්නේ නම්, එය සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් (එක්ව ඉපදීමෙන්) ප්‍රත්‍ය නොවේ. එහෙත් උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ජවන වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙය වදාරන ලදී. සෝතසම්ඵස්සය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තජ්ජං' යනු එයින් උපන්, එයට අනුරූප වූ, එම ඵස්සයට ගැළපෙන යන අර්ථයයි. 'දුක්ඛවේදනීයං' යනාදී පද ද ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'සංඝට්ටනසමෝධානා' යනු ගැටීමෙන් හා එක්වීමෙන් වූ, එනම් ගැටී එක්වීමෙන් යන අර්ථයයි. 'උස්මා' යනු උෂ්ණ ස්වභාවයයි. 'තේජෝ අභිනිබ්බත්තති' යන්නෙන් ගිනි පුපුරු පිටවේ යැයි නොගත යුතුය, එය උෂ්ණ ස්වභාවයටම කියන තවත් නමකි. එහි 'ද්වින්නං කට්ඨානං' යනු අරණි ලී දෙකක් (ගිනි නිපදවන ලී දෙකක්) ගැනය. එහි යට අරණි ලී මෙන් වස්තු රූපය ද, උඩ අරණි ලී මෙන් අරමුණ ද, ගැටීම මෙන් ඵස්සය ද, උෂ්මා ධාතුව මෙන් වේදනාව ද දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๓. ปุตฺตมํสูปมสุตฺตวณฺณนา

3. පුත්තමංසූපම සූත්‍ර වර්ණනාව (දරුවෙකුගේ මස් උපමාව පිළිබඳ සූත්‍රයේ විවරණය)

๖๓. ตติเย จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหาราติอาทิ วุตฺตนยเมว. ยสฺมา ปนสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตฺวาเวตฺถ อนุปุพฺพปทวณฺณนํ กริสฺสามิ. กตราย ปน อิทํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา นิกฺขิตฺตนฺติ? ลาภสกฺกาเรน. ภควโต กิร มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ, ยถา ตํ จตฺตาโร อสงฺขฺเยยฺเย ปูริตทานปารมีสญฺจยสฺส. สพฺพทิสาสุ หิสฺส ยมกมหาเมโฆ วุฏฺฐหิตฺวา มโหฆํ วิย สพฺพปารมิโย ‘‘เอกสฺมึ อตฺตภาเว วิปากํ ทสฺสามา’’ติ สมฺปิณฺฑิตา วิย ลาภสกฺการมโหฆํ นิพฺพตฺตยึสุ. ตโต ตโต อนฺนปานยานวตฺถมาลาคนฺธวิเลปนาทิหตฺถา ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย อาคนฺตฺวา, ‘‘กหํ พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว นราสโภ ปุริสสีโห’’ติ? ภควนฺตํ ปริเยสนฺติ. สกฏสเตหิปิ ปจฺจเย อาหริตฺวา โอกาสํ อลภมานา สมนฺตา คาวุตปฺปมาณมฺปิ สกฏธุเรน สกฏธุรํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ เจว อนุปฺปวตฺตนฺติ จ อนฺธกวินฺทพฺราหฺมณาทโย วิย. สพฺพํ ขนฺธเก เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ จ อาคตนเยน เวทิตพฺพํ.

63. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'චත්තාරෝ මේ භික්ඛවේ ආහාරා' යනාදිය කලින් විස්තර කළ පරිදිමය. යම් හෙයකින් මෙම සූත්‍රය දේශනා කිරීමට නිමිති වූ කරුණු (අටුප්පත්ති) ඇති බැවින්, එය දක්වා මෙහි අනුපිළිවෙලින් පද විවරණය කරන්නෙමි. කිනම් කරුණක් නිසා මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ ද? ලාභ සක්කාරය නිමිති කරගෙනය. සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පුරන ලද දාන පාරමිතා සම්භාරයක් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා ලාභ සක්කාර උපන්නේය. සතර දිශාවෙන්ම නැගුණු යමක මහා මේඝයක් මහා ජල කඳක් වස්සන්නාක් මෙන්, සියලු පාරමිතාවෝ 'මේ එකම ආත්මභාවයේ දී විපාක දෙන්නෙමු' යි එක් රැස් වූවාක් මෙන් ලාභ සක්කාර මහෝඝයක් ඇති කළහ. ඒ ඒ දනව්වලින් හා ගම්වලින් ආහාර පාන, යාන වාහන, වස්ත්‍ර, මල්, සුවඳ විලවුන් ආදිය අතැතිව ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණාදීහු පැමිණ, 'බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහිද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහිද? දේවදේව වූ, නරාසභ වූ, පුරිසසීහ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහිද?' යි විමසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සොයති. සිය ගණන් කරත්තවලින් පිරිකර රැගෙන ආවෝ, පූජා කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබී අවට ගාවුතයක් පමණ දුරට කරත්ත වියගහක තවත් කරත්තයක වියගහක් වදින සේ පෙළගැසී සිටිති. අන්ධකවින්ද බ්‍රාහ්මණයා ආදීන් මෙන් උන්වහන්සේ වැඩසිටින තැන සිටිති, වඩින තැන පස්සෙන් යති. මේ සියල්ල මහාවග්ග පාලියේ ඛන්ධකයන්හි සහ ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි එන පරිදි දත යුතුය.

ยถา ภควโต, เอวํ ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ. วุตฺตญฺเจตํ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන්ම භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට ද එලෙසම විය. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวร-ปิณฺฑปาต-เสนาสน-คิลาน-ปจฺจย-เภสชฺช-ปริกฺขารานํ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข สกฺกโต โหติ…เป… ปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา. ๑๔; สํ. นิ. ๒.๗๐).

“එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්කාර කරන ලද්දේ, ගරු කරන ලද්දේ, මානය කරන ලද්දේ, පූජා කරන ලද්දේ, බුහුමන් කරන ලද්දේ, සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානපච්චය භේසජ්ජ පරික්ඛාර ලබන්නෙකු වූහ. භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ද සත්කාර කරන ලද්දේ... (පෙ)... පරික්ඛාර ලබන්නෙකු වූහ.”

ตถา [Pg.95] ‘‘ยาวตา โข, จุนฺท, เอตรหิ สงฺโฆ วา คโณ วา โลเก อุปฺปนฺโน, นาหํ, จุนฺท, อญฺญํ เอกสงฺฆมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ ลาภคฺคยสคฺคปตฺตํ ยถริวายํ, จุนฺท, ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๗๖).

එලෙසම “චුන්දය, යම්තාක් මේ ලෝකයෙහි සංඝයෝ හෝ ගණයෝ උපන්නාහු ද, චුන්දය, මම මේ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ වැනි මෙතරම් ලාභාග්‍රයට හා යසාග්‍රයට පත් වූ අන් කිසිදු එක් සංඝයෙකු හෝ ගණයක් නොදකිමි.”

สฺวายํ ภควโต จ สงฺฆสฺส จ อุปฺปนฺโน ลาภสกฺกาโร เอกโต หุตฺวา ทฺวินฺนํ มหานทีนํ อุทกํ วิย อปฺปเมยฺโย อโหสิ. อถ สตฺถา รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘มหาลาภสกฺกาโร อตีตพุทฺธานมฺปิ เอวรูโป อโหสิ, อนาคตานมฺปิ เอวรูโป ภวิสฺสติ. กึ นุ โข ภิกฺขู อาหารปริคฺคาหเกน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคตา มชฺฌตฺตา นิจฺฉนฺทราคา หุตฺวา อาหารํ ปริภุญฺชิตุํ สกฺโกนฺติ, น สกฺโกนฺตี’’ติ?

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සහ සංඝයා වහන්සේට උපන් ඒ ලාභ සක්කාරය එකට එක් වූ විට මහා ගංගා දෙකක ජලය මෙන් අප්‍රමාණ විය. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ විවේකීව වැඩසිටිමින් මෙසේ සිතූහ: “මහා ලාභ සක්කාරය අතීත බුදුවරුන්ට ද මෙබඳුම විය, අනාගත බුදුවරුන්ට ද මෙබඳුම වනු ඇත. භික්ෂූන් වහන්සේලා ආහාර වැළඳීමේ දී සිහිනුවණින් (සතිසම්පජඤ්ඤයෙන්) යුක්තව, උපේක්ෂා සහගතව, ආශාවෙන් හා ඇල්මෙන් තොරව වැළඳීමට සමත් වෙත් ද? නැතහොත් අසමත් වෙත් ද?”

โส อทฺทส เอกจฺเจ อธุนา ปพฺพชิเต กุลปุตฺเต อปจฺจเวกฺขิตฺวา อาหารํ ปริภุญฺชมาเน. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มยา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรนฺเตน น จีวราทิเหตุ ปูริตา, อุตฺตมผลสฺส ปน อรหตฺตสฺสตฺถาย ปูริตา. อิเมปิ ภิกฺขู มม สนฺติเก ปพฺพชนฺตา น จีวราทิเหตุ ปพฺพชิตา, อรหตฺตสฺเสว ปน อตฺถาย ปพฺพชิตา. เต อิทานิ อสารเมว สารํ อนตฺถเมว จ อตฺถํ กโรนฺตี’’ติ เอวมสฺส ธมฺมสํเวโค อุทปาทิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ปญฺจมํ ปาราชิกํ ปญฺญเปตุํ สกฺกา อภวิสฺส, อปจฺจเวกฺขิตาหารปริโภโค ปญฺจมํ ปาราชิกํ กตฺวา ปญฺญเปตพฺโพ ภเวยฺย. น ปน สกฺกา เอวํ กาตุํ, ธุวปฏิเสวนฏฺฐานญฺเหตํ สตฺตานํ. ยถา ปน กถิเต ปญฺจมํ ปาราชิกํ วิย นํ ปสฺสิสฺสนฺติ. เอวํ ธมฺมาทาสํ สํวรํ มริยาทํ ฐเปสฺสามิ, ยํ อาวชฺชิตฺวา อาวชฺชิตฺวา อนาคเต ภิกฺขู จตฺตาโร ปจฺจเย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชิสฺสนฺตี’’ติ. อิมาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา อิมํ ปุตฺตมํสูปมสุตฺตนฺตํ นิกฺขิปิ. ตตฺถ จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหาราติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

උන්වහන්සේ අලුතින් පැවිදි වූ සමහර කුලපුත්‍රයන් ආහාර ගැනීමේ දී සිහිනුවණින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර වළඳනු දුටුහ. දැක උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: “මා විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පුරන ලද්දේ සිවුරු ආදිය සඳහා නොවේ, උත්තම ඵලය වූ අර්හත්ත්වය උදෙසාමය. මේ භික්ෂූන් ද මා වෙත පැවිදි වූයේ සිවුරු ආදිය සඳහා නොවේ, අර්හත්ත්වය සඳහාමය. ඔවුන් දැන් හරයක් නැති දෙය හරය ලෙසත්, අනර්ථය අර්ථය ලෙසත් සලකති” යි මෙසේ උන්වහන්සේට ධර්ම සංවේගයක් උපන්නේය. ඉක්බිති මෙසේ සිතුණි: “පස්වන පාරාජිකාවක් පැනවීමට හැකි වූයේ නම්, සිහිනුවණින් තොරව ආහාර වැළඳීම පස්වන පාරාජිකාව ලෙස පනවන්නට තිබුණි. එහෙත් එසේ කළ නොහැක්කේ මෙය සත්ත්වයන්ට නිරන්තරයෙන් ඇසුරු කිරීමට සිදුවන දෙයක් බැවිනි. එහෙත් යම් ලෙසකින් දේශනා කළහොත් ඔවුන් එය පස්වන පාරාජිකාවක් මෙන් සලකනු ඇත් ද? මෙසේ මම ධර්මය නමැති කැඩපතක්, සංවරයක් හා සීමාවක් පනවන්නෙමි. එය නැවත නැවත සිහිපත් කිරීමෙන් අනාගතයෙහි භික්ෂූන් සතර පච්චයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට වළඳනු ඇත.” මෙම අටුප්පත්තිය නිමිති කරගෙන මෙම පුත්තමංසූපම සූත්‍රය වදාරන ලදී. එහි 'චත්තාරෝ මේ භික්ඛවේ ආහාරා' යනාදියෙහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිමය.

จตฺตาโร ปน อาหาเร วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ เตสุ อาทีนวํ ทสฺเสตุํ กถญฺจ, ภิกฺขเว, กพฬีกาโร อาหาโร ทฏฺฐพฺโพติอาทิมาห? ตตฺถ ชายมฺปติกาติ ชายา เจว ปติ จ. ปริตฺตํ สมฺพลนฺติ ปุฏภตฺตสตฺตุโมทกาทีนํ อญฺญตรํ อปฺปมตฺตกํ ปาเถยฺยํ. กนฺตารมคฺคนฺติ กนฺตารภูตํ มคฺคํ, กนฺตาเร วา มคฺคํ. กนฺตารนฺติ โจรกนฺตารํ วาฬกนฺตารํ อมนุสฺสกนฺตารํ นิรุทกกนฺตารํ อปฺปภกฺขกนฺตารนฺติ ปญฺจวิธํ. เตสุ ยตฺถ โจรภยํ อตฺถิ[Pg.96], ตํ โจรกนฺตารํ. ยตฺถ สีหพฺยคฺฆาทโย วาฬา อตฺถิ, ตํ วาฬกนฺตารํ. ยตฺถ พลวามุขยกฺขินิอาทีนํ อมนุสฺสานํ วเสน ภยํ อตฺถิ, ตํ อมนุสฺสกนฺตารํ. ยตฺถ ปาตุํ วา นฺหายิตุํ วา อุทกํ นตฺถิ, ตํ นิรุทกกนฺตารํ. ยตฺถ ขาทิตพฺพํ วา ภุญฺชิตพฺพํ วา อนฺตมโส กนฺทมูลาทิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, ตํ อปฺปภกฺขกนฺตารํ นาม. ยตฺถ ปเนตํ ปญฺจวิธมฺปิ ภยํ อตฺถิ, ตํ กนฺตารเมว. ตํ ปเนตํ เอกาหทฺวีหตีหาทิวเสน นิตฺถริตพฺพมฺปิ อตฺถิ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. อิธ ปน นิรุทกํ อปฺปภกฺขํ โยชนสติกกนฺตารํ อธิปฺเปตํ. เอวรูเป กนฺตาเร มคฺคํ. ปฏิปชฺเชยฺยุนฺติ ฉาตกภเยน เจว โรคภเยน จ ราชภเยน จ อุปทฺทุตา ปฏิปชฺเชยฺยุํ ‘‘เอตํ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา ธมฺมิกสฺส รญฺโญ นิรุปทฺทเว รฏฺเฐ สุขํ วสิสฺสามา’’ติ มญฺญมานา.

ආහාර සතර පිළිබඳව විස්තර කිරීමෙන් අනතුරුව, දැන් එම ආහාරයන්හි ඇති ආදීනව දැක්වීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, කබලිංකාර ආහාරය කෙසේ බැලිය යුතුද?" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'ජායම්පතිකා' යනු බිරිඳ සහ ස්වාමියා ය. 'පරිත්තං සම්බලං' යනු බත් මුල්, අග්ගලා වැනි ඉතා ස්වල්ප වූ මග වියදම් (පාතෙය්‍ය) ය. 'කන්තාර මග්ගං' යනු කාන්තාරයක් වැනි වූ මාර්ගයයි. කාන්තාරය යනු සොර කාන්තාරය, වාල කාන්තාරය, අමනුෂ්‍ය කාන්තාරය, නිර්ජල කාන්තාරය සහ ආහාර විරල කාන්තාරය යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. සොර බිය පවතින ස්ථානය සොර කාන්තාරයයි. සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදී රුදුරු සතුන් සිටින ස්ථානය වාල කාන්තාරයයි. බලවත් යක්ෂණියන් වැනි අමනුෂ්‍යයන් නිසා බිය ඇති ස්ථානය අමනුෂ්‍ය කාන්තාරයයි. බීමට හෝ ස්නානයට ජලය නොමැති ස්ථානය නිර්ජල කාන්තාරයයි. අලයක් හෝ මුලක් වැනි දෙයක් පවා අනුභව කිරීමට නොමැති ස්ථානය ආහාර විරල (දුර්භික්ෂ) කාන්තාරයයි. මේ පස් වැදෑරුම් බියම පවතින ස්ථානය නියම කාන්තාරයයි. දිනක් හෝ දින දෙක තුනකින් එතෙර විය හැකි කාන්තාර මෙහි අදහස් නොකෙරේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ ජලය හා ආහාර රහිත වූ යොදුන් සියයක් පමණ දිගු මහා කාන්තාරයකි. කුසගින්නෙන්, රෝග බියෙන් හෝ රජ බියෙන් පීඩිත වූවෝ, "මෙම කාන්තාරයෙන් එතෙර වී ධාර්මික රජෙකුගේ උපද්‍රව රහිත රාජ්‍යයක සැපසේ වාසය කරන්නෙමු" යි සිතා මෙවැනි කාන්තාර මාර්ගයකට පිළිපන්නාහ.

เอกปุตฺตโกติ อุกฺขิปิตฺวา คหิโต อนุกมฺปิตพฺพยุตฺโต อถิรสรีโร เอกปุตฺตโก. วลฺลูรญฺจ โสณฺฑิกญฺจาติ ฆนฆนฏฺฐานโต คเหตฺวา วลฺลูรํ, อฏฺฐินิสฺสิตสิรานิสฺสิตฏฺฐานานิ คเหตฺวา สูลมํสญฺจาติ อตฺโถ. ปฏิปิเสยฺยุนฺติ ปหเรยฺยุํ. กหํ เอกปุตฺตกาติ อยํ เตสํ ปริเทวนากาโร.

'එකපුත්තකෝ' යනු වඩාගෙන යන ලද, අනුකම්පා කළ යුතු වූ, නොමේරූ ශරීරයක් ඇති එකම පුත්‍රයා ය. 'වල්ලූරඤ්ච සොණ්ඩිකඤ්ච' යනු මාංශ බහුල තැන්වලින් ගත් මස් (වල්ලූර) සහ ඇට නහරවල රැඳී ඇති මස් කොටස් (සූලමාංස) යන අර්ථයයි. 'පටිපිසෙය්‍යුං' යනු (ළයට) පහර දෙන්නාහ. 'අපේ එකම පුතු කොහේද?' යනු ඔවුන්ගේ විලාපයේ ස්වරූපයයි.

อยํ ปเนตฺถ ภูตมตฺถํ กตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สงฺเขปโต อตฺถวณฺณนา – ทฺเว กิร ชายมฺปติกา ปุตฺตํ คเหตฺวา ปริตฺเตน ปาเถยฺเยน โยชนสติกํ กนฺตารมคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เตสํ ปญฺญาสโยชนานิ คนฺตฺวา ปาเถยฺยํ นิฏฺฐาสิ, เต ขุปฺปิปาสาตุรา วิรฬจฺฉายายํ นิสีทึสุ. ตโต ปุริโส ภริยํ อาห – ‘‘ภทฺเท อิโต สมนฺตา ปญฺญาสโยชนานิ คาโม วา นิคโม วา นตฺถิ. ตสฺมา ยํ ตํ ปุริเสน กาตพฺพํ พหุมฺปิ กสิโครกฺขาทิกมฺมํ, น ทานิ สกฺกา ตํ มยา กาตุํ, เอหิ มํ มาเรตฺวา อุปฑฺฒมํสํ ขาทิตฺวา อุปฑฺฒํ ปาเถยฺยํ กตฺวา ปุตฺเตน สทฺธึ กนฺตารํ นิตฺถราหี’’ติ. ปุน สาปิ ตํ อาห – ‘‘สามิ มยา ทานิ ยํ ตํ อิตฺถิยา กาตพฺพํ พหุมฺปิ สุตฺตกนฺตนาทิกมฺมํ, ตํ กาตุํ น สกฺกา, เอหิ มํ มาเรตฺวา อุปฑฺฒมํสํ ขาทิตฺวา อุปฑฺฒํ ปาเถยฺยํ กตฺวา ปุตฺเตน สทฺธึ กนฺตารํ นิตฺถราหี’’ติ. ปุน โสปิ ตํ อาห – ‘‘ภทฺเท มาตุคามมรเณน ทฺวินฺนํ มรณํ ปญฺญายติ. น หิ มนฺโท กุมาโร มาตรา วินา [Pg.97] ชีวิตุํ สกฺโกติ. ยทิ ปน มยํ ชีวาม. ปุน ทารกํ ลเภยฺยาม. หนฺท ทานิ ปุตฺตกํ มาเรตฺวา, มํสํ คเหตฺวา กนฺตารํ นิตฺถรามา’’ติ. ตโต มาตา ปุตฺตมาห – ‘‘ตาต, ปิตุสนฺติกํ คจฺฉา’’ติ, โส อคมาสิ. อถสฺส ปิตา, ‘‘มยา ‘ปุตฺตกํ โปเสสฺสามี’ติ กสิโครกฺขาทีหิ อนปฺปกํ ทุกฺขมนุภูตํ, น สกฺโกมิ อหํ ปุตฺตํ มาเรตุํ, ตฺวํเยว ตว ปุตฺตํ มาเรหี’’ติ วตฺวา, ‘‘ตาต มาตุสนฺติกํ คจฺฉา’’ติ อาห. โส อคมาสิ. อถสฺส มาตาปิ, ‘‘มยา ปุตฺตํ ปตฺเถนฺติยา โควตกุกฺกุรวตเทวตายาจนาทีหิปิ ตาว อนปฺปกํ ทุกฺขมนุภูตํ, โก ปน วาโท กุจฺฉินา ปริหรนฺติยา? น สกฺโกมิ อหํ ปุตฺตํ มาเรตุ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ตาต, ปิตุสนฺติกเมว คจฺฉา’’ติ อาห. เอวํ โส ทฺวินฺนมนฺตรา คจฺฉนฺโตเยว มโต. เต ตํ ทิสฺวา ปริเทวิตฺวา วุตฺตนเยน มํสานิ คเหตฺวา ขาทนฺตา ปกฺกมึสุ.

මෙහි සිද්ධිය පැහැදිලි කරමින් මුල සිට කෙටියෙන් කරන අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: අඹුසැමියන් දෙදෙනෙකු තම දරුවා ද රැගෙන ස්වල්ප වූ මග වියදම් ඇතිව යොදුන් සියයක් දිගු කාන්තාර මාර්ගයකට පිළිපන්නාහ. යොදුන් පණහක් ගිය තැන ඔවුන්ගේ මග වියදම් අවසන් විය. ඔවුහු කුසගින්නෙන් හා පිපාසයෙන් පීඩිතව ගසක අල්ප වූ සෙවණක වාඩි වූහ. එවිට ස්වාමියා බිරිඳට මෙසේ කීය: "සොඳුරිය, මෙතැන් සිට අවට යොදුන් පණහක් යනතුරු ගමක් හෝ නියම්ගමක් නැත. එබැවින් ගොවිතැන් කිරීම හෝ ගව පාලනය වැනි පුරුෂයෙකු විසින් කළ යුතු බොහෝ දේ කිරීමට මට දැන් ශක්තියක් නැත. එබැවින් මා මරා මගේ මස්වලින් අඩක් අනුභව කර, ඉතිරි අඩ මග වියදම් ලෙස ගෙන පුතු සමඟ කාන්තාරයෙන් එතෙර වන්න." එවිට බිරිඳ ද ඔහුට මෙසේ කීවාය: "හිමියනි, නූල් කැපීම වැනි ස්ත්‍රියක විසින් කළ යුතු බොහෝ දේ කිරීමට මට ද දැන් නොහැක. එබැවින් මා මරා මස් අනුභව කර පුතු සමඟ එතෙර වන්න." එවිට සැමියා නැවතත් මෙසේ කීය: "සොඳුරිය, මව මියගියහොත් දෙදෙනෙකුගේම මරණය පෙනේ. මේ කුඩා දරුවාට මව නොමැතිව ජීවත් විය නොහැක. ඉදින් අප ජීවත් වුවහොත් අපට නැවත දරුවෙකු ලැබිය හැකිය. එබැවින් දැන් පුතු මරා, මස් ගෙන කාන්තාරයෙන් එතෙර වෙමු." ඉන්පසු මව පුතුට, "පුතේ, පියා ළඟට යන්න" යි කීවාය. ඔහු පියා ළඟට ගියේය. එවිට පියා, "මම මේ පුතු පෝෂණය කරමි'යි සිතා ගොවිතැන් ආදියෙන් අපමණ දුක් වින්දෙමි. මට පුතු මැරීමට නොහැක. ඔබම ඔබේ පුතු මරන්න" යි පවසා, "පුතේ, මව ළඟට යන්න" යි කීය. ඔහු මව ළඟට ගියේය. එවිට මව ද, "පුතෙකු පතා මම ගව වත්, සුනඛ වත් රකිමින් දෙවියන් යදිමින් අපමණ දුක් වින්දෙමි. දස මසක් කුසින් දරා සිටි දුක ගැන කවර කතාද? මට ද පුතු මැරීමට නොහැක" යි පවසා, "පුතේ, පියා ළඟටම යන්න" යි කීවාය. මෙසේ ඔහු දෙමව්පියන් දෙදෙනා අතරේ ඒ මේ අත යමින් සිටියදීම මියගියේය. ඔවුහු ඒ දැක හඬා වැළපී, කලින් කී පරිදි මස් රැගෙන අනුභව කරමින් ඉදිරියට ගියහ.

เตสํ โส ปุตฺตมํสาหาโร นวหิ การเณหิ ปฏิกูลตฺตา เนว ทวาย โหติ, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, เกวลํ กนฺตารนิตฺถรณตฺถาเยว โหติ. กตเมหิ นวหิ การเณหิ ปฏิกูโลติ เจ? สชาติมํสตาย ญาติมํสตาย ปุตฺตมํสตาย ปิยปุตฺตมํสตาย ตรุณมํสตาย อามกมํสตาย อโภคมํสตาย อโลณตาย อธูปิตตายาติ. เอวญฺหิ เต นวหิ การเณหิ ปฏิกูลํ ตํ ปุตฺตมํสํ ขาทนฺตา น สารตฺตา คิทฺธมานสา หุตฺวา ขาทึสุ, มชฺฌตฺตภาเวเยว ปน นิจฺฉนฺทราคปริโภเค ฐิตา ขาทึสุ. น อฏฺฐินฺหารุจมฺมนิสฺสิตฏฺฐานานิ อปเนตฺวา ถูลถูลํ วรมํสเมว ขาทึสุ, หตฺถสมฺปตฺตํ มํสเมว ปน ขาทึสุ. น ยาวทตฺถํ กณฺฐปฺปมาณํ กตฺวา ขาทึสุ, โถกํ โถกํ ปน เอกทิวสํ ยาปนมตฺตเมว ขาทึสุ. น อญฺญมญฺญํ มจฺฉรายนฺตา ขาทึสุ, วิคตมจฺเฉรมเลน ปน ปริสุทฺเธเนว เจตสา ขาทึสุ. น อญฺญํ กิญฺจิ มิคมํสํ วา โมรมํสาทีนํ วา อญฺญตรํ ขาทามาติ สมฺมูฬฺหา ขาทึสุ, ปิยปุตฺตมํสภาวํ ปน ชานนฺตาว ขาทึสุ. น ‘‘อโห วต มยํ ปุนปิ เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาเทยฺยามา’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา ขาทึสุ, ปตฺถนํ ปน วีติวตฺตาว หุตฺวา ขาทึสุ. น ‘‘เอตฺตกํ กนฺตาเร ขาทิตฺวา อวสิฏฺฐํ กนฺตารํ อติกฺกมฺม โลณมฺพิลาทีหิ โยเชตฺวา ขาทิสฺสามา’’ติ สนฺนิธึ อกํสุ, กนฺตารปริโยสาเน ปน ‘‘ปุเร มหาชโน ปสฺสตี’’ติ ภูมิยํ วา นิขณึสุ, อคฺคินา [Pg.98] วา ฌาปยึสุ. น ‘‘โกจิ อญฺโญ อมฺเห วิย เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาทิตุํ น ลภตี’’ติ มานํ วา ทปฺปํ วา อกํสุ, นิหตมานา ปน นิหตทปฺปา หุตฺวา ขาทึสุ. ‘‘กึ อิมินา อโลเณน อนมฺพิเลน อธูปิเตน ทุคฺคนฺเธนา’’ติ น หีเฬตฺวา ขาทึสุ, หีฬนํ ปน วีติวตฺตา หุตฺวา ขาทึสุ. น ‘‘ตุยฺหํ ภาโค มยฺหํ ภาโค ตว ปุตฺโต มม ปุตฺโต’’ติ อญฺญมญฺญํ อติมญฺญึสุ. สมคฺคา ปน สมฺโมทมานา หุตฺวา ขาทึสุ. อิมํ เนสํ เอวรูปํ นิจฺฉนฺทราคาทิปริโภคํ สมฺปสฺสมาโน สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ตํ การณํ อนุชานาเปนฺโต ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ เต ทวาย วา อาหารํ อาหาเรยฺยุนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทวาย วาติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๘) วิตฺถาริตาเนว. กนฺตารสฺสาติ นิตฺติณฺณาวเสสสฺส กนฺตารสฺส.

ඒ මව්පිය දෙදෙනාට එම පුත්‍ර මාංශය අනුභව කිරීම කරුණු නවයක් නිසා පිළිකුල් සහගත වන බැවින්, එය කිසිසේත්ම ක්‍රීඩාව පිණිස හෝ මදය පිණිස හෝ ශරීරය අලංකාර කරගැනීම පිණිස හෝ විභූෂණය පිණිස හෝ නොවීය. එය හුදෙක් කාන්තාරය තරණය කිරීමේ අරමුණින්ම පමණක් විය. කිනම් කරුණු නවයක් නිසා එය පිළිකුල් සහගත වේද යත්? එය සමාන ජාතියක මාංශයක් වීම, ඥාති මාංශයක් වීම, පුත්‍ර මාංශයක් වීම, ප්‍රියතම පුත්‍රයාගේ මාංශයක් වීම, ලාබාල මාංශයක් වීම, අමු මාංශයක් වීම, අනුභවයට නුසුදුසු මාංශයක් වීම, ලුණු රහිත වීම සහ දුම් ගසා පදම් නොකිරීම යන කරුණු නවය නිසා එය පිළිකුල් සහගත වේ. මෙසේ ඒ මව්පියෝ කරුණු නවයකින් පිළිකුල් සහගත වූ ඒ පුත්‍ර මාංශය අනුභව කරන කල්හි, එය කෙරෙහි ඇලුම් කරමින් හෝ ගිජු වූ සිතින් යුක්තව හෝ අනුභව නොකළහ. එසේ නොවී ඔවුහු මධ්‍යස්ථව, ඡන්දරාගයෙන් තොරව එම පරිභෝජනයෙහි පිහිටා අනුභව කළහ. ඔවුහු ඇට, නහර සහ සම් වලට ඇලී ඇති කොටස් ඉවත් කරමින් තෝරාගත් මෘදු වූ උසස් මාංශයන්ම අනුභව නොකළහ; අතට හසු වූ මාංශයම අනුභව කළහ. ඔවුහු තෘප්තිමත් වන තෙක් උගුර දක්වා පිරෙන සේ අනුභව නොකළහ; එදිනට යැපිය හැකි ප්‍රමාණය පමණක් ස්වල්ප වශයෙන් අනුභව කළහ. ඔවුහු එකිනෙකා කෙරෙහි මසුරුකම් කරමින් අනුභව නොකළහ; මසුරුකම නමැති කිලිටි නැති පිරිසිදු සිතින්ම අනුභව කළහ. ඔවුහු 'අපි වෙනත් කිසියම් මුව මස් හෝ මයුර මස් වැනි යමක් අනුභව කරමු' යැයි මුළාවට පත්ව අනුභව නොකළහ; ප්‍රිය පුත්‍රයාගේ මාංශය බව දැන දැනම අනුභව කළහ. 'අහෝ! අපට නැවතත් මෙවැනි පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කිරීමට ලැබේවා' යි ප්‍රාර්ථනා කරමින් අනුභව නොකළහ; එවැනි ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් තොරවම අනුභව කළහ. 'කාන්තාරයෙහි මෙපමණක් අනුභව කර, ඉතිරි කොටස කාන්තාරය තරණය කළ පසු ලුණු ඇඹුල් ආදිය යොදා අනුභව කරමු' යැයි සිතා ඉතිරි කර තබා නොගත්හ; කාන්තාරය අවසානයේදී 'මහජනයා දකින්නට පෙර' එය පොළොවෙහි වැළලූහ, නැතහොත් ගින්නෙන් දවා දැමූහ. 'අප මෙන් මෙවැනි පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කිරීමට වෙන කිසිවෙකුට නොලැබේ' යැයි කියා මානයක් හෝ දර්පයක් ඇති කර නොගත්හ; නිහතමානීව, දර්පය දුරු කර අනුභව කළහ. 'මේ ලුණු ඇඹුල් නැති, සුවඳ නැති, දුර්ගන්ධ ඇති මාංශයෙන් ඇති පලය කිමදැයි' ගර්හා කරමින් අනුභව නොකළහ; ගර්හා කිරීමෙන් තොරවම අනුභව කළහ. 'මේ උඹේ කොටසය, මේ මගේ කොටසය, මේ උඹේ පුතාය, මේ මගේ පුතාය' කියා එකිනෙකා ඉක්මවා නොසිතූහ. සමගියෙන් හා සතුටින් යුක්තව අනුභව කළහ. ඔවුන්ගේ මෙවැනි වූ ඡන්දරාගයෙන් තොර පරිභෝජනය මැනවින් දුටු ශාස්තෘන් වහන්සේ, භික්ෂු සංඝයාටද එම කරුණ අනුදැන වදාරනු පිණිස 'මහණෙනි, ඒ මව්පියන් ක්‍රීඩාව පිණිස ඒ ආහාරය අනුභව කරන්නේද?' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දවාය' යනාදී පද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'කන්තාරස්ස' යනු තරණය කර අවසන් වීමට ඉතිරිව ඇති කාන්තාරය පිළිබඳවයි.

เอวเมว โขติ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน ปิยปุตฺตมํสสทิโส กตฺวา ทฏฺฐพฺโพติ อตฺโถ. กตเมสํ นวนฺนํ? คมนปาฏิกุลฺยตาทีนํ. คมนปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหาติ, ปริเยสนปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ, ปริโภคนิธานอาสยปริปกฺกาปริปกฺกสมฺมกฺขณนิสฺสนฺทปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ, ตานิ ปเนตานิ คมนปาฏิกุลฺยตาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๙๔) อาหารปาฏิกุลฺยตานิทฺเทเส วิตฺถาริตาเนว. อิติ อิเมสํ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน ปุตฺตมํสูปมํ กตฺวา อาหาโร ปริภุญฺชิตพฺโพ.

එලෙසම, පිළිකුල් සහගත කරුණු නවයක අනුසාරයෙන් ආහාරය ප්‍රිය පුත්‍රයෙකුගේ මාංශයට සමාන කර දැක්විය යුතු බව මෙහි අදහසයි. කිනම් කරුණු නවයක්ද? ගමන පිළිකුල් සහගත වීම ආදියයි. පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමනෙහි පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාද කබලිංකාර ආහාරය පිරිසිඳ දනී. සෙවීම, පරිභෝජනය, තැන්පත් වීම, ආශය (කුසෙහි පිහිටීම), පැසීම, නොපැසීම, ශරීරයෙහි තැවරීම සහ බැහැර වීම යන කරුණු වල පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාද එම ආහාරය පිරිසිඳ දනී. මේ ගමන පිළිකුල් සහගත බව ආදිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි 'ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤා නිද්දේසයෙහි' විස්තර කර ඇත. මෙසේ මේ පිළිකුල් සහගත කරුණු නවය අනුසාරයෙන් ආහාරය පුත්‍ර මාංශයට උපමා කර පරිභෝජනය කළ යුතුය.

ยถา เต ชายมฺปติกา ปาฏิกุลฺยํ ปิยปุตฺตมํสํ ขาทนฺตา น สารตฺตา คิทฺธมานสา หุตฺวา ขาทึสุ, มชฺฌตฺตภาเวเยว นิจฺฉนฺทราคปริโภเค ฐิตา ขาทึสุ, เอวํ นิจฺฉนฺทราคปริโภคํ กตฺวา ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น อฏฺฐินฺหารุจมฺมนิสฺสิตํ อปเนตฺวา ถูลถูลํ วรมํสเมว ขาทึสุ, หตฺถสมฺปตฺตเมว ปน ขาทึสุ, เอวํ สุกฺขภตฺตมนฺทพฺยญฺชนาทีนิ ปิฏฺฐิหตฺเถน อปฏิกฺขิปิตฺวา วฏฺฏเกน วิย กุกฺกุเฏน วิย จ โอธึ อทสฺเสตฺวา ตโต ตโต สปฺปิมํสาทิสํสฏฺฐวรโภชนํเยว วิจินิตฺวา อภุญฺชนฺเตน สีเหน วิย สปทานํ ปริภุญฺชิตพฺโพ.

ඒ මව්පියන් පිළිකුල් සහගත වූ ප්‍රිය පුත්‍ර මාංශය අනුභව කරන කල්හි ඇලීමෙන් හෝ ගිජු බවින් තොරව, මධ්‍යස්ථව හා ඡන්දරාගයෙන් තොරව අනුභව කළාක් මෙන්, ආහාරයද ඡන්දරාගයෙන් තොරව පරිභෝජනය කළ යුතුය. එමෙන්ම ඔවුන් ඇට, නහර, සමෙහි ඇලී ඇති කොටස් ඉවත් කරමින් තෝරාගත් මස් පමණක් අනුභව නොකොට අතට පත් වූ කොටසම අනුභව කළාක් මෙන්, වියළි බත් හෝ රස අඩු ව්‍යංජන ආදිය අතේ පිටිපසින් බැහැර නොකොට, වටුවෙකු හෝ කුකුළෙකු මෙන් තෝරා බේරා නොගෙන, සිංහයෙකු මෙන් අනුපිළිවෙලින් (සපදානචාරීව) ආහාරය පරිභෝජනය කළ යුතුය.

ยถา จ เต น ยาวทตฺถํ กณฺฐปฺปมาณํ ขาทึสุ, โถกํ โถกํ ปน เอเกกทิวสํ ยาปนมตฺตเมว ขาทึสุ, เอวเมว อาหรหตฺถกาทิพฺราหฺมณานํ อญฺญตเรน วิย ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกํ อภุญฺชนฺเตน จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ วา [Pg.99] อาโลปานํ โอกาสํ ฐเปตฺวาว ธมฺมเสนาปตินา วิย ปริภุญฺชิตพฺโพ. โส กิร ปญฺจจตฺตาลีส วสฺสานิ ติฏฺฐมาโน ‘‘ปจฺฉาภตฺเต อมฺพิลุคฺคารสมุฏฺฐาปกํ กตฺวา เอกทิวสมฺปิ อาหารํ น อาหาเรสิ’’นฺติ วตฺวา สีหนาทํ นทนฺโต อิมํ คาถมาห –

ඔවුන් රිසි සේ උගුර දක්වා පිරෙන තුරු අනුභව නොකොට, දිනකට යැපිය හැකි ප්‍රමාණය පමණක් ස්වල්ප වශයෙන් අනුභව කළාක් මෙන්, බඩ පිරෙන තෙක් අනුභව කරන බ්‍රාහ්මණයන් මෙන් නොවී, බත් පිඬු සතරක හෝ පහක ඉඩක් ඉතිරි කොට ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ මෙන් ආහාරය වැළඳිය යුතුය. උන්වහන්සේ වසර හතළිස් පහක් මුළුල්ලෙහි මහණ දම් පුරන අතරතුර, ආහාර අනුභවයෙන් පසු ඇඹුල් ගතියක් ඇති වන සේ කිසිදු දිනක ආහාර වැළඳුවේ නැතැයි පවසා, සිංහ නාද පවත්වමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක;

‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓);

'බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉතිරිව තිබියදීම ආහාර ගැනීම නතර කර පැන් පානය කළ යුතුය. නිවනට යොමු කළ සිතක් ඇති භික්ෂුවකට පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත්ය.'

ยถา จ เต น อญฺญมญฺญํ มจฺฉรายนฺตา ขาทึสุ, วิคตมลมจฺเฉเรน ปน ปริสุทฺเธเนว เจตสา ขาทึสุ, เอวเมว ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา อมจฺฉรายิตฺวา ‘‘อิมํ สพฺพํ คณฺหนฺตสฺส สพฺพํ ทสฺสามิ, อุปฑฺฒํ คณฺหนฺตสฺส อุปฑฺฒํ, สเจ คหิตาวเสโส ภวิสฺสติ, อตฺตนา ปริภุญฺชิสฺสามี’’ติ สารณียธมฺเม ฐิเตเนว ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น ‘‘อญฺญํ กิญฺจิ มยํ มิคมํสํ วา โมรมํสาทีนํ วา อญฺญตรํ ขาทามา’’ติ สมฺมูฬฺหา ขาทึสุ, ปิยปุตฺตมํสภาวํ ปน ชานนฺตาว ขาทึสุ, เอวเมว ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา ‘‘อหํ ขาทามิ ภุญฺชามี’’ติ อตฺตูปลทฺธิสมฺโมหํ อนุปฺปาเทตฺวา ‘‘กพฬีการาหาโร น ชานาติ ‘จาตุมหาภูติกกายํ วฑฺเฒมี’ติ, กาโยปิ น ชานาติ ‘กพฬีการาหาโร มํ วฑฺเฒตี’’’ติ, เอวํ สมฺโมหํ ปหาย ปริภุญฺชิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺญวเสนาปิ เจส อสมฺมูฬฺเหเนว หุตฺวา ปริภุญฺชิตพฺโพ.

එමෙන්ම ඔවුන් එකිනෙකා කෙරෙහි මසුරුකම් නොකොට මසුරුකම දුරු වූ පිරිසිදු සිතින් යුතුව අනුභව කළාක් මෙන්, පිණ්ඩපාතය ලත් කල්හි මසුරු නොවී 'මේ සියල්ල ගන්නාට සියල්ල දෙමි, අඩක් ගන්නාට අඩක් දෙමි, යමක් ඉතිරි වුවහොත් පමණක් මම අනුභව කරමි' යැයි සාරණීය ධර්මයන්හි පිහිටා ආහාර පරිභෝජනය කළ යුතුය. එමෙන්ම ඔවුන් 'අපි වෙනත් මුව මස් හෝ මයුර මස් අනුභව කරමු' යැයි මුළාවට පත් නොවී පුත්‍ර මාංශය බව දැන දැනම අනුභව කළාක් මෙන්, පිණ්ඩපාතය ලත් කල්හි 'මම අනුභව කරමි, මම භුක්ති විඳිමි' යැයි ආත්ම දෘෂ්ටියෙන් යුත් මුළාව ඇති කර නොගෙන, 'කබලිංකාර ආහාරය සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුණු කය වඩවමි' කියා නොදනී, කයද 'කබලිංකාර ආහාරය මාව වඩවයි' කියා නොදනී' යනුවෙන් මුළාව දුරු කර ආහාර වැළඳිය යුතුය. එසේම සති සම්පජඤ්ඤයෙහි පිහිටා මුළාවෙන් තොරවම ආහාරය පරිභෝජනය කළ යුතුය.

ยถา จ เต น ‘‘อโห วต มยํ ปุนปิ เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาเทยฺยามา’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา ขาทึสุ, ปตฺถนํ ปน วีติวตฺตาว หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมว ปณีตโภชนํ ลทฺธา ‘อโห วตาหํ สฺเวปิ ปุนทิวเสปิ เอวรูปํ ลเภยฺยํ’, ลูขํ วา ปน ลทฺธา ‘‘หิยฺโย วิย เม อชฺช ปณีตโภชนํ น ลทฺธ’’นฺติ ปตฺถนํ วา อนุโสจนํ วา อกตฺวา นิตฺตณฺเหน –

එම අඹුසැමියන් දෙදෙනා 'අහෝ! අපට නැවතත් මෙවැනි පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කරන්නට ලැබෙන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්දැයි' පතමින් එය අනුභව නොකළහ. එබඳු ප්‍රාර්ථනාවන් ඉක්මවා ගියෝව (තෘෂ්ණාවෙන් තොරව) එය අනුභව කළහ. එලෙසින්ම ප්‍රණීත භෝජනයක් ලැබුණු කල්හි 'අහෝ! මට හෙටත්, අනිද්දාත් මෙවැනිම භෝජනයක් ලැබේවා' කියා හෝ, රූක්ෂ භෝජනයක් ලැබුණු කල්හි 'ඊයේ මෙන් මට අද ප්‍රණීත භෝජනයක් ලැබුණේ නැතැයි' කියා හෝ ප්‍රාර්ථනා කිරීමක් හෝ ශෝක කිරීමක් නොකොට තෘෂ්ණාවෙන් තොරව ආහාර වැළඳිය යුතුය.

‘‘อตีตํ นานุโสจามิ, นปฺปชปฺปามินาคตํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปมิ, เตน วณฺโณ ปสีทตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๙๐) –

"මම අතීතය ගැන ශෝක නොවෙමි, අනාගතය පතමින් ලතැවෙන්නේ නැත; වර්තමානයෙන් යැපෙමි, ඒ හේතුවෙන් මාගේ වර්ණය (ශරීර පැහැය) ප්‍රසන්න වෙයි."

อิมํ โอวาทํ อนุสฺสรนฺเตน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเนเนว ยาเปสฺสามี’’ติ ปริภุญฺชิตพฺโพ.

"වර්තමානයෙන් ලැබෙන දෙයින්ම යැපෙන්නෙමි" යන මෙම අවවාදය සිහිපත් කරමින් ආහාර වැළඳිය යුතුය.

ยถา จ เต น ‘‘เอตฺตกํ กนฺตาเร ขาทิตฺวา อวสิฏฺฐํ กนฺตารํ อติกฺกมฺม โลณมฺพิลาทีหิ โยเชตฺวา ขาทิสฺสามา’’ติ สนฺนิธึ อกํสุ, กนฺตารปริโยสาเน [Pg.100] ปน ‘‘ปุเร มหาชโน ปสฺสตี’’ติ ภูมิยํ วา นิขณึสุ, อคฺคินา วา ฌาปยึสุ, เอวเมว –

එම අඹුසැමියන් "කාන්තාරයේදී මෙපමණක් අනුභව කොට, ඉතිරි මස් කාන්තාරයෙන් එතෙර වූ පසු ලුණු, ඇඹුල් ආදිය දමාගෙන අනුභව කරන්නෙමු" යැයි සිතා ආහාර තැන්පත් කර නොතැබූහ. කාන්තාරය අවසානයේදී "මහජනයා දැකීමට පෙර" යැයි සිතා ඒවා පොළොවේ වැළලූහ, නැතහොත් ගින්නෙන් දවා දැමූහ. එලෙසින්ම -

‘‘อนฺนานมโถ ปานานํ,ขาทนียานํ อโถปิ วตฺถานํ;

ลทฺธา น สนฺนิธึ กยิรา,น จ ปริตฺตเส ตานิ อลภมาโน’’ติ. (สุ. นิ. ๙๓๐);

–

"ආහාර වේවා, පාන වර්ග වේවා, කැවිලි පෙවිලි වේවා, ඇඳුම් පැලඳුම් වේවා ලැබුණු කල්හි ඒවා රැස් කර තැන්පත් කර නොතැබිය යුතුය. ඒවා නොලැබුණු කල්හි ද ඒ ගැන තැති නොගත යුතුය."

อิมํ โอวาทํ อนุสฺสรนฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ยํ ยํ ลภติ, ตโต ตโต อตฺตโน ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา, เสสํ สพฺรหฺมจารีนํ วิสฺสชฺเชตฺวา สนฺนิธึ ปริวชฺชนฺเตน ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น ‘‘โกจิ อญฺโญ อมฺเห วิย เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาทิตุํ น ลภตี’’ติ มานํ วา ทปฺปํ วา อกํสุ, นิหตมานา ปน นิหตทปฺปา หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมว ปณีตโภชนํ ลภิตฺวา ‘‘อหมสฺมิ ลาภี จีวรปิณฺฑปาตาทีน’’นฺติ น มาโน วา ทปฺโป วา กาตพฺโพ. ‘‘นายํ ปพฺพชฺชา จีวราทิเหตุ, อรหตฺตเหตุ ปนายํ ปพฺพชฺชา’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา นิหตมานทปฺเปเนว ปริภุญฺชิตพฺโพ.

මෙම අවවාදය සිහිපත් කරන මහණ තෙමේ සිවුපසයෙන් යමක් ලබයිද, එයින් තමාගේ යැපීමට පමණක් ගෙන, ඉතිරිය සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා උදෙසා අත්හැර දමා, ආහාර රැස් කිරීම වළකා ආහාර වැළඳිය යුතුය. එම අඹුසැමියන් "අප මෙන් මෙබඳු පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කිරීමට වෙනත් කිසිවෙකුට නොලැබේ" යැයි කියා මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති කර නොගත්හ. මානය හා උඩඟුකම දුරු කොට ඔවුහු එය අනුභව කළහ. එලෙසින්ම ප්‍රණීත භෝජන ලැබුණු කල්හි "මම සිවුරු පිණ්ඩපාත ආදිය ලබන්නෙක්මි" කියා මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති නොකරගත යුතුය. "මෙම පැවිද්ද සිවුරු ආදිය උදෙසා නොව, අර්හත්වය උදෙසාමය" කියා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට මානය හා උඩඟුකම දුරු කරගෙනම ආහාර වැළඳිය යුතුය.

ยถา จ เต ‘‘กึ อิมินา อโลเณน อนมฺพิเลน อธูปิเตน ทุคฺคนฺเธนา’’ติ หีเฬตฺวา น ขาทึสุ, หีฬนํ ปน วีติวตฺตา หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมว ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา ‘‘กึ อิมินา อสฺสโคณภตฺตสทิเสน ลูเขน นิรเสน, สุวานโทณิยํ ตํ ปกฺขิปถา’’ติ เอวํ ปิณฺฑปาตํ วา ‘‘โก อิมํ ภุญฺชิสฺสติ, กากสุนขาทีนํ เทหี’’ติ เอวํ ทายกํ วา อหีเฬนฺเตน –

එම අඹුසැමියන් "ලුණු නැති, ඇඹුල් නැති, තෙම්පරාදු නොකළ, දුර්ගන්ධ වූ මෙයින් ඇති වැඩක් නැතැයි" ගරහමින් අනුභව නොකළහ. ගර්හාව ඉක්මවා ගොස් ඔවුහු ආහාර ගත්හ. එලෙසින්ම පිණ්ඩපාතය ලැබුණු කල්හි "අස්වයන්ට, ගවයන්ට දෙන බත වැනි මෙබඳු රූක්ෂ, නීරස දෙයින් කුමන පලක්ද? මෙය බල්ලන්ගේ ආහාර භාජනයට දමන්න" කියා පිණ්ඩපාතයට ගැරහීමෙන් හෝ, "කවුද මේවා කන්නේ? කපුටන්ට, බල්ලන්ට දෙන්න" කියා දායකයාට ගැරහීමෙන් තොරව -

‘‘ส ปตฺตปาณิ วิจรนฺโต, อมูโค มูคสมฺมโต;

อปฺปํ ทานํ น หีเฬยฺย, ทาตารํ นาวชานิยา’’ติ. (สุ. นิ. ๗๑๘);

–

"පාත්‍රය අතැතිව පිඬු සිඟා වඩින, ගොළු නොවුණත් ගොළුවෙකු සේ සමානුගත වූ ඒ මහණ තෙමේ, ලැබෙන ස්වල්ප වූ දානයට වුවද ගර්හා නොකළ යුතුය, දායකයාව ද අවමන් නොකළ යුතුය."

อิมํ โอวาทํ อนุสฺสรนฺเตน ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น ‘‘ตุยฺหํ ภาโค, มยฺหํ ภาโค, ตว ปุตฺโต มม ปุตฺโต’’ติ อญฺญมญฺญํ อติมญฺญึสุ, สมคฺคา ปน, สมฺโมทมานา หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมวํ ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา ยถา เอกจฺโจ ‘‘โก ตุมฺหาทิสานํ ทสฺสติ นิกฺการณา อุมฺมาเรสุ ปกฺขลนฺตานํ อาหิณฺฑนฺตานํ วิชาตมาตาปิ โว ทาตพฺพํ น มญฺญติ, มยํ ปน [Pg.101] คตคตฏฺฐาเน ปณีตานิ จีวราทีนิ ลภามา’’ติ สีลวนฺเต สพฺรหฺมจารี อติมญฺญติ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

මෙම අවවාදය සිහිපත් කරමින් ආහාර වැළඳිය යුතුය. එම අඹුසැමියන් "මේ ඔබේ කොටසය, මේ මගේ කොටසය, ඔබේ පුතාය, මගේ පුතාය" කියා එකිනෙකා අභිබවා නොසිතූහ. ඔවුහු සමගිව, සතුටු වෙමින් එය අනුභව කළහ. එලෙසින්ම පිණ්ඩපාතය ලැබුණු කල්හි ඇතැමෙක් "ඔබ වැනි අයට කවුද දෙන්නේ? නිකරුණේ දොරකඩවල් ගානේ ඇවිදින ඔබට වැදූ මව පවා දිය යුතුයැයි නොසිතනු ඇත. අප නම් ගිය ගිය තැන ප්‍රණීත වූ සිවුරු පිරිකර ලබන්නෙමු" යැයි කියා සිල්වත් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අවමන් කරත්ද, ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘โส เตน ลาภสกฺการสิโลเกน อภิภูโต ปริยาทิณฺณจิตฺโต อญฺเญ เปสเล ภิกฺขู อติมญฺญติ. ตญฺหิ ตสฺส, ภิกฺขเว, โมฆปุริสสฺส โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๖๑).

"ඔහු ඒ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා විසින් යටපත් කරන ලද සිතැතිව අනෙක් සිල්වත් මහණවරුන්ට අවමන් කරයි. මහණෙනි, එම මෝඝ පුරුෂයාට එය බොහෝ කල් අහිත පිණිසත්, දුක් පිණිසත් පවතියි."

เอวํ กญฺจิ อนติมญฺญิตฺวา สพฺเพหิ สพฺรหฺมจารีหิ สทฺธึ สมคฺเคน สมฺโมทมาเนน หุตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ.

මෙසේ කිසිවෙකුටත් අවමන් නොකොට සියලු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ සමඟිව, සතුටින් යුතුව ආහාර වැළඳිය යුතුය.

ปริญฺญาเตติ ญาตปริญฺญา ตีรณปริญฺญา ปหานปริญฺญาติ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. กถํ? อิธ ภิกฺขุ ‘‘กพฬีการาหาโร นาม อยํ สวตฺถุกวเสน โอชฏฺฐมกรูปํ โหติ, โอชฏฺฐมกรูปํ กตฺถ ปฏิหญฺญติ? ชิวฺหาปสาเท, ชิวฺหาปสาโท กินฺนิสฺสิโต? จตุมหาภูตนิสฺสิโต. อิติ โอชฏฺฐมกํ ชิวฺหาปสาโท ตสฺส ปจฺจยานิ มหาภูตานีติ อิเม ธมฺมา รูปกฺขนฺโธ นาม, ตํ ปริคฺคณฺหโต อุปฺปนฺนา ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. อิติ สพฺเพปิเม ปญฺจกฺขนฺธา สงฺเขปโต นามรูปมตฺตํ โหตี’’ติ ปชานาติ. โส เต ธมฺเม สรสลกฺขณโต ววตฺถเปตฺวา เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติ. เอตฺตาวตาเนน กพฬีการาหารมุเขน สปฺปจฺจยสฺส นามรูปสฺส ยาถาวโต ทิฏฺฐตฺตา กพฬีการาหาโร ญาตปริญฺญาย ปริญฺญาโต โหติ. โส ตเทว สปฺปจฺจยํ นามรูปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ตีณิ ลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน สมฺมสติ. เอตฺตาวตาเนน โส ติลกฺขณปฏิเวธสมฺมสนญาณสงฺขาตาย ตีรณปริญฺญาย ปริญฺญาโต โหติ. ตสฺมึเยว นามรูเป ฉนฺทราคาวกฑฺฒเนน อนาคามิมคฺเคน ปริชานตา ปหานปริญฺญาย ปริญฺญาโต โหตีติ.

"පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ" (පරිඤ්ඤාතේ) යනු ඥාත පරිඤ්ඤා, තීරණ පරිඤ්ඤා සහ පහාන පරිඤ්ඤා යන තුන් වැදෑරුම් පරිඥාවන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනීමයි. එය කෙසේද? මෙහි මහණ තෙමේ "මෙම කබලීකාරාහාරය නම් වස්තුව වශයෙන් ඕජාෂ්ටමක රූපයකි. එම ඕජාෂ්ටමක රූපය ගැටෙන්නේ කොහිද? ජිව්හා ප්‍රසාදයෙහි ගැටෙයි. ජිව්හා ප්‍රසාදය කුමක් ඇසුරු කරයිද? සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කරයි. මෙලෙස ඕජාෂ්ටමක රූපය ද, ජිව්හා ප්‍රසාදය ද, එහි ප්‍රත්‍යයන් වූ මහා භූතයන් ද යන මේ ධර්මයෝ රූපස්කන්ධය නම් වෙති" යැයි දැනගනියි. එය පිරිසිඳ ගන්නා ඔහුට හටගන්නා වූ ඵස්සය පස්වැන්න කොට ඇති ධර්මයෝ සතර අරූපස්කන්ධයෝ වෙති. මෙසේ මේ සියලු පංචස්කන්ධයෝ සංක්ෂිප්තව නාම-රූප මාත්‍රයක් වෙතියි දැනගනියි. ඔහු එම ධර්මයන් ස්වකීය ලක්ෂණ මඟින් නිශ්චය කොට, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් සොයන්නේ අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පටිච්ච සමුප්පාදය දකියි. මෙපමණකින් කබලීකාරාහාරය මුල් කොටගෙන ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූපයන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැකීම නිසා, කබලීකාරාහාරය ඥාත පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. ඔහු ඒ ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූපයන් අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත වශයෙන් ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කරමින් සත්විධ අනුපස්සනාවන් මඟින් සම්මසනය කරයි. මෙපමණකින් ඔහු ත්‍රිලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ සම්මසන ඥානය නම් වූ තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. එම නාම-රූපයන්හිම ඡන්දරාගය බැහැර කරන අනාගාමී මාර්ගය මඟින් පිරිසිඳ දන්නා කල්හි පහාන පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි.

ปญฺจกามคุณิโกติ ปญฺจกามคุณสมฺภโว ราโค ปริญฺญาโต โหติ. เอตฺถ ปน ติสฺโส ปริญฺญา เอกปริญฺญา สพฺพปริญฺญา มูลปริญฺญาติ. กตมา เอกปริญฺญา? โย ภิกฺขุ ชิวฺหาทฺวาเร เอกรสตณฺหํ ปริชานาติ, เตน ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโตว โหตีติ. กสฺมา? ตสฺสาเยว ตตฺถ อุปฺปชฺชนโต. สาเยว หิ ตณฺหา จกฺขุทฺวาเร อุปฺปนฺนา รูปราโค [Pg.102] นาม โหติ, โสตทฺวาราทีสุ อุปฺปนฺนา สทฺทราคาทโย. อิติ ยถา เอกสฺเสว โจรสฺส ปญฺจมคฺเค หนโต เอกสฺมึ มคฺเค คเหตฺวา สีเส ฉินฺเน ปญฺจปิ มคฺคา เขมา โหนฺติ, เอวํ ชิวฺหาทฺวาเร รสตณฺหาย ปริญฺญาตาย ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโต โหตีติ อยํ เอกปริญฺญา นาม.

"පංචකාමගුණික" යනු පංච කාම ගුණයන්ගෙන් උපදින රාගය පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙහි ඒක පරිඤ්ඤා, සබ්බ පරිඤ්ඤා සහ මූල පරිඤ්ඤා යනුවෙන් පරිඥා තුනකි. ඒක පරිඤ්ඤා යනු කුමක්ද? යම් මහණෙක් ජිව්හා ද්වාරයෙහි එක් රස තෘෂ්ණාවක් පිරිසිඳ දනියි ද, එයින් පංචකාම ගුණික රාගය පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වෙයි. ඒ මන්ද? එම තෘෂ්ණාවම එහි උපදින බැවිනි. එම තෘෂ්ණාවම චක්ඛු ද්වාරයෙහි උපන් කල්හි රූප රාගය නම් වෙයි, සෝත ද්වාර ආදියෙහි උපන් කල්හි සද්ද රාග ආදිය වෙයි. මෙසේ මාවත් පහක මංකොල්ලකන එක් සොරුකු එක් මාවතකදී අල්ලා හිස සිඳ දැමූ විට මාවත් පහම ආරක්ෂිත වන්නා සේ, ජිව්හා ද්වාරයෙහි රස තෘෂ්ණාව පිරිසිඳ දත් කල්හි පංචකාම ගුණික රාගය පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙය ඒක පරිඤ්ඤා නම් වේ.

กตมา สพฺพปริญฺญา? ปตฺเต ปกฺขิตฺตปิณฺฑปาตสฺมิญฺหิ เอกสฺมึเยว ปญฺจกามคุณิกราโค ลพฺภติ. กถํ? ปริสุทฺธํ ตาวสฺส วณฺณํ โอโลกยโต รูปราโค โหติ, อุณฺเห สปฺปิมฺหิ ตตฺถ อาสิญฺจนฺเต ปฏปฏาติ สทฺโท อุฏฺฐหติ, ตถารูปํ ขาทนียํ วา ขาทนฺตสฺส มุรุมุรูติ สทฺโท อุปฺปชฺชติ, ตํ อสฺสาทยโต สทฺทราโค. ชีรกาทิวสคนฺธํ อสฺสาเทนฺตสฺส คนฺธราโค, สาทุรสวเสน รสราโค. มุทุโภชนํ ผสฺสวนฺตนฺติ อสฺสาทยโต โผฏฺฐพฺพราโค. อิติ อิมสฺมึ อาหาเร สติสมฺปชญฺเญน ปริคฺคเหตฺวา นิจฺฉนฺทราคปริโภเคน ปริภุตฺเต สพฺโพปิ โส ปริญฺญาโต โหตีติ อยํ สพฺพปริญฺญา นาม.

"සබ්බපරිඤ්ඤා" (සර්ව පරිඥා) යනු කුමක්ද? පාත්‍රයට බෙදන ලද එකම පිණ්ඩපාත ආහාරයෙහි පවා පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කළ රාගය ඇති විය හැකිය. ඒ කෙසේද? පළමුව එම ආහාරයේ පිරිසිදු වර්ණය දෙස බලන මහණෙකුට රූප රාගය ඇති වේ. එහි රත්වූ ගිතෙල් වත්කරන විට 'පට පට' යන ශබ්දය නැඟේ; එවැනි දෑ වළඳන විට 'මුරු මුරු' යන ශබ්දය උපදී. ඒ ශබ්දයට ඇලුම් කරන්නාට ශබ්ද රාගය උපදී. සූදුරු ආදී සුවඳ ද්‍රව්‍යවලින් එන සුවඳ විඳින්නාට ගන්ධ රාගය ද, මිහිරි රසය නිසා රස රාගය ද උපදී. මෘදු වූ ආහාරය 'යහපත් ස්පර්ශ ඇත්තේය' යි විඳින්නාට පොට්ඨබ්බ රාගය (ස්පර්ශය කෙරෙහි රාගය) උපදී. මෙසේ මේ ආහාරය පිළිබඳව සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව වටහාගෙන, ඡන්දරාගයෙන් තොරව වැළඳීමෙන් ඒ සියලු රාගයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙය 'සබ්බපරිඤ්ඤා' නම් වේ.

กตมา มูลปริญฺญา? ปญฺจกามคุณิกราคสฺส หิ กพฬีการาหาโร มูลํ. กสฺมา? ตสฺมึ สติ ตสฺสุปฺปตฺติโต. พฺราหฺมณติสฺสภเย กิร ทฺวาทส วสฺสานิ ชายมฺปติกานํ อุปนิชฺฌานจิตฺตํ นาม นาโหสิ. กสฺมา? อาหารมนฺทตาย. ภเย ปน วูปสนฺเต โยชนสติโก ตมฺพปณฺณิทีโป ทารกานํ ชาตมงฺคเลหิ เอกมงฺคโล อโหสิ. อิติ มูลภูเต อาหาเร ปริญฺญาเต ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโตว โหตีติ อยํ มูลปริญฺญา นาม.

"මූලපරිඤ්ඤා" (මූල පරිඥා) යනු කුමක්ද? පංචකාමගුණික රාගයට කබලිංකාර ආහාරය (බත් ආදී ආහාර) මූලය වේ. ඒ මන්ද? එම ආහාරය ඇති කල්හි ඒ රාගය උපදින බැවිනි. කියනු ලබන පරිදි, බ්‍රාහ්මණතිස්ස බිය (බැමිණිටියා සාය) පැවති කාලයෙහි වසර දොළසක් මුළුල්ලේ අඹුසැමියන් අතර පවා රාග සිතක් ඇති නොවීය. ඒ මන්ද? ආහාරයේ හිඟකම නිසාය. බිය සංසිඳුණු පසු යොදුන් සියයක් පමණ වූ ලංකා දීපය දරුවන්ගේ උපත් මංගල්‍යයන්ගෙන් එකම මංගල්‍යයක් බඳු විය. මෙසේ මූලභූත වූ ආහාරය පිරිසිඳ දත් කල්හි පංචකාමගුණික රාගය ද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වෙයි. මෙය 'මූලපරිඤ්ඤා' නම් වේ.

นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ เตน ราเคน สทฺธึ ปหาเนกฏฺฐตาย ปหีนตฺตา นตฺถิ. เอวมยํ เทสนา ยาว อนาคามิมคฺคา กถิตา. ‘‘เอตฺตเกน ปน มา โวสานํ อาปชฺชึสู’’ติ เอเตสํเยว รูปาทีนํ วเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ยาว อรหตฺตา กเถตุํ วฏฺฏตีติ. ปฐมาหาโร (นิฏฺฐิโต).

"නත්ථි තං සංයෝජනන්ති" යනු - ඒ රාගය සමඟ ප්‍රහාණය කළ යුතු එකම තත්ත්වයක් ඇති බැවින් (එය) ප්‍රහීණ වූ නිසා එම සංයෝජනය තවදුරටත් නැත යන්නයි. මෙසේ මේ දේශනාව අනාගාමී මාර්ගය දක්වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. "මෙපමණකින්ම නිමාවට පත් නොවෙත්වා" යන අදහසින්, එම රූප ආදියෙහි වශයෙන් පංචස්කන්ධය කෙරෙහි විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වය දක්වාම මේ පළමු ආහාරය (කබලිංකාර ආහාරය) ගැන දේශනා කිරීම වටී. පළමුවන ආහාර කථාව නිම විය.

ทุติเย [Pg.103] นิจฺจมฺมาติ ขุรโต ปฏฺฐาย ยาว สิงฺคมูลา สกลสรีรโต อุทฺทาลิตจมฺมา กึสุกราสิวณฺณา. กสฺมา ปน อญฺญํ หตฺถิอสฺสโคณาทิอุปมํ อคเหตฺวา นิจฺจมฺมคาวูปมา คหิตาติ? ติติกฺขิตุํ อสมตฺถภาวทีปนตฺถํ. มาตุคาโม หิ อุปฺปนฺนํ ทุกฺขเวทนํ ติติกฺขิตุํ อธิวาเสตุํ น สกฺโกติ, เอวเมว ผสฺสาหาโร อพโล ทุพฺพโลติ ทสฺสนตฺถํ สทิสเมว อุปมํ อาหริ. กุฏฺฏนฺติ สิลากุฏฺฏาทีนํ อญฺญตรํ. กุฏฺฏนิสฺสิตา ปาณา นาม อุณฺณนาภิสรพูมูสิกาทโย. รุกฺขนิสฺสิตาติ อุจฺจาลิงฺคปาณกาทโย. อุทกนิสฺสิตาติ มจฺฉสุํสุมาราทโย. อากาสนิสฺสิตาติ ฑํสมกสกากกุลลาทโย. ขาเทยฺยุนฺติ ลุญฺจิตฺวา ขาเทยฺยุํ. สา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ตํ ตํฐานสนฺนิสฺสยมูลิกํ ปาณขาทนภยํ สมฺปสฺสมานา เนว อตฺตโน สกฺการสมฺมานํ, น ปิฏฺฐิปริกมฺมสรีรสมฺพาหนอุณฺโหทกานิ อิจฺฉติ, เอวเมว ภิกฺขุ ผสฺสาหารมูลกํ กิเลสปาณกขาทนภยํ สมฺปสฺสมาโน เตภูมกผสฺเสน อนตฺถิโก โหติ.

දෙවැන්නෙහි "නිච්චම්මා" යනු - කුරයේ පටන් අං මුල දක්වා මුළු සිරුරෙහිම හම ගැලවූ, කෑල මල් රෑනක පැහැය ඇති (ගවදෙනයි). වෙනත් ඇත්, අස්, ගව ආදී උපමාවක් නොගෙන හම රහිත ගවදෙනකගේ උපමාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගත්තේ මන්ද? ඉවසීමට නොහැකි බව පෙන්වීම සඳහාය. මවක මෙන් උපන් දුක් වේදනාව ඉවසීමට හෝ විඳදරාගැනීමට නොහැකි බවත්, එමෙන්ම ඵස්සාහාරය බෙලහීන හා දුර්වල බවත් පෙන්වනු පිණිස මේ හා සමාන උපමාවක් ගෙන දක්වන ලදී. "කුට්ටං" යනු පවුරකි. පවුර ඇසුරු කළ ප්‍රාණීන් නම් මකුළුවන්, හූනන්, මීයන් ආදීහුය. "රුක්ඛනිස්සිතා" යනු දළඹුවන් ආදී පණුවන්ය. "උදකනිස්සිතා" යනු මසුන්, කිඹුලන් ආදීහුය. "ආකාසනිස්සිතා" යනු මැස්සන්, මදුරුවන්, කපුටන්, උකුස්සන් ආදීහුය. ඔවුහු එම ගවදෙනව ඇද කොටා කන්නාහුය. එම ගවදෙන ඒ ඒ ස්ථානය ඇසුරු කරගෙන සිටින ප්‍රාණීන්ගෙන් තමන් කෑමට ලක්වේය යන බිය දකිමින් තමන්ට ලැබෙන සත්කාර සම්මානයන් හෝ පිට පිරිමැදීම හෝ උණුදිය ස්නානය හෝ රුචි නොකරයි. එමෙන්ම භික්ෂුව ඵස්සාහාරය මුල් කොටගත් ක්ලේශ නමැති පණුවන්ගෙන් කෑමට ලක්වීමේ බිය දකිමින් තෛභූමික ඵස්සයෙහි නිස්සාර බව දකියි.

ผสฺเส, ภิกฺขเว, อาหาเร ปริญฺญาเตติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. อิธาปิ ติสฺโส ปริญฺญา. ตตฺถ ‘‘ผสฺโส สงฺขารกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตสํ วตฺถารมฺมณานิ รูปกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ สปฺปจฺจยสฺส นามรูปสฺส ยาถาวโต ทสฺสนํ ญาตปริญฺญา. ตตฺเถว ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน อนิจฺจาทิโต ตุลนํ ตีรณปริญฺญา. ตสฺมึเยว ปน นามรูเป ฉนฺทราคนิกฺกฑฺฒโน อรหตฺตมคฺโค ปหานปริญฺญา. ติสฺโส เวทนาติ เอวํ ผสฺสาหาเร ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต ติสฺโส เวทนา ปริญฺญาตาว โหนฺติ ตมฺมูลกตฺตา ตํสมฺปยุตฺตตฺตา จ. อิติ ผสฺสาหารวเสน เทสนา ยาว อรหตฺตา กถิตา. ทุติยาหาโร.

"ඵස්සේ භික්ඛවේ ආහාරේ පරිඤ්ඤාතේ" යනු - පරිඥා තුනකින් පිරිසිඳ දත් කල්හිය. මෙහිද පරිඥා තුනකි. එහි "ඵස්සය සංස්කාර ස්කන්ධයයි, එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව වේදනා ස්කන්ධයයි, සංඥාව සංඥා ස්කන්ධයයි, සිත විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයයි, ඔවුන්ගේ වස්තු හා අරමුණු රූප ස්කන්ධයයි" මෙසේ ප්‍රත්‍යයන් සහිත නාමරූපයන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැකීම 'ඤාතපරිඤ්ඤා' නම් වේ. එහිම ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට අනුපස්සනා හතක වශයෙන් අනිත්‍ය ආදියෙන් පිරික්සීම 'තීරණපරිඤ්ඤා' නම් වේ. එම නාමරූපයන්හිම ඡන්දරාගය බැහැර කරන්නා වූ අර්හත් මාර්ගය 'පහානපරිඤ්ඤා' නම් වේ. "තිස්සෝ වේදනා" යනු මෙසේ ඵස්සාහාරය පරිඥා තුනකින් පිරිසිඳ දත් කල්හි, එය මුල් කරගත් බැවින් හා එය හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් වේදනා තුන ද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වෙයි. මෙසේ ඵස්සාහාරය වශයෙන් අර්හත්වය දක්වා දේශනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. දෙවන ආහාරය නිම විය.

ตติเย องฺคารกาสูติ องฺคารานํ กาสุ. กาสูติ ราสิปิ วุจฺจติ อาวาโฏปิ.

තුන්වැන්නෙහි "අංගාරකාසූ" යනු - ගිනි අඟුරු වළයි. "කාසු" යන වචනය ගොඩකට මෙන්ම වළකට ද භාවිතා වේ.

‘‘องฺคารกาสุํ [Pg.104] อปเร ผุณนฺติ,นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา,ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๖๒);

–

"අංගාරකාසුං අපරේ ඵුණන්ති, නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා; භයංහි මං වින්දති සූත දිස්වා, පුච්ඡාමි තං මාතලි දේවසාරථී" (අනෙක් මිනිස්සු ගිනි අඟුරු වළවල්වල වැටෙති, දවන ලද සිරුරු ඇතිව හඬමින් සිටින ඔවුන් දැක මට මහත් බියක් ඇති වෙයි, දිව්‍ය සාරථී වූ මාතලිය, මම ඒ ගැන ඔබෙන් විමසමි).

เอตฺถ ราสิ ‘‘กาสู’’ติ วุตฺโต.

මෙහිදී "කාසු" යන්නෙන් 'ගොඩ' (රාශිය) අදහස් වේ.

‘‘กินฺนุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขนสิ สารถี’’ติ? (ชา. ๒.๒๒.๓). –

"කින්නු සන්තරමානෝව, කාසුං ඛනසි සාරථී" (සාරථිය, ඔබ කුමක් නිසා මෙතරම් කලබලයෙන් වළක් හාරන්නේද?)

เอตฺถ อาวาโฏ. อิธาปิ อยเมว อธิปฺเปโต. สาธิกโปริสาติ อติเรกโปริสา ปญฺจรตนปฺปมาณา. วีตจฺจิกานํ วีตธูมานนฺติ เอเตนสฺส มหาปริฬาหตํ ทสฺเสติ. ชาลาย วา หิ ธูเม วา สติ วาโต สมุฏฺฐาติ, ปริฬาโห มหา น โหติ, ตทภาเว วาตาภาวโต ปริฬาโห มหา โหติ. อารกาวสฺสาติ ทูเรเยว ภเวยฺย.

මෙහිදී "කාසු" යන්නෙන් 'වළ' (ආවාටය) අදහස් වේ. මෙහිද අදහස් කෙරෙන්නේ එයමය. "සාධිකපෝරිසා" යනු සාමාන්‍ය මිනිසෙකුගේ උසට වඩා වැඩි, රියන් පහක පමණ ප්‍රමාණයකි. "වීතච්චිකානං වීතධූමානං" යන්නෙන් එහි ඇති මහත් දැවිල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දෙති. ගිනිදැල් හෝ දුම පවතින විට සුළඟ හමන බැවින් දැවිල්ල එතරම් දැනෙන්නේ නැත. ඒවා නොමැති විට සුළඟක් ද නොමැති බැවින් දැවිල්ල අධික වේ. "ආරකාවස්සා" යනු එය බොහෝ දුරින්ම විය යුතුය යන්නයි.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – องฺคารกาสุ วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ ทฏฺฐพฺพํ. ชีวิตุกาโม ปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน. ทฺเว พลวนฺโต ปุริสา วิย กุสลากุสลกมฺมํ. เตสํ ตํ ปุริสํ นานาพาหาสุ คเหตฺวา องฺคารกาสุํ อุปกฑฺฒนกาโล วิย ปุถุชฺชนสฺส กมฺมายูหนกาโล. กมฺมญฺหิ อายูหิยมานเมว ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ นาม. องฺคารกาสุนิทานํ ทุกฺขํ วิย กมฺมนิทานํ วฏฺฏทุกฺขํ เวทิตพฺพํ.

"ඒවමේව ඛෝ" යන්නෙහි මේ උපමා සංසන්දනය මෙසේ දත යුතුය - අඟුරු වළක් මෙන් තෛභූමික වෘත්තය (සංසාරය) දැක්ක යුතුය. ජීවත් වීමට කැමති මිනිසා මෙන් සංසාරය ඇසුරු කළ බාල පෘථග්ජනයා දත යුතුය. බලවත් මිනිසුන් දෙදෙනෙකු මෙන් කුසලාකුසල කර්මයන් දත යුතුය. එම මිනිසාගේ අත් දෙකෙන් අල්ලාගෙන අඟුරු වළට ඇදගෙන යන කාලය මෙන් පෘථග්ජනයාගේ කර්ම රැස් කරන කාලය දත යුතුය. කර්මය රැස් කරන විටම එය ප්‍රතිසන්ධියට ඇද ගනියි. අඟුරු වළ නිසා ඇතිවන දුක මෙන් කර්මය නිසා ඇතිවන වෘත්ත දුක්ඛය (සංසාර දුක) දත යුතුය.

ปริญฺญาเตติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. ปริญฺญาโยชนา ปเนตฺถ ผสฺเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ติสฺโส ตณฺหาติ กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหาติ อิมา ปริญฺญาตา โหนฺติ. กสฺมา? ตณฺหามูลกตฺตา มโนสญฺเจตนาย. น หิ เหตุมฺหิ อปฺปหีเน ผลํ ปหียติ. อิติ มโนสญฺเจตนาหารวเสนปิ ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตา. ตติยาหาโร.

"පරිඤ්ඤාතේ" යනු පරිඥා තුනකින් පිරිසිඳ දත් කල්හිය. මෙහි පරිඥා සම්බන්ධය ඵස්සාහාරයෙහි දැක්වූ පරිදිම දත යුතුය. "තිස්සෝ තණ්හා" යනු කාම තණ්හා, භව තණ්හා, විභව තණ්හා යන මේවා පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. ඒ මන්ද? මනෝසංචේතනාව තණ්හාව මූල කරගෙන පවතින බැවිනි. සත්‍ය වශයෙන්ම හේතුව ප්‍රහීණ නොකළ විට ඵලය ප්‍රහීණ නොවේ. මෙසේ මනෝසංචේතනාහාරය වශයෙන්ද අර්හත්වය දක්වා දේශනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. තුන්වන ආහාරය නිම විය.

จตุตฺเถ อาคุจารินฺติ ปาปจารึ โทสการกํ. กถํ โส ปุริโสติ โส ปุริโส กถํภูโต, กึ ยาเปติ, น ยาเปตีติ ปุจฺฉติ? ตเถว เทว ชีวตีติ ยถา ปุพฺเพ, อิทานิปิ ตเถว ชีวติ.

හතරවැන්නෙහි "ආගුචාරිං" යනු පාපයන්හි හැසිරෙන, වැරදි කරන්නා වූ අපරාධකරුවාය. "කථං සෝ පුරිසෝ" යන්නෙන් ඒ මිනිසා කෙබඳුද, ඔහු කෙසේ යැපෙන්නේද, ඔහු නොයැපෙන්නේදැයි විමසයි. "තථේව දේව ජීවති" යනු මහරජතුමනි, පෙර මෙන්ම දැනුදු ඔහු එලෙසම ජීවත් වන බවයි.

เอวเมว [Pg.105] โขติ อิธาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ราชา วิย หิ กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, อาคุจารี ปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน, ตีณิ สตฺติสตานิ วิย ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ, อาคุจารึ ปุริสํ ‘‘ตีหิ สตฺติสเตหิ หนถา’’ติ รญฺญา อาณตฺตกาโล วิย กมฺมรญฺญา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตปุถุชฺชนํ คเหตฺวา ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนกาโล. ตตฺถ กิญฺจาปิ ตีณิ สตฺติสตานิ วิย ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ, สตฺตีสุ ปน ทุกฺขํ นตฺถิ, สตฺตีหิ ปหฏวณมูลกํ ทุกฺขํ, เอวเมว ปฏิสนฺธิยมฺปิ ทุกฺขํ นตฺถิ, ทินฺนาย ปน ปฏิสนฺธิยา ปวตฺเต วิปากทุกฺขํ สตฺติปหฏวณมูลกํ ทุกฺขํ วิย โหติ.

එලෙසම මේ දේශනාවෙහි ද මෙම උපමා සැසඳීම දත යුතුය – එනම් රජෙකු මෙන් කර්මය දත යුතුය, වැරදිකාර පුරුෂයෙකු මෙන් වෘත්තයට (සංසාරයට) ඇලුම් කරන බාල පෘථග්ජනයා දත යුතුය, හෙළි තුන්සියයක් මෙන් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය දත යුතුය. වැරදිකාර පුරුෂයාව 'හෙළි තුන්සියයකින් පහර දෙව්' යැයි රජු අණ කළ අවස්ථාව මෙන්, කර්මය නැමැති රජු විසින් වෘත්තයට ඇලුම් කරන පෘථග්ජනයා ගෙන ප්‍රතිසන්ධියෙහි බහාලන අවස්ථාව දත යුතුය. එහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හෙළි තුන්සියයක් බඳු වුවත්, හෙළි තුළ දුකක් නැත. හෙළිවලින් පහර දීම නිසා ඇති වන තුවාලය මුල් කරගෙන දුක උපදී. එලෙසම ප්‍රතිසන්ධියෙහි ද දුකක් නැත, නමුත් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබුණු කල්හි පවත්නා කාලයෙහි හටගන්නා විපාක දුක, හෙළි පහරින් උපදින තුවාලය නිසා ඇති වන දුක හා සමාන වේ.

ปริญฺญาเตติ ตีเหว ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. อิธาปิ ปริญฺญาโยชนา ผสฺสาหาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. นามรูปนฺติ วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ. วิญฺญาณสฺมิญฺหิ ปริญฺญาเต ตํ ปริญฺญาตเมว โหติ ตมฺมูลกตฺตา สหุปฺปนฺนตฺตา จ. อิติ วิญฺญาณาหารวเสนปิ ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตาติ. จตุตฺถาหาโร. ตติยํ.

‘පරිඤ්ඤාතේති’ යනු පරිඥා තුනෙන්ම පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ යන අර්ථයයි. මෙහි ද පරිඥා යෙදීම ඵස්සාහාරයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය. ‘නාමරූපන්ති’ යනු විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා නාමරූපයි. විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දන්නා කල්හි, එය (නාමරූපය) ද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි. මක්නිසාද යත් එය විඤ්ඤාණය මුල් කරගෙන හටගන්නා බැවින් හා විඤ්ඤාණය හා එකට උපදින බැවිනි. මෙසේ විඤ්ඤාණාහාරය වශයෙන් ද අරහත් ඵලය දක්වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනාව වදාරන ලද්දී වෙයි. සිව්වන ආහාරයයි. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. อตฺถิราคสุตฺตวณฺณนา

4. අත්ථිරාග සූත්‍ර වර්ණනාව

๖๔. จตุตฺเถ ราโคติอาทีนิ โลภสฺเสว นามานิ. โส หิ รญฺชนวเสน ราโค, นนฺทนวเสน นนฺที, ตณฺหายนวเสน ตณฺหาติ วุจฺจติ. ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหนฺติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย ปติฏฺฐิตญฺเจว วิรูฬฺหญฺจ. ยตฺถาติ เตภูมกวฏฺเฏ ภุมฺมํ, สพฺพตฺถ วา ปุริมปุริมปเท เอตํ ภุมฺมํ. อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธีติ อิทํ อิมสฺมึ วิปากวฏฺเฏ ฐิตสฺส อายติวฏฺฏเหตุเก สงฺขาเร สนฺธาย วุตฺตํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ ยสฺมึ ฐาเน อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ อตฺถิ.

64. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘රාගෝ’ යනාදී පද ලෝභයටම නම් වේ. එය ඇලෙන සුළු බැවින් ‘රාගය’ යැයි ද, සතුටු වන බැවින් ‘නන්දි’ යැයි ද, ආශා කරන බැවින් ‘තණ්හා’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හන්ති’ යනු කර්මය මෙහෙයවා ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමට සමර්ථ බැවින් විඤ්ඤාණය පිහිටියේ හා වැඩුණේ වෙයි. ‘යත්ථාති’ යනු තෛභූමක වෘත්තය (කාම, රූප, අරූප භව) විෂයෙහි සත්තමී විභක්තියයි. නැතහොත් සෑම තැනකම පෙර පදයන්හි එම සත්තමී විභක්තිය යෙදේ. ‘අත්ථි තත්ථ සංඛාරානං වුද්ධීති’ යනු මෙම විපාක වෘත්තයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ මතු වෘත්තයට හේතු වන සංස්කාරයන් අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති’ යනු යම් කරුණක් ඇති කල්හි මතු පුනර්භවයක් හටගැනීම පවතී ද යන්නයි.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – รชกจิตฺตการา วิย หิ สหกมฺมสมฺภารํ กมฺมํ, ผลกภิตฺติทุสฺสปฏา วิย เตภูมกวฏฺฏํ. ยถา รชกจิตฺตการา ปริสุทฺเธสุ ผลกาทีสุ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ, เอวเมว สสมฺภารกกมฺมํ ภเวสุ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺถ ยถา อกุสเลน จิตฺตกาเรน สมุฏฺฐาปิตํ รูปํ วิรูปํ โหติ ทุสฺสณฺฐิตํ อมนาปํ, เอวเมว เอกจฺโจ [Pg.106] กมฺมํ กโรนฺโต ญาณวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน กโรติ, ตํ กมฺมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตํ จกฺขาทีนํ สมฺปตฺตึ อทตฺวา ทุพฺพณฺณํ ทุสฺสณฺฐิตํ มาตาปิตูนมฺปิ อมนาปํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ยถา ปน กุสเลน จิตฺตกาเรน สมุฏฺฐาปิตํ รูปํ สุรูปํ โหติ สุสณฺฐิตํ มนาปํ, เอวเมว เอกจฺโจ กมฺมํ กโรนฺโต ญาณสมฺปยุตฺเตน จิตฺเตน กโรติ, ตํ กมฺมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตํ จกฺขาทีนํ สมฺปตฺตึ ทตฺวา สุวณฺณํ สุสณฺฐิตํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ วิย รูปํ สมุฏฺฐาเปติ.

‘ඒවමේව ඛෝති’ යන්නෙහි මෙම උපමා සැසඳීම දත යුතුය – සිත්තරෙකු හෝ රජකයෙකු මෙන් කර්ම සම්භාරයන් සහිත කර්මය දත යුතුය. පුවරු, බිත්ති හෝ වස්ත්‍ර මෙන් තෛභූමක වෘත්තය දත යුතුය. සිත්තරෙකු පිරිසිදු පුවරු ආදියෙහි රූපයක් මතු කරන්නාක් මෙන්, සම්භාරයන් සහිත කර්මය භවයන්හි රූපය හටගන්වයි. එහි අදක්ෂ සිත්තරෙකු විසින් මතු කරන ලද රූපය අවලස්සන, දුෂ්ඨ හා අමනාප වන්නාක් මෙන්, යම් පුද්ගලයෙක් ඥානවිප්‍රයුක්ත සිතින් කර්ම රැස් කරයි ද, එම කර්මය රූපය උපදවන කල්හි ඇස් ආදියෙහි සම්පත්තිය ලබා නොදී දුර්වර්ණ, විරූපී හා මවුපියන්ට පවා අමනාප වූ රූපයක් උපදවයි. යම් සේ දක්ෂ සිත්තරෙකු විසින් මතු කරන ලද රූපය ලස්සන, මනා හැඩැති හා මනාප වන්නාක් මෙන්, යම් පුද්ගලයෙක් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් කර්ම රැස් කරයි ද, එම කර්මය රූපය උපදවන කල්හි ඇස් ආදියෙහි සම්පත්තිය ලබා දී, ස්වර්ණමය වූ, මනා හැඩැති හා ආභරණයෙන් සැරසූවක් මෙන් මනහර රූපයක් උපදවයි.

เอตฺถ จ อาหารํ วิญฺญาเณน สทฺธึ สงฺขิปิตฺวา อาหารนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, วิปากวิธึ นามรูเปน สงฺขิปิตฺวา นามรูปสงฺขารานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, สงฺขารานญฺจ อายติภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธีติ เวทิตพฺโพ.

මෙහිදී ආහාරය විඤ්ඤාණය හා එක්කොට ගත් කල, ආහාර හා නාමරූප අතර එක් සන්ධියක් (සම්බන්ධයක්) ද, විපාක ක්‍රමය නාමරූප හා එක්කොට ගත් කල, නාමරූප හා සංස්කාර අතර එක් සන්ධියක් ද, සංස්කාර හා මතු භවය අතර එක් සන්ධියක් ද පවතින බව දත යුතුය.

กูฏาคารนฺติ เอกกณฺณิกํ คาหาเปตฺวา กตํ อคารํ. กูฏาคารสาลาติ ทฺเว กณฺณิเก คเหตฺวา กตสาลา. เอวเมว โขติ เอตฺถ ขีณาสวสฺส กมฺมํ สูริยรสฺมิสมํ เวทิตพฺพํ. สูริยรสฺมิ ปน อตฺถิ, สา เกวลํ ปติฏฺฐาย อภาเวน อปฺปติฏฺฐา นาม ชาตา, ขีณาสวสฺส กมฺมํ นตฺถิตาย เอว อปฺปติฏฺฐํ. ตสฺส หิ กายาทโย อตฺถิ, เตหิ ปน กตกมฺมํ กุสลากุสลํ นาม น โหติ, กิริยมตฺเต ฐตฺวา อวิปากํ โหติ. เอวมสฺส กมฺมํ นตฺถิตาย เอว อปฺปติฏฺฐํ นาม ชาตนฺติ. จตุตฺถํ.

‘කූටාගාරන්ති’ යනු එක් මුදුන් කණුවක් යොදා කළ ගෘහයකි. ‘කූටාගාරසාලා’ යනු මුදුන් කණු දෙකක් යොදා කළ ශාලාවකි. ‘ඒවමේව ඛෝති’ යන්නෙහි රහතන් වහන්සේගේ කර්මය සූර්ය රශ්මියට සමාන බව දත යුතුය. සූර්ය රශ්මිය පවතී, නමුත් එය පිහිටීමට තැනක් නැති බැවින් අප්‍රතිෂ්ඨිත යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේගේ කර්මය ද (විපාක දීමට) නැති බැවින් අප්‍රතිෂ්ඨිතය. උන්වහන්සේට කය ආදිය පවතී, නමුත් ඒවායින් කරන කර්මය කුසල් හෝ අකුසල් ලෙස නම් නොකෙරේ. ක්‍රියා මාත්‍රයක්ව පවතින බැවින් විපාක රහිත වේ. මෙසේ උන්වහන්සේගේ කර්මය (විපාක දීමට) නොමැති බැවින් අප්‍රතිෂ්ඨිත වූයේ යැයි දත යුතුය. සිව්වන සූත්‍රයයි.

๕. นครสุตฺตวณฺณนา

5. නගර සූත්‍ර වර්ණනාව

๖๕. ปญฺจเม นามรูเป โข สติ วิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ‘‘สงฺขาเรสุ สติ วิญฺญาณ’’นฺติ จ ‘‘อวิชฺชาย สติ สงฺขารา’’ติ จ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, ตทุภยมฺปิ น วุตฺตํ. กสฺมา? อวิชฺชาสงฺขารา หิ ตติโย ภโว, เตหิ สทฺธึ อยํ วิปสฺสนา น ฆฏียติ. มหาปุริโส หิ ปจฺจุปฺปนฺนปญฺจโวการวเสน อภินิวิฏฺโฐติ.

65. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘නාමරූපේ ඛෝ සති විඤ්ඤාණන්ති’ යන තැන ‘සංස්කාර ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය වේ’ කියා ද, ‘අවිද්‍යාව ඇති කල්හි සංස්කාර වේ’ කියා ද පැවසිය යුතුව තිබුණත්, එසේ වදාරා නැත. ඒ මන්ද? අවිද්‍යාව හා සංස්කාර තෙවන භවය (අතීතය) වන බැවිනි. එම අතීතය හා මෙම විදර්ශනාව නොගැලපේ. මහා පුරුෂයාණන් (බෝධිසත්ත්වයන්) වහන්සේ වර්තමාන පංචවෝකාර භවය කෙරෙහිම අවධානය යොමු කළ බැවිනි.

นนุ จ อวิชฺชาสงฺขาเรสุ อทิฏฺเฐสุ น สกฺกา พุทฺเธน ภวิตุนฺติ. สจฺจํ น สกฺกา, อิมินา ปน เต ภวอุปาทานตณฺหาวเสน ทิฏฺฐาว. ตสฺมา ยถา นาม โคธํ อนุพนฺธนฺโต ปุริโส ตํ กูปํ ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา โอตริตฺวา ปวิฏฺฐฏฺฐานํ ขณิตฺวา โคธํ คเหตฺวา ปกฺกเมยฺย, น ปรภาคํ ขเนยฺย[Pg.107], กสฺมา? กสฺสจิ นตฺถิตาย. เอวํ มหาปุริโสปิ โคธํ อนุพนฺธนฺโต ปุริโส วิย โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน ชรามรณโต ปฏฺฐาย ‘‘อิมสฺส อยํ ปจฺจโย, อิมสฺส อยํ ปจฺจโย’’ติ ปริเยสนฺโต ยาว นามรูปธมฺมานํ ปจฺจยํ ทิสฺวา ตสฺสปิ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต วิญฺญาณเมว อทฺทส. ตโต ‘‘เอตฺตโก ปญฺจโวการภววเสน สมฺมสนจาโร’’ติ วิปสฺสนํ ปฏินิวตฺเตสิ, ปรโต ตุจฺฉกูปสฺส อภินฺนฏฺฐานํ วิย อวิชฺชาสงฺขารทฺวยํ อตฺถิ, ตเทตํ เหฏฺฐา วิปสฺสนาย คหิตตฺตา ปาฏิเยกฺกํ สมฺมสนูปคํ น โหตีติ น อคฺคเหสิ.

‘අවිද්‍යාව හා සංස්කාර නොදැක බුදු විය නොහැකි නොවේ ද?’ යන ප්‍රශ්නය සත්‍යයකි, එසේ බුදු විය නොහැක. නමුත් මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ විසින් භව, උපාදාන හා තණ්හා යන මේවා දකින අතරතුර ඒවා (අවිද්‍යා-සංස්කාර) ද දක්නා ලදහ. යම් සේ ගොයෙකු (තලගොයෙකු) පසුපස හඹා යන මිනිසෙක්, ඌ වළකට රිංගනු දැක, වළ හාරා ඌව අල්ලාගෙන යන්නේ ද, ඉන් එහාට නොහාරන්නේ ද, ඒ මන්ද? එහි අන් කිසිවක් නැති බැවිනි. එසේම මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ ද බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ ජරා මරණයේ සිට ‘මීට මේ හේතුවයි’ යනුවෙන් සොයමින් නාමරූප දක්වා පැමිණ, එහි ද හේතුව සොයන කල විඤ්ඤාණයම දුටු සේක. ඉන්පසු ‘පංචවෝකාර භවය සම්බන්ධ විදර්ශනා පරාසය මෙපමණයි’ කියා විදර්ශනාව ආපසු හැරවූ සේක. මක්නිසාද යත් හිස් වළක නොහාරන ලද කොටසක් මෙන් අවිද්‍යා සංස්කාර දෙක පවතින බැවිනි. ඒවා පහළ විදර්ශනාවේදීම ග්‍රහණය කර ඇති බැවින්, වෙන් වශයෙන් විදර්ශනාවට නොගත් සේක.

ปจฺจุทาวตฺตตีติ ปฏินิวตฺตติ. กตมํ ปเนตฺถ วิญฺญาณํ ปจฺจุทาวตฺตตีติ? ปฏิสนฺธิวิญฺญาณมฺปิ วิปสฺสนาวิญฺญาณมฺปิ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปจฺจยโต ปฏินิวตฺตติ, วิปสฺสนาวิญฺญาณํ อารมฺมณโต. อุภยมฺปิ นามรูปํ นาติกฺกมติ, นามรูปโต ปรํ น คจฺฉติ. เอตฺตาวตา ชาเยถ วาติอาทีสุ วิญฺญาเณ นามรูปสฺส ปจฺจเย โหนฺเต, นามรูเป วิญฺญาณสฺส ปจฺจเย โหนฺเต, ทฺวีสุปิ อญฺญมญฺญปจฺจเยสุ โหนฺเตสุ เอตฺตเกน ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วา. อิโต หิ ปรํ กิมญฺญํ ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วา, นนุ เอตเทว ชายติ จ อุปปชฺชติ จาติ?

‘පච්චුදාවත්තති’ යනු ආපසු හැරෙයි යන්නයි. මෙහි කිනම් විඤ්ඤාණයක් ආපසු හැරෙන්නේද? ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය සහ විපස්සනා විඤ්ඤාණය යන දෙකමයි. එහිදී ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය වශයෙන්ද, විපස්සනා විඤ්ඤාණය අරමුණ වශයෙන්ද ආපසු හැරෙයි. මේ දෙවදෑරුම් විඤ්ඤාණයම නාමරූපය ඉක්මවා නොයයි, නාමරූපයෙන් ඔබ්බට ගමන් නොකරයි. ‘එත්තාවතා ජායේථ වා’ යනාදී තන්හි, විඤ්ඤාණය නාමරූපයට ප්‍රත්‍යය වන කල්හිද, නාමරූපය විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වන කල්හිද, මෙලෙස දෙවැදෑරුම් ලෙසම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වන කල්හි මේ පමණකින්ම උපත හෝ හටගැනීම සිදු වෙයි. මින් ඔබ්බට වෙනත් කිනම් දෙයක් උපදින්නේද? ඇත්ත වශයෙන්ම උපදින්නේත් හටගන්නේත් මේ නාමරූප-විඤ්ඤාණ ධර්මයන්ම නොවේද?

เอวํ สทฺธึ อปราปรจุติปฏิสนฺธีหิ ปญฺจ ปทานิ ทสฺเสตฺวา ปุน ตํ เอตฺตาวตาติ วุตฺตมตฺถํ นิยฺยาเตนฺโต ยทิทํ นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ วตฺวา ตโต ปรํ อนุโลมปจฺจยาการวเสน วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปมูลกํ อายติชรามรณํ ทสฺเสตุํ นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติอาทิมาห.

මෙසේ පිළිවෙළින් සිදුවන චුති-ප්‍රතිසන්ධීන් හා සමඟ ‘ජායේථ වා’ යනාදී පද පහ දක්වා, නැවත ‘එත්තාවතා’ යන්නෙන් කියැවුණු ඒ අර්ථයම තහවුරු කරමින්, ‘යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං’ (එනම් නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණයද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූපයද වෙයි) යනුවෙන් වදාරා, ඉන්පසු අනුලෝම ප්‍රත්‍යාකාර වශයෙන් විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය කොට ඇති, නාමරූපය මුල් කරගත් මතු කාලයෙහි සිදුවන ජරා-මරණ දැක්වීම පිණිස ‘නාමරූපපච්චයා සළායතනං’ යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

อญฺชสนฺติ มคฺคสฺเสว เววจนํ. อุทฺธาปวนฺตนฺติ อาปโต อุคฺคตตฺตา อุทฺธาปนฺติ ลทฺธโวหาเรน ปาการวตฺถุนา สมนฺนาคตํ. รมณียนฺติ สมนฺตา จตุนฺนํ ทฺวารานํ อพฺภนฺตเร จ นานาภณฺฑานํ สมฺปตฺติยา รมณียํ. มาเปหีติ มหาชนํ เปเสตฺวา วาสํ กาเรหิ. มาเปยฺยาติ วาสํ กาเรยฺย. กาเรนฺโต จ ปฐมํ อฏฺฐารส มนุสฺสโกฏิโย เปเสตฺวา ‘‘สมฺปุณฺณ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ ปญฺจกุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ ปญฺจปญฺญาสกุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ ตึส [Pg.108] กุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรํ กุลสหสฺสํ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ เอกาทสนหุตานิ กุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ จตุราสีติกุลสหสฺสานิ เปเสยฺย. ปุน ‘‘สมฺปุณฺณ’’นฺติ ปุจฺฉิเต, ‘‘มหาราช, กึ วเทสิ? มหนฺตํ นครํ อสมฺพาธํ, อิมินา นเยน กุลานิ เปเสตฺวา น สกฺกา ปูเรตุํ, เภรึ ปน จราเปตฺวา ‘อมฺหากํ นครํ อิมาย จ อิมาย จ สมฺปตฺติยา สมฺปนฺนํ, เย ตตฺถ วสิตุกามา, ยถาสุขํ คจฺฉนฺตุ, อิมญฺจิมญฺจ ปริหารํ ลภิสฺสนฺตี’ติ นครสฺส เจว วณฺณํ โลกสฺส จ ปริหารลาภํ โฆสาเปถา’’ติ วเทยฺย. โส เอวํ กเรยฺย. ตโต มนุสฺสา นครคุณญฺเจว ปริหารลาภญฺจ สุตฺวา สพฺพทิสาหิ สโมสริตฺวา นครํ ปูเรยฺยุํ. ตํ อปเรน สมเยน อิทฺธญฺเจว อสฺส ผีตญฺจ. ตํ สนฺธาย ตทสฺส นครํ อปเรน สมเยน อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจาติอาทิ วุตฺตํ.

‘අඤ්ජසං’ යනු මාර්ගයටම පර්යාය වචනයකි. ‘උද්ධ්පාපවන්තං’ යනු අගලෙහි ජලයෙන් ඉහළට මතු වී ඇති බැවින් ‘උද්ධ්පාප’ යන නම ලත් ප්‍රාකාර වස්තුවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘රමණීයං’ යනු සතර දිශාවෙහි වූ දොරටු ඇතුළත නොයෙක් භාණ්ඩ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් මනරම් වූ යන්නයි. ‘මාපේහි’ යනු මහජනයා යොදවා පදිංචි කරවන්න යන්නයි. ‘මාපෙය්‍ය’ යනු පදිංචි කරවන්නේය යන්නයි. එසේ පදිංචි කරවීමේදී පළමුව මිනිසුන් කෝටි දහඅටක් යවා ‘නගරය පිරී තිබේද?’ යි විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් පහක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් පනස් පහක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් තිහක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් දහසක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් එක්ලක්ෂ දසදහසක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් අසූහතරදහසක් යවන්නේය. නැවත ‘පිරී තිබේද?’ යි ඇසූ කල්හි, ‘මහරජතුමනි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? මේ නගරය ඉතා විශාලය, ඉඩකඩ සහිතය, මෙලෙස පවුල් යැවීමෙන් පමණක් මෙය පුරවාලිය නොහැක. එබැවින් අණබෙර යවා අපගේ නගරය මෙවැනි සම්පත්වලින් යුක්තය, එහි පදිංචි වීමට කැමති අය රිසි සේ පැමිණෙත්වා, ඔවුන්ට මෙවැනි වරප්‍රසාද ලැබෙනු ඇතැයි නගරයේ ගුණ සහ ජනයාට ලැබෙන ආරක්ෂාව ප්‍රසිද්ධ කරවන්න’ යැයි පවසන්නේය. රජු එලෙසම කරන්නේය. එවිට මිනිසුන් නගරයේ ගුණ සහ ලැබෙන වරප්‍රසාද අසා සතර දිශාවෙන්ම රැස් වී නගරය පුරවන්නාහ. මතු කාලයකදී ඒ නගරය සශ්‍රීක වූත්, දියුණු වූත් එකක් වන්නේය. ඒ බව අරභයා ‘මතු කාලයකදී ඔහුගේ ඒ නගරය සශ්‍රීක වූත් දියුණු වූත් එකක් විය’ යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ตตฺถ อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ สุภิกฺขํ. ผีตนฺติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปุปฺผิตํ. พาหุชญฺญนฺติ พหูหิ ญาตพฺพํ, พหุชนานํ หิตํ วา. ‘‘พหุชน’’นฺติปิ ปาโฐ. อากิณฺณมนุสฺสนฺติ มนุสฺเสหิ อากิณฺณํ นิรนฺตรํ ผุฏฺฐํ. วุฑฺฒิเวปุลฺลปฺปตฺตนฺติ วุฑฺฒิปฺปตฺตญฺเจว เวปุลฺลปฺปตฺตญฺจ, เสฏฺฐภาวญฺเจว วิปุลภาวญฺจ ปตฺตํ, ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ อคฺคนครํ ชาตนฺติ อตฺโถ.

එහි ‘ඉද්ධං’ යනු සමෘද්ධිමත් වූ, සුභික්ෂ වූ යන්නයි. ‘ඵීතං’ යනු සියලු සම්පත්වලින් පිබිදුණු (සපිරි) යන්නයි. ‘බාහුජඤ්ඤං’ යනු බොහෝ දෙනා දන්නා වූ හෝ බොහෝ ජනයාට හිතකර වූ යන්නයි. ‘බහුජනං’ යන්නද පාඨයකි. ‘ආකිණ්ණමනුස්සං’ යනු මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත්, අතුරු සිදුරු රහිතව පිරී පවතින යන්නයි. ‘වුද්ධිවේපුල්ලප්පත්තං’ යනු වෘද්ධියට මෙන්ම විපුලත්වයටද පත් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයට හා විශාලත්වයට පත් වූ යන්නයි. එනම් දසදහසක් සක්වල අග්‍ර නගරය බවට පත් වූයේය යනු අර්ථයයි.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อรญฺญปวเน จรมานปุริโส วิย หิ ทีปงฺกรปาทมูลโต ปฏฺฐาย ปารมิโย ปูรยมาโน มหาปุริโส ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺส ปุริสสฺส ปุพฺพเกหิ มนุสฺเสหิ อนุยาตมคฺคทสฺสนํ วิย มหาสตฺตสฺส อนุปุพฺเพน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ปุพฺพภาเค อฏฺฐงฺคิกสฺส วิปสฺสนามคฺคสฺส ทสฺสนํ, ปุริสสฺส ตํ เอกปทิกมคฺคํ อนุคจฺฉโต อปรภาเค มหามคฺคทสฺสนํ วิย มหาสตฺตสฺส อุปริวิปสฺสนาย จิณฺณนฺเต โลกุตฺตรมคฺคทสฺสนํ, ปุริสสฺส เตเนว มคฺเคน คจฺฉโต ปุรโต นครทสฺสนํ วิย ตถาคตสฺส นิพฺพานนครทสฺสนํ, พหินครํ ปเนตฺถ อญฺเญน ทิฏฺฐํ, อญฺเญน มนุสฺสวาสํ กตํ, นิพฺพานนครํ สตฺถา สยเมว ปสฺสิ, สยํ วาสมกาสิ. ตสฺส ปุริสสฺส จตุนฺนํ ทฺวารานํ ทิฏฺฐกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุนฺนํ มคฺคานํ ทิฏฺฐกาโล, ตสฺส จตูหิ ทฺวาเรหิ นครํ ปวิฏฺฐกาโล วิย ตถาคตสฺส จตูหิ มคฺเคหิ [Pg.109] นิพฺพานํ ปวิฏฺฐกาโล, ตสฺส นครพฺภนฺตเร ภณฺฑววตฺถานกาโล วิย ตถาคตสฺส ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปโรปณฺณาสกุสลธมฺมววตฺถานกาโล. นครสฺส อคารกรณตฺถํ กุลปริเยสนกาโล วิย สตฺถุ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เวเนยฺยสตฺเต โวโลกนกาโล, เตน ปุริเสน ยาจิตสฺส รญฺโญ เอกํ มหากุฏุมฺพิกํ ทิฏฺฐกาโล วิย มหาพฺรหฺมุนา ยาจิตสฺส ภควโต อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรํ ทิฏฺฐกาโล, รญฺโญ มหากุฏุมฺพิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘นครวาสํ กโรหี’’ติ ปหิตกาโล วิย ภควโต เอกสฺมึ ปจฺฉาภตฺเต อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส พาราณสิยํ อิสิปตนํ ปวิสิตฺวา เถรํ กายสกฺขึ กตฺวา ธมฺมํ เทสิตกาโล, มหากุฏุมฺพิเกน อฏฺฐารส ปุริสโกฏิโย คเหตฺวา นครํ อชฺฌาวุฏฺฐกาโล วิย ตถาคเตน ธมฺมจกฺเก ปวตฺติเต เถรสฺส อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิตกาโล, เอวํ นิพฺพานนครํ ปฐมํ อาวาสิตํ, ตโต สมฺปุณฺณํ นครนฺติ ปุจฺฉิตฺวา น ตาวาติ วุตฺเต ปญฺจ กุลานิ อาทึ กตฺวา ยาว จตุราสีติกุลสหสฺสเปสนํ วิย ตถาคตสฺส ปญฺจมทิวสโต ปฏฺฐาย อนตฺตลกฺขณสุตฺตาทีนิ เทเสตฺวา ปญฺจวคฺคิเย อาทึ กตฺวา ยสปมุขา ปญฺจปณฺณาส กุลปุตฺตา, ตึส ภทฺทวคฺคิยา, สหสฺสปุราณชฏิลา, พิมฺพิสารปมุขานิ เอกาทสปุริสนหุตานิ, ติโรกุฏฺฏานุโมทเน จตุราสีติสหสฺสานีติ เอตฺตกสฺส ชนสฺส อริยมคฺคํ โอตาเรตฺวา นิพฺพานนครํ เปสิตกาโล, อถ เตน นเยน นคเร อปูริยมาเน เภรึ จราเปตฺวา นครสฺส วณฺณโฆสนํ กุลานํ ปริหารลาภโฆสนํ วิย จ มาสสฺส อฏฺฐ ทิวเส ตตฺถ ตตฺถ นิสีทิตฺวา ธมฺมกถิกานํ นิพฺพานวณฺณสฺส เจว นิพฺพานปฺปตฺตานํ ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณานิสํสสฺส จ โฆสนํ, ตโต สพฺพทิสาหิ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ นครสโมสรณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมกถํ สุตฺวา ตโต ตโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชฺชํ อาทึ กตฺวา อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺนานํ อปริมาณานํ กุลปุตฺตานํ นิพฺพานสโมสรณํ ทฏฺฐพฺพํ.

'එවමේව ඛෝ' යන්නෙහි මෙය උපමාව හා උපමේයය ගැලපීමයි. එනම්, මහා වනයක හැසිරෙන මිනිසෙකු මෙන්, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට ආරම්භ කොට පාරමිතාවන් පුරන්නා වූ මහා පුරුෂයා (බෝධිසත්වයන් වහන්සේ) දත යුතුය. එම මිනිසාට පැරණි මිනිසුන් විසින් අනුගමනය කරන ලද මාර්ගයක් දක්නට ලැබුණාක් මෙන්, මහාසත්වයන් වහන්සේට අනුපිළිවෙලින් බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටින විට, පූර්ව භාගයෙහිදී අෂ්ටාංගික විපස්සනා මාර්ගය දැකීම දත යුතුය. මිනිසා එම පටු මාවතේ යන විට පසුව මහා මාර්ගයක් දක්නට ලැබුණාක් මෙන්, මහාසත්වයන් වහන්සේ ඉහළ විපස්සනාවෙහි යෙදී අවසන් වන විට ලෝකෝත්තර මාර්ගය දැකීම දත යුතුය. මිනිසා එම මාර්ගයේම යන විට ඉදිරියෙන් නගරයක් දක්නට ලැබුණාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේට නිර්වාණ නගරය දක්නට ලැබීම දත යුතුය. එහිදී නගරයෙන් පිටත වෙනත් අයෙකු විසින් දකින ලදී, වෙනත් අයෙකු විසින් මිනිස් වාසය කරන ලදී. එහෙත් නිර්වාණ නගරය ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම දකින ලදී, තමන් වහන්සේම වාසය කළ සේක. එම මිනිසාට දොරටු සතර දක්නට ලැබුණු කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේට මාර්ග සතර දක්නට ලැබුණු කාලය දත යුතුය. ඔහු දොරටු සතරින් නගරයට ඇතුළු වූ කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ මාර්ග සතරින් නිර්වාණයට ඇතුළු වූ කාලය දත යුතුය. ඔහු නගරය ඇතුළත බඩු බාහිරාදිය වෙන් කර හඳුනාගත් කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ පච්චවෙක්ඛණ ඥානයෙන් පනස් දෙකක් පමණ වූ කුසල ධර්මයන් වෙන් කර හඳුනාගත් කාලය දත යුතුය. නගරයෙහි ගෙවල් සෑදීම සඳහා පවුල් සොයන කාලය මෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගිට විණෙය ජනයා දෙස බැලූ කාලය දත යුතුය. ඒ මිනිසා විසින් ඉල්ලන ලද රජු විසින් එක් මහා සිටුවරයෙකු දුටු කාලය මෙන්, මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනා කරන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් දුටු කාලය දත යුතුය. රජු මහා සිටුවරයා කැඳවා 'නගරයෙහි වාසය කරව' යැයි නියෝග කළ කාලය මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් පස්වරු කාලයක යොදුන් දහඅටක මග ගෙවා ඇසළ පුර පසළොස්වක දිනක බාරාණසියේ ඉසිපතනයට වැඩම කොට තෙරුන් වහන්සේ සාක්ෂිකරුවෙකු කොට ධර්මය දේශනා කළ කාලය දත යුතුය. මහා සිටුවරයා මිනිස් කෝටි දහඅටක් රැගෙන නගරයෙහි පදිංචි වූ කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි තෙරුන් වහන්සේ බ්‍රහ්ම කෝටි දහඅටක් සමඟ සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටි කාලය දත යුතුය. මෙසේ නිර්වාණ නගරය මුලින්ම ජනාවාස විය. ඉන්පසු නගරය පිරුණේදැයි විමසා, 'තවම නැත'යි කී කල්හි පවුල් පහක් පටන් ගෙන පවුල් අසූහතර දහසක් දක්වා යොමු කළාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ පස්වන දින සිට අනාත්මලක්ඛණ සූත්‍රාදිය දේශනා කොට පස්වග මහණුන් ඇතුළු යස කුලපුත්‍රයා ප්‍රමුඛ පනස් පස් දෙනෙකුද, තිස් දෙනෙකු වූ භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන්ද, දහසක් වූ පැරණි ජටිලයන්ද, බිම්බිසාර රජු ප්‍රමුඛ එක්ලක්ෂ දසදහසක් වූ ජනයාද, තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍ර අනුමෝදනාවේදී අසූහතර දහසක් වූ සත්වයින්ද යන මෙපමණ ජනතාව ආර්ය මාර්ගයට පමුණුවා නිර්වාණ නගරයට යොමු කළ කාලය දත යුතුය. ඉන්පසු එම ක්‍රමයෙන් නගරය නොපිරෙන කල්හි බෙර හඬ පතුරුවා නගරයේ ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් පවුල් වලට වරප්‍රසාද ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන්, මාසයකට දින අටක් තැනින් තැන වැඩසිට ධර්ම කථිකයන් වහන්සේලා නිර්වාණයේ ගුණයත් නිර්වාණයට පත් වූවන්ගේ ජාති කාන්තාරයෙන් එතෙර වීමේ ආනිසංසයත් ප්‍රකාශ කිරීම දත යුතුය. ඉන්පසු සෑම දිශාවකින්ම පැමිණ මිනිසුන් නගරයට එක්රැස් වන්නාක් මෙන්, තැනින් තැන ධර්ම කථාව අසා ඒ ඒ තැන්වලින් නික්ම පැවිදි වීම ආදිය පෙරටු කොට අනුලෝම ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වූ අප්‍රමාණ කුලපුත්‍රයන් නිර්වාණයට පැමිණීම දත යුතුය.

ปุราณํ มคฺคนฺติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ. อยญฺหิ อริยมคฺโค ปวารณสุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๒๑๕) อวตฺตมานกฏฺเฐน ‘‘อนุปฺปนฺนมคฺโค’’ติ วุตฺโต, อิมสฺมึ สุตฺเต อวฬญฺชนฏฺเฐน ‘‘ปุราณมคฺโค’’ติ. พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลสาสนํ. อิทฺธนฺติ ฌานสฺสาเทน [Pg.110] สมิทฺธํ สุภิกฺขํ. ผีตนฺติ อภิญฺญาภรเณหิ ปุปฺผิตํ. วิตฺถาริกนฺติ วิตฺถิณฺณํ. พาหุชญฺญนฺติ พหุชนวิญฺเญยฺยํ. ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตนฺติ ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺเสหิ ปริจฺเฉโท อตฺถิ, เอตสฺมึ อนฺตเร สุปฺปกาสิตํ สุเทสิตํ ตถาคเตนาติ. ปญฺจมํ.

'පුරාණං මග්ගං' යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. මෙම ආර්ය මාර්ගය පවාරණ සූත්‍රයෙහි (බුදුවරුන් පහළ නොවන කාලවල) නොපවත්නා අර්ථයෙන් 'අනුප්පන්න මග්ගෝ' (නුපන් මග) ලෙස දක්වා ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහි භාවිත නොවන අර්ථයෙන් 'පුරාණ මග්ගෝ' (පැරණි මග) ලෙස වදාරන ලදී. 'බ්‍රහ්මචරියං' යනු ත්‍රිශික්ෂාව ඇතුළත් මුළු ශාසනයමයි. 'ඉද්ධං' යනු ධ්‍යාන සැපයෙන් සමෘද්ධිමත් වීමයි. 'ඵීතං' යනු අභිඥා නමැති ආභරණවලින් පිබිදුණු (සමෘද්ධිමත්) බවයි. 'විත්ථාරිකං' යනු පැතිරුණු බවයි. 'බාහුජඤ්ඤං' යනු බොහෝ ජනයා විසින් දත යුතු වූ බවයි. 'යාව දේවමනුස්සේහි සුප්පකාසිතං' යනු දසදහසක් සක්වළ දේව මිනිසුන් යම් තාක් ඇද්ද, ඒ තාක් අතරෙහි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද, මැනවින් දේශනා කරන ලද බවයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. สมฺมสสุตฺตวณฺณนา

6. සම්මස සූත්‍ර වර්ණනාව

๖๖. ฉฏฺเฐ อามนฺเตสีติ กสฺมา อามนฺเตสิ? ยสฺมาสฺส สุขุมา ติลกฺขณาหตา ธมฺมเทสนา อุปฏฺฐาสิ. ตสฺมึ กิร ชนปเท มนุสฺสา สเหตุกา ปญฺญวนฺโต. สินิทฺธานิ กิเรตฺถ โภชนานิ, ตานิเสวโต ชนสฺส ปญฺญา วฑฺฒติ, เต คมฺภีรํ ติลกฺขณาหตํ ธมฺมกถํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถา โหนฺติ. เตเนว ภควา ทีฆมชฺฌิเมสุ มหาสติปฏฺฐานานิ (ที. นิ. ๒.๓๗๒ อาทโย) มหานิทานํ (ที. นิ. ๒.๙๕ อาทโย), อาเนญฺชสปฺปายํ (ม. นิ. ๓.๖๖ อาทโย), สํยุตฺตเก จูฬนิทานาทิสุตฺตนฺติ เอวมาทีนิ อญฺญานิ คมฺภีรานิ สุตฺตานิ ตตฺเถว กเถสิ. สมฺมสถ โนติ สมฺมสถ นุ. อนฺตรํ สมฺมสนฺติ อพฺภนฺตรํ ปจฺจยสมฺมสนํ. น โส ภิกฺขุ ภควโต จิตฺตํ อาราเธสีติ ปจฺจยาการวเสน พฺยาการาเปตุกามสฺส ภควโต ตถา อพฺยากริตฺวา ทฺวตฺตึสาการวเสน พฺยากโรนฺโต อชฺฌาสยํ คเหตุํ นาสกฺขิ.

66. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ආමන්තේසි' (ඇමතුවේය) යන්නෙහි - කුමක් නිසා ඇමතුවේද? යත්: ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සියුම් වූ, ත්‍රිලක්ෂණය සහිත වූ ධර්ම දේශනාවක් වැටහුණු බැවිනි. ඇත්තෙන්ම එම ජනපදයේ මිනිසුන් (නිවනට) හේතු සහිත වූ ප්‍රඥාවන්තයෝ වූහ. එහි ප්‍රණීත භෝජන තිබූ බව කියවේ. ඒවා පරිභෝජනය කරන ජනයාගේ ප්‍රඥාව වැඩෙයි. ඔවුහු ත්‍රිලක්ෂණය සහිත ගැඹුරු ධර්ම කථාව අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වෙති. එබැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දීඝ සහ මජ්ඣිම නිකායයන්හි මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍ර, මහානිදාන සූත්‍ර, ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍ර සහ සංයුත්ත නිකායෙහි චූළනිදාන ආදී සූත්‍ර වැනි ගැඹුරු සූත්‍ර එහීම දේශනා කළ සේක. 'සම්මසථ නෝ' යනු 'සලකා බලන්නහුද?' යන්නයි. 'අන්තරං සම්මසන්ති' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි ප්‍රත්‍යයන් (හේතු) පිරික්සීමයි. 'න සෝ භික්ඛු භගවතෝ චිත්තං ආරාධේසි' යනු ප්‍රත්‍යාකාර (හේතු-ඵල) වශයෙන් පිළිතුරු දෙනු දැකීමට කැමති වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායට අනුව පිළිතුරු නොදී, දෙතිස් කුණප කොට්ඨාස වශයෙන් පිළිතුරු දුන් බැවින්, උන්වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට ඒ භික්ෂුව අසමත් විය.

เอตทโวจาติ เทสนา ยถานุสนฺธึ น คตา, เทสนาย ยถานุสนฺธิคมนตฺถํ เอตทโวจ. เตนหานนฺท, สุณาถาติ อิทํ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อสมฺภินฺนปทํ. อญฺญตฺถ หิ เอวํ วุตฺตํ นาม นตฺถิ. อุปธินิทานนฺติ ขนฺธุปธินิทานํ. ขนฺธปญฺจกญฺเหตฺถ อุปธีติ อธิปฺเปตํ. อุปฺปชฺชตีติ ชายติ. นิวิสตีติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติวเสน ปติฏฺฐหติ.

'ඒතදවෝච' යනු දේශනාව අනුසන්ධි (ගැලපීම) වශයෙන් ඉදිරියට නොගිය බැවින්, දේශනාව අනුසන්ධි ගැලපීම පිණිස ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මෙය පැවසූහ. 'තේනහානන්ද සුණාථ' යනු ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබෙන සුවිශේෂී පදයකි. වෙනත් තැනක මෙබඳු වචනයක් නොමැත. 'උපධිනිදානං' යනු ස්කන්ධ උපධිය නිදානය (හේතුව) කොට ඇත්තේය. මෙහි පංචස්කන්ධය 'උපධි' ලෙස අදහස් කෙරේ. 'උප්පජ්ජති' යනු උපදියි. 'නිවිසති' යනු නැවත නැවත පැවතීමෙන් පිහිටයි.

ยํ โข โลเก ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ ยํ โลกสฺมึ ปิยสภาวญฺเจว มธุรสภาวญฺจ. จกฺขุํ โลเกติอาทีสุ โลกสฺมิญฺหิ จกฺขาทีสุ มมตฺเตน อภินิวิฏฺฐา สตฺตา สมฺปตฺติยํ ปติฏฺฐิตา อตฺตโน จกฺขุํ อาทาสาทีสุ นิมิตฺตคฺคหณานุสาเรน วิปฺปสนฺนปญฺจปสาทํ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรํ วิย มญฺญนฺติ, โสตํ รชตปนาฬิกํ วิย ปามงฺคสุตฺตํ วิย [Pg.111] จ มญฺญนฺติ, ตุงฺคนาสาติ ลทฺธโวหารํ ฆานํ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตหริตาลวฏฺฏึ วิย มญฺญนฺติ, ชิวฺหํ รตฺตกมฺพลปฏลํ วิย มุทุสินิทฺธมธุรรสทํ มญฺญนฺติ, กายํ สาลลฏฺฐึ วิย สุวณฺณโตรณํ วิย จ มญฺญนฺติ, มนํ อญฺเญสํ มเนน อสทิสํ อุฬารํ มญฺญนฺติ.

ලෝකයෙහි ධර්ම ස්වභාවයක් වූ යම් ප්‍රිය රූපයක් හා මිහිරි රූපයක් වේද, එනම් ලෝකයෙහි යම් ප්‍රිය ස්වභාවයක් හා මධුර ස්වභාවයක් ඇත්තේද එයයි. 'ඇස ලෝකයෙහි' යනාදී තැන්වලදී, ඇස ආදී ලෝකයෙහි මමත්වයෙන් දැඩිව ගත්, සම්පත්තියෙහි පිහිටා සිටි සත්වයෝ, කැඩපතක තමන්ගේ රූපය බලන්නාක් මෙන්, පිරිසිදු වූ පංච ප්‍රසාදයන්ගෙන් යුත් තම ඇස, රන් විමනක විවෘත කරන ලද මැණික් සිංහ පංජරයක් (කවුළුවක්) මෙන් සලකති. කන රිදී නළයක් මෙන් ද, මංගල රන් සූත්‍රයක් මෙන් ද සලකති. 'උස් නාසය' යන ව්‍යවහාරය ලත් නාසය, රවුම් කර තබන ලද හරිතාල (ගොපිචන්දන) වටියක් මෙන් සලකති. මෘදු වූ ද, සිහින් වූ ද, මිහිරි රස ලබා දෙන්නා වූ ද දිව, රතු පලසක් මෙන් සලකති. කය, සල් රුකක් මෙන් ද, රන් තොරණක් මෙන් ද සලකති. සිත, අන්‍යයන්ගේ සිත්වලට වඩා අසදෘශ වූ, උදාර වූවක් ලෙස සලකති.

นิจฺจโต อทฺทกฺขุนฺติ นิจฺจนฺติ อทฺทสํสุ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น ปริมุจฺจึสุ ทุกฺขสฺมาติ สกลสฺมาปิ วฏฺฏทุกฺขา น ปริมุจฺจึสุ. ทกฺขิสฺสนฺตีติ ปสฺสิสฺสนฺติ. อาปานียกํโสติ สรกสฺส นามํ. ยสฺมา ปเนตฺถ อาปํ ปิวนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาปานีโย’’ติ วุจฺจติ. อาปานีโย จ โส กํโส จาติ อาปานียกํโส. สุรามณฺฑสรกสฺเสตํ นามํ. ‘‘วณฺณสมฺปนฺโน’’ติอาทิวจนโต ปน กํเส ฐิตปานเมว เอวํ วุตฺตํ. ฆมฺมาภิตตฺโตติ ฆมฺเมน อภิตตฺโต. ฆมฺมปเรโตติ ฆมฺเมน ผุฏฺโฐ, อนุคโตติ อตฺโถ. ปิวโต หิ โข ตํ ฉาเทสฺสตีติ ปิวนฺตสฺส ตํ ปานียํ วณฺณาทิสมฺปตฺติยา รุจฺจิสฺสติ, สกลสรีรํ วา ผริตฺวา ตุฏฺฐึ อุปฺปาทยมานํ ฐสฺสติ. อปฺปฏิสงฺขาติ อปจฺจเวกฺขิตฺวา.

'නිත්‍ය වශයෙන් දුටුවාහුය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නිත්‍ය යැයි දුටු බවයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'දුකෙන් නිදහස් නොවූහ' යනු සියලු වට්ට දුකෙන් නිදහස් නොවූ බවයි. 'දකින්නාහුය' යනු බලන්නාහුය යන්නයි. 'ආපානීය කංස' යනු පැන් බොන බඳුනකට නමකි. එහි පැන් බොන බැවින් එය 'ආපානීය' යැයි කියනු ලැබේ. එය පානීය බඳුනක් මෙන්ම ලෝකඩ බඳුනක් ද වන බැවින් 'ආපානීය කංස' නම් වේ. මෙය මද්‍යසාර (රා) බඳුනකට නමකි. 'වර්ණ සම්පන්න' යනාදී වචනවලින් කියවෙන්නේ ලෝකඩ බඳුනක බහා ඇති විෂ සහිත පානය ගැනමය. 'ඝම්මාභිතත්ත' යනු අව් රශ්මියෙන් තැවුණු යන්නයි. 'ඝම්මපරේත' යනු තාපයෙන් පීඩිත වූ, ඒ අනුව ගිය යන අර්ථයයි. 'බොන විට එය ඔහුට ප්‍රිය වනු ඇත' යනු බොන තැනැත්තාට එහි වර්ණාදී සම්පත්තිය නිසා එය රුචි වනු ඇත, නැතහොත් මුළු සිරුරම වෙළා ගනිමින් සතුටක් ඇති කරමින් පවතිනු ඇත යන්නයි. 'අප්පටිසංඛා' යනු නුවණින් විමසා නොබලා යන්නයි.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อาปานียกํโส วิย หิ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ, ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต ปุถุชฺชโน, อาปานียกํเสน นิมนฺตนปุริโส วิย โลเก ปิยรูเปน สาตรูเปน อารมฺมเณน นิมนฺตกชโน, อาปานียกํเส สมฺปตฺติญฺจ อาทีนวญฺจ อาโรเจนฺโต อาปานกมนุสฺโส วิย อาจริยุปชฺฌายาทิโก กลฺยาณมิตฺโต. ยเถว หิ ตสฺส ปุริสสฺส อปโลกิตมนุสฺโส อาปานียกํเส คุณญฺจ อาทีนวญฺจ อาโรเจติ, เอวเมว อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา ภิกฺขุโน ปญฺจสุ กามคุเณสุ อสฺสาทญฺจ นิสฺสรณญฺจ กเถติ.

'එලෙසින්ම' යන මෙහි මේ උපමා සංසන්දනය දත යුතුය - විෂ මිශ්‍ර පානය සහිත බඳුන මෙන් ලෝකයෙහි ප්‍රිය ස්වභාවය හා මිහිරි ස්වභාවය ඇති අරමුණ දත යුතුය. අව්වෙන් තැවුණු පුරුෂයා මෙන් සංසාරය ඇසුරු කළ පෘථග්ජනයා දත යුතුය. විෂ මිශ්‍ර පානයෙන් ඇරයුම් කරන පුරුෂයා මෙන් ලෝකයෙහි ප්‍රිය වූ මධුර වූ අරමුණින් ඇරයුම් කරන්නා දත යුතුය. විෂ මිශ්‍ර පානයෙහි ගුණය ද දෝෂය ද පවසන නැණවත් මිනිසා මෙන්, ආචාර්ය උපාධ්‍යාය ආදී කල්‍යාණ මිත්‍රයා දත යුතුය. යම් සේ ඒ පුරුෂයාට අනුකම්පා කරන මිනිසෙකු විෂ සහිත පානයෙහි ගුණය ද දෝෂ ද පවසා ද, එලෙසින්ම ආචාර්යවරයා හෝ උපාධ්‍යායවරයා හෝ භික්ෂුවට පංච කාම ගුණයන්හි ආස්වාදය හා නිස්සරණය (මිදීම) පවසයි.

ตตฺถ ยถา อาปานียกํสมฺหิ คุเณ จ อาทีนเว จ อาโรจิเต โส ปุริโส ปิยวณฺณาทิสมฺปทายเมว สญฺชาตเวโค ‘‘สเจ มรณํ ภวิสฺสติ, ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ สหสา อปฺปฏิสงฺขาย ตํ ปิวิตฺวา มรณํ วา มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ นิคจฺฉติ, เอวเมว, ภิกฺขุ, ‘‘ปญฺจสุ กามคุเณสุ ทสฺสนาทิวเสน อุปฺปนฺนโสมนสฺสมตฺตเมว อสฺสาโท, อาทีนโว ปน ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิโก พหุ นานปฺปกาโร, อปฺปสฺสาทา กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา’’ติ [Pg.112] เอวํ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อานิสํสญฺจ อาทีนวญฺจ กเถตฺวา – ‘‘สมณปฏิปทํ ปฏิปชฺช, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ภว โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยํ อนุยุตฺโต’’ติ เอวํ โอวทิโตปิ อสฺสาทพทฺธจิตฺตตาย ‘‘สเจ วุตฺตปฺปกาโร อาทีนโว ภวิสฺสติ, ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ อาจริยุปชฺฌาเย อปสาเทตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ เจว วตฺตปฏิปตฺติญฺจ ปหาย โลกามิสกถํ กเถนฺโต กาเม ปริภุญฺชิตุกามตาย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. ตโต ทุจฺจริตานิ ปูเรนฺโต สนฺธิจฺเฉทนาทิกาเล ‘‘โจโร อย’’นฺติ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺสิโต อิเธว หตฺถปาทาทิเฉทนํ ปตฺวา สมฺปราเย จตูสุ อปาเยสุ มหาทุกฺขํ อนุโภติ.

එහිදී යම් සේ විෂ සහිත පානයෙහි ගුණ හා දෝෂ පවසා ඇති කල්හි, ඒ පුරුෂයා එහි ප්‍රිය වර්ණාදී සම්පත්තිය කෙරෙහි හටගත් වේගය ඇත්තේව 'ඉදින් මරණය වන්නේ නම් පසුව බලාගනිමි' යි සිතා, වහාම නුවණින් නොවිමසා එය පානය කර මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුකකට පත් වේ ද, එලෙසින්ම මහණෙනි, 'පංච කාම ගුණයන්හි රූප දර්ශනාදියෙන් උපදින සොම්නස පමණක්ම ආස්වාදයයි, මෙලොව හා පරලොව ඇති වන්නා වූ දෝෂය වනාහි නොයෙක් ආකාරයෙන් බොහෝ වේ, කාමයෝ අල්ප ආස්වාද ඇත්තාහ, බොහෝ දුක් හා බොහෝ ආයාස ඇත්තාහ' යි මෙසේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ආනිශංස හා දෝෂ පවසා, 'මහණ පිළිවෙතෙහි නියැලෙන්න, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇතිවන්න, භෝජනයෙහි පමණ දන්නෙකු වන්න, නිදි වැරීමෙහි නියැලෙන්න' යි මෙසේ අවවාද කරනු ලැබූවත්, ආස්වාදයෙහි බැඳුණු සිත් ඇති බැවින් 'ඉදින් කී පරිදි දෝෂයක් වන්නේ නම් පසුව බලාගනිමි' යි ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි අප්‍රසාදය ඇති කරගෙන, ධර්මය ඉගෙනීම හා විමසීම ද වත්පිළිවෙත් ද අත්හැර, ලෝකාමිස කතා පවත්වමින්, කාමයන් අනුභව කිරීමේ කැමැත්තෙන් ශික්ෂාව පසෙක ලා හීන වූ ගිහිභාවයට හැරෙයි. ඉක්බිති දුශ්චරිතයන්හි යෙදෙමින්, ගෙවල් බිඳීම ආදී සොරකම් කරන කල්හි 'මොහු සොරෙකි' යි අල්ලාගෙන රජුට පමුණුවනු ලැබ මෙලොවදීම අත් පා කැපීම් ආදී දුක් විඳ පරලොවදී සතර අපායෙහි මහා දුක් අනුභව කරයි.

ปานีเยน วา วิเนตุนฺติ สีเตน วารินา หริตุํ. ทธิมณฺฑเกนาติ ทธิมณฺฑนมตฺเตน. ภฏฺฐโลณิกายาติ สโลเณน สตฺตุปานีเยน. โลณโสวีรเกนาติ สพฺพธญฺญผลกฬีราทีนิ ปกฺขิปิตฺวา โลณโสวีรกํ นาม กโรนฺติ, เตน.

'පැන්වලින් දුරු කිරීමට' යනු සීතල ජලයෙන් පහ කිරීමටයි. 'දධි මණ්ඩකයෙන්' යනු මීකිරි දියෙන් පමණි. 'භට්ඨලෝණිකායෙන්' යනු ලුණු සහිත බැදපු පිටි පැන් මගිනි. 'ලෝණසෝවීරකයෙන්' යනු සියලු ධාන්‍ය වර්ග, ඵල වර්ග, අංකුර ආදිය දමා සාදන 'ලෝණසෝවීරක' නම් ඖෂධයෙනි.

โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ – ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิตกาเล โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺส ปุริสสฺส ปฏิสงฺขา อาปานียกํสํ ปหาย ปานียาทีหิ ปิปาสสฺส วิโนทนํ วิย ภิกฺขุโน อาจริยุปชฺฌายานํ โอวาเท ฐตฺวา ฉทฺวาราทีนิ ปริคฺคเหตฺวา อนุกฺกเมน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส อรหตฺตผลาธิคโม, ปานียาทีนิ จตฺตาริ ปานานิ วิย หิ จตฺตาโร มคฺคา, เตสุ อญฺญตรํ ปิวิตฺวา สุราปิปาสิตํ วิโนเทตฺวา สุขิโน เยน กามํ คมนํ วิย ขีณาสวสฺส จตุมคฺคปานํ ปิวิตฺวา ตณฺหํ วิโนเทตฺวา อคตปุพฺพํ นิพฺพานทิสํ คมนกาโล เวทิตพฺโพ. ฉฏฺฐํ.

මෙහි උපමා සංසන්දනය මෙසේය - අව්වෙන් තැවුණු පුරුෂයා මෙන් සංසාරය ඇසුරු කළ කාලයෙහි යෝගාවචරයා දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා නුවණින් විමසා විෂ මිශ්‍ර පානය අත්හැර පැන් ආදියෙන් පිපාසය සංසිඳුවා ගැනීම මෙන්, භික්ෂුව ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සය දොර පාලනය කරමින් අනුපිළිවෙළින් විපස්සනා වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීම දත යුතුය. පැන් ආදී පාන වර්ග සතර මෙන් සතර මාර්ගයන් දත යුතුය. එයින් එක්තරා මාර්ග පැනයක් පානය කර මද්‍ය පිපාසය දුරු කර සැපසේ කැමති තැනක යන්නාක් මෙන්, රහතන් වහන්සේ සතර මඟ නමැති පානය පානය කර තණ්හාව දුරු කර මින් පෙර නොගිය විරූ නිවන් දෙසට වැඩම කරන කාලය දත යුතුය. හයවැන්න අවසන්ය.

๗. นฬกลาปีสุตฺตวณฺณนา

7. නළකලාපී සූත්‍ර වර්ණනාව.

๖๗. สตฺตเม กินฺนุ โข, อาวุโสติ กสฺมา ปุจฺฉติ? ‘‘เอวํ ปุฏฺโฐ กถํ นุ โข พฺยากเรยฺยา’’ติ. เถรสฺส อชฺฌาสยชานนตฺถํ. อปิจ อตีเต ทฺเว อคฺคสาวกา อิมํ ปญฺหํ วินิจฺฉยึสูติ อนาคเต ภิกฺขู ชานิสฺสนฺตีติปิ ปุจฺฉติ. อิทาเนว โข มยนฺติ อิทํ เถโร ยสฺส นามรูปสฺส วิญฺญาณํ ปจฺจโยติ วุตฺตํ, ตเทว นามรูปํ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโยติ [Pg.113] วุตฺตตฺตา อาห. นฬกลาปิโยติ อิธ ปน อยกลาปาทิวเสน อุปมํ อนาหริตฺวา วิญฺญาณนามรูปานํ อพลทุพฺพลภาวทสฺสนตฺถํ อยํ อุปมา อาภตา.

67. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ඇවැත්නි, කිමෙක්ද?' කියා විමසන්නේ කුමක් නිසාද? 'මෙසේ විමසූ විට ඔහු කෙසේ නම් පිළිතුරු දේවිද?' කියා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අදහස දැනගැනීම පිණිසයි. තවද, අතීතයෙහි අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම මේ ප්‍රශ්නය විසඳූහ, අනාගතයෙහි භික්ෂූන් ද මෙය දැනගනු ඇත යන අදහසින් ද විමසයි. 'දැනුදු අප විසින්' යනු යම් නාමරූපයක් ප්‍රත්‍ය කොට විඤ්ඤාණය වේ යැයි කියන ලද්දේ ද, ඒ නාමරූපයම විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වන බව ප්‍රකාශ කළ බැවින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ එසේ පැවසූහ. 'නළකලාපියෝ' යනු මෙහි යකඩ කූරු මිටි ආදිය උපමාවට නොගෙන, විඤ්ඤාණ හා නාමරූපයන්ගේ දුර්වල භාවය (එකිනෙකා මත යැපෙන බව) පෙන්වීම සඳහා මේ බට මිටි උපමාව ගෙන එන ලදී.

นิโรโธ โหตีติ เอตฺตเก ฐาเน ปจฺจยุปฺปนฺนปญฺจโวการภววเสน เทสนา กถิตา. ฉตฺตึสาย วตฺถูหีติ เหฏฺฐา วิสฺสชฺชิเตสุ ทฺวาทสสุ ปเทสุ เอเกกสฺมึ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ฉตฺตึสาย การเณหิ. เอตฺถ จ ปฐโม ธมฺมกถิกคุโณ, ทุติยา ปฏิปตฺติ, ตติยํ ปฏิปตฺติผลํ. ตตฺถ ปฐมนเยน เทสนาสมฺปตฺติ กถิตา, ทุติเยน เสกฺขภูมิ, ตติเยน อเสกฺขภูมีติ. สตฺตมํ.

'නිරෝධය වේ' යන මෙතෙක් තැනකදී ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් පංචවෝකාර භවය වශයෙන් දේශනාව පවත්වන ලදී. 'කරුණු තිස් හයකින්' යනු ඉහත විස්තර කළ පද දොළොසෙහි එකකට තුන බැගින් වූ කරුණු තිස් හය මගිනි. මෙහි පළමු (අනුමෝදනාව) ධර්මකථික ගුණයයි, දෙවැන්න ප්‍රතිපත්තියයි, තුන්වැන්න ප්‍රතිපත්ති ඵලයයි. එහි පළමු ක්‍රමයෙන් දේශනා සම්පත්තිය පවසන ලදී, දෙවැන්නෙන් සේඛ භූමිය ද, තුන්වැන්නෙන් අසේඛ භූමිය ද පවසන ලදී. සත්වැන්න අවසන්ය.

๘. โกสมฺพิสุตฺตวณฺณนา

8. කෝසම්බි සූත්‍ර වර්ණනාව.

๖๘. อฏฺฐเม อญฺญตฺเรวาติ เอกจฺโจ หิ ปรสฺส สทฺทหิตฺวา ยํ เอส ภณติ, ตํ ภูตนฺติ คณฺหาติ. อปรสฺส นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ยํ การณํ รุจฺจติ, โส ‘‘อตฺถิ เอต’’นฺติ รุจิยา คณฺหาติ. เอโก ‘‘จิรกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ อนุสฺสโว อตฺถิ, ภูตเมต’’นฺติ อนุสฺสเวน คณฺหาติ. อญฺญสฺส วิตกฺกยโต เอกํ การณํ อุปฏฺฐาติ, โส ‘‘อตฺเถต’’นฺติ อาการปริวิตกฺเกน คณฺหาติ. อปรสฺส จินฺตยโต เอกา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ยายสฺส ตํ การณํ นิชฺฌายนฺตสฺส ขมติ, โส ‘‘อตฺเถต’’นฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา คณฺหาติ. เถโร ปน ปญฺจปิ เอตานิ การณานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺจกฺขญาเณน ปฏิวิทฺธภาวํ ปุจฺฉนฺโต อญฺญตฺเรว, อาวุโส มุสิล, สทฺธายาติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญตฺเรวาติ สทฺธาทีนิ การณานิ ฐเปตฺวา, วินา เอเตหิ การเณหีติ อตฺโถ. ภวนิโรโธ นิพฺพานนฺติ ปญฺจกฺขนฺธนิโรโธ นิพฺพานํ.

68. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘අන්‍යත්‍ර’ යනු, යම් පුද්ගලයෙකු අන් අයෙකු කෙරෙහි විශ්වාසය තබා ඔහු පවසන දෙය සත්‍ය යැයි පිළිගනී. තවත් අයෙකු තනිව වාඩි වී කල්පනා කරද්දී තමාට රුචි වන කරුණක් සත්‍ය යැයි රුචියෙන් පිළිගනී. එක් අයෙකු ‘දීර්ඝ කාලයක සිට මෙවැනි ප්‍රවෘත්තියක් පවතී, එබැවින් මෙය සත්‍යයකි’ යි අනුශ්‍රවය මගින් (ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බවෙන්) පිළිගනී. තවත් අයෙකුට තර්ක කරද්දී එක් කරුණක් වැටහේ, ඔහු එය තර්ක ක්‍රමය මගින් පිළිගනී. තවත් අයෙකුට කල්පනා කරද්දී යම් දෘෂ්ටියක් උපදී, ඔහු එම කරුණ දෘෂ්ටි නිජ්ඣානක්ඛන්තිය මගින් (මැනවින් සලකා බලා රුචි වීමෙන්) පිළිගනී. එහෙත් පවිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ මේ කරුණු පහම බැහැර කරමින්, තම ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් බව විමසනු පිණිස ‘ආවුසෝ මුසීල, ශ්‍රද්ධාවෙන් තොරව’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘අන්‍යත්‍ර’ යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී කරුණු හැර, ඒ කරුණුවලින් තොරව යන්නයි. ‘භව නිරෝධය නිවනයි’ යනු පංචස්කන්ධයේ නිරෝධය නිවන යන්නයි.

ตุณฺหี อโหสีติ เถโร ขีณาสโว, อหํ ปน ขีณาสโวติ วา น วาติ วา อวตฺวา ตุณฺหีเยว อโหสิ. อายสฺมา นารโท อายสฺมนฺตํ ปวิฏฺฐํ เอตทโวจาติ กสฺมา อโวจ? โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพานํ นามาติ เสเขหิปิ ชานิตพฺโพ ปญฺโห เอส, อยํ ปน เถโร อิมํ เถรํ อเสขภูมิยา กาเรติ, อิมํ ฐานํ ชานาเปสฺสามี’’ติ เอตํ อโวจ.

‘නිශ්ශබ්ද විය’ යනු, එම තෙරුන් වහන්සේ ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) වුවද, ‘මම ක්ෂීණාශ්‍රව වෙමි’ හෝ ‘නොවෙමි’ යි නොපවසා නිශ්ශබ්ද වූහ. ආයුෂ්මත් නාරද තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් පවිට්ඨ තෙරුන්ට මෙය පැවසුවේ කුමන හේතුවක් නිසාද? උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: ‘භව නිරෝධය නිවන යන්න සේඛ පුද්ගලයන් පවා දත යුතු ප්‍රශ්නයකි. එහෙත් පවිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ මුසීල තෙරුන්ව රහත් භූමියෙහි (අසේඛ භූමියෙහි) පිහිටුවා විමසති. එබැවින් මම මේ සැබෑ තත්ත්වය දැනුම් දෙන්නෙමි’ යි සිතා මෙය පැවසූහ.

สมฺมปฺปญฺญาย [Pg.114] สุทิฏฺฐนฺติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุฏฺฐุ ทิฏฺฐํ. น จมฺหิ อรหนฺติ อนาคามิมคฺเค ฐิตตฺตา อรหํ น โหมีติ ทีเปติ. ยํ ปนสฺส อิทานิ ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ ญาณํ, ตํ เอกูนวีสติยา ปจฺจเวกฺขณญาเณหิ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อุทปาโนติ วีสตึสหตฺถคมฺภีโร ปานียกูโป. อุทกวารโกติ อุทกอุสฺสิญฺจนวารโก. อุทกนฺติ หิ โข ญาณํ อสฺสาติ ตีเร ฐิตสฺส โอโลกยโต เอวํ ญาณํ ภเวยฺย. น จ กาเยน ผุสิตฺวาติ อุทกํ ปน นีหริตฺวา กาเยน ผุสิตฺวา วิหริตุํ น สกฺกุเณยฺย. อุทปาเน อุทกทสฺสนํ วิย หิ อนาคามิโน นิพฺพานทสฺสนํ, ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส วิย อนาคามี, อุทกวารโก วิย อรหตฺตมคฺโค, ยถา ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส อุทปาเน อุทกํ ปสฺสติ. เอวํ อนาคามี ปจฺจเวกฺขณญาเณน ‘‘อุปริ อรหตฺตผลสมโย นาม อตฺถี’’ติ ชานาติ. ยถา ปน โส ปุริโส อุทกวารกสฺส นตฺถิตาย อุทกํ นีหริตฺวา กาเยน ผุสิตุํ น ลภติ, เอวํ อนาคามี อรหตฺตมคฺคสฺส นตฺถิตาย นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อรหตฺตผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตุํ น ลภติ. อฏฺฐมํ.

‘සම්මා ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දක්නා ලදී’ යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව හා මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟ මැනවින් දක්නා ලදී යන්නයි. ‘මම රහත් නොවෙමි’ යන්නෙන් තමන් අනාගාමී මාර්ගයෙහි සිටින බැවින් රහත් නොවූ බව දක්වති. දැන් උන්වහන්සේට ඇති ‘භව නිරෝධය නිවනයි’ යන ඥානය වූ කලී, දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන්ගෙන් වෙන්වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයකි. ‘ළිඳ’ යනු රියන් විස්සක් හෝ තිහක් ගැඹුරු පැන් ළිඳකි. ‘දිය අදින භාජනය’ යනු ජලය ඉවතට ගැනීමට ගන්නා බඳුනයි. ‘ජලය ඥානයට උපමාවකි’. ළිං ගැට්ටේ සිට බලන්නෙකුට මෙවැනි ඥානයක් ඇති වේ. ‘කයින් ස්පර්ශ නොකොට’ යනු ජලය පිටතට ගෙන කයින් ස්පර්ශ කරමින් වාසය කිරීමට නොහැකි වීමයි. අනාගාමී උත්තමයා නිවන දැකීම, ළිඳේ ජලය දැකීම වැනිය. අනාගාමී උත්තමයා අව්වෙන් පීඩිත වූ (පිපාසිත) මිනිසෙකු වැනිය. අර්හත් මාර්ගය දිය අදින බඳුන වැනිය. අව්වෙන් පීඩිත මිනිසා ළිඳෙහි ජලය දකින්නාක් මෙන්, අනාගාමී උත්තමයා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් ‘මතු අනාගතයේ අර්හත් ඵල ලැබීමේ කාලයක් ඇතැයි’ දැන ගනී. එහෙත් එම මිනිසාට දිය අදින බඳුනක් නොමැති බැවින් ජලය පිටතට ගෙන කයින් ස්පර්ශ කිරීමට නොලැබෙන්නාක් මෙන්, අනාගාමී උත්තමයාට අර්හත් මාර්ගය නොමැති බැවින් නිවන අරමුණු කොට අර්හත් ඵල සමාපත්තියට සමවැදී සිටීමට නොලැබේ. අටවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๙. อุปยนฺติสุตฺตวณฺณนา

9. උපයන්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๖๙. นวเม อุปยนฺโตติ อุทกวฑฺฒนสมเย อุปริ คจฺฉนฺโต. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตาโย. อุปยาเปตีติ อุปริ ยาเปติ, วฑฺเฒติ ปูเรตีติ อตฺโถ. อวิชฺชา อุปยนฺตีติ อวิชฺชา อุปริ คจฺฉนฺตี สงฺขารานํ ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺกุณนฺตี. สงฺขาเร อุปยาเปตีติ สงฺขาเร อุปริ ยาเปติ วฑฺเฒติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปยนฺโตติ อปคจฺฉนฺโต โอสรนฺโต. อวิชฺชา อปยนฺตีติ อวิชฺชา อปคจฺฉมานา โอสรมานา อุปริ สงฺขารานํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺกุณนฺตีติ อตฺโถ. สงฺขาเร อปยาเปตีติ สงฺขาเร อปคจฺฉาเปติ. เอส นโย สพฺพปเทสุ. นวมํ.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘උපයන්තෝ’ යනු ජලය වැඩි වන කාලයෙහි ඉහළට ගලා යෑමයි. ‘මහා නදී’ යනු ගංගා, යමුනා ආදී මහා ගංගාවන් ය. ‘උපයාපේති’ යනු ඉහළට පමුණුවයි, පෝෂණය කරයි, පුරවයි යන අර්ථයයි. ‘අවිද්‍යාව උපයන්ති’ යනු අවිද්‍යාව ඉහළට යමින් (වැඩෙමින්) සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වීමයි. ‘සංස්කාරයන් උපයාපේති’ යනු සංස්කාරයන් තමාගෙන් ඔබ්බට පමුණුවයි, පෝෂණය කරයි. මෙලෙස සියලු පදවල අර්ථ දත යුතුය. ‘අපයන්තෝ’ යනු පහව යන, බැස යන යන්නයි. ‘අවිද්‍යාව අපයන්ති’ යනු අවිද්‍යාව බැස යමින් ඉහළ සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වීමට අසමත් වීම යන අර්ථයයි. ‘සංස්කාරයන් අපයාපේති’ යනු සංස්කාරයන් පහව යෑමට සැලැස්වීමයි. සියලු පදවල මෙසේ ක්‍රමය දත යුතුය. නවවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

๑๐. สุสิมสุตฺตวณฺณนา

10. සුසීම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๗๐. ทสเม ครุกโตติ สพฺเพหิ เทวมนุสฺเสหิ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย จิตฺเตน ครุกโต. มานิโตติ มเนน ปิยายิโต. ปูชิโตติ จตุปจฺจยปูชาย [Pg.115] ปูชิโต. อปจิโตติ นีจวุตฺติกรเณน อปจิโต. สตฺถารญฺหิ ทิสฺวา มนุสฺสา หตฺถิกฺขนฺธาทีหิ โอตรนฺติ มคฺคํ เทนฺติ, อํสกูฏโต สาฏกํ อปเนนฺติ, อาสนโต วุฏฺฐหนฺติ วนฺทนฺติ. เอวํ โส เตหิ อปจิโต นาม โหติ. สุสิโมติ เอวํนามโก เวทงฺเคสุ กุสโล ปณฺฑิตปริพฺพาชโก. เอหิ ตฺวนฺติ เตสํ กิร เอตทโหสิ – ‘‘สมโณ โคตโม น ชาติโคตฺตาทีนิ อาคมฺม ลาภคฺคปฺปตฺโต ชาโต, กวิเสฏฺโฐ ปเนส อุตฺตมกวิตาย สาวกานํ คนฺถํ พนฺธิตฺวา เทติ, ตํ เต อุคฺคณฺหิตฺวา อุปฏฺฐากานํ อุปนิสินฺนกถมฺปิ อนุโมทนมฺปิ สรภญฺญมฺปีติ เอวมาทีนิ กเถนฺติ, เต เตสํ ปสนฺนา ลาภํ อุปสํหรนฺติ. สเจ มยํ ยํ สมโณ โคตโม ชานาติ, ตโต โถกํ ชาเนยฺยาม, อตฺตโน สมยํ ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา มยมฺปิ อุปฏฺฐากานํ กเถยฺยาม, ตโต เอเตหิ ลาภิตรา ภเวยฺยาม. โก นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ขิปฺปเมว อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ. เต เอวํ จินฺเตตฺวา ‘‘สุสิโม ปฏิพโล’’ติ ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ.

70. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘ගරු කරන ලද’ යනු සියලු දෙවි මිනිසුන් විසින් ගල් කුඩයක් මෙන් සිතින් ගරු කරන ලද යන්නයි. ‘මානිත’ යනු සිතින් ප්‍රිය කරන ලද යන්නයි. ‘පූජිත’ යනු සතර පසයෙන් පිදූ යන්නයි. ‘අපචිත’ යනු යටහත් පහත් පැවැත්මෙන් ගරු කරන ලද යන්නයි. සැබවින්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක මිනිස්සු ඇත් කඳ ආදියෙන් බැස මාර්ගය ඉඩ දෙති, උරහිසින් සළුව ඉවත් කරති, අසුනින් නැගී වඳිති. මෙසේ උන්වහන්සේ ඔවුන් විසින් ගරු කරන ලද්දෝ වෙති. ‘සුසීම’ යනු මෙබඳු නමක් ඇති, වේදාංගයන්හි දක්ෂ, පණ්ඩිත පරිබ්‍රාජකයෙකි. ‘එව, තෝ’ යනු ඒ තීර්ථකයන්ට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ජාතිය හෝ ගෝත්‍රය නිසා මෙබඳු උතුම් ලාභයකට පත් වූවෙක් නොවේ. උන්වහන්සේ උතුම් කවිත්වයෙන් යුත් ශ්‍රේෂ්ඨ කවියෙකු බැවින් ශ්‍රාවකයන්ට ග්‍රන්ථ (ධර්මය) සකස් කර දෙති. ඔවුන් ඒවා ඉගෙන උපස්ථායකයන්ට අනුමෝදනා කතා, සරභඤ්ඤ ආදී ධර්ම කතා පවත්වති. එවිට ඒ උපස්ථායකයෝ ඔවුන් කෙරෙහි පැහැදී ලාභ සත්කාර පිරිනමති. ඉදින් අපි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් දන්නා දෙයින් ස්වල්පයක් හෝ දැනගෙන, අපේ සමය (මතය) ද එහි ඇතුළත් කර අපේ උපස්ථායකයන්ට පවසන්නෙමු නම්, අපට මොවුන්ටත් වඩා ලාභ ලැබිය හැකිය. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත පැවිදි වී ඉක්මනින් මේවා ඉගෙන ගත හැක්කේ කාටද?’ යි. ඔවුහු මෙසේ සිතා, ‘සුසීම සමත්ය’ කියා දැක ඔහු වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසූහ.

เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘กสฺส นุ โข สนฺติกํ คนฺตฺวา อหํ อิมํ ธมฺมํ ขิปฺปํ ลทฺธุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ? ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม ครุ เตชุสฺสโท นิยมมนุยุตฺโต, น สกฺกา อกาเล อุปสงฺกมิตุํ, อญฺเญปิ พหู ขตฺติยาทโย สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมนฺติ, ตสฺมิมฺปิ สมเย น สกฺกา อุปสงฺกมิตุํ. สาวเกสุปิสฺส สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ วิปสฺสนาลกฺขณมฺหิ เอตทคฺเค ฐปิโต, มหาโมคฺคลฺลาโน สมาธิลกฺขณสฺมึ เอตทคฺเค ฐปิโต, มหากสฺสโป ธุตงฺคธเรสุ อนุรุทฺโธ ทิพฺพจกฺขุเกสุ, ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต ธมฺมกถิเกสุ, อุปาลิตฺเถโร วินยธเรสุ เอตทคฺเค ฐปิโต, อยํ ปน อานนฺโท พหุสฺสุโต ติปิฏกธโร, สตฺถาปิสฺส ตตฺถ ตตฺถ กถิตํ ธมฺมํ อาหริตฺวา กเถติ, ปญฺจสุ ฐาเนสุ เอตทคฺเค ฐปิโต, อฏฺฐนฺนํ วรานํ ลาภี, จตูหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, ตสฺส สมีปํ คโต ขิปฺปํ ธมฺมํ ลทฺธุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ.

ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ වෙත එළඹියේ කුමන හේතුවක් නිසා ද? සුසීම පරිබ්‍රාජකයාට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: "මා හට මෙම ධර්මය ඉක්මනින් ලබා ගැනීමට කා වෙත යා හැකි ද?" ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අතිශය ගෞරවණීය ය, මහා තේජවන්ත ය, දැඩි වත්පිළිවෙත්වල යෙදී සිටින බැවින් අකාලයේ උන්වහන්සේ වෙත එළඹිය නොහැක. තවද රජවරුන් ආදී බොහෝ දෙනා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන බැවින් ඒ වේලාවේද උන්වහන්සේ වෙත එළඹිය නොහැක. ශ්‍රාවකයන් අතර ද සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ය, විදර්ශනා ලක්ෂණයෙන් අග්‍රස්ථානය ලැබූ සේක; මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ සමාධි ලක්ෂණයෙන් අග්‍රස්ථානය ලැබූ සේක; මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ධුතාංගධාරීන් අතර ද අනුරුද්ධ මහ රහතන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් ද මන්තාණිපුත්ත පුණ්ණ මහ රහතන් වහන්සේ ධර්ම කථිකයන් අතර ද උපාලි මහ රහතන් වහන්සේ විනයධරයන් අතර ද අග්‍රස්ථානයේ තබන ලදහ. එහෙත් මේ ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ බහුශ්‍රැත ය, ත්‍රිපිටකධර ය, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ ඒ පිරිස් අතරේ දේශනා කළ ධර්මය උන්වහන්සේ ද දේශනා කරති, කරුණු පහකින් අග්‍රස්ථානය ලැබූ, අෂ්ට වර ලාභී, කරුණු සතරකින් අතිශය ආශ්චර්යවත් ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත ය. උන්වහන්සේගේ සමීපයට ගියහොත් ඉක්මනින් ධර්මය ඉගෙන ගැනීමට මට හැකි වනු ඇත." එබැවින් ඔහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ වෙත එළඹුණි.

เยน [Pg.116] ภควา เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา สยํ อปพฺพาเชตฺวา อุปสงฺกมิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ติตฺถิยสมเย ปาฏิเยกฺโก ‘อหํ สตฺถา’ติ ปฏิชานนฺโต จรติ, ปพฺพชิตฺวา สาสนสฺส อลาภายปิ ปริสกฺเกยฺย. น โข ปนสฺสาหํ อชฺฌาสยํ อาชานามิ, สตฺถา ชานิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ตํ อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. เตนหานนฺท, สุสิมํ ปพฺพาเชถาติ สตฺถา กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก ติตฺถิยสมเย ‘อหํ ปาฏิเยกฺโก สตฺถา’ติ ปฏิชานมาโน จรติ, ‘อิธ มคฺคพฺรหฺมจริยํ จริตุํ อิจฺฉามี’ติ กิร วทติ. กึ นุ โข มยิ ปสนฺโน, อุทาหุ มยฺหํ สาวเกสุ, อุทาหุ มยฺหํ วา มม สาวกานํ วา ธมฺมกถาย ปสนฺโน’’ติ? อถสฺส เอกฏฺฐาเนปิ ปสาทาภาวํ ญตฺวา, ‘‘อยํ มม สาสเน ธมฺมํ เถเนสฺสามีติ ปพฺพชติ. อิติสฺส อาคมนํ อปริสุทฺธํ; นิปฺผตฺติ นุ โข กีทิสา’’ติ? โอโลเกนฺโต ‘‘กิญฺจาปิ ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, กติปาเหเนว ปน ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เตนหานนฺท, สุสิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อาห.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹුණේ ඇයි? ආනන්ද හිමියන් තමන්ම ඔහු මහණ නොකර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියේ ඇයි? උන්වහන්සේට මෙවැනි අදහසක් විය: "මොහු අන්‍ය තීර්ථක සමයක තමාම ශාස්තෘවරයෙකු යැයි පවසමින් හැසිරුණු අයෙකි. මොහු මහණ වී ශාසනයේ ලාභ ප්‍රයෝජන නැති කිරීමට ද උත්සාහ කළ හැක. මම මොහුගේ අදහස හරිහැටි නොදනිමි, ශාස්තෘන් වහන්සේම එය දැනගනු ඇත" කියා ය. එබැවින් ඔහු ද කැටුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹුණි. "එසේ නම් ආනන්ද, සුසීමව මහණ කරන්න" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මෙම පරිබ්‍රාජකයා තීර්ථකයන් අතර තමාම ශාස්තෘවරයෙකු යැයි පවසමින් සිට දැන් මෙහි මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරීමට කැමති යැයි පවසයි. මොහු මා කෙරෙහි පැහැදී ද? නැතහොත් මාගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ද? නැතහොත් මාගේ හෝ මාගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ ධර්ම කථාව කෙරෙහි පැහැදී ද?" කියා ය. එවිට ඔහු කෙරෙහි කිසිදු පැහැදීමක් නැති බව දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මොහු මාගේ ශාසනයේ ධර්මය සොරා ගැනීමට මහණ වීමට කැමති වෙයි. මොහුගේ පැමිණීම පිරිසිදු නැත. එහෙත් මෙහි ප්‍රතිඵලය කෙසේ වේද?" කියා බැලූ සේක. "ධර්මය සොරකම් කිරීමට මහණ වුව ද, දින කිහිපයකින් උත්සාහ කොට මොහු අර්හත් ඵලය ලබා ගන්නේ ය" යන්න දැනගෙන, "එසේ නම් ආනන්ද, සුසීමව මහණ කරන්න" යැයි වදාළ සේක.

อญฺญา พฺยากตา โหตีติ เต กิร ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เตมาสํ วสฺสํ วสนฺตา ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส ฆเฏนฺตา วายมนฺตา อรหตฺตํ ปฏิลภึสุ. เต ‘‘ปฏิลทฺธคุณํ สตฺถุ อาโรเจสฺสามา’’ติ ปวาริตปวารณา เสนาสนํ สํสาเมตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา อตฺตโน ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจสุํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อญฺญาติ อรหตฺตสฺส นามํ. พฺยากตาติ อาโรจิตา. อสฺโสสีติ โส กิร โอหิตโสโต หุตฺวา เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ ฐิตฏฺฐานํ คจฺฉติ ตํ ตํ กถํ สุณิตุกาโม. เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? ตํ กิรสฺส ปวตฺตึ สุตฺวา เอตทโหสิ – ‘‘อญฺญา นาม อิมสฺมึ สาสเน ปรมปฺปมาณํ สารภูตา อาจริยมุฏฺฐิ มญฺเญ ภวิสฺสติ, ปุจฺฉิตฺวา นํ ชานิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา อุปสงฺกมิ.

"අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කරන ලදි" යනු එම භික්ෂූන් වහන්සේලා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන තෙමසක් වස් වසමින් ඒ තෙමස ඇතුළතම වීර්යය වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගත්හ. "ලබා ගත් අර්හත් ගුණය ශාස්තෘන් වහන්සේට දන්වන්නෙමු" යැයි පවසා වස් පවාරණය අවසානයේ සෙනසුන් තැන්පත් කර ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ තමන් ලැබූ ගුණය ප්‍රකාශ කළහ. එය අරභයා මෙය කියන ලදි. "අඤ්ඤා" යනු අර්හත් ඵලයට නමකි. "බ්‍යාකතා" යනු ප්‍රකාශ කරන ලදි යන්නයි. "ඇසුවේය" යනු ඒ සුසීම තෙමේ ඉතා ඕනෑකමින් කන් යොමු කරගෙන ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටින තැනට ගොස් ඒ ඒ කතා ඇසීමට කැමති වීමයි. ඒ භික්ෂූන් වෙත ඔහු එළඹුණේ ඇයි? එම පුවත අසා ඔහුට මෙසේ සිතුණි: "අඤ්ඤා (අර්හත් ඵලය) යනු මේ ශාසනයේ උත්කෘෂ්ටම, හරය වූ කරුණකි. එය ගුරු මුෂ්ටියක් (රහසක්) වැනි ධර්මයක් විය යුතුය, මම එය විමසා දැනගන්නෙමි" කියා ය. එබැවින් උන්වහන්සේලා වෙත එළඹුණි.

อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ. อิทฺธิวิธนฺติ อิทฺธิโกฏฺฐาสํ. อาวิภาวํ ติโรภาวนฺติ อาวิภาวํ คเหตฺวา ติโรภาวํ, ติโรภาวํ คเหตฺวา อาวิภาวํ กาตุํ สกฺโกถาติ ปุจฺฉติ. ติโรกุฏฺฏนฺติ ปรกุฏฺฏํ. อิตรปททฺวเยปิ [Pg.117] เอเสว นโย. อุมฺมุชฺชนิมุชฺชนฺติ อุมฺมุชฺชนญฺจ นิมุชฺชนญฺจ. ปลฺลงฺเกนาติ ปลฺลงฺกพนฺธเนน. กมถาติ นิสีทิตุํ วา คนฺตุํ วา สกฺโกถาติ ปุจฺฉติ? ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน อิมสฺส อิทฺธิวิธสฺส, อิโต ปเรสํ ทิพฺพโสตาทีนญฺจ วณฺณนานโย วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ.

"අනේකවිහිතං" යනු නොයෙක් ප්‍රකාර වූ යන්නයි. "ඉද්ධිවිධං" යනු සෘද්ධි කොටස් ය. "පෙනී සිටීම හා නොපෙනී සිටීම" යනු පෙනී සිට නැවත නොපෙනී යාමටත්, නොපෙනී සිට පෙනී සිටීමටත් හැකි දැයි ඔහු විමසයි. "තිරෝකුට්ටං" යනු බිත්තියෙන් එහා පැත්තයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද අර්ථය මෙසේමය. "උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං" යනු පොළොවෙහි මතුවීම හා කිමිදීමයි. "පල්ලංකේන" යනු පර්යංක බන්ධනයෙනි. "හැකි ද" යනු එසේ වැඩ සිටීමට හෝ යාමට හැකි දැයි ඔහු විමසයි. "පක්ඛී සකුණෝ" යනු පියාපත් ඇති පක්ෂියා ය. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙය වන අතර, විස්තර වශයෙන් මෙම සෘද්ධි ප්‍රභේදයන් ගැන ද ඉන්පසු එන දිව්‍ය ශ්‍රෝත්‍ර ආදිය ගැන ද විවරණය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි දත යුතුය.

สนฺตา วิโมกฺขาติ องฺคสนฺตตาย เจว อารมฺมณสนฺตตาย จ สนฺตา อารุปฺปวิโมกฺขา. กาเยน ผุสิตฺวาติ นามกาเยน ผุสิตฺวา ปฏิลภิตฺวา. ปญฺญาวิมุตฺตา โข มยํ, อาวุโสติ, อาวุโส, มยํ นิชฺฌานกา สุกฺขวิปสฺสกา ปญฺญามตฺเตเนว วิมุตฺตาติ ทสฺเสติ. อาชาเนยฺยาสิ วา ตฺวํ, อาวุโส สุสิม, น วา ตฺวํ อาชาเนยฺยาสีติ กสฺมา เอวมาหํสุ? เอวํ กิร เนสํ อโหสิ – ‘‘มยํ อิมสฺส อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสาม, ทสพลํ ปน ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ วิปสฺสนาญาณํ, ตํ ปฐมตรํ อุปฺปชฺชติ. นิพฺพาเน ญาณนฺติ วิปสฺสนาย จิณฺณนฺเต ปวตฺตมคฺคญาณํ, ตํ ปจฺฉา อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ภควา เอวมาห.

"ශාන්ත විමොක්ෂ" යනු අංගයන්ගේ ශාන්තභාවය නිසාත් අරමුණෙහි ශාන්තභාවය නිසාත් ශාන්ත වූ අරූප විමොක්ෂයන් ය. "කයින් ස්පර්ශ කොට" යනු නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට ලබා ගැනීමයි. "ඇවැත්නි, අපි ප්‍රඥාවෙන් මිදුණෙමු" යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ "ඇවැත්නි, අපි ධ්‍යාන (අරූප ධ්‍යාන) රහිත වූ, ශුෂ්ක විදර්ශක වූ, ප්‍රඥාවෙන්ම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු අය වෙමු" යන්නයි. "ඇවැත් සුසීම, ඔබ දැනගත්ත ද නැත ද" යැයි ඔවුන් පැවසුවේ ඇයි? ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: "අපට මොහුගේ අදහස තේරුම් ගෙන පිළිතුරු දිය නොහැක, නමුත් දසබලයන් වහන්සේගෙන් විමසූ විට ඔහු සැක රහිත වනු ඇත" කියා ය. "ධර්මස්ථිති ඥානය" යනු විදර්ශනා ඥානයයි, එය ප්‍රථමයෙන් උපදී. "නිබ්බානෙ ඥාණය" යනු විදර්ශනා වැඩීම කෙළවර ඇතිවන මාර්ග ඥානයයි, එය පසුව උපදී. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

อาชาเนยฺยาสิ วาติอาทิ กสฺมา วุตฺตํ? วินาปิ สมาธึ เอวํ ญาณุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – สุสิม, มคฺโค วา ผลํ วา น สมาธินิสฺสนฺโท, น สมาธิอานิสํโส, น สมาธิสฺส นิปฺผตฺติ, วิปสฺสนาย ปเนโส นิสฺสนฺโท, วิปสฺสนาย อานิสํโส, วิปสฺสนาย นิปฺผตฺติ, ตสฺมา ชาเนยฺยาสิ วา ตฺวํ, น วา ตฺวํ ชาเนยฺยาสิ, อถ โข ธมฺมฏฺฐิติญาณํ ปุพฺเพ, ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณนฺติ.

"ඔබ දැනගත්ත ද නැත ද" යන ආදිය වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසා ද? සමාධියක් (අරූප සමාධි) නොමැතිව වුවද මෙසේ ඥානය උපදින බව පෙන්වීම සඳහා ය. මෙහි අර්ථය මෙසේ ය: "සුසීම, මාර්ගය හෝ ඵලය යනු සමාධියෙන් හටගන්නා දෙයක් නොවේ, එය සමාධියෙහි ආනිශංසයක් නොවේ, සමාධියෙහි නිමාවක් ද නොවේ. සැබවින්ම මෙය විදර්ශනාවෙහි ප්‍රතිඵලයකි, විදර්ශනාවෙහි ආනිශංසයකි, විදර්ශනාවෙහි කෙළවරයි. එබැවින් ඔබ දැනගත්ත ද නැත ද, සැබවින්ම පළමුව ධර්මස්ථිති ඥානය ද පසුව නිවන පිළිබඳ ඥානය ද උපදී" යන්නයි.

อิทานิสฺส ปฏิเวธภพฺพตํ ญตฺวา เตปริวฏฺฏํ ธมฺมเทสนํ เทเสนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, สุสิม? รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติอาทิมาห? เต ปริวฏฺฏเทสนาวสาเน ปน เถโร อรหตฺตํ ปตฺโต. อิทานิสฺส อนุโยคํ อาโรเปนฺโต ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ, สุสิม, ปสฺสสีติอาทิมาห. อปิ ปน ตฺวํ, สุสิมาติ อิทํ กสฺมา อารภิ? นิชฺฌานกานํ สุกฺขวิปสฺสกภิกฺขูนํ ปากฏกรณตฺถํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – น เกวลํ ตฺวเมว นิชฺฌานโก สุกฺขวิปสฺสโก, เอเตปิ ภิกฺขู เอวรูปาเยวาติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ. ทสมํ.

දැන් එම සුසීම හට මඟපල ලැබීමට ඇති සුදුසුකම (පටිවේධභබ්බතා) දැන, ත්‍රිපරිවර්ත ධර්ම දේශනාව දේශනා කරමින් "සුසීම, ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද?" යන ආදිය වදාළ සේක. ත්‍රිපරිවර්ත දේශනාව අවසානයේ තෙරුන් වහන්සේ අරහත් භාවයට පැමිණියහ. දැන් ඔහු අනුයෝගයෙහි (වීර්යයෙහි) පිහිටුවනු පිණිස "සුසීම, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වේ යයි දකින්නෙහිද" යන ආදිය වදාළ සේක. "නමුත් සුසීම, ඔබද..." යන මෙය කුමක් හෙයින් ආරම්භ කළ සේක්ද? ධ්‍යාන රහිත වූ ශුෂ්ක විපස්සක භික්ෂූන්ගේ තත්ත්වය ප්‍රකට කරනු පිණිසය. මෙහි අදහස නම් - ඔබ පමණක් ධ්‍යාන රහිත ශුෂ්ක විපස්සකයෙකු නොවේ, ඔබ විමසූ මේ භික්ෂූන්ද එවැනිම ස්වභාව ඇත්තෝමය යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනම ප්‍රකටමය. දසවැන්නයි.

มหาวคฺโค สตฺตโม.

සත්වන මහා වර්ගය නිමවිය.

๘. สมณพฺราหฺมณวคฺโค

8. සමණබ්‍රාහ්මණ වර්ගය

๑. ชรามรณสุตฺตาทิวณฺณนา

1. ජරාමරණ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

๗๑-๗๒. สมณพฺราหฺมณวคฺเค [Pg.118] ชรามรณาทีสุ เอเกกปทวเสน เอเกกํ กตฺวา เอกาทส สุตฺตานิ วุตฺตานิ, ตานิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

71-72. සමණබ්‍රාහ්මණ වර්ගයෙහි ජරා මරණ ආදී එක් එක් පදයන්ගේ වශයෙන් වෙන් වෙන් කොට සූත්‍ර එකොළසක් වදාරන ලදී. ඒවා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

สมณพฺราหฺมณวคฺโค อฏฺฐโม.

අටවන සමණබ්‍රාහ්මණ වර්ගය නිමවිය.

๙. อนฺตรเปยฺยาลํ

9. අන්තරපෙය්‍යාලය

๑. สตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา

1. සත්ථු සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

๗๓. อิโต ปรํ ‘‘สตฺถา ปริเยสิตพฺโพ’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทฺวาทส อนฺตรเปยฺยาลวคฺคา นาม โหนฺติ. เต สพฺเพปิ ตถา ตถา พุชฺฌนกานํ เวเนยฺยปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตา. ตตฺถ สตฺถาติ พุทฺโธ วา โหตุ สาวโก วา, ยํ นิสฺสาย มคฺคญาณํ ลภติ, อยํ สตฺถา นาม, โส ปริเยสิตพฺโพ. สิกฺขา กรณียาติ ติวิธาปิ สิกฺขา กาตพฺพา. โยคาทีสุ โยโคติ ปโยโค. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อุสฺโสฬฺหีติ สพฺพสหํ อธิมตฺตวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนิวตฺตนา. อาตปฺปนฺติ กิเลสตาปนวีริยเมว. สาตจฺจนฺติ สตตกิริยํ. สตีติ ชรามรณาทิวเสน จตุสจฺจปริคฺคาหิกา สติ. สมฺปชญฺญนฺติ ตาทิสเมว ญาณํ. อปฺปมาโทติ สจฺจภาวนาย อปฺปมาโท. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

73. මෙතැන් සිට "ශාස්තෘන් වහන්සේ සෙවිය යුතුය" යනාදී නයින් පැවති සූත්‍ර දොළස අන්තරපෙය්‍යාල වර්ගය නම් වේ. ඒ සියල්ල ඒ ඒ ආකාරයෙන් අවබෝධ කරගත හැකි වෙණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් වශයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'සත්ථා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ හෝ ශ්‍රාවකයෙකු හෝ වේවා, යමෙකු ඇසුරු කොට මඟ නුවණ ලබන්නේද, ඔහු ශාස්තෘ නම් වේ; ඔහු සෙවිය යුතුය. 'සික්ඛා කරණීයා' යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ම පිරවිය යුතුය යන්නයි. යෝගාදී පදයන්හි 'යෝග' යනු යෙදීමයි (භාවනාවෙහි). 'ඡන්ද' යනු කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'උස්සෝළ්හී' යනු සියල්ල ඉවසන අධික වීර්යයයි. 'අප්පටිවානී' යනු පසුබට නොවන උත්සාහයයි. 'ආතප්ප' යනු කෙලෙස් තවන වීර්යයමය. 'සාතච්ච' යනු නිරන්තරයෙන්ම කිරීමයි. 'සති' යනු ජරා මරණ ආදියේ වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය පිරිසිඳ ගන්නා සිහියයි. 'සම්පජඤ්ඤ' යනු එවැනිම වූ ප්‍රඥාවයි. 'අප්පමාද' යනු සත්‍යය භාවනාවෙහි පමාවකින් තොර වීමයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

อนฺตรเปยฺยาโล นวโม.

නවවන අන්තරපෙය්‍යාල වර්ගය නිමවිය.

นิทานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

නිදාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවන ලදී.

๒. อภิสมยสํยุตฺตํ

2. අභිසමය සංයුත්තය

๑. นขสิขาสุตฺตวณฺณนา

1. නඛසිඛා සූත්‍ර වර්ණනාව

๗๔. อภิสมยสํยุตฺตสฺส [Pg.119] ปฐเม นขสิขายนฺติ มํสฏฺฐาเนน วิมุตฺเต นขคฺเค. นขสิขา จ นาม โลกิยานํ มหตีปิ โหติ, สตฺถุ ปน รตฺตุปฺปลปตฺตโกฏิ วิย สุขุมา. กถํ ปเนตฺถ ปํสุ ปติฏฺฐิโตติ? อธิฏฺฐานพเลน. ภควตา หิ อตฺถํ ญาเปตุกาเมน อธิฏฺฐานพเลน ตตฺถ ปติฏฺฐาปิโต. สติมํ กลนฺติ มหาปถวิยา ปํสุํ สตโกฏฺฐาเส กตฺวา ตโต เอกโกฏฺฐาสํ. ปรโตปิ เอเสว นโย. อภิสเมตาวิโนติ ปญฺญาย อริยสจฺจานิ อภิสเมตฺวา ฐิตสฺส. ปุริมํ ทุกฺขกฺขนฺธํ ปริกฺขีณํ ปริยาทิณฺณํ อุปนิธายาติ เอตเทว พหุตรํ ทุกฺขํ, ยทิทํ ปริกฺขีณนฺติ เอวํ ปฐมํ วุตฺตํ ทุกฺขกฺขนฺธํ อุปนิธาย, ญาเณน ตํ ตสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา อุปปริกฺขิยมาเนติ อตฺโถ. กตมํ ปเนตฺถ ปุริมทุกฺขํ นาม? ยํ ปริกฺขีณํ. กตมํ ปน ปริกฺขีณํ? ยํ ปฐมมคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย. กตมํ ปน อุปนิธาย? ยํ สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ อปาเย อฏฺฐมญฺจ ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปชฺเชยฺย, สพฺพํ ตํ ปริกฺขีณนฺติ เวทิตพฺพํ. สตฺตกฺขตฺตุนฺติ สตฺต วาเร, สตฺตสุ อตฺตภาเวสูติ อตฺโถ. ปรมตาติ อิทมสฺส ปรํ ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. มหตฺถิโยติ มหโต อตฺถสฺส นิปฺผาทโก. ปฐมํ.

74. අභිසමය සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නඛසිඛායං' යනු මස් සහිත ස්ථානයෙන් වෙන් වූ නිය අගය. නිය අග යනු ලෝකවැසියන්ට විශාල එකක් විය හැකි මුත්, ශාස්තෘන් වහන්සේට රත් නෙළුම් පෙත්තක අග මෙන් ඉතා සියුම්ය. එහි පස් රැඳුණේ කෙසේද? අධිෂ්ඨාන බලයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්ථය අවබෝධ කරවනු කැමැත්තෙන් අධිෂ්ඨාන බලයෙන් එහි පස් රඳවන ලදී. 'සතිමං කලං' යනු මහා පෘථිවියේ පස් කොටස් සියයකට බෙදා ඉන් එක් කොටසකි. ඉන් පසුවද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අභිසමේතාවිනෝ' යනු ප්‍රඥාවෙන් ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කොට සිටින පුද්ගලයාගේය. 'පූර්ව දුක්ඛස්කන්ධය ගෙවී අවසන් වූ බව හා සසඳන කල' යනු පූර්වයෙහි වදාළ ගෙවී ගිය දුක් සමූහය හා සසඳා, නුවණින් එය තමා ඉදිරියෙහි තබාගෙන විමසා බලන විට යන අර්ථයයි. මෙහි 'පූර්ව දුක්ඛ' නම් කවරේද? යමක් ගෙවී ගියේද එයයි. ගෙවී ගියේ කවරක්ද? පළමු මාර්ගය (සෝවාන් මඟ) නොවැඩීම නිසා හටගත හැකිව තිබූ යම් දුකක් වේද, එය ගෙවී ගියේය. කුමකට සාපේක්ෂවද? ආත්ම භව හතකදී, අපායෙහිදී සහ අටවන ප්‍රතිසන්ධියේ සිට යම් තැනක හෝ හටගත හැකිව තිබූ ඒ සියලු දුක්ඛයන් ගෙවී ගිය බව දත යුතුය. 'සත්තක්ඛත්තුං' යනු සත් වරක්, එනම් ආත්ම භව හතක් යන අර්ථයයි. 'පරමතා' යනු මෙය ඔහුගේ උපරිම සීමාව බව දක්වයි. 'මහත්ථියෝ' යනු මහා අර්ථයක් සිද්ධ කරන්නා වූ යන්නයි. පළමුවැන්නයි.

๒. โปกฺขรณีสุตฺตวณฺณนา

2. පොක්ඛරණී සූත්‍ර වර්ණනාව

๗๕. ทุติเย โปกฺขรณีติ วาปี. อุพฺเพเธนาติ คมฺภีรตาย. สมติตฺติกาติ มุขวฏฺฏิสมา. กากเปยฺยาติ สกฺกา โหติ ตีเร ฐิเตน กาเกน ปกติยาปิ มุขตุณฺฑิกํ โอตาเรตฺวา ปาตุํ. ทุติยํ.

75. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'පොක්ඛරණී' යනු පොකුණයි. 'උබ්බේධේන' යනු ගැඹුරින් යන අර්ථයයි. 'සමතිත්තිකා' යනු ඉවුර හා සමානව පිරී ඇති බවයි. 'කාකපෙය්‍යා' යනු ඉවුරේ සිටින කපුටෙකුට වුවද සාමාන්‍ය ලෙස හොට පහත් කොට පැන් බීමට හැකි තරම් පිරී ඇති බවයි. දෙවැන්නයි.

๓. สํเภชฺชอุทกสุตฺตาทิวณฺณนา

3. සම්භේජ්ජඋදක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

๗๖-๗๗. ตติเย ยตฺถิมาติ ยสฺมึ สมฺภิชฺชฏฺฐาเน อิมา. สํสนฺทนฺตีติ สมาคนฺตฺวา สนฺทนฺติ. สเมนฺตีติ สมาคจฺฉนฺติ. ทฺเว วา ติ วาติ ทฺเว วา ตีณิ วา. อุทกผุสิตานีติ อุทกพินฺทูนิ. สํเภชฺชอุทกนฺติ อญฺญาหิ นทีหิ สทฺธึ สมฺภินฺนฏฺฐาเน อุทกํ. จตุตฺถํ อุตฺตานตฺถเมว. ตติยจตุตฺถานิ.

76-77. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'යත්ථිමා' යනු යම් ගංගා එක්වන තැනක මේ ගංගාවෝ (වෙත්ද) යන්නයි. 'සංසන්දන්ති' යනු එක්ව ගලා යති. 'සමෙන්ති' යනු එක් වෙති. 'දුවේ වා තීණි වා' යනු දෙකක් හෝ තුනක් හෝ වේ. 'උදකඵුසිතානි' යනු දිය බින්දුය. 'සම්භේජ්ජඋදකං' යනු අනෙක් ගංගාවන් සමඟ මිශ්‍ර වූ ස්ථානයේ ඇති ජලයයි. සිව්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. තුන්වන සහ සිව්වන සූත්‍රයන්ය.

๕. ปถวีสุตฺตาทิวณฺณนา

5. පඨවි සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

๗๘-๘๔. ปญฺจเม [Pg.120] มหาปถวิยาติ จกฺกวาฬพฺภนฺตราย มหาปถวิยา อุทฺธริตฺวา. โกลฏฺฐิมตฺติโยติ ปทรฏฺฐิปมาณา. คุฬิกาติ มตฺติกคุฬิกา. อุปนิกฺขิเปยฺยาติ เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปยฺย. ฉฏฺฐาทีสุ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปริโยสาเน ปน อญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ อธิคโมติ พาหิรกานํ สพฺโพปิ คุณาธิคโม ปฐมมคฺเคน อธิคตคุณานํ สตภาคมฺปิ สหสฺสภาคมฺปิ สตสหสฺสภาคมฺปิ น อุปคจฺฉตีติ. ปญฺจมาทีนิ.

78-84. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'මහාපඨවියා' යනු සක්වළ ඇතුළත මහා පෘථිවියෙන් ගෙන යන්නයි. 'කෝලට්ඨිමත්තියෝ' යනු මසං ඇට (ජීජී ඇට) ප්‍රමාණයේ මැටි ගුලිය. 'ගුළිකා' යනු මැටි ගුලිය. 'උපනික්ඛිපෙය්‍ය' යනු එක් තැනක තබන්නේ නම් යන්නයි. හයවැන්නාදී සූත්‍රයන්හි අර්ථය පෙර කී නයින්ම දත යුතුය. අවසානයෙහි 'අන්‍යතිර්ථක ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ පරිබ්‍රාජකයන්ගේ අවබෝධය' යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ගේ සියලු ගුණාධිගමයන්, පළමු මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මඟින්) ලැබූ ගුණයන්ගේ සියයෙන් පංගුවකට, දහසින් පංගුවකට හෝ ලක්ෂයෙන් පංගුවකටවත් සමාන නොවන බවයි. පස්වැන්නාදී සූත්‍රයන්ය.

อภิสมยสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අභිසමය සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවන ලදී.

๓. ธาตุสํยุตฺตํ

3. ධාතු සංයුත්තය

๑. นานตฺตวคฺโค

1. නානත්ත වර්ගය

๑.ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. ධාතුනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๕. ธาตุสํยุตฺตสฺส [Pg.121] ปฐเม นิสฺสตฺตฏฺฐสุญฺญตฏฺฐสงฺขาเตน สภาวฏฺเฐน ธาตูติ ลทฺธนามานํ ธมฺมานํ นานาสภาโว ธาตุนานตฺตํ. จกฺขุธาตูติอาทีสุ จกฺขุปสาโท จกฺขุธาตุ, รูปารมฺมณํ รูปธาตุ, จกฺขุปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. โสตปสาโท โสตธาตุ, สทฺทารมฺมณํ สทฺทธาตุ, โสตปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ โสตวิญฺญาณธาตุ. ฆานปสาโท ฆานธาตุ, คนฺธารมฺมณํ คนฺธธาตุ, ฆานปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ ฆานวิญฺญาณธาตุ. ชิวฺหาปสาโท ชิวฺหาธาตุ, รสารมฺมณํ รสธาตุ, ชิวฺหาปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ. กายปสาโท กายธาตุ, โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพธาตุ, กายปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ กายวิญฺญาณธาตุ. ติสฺโส มโนธาตุโย มโนธาตุ, เวทนาทโย ตโย ขนฺธา สุขุมรูปานิ นิพฺพานญฺจ ธมฺมธาตุ, สพฺพมฺปิ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตูติ. เอตฺถ จ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, อวสาเน ทฺเว จตุภูมิกาติ. ปฐมํ.

85. ධාතු සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, සත්ත්වයෙකු නොවන ශුන්‍ය වූ ස්වභාවය යන අර්ථයෙන් 'ධාතු' යයි නම් ලත් ධර්මයන්ගේ විවිධ ස්වභාවය 'ධාතු නානත්තය' නම් වේ. 'චක්ඛුධාතු' ආදියේදී චක්ඛු ප්‍රසාදය චක්ඛු ධාතුවයි, රූප අරමුණ රූප ධාතුවයි, චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. සෝත ප්‍රසාදය සෝත ධාතුවයි, ශබ්ද අරමුණ ශබ්ද ධාතුවයි, සෝත ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත සෝත විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. ඝාණ ප්‍රසාදය ඝාණ ධාතුවයි, ගන්ධ අරමුණ ගන්ධ ධාතුවයි, ඝාණ ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. ජිව්හා ප්‍රසාදය ජිව්හා ධාතුවයි, රස අරමුණ රස ධාතුවයි, ජිව්හා ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. කාය ප්‍රසාදය කාය ධාතුවයි, ස්පර්ශ අරමුණ පොට්ඨබ්බ ධාතුවයි, කාය ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත කාය විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මනෝ ධාතු තුන (පංචද්වාරාවජ්ජන සහ සම්පටිච්ඡන දෙක) මනෝ ධාතුවයි; වේදනා ආදී ස්කන්ධ තුන, සියුම් රූප සහ නිවන ධර්ම ධාතුවයි; සියලු මනෝ විඤ්ඤාණයන් මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මෙහි ධාතු දහසයක් කාමාවචර වේ, අවසාන ධාතු දෙක (මනෝ ධාතු හා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු) සිවු භූමියටම (චතුභූමික) අයත් වේ. පළමුවැන්නයි.

๒. ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. ඵස්සනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

๘๖. ทุติเย อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตนฺติ นานาสภาโว ผสฺโส อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย จกฺขุวิญฺญาณาทิสมฺปยุตฺตา, มโนสมฺผสฺโส มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต, ตสฺมา. มโนธาตุํ ปฏิจฺจาติ มโนทฺวาราวชฺชนํ กิริยามโนวิญฺญาณธาตุํ ปฏิจฺจ ปฐมชวนสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ทุติยํ.

86. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘උප්පජ්ජති ඵස්සනානත්තං’ යනු නානා ස්වභාව ඇති ස්පර්ශය උපදියි යන්නයි. එහි චක්ඛුසම්ඵස්සාදිය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි. මනෝසම්ඵස්සය මනෝද්වාරයෙහි පළමු ජවන සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි, එබැවිනි. ‘මනෝධාතුං පටිච්ච’ යන්නෙන් මනෝද්වාරාවජ්ජන කිරිය මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව නිසා පළමු ජවන සම්ඵස්සය උපදියි යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. නෝඵස්සනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๗. ตติเย โน มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ มโนธาตูติ มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺตํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อาวชฺชนกิริยามโนวิญฺญาณธาตุ โน อุปฺปชฺชตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตติยํ.

87. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘නෝ මනෝසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති මනෝධාතූ’ යන්නෙන් මනෝද්වාරයෙහි පළමු ජවන සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය නිසා ආවජ්ජන කිරිය මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව නූපදියි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. වේදනානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๘. จตุตฺเถ [Pg.122] จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนาติ สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุโต ปฏฺฐาย สพฺพาปิ ตสฺมึ ทฺวาเร เวทนา วตฺเตยฺยุํ, นิพฺพตฺติผาสุกตฺถํ ปน อนนฺตรํ สมฺปฏิจฺฉนเวทนเมว คเหตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจาติ มโนทฺวาเร อาวชฺชนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ ปฐมชวนเวทนา, ปฐมชวนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ ทุติยชวนเวทนาติ อยมธิปฺปาโย. จตุตฺถํ.

88. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනා’ යනු සම්පටිච්ඡන මනෝධාතුවෙහි පටන් ඒ ද්වාරයෙහි උපදින සියලුම වේදනාවන් පැවතිය හැකි වුවද, ඉපදීම පෙන්වීමේ පහසුව පිණිස (උපනිශ්‍රය වශයෙන්) චක්ඛුවිඤ්ඤාණයට අනතුරුව ඇති වන සම්පටිච්ඡන වේදනාවම ගැනීම සුදුසු යැයි කියන ලදී. ‘මනෝසම්ඵස්සං පටිච්ච’ යනු මනෝද්වාරයෙහි ආවජ්ජන සම්ඵස්සය නිසා පළමු ජවන වේදනාව ද, පළමු ජවන සම්ඵස්සය නිසා දෙවන ජවන වේදනාව ද උපදියි යන මෙය මෙහි අදහසයි. හතරවන සූත්‍රයයි.

๕. ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. දුතිය වේදනානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๘๙. ปญฺจเม ตติยจตุตฺเถสุ วุตฺตนยาว เอกโต กตฺวา เทสิตาติ. อิติ ทุติยาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ มโนธาตุํ มโนธาตูติ อคเหตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ มโนธาตูติ คหิตํ. สพฺพานิ เจตานิ ตถา ตถา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน เทสิตานิ. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. ปญฺจมํ.

89. පස්වන සූත්‍රයෙහි තුන්වන හා හතරවන සූත්‍රවල කියන ලද ක්‍රමයම එකට එක්කොට දේශනා කරන ලදී. මෙසේ දෙවන ආදී සූත්‍ර සතරෙහි මනෝධාතුව (පඤ්චද්වාරාවජ්ජන සම්පටිච්ඡන) මනෝධාතුව ලෙස නොගෙන, මනෝද්වාරාවජ්ජනය මනෝධාතුව ලෙස ගන්නා ලදී. මේ සියලු සූත්‍ර එලෙස දේශනා කරන ලද්දේ අවබෝධ කරගත හැකි වේනෙයයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුවය. මෙතැන් සිට ඉදිරියට ද මේ ක්‍රමයම වේ. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. බාහිර ධාතුනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๙๐. ฉฏฺเฐ ปน ปญฺจ ธาตุโย กามาวจรา, ธมฺมธาตุ จตุภูมิกาติ. ฉฏฺฐํ.

90. හයවන සූත්‍රයෙහි පංච ධාතූන් (රූප ධාතු ආදිය) කාමාවචර වෙති. ධම්ම ධාතුව සිවු භූමියෙහිම (චතුභූමික) පවතියි. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. සඤ්ඤානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๙๑. สตฺตเม รูปธาตูติ อาปาเถ ปติตํ อตฺตโน วา ปรสฺส วา สาฏกเวฐนาทิวตฺถุกํ รูปารมฺมณํ. รูปสญฺญาติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญา. รูปสงฺกปฺโปติ สมฺปฏิจฺฉนาทีหิ ตีหิ จิตฺเตหิ สมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโป. รูปจฺฉนฺโทติ รูเป ฉนฺทิกตฏฺเฐน ฉนฺโท. รูปปริฬาโหติ รูเป อนุฑหนฏฺเฐน ปริฬาโห. รูปปริเยสนาติ ปริฬาเห อุปฺปนฺเน สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺเต คเหตฺวา ตสฺส รูปสฺส ปฏิลาภตฺถาย ปริเยสนา. เอตฺถ จ สญฺญาสงฺกปฺปฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, ปริฬาหปริเยสนา ปน นานาชวนวาเรเยว ลพฺภนฺตีติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ธาตุนานตฺตนฺติ เอตฺถ จ เอวํ รูปาทินานาสภาวํ ธาตุํ ปฏิจฺจ รูปสญฺญาทินานาสภาวสญฺญา อุปฺปชฺชตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺตมํ.

91. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘රූපධාතූ’ යනු චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි ගැටුණු තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ වස්ත්‍ර, හිස් පළඳනා ආදිය නිමිති කරගත් රූපාරම්මණයි. ‘රූපසඤ්ඤා’ යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාවයි. ‘රූපසංකප්පෝ’ යනු සම්පටිච්ඡන ආදී සිතුවිලි තුන හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංකල්පයයි (විතර්කයයි). ‘රූපච්ඡන්දෝ’ යනු රූපයෙහි කැමැත්ත ඇති කරන අර්ථයෙන් ඡන්දයයි. ‘රූපපරිළාහෝ’ යනු රූපය කෙරෙහි හාත්පසින් දවන අර්ථයෙන් පරිළාහයයි (තණ්හාවයි). ‘රූපපරියේසනා’ යනු පරිළාහය (තණ්හාව) උපන් කල්හි, දුටු පුරුදු මිත්‍රාදීන් කැටුව ඒ රූපය ලබාගැනීම පිණිස හාත්පස සොයා යෑමයි. මෙහි සංඥා, සංකල්ප හා ඡන්ද යන ධර්මයන් එකම ජවන වාරයක හෝ විවිධ ජවන වාරයන්හි ලැබිය හැකිය. පරිළාහය හා පර්යේෂණය ලැබෙන්නේ විවිධ ජවන වාරයන්හිමය. ‘ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ ධාතුනානත්තං’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ රූප ආදී වූ නානා ස්වභාව ඇති ධාතූන් නිසා රූපසංඥා ආදී වූ නානා ස්වභාව ඇති සංඥාවන් උපදියි යන ක්‍රමයට දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රයයි.

๘. โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. නෝපරියේසනානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๙๒. อฏฺฐเม [Pg.123] โน ธมฺมปริเยสนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ธมฺมปริฬาโหติ เอวํ อาคตํ ปฏิเสธมตฺตเมว นานํ. อฏฺฐมํ.

92. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘නෝ ධම්මපරියේසනං පටිච්ච උප්පජ්ජති ධම්මපරිළාහෝ’ යනුවෙන් ආවේ ‘නෝ’ යන ප්‍රතිෂේධ මාත්‍රය පමණක් වෙනස් වන බැවිනි. අටවන සූත්‍රයයි.

๙. พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

9. බාහිරඵස්සනානත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๙๓-๙๔. นวเม อุปฺปชฺชติ รูปสญฺญาติ วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ สญฺญา. รูปสงฺกปฺโปติ ตสฺมึเยว อารมฺมเณ ตีหิ จิตฺเตหิ สมฺปยุตฺตสงฺกปฺโป. รูปสมฺผสฺโสติ ตเทวารมฺมณํ ผุสมาโน ผสฺโส. เวทนาติ ตเทว อารมฺมณํ อนุภวมานา เวทนา. ฉนฺทาทโย วุตฺตนยาว. รูปลาโภติ ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ ‘‘รูปลาโภ’’ติ วุตฺตํ. อยํ ตาว สพฺพสงฺคาหิกนโย เอกสฺมึ เยวารมฺมเณ สพฺพธมฺมานํ อุปฺปตฺติวเสน วุตฺโต. อปโร อาคนฺตุการมฺมณมิสฺสโก โหติ – รูปสญฺญา รูปสงฺกปฺโป ผสฺโส เวทนาติ อิเม ตาว จตฺตาโร ธมฺมา ธุวปริโภเค นิพทฺธารมฺมเณ โหนฺติ. นิพทฺธารมฺมณญฺหิ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ ปิยํ ยํกิญฺจิ วิย อุปฏฺฐาติ, อาคนฺตุการมฺมณํ ปน ยํกิญฺจิ สมานมฺปิ โขเภตฺวา ติฏฺฐติ.

93-94. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘උප්පජ්ජති රූපසඤ්ඤා’ යනු ඉහත කී පරිදි රූපාරම්මණයෙහි සංඥාව උපදියි යන්නයි. ‘රූපසංකප්පෝ’ යනු එම අරමුණෙහිම සිතුවිලි තුන හා සම්ප්‍රයුක්ත සංකල්පයයි. ‘රූපසම්ඵස්සෝ’ යනු එම අරමුණම ස්පර්ශ කරන්නා වූ ස්පර්ශයයි. ‘වේදනා’ යනු එම අරමුණම විඳින්නා වූ වේදනාවයි. ඡන්ද ආදිය පෙර කී ක්‍රමයටම වේ. ‘රූපලාභෝ’ යනු සොයා ලබාගත් තණ්හාව සහිත වූ අරමුණයි. මෙය එක් අරමුණකදීම සියලු ධර්මයන්ගේ හටගැනීම පෙන්වන සියලු දේ ඇතුළත් වන ක්‍රමයයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් ආගන්තුක අරමුණු මිශ්‍ර වූ ක්‍රමයයි - රූපසංඥා, රූපසංකල්ප, ස්පර්ශ, වේදනා යන ධර්ම සතර නිතර පරිභෝජනය කරන (නිබද්ධ) අරමුණෙහි උපදියි. නිබද්ධ අරමුණ ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප, ප්‍රිය වූයේ ද, නොසැලකිලිමත් ලෙස වැටහෙයි. නමුත් ආගන්තුක අරමුණ සාමාන්‍ය එකක් වුවද සිත කැළඹීමට (සලිත කිරීමට) හේතු වෙයි.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร อมจฺจปุตฺโต คามิเยหิ ปริวาริโต คามมชฺเฌ ฐตฺวา กมฺมํ กโรติ. ตสฺมิญฺจสฺส สมเย อุปาสิกา นทึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺตา ธาติคณปริวุตา เคหํ คจฺฉติ. โส ทูรโต ทิสฺวา ‘‘อาคนฺตุกมาตุคาโม ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘คจฺฉ, ภเณ ชานาหิ, กา เอสา’’ติ ปุริสํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ปจฺจาคโต, ‘‘กา เอสา’’ติ ปุฏฺโฐ ยถาสภาวํ อาโรเจสิ. เอวํ อาคนฺตุการมฺมณํ โขเภติ. ตสฺมึ อุปฺปนฺโน ฉนฺโท รูปฉนฺโท นาม, ตเทว อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺโน ปริฬาโห รูปปริฬาโห นาม, สหาเย คณฺหิตฺวา ตสฺส ปริเยสนํ รูปปริเยสนา นาม, ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ นาม.

ඒ පිළිබඳව මෙම කතාව වෙයි: එක් අමාත්‍ය පුත්‍රයෙක් ගම්වැසියන් පිරිවරාගෙන ගම මැද සිට රාජකාරි කටයුතු කරයි. ඒ අවස්ථාවෙහි ඔහුගේ බිරිඳ ගඟට ගොස් ස්නානය කර ආභරණවලින් සැරසී පරිවාර ස්ත්‍රීන් පිරිවරා නිවසට යයි. ඔහු ඇය දූරතින්ම දැක ‘ඇය ආගන්තුක ස්ත්‍රියක් විය යුතුය’ යන සංඥාව උපදවා, ‘එම්බා පුරුෂය, ගොස් ඇය කවුදැයි දැනගන්න’ යැයි පුරුෂයෙකු යැවීය. ඔහු ගොස් ඇය දැක නැවත පැමිණ, ‘ඇය කවුදැයි’ ඇසූ විට ඇත්ත ඇති සැටියෙන් කීවේය. මෙසේ ආගන්තුක අරමුණ සිත කැළඹීමට පත් කරයි. එහි උපන් ඡන්දය ‘රූපච්ඡන්දය’ නම් වේ. එම අරමුණම නිසා උපන් දැවිල්ල ‘රූපපරිළාහය’ නම් වේ. යහළුවන් කැටුව එය සෙවීම ‘රූපපරියේසනා’ නම් වේ. සොයා ලබාගත් තණ්හාව සහිත අරමුණ ‘රූපලාභය’ නම් වේ.

อุรุวลฺลิยวาสี จูฬติสฺสตฺเถโร ปนาห – ‘‘กิญฺจาปิ ภควตา ผสฺสเวทนา ปาฬิยา มชฺเฌ คหิตา, ปาฬึ ปน ปริวฏฺเฏตฺวา วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ อุปฺปนฺนา สญฺญา รูปสญฺญา, ตสฺมึเยว สงฺกปฺโป รูปสงฺกปฺโป ตสฺมึ [Pg.124] ฉนฺโท รูปจฺฉนฺโท, ตสฺมึ ปริฬาโห รูปปริฬาโห, ตสฺมึ ปริเยสนา รูปปริเยสนา, ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ. เอวํ ลทฺธารมฺมเณ ปน ผุสนํ ผสฺโส, อนุภวนํ เวทนา. รูปสมฺผสฺโส รูปสมฺผสฺสชา เวทนาติ อิทํ ทฺวยํ ลพฺภตี’’ติ. อปรมฺปิ อวิภูตวารํ นาม คณฺหนฺติ. อารมฺมณญฺหิ สาณิปากาเรหิ วา ปริกฺขิตฺตํ ติณปณฺณาทีหิ วา ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, ตํ ‘‘อุปฑฺฒํ ทิฏฺฐํ เม อารมฺมณํ, สุฏฺฐุ นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ โอโลกยโต ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปนฺนา สญฺญา รูปสญฺญา นาม. ตสฺมึเยว อุปฺปนฺนา สงฺกปฺปาทโย รูปสงฺกปฺปาทโย นามาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิ จ สญฺญาสงฺกปฺปผสฺสเวทนาฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, ปริฬาหปริเยสนาลาภา นานาชวนวาเรเยวาติ. ทสมํ อุตฺตานเมวาติ. นวมทสมานิ.

උරුවේලායෙහි වාසය කළ චූළතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්පර්ශය හා වේදනාව පාළියෙහි මැදට ගත්තද, පාළි අනුපිළිවෙළ වෙනස් කොට රූපාරම්මණයෙහි උපන් සංඥාව රූපසංඥාව ලෙසත්, එහි සංකල්පය රූපසංකල්පය ලෙසත්, එහි ඡන්දය රූපච්ඡන්දය ලෙසත්, එහි පරිළාහය රූපපරිළාහය ලෙසත්, එහි පරියේසනාව රූපපරියේසනාව ලෙසත්, ලබාගත් අරමුණ රූපලාභය ලෙසත් ගත යුතුය. මෙසේ ලබාගත් අරමුණෙහි ස්පර්ශ වීම ස්පර්ශයයි, විඳීම වේදනාවයි. රූපසම්ඵස්සය හා රූපසම්ඵස්සජා වේදනාව යන මේ දෙක ලැබෙන්නේ එවිටයි.’ තවත් පිරිසක් අරමුණ පැහැදිලි නැති (අවිභූත) වාරය ගනිති. අරමුණ තිරයකින් හෝ තෘණ පත්‍ර ආදියෙන් වැසී ඇති විට, ‘අරමුණෙන් අඩක් දුටුවෙමි, එය හොඳින් බලන්නෙමි’ යි බලන්නාට උපදින සංඥාව රූපසංඥාවයි. එහිම උපන් සංකල්ප ආදිය රූපසංකල්ප ආදිය ලෙස දත යුතුය. මෙහිදී සංඥා, සංකල්ප, ස්පර්ශ, වේදනා හා ඡන්ද යන ධර්මයන් එක් ජවන වාරයක හෝ විවිධ ජවන වාරයන්හි ලැබිය හැකි අතර, පරිළාහ, පරියේසනා හා ලාභ ලැබෙන්නේ විවිධ ජවන වාරයන්හිම පමණි. දසවන සූත්‍රය අතිශයින් පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් පහසුය. නවවන හා දසවන සූත්‍රයි.

นานตฺตวคฺโค ปฐโม.

පළමු නානත්ත වර්ගය නිම විය.

๒. ทุติยวคฺโค

2. දෙවන වර්ගයයි.

๑. สตฺตธาตุสุตฺตวณฺณนา

1. සත්තධාතු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๙๕. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม อาภาธาตูติ อาโลกธาตุ. อาโลกสฺสปิ อาโลกกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺนชฺฌานสฺสาปีติ สหารมฺมณสฺส ฌานสฺส เอตํ นามํ. สุภธาตูติ สุภกสิเณ อุปฺปนฺนชฺฌานวเสน สหารมฺมณชฺฌานเมว. อากาสานญฺจายตนเมว อากาสานญฺจายตนธาตุ. สญฺญาเวทยิตนิโรโธว สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ. อิติ ภควา อนุสนฺธิกุสลสฺส ภิกฺขุโน ตตฺถ นิสีทิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามสฺส โอกาสํ เทนฺโต เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

95. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘ආභාධාතු’ (ආභා ධාතුව) යනු ආලෝක ධාතුවයි. ආලෝක කසිණයෙහි පරිකර්ම කොට උපන් ධ්‍යානයට ද, ආලෝකයට ද යන අරමුණ සහිත වූ ධ්‍යානයට මෙය නමකි. ‘සුභධාතු’ යනු ශුභ කසිණයෙහි උපන් ධ්‍යානය වශයෙන් වූ අරමුණ සහිත ධ්‍යානයම වේ. ආකාසානඤ්චායතනයම ‘ආකාසානඤ්චායතන ධාතුව’ නමි. සංඥා සහ වේදනාවන්ගේ නිරුද්ධ වීමම ‘සංඥාභේදනිරෝධ ධාතුව’ නමි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩසිට ප්‍රශ්න විචාරීමට කැමැත්තෙන් සිටි, අනුසන්ධි ගැලපීමෙහි දක්ෂ වූ භික්ෂූන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දෙමින් උදේසයෙහි (දේශනාවෙහි ආරම්භයෙහි) දේශනාව අවසන් කළ සේක.

อนฺธการํ ปฏิจฺจาติ อนฺธกาโร หิ อาโลเกน ปริจฺฉินฺโน, อาโลโกปิ อนฺธกาเรน. อนฺธกาเรน หิ โส ปากโฏ โหติ. ตสฺมา ‘‘อนฺธการํ ปฏิจฺจ ปญฺญายตี’’ติ อาห. อสุภํ ปฏิจฺจาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อสุภญฺหิ สุเภน, สุภญฺจ อสุเภน ปริจฺฉินฺนํ, อสุเภ สติ สุภํ ปญฺญายติ, ตสฺมา เอวมาห. รูปํ ปฏิจฺจาติ รูปาวจรสมาปตฺตึ ปฏิจฺจ. รูปาวจรสมาปตฺติยา หิ สติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติ นาม [Pg.125] โหติ รูปสมติกฺกโม วา, ตสฺมา เอวมาห. วิญฺญาณญฺจายตนธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. นิโรธํ ปฏิจฺจาติ จตุนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิสงฺขาอปฺปวตฺตึ ปฏิจฺจ. ขนฺธนิโรธญฺหิ ปฏิจฺจ นิโรธสมาปตฺติ นาม ปญฺญายติ, น ขนฺธปวตฺตึ, ตสฺมา เอวมาห. เอตฺถ จ จตุนฺนํ ขนฺธานํ นิโรโธว นิโรธสมาปตฺตีติ เวทิตพฺโพ.

‘අන්ධකාරය නිසා’ යන්නෙහි, අන්ධකාරය ආලෝකය මගින් ද, ආලෝකය අන්ධකාරය මගින් ද වෙන් කරනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, අන්ධකාරය නිසාම ආලෝකය ප්‍රකට වේ. එබැවින් “අන්ධකාරය නිසා (ආලෝකය) පැනවේ” යැයි වදාළ සේක. ‘අශුභය නිසා’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, අශුභය ශුභය මගින් ද, ශුභය අශුභය මගින් ද වෙන් කරනු ලැබේ. අශුභය ඇති කල්හි ශුභය පැනවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. ‘රූපය නිසා’ යනු රූපාවචර සමාපත්තිය නිසා ය. රූපාවචර සමාපත්තිය ඇති කල්හි ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය හෝ රූපය ඉක්මවා යාම සිදු වේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධාතු ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘නිරෝධය නිසා’ යනු නාමස්කන්ධ සතරේ නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීම නිසා ය. ස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය නිසා නිරෝධ සමාපත්තිය පැනවේ මිස, ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්ම නිසා නොවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. මෙහි ස්කන්ධ සතරේ නිරුද්ධ වීමම නිරෝධ සමාපත්තිය ලෙස දත යුතුය.

กถํ สมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ กถํ สมาปตฺติโย กีทิสา สมาปตฺติโย นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพาติ? สญฺญาสมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ สญฺญาย อตฺถิภาเวน สญฺญาสมาปตฺติโย สญฺญาสมาปตฺติโย นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพา. สงฺขาราวเสสสมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ สุขุมสงฺขารานํ อวสิฏฺฐตาย สงฺขาราวเสสสมาปตฺติ นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพา. นิโรธสมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ นิโรโธว นิโรธสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺติ นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพาติ อตฺโถ. ปฐมํ.

‘සමාපත්තියට කෙසේ පැමිණිය යුතුද’ යන්නෙන්, කිනම් ආකාරයේ සමාපත්තීන්, කිනම් ස්වභාවයක සමාපත්තීන් වී ඒවාට පැමිණිය යුතු ද යන්න අදහස් වේ. ‘සංඥා සමාපත්තියට පැමිණිය යුතුයි’ යනු සංඥාව පවතින බැවින් සංඥා සමාපත්තීන් සංඥා සමාපත්තීන්ම වී ඒවාට පැමිණිය යුතු බවයි. ‘සංඛාරාවශේෂ සමාපත්තියට පැමිණිය යුතුයි’ යනු සියුම් සංස්කාරයන් ඉතිරිව පවතින බැවින් සංඛාරාවශේෂ සමාපත්තිය නමින් වී පැමිණිය යුතුය යන්නයි. ‘නිරෝධ සමාපත්තියට පැමිණිය යුතුයි’ යනු නිරෝධයම නිරෝධ සමාපත්තිය වී එයට පැමිණිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. สนิทานสุตฺตวณฺณนา

2. සනිදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๙๖. ทุติเย สนิทานนฺติ ภาวนปุํสกเมตํ, สนิทาโน สปจฺจโย หุตฺวา อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. กามธาตุํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจาติ เอตฺถ กามวิตกฺโกปิ กามธาตุ กามาวจรธมฺมาปิ, วิเสสโต สพฺพากุสลมฺปิ. ยถาห –

96. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සනිදානං’ යන්න භාව නපුංසක පදයකි. එය නිදානයක් සහිතව, ප්‍රත්‍යයක් සහිතව උපදී යන්න අර්ථයයි. ‘මහණෙනි, කාමධාතුව නිසා’ යන්නෙහි කාම විතර්කය ද කාමධාතුවයි, කාමාවචර ධර්මයන් ද කාමධාතුවයි, විශේෂයෙන් සියලු අකුසල් ද කාමධාතුවයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ? กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา มิจฺฉาสงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ กามธาตุ. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อนฺโตกริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ, อยํ วุจฺจติ กามธาตุ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

“එහි කාමධාතුව යනු කවරේ ද? කාමය හා සම්බන්ධ වූ තර්කය, විතර්කය, සංකල්පය, සිත්හි පිහිටුවීම, දැඩිව පිහිටුවීම, සිතෙහි අභිනිරෝපණය, මිථ්‍යා සංකල්පය - මීට කාමධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. යටින් අවීචි නිරය සීමා කොට, මතුපිටින් පරනිම්මිත වසවත්ති දෙව්ලොව සීමා කොට, ඒ අතර පවතින ඒ ඒ තැන්වල උපන් ඒ ඒ තැන්වලට අයත් ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, රූප, වේදනා, සංඥා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන මෙය කාමධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සියලු අකුසල ධර්මයන් ද කාමධාතුහු වෙති” (විභංග 182).

เอตฺถ สพฺพสงฺคาหิกา อสมฺภินฺนาติ ทฺเว กถา โหนฺติ. กถํ? กามธาตุคฺคหเณน หิ พฺยาปาทธาตุวิหึสาธาตุโย คหิตา โหนฺตีติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกา. ตาสํ ปน ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วิสุํ อาคตตฺตา เสสธมฺมา กามธาตูติ อยํ อสมฺภินฺนกถา. อยมิธ คเหตพฺพา อิมํ กามธาตุํ อารมฺมณวเสน วา สมฺปโยควเสน วา ปฏิจฺจ กามสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. กามสญฺญํ [Pg.126] ปฏิจฺจาติ กามสญฺญํ ปน สมฺปโยควเสน วา อุปนิสฺสยวเสน วา ปฏิจฺจ กามสงฺกปฺโป นาม อุปฺปชฺชติ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตีหิ ฐาเนหีติ ตีหิ การเณหิ. มิจฺฉา ปฏิปชฺชตีติ อยาถาวปฏิปทํ อนิยฺยานิกปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ.

මෙහි ‘සියල්ල ඇතුළත් වන’ (සබ්බසංගාහිකා) සහ ‘වෙන් වෙන් වූ’ (අසම්භින්නා) යනුවෙන් දේශනා දෙකක් වේ. ඒ කෙසේ ද? කාමධාතුව යන වචනයෙන් ව්‍යාපාද ධාතුව සහ විහිංසා ධාතුව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලදහ. එබැවින් මෙය සියල්ල ඇතුළත් වන දේශනාවයි. එහෙත් එම ධාතූන් දෙක වෙන් වෙන්ව දේශනා කළ බැවින්, ව්‍යාපාද හා විහිංසා හැර ඉතිරි ධර්මයන් කාමධාතුව යැයි දේශනා කිරීම ‘වෙන් වෙන් වූ’ (අසම්භින්න) දේශනාවයි. මෙහිදී ගත යුත්තේ එම අසම්භින්න කථාවයි. මෙම කාමධාතුව අරමුණු වශයෙන් හෝ සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් හෝ නිසා ‘කාමසංඥාව’ උපදී. ‘කාමසංඥාව නිසා’ යන්නෙහි කාමසංඥාව සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් හෝ උපනිශ්‍රය වශයෙන් හෝ නිසා ‘කාමසංකල්පය’ උපදී. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. ‘කරුණු තුනකින්’ (තීහි ඨානේහි) යනු හේතු තුනකිනි. ‘මිථ්‍යා අන්දමින් පිළිපදියි’ යනු අයථාර්ථවත් වූ, සසරින් එතෙර නොකරන්නා වූ පිළිවෙතක පිළිපදියි යන්නයි.

พฺยาปาทธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ พฺยาปาทวิตกฺโกปิ พฺยาปาทธาตุ พฺยาปาโทปิ. ยถาห –

‘මහණෙනි, ව්‍යාපාද ධාතුව’ යන්නෙහි ව්‍යාපාද විතර්කය ද ව්‍යාපාද ධාතුවයි, ව්‍යාපාදය ද එසේමය. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘ตตฺถ กตมา พฺยาปาทธาตุ? พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตุ. ทสสุ อาฆาตวตฺถูสุ จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป…เป… อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส, อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

“එහි ව්‍යාපාද ධාතුව යනු කවරේ ද? ව්‍යාපාදය හා සම්බන්ධ වූ තර්කය, විතර්කය... පෙ... මීට ව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. දස වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන්හි සිතෙහි ඇති වන ක්‍රෝධය, පටිඝය, කෝපය, දැඩි කෝපය... පෙ... සිතේ නොසතුටු බව, මීට ව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ” (විභංග 182).

อิมํ พฺยาปาทธาตุํ สหชาตปจฺจยาทิวเสน ปฏิจฺจ พฺยาปาทสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

මෙම ව්‍යාපාද ධාතුව සහජාත ප්‍රත්‍යය ආදියෙන් නිසා ‘ව්‍යාපාද සංඥාව’ උපදී. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

วิหึสาธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ วิหึสาวิตกฺโกปิ วิหึสาธาตุ วิหึสาปิ. ยถาห –

‘මහණෙනි, විහිංසා ධාතුව’ යන්නෙහි විහිංසා විතර්කය ද විහිංසා ධාතුවයි, විහිංසාව ද එසේමය. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘ตตฺถ กตมา วิหึสาธาตุ? วิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ วิหึสาธาตุ. อิเธกจฺโจ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา รชฺชุยา วา อญฺญตรญฺญตเรน วา สตฺเต วิเหเฐติ. ยา เอวรูปา เหฐนา วิเหฐนา หึสนา วิหึสนา โรสนา ปรูปฆาโต, อยํ วุจฺจติ วิหึสาธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

“එහි විහිංසා ධාතුව යනු කවරේ ද? විහිංසාව හා සම්බන්ධ වූ තර්කය, විතර්කය... පෙ... මීට විහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක් අතින් හෝ ගලකින් හෝ පොල්ලකින් හෝ ආයුධයකින් හෝ ලණුවකින් හෝ වෙනත් යමකින් සතුන්ට පීඩා කරති. මෙබඳු වූ යම් පෙළීමක්, වෙහෙසීමක්, හිංසාවක්, පීඩාවක්, රෝසනයක්, පරෝපඝාතයක් වේ ද, මීට විහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ” (විභංග 182).

อิมํ วิหึสาธาตุํ สหชาตปจฺจยาทิวเสน ปฏิจฺจ วิหึสาสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

මෙම විහිංසා ධාතුව සහජාත ප්‍රත්‍යය ආදියෙන් නිසා ‘විහිංසා සංඥාව’ උපදී. මෙහි ද ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

ติณทาเยติ ติณคหเน อรญฺเญ. อนยพฺยสนนฺติ อวุฑฺฒึ วินาสํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ สุกฺขติณทาโย วิย อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ, ติณุกฺกา วิย อกุสลสญฺญา, ติณกฏฺฐนิสฺสิตา ปาณา วิย อิเม สตฺตา. ยถา สุกฺขติณทาเย ฐปิตํ ติณุกฺกํ ขิปฺปํ วายมิตฺวา อนิพฺพาเปนฺตสฺส เต ปาณา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺติ. เอวเมว เย สมณา วา พฺราหฺมณา วา [Pg.127] อุปฺปนฺนํ อกุสลสญฺญํ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฺปหาเนหิ นปฺปชหนฺติ, เต ทุกฺขํ วิหรนฺติ.

‘තිණදායේ’ යනු තණකොළවලින් ගහණ වූ වනාන්තරයෙහි ය. ‘අනයබ්‍යසනං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති විනාශයයි. ‘එවමේව ඛෝ’ යන්නෙහි වියළි තණ කැලෑවක් මෙන් අරමුණ දත යුතුය. තණ හුළක් (පන්දමක්) මෙන් අකුසල සංඥාව දත යුතුය. තණ සහ දර ඇසුරු කළ කුඩා පණුවන් මෙන් මෙම සත්වයෝ දත යුතුය. යම් සේ වියළි තණ කැලෑවක තැබූ තණ හුළ වහා උත්සාහ කොට නිවා නොදමන්නාට, ඒ පණුවන් විනාශයට පත් වේ ද, එසේම යම් මහණෙක් හෝ බමුණෙක් හෝ උපන් අකුසල සංඥාව විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය, තදංග ප්‍රහාණය හෝ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහාණය නොකරයි ද, ඔවුහු දුකින් වසති.

วิสมคตนฺติ ราควิสมาทีนิ อนุคตํ อกุสลสญฺญํ. น ขิปฺปเมว ปชหตีติ วิกฺขมฺภนาทิวเสน สีฆํ นปฺปชหติ. น วิโนเทตีติ น นีหรติ. น พฺยนฺตีกโรตีติ ภงฺคมตฺตมฺปิ อนวเสเสนฺโต น วิคตนฺตํ กโรติ. น อนภาวํ คเมตีติ น อนุอภาวํ คเมติ. เอวํ สพฺพปเทสุ น – กาโร อาหริตพฺโพ. ปาฏิกงฺขาติ ปาฏิกงฺขิตพฺพา อิจฺฉิตพฺพา.

‘විසමගතං’ යනු රාගාදී විෂම ධර්මයන් අනුව ගිය අකුසල සංඥාවයි. ‘වහා ප්‍රහාණය නොකරයි’ යනු විෂ්කම්භනාදී වශයෙන් ඉක්මනින් අත් නොහරියි යන්නයි. ‘විනෝදනය නොකරයි’ යනු බැහැර නොකරයි යන්නයි. ‘ව්‍යන්තීකරණය නොකරයි’ යනු බිඳීමක් පමණක්වත් ඉතිරි නොවන සේ කෙළවර නොකරයි යන්නයි. ‘නොපැවැත්මට පත් නොකරයි’ යනු අභාවයට පත් නොකරයි යන්නයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි ‘න’ (නැත) යන අර්ථය යෙදිය යුතුය. ‘පාටිකංඛා’ යනු බලාපොරොත්තු විය යුතු, කැමති විය යුතු යන්නයි.

เนกฺขมฺมธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ เนกฺขมฺมวิตกฺโกปิ เนกฺขมฺมธาตุ สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา. ยถาห –

"මහණෙනි, නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව" යන්නෙහි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය විතර්කය ද නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුවයි, සියලු කුසල් දහම් ද (නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුවයි). ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ตตฺถ กตมา เนกฺขมฺมธาตุ? เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… สมฺมาสงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

"එහි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව යනු කවරී ද? නෛෂ්ක්‍රම්‍යය හා සබැඳි තර්කය, විතර්කය ...පෙ... සම්මා සංකල්පයයි. මෙය නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ."

อิธาปิ ทุวิธา กถา. เนกฺขมฺมธาตุคฺคหเณน หิ อิตราปิ ทฺเว ธาตุโย คหณํ คจฺฉนฺติ กุสลธมฺมปริยาปนฺนตฺตา, อยํ สพฺพสงฺคาหิกา. ตา ปน ธาตุโย วิสุํ ทีเปตพฺพาติ ตา ฐเปตฺวา เสสา สพฺพกุสลา เนกฺขมฺมธาตูติ อยํ อสมฺภินฺนา. อิมํ เนกฺขมฺมธาตุํ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ปฏิจฺจ เนกฺขมฺมสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. สญฺญาทีนิ ปฏิจฺจ วิตกฺกาทโย ยถานุรูปํ.

මෙහි ද ද්විවිධ කථාවක් ඇත. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව යනුවෙන් ගැනීමේදී, අනෙක් ධාතුන් දෙක ද කුසල් දහම්හි ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා ද ගැනේ; මෙය සර්වසංග්‍රාහක කථාවයි. එහෙත් එම ධාතූන් වෙන් වෙන්ව දැක්විය යුතු බැවින්, ඒවා තබා ඉතිරි සියලු කුසල් දහම් නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව නමි; මෙය අසම්භින්න කථාවයි. මෙම නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව සහජාත ආදි ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ඇසුරු කරගෙන නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සංඥාව නම් වූ ධර්මය උපදී. සංඥාව ආදිය ඇසුරු කරගෙන විතර්කාදිය ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුකූලව උපදී.

อพฺยาปาทธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ อพฺยาปาทวิตกฺโกปิ อพฺยาปาทธาตุ อพฺยาปาโทปิ. ยถาห –

"මහණෙනි, අව්‍යාපාද ධාතුව" යන්නෙහි අව්‍යාපාද විතර්කය ද අව්‍යාපාද ධාතුවයි, අව්‍යාපාදය ද (අව්‍යාපාද ධාතුවයි). ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ตตฺถ กตมา อพฺยาปาทธาตุ? อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตุ. ยา สตฺเตสุ เมตฺติ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

"එහි අව්‍යාපාද ධාතුව යනු කවරී ද? අව්‍යාපාදය හා සබැඳි තර්කය ...පෙ... මෙය අව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සත්ත්වයන් කෙරෙහි යම් මෙත් බවක්, මෙත් කරන ආකාරයක්, මෙත් බවට පත් වූ ස්වභාවයක්, මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තියක් ඇද්ද, මෙය අව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ."

อิมํ อพฺยาปาทธาตุํ ปฏิจฺจ วุตฺตนเยเนว อพฺยาปาทสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ.

මෙම අව්‍යාපාද ධාතුව ඇසුරු කරගෙන පෙර කී පරිදිම අව්‍යාපාද සංඥාව නම් වූ ධර්මය උපදී.

อวิหึสาธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถาปิ อวิหึสาวิตกฺโกปิ อวิหึสาธาตุ กรุณาปิ. ยถาห –

"මහණෙනි, අවිහිංසා ධාතුව" යන්නෙහි ද අවිහිංසා විතර්කය ද අවිහිංසා ධාතුවයි, කරුණාව ද (අවිහිංසා ධාතුවයි). ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ตตฺถ [Pg.128] กตมา อวิหึสาธาตุ? อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตุ. ยา สตฺเตสุ กรุณา กรุณายนา กรุณายิตตฺตํ กรุณาเจโตวิมุตฺติ, อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

"එහි අවිහිංසා ධාතුව යනු කවරී ද? අවිහිංසාව හා සබැඳි තර්කය ...පෙ... මෙය අවිහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සත්ත්වයන් කෙරෙහි යම් කරුණාවක්, කරුණා කරන ආකාරයක්, කරුණා සහගත බවක්, කරුණා චේතෝවිමුක්තියක් ඇද්ද, මෙය අවිහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ."

อิมํ อวิหึสาธาตุํ ปฏิจฺจ วุตฺตนเยเนว อวิหึสาสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. ทุติยํ.

මෙම අවිහිංසා ධාතුව ඇසුරු කරගෙන පෙර කී පරිදිම අවිහිංසා සංඥාව නම් වූ ධර්මය උපදී. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම කියන ලද අනුපිළිවෙළින්ම දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. คิญฺชกาวสถสุตฺตวณฺณนา

3. ගිඤ්ජකාවසථ සූත්‍ර වර්ණනාව

๙๗. ตติเย ธาตุํ, ภิกฺขเวติ อิโต ปฏฺฐาย อชฺฌาสยํ ธาตูติ ทีเปติ. อุปฺปชฺชติ สญฺญาติ อชฺฌาสยํ ปฏิจฺจ สญฺญา อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, วิตกฺโก อุปฺปชฺชตีติ. อิธาปิ ‘‘กจฺจาโน ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ ตสฺส โอกาสทานตฺถํ เอตฺตาวตาว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. อสมฺมาสมฺพุทฺเธสูติ ฉสุ สตฺถาเรสุ. สมฺมาสมฺพุทฺธาติ มยมสฺม สมฺมาสมฺพุทฺธาติ. กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายตีติ กิสฺมึ สติ โหตีติ? สตฺถารานํ อุปฺปนฺนํ ทิฏฺฐึ ปุจฺฉติ. อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ เตสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา เอเตติ เอวํ อุปฺปนฺนํ ติตฺถิยสาวกานมฺปิ ทิฏฺฐึ ปุจฺฉติเยว.

97. තෙවන සූත්‍රයෙහි "මහණෙනි, ධාතුව" යන්නෙන් මෙතැන් සිට අජ්ඣාසය (අදහස) ධාතුවක් ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දක්වති. "සංඥාව උපදී" යනු අජ්ඣාසය ඇසුරු කරගෙන සංඥාව උපදී, දෘෂ්ටිය උපදී, විතර්කය උපදී යන්නයි. මෙහි ද "කච්චාන ප්‍රශ්නයක් අසනු ඇත" යැයි සිතා ඔහුට අවස්ථාව දීම සඳහා මෙපමණකින් දේශනාව නතර කරන ලදී. "අසම්මාසම්බුද්ධේසු" යනු පූර්ණ කස්සප ආදි ශාස්තෘවරුන් හයදෙනා කෙරෙහිය. "අපි සම්මා සම්බුදුවරු වෙමු" යැයි (ඔවුන් සිතූහ). "කුමක් ඇසුරු කොට පෙනේ ද?" යන්නෙන් කුමක් ඇති කල්හි වේ ද යන්නයි. ශාස්තෘවරුන්ට ඇති වූ දෘෂ්ටිය ගැන අසයි. සම්මා සම්බුදුවරුන් නොවන ඔවුන් කෙරෙහි "මොවුහු සම්මා සම්බුදුවරුමය" යැයි තීර්ථක ශ්‍රාවකයන්ට ඇති වූ දෘෂ්ටිය ගැන ද අසයි.

อิทานิ ยสฺมา เตสํ อวิชฺชาธาตุํ ปฏิจฺจ สา ทิฏฺฐิ โหติ, อวิชฺชาธาตุ จ นาม มหตี ธาตุ, ตสฺมา มหตึ ธาตุํ ปฏิจฺจ ตสฺสา อุปฺปตฺตึ ทีเปนฺโต มหตี โข เอสาติอาทิมาห. หีนํ, กจฺจาน, ธาตุํ ปฏิจฺจาติ หีนํ อชฺฌาสยํ ปฏิจฺจ. ปณิธีติ จิตฺตฏฺฐปนํ. สา ปเนสา อิตฺถิภาวํ วา มกฺกฏาทิติรจฺฉานภาวํ วา ปตฺเถนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ. หีโน ปุคฺคโลติ ยสฺเสเต หีนา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺโพ โส ปุคฺคโลปิ หีโน นาม. หีนา วาจาติ ยา ตสฺส วาจา, สาปิ หีนา. หีนํ อาจิกฺขตีติ โส อาจิกฺขนฺโตปิ หีนเมว อาจิกฺขติ, เทเสนฺโตปิ หีนเมว เทเสตีติ สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิ. อุปปตฺตีติ ทฺเว อุปปตฺติโย ปฏิลาโภ จ นิพฺพตฺติ จ. นิพฺพตฺติ หีนกุลาทิวเสน เวทิตพฺพา, ปฏิลาโภ จิตฺตุปฺปาทกฺขเณ หีนตฺติกวเสน. กถํ? ตสฺส หิ ปญฺจสุ นีจกุเลสุ อุปฺปชฺชนโต หีนา นิพฺพตฺติ, เวสฺสสุทฺทกุเลสุ อุปฺปชฺชนโต มชฺฌิมา, ขตฺติยพฺราหฺมณกุเลสุ อุปฺปชฺชนโต ปณีตา. ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทานํ ปน ปฏิลาภโต [Pg.129] หีโน ปฏิลาโภ, เตภูมกธมฺมานํ ปฏิลาภโต มชฺฌิโม, นวโลกุตฺตรธมฺมานํ ปฏิลาภโต ปณีโต. อิมสฺมึ ปน ฐาเน นิพฺพตฺติเยว อธิปฺเปตาติ. ตติยํ.

දැන් ඔවුන්ට එම දෘෂ්ටිය ඇති වන්නේ අවිද්‍යා ධාතුව ඇසුරු කරගෙන බැවින් ද, අවිද්‍යා ධාතුව යනු මහා ධාතුවක් බැවින් ද, ඒ මහා ධාතුව ඇසුරු කොට එම දෘෂ්ටියේ උපත දැක්වීමට "මහතී ඛො එසා" යනාදිය වදාරන ලදී. "කච්චාන, හීන වූ ධාතුව ඇසුරු කොට" යනු හීන වූ අජ්ඣාසය (අදහස) ඇසුරු කොට යන්නයි. "පණිධි" යනු සිත පිහිටුවීමයි. එය ස්ත්‍රී භාවය හෝ වඳුරු ආදි තිරිසන් භාවය පතන්නාට උපදී. "හීන පුද්ගලයා" යනු යමෙකුට මෙම හීන වූ සංඥා විතර්ක ආදි ධර්මයන් උපදී ද, ඒ සියලු පුද්ගලයාම හීන පුද්ගලයා නම් වේ. "හීන වචනය" යනු ඔහුගේ යම් වචනයක් ඇද්ද එය ද හීන වේ. "හීන දහම් පවසයි" යනු ඔහු පවසන්නේ ද හීන දෙයක්මය, දේශනා කරන්නේ ද හීන දෙයක්මය යනාදී වශයෙන් සියලු පද යෙදිය යුතුය. "උපපත්ති" යනු ප්‍රතිලාභය හා නිබ්බත්තිය (උපත) යන ද්විවිධ උපපත්තියයි. නිබ්බත්තිය හීන කුල ආදි වශයෙන් දත යුතුය. ප්‍රතිලාභය චිත්තෝත්පාද ක්ෂණයෙහි හීන තිකය වශයෙන් දත යුතුය. ඒ කෙසේ ද? ඔහු පංච නීච කුලයන්හි උපදින බැවින් එය හීන නිබ්බත්තියකි, වෛශ්‍ය ශුද්‍ර කුලයන්හි උපදින බැවින් මධ්‍යම නිබ්බත්තියකි, ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණ කුලයන්හි උපදින බැවින් ප්‍රණීත නිබ්බත්තියකි. අකුසල් සිත් දොළස ලැබීම හීන ප්‍රතිලාභයකි, තෛභූමක ධර්මයන් ලැබීම මධ්‍යම ප්‍රතිලාභයකි, නව ලෝකුත්තර ධර්මයන් ලැබීම ප්‍රණීත ප්‍රතිලාභයකි. මෙහිදී නිබ්බත්තියම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අදහස් කළ සේක. තෙවන සූත්‍රයයි.

๔. หีนาธิมุตฺติกสุตฺตวณฺณนา

4. හීනාධිමුත්තික සූත්‍ර වර්ණනාව

๙๘. จตุตฺเถ สํสนฺทนฺตีติ เอกโต โหนฺติ. สเมนฺตีติ สมาคจฺฉนฺติ, นิรนฺตรา โหนฺติ. หีนาธิมุตฺติกาติ หีนชฺฌาสยา. กลฺยาณาธิมุตฺติกาติ กลฺยาณชฺฌาสยา. จตุตฺถํ.

98. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "සංසන්දන්ති" යනු එකම අදහසක් ඇතිව එකතු වෙති යන්නයි. "සමෙන්ති" යනු එක් වෙති, සමාන වෙති, සමාන අදහස් ඇතිව නිරන්තර (සමීප) වෙති යන්නයි. "හීනාධිමුක්තිකා" යනු ලාමක අදහස් ඇත්තෝය. "කල්‍යාණාධිමුක්තිකා" යනු යහපත් අදහස් ඇත්තෝය. සිව්වන සූත්‍රයයි.

๕. จงฺกมสุตฺตวณฺณนา

5. චංකම සූත්‍ර වර්ණනාව

๙๙. ปญฺจเม ปสฺสถ โนติ ปสฺสถ นุ. สพฺเพ โข เอเตติ สาริปุตฺตตฺเถโร ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๙) มหาปญฺเญสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ขนฺธนฺตรํ ธาตฺวนฺตรํ อายตนนฺตรํ สติปฏฺฐานโพธิปกฺขิยธมฺมนฺตรํ ติลกฺขณาหตํ คมฺภีรํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ มหาปญฺญาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ปถวึ ปตฺถเรนฺโต วิย สิเนรุปาทโต วาลิกํ อุทฺธรนฺโต วิย จกฺกวาฬปพฺพตํ ภินฺทนฺโต วิย สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย อากาสํ วิตฺถาเรนฺโต วิย จนฺทิมสูริเย อุฏฺฐาเปนฺโต วิย จ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มหาปญฺญา’’ติ.

99. පස්වන සූත්‍රයෙහි "පස්සථ නො" යනු බලන්න යන්නයි. "සබ්බේ ඛො ඒතේ" යනු සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සැරියුත් අග්‍ර වේ" යැයි මහා ප්‍රඥාවන්තයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින් උන්වහන්සේගෙන් "ස්කන්ධ විභාගය, ධාතු විභාගය, ආයතන විභාගය, සතිපට්ඨාන බෝධිපාක්ෂික ධර්ම විභාගය, ත්‍රිලක්ෂණය හා සබැඳි ගැඹුරු ප්‍රශ්න අසන්නෙමු" යැයි මහා ප්‍රඥාවන්තයෝම උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට පොළොව දිගහරින්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වත පාමුලින් වැලි මතු කරන්නාක් මෙන් ද, සක්වළ පර්වතය පලන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන් ද, අහස විදහා දක්වන්නාක් මෙන් ද, හිරු සඳු උදා කරවන්නාක් මෙන් ද ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්න පවසති. එබැවින් "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෝය" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

มหาโมคฺคลฺลาโนปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ อิทฺธิมนฺเตสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ปริกมฺมํ อานิสํสํ อธิฏฺฐานํ วิกุพฺพนํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ อิทฺธิมนฺโตว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ วุตฺตนเยเนว ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มหิทฺธิกา’’ติ.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මගේ ඍද්ධිමත් ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වේ" යැයි ඍද්ධිමතුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින් උන්වහන්සේගෙන් "ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය ලැබීමේ පරිකර්මය, ආනිසංස, අධිෂ්ඨානය හා විකුර්වණ අසන්නෙමු" යැයි ඍද්ධිමත්තුම උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට පෙර කී පරිදිම ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්න පවසති. එබැවින් "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු මහා ඍද්ධිමත්හුය" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

มหากสฺสโปปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ มหากสฺสโป’’ติ ธุตวาเทสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ธุตงฺคปริหารํ อานิสํสํ สโมธานํ อธิฏฺฐานํ เภทํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ธุตวาทาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ตเถว ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ พฺยากโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ธุตวาทา’’ติ.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මගේ ධුතවාදී ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කාශ්‍යප අග්‍ර වේ" යැයි ධුතවාදීන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින් උන්වහන්සේගෙන් "ධුතාංග ආරක්ෂා කිරීම, ආනිසංස, (ප්‍රත්‍යයන් හා සබැඳි) සමෝධානය, අධිෂ්ඨානය හා ප්‍රභේද අසන්නෙමු" යැයි ධුතවාදීහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට එමෙන්ම ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්න විස්තර කරති. එබැවින් "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු ධුතවාදීහුය" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

อนุรุทฺธตฺเถโรปิ [Pg.130] ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ อนุรุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๒) ทิพฺพจกฺขุเกสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ทิพฺพจกฺขุสฺส ปริกมฺมํ อานิสํสํ อุปกฺกิเลสํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ทิพฺพจกฺขุกาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ตเถว ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ทิพฺพจกฺขุกา’’ติ.

අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, දිව්‍ය චක්ෂුස (දිවැස්) ඇති මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ අනුරුද්ධ තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "දිව්‍ය චක්ෂුස සඳහා කරන පරිකර්ම, එහි ආනිසංස සහ උපක්කිලේශ (බාධක) පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන් විසින් අසන ලද ප්‍රශ්න එලෙසම විසඳා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ปุณฺณตฺเถโรปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๖) ธมฺมกถิเกสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ธมฺมกถาย สงฺเขปวิตฺถารคมฺภีรุตฺตานวิจิตฺรกถาทีสุ ตํ ตํ อาการํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ธมฺมกถิกาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ‘‘อาวุโส, ธมฺมกถิเกน นาม อาทิโต ปริสํ วณฺเณตุํ วฏฺฏติ, มชฺเฌ สุญฺญตํ ปกาเสตุํ, อนฺเต จตุสจฺจวเสน กูฏํ คณฺหิตุ’’นฺติ เอวํ ตํ ตํ ธมฺมกถานยํ อาจิกฺขติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ธมฺมกถิกา’’ติ.

පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, ධර්මකථික වූ මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මන්තානිපුත්ත පුණ්ණ තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා ධර්මකථිකයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "ධර්ම දේශනයෙහි සංක්ෂේප (කෙටි), විස්තර, ගැඹුරු, පැහැදිලි හා විචිත්‍ර වූ ආකාරයන් පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා ධර්මකථික භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට, "ඇවැත්නි, ධර්මකථිකයෙකු විසින් ආරම්භයේදී අන්‍යන්ට ප්‍රශංසා කිරීම ද, මධ්‍යයේදී ශුන්‍යතාවය ප්‍රකාශ කිරීම ද, අවසානයේදී සතර සත්‍යය මගින් නිමාව (කූටප්‍රාප්ත කිරීම) දැක්වීම ද කළ යුතුය" යි ඒ ඒ ධර්ම දේශනා ක්‍රමයන් කියා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු ධර්මකථිකයෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

อุปาลิตฺเถโรปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘) วินยธเรสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉอเตกิจฺฉํ อาปตฺตานาปตฺตึ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ วินยธราว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ตเถว กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู วินยธรา’’ติ.

උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, විනයධර වූ මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ උපාලි තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා විනයධරයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "ගරුක හා ලාහුක ඇවැත් පිළිබඳව ද, පිළියම් සහිත හා පිළියම් රහිත ඇවැත් පිළිබඳව ද, ඇවැත් පැමිණීම හා ඇවැත් නොපැමිණීම පිළිබඳව ද විමසන්නෙමු" යි සිතා විනයධර භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන් විසින් අසන ලද ප්‍රශ්න එලෙසම විසඳා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු විනයධරයෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

อานนฺทตฺเถโรปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๓) พหุสฺสุเตสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อนุสนฺธึ ปุพฺพาปรํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ พหุสฺสุตาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ‘‘อิทํ เอวํ วตฺตพฺพํ, อิทํ เอวํ คเหตพฺพ’’นฺติ สพฺพํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุสฺสุตา’’ติ.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, බහුශ්‍රුත වූ මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා බහුශ්‍රුතයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "දස වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන බුද්ධිය, අර්ථ උත්පත්ති, අනුසන්ධි සහ පූර්වාපර සබඳතා පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා බහුශ්‍රුත භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට, "මෙය මෙසේ පැවසිය යුතුය, මෙය මෙසේ වටහා ගත යුතුය" යි සියල්ල කියා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු බහුශ්‍රුතයෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

เทวทตฺโต ปน ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต, เตน นํ ‘‘กุลสงฺคณฺหนปริหารํ นานปฺปการกํ โกหญฺญตํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ปาปิจฺฉาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ตํ ตํ นิยามํ อาจิกฺขติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปาปิจฺฉา’’ติ.

එහෙත් දේවදත්ත තෙමේ ලාමක ආශාවන් ඇති, පාපී ආශාවෙන් මඩනා ලද්දෙකි. එබැවින්, "කුලයන් (දායකයන්) වසඟ කරගන්නා ආකාරය හා විවිධ වංචනික ක්‍රියා (කුහකකම්) පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා ලාමක ආශාවන් ඇති භික්ෂූහුම ඔහු පිරිවරා ගනිති. ඔහු ද ඔවුන්ට ඒ ඒ ක්‍රමයන් කියා දෙයි. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු ලාමක ආශා ඇත්තෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

กสฺมา [Pg.131] ปเนเต อวิทูเร จงฺกมึสูติ. ‘‘เทวทตฺโต สตฺถริ ปทุฏฺฐจิตฺโต อนตฺถมฺปิ กาตุํ อุปกฺกเมยฺยา’’ติ อารกฺขคฺคหณตฺถํ. อถ เทวทตฺโต กสฺมา จงฺกมีติ? ‘‘อการโก อยํ, ยทิ การโก ภเวยฺย, น อิธ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อตฺตโน กตโทสปฏิจฺฉาทนตฺถํ. กึ ปน เทวทตฺโต ภควโต อนตฺถํ กาตุํ สมตฺโถ, ภควโต วา อารกฺขกิจฺจํ อตฺถีติ? นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, อานนฺท, อนวกาโส, ยํ ตถาคโต ปรูปกฺกเมน ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ (จูฬว. ๓๔๑). ภิกฺขู ปน สตฺถริ คารเวน อาคตา. เตเนว ภควา เอวํ วตฺวา ‘‘วิสฺสชฺเชหิ, อานนฺท, ภิกฺขุสงฺฆ’’นฺติ วิสฺสชฺชาเปสิ. ปญฺจมํ.

ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් සක්මන් කළේ මන්ද? "දේවදත්ත තෙමේ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි දූෂිත සිතින් යුක්තව යම් අනර්ථයක් කිරීමට උත්සාහ කරනු ඇතැයි" සිතා, ආරක්ෂාව සැලසීම පිණිස නුදුරින් සක්මන් කළහ. එසේ නම් දේවදත්ත සක්මන් කළේ මන්ද? "මම කිසිදු අනර්ථයක් කරන්නෙකු නොවේ, ඉදින් මම අනර්ථයක් කරන්නෙකු වූවා නම් මෙහි නොපැමිණෙන්නෙමි" යි තමා කළ වරද වසා ගැනීම පිණිස සක්මන් කළේය. දේවදත්තට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අනර්ථයක් කිරීමට හැකි ද? නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරක්ෂාවක් අවශ්‍ය ද? නැත. එබැවින්, "ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ අන්‍යයෙකුගේ උපක්‍රමයකින් පිරිනිවන් පාන්නාහුය යන මෙය නොවිය හැක්කකි, එයට ඉඩක් නැත" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහෙත් භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා එතැනට රැස් වූහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වදාරා, "ආනන්දය, භික්ෂු සංඝයා විසිර යවන්න" යි ඔවුන් පිටත් කර යැවූහ. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. สคาถาสุตฺตวณฺณนา

6. සගාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๐๐. ฉฏฺเฐ คูโถ คูเถน สํสนฺทติ สเมตีติ สมุทฺทนฺตเร ชนปทนฺตเร จกฺกวาฬนฺตเร ฐิโตปิ วณฺเณนปิ คนฺเธนปิ รเสนปิ นานตฺตํ อนุปคจฺฉนฺโต สํสนฺทติ สเมติ, เอกสทิโสว โหติ นิรนฺตโร. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน อนิฏฺฐอุปมา หีนชฺฌาสยานํ หีนอชฺฌาสยสฺส สริกฺขภาวทสฺสนตฺถํ อาหฏา, ขีราทิวิสิฏฺโฐปมา กลฺยาณชฺฌาสยานํ อชฺฌาสยสฺส สริกฺขภาวทสฺสนตฺถํ.

100. සයවන සූත්‍රයෙහි, "අශූචි අශූචි සමඟම එක්වෙයි, සමාන වෙයි" යන්නෙහි අර්ථය නම් - සාගරයක් එපිට, ජනපදයක් එපිට හෝ සක්වළක් එපිට තිබුණ ද, වර්ණයෙන්, ගන්ධයෙන් හෝ රසයෙන් වෙනසක් නොවී සමානත්වයට පත්වෙයි, ඒකාකාරී වෙයි. මුත්‍ර, ඛේල (කෙළ) ආදී සෙසු දෙයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාමක අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ගේ ලාමක අදහස්වල සමානත්වය පෙන්වීම සඳහා මෙම අනිෂ්ට උපමාව ගෙන හැර දැක්වූ සේක. යහපත් අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ගේ අදහස්වල සමානත්වය පෙන්වීම සඳහා කිරි ආදී විශිෂ්ට උපමා ගෙන හැර දැක්වූ සේක.

สํสคฺคาติ ทสฺสนสวนสํสคฺคาทิวตฺถุเกน ตณฺหาสฺเนเหน. วนโถ ชาโตติ กิเลสวนํ ชาตํ. อสํสคฺเคน ฉิชฺชตีติ เอกโต ฐานนิสชฺชาทีนิ อกโรนฺตสฺส อสํสคฺเคน อทสฺสเนน ฉิชฺชติ. สาธุชีวีติ ปริสุทฺธชีวิตํ ชีวมาโน. สหาวเสติ สหวาสํ วเสยฺย. ฉฏฺฐํ.

"සංසග්ගා" යනු දැකීම, ඇසීම ආදී කරුණු මුල් කොට ගත් තණ්හාව නැමැති ඇලීමයි. "වනථො ජාතො" යනු කෙලෙස් වනය උපන්නේය යන්නයි. "අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජති" යනු එක්ව සිටීම, හිඳීම ආදිය නොකිරීමෙන් හා නොඇලීමෙන් (කෙලෙස් වනය) සිඳී යයි යන්නයි. "සාධුජීවී" යනු පිරිසිදු ජීවිතයක් ගත කරන්නායි. "සහාවසෙ" යනු එක්ව වාසය කළ යුතුය යන්නයි. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตวณฺณนา

7. අස්සද්ධසංසන්දන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๐๑. สตฺตเม อสฺสทฺธา อสฺสทฺเธหีติอาทีสุ พุทฺเธ วา ธมฺเม วา สงฺเฆ วา สทฺธาวิรหิตา นิโรชา นิรสา ปุคฺคลา สมุทฺทสฺส โอริมตีเร ฐิตา ปาริมตีเรปิ ฐิเตหิ อสฺสทฺเธหิ สทฺธึ ตาย อสฺสทฺธตาย เอกสทิสา นิรนฺตรา โหนฺติ. ตถา อหิริกา ภินฺนมริยาทา อลชฺชิปุคฺคลา อหิริเกหิ, อโนตฺตปฺปิโน ปาปกิริยาย อภายมานา อโนตฺตปฺปีหิ, อปฺปสฺสุตา สุตวิรหิตา อปฺปสฺสุเตหิ, กุสีตา อาลสิยปุคฺคลา [Pg.132] กุสีเตหิ, มุฏฺฐสฺสติโน ภตฺตนิกฺขิตฺตกากมํสนิกฺขิตฺตสิงฺคาลสทิสา มุฏฺฐสฺสตีหิ, ทุปฺปญฺญา ขนฺธาทิปริจฺเฉทิกาย ปญฺญาย อภาเวน นิปฺปญฺญา ตาทิเสเหว ทุปฺปญฺเญหิ, สทฺธาสมฺปนฺนา เจติยวนฺทนาทิกิจฺจปสุตา สทฺเธหิ, หิริมนา ลชฺชิปุคฺคลา หิริมเนหิ, โอตฺตปฺปิโน ปาปภีรุกา โอตฺตปฺปีหิ, พหุสฺสุตา สุตธรา อาคมธรา ตนฺติปาลกา วํสานุรกฺขกา พหุสฺสุเตหิ, อารทฺธวีริยา ปริปุณฺณปรกฺกมา อารทฺธวีริเยหิ, อุปฏฺฐิตสฺสตี สพฺพกิจฺจปริคฺคาหิกาย สติยา สมนฺนาคตา อุปฏฺฐิตสฺสตีหิ, ปญฺญวนฺโต มหาปญฺเญหิ วชิรูปมญาเณหิ ปญฺญวนฺเตหิ สทฺธึ ทูเร ฐิตาปิ ตาย ปญฺญาสมฺปตฺติยา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ. สตฺตมํ.

101. හත්වන සූත්‍රයෙහි, "අශ්‍රද්ධාවන්තයෝ අශ්‍රද්ධාවන්තයන් සමඟ" යනාදී වාක්‍යයන්හි අර්ථය නම් - බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර වූ, ශ්‍රද්ධාව නමැති ඕජාව හා රසය රහිත වූ පුද්ගලයෝ, මහා සමුද්‍රයේ මෙතෙර සිටිය ද එතෙර සිටින අශ්‍රද්ධාවන්තයන් සමඟම අශ්‍රද්ධාවන්ත භාවයෙන් සමාන වෙති, අන්‍ය නොවෙති. එමෙන්ම, ලජ්ජා නැති, සීමා බිඳ දැමූ අලජ්ජී පුද්ගලයෝ ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන් සමඟම සමාන වෙති. පව් කිරීමට බිය නැති, ඔතප් රහිත පුද්ගලයෝ ඔතප් රහිත අය සමඟ ද, අල්පශ්‍රැතයෝ අල්පශ්‍රැතයන් සමඟ ද, කුසීතයෝ කුසීතයන් සමඟ ද සමාන වෙති. මුළා වූ සිහි ඇති, බත් දමන ලද කබලට කඩා වදින හෝ කබලෙන් වැටුණු මස් කැබැල්ලක් සොයන සිවලෙකු වැනි වූ පුද්ගලයෝ මුළා වූ සිහි ඇත්තන් සමඟම සමාන වෙති. ස්කන්ධ ආදිය වෙන් කර හඳුනාගන්නා ප්‍රඥාව නොමැතිකමින් ප්‍රඥා රහිත වූ පුද්ගලයෝ එවැනිම වූ දුෂ්ප්‍රඥයන් සමඟ සමාන වෙති. ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ, චෛත්‍ය වන්දනාදී කටයුතුවල නිරත පුද්ගලයෝ දුර සිටිය ද එම ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය හේතුවෙන් ශ්‍රද්ධාවන්තයන් සමඟම එක් වෙති, සමාන වෙති. ලජ්ජා සහගත සිතැති ලජ්ජී පුද්ගලයෝ ලජ්ජී පුද්ගලයන් සමඟ ද, පවට බිය ඇති ඔතප් ඇත්තෝ ඔතප් ඇත්තන් සමඟ ද, ධර්මය දරන්නා වූ, ආගම ධර්මය හා සත්පුරුෂ වංශය රකින්නා වූ බහුශ්‍රුතයෝ බහුශ්‍රුතයන් සමඟ ද, මනා වීර්යය හා පරිපූර්ණ උත්සාහය ඇති පුද්ගලයෝ ආරබ්ධ වීර්යය ඇත්තන් සමඟ ද එක් වෙති. එළඹ සිටි සිහිය ඇති, සියලු කටයුතුවලදී සිහියෙන් යුක්ත පුද්ගලයෝ එළඹ සිටි සිහිය ඇත්තන් සමඟ ද, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ, වජ්‍රයක් වැනි ප්‍රඥා ඇති ප්‍රඥාවන්තයෝ දුර සිටිය ද එම ප්‍රඥා සම්පත්තිය හේතුවෙන් ප්‍රඥාවන්තයන් සමඟම එක් වෙති, සමාන වෙති. හත්වන සූත්‍රයයි.

๘-๑๒. อสฺสทฺธมูลกสุตฺตาทิวณฺณนา

8-12. අස්සද්ධමූලක සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

๑๐๒-๑๐๖. อฏฺฐมาทีนิ เตเยว อสฺสทฺธาทิธมฺเม ติกวเสน กตฺวา เทสิตานิ. ตตฺถ อฏฺฐเม อสฺสทฺธาทิมูลกา กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขวเสน ปญฺจ ติกา วุตฺตา, นวเม อหิริกมูลกา จตฺตาโร. ทสเม อโนตฺตปฺปมูลกา ตโย, เอกาทสเม อปฺปสฺสุตมูลกา ทฺเว, ทฺวาทสเม กุสีตมูลโก เอโก ติโก วุตฺโตติ สพฺเพปิ ปญฺจสุ สุตฺตนฺเตสุ ปนฺนรส ติกา โหนฺติ. ปนฺนรส เจเต สุตฺตนฺตาติปิ วทนฺติ. อยํ ติกเปยฺยาโล นาม. อฏฺฐมาทีนิ.

102-106. අටවන සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර පහ එම අශ්‍රද්ධාව ආදී ධර්මයන්ම තික (තුන බැගින් වූ කොටස්) වශයෙන් ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. එහි අටවන සූත්‍රයෙහි අශ්‍රද්ධාව ආදිය මුල් කරගෙන අකුසල් පක්ෂය හා කුසල් පක්ෂය වශයෙන් තික පහක් වදාරන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි අහිරිකය මුල් කරගත් තික හතරකි. දසවන සූත්‍රයෙහි අනොත්තප්පය මුල් කරගත් තික තුනකි. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි අප්පස්සුත බව මුල් කරගත් තික දෙකකි. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි කුසීත බව මුල් කරගත් තික එකක් වදාරන ලදී. මෙසේ සූත්‍ර පහෙහිම සියල්ල තික පහළොවක් වෙයි. මේ තික පහළොවම සූත්‍රයන් ලෙස ද හඳුන්වති. මෙය 'තික පෙය්‍යාලය' නම්‍ වේ. අටවන සූත්‍රය ආදියයි.

ทุติโย วคฺโค.

දෙවන වර්ගය නිමවිය.

๓. กมฺมปถวคฺโค

3. කම්මපථ වර්ගය.

๑-๒. อสมาหิตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. අසමාහිත සූත්‍රය ආදියේ විස්තරය.

๑๐๗-๑๐๘. อิโต ปเรสุ ปฐมํ อสฺสทฺธาทิปญฺจกวเสน วุตฺตํ, ตถา ทุติยํ. ปฐเม ปน อสมาหิตปทํ จตุตฺถํ, ทุติเย ทุสฺสีลปทํ. เอวํ วุจฺจมาเน พุชฺฌนกปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน หิ เอตานิ วุตฺตานิ. เอตฺถ อสมาหิตาติ อุปจารปฺปนาสมาธิรหิตา. ทุสฺสีลาติ นิสฺสีลา. ปฐมทุติยานิ.

107-108. මින් පසුව එන සූත්‍ර අතරින් පළමු සූත්‍රය අශ්‍රද්ධාව ආදී පංචකයක් වශයෙන් වදාරන ලදී, දෙවන සූත්‍රය ද එසේමය. පළමු සූත්‍රයෙහි 'අසමාහිත' පදය හතරවැන්න වේ. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'දුශ්ශීල' පදය හතරවැන්න වේ. මෙසේ වදාරන ලද්දේ අවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය (අදහස) පරිදිය. මෙහි 'අසමාහිත' යනු උපචාර සමාධියෙන් හා අප්පනා සමාධියෙන් තොර වූවන්ය. 'දුශ්ශීල' යනු සිල් නැති අයයි. පළමු හා දෙවන සූත්‍රයන්ය.

๓-๕. ปญฺจสิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. පඤ්ච සික්ඛාපද සූත්‍රය ආදියේ විස්තරය.

๑๐๙-๑๑๑. ตติยํ [Pg.133] ปญฺจกมฺมปถวเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ, จตุตฺถํ สตฺตกมฺมปถวเสน, ปญฺจมํ ทสกมฺมปถวเสน. ตตฺถ ตติเย สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐายิโนติ สุราเมรยสงฺขาตํ มชฺชํ ยาย ปมาทเจตนาย ปิวนฺติ, สา ‘‘สุราเมรยมชฺชปฺปมาโท’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ ติฏฺฐนฺตีติ สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐายิโน. อยํ ตาเวตฺถ อสาธารณปทสฺส อตฺโถ.

109-111. තුන්වන සූත්‍රය කර්ම පථ පහක් වශයෙන් ද, හතරවන සූත්‍රය කර්ම පථ හතක් වශයෙන් ද, පස්වන සූත්‍රය කර්ම පථ දහයක් වශයෙන් ද අවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. එහි තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සුරාමේරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනො' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් ප්‍රමාද චේතනාවකින් සුරා මේරය නම් වූ මද්‍යපානය කෙරෙද්ද, එය 'සුරාමේරයමජ්ජප්පමාදය' යැයි කියනු ලැබේ. එහි යෙදී සිටින්නා වූ පුද්ගලයා සුරාමේරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායී නම්‍ වේ. මෙය මෙහි එන සුවිශේෂී පදයක අර්ථයයි.

ปญฺจเม ปาณํ อติปาเตนฺตีติ ปาณาติปาติโน, ปาณฆาติกาติ อตฺโถ. อทินฺนํ อาทิยนฺตีติ อทินฺนาทายิโน, ปรสฺสหาริโนติ อตฺโถ. วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน มิจฺฉา จรนฺตีติ กาเมสุมิจฺฉาจาริโน. มุสา วทนฺตีติ มุสาวาทิโน, ปเรสํ อตฺถภญฺชกํ ตุจฺฉํ อลิกํ วาจํ ภาสิตาโรติ อตฺโถ. ปิสุณา วาจา เอเตสนฺติ ปิสุณวาจา. มมฺมจฺเฉทิกา ผรุสา วาจา เอเตสนฺติ ผรุสวาจา. สมฺผํ นิรตฺถกํ วจนํ ปลปนฺตีติ สมฺผปฺปลาปิโน. อภิชฺฌายนฺตีติ อภิชฺฌาลุโน, ปรภณฺเฑ ลุพฺภนสีลาติ อตฺโถ. พฺยาปนฺนํ ปูติภูตํ จิตฺตเมเตสนฺติ พฺยาปนฺนจิตฺตา. มิจฺฉา ปาปิกา วิญฺญุครหิตา เอเตสํ ทิฏฺฐีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, กมฺมปถปริยาปนฺนาย ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวตฺถุกาย มิจฺฉตฺตปริยาปนฺนาย อนิยฺยานิกทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. สมฺมา โสภนา วิญฺญุปสตฺถา เอเตสํ ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิกา, กมฺมปถปริยาปนฺนาย ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย กมฺมสฺสกตทิฏฺฐิยา สมฺมตฺตปริยาปนฺนาย มคฺคทิฏฺฐิยา จ สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. อิทํ ตาเวตฺถ อนุตฺตานานํ ปทานํ ปทวณฺณนามตฺตํ.

පස්වන සූත්‍රයෙහි; පණ ඇති සතුන් නසන බැවින් 'පාණාතිපාතී' නම් වේ, සතුන් මරන්නෝ යන අර්ථයයි. නුදුන් දෙය ගන්නා බැවින් 'අදින්නාදායී' නම් වේ, අනුන් සතු දේ සොරාගන්නෝ යන අර්ථයයි. වස්තු කාමයන්හි කෙලෙස් කාමයෙන් වරදවා හැසිරෙන බැවින් 'කාමේසුමිච්ඡාචාරී' නම් වේ. බොරු කියන බැවින් 'මුසාවාදී' නම් වේ, අනුන්ගේ යහපත නසන හිස් වූ අසත්‍ය වචන පවසන්නෝ යන අර්ථයයි. අනුන් භේද කරවන වචන ඇති බැවින් 'පිසුණාවාචා' නම් වේ. රළු වචන ඇති බැවින් 'පරුසාවාචා' නම් වේ. හිස් වචන පවසන බැවින් 'සම්ඵප්පලාපී' නම් වේ. අනුන්ගේ වස්තුවට ලොබ බඳින බැවින් 'අභිජ්ඣාලු' නම් වේ, පර වස්තුවට ලොබ බඳින ස්වභාවය ඇති අය යන අර්ථයයි. දූෂිත වූ සිත් ඇති බැවින් 'බ්‍යාපන්න චිත්ත' නම් වේ. මිථ්‍යා වූ පාපිෂ්ඨ දෘෂ්ටි ඇති බැවින් 'මිච්ඡාදිට්ඨික' නම් වේ, එනම් කර්ම පථයට අයත් 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' ආදී අර්ථ ඇති සසරින් එතෙර නොකරන දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වීමයි. නිවැරදි වූ ශෝභන දෘෂ්ටි ඇති බැවින් 'සම්මාදිට්ඨික' නම් වේ, එනම් කර්ම පථයට අයත් කර්මස්සකතා දෘෂ්ටියෙන් හා මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වීමයි. මෙය මෙහි එන පදයන්ගේ විස්තරය පමණකි.

โย ปน เตสํ ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ กณฺหปกฺเข ทสวิโธ อตฺโถ โหติ. ตตฺถ ปาณสฺส อติปาโต ปาณาติปาโต, ปาณวโธ ปาณฆาโตติ วุตฺตํ โหติ. ปาโณติ เจตฺถ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. โส คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย[Pg.134], ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานํ ปน สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺโช, ติพฺพตาย มหาสาวชฺโชติ เวทิตพฺโพ.

පණ ඇති සත්වයාගේ දිවි තොර කිරීම 'පාණාතිපාත' නම් වේ. ප්‍රාණ යනු ව්‍යවහාරිකව සත්වයා වුව ද පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එම සත්වයා කෙරෙහි සත්ව සංඥාව ඇතිව ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන උපක්‍රමයක් ඇති කරන, කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් එකක උපදින වධක චේතනාව පාණාතිපාතයයි. එය ගුණ නැති තිරිසන් ආදී සතුන් අතර කුඩා සතකු මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, මහා ශරීර ඇති සතකු මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය වේ. ඒ ප්‍රයෝගයේ හෝ වස්තුවේ විශාලත්වය නිසාය. ගුණවත් මිනිසුන් අතර ගුණයෙන් අඩු අය මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය ද, මහා ගුණැත්තන් මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය ද වේ. ගුණය හා ශරීරය සමාන වූ කල්හි, කෙලෙස්වල හා ප්‍රයෝගයේ මෘදු බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය ද, තීව්‍ර බව නිසා මහා සාවද්‍ය ද වන බව දත යුතුය.

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปาโณ, ปาณสญฺญิตา, วธกจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน มรณนฺติ. ฉ ปโยคา สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ วิตฺถาริยมาเน อติปฺปปญฺโจ โหติ, ตสฺมา ตํ น วิตฺถารยาม, อญฺญญฺจ เอวรูปํ. อตฺถิเกหิ ปน สมนฺตปาสาทิกํ วินยฏฺฐกถํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑๗๒) โอโลเกตฺวา คเหตพฺโพ.

එහි අංග පහකි: සත්වයකු වීම, සත්වයකු බව දැන ගැනීම, මැරීමේ සිත, උපක්‍රමය, එමගින් මරණය සිදු වීමයි. සාහත්ථික, ආණත්තික, නිස්සග්ගිය, ථාවර, විජ්ජාමය, ඉද්ධිමය වශයෙන් ප්‍රයෝග හයකි. මේ කරුණ විස්තර කිරීමේදී අතිශයින් දීර්ඝ වන බැවින් එය විස්තර නොකරමු. කැමති අය 'සමන්තපාසාදිකා' විනය අටුවාව බලා එය වටහා ගත යුතුය.

อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ, ปรสฺสหรณํ เถยฺยํ โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช โหติ. ตสฺมึ ปน ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. ตํ หีเน ปรสนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ปณีเต มหาสาวชฺชํ. กสฺมา? วตฺถุปณีตตาย. วตฺถุสมตฺเต สติ คุณาธิกานํ สนฺตเก วตฺถุสฺมึ มหาสาวชฺชํ, ตํ ตํ คุณาธิกํ อุปาทาย ตโต ตโต หีนคุณสฺส สนฺตเก วตฺถุสฺมึ อปฺปสาวชฺชํ.

නුදුන් දෙය ගැනීම 'අදින්නාදානය' යි. අනුන් සතු දෙය සොරා ගැනීම හෝ වංචාවෙන් ගැනීම මෙහි අදහසයි. අනුන් විසින් අයිති කරගෙන ඇති දෙයෙහි, එය අනුන් සතු බව දැනගෙන, එය සොරා ගැනීමේ චේතනාව අදින්නාදානයයි. එය වටිනාකමින් අඩු දෙයකදී අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, වටිනා දෙයකදී මහා සාවද්‍ය වේ. වස්තුව සමාන වූ විට ගුණවත් අයගේ වස්තුවකදී මහා සාවද්‍ය ද, ගුණ අඩු අයගේ වස්තුවකදී අල්ප සාවද්‍ය ද වේ.

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา, เถยฺยจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน หรณนฺติ. ฉ ปโยคา สาหตฺถิกาทโยว. เต จ โข ยถานุรูปํ เถยฺยาวหาโร, ปสยฺหาวหาโร, ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร, ปริกปฺปาวหาโร, กุสาวหาโรติ อิเมสํ อวหารานํ วเสน ปวตฺตาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๙๒) วุตฺโต.

එහි අංග පහකි: අනුන් සතු වස්තුවක් වීම, අනුන් සතු බව දැන ගැනීම, සොර සිත, උපක්‍රමය, පැහැර ගැනීමයි. සාහත්ථික ආදී ප්‍රයෝග හයකි. තවද හොරෙන් ගැනීම, බලහත්කාරයෙන් ගැනීම ආදී විවිධ ක්‍රම මගින් මෙය සිදු වේ. මෙය මෙහි කෙටි විස්තරයයි. විස්තරාත්මක විග්‍රහය 'සමන්තපාසාදිකා' අටුවාවෙහි පවසා ඇත.

กาเมสุมิจฺฉาจาโรติ เอตฺถ ปน กาเมสูติ เมถุนสมาจาเรสุ. มิจฺฉาจาโรติ เอกนฺตนินฺทิโต ลามกาจาโร. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโร. ตตฺถ อคมนียฏฺฐานํ นาม ปุริสานํ ตาว มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา [Pg.135] โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา สารกฺขา สปริทณฺฑาติ มาตุรกฺขิตาทโย ทส, ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภตจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา จ กมฺมการี จ ภริยา จ ธชาหฏา มุหุตฺติกาติ เอตา ธนกฺกีตาทโย ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ, ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อิตฺถีนํ อญฺเญ ปุริสา. อิทํ อคมนียฏฺฐานํ นาม. โส ปเนส มิจฺฉาจาโร สีลาทิคุณรหิเต อคมนียฏฺฐาเน อปฺปสาวชฺโช, สีลาทิคุณสมฺปนฺเน มหาสาวชฺโช. ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา – อคมนียวตฺถุ, ตสฺมึ เสวนจิตฺตํ, เสวนปฺปโยโค, มคฺเคนมคฺคปฏิปตฺติอธิวาสนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโก เอว.

කාමේසුමිච්ඡාචාරය යන්නෙහි 'කාමේසු' යනු මෙවුන්දම් සේවනයෙහි හැසිරීමයි. 'මිච්ඡාචාරය' යනු ඒකාන්තයෙන්ම නින්දිත වූ, ලාමක හැසිරීමයි. ලක්ෂණ වශයෙන් ගත් කල, අසද්ධර්ම ලුහුබැඳීමේ අදහසින් කායද්වාරයෙහි පවතින, අගමනීයස්ථානයන්හි (නොයා යුතු තැන්හි) ඉක්මවා යාමේ චේතනාව කාමේසුමිච්ඡාචාරයයි. එහි අගමනීයස්ථාන නම්, පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල: මවු රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (මාතෘරක්ෂිතා), පිය රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (පිතෘරක්ෂිතා), මවුපිය දෙදෙනාගේම රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (මාතාපිතෘරක්ෂිතා), සහෝදර රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (භාතෘරක්ෂිතා), සහෝදරියගේ රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (භගිනීරක්ෂිතා), ඥාති රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (ඥාතිරක්ෂිතා), ගෝත්‍රයේ රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (ගෝත්‍රරක්ෂිතා), ධර්මය විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තිය (ධර්මරක්ෂිතා), ගර්භාෂයෙහි සිටියදීම විවාහයට නියම වූ තැනැත්තිය (සාරක්ඛා) සහ දඬුවම් නියම කර රැකවල් ඇති තැනැත්තිය (සපරිදණ්ඩා) යන මේ මාතෘරක්ෂිතාදී ස්ත්‍රීන් දස දෙනෙකි. එසේම ධනයෙන් මිලට ගත් භාර්යාව (ධනක්කීතා), තම කැමැත්තෙන් වසන භාර්යාව (ඡන්දවාසිනී), භෝග සම්පත් නිසා වසන භාර්යාව (භෝගවාසිනී), වස්ත්‍ර සඳහා වසන භාර්යාව (පටවාසිනී), දිය බඳුනක අත් ගිල්වා විවාහ වූ භාර්යාව (ඕදපත්තකිනී), කර තැබූ බර ඉවත් කර වසන භාර්යාව (ඕභතචුම්බටා), දාසියක වූත් භාර්යාවක වූත් තැනැත්තිය (දාසී ච භරියා ච), මෙහෙකාරියක වූත් භාර්යාවක වූත් තැනැත්තිය (කම්මකාරී ච භරියා ච), යුද්ධයෙන් පැහැරගෙන ආ භාර්යාව (ධජාහටා) සහ මොහොතකට වසන භාර්යාව (මුහුත්තිකා) යන මේ ධනක්කීතාදී දස දෙනා ද ඇතුළුව ස්ත්‍රීන් විසි දෙනෙකි. ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, සාරක්ඛා සහ සපරිදණ්ඩා යන දෙදෙනාටත්, ධනක්කීතාදී දස දෙනාටත් යන මේ දොළොස් දෙනාට තමන්ගේ ස්වාමියා හැර අන්‍ය වූ පුරුෂයෝ අගමනීයස්ථාන වෙති. මෙම මිච්ඡාචාරය සීලාදී ගුණයෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි සිදුවන විට අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූවන් කෙරෙහි සිදුවන විට මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග හතරකි: අගමනීය වස්තුවක් වීම, එහි සේවනය කිරීමේ සිත, සේවනය සඳහා කරන ප්‍රයෝගය සහ මාර්ගයෙන් මාර්ගය පිළිපැදීම ඉවසීම (සතුටු වීම) යනුයි. මෙහි ප්‍රයෝගය සාහත්ථික ප්‍රයෝගය පමණකි.

มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปฺปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทนกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา, มุสาวาโท. อปโร นโย – มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ. วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํ. ลกฺขณโต ปน อตถํ วตฺถุํ ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถาวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. โส ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปตาย อปฺปสาวชฺโช, มหนฺตตาย มหาสาวชฺโช. อปิ จ คหฏฺฐานํ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย นตฺถีติอาทินยปฺปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, สกฺขินา หุตฺวา อตฺถภญฺชนตฺถํ วุตฺโต มหาสาวชฺโช. ปพฺพชิตานํ อปฺปกมฺปิ เตลํ วา สปฺปึ วา ลภิตฺวา หสาธิปฺปาเยน ‘‘อชฺช คาเม เตลํ นที มญฺเญ สนฺทตี’’ติ ปูรณกถานเยน ปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, อทิฏฺฐํเยว ปน ‘‘ทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา นเยน วทนฺตานํ มหาสาวชฺโช. ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – อตถํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตํ, ตชฺโช วายาโม, ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโกว. โส กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา วาจาย วา ปรวิสํวาทกกิริยากรเณ ทฏฺฐพฺโพ. ตาย เจ กิริยาย ปโร ตมตฺถํ ชานาติ, อยํ กิริยาสมุฏฺฐาปิกเจตนากฺขเณเยว มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌติ.

මුසාවාදය යනු මුළා කිරීම පෙරදැරි කරගත්, අර්ථය විනාශ කරන්නා වූ වාග් ප්‍රයෝගය හෝ කාය ප්‍රයෝගයයි. අන්‍යයන් මුළා කිරීමේ අදහසින් පවතින, අන්‍යයන් මුළා කරවන කාය හෝ වාග් ප්‍රයෝගයන් ඉපදවීමට හේතු වන චේතනාව මුසාවාදයයි. තවත් ක්‍රමයකට පවසතොත්, 'මුසා' යනු අභූත වූ, අසත්‍ය වූ වස්තුවයි. 'වාද' යනු එය ඇති සැටියෙන් සත්‍යයක් ලෙස අන්‍යයන්ට හැඟවීමයි. ලක්ෂණ වශයෙන් ගත් කල, අසත්‍ය දෙයක් සත්‍ය ලෙස අන්‍යයන්ට හැඟවීමේ අදහසින් යුත්, ඒ අයුරින් හැඟවීමට හේතු වන චේතනාව මුසාවාදයයි. එය යම් අර්ථයක් විනාශ කරයිද, එම අර්ථය කුඩා වීම නිසා අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, එය විශාල වීම නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. තවද ගිහියන් තමන් සතු දෙයක් දීමට අකමැති වීම නිසා 'නැත' යනාදී වශයෙන් පවසන මුසාවාදය අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, සාක්ෂිකරුවකු වී අන්‍යයන්ගේ අර්ථය නැසීමට පවසන මුසාවාදය මහා සාවද්‍ය වේ. පැවිද්දන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, තෙල් හෝ ගිතෙල් ස්වල්පයක් ලැබී, විහිළුවට මෙන් 'අද ගමේ තෙල් ගඟක් මෙන් ගලා යයි' යනාදී වශයෙන් අතිශයෝක්තියෙන් පවසන මුසාවාදය අල්ප සාවද්‍ය වේ. එහෙත් නොදුටු දේ 'දුටුවෙමි' යනාදී වශයෙන් පවසන මුසාවාදය මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග හතරකි: අසත්‍ය වස්තුවක් වීම, මුළා කිරීමේ සිත, ඊට අදාළ උත්සාහය (ව්‍යායාමය) සහ අන්‍යයාට එය වැටහීම යනුයි. මෙහි ප්‍රයෝගය සාහත්ථික ප්‍රයෝගය පමණකි. එය කයෙන් හෝ කයට සම්බන්ධ දෙයකින් හෝ වචනයෙන් හෝ අන්‍යයන් මුළා කරන ක්‍රියාවක් සිදු කිරීමෙහි ලා දත යුතුය. ඒ ක්‍රියාවෙන් අන්‍යයා ඒ අර්ථය වැටහුණහොත්, ක්‍රියාව ඉපදවීමට හේතු වන චේතනා ක්ෂණයේදීම මුසාවාද කර්මයෙන් බැඳේ.

ปิสุณวาจาติอาทีสุ ยาย วาจาย, ยสฺส ตํ วาจํ ภาสติ, ตสฺส หทเย อตฺตโน ปิยภาวํ, ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ กโรติ, สา ปิสุณวาจา[Pg.136]. ยาย ปน อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, ยา วาจา สยมฺปิ ผรุสา, เนว กณฺณสุขา น หทยงฺคมา, อยํ ผรุสวาจา. เยน ปน สมฺผํ ปลปติ นิรตฺถกํ, โส สมฺผปฺปลาโป. เตสํ มูลภูตา เจตนาปิ ปิสุณวาจาทินามเมว ลภติ. สา เอว จ อิธ อธิปฺเปตาติ.

පිසුණාවාචා යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: යම් වචනයක් මඟින්, එය පවසන තැනැත්තා කෙරෙහි සිතෙහි ප්‍රේමයක් ද, අන්‍යයා කෙරෙහි හිස් බවක් (අමනාපයක්) ද ඇති කෙරේද, එය පිසුණාවාචා (කේලාම්) නම් වේ. යම් වචනයක් නිසා තමා ද අන්‍යයා ද රළු බවට පත් කෙරේද, යම් වචනයක් තමා විසින්ම රළු වූයේ ද, කනට සුවදායක නොවේද, හදවතට ප්‍රිය නොවේද, එය ඵරුසාවාචා නම් වේ. යම් වචනයක් මඟින් නිසරු වූ හිස් වචන පවසයිද, එය සම්ඵප්පලාප නම් වේ. මේ පිසුණාවාචාදී පාපයන්ට මූලික වන චේතනාව ද පිසුණාවාචාදී නාමයන්ම ලබයි. මෙහි කර්ම පථයන්හිදී අදහස් කරනු ලබන්නේ ද එම චේතනාවමය.

ตตฺถ สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส ปเรสํ วา เภทาย, อตฺตโน ปิยกมฺยตาย วา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปิสุณวาจา. สา ยสฺส เภทํ กโรติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา. ตสฺสา จตฺตาโร สมฺภารา – ภินฺทิตพฺโพ ปโร, อิติ อิเม นานา ภวิสฺสนฺติ, วินา ภวิสฺสนฺตีติ เภทปุเรกฺขารตา, อิติ อหํ ปิโย ภวิสฺสามิ วิสฺสาสิโกติ ปิยกมฺยตา วา, ตชฺโช วายาโม, ตสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ.

එහිදී කෙලෙසුන්ගෙන් කිලුටු වූ සිතැතිව, අන්‍යයන් බිඳවීම සඳහා හෝ තමා කෙරෙහි ආදරය ඇති කර ගැනීම සඳහා හෝ කයින් හා වචනයෙන් කරන ප්‍රයෝගයන්ට හේතු වන චේතනාව පිසුණාවාචා නම් වේ. එය යමකු බිඳවයි ද, ඔහුගේ ගුණ මඳ බව නිසා එය අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, ඔහුගේ ගුණ මහත් බව නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග හතරකි: බිඳවිය යුතු අන්‍ය පුද්ගලයකු සිටීම, 'මොවුන් වෙන් වන්නාහුය, වෙන් වන්නාහුය' යනුවෙන් බිඳවීමේ අදහස හෝ 'මම මොවුන්ට ප්‍රිය වන්නෙමි, විශ්වාසවන්ත වන්නෙමි' යන පියකම්‍යතාව, ඊට අදාළ උත්සාහය සහ අන්‍යයාට එය වැටහීම යනුයි.

ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสวาจา. ตสฺสา อาวิภาวตฺถมิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ทารโก มาตุ วจนํ อนาทิยิตฺวา อรญฺญํ คจฺฉติ. มาตา ตํ นิวตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตี, ‘‘จณฺฑา ตํ มหึสี อนุพนฺธตู’’ติ อกฺโกสิ. อถสฺส ตเถว อรญฺเญ มหึสี อุฏฺฐาสิ. ทารโก, ‘‘ยํ มม มาตา มุเขน กเถสิ, ตํ มา โหตุ, ยํ จิตฺเตน จินฺเตสิ, ตํ โหตู’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ. มหึสี ตตฺเถว พทฺธา วิย อฏฺฐาสิ. เอวํ มมฺมจฺเฉทโกปิ ปโยโค จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติ. มาตาปิตโร หิ กทาจิ ปุตฺตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘โจรา โว ขณฺฑาขณฺฑิกํ กโรนฺตู’’ติ, อุปฺปลปตฺตมฺปิ จ เนสํ อุปริ ปตนฺตํ น อิจฺฉนฺติ. อาจริยุปชฺฌายา จ กทาจิ นิสฺสิตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘กึ อิเม อหิริกา อโนตฺตปฺปิโน จรนฺติ, นิทฺธมถ เน’’ติ. อถ จ เนสํ อาคมาธิคมสมฺปตฺตึ อิจฺฉนฺติ. ยถา จ จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติ, เอวํ วจนสณฺหตาย อผรุสวาจาปิ น โหติ. น หิ มาราเปตุกามสฺส ‘‘อิมํ สุขํ สยาเปถา’’ติ วจนํ อผรุสวาจา โหติ. จิตฺตผรุสตาย ปเนสา ผรุสวาจาว. สา ยํ สนฺธาย ปวตฺติตา, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ตโย สมฺภารา – อกฺโกสิตพฺโพ ปโร, กุปิตจิตฺตํ, อกฺโกสนาติ.

අන්‍යයන්ගේ හදවත පාරවන කාය වාග් ප්‍රයෝගයන්ට හේතු වන ඒකාන්තයෙන්ම රළු වූ චේතනාව ඵරුසාවාචා (පරුෂ වචන) නම් වේ. මෙය පැහැදිලි කිරීමට මෙම කතාව දත යුතුය: එක් දරුවෙක් මවගේ වචනය නොතකා වනයට ගියේය. මව ඔහු නැවැත්වීමට නොහැකි වූ කල, 'රුදුරු මීදෙනක ඔබ පසුපස ලුහුබඳීවා' යි ශාප කළාය. එවිට වනයේදී මීදෙනක් ඔහු ඉදිරියට පැමිණියාය. දරුවා, 'මගේ මව කටින් පැවසූ දෙය සිදු නොවේවා, ඇය සිතින් සිතූ දෙය සිදු වේවා' යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළේය. මීදෙන බැඳ තැබුවාක් මෙන් එතැනම නැවතුණාය. මෙසේ හදවත පාරවන ප්‍රයෝගයක් වුවද සිතෙහි මෘදු බව නිසා එය ඵරුසාවාචා නොවේ. මවුපියෝ තම දරුවන්ට ඇතැම් විට 'සොරුන් නුඹලා කැබලිවලට කපත්වා' යි පැවසුවද ඔවුන්ගේ හිස මත මානෙල් පෙත්තක්වත් වැටෙනවාට අකමැති වෙති. ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් ද ඇතැම් විට ශිෂ්‍යයන්ට 'මොවුන් ලැජ්ජා බය නැතිව හැසිරෙති, මොවුන් පලවා හරිව්' යි පවසති. එසේ වුවද ඔවුන්ගේ ධර්මාවබෝධය හා අධිගම සම්පත් පතති. සිතෙහි මෘදු බව නිසා ඵරුසාවාචා නොවන්නාක් මෙන්, වචනයේ මෘදු බව නිසාම එය අඵරුසාවාචා ද නොවේ. මරනු කැමැත්තෙන් 'මොහු සුවසේ නිදි කරවව්' යැයි පැවසීම අඵරුසාවාචා නොවේ. සිතෙහි ඇති රළු බව නිසා එය ඵරුසාවාචාම වේ. එය යමකු අරභයා පවත්වයි ද, ඔහුගේ ගුණ මඳ බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, ඔහුගේ ගුණ මහත් බව නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග තුනකි: ආක්‍රෝශ කළ යුතු අන්‍යයෙකු සිටීම, කිපුණු සිත සහ ආක්‍රෝශ කිරීම යනුයි.

อนตฺถวิญฺญาปิกา [Pg.137] กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โส อาเสวนมนฺทตาย อปฺปสาวชฺโช, อาเสวนมหนฺตตาย มหาสาวชฺโช. ตสฺส ทฺเว สมฺภารา – ภารตยุทฺธ-สีตาหรณาทิ-นิรตฺถกกถา-ปุเรกฺขารตา, ตถารูปีกถากถนญฺจาติ.

අනර්ථය හඟවන, කයින් හා වචනයෙන් කරන ප්‍රයෝගයන්ට හේතු වන අකුසල චේතනාව සම්ඵප්පලාප (හිස් වචන) නම් වේ. එය නැවත නැවත සේවනය කිරීමේ මඳ බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, නිතර නිතර සේවනය කිරීමේ මහත් බව නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග දෙකකි: භාරත යුද්ධය, සීතා පැහැරගැනීම ආදී වූ නිසරු කතා පැවසීම පෙරදැරි කර ගැනීම සහ එවැනි කතා පැවසීම යනුයි.

อภิชฺฌายตีติ อภิชฺฌา. ปรภณฺฑาภิมุขี หุตฺวา ตนฺนินฺนตาย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. สา ‘‘อโห วติทํ มมสฺสา’’ติ เอวํ ปรภณฺฑาภิชฺฌายนลกฺขณา อทินฺนาทานํ วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา ปรภณฺฑํ อตฺตโน ปริณามนญฺจ. ปรภณฺฑวตฺถุเก หิ โลเภ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว น ‘‘อโห วติทํ มมสฺสา’’ติ อตฺตโน ปริณาเมตีติ.

අන්‍යයන්ගේ වස්තුව තමා සතු කරගැනීමට සිතීම අභිජ්ඣාවයි. අන් අයගේ දේ දෙස බලා ඒවා තමාගේ වේවා යන නැඹුරුවෙන් යුක්තව පැවතීම මෙහි අර්ථයයි. අහෝ මේ වස්තුව මට ලැබෙන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්ද යනුවෙන් අන්‍යයන්ගේ වස්තුව තමා සතු කරගැනීමට සිතන ලක්ෂණය ඇති එය, අදත්තාදානය මෙන් ම අල්ප සාවද්‍ය හෙවත් අඩු විපාක ඇති සහ මහා සාවද්‍ය හෙවත් වැඩි විපාක ඇති විය හැකිය. එම අභිජ්ඣාව සම්පූර්ණ වීමට අංග දෙකක් අවශ්‍ය වේ: එනම් අනුන් සතු වස්තුවක් වීම සහ එය තමා සතු කරගැනීමට සිතින් නැඹුරු වීමයි. අන්‍යයන්ගේ වස්තුවක් කෙරෙහි ලෝභයක් උපන්නද, අහෝ මෙය මට වේවා කියා තමා සතු කරගැනීමට සිතින් නැඹුරු නොවන තාක් කර්මපථය බිඳී නොයන බව දත යුතුය.

หิตสุขํ พฺยาปาทยตีติ, พฺยาปาโท. โส ปรวินาสาย มโนปโทสลกฺขโณ. ผรุสวาจา วิย อปฺปสาวชฺโช มหาสาวชฺโช จ. ตสฺส ทฺเว สมฺภารา ปรสตฺโต จ, ตสฺส จ วินาสจินฺตา. ปรสตฺตวตฺถุเก หิ โกเธ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว น ‘‘อโห วตายํ อุจฺฉิชฺเชยฺย วินสฺเสยฺยา’’ติ ตสฺส วินาสํ จินฺเตติ.

හිතසුව පිණිස පවතින යහපත විනාශ කරන බැවින් එය ව්‍යාපාදයයි. එය අන්‍යයන්ගේ විනාශය පතන දූෂිත මනෝ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වේ. ඵරුසාවාචාව මෙන් ම මෙය ද අල්ප සාවද්‍ය සහ මහා සාවද්‍ය ලෙස දෙවැදෑරුම් වේ. ව්‍යාපාදය සම්පූර්ණ වීමට අංග දෙකකි: එනම් අන්‍ය සත්වයෙකු වීම සහ එම සත්වයාගේ විනාශය පැතීමයි. අන්‍ය සත්වයෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධයක් උපන්නද, අහෝ මේ සත්වයා විනාශ වේවා හෝ නැති වී යේවා කියා ඔහුගේ විනාශය සිතින් නොපැතූ තාක් කල් කර්මපථය බිඳී නොයයි.

ยถาภุจฺจคหณาภาเวน มิจฺฉา ปสฺสตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สา ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน วิปรีตทสฺสนลกฺขณา สมฺผปฺปลาโป วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. อปิ จ อนิยตา อปฺปสาวชฺชา, นิยตา มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา – วตฺถุโน จ คหิตาการวิปรีตตา ยถา จ นํ คณฺหาติ, ตถาภาเวน ตสฺสา อุปฏฺฐานนฺติ.

ඇති තතු නිවැරදිව වටහා නොගෙන වරදවා දැකීම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. එය දුන් දෙයෙහි විපාක නැත යනාදී වශයෙන් සත්‍යය විපරීතව දැකීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. සම්ඵප්පලාපය මෙන් ම මෙය ද අල්ප සාවද්‍ය සහ මහා සාවද්‍ය විය හැකිය. තවද අනියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අල්ප සාවද්‍ය වන අතර නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මහා සාවද්‍ය වේ. එය සම්පූර්ණ වීමට අංග දෙකකි: එනම් වස්තුවේ සැබෑ ස්වභාවය වැරදි ලෙස ගැනීම සහ තමා ගන්නා ආකාරයට ම එය වැරදි ලෙස සිතට වැටහීමයි.

อิเมสํ ปน ทสนฺนํ อกุสลกมฺมปถานํ ธมฺมโต โกฏฺฐาสโต อารมฺมณโต เวทนาโต มูลโตติ ปญฺจหากาเรหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺมโตติ เอเตสุ หิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาธมฺมาว โหนฺติ, อภิชฺฌาทโย ติสฺโส เจตนาสมฺปยุตฺตา. โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต, มิจฺฉาทิฏฺฐิ จาติ อิเม อฏฺฐ กมฺมปถา เอว โหนฺติ, โน มูลานิ, อภิชฺฌาพฺยาปาทา กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา โลโภ อกุสลมูลํ โหติ, พฺยาปาโท โทโส อกุสลมูลํ.

මෙම අකුසල කර්මපථ දසය පිළිබඳ විනිශ්චය ධර්ම වශයෙන්, කොටස් වශයෙන්, අරමුණු වශයෙන්, වේදනා වශයෙන් සහ මූල වශයෙන් යන ආකාර පහකින් දත යුතුය. එහි ධර්ම වශයෙන් යනු: මෙම කර්මපථයන්ගෙන් අනුපිළිවෙළින් මුල් සත චේතනා ධර්මයෝ ම වෙති; අභිජ්ඣා ආදී මනෝ කර්මපථ තුන චේතනාව සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ වෙති. කොටස් වශයෙන් යනු: අනුපිළිවෙළින් මුල් සත සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය යන අට කර්මපථ පමණක් වන අතර අකුසල මූලයන් නොවේ. අභිජ්ඣාව සහ ව්‍යාපාදය කර්මපථ මෙන් ම අකුසල මූලයන් ද වේ. මන්ද යත්, අභිජ්ඣාව මූල අවස්ථාවට පැමිණි විට ලෝභ අකුසල මූලය වන අතර, ව්‍යාපාදය දෝස අකුසල මූලය ද වේ.

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณโต สงฺขารารมฺมโณ โหติ, อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา, มิจฺฉาจาโร โผฏฺฐพฺพวเสน [Pg.138] สงฺขารารมฺมโณว, สตฺตารมฺมโณติปิ เอเก. มุสาวาโท สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา, ตถา ปิสุณวาจา. ผรุสวาจา สตฺตารมฺมณาว. สมฺผปฺปลาโป ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา, ตถา อภิชฺฌา. พฺยาปาโท สตฺตารมฺมโณว. มิจฺฉาทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมวเสน สงฺขารารมฺมณา.

අරමුණු වශයෙන් යනු: ප්‍රාණාතිපාතය ජීවිතේන්ද්‍රිය අරමුණු කරගන්නා බැවින් සංස්කාර අරමුණු කොට පවතියි. අදත්තාදානය සත්ව අරමුණු හෝ සංස්කාර අරමුණු විය හැකිය. කාමිච්ඡාචාරය ස්පර්ශය හෙවත් ඵොට්ඨබ්බය මුල් කොටගෙන සංස්කාර අරමුණු වෙයි, ඇතැම් ආචාර්යවරුන් එය සත්ව අරමුණු ලෙස ද පවසති. මුසාවාදය සත්ව අරමුණු හෝ සංස්කාර අරමුණු වෙයි. පිසුණාවාචාව ද එසේමය. ඵරුසාවාචාව සත්ව අරමුණු ම වෙයි. සම්ඵප්පලාපය දුටු, ඇසූ, විඳි හෝ දැනගත් දේ අනුව සත්ව හෝ සංස්කාර අරමුණු වෙයි. අභිජ්ඣාව ද එසේමය. ව්‍යාපාදය සත්ව අරමුණු ම වෙයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය තෛභූමක ධර්මයන් අනුව සංස්කාර අරමුණු වෙයි.

เวทนาโตติ ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทโน โหติ. กิญฺจาปิ หิ ราชาโน โจรํ ทิสฺวา หสมานาปิ ‘‘คจฺฉถ นํ ฆาเตถา’’ติ วทนฺติ, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน เนสํ ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหติ. อทินฺนาทานํ ติเวทนํ, มิจฺฉาจาโร สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทโน, สนฺนิฏฺฐาปกจิตฺเต ปน มชฺฌตฺตเวทโน น โหติ. มุสาวาโท ติเวทโน, ตถา ปิสุณวาจา ผรุสวาจา ทุกฺขเวทนา, สมฺผปฺปลาโป ติเวทโน, อภิชฺฌา สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทนา, ตถา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. พฺยาปาโท ทุกฺขเวทโน.

වේදනා වශයෙන් යනු: ප්‍රාණාතිපාතය දුක් වේදනා සහගතය. රජවරුන් සොරුන් දැක සිනාසෙමින් වුව ද මොහු ගෙන ගොස් මරා දමව් යැයි පැවසුව ද, ඔවුන්ගේ තීරණාත්මක චේතනාව හෙවත් සන්නිට්ඨාපක චේතනාව දුක් වේදනාවෙන් ම යුක්ත වේ. අදත්තාදානය වේදනා තුනෙන් ම විය හැකිය. කාමිච්ඡාචාරය සැප හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය, නමුත් තීරණාත්මක සිතේ මධ්‍යස්ථ වේදනාවක් නැත. මුසාවාදය වේදනා තුනෙන් ම විය හැකිය. පිසුණාවාචාව ද එසේමය. ඵරුසාවාචාව දුක් වේදනා සහගත ය. සම්ඵප්පලාපය වේදනා තුනෙන් ම විය හැකිය. අභිජ්ඣාව සැප හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද එසේමය. ව්‍යාපාදය දුක් වේදනා සහගත ය.

มูลโตติ ปาณาติปาโต โทสโมหวเสน ทฺวิมูลโก โหติ, อทินฺนาทานํ โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา, มิจฺฉาจาโร โลภโมหวเสน. มุสาวาโท โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา, ตถา ปิสุณวาจา สมฺผปฺปลาโป จ. ผรุสวาจา โทสโมหวเสน, อภิชฺฌา โมหวเสน เอกมูลา, ตถา พฺยาปาโท. มิจฺฉาทิฏฺฐิ โลภโมหวเสน ทฺวิมูลาติ.

මූල වශයෙන් යනු: ප්‍රාණාතිපාතය දෝෂ සහ මෝහ වශයෙන් මූලයන් දෙකකින් යුක්ත වේ. අදත්තාදානය දෝෂ-මෝහ හෝ ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකින් යුක්ත වේ. කාමිච්ඡාචාරය ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකි. මුසාවාදය, පිසුණාවාචාව සහ සම්ඵප්පලාපය දෝෂ-මෝහ හෝ ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකි. ඵරුසාවාචාව දෝෂ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකි. අභිජ්ඣාව මෝහය මුල් කොටගෙන එක් මූලයක් සහිත ය, ව්‍යාපාදය ද එසේමය. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකින් යුක්ත වේ. අකුසල කර්මපථ කථාව මෙයින් අවසන් වේ.

ปาณาติปาตา ปฏิวิรตาติอาทีสุ ปาณาติปาตาทโย วุตฺตตฺถา เอว. ยาย ปน วิรติยา เอเต ปฏิวิรตา นาม โหนฺติ, สา เภทโต ติวิธา โหติ สมฺปตฺตวิรติ สมาทานวิรติ สมุจฺเฉทวิรตีติ. ตตฺถ อสมาทินฺนสิกฺขาปทานํ อตฺตโน ชาติวยพาหุสจฺจาทีนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘อยุตฺตํ อมฺหากํ เอวรูปํ กาตุ’’นฺติ สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปชฺชมานา วิรติ สมฺปตฺตวิรตีติ เวทิตพฺพา สีหฬทีเป จกฺกนอุปาสกสฺส วิย. ตสฺส กิร ทหรกาเลเยว มาตุ โรโค อุปฺปชฺชิ. เวชฺเชน จ ‘‘อลฺลสสกมํสํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตโต จกฺกนสฺส ภาตา ‘‘คจฺฉ ตาต เขตฺตํ อาหิณฺฑาหี’’ติ จกฺกนํ เปเสสิ. โส ตตฺถ คโต. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก สโส ตรุณสสฺสํ ขาทิตุํ อาคโต โหติ. โส ตํ ทิสฺวา เวเคน ธาวนฺโต วลฺลิยา พทฺโธ ‘‘กิริ กิรี’’ติ สทฺทมกาสิ[Pg.139]. จกฺกโน เตน สทฺเทน คนฺตฺวา ตํ คเหตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มาตุ เภสชฺชํ กโรมี’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘น เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ มาตุ ชีวิตการณา ปรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย’’นฺติ. อถ นํ ‘‘คจฺฉ อรญฺเญ สเสหิ สทฺธึ ติโณทกํ ปริภุญฺชา’’ติ มุญฺจิ. ภาตรา จ ‘‘กึ ตาต สโส ลทฺโธ’’ติ? ปุจฺฉิโต ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. ตโต นํ ภาตา ปริภาสิ. โส มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ยโตหํ ชาโต, นาภิชานามิ สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปตา’’ติ สจฺจํ วตฺวา อฏฺฐาสิ, ตาวเทว จสฺส มาตา อโรคา อโหสิ.

ප්‍රාණාතිපාතා වේරමණී ආදී පාඨයන්හි ප්‍රාණාතිපාත ආදී පදයන්ගේ අර්ථ පෙර පවසන ලදි. යම් විරතියකින් මෙම පුද්ගලයෝ පවෙන් වෙන් වූවෝ වෙත් ද, එම විරතිය ප්‍රභේද වශයෙන් සම්පත්ත විරතිය, සමාදාන විරතිය සහ සමුච්ඡේද විරතිය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී සිල් පද සමාදන් නොවී, තමාගේ කුලය, වයස, උගත්කම ආදිය සලකා බලා මෙවැනි අකුසලයක් කිරීම අප වැන්නවුන්ට නුසුදුසු යැයි සිතා එළඹි අවස්ථාවෙහි අකුසල වස්තුව ඉක්මවා නොයන පුද්ගලයන්ට ඇති වන විරතිය සම්පත්ත විරතියයි. එය ලංකා ද්වීපයේ චක්කන උපාසකයාගේ විරතිය මෙනි. ඔහු කුඩා කාලයේ දී ඔහුගේ මවට රෝගයක් වැළඳුණි. වෛද්‍යවරයා විසින් අළුත් හාවෙකුගේ මස් මවට බෙහෙත් පිණිස අවශ්‍ය බව පවසන ලදි. එවිට චක්කනගේ සහෝදරයා මල්ලි කුඹුරට ගොස් හාවෙකු සොයාගෙන එන්නැයි චක්කන පිටත් කළේය. ඔහු එතැනට ගිය අවස්ථාවේ දී එක් හාවෙක් ළපටි ගොයම් කෑමට පැමිණ සිටියේය. ඌ චක්කන දැක බිය වී වේගයෙන් දුවද්දී වැල් පටක පැටලී කිරි කිරි යනුවෙන් හඬ නැගීය. චක්කන එම හඬ ඇසී එතැනට ගොස් හාවා අල්ලාගෙන මවට බෙහෙත් පිණිස ගන්නෙමි යි සිතුවේය. පසුව ඔහු මෙසේ සිතීය: මවගේ ජීවිතය වෙනුවෙන් තවත් පණක් ජීවිතයෙන් තොර කිරීම මට නුසුදුසු ය. පසුව යන්න, වනයේ අනෙක් හාවුන් සමඟ තණකොළ සහ දිය බී ජීවත් වන්නැයි පවසා හාවා නිදහස් කළේය. සහෝදරයා මල්ලි හාවෙක් ලැබුණාදැයි ඇසූ විට ඔහු සිදු වූ පුවත පැවසීය. එවිට සහෝදරයා ඔහුට දොස් පැවරීය. ඔහු මව වෙත ගොස්, මා උපන් දා පටන් කිසිම සත්වයෙකු දැනුවත්ව ජීවිතයෙන් තොර කළ බවක් මා නොදනිමි යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළේය. එකෙණෙහි ම ඔහුගේ මව රෝගයෙන් සුවපත් වූවාය.

สมาทินฺนสิกฺขาปทานํ ปน สิกฺขาปทสมาทาเน จ ตตุตฺตริ จ อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปชฺชมานา วิรติ สมาทานวิรตีติ เวทิตพฺพา, อุตฺตรวฑฺฒมานปพฺพตวาสีอุปาสกสฺส วิย. โส กิร อมฺพริยวิหารวาสีปิงฺคลพุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส สนฺติเก สิกฺขาปทานิ คเหตฺวา เขตฺตํ กสติ. อถสฺส โคโณ นฏฺโฐ, โส ตํ คเวสนฺโต อุตฺตรวฑฺฒมานปพฺพตํ อารุหิ, ตตฺร นํ มหาสปฺโป อคฺคเหสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อิมาย ติขิณาย วาสิยา สีสํ ฉินฺทามี’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘น เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ ภาวนียสฺส ครุโน สนฺติเก สิกฺขาปทํ คเหตฺวา ภินฺเทยฺย’’นฺติ. เอวํ ยาวตติยํ จินฺเตตฺวา – ‘‘ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, น สิกฺขาปท’’นฺติ อํเส ฐปิตํ ติขิณทณฺฑวาสึ อรญฺเญ ฉฑฺเฑสิ. ตาวเทว มหาวาโฬ นํ มุญฺจิตฺวา อคมาสีติ.

සමාදන් වූ ශික්ෂාපද ඇත්තන් විසින් හෝ ශික්ෂාපද සමාදන් වීමේදී හෝ ඉන් පසුව හෝ ස්වකීය ජීවිතය පරිත්‍යාග කොට වස්තුව ඉක්මවා නොයන්නවුන්ට උපදින විරතිය 'සමාදාන විරතිය' යයි දත යුතුය. අන්තරවඩ්ඪමාන පර්වතයේ විසූ උපාසකයාගේ විරතිය මෙනි. ඔහු අම්බරිය විහාරවාසී පිංගල බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ශික්ෂාපද සමාදන්ව කුඹුරු කොටයි. එකල්හි ඔහුගේ ගොනකු නැති විය. ඔහු ඒ ගොනා සොයමින් අන්තරවඩ්ඪමාන පර්වතයට නැංගේය. එහිදී ඔහු විශාල පිඹුරෙකු විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. ඔහු 'මේ මුවහත් වෑයෙන් පිඹුරාගේ හිස කපමි' යි සිතීය. නැවත ඔහු 'ගරු කටයුතු වූ ආචාර්යයන් වහන්සේ නමකගෙන් ශික්ෂාපද සමාදන්ව එය බිඳීම මට නුසුදුසුය' යි සිතීය. මෙසේ තුන් වරක් සිතා 'ජීවිතය අත් හරිමි, ශික්ෂාපදය අත් නොහරිමි' යි පසෙක තිබූ මුවහත් මිටක් සහිත වෑය වනයට විසිකළේය. එසෙණෙහිම ඒ මහා පිඹුරා ඔහු මුදා හැර ගියේය.

อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา ปน วิรติ สมุจฺเฉทวิรตีติ เวทิตพฺพา, ยสฺสา อุปฺปตฺติโต ปภุติ ปาณํ ฆาเตสฺสามีติ อริยปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชตีติ.

ආර්ය මාර්ගයට සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතිය 'සමුච්ඡේද විරතිය' යයි දත යුතුය. එය උපන් තැන් පටන් ආර්ය පුද්ගලයන්ට 'ප්‍රාණඝාතයක් කරන්නෙමි' යන සිතකුදු උපදින්නේ නැත.

ยถา จ อกุสลานํ, เอวํ อิเมสมฺปิ กุสลกมฺมปถานํ ธมฺมโต โกฏฺฐาสโต อารมฺมณโต เวทนาโต มูลโตติ ปญฺจหากาเรหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺมโตติ เอเตสุ หิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาปิ วฏฺฏนฺติ วิรติโยปิ, อนฺเต ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตาว.

අකුසල් සම්බන්ධයෙන් මෙන්ම මේ කුසල කර්මපථයන් පිළිබඳවද ධර්ම වශයෙන්, කොට්ඨාස වශයෙන්, ආරම්මණ වශයෙන්, වේදනා වශයෙන් සහ මූල වශයෙන් යන ආකාර පහකින් විනිශ්චය දත යුතුය. එහි ධර්ම වශයෙන් නම්: මෙහි පිළිවෙළින් එන කර්මපථ සත චේතනාද වෙයි, විරතිද වෙයි. අවසාන තුන චේතනා සම්ප්‍රයුක්තමය.

โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต กมฺมปถา เอว, น มูลานิ, อนฺเต ตโย กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อนภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา อโลโภ [Pg.140] กุสลมูลํ โหติ, อพฺยาปาโท อโทโส กุสลมูลํ, สมฺมาทิฏฺฐิ อโมโห กุสลมูลํ.

කොට්ඨාස වශයෙන් නම්: පිළිවෙළින් එන සත කර්මපථ පමණක්ම වෙයි, මූලයන් නොවේ. අවසාන තුන කර්මපථද වෙයි, මූලයන්ද වෙයි. මක්නිසාද යත්, අනභිජ්ඣාව මූල අවස්ථාවට පැමිණි කල අලෝභ කුසල මූලය වෙයි, අව්‍යාපාදය අදෝෂ කුසල මූලය වෙයි, සම්මා දිට්ඨිය අමෝහ කුසල මූලය වෙයි.

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาตาทีนํ. อารมฺมณาเนว เอเตสํ อารมฺมณานิ. วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุโตเยว หิ วิรติ นาม โหติ. ยถา ปน นิพฺพานารมฺมโณ อริยมคฺโค กิเลเส ปชหติ, เอวํ ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณาเปเต กมฺมปถา ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

ආරම්මණ වශයෙන් නම්: ප්‍රාණඝාතාදියෙහි අරමුණුම මේවායේද අරමුණු වෙයි. මක්නිසාද යත්, ඉක්මවිය යුතු වස්තුවෙන්ම විරතිය ඇති වන බැවිනි. නිවන අරමුණු කරගත් ආර්ය මාර්ගය කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කරන්නාක් මෙන්, ජීවිතේන්ද්‍රියාදිය අරමුණු කරගත් මේ කර්මපථයන්ද ප්‍රාණඝාතාදී දුශ්ශීලභාවයන් ප්‍රහාණය කරයි.

เวทนาโตติ สพฺเพ สุขเวทนา วา โหนฺติ มชฺฌตฺตเวทนา วา. กุสลํ ปตฺวา หิ ทุกฺขเวทนา นาม นตฺถิ.

වේදනා වශයෙන් නම්: සියලු කුසල කර්මපථ සුඛ වේදනාවෙන් හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනාවෙන් හෝ යුක්ත වෙයි. කුසලයෙහි දුක් වේදනාවක් නම් නැත.

มูลโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสอโมหวเสน ติมูลา โหนฺติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลา. อนภิชฺฌา ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลา โหติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน เอกมูลา. อโลโภ ปน อตฺตนาว อตฺตโน มูลํ น โหติ. อพฺยาปาเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาทิฏฺฐิ อโลภอโทสวเสน ทฺวิมูลาวาติ. ตติยาทีนิ.

මූල වශයෙන් නම්: පිළිවෙළින් ඇති කර්මපථ සත ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් වළකින්නාට අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ වශයෙන් මූල තුනකින් යුක්ත වෙයි. ඥානවිප්පයුක්ත සිතින් වළකින්නාට මූල දෙකකින් යුක්ත වෙයි. අනභිජ්ඣාව ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් වළකින්නාට මූල දෙකක් ඇති අතර ඥානවිප්පයුක්ත සිතින් එක මූලයකි. අලෝභය තමාටම මූලයක් නොවන බැවිනි. අව්‍යාපාදයෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. සම්මා දිට්ඨිය අලෝභ අදෝෂ වශයෙන් මූල දෙකක්ම වේ. තුන්වන ආදී සූත්‍රයන් මෙසේය.

๖. อฏฺฐงฺคิกสุตฺตวณฺณนา

6. අට්ඨංගික සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๑๒. ฉฏฺฐํ อฏฺฐมคฺคงฺควเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ฉฏฺฐํ.

112. හයවැන්න, අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ අංග වශයෙන් සහ සත්‍යාවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය පරිදි වදාරන ලදී. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. ทสงฺคสุตฺตวณฺณนา

7. දසංග සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๑๓. สตฺตมํ ทสมิจฺฉตฺตสมฺมตฺตวเสน. ตตฺถ มิจฺฉาญาณิโนติ มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. มิจฺฉาวิมุตฺติโนติ อนิยฺยานิกวิมุตฺติโน กุสลวิมุตฺตีติ คเหตฺวา ฐิตา. สมฺมาญาณิโนติ สมฺมาปจฺจเวกฺขณา. สมฺมาวิมุตฺติโนติ นิยฺยานิกาย ผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคตาติ. สตฺตมํ.

113. හත්වැන්න, දස මිත්‍යාත්වයන් හා දස සම්‍යත්ත්වයන් වශයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'මිච්ඡාඤාණිනෝ' යනු වැරදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූවෝ යන අර්ථයයි. 'මිච්ඡාවිමුත්තීනෝ' යනු නිස්සරණයක් නොවන මිථ්‍යා විමුක්තිය කුසල විමුක්තියක් ලෙස ගෙන සිටින්නෝය. 'සම්මාඤාණිනෝ' යනු නිවැරදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි. 'සම්මාවිමුත්තීනෝ' යනු නිස්සරණය ඇති කරන ඵල විමුක්තියෙන් යුක්ත වූවෝ යන අර්ථය දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රයයි.

กมฺมปถวคฺโค ตติโย.

තුන්වන කර්මපථ වර්ගය නිමවිය.

๔. จตุตฺถวคฺโค

4. හතරවන වර්ගය

๑. จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา

1. චතුධාතු සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๑๔. จตุตฺถวคฺคสฺส [Pg.141] ปฐเม ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน วีสติโกฏฺฐาสาทิวเสน เอตา กเถตพฺพา. ปฐมํ.

114. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'පඨවිධාතු' යනු පිහිටීමේ ධාතුවයි. 'ආපෝධාතු' යනු බැඳගැනීමේ ධාතුවයි. 'තේජෝධාතු' යනු පැසවීමේ ධාතුවයි. 'වායෝධාතු' යනු දරාසිටීමේ ධාතුවයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් විසි කෝට්ඨාස ආදී වශයෙන් මේවා පැවසිය යුතුය. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

2. පුබ්බේ සම්බෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๑๕. ทุติเย อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ ปถวีธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ กายํ อพฺภุนฺนาเมตฺวา อุทรํ ปสาเรตฺวา, ‘‘อิธ เม องฺคุลํ ปเวสิตุํ วายมถา’’ติ วา หตฺถํ ปสาเรตฺวา, ‘‘อิมํ นาเมตุํ วายมถา’’ติ วา วทติ, เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. อนิจฺจาติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจา, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขา, สภาววิคมากาเรน วิปริณามธมฺมา. อยํ ปถวีธาตุยา อาทีนโวติ เยน อากาเรน สา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยมากาโร ปถวีธาตุยา อาทีนโวติ อตฺโถ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานํ อาคมฺม ปถวีธาตุยา ฉนฺทราโค วินียติ เจว ปหียติ จ, ตสฺมา นิพฺพานมสฺสา นิสฺสรณํ.

115. දෙවැන්නෙහි 'අයං පඨවීධාතුයා අස්සාදෝ' යනු පඨවිධාතුව ඇසුරු කොට ඇති වන ආශ්වාදයයි. එය, තමාගේ කය කෙළින් කොට බඩ ඉදිරියට දමා 'මගේ මෙහි ඇඟිල්ලක් ඇතුළු කිරීමට උත්සාහ කරන්න' යැයි කීම හෝ අත දිගු කොට 'මෙය නැමීමට උත්සාහ කරන්න' යැයි කීම වැනි ක්‍රියා පවත්වන්නන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය. 'අනිච්චා' ආදී පදවල ඇති වී නැති වන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍යය, පෙළෙන ස්වභාවයෙන් දුක්ය, ස්වභාවයෙන් බැහැර වන බැවින් විපරිණාම ධර්මය. 'අයං පඨවීධාතුයා ආදීනවෝ' යනු යම් ආකාරයකින් එය අනිත්‍යද, දුක්ඛද, විපරිණාම ධර්මද, ඒ ආකාරය පඨවිධාතුවේ ආදීනවය යන අර්ථය දත යුතුය. 'ඡන්දරාග විනයෝ ඡන්දරාගප්පහානං' යනු නිවන ඇසුරු කොට පඨවිධාතුවෙහි ඡන්දරාගය විනයනය වෙයි, ප්‍රහීණද වෙයි. එබැවින් නිවනම එහි නිස්සරණය වෙයි.

อยํ อาโปธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ อาโปธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ อญฺญํ อาโปธาตุยา อุปทฺทุตํ ทิสฺวา, ‘‘กึ อยํ นิปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย ปสฺสาวฏฺฐานาภิมุโข นิกฺขมติ เจว ปวิสติ จ, อปฺปมตฺตกมฺปิสฺส กมฺมํ กโรนฺตสฺส เสทตินฺตํ วตฺถํ ปีเฬตพฺพตาการํ ปาปุณาติ, อนุโมทนมตฺตมฺปิ กเถนฺตสฺส ตาลวณฺฏํ คณฺหิตพฺพํ โหติ, มยํ ปน สายํ นิปนฺนา ปาโตว อุฏฺฐหาม, มาสปุณฺณฆโฏ วิย โน สรีรํ, มหากมฺมํ กโรนฺตานํ เสทมตฺตมฺปิ โน น อุปฺปชฺชติ, อสนิสทฺเทน วิย ธมฺมํ กเถนฺตานํ สรีเร อุสุมาการมตฺตมฺปิ โน นตฺถี’’ติ เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ.

'අයං ආපෝධාතුයා අස්සාදෝ' යනු ආපෝධාතුව ඇසුරු කොට ඇති වන ආශ්වාදයයි. එය, ආපෝධාතුවෙන් පීඩා විඳින අන් අයෙකු දැක, 'මොහු වැතිරුණු තැන් පටන් මුත්‍රා කරන තැන සොයමින් යයිද, එයිද, සුළු වැඩක් කරන විටත් ඔහුගේ රෙදි මිරිකිය හැකි තරමට දහදියෙන් තෙත් වෙයිද, අනුමෝදනාවක් කරන විටත් පවන් අතක් ගත යුතු වෙයිද, එහෙත් අපි සවස් කාලයේ වැතිරී අලුයම අවදි වෙමු, අපගේ ශරීරය ජලයෙන් පිරුණු කළයක් වැනිය, මහත් වැඩක් කරන අපට දහදිය බින්දුවක්වත් හට නොගනී, හෙන හඬක් මෙන් ධර්මය දේශනා කරන අපගේ ශරීරයේ උණුසුම් ගතියක්වත් නැත' යි මෙසේ පවසන්නන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය.

อยํ [Pg.142] เตโชธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ เตโชธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ สีตคหณิเก ทิสฺวา, ‘‘กึ อิเม กิญฺจิเทว ยาคุภตฺตขชฺชมตฺตํ อชฺโฌหริตฺวา ถทฺธกุจฺฉิโน นิสีทิตฺวา สพฺพรตฺตึ องฺคารกฏาหํ ปริเยสนฺติ, ผุสิตมตฺเตสุปิ สรีเร ปติเตสุ องฺคารกฏาหํ โอตฺถริตฺวา ปารุปิตฺวาว นิปชฺชนฺติ? มยํ ปน อติถทฺธมฺปิ มํสํ วา ปูวํ วา ขาทาม, กุจฺฉิปูรํ ภตฺตํ ภุญฺชาม, ตาวเทว โน สพฺพํ เผณปิณฺโฑ วิย วิลียติ, สตฺตาหวทฺทลิกาย วตฺตมานาย สรีเร สีตานุทหนมตฺตมฺปิ โน นตฺถี’’ติ เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ.

'අයං තේජෝධාතුයා අස්සාදෝ' යනු තේජෝධාතුව ඇසුරු කොට ඇති වන ආශ්වාදයයි. එය, මඳ ආහාර ජීර්ණ ශක්තියක් ඇත්තන් දැක, 'මොවුන් ස්වල්ප වූ කැඳ බත් හෝ කෑමක් අනුභව කොට තද වූ කුස ඇත්තන්ව හිඳ මුළු රාත්‍රිය පුරා ගිනි කබල් සොයන්නේ ඇයි? ශරීරයට වතුර බින්දුවක් වැටුණු විටත් ගිනි කබලට උඩින් රෙදි පොරවාගෙන නිදාගන්නේ ඇයි? එහෙත් අපි ඉතා තද මස් හෝ කැවිලි හෝ කමු, කුස පිරෙන්නට බත් කමු, ඒ සියල්ල එසෙණෙහිම ඛෙට පිණ්ඩයක් මෙන් දිය වී යයි, සත් දිනක් වැස්ස ඇති විටත් අපගේ ශරීරයට සීතලක් දැනෙන්නේවත් නැත' යි මෙසේ පවසන්නන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය.

อยํ วาโยธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ วาโยธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ อญฺเญ วาตภีรุเก ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ อปฺปมตฺตกมฺปิ กมฺมํ กโรนฺตานํ อนุโมทนมตฺตมฺปิ กเถนฺตานํ สรีรํ วาโต วิชฺฌติ, คาวุตมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตานํ หตฺถปาทา สีทนฺติ, ปิฏฺฐิ รุชฺชติ, กุจฺฉิวาตสีสวาตกณฺณวาตาทีหิ นิจฺจุปทฺทุตา เตลผาณิตาทีนิ วาตเภสชฺชาเนว กโรนฺตา อตินาเมนฺติ, อมฺหากํ ปน มหากมฺมํ กโรนฺตานมฺปิ ติยามรตฺตึ ธมฺมํ กเถนฺตานมฺปิ เอกทิวเสเนว ทส โยชนานิ คจฺฉนฺตานมฺปิ หตฺถปาทสํสีทนมตฺตํ วา ปิฏฺฐิรุชฺชนมตฺตํ วา น โหตี’’ติ, เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. เอวํ ปวตฺตา หิ เอตา ธาตุโย อสฺสาเทนฺติ นาม.

"වායෝ ධාතුවේ ආස්වාදය යනු මෙයයි" යන්නෙහි අර්ථය නම් වායෝ ධාතුව ඇසුරු කරගෙන පවතින ආස්වාදයයි. සුළඟට බිය වන්නා වූ (සුළඟින් පීඩා විඳින) අනෙකුත් අය දෙස බලා මෙසේ එහි ආස්වාදය දත යුතුය: "ඉතා සුළු වැඩක් කරන්නා වූ හෝ අනුමෝදනා බණක් පමණක් දේශනා කරන්නා වූ මොවුන්ගේ ශරීරයට සුළඟින් පීඩා වේ; ගාවුතයක් පමණ දුර ගිය විට ද අත් පා අප්‍රාණික වේ, පිට කොන්ද රිදේ; මොවුන් කුස තුළ වාතය, හිසෙහි වාතය, කන්වල වාතය ආදියෙන් නිරන්තරයෙන් පීඩා විඳිමින් තෙල් පැණි ආදී වාත රෝග සඳහා වන බෙහෙත් කරමින්ම කාලය ගත කරති. එහෙත් අප වැනි මහරජවරු මහා කර්මාන්ත (වැඩකටයුතු) කළ ද, තුන් යාමයක් මුළුල්ලේ ධර්මය දේශනා කළ ද, එක දවසින් යොදුන් දසයක් ගමන් කළ ද, අත් පා අප්‍රාණික වීමක් හෝ පිට කොන්දේ රුජාවක් හෝ ඇති නොවේ." මෙසේ වූ ස්වභාවයක් ඇති උතුමන්ගේ වශයෙන් වායෝ ධාතුවේ ආස්වාදය දත යුතුය. මෙලෙස පවතින මේ ධාතූහු ආස්වාදය නමි.

อพฺภญฺญาสินฺติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน อญฺญาสึ. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธินฺติ อุตฺตรวิรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ สมฺมา สามญฺจ โพธึ, อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธึ. โพธีติ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ. ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ (มหาว. ๑; อุทา. ๑) จ ‘‘อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คย’’นฺติ (มหาว. ๑๑; ม.นิ. ๑.๒๘๕) จ อาคตฏฺฐาเนสุ หิ รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑) อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๗) อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. อิธ ปน ภควโต อรหตฺตมคฺโค อธิปฺเปโต.

"අබ්භඤ්ඤාසිං" යනු විශිෂ්ට වූ (රහත් මඟ) ඤාණයෙන් දැනගත්තෙමි යන්නයි. "අනුත්තරං සම්මා සම්බෝධිං" යනු අතිශයින් උතුම් වූ, සියල්ලට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මැනවින් තමන් විසින්ම අවබෝධ කරගත් බෝධියයි; එසේත් නැතිනම් ප්‍රශංසනීය වූ ද සුන්දර වූ ද බෝධියයි. "බෝධි" යන වචනය බෝධි වෘක්ෂය, මාර්ගය, සර්වඥතා ඤාණය සහ නිවන යන අර්ථයන්හි යෙදේ. "බෝධි මූලයෙහි පළමුව බුදු වූ සේක" සහ "බෝධිය හා ගයාව අතර" වැනි තැන්හි බෝධි වෘක්ෂයට "බෝධි" යැයි කියනු ලැබේ. "සතර මාර්ගයන්හි පවතින ඤාණය බෝධිය යැයි කියනු ලැබේ" යන තැන්හි මාර්ගය බෝධියයි. "මහා ප්‍රඥාවන්ත තෙමේ බෝධියට පැමිණෙයි" යන තැන්හි සර්වඥතා ඤාණය බෝධියයි. "අමෘත වූ අසංඛත වූ බෝධියට පැමිණ" යන තැන්හි නිවන බෝධියයි. එහෙත් මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අර්හත් මාර්ගය අදහස් කරන ලදී.

สาวกานํ [Pg.143] อรหตฺตมคฺโค อนุตฺตรา โพธิ โหติ, น โหตีติ? น โหติ. กสฺมา? อสพฺพคุณทายกตฺตา. เตสญฺหิ กสฺสจิ อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลเมว เทติ, กสฺสจิ ติสฺโส วิชฺชา, กสฺสจิ ฉ อภิญฺญา, กสฺสจิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, กสฺสจิ สาวกปารมีญาณํ. ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ปจฺเจกโพธิญาณเมว เทติ. พุทฺธานํ ปน สพฺพคุณสมฺปตฺตึ เทติ อภิเสโก วิย รญฺโญ สพฺพโลกิสฺสริยภาวํ. ตสฺมา อญฺญสฺส กสฺสจิปิ อนุตฺตรา โพธิ น โหติ.

ශ්‍රාවකයන්ගේ අර්හත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධියක් වේද නැද්ද? එය අනුත්තර බෝධියක් නොවේ. ඒ මන්ද? එය සියලු ගුණධර්ම ලබා නොදෙන බැවිනි. එම ශ්‍රාවකයන් අතරින් ඇතැමෙකුගේ අර්හත් මාර්ගය අර්හත් ඵලය පමණක් ලබා දෙයි, ඇතැමෙකුට ත්‍රිවිද්‍යාව ද, ඇතැමෙකුට ෂඩ් අභිඥා ද, ඇතැමෙකුට සිවුපිළිසිඹියා ද, ඇතැමෙකුට ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය ද ලබා දෙයි. පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ අර්හත් මාර්ගය ද පසේබුදු ඤාණය පමණක් ලබා දෙයි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අර්හත් මාර්ගය වනාහි රජෙකුගේ අභිෂේකය මුළු ලොවටම අධිපති බව ලබා දෙන්නාක් මෙන් සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා දෙයි. එබැවින් වෙනත් කිසිවෙකුගේ අර්හත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධියක් නොවේ.

อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสินฺติ ‘‘อภิสมฺพุทฺโธ อหํ ปตฺโต ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต’’ติ เอวํ ปฏิชานึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทีติ อธิคตคุณทสฺสนสมตฺถํ ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ เม อุทปาทิ. อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ ‘‘อยํ มยฺหํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ อกุปฺปา’’ติ เอวํ ญาณํ อุทปาทิ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อกุปฺปตา เวทิตพฺพา การณโต จ อารมฺมณโต จ. สา หิ จตูหิ มคฺเคหิ สมุจฺฉินฺนกิเลสานํ ปุน อนิวตฺตนตาย การณโตปิ อกุปฺปา, อกุปฺปธมฺมํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตตาย อารมฺมณโตปิ อกุปฺปา. อนฺติมาติ ปจฺฉิมา. นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ อิทานิ ปุน อญฺโญ ภโว นาม นตฺถีติ.

"අභිසම්බුද්ධෝති පච්චඤ්ඤාසිං" යනු "මම අභිසම්බුද්ධත්වයට පැමිණියෙමි, (අර්හත් ඵලය) අවබෝධ කරගෙන එහි පිහිටා සිටිමි" යැයි මෙසේ ප්‍රතිඥා දුන් බවයි. "ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං උදපාදි" යනු තමන් ලබාගත් ගුණධර්ම දැකීමට සමත් වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය මා තුළ උපන්නා යන්නයි. "අකුප්පා මේ විමුත්තී" යනු "මාගේ මේ අර්හත් ඵල විමුක්තිය නොවෙනස් වන්නකි (අකෝප්‍යය)" යන ඤාණය උපන් බවයි. එහි අකෝප්‍ය බව (නොවෙනස් බව) කරුණු දෙකකින් දත යුතුය, එනම් හේතු වශයෙන් සහ අරමුණු වශයෙනි. එම අර්හත් ඵල විමුක්තිය සතර මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳලූ කෙලෙසුන් නැවත කිසිදා හට නොගන්නා බැවින් හේතු වශයෙන් ද අකෝප්‍යය; නොවෙනස් වන ස්වභාවය ඇති නිවන අරමුණු කරගෙන පවතින බැවින් අරමුණු වශයෙන් ද අකෝප්‍යය. "අන්තිමා" යනු අවසාන ජාතියයි. "නත්ථි දානි පුනබ්භවෝ" යනු දැන් නැවත වෙනත් භවයක් නැත යන්නයි.

อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ. กถํ? จตูสุ หิ ธาตูสุ อสฺสาโท สมุทยสจฺจํ, อาทีนโว ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานโน มคฺโค มคฺคสจฺจํ. วิตฺถารวเสนปิ กเถตุํ วฏฺฏติเยว. เอตฺถ หิ ยํ ปถวีธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโทติ ปหานปฏิเวโธ สมุทยสจฺจํ. ยา ปถวีธาตุ อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ปถวีธาตุยา, อาทีนโวติ ปริญฺญาปฏิเวโธ ทุกฺขสจฺจํ. โย ปถวีธาตุยา ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ ปถวีธาตุยา นิสฺสรณนฺติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ นิโรธสจฺจํ. ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิ สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโว วายาโม สติ สมาธิ, อยํ ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ. ทุติยํ.

මේ සූත්‍රයෙහි සතර සත්‍යය දේශනා කරන ලදී. ඒ කෙසේද? ධාතු සතරෙහි පවතින ආස්වාදය සමුදය සත්‍යයයි; ආදීනවය දුක්ඛ සත්‍යයයි; නිස්සරණය නිරෝධ සත්‍යයයි; නිරෝධය මැනවින් දැනගන්නා වූ මාර්ගය මාර්ග සත්‍යයයි. විස්තර වශයෙන් ද මෙය දේශනා කිරීම සුදුසුය. එනම්, පඨවි ධාතුව නිසා යම් සැපයක්, සොම්නසක් උපදී ද, මෙය පඨවි ධාතුවේ ආස්වාදයයි - මෙහි ප්‍රහාණය කළ යුතු අර්ථය සමුදය සත්‍යයයි. යම් පඨවි ධාතුවක් අනිත්‍ය ද, දුක්ඛ ද, විපරිණාම ධර්ම ද, මෙය පඨවි ධාතුවේ ආදීනවයයි - මෙහි පිරිසිඳ දැකීමෙන් අවබෝධ කළ යුතු අර්ථය දුක්ඛ සත්‍යයයි. පඨවි ධාතුවෙහි යම් ඡන්දරාගය දුරු කිරීමක්, ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමක් ඇද්ද, මෙය පඨවි ධාතුවේ නිස්සරණයයි - මෙහි සාක්ෂාත් කිරීමෙන් අවබෝධ කළ යුතු අර්ථය නිරෝධ සත්‍යයයි. මේ ආස්වාද, ආදීනව හා නිස්සරණ යන කරුණු තුන සම්බන්ධව පවතින යම් සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංගයන් ඇද්ද, මෙය භාවනා වශයෙන් අවබෝධ කළ යුතු වූ මාර්ග සත්‍යයයි. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. อจรึสุตฺตวณฺณนา

3. අචරිං සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๖. ตติเย อจรินฺติ ญาณจาเรน อจรึ, อนุภวนจาเรนาติ อตฺโถ. ยาวตาติ ยตฺตโก. ตติยํ.

116. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "අචරිං" යනු ඤාණ චර්යාවෙන් හැසිරුණෙමි, විඳීමේ චර්යාවෙන් හැසිරුණෙමි යන්න අර්ථයයි. "යාවතා" යනු යම් තාක් ද යන්නයි. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. โนเจทํสุตฺตวณฺณนา

4. නෝචේදං සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๗. จตุตฺเถ [Pg.144] นิสฺสฏาติอาทีนิ อาทิโต วุตฺตปฏิเสเธน โยเชตฺวา ‘‘น นิสฺสฏา, น วิสํยุตฺตา, น วิปฺปมุตฺตา, น วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรึสู’’ติ เอวํ เวทิตพฺพานิ. ทุติยนเย วิมริยาทิกเตนาติ นิมฺมริยาทิกเตน. ตตฺถ ทุวิธา มริยาทา กิเลสมริยาทา วฏฺฏมริยาทาติ. ตตฺถ จ ยสฺส อุปฑฺฒา กิเลสา ปหีนา, อุปฑฺฒา อปฺปหีนา, วฏฺฏํ วา ปน อุปฑฺฒํ ปหีนํ, อุปฑฺฒํ อปฺปหีนํ, ตสฺส จิตฺตํ ปหีนกิเลเส วา วฏฺฏํ วา สนฺธาย วิมริยาทิกตํ, อปฺปหีนกิเลเส วา วฏฺฏํ วา สนฺธาย น วิมริยาทิกตํ. อิธ ปน อุภยสฺสาปิ ปหีนตฺตา ‘‘วิมริยาทิกเตน เจตสา’’ติ วุตฺตํ, มริยาทํ อกตฺวา ฐิเตน อติกฺกนฺตมริยาเทน เจตสาติ อตฺโถ. อิติ ตีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ. จตุตฺถํ.

117. සතරවන සූත්‍රයෙහි "නිස්සටා" ආදී පද මුලදී පවසන ලද "න" යන නිෂේධ පදය සමඟ යොදා "නික්මුණේ නැත, වෙන් වූයේ නැත, මිදුණේ නැත, සීමා රහිත සිතින් වාසය කළේ නැත" යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. දෙවන ක්‍රමයෙහි "විමරියාදිකතේන" යනු සීමා රහිත කරන ලද යන්නයි. එහි සීමාවෝ (මරියාදා) කෙලෙස් සීමාව සහ වෘත්ත සීමාව යැයි දෙවදෑරුම් වෙති. එහි යමෙකුට කෙලෙසුන්ගෙන් අඩක් ප්‍රහීණ වී අඩක් ප්‍රහීණ වී නැත්නම්, හෝ වෘත්තයෙන් අඩක් ප්‍රහීණ වී අඩක් ප්‍රහීණ වී නැත්නම්, ඔහුගේ සිත ප්‍රහීණ වූ කොටස අනුව සීමා රහිත වූවක් ලෙස ද, ප්‍රහීණ නොවූ කොටස අනුව සීමා සහිත වූවක් ලෙස ද සැලකේ. එහෙත් මෙහිදී දෙවදෑරුම් සීමාවන්ම ප්‍රහීණ වී ඇති බැවින් "සීමා රහිත සිතින්" යැයි පවසන ලදී. සීමා පැනවීමක් නොකර පවතින, සීමාවන් ඉක්මවා ගිය සිතින් යනු එහි අර්ථයයි. මෙසේ මේ සූත්‍ර තුනෙහිම දේශනා කරන ලද්දේ සතර සත්‍යයම වේ. සතරවන සූත්‍රයයි.

๕. เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

5. ඒකන්ත දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๑๘. ปญฺจเม เอกนฺตทุกฺขาติ อติกฺกมิตฺวา ฐิตสฺส ตตฺตกาโร วิย เอกนฺเตเนว ทุกฺขา. ทุกฺขานุปติตาติ ทุกฺเขน อนุปติตา. ทุกฺขาวกฺกนฺตาติ ทุกฺเขน โอกฺกนฺตา โอติณฺณา. สุขาติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ. ปญฺจมํ.

118. පස්වන සූත්‍රයෙහි "ඒකන්ත දුක්ඛා" යනු නිවී ගිය ද දිලිසෙමින් පවතින රත් වූ ගිනි අඟුරු රාශියක් මෙන් ඒකාන්තයෙන්ම දුක් සහගත වූ දේවල්ය. "දුක්ඛානුපතිතා" යනු දුක පිටුපසම එන දේවල්ය. "දුක්ඛාවක්කන්තා" යනු දුකටම බැසගත්, දුකටම වැටුණු දේවල්ය. "සුඛා" යනු සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ දේවල්ය. මෙලෙස සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දුක්ඛ ලක්ෂණය දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖-๑๐. อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

6-10. අභිනන්ද සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

๑๑๙-๑๒๓. ฉฏฺฐสตฺตเมสุ วิวฏฺฏํ, อวสาเน ตีสุ จตุสจฺจเมวาติ. ฉฏฺฐาทีนิ.

119-123. හයවන හා හත්වන සූත්‍රවල විවෘත්තය (වෘත්තයෙන් මිදීම) ගැන දේශනා කරන ලදී. අවසාන සූත්‍ර තුනෙහි සතර සත්‍යයම දේශනා කරන ලදී. හයවන සූත්‍රයේ සිට දසවන සූත්‍රය දක්වා මෙසේ දත යුතුය.

จตุตฺโถ วคฺโค.

සතරවන වර්ගයයි.

ธาตุสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ධාතු සංයුත්ත වර්ණනාව නිම විය.

๔. อนมตคฺคสํยุตฺตํ

4. අනමතග්ග සංයුත්තය

๑. ปฐมวคฺโค

1. පළමු වර්ගය

๑. ติณกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

1. තිණකට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๔. อนมตคฺคสํยุตฺตสฺส [Pg.145] ปฐเม อนมตคฺโคติ อนุ อมตคฺโค, วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ ญาเณน อนุคนฺตฺวาปิ อมตคฺโค อวิทิตคฺโค, นาสฺส สกฺกา อิโต วา เอตฺโต วา อคฺคํ ชานิตุํ, อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิโกติ อตฺโถ. สํสาโรติ ขนฺธาทีนํ อวิจฺฉินฺนปฺปวตฺตา ปฏิปาฏิ. ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตีติ ปุริมมริยาทา น ทิสฺสติ. ยทคฺเคน จสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ ตทคฺเคเนว น ปญฺญายติ, เวมชฺเฌเยว ปน สตฺตา สํสรนฺติ. ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยาติ อิทํ อุปมาย ขุทฺทกตฺตา วุตฺตํ. พาหิรสมยสฺมิญฺหิ อตฺโถ ปริตฺโต โหติ, อุปมา มหตี. ‘‘หตฺถี วิย อยํ โคโณ, โคโณ วิย สูกโร, สมุทฺโท วิย ตฬาก’’นฺติ หิ วุตฺเต น เตสํ ตาทิสํ ปมาณํ โหติ. พุทฺธสมเย ปน อุปมา ปริตฺตา, อตฺโถ มหา. ปาฬิยญฺหิ เอโก ชมฺพุทีโป คหิโต, เอวรูปานํ ปน ชมฺพุทีปานํ สเตปิ สหสฺเสปิ สตสหสฺเสปิ ติณาทีนิ เตน อุปกฺกเมน ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว ปุริสสฺส มาตุ มาตโรติ. ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตนฺติ ตุมฺเหหิ ทุกฺขํ อนุภูตํ. ติพฺพนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. พฺยสนนฺติ ญาติพฺยสนาทิอเนกวิธํ. กฏสีติ สุสานํ, ปถวีเยว วา. สา หิ ปุนปฺปุนํ มรนฺเตหิ สรีรนิกฺเขเปน วฑฺฒิตา. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. ปฐมํ.

124. අනමතග්ග සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අනමතග්ගෝ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: 'අනු අමතග්ගෝ' යනු වසර සියයක් දහසක් ඥානයෙන් ලුහුබැඳ ගියද එහි කෙළවරක් නොදන්නා බැවින්, නොදන්නා අගක් (කෙළවරක්) ඇත්තේය යන්නයි. මෙතැනින් හෝ එතැනින් යැයි එහි ආරම්භය දැනගත නොහැකිය, එනම් නොපැනෙන පූර්වාපර කෙළවරක් ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. 'සංසාරෝ' යනු ඛන්ධ ආදියෙහි නොසිඳී පවතින අනුපිළිවෙළයි. 'පුබ්බා කෝටි න පඤ්ඤායති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එහි මුල් සීමාව නොපෙනෙන බවයි. යම් හෙයකින් එහි පෙර කෙළවර නොපෙනේ ද, එමෙන්ම පසු කෙළවර ද නොපෙනේ; සත්ත්වයෝ සංසාර මධ්‍යයෙහිම සැරිසරති. 'පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍ය' (ගෙවී යන්නේය) යන මෙය උපමාවේ ස්වල්ප බව නිසා වදාරන ලද්දකි. බාහිර ශාස්ත්‍රයන්හි අර්ථය ස්වල්ප වුවද උපමාව විශාල වෙයි. 'මේ ගොනා ඇතෙකු වැනිය, ඌරා ගොනෙකු වැනිය, පොකුණ මුහුද වැනිය' කියා කීවත් ඔවුන්ට එවැනි ප්‍රමාණයක් නැත. බුදු සසුනෙහි උපමාව ස්වල්ප වුවද අර්ථය මහා විශාලය. පාලියෙහි එක් ජම්බුද්වීපයක් ගැන සඳහන් කළ ද, මෙබඳු ජම්බුද්වීප ලක්ෂයක ඇති තණ කොළ දර ආදිය වුවද එම ක්‍රමයට ගෙවී යා හැකිය, නමුත් පුරුෂයෙකුගේ මව්වරුන්ගේ පරම්පරාව අවසන් නොවේ. 'දුක්ඛං පච්චනුභූතං' යනු ඔබ විසින් දුක අනුභව කරන ලද බවයි. 'තිබ්බං' යනු එම දුක්ඛ යන පදයටම සමාන පදයකි. 'බ්‍යසනං' යනු ඥාති බ්‍යසන ආදී නොයෙක් ආකාරයේ විනාශයන්ය. 'කටසී' යනු සොහොනයි, නැතහොත් පොළොවයි. නැවත නැවත මිය යන අයගේ ශරීර බැහැර කිරීමෙන් එය වර්ධනය වේ. 'අලමේව' යනු සුදුසුමය යන්නයි. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. ปถวีสุตฺตวณฺณนา

2. පඨවී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๕. ทุติเย มหาปถวินฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตํ มหาปถวึ. นิกฺขิเปยฺยาติ ตํ ปถวึ ภินฺทิตฺวา วุตฺตปฺปมาณํ คุฬิกํ กริตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปยฺย. ทุติยํ.

125. දෙවන සූත්‍රයේ 'මහාපථවිං' යනු සක්වළ කෙළවර කොට ඇති මහා පොළොවයි. 'නික්ඛිපෙය්‍ය' යනු එම පොළොව කැබලි කර දක්වන ලද ප්‍රමාණයේ (කොළ ඇටයක ප්‍රමාණයේ) ගුළි කර එක පැත්තක තබන්නේය යන්නයි. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. อสฺสุสุตฺตวณฺณนา

3. අස්සු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๖. ตติเย [Pg.146] กนฺทนฺตานนฺติ สสทฺทํ รุทมานานํ. ปสฺสนฺนนฺติ สนฺทิตํ ปวตฺตํ. จตูสุ มหาสมุทฺเทสูติ สิเนรุรสฺมีหิ ปริจฺฉินฺเนสุ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ. สิเนรุสฺส หิ ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ สุวณฺณมยํ. ปุพฺพทกฺขิณปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา รชตมณิรสฺมิโย เอกโต หุตฺวา มหาสมุทฺทปิฏฺเฐน คนฺตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, ทกฺขิณปจฺฉิมปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา มณิผลิกรสฺมิโย, ปจฺฉิมุตฺตรปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา ผลิกสุวณฺณรสฺมิโย, อุตฺตรปาจีนปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา สุวณฺณรชตรสฺมิโย เอกโต หุตฺวา มหาสมุทฺทปิฏฺเฐน คนฺตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ. ตาสํ รสฺมีนํ อนฺตเรสุ จตฺตาโร มหาสมุทฺทา โหนฺติ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จตูสุ มหาสมุทฺเทสู’’ติ. ญาติพฺยสนนฺติอาทีสุ พฺยสนนฺติ วิอสนํ, วินาโสติ อตฺโถ. ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, โภคานํ พฺยสนํ โภคพฺยสนํ. โรโค ปน สยเมว อาโรคฺยํ วิยสติ วินาเสตีติ พฺยสนํ, โรโคว พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. ตติยํ.

126. තෙවන සූත්‍රයේ 'කන්දන්තානං' යනු ශබ්ද නගා හඬන්නන්ගේ යන්නයි. 'පස්සන්නං' යනු ගලා ගිය, වැගිරුණු යන්නයි. 'චතූසු මහාසමුද්දේසු' යනු මහමෙරේ රශ්මියෙන් වෙන් කරන ලද මහා සමුදුර හතරෙහිය. මහා මේරු පර්වතයේ නැගෙනහිර පැත්ත රිදියෙන් ද, දකුණු පැත්ත ඉන්ද්‍රනීල මැණිකෙන් ද, බටහිර පැත්ත පළිඟුයෙන් ද, උතුරු පැත්ත රන් රනින් ද නිමිතය. නැගෙනහිර සහ දකුණු පැතිවලින් නික්මෙන රිදී සහ මැණික් රශ්මීන් එකතු වී මහා සමුදුර මතුපිටින් ගොස් සක්වළ පර්වතයේ වැදී නවතී. දකුණු සහ බටහිර පැතිවලින් නික්මෙන මැණික් හා පළිඟු රශ්මීන් ද, බටහිර හා උතුරු පැතිවලින් නික්මෙන පළිඟු හා රන් රශ්මීන් ද, උතුරු හා නැගෙනහිර පැතිවලින් නික්මෙන රන් හා රිදී රශ්මීන් ද එකතු වී මහා සමුදුර මතුපිටින් ගොස් සක්වළ පර්වතයේ වැදී නවතී. ඒ රශ්මීන් අතර මහා සමුදුර හතරක් පිහිටා ඇත. ඒවා අරමුණු කරගෙන 'චතූසු මහාසමුද්දේසු' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. 'ඥාතිබ්‍යසනං' ආදී තැන්හි 'බ්‍යසනං' යනු විනාශය, පිරිහීම යන අර්ථයයි. නෑයන්ගේ විනාශය ඥාති බ්‍යසනයයි, වස්තුවෙහි විනාශය භෝග බ්‍යසනයයි. රෝගය වනාහි තමාම නිරෝගී බව විනාශ කරන බැවින් බ්‍යසනයක් නම් වේ, රෝගයම බ්‍යසනය වීම රෝග බ්‍යසනයයි. තෙවන සූත්‍රයයි.

๔. ขีรสุตฺตวณฺณนา

4. ඛීර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๗. จตุตฺเถ มาตุถญฺญนฺติ เอกนามิกาย มนุสฺสมาตุ ขีรํ. อิเมสญฺหิ สตฺตานํ คณฺฑุปฺปาทกิปิลฺลิกาทีสุ วา มจฺฉกจฺฉปาทีสุ วา ปกฺขิชาเตสุ วา นิพฺพตฺตกาเล มาตุขีรเมว นตฺถิ, อชปสุมหึสาทีสุ นิพฺพตฺตกาเล ขีรํ อตฺถิ, ตถา มนุสฺเสสุ. ตตฺถ อชาทิกาเล จ มนุสฺเสสุ จาปิ ‘‘เทวี สุมนา ติสฺสา’’ติ เอวํ นานานามิกานํ กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาเล อคฺคเหตฺวา ติสฺสาติ เอกนามิกาย เอว มาตุ กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาเล ปีตํ ถญฺญํ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกโต พหุตรนฺติ เวทิตพฺพํ. จตุตฺถํ.

127. හතරවන සූත්‍රයේ 'මාතුථඤ්ඤං' යනු එකම නමක් ඇති මිනිස් මවකගේ මව්කිරිය. ගැඩවිලුන්, කූඹින්, මසුන්, ඉබ්බන් හෝ පක්ෂීන් ලෙස උපදින කාලයේදී මව්කිරි නැත. එළුවන්, මුවන්, මී හරකුන් ආදී වී උපන් කල මව්කිරි ඇත, මිනිසුන් අතර උපන් කලද එසේමය. එහිදී එළුවන් ආදී වී උපන් කල සහ මිනිසුන් වී උපන් කල 'දේවී, සුමනා, තිස්සා' ආදී වශයෙන් විවිධ නම් ඇති මව්වරුන්ගේ කුසෙහි උපන් කාලය නොගෙන, 'තිස්සා' යනුවෙන් එකම නමක් ඇති මවකගේම කුසෙහි ඉපිද බී ඇති මව්කිරි ප්‍රමාණය සිව් මහා සමුදුරේ දියට වඩා වැඩි බව දත යුතුය. හතරවන සූත්‍රයයි.

๕. ปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

5. පබ්බත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๘. ปญฺจเม สกฺกา ปน, ภนฺเตติ โส กิร ภิกฺขุ จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา อนมตคฺคสฺส สํสารสฺส ทีฆตมตฺตา ‘น สุกรํ น สุกร’นฺติ กเถติเยว[Pg.147], กถํ นจฺฉินฺทติ, สกฺกา นุ โข อุปมํ การาเปตุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวมาห. กาสิเกนาติ ตโย กปฺปาสํสู เอกโต คเหตฺวา กนฺติตสุตฺตมเยน อติสุขุมวตฺเถน. เตน ปน ปริมฏฺเฐ กิตฺตกํ ขีเยยฺยาติ. สาสปมตฺตํ. ปญฺจมํ.

128. පස්වන සූත්‍රයේ 'සක්කා පන භන්තේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එම භික්ෂුව මෙසේ සිතූ බවයි: 'ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාමතග්ග සංසාරයේ දීර්ඝ බව නිසාම එය පහසු නැතැයි පවසති, එය කෙළවර කරන්නේ කෙසේද? උපමාවක් කරවා ගත හැකිද?' එබැවින් මෙසේ ඇසීය. 'කාසිකේන' යනු කපු නූල් තුනක් එකට ගෙන නූල් අඹරා වියන ලද ඉතා සිනිඳු රෙදි කඩකිනි. එයින් පිරිමැද්ද කල්හි කොපමණ ප්‍රමාණයක් ගෙවී යයිද? අබ ඇටයක් තරම් ප්‍රමාණයක් ගෙවී යයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. สาสปสุตฺตวณฺณนา

6. සාසප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๒๙. ฉฏฺเฐ อายสํ นครนฺติ อายเสน ปากาเรน ปริกฺขิตฺตํ นครํ, น ปน อนฺโต อายเสหิ เอกภูมิกาทิปาสาเทหิ อากิณฺณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ฉฏฺฐํ.

129. හයවන සූත්‍රයේ 'ආයසං නගරං' යනු යකඩ පවුරකින් වට වූ නගරයකි. එහි ඇතුළත යකඩින් කළ එක් මහල් ආදී ප්‍රාසාදවලින් ගහණ වී නැති බව දත යුතුය. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. สาวกสุตฺตวณฺณนา

7. සාවක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๓๐. สตฺตเม อนุสฺสเรยฺยุนฺติ เอเกน กปฺปสตสหสฺเส อนุสฺสริเต อปโร ตสฺส ฐิตฏฺฐานโต อญฺญํ สตสหสฺสํ, อญฺโญปิ อญฺญนฺติ เอวํ จตฺตาโรปิ จตฺตาริสตสหสฺสานิ อนุสฺสเรยฺยุํ. สตฺตมํ.

130. හත්වන සූත්‍රයේ 'අනුස්සරෙය්‍යුං' යනු එක් ශ්‍රාවකයෙකු කල්ප ලක්ෂයක් සිහිපත් කළ විට, අනෙකා ඔහු නැවතී තැන සිට තවත් කල්ප ලක්ෂයක් ද, තවත් අයෙකු තවත් කල්ප ලක්ෂයක් ද වශයෙන් සිව් දෙනාම කල්ප ලක්ෂ හතරක් සිහිපත් කරති යන්නයි. හත්වන සූත්‍රයයි.

๘-๙. คงฺคาสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9. ගංගා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๓๑-๑๓๒. อฏฺฐเม ยา เอตสฺมึ อนฺตเร วาลิกาติ ยา เอตสฺมึ อายามโต ปญฺจโยชนสติเก อนฺตเร วาลิกา. นวเม วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อฏฺฐมนวมานิ.

131-132. අටවන සූත්‍රයේ 'යා එතස්මිං අන්තරේ වාලිකා' යනු දිගින් යොදුන් පන්සියයක් වන මේ අතරෙහි ඇති යම් වැලි ප්‍රමාණයක් වේද එයයි. නවවන සූත්‍රයේ අමුතුවෙන් කිව යුත්තක් නැත. අටවන හා නවවන සූත්‍රයි.

๑๐. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

10. පුග්ගල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๓๓. ทสเม อฏฺฐิกงฺกโลติอาทีนิ ตีณิปิ ราสิเววจนาเนว. อิเมสํ ปน สตฺตานํ สอฏฺฐิกาลโต อนฏฺฐิกาโลว พหุตโร. คณฺฑุปฺปาทกาทิปาณภูตานญฺหิ เอเตสํ อฏฺฐิเมว นตฺถิ, มจฺฉกจฺฉปาทิภูตานํ ปน อฏฺฐิเมว พหุตรํ, ตสฺมา อนฏฺฐิกาลญฺจ พหุอฏฺฐิกาลญฺจ อคฺคเหตฺวา สมฏฺฐิกาโลว คเหตพฺโพ. อุตฺตโร คิชฺฌกูฏสฺสาติ คิชฺฌกูฏสฺส อุตฺตรปสฺเส ฐิโต. มคธานํ คิริพฺพเชติ มคธรฏฺฐสฺส คิริพฺพเช, คิริปริกฺเขเป ฐิโตติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ทสมํ.

133. දසවන සූත්‍රයේ 'අට්ඨිකංකලෝ' ආදී පද තුනම 'රාශිය' හෙවත් 'ගොඩ' යන අර්ථයට සමාන පද වේ. මෙම සත්ත්වයන්ට ඇට සහිත කාලයට වඩා ඇට රහිත කාලය වැඩිය. ගැඩවිලුන් ආදී සතුන් වී උපන් කල ඔවුන්ට ඇට නැත, මසුන් හා ඉබ්බන් වී උපන් කල ඇට ප්‍රමාණය වැඩිය. එබැවින් ඇට රහිත කාලයත්, ඇට බහුල කාලයත් නොගෙන, සාමාන්‍යයෙන් ඇට පවතින කාලයම ගත යුතුය. 'උත්තරෝ ගිජ්ඣකූටස්ස' යනු ගිජ්ජකූට පර්වතයේ උතුරු පැත්තේ පිහිටි යන්නයි. 'මගධානාං ගිරිබ්බජේ' යනු මගධ රටේ ගිරි වළල්ලෙන් වට වූ රජගහ නුවරෙහි පිහිටි යනු අර්ථයයි. සෙසු සියලු තැන් පැහැදිලිය. දසවන සූත්‍රයයි.

ปฐโม วคฺโค.

පළමු වග්ගය නිමයි.

๒. ทุติยวคฺโค

2. දෙවන වග්ගය.

๑. ทุคฺคตสุตฺตวณฺณนา

1. දුග්ගත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๓๔. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.148] ปฐเม ทุคฺคตนฺติ ทลิทฺทํ กปณํ. ทุรูเปตนฺติ ทุสฺสณฺฐาเนหิ หตฺถปาเทหิ อุเปตํ. ปฐมํ.

134. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'දුග්ගතං' යනු දිළිඳු වූ, අසරණ වූ තැනැත්තායි. 'දුරූපේතං' යනු අවලස්සන අත් පා ආදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. สุขิตสุตฺตวณฺณนา

2. සුඛිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๓๕. ทุติเย สุขิตนฺติ สุขสมปฺปิตํ มหทฺธนํ มหาโภคํ. สุสชฺชิตนฺติ อลงฺกตปฏิยตฺตํ หตฺถิกฺขนฺธคตํ มหาปริวารํ. ทุติยํ.

135. දෙවන සූත්‍රයේ 'සුඛිතං' යනු සැපයෙන් යුත්, මහා ධනවත්, මහා සම්පත් ඇති තැනැත්තායි. 'සුසජ්ජිතං' යනු මනාව අලංකාර කළ, ඇත් කඳ මත සිටින, මහා පිරිවරක් ඇති තැනැත්තායි. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. ตึสมตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. තිංසමත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๓๖. ตติเย ปาเวยฺยกาติ ปาเวยฺยเทสวาสิโน. สพฺเพ อารญฺญิกาติอาทีสุ ธุตงฺคสมาทานวเสน เตสํ อารญฺญิกาทิภาโว เวทิตพฺโพ. สพฺเพ สสํโยชนาติ สพฺเพ สพนฺธนา, เกจิ โสตาปนฺนา, เกจิ สกทาคามิโน, เกจิ อนาคามิโน. เตสุ หิ ปุถุชฺชโน วา ขีณาสโว วา นตฺถิ. คุนฺนนฺติอาทีสุ เสตกาฬาทิวณฺเณสุ เอเกกวณฺณกาโลว คเหตพฺโพ. ปาริปนฺถกาติ ปริปนฺเถ ติฏฺฐนกา ปนฺถฆาตโจรา. ปารทาริกาติ ปรทารจาริตฺตํ อาปชฺชนกา. ตติยํ.

136. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'පාවෙය්‍යකා' යනු පාවෙය්‍ය දේශයෙහි වාසය කරන්නෝ ය. 'සබ්බේ ආරඤ්ඤිකා' යනාදී පාඨයන්හි ධුතාංග සමාදානය කිරීමේ බලයෙන් එම භික්ෂූන්ගේ ආරණ්‍යක භාවය ආදිය දත යුතු ය. 'සබ්බේ සසංයෝජනා' යනු සියල්ලෝ ම කෙලෙස් බන්ධන සහිත වූවෝ ය. එනම් ඇතමෙක් සෝවාන් වූවෝ ය, ඇතමෙක් සකෘදාගාමී වූවෝ ය, ඇතමෙක් අනාගාමී වූවෝ ය. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් අතර පෘථග්ජනයෙකු හෝ රහතන් වහන්සේ නමක හෝ නැත. 'ගුන්නං' යනාදී පාඨයන්හි සුදු, කළු ආදී වර්ණ අතුරින් එක් එක් වර්ණයක් බැගින් ගත යුතු ය. 'පාරිපන්ථකා' යනු මග රැක සිටින මංපහරන සොරුන් ය. 'පාරදාරිකා' යනු පරදාර සේවනයේ යෙදෙන්නන් ය. තෙවන සූත්‍රයයි.

๔-๙. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

4-9. මාතු සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

๑๓๗-๑๔๒. จตุตฺถาทีสุ ลิงฺคนิยเมน เจว จกฺกวาฬนิยเมน จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปุริสานญฺหิ มาตุคามกาโล, มาตุคามานญฺจ ปุริสกาโลติ เอวเมตฺถ ลิงฺคนิยโม. อิมมฺหา จกฺกวาฬา สตฺตา ปรจกฺกวาฬํ, ปรจกฺกวาฬา จ อิมํ จกฺกวาฬํ สํสรนฺติ. เตสุ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ มาตุคามกาเล มาตุภูตญฺเญว ทสฺเสนฺโต โย นมาตาภูตปุพฺโพติ อาห. โย นปิตาภูตปุพฺโพติอาทีสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถาทีนิ.

137-142. හතරවන සූත්‍රයේ සිට ලිංග නියමය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) සහ සක්වළ නියමය අනුව අර්ථය දත යුතු ය. මක්නිසාද යත්, පුරුෂයන්ට මාතෘගාමී (ස්ත්‍රී) කාලයක් ද, ස්ත්‍රීන්ට පුරුෂ කාලයක් ද ඇති බැවින් මෙහි ස්ථිර ලිංග නියමයක් නැත. මෙම සක්වළින් සත්ත්වයන් වෙනත් සක්වළවලට ද, වෙනත් සක්වළවලින් මෙම සක්වළට ද සංසාරයෙහි සැරිසරති. එබැවින් සක්වළ නියමයක් ද නැත. ඔවුන් අතර මෙම සක්වළේදී මාතෘගාමීව සිටි කාලයෙහි මව් වූ බව ම දක්වමින් 'යො න මාතාභූතපුබ්බො' (යමෙක් මවක් නොවූයේ ද) යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. 'යො න පිතාභූතපුබ්බො' යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය. හතරවන සූත්‍රයේ සිට නවවන සූත්‍රය දක්වා ය.

๑๐. เวปุลฺลปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

10. වේපුල්ලපබ්බත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๓. ทสเม [Pg.149] ภูตปุพฺพนฺติ อตีตกาเล เอกํ อปทานํ อาหริตฺวา ทสฺเสติ. สมญฺญา อุทปาทีติ ปญฺญตฺติ อโหสิ. จตูเหน อาโรหนฺตีติ อิทํ ถามมชฺฌิเม สนฺธาย วุตฺตํ. อคฺคนฺติ อุตฺตมํ. ภทฺทยุคนฺติ สุนฺทรยุคลํ. ตีเหน อาโรหนฺตีติ เอตฺตาวตา กิร ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนฺตเร โยชนํ ปถวี อุสฺสนฺนา, โส ปพฺพโต ติโยชนุพฺเพโธ ชาโต.

143. දසවන සූත්‍රයෙහි 'භූතපුබ්බං' යන්නෙන් අතීත කාලයේ එක් පුවතක් ගෙන දක්වයි. 'සමඤ්ඤා උදපාදි' යනු නාම පඤ්ඤප්තියක් ඇති විය යන්නයි. 'චතූහේන ආරෝහන්ති' යන්න මධ්‍යම ශක්තිය ඇති අය අරභයා වදාළ දෙයකි. 'අග්ගං' යනු උත්තම යන්නයි. 'භද්දයුගං' යනු යහපත් යුගලයයි (අග්‍රශ්‍රාවකයන්). 'තීහේන ආරෝහන්ති' යන්නෙන් කියැවෙන්නේ බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු (කකුසඳ සහ කෝණාගමන) අතර කාලය තුළ පොළොව යොදුනක් උස් වූ බවයි. ඒ අනුව එම පර්වතය යොදුන් තුනක් උස විය.

อปฺปํ วา ภิยฺโยติ วสฺสสตโต อุตฺตรึ อปฺปํ ทส วา วีสํ วา วสฺสานิ. ปุน วสฺสสตเมว ชีวนโก นาม นตฺถิ, อุตฺตมโกฏิยา ปน สฏฺฐิ วา อสีติ วา วสฺสานิ ชีวนฺติ. วสฺสสตํ ปน อปฺปตฺวา ปญฺจวสฺสทสวสฺสาทิกาเล มียมานาว พหุกา. เอตฺถ จ กกุสนฺโธ ภควา จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสายุกกาเล, โกณาคมโน ตึสวสฺสสหสฺสายุกกาเล นิพฺพตฺโตติ อิทํ อนุปุพฺเพน ปริหีนสทิสํ กตํ, น ปน เอวํ ปริหีนํ, วฑฺฒิตฺวา วฑฺฒิตฺวา ปริหีนนฺติ เวทิตพฺพํ. กถํ? กกุสนฺโธ ตาว ภควา อิมสฺมึเยว กปฺเป จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสายุกกาเล นิพฺพตฺโต อายุปฺปมาณํ ปญฺจ โกฏฺฐาเส กตฺวา จตฺตาโร ฐตฺวา ปญฺจเม วิชฺชมาเนเยว ปรินิพฺพุโต. ตํ อายุ ปริหายมานํ ทสวสฺสกาลํ ปตฺวา ปุน วฑฺฒมานํ อสงฺเขยฺยํ หุตฺวา ตโต ปริหายมานํ ตึสวสฺสสหสฺสายุกกาเล ฐิตํ, ตทา โกณาคมโน นิพฺพตฺโต. ตสฺมิมฺปิ ตเถว ปรินิพฺพุเต ตํ อายุ ทสวสฺสกาลํ ปตฺวา ปุน วฑฺฒมานํ อสงฺเขยฺยํ หุตฺวา ปริหายิตฺวา วีสวสฺสสหสฺสกาเล ฐิตํ, ตทา กสฺสโป ภควา นิพฺพตฺโต. ตสฺมิมฺปิ ตเถว ปรินิพฺพุเต ตํ อายุ ทสวสฺสกาลํ ปตฺวา ปุน วฑฺฒมานํ อสงฺเขยฺยํ หุตฺวา ปริหายิตฺวา วสฺสสตกาลํ ปตฺตํ, อถ อมฺหากํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิพฺพตฺโต. เอวํ อนุปุพฺเพน ปริหายิตฺวา วฑฺฒิตฺวา วฑฺฒิตฺวา ปริหีนนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ ยํ อายุปริมาเณสุ มนฺเทสุ พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺติ, เตสมฺปิ ตเทว อายุปริมาณํ โหตีติ. ทสมํ.

'අප්පං වා භිය්‍යො' යනු වසර සියයකට වඩා මඳක් වැඩි කාලයක්, එනම් වසර දහයක් හෝ විස්සක් පමණි. නැවත වසර සියයකට වඩා ජීවත් වන්නෙක් නැත. උපරිම වශයෙන් වසර හැටක් හෝ අසූවක් ජීවත් වෙති. එහෙත් වසර සියයකට නොපැමිණ වසර පහේ දහයේ කාලයේදී මියයන්නෝ ම බොහෝ වෙති. මෙහි කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ මිනිස් ආයුෂ වසර හතළිස් දහසක් වූ කාලයේදී ද, කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ වසර තිස් දහසක් වූ කාලයේදී ද පහළ වූ බව වදාළේ පිළිවෙළින් ආයුෂ පිරිහීම පෙන්වීමට ය. එහෙත් එය හුදෙක් පිරිහීමක් ම නොවේ; ආයුෂ ක්‍රමයෙන් වැඩි වී නැවත පිරිහෙන බව දත යුතු ය. එය කෙසේද? කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම කල්පයේ ම මිනිස් ආයුෂ වසර හතළිස් දහසක් වූ කාලයේ පහළ වී, ආයු ප්‍රමාණය කොටස් පහකට බෙදා ඉන් කොටස් හතරක් වැඩසිට පස්වන කොටස ඉතිරිව තිබියදී පිරිනිවන් පෑ සේක. එම ආයුෂ පිරිහෙමින් ගොස් වසර දහයට පැමිණ, නැවත වැඩි වී අසංඛ්‍යය දක්වා ගොස්, එතැන් සිට නැවත පිරිහෙමින් වසර තිස් දහසට පැමිණි විට කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේ ද එලෙස ම පිරිනිවන් පෑ පසු ආයුෂ වසර දහයට පිරිහී, නැවත වැඩි වී අසංඛ්‍යයට ගොස්, එතැන් සිට පිරිහෙමින් වසර විසි දහසට පැමිණි විට කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේ ද එලෙස ම පිරිනිවන් පෑ පසු එම ආයුෂ වසර දහයට පිරිහී, නැවත වැඩි වී අසංඛ්‍යයට ගොස්, එතැන් සිට පිරිහෙමින් වසර සියයකට පැමිණි විට අපගේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. මෙසේ පිළිවෙළින් පිරිහෙමින් හා වැඩි වෙමින් පිරිහී ගිය බව දත යුතු ය. එහිදී ආයු ප්‍රමාණයන් අඩුවන කාලවලදී බුදුවරුන් පහළ වන අතර උන්වහන්සේලාගේ ආයුෂ ද එම ප්‍රමාණය ම වෙයි. දසවන සූත්‍රයයි.

ทุติโย วคฺโค.

දෙවන වර්ගයයි.

อนมตคฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අනමතග්ග සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๕. กสฺสปสํยุตฺตํ

5. කස්සප සංයුත්තය

๑. สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

1. සන්තුට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๔. กสฺสปสํยุตฺตสฺส [Pg.150] ปฐเม สนฺตุฏฺฐายนฺติ สนฺตุฏฺโฐ อยํ. อิตรีตเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ, อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย.

144. කස්සප සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සන්තුට්ඨායං' යනු මෙම කස්සප තෙරුන් වහන්සේ සතුටු වන බවයි. 'ඉතරීතරේන' යනු ඝන වූ, සියුම් වූ, රළු වූ, ප්‍රණීත වූ, ශක්තිමත් වූ හෝ පරණ වූ යන සිවුරු අතුරින් යම් සිවුරක් ලැබුණ ද එයින් සතුටු වන බවයි. එනම් ලැබුණු දෙයින් සතුටු වන අර්ථයයි. සිවුර සම්බන්ධයෙන් සන්තෝස (සතුට) තුනකි. එනම් යථාලාභ සන්තෝසය, යථාබල සන්තෝසය සහ යථාසාරුප්ප සන්තෝසයයි. පිණ්ඩපාතය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

เตสํ อยํ ปเภทสํวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ. อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ปกติทุพฺพโล วา โหติ อาพาธชราภิภูโต วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา จีวรานิ ลภิตฺวา – ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ, อิทํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ, อิทํ อปฺปลาภีนํ โหตู’’ติ ทตฺวา เตสํ ปุราณจีวรํ วา สงฺการกูฏาทิโต วา ปน นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา เตหิ สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ඒවායේ ප්‍රභේද වර්ණනාව මෙසේය: මෙහි භික්ෂුවක් යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ යම් සිවුරක් ලබයි ද, ඉන් ම යැපෙයි. වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. ලැබුණ ද එය භාර නොගනියි. මෙය උන්වහන්සේගේ සිවුර කෙරෙහි වූ 'යථාලාභ සන්තෝසය' යි. යම් හෙයකින් ස්වභාවයෙන් ම දුර්වල හෝ රෝගී වූ හෝ ජරාවෙන් පෙළෙන හෝ කෙනෙකුට බර සිවුරක් පොරවන විට පීඩා දැනේ නම්, උන්වහන්සේ සභාග භික්ෂුවක සමඟ එය හුවමාරු කරගෙන සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපුණ ද සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය උන්වහන්සේගේ 'යථාබල සන්තෝසය' යි. තවත් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත ප්‍රත්‍ය ලබන්නෙකි. උන්වහන්සේ පාත්‍ර, සිවුරු ආදියෙන් යම් වටිනා සිවුරක් හෝ සිවුරු රාශියක් ලැබූ විට 'මෙය බොහෝ කලක් මහණ වූ තෙරුන් වහන්සේලාට ද, බහුශ්‍රැත තෙරුන් වහන්සේලාට ද, ගිලන් වූවන්ට ද, අල්ප ලාභීන්ට ද සුදුසු ය' කියා ඒවා පූජා කර, ඔවුන්ගේ පරණ සිවුරු හෝ කසළ ගොඩවල් ආදියෙන් රෙදි කැබලි තෝරාගෙන ඒවායින් සඟළ සිවුරක් මසා දරයි ද, එසේ වුවත් උන්වහන්සේ සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය උන්වහන්සේගේ 'යථාසාරුප්ප සන්තෝසය' යි.

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภ สนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ลภติ, เยนสฺส ปริภุตฺเตน อผาสุ โหติ, โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ตํ ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิต-พหุสฺสุต-อปฺปลาภคิลานานํ ทตฺวา[Pg.151], เตสํ วา เสสกํ ปิณฺฑาย วา จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

මෙහි භික්ෂුවක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද, ඉන් ම යැපෙයි. වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණ ද නොගනියි. මෙය පිණ්ඩපාතයෙහි වූ 'යථාලාභ සන්තෝසය' යි. යමෙක් තමාට අසත්පාය වූ හෝ රෝගයකට අගුණ වූ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද, එය අනුභව කිරීමෙන් තමාට අපහසුවක් වේ නම්, එය සභාග භික්ෂුවක හට දී උන්වහන්සේගෙන් සත්පාය භෝජනයක් ගෙන වළඳා ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදුණ ද සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාබල සන්තෝසය' යි. තවත් භික්ෂුවක් බොහෝ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාත ලබයි. උන්වහන්සේ සිවුරු මෙන් ම ඒවා ද දිගු කලක් මහණ වූ, බහුශ්‍රැත, අල්ප ලාභී හෝ ගිලන් භික්ෂූන්ට දී, ඔවුන්ගේ ඉතිරි වූ දෙයක් හෝ නැවත පිඬු සිඟා ගොස් මිශ්‍ර ආහාරයක් වළඳයි ද, උන්වහන්සේ ද සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තෝසය' යි.

อิธ ปน ภิกฺขุ เสนาสนํ ลภติ มนาปํ วา อมนาปํ วา, โส เตน เนว โสมนสฺสํ น ปฏิฆํ อุปฺปาเทติ, อนฺตมโส ติณสนฺถารเกนาปิ ยถาลทฺเธเนว ตุสฺสติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ, โส ตานิ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภคิลานานํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. โยปิ ‘‘อุตฺตมเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส ปฏิพุชฺฌโต ปาปวิตกฺกา ปาตุภวนฺตี’’ติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ตาทิสํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ, โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺโภกาสรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺโต สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมฺปิ เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

මෙහි තවත් කරුණක් තිබේ; එනම් භික්ෂුවක් තමාට ප්‍රිය වූ හෝ අප්‍රිය වූ සේනාසනයක් ලබයි. ඔහු එම සේනාසනය හේතුවෙන් සතුටක් හෝ අමනාපයක් ඇති කර නොගනී, අවම වශයෙන් ලත් පමණින් තණ ඇතිරිල්ලකින් වුවද සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනය පිළිබඳව 'යථාලාභසන්තෝෂය' (ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම) වේ. තවද, යම් භික්ෂුවක් තමාට ස්වභාවයෙන්ම නුසුදුසු වූ හෝ ව්‍යාධියට නුසුදුසු වූ සේනාසනයක් ලබයිද, එහි වාසය කිරීම ඔහුට අපහසු වේ නම්, ඔහු එම සේනාසනය තමාට සමාන ශීලාදී ගුණ ඇති වෙනත් භික්ෂුවකට දී, ඒ භික්ෂුව සතු තමාට සප්පාය වූ (සුදුසු) සේනාසනයක වාසය කරමින්ද සන්තෝෂයෙන් වෙසෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනය පිළිබඳව 'යථාබලසන්තෝෂය' (තම ශක්තියට හා සෞඛ්‍යයට ගැලපෙන දෙයින් සතුටු වීම) වේ. මහා පින් ඇති තවත් භික්ෂුවක් ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාර ආදී බොහෝ ප්‍රණීත සේනාසනයන් ලබයි. ඔහු එම සේනාසනයන් සිවුරු ආදිය මෙන්ම, බොහෝ කල් පැවිදි වූ, බහුශ්‍රුත වූ, ලාභ අඩු වූ හෝ ගිලන් වූ භික්ෂූන්ට පූජා කර, තමා ඕනෑම තැනක වාසය කරමින් වුවද සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනය පිළිබඳව 'යථාසාරුප්පසන්තෝෂය' (තමාගේ තත්ත්වයට සුදුසු පරිදි සතුටු වීම) වේ. තවද යමෙක්, 'උතුම් සේනාසනය ප්‍රමාදයට කරුණකි, එහි හුන් කල්හි ථීනමිද්ධය (අලසකම) ඇතිවේ, නින්දෙන් මැඩී පිබිදුණු විට අකුසල් විතර්ක ඇතිවේ' යැයි සලකා, එවැනි උතුම් සේනාසනයක් ලැබුණත් එය පිළි නොගනී. ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප කර, එළිමහනේ හෝ රුක්මුල් ආදියෙහි වාසය කරමින් සතුටු වෙයි. මෙයද සේනාසනය පිළිබඳ 'යථාසාරුප්පසන්තෝෂය' ම වේ.

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส ยํ ลภติ เตเนว ตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน เตเลนตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตลํ คเหตฺวา วา อญฺญเทว วา ปริเยสิตฺวา เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิต-พหุสฺสุต-อปฺปลาภคิลานานํ ทตฺวา เตสํ อาภเตน เยน เกนจิ ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ ‘‘คณฺห, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อถ ‘‘มุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว [Pg.152] โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺฐายํ, ภิกฺขเว, กสฺสโป อิตรีตเรน จีวเรนา’’ติ วุตฺตํ.

තවද මෙහි භික්ෂුවක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ බෙහෙත් ලබයි. ඔහු තමා ලබන දෙයින්ම සතුටු වෙයි, වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණද (අවශ්‍යතාවක් නැතිනම්) පිළි නොගනී. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පස පිරිකර පිළිබඳ 'යථාලාභසන්තෝෂය' වේ. යම් භික්ෂුවක් තෙල් අවශ්‍යව සිටියදී පැණි ලබයිද, ඔහු එම පැණි සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂුවකට දී, ඒ භික්ෂුවගෙන් තෙල් ගෙන හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් සොයාගෙන බෙහෙත් කළද සතුටු වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ගිලන්පස පිරිකර පිළිබඳ 'යථාබලසන්තෝෂය' වේ. මහා පින් ඇති වෙනත් භික්ෂුවක් බොහෝ තෙල්, මීපැණි, සකුරු ආදී ප්‍රණීත බෙහෙත් ලබයි. ඔහු ඒවා සිවුරු පූජා කරන්නාක් මෙන්, බොහෝ කල් පැවිදි වූ, බහුශ්‍රුත වූ, අල්පලාභී වූ හා ගිලන් වූ භික්ෂූන්ට දී, ඔවුන් විසින් ගෙනෙන ලද යම් පමණ වූ බෙහෙතකින් වුවද යැපෙමින් සතුටු වෙයි. යම් භික්ෂුවක් එක් භාජනයක ගෝමුත්‍රයෙන් පදම් කළ අරළු (මුත්තහරීතක) ද, තවත් භාජනයක චතුමධුරද තබා, 'ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගන්න' යැයි පැවසූ විට, එයින් යම් බෙහෙතකින් රෝගය සුව වන්නේද, එහිදී 'ගෝමුත්‍රයෙන් පදම් කළ අරළු බුද්ධාදී උත්තමයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි' යි සිතා චතුමධුර ප්‍රතික්ෂේප කර, ගෝමුත්‍ර අරළුවලින් බෙහෙත් කරයිද, ඔහු පරම සන්තෝෂයට පත් වූවෙක් වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පස පිළිබඳ 'යථාසාරුප්පසන්තෝෂය' වේ. මෙසේ සන්තෝෂයන් තුන් ආකාරය ගැන සලකා, 'මහණෙනි, මේ කස්සප ලත් පමණ වූ සිවුරෙන් සතුටු වෙයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ จ โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. อยํ ตาทิโสติ ทสฺเสตุํ อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาทีติ วุตฺตํ. อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อลทฺธาติ อลภิตฺวา. ยถา จ เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, อยํ เอวํ อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภเคโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺฌาปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโฏ อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ คธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ, ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตนิสฺสรณเมว ชานนฺโต ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ. อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติอาทีสุปิ ยถาลทฺธาทีนํ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน, เยน เกนจิ เสนาสเนน, เยน เกนจิ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรนาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

'වණ්ණවාදී' යනු; ඇතැම් භික්ෂුවක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක් (ලැබෙන දෙයින් සතුටු වන්නෙක්) වුවද, සන්තෝෂයෙහි ගුණ නොකියයි. ඇතැමෙක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක් නොවන මුත්, සන්තෝෂයෙහි ගුණ කියයි. ඇතැමෙක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක්ද නොවේ, සන්තෝෂයෙහි ගුණද නොකියයි. ඇතැමෙක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක්ද වෙයි, සන්තෝෂයෙහි ගුණද කියයි. මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ එම සතරවන පුද්ගලයා බඳු බව දැක්වීමට 'ලත් පමණ වූ සිවුරෙන් සතුටු වන අතර එහි ගුණද කියන්නෙකි' යි වදාරන ලදී. 'අනේසන' යනු දූත මෙහෙවරෙහි යෙදීම ආදී නන් වැදෑරුම් වැරදි ආකාරයෙන් ලබන මිථ්‍යා ආජීවයයි. 'අලද්ධා' යනු (එවැනි ක්‍රම මගින් පවා) නොලැබීමයි. ඇතැමෙක් 'මම කෙසේ සිවුරක් ලබන්නද' යැයි සිතා, පින් ඇති භික්ෂූන් සමග එක්ව කුහකකම් කරමින් තැතිගැනීමටත් පීඩාවටත් පත්වෙයි. එහෙත් මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිවුරක් නොලැබුණත් පීඩාවට පත් නොවේ. 'ලද්ධා ච' යනු දැහැමිව හා සාධාරණව ලැබීමයි. 'අගධිතෝ' යනු ලෝභයෙන් හා ගිජු බවින් තොර වීමයි. 'අමුච්ඡිතෝ' යනු අධික තෘෂ්ණාවෙන් යුතුව මුළා නොවීමයි. 'අනජ්ඣාපන්නෝ' යනු තෘෂ්ණාවෙන් යටපත් නොවීම හා බැඳී නොසිටීමයි. 'ආදීනවදස්සාවී' යනු වැරදි ලෙස සෙවීමේදී සිදුවන ඇවැත් සහ තෘෂ්ණාවෙන් පරිභෝජනය කිරීමේ දෝෂය දක්නා ස්වභාවයයි. 'නිස්සරණපඤ්ඤෝ' යනු 'යම් තාක් සීතල පීඩාව වැළැක්වීම සඳහා' ආදී වශයෙන් වදාළ නියම විමුක්ති අර්ථය දැනගෙන පරිභෝජනය කිරීමයි. 'ඉතරීතර පිණ්ඩපාතේන' ආදී තැන්වලද, ලත් පමණ වූ යම් කිසි පිණ්ඩපාතයකින්, සේනාසනයකින් හෝ ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකරකින් සතුටු වීම යන අර්ථය දත යුතුය.

กสฺสเปน วา หิ โว, ภิกฺขเว, โอวทิสฺสามีติ เอตฺถ ยถา มหากสฺสปตฺเถโร จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺโฐ, ตุมฺเหปิ ตถารูปา ภวถาติ โอวทนฺโต กสฺสเปน โอวทติ นาม. โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโสติ เอตฺถาปิ โย วา ปนญฺโญปิ กสฺสปสทิโส มหากสฺสปตฺเถโร วิย จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺโฐ ภเวยฺย, ตุมฺเหปิ ตถารูปา ภวถาติ โอวทนฺโต กสฺสปสทิเสน โอวทติ นาม. ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อิมาย อิมสฺมึ สนฺตุฏฺฐิสุตฺเต วุตฺตสลฺเลขาจารปฏิปตฺติยา กถนํ นาม ภาโร, อมฺหากมฺปิ [Pg.153] อิมํ ปฏิปตฺตึ ปริปูรํ กตฺวา ปูรณํ ภาโรเยว, อาคโต โข ปน ภาโร คเหตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา ยถา มยา กถิตํ, ตถตฺตาย ตถาภาวาย ตุมฺเหหิปิ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ. ปฐมํ.

'කස්සපේන වා හි වෝ භික්ඛවේ ඕවදිස්සාමි' යන්නෙහි අදහස නම්; 'මහණෙනි, මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ සිව්පසයෙහි සන්තෝෂයන් තුනෙන් යුතුව සතුටු වන්නාක් මෙන්, ඔබලාද එවැනි ස්වභාව ඇති අය වන්න' යැයි අවවාද කරන බැවින් එය කස්සප තෙරුන් මගින් අවවාද කිරීම නම් වේ. 'යෝ වා පන කස්සපසදිසෝ' යන්නෙහිද, මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ මෙන් සිව්පසයෙහි සන්තෝෂයන් තුනෙන් යුක්ත වූ වෙනත් යමෙක් වේද, ඔබලාද ඔහු හා සමාන වන්නැයි අවවාද කරන බැවින් කස්සප හා සමාන අයෙකු මගින් අවවාද කිරීම නම් වේ. 'තථත්තාය පටිපජ්ජිතබ්බං' යනු, 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම සන්තෝෂ සූත්‍රයෙහි වදාළ සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව දේශනා කිරීම උන්වහන්සේගේ බර (වගකීම) වේ, අප විසින් මෙම ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කිරීම අපගේ බර (වගකීම) වේ, එබැවින් පැමිණි වගකීම දැරිය යුතුය' යි සිතා, මා විසින් දේශනා කරන ලද පරිදි ඒ සඳහා ඔබලා විසින් පිළිපැදිය යුතුය යන්නයි. පළමුවන සූත්‍රය නිමයි.

๒. อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา

2. අනොත්තප්පී සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๕. ทุติเย อนาตาปีติ ยํ วีริยํ กิเลเส อาตปติ, เตน รหิโต. อโนตฺตปฺปีติ นิพฺภโย กิเลสุปฺปตฺติโต กุสลานุปฺปตฺติโต จ ภยรหิโต. สมฺโพธายาติ สมฺพุชฺฌนตฺถาย. นิพฺพานายาติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย. อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺสาติ อรหตฺตสฺส ตญฺหิ อนุตฺตรญฺเจว จตูหิ จ โยเคหิ เขมํ.

145. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'අනාතාපී' යනු යම් වීර්යයක් කෙලෙස් තවන සුළු වේද, එම වීර්යයෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. 'අනොත්තප්පී' යනු කෙලෙස් ඉපදීම කෙරෙහි හෝ කුසල් නූපදීම කෙරෙහි බියක් නොමැති තැනැත්තායි. 'සම්බෝධාය' යනු අවබෝධය පිණිසයි. 'නිබ්බානාය' යනු නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිසයි. 'අනුත්තරස්ස යෝගක්ඛේමස්ස' යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, එම අර්හත් ඵලය උතුම් වූද, සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් නිර්භය වූද බැවිනි.

อนุปฺปนฺนาติอาทีสุ เย ปุพฺเพ อปฺปฏิลทฺธปุพฺพํ จีวราทึ วา ปจฺจยํ อุปฏฺฐากสทฺธิวิหาริก-อนฺเตวาสีนํ วา อญฺญตรโต มนุญฺญวตฺถุํ ปฏิลภิตฺวา ตํ สุภํ สุขนฺติ อโยนิโส คณฺหนฺตสฺส อญฺญตรํ วา ปน อนนุภูตปุพฺพํ อารมฺมณํ ยถา ตถา วา อโยนิโส อาวชฺเชนฺตสฺส โลภาทโย ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, เต อนุปฺปนฺนาติ เวทิตพฺพา. อญฺญถา หิ อนมตคฺเค สํสาเร อนุปฺปนฺนา นาม ปาปกา ธมฺมา นตฺถิ. อนุภูตปุพฺเพปิ จ วตฺถุมฺหิ อารมฺมเณ วา ยสฺส ปกติพุทฺธิยา วา อุทฺเทสปริปุจฺฉาย วา ปริยตฺตินวกมฺมโยนิโสมนสิการานํ วา อญฺญตรวเสน ปุพฺเพ อนุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา ตาทิเสน ปจฺจเยน สหสา อุปฺปชฺชนฺติ, อิเมปิ ‘‘อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เวทิตพฺพา. เตสุเยว ปน วตฺถารมฺมเณสุ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชมานา นปฺปหียนฺติ นาม, เต ‘‘อุปฺปนฺนา อปฺปหียมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนเภโท จ ปหานปฺปหานวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทเส กถิตํ.

'අනුප්පන්නා' (නූපන්) යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. යම් පුද්ගලයෙක් පෙර නොලැබූ සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් හෝ උපස්ථායක, සද්ධිවිහාරික හෝ අන්තේවාසික යන ශිෂ්‍යයන් අතුරෙන් කවරෙකුගෙන් හෝ මනෝඥ වස්තුවක් ලබාගෙන, එය 'ශෝභනයි, සැපයි' කියා අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් (නුණුවණින්) පිළිගන්නේද, ඔහුට හෝ පෙර අනුභව නොකළ අරමුණක් යම් කිසි ලෙසකින් අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ පුද්ගලයාට ලෝභාදී පාපී අකුසල ධර්මයෝ උපදිත්ද, ඒවා 'නූපන්' (අනුප්පන්න) ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඇරඹුමක් නොපෙනෙන අනාමතග්ග සංසාරයෙහි නූපන් අකුසල ධර්මයක් නම් නැත. පෙර අනුභව කළ වස්තුවක හෝ අරමුණක වුවද, යම් පුද්ගලයෙකුට සහජ බුද්ධියෙන් හෝ ඉගෙනීම හා විමසීම මගින් හෝ පරියප්තිය, නවකර්ම (ආරාමික වැඩ) සහ අයෝනිසෝ මනසිකාරය යන මෙයින් එක්තරා ක්‍රමයකින් පෙර නූපන්ව තිබී, පසුව එවැනි ප්‍රත්‍යයක් හේතුවෙන් හදිසියේ අකුසල් උපදීද, මේවාද 'නූපන්ව තිබී උපදින විට අනර්ථය පිණිස පවතින' බව දත යුතුය. එම වස්තූන් හා අරමුණු කෙරෙහිම නැවත නැවත උපදින නමුත් ප්‍රහීණ නොකරන ලද අකුසල් 'උපන් නමුත් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් අනර්ථය පිණිස පවතින' බව දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි. උපන් හා නූපන් අකුසල් පිළිබඳ විස්තරයත්, ප්‍රහීණ කිරීමේ හා ප්‍රහීණ නොකිරීමේ ක්‍රමවේදයත් යන සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි 'ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නිද්දේසයෙහි' මා විසින් පවසන ලදී.

อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมาติ อปฺปฏิลทฺธาปิ สีลสมาธิมคฺคผลสงฺขาตา อนวชฺชธมฺมา. อุปฺปนฺนาติ เตเยว ปฏิลทฺธา. นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ เต สีลาทิธมฺมา ปริหานิวเสน ปุน อนุปฺปตฺติยา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ โลกิยา ปริหายนฺติ, โลกุตฺตรานํ ปริหานิ นตฺถีติ. ‘‘อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ อิมสฺส [Pg.154] ปน สมฺมปฺปธานสฺส วเสนายํ เทสนา กตา. ทุติยมคฺโค วา สีฆํ อนุปฺปชฺชมาโน, ปฐมมคฺโค นิรุชฺฌมาโน อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อิเม จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ปุพฺพภาควิปสฺสนาวเสน กถิตาติ. ทุติยํ.

'අනුප්පන්නා මේ කුසලා ධම්මා' (නූපන් මාගේ කුසල් දහම්) යනු තවමත් ලබා නොගත් ශීල, සමාධි, මාර්ග හා ඵල යන නිර්දෝෂී ධර්මයන්ය. 'උප්පන්නා' යනු ඒවාම ලබාගත් අවස්ථාවයි. 'නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තේය්‍යුං' යනු ඒ ශීලාදී ධර්මයන් පිරිහීමෙන් නැවත ඇති නොවන සේ නිරුද්ධ වන්නේ නම් එය අනර්ථය පිණිස පවතින බව දත යුතුය. මෙහිදී ලෞකික ධර්මයෝ පිරිහෙති, ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගේ පිරිහීමක් නැත. 'උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා' යන සතරවන සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙහි අනුසාරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම දේශනාව කරනු ලැබීය. එසේම දෙවන මාර්ගය ඉක්මනින් නූපදින කල්හි, නිරුද්ධ වූ පළමු මාර්ගය අනර්ථය පිණිස පවතින්නේය යන්නද මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනා වශයෙන් මෙම සම්‍යක් ප්‍රධාන සතර වදාරන ලදී. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา

3. චන්දූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๖. ตติเย จนฺทูปมาติ จนฺทสทิสา หุตฺวา. กึ ปริมณฺฑลตาย? โน, อปิจ โข ยถา จนฺโท คคนตลํ ปกฺขนฺทมาโน น เกนจิ สทฺธึ สนฺถวํ วา สิเนหํ วา อาลยํ วา นิกนฺตึ วา ปตฺถนํ วา ปริยุฏฺฐานํ วา กโรติ, น จ น โหติ มหาชนสฺส ปิโย มนาโป, ตุมฺเหปิ เอวํ เกนจิ สทฺธึ สนฺถวาทีนํ อกรเณน พหุชนสฺส ปิยา มนาปา จนฺทูปมา หุตฺวา ขตฺติยกุลาทีนิ จตฺตาริ กุลานิ อุปสงฺกมถาติ อตฺโถ. อปิจ ยถา จนฺโท อนฺธการํ วิธมติ, อาโลกํ ผรติ, เอวํ กิเลสนฺธการวิธมเนน ญาณาโลกผรเณน จาปิ จนฺทูปมา หุตฺวาติ เอวมาทีหิปิ นเยหิ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

146. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'චන්දූපමා' යනු චන්ද්‍රයා හා සමාන වීමයි. එය රවුම් බවින් සමාන වීමක්ද? නැත, එසේ වුවත් චන්ද්‍රයා අහස් තලයෙහි ගමන් කරන විට කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍රකමක්, සෙනෙහසක්, බැඳීමක්, ඇල්මක්, ප්‍රාර්ථනාවක් හෝ දැඩි ග්‍රහණයක් ඇති කර නොගන්නා සේම, එහෙත් මහජනයාට ප්‍රියමනාප වූවක් වන්නා සේම, ඔබ වහන්සේලාද කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍රතා ආදිය ඇති කර නොගෙන, බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප වූ සඳක් වැනි වී ක්ෂත්‍රිය කුලාදී සතර කුලයන් කරා එළඹිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. තවද සඳ අඳුර දුරු කර ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් අඳුර දුරු කිරීමෙන් හා ප්‍රඥා ලෝකය පැතිරවීමෙන්ද සඳ වැනි විය යුතු බව යනාදී ක්‍රමයන්ගෙන්ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตนฺติ เตเนว สนฺถวาทีนํ อกรเณน กายญฺจ จิตฺตญฺจ อปกสฺสิตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ. โย หิ ภิกฺขุ อรญฺเญปิ น วสติ, กามวิตกฺกาทโยปิ วิตกฺเกติ, อยํ เนว กายํ อปกสฺสติ, น จิตฺตํ. โย หิ อรญฺเญปิ โข วิหรติ, กามวิตกฺกาทโย ปน วิตกฺเกติ, อยํ กายเมว อปกสฺสติ, น จิตฺตํ. โย คามนฺเต วสติ, กามวิตกฺกาทโยปิ โข น จ วิตกฺเกติ, อยํ จิตฺตเมว อปกสฺสติ, น กายํ. โย ปน อรญฺเญ เจว วสติ, กามวิตกฺกาทโย จ น วิตกฺเกติ, อยํ อุภยมฺปิ อปกสฺสติ. เอวรูปา หุตฺวา กุลานิ อุปสงฺกมถาติ ทีเปนฺโต ‘‘อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺต’’นฺติ อาห.

'අපකස්සේව කායං අපකස්ස චිත්තං' යනු එම මිත්‍රතා ආදිය නොකිරීමෙන්ම කය හා සිත ඉවත් කර ගැනීම (ඈත් කර ගැනීම) යන්නයි. යම් මහණෙක් වනයෙහි වාසය නොකරන්නේද, කාම විතර්කාදියද සිතන්නේද, ඔහු කය හෝ සිත ඉවත් කර ගත්තෙකු නොවේ. යම් මහණෙක් වනයෙහි වාසය කරන නමුත් කාම විතර්කාදිය සිතන්නේද, ඔහු කය පමණක් ඉවත් කර ගත්තෙකි, සිත නොවේ. යම් මහණෙක් ගම අසල වසන නමුත් කාම විතර්කාදිය නොසිතන්නේද, ඔහු සිත පමණක් ඉවත් කර ගත්තෙකි, කය නොවේ. යම් මහණෙක් වනයෙහි වාසය කරමින් කාම විතර්කාදියද නොසිතන්නේද, ඔහු කය හා සිත යන දෙකම ඉවත් කර ගත්තෙකි. මෙවැනි (සිව්වන) පුද්ගලයා මෙන් වී කුලයන් කරා එළඹිය යුතු බව දක්වමින් 'අපකස්සේව කායං අපකස්ස චිත්තං' යන්න වදාරන ලදී.

นิจฺจนวกาติ นิจฺจํ นวกาว, อาคนฺตุกสทิสา เอว หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคนฺตุโก หิ ปฏิปาฏิยา สมฺปตฺตเคหํ ปวิสิตฺวา สเจ นํ ฆรสามิกา ทิสฺวา, ‘‘อมฺหากํ ปุตฺตภาตโร วิปฺปวาสํ คตา เอวํ วิจรึสู’’ติ อนุกมฺปมานา นิสีทาเปตฺวา โภเชนฺติ, ภุตฺตมตฺโตเยว ‘‘ตุมฺหากํ ภาชนํ [Pg.155] คณฺหถา’’ติ อุฏฺฐาย ปกฺกมติ, น เตหิ สทฺธึ สนฺถวํ วา กโรติ, น กิจฺจกรณียานิ วา สํวิทหติ, เอวํ ตุมฺเหปิ ปฏิปาฏิยา สมฺปตฺตฆรํ ปวิสิตฺวา ยํ อิริยาปเถสุ ปสนฺนา มนุสฺสา เทนฺติ, ตํ คเหตฺวา ฉินฺนสนฺถวา, เตสํ กิจฺจกรณีเย อพฺยาวฏา หุตฺวา นิกฺขมถาติ ทีเปติ.

'නිච්චනවකා' යනු නිතරම අලුත් කෙනෙකු ලෙස, එනම් ආගන්තුකයෙකු හා සමාන වීමයි. ආගන්තුකයෙකු පිළිවෙළින් නිවසකට පැමිණි විට, නිවැසියන් ඔහු දැක "අපේ පුතුන් හෝ සහෝදරයන් බැහැර ගොස් මෙලෙස හැසිරෙන්නට ඇතැයි" අනුකම්පා කර හිඳුවා ආහාර දෙයි නම්, ඔහු ආහාර ගත් විගස "ඔබේ බඳුන ගන්න" යැයි කියා නැගිට යයි; ඔවුන් සමඟ මිත්‍රකම් නොපවත්වයි, ගෙදර දොර කටයුතු සම්පාදනය නොකරයි. එලෙසම ඔබ වහන්සේලාද පිළිවෙළින් නිවසකට එළඹුණු විට, ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදුණු මිනිසුන් දෙන දෙය ලබාගෙන, බැඳීම් සිඳගත් අය වී, ඔවුන්ගේ කටයුතු වල නිරත නොවී නික්ම යා යුතු බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

อิมสฺส ปน นิจฺจนวกภาวสฺส อาวิภาวตฺถํ ทฺเวภาติกวตฺถุ กเถตพฺพํ – วสาฬนครคามโต กิร ทฺเว ภาติกา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา, เต จูฬนาคตฺเถโร จ มหานาคตฺเถโร จาติ ปญฺญายึสุ. เต จิตฺตลปพฺพเต ตึส วสฺสานิ วสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตา ‘‘มาตรํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อาคนฺตฺวา วสาฬนครวิหาเร วสิตฺวา ปุนทิวเส มาตุคามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. มาตาปิ เตสํ อุฬุงฺเกน ยาคุํ นีหริตฺวา เอกสฺส ปตฺเต อากิริ. ตสฺสา ตํ โอโลกยมานาย ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. อถ นํ อาห – ‘‘ตฺวํ, ตาต, มยฺหํ ปุตฺโต มหานาโค’’ติ. เถโร ‘‘ปจฺฉิมํ เถรํ ปุจฺฉ อุปาสิเก’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ปจฺฉิมเถรสฺสปิ ยาคุํ ทตฺวา, ‘‘ตาต, ตฺวํ มยฺหํ ปุตฺโต จูฬนาโค’’ติ ปุจฺฉิ? เถโร ‘‘กึ, อุปาสิเก, ปุริมํ เถรํ น ปุจฺฉสี’’ติ? วตฺวา ปกฺกามิ. เอวํ มาตราปิ สทฺธึ ฉินฺนสนฺถโว ภิกฺขุ นิจฺจนวโก นาม โหติ.

මෙම නිරන්තර ආගන්තුක භාවය පැහැදිලි කිරීම සඳහා සහෝදරයන් දෙදෙනෙකුගේ කතාව කිව යුතුය. වසාල නගර ග්‍රාමයෙන් සහෝදරයන් දෙදෙනෙක් නික්ම පැවිදි වූහ. ඔවුහු චූළනාග තෙරණුවෝ සහ මහානාග තෙරණුවෝ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඔවුහු චිත්තල පර්වතයෙහි තිස් වසරක් වාසය කර රහත් බවට පත්ව "මව දකින්නෙමු" යි පැමිණ වසාල නගර විහාරයෙහි නැවතී, පසුදින මව සිටින ගමට පිඬු සිඟා වැඩිහිටියහ. මවද හැන්දකින් කැඳ බෙදා එක් තෙරනමකගේ පාත්‍රයට වත් කළාය. ඇය දෙස බලන විට ඇයට පුත්‍ර සෙනෙහස උපන්නාය. එවිට ඇය "පුතණුවනි, ඔබ මාගේ පුත් මහානාග නේද?" යි ඇසුවාය. තෙරණුවෝ "උපාසිකාවනි, පසුපස එන තෙරණුවන්ගෙන් අසන්න" යැයි පවසා වැඩිහිටියහ. පසුපස ආ තෙරණුවන්ටද කැඳ දී "පුතණුවනි, ඔබ මාගේ පුත් චූළනාග නේද?" යි ඇසුවාය. තෙරණුවෝ "උපාසිකාවනි, ඇයි පෙර වැඩිය තෙරණුවන්ගෙන් නොඇසුවේ?" යැයි පවසා වැඩිහිටියහ. මෙලෙස මව සමඟ පවා බැඳීම් සිඳගත් භික්ෂුව 'නිච්චනවක' (නිරන්තර ආගන්තුක) නම් වේ.

อปฺปคพฺภาติ น ปคพฺภา, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิตาติ อตฺโถ. อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคล-โภชนสาลา-ชนฺตาฆรนหานติตฺถ-ภิกฺขาจารมคฺค-อนฺตรฆรปฺปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ ปาเท ปาทํ อาธายิตฺวา วาติ เอวมาทิ (มหานิ. ๑๖๕). ตถา คณมชฺเฌ. คณมชฺเฌติ จตุปริสสนฺนิปาเต วา สุตฺตนฺติกคณาทิสนฺนิปาเต วา. ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลาย ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ. ตถา ชนฺตาฆเร. วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑานํ [Pg.156] อตฺถาย ปุรโต คจฺฉติ พาหาย พาหํ ปหรนฺโต. อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺเฒหิ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ สทฺธึ กายกีฬนกํ กโรตีติ เอวมาทิ.

'අප්පගබ්භා' යනු ප්‍රගල්භ (නොහික්මුණු) නොවීමයි. එනම් අටවැදෑරුම් කායික නොහික්මුණු බවින් ද, සිවුවැදෑරුම් වාචසික නොහික්මුණු බවින් ද, නොයෙක් වැදෑරුම් මානසික නොහික්මුණු බවින් ද තොර වීම යන අර්ථයයි. අටවැදෑරුම් කායික නොහික්මුණු බව (කාය පාගබ්භිය) නම් සඟ පිරිස මැද, ගණ පිරිස මැද, පුද්ගලයන් අතර, දන්හලෙහි, ගිනිහල් ගෙයෙහි (ජන්තාඝර), ස්නානය කරන තොටෙහි, පිඬුසිඟා යන මාවතෙහි සහ නිවෙස් තුළට පිවිසෙන අවස්ථාවන්හිදී කය මගින් නුසුදුසු හැසිරීම් දැක්වීමයි. එනම්, මෙහි ඇතැම් මහණෙක් සඟ පිරිස මැද පලක් බැඳ (දණහිස් බැඳ) හිඳීම හෝ පාදයක් මත පාදයක් තබා හිඳීම ආදියයි. එමෙන්ම ගණ පිරිස මැද ද එසේමය. ගණ පිරිස මැද යනු සිව් පිරිස රැස්වූ ස්ථානයක හෝ සූත්‍ර දේශනා කරන පිරිසක් රැස්වූ ස්ථානයකදීය. එසේම තමාට වඩා වැඩිමහලු භික්ෂූන් ඉදිරියේ ද නුසුදුසු ලෙස හැසිරීමයි. තවද දන්හලෙහිදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට ආසන නොදීම, නවක භික්ෂූන්ට ලැබිය යුතු ආසන වැළැක්වීම ද මෙයට අයත් වේ. ජන්තාඝරයෙහිදී ද එසේමය. එහිදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා ගිනි දැල්වීම් ආදිය කරයි. ස්නානය කරන තොටෙහිදී 'බාල හෝ මහලු කියා වෙනසක් නොකොට පැමිණි පිළිවෙළට ස්නානය කළ යුතුය' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ නියමය නොතකා, පසුව පැමිණ දියට බැස වැඩිමහලු හා නවක භික්ෂූන්ට බාධා පමුණුවයි. පිඬුසිඟා යන මාවතෙහිදී ද උසස් ආසන, අග්‍ර පැන් සහ අග්‍ර පිණ්ඩය ලැබීමේ අරමුණින් අන් අයට වැලමිටෙන් හෝ ශරීරයෙන් පහර දෙමින් පෙරට යයි. නිවෙස්වලට ඇතුළු වීමේදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට පෙර ඇතුළු වෙයි. තරුණ භික්ෂූන් සමග ශරීරයෙන් කෙළිසෙල්ලම් කිරීම් ආදිය කරයි.

จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ. ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการสฺส คณสฺส มชฺเฌ ปุคฺคลสฺส จ สนฺติเก, ตตฺเถว มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ. อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ? กึ ยาคุ, อุทาหุ ขาทนียํ โภชนียํ? กึ เม ทสฺสสิ? กึ อชฺช ขาทิสฺสาม? กึ ภุญฺชิสฺสาม? กึ ปิวิสฺสามา’’ติอาทีนิ ภาสติ.

සිවුවැදෑරුම් වාචසික නොහික්මුණු බව (වචී පාගබ්භිය) නම් සඟ පිරිස මැද, ගණ පිරිස මැද, පුද්ගලයන් අතර සහ නිවෙස් තුළ නුසුදුසු වචන පිට කිරීමයි. එනම්, මෙහි ඇතැම් මහණෙක් සඟ පිරිස මැද (වැඩිමහල්ලන්ගෙන්) නොවිමසා ධර්ම දේශනා කරයි. එමෙන්ම කලින් කී පරිදි ගණ පිරිස මැද සහ වැඩිමහලු භික්ෂූන් සමීපයෙහි සිටියදී, මිනිසුන් ප්‍රශ්න ඇසූ විට වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා පිළිතුරු දෙයි. නිවෙස් තුළදී නම් "අසවලාට කුමක් තිබේද? කැඳ තිබේද? නැතහොත් කෑයුතු දෙයක් හෝ භෝජනයක් තිබේද? මට කුමක් දෙන්නෙහිද? අද අපි කුමක් කමුද? කුමක් වළඳමුද? කුමක් බොමුද?" යනාදී අසම්ප්‍රප්පලාපයන් පවසයි.

อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสาว กามวิตกฺกาทีนํ วิตกฺกนํ. อปิจ ทุสฺสีลสฺเสว สโต ‘‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปาปิจฺฉตาปิ มโนปาคพฺภิยํ. อิติ สพฺเพสมฺปิ อิเมสํ ปาคพฺภิยานํ อภาเวน อปฺปคพฺภา หุตฺวา อุปสงฺกมถาติ วทติ.

නොයෙක් වැදෑරුම් මානසික නොහික්මුණු බව (මනෝ පාගබ්භිය) නම් ඒ ඒ තැන්හිදී කයින් හෝ වචනයෙන් අකුසලයන්හි නොයෙදුණ ද, මනසින්ම කාම විතර්කාදිය සිතීමයි. තවද දුශ්ශීලව සිටියදීම "මහජනයා මා සිල්වතෙකැයි දැනගනිත්වා" යනුවෙන් ඇති වන ලාමක ආශාව (පාපිච්ඡතාව) ද මානසික නොහික්මුණු බවකි. මෙලෙස මේ සියලු නොහික්මුණු බව්න් තොරව 'අප්පගබ්භ' (නොහික්මුණු බවින් තොර වූවන්) වී කුලයන් කරා එළඹෙන්නැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරති.

ชรุทปานนฺติ ชิณฺณกูปํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพเต วิสมํ ปปาตฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทิยา วิทุคฺคํ ฉินฺนตฏฏฺฐานํ. อปกสฺเสว กายนฺติ ตาทิสานิ ฐานานิ โย ขิฑฺฑาทิปสุโต กายํ อนปกสฺส เอกโตภาริยํ อกตฺวาว วายุปตฺถมฺภกํ อคฺคาหาเปตฺวา จิตฺตมฺปิ อนปกสฺส ‘‘เอตฺถ ปติโต หตฺถปาทภญฺชนาทีนิ ปาปุณาตี’’ติ อนาทีนวทสฺสาวิตาย อนุพฺเพเชตฺวา สมฺปิยายมาโน โอโลเกติ, โส ปติตฺวา หตฺถปาทภญฺชนาทิอนตฺถํ ปาปุณาติ. โย ปน อุทกตฺถิโก วา อญฺเญน วา เกนจิ กิจฺเจน โอโลเกตุกาโม กายํ อปกสฺส เอกโต ภาริยํ กตฺวา วายุปตฺถมฺภกํ คาหาเปตฺวา, จิตฺตมฺปิ อปกสฺส อาทีนวทสฺสเนน สํเวเชตฺวา โอโลเกติ, โส น ปตติ, ยถารุจึ โอโลเกตฺวา สุขี เยนกามํ ปกฺกมติ.

'ජරුදපානං' යනු දිරාගිය පැරණි ළිඳකි. 'පබ්බතවිසමං' යනු පර්වතයක ඇති විෂම වූ ප්‍රපාත ස්ථානයකි. 'නදීවිදුග්ගං' යනු ගඟක ගමන් කිරීමට අපහසු කඩාවැටුණු ඉවුරු සහිත ස්ථානයකි. 'අපකස්සේව කායං' යනු එවැනි ස්ථානවලදී සෙල්ලමට බර වූ යම් පුරුෂයෙක් තම කය පසෙකට නොගෙන, එක් පසෙකට බර නොවී, ශරීරය සවිමත් කර නොගෙන, සිත ද පසෙකට නොගෙන "මෙහි වැටුණහොත් අත් පා කැඩීම් ආදියට පත්වේ යැයි" ආදීනව නොදක්නා සුලු බව නිසා බියක් නැතිව ප්‍රිය කරමින් බලයිද, ඔහු එහි වැටී අත් පා කැඩී විනාශයට පත්වෙයි. යම් පුරුෂයෙක් පැන් සෙවීමට හෝ වෙනත් යම් කටයුත්තකට බැලීමට කැමැතිව, කය පසෙකට ගෙන, එක් පසෙකට බර වී, ශරීරය සවිමත් කරගෙන, සිත ද පසෙකට ගෙන, ආදීනව දැකීමෙන් සංවේගයට පත්ව බලයිද, ඔහු එහි නොවැටෙයි. ඔහු කැමැති පරිදි බලා සුවසේ රිසි තැනකට යයි.

เอวเมว [Pg.157] โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ชรุทปานาทโย วิย หิ จตฺตาริ กุลานิ, โอโลกนปุริโส วิย ภิกฺขุ. ยถา อนปกฏฺฐกายจิตฺโต ตานิ โอโลเกนฺโต ปุริโส ตตฺถ ปตติ, เอวํ อรกฺขิเตหิ กายาทีหิ กุลานิ อุปสงฺกมนฺโต ภิกฺขุ กุเลสุ พชฺฌติ, ตโต นานปฺปการํ สีลปาทภญฺชนาทิอนตฺถํ ปาปุณาติ. ยถา ปน อปกฏฺฐกายจิตฺโต ปุริโส ตตฺถ น ปตติ, เอวํ รกฺขิเตเนว กาเยน รกฺขิเตหิ จิตฺเตหิ รกฺขิตาย วาจาย สุปฺปฏฺฐิตาย สติยา อปกฏฺฐกายจิตฺโต หุตฺวา กุลานิ อุปสงฺกมนฺโต ภิกฺขุ กุเลสุ น พชฺฌติ. อถสฺส ยถา ตตฺถ อปติตสฺส ปุริสสฺส, น ปาทา ภญฺชนฺติ, เอวํ สีลปาโท น ภิชฺชติ. ยถา หตฺถา น ภญฺชนฺติ, เอวํ สทฺธาหตฺโถ น ภิชฺชติ. ยถา กุจฺฉิ น ภิชฺชติ, เอวํ สมาธิกุจฺฉิ น ภิชฺชติ. ยถา สีสํ น ภิชฺชติ, เอวํ ญาณสีสํ น ภิชฺชติ, ยถา จ ตํ ขาณุกณฺฏกาทโย น วิชฺฌนฺติ, เอวมิมํ ราคกณฺฏกาทโย น วิชฺฌนฺติ. ยถา โส นิรุปทฺทโว ยถารุจิ โอโลเกตฺวา สุขี เยนกามํ ปกฺกมติ, เอวํ ภิกฺขุ กุลานิ นิสฺสาย จีวราทโย ปจฺจเย ปฏิเสวนฺโต กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา โลกุตฺตรสุเขน สุขิโต เยนกามํ อคตปุพฺพํ นิพฺพานทิสํ คจฺฉติ.

'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි උපමාව සැසඳීම මෙසේය: දිරාගිය ළිඳ ආදිය මෙන් සිවු වැදෑරුම් කුලයන් දත යුතුය. බලන පුරුෂයා මෙන් භික්ෂුව දත යුතුය. යම්සේ පසෙකට නොගත් කය හා සිත ඇතිව ඒවා බලන පුරුෂයා එහි වැටේද, එසේම අසංවර වූ කය ආදියෙන් යුතුව කුලයන් කරා එළඹෙන භික්ෂුව කුලයන් කෙරෙහි බැඳෙයි. ඉන්පසු ශීල නැමති පාදය බිඳී යාම ආදී නොයෙක් විනාශයන්ට පත්වෙයි. යම්සේ පසෙකට ගත් කය හා සිත ඇති පුරුෂයා එහි නොවැටේද, එසේම සංවර වූ කයින් ද, සංවර වූ සිතින් ද, සංවර වූ වචනයෙන් ද, මැනවින් පිහිටි සිහියෙන් ද යුතුව, පසෙකට ගත් කය හා සිත ඇත්තකු වී කුලයන් කරා එළඹෙන භික්ෂුව කුලයන් කෙරෙහි නොබැඳෙයි. එවිට එහි නොවැටුණු පුරුෂයාගේ පාද නොකැඩෙන්නාක් මෙන්, මොහුගේ ශීල නැමති පාදය ද බිඳී නොයයි. දෑත් නොකැඩෙන්නාක් මෙන් ශ්‍රද්ධා නැමති හස්තය ද බිඳී නොයයි. කුස (බඩ) බිඳී නොයන්නාක් මෙන් සමාධි නැමති කුසය ද බිඳී නොයයි. හිස බිඳී නොයන්නාක් මෙන් ප්‍රඥා නැමති හිස ද බිඳී නොයයි. යම්සේ ඔහුට කණු, කටු ආදිය ඇනෙන්නේ නැතිද, එසේම මොහුට රාග නැමති කටු ආදිය ඇනෙන්නේ නැත. යම්සේ ඔහු උවදුරු රහිතව රිසි පරිදි බලා සුවසේ රිසි තැනකට යයිද, එසේම භික්ෂුව කුලයන් ඇසුරු කරමින් සිවුපසය පරිභෝජනය කරමින් කර්මස්ථානයන් වඩා, සංස්කාරයන් පිරික්සමින් අර්හත් ඵලයට පැමිණ, ලෝකෝත්තර සුවයෙන් සුවපත් වී, මින් පෙර නොගිය විරූ නිවන් නැමති දිශාවට ගමන් කරයි.

อิทานิ โย หีนาธิมุตฺติโก มิจฺฉาปฏิปนฺโน เอวํ วเทยฺย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘ติวิธํ ปาคพฺภิยํ ปหาย นิจฺจนวกตฺเตน จนฺทูปมา กุลานิ อุปสงฺกมถา’ติ วทนฺโต อฏฺฐาเน ฐเปติ, อสยฺหํ ภารํ อาโรเปติ, ยํ น สกฺกา กาตุํ ตํ กาเรตี’’ติ, ตสฺส วาทปถํ ปจฺฉินฺทิตฺวา, ‘‘สกฺกา เอวํ กาตุํ, อตฺถิ เอวรูโป ภิกฺขู’’ติ ทสฺเสนฺโต กสฺสโป, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

දැන් යම් හීන අදහස් ඇති මිථ්‍යා ප්‍රතිපන්න පුද්ගලයෙක් මෙසේ කිව හැකිය: "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'ත්‍රිවිධ ප්‍රගල්භ බව අත්හැර, නිරන්තරයෙන් ආගන්තුකයෙකු මෙන් චන්ද්‍රෝපමව කුලයන් කරා එළඹෙන්න' යැයි වදාරමින් නුසුදුසු තැනක අපව පිහිටුවති, උසුලාගත නොහැකි බරක් පටවති, කළ නොහැකි දෙයක් කරවති" යනුවෙනි. ඔහුගේ ඒ වාදපථය සිඳලමින්, "මෙසේ කිරීම කළ හැකිය, මෙවැනි භික්ෂූන් ලොව සිටිති" යනුවෙන් පෙන්වා දීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කස්සපෝ භික්ඛවේ" යනාදිය වදාළ සේක.

อากาเส ปาณึ จาเลสีติ นีเล คคนนฺตเร ยมกวิชฺชุตํ จารยมาโน วิย เหฏฺฐาภาคํ อุปริภาคํ อุภโตปสฺเสสุ ปาณึ สญฺจาเรสิ. อิทญฺจ ปน เตปิฏเก พุทฺธวจเน อสมฺภินฺนปทํ นาม. อตฺตมโนติ ตุฏฺฐจิตฺโต สกมโน, น โทมนสฺเสน ปจฺฉินฺทิตฺวา คหิตมโน. กสฺสปสฺส, ภิกฺขเวติ อิทมฺปิ ปุริมนเยเนว ปรวาทํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถิ เอวรูโป ภิกฺขูติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

'ආකාසේ පාණිං චාලේසි' යනු නිල් අහස් තලය මැද අකුණු වැලක් හසුරුවන්නාක් මෙන් පහළට ද, ඉහළට ද, දෙපසට ද දෑත් චලනය කළ සේක යන්නයි. මේ පදය ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි වෙනත් පද සමග මිශ්‍ර නොවන අනන්‍ය වූ පදයකි. 'අත්තමනෝ' යනු සතුටු වූ සිත ඇති, තමාගේම පාලනයෙහි වූ සිත ඇති, දෝමනස්සයෙන් නොසිඳුණු සිත ඇති යන අර්ථයයි. "කස්සපස්ස භික්ඛවේ" යන මෙම වචනය ද පෙර කී පරිදිම පරවාදයන් මැඩපවත්වා මෙවැනි උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටින බව පෙන්වා දීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දකි.

ปสนฺนาการํ [Pg.158] กเรยฺยุนฺติ จีวราทโย ปจฺจเย ทเทยฺยุํ. ตถตฺตาย ปฏิปชฺเชยฺยุนฺติ สีลสฺส อาคตฏฺฐาเน สีลํ ปูรยมานา, สมาธิวิปสฺสนา มคฺคผลานํ อาคตฏฺฐาเน ตานิ ตานิ สมฺปาทยมานา ตถาภาวาย ปฏิปชฺเชยฺยุํ. อนุทยนฺติ รกฺขณภาวํ. อนุกมฺปนฺติ มุทุจิตฺตตํ. อุภยญฺเจตํ การุญฺญสฺเสว เววจนํ. กสฺสโป, ภิกฺขเวติ อิทมฺปิ ปุริมนเยเนว ปรวาทํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถิ เอวรูโป ภิกฺขูติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กสฺสเปน วาติ เอตฺถ จนฺโทปมาทิวเสน โยชนํ กตฺวา ปุริมนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตติยํ.

"පසන්නාකාරං කරෙය්‍යුං" යනු සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් පූජා කළ යුතුය යන්නයි. "තථත්තාය පටිපජ්ජෙය්‍යුං" යනු සීලය පිළිබඳව සඳහන් වන තන්හි සීලය සම්පූර්ණ කරමින් ද, සමාධි, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵලයන් පිළිබඳව සඳහන් වන තන්හි ඒ ඒ ගුණයන් සපුරාලමින් ද, එම තත්ත්වයට පත්වීම සඳහා පිළිපැදිය යුතුය යන්නයි. "අනුදයා" යනු ආරක්ෂා කරන බවයි. "අනුකම්පා" යනු මෘදු සිතැති බවයි. මේ පද දෙකම කරුණාවටම නාම පද වේ. "කස්සපො භික්ඛවෙ" යැයි මෙසේ වදාළේ ද පෙර ක්‍රමයටම පරවාදයන් බැහැර කර එවැනි ස්වභාව ඇති භික්ෂුවක් සිටින බව පෙන්වීම පිණිසය. "කස්සපෙන වා" යන මෙහි චන්ද්‍රෝපමා ක්‍රමයට සම්බන්ධ කොට පෙර පරිදිම අර්ථය දත යුතුය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. กุลูปกสุตฺตวณฺณนา

4. කුලූපක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๗. จตุตฺเถ กุลูปโกติ กุลฆรานํ อุปคนฺตา. เทนฺตุเยว เมติ ททนฺตุเยว มยฺหํ. สนฺทียตีติ อฏฺฏียติ ปีฬิยติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. จตุตฺถํ.

147. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "කුලූපකෝ" යනු කුල නිවෙස් කරා එළඹෙන්නා ය. "දෙන්තුයෙව මෙ" යනු මටම පූජා කරත්වා යන්නයි. "සන්දීයති" යනු වෙහෙසෙයි, පීඩාවට පත්වෙයි යන්නයි. මෙහි සෙසු කොටස පෙර පවසා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය. සිව්වන සූත්‍රයයි.

๕. ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา

5. ජිණ්ණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๔๘. ปญฺจเม ชิณฺโณติ เถโร มหลฺลโก. ครุกานีติ ตํ สตฺถุ สนฺติกา ลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ฉินฺนภินฺนฏฺฐาเน สุตฺตสํสิพฺพเนน เจว อคฺคฬทาเนน จ อเนกานิ ปฏลานิ หุตฺวา ครุกานิ ชาตานิ. นิพฺพสนานีติ ปุพฺเพ ภควตา นิวาเสตฺวา อปนีตตาย เอวํลทฺธนามานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตฺวํ ชิณฺโณ เจว ครุปํสุกูโล จ. คหปตานีติ ปํสุกูลิกงฺคํ วิสฺสชฺเชตฺวา คหปตีหิ ทินฺนจีวรานิ ธาเรหีติ วทติ. นิมนฺตนานีติ ปิณฺฑปาติกงฺคํ วิสฺสชฺเชตฺวา สลากภตฺตาทีนิ นิมนฺตนานิ ภุญฺชาหีติ วทติ. มม จ สนฺติเกติ อารญฺญิกงฺคํ วิสฺสชฺเชตฺวา คามนฺตเสนาสเนเยว วสาหีติ วทติ.

148. පස්වන සූත්‍රයෙහි "ජිණ්ණො" යනු මහලු වූ තෙරුන් වහන්සේය. "ගරුකානි" යනු ඒ පාංශුකූල සිවුරු බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙන් ලැබූ කාලයේ සිට දිරාගිය තැන්වල නූල්වලින් මැසීමෙන් හා අණ්ඩ දැමීමෙන් ස්ථර රාශියක් වී බර වී ඇති බවයි. "නිබ්බසනානි" යනු පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පරිභෝග කොට පසුව ඉවත් කළ හෙයින් ඒ නම ලැබී ඇත. "තස්මා" යනු ඔබ වහන්සේ මහලු බැවින් හා සිවුර බර වූ බැවින් යන අර්ථයයි. "ගහපතානි" යනු පාංශුකූලිකාංගය අත්හැර ගෘහපතියන් විසින් පූජා කරන සිවුරු දරන්නැයි පැවසීමයි. "නිමන්තනානි" යනු පිණ්ඩපාතිකාංගය අත්හැර සලාක බත් ආදී ආරාධිත දානයන් වළඳන්නැයි පැවසීමයි. "මම ච සන්තිකෙ" යනු ආරණ්‍යකංගය අත්හැර ගමට නුදුරු සේනාසනයන්හි වාසය කරන්නැයි පැවසීමයි.

นนุ จ ยถา ราชา เสนาปตึ เสนาปติฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺส ราชูปฏฺฐานาทินา อตฺตโน กมฺเมน อาราเธนฺตสฺเสว ตํ ฐานนฺตรํ คเหตฺวา อญฺญสฺส ททมาโน อยุตฺตํ นาม กโรติ, เอวํ สตฺถา มหากสฺสปตฺเถรสฺส ปจฺจุคฺคมนตฺถาย ติคาวุตํ มคฺคํ คนฺตฺวา ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ อนฺตเร พหุปุตฺตกรุกฺขมูเล นิสินฺโน ตีหิ โอวาเทหิ อุปสมฺปาเทตฺวา เตน สทฺธึ อตฺตโน จีวรํ ปริวตฺเตตฺวา เถรํ ชาติอารญฺญิกงฺคญฺเจว ชาติปํสุกูลิกงฺคญฺจ [Pg.159] อกาสิ, โส ตสฺมึ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน สตฺถุ จิตฺตํ อาราเธนฺตสฺเสว ปํสุกูลาทีนิ วิสฺสชฺชาเปตฺวา คหปติจีวรปฏิคฺคหณาทีสุ นิโยเชนฺโต อยุตฺตํ นาม กโรตีติ. น กโรติ. กสฺมา? อตฺตชฺฌาสยตฺตา. น หิ สตฺถา ธุตงฺคานิ วิสฺสชฺชาเปตุกาโม, ยถา ปน อฆฏฺฏิตา เภริอาทโย สทฺทํ น วิสฺสชฺเชนฺติ, เอวํ อฆฏฺฏิตา เอวรูปา ปุคฺคลา น สีหนาทํ นทนฺตีติ นทาเปตุกาโม สีหนาทชฺฌาสเยน เอวมาห. เถโรปิ สตฺถุ อชฺฌาสยานุรูเปเนว ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, ทีฆรตฺตํ อารญฺญิโก เจวา’’ติอาทินา นเยน สีหนาทํ นทติ.

යම්සේ රජෙකු විසින් සේනාපතියෙකු සේනාපති තනතුරෙහි තබා, ඔහු රජුට උපස්ථාන කරමින් රජුගේ කටයුතු මැනවින් ඉටුකරමින් රජු සතුටු කරන කල්හි, එම තනතුර ඔහුගෙන් ඉවත් කොට වෙනකෙකුට දීම අයෝග්‍ය ක්‍රියාවක් වන්නා සේම, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහකාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ පිළිගැනීම පිණිස ගව් තුනක් මඟ ගෙවා රජගහනුවර හා නාලන්දාව අතර වූ බහුපුත්තක නුග රුක මුල වැඩ හිඳ ඕවාද තුනකින් උපසම්පදාව ලබා දී තමන් වහන්සේගේ සිවුර උන්වහන්සේට මාරු කර දී උන්වහන්සේව ආරණ්‍යක හා පාංශුකූලික කරවූ සේක. එසේ තිබියදී, උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිත සතුටු කරමින් සිටියදී පාංශුකූලිකාංග ආදිය අත්හැරීමට පවසා ගෘහපති සිවුරු පිළිගැනීමට යොමු කිරීම අයෝග්‍ය ක්‍රියාවක් නොවේද? නැත, එය අයෝග්‍ය නොවේ. ඒ මන්ද? අභිප්‍රාය සලකා බැලීමෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේට ධුතාංග අත්හැරවීමේ වුවමනාවක් නොතිබුණි. නමුත්, නොගැසූ බෙරයකින් ශබ්දයක් පිට නොවන්නා සේ, මෙබඳු උතුමන්ව පොලඹවන්නේ නැතිව ඔවුහු සිංහ නාද නොකරති. එබැවින් සිංහ නාද කරවීමේ අදහසින් "කාශ්‍යප, ඔබ දැන් මහලුයි" ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායට අනුකූලව "ස්වාමීනි, මම දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ ආරණ්‍යකව" ආදී වශයෙන් සිංහ නාද කළහ.

ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร นาม อารญฺญิกสฺเสว ลพฺภติ, โน คามนฺตวาสิโน. คามนฺตสฺมิญฺหิ วสนฺโต ทารกสทฺทํ สุณาติ, อสปฺปายรูปานิ ปสฺสติ, อสปฺปาเย สทฺเท สุณาติ, เตนสฺส อนภิรติ อุปฺปชฺชติ. อารญฺญิโก ปน คาวุตํ วา อฑฺฒโยชนํ วา อติกฺกมิตฺวา อรญฺญํ อชฺโฌคาเหตฺวา วสนฺโต ทีปิพฺยคฺฆสีหาทีนํ สทฺเท สุณาติ, เยสํ สวนปจฺจยา อมานุสิกาสวนรติ อุปฺปชฺชติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

"දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං" යනු මෙලොව සැප පිණිස පවතින විහරණය ආරණ්‍යක භික්ෂුවටම ලැබේ, ගම්වැසි භික්ෂුවට නොලැබේ. ගමක වසන කල දරුවන්ගේ ශබ්ද ඇසෙයි, අසප්පාය රූප පෙනෙයි, අසප්පාය ශබ්ද ඇසෙයි, එමගින් උන්වහන්සේට නොඇල්ම හටගනී. නමුත් ආරණ්‍යක භික්ෂුව ගවුවක් හෝ යොදුනක් පමණ දුර ගොස් වනයට ඇතුළු වී වසන කල කොටින්ගේ, ව්‍යාඝ්‍රයන්ගේ, සිංහයන්ගේ ශබ්ද ඇසෙයි. ඒවා ඇසීමෙන් මිනිසුන්ගෙන් වෙන් වූ විවේකී රතිය උපදියි. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

"ශුන්‍යාගාරයකට පිවිසියා වූ, සන්සුන් සිත් ඇති, මැනවින් දහම් විදර්ශනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට මිනිසුන්ගෙන් වෙන් වූ අසිරිමත් රතියක් ඇති වේ."

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานตํ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔);

"යම් යම් අවස්ථාවක පංචස්කන්ධයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම විමසයි ද, එවිට නිවන දන්නා වූ ඒ තැනැත්තා ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලබයි."

‘‘ปุรโต ปจฺฉโต วาปิ, อปโร เจ น วิชฺชติ;

ตตฺเถว ผาสุ ภวติ, เอกสฺส รมโต วเน’’ติ.

"ඉදිරියෙන් හෝ පසුව හෝ වෙනත් අයෙකු දක්නට නොමැති නම්, වනයෙහි හුදකලාව ඇලී වසන්නාට එහිම පහසුව ඇති වේ."

ตถา ปิณฺฑปาติกสฺเสว ลพฺภติ, โน อปิณฺฑปาติกสฺส. อปิณฺฑปาติโก หิ อกาลจารี โหติ, ตุริตจารํ คจฺฉติ, ปริวตฺเตติ, ปลิพุทฺโธว คจฺฉติ, ตตฺถ จ พหุสํสโย โหติ. ปิณฺฑปาติโก ปน น อกาลจารี โหติ, น ตุริตจารํ คจฺฉติ, น ปริวตฺเตติ, อปลิพุทฺโธว คจฺฉติ, ตตฺถ จ น พหุสํสโย โหติ.

එසේම, එම සැපය පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවටම ලැබේ, පිණ්ඩපාතික නොවන භික්ෂුවට නොලැබේ. පිණ්ඩපාතික නොවන භික්ෂුව අකාලයේ හැසිරෙන්නෙකු වෙයි, ඉක්මනින් ගමන් කරයි, මාරු කරයි, බාධා සහිතවම යයි, එහි සැක සහිත බව බොහෝ වෙයි. නමුත් පිණ්ඩපාතික භික්ෂුව අකාලයේ නොහැසිරෙයි, ඉක්මන් ගමන් නැත, මාරු නොකරයි, බාධා රහිතවම යයි, එහි සැක සහිත බවක් නැත.

กถํ? อปิณฺฑปาติโก หิ คามโต ทูรวิหาเร วสมาโน กาลสฺเสว ‘‘ยาคุํ วา ปาริวาสิกภตฺตํ วา ลจฺฉามิ, อาสนสาลาย วา ปน [Pg.160] อุทฺเทสภตฺตาทีสุ กิญฺจิเทว มยฺหํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ มกฺกฏกสุตฺตานิ ฉินฺทนฺโต สยิตโครูปานิ อุฏฺฐาเปนฺโต ปาโตว คจฺฉนฺโต อกาลจารี โหติ. มนุสฺเส เขตฺตกมฺมาทีนํ อตฺถาย เคหา นิกฺขนฺเตเยว สมฺปาปุณิตุํ มิคํ อนุพนฺธนฺโต วิย เวเคน คจฺฉนฺโต ตุริตจารี โหติ. อนฺตรา กิญฺจิเทว ทิสฺวา ‘‘อสุกอุปาสโก วา อสุกอุปาสิกา วา เคเห, โน เคเห’’ติ ปุจฺฉติ, ‘‘โน เคเห’’ติ สุตฺวา ‘‘อิทานิ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ? อคฺคิทฑฺโฒ วิย ปเวธติ, สยํ ปจฺฉิมทิสํ คนฺตุกาโม ปาจีนทิสาย สลากํ ลภิตฺวา อญฺญํ ปจฺฉิมทิสาย ลทฺธสลากํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ ปจฺฉิมทิสํ คมิสฺสามิ, มม สลากํ ตุมฺเห คณฺหถ, ตุมฺหากํ สลากํ มยฺหํ เทถา’’ติ สลากํ ปริวตฺเตติ. เอกํ วา ปน สลากภตฺตํ อาหริตฺวา ปริภุญฺชนฺโต ‘‘อปรสฺสาปิ สลากภตฺตสฺส ปตฺตํ เทถา’’ติ มนุสฺเสหิ วุตฺเต, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ เทถ, อหํ มยฺหํ ปตฺเต ภตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา ตุมฺหากํ ปตฺตํ ทสฺสามี’’ติ อญฺญสฺส ปตฺตํ ทาเปตฺวา ภตฺเต อาหเฏ อตฺตโน ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตํ ปฏิเทนฺโต ปตฺตํ ปริวตฺเตติ นาม. วิหาเร ราชราชมหามตฺตาทโย มหาทานํ เทนฺติ, อิมินา จ ภิยฺโย ทูรคาเม สลากา ลทฺธา, ตตฺถ อคจฺฉนฺโต ปุน สตฺตาหํ สลากํ น ลภตีติ อลาภภเยน คจฺฉติ, เอวํ คจฺฉนฺโต ปลิพุทฺโธ หุตฺวา คจฺฉติ นาม. ยสฺส เจส สลากภตฺตาทิโน อตฺถาย คจฺฉติ, ‘‘ตํ ทสฺสนฺติ นุ โข เม, อุทาหุ น ทสฺสนฺติ, ปณีตํ นุ โข ทสฺสนฺติ, อุทาหุ ลูขํ, โถกํ นุ โข, อุทาหุ พหุกํ, สีตลํ นุ โข, อุทาหุ อุณฺห’’นฺติ เอวํ ตตฺถ จ พหุสํสโย โหติ.

එය කෙසේ ද? පින්ඩපාතික ධුතංගය සමාදන් නොවූ, ගමෙන් බැහැර දුර විහාරයක වසන භික්ෂුවක්, 'මම උදෑසන ම කැඳ හෝ ඉතිරි වූ බත් ලබන්නෙමි, නැතහොත් ආසන ශාලාවේ දී උදේස්සභත්ත ආදී දානයන්ගෙන් මට යමක් ලැබෙනු ඇතැයි' සිතා, මකුළු දැල් කඩමින්, නිදා සිටින ගවයන් නඟුටුවමින් ඉතා උදෑසන ම (ගමට) යන්නේ 'අකාලචාරී' (වැරදි වේලාවෙහි හැසිරෙන්නෙකු) වෙයි. ගොවිතැන් ආදී කටයුතු සඳහා නිවෙස්වලින් පිටත් වන මිනිසුන් මුණගැසීම පිණිස මුවෙකු පසුපස පන්නන්නෙකු මෙන් වේගයෙන් යන්නේ 'තුරිතචාරී' (කලබලයෙන් හැසිරෙන්නෙකු) වෙයි. මඟ දී යමෙකු දැක, 'අසවල් උපාසකයා හෝ උපාසිකාව ගෙදර සිටී ද? නැද්ද?' කියා විමසයි. 'ගෙදර නැත' යන්න අසා, 'දැන් මට කොහෙන් (දන්) ලැබේද?' කියා ගින්නෙන් පිළිස්සුණෙකු මෙන් වෙව්ලයි. තමන් බස්නාහිර දෙසට යෑමට කැමති ව සිටිය ද, නැගෙනහිර දිශාවට හිමි සලාකයක් (දන් පතක්) ලැබුණහොත්, බස්නාහිර දිශාවට හිමි සලාකයක් ලැබුණු වෙනත් භික්ෂුවක් වෙත ගොස්, 'ස්වාමීනි, මම බස්නාහිර දිශාවට යන්නෙමි, මගේ සලාකය ඔබ වහන්සේ ගන්න, ඔබ වහන්සේගේ සලාකය මට දෙන්න' කියා සලාක මාරු කරයි. නැතහොත් එක් සලාක බතක් ගෙන වළඳන අතරතුර, 'තවත් සලාක බතක් සඳහා පාත්‍රය දෙන්නැයි' මිනිසුන් කී විට, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍රය දෙන්න, මම මගේ පාත්‍රයට බත් බෙදාගෙන ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍රය දෙන්නෙමි' කියා, අන්‍ය භික්ෂුවකගේ පාත්‍රය ගෙන්වා ගෙන, බත් ගෙනවුත් තම පාත්‍රයට දමාගෙන එම පාත්‍රය ආපසු දීම 'පාත්‍ර මාරු කිරීම' නම් වෙයි. විහාරයෙහි රජවරු, ඇමතිවරු ආදීන් මහා දානයක් පවත්වන කල්හි, මේ භික්ෂුවට ඊට වඩා දුර බැහැර ගමක සලාකයක් ලැබුණොත්, එහි නොගියහොත් නැවත සත් දිනක් යනතුරු සලාකය නොලැබේ යැයි යන 'අලාභ භීතියෙන්' එහි යයි. මෙසේ යන්නා වූ භික්ෂුව 'පලිබුද්ධ' (බැඳීමක් සහිතව) යන්නේ නමි. මේ සලාක බත් ආදිය සඳහා යන ඔහුට, 'ඔවුහු මට එය දෙත් ද? නැද්ද? ප්‍රණීත දෙයක් දෙත් ද? නැතහොත් රූක්ෂ දෙයක් ද? ස්වල්පයක් දෙත් ද? නැතහොත් බොහෝ සෙයින් ද? සිසිල් දෙයක් දෙත් ද? නැතහොත් උණුසුම් දෙයක් ද?' කියා එහි දී බොහෝ සැක සංකා ඇති වෙයි.

ปิณฺฑปาติโก ปน กาลสฺเสว วุฏฺฐาย วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกตฺวา กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา มหาชนสฺส อุฬุงฺกภิกฺขาทีนิ ทาตุํ ปโหนกกาเล คจฺฉตีติ น อกาลจารี โหติ, เอเกกํ ปทวารํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา วิปสฺสนฺโต คจฺฉตีติ น ตุริตจารี โหติ, อตฺตโน ครุภาเวน ‘‘อสุโก เคเห, น เคเห’’ติ น ปุจฺฉติ, สลากภตฺตาทีนิเยว น คณฺหาติ. อคณฺหนฺโต กึ ปริวตฺเตสฺสติ? น อญฺญสฺส วเสน ปลิพุทฺโธว โหติ[Pg.161], กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโต ยถารุจิ คจฺฉติ, อิตโร วิย น พหุสํสโย โหติ. เอกสฺมึ คาเม วา วีถิยา วา อลภิตฺวา อญฺญตฺถ จรติ. ตสฺมิมฺปิ อลภิตฺวา อญฺญตฺถ จรนฺโต มิสฺสโกทนํ สงฺกฑฺฒิตฺวา อมตํ วิย ปริภุญฺชิตฺวา คจฺฉติ.

නමුත් පින්ඩපාතික භික්ෂුව වනාහි, ඉතා අලුයම අවදි වී වත් පිළිවෙත් කොට, සිරුර පිරිසිදු කරගෙන, වාසස්ථානයට වැදී කමටහන් මෙනෙහි කරයි. ඉන්පසු සුදුසු කාලය සලකා බලා, මිනිසුන්ට හැඳි වත් (කැඳ) ආදිය දානය කිරීමට හැකි කාලයෙහි වඩින බැවින් 'අකාලචාරී' නොවේ. පියවරක් පාසා සයකට බෙදා (විදර්ශනා කරමින්) වඩින බැවින් 'තුරිතචාරී' නොවේ. ස්වකීය ගෞරවණීය බව නිසා, 'අසවල් තැනැත්තා ගෙදර සිටී ද? නැද්ද?' කියා නොවිමසයි. සලාක බත් ආදිය ද පිළිගන්නේ නැත. එසේ පිළිනොගන්නා ඔහු කුමක් මාරු කරන්න ද? අන් අය නිසා ඔහුට බාධාවක් ද නැත. කමටහන් මෙනෙහි කරමින් තම කැමැත්ත පරිදි වඩියි. අන් අය මෙන් ඔහුට බොහෝ සැක සංකා ද නැත. එක් ගමක හෝ එක් වීදියක (දන්) නොලැබුණහොත් වෙනත් තැනක හැසිරෙයි. එහි ද නොලැබුණහොත් වෙනත් තැනක හැසිරෙමින්, ලැබෙන මිශ්‍ර ආහාර එක් රැස් කරගෙන එය අමෘතයක් මෙන් වළඳා වඩියි.

ปํสุกูลิกสฺเสว ลพฺภติ, โน อปํสุกูลิกสฺส. อปํสุกูลิโก หิ วสฺสาวาสิกํ ปริเยสนฺโต จรติ, น เสนาสนสปฺปายํ ปริเยสติ. ปํสุกูลิโก ปน น วสฺสาวาสิกํ ปริเยสนฺโต จรติ, เสนาสนสปฺปายเมว ปริเยสติ. เตจีวริกสฺเสว ลพฺภติ, น อิตรสฺส. อเตจีวริโก หิ พหุภณฺโฑ พหุปริกฺขาโร โหติ, เตนสฺส ผาสุวิหาโร นตฺถิ. อปฺปิจฺฉาทีนญฺเจว ลพฺภติ, น อิตเรสนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตโน จ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สมฺปสฺสมาโน’’ติ. ปญฺจมํ.

මෙම ආනිශංස ලැබෙන්නේ පාංශුකූලික භික්ෂුවට ම ය, පාංශුකූලික නොවන අයට නොවේ. මක්නිසාද යත්, පාංශුකූලික නොවන භික්ෂුව වස් වසන කාලයට අවශ්‍ය සිවුරු සොයමින් හැසිරෙන අතර, සේනාසන සප්පාය පිරික්සන්නේ නැත. නමුත් පාංශුකූලික භික්ෂුව වස් කාලයට සිවුරු සොයමින් නොහැසිර, සේනාසන සප්පාය ම සොයයි. තෙචීවරික (සිවුරු තුනක් පමණක් දරන) භික්ෂුවට ද මෙය ලැබේ, අනෙක් අයට නොවේ. මක්නිසාද යත්, තෙචීවරික නොවන භික්ෂුව බොහෝ බඩු බාහිරාදිය හා පිරිකර ඇත්තෙකු වන බැවින් ඔහුට පහසු විහරණයක් නැත. අල්පේච්ඡාදී ගුණයන් ඇත්තන්ට ම මෙය ලැබේ, අනෙක් අයට නොලැබේ. එබැවින් 'තමාගේ දෘෂ්ටධර්ම සුඛ විහරණය සලකමින්' යැයි (මහා කාශ්‍යප හිමියන් විසින්) පවසන ලදී. පස්වන (සූත්‍රයයි).

๖. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

6. ඕවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๔๙. ฉฏฺเฐ อหํ วาติ กสฺมา อาห? เถรํ อตฺตโน ฐาเน ฐปนตฺถํ. กึ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา นตฺถีติ? อตฺถิ. เอวํ ปนสฺส อโหสิ ‘‘อิเม น จิรํ ฐสฺสนฺติ, กสฺสโป ปน วีสวสฺสสตายุโก, โส มยิ ปรินิพฺพุเต สตฺตปณฺณิคุหายํ นิสีทิตฺวา ธมฺมวินยสงฺคหํ กตฺวา มม สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสปริมาณกาลปวตฺตนกํ กริสฺสติ, อตฺตโน ตํ ฐาเน ฐเปมิ, เอวํ ภิกฺขู กสฺสปสฺส สุสฺสูสิตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. ทุพฺพจาติ ทุกฺเขน วตฺตพฺพา. โทวจสฺสกรเณหีติ ทุพฺพจภาวกรเณหิ. อปฺปทกฺขิณคฺคาหิโนติ อนุสาสนึ สุตฺวา ปทกฺขิณํ น คณฺหนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ น ปฏิปชฺชนฺติ, อปฺปฏิปชฺชนฺตา วามคาหิโน นาม ชาตาติ ทสฺเสติ. อจฺจาวทนฺเตติ อติกฺกมฺม วทนฺเต, สุตปริยตฺตึ นิสฺสาย อติวิย วาทํ กโรนฺเตติ อตฺโถ. โก พหุตรํ ภาสิสฺสตีติ ธมฺมํ กเถนฺโต โก พหุํ ภาสิสฺสติ, กึ ตฺวํ, อุทาหุ อหนฺติ? โก สุนฺทรตรนฺติ, เอโก พหุํ ภาสนฺโต อสหิตํ อมธุรํ ภาสติ, เอโก สหิตํ มธุรํ, ตํ สนฺธายาห ‘‘โก สุนฺทรตร’’นฺติ? เอโก ปน พหุญฺจ สุนฺทรญฺจ กเถนฺโต จิรํ น ภาสติ, ลหุญฺเญว อุฏฺฐาติ, เอโก อทฺธานํ ปาเปติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘โก จิรตร’’นฺติ? ฉฏฺฐํ.

149. හයවන සූත්‍රයෙහි 'මම' යැයි කියා පවසන ලද්දේ කුමක් නිසා ද? මහා කාශ්‍යප තේරණුවන් තමන් වහන්සේගේ තනතුරෙහි තැබීම පිණිස ය. සැරියුත් මුගලන් දෙනම වැඩසිටියේ නැද්ද? වැඩසිටියහ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: 'මොවුහු වැඩි කාලයක් නොසිටිති. නමුත් කාශ්‍යප වනාහි එකසිය විසි වසරක් ආයුෂ ඇත්තෙකි. ඔහු මා පිරිනිවන් පෑ පසු සත්තපණ්ණි ගුහාවේ වැඩ හිඳ ධර්ම විනය සංගායනා කොට, මාගේ ශාසනය වසර පන්දහසක් පවතින සේ සිදු කරනු ඇත. එබැවින් ඔහු මාගේ තනතුරෙහි තබමි. එවිට භික්ෂූහු කාශ්‍යපගේ වචනයට සවන් දිය යුතු යැයි සිතන්නාහ.' එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. 'දුබ්බච' යනු අපහසුවෙන් කීකරු කළ යුතු තැනැත්තා ය. 'දෝවචස්සකරණෙහි' යනු නපුරු වචන කතා කරන ස්වභාවය ඇති කරන කරුණු ය. 'අප්පදක්ඛිණග්ගාහිනෝ' යනු අවවාදය අසා එය ගෞරවයෙන් පිළිනොගන්නා, අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නේ නැති අයයි. අනුශාසනා නොපිළිපදින්නන් 'වාමගාහී' (වැරදි ලෙස වටහා ගන්නන්) බවට පත් වී ඇති බව පෙන්වයි. 'අච්චාවදන්තේ' යනු එකිනෙකා අභිබවා කතා කිරීමයි; ඉගෙන ගත් පර්යාප්තිය ඇසුරු කරගෙන පමණ ඉක්මවා වාද කිරීම යන්න අර්ථයයි. 'කවුරුන් වැඩියෙන් කතා කරයි ද' යනු ධර්මය දේශනා කරන විට කවුරුන් වැඩියෙන් කතා කරයි ද, ඔබ ද නැතහොත් මම ද යන්නයි. 'කවුරුන් වඩාත් යහපත් ලෙස කතා කරයි ද' යනු, එක් අයෙක් බොහෝ වේලාවක් කතා කළ ද එය පූර්වාපර සබඳතාවක් නැති, මධුර නොවන ලෙස කතා කරයි; තවකෙකු පූර්වාපර සබඳතා ඇතිව මධුර ලෙස කතා කරයි. එය අරභයා 'කවුරුන් වඩා යහපත් ද' කියා වදාළ සේක. තවද එක් අයෙක් බොහෝ දේ මධුර ලෙස කතා කළත් වැඩි වේලාවක් කතා නොකරයි, වහා අවසන් කරයි; තවත් අයෙක් දීර්ඝ කාලයක් දේශනය පවත්වයි. එය අරභයා 'කවුරුන් දීර්ඝ කාලයක් කතා කරයි ද' කියා වදාළ සේක. හයවන (සූත්‍රයයි).

๗. ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

7. දෙවන ඕවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๐. สตฺตเม [Pg.162] สทฺธาติ โอกปฺปนสทฺธา. วีริยนฺติ กายิกเจตสิกํ วีริยํ. ปญฺญาติ กุสลธมฺมชานนปญฺญา. น สนฺติ ภิกฺขู โอวาทกาติ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส โอวาทกา อนุสาสกา กลฺยาณมิตฺตา นตฺถีติ อิทํ, ภนฺเต, ปริหานนฺติ ทสฺเสติ. สตฺตมํ.

150. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධා' යනු (බුද්ධාදී අරමුණුවල) බැසගත් විශ්වාසයයි. 'වීිරිය' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. 'පඤ්ඤා' යනු කුසල් දහම් දැනගන්නා ප්‍රඥාවයි. 'න සන්ති භික්ඛූ ඕවාදකා' යනු මේ පුද්ගලයාට අවවාද අනුශාසනා කරන කල්‍යාණ මිත්‍රයන් නැති බවයි. ස්වාමීනි, මෙය පිරිහීමක් බව පෙන්වයි. හත්වන (සූත්‍රයයි).

๘. ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

8. තෙවන ඕවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๑. อฏฺฐเม ตถา หิ ปนาติ ปุพฺเพ โสวจสฺสตาย, เอตรหิ จ โทวจสฺสตาย การณปฏฺฐปเน นิปาโต. ตตฺราติ เตสุ เถเรสุ. โก นามายํ ภิกฺขูติ โก นาโม อยํ ภิกฺขุ? กึ ติสฺสตฺเถโร กึ นาคตฺเถโรติ? ตตฺราติ ตสฺมึ เอวํ สกฺกาเร กยิรมาเน. ตถตฺตายาติ ตถาภาวาย, อารญฺญิกาทิภาวายาติ อตฺโถ. สพฺรหฺมจาริกาโมติ ‘‘อิเม มํ ปริวาเรตฺวา จรนฺตู’’ติ เอวํ กาเมติ อิจฺฉติ ปตฺเถตีติ สพฺรหฺมจาริกาโม. ตถตฺตายาติ ลาภสกฺการนิพฺพตฺตนตฺถาย. พฺรหฺมจารุปทฺทเวนาติ โย สพฺรหฺมจารีนํ จตูสุ ปจฺจเยสุ อธิมตฺตจฺฉนฺทราโค อุปทฺทโวติ วุจฺจติ, เตน อุปทฺทุตา. อภิปตฺถนาติ อธิมตฺตปตฺถนา. พฺรหฺมจาริอภิปตฺถเนนาติ พฺรหฺมจารีนํ อธิมตฺตปตฺถนาสงฺขาเตน จตุปจฺจยภาเวน. อฏฺฐมํ.

151. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'තථා හි පන' යනු පෙර (ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි) කීකරු බව ද, දැන් (පසු කාලයෙහි) අකීකරු බව ද යන කරුණු දැක්වීමේ නිපාතයකි. 'තත්‍ර' යනු එම තෙරවරුන් අතුරින් යන්නයි. 'කෝ නාමායං භික්ඛූ' යනු මේ භික්ෂුව කවර නමකින් යුක්ත ද? තිස්ස තෙරුන් ද? නාග තෙරුන් ද? යන අර්ථයයි. 'තත්‍ර' යනු එම සත්කාර ගෞරව කරනු ලබන කල්හි යන්නයි. 'තථත්තාය' යනු එම ස්වභාවය හෙවත් ආරණ්‍යක ආදී භාවය පිණිස යන අර්ථයයි. 'සබ්‍රහ්මචාරිකාමෝ' යනු "මේ අය මා පිරිවරාගෙන හැසිරෙත්වා" යි මෙසේ පතන, කැමති වන තැනැත්තා ය. 'තථත්තාය' යනු ලාභ සත්කාර උපදවා ගැනීම පිණිස යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචාරුපද්දවේන' යනු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ සිව්පසයෙහි පවත්නා යම් අධික කැමැත්තක් ඇද්ද, එය උපද්‍රවය යැයි කියනු ලැබේ. එයින් පීඩිත වූ යන්නයි. 'අභිපත්ථනා' යනු අධික ප්‍රාර්ථනාවයි. 'බ්‍රහ්මචාරී අභිපත්ථනේන' යනු සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි පවත්නා අධික ප්‍රාර්ථනාව නම් වූ සිව්පසය පිළිබඳ ආශාවෙනි. අටවන සූත්‍රය නිමයි.

๙. ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา

9. ඣාන අභිඥා සූත්‍ර වර්ණනාව (විවරණය)

๑๕๒. นวเม ยาวเทว อากงฺขามีติ ยาวเทว อิจฺฉามิ. ยานิ ปน อิโต ปรํ วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทินา นเยน จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ, สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติอาทินา นเยน จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย, สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธนฺติ เอวํ นิโรธสมาปตฺติ, อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทินา นเยน ปญฺจ โลกิกาภิญฺญา จ วุตฺตา. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ อนุปทวณฺณนาย เจว ภาวนาวิธาเนน จ สทฺธึ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙) วิตฺถาริตเมว. ฉฬภิญฺญาย ปน อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขเยน. อนาสวนฺติ อาสวานํ อปจฺจยภูตํ. เจโตวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตผลปญฺญํ. นวมํ.

152. නවවන සූත්‍රයෙහි 'යාවදේව ආකංඛාමි' යනු යම් තාක් කැමති වෙම් ද යන්නයි. මින් මතු 'විවිච්චේව කාමේහි' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ රූපාවචර ඣාන සතර ද, 'සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ අරූප සමාපත්ති සතර ද, 'සබ්බසෝ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවේදයිතනිරෝධං' යන නිරෝධ සමාපත්තිය ද, 'අනේකවිහිතං ඉද්ධිවිධං' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ ලෞකික අභිඥා පහ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල පද විවරණය හා භාවනා ක්‍රම ද සමඟ විසුද්ධිමග්ගයෙහි මා විසින් විස්තර කරන ලද්දේ ම ය. ෂඩභිඥාවන්හි 'ආසවානං ඛයා' යනු ආසවයන් ක්ෂය වීමෙනි. 'අනාසවං' යනු ආසවයන්ට ප්‍රත්‍ය නොවන භාවයයි. 'චේතෝවිමුත්තිං' යනු අර්හත් ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවයි. නවවන සූත්‍රය නිමයි.

๑๐. อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

10. උපස්සය සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๓. ทสเม [Pg.163] อายาม, ภนฺเตติ กสฺมา ภิกฺขุนีอุปสฺสยคมนํ ยาจติ? น ลาภสกฺการเหตุ, กมฺมฏฺฐานตฺถิกา ปเนตฺถ ภิกฺขุนิโย อตฺถิ, ตา อุสฺสุกฺกาเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปสฺสามีติ ยาจติ. นนุ จ โส สยมฺปิ เตปิฏโก พหุสฺสุโต, กึ สยํ กเถตุํ น สกฺโกตีติ? โน น สกฺโกติ. พุทฺธปฏิภาคสฺส ปน สาวกสฺส กถํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ ยาจติ. พหุกิจฺโจ ตฺวํ พหุกรณีโยติ กึ เถโร นวกมฺมาทิปสุโต, เยน นํ เอวมาหาติ? โน, สตฺถริ ปน ปรินิพฺพุเต จตสฺโส ปริสา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิทานิ กสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา จรถ, กสฺส ปริเวณํ สมฺมชฺชถ, กสฺส มุโขทกํ เทถา’’ติ โรทนฺติ ปริเทวนฺติ. เถโร ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา, วุทฺธสรีเรปิ นิลฺลชฺโชว มจฺจุราชา ปหริ. เอสา สงฺขารานํ ธมฺมตา, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถา’’ติ ปริสํ สญฺญาเปติ. อิทมสฺส พหุกิจฺจํ. ตํ สนฺธาย เถโร เอวมาห. สนฺทสฺเสสีติ ปฏิปตฺติคุณํ ทสฺเสสิ. สมาทเปสีติ คณฺหาเปสิ. สมุตฺเตเชสีติ สมุสฺสาเหสิ. สมฺปหํเสสีติ ปฏิลทฺธคุเณน โมทาเปสิ.

153. දසවන සූත්‍රයෙහි 'ස්වාමීනි, වඩිනු මැනවි' යැයි ආනන්ද තෙරුන් භික්ෂුණී ආශ්‍රමයට වැඩම කිරීමට ඇරයුම් කළේ කුමට ද? ලාභ සත්කාර උදෙසා නොවේ. එහි කමටහන් අපේක්ෂා කරන භික්ෂුණීන් සිටින බැවින්, ඔවුන් උනන්දු කරවා කමටහන් දේශනා කරවනු පිණිස ඇරයුම් කළහ. උන්වහන්සේ ද ත්‍රිපිටකධර බහුශ්‍රැතයෙකු බැවින් තමන් වහන්සේට ම දේශනා කළ නොහැකි ද? නොහැකි නොවේ. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේ බඳු මහා ශ්‍රාවකයෙකුගේ (කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ) වචනය වඩාත් විශ්වාස කටයුතු යැයි ඔවුන් සිතනු ඇතැයි සලකා මෙසේ ඇරයුම් කළහ. 'ඔබ බොහෝ කිස (කටයුතු) ඇත්තෙකි...' යැයි වදාළේ ආනන්ද තෙරුන් නවකම් ආදියෙහි නියුතු වූ නිසා ද? නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි සිව්වනක් පිරිස ආනන්ද තෙරුන් වෙත පැමිණ 'ස්වාමීනි, දැන් කවරෙකුගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන හැසිරෙමු ද, කවරෙකුගේ පිරිවෙන් අමදිමු ද, කවරෙකුට මුඛ සෝදන පැන් දෙමු ද' යැයි හඬා වැලපෙද්දී, 'සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ, බුදු සිරුරට පවා මාරයා පහර දුන්නේ ය... එබැවින් ශෝක නොකරන්න' යැයි පිරිස සැනසූහ. මෙය උන්වහන්සේගේ බොහෝ වූ කටයුත්තයි. එය අරභයා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ එසේ වදාළහ. 'සන්දස්සේසි' යනු පිළිවෙත් ගුණය දැක්වී ය. 'සමාදපේසි' යනු (කමටහන්) සමාදන් කරවී ය. 'සමුත්තේජේසි' යනු උනන්දු කරවී ය. 'සම්පහංසේසි' යනු ලද ගුණයෙන් සතුටු කරවී ය.

ถุลฺลติสฺสาติ สรีเรน ถูลา, นาเมน ติสฺสา. เวเทหมุนิโนติ ปณฺฑิตมุนิโน. ปณฺฑิโต หิ ญาณสงฺขาเตน เวเทน อีหติ สพฺพกิจฺจานิ กโรติ, ตสฺมา ‘‘เวเทโห’’ติ วุจฺจติ. เวเทโห จ โส มุนิ จาติ, เวเทหมุนิ. ธมฺมํ ภาสิตพฺพํ มญฺญตีติ ติปิฏกธรสฺส ธมฺมภณฺฑาคาริกสฺส สมฺมุเข สยํ อรญฺญวาสี ปํสุกูลิโก สมาโน ‘‘ธมฺมกถิโก อห’’นฺติ ธมฺมํ ภาสิตพฺพํ มญฺญติ. อิทํ กึ ปน, กถํ ปนาติ? อวชานมานา ภณติ. อสฺโสสีติ อญฺเญน อาคนฺตฺวา อาโรจิตวเสน อสฺโสสิ. อาคเมหิ ตฺวํ, อาวุโสติ ติฏฺฐ ตฺวํ, อาวุโส. มา เต สงฺโฆ อุตฺตริ อุปปริกฺขีติ มา ภิกฺขุสงฺโฆ อติเรกโอกาเส ตํ อุปปริกฺขีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘อานนฺเทน พุทฺธปฏิภาโค สาวโก วาริโต, เอกา ภิกฺขุนี น วาริตา, ตาย สทฺธึ สนฺถโว วา สิเนโห วา ภวิสฺสตี’’ติ มา ตํ สงฺโฆ เอวํ อมญฺญีติ.

'ථුල්ලතිස්සා' යනු ශරීරයෙන් මහත් වූ, නමින් තිස්සා නම් වූ තැනැත්තියයි. 'වේදේහමුනිනෝ' යනු පණ්ඩිත මුණිවරයාගේ (ආනන්ද තෙරුන්ගේ) යන්නයි. මක්නිසාද යත්, පණ්ඩිතයා 'වේද' නම් වූ ඥානයෙන් සියලු කටයුතු සම්පාදනය කරයි, එබැවින් 'වේදේහ' යැයි කියනු ලැබේ. පණ්ඩිත ද වන මුණි ද වන බැවින් 'වේදේහ මුණි' නම් වේ. 'ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤති' යනු ත්‍රිපිටකධර ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද තෙරුන් ඉදිරියෙහි, වනවාසී පංසුකූලික වූ තමන් 'මම ධර්ම කථිකයෙක්මි' යි සිතා ධර්මය දේශනා කළ යුතු යැයි සිතීමයි. ඇය මෙසේ කීවේ (අනෙක් තෙරුන්) හෙළා දකිමිනි. 'අස්සෝසි' යනු වෙනත් අයෙකු පැමිණ දැන්වූ බැවින් ඇසුයේ ය යන්නයි. 'ආගමේහි ත්වං ආවුසෝ' යනු ඇවැත්නි, ඔබ මොහොතක් ඉවසන්න (නවතින්න) යන්නයි. 'මා තේ සංඝෝ උත්තරි උපපරික්ඛි' යනු මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩිදුරටත් ඔබ ගැන විමසීමක් නොකරත්වා යන්නයි. මෙයින් අදහස් කළේ, ආනන්ද තෙරුන් බුදුසමාන මහා ශ්‍රාවකයෙකු වැළැක්වූයේ නැත, එක් භික්ෂුණියක් පමණක් වැළැක්වී ය, ඇය සමඟ යම් ඇල්මක් හෝ මිත්‍රත්වයක් ඇතැයි සංඝයා වහන්සේ නොසිතත්වා යන්නයි.

อิทานิ [Pg.164] อตฺตโน พุทฺธปฏิภาคภาวํ ทีเปนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโสติอาทิมาห? สตฺตรตนนฺติ สตฺตหตฺถปฺปมาณํ. นาคนฺติ หตฺถึ. อฑฺฒฏฺฐรตนํ วาติ อฑฺฒรตเนน อูนอฏฺฐรตนํ, ปุริมปาทโต ปฏฺฐาย ยาว กุมฺภา วิทตฺถาธิกสตฺตหตฺถุพฺเพธนฺติ อตฺโถ. ตาลปตฺติกายาติ ตรุณตาลปณฺเณน. จวิตฺถาติ จุตา, น มตา วา นฏฺฐา วา, พุทฺธปฏิภาคสฺส ปน สาวกสฺส อุปวาทํ วตฺวา มหากสฺสปตฺเถเร ฉหิ อภิญฺญาหิ สีหนาทํ นทนฺเต ตสฺสา กาสาวานิ กณฺฏกสาขา วิย กจฺฉุสาขา วิย จ สรีรํ ขาทิตุํ อารทฺธานิ, ตานิ หาเรตฺวา เสตกานิ นิวตฺถกฺขเณเยวสฺสา จิตฺตสฺสาโท อุทปาทีติ. ทสมํ.

දැන් තමන් වහන්සේගේ බුදුසමාන ගුණය දක්වමින් 'ඇවැත්නි, ඒ කුමක් සිතන්නෙහි ද?' යනාදිය වදාළහ. 'සත්තරතනං' යනු සත් රියන් ප්‍රමාණයයි. 'නාගං' යනු ඇතායි. 'අඩ්ඪට්ඨරතනං වා' යනු අඩ රියනක් අඩු අට රියනකි (සත් රියන් හමාරකි). පෙර පාදයේ සිට කුම්භස්ථලය දක්වා වියතක් සහිත සත් රියන් උස යන්න අර්ථයයි. 'තාලපත්තිකාය' යනු ළපටි තල කොළයකිනි. 'චවිත්ථා' යනු චුත වූවා (ශාසනයෙන් බැහැර වූවා) යන්නයි. මිය ගියා හෝ විනාශ වූවා නොවේ. බුදුසමාන ශ්‍රාවක මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ට අපහාස කොට, උන්වහන්සේ ෂඩභිඥා බලයෙන් සීහනාද පවත්වද්දී, ඇගේ සිවුරු කටු අතු මෙන් ද කසන (කැසීම ඇති කරන) අතු මෙන් ද ශරීරය පෙළන්නට විය. ඒවා ඉවත් කොට සුදු වස්ත්‍ර හැඳි කෙණෙහි ම ඇයට චිත්ත ප්‍රසාදය (සැනසීම) ඇති විය. දසවන සූත්‍රය නිමයි.

๑๑. จีวรสุตฺตวณฺณนา

11. චීවර සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๔. เอกาทสเม ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ ราชคหํ ปริวาเรตฺวา ฐิตสฺส คิริโน ทกฺขิณภาเค ชนปโท ทกฺขิณาคิริ นาม, ตสฺมึ จาริกํ จรตีติ อตฺโถ. จาริกา จ นาม ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ อตุริตจาริกา จ. ตตฺถ ยํ เอกจฺโจ เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา ปตฺตจีวรํ อํเส ลคฺเคตฺวา ฉตฺตํ อาทาย สรีรโต เสเทหิ ปคฺฆรนฺเตหิ ทิวเสน สตฺตฏฺฐโยชนานิ คจฺฉติ, ยํ วา ปน พุทฺธา กิญฺจิเทว โพธเนยฺยสตฺตํ ทิสฺวา โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ ขเณน คจฺฉนฺติ, เอสา ตุริตจาริกา นาม. เทวสิกํ ปน คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ ติคาวุตํ โยชนนฺติ เอตฺตกํ อทฺธานํ อชฺชตนาย นิมนฺตนํ อธิวาสยโต ชนสงฺคหํ กโรโต คมนํ, เอสา อตุริตจาริกา นาม. อยํ อิธ อธิปฺเปตา.

154. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'දක්ඛිණාගිරිස්මිං' යනු රජගහ නුවර පිරිවරා පිහිටි පර්වතයේ දකුණු දිග ජනපදය දක්ඛිණාගිරියයි. එහි චාරිකාවේ හැසිරෙති යන්න අර්ථයයි. චාරිකාව නම් 'තුරිත චාරිකාව' හා 'අතුරිත චාරිකාව' යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි යම් මහණෙක් එක් සිවුරක් හැඳ, තවකක් පෙරවා, පාත්‍ර සිවුරු කර තබා, කුඩයක් ද ගෙන දහදිය වගුරුවමින් දිනකට යොදුන් හත අටක් යයි ද, නැතහොත් බුදුවරු යම් අවබෝධය ලැබිය යුතු සත්ත්වයෙකු දැක යොදුන් සියයක් දහසක් වුව ද මොහොතකින් වඩිත් ද, මෙය 'තුරිත චාරිකාව' නම් වේ. දිනපතා ගාවුතක්, යොදුන් භාගයක්, ගාවුත තුනක් හෝ යොදුනක් වැනි දුරක් වඩිමින් එදිනට ලැබෙන ආරාධනා පිළිගනිමින් ජනයාට අනුග්‍රහ කරමින් වඩින ගමන 'අතුරිත චාරිකාව' නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙයයි.

นนุ จ เถโร ปญฺจวีสติ วสฺสานิ ฉายา วิย ทสพลสฺส ปจฺฉโต ปจฺฉโต คจฺฉนฺโตว อโหสิ, ‘‘กหํ อานนฺโท’’ติ วจนสฺส โอกาสเมว น อทาสิ, โส กิสฺมึ กาเล ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จริตุํ โอกาสํ ลภตีติ? สตฺถุ ปรินิพฺพานสํวจฺฉเร. ปรินิพฺพุเต กิร สตฺถริ มหากสฺสปตฺเถโร สตฺถุ ปรินิพฺพาเน สนฺนิปติตสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ปญฺจสเต ภิกฺขู อุจฺจินิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมวินยํ สงฺคายิสฺสาม, ตุมฺเห ปุเร [Pg.165] วสฺสูปนายิกาย อตฺตโน ปลิโพธํ อุจฺฉินฺทิตฺวา ราชคเห สนฺนิปตถา’’ติ วตฺวา อตฺตนา ราชคหํ คโต. อานนฺทตฺเถโรปิ ภควโต ปตฺตจีวรํ อาทาย มหาชนํ สญฺญาเปนฺโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา ตโต นิกฺขมฺม ราชคหํ คจฺฉนฺโต ทกฺขิณาคิริสฺมึ จาริกํ จริ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ඇත්ත වශයෙන්ම ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වසර විසි පහක් පුරා සෙවණැල්ලක් මෙන් දසබලයන් වහන්සේගේ පසුපසින්ම වැඩම කළහ. "ආනන්ද කොහේද?" යනුවෙන් විමසීමට බුදුරජාණන් වහන්සේට අවස්ථාවක් පවා ඉතිරි නොකළහ. එබඳු වූ උන්වහන්සේ කිනම් කාලයක භික්ෂු සංඝයා සමඟ චාරිකාවේ හැසිරීමට අවස්ථාවක් ලැබුවේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ වර්ෂයේදීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම නිසා රැස් වූ භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයේ වැඩ හිඳ ධර්ම විනය සංගායනා කිරීම පිණිස භික්ෂූන් පන්සිය නමක් තෝරාගෙන, "ඇවැත්නි, අපි රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්ම විනය සංගායනා කරන්නෙමු. ඔබ වහන්සේලා පෙර වස් එළඹීමට පෙර තමන්ගේ පලිබෝධයන් (බැඳීම්) කපා හැර රජගහ නුවරට රැස් වන්න" යැයි පවසා තමන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩම කළහ. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මහා ජනයාට කරුණු වටහා දෙමින් සැවැත් නුවරට වැඩම කොට, එතැනින් නික්ම රජගහ නුවරට වඩින අතරතුර දක්ඛිණාගිරි ජනපදයෙහි චාරිකාවේ හැසිරුණහ. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

เยภุยฺเยน กุมารภูตาติ เย เต หีนายาวตฺตา นาม, เต เยภุยฺเยน กุมารกา ทหรา ตรุณา เอกวสฺสิกทฺเววสฺสิกา ภิกฺขู เจว อนุปสมฺปนฺนกุมารกา จ. กสฺมา ปเนเต ปพฺพชิตา, กสฺมา หีนายาวตฺตาติ? เตสํ กิร มาตาปิตโร จินฺเตสุํ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร สตฺถุ วิสฺสาสิโก อฏฺฐ วเร ยาจิตฺวา อุปฏฺฐหติ, อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ สตฺถารํ คเหตฺวา คนฺตุํ สกฺโกติ, อมฺหากํ ทารเก เอตสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชม, โส สตฺถารํ คเหตฺวา อาคมิสฺสติ, ตสฺมึ อาคเต มยํ มหาสกฺการํ กาตุํ ลภิสฺสามา’’ติ. อิมินา ตาว การเณน เนสํ ญาตกา เต ปพฺพาเชสุํ. สตฺถริ ปน ปรินิพฺพุเต เตสํ สา ปตฺถนา อุปจฺฉินฺนา, อถ เต เอกทิวเสเนว อุปฺปพฺพาเชสุํ.

"බොහෝ සෙයින් තරුණ වූ" (යෙභුය්යේන කුමාරභූතා) යනු හීන වූ ගිහි බවට පත් වූවෝ වෙත්ද, ඔවුහු බොහෝ සෙයින් කුඩා දරුවන් වූ, බාල වූ, තරුණ වූ, වස් එකක් හෝ දෙකක් ඇති භික්ෂූන් සහ උපසම්පදා නොවූ සාමණේර දරුවන්ය. කුමක් හෙයින් මොවුහු පැවිදි වූයේද? කුමක් හෙයින් ගිහි බවට පත් වූයේද? ඔවුන්ගේ දෙමව්පියෝ මෙසේ සිතූහ: "ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ විශ්වාසවන්ත වූ, වර අටක් ඉල්ලා උපස්ථාන කරන කෙනෙකි. කැමති කැමති තැනකට බුදුරජාණන් වහන්සේ කැඳවාගෙන යාමට උන්වහන්සේට හැකිය. අපගේ දරුවන් උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි කරවමු. උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ කැඳවාගෙන වැඩම කරනු ඇත. එවිට අපට මහත් වූ සත්කාර කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙන්නේය" යනුවෙනි. මේ හේතුව නිසා ඔවුන්ගේ ඥාතීන් ඔවුන් පැවිදි කරවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි ඔවුන්ගේ ඒ බලාපොරොත්තුව නැති විය. ඉක්බිති ඔවුහු එක දවසින්ම උපැවිදි වූහ.

ยถาภิรนฺตนฺติ ยถารุจิยา ยถาอชฺฌาสเยน. ติกโภชนํ ปญฺญตฺตนฺติ, อิทํ ‘‘คณโภชเน อญฺญตฺร สมยา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๑๑). อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ติณฺณํ ชนานํ อกปฺปิยนิมนฺตนํ สาทิยิตฺวา เอกโต ปฏิคฺคณฺหนฺตานมฺปิ อนาปตฺติ, ตสฺมา ‘‘ติกโภชน’’นฺติ วุตฺตํ.

"යථාභිරන්තං" යනු රුචිය පරිදි, අදහස පරිදිය. "තිකභෝජනය පණවන ලදී" යනු "ගණ භෝජනයෙහි අන්‍ය සමයකින් තොරව ප්‍රාචිත්තිය වේ" යන මේ ශික්ෂා පදය අරභයා මහා කාශ්‍යප තෙරුන් විසින් පවසන ලදී. මන්ද යත්, එහිදී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුට අකැප ආරාධනාවක් පිළිගෙන එක්ව වැළඳුවත් ඇවැත් සිදු නොවන බැවිනි. එබැවින් "තිකභෝජනය" යැයි පවසන ලදී.

ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายาติ ทุสฺสีลปุคฺคลานํ นิคฺคณฺหนตฺถํ. เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารายาติ ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคเหเนว เปสลานํ อุโปสถปวารณา วตฺตนฺติ, สมคฺควาโส โหติ, อยํ เตสํ ผาสุวิหาโร โหติ, อิมสฺส ผาสุวิหารสฺส อตฺถาย. มา ปาปิจฺฉา ปกฺขํ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ ยถา เทวทตฺโต สปริโส กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺโต ปาปิจฺเฉ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺทิ, เอวํ อญฺเญปิ ปาปิจฺฉา คณพนฺเธน กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชมานา คณํ วฑฺเฒตฺวา ตํ ปกฺขํ นิสฺสาย มา สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ, อิติ อิมินา การเณน ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ. กุลานุทฺทยตาย จาติ ภิกฺขุสงฺเฆ อุโปสถปวารณํ กตฺวา สมคฺควาสํ วสนฺเต [Pg.166] มนุสฺสา สลากภตฺตาทีนิ ทตฺวา สคฺคปรายณา ภวนฺติ, อิติ อิมาย กุลานุทฺทยตาย จ ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ.

"දුශ්ශීල පුද්ගලයන් මර්දනය කරනු පිණිස" යනු දුශ්ශීල පුද්ගලයන් පාලනය කිරීම සඳහාය. "ප්‍රියශීලී භික්ෂූන්ගේ පහසු විහරණය පිණිස" යනු දුශ්ශීලයන් මර්දනය කිරීමෙන්ම ප්‍රියශීලී ලජ්ජී භික්ෂූන්ට උපෝසථ පවාරණ කටයුතු නිසි පරිදි සිදුවන අතර සමගි වාසය ද ඇති වේ. මේ සඳහා මෙය පණවන ලදී. "පාපී අදහස් ඇත්තන් පක්ෂයක් ගෙන සංඝයා භේද නොකරත්වා" යන තන්හි, දේවදත්තයන් පිරිවර සමඟ කුලයන්ගෙන් විඥාපනය කරමින් වළඳමින් පාපී පිරිස ඇසුරු කොට සංඝයා භේද කළාක් මෙන්, අන්‍ය වූ පාපී භික්ෂූන් ද කල්ලි ගැසී කුලයන්ගෙන් ඉල්ලා වළඳමින් පිරිස වර්ධනය කරගෙන, ඒ පක්ෂය ඇසුරින් සංඝයා භේද නොකරත්වා යන මේ හේතුව නිසා ශික්ෂා පදය පණවන ලද බව අර්ථයයි. "කුලයන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ද" යනු, භික්ෂු සංඝයා සමගිව වසන කල්හි මිනිස්සු සලාක බත් ආදිය පූජා කර ස්වර්ග පරායණ වෙති. මෙසේ මේ දායකයන්ට අනුකම්පා කිරීම පිණිස ද මෙය පණවන ලද බව අර්ථයයි.

สสฺสฆาตํ มญฺเญ จรสีติ สสฺสํ ฆาเตนฺโต วิย อาหิณฺฑสิ. กุลูปฆาตํ มญฺเญ จรสีติ กุลานิ อุปฆาเตนฺโต วิย หนนฺโต วิย อาหิณฺฑสิ. โอลุชฺชตีติ วิเสเสน ปลุชฺชติ ภิชฺชติ. ปลุชฺชนฺติ โข เต, อาวุโส, นวปฺปายาติ, อาวุโส, เอเต ตุยฺหํ ปาเยน เยภุยฺเยน นวกา เอกวสฺสิกทุวสฺสิกา ทหรา เจว สามเณรา จ ปลุชฺชนฺติ ภิชฺชนฺติ. น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสีติ อยํ กุมารโก อตฺตโน ปมาณํ น ชานาตีติ เถรํ ตชฺเชนฺโต อาห.

"ගොයම් විනාශ කරන්නාක් මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය" යනු ගොයම් පාගා විනාශ කරන්නෙකු මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය යන්නයි. "කුලයන් විනාශ කරන්නාක් මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය" යනු දායකයන් පීඩාවට පත් කරමින් ඔවුන් නසන්නෙකු මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය යන්නයි. "ඔලුජ්ජති" යනු විශේෂයෙන් වැනසෙයි, බිඳෙයි. "ඇවැත්නි, ඔබගේ නවක පිරිස වැනසෙති" යනු, ඇවැත්නි, ඔබගේ බොහෝ සෙයින් වස් එකක් හෝ දෙකක් ඇති නවක වූ මේ භික්ෂූහු ද සාමණේරයෝ ද ශාසනයෙන් පිරිහී වැනසෙති යන්නයි. "මේ දරුවා පමණ නොදනී" යනු මේ දරුවා තමාගේ ප්‍රමාණය නොදනී යැයි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ට තර්ජනය කරමින් වදාළහ.

กุมารกวาทา น มุจฺจามาติ กุมารกวาทโต น มุจฺจาม. ตถา หิ ปน ตฺวนฺติ อิทมสฺส เอวํ วตฺตพฺพตาย การณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ยสฺมา ตฺวํ อิเมหิ นเวหิ ภิกฺขูหิ อินฺทฺริยสํวรรหิเตหิ สทฺธึ วิจรสิ, ตสฺมา กุมารเกหิ สทฺธึ วิจรนฺโต กุมารโกติ วตฺตพฺพตํ อรหสีติ.

"ළදරු යන වචනයෙන් මිදිය නොහැක්කෙමු" යනු ළදරුවෙකු යැයි කියන වචනයෙන් මිදිය නොහැකි බවයි. "එසේ වුවත් ඔබ" යන්න උන්වහන්සේට මෙසේ පැවසීමට හේතුව දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි - යම් හෙයකින් ඔබ ඉඳුරන් සංවර නැති මේ නවක භික්ෂූන් සමඟ හැසිරෙන්නෙහි ද, එබැවින් ළදරුවන් සමඟ හැසිරෙන ඔබ "ළදරුවෙකි" යැයි කියනු ලැබීමට සුදුසුය යන්න මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ අදහසයි.

อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สมาโนติ อิทํ ยสฺมา เถรสฺส อิมสฺมึ สาสเน เนว อาจริโย น อุปชฺฌาโย ปญฺญายติ, สยํ กาสายานิ คเหตฺวา นิกฺขนฺโต, ตสฺมา อนตฺตมนตาย อญฺญติตฺถิยปุพฺพตํ อาโรปยมานา อาห.

"අන්‍ය තීර්ථකයෙකු වූයේ" යන මෙය, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මේ ශාසනයෙහි ආචාර්යවරයෙකු හෝ උපජ්ඣායවරයෙකු හෝ දක්නට නොලැබෙන බැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්ම පැවිද්ද ලැබූ බැවින්), උන්වහන්සේ විසින්ම සිවුරු ගෙන නික්ම ආ බැවින්, අමනාපයෙන් උන්වහන්සේ අන්‍ය තීර්ථකයෙකු ලෙස පෙන්වමින් ථුල්ලනන්දා මෙහෙණිය පැවසුවාය.

สหสาติ เอตฺถ ราคโมหจาโรปิ สหสาจาโร, อิทํ ปน โทสจารวเสน วุตฺตํ. อปฺปฏิสงฺขาติ อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา, อิทานิ อตฺตโน ปพฺพชฺชํ โสเธนฺโต ยตฺวาหํ, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสิตุนฺติ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ อญฺญํ มยฺหํ สตฺถาติ เอวํ อุทฺทิสิตุํ น ชานามิ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติอาทีสุ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เตสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธเยว. รชาปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘อาคมนปโถ’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนมยปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ, เตน วุตฺตํ [Pg.167] ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต รชาปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ, กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถา สุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

"සහසා" යන්නෙහි රාගයෙන් හා මෝහයෙන් හැසිරීම ද ක්ෂණික හැසිරීමකි, එහෙත් මෙහිදී ද්වේෂය නිසා පවසන ලද්දක් බව කියවේ. "අප්පටිසංඛා" යනු නුවණින් විමසා නොබලාය. දැන් තමාගේ පැවිද්දේ පාරිශුද්ධත්වය දක්වමින් "ඇවැත්නි, මම යම් දිනක සිට..." යනාදිය වදාළහ. එහි "අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු උදෙසා" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අන්‍ය වූ කෙනෙකු "මගේ ශාස්තෘවරයාය" කියා හැඳින්වීමට මම නොදනිමි යන්නයි. "ගිහිගෙය පීඩාකාරී ය" යනාදි තැන්හි, රියන් හැටක් ඇති ගෙයක හෝ යොදුන් සියයක් ඈතින් හෝ අඹුසැමියන් දෙදෙනෙකු වෙසෙත් නම්, ඔවුන්ට සකලවිධ පලිබෝධයන් ඇති බැවින් ගිහිගෙය පීඩාකාරී (සම්බාධ) මය. "රජාපථ" යනු රාගාදී කෙලෙස් ධූලි නැගෙන ස්ථානය යැයි මහා අට්ඨකථාවෙහි පවසන ලදී. "කෙලෙස් පැමිණෙන මාවත" යැයි කීම ද වටී. ඇලීමක් නැති අර්ථයෙන් විවෘත එළිමහනක් බඳු බැවින් "අබ්භෝකාශ" නම් වේ. මන්ද යත්, පැවිදි වූ උන්වහන්සේ දොර ජනෙල් වසා ආවරණය කරන ලද කූටාගාර, රත්නමය ප්‍රාසාද, දේව විමාන බඳු තැන්වල විසුවද එහි නොඇලෙන බැවින්, නොබැඳෙන බැවින් "පැවිද්ද එළිමහනකි" යැයි පවසන ලදී. තවද, ගිහිගෙය කුසල් කිරීමට අවකාශයක් නැති බැවින් පීඩාකාරී වේ. නොවැසූ කුණු ගොඩක් මෙන් කෙලෙස් ධූලි රැස්වන බැවින් "රජාපථ" වේ. පැවිද්ද කුසල් කිරීමට රිසි සේ අවකාශ ඇති බැවින් එළිමහනක් බඳු වේ.

นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ จริตพฺพํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลีนํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ, อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ, ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพชฺเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตํ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ.

‘නයිදං සුකරං’ යනාදී පාඨයෙහි මෙය සංක්ෂේප කථාවයි - යම් මේ ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචරියාවක් ඇද්ද, එය එක් දිනක් පවා නොකඩ කොට චරිමක චිත්තය (මරණ සිත) දක්වා පැමිණවිය යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණව හැසිරිය යුතුය. එක් දිනක් පවා කෙලෙස් මලින් කිලිටි නොකොට චරිමක චිත්තය දක්වා පැමිණවිය යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදුව, පිරියම් කරන ලද සක් ගෙඩියක් බඳු වූ ඒකාන්තයෙන්ම නිර්මල වූ ශික්ෂාත්‍රයෙහි හැසිරිය යුතුය. ගිහිගෙයි වසන්නෙකුට මෙය ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණව... පෙ... හැසිරීම පහසු නොවේ. මම හිසකේ හා රැවුල බා, කසාය පැහැය ගත් සිවුරු දරන්නන්ට සුදුසු වූ වස්ත්‍ර හැඳ පොරවා, ගිහිගෙයින් නික්ම ශාසනයෙහි පැවිදි වන්නෙම් නම් මැනවයි මෙසේ ඔහුට අදහසක් ඇති විය. මෙහි ‘අගාරිය’ යනු ගිහිගෙයට හිතකර වූ සී සෑම, වෙළඳාම වැනි කටයුතුයි. පැවිද්දෙහි එවැනි කටයුතු නැති බැවින් පැවිද්ද ‘අනාගාරිය’ (ගිහිගෙයක් නැති බව) ලෙස දත යුතුය. ඒ අනාගාරිය සඛ්‍යාත පැවිද්දට පැමිණෙන්නෙමි යනු මෙහි අදහසයි.

ปฏปิโลติกานนฺติ ชิณฺณปิโลติกานํ เตรสหตฺโถปิ หิ นวสาฏโก ทสานํ ฉินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ปิโลติกาติ วุจฺจติ. อิติ มหารหานิ วตฺถานิ ฉินฺทิตฺวา กตํ สงฺฆาฏึ สนฺธาย ‘‘ปฏปิโลติกานํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ วุตฺตํ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ อฑฺฒโยชนโต ปฏฺฐาย มคฺโค อทฺธานนฺติ วุจฺจติ, ตํ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน, ทีฆมคฺคํ ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ.

‘පටපිලෝතිකානං’ යනු දිරාගිය රෙදි කැබලිවලින් කළ යන්නයි. රියන් දහතුනක් පමණ වූ අළුත් වස්ත්‍රයක් වුවද එහි වාටි කපා දැමූ තැන සිට ‘පිලෝතිකා’ (රෙදි කැබැල්ලක්) යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මහත් අගනා වස්ත්‍ර කපා සකස් කරන ලද සඟළ සිවුර අරභයා ‘පටපිලෝතිකානං සංඝාටිං’ යැයි කියන ලදී. ‘අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෝ’ යනු අර්ධ යොජනාවක සිට ඉදිරියට ඇති මාර්ගය ‘අද්ධාන’ (දීර්ඝ මාර්ගය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එම දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්, එනම් දුර මාර්ගයක් ගමන් කරන්නා වූ යනු අර්ථයයි.

อิทานิ ยถา เอส ปพฺพชิโต, ยถา จ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน, อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อภินีหารโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺพิกถา กเถตพฺพา – อตีเต กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา อุทปาทิ, ตสฺมึ หํสวตีนครํ อุปนิสฺสาย เขเม มิคทาเย วิหรนฺเต เวเทโห นาม กุฏุมฺพิโก อสีติโกฏิธนวิภโว ปาโตว สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย คนฺธปุปฺผาทีนิ คเหตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา มหานิสภตฺเถรํ นาม ตติยสาวกํ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ [Pg.168] ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ นิสโภ’’ติ เอตทคฺเค ฐเปสิ. อุปาสโก ตํ สุตฺวา ปสนฺโน ธมฺมกถาวสาเน มหาชเน อุฏฺฐาย คเต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สฺเว มยฺหํ ภิกฺขํ อธิวาเสถา’’ติ อาห. มหา โข, อุปาสก, ภิกฺขุสงฺโฆติ. กิตฺตโก ภควาติ. อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสนฺติ. ภนฺเต, เอกํ สามเณรมฺปิ วิหาเร อเสเสตฺวา ภิกฺขํ อธิวาเสถาติ. สตฺถา อธิวาเสสิ. อุปาสโก สตฺถุ อธิวาสนํ วิทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา มหาทานํ สชฺเชตฺวา ปุนทิวเส สตฺถุ กาลํ อาโรจาเปสิ. สตฺถา ปตฺตจีวรมาทาย ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อุปาสกสฺส ฆรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสินฺโน ทกฺขิโณทกาวสาเน ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ภตฺตวิสฺสคฺคํ อกาสิ. อุปาสโกปิ สตฺถุ สนฺติเก นิสีทิ.

දැන් මේ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ යම් පරිද්දෙකින් පැවිදි වූයේද, යම් පරිද්දෙකින් දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්නේද, යන මේ කරුණ පැහැදිලි කිරීම පිණිස අභිනීහාරයේ (ප්‍රාර්ථනාවේ) සිට අනුපිළිවෙළ කථාව කිය යුතුයි - මෙයට කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව උපන් සේක. උන්වහන්සේ හංසවතී නුවර ඇසුරු කොට ඛේම නම් මිගදායෙහි වැඩවසන සේක. එකල අසූ කෝටියක් ධනය ඇති වේදේහ නම් ගෘහපතියෙක් අලුයම මනා භෝජන අනුභව කොට, පෙහෙවස් සමාදන්ව, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන විහාරයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කොට වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තේය. ඒ මොහොතේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා නිසභ නම් තෙරුන් වහන්සේව “මහණෙනි, ධුතවාදී (ධුතාංගධාරී) වූ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ නිසභ තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය” යි වදාරා තෙවන මහා ශ්‍රාවක තනතුරෙහි තැබූ සේක. උපාසකයා එය අසා පැහැදී, ධර්ම දේශනාව අවසානයේ මහජනයා නැගිට ගිය පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනී, හෙට දිනයේ මාගේ දානය ඉවසන සේක්වා” යි ඇරයුම් කළේය. “උපාසකය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝය” යි වදාළ කල, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, කෙතරම්ද?” යි ඇසීය. “භික්ෂූන් හැට අට ලක්ෂයකි” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනී, එක් සාමණේර නමකදු විහාරයේ ඉතිරි නොකොට දානය ඉවසන සේක්වා” යි කී කල ශාස්තෘන් වහන්සේ එය ඉවසූ සේක. උපාසකයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඉවසීම දැන ගෙට ගොස් මහා දානයක් පිළියෙළ කොට පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේට කාලය දැන්වීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා උපාසකයාගේ නිවසට වැඩම කොට පනවන ලද අසුන්හි වැඩසිට, දැක්ඛිණෝදකය පිරිනැමූ පසු කැඳ බත් ආදිය පිළිගනිමින් දානමය පුණ්‍යකර්මය සිදු කළ සේක. උපාසකයාද ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳගත්තේය.

ตสฺมึ อนฺตเร มหานิสภตฺเถโร ปิณฺฑาย จรนฺโต ตเมว วีถึ ปฏิปชฺชิ. อุปาสโก ทิสฺวา อุฏฺฐาย คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, โน เทถา’’ติ อาห. เถโร ปตฺตํ อทาสิ. ภนฺเต, อิเธว ปวิสถ, สตฺถาปิ เคเห นิสินฺโนติ. น วฏฺฏิสฺสติ อุปาสกาติ. อุปาสโก เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาตสฺส ปูเรตฺวา นีหริตฺวา อทาสิ. ตโต เถรํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺโต สตฺถุ สนฺติเก นิสีทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภนฺเต, มหานิสภตฺเถโร ‘สตฺถา เคเห นิสินฺโน’ติ วุตฺเตปิ ปวิสิตุํ น อิจฺฉิ, อตฺถิ นุ โข เอตสฺส ตุมฺหากํ คุเณหิ อติเรโก คุโณ’’ติ. พุทฺธานญฺจ วณฺณมจฺเฉรํ นาม นตฺถิ. อถ สตฺถา เอวมาห – ‘‘อุปาสก, มยํ ภิกฺขํ อาคมยมานา เคเห นิสีทาม, โส ภิกฺขุ น เอวํ นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ อุทิกฺขติ. มยํ คามนฺตเสนาสเน วสาม, โส อรญฺญสฺมึเยว วสติ. มยํ ฉนฺเน วสาม, โส อพฺโภกาสมฺหิเยว วสติ. อิติ ตสฺส อยญฺจ อยญฺจ คุโณ’’ติ มหาสมุทฺทํ ปูรยมาโนว กเถสิ. อุปาสโก ปกติยาปิ ชลมานทีโป เตเลน อาสิตฺโต วิย สุฏฺฐุตรํ ปสนฺโน หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘กึ มยฺหํ อญฺญาย สมฺปตฺติยา, อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก ธุตวาทานํ อคฺคภาวตฺถาย ปตฺถนํ กริสฺสามี’’ติ?

එම අතරතුර මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩිමින් එම වීදියටම පිළිපන් සේක. උපාසකයා උන්වහන්සේ දැක නැගිට ගොස් තෙරුන් වැඳ, “ස්වාමීනී, අපට පාත්‍රය දෙනු මැනව” යි කීය. තෙරුන් වහන්සේ පාත්‍රය දුන් සේක. “ස්වාමීනී, මෙහිම වැඩම කළ මැනව, ශාස්තෘන් වහන්සේද ගෙයි වැඩහිඳින සේක” යි කී කල, “උපාසකය, එය සුදුසු නොවේ” යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. උපාසකයා තෙරුන්ගේ පාත්‍රය ගෙන පිණ්ඩපාතයෙන් පුරවා ගෙනැවිත් පූජා කළේය. ඉන්පසු තෙරුන් පසුපස මඳ දුරක් ගොස් ආපසු පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයේ හිඳ මෙසේ කීය - “ස්වාමීනී, මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ ගෙයි වැඩහිඳින සේක’ යි කීවත් ඇතුළට වැඩම කිරීමට අකමැති වූ සේක. උන්වහන්සේට ඔබ වහන්සේගේ ගුණවලටත් වඩා වැඩි ගුණයක් ඇද්ද?” බුදුවරුන් තුළ ගුණ පිළිබඳ මසුරුකමක් නැත. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - “උපාසකය, අපි දානය අපේක්ෂාවෙන් ගෙයි වැඩහිඳිමු, නමුත් ඒ භික්ෂුව එසේ වාඩි වී දානය දෙස බලමින් නොසිටියි. අපි ගම් ඇසුරු කළ සේනාසනවල වසමු, ඔහු ආරණ්‍යයේම වසයි. අපි වහලක් ඇති තැන්වල වසමු, ඔහු එළිමහනේම වසයි. මෙසේ ඔහුට මෙවැනි ගුණ ඇත්තේය” යි මහා සමුද්‍රය පුරවන්නාක් මෙන් ගුණ වදාළ සේක. උපාසකයා ස්වභාවයෙන්ම දැල්වෙන පහනකට තෙල් දැමූ කලෙක මෙන් වඩාත් පැහැදී මෙසේ සිතීය - “මට අන් සැප සම්පත්වලින් ඇති පලය කිම? මතු අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සමීපයෙහි ධුතවාදීන් අතර අග්‍ර තනතුර සඳහා ප්‍රාර්ථනාවක් කරන්නෙමි”.

โส ปุนปิ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา เตเนว นิยาเมน สตฺต ทิวสานิ ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสสฺส ติจีวรานิ ทตฺวา สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา เอวมาห – ‘‘ยํ เม, ภนฺเต, สตฺต ทิวสานิ ทานํ เทนฺตสฺส [Pg.169] เมตฺตํ กายกมฺมํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ, อิมินาหํ น อญฺญํ เทวสมฺปตฺตึ วา สกฺกมารพฺรหฺมสมฺปตฺตึ วา ปตฺเถมิ, อิทํ ปน เม กมฺมํ อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก มหานิสภตฺเถเรน ปตฺตฏฺฐานนฺตรํ ปาปุณนตฺถาย เตรสธุตงฺคธรานํ อคฺคภาวสฺส ปจฺจโย โหตู’’ติ. สตฺถา ‘‘มหนฺตํ ฐานํ อิมินา ปตฺถิตํ, สมิชฺฌิสฺสติ นุ โข’’ติ โอโลเกนฺโต สมิชฺฌนภาวํ ทิสฺวา อาห – ‘‘มนาปํ เต ฐานํ ปตฺถิตํ, อนาคเต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส ตฺวํ ตติยสาวโก มหากสฺสปตฺเถโร นาม ภวิสฺสสี’’ติ. ตํ สุตฺวา อุปาสโก ‘‘พุทฺธานํ ทฺเว กถา นาม นตฺถี’’ติ ปุนทิวเส ปตฺตพฺพํ วิย ตํ สมฺปตฺตึ อมญฺญิตฺถ. โส ยาวตายุกํ สีลํ รกฺขิตฺวา ตตฺถ กาลงฺกโต สคฺเค นิพฺพตฺติ.

ඔහු නැවතත් ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට එම ක්‍රමයෙන්ම සත් දිනක් දන් දී, සත්වන දිනයේ හැට අට ලක්ෂයක් භික්ෂූන්ට තිසිවුරු පූජා කොට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල වැතිර මෙසේ කීය - “ස්වාමීනී, සත් දිනක් දන් දෙන්නා වූ මාගේ යම් මෙත්තා සහගත කාය කර්මයක්, වාග් කර්මයක් හා මනෝ කර්මයක් ඇද්ද, මෙයින් මම අන් කිසිදු දිව්‍ය සම්පත්තියක් හෝ ශක්‍ර, මාර, බ්‍රහ්ම සම්පත්තියක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි. මාගේ මේ පින මතු අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සමීපයෙහි මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ ලැබූ තනතුර ලැබීමටත්, තෙළෙස් ධුතාංගධාරීන් අතර අග්‍රත්වයට පැමිණීමටත් හේතු වේවා!” ශාස්තෘන් වහන්සේ “මොහු විසින් උතුම් තනතුරක් ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී, එය ඉටු වේදැයි” බලා වදාරන සේක්, එය ඉටු වන බව දැක මෙසේ වදාළ සේක - “ඔබ කැමති වූ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී. මතු කල්ප ලක්ෂයකින් පසුව ගෞතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වන සේක. ඔබ උන්වහන්සේගේ තෙවන මහා ශ්‍රාවක වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වන්නේය.” එය ඇසූ උපාසකයා “බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි දෙකක් නැතැයි” සිතා පසුදිනම එම සම්පත්තිය ලැබෙන්නාක් මෙන් ඒ ගැන සතුටු විය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් සිල් රකිනු ලැබ, එතැනින් චුතව දෙව්ලොව උපන්නේය.

ตโต ปฏฺฐาย เทวมนุสฺเสสุ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต อิโต เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสิมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ พนฺธุมตีนครํ นิสฺสาย เขเม มิคทาเย วิหรนฺเต เทวโลกา จวิตฺวา อญฺญตรสฺมึ ปริชิณฺเณ พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติ. ตสฺมิญฺจ กาเล ‘‘วิปสฺสี ภควา สตฺตเม สตฺตเม สํวจฺฉเร ธมฺมํ กเถตี’’ติ มหนฺตํ โกลาหลํ โหติ. สกลชมฺพุทีเป เทวตา ‘‘สตฺถา ธมฺมํ กเถสฺสตี’’ติ อาโรเจนฺติ, พฺราหฺมโณ ตํ สาสนํ อสฺโสสิ. ตสฺส จ นิวาสนสาฏโก เอโก โหติ, ตถา พฺราหฺมณิยา, ปารุปนํ ปน ทฺวินฺนมฺปิ เอกเมว. สกลนคเร ‘‘เอกสาฏกพฺราหฺมโณ’’ติ ปญฺญายติ. พฺราหฺมณานํ เกนจิเทว กิจฺเจน สนฺนิปาเต สติ พฺราหฺมณึ เคเห ฐเปตฺวา สยํ คจฺฉติ, พฺราหฺมณีนํ สนฺนิปาเต สติ สยํ เคเห ติฏฺฐติ, พฺราหฺมณี ตํ วตฺถํ ปารุปิตฺวา คจฺฉติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส พฺราหฺมโณ พฺราหฺมณึ อาห – ‘‘โภติ, กึ รตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ สุณิสฺสสิ ทิวา’’ติ? ‘‘มยํ มาตุคามชาติกา นาม รตฺตึ โสตุํ น สกฺโกม, ทิวา โสสฺสามี’’ติ พฺราหฺมณํ เคเห ฐเปตฺวา วตฺถํ ปารุปิตฺวา อุปาสิกาหิ สทฺธึ ทิวา คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต นิสินฺนา ธมฺมํ สุตฺวา อุปาสิกาหิเยว สทฺธึ อาคมาสิ. อถ พฺราหฺมโณ พฺราหฺมณึ เคเห ฐเปตฺวา วตฺถํ ปารุปิตฺวา วิหารํ คโต.

එතැන් පටන් දෙව්ලොව හා මිනිස්ලොව සම්පත් අනුභව කරමින්, මෙයින් කල්ප අනූ එකකට පෙර විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බන්දුමතී නුවර ඇසුරු කරමින් ඛේම නම් මිගදායෙහි වැඩවසන කාලයෙහි, දෙව්ලොවෙන් චුතව එක්තරා දිළිඳු බමුණු කුලයක උපත ලැබීය. එකල විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්වන වසරෙහි දහම් දෙසන බැවින් "බුදුරජාණන් වහන්සේ දහම් දෙසන සේකැයි" මුළු දඹදිව පුරා දේවතාවුන් පණිවුඩ පැතිරවීම නිසා මහත් කලබලයක් ඇති විය. බමුණා ද ඒ ආරංචිය ඇසීය. එකල බමුණාට හැඳගැනීමට තිබුණේ එක් වස්ත්‍රයක් පමණි, බැමිණියට ද එසේමය. දෙදෙනාටම පොරවා ගැනීමට තිබුණේ පොදු වූ එක් වස්ත්‍රයක් පමණි. එබැවින් මුළු නගරයෙහිම ඔහු "ඒකසාටක බමුණා" නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. කිසියම් කටයුත්තකට බමුණන්ගේ රැස්වීමක් ඇති වූ විට බැමිණිය නිවසේ නතර කර ඔහු එය පොරවාගෙන යයි. බැමිණියන්ගේ රැස්වීමකදී ඔහු නිවසේ නතර වී බැමිණිය එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන යයි. එදින බමුණා බැමිණිය අමතා "පින්වතිය, ඔබ දහම් ඇසීමට යන්නේ රාත්‍රියේ ද දවාලේ ද?"යි ඇසීය. "ස්ත්‍රී පාර්ශවය වන අපට රාත්‍රියේ දහම් ඇසීමට යා නොහැක, එබැවින් දවාලේ යන්නෙමි"යි පවසා බමුණා නිවසේ නතර කර, වස්ත්‍රය පොරවාගෙන උපාසිකාවන් සමඟ දවාලේ ගොස් බුදුරදුන් වැඳ එකත්පසක හිඳ දහම් අසා පෙරළා පැමිණියාය. ඉන්පසු බමුණා බැමිණිය නිවසේ නතර කර වස්ත්‍රය පොරවාගෙන විහාරයට ගියේය.

ตสฺมึ จ สมเย สตฺถา ปริสมชฺเฌ อลงฺกตธมฺมาสเน สนฺนิสินฺโน จิตฺตพีชนึ อาทาย อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย สิเนรุํ มตฺถํ กตฺวา [Pg.170] สาครํ นิมฺมเถนฺโต วิย ธมฺมกถํ กเถติ. พฺราหฺมณสฺส ปริสนฺเต นิสินฺนสฺส ธมฺมํ สุณนฺตสฺส ปฐมยามสฺมึเยว สกลสรีรํ ปูรยมานา ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชิ. โส ปารุตวตฺถํ สงฺฆริตฺวา ‘‘ทสพลสฺส ทสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อถสฺส อาทีนวสหสฺสํ ทสฺสยมานํ มจฺเฉรํ อุปฺปชฺชิ, โส ‘‘พฺราหฺมณิยา จ มยฺหญฺจ เอกเมว วตฺถํ, อญฺญํ กิญฺจิ ปารุปนํ นตฺถิ, อปารุปิตฺวา จ นาม พหิ จริตุํ น สกฺกา’’ติ สพฺพถาปิ อทาตุกาโม อโหสิ. อถสฺส นิกฺขนฺเต ปฐมยาเม มชฺฌิมยาเมปิ ตเถว ปีติ อุปฺปชฺชิ, โส ตเถว จ จินฺเตตฺวา ตเถว อทาตุกาโม อโหสิ. อถสฺส มชฺฌิมยาเม นิกฺขนฺเต ปจฺฉิมยาเมปิ ตเถว ปีติ อุปฺปชฺชิ, โส ‘‘ตรณํ วา โหตุ มรณํ วา, ปจฺฉาปิ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺถํ สงฺฆริตฺวา สตฺถุ ปาทมูเล ฐเปสิ. ตโต วามหตฺถํ อาภุชิตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน ติกฺขตฺตุํ อปฺโผเฏตฺวา ‘‘ชิตํ เม ชิตํ เม’’ติ ตโย วาเร นทิ.

එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිස මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳිමින්, විසිතුරු විජිනිපතක් අතින් ගෙන ආකාශ ගංගාව ගලා බස්වන්නාක් මෙන් ද මහා මේරු පර්වතය මන්ථයක් කොට මහා සමුද්‍රය කලඹන්නාක් මෙන් ද දහම් දෙසූ සේක. පිරිස කෙළවර හිඳ දහම් අසමින් සිටි බමුණාට ප්‍රථම යාමයෙහිම මුළු ශරීරයම පුරා පැතිර යන පංචවර්ණ ප්‍රීතියක් ඇති විය. ඔහු තමා පොරවා සිටි වස්ත්‍රය නමා "දසබලයන් වහන්සේට පූජා කරමි"යි සිතුවේය. එවිට දහසක් ආදීනව දක්වමින් ඔහු තුළ මසුරුකමක් ඇති විය. "මගේ බිරිඳටත් මටත් ඇත්තේ මේ එකම වස්ත්‍රයයි, මෙය හැර වෙනත් පොරෝනයක් නැත, මෙය නොමැතිව පිටතට යා නොහැක"යි සිතා කිසිසේත්ම පූජා නොකිරීමට තීරණය කළේය. ප්‍රථම යාමය ගෙවී මධ්‍යම යාමය පැමිණි කල ද පෙර පරිදිම ප්‍රීතිය උපන්නත් මසුරු සිත නිසා පූජා කිරීමට නොහැකි විය. පශ්චිම යාමයෙහි ද ප්‍රීතිය උපන් කල "මොනවා වුණත් කමක් නැත, ජීවත් වුණත් මළත් පසුව බලාගන්නෙමි"යි දැඩි ලෙස අදිටන් කරගෙන වස්ත්‍රය නමා බුදුරදුන්ගේ පාමුල පූජා කළේය. ඉන්පසු වම් අත හකුළුවා දකුණු අතින් තුන් වරක් කිහිලි සන් ගසමින් "මා දිනුවා, මා දිනුවා"යි තුන් වරක් මොරගෑවේය.

ตสฺมิญฺจ สมเย พนฺธุมราชา ธมฺมาสนสฺส ปจฺฉโต อนฺโตสาณิยํ นิสินฺโน ธมฺมํ สุณาติ. รญฺโญ จ นาม ‘‘ชิตํ เม’’ติ สทฺโท อมนาโป โหติ. โส ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ เอตํ ปุจฺฉ กึ วเทสี’’ติ? โส เตน คนฺตฺวา ปุจฺฉิโต อาห – ‘‘อวเสสา หตฺถิยานาทีนิ อารุยฺห อสิจมฺมาทีนิ คเหตฺวา ปรเสนํ ชินนฺติ, น ตํ อจฺฉริยํ, อหํ ปน ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตสฺส กูฏโคณสฺส มุคฺคเรน สีสํ ภินฺทิตฺวา ตํ ปลาเปนฺโต วิย มจฺเฉรจิตฺตํ มทฺทิตฺวา ปารุตวตฺถํ ทสพลสฺส อทาสึ, ตํ เม มจฺฉริยํ ชิต’’นฺติ อาห. ปุริโส คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อาห – ‘‘อมฺเห ภเณ ทสพลสฺส อนุรูปํ น ชานิมฺหา, พฺราหฺมโณ ปน ชานี’’ติ วตฺถยุคมฺปิ เปเสสิ. ตํ ทิสฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มยฺหํ ตุณฺหี นิสินฺนสฺส ปฐมํ กิญฺจิ อทตฺวา สตฺถุ คุเณ กเถนฺตสฺส อทาสิ, สตฺถุ คุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺเนน มยฺหํ โก อตฺโถ’’ติ ตมฺปิ วตฺถยุคํ ทสพลสฺเสว อทาสิ. ราชา ‘‘กึ พฺราหฺมเณน กต’’นฺติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ตมฺปิ เตน วตฺถยุคํ ตถาคตสฺเสว ทินฺน’’นฺติ สุตฺวา อญฺญานิ ทฺเว วตฺถยุคานิ เปเสสิ. โส ตานิปิ อทาสิ. ราชา อญฺญานิปิ จตฺตารีติ เอวํ ยาว ทฺวตฺตึส วตฺถยุคานิ เปเสสิ. อถ พฺราหฺมโณ [Pg.171] ‘‘อิทํ วฑฺเฒตฺวา คหณํ วิย โหตี’’ติ อตฺตโน อตฺถาย เอกํ พฺราหฺมณิยา อตฺถาย เอกนฺติ ทฺเว วตฺถยุคานิ คเหตฺวา ตึส ยุคานิ ตถาคตสฺเสว อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย จ สตฺถุ วิสฺสาสิโก ชาโต.

එකල බන්දුම රජතුමා ධර්මාසනයට පිටුපසින් තිරයකට මුවා වී දහම් අසමින් සිටියේය. රජවරුන්ට "මා දිනුවා" යන ශබ්දය අමනාප දෙයකි. රජතුමා සේවකයෙකු යවා "ගොස් ඔහුගෙන් කුමක් දිනුවාදැයි විමසන්න"යි නියෝග කළේය. සේවකයා ගොස් විමසූ කල බමුණා මෙසේ කීවේය: "අන් අය ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු පිට නැඟ කඩු පළිහ ගෙන සතුරු සේනාවන් දිනති, එය පුදුමයක් නොවේ. මම වනාහි තමා පසුපස ලුහුබඳින දරුණු ගොනෙකුගේ හිසට මුගුරකින් පහර දී පලවා හරින්නාක් මෙන්, මා තුළ උපන් මසුරු සිත මැඩපවත්වා, අප දෙදෙනාටම තිබූ එකම වස්ත්‍රය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කළෙමි. ඒ මසුරුකම මම දිනුවෙමි." සේවකයා ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වීය. "අපි දසබලයන් වහන්සේට සුදුසු දේ නොදත්තෙමු, මේ බමුණා එය දන්නේය"යි පවසා රජතුමා වස්ත්‍ර යුගලක් ඔහුට යැවීය. බමුණා සිතුවේ, "මේ රජතුමා මම නිහඬව සිටි මුල් අවස්ථාවේ කිසිවක් නොදී බුදුගුණ වර්ණනා කරන විට මෙය ලබා දුන්නේය. බුදුගුණ නිසා ලැබුණු දෙයින් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කිම?"යි සිතා ඒ වස්ත්‍ර යුගලය ද බුදුරජාණන් වහන්සේටම පූජා කළේය. රජතුමා "බමුණා කුමක් කළේදැයි" විමසා, ඔහු එය ද බුදුරදුන්ට පිදූ බව අසා තවත් වස්ත්‍ර යුගල දෙකක් එවීය. ඔහු ඒවා ද පූජා කළේය. රජතුමා සතරක් බැගින් මෙලෙස වස්ත්‍ර යුගල තිස් දෙකක් දක්වා එවීය. එවිට බමුණා "මෙය දිගින් දිගටම ලැබෙන දෙයක්" යයි සිතා තමාට එකක් ද බැමිණියට එකක් ද වශයෙන් වස්ත්‍ර යුගල දෙකක් තබාගෙන, ඉතිරි තිහම බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළේය. එතැන් සිට ඔහු බුදුරදුන් කෙරෙහි ලෙන්ගතු විශ්වාසවන්තයෙකු බවට පත් විය.

อถ นํ ราชา เอกทิวสํ สีตสมเย สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตํ ทิสฺวา สตสหสฺสคฺฆนิกํ อตฺตโน ปารุตํ รตฺตกมฺพลํ ทตฺวา อาห – ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อิทํ ปารุปิตฺวา ธมฺมํ สุณาหี’’ติ. โส ‘‘กึ เม อิมินา กมฺพเลน อิมสฺมึ ปูติกาเย อุปนีเตนา’’ติ? จินฺเตตฺวา, อนฺโตคนฺธกุฏิยํ ตถาคตมญฺจสฺส อุปริ วิตานํ กตฺวา อคมาสิ. อถ เอกทิวสํ ราชา ปาโตว วิหารํ คนฺตฺวา อนฺโตคนฺธกุฏิยํ สตฺถุ สนฺติเก นิสีทิ. ตสฺมิญฺจ สมเย ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย กมฺพลํ ปฏิหญฺญนฺติ, กมฺพโล อติวิย วิโรจติ. ราชา อุทฺธํ โอโลเกนฺโต สญฺชานิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ เอส กมฺพโล, อมฺเหหิ เอกสาฏกพฺราหฺมณสฺส ทินฺโน’’ติ. ตุมฺเหหิ, มหาราช, พฺราหฺมโณ ปูชิโต, พฺราหฺมเณน อหํ ปูชิโตติ. ราชา ‘‘พฺราหฺมโณ ยุตฺตกํ อญฺญาสิ, น มย’’นฺติ ปสีทิตฺวา ยํ มนุสฺสานํ อุปการภูตํ, ตํ สพฺพํ อฏฺฐฏฺฐกํ กตฺวา สพฺพฏฺฐกํ นาม ทานํ ทตฺวา ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐเปสิ. โสปิ ‘‘อฏฺฐฏฺฐกํ นาม จตุสฏฺฐิ โหตี’’ติ จตุสฏฺฐิ สลากภตฺตานิ อุปนิพนฺธาเปตฺวา ยาวชีวํ ทานํ ทตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา ตโต จุโต สคฺเค นิพฺพตฺติ.

පසුව එක් ශීත සෘතුවක රජතුමා බුදුරදුන් සමීපයෙහි දහම් අසන බමුණා දැක, ලක්ෂයක් වටිනා තමා පරිහරණය කළ රතු කම්බිලියක් ඔහුට දී "මෙතැන් පටන් මෙය පොරවාගෙන දහම් අසන්න"යි කීවේය. "මේ කුණු වූ ශරීරයට මෙවැනි අගනා කම්බිලියකින් ඇති පල කිම?"යි සිතූ බමුණා එය ගන්ධකුටිය තුළ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින ඇඳට ඉහළින් වියනක් කොට බැඳ ආපසු ගියේය. දිනක් රජතුමා උදෑසනම විහාරයට ගොස් ගන්ධකුටියෙහි බුදුරදුන් සමීපයෙහි හිඳගත්තේය. එකල බුදුරදුන්ගේ ශරීරයෙන් නික්මුණු ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මි ධාරාවෝ ඒ කම්බිලියෙහි වැදී එය අතිශයින් බැබළවූහ. රජතුමා උඩ බලා එය හඳුනාගෙන "ස්වාමීනි, මේ අප ඒකසාටක බමුණාට දුන් කම්බිලිය නේද?"යි ඇසීය. "මහරජ, ඔබ බමුණාට පිදුවේය, බමුණා මට පිදුවේය"යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. රජතුමා "බමුණා සුදුසු දෙය හඳුනාගත්තේය, අප එසේ නොකළෙමු"යි පවසා මිනිසුන්ට ප්‍රයෝජනවත් වන සෑම දෙයකින්ම අට බැගින් වූ "සබ්බට්ඨක" නම් මහා දානය පිරිනමා ඔහුව පුරෝහිත තනතුරෙහි පිහිටුවීය. හෙතෙම "අට බැගින් අට වතාවක් යනු හැට හතරකි"යි සිතා හැට හතරක් සලාක බත් පිරිනමමින් සැමදා දන් දී, සිල් රැක මරණින් මතු දෙව්ලොව උපන්නේය.

ปุน ตโต จุโต อิมสฺมึ กปฺเป โกณาคมนสฺส จ ภควโต กสฺสปทสพลสฺส จาติ ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนฺตเร พาราณสิยํ กุฏุมฺพิยฆเร นิพฺพตฺโต, โส วุทฺธิมนฺวาย ฆราวาสํ วสนฺโต เอกทิวสํ อรญฺเญ ชงฺฆวิหารํ จรติ. ตสฺมิญฺจ สมเย ปจฺเจกพุทฺโธ นทีตีเร จีวรกมฺมํ กโรนฺโต อนุวาเต อปฺปโหนฺเต สงฺฆริตฺวา ฐเปตุํ อารทฺโธ. โส ทิสฺวา, ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, สงฺฆริตฺวา ฐเปถา’’ติ? อาห. อนุวาโต นปฺปโหตีติ. ‘‘อิมินา, ภนฺเต, กโรถา’’ติ สาฏกํ ทตฺวา, ‘‘นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน เม เกนจิ ปริหานิ มา โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. ฆเรปิสฺส ภคินิยา สทฺธึ ภริยาย กลหํ กโรนฺติยา ปจฺเจกพุทฺโธ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

නැවතත් එතැනින් චුතව මේ භද්‍ර කල්පයෙහි කෝණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේ යන බුදුවරුන් දෙදෙනා අතර වූ අන්තරා කාලයෙහි බාරාණසි නුවර සිටුවරයෙකුගේ නිවසක උපත ලැබීය. ඔහු වැඩිවියට පත්ව ගිහිගෙයි වසමින් සිටියදී දිනක් වනාන්තරයෙහි සක්මන් කරමින් සිටියේය. ඒ අවස්ථාවෙහි එක්තරා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් නදී තීරයෙහි සිවුරක් මසමින් සිටි අතර, වාටිය මදි වූ බැවින් එය නමා තැබීමට උත්සාහ කළ සේක. එය දුටු ඔහු, "ස්වාමීනි, කුමන කරුණක් නිසා මෙය නමා තබන්නේද?" යි විමසීය. "වාටිය ප්‍රමාණවත් නැත" යි වදාළ කල්හි, "ස්වාමීනි, මෙයින් (වාටිය) කරනු මැනව" යි පවසමින් රෙදි කඩක් පූජා කොට, "මා උපදින උපදින සෑම තැනකදීම මට කිසිදු අඩුවක් නොවේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඒ අතරතුර නිවසේදී ඔහුගේ බිරිඳ තම සොහොයුරිය සමඟ රණ්ඩු වෙමින් සිටි අතර, ඒ මොහොතේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය සඳහා එතැනට වැඩම කළ සේක.

อถสฺส [Pg.172] ภคินี ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา ตสฺส ภริยํ สนฺธาย ‘‘เอวรูปํ พาลํ โยชนสเตน ปริวชฺเชยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. สา เคหทฺวาเร ฐิตา ตํ สุตฺวา, ‘‘อิมาย ทินฺนํ ภตฺตํ เอส มา ภุญฺชตู’’ติ ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาตํ ฉฑฺเฑตฺวา กลลสฺส ปูเรตฺวา อทาสิ. อิตรา ทิสฺวา, ‘‘พาเล มํ ตาว อกฺโกส วา ปหร วา. เอวรูปสฺส ปน ทฺเว อสงฺเขยฺยานิ ปูริตปารมิสฺส ปตฺตโต ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา กลลํ ทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ อาห. อถสฺส ภริยาย ปฏิสงฺขานํ อุปฺปชฺชิ. สา ‘‘ติฏฺฐถ, ภนฺเต’’ติ กลลํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา คนฺธจุณฺเณน อุพฺพฏฺเฏตฺวา ปวรสฺส จตุมธุรสฺส ปูเรตฺวา อุปริ อาสิตฺเตน ปทุมคพฺภวณฺเณน สปฺปินา วิชฺโชตมานํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา, ‘‘ยถา อยํ ปิณฺฑปาโต โอภาสชาโต, เอวํ โอภาสชาตํ เม สรีรํ โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ อนุโมทิตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. เตปิ ชายมฺปติกา ยาวตายุกํ กุสลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา ปุน ตโต จวิตฺวา อุปาสโก พาราณสิยํ อสีติโกฏิวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อิตรา ตาทิสสฺเสว ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

එවිට ඔහුගේ සොහොයුරිය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතය පූජා කොට, තම ඛේලිකාව (බිරිඳ) අරමුණු කරගනිමින් "මතු භවයේදී මෙවැනි මෝඩ ස්ත්‍රියකගෙන් යොදුන් සියයක් ඈතින් වෙසෙන්නට ලැබේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. නිවසේ දොරකඩ සිටි බිරිඳ එය අසා, "මෑ දුන් පිණ්ඩපාතය මොහු වළඳන්නේ නැතිවෙත්වා" යි සිතා පාත්‍රය උදුරා ගෙන දානය ඉවත් කර, එය මඩවලින් පුරවා පූජා කළාය. අනෙක් තැනැත්තිය එය දැක, "මෝඩ තැනැත්තිය, මට ඕනෑ නම් බැනපන්, පහර දීපන්, නමුත් අසංඛෙය්‍ය කල්ප දෙකක් පාරමී පිරූ මෙවැනි උතුමෙකුගේ පාත්‍රයෙන් දානය ඉවත් කර මඩ පිරවීම කිසිසේත්ම සුදුසු නැතැ" යි පැවසුවාය. එවිට බිරිඳට පසුතැවිල්ලක් ඇති විය. ඇය "ස්වාමීනි, මඳක් වැඩ සිටිනු මැනව" යි පවසා, මඩ ඉවත් කර පාත්‍රය සෝදා සුවඳ කුඩු ආලේප කර, ප්‍රණීත වූ චතුමධුරයෙන් පුරවා, මතුපිට පියුම් ගැබක පැහැය ඇති ගිතෙල් වත් කර බැබළෙන්නා වූ ඒ පාත්‍රය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතෙහි තබා, "මේ පිණ්ඩපාතය යම් සේ බබළන්නේද, එසේම මාගේ ශරීරයද බබළත්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදු කොට අහසට පැන නැංග සේක. ඒ අඹුසැමි යුවළද දිවි ඇති තෙක් පින්කම් කොට ස්වර්ගයෙහි ඉපදී, නැවත එතැනින් චුතව උපාසක තෙමේ බාරාණසි නුවර කෝටි අසූවක සම්පත් ඇති සිටුවරයෙකුගේ පුත්‍රයෙකුව උපත ලැබීය. අනෙක් තැනැත්තියද එවැනිම සිටු පවුලක දියණියකව උපත ලැබුවාය.

ตสฺส วุทฺธิปฺปตฺตสฺส ตเมว เสฏฺฐิธีตรํ อานยึสุ. ตสฺสา ปุพฺเพ อทินฺนวิปากสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อานุภาเวน ปติกุลํ ปวิฏฺฐมตฺตาย อุมฺมารพฺภนฺตเร สกลสรีรํ อุคฺฆาฏิตวจฺจกุฏิ วิย ทุคฺคนฺธํ ชาตํ. เสฏฺฐิกุมาโร ‘‘กสฺสายํ คนฺโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เสฏฺฐิกญฺญายา’’ติ สุตฺวา ‘‘นีหรถ นีหรถา’’ติ อาภตนิยาเมเนว กุลฆรํ เปเสสิ. สา เอเตเนว นีหาเรน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปฏินิวตฺติตา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปฏินิวตฺตา. กึ เม ชีวิเตนา’’ติ? อตฺตโน อาภรณภณฺฑํ ภญฺชาเปตฺวา สุวณฺณิฏฺฐกํ กาเรสิ รตนายตํ วิทตฺถิวิตฺถตํ จตุรงฺคุลุพฺเพธํ. ตโต หริตาลมโนสิลาปิณฺฑํ คเหตฺวา อฏฺฐ อุปฺปลหตฺถเก อาทาย กสฺสปทสพลสฺส เจติยกรณฏฺฐานํ คตา. ตสฺมิญฺจ ขเณ เอกา อิฏฺฐกปนฺติ ปริกฺขิปิตฺวา อาคจฺฉมานา ฆฏนิฏฺฐกาย อูนา โหติ. เสฏฺฐิธีตา วฑฺฒกึ อาห – ‘‘อิมํ อิฏฺฐกํ เอตฺถ ฐเปถา’’ติ. อมฺม, ภทฺทเก กาเล อาคตาสิ, สยเมว ฐเปหีติ. สา อารุยฺห เตเลน หริตาลมโนสิลํ โยเชตฺวา เตน พนฺธเนน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐเปตฺวา อุปริ [Pg.173] อฏฺฐหิ อุปฺปลหตฺถเกหิ ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน เม กายโต จนฺทนคนฺโธ วายตุ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา, เจติยํ วนฺทิตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา อคมาสิ.

ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු එම සිටු දියණියවම විවාහය සඳහා කැඳවාගෙන ආවෝය. ඇය පෙර කරන ලද අකුසල කර්මයේ විපාකය නිසා, ස්වාමියාගේ නිවසට ඇතුළු වනවාත් සමඟම දොරකඩදීම ඇගේ මුළු ශරීරයෙන්ම විවෘත කළ වැසිකිළියක මෙන් දුර්ගන්ධයක් හැමීය. සිටු පුත්‍රයා "මේ කාගේ ගන්ධයක්ද?" යි විමසා, "සිටු දියණියගේ" යැයි අසා, "මෑ පිටත් කරනු, පිටත් කරනු" යි පවසමින් ගෙනා ආකාරයෙන්ම ඇයගේ මවුපියන්ගේ නිවසට යැවීය. ඇය මේ ආකාරයෙන්ම ස්ථාන හතකදීම ප්‍රතික්ෂේප වී ආපසු හැරී ආවාය. එවිට ඇය, "මම ස්ථාන හතකදීම ප්‍රතික්ෂේප වූවෙමි, මට මේ ජීවිතයෙන් ඇති පලය කිමද?" යි සිතුවාය. ඇය තම ආභරණ උණු කරවා, රනින් කළ ගඩොලක් කරවූවාය. එය දිගින් රියනක්, පළලින් වියතක් හා උසින් සතරඟුලක් විය. ඉන්පසු හිරියල් හා මනෝසීල ගෙන නිල් මහනෙල් මල් මිටි අටක්ද රැගෙන කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ චෛත්‍යය කරවන ස්ථානයට ගියාය. ඒ මොහොතේ චෛත්‍යයේ එක් ගඩොල් පෙළක අඩුවක්ව තිබුණි. සිටු දියණිය වඩුවාට "මේ ගඩොල මෙහි තබන්න" යි පැවසුවාය. "දියණියනි, ඔබ පැමිණියේ ඉතා සුදුසු වේලාවකය, ඔබම මෙය තබන්න" යි ඔහු කීවේය. ඇය ඉහළට නැඟ තෙල් සහ හිරියල් මනෝසීල මිශ්‍ර කර එම බන්ධනයෙන් ගඩොල ස්ථිරව තබා, මතුපිට මහනෙල් මල් මිටි අටෙන් පූජා කොට වැඳ, "උපදින උපදින තැනදී මාගේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳද, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳද විහිදේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කොට, චෛත්‍යය වටා පැදකුණු කොට නිවසට ගියාය.

อถ ตสฺมึเยว ขเณ ยสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปฐมํ เคหํ นีตา, ตสฺส ตํ อารพฺภ สติ อุทปาทิ. นคเรปิ นกฺขตฺตํ สํฆุฏฺฐํ โหติ. โส อุปฏฺฐาเก อาห – ‘‘ตทา อิธ อานีตา เสฏฺฐิธีตา อตฺถิ, กหํ สา’’ติ? ‘‘กุลเคเห สามี’’ติ. ‘‘อาเนถ นํ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ. เต คนฺตฺวา, ตํ วนฺทิตฺวา ฐิตา ‘‘กึ, ตาตา, อาคตตฺถา’’ติ? ตาย ปุฏฺฐา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขึสุ. ‘‘ตาตา, มยา อาภรณภณฺเฑน เจติยํ ปูชิตํ, อาภรณํ เม นตฺถี’’ติ. เต คนฺตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตสฺส อาโรเจสุํ. ‘‘อาเนถ นํ, ปิฬนฺธนํ ลภิสฺสามา’’ติ. เต อานยึสุ. ตสฺสา สห ฆรปฺปเวเสน สกลเคหํ จนฺทนคนฺธญฺเจว นีลุปฺปลคนฺธญฺจ วายิ.

ඒ මොහොතේම, මුලින්ම ඇයව කැඳවාගෙන ගිය සිටු පුත්‍රයාට ඇය කෙරෙහි නැවත සෙනෙහසක් ඇති විය. එකල නගරයෙහි උත්සවයක් ප්‍රකාශයට පත් කර තිබුණි. ඔහු තම සේවකයන්ට, "එදා මෙහි ගෙනා සිටු දියණිය කොහිද?" යි විමසීය. "ඇය ඇගේ මවුපියන්ගේ නිවසේ වෙසේ" යැයි පැවසූ විට, "ඇයව කැඳවාගෙන එන්න, අපි උත්සවයට සහභාගී වෙමු" යි පැවසීය. ඔවුහු ගොස් ඇයට වැඳ සිටි කල්හි, "පියවරුනි, කුමකට පැමිණියහුද?" යි ඇය ඇසුවාය. ඔවුහු එම පුවත දැන්වූහ. "පියවරුනි, මා සතු ආභරණවලින් මා චෛත්‍යය පූජා කළෙමි, දැන් මා සතුව පැළඳීමට ආභරණ නැතැ" යි ඇය කීවාය. ඔවුහු ආපසු ගොස් සිටු පුත්‍රයාට ඒ බව කීහ. "ඇයව කැඳවාගෙන එන්න, මම ආභරණ ලබා දෙන්නෙමි" යි ඔහු කීවේය. ඔවුහු ඇයව කැඳවාගෙන ආහ. ඇය නිවසට ඇතුළු වූ සැණින් මුළු නිවසම සඳුන් සුවඳින් හා නිල් මහනෙල් මල් සුවඳින් පිරී ගියේය.

เสฏฺฐิปุตฺโต ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘ปฐมํ ตว สรีรโต ทุคฺคนฺโธ วายิ, อิทานิ ปน เต สรีรโต จนฺทนคนฺโธ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ. กึ เอต’’นฺติ? สา อาทิโต ปฏฺฐาย อตฺตโน กตกมฺมํ อาโรเจสิ. เสฏฺฐิปุตฺโต ‘‘นิยฺยานิกํ วต พุทฺธานํ สาสน’’นฺติ ปสีทิตฺวา โยชนิกํ สุวณฺณเจติยํ กมฺพลกญฺจุเกน ปริกฺขิปิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ รถจกฺกปฺปมาเณหิ สุวณฺณปทุเมหิ อลงฺกริ. เตสํ ทฺวาทสหตฺถา โอลมฺพกา โหนฺติ. โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต พาราณสิโต โยชนมตฺเต ฐาเน อญฺญตรสฺมึ อมจฺจกุเล นิพฺพตฺติ. เสฏฺฐิกญฺญา เทวโลกโต จวิตฺวา ราชกุเล เชฏฺฐธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

සිටු පුත්‍රයා ඇගෙන් මෙසේ විමසීය: "පළමුව ඔබගේ ශරීරයෙන් දුර්ගන්ධයක් හැමීය, නමුත් දැන් ඔබගේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳත්, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳත් විහිදෙන්නේ ඇයි?" ඇය මුල සිටම තමා කළ පින්කම පිළිබඳව විස්තර කළාය. සිටු පුත්‍රයා, "බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ශාසනය සැබවින්ම දුකින් මුදවාලන එකක්ම වේ" යැයි සිතා පැහැදී, යොදුනක් උස රන් චෛත්‍යය රන්වන් වස්ත්‍රයකින් වට කොට, තැනින් තැන රිය සකක ප්‍රමාණයේ රන් පියුම්වලින් අලංකාර කළේය. ඒවායේ රියන් දොළසක් දිග මුතු ලැල් එල්ලා තිබුණි. ඔහු එහි දිවි ඇති තෙක් වාසය කර ස්වර්ගයෙහි ඉපදී, එතැනින් චුතව බාරාණසි නුවර සිට යොදුනක් පමණ දුරින් පිහිටි එක්තරා ඇමති කුලයක උපත ලැබීය. සිටු දියණිය දෙව්ලොවින් චුතව රජ පවුලක වැඩිමහල් දියණිය වී උපන්නාය.

เตสุ วยปฺปตฺเตสุ กุมารสฺส วสนคาเม นกฺขตฺตํ สํฆุฏฺฐํ, โส มาตรํ อาห – ‘‘สาฏกํ เม อมฺม เทหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ. สา โธตวตฺถํ นีหริตฺวา อทาสิ. ‘‘อมฺม ถูลํ อิท’’นฺติ. อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อถ นํ มาตา อาห – ‘‘ตาต, ยาทิเส เคเห มยํ ชาตา, นตฺถิ โน อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาภาย ปุญฺญ’’นฺติ. ‘‘ลภนฏฺฐานํ คจฺฉามิ อมฺมา’’ติ. ‘‘ปุตฺต อหํ อชฺเชว ตุยฺหํ พาราณสินคเร รชฺชปฏิลาภมฺปิ อิจฺฉามี’’ติ. โส มาตรํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘คจฺฉามิ อมฺมา’’ติ. ‘‘คจฺฉ, ตาตา’’ติ. เอวํ กิรสฺสา จิตฺตํ อโหสิ [Pg.174] – ‘‘กหํ คมิสฺสติ, อิธ วา เอตฺถ วา เคเห นิสีทิสฺสตี’’ติ? โส ปน ปุญฺญนิยาเมน นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา อุยฺยาเน มงฺคลสิลาปฏฺเฏ สสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺชิ. โส จา พาราณสิรญฺโญ กาลงฺกตสฺส สตฺตโม ทิวโส โหติ.

ඔවුන් වයසින් වැඩුණු කල්හි, කුමාරයා පදිංචිව සිටි ගමෙහි නැකත් උත්සවයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එවිට ඔහු මෑණියන් අමතා, “මෑණියනි, මට සළුවක් දෙන්න, මම නැකත් කෙළියට යන්නෙමි” යි කීවේය. ඕ තොමෝ පිරිසිදු කරන ලද වස්ත්‍රයක් ගෙනවුත් දුන්නාය. “මෑණියනි, මෙය ඉතා රළු ය” යි ඔහු කීවේය. ඇය වෙනත් වස්ත්‍රයක් ගෙනවුත් දුන් නමුත් ඔහු එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළේය. නැවතත් වෙනත් වස්ත්‍රයක් ගෙනවුත් දුන් අතර ඔහු එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එකල මෑණියන් ඔහුට මෙසේ කීවාය: “පුතණුවනි, අප උපන් මෙවැනි නිවසක, මෙයට වඩා සියුම් වස්ත්‍ර ලැබීමට තරම් පිනක් අපට නැත.” “මෑණියනි, එසේ නම් මම එවැනි දෑ ලැබෙන තැනකට යන්නෙමි” යි ඔහු කීවේය. “පුතණුවනි, මම අදම ඔබ බරණැස් නුවර රජකම ලබනු දකින්නට කැමැත්තෙමි” යි ඇය පැවසුවාය. ඔහු මෑණියන්ට වැඳ, “මෑණියනි, මම යන්නෙමි” යි පැවසීය. “පුතණුවනි, යන්න” යි ඕ තොමෝ කීවාය. “ඔහු කොහේ යන්නේද? මෙහි හෝ අසල නිවසක හෝ සිටිනු ඇතැයි” ඇයට සිතෙන්නට ඇත. නමුත් ඔහු පින් මහිමයෙන් පිටත්ව ගොස් බරණැස් නුවරට පැමිණ, උයනෙහි වූ මඟුල් සලා පුවරුව මත හිස දක්වා පෙරවාගෙන නිදාගත්තේය. එදින බරණැස් රජු කළුරිය කර සත්වැනි දිනය විය.

อมจฺจา รญฺโญ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ราชงฺคเณ นิสีทิตฺวา มนฺตยึสุ – ‘‘รญฺโญ เอกา ธีตาว อตฺถิ, ปุตฺโต นตฺถิ. อราชกํ รชฺชํ น ติฏฺฐติ. โก ราชา โหตี’’ติ มนฺเตตฺวา, ‘‘ตฺวํ โหหิ, ตฺวํ โหหี’’ติ. ปุโรหิโต อาห – ‘‘พหุํ โอโลเกตุํ น วฏฺฏติ, ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชมา’’ติ. เต กุมุทวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา, ปญฺจวิธํ ราชกกุธภณฺฑํ เสตจฺฉตฺตญฺจ รถสฺมึเยว ฐเปตฺวา รถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปจฺฉโต ตูริยานิ ปคฺคณฺหาเปสุํ. รโถ ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานาภิมุโข อโหสิ, ‘‘ปริจเยน อุยฺยานาภิมุโข คจฺฉติ, นิวตฺเตมา’’ติ เกจิ อาหํสุ. ปุโรหิโต ‘‘มา นิวตฺตยิตฺถา’’ติ อาห. รโถ กุมารํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาโรหนสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุโรหิโต ปารุปนกณฺณํ อปเนตฺวา ปาทตลานิ โอโลเกนฺโต ‘‘ติฏฺฐตุ อยํ ทีโป, ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ ทีเปสุ เอส รชฺชํ กาตุํ ยุตฺโต’’ติ วตฺวา, ‘‘ปุนปิ ตูริยานิ ปคฺคณฺหาถ ปุนปิ ปคฺคณฺหาถา’’ติ ติกฺขตฺตุํ ตูริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ.

ඇමතිවරු රජුගේ ආදාහන කෘත්‍යය නිමවා රජ මිදුලට රැස්ව මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: “රජුට සිටින්නේ එකම දියණියක පමණි, පුතකු නැත. රජකු නැතිව රටක් පැවතිය නොහැකිය. රජකමට පත් වන්නේ කවුද?” යි විමසා, “ඔබ රජ වන්න, ඔබ රජ වන්න” යැයි ඔවුනොවුන් කතා වූහ. එවිට පුරෝහිත බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ කීවේය: “වැඩිදුර සෙවීම සුදුසු නැත, අපි ඵුස්ස රථය මුදා හරිමු.” ඔවුහු සුදු නෙලුම් මලක පැහැය ඇති සින්ධව අශ්වයන් හතර දෙනෙකු රථයෙහි යොදා, පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩ සහ සේසත රථයෙහිම තබා, රථය මුදා හැර පසුව පසතුරු නාද පවත්වන්නට සැලැස්වූහ. රථය නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නික්ම උයන දෙසට ගමන් කළේය. “පුරුද්දට මෙන් උයන දෙසටම රථය යයි, එබැවින් එය හරවා ගනිමු” යි ඇතැමෙක් කීහ. “එය නොහරවන්න” යි පුරෝහිත කීවේය. රථය කුමාරයා වටා පැදකුණු කොට, ඔහුට නැගීමට සූදානම්ව නතර විය. පුරෝහිතයා කුමාරයා පෙරවා සිටි වස්ත්‍ර කොන මෑත් කොට පා පතුල් බලා, “මේ ලක්දිව තබා, ද්විසහස්‍ර පරිවාර ද්වීපයන් සහිත සතර මහා ද්වීපයෙහිම රජකම් කිරීමට මොහු සුදුසු ය” යි පවසා, “නැවතත් පසතුරු නාද පවත්වන්න, නැවතත් පසතුරු නාද පවත්වන්න” යි තෙවරක්ම පසතුරු නාද කරවීය.

อถ กุมาโร มุขํ วิวริตฺวา โอโลเกตฺวา, ‘‘เกน กมฺเมน อาคตตฺถา’’ติ? อาห. ‘‘เทว, ตุมฺหากํ รชฺชํ ปาปุณาตี’’ติ. ‘‘ราชา กห’’นฺติ. ‘‘เทวตฺตํ คโต สามี’’ติ. ‘‘กติ ทิวสา อติกฺกนฺตา’’ติ? ‘‘อชฺช สตฺตโม ทิวโส’’ติ. ‘‘ปุตฺโต วา ธีตา วา นตฺถี’’ติ. ‘‘ธีตา อตฺถิ เทว, ปุตฺโต นตฺถี’’ติ. ‘‘เตน หิ กริสฺสามิ รชฺช’’นฺติ. เต ตาวเทว อภิเสกมณฺฑปํ กตฺวา ราชธีตรํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา อุยฺยานํ อาเนตฺวา กุมารสฺส อภิเสกํ อกํสุ.

එවිට කුමාරයා මුහුණ විවෘත කොට බලා, “ඔබලා කුමන කරුණකට පැමිණියහුද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබට රජකම හිමි වී ඇතැයි” ඔවුහු කීහ. “රජු කොහේද?” යි ඔහු ඇසීය. “ස්වාමීනි, රජතුමා දෙව්ලොව ගියේය (කළුරිය කළේය)” යි ඔවුහු කීහ. “කී දවසක් ගත වීද?” යි ඇසූ කල, “අදට සත්වැනි දිනයයි” යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. “පුතෙකු හෝ දියණියක නැද්ද?” යි විමසූ විට, “දේවයන් වහන්ස, දියණියක සිටී, නමුත් පුතෙකු නැත” යි ඔවුහු කීහ. “එසේ නම් මම රජකම භාර ගන්නෙමි” යි කුමාරයා කීවේය. ඔවුහු එකෙණෙහිම අභිෂේක මණ්ඩපයක් කරවා, රජ දියණිය සියලු ආභරණවලින් සරසා උයනට කැඳවාගෙන විත් කුමාරයා අභිෂේක කළහ.

อถสฺส กตาภิเสกสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกํ วตฺถํ อุปหรึสุ. โส ‘‘กิมิทํ, ตาตา’’ติ? อาห. ‘‘นิวาสนวตฺถํ เทวา’’ติ. ‘‘นนุ, ตาตา, ถูล’’นฺติ. ‘‘มนุสฺสานํ ปริโภควตฺเถสุ อิโต สุขุมตรํ นตฺถิ เทวา’’ติ. ‘‘ตุมฺหากํ ราชา เอวรูปํ นิวาเสสี’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘น มญฺเญ ปุญฺญวา ตุมฺหากํ [Pg.175] ราชา, สุวณฺณภิงฺคารํ อาหรถ, ลภิสฺสาม วตฺถ’’นฺติ. สุวณฺณภิงฺคารํ อาหรึสุ. โส อุฏฺฐาย หตฺเถ โธวิตฺวา, มุขํ วิกฺขาเลตฺวา, หตฺเถน อุทกํ อาทาย, ปุรตฺถิมทิสาย อพฺภุกฺกิริ, ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐ กปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ. ปุน อุทกํ คเหตฺวา ทกฺขิณํ ปจฺฉิมํ อุตฺตรนฺติ เอวํ จตสฺโส ทิสา อพฺภุกฺกิริ, สพฺพทิสาสุ อฏฺฐ อฏฺฐ กตฺวา ทฺวตฺตึส กปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ. โส เอกํ ทิพฺพทุสฺสํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา ‘‘นนฺทรญฺโญ วิชิเต สุตฺตกนฺติกา อิตฺถิโย มา สุตฺตํ กนฺตึสูติ เอวํ เภรึ จาราเปถา’’ติ วตฺวา, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา, อลงฺกตปฏิยตฺโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ ปวิสิตฺวา, ปาสาทํ อารุยฺห มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิ.

අභිෂේක ලැබූ ඔහුට ලක්ෂයක් අගනා වස්ත්‍රයක් පිළිගැන්වූහ. ඔහු “පින්වත්නි, මේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මෙය ඇඳීමට ගන්නා වස්ත්‍රයකි” යි ඔවුහු කීහ. “පින්වත්නි, මෙය රළු නැද්ද?” යි ඔහු ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මිනිසුන් පරිභෝජනය කරන වස්ත්‍ර අතර මෙයට වඩා සියුම් වස්ත්‍රයක් නැතැයි” ඔවුහු කීහ. “ඔබේ රජු මෙවැනි දෑ ඇන්දේද?” යි ඇසූ විට, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. “ඔබේ රජු පිනැත්තෙකු යැයි මම නොසිතමි, රන් කෙණ්ඩිය ගෙනෙන්න, අපි වස්ත්‍ර ලබා ගන්නෙමු” යි ඔහු කීවේය. ඔවුහු රන් කෙණ්ඩිය ගෙන ආහ. ඔහු නැගී සිට දෑත් සෝදා, මුහුණ පිරිසිදු කොට, අතින් පැන් ගෙන පෙරදිග දෙසට ඉසීය. එවිට තද පොළොව පලාගෙන කප් රුක් අටක් පැන නැගුණි. නැවත පැන් ගෙන දකුණ, බටහිර සහ උතුර යන සතර දිශාවටම ඉසීය. සෑම දිශාවකින්ම අට බැගින් කප් රුක් තිස් දෙකක් පොළොවෙන් පැන නැගුණි. ඔහු දිව්‍යමය වස්ත්‍රයක් ඇඳ තවකක් පොරවාගෙන, “නන්ද රජුගේ රාජ්‍යයෙහි නූල් කටින ස්ත්‍රීන් තවදුරටත් නූල් නොකැටිය යුතු බවට බෙර හඬ පතුරුවන්න” යි පවසා, සේසත් ඔසවා, මැනවින් සැරසී උතුම් ඇත් රජෙකු පිට නැගී නුවරට වැදී, මාලිගයට ගොස් මහා රාජ සම්පත් අනුභව කළේය.

เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต เอกทิวสํ เทวี รญฺโญ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ‘‘อโห ตปสฺสี’’ติ การุญฺญาการํ ทสฺเสสิ. ‘‘กิมิทํ เทวี’’ติ? จ ปุฏฺฐา, ‘‘อติมหตี, เทว, สมฺปตฺติ, อตีเต พุทฺธานํ สทฺทหิตฺวา กลฺยาณํ อกตฺถ, อิทานิ อนาคตสฺส ปจฺจยํ กุสลํ น กโรถา’’ติ? อาห. ‘‘กสฺส ทสฺสามิ? สีลวนฺโต นตฺถี’’ติ. ‘‘อสุญฺโญ, เทว, ชมฺพุทีโป อรหนฺเตหิ, ตุมฺเห ทานเมว สชฺเชถ, อหํ อรหนฺเต ลจฺฉามี’’ติ อาห. ราชา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเร ทานํ สชฺชาเปสิ. เทวี ปาโตว อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุปริปาสาเท ปุรตฺถาภิมุขา อุเรน นิปชฺชิตฺวา – ‘‘สเจ เอติสฺสา ทิสาย อรหนฺโต อตฺถิ, อาคจฺฉนฺตุ อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหนฺตู’’ติ อาห. ตสฺสํ ทิสายํ อรหนฺโต นาเหสุํ. ตํ สกฺการํ กปณทฺธิกยาจกานํ อทํสุ.

මෙසේ කාලය ගතවන විට, එක් දිනක් බිසව රජුගේ සම්පත් දැක, “අහෝ, මොහු අවාසනාවන්තයෙකි” යි පවසමින් අනුකම්පා සහගත ස්වරූපයක් දැක්වූවාය. “බිසව, මේ කුමක්ද?” යි ඇසූ කල්හි, ඕ තොමෝ මෙසේ කීවාය: “දේවයන් වහන්ස, ඔබේ සම්පත් ඉතා විශාලය. අතීතයේ බුදුවරුන් කෙරෙහි විශ්වාසය තබා කුසල් කළ නිසා මේවා ලැබුණි. නමුත් දැන් මතු ජීවිතය වෙනුවෙන් ඔබ කුසල් නොකරන්නෙහිය.” “මම කා හට දන් දෙම්ද? සිල්වතුන් නැතැයි” රජු කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, දඹදිව රහතන් වහන්සේලාගෙන් හිස් නොවේ. ඔබ දානය සූදානම් කරන්න, මම රහතන් වහන්සේලා වැඩම කරවා ගන්නෙමි” යි ඇය කීවාය. රජු පසුදින පෙරදිග දොරටුවෙහි දානය සූදානම් කරවීය. බිසව අලුයම අටසිල් සමාදන් වී, මාලිගය මතුපිට පෙරදිග බලා වැතිර, “ඉදින් මේ දිශාවෙහි රහතන් වහන්සේලා වැඩ සිටිත් නම්, වැඩම කොට අපගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා” යි පැතුවාය. ඒ දිශාවෙන් රහතන් වහන්සේලා වැඩම නොකළහ. එබැවින් ඒ පූජාව අසරණ මගීන්ට හා යාචකයන්ට ලබා දුන්හ.

ปุนทิวเส ทกฺขิณทฺวาเร ทานํ สชฺเชตฺวา ตเถว อกาสิ, ปุนทิวเส ปจฺฉิมทฺวาเร. อุตฺตรทฺวาเร สชฺชิตทิวเส ปน เทวิยา ตเถว นิมนฺเตนฺติยา หิมวนฺเต วสนฺตานํ ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ เชฏฺฐโก มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ภาติเก อามนฺเตสิ ‘‘มาริสา, นนฺทราชา ตุมฺเห นิมนฺเตติ, อธิวาเสถ ตสฺสา’’ติ. เต อธิวาเสตฺวา ปุนทิวเส อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเร โอตรึสุ. มนุสฺสา คนฺตฺวา ‘‘ปญฺจสตา, เทว, ปจฺเจกพุทฺธา อาคตา’’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา สทฺธึ เทวิยา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา เตสํ ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา [Pg.176] สงฺฆเถรสฺส, เทวี สงฺฆนวกสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา, ‘‘อยฺยา ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสนฺติ, มยํ ปุญฺเญน น หายิสฺสาม, อมฺหากํ ยาวชีวํ อิธ นิวาสาย ปฏิญฺญํ เทถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อุยฺยาเน ปญฺจ ปณฺณสาลาสตานิ ปญฺจ จงฺกมนสตานีติ สพฺพากาเรน นิวาสฏฺฐานํ สมฺปาเทตฺวา ตตฺถ วสาเปสุํ.

පසුදින දකුණු දොරටුවෙහි දන් පිළියෙළ කොට පෙර දින මෙන්ම දානය පැවැත්වීය. පසුදින බටහිර දොරටුවෙහි ද එසේම කළේය. උතුරු දොරටුවෙහි දන් පිළියෙළ කළ දිනයෙහි බිසව විසින් එලෙසම ආරාධනා කළ කල්හි, හිමාලයෙහි වසන්නා වූ පදුමවතී දේවියගේ පුත් වූ පසේබුදුන් වහන්සේලා පන්සිය නම අතුරින් වැඩිමහලු මහා පදුම පසේබුදුන් වහන්සේ සෙසු පසේබුදුන් වහන්සේලා අමතා, "නිදුකාණන් වහන්ස, නන්ද රජතුමා ඔබ වහන්සේලාට ආරාධනා කරයි, ඔහුගේ ඒ ආරාධනාව ඉවසා වදාරනු මැනව" යි වදාළහ. උන්වහන්සේලා එය ඉවසා වදාරා, පසුදින අනවතප්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා පිරිසිදු වී, අහසින් වැඩම කොට උතුරු දොරටුවෙන් බිමට වැඩි සේක. මනුෂ්‍යයෝ ගොස් "දේවයන් වහන්ස, පසේබුදුන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වැඩම කළ සේකැ"යි රජුට දැන්වූහ. රජතුමා බිසව සමඟ ගොස් වැඳ, පාත්‍ර පිළිගෙන, පසේබුදුන් වහන්සේලා ප්‍රාසාදයට වැඩම කරවා උන්වහන්සේලාට දන් පිළිගැන්වීය. දන් වළඳා අවසානයෙහි රජතුමා සංඝයාගේ වැඩිමහලු තෙරුන්ගේ පාමුල ද, බිසව සංඝයා අතර නවක වූ තෙරුන්ගේ පාමුල ද වැතිර වැඳ, "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේලා සිවුපසයෙන් පීඩා නොවිඳිනු ඇත, අපි ද පිනෙන් නොපිරිහෙන්නෙමු; එබැවින් අප කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ජීවිතාන්තය දක්වා මෙහි වැඩසිටීමට පොරොන්දු වනු මැනව" යි ආරාධනා කොට පොරොන්දුව ලබා ගත්හ. ඉක්බිති උයනෙහි පන්සියයක් පන්සල් ද පන්සියයක් සක්මන් මලු ද කරවා, සියලු ආකාරයෙන් වාසස්ථාන සම්පූර්ණ කොට එහි වැඩසිටීමට සැලැස්වූහ.

เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต รญฺโญ ปจฺจนฺโต กุปิโต. ‘‘อหํ ปจฺจนฺตํ วูปสเมตุํ คจฺฉามิ, ตฺวํ ปจฺเจกพุทฺเธสุ มา ปมชฺชี’’ติ เทวึ โอวทิตฺวา คโต. ตสฺมึ อนาคเตเยว ปจฺเจกพุทฺธานํ อายุสงฺขารา ขีณา. มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ติยามรตฺตึ ฌานกีฬํ กีฬิตฺวา อรุณุคฺคมเน อาลมฺพนผลกํ อาลมฺพิตฺวา ฐิตโกว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, เอเตนุปาเยน เสสาปีติ สพฺเพปิ ปรินิพฺพุตา. ปุนทิวเส เทวี ปจฺเจกพุทฺธานํ นิสีทนฏฺฐานํ หริตูปลิตฺตํ กาเรตฺวา ปุปฺผานิ วิกิริตฺวา ธูปํ ทตฺวา เตสํ อาคมนํ โอโลกยนฺตี นิสินฺนา อาคมนํ อปสฺสนฺตี ปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ, ตาต, ชานาหิ, กึ อยฺยานํ กิญฺจิ อผาสุก’’นฺติ? โส คนฺตฺวา มหาปทุมสฺส ปณฺณสาลาย ทฺวารํ วิวริตฺวา ตตฺถ อปสฺสนฺโต จงฺกมนํ คนฺตฺวา อาลมฺพนผลกํ นิสฺสาย ฐิตํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘กาโล, ภนฺเต’’ติ อาห. ปรินิพฺพุตสรีรํ กึ กเถสฺสติ? โส ‘‘นิทฺทายติ มญฺเญ’’ติ คนฺตฺวา ปิฏฺฐิปาเท หตฺเถน ปรามสิ. ปาทานํ สีตลตาย เจว ถทฺธตาย จ ปรินิพฺพุตภาวํ ญตฺวา ทุติยสฺส สนฺติกํ อคมาสิ, เอวํ ตติยสฺสาติ สพฺเพสํ ปรินิพฺพุตภาวํ ญตฺวา ราชกุลํ คโต. ‘‘กหํ, ตาต, ปจฺเจกพุทฺธา’’ติ? ปุฏฺโฐ ‘‘ปรินิพฺพุตา, เทวี’’ติ อาห. เทวี กนฺทนฺตี โรทนฺตี นิกฺขมิตฺวา นาคเรหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา สาธุกีฬิตํ กาเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ.

මෙලෙස කාලය ගතවන විට රජුගේ සීමාන්ත පෙදෙසක කැරැල්ලක් හටගත්තේය. "මම සීමාන්තයේ කැරැල්ල සංසිඳුවීමට යමි, ඔබ පසේබුදුන් වහන්සේලා කෙරෙහි අප්‍රමාදී වන්නැ"යි බිසවට අවවාද කොට රජතුමා පිටත්ව ගියේය. රජු ආපසු ඒමට පෙරම පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ ආයු සංස්කාරය ගෙවී ගියේය. මහා පදුම පසේබුදුන් වහන්සේ රැය තුන් යාමයෙහි ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවෙහි යෙදී, අරුණෝදයෙහි ආධාරක ලෑල්ලකට හේත්තු වී සිටි ඉරියව්වෙන්ම අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. එම ක්‍රමයෙන්ම සෙසු සියලු පසේබුදුන් වහන්සේලා ද පිරිනිවන් පෑ සේක. පසුදින බිසව පසේබුදුන් වහන්සේලා වැඩසිටින ස්ථානය ගොම ගා පිරිසිදු කරවා, මල් ඉස, සුවඳ දුම් දී උන්වහන්සේලා වඩිනා මඟ බලා සිටියාය. උන්වහන්සේලා වඩිනු නොදැක, පුරුෂයෙකු යවමින්, "පුත, ගොස් බලන්න, ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේලාට යම් අපහසුවක් දැයි දැනගන්න" යැයි කීවාය. ඔහු ගොස් මහා පදුම පසේබුදුන්ගේ පන්සලේ දොර හැර එහි උන්වහන්සේ නොදැක, සක්මන් මළුවට ගොස් ආධාරක ලෑල්ලට හේත්තු වී සිටිනු දැක වැඳ, "ස්වාමීනී, (දානයට) කාලය පැමිණ ඇත" යි කීවේය. පිරිනිවන් පෑ සිරුර කුමක් පවසන්නද? ඔහු "නිදා සිටිනවා විය හැකිය" යි සිතා ළඟට ගොස් පතුල් පිරිමැද්දේය. පාදයන්ගේ සීතල බවෙන් හා තද බවෙන් පිරිනිවන් පෑ බව දැන, දෙවන පසේබුදුන් වහන්සේ ළඟට ද, එලෙසම තෙවන පසේබුදුන් වහන්සේ ළඟට ද ගොස් සියලු දෙනාම පිරිනිවන් පෑ බව දැන රජ මැදුරට ගියේය. "පුත, පසේබුදුන් වහන්සේලා කොහේදැ"යි ඇසූ කල්හි "දේවියනි, පසේබුදුන් වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑ සේකැ"යි ඔහු කීවේය. බිසව හඬා වැලපෙමින් නික්ම ගොස්, නගර වැසියන් සමඟ එහි ගොස් උචිත පූජා පවත්වා, පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා ධාතුන් වහන්සේලා ගෙන චෛත්‍යයක් කරවා නිධන් කළාය.

ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา อาคโต ปจฺจุคฺคมนํ อาคตํ เทวึ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, ภทฺเท, ปจฺเจกพุทฺเธสุ นปฺปมชฺชิ, นิโรคา อยฺยา’’ติ? ‘‘ปรินิพฺพุตา เทวา’’ติ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘เอวรูปานมฺปิ ปณฺฑิตานํ มรณํ อุปฺปชฺชติ, อมฺหากํ กุโต โมกฺโข’’ติ? โส นครํ อคนฺตฺวา อุยฺยานเมว ปวิสิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺส รชฺชํ ปฏิยาเทตฺวา สยํ สมณกปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ, เทวีปิ [Pg.177] ‘‘อิมสฺมึ ปพฺพชิเต อหํ กึ กริสฺสามี’’ติ? ตตฺเถว อุยฺยาเน ปพฺพชิตา. ทฺเวปิ ฌานํ ภาเวตฺวา ตโต จุตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ.

රජතුමා සීමාන්තයේ කැරැල්ල සංසිඳුවා ආපසු පැමිණි කල්හි, තමා පෙරගමන් කිරීමට පැමිණි බිසවගෙන්, "පින්වත්නිය, පසේබුදුන් වහන්සේලා කෙරෙහි අප්‍රමාදී වූවාද? උන්වහන්සේලා නිරෝගීව වැඩසිටිනවාදැ"යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, උන්වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑ සේකැ"යි බිසව කීවාය. එවිට රජු, "මොනතරම් පණ්ඩිත උතුමන්ට වුවද මරණය පැමිණෙන්නේය; එසේ නම් අපට එයින් නිදහසක් කොයින්දැ"යි සිතුවේය. ඔහු නගරයට නොගොස් උයනටම වැදී, වැඩිමහලු පුතු කැඳවා ඔහුට රාජ්‍යය පවරා තමා ශ්‍රමණ වෙස් ගෙන මහණ විය. බිසව ද "මොහු මහණ වූ කල්හි මම කුමක් කරන්නදැ"යි සිතා එම උයනේදීම මහණ වූවාය. ඒ දෙදෙනාම ධ්‍යාන වඩා එයින් චුතව බඹලොව උපන්නාහුය.

เตสุ ตตฺเถว วสนฺเตสุ อมฺหากํ สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน ราชคหํ ปาวิสิ. อยํ ปิปฺปลิมาณโว มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถพฺราหฺมณคาเม กปิลพฺราหฺมณสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺโต, อยํ ภทฺทา กาปิลานี มทฺทรฏฺเฐ สาคลนคเร โกสิยโคตฺตพฺราหฺมณสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺตา. เตสํ โข อนุกฺกเมน วฑฺฒมานานํ ปิปฺปลิมาณวสฺส วีสติเม วสฺเส ภทฺทาย โสฬสเม วสฺเส สมฺปตฺเต มาตาปิตโร ปุตฺตํ โอโลเกตฺวา, ‘‘ตาต, ตฺวํ วยปฺปตฺโต, กุลวํโส นาม ปติฏฺฐเปตพฺโพ’’ติ อติวิย นิปฺปีฬยึสุ. มาณโว อาห – ‘‘มยฺหํ โสตปเถ เอวรูปํ กถํ มา กเถถ. อหํ ยาว ตุมฺเห ธรถ, ตาว ปฏิชคฺคิสฺสามิ, ตุมฺหากํ ปจฺฉโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. เต กติปาหํ อติกฺกมิตฺวา ปุน กถยึสุ, โสปิ ตเถว ปฏิกฺขิปิ. ปุน กถยึสุ, ปุนปิ ปฏิกฺขิปิ. ตโต ปฏฺฐาย มาตา นิรนฺตรํ กเถติเยว.

ඔවුන් එහි වසන කාලයෙහි අප මහා ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වී, උතුම් දම්සක් පවත්වා පිළිවෙළින් රජගහනුවරට වැඩි සේක. මේ පිප්ඵලී මාණවක තෙමේ මගධ රට මහාතිත්ථ බමුණු ගමෙහි කපිල බමුණාගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි උපන්නේය. මේ භද්දා කාපිලානි තොමෝ මද්ද රට සාගල නුවර කෝසිය ගෝත්‍රික බමුණාගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි උපන්නාය. ඔවුන් ක්‍රමයෙන් වැඩෙන කල, පිප්ඵලී මාණවකයාට විසි වයසත් භද්දාවට දහසය වයසත් එළඹි කල්හි මව්පියෝ පුතු දෙස බලා, "පුත, ඔබ දැන් වයසට පැමිණ ඇත, කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යා යුතුය" යි පවසමින් බෙහෙවින් බල කළහ. මාණවකයා මෙසේ කීවේය: "මව්පියෙනි, මගේ කනට මෙවැනි කතා නොකියන්න. ඔබ දෙපළ ජීවත්ව සිටින තාක් මම උපස්ථාන කරමි, ඔබගෙන් පසු ගිහිගෙයින් නික්ම ගොස් මහණ වෙමි." ඔවුන් දින කිහිපයකට පසු නැවතත් එය කී අතර ඔහු පෙර පරිදිම එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. නැවතත් කීහ, නැවතත් ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එතැන් පටන් මව නිරන්තරයෙන්ම ඒ ගැන පවසන්නට වූවාය.

มาณโว ‘‘มม มาตรํ สญฺญาเปสฺสามี’’ติ รตฺตสุวณฺณสฺส นิกฺขสหสฺสํ ทตฺวา สุวณฺณกาเรหิ เอกํ อิตฺถิรูปํ การาเปตฺวา ตสฺส มชฺชนฆฏฺฏนาทิกมฺมปริโยสาเน ตํ รตฺตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา วณฺณสมฺปนฺเนหิ ปุปฺเผหิ เจว นานาอลงฺกาเรหิ จ อลงฺการาเปตฺวา มาตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘อมฺม เอวรูปํ อารมฺมณํ ลภนฺโต เคเห วสามิ, อลภนฺโต น วสามี’’ติ. ปณฺฑิตา พฺราหฺมณี จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ ปุตฺโต ปุญฺญวา ทินฺนทาโน กตาภินีหาโร, ปุญฺญํ กโรนฺโต น เอกโกว อกาสิ, อทฺธา เอเตน สห กตปุญฺญา สุวณฺณรูปกปฏิภาคา ภวิสฺสตี’’ติ อฏฺฐ พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺพกาเมหิ สนฺตปฺเปตฺวา สุวณฺณรูปกํ รถํ อาโรเปตฺวา, ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, ยตฺถ อมฺหากํ ชาติโคตฺตโภเคหิ สมานกุเล เอวรูปํ ทาริกํ ปสฺสถ, อิมเมว สุวณฺณรูปกํ, ปณฺณาการํ กตฺวา เทถา’’ติ อุยฺโยเชสิ.

එවිට මාණවකයා "මාගේ මවට මෙය ඒත්තු ගන්වන්නෙමි" යි සිතා, රන්කරුවන්ට රන් නික්ඛ දහසක් දී රනින් එක් ස්ත්‍රී රූපයක් කරවා, එහි මැදීම ඔප දැමීම් ආදී කටයුතු නිම වූ පසු එයට රතු පැහැති වස්ත්‍රයක් අන්දවා, වර්ණවත් මල් හා නානාප්‍රකාර ආභරණවලින් සරසවා මව කැඳවා මෙසේ කීවේය: "මෑණියනි, මෙවැනි රූපයක් ඇත්තියක ලබන්නේ නම් මම ගෘහයෙහි වසමි, නොලබන්නේ නම් නොවසිමි." නැණවත් බැමිණිය මෙසේ සිතුවාය: "මාගේ පුත්‍රයා පින්වන්තයෙකි, දන් දී ඇත්තෙකි, පෙර කළ ප්‍රාර්ථනා ඇත්තෙකි. පින් කරන කල්හි ඔහු තනිවම නොකළේය. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු හා එක්ව පින් කළ, මේ රන් රූපයට සමාන ස්ත්‍රියක සිටිය යුතුය." ඇය බමුණන් අටදෙනකු කැඳවා ඔවුන් සියලු කැමැත්තෙන් සතුටු කරවා, රන් රූපය රථයක තබ්බවා, "පියවරුනි, යන්න, අපේ ජාති ගෝත්‍ර හා සම්පත්වලට සමාන කුලයක මෙවැනි රූපයක් ඇති දැරියක දකින්නහු නම්, මේ රන් රූපයම පඬුරක් කොට දී එන්න" යැයි පවසා පිටත් කර යැවූවාය.

เต ‘‘อมฺหากํ นาม เอตํ กมฺม’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา, ‘‘กตฺถ คมิสฺสามา’’ติ? จินฺเตตฺวา, ‘‘มทฺทรฏฺฐํ นาม อิตฺถากโร, มทฺทรฏฺฐํ คมิสฺสามา’’ติ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครํ [Pg.178] อคมึสุ. ตตฺถ ตํ สุวณฺณรูปกํ นฺหานติตฺเถ ฐเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. อถ ภทฺทาย ธาตี ภทฺทํ นฺหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา สิริคพฺเภ นิสีทาเปตฺวา นฺหายิตุํ อาคจฺฉนฺตี ตํ รูปกํ ทิสฺวา, ‘‘อยฺยธีตา เม อิธาคตา’’ติ สญฺญาย ตชฺเชตฺวา ‘‘ทุพฺพินิเต, กึ ตฺวํ อิธาคตา’’ติ? ตลสตฺติกํ อุคฺคิริตฺวา, ‘‘คจฺฉ สีฆ’’นฺติ คณฺฑปสฺเส ปหริ. หตฺโถ ปาสาเณ ปฏิหโต วิย กมฺปิตฺถ. สา ปฏิกฺกมิตฺวา ‘‘เอวํ ถทฺธํ นาม มหาคีวํ ทิสฺวา, ‘อยฺยธีตา เม’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทสึ, อยฺยธีตาย หิ เม อยํ นิวาสนปฏิคฺคาหิกาปิ อยุตฺตา’’ติ อาห. อถ นํ เต มนุสฺสา ปริวาเรตฺวา ‘‘เอวรูปา เต สามิธีตา’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘กึ เอสา, อิมาย สตคุเณน สหสฺสคุเณน มยฺหํ อยฺยา อภิรูปตรา, ทฺวาทสหตฺเถ คพฺเภ นิสินฺนาย ปทีปกิจฺจํ นตฺถิ, สรีโรภาเสเนว ตมํ วิธมตี’’ติ. ‘‘เตน หิ อาคจฺฉา’’ติ ตํ ขุชฺชํ คเหตฺวา สุวณฺณรูปกํ รถํ อาโรเปตฺวา โกสิยโคตฺตสฺส ฆรทฺวาเร ฐตฺวา อาคมนํ นิเวทยึสุ.

ඒ පිරිස "මේ කර්තව්‍යය අපේ වගකීමකි" යැයි සිතා නික්ම ගොස්, "කොහේ යමුද?" යැයි තීරණය කරමින්, "මද්ද රට යනු රූමත් ස්ත්‍රීන් සිටින දේශයකි, එබැවින් අපි මද්ද රටට යමු" යැයි මද්ද රටේ සාගල නුවරට ගියහ. එහිදී ඒ රන් රූපය නෑමට ගන්නා තොටුපළක තබා පසෙක වාඩි වූහ. එකල්හි භද්දාවගේ කිරිමව භද්දාව නහවා, ආභරණයෙන් සරසා සිරිගැබෙහි හිඳුවා, තමා නෑමට පැමිණෙන අතරතුර ඒ රූපය දැක, "මගේ ස්වාමිදූ මෙහි පැමිණ සිටින්නීය" යන හැඟීමෙන් ඇයට තර්ජනය කරමින්, "හික්මීමක් නැති තැනැත්තිය, ඔබ මෙහි ආවේ මක්නිසාද?" යැයි අසා අතුල් පහරක් දීමට අත ඔසවා "වහාම ගෙදර යන්න" යැයි පවසමින් රන් රූපයේ කම්මුලට පහරක් ගැසුවාය. එවිට ඇගේ අත ගලකට ගැසුවාක් මෙන් රිදුම් දුන්නේය. ඇය ආපසු හැරී, "මෙතරම් දැඩි වූ ගෙලක් දැක මගේ ස්වාමිදූ යැයි වරදවා වටහා ගත්තෙමි; මාගේ ස්වාමිදුවට නම් මේ රුව ඇය ඇඳි සළුපෙළ පිළිගන්නා මෙහෙකාරියක වීමට පවා සුදුසු නැත" යැයි පැවසුවාය. එවිට ඒ මිනිස්සු ඇය පිරිවරාගෙන "ඔබේ ස්වාමිදූ මේ රූපයට සමානද?" යැයි ඇසූහ. "කුමක් පවසනවාද? මගේ ස්වාමිදූ මේ රූපයට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් රූමත්ය. රියන් දොළහක කාමරයක ඇය හිඳින කල පහන් දැල්වීමක් අවශ්‍ය නැත, ඇගේ ශරීරයෙන් නික්මෙන ආලෝකයෙන්ම අඳුර දුරු වේ" යැයි ඇය පැවසුවාය. "එසේ නම් එන්න" යැයි පවසා ඒ කිරිමව කැඳවාගෙන, රන් රුව රථයකට නංවාගෙන කෝසිය ගෝත්‍රික බමුණාගේ නිවෙස් දොරකඩට ගොස් තමන්ගේ පැමිණීම දැන්වූහ.

พฺราหฺมโณ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา, ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถคาเม กปิลพฺราหฺมณสฺส ฆรโต’’ติ. ‘‘กึ การณา อาคตา’’ติ. ‘‘อิมินา นาม การเณนา’’ติ. ‘‘กลฺยาณํ, ตาตา, สมชาติโคตฺตวิภโว อมฺหากํ พฺราหฺมโณ, ทสฺสามิ ทาริก’’นฺติ ปณฺณาการํ คณฺหิ. เต กปิลพฺราหฺมณสฺส สาสนํ ปหิณึสุ – ‘‘ลทฺธา ทาริกา, กตฺตพฺพํ กโรถา’’ติ. ตํ สาสนํ สุตฺวา ปิปฺปลิมาณวสฺส อาโรจยึสุ – ‘‘ลทฺธา กิร ทาริกา’’ติ. มาณโว ‘‘อหํ น ลภิสฺสามีติ จินฺเตสึ, อิเม ลทฺธาติ จ วทนฺติ, อนตฺถิโก หุตฺวา ปณฺณํ เปสิสฺสามี’’ติ รโหคโต ปณฺณํ ลิขิ, ‘‘ภทฺทา อตฺตโน ชาติโคตฺตโภคานุรูปํ ฆราวาสํ ลภตุ, อหํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ, มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารินี อโหสี’’ติ. ภทฺทาปิ ‘‘อสุกสฺส กิร มํ ทาตุกามา’’ติ สุตฺวา รโหคตา ปณฺณํ ลิขิ, ‘‘อยฺยปุตฺโต อตฺตโน ชาติโคตฺตโภคานุรูปํ ฆราวาสํ ลภตุ. อหํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ, มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อโหสี’’ติ. ทฺเวปิ ปณฺณานิ อนฺตรามคฺเค สมาคจฺฉึสุ. ‘‘อิทํ กสฺส ปณฺณ’’นฺติ? ปิปฺปลิมาณเวน ภทฺทาย ปหิตนฺติ. ‘‘อิทํ กสฺส ปณฺณ’’นฺติ? ภทฺทาย ปิปฺปลิมาณวสฺส ปหิตนฺติ จ วุตฺเต ทฺเวปิ วาเจตฺวา, ‘‘ปสฺสถ ทารกานํ กมฺม’’นฺติ ผาเลตฺวา อรญฺเญ ฉฑฺเฑตฺวา [Pg.179] สมานปณฺณํ ลิขิตฺวา อิโต จ เอตฺโต จ เปเสสุํ. อิติ เตสํ อนิจฺฉมานานํเยว สมาคโม อโหสิ.

බ්‍රාහ්මණයා පිළිසඳරෙහි යෙදී "ඔබලා කොහේ සිට පැමිණියහුද?" යැයි ඇසීය. "මගධ රටේ මහාතිත්ථ ගමෙහි කපිල බමුණාගේ නිවසේ සිටය" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. "කුමන කරුණකට පැමිණියහුද?" යැයි ඇසූ කල, "මේ කරුණ සඳහාය" යැයි කීහ. "යහපති දරුවෙනි, ජාතියෙන්, ගෝත්‍රයෙන් හා වස්තුවෙන් අපට සමාන වූ බමුණෙකි, මම මගේ දැරිය ලබා දෙන්නෙමි" යැයි පවසා පඬුරු පිළිගත්තේය. ඒ පණිවිඩකරුවන් කපිල බමුණාට "දැරිය ලැබුණා, කළ යුතු කටයුතු සම්පාදනය කරන්න" යැයි පණිවිඩයක් යැවූහ. ඒ පණිවිඩය අසා ඔවුහු පිප්ඵලි මාණවකයාට "දැරිය ලැබුණාලු" යැයි දැන්වූහ. එවිට මාණවකයා "මට ඇය නොලැබේවා යැයි සිතුවෙමි, නමුත් මොවුන් ලැබුණා යැයි පවසති. මම මෙයට අකමැති බැවින් ලිපියක් යවමි" යැයි සිතා හුදෙකලාවේ ලිපියක් ලිවීය. "භද්දාවනි, ඔබගේ ජාතියට, ගෝත්‍රයට හා සම්පතට ගැලපෙන ගෘහ ජීවිතයක් ගත කළ හැකි අයෙකු සොයාගන්න, මම නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න" යනු එහි අන්තර්ගතයයි. භද්දාවද "අසවල් කුමරුට මාව දීමට කැමතිලු" යන්න අසා හුදෙකලාව ලිපියක් ලිව්වාය. "ස්වාමිපුත්‍රයාණෙනි, ඔබගේ ජාතියට, ගෝත්‍රයට හා සම්පතට ගැලපෙන ගෘහ ජීවිතයක් ගත කරන්න, මම නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න" යනු එහි අන්තර්ගතයයි. මඟදී මේ ලිපි දෙකම රැගත් පණිවිඩකරුවෝ හමු වූහ. "මේ කාගේ ලිපියක්ද?" පීප්ඵලි මාණවකයා භද්දාවට යැවූ එකකි. "මේ කාගේද?" භද්දාව පිප්ඵලි මාණවකයාට යැවූ එකකි. මෙසේ පවසද්දී ලිපි දෙකම කියවා, "දරුවන්ගේ වැඩ බලන්න" යැයි පවසා ඒවා ඉරා වනයේ දමා, දෙදෙනාම එකඟ බව අඟවන නව ලිපි ලියා දෙපැත්තටම යැවූහ. මෙසේ ඔවුන්ගේ අකමැත්ත තිබියදීම දෙදෙනාගේ එක්වීම සිදු විය.

ตํทิวสํเยว จ มาณโวปิ เอกํ ปุปฺผทามํ คนฺถาเปสิ, ภทฺทาปิ เอกํ คนฺถาเปสิ. ตานิ อาสนมชฺเฌ ฐเปตฺวา ภุตฺตสายมาสา อุโภปิ ‘‘สยนํ อารุหิสฺสามา’’ติ สมาคนฺตฺวา มาณโว ทกฺขิณปสฺเสน สยนํ อารุหิ. ภทฺทา วามปสฺเสน อารุหิตฺวา อาห – ‘‘ยสฺส ปสฺเส ปุปฺผานิ มิลายนฺติ, ตสฺส ราคจิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ วิชานิสฺสาม, อิมํ ปุปฺผทามํ น อลฺลียิตพฺพ’’นฺติ. เต ปน อญฺญมญฺญสฺส สรีรสมฺผสฺสภเยน ติยามรตฺตึ นิทฺทํ อโนกฺกมนฺตาว วีตินาเมนฺติ, ทิวา ปน หสิตมตฺตมฺปิ น โหติ. เต โลกามิเสน อสํสฏฺฐา ยาว มาตาปิตโร ธรนฺติ, ตาว กุฏุมฺพํ อวิจาเรตฺวา เตสุ กาลงฺกเตสุ วิจารยึสุ. มหตี มาณวสฺส สมฺปตฺติ, เอกทิวสํ สรีรํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา ฉฑฺเฑตพฺพํ สุวณฺณจุณฺณเมว มคธนาฬิยา ทฺวาทสนาฬิมตฺตํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ. ยนฺตพทฺธานิ สฏฺฐิ มหาตฬากานิ, กมฺมนฺโต ทฺวาทสโยชนิโก, อนุราธปุรปฺปมาณา จุทฺทส ทาสคามา, จุทฺทส หตฺถานีกา, จุทฺทส อสฺสานีกา, จุทฺทส รถานีกา.

එදිනම මාණවකයාද මල් දමක අමුණා ගත්තේය, භද්දාවද මල් දමක් අමුණා ගත්තාය. ඒවා යහන මැද තබා රාත්‍රී ආහාරයෙන් පසු දෙදෙනාම "යහනට යමු" යැයි පැමිණියහ. මාණවකයා දකුණු පසින් යහනට නැග්ගේය. භද්දාව වම් පසින් නැඟී මෙසේ කීවාය - "යමෙකුගේ පැත්තේ තිබෙන මල් මැලවී යයිද, ඔහුට රාග සිතක් උපන් බව ඉන් දැනගනිමු, එබැවින් මේ මල් දම ස්පර්ශ නොකළ යුතුය." ඔවුහු එකිනෙකාගේ ශරීර ස්පර්ශය කෙරෙහි ඇති බිය නිසා රාත්‍රී තුන් යාමයම නින්දට නොගොස් කල් ගෙවූහ. දහවල් කාලයේදී සිනහවක් පවා ඔවුන් අතර ඇති නොවීය. ඔවුහු ලෞකික සැප සම්පත් කෙරෙහි ඇලීමක් නැතිව මව්පියන් ජීවත්ව සිටින තාක් කල් ගේ දොර කටයුතු පාලනය නොකර සිටි අතර, මව්පියන් කළුරිය කළ පසු ඒවා කළමනාකරණය කළහ. මාණවකයාගේ සම්පත ඉතා විශාලය. එක් දිනකදී සිරුරේ ආලේප කර පසුව ඉවත් කරන රන් කුඩු පමණක් මගධ නැළියෙන් නැළි දොළහක් පමණ විය. යන්ත්‍ර මඟින් බැඳි මහා වැව් හැටක්ද, යොදුන් දොළහක වපසරිය ඇති කර්මාන්ත භූමියක්ද, අනුරාධපුරය වැනි දාස ගම්මාන දහහතරක්ද, ඇත් සේනා දහහතරක්, අස් සේනා දහහතරක් හා රිය සේනා දහහතරක් ද ඔහු සතු විය.

โส เอกทิวสํ อลงฺกตํ อสฺสํ อารุยฺห มหาชนปริวุโต กมฺมนฺตํ คนฺตฺวา เขตฺตโกฏิยํ ฐิโต นงฺคเลหิ ภินฺนฏฺฐานโต กากาทโย สกุเณ คณฺฑุปฺปาทกาทิปาเณ อุทฺธริตฺวา ขาทนฺเต ทิสฺวา, ‘‘ตาตา, อิเม กึ ขาทนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ? ‘‘คณฺฑุปฺปาทเก อยฺยา’’ติ. ‘‘เอเตหิ กตํ ปาปํ กสฺส โหตี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ, อยฺยา’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สเจ เอเตหิ กตํ ปาปํ มยฺหํ โหติ, กึ เม กริสฺสติ สตฺตอสีติโกฏิธนํ? กึ ทฺวาทสโยชโน กมฺมนฺโต, กึ ยนฺตพทฺธานิ สฏฺฐิ มหาตฬากานิ, กึ จุทฺทส คามา? สพฺพเมตํ ภทฺทาย กาปิลานิยา นิยฺยาเตตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ.

ඔහු එක් දිනක් අලංකාර ලෙස සැරසූ අශ්වයෙකු පිට නැඟී මහා ජනකායක් පිරිවරාගෙන කර්මාන්ත බිමට ගොස්, කුඹුරු සීමාවේ රැඳී සිටියදී නඟුලෙන් බිඳුණු පස තුළින් ගැඩවිලුන් ආදී පණුවන් මතු කරගෙන කන කපුටන් ආදී පක්ෂීන් දැක, "මිතුරනි, මොවුන් මොනවාද කන්නේ?" යැයි ඇසීය. "ස්වාමිනි, ගැඩවිලුන්" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. "මොවුන් කරන මේ පව කාට හිමි වේද?" යැයි ඇසූ කල, "ස්වාමිනි, ඔබටයි" යැයි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. එවිට ඔහු මෙසේ සිතීය - "සැබැවින්ම මොවුන් කරන පව මට හිමි වන්නේ නම්, මගේ මේ අසූ හත් කෝටියක ධනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? යොදුන් දොළහක කර්මාන්ත බිමෙන්, වැව් හැටෙන්, මේ ගම්මාන දහහතරෙන් ඇති වැඩක් තිබේද? මේ සියලු සම්පත් භද්දා කාපිලානියට පවරා දී නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි."

ภทฺทาปิ กาปิลานี ตสฺมึ ขเณ อพฺภนฺตรวตฺถุมฺหิ ตโย ติลกุมฺเภ ปตฺถราเปตฺวา ธาตีหิ ปริวุตา นิสินฺนา กาเก ติลปาณเก ขาทมาเน ทิสฺวา, ‘‘อมฺมา กึ อิเม ขาทนฺตี’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘ปาณเก อยฺเย’’ติ. ‘‘อกุสลํ กสฺส โหตี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ อยฺเย’’ติ. สา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ จตุหตฺถวตฺถํ นาฬิโกทนมตฺตญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ยทิ จ ปเนตํ เอตฺตเกน ชเนน กตํ อกุสลํ มยฺหํ โหติ, ภวสหสฺเสนปิ วฏฺฏโต สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺกา[Pg.180], อยฺยปุตฺเต อาคตมตฺเตเยว สพฺพํ ตสฺส นิยฺยาเตตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชิสฺสามี’’ติ.

භද්දා කාපිලානියද ඒ මොහොතේ ම මාලිගය තුළ තල නැළි තුනක් අව්වේ වියළන්නට දමා කිරිමව්වරුන් පිරිවරාගෙන සිටින විට, කපුටන් තල පණුවන් කනු දැක, "මෑණියනි, මුන් මොනවාද කන්නේ?" යැයි ඇසුවාය. "ස්වාමිදුවනි, පණුවන්" යැයි ඇය කීවාය. "මේ අකුසලය කාට හිමි වේද?" යැයි ඇසූ විට, "ස්වාමිදුවනි, ඔබටයි" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. ඇය මෙසේ සිතුවාය - "මට ඇඳීමට රියන් හතරක රෙදි කඩකුත්, ආහාරයට බත් නැළියකුත් පමණක් සෑහේ. නමුත් මෙපමණ පිරිසක් කරන මේ අකුසලය මට හිමි වන්නේ නම්, මතු භව දහසකින්වත් මේ සසර වෘත්තයෙන් හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත. ස්වාමිපුත්‍රයා පැමිණි වහාම මේ සියලු සම්පත් ඔහුට පවරා දී නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි."

มาณโว อาคนฺตฺวา นฺหตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห มหารเห ปลฺลงฺเก นิสีทิ, อถสฺส จกฺกวตฺติโน อนุจฺฉวิกํ โภชนํ สชฺชยึสุ. ทฺเวปิ ภุญฺชิตฺวา ปริชเน นิกฺขนฺเต รโหคตา ผาสุกฏฺฐาเน นิสีทึสุ. ตโต มาณโว ภทฺทํ อาห – ‘‘ภทฺเท, ตฺวํ อิมํ ฆรํ อาคจฺฉนฺตี กิตฺตกํ ธนํ อาหรี’’ติ? ‘‘ปญฺจปณฺณาส สกฏสหสฺสานิ อยฺยา’’ติ. ‘‘เอตํ สพฺพํ, ยา จ อิมสฺมึ ฆเร สตฺตอสีติโกฏิโย, ยนฺตพทฺธา สฏฺฐิตฬากาทิเภทา สมฺปตฺติ อตฺถิ, สพฺพํ ตุยฺหํเยว นิยฺยาเตมี’’ติ. ‘‘ตุมฺเห ปน อยฺยา’’ติ. ‘‘อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘อยฺยา อหมฺปิ ตุมฺหากํเยว อาคมนํ โอโลกยมานา นิสินฺนา, อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. เตสํ อาทิตฺตปณฺณกุฏิ วิย ตโย ภวา อุปฏฺฐหึสุ. เต ‘‘ปพฺพชิสฺสามา’’ติ วตฺวา อนฺตราปณโต กสายรสปีตานิ วตฺถานิ มตฺติกาปตฺเต จ อาหราเปตฺวา อญฺญมญฺญํ เกเส โอหาเรตฺวา, ‘‘เย โลเก อรหนฺโต, เต อุทฺทิสฺส อมฺหากํ ปพฺพชฺชา’’ติ ปพฺพชิตฺวา ถวิกาสุ ปตฺเต โอสาเปตฺวา อํเส ลคฺเคตฺวา ปาสาทโต โอตรึสุ. เคเห ทาเสสุ จ กมฺมกาเรสุ จ น โกจิ สญฺชานิ.

පිප්ඵලි මාණවකයා පැමිණ, ස්නානය කොට, ප්‍රාසාදයට නැඟී මහඟු ආසනයක වැඩසිටියේය. එකල්හි ඔහුට සක්විති රජෙකුට සුදුසු භෝජන පිළියෙල කරන ලදී. දෙදෙනාම අනුභව කොට පිරිස පිටව ගිය පසු රහසිගතව සැපදායී ස්ථානයක වාඩි වූහ. එවිට මාණවකයා භද්‍රාවගෙන් මෙසේ ඇසීය - "සොඳුරිය, ඔබ මේ නිවසට එනවිට කොපමණ ධනයක් රැගෙන ආවෙහිද?" "හිමියනි, කරත්ත පන්දහස් පන්සියයකි." "ඒ සියල්ලත්, මේ නිවසේ ඇති අසූහත් කෝටියක ධනයත්, යන්ත්‍රසූත්‍ර හා සැටක් පමණ වූ තටාක ආදී මේ සියලු සම්පත්තියත් මම ඔබටම පවරා දෙමි." "එසේ නම් ඔබ වහන්සේ?" "මම පැවිදි වන්නෙමි." "හිමියනි, මමත් ඔබ වහන්සේගේ පැමිණීම දෙස බලා සිටියේ ඒ සඳහාමය. මමත් පැවිදි වන්නෙමි." ඔවුන්ට භවත්‍රයම ගිනිගත් පන්සැලක් මෙන් වැටහිණි. ඔවුන් "පැවිදි වන්නෙමු" යි පවසා කඩපිලෙන් කසාය වර්ණ සිවුරු හා මැටි පාත්‍ර ගෙන්වාගෙන, එකිනෙකාගේ හිසකෙස් බාගෙන, "ලෝකයෙහි යම් රහතන් වහන්සේලා වෙත්ද, උන්වහන්සේලා උදෙසා අපගේ මේ පැවිද්ද වේවා" යි පවසා පැවිදි වී, පාත්‍ර මළු තුළ බහා උරෙහි ලාගෙන ප්‍රාසාදයෙන් බැස ගියහ. නිවසේ දාසයන් හෝ කම්කරුවන් කිසිවෙක් ඒ බව නොදැනගත්හ.

อถ เน พฺราหฺมณคามโต นิกฺขมฺม ทาสคามทฺวาเรน คจฺฉนฺเต อากปฺปกุตฺตวเสน ทาสคามวาสิโน สญฺชานึสุ. เต รุทนฺตา ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘กึ อมฺเห อนาเถ กโรถ อยฺยา’’ติ? อาหํสุ. ‘‘มยํ, ภเณ ‘อาทิตฺตปณฺณสาลา วิย ตโย ภวา’ติ ปพฺพชิมฺหา, สเจ ตุมฺเหสุ เอเกกํ ภุชิสฺสํ กโรม, วสฺสสตมฺปิ นปฺปโหติ, ตุมฺเหว ตุมฺหากํ สีสํ โธวิตฺวา ภุชิสฺสา หุตฺวา ชีวถา’’ติ วตฺวา เตสํ โรทนฺตานํเยว ปกฺกมึสุ. เถโร ปุรโต คจฺฉนฺโต นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ภทฺทา กาปิลานี สกลชมฺพุทีปคฺฆนิกา อิตฺถี มยฺหํ ปจฺฉโต อาคจฺฉติ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ โกจิเทว เอวํ จินฺเตยฺย ‘อิเม ปพฺพชิตฺวาปิ วินา ภวิตุํ น สกฺโกนฺติ, อนนุจฺฉวิกํ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘โกจิ วา ปน มนํ ปทูเสตฺวา อปายปูรโก ภเวยฺย. อิมํ ปหาย มยา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ.

ඉක්බිති ඔවුන් බමුණු ගමෙන් නික්ම දාස ගම් දොරින් යනවිට, ඔවුන්ගේ ඉරියව් හා හැසිරීම් දෙස බලා දාස ගම්වැසියෝ ඔවුන් හඳුනා ගත්හ. ඔවුහු හඬමින් පාමුල වැටී, "හිමියනි, අප අනාථ කරන්නේ ඇයිදැයි" ඇසූහ. "පින්වතුනි, අපට භවත්‍රයම ගිනිගත් පන්සැලක් මෙන් පෙනුණ බැවින් පැවිදි වීමු. ඔබ සැම එකිනෙකා නිදහස් කළත්, වසර සියයක් වුවද ඒ සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඔබලාම හිස සෝදාගෙන නිදහස් මිනිසුන් ලෙස ජීවත් වන්න" යි පවසා ඔවුන් හඬද්දීම පිටත්ව ගියහ. තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් වඩිමින් හැරී බලා මෙසේ සිතූහ - "මුළු දඹදිවම අගනා සම්පත්වලට සමාන මේ භද්‍රා කාපිලානිය මා පසුපසින් එන්නීය. 'මොවුන් පැවිදි වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිව නුසුදුසු දේ කරති' යි යමෙකු සිතීමට ඉඩ ඇත. යමෙකු සිත දූෂණය කරගෙන අපායගාමී විය හැකිය. ඇය අතහැර තනිවම යාම මට සුදුසුය" යි සිතක් උපදවා ගත්හ.

โส [Pg.181] ปุรโต คจฺฉนฺโต ทฺเวธาปถํ ทิสฺวา ตสฺส มตฺถเก อฏฺฐาสิ. ภทฺทาปิ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ นํ อาห – ‘‘ภทฺเท, ตาทิสึ อิตฺถึ มม ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา, ‘อิเม ปพฺพชิตฺวาปิ วินา ภวิตุํ น สกฺโกนฺตี’ติ จินฺเตตฺวา อมฺเหสุ ปทุฏฺฐจิตฺโต มหาชโน อปายปูรโก ภเวยฺย. อิมสฺมึ ทฺเวธาปเถ ตฺวํ เอกํ คณฺห, อหํ เอเกน คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘อาม, อยฺย, ปพฺพชิตานํ มาตุคาโม นาม มลํ, ‘ปพฺพชิตฺวาปิ วินา น ภวนฺตี’ติ อมฺหากํ โทสํ ปสฺสนฺติ, ตุมฺเห เอกํ มคฺคํ คณฺหถ, วินา ภวิสฺสามา’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห, ‘‘สตสหสฺสกปฺปปฺปมาเณ อทฺธาเน กโต มิตฺตสนฺถโว อชฺช ภิชฺชตี’’ติ วตฺวา, ‘‘ตุมฺเห ทกฺขิณชาติกา นาม, ตุมฺหากํ ทกฺขิณมคฺโค วฏฺฏติ, มยํ มาตุคามา นาม วามชาติกา, อมฺหากํ วามมคฺโค วฏฺฏตี’’ติ วนฺทิตฺวา มคฺคํ ปฏิปนฺนา. เตสํ ทฺเวธาภูตกาเล อยํ มหาปถวี ‘‘อหํ จกฺกวาฬคิริสิเนรุปพฺพเต ธาเรตุํ สกฺโกนฺตีปิ ตุมฺหากํ คุเณ ธาเรตุํ น สกฺโกมี’’ติ วทนฺตี วิย วิรวมานา อกมฺปิ, อากาเส อสนิสทฺโท วิย ปวตฺติ, จกฺกวาฬปพฺพโต อุนฺนทิ.

උන්වහන්සේ ඉදිරියෙන් වඩිද්දී මංසන්ධියක් දැක එහි නතර වූහ. භද්‍රාව ද පැමිණ වැඳ නතර වූවාය. එවිට ඇයට මෙසේ වදාළහ - "සොඳුරිය, මෙවැනි ස්ත්‍රියක මා පසුපස එනු දැක, 'මොවුන් පැවිදි වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිය' යි සිතා අප කෙරෙහි දූෂිත සිතින් මිනිසුන් අපායගාමී විය හැකිය. මේ මංසන්ධියෙන් ඔබ එක් මඟක් ගන්න, මම අනෙක් මඟින් යන්නෙමි." "එසේය හිමියනි, පැවිද්දන්ට ස්ත්‍රිය යනු කිලුටකි. 'පැවිදි වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිය' යි අපගේ දොස් දකිති. ඔබ වහන්සේ එක් මඟක් ගන්න, අපි වෙන් වන්නෙමු" යි තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කොට, සිව් දිසාවෙහි පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ, දස ඇඟිලි එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී, "ලක්ෂයක් කල්ප පුරා පැවති මිත්‍රත්වය අදින් අවසන් වේ" යි පවසා, "ඔබ වහන්සේලා පුරුෂයන් බැවින් දකුණු මඟ සුදුසුය, අප ස්ත්‍රීන් බැවින් වම් මඟ සුදුසුය" යි පවසා වැඳ වම් මඟින් ගියාය. ඔවුන් වෙන් වන මොහොතේ, "මට සක්විති පර්වත හා මහා මේරු පර්වතය දරාගත හැකි වුවද ඔබේ ගුණ දරාගත නොහැකිය" යි පවසන්නාක් මෙන් මහා පෘථිවිය ගුගුරමින් කම්පා විය. අහසේ අකුණු හඬ මෙන් ශබ්ද විය, සක්විති පර්වතය ද නාද විය.

สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวฬุวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโน ปถวีกมฺปนสทฺทํ สุตฺวา, ‘‘กสฺส นุ โข ปถวี กมฺปตี’’ติ? อาวชฺเชนฺโต ‘‘ปิปฺปลิมาณโว จ ภทฺทา จ กาปิลานี มํ อุทฺทิสฺส อปฺปเมยฺยํ สมฺปตฺตึ ปหาย ปพฺพชิตา, เตสํ วิโยคฏฺฐาเน อุภินฺนมฺปิ คุณพเลน อยํ ปถวีกมฺโป ชาโต, มยาปิ เอเตสํ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม สยเมว ปตฺตจีวรํ อาทาย, อสีติมหาเถเรสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา ติคาวุตํ มคฺคํ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ อนฺตเร พหุปุตฺตกนิคฺโรธรุกฺขมูเล ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. นิสีทนฺโต ปน อญฺญตโร ปํสุกูลิโก วิย อนิสีทิตฺวา พุทฺธเวสํ คเหตฺวา อสีติหตฺถา ฆนพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต นิสีทิ. อิติ ตสฺมึ ขเณ ปณฺณฉตฺตสกฏจกฺกกูฏาคาราทิปฺปมาณา พุทฺธรสฺมิโย อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทนฺติโย วิธาวนฺติโย จนฺทิมสหสฺสสูริยสหสฺสอุคฺคมนกาโล วิย กุรุมานา ตํ วนนฺตรํ เอโกภาสํ อกํสุ. ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ สิริยา สมุชฺชลิตตาราคณํ วิย คคนํ, สุปุปฺผิตกมลกุวลยํ วิย สลิลํ, วนนฺตรํ วิโรจิตฺถ. นิคฺโรธรุกฺขสฺส นาม ขนฺโธ เสโต [Pg.182] โหติ, ปตฺตานิ นีลานิ ปกฺกานิ รตฺตานิ. ตสฺมึ ปน ทิวเส สตสาโข นิคฺโรธรุกฺโข สุวณฺณวณฺโณ อโหสิ.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවන මහා විහාරයේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටියදී පෘථිවි කම්පන ශබ්දය ඇසී, "පෘථිවිය කම්පා වන්නේ කුමක් නිසාදැයි" මෙනෙහි කළහ. "පිප්ඵලි මාණවකයා සහ භද්‍රා කාපිලානිය මා උදෙසා අපරිමිත සම්පත් අතහැර පැවිදි වී ඇත. ඔවුන් වෙන් වූ ස්ථානයේ ඔවුන් දෙදෙනාගේම ගුණ බලයෙන් මේ පෘථිවි කම්පනය ඇති විය. මා විසින් ඔවුන්ට සංග්‍රහ කළ යුතුය" යි සිතා ගන්ධකුටියෙන් නික්ම තමන් වහන්සේම පා සිවුරු ගෙන, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ගෙන් කිසිවෙකුටත් නොදන්වා ගාවුත් තුනක මඟක් පෙරගමන් කොට, රජගහ නුවර සහ නාලන්දා නුවර අතර පිහිටි බහුපුත්තක නුග රුක් මූලයෙහි පලක් බැඳ වැඩසිටියහ. වැඩසිටින බුදුරජාණන් වහන්සේ සාමාන්‍ය පාංශුකූලික භික්ෂුවක මෙන් නොව, බුද්ධ වේශයෙන් යුතුව අසූ රියන් ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවමින් වැඩසිටියහ. එකල්හි පත්‍ර සහිත කුඩ, කරත්ත රෝද, කූටාගාර ආදී ප්‍රමාණයේ බුදු රැස් එහා මෙහා විහිදෙමින් දහසක් සඳුන් හා දහසක් හිරුන් උදා වූවාක් මෙන් මුළු වනයම ඒකාලෝක කළේය. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගේ අසිරියෙන් බැබළෙන තාරකා සමූහයකින් යුත් අහසක් මෙන්ද, මැනවින් පිපුණු නෙළුම් හා මානෙල් මල් සහිත ජලාශයක් මෙන්ද ඒ වනාන්තරය බැබළුණි. නුග ගසේ කඳ සුදුය, පත්‍ර නිල්ය, ඵලයන් රතු පැහැතිය. එහෙත් එදින ශාඛා සියයකින් යුත් ඒ නුග ගස සම්පූර්ණයෙන්ම රන්වන් පැහැ විය.

อิติ ยา สา อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ ปทสฺส อตฺถํ วตฺวา, ‘‘อิทานิ ยถา เอส ปพฺพชิโต, ยถา จ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน. อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อภินีหารโต ปฏฺฐาย อยํ อนุปุพฺพิกถา กเถตพฺพา’’ติ วุตฺตา, สา เอวํ เวทิตพฺพา.

මෙලෙස "අද්ධානමග්ගපටිපන්නෝ" යන පදයේ අර්ථය පවසා, "දැන් ඔහු පැවිදි වූ ආකාරයත්, මාර්ගයට පිළිපන් ආකාරයත්, මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස අභිනීහාරයේ සිට මේ අනුපිළිවෙළ කතාව පැවසිය යුතුය" යි පවසන ලද එම කතාව මෙසේ දත යුතුය.

อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทนฺติ ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ อนฺตเร. สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สตฺถารํ ปสฺเสยฺยํ, อิมํเยว ภควนฺตํ ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สตฺถารา ภวิตุํ สกฺกาติ. สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สมฺมาปฏิปตฺติยา สุฏฺฐุ คตตฺตา สุคตํ นาม ปสฺเสยฺยํ, อิมํเยว ภควนฺตํ ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สุคเตน ภวิตุํ สกฺกาติ. สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สมฺมา สามญฺจ สจฺจานิ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธํ นาม ปสฺเสยฺยํ, อิมํเยว ภควนฺตํ ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภวิตุํ สกฺกาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เอวํ ทสฺสเนเนว ‘‘ภควติ ‘อยํ สตฺถา, อยํ สุคโต, อยํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ติ นิกฺกงฺโข อหํ, อาวุโส, อโหสิ’’นฺติ ทีเปติ. สตฺถา เม, ภนฺเตติ อิทํ กิญฺจาปิ ทฺเว วาเร อาคตํ, ติกฺขตฺตุํ ปน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมินา หิ โส ‘‘เอวํ ติกฺขตฺตุํ สาวกตฺตํ สาเวสึ, อาวุโส’’ติ ทีเปติ.

"රජගහ නුවර සහ නාලන්දා නුවර අතර" යනු රජගහ නුවරටත් නාලන්දා නුවරටත් අතර ප්‍රදේශයයි. "මම ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක දකින්නෙම් නම්, ඒ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ "මට මෙයින් (බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්) බාහිරව වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු සිටිය නොහැක" යන්නයි. "මම සුගතයන් වහන්සේ නමක දකින්නෙම් නම්..." යන්නෙන් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් මැනවින් වැඩම කළ හෙයින් 'සුගත' නම් වූ ඒ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි යන්නයි. "මට මෙයින් බාහිරව වෙනත් සුගතයෙකු සිටිය නොහැක." "මම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක දකින්නෙම් නම්..." යන්නෙන් සම්මා සම්බුද්ධ නම් වූ ඒ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි යන්නයි. "මට මෙයින් බාහිරව වෙනත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සිටිය නොහැක" යනු මෙහි අදහසයි. මෙසේ දැකීමෙන්ම "ඇවැත්නි, මේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මේ සුගතයන් වහන්සේය, මේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි මම සැක රහිත වූයෙමි" යි පෙන්වා දෙයි. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මගේ ශාස්තෘවරයාණෝය" යන මෙම වචනය දෙවතාවක් පාළියෙහි පැමිණියද, මහා කාශ්‍යප හිමියන් විසින් තෙවතාවක් පවසන ලදැයි දත යුතුය. මෙයින් උන්වහන්සේ "ඇවැත්නි, මෙසේ තෙවතාවක් මාගේ ශ්‍රාවක භාවය ප්‍රකාශ කළෙමි" යි දක්වයි.

อชานญฺเญวาติ อชานมาโนว. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. มุทฺธาปิ ตสฺส วิปเตยฺยาติ ยสฺส อญฺญสฺส ‘‘อชานํเยว ชานามี’’ติ ปฏิญฺญสฺส พาหิรกสฺส สตฺถุโน เอวํ สพฺพเจตสา สมนฺนาคโต ปสนฺนจิตฺโต สาวโก เอวรูปํ ปรมนิปจฺจการํ กเรยฺย, ตสฺส วณฺฏฉินฺนตาลปกฺกํ วิย คีวโต มุทฺธาปิ วิปเตยฺย, สตฺตธา ปน ผเลยฺยาติ อตฺโถ. กึ วา เอเตน, สเจ มหากสฺสปตฺเถโร อิมินา จิตฺตปฺปสาเทน อิมํ ปรมนิปจฺจการํ มหาสมุทฺทสฺส กเรยฺย, ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตอุทกพินฺทุ วิย วิลยํ คจฺเฉยฺย. สเจ จกฺกวาฬสฺส กเรยฺย, ถุสมุฏฺฐิ วิย วิกิเรยฺย. สเจ สิเนรุปพฺพตสฺส กเรยฺย, กากตุณฺเฑน ปหฏปิฏฺฐมุฏฺฐิ วิย วิทฺธํเสยฺย[Pg.183]. สเจ มหาปถวิยา กเรยฺย, วาตาหตภสฺมปุญฺโช วิย วิกิเรยฺย. เอวรูโปปิ ปน เถรสฺส นิปจฺจากาโร สตฺถุ สุวณฺณวณฺเณ ปาทปิฏฺเฐ โลมมตฺตมฺปิ วิโกเปตุํ นาสกฺขิ. ติฏฺฐตุ จ มหากสฺสโป, มหากสฺสปสทิสานํ ภิกฺขูนํ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ นิปจฺจาการทสฺสเนน เนว ทสพลสฺส ปาทปิฏฺเฐ โลมมตฺตมฺปิ วิโกเปตุํ ปํสุกูลจีวเร วา อํสุมตฺตมฺปิ จาเลตุํ สกฺโกติ. เอวํ มหานุภาโว หิ สตฺถา.

"නොදැනම" යනු නොදන්නා බවමය. දෙවන පදයෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. "ඔහුගේ හිස පවා පිපිරෙන්නේය" යනු "නොදැනම දනිමි" යි පිළිගන්නා ශාසනයෙන් බාහිර වූ යම් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකුට, මෙසේ සකල චේතනාවෙන්ම යුක්ත වූ ප්‍රසන්න සිත් ඇති ශ්‍රාවකයෙකු මෙබඳු උතුම් ගෞරවයක් දක්වන්නේ නම්, නටුවෙන් ගිලිහුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඔහුගේ හිස ගෙලෙන් ගිලිහී සත් කඩකට පැළෙන්නේය යන්න අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ මේ සිත් පැහැදීමෙන් යුතුව මෙම උතුම් ගෞරවය මහා සමුද්‍රයට කළේ නම්, රත් වූ තැටියක දැමූ දිය බිඳක් මෙන් එය විනාශ වී යන්නේය. සක්වළට කළේ නම්, නිවුඩු මිටක් මෙන් විසිරී යන්නේය. සිනේරු පර්වතයට කළේ නම්, කපුටු හොටකින් පහර දුන් පිටි මිටක් මෙන් විනාශ වී යන්නේය. මහා පෘථිවියට කළේ නම්, සුළඟින් පහර ලත් අළු ගොඩක් මෙන් විසිරී යන්නේය. මෙබඳු වූද තෙරුන් වහන්සේගේ ගෞරව කිරීම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ස්වර්ණ වර්ණ පාද තලයේ රෝම කූපයක් පවා සෙලවීමට අසමත් විය. මහා කාශ්‍යප හිමියන් පමණක් නොව, මහා කාශ්‍යප හිමියන් වැනි භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් හෝ ලක්ෂයක් හෝ කරන ගෞරව දැක්වීමකින් දසබලධාරීන් වහන්සේගේ පාද තලයේ රෝම කූපයක් පවා සෙලවීමට හෝ පංසුකූල සිවුරේ නූල් පොටක් පවා සෙලවීමට නොහැකිය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතරම්ම මහානුභාව සම්න්නය.

ตสฺมาติห เต กสฺสปาติ ยสฺมา อหํ ชานนฺโต เอว ‘‘ชานามี’’ติ, ปสฺสนฺโต เอว จ ‘‘ปสฺสามี’’ติ วทามิ, ตสฺมา, กสฺสป, ตยา เอวํ สิกฺขิตพฺพํ. ติพฺพนฺติ พหลํ มหนฺตํ. หิโรตฺตปฺปนฺติ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสตีติ ปฐมตรเมว อุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ. โย หิ เถราทีสุ หิโรตฺตปฺปํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุปสงฺกมติ เถราทโยปิ ตํ สหิริกา สโอตฺตปฺปา จ หุตฺวา อุปสงฺกมนฺตีติ อยเมตฺถ อานิสํโส. กุสลูปสํหิตนฺติ กุสลสนฺนิสฺสิตํ. อฏฺฐึ กตฺวาติ อตฺตานํ เตน ธมฺเมน อฏฺฐิกํ กตฺวา, ตํ วา ธมฺมํ ‘‘เอส มยฺหํ อตฺโถ’’ติ อฏฺฐึ กตฺวา. มนสิ กตฺวาติ จิตฺเต ฐเปตฺวา. สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวาติ จิตฺตสฺส โถกมฺปิ พหิ คนฺตุํ อเทนฺโต สพฺเพน สมนฺนาหารจิตฺเตน สมนฺนาหริตฺวา. โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต, ญาณโสตญฺจ ปสาทโสตญฺจ โอทหิตฺวา มยา เทสิตํ ธมฺมํ สกฺกจฺจเมว สุณิสฺสามีติ เอวญฺหิ เต สิกฺขิตพฺพํ. สาตสหคตา จ เม กายคตาสตีติ อสุเภสุ เจว อานาปาเน จ ปฐมชฺฌานวเสน สุขสมฺปยุตฺตา กายคตาสติ. โย จ ปนายํ ติวิโธ โอวาโท, เถรสฺส อยเมว ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อโหสิ.

"කස්සප, එබැවින්" යනු මම දන්නා බැවින්ම "දනිමි" යි ද, දකින බැවින්ම "දකිමි" යි ද පවසන බැවින්, කස්සප, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය. "තිබ්බං" යනු බහුල වූ, මහත් වූ යන්නයි. "හිරොත්තප්පං" යනු හිරි සහ ඔත්තප්පයයි. "පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සති" යනු පළමුවෙන්ම මැනවින් පිහිටා තිබෙනු ඇත. යමෙක් ස්ථවිරාදීන් කෙරෙහි හිරි-ඔත්තප්ප පිහිටුවා එළඹෙන්නේද, ස්ථවිරාදීහුද ඔහු කෙරෙහි හිරි-ඔත්තප්ප ඇතිව පිළිගනිති, මෙය මෙහි ආනිශංසයයි. "කුසලූපසංහිතං" යනු කුසලය ඇසුරු කළ යන්නයි. "අට්ඨිං කත්වා" යනු තමා ඒ ධර්මයෙන් ප්‍රයෝජන ලබන්නෙකු බවට පත් කොට, නැතහොත් "මෙය මගේ යහපත පිණිස වේ" යැයි එම ධර්මය අවශ්‍ය දෙයක් ලෙස සලකා යන්නයි. "මනසි කත්වා" යනු සිතෙහි තබාගෙන යන්නයි. "සබ්බචේතසා සමන්නාහරිත්වා" යනු සිත ස්වල්පයක් හෝ පිටතට යාමට ඉඩ නොදී, සම්පූර්ණ අවධානයෙන් යුත් සිතින් යුක්තව යන්නයි. "ඕහිතසෝතෝ" යනු යොමු කළ කන් ඇතිව, එනම් ප්‍රඥා නමැති කන සහ ප්‍රසාද නමැති කන යොමු කොට "මා විසින් දේශනා කරන ධර්මය සකස් කොටම අසන්නෙමි" යි මෙසේ ඔබ හික්මිය යුතුය. "සාතසහගතා ච මේ කායගතාසතී" යනු අසුභයෙහි සහ ආනාපානයෙහිද ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් සුඛයෙන් යුක්ත වූ කායගතාසතියයි. යම් මේ තුන් වැදෑරුම් අවවාදයක් ඇද්ද, එයම මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ පැවිද්ද සහ උපසම්පදාව විය.

สรโณติ สกิเลโส สอิโณ หุตฺวา. รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชินฺติ สทฺธาเทยฺยํ ภุญฺชึ. จตฺตาโร หิ ปริโภคา เถยฺยปริโภโค อิณปริโภโค ทายชฺชปริโภโค สามิปริโภโคติ. ตตฺถ ทุสฺสีลสฺส สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺตสฺสาปิ ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นาม. กสฺมา? จตูสุ ปจฺจเยสุ อนิสฺสรตาย. สีลวโต อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค อิณปริโภโค นาม. สตฺตนฺนํ เสขานํ ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. ขีณาสวสฺส ปริโภโค สามิปริโภโค นาม. อิติ ขีณาสโวว สามี หุตฺวา อนโณ ปริภุญฺชติ. เถโร อตฺตนา [Pg.184] ปุถุชฺชเนน หุตฺวา ปริภุตฺตปริโภคํ อิณปริโภคํเยว กโรนฺโต เอวมาห. อฏฺฐมิยา อญฺญา อุทปาทีติ อฏฺฐเม ทิวเส อรหตฺตผลํ อุปฺปชฺชิ.

"සසොවෘ" (ණය සහිතව) යනු කෙලෙස් සහිතව, ණය සහිතව වී යන්නයි. "රටෙහි පිණ්ඩපාතය වැළඳුවෙමි" යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද දානය වැළඳුවෙමි යන්නයි. පරිභෝග හතරකි: තෙය්‍ය පරිභෝගය, ඉණ පරිභෝගය, දායජ්ජ පරිභෝගය සහ සාමි පරිභෝගය යනුවෙනි. එහිදී, සංඝයා මැද හිඳ වළඳන දුශ්ශීලයාගේ පරිභෝගය 'තෙය්‍ය පරිභෝගය' නම් වේ. ඒ මන්ද? සිව්පසය කෙරෙහි ඔහුට අයිතියක් නොමැති බැවිනි. සිල්වතාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළ පරිභෝගය 'ඉණ පරිභෝගය' නම් වේ. සප්තවිධ සේඛ පුද්ගලයන්ගේ පරිභෝගය 'දායජ්ජ පරිභෝගය' නම් වේ. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ පරිභෝගය 'සාමි පරිභෝගය' නම් වේ. මෙසේ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේම හිමිකරුවෙකු වී ණය රහිතව පරිභෝග කරති. තෙරුන් වහන්සේ තමන් පෘථග්ජනව සිටියදී කළ පරිභෝගය ඉණ පරිභෝගයක් ලෙස සලකමින් මෙසේ වදාළහ. "අටවන දිනයෙහි මගඵල ලැබුණි" යනු අටවන දිනයේදී අර්හත් ඵලය උපන් බවයි.

อถ โข, อาวุโส, ภควา มคฺคา โอกฺกมฺมาติ มคฺคโต โอกฺกมนํ ปฐมตรํ ตํทิวเสเยว อโหสิ, อรหตฺตาธิคโม ปจฺฉา. เทสนาวารสฺส ปน เอวํ อาคตตฺตา อรหตฺตาธิคโม ปฐมํ ทีปิโต. กสฺมา ปน ภควา มคฺคา โอกฺกนฺโตติ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘อิมํ ภิกฺขุํ ชาติอารญฺญิกํ ชาติปํสุกูลิกํ ชาติเอกาสนิกํ กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมา โอกฺกมิ.

"ඇවැත්නි, එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගින් ඉවත් වී" යනු මගින් ඉවත් වීම ප්‍රථමයෙන්ම එදිනම සිදු විය, අර්හත් ඵල ලැබීම සිදු වූයේ පසුවය. දේශනා ක්‍රමයෙහි මෙසේ පැමිණි බැවින් අර්හත් ඵල ලැබීම පළමුව දක්වන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගින් ඉවත් වූයේ මන්ද? උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: "මම මේ භික්ෂුව ජාති-ආරණ්‍යක, ජාති-පංසුකූලික සහ ජාති-ඒකාසනික භික්ෂුවක් කරන්නෙමි" යනුවෙනි. එබැවින් මගින් ඉවත් වූ සේක.

มุทุกา โข ตฺยายนฺติ มุทุกา โข เต อยํ. อิมญฺจ ปน วาจํ ภควา ตํ จีวรํ ปทุมปุปฺผวณฺเณน ปาณินา อนฺตนฺเตน ปรามสนฺโต อาห. กสฺมา เอวมาหาติ? เถเรน สห จีวรํ ปริวตฺเตตุกามตาย. กสฺมา ปริวตฺเตตุกาโม ชาโตติ? เถรํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปตุกามตาย. เถโร ปน ยสฺมา จีวรสฺส วา ปตฺตสฺส วา วณฺเณ กถิเต ‘‘อิมํ ตุมฺหากํ คณฺหถา’’ติวจนํ จาริตฺตเมว, ตสฺมา ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ เม, ภนฺเต, ภควา’’ติ อาห. ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานีติ, กสฺสป, ตฺวํ อิมานิ ปริโภคชิณฺณานิ ปํสุกูลานิ ปารุปิตุํ สกฺขิสฺสสีติ วทติ. ตญฺจ โข น กายพลํ สนฺธาย, ปฏิปตฺติปูรณํ ปน สนฺธาย เอวมาห. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อหํ อิมํ จีวรํ ปุณฺณํ นาม ทาสึ ปารุปิตฺวา อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ ตํ สุสานํ ปวิสิตฺวา ตุมฺพมตฺเตหิ ปาณเกหิ สมฺปริกิณฺณํ เต ปาณเก วิธุนิตฺวา มหาอริยวํเส ฐตฺวา อคฺคเหสึ, ตสฺส เม อิมํ จีวรํ คหิตทิวเส ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ มหาปถวี มหาวิรวํ วิรวมานา กมฺปิตฺถ, อากาโส ตฏตฏายิ, จกฺกวาฬเทวตา สาธุการมทํสุ, ‘‘อิมํ จีวรํ คณฺหนฺเตน ภิกฺขุนา ชาติปํสุกูลิเกน ชาติอารญฺญิเกน ชาติเอกาสนิเกน ชาติสปทานจาริเกน ภวิตุํ วฏฺฏติ, ตฺวํ อิมสฺส จีวรสฺส อนุจฺฉวิกํ กาตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. เถโรปิ อตฺตนา ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธาเรติ, โส ตํ อตกฺกยิตฺวา ‘‘อหเมตํ ปฏิปตฺตึ ปูเรสฺสามี’’ติ อุสฺสาเหน สุคตจีวรสฺส อนุจฺฉวิกํ กาตุกาโม ‘‘ธาเรสฺสามหํ, ภนฺเต’’ติ อาห. ปฏิปชฺชินฺติ ปฏิปนฺโนสฺมิ. เอวํ ปน จีวรปริวตฺตนํ กตฺวา จ เถเรน ปารุตจีวรํ ภควา [Pg.185] ปารุปิ, สตฺถุ จีวรํ เถโร. ตสฺมึ สมเย มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อุนฺนทนฺตี กมฺปิตฺถ.

"කස්සප, ඔබගේ මෙම (සඟළ) සිවුර ඉතා මෘදුය." 'මුදුකා ඛෝ ත්‍යායං' යන්නෙහි පද විග්‍රහය 'මුදුකා ඛෝ තේ අයං' යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නෙළුම් මලක පැහැය ඇති තම ශ්‍රී හස්තයෙන්, මහා කස්සප තෙරුන්ගේ එම සිවුරේ වාටිය පිරිමදිමින් මෙසේ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළේ ඇයි? තෙරුන් වහන්සේ සමඟ සිවුරු හුවමාරු කර ගැනීමට කැමති වූ නිසාය. උන්වහන්සේ සිවුරු හුවමාරු කර ගැනීමට කැමති වූයේ මන්ද? තෙරුන් වහන්සේව තමන් වහන්සේගේ ස්ථානයෙහි තැබීමට කැමති වූ බැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, යම් විටක සිවුරක හෝ පාත්‍රයක ගුණ වර්ණනා කළ විට, "මෙය ඔබ වහන්සේලා ගත් මැනවැ"යි පැවසීම සිරිතක් බැවින්, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ මේ සිවුර පිළිගන්නා සේක්වා" යි පැවසූහ. "කස්සප, ඔබ මාගේ මේ පාවිච්චි කර දිරාගිය පන්සකුල සිවුරු දැරීමට සමත් වන්නෙහිද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ ශාරීරික ශක්තිය ගැන නොව, ප්‍රතිපත්ති පූරණය කිරීම සම්බන්ධයෙනි. මෙහි අදහස නම්: "මම පුණ්ණා නම් දාසියකගේ මෘත දේහය වෙළා අමු සොහොනක දමා තිබූ, පණුවන් පිරී ගිය මෙම සිවුර, මහා අරියවංශ ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටා ලබා ගත්තෙමි. මා මෙය ලබාගත් දිනයේ දසදහසක් සක්වළ මහා පොළොව ගුගුරමින් කම්පා විය, අහස ගිගුම් දුන්නේය, දෙවිවරු සාධුකාර දුන්හ. මෙම සිවුර දරන භික්ෂුව ජාති පන්සකුලික, ජාති ආරණ්‍යක ආදී ගුණවලින් යුක්ත විය යුතුය. ඔබ මෙයට අනුකූලව ප්‍රතිපත්ති පිරීමට සමත් වන්නෙහිද?" යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේද තමන් සතු පස් ඇතුන්ගේ ශක්තිය ගැන නොසිතා, "ස්වාමීනි, මම මෙම ප්‍රතිපත්තිය පූරණය කරන්නෙමි" යන උත්සාහයෙන් යුතුව, බුද්ධ චීවරය දැරීමට කැමතිව "ස්වාමීනි, මම මෙය දරන්නෙමි" යි පැවසූහ. උන්වහන්සේ එම ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටියහ. මෙසේ සිවුරු හුවමාරු කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ සිවුරත්, තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිවුරත් පෙරවූහ. ඒ මොහොතේ මහා පොළොව සයුර කෙළවර කොට ගිගුම් දෙමින් කම්පා විය.

ภควโต ปุตฺโตติอาทีสุ เถโร ภควนฺตํ นิสฺสาย อริยาย ชาติยา ชาโตติ ภควโต ปุตฺโต. อุเรน วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตโอวาทวเสน ปพฺพชฺชาย เจว อุปสมฺปทาย จ ปติฏฺฐิตตฺตา โอรโส มุขโต ชาโต. โอวาทธมฺมโต ชาตตฺตา โอวาทธมฺเมน จ นิมฺมิตตฺตา ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต. โอวาทธมฺมทายาทํ นวโลกุตฺตรธมฺมทายาทเมว วา อรหตีติ ธมฺมทายาโท . ปฏิคฺคหิตานิ สาณานิ ปํสุกูลานีติ สตฺถารา ปารุตํ ปํสุกูลจีวรํ ปารุปนตฺถาย ปฏิคฺคหิตํ.

'භගවතෝ පුත්තෝ' යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේය: තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුත්‍රයා' නම් වේ. ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මුණු අවවාද අනුශාසනා පරිදි පැවිදි උපසම්පදාව ලැබූ බැවින් 'ඖරස' නම් වේ, මුඛයෙන් උපන් (මුඛතෝ ජාත) නම් වේ. අවවාද නමැති ධර්මයෙන් උපන් බැවින් සහ එම ධර්මයෙන් මවන ලද බැවින් 'ධර්මජ' සහ 'ධර්ම නිම්මිත' නම් වේ. එමෙන්ම නව ලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මය නමැති දායාදයට හිමිකම් කියන බැවින් 'ධර්ම දායාද' නම් වේ. 'පටිග්ගහිතානි සාණානි පංසුකූලානි' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පෙරවන ලද පන්සකුල සිවුර පෙරවීම පිණිස පිළිගන්නා ලද්දේය යන්නයි.

สมฺมา วทมาโน วเทยฺยาติ ยํ ปุคฺคลํ ‘‘ภควโต ปุตฺโต’’ติอาทีหิ คุเณหิ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, อหํ เอวรูโปติ. เอตฺตาวตา เถเรน ปพฺพชฺชา จ ปริโสธิตา โหติ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อาวุโส, ยสฺส น อุปชฺฌาโย ปญฺญายติ, น อาจริโย, กึ โส อนุปชฺฌาโย อนาจริโย นฺหาปิตมุณฺฑโก สยํคหิตกาสาโว ‘‘ติตฺถิยปกฺกนฺตโก’’ติ สงฺขํ คโต เอวํ ติคาวุตํ มคฺคํ ปจฺจุคฺคมนํ ลภติ, ตีหิ โอวาเทหิ ปพฺพชฺชํ วา อุปสมฺปทํ วา ลภติ, กาเยน กายํ จีวรปริวตฺตนํ ลภติ? ปสฺส ยาว ทุพฺภาสิตํ วจนํ ถุลฺลนนฺทาย ภิกฺขุนิยาติ. เอวํ ปพฺพชฺชํ โสเธตฺวา อิทานิ ฉหิ อภิญฺญาหิ สีหนาทํ นทิตุํ อหํ โข, อาวุโสติอาทิมาห. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอกาทสมํ.

'සම්මා වදමානෝ වදෙය්‍ය' යනු යම් පුද්ගලයෙකු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුත්‍රයා' යනාදී ගුණවලින් නිවැරදිව හඳුන්වන්නේ නම්, ඒ මාවමය. මම එවැනි ගුණ ඇත්තෙමි යන්නයි. මෙතෙකින් තෙරුන් වහන්සේගේ පැවිද්දේ පිරිසිදු බව ප්‍රකාශ වේ. මෙහි අදහස නම්: "ඇවැත්නි, යමෙකුට උපාධ්‍යායවරයෙකු හෝ ආචාර්යවරයෙකු පෙනෙන්නට නැතිද, තමාම හිස මුඩු කරගෙන සිවුරු ගෙන මහණ වූ තීර්ථකයෙකු බඳු අයෙකුට බුදුරජාණන් වහන්සේ ගව් තුනක් පෙරමගට වැඩම කිරීමක් හෝ අවවාද තුනකින් පැවිදි උපසම්පදාව ලැබීමක් හෝ ශරීරයෙන් ශරීරයට සිවුරු මාරු කර ගැනීමක් ලැබේවිද? එබැවින් ථුල්ලනන්දා මෙහෙණියගේ අසභ්‍ය වචනය දෙස බලන්න" යන්නයි. මෙසේ තමන්ගේ පැවිද්දේ පිරිසිදු බව දක්වා, දැන් ෂඩ් අභිඥාවන්ගෙන් යුතුව සිංහනාද කරනු පිණිස 'අයං ඛෝ ආවුසෝ' යනාදිය වදාළහ. ඉතිරි කොටස පෙර පරිදිම දත යුතුය. එකොළොස්වන සූත්‍රයයි.

๑๒. ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา

12. පරම්මරණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๕๕. ทฺวาทสเม ตถาคโตติ สตฺโต. น เหตํ, อาวุโส, อตฺถสํหิตนฺติ, อาวุโส, เอตํ ทิฏฺฐิคตํ อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหติ. นาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาปิ น โหติ. เอตญฺหิ, อาวุโส, อตฺถสํหิตนฺติ, อาวุโส, เอตํ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ อตฺถสนฺนิสฺสิตํ. เอตํ อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ เอตํ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปุพฺพภาคปฏิปทา. ทฺวาทสมํ.

155. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'තථාගත' යනු සත්ත්වයායි. 'න හේතං ආවුසෝ අත්ථසංහිතං' යනු, ඇවැත්නි, මෙම දෘෂ්ටිය මෙලොව පරලොව යහපත පිණිස නොපවතියි යන්නයි. 'නාදිබ්‍රහ්මචරියකං' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවක් පවා නොවන බවයි. 'ඒතං ආවුසෝ අත්ථසංහිතං' යනු මෙම සිවුසච්ච කමටහන මෙලොව පරලොව දියුණුවට හේතු වන බවයි. 'ඒතං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං' යනු මෙය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භක පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වන බවයි. දොළොස්වන සූත්‍රයයි.

๑๓. สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา

13. සද්ධම්මප්පතිරූපක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๕๖. เตรสเม [Pg.186] อญฺญาย สณฺฐหึสูติ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สทฺธมฺมปฺปติรูปกนฺติ ทฺเว สทฺธมฺมปฺปติรูปกานิ อธิคมสทฺธมฺมปฺปติรูปกญฺจ ปริยตฺติสทฺธมฺมปฺปติรูปกญฺจ. ตตฺถ –

156. දහතුන්වන සූත්‍රයෙහි 'අඤ්ඤාය සංඨහිංසු' යනු අර්හත්ඵලයෙහි පිහිටියහ යන්නයි. 'සද්ධම්මප්පතිරූපකං' යනු සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක (ව්‍යාජ ධර්මය) දෙවදෑරුම් වේ. එනම්: අධිගම සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක සහ පරියත්ති සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක වශයෙනි. එහි -

‘‘โอภาเส เจว ญาเณ จ, ปีติยา จ วิกมฺปติ;

ปสฺสทฺธิยา สุเข เจว, เยหิ จิตฺตํ ปเวธติ.

"ආලෝකය (ඕභාස) කෙරෙහිද, ඥානය කෙරෙහිද, ප්‍රීතිය කෙරෙහිද සිත සැලෙයි. පස්සද්ධිය (සංසිඳීම) සහ සැපය (සුඛ) කෙරෙහිද සිත සැලෙයි."

‘‘อธิโมกฺเข จ ปคฺคาเห, อุปฏฺฐาเน จ กมฺปติ;

อุเปกฺขาวชฺชนาย เจว, อุเปกฺขาย จ นิกนฺติยา.

"අධිමොක්ඛය (අධික ශ්‍රද්ධාව), පග්ගාහය (වීර්යය) සහ උපට්ඨානය (ස්මෘතිය) කෙරෙහි සිත සැලෙයි. උපෙක්ඛාව (මධ්‍යස්ථ බව) සහ නිකන්තිය (ඇලීම) කෙරෙහිද සිත සැලෙයි."

‘‘อิมานิ ทส ฐานานิ, ปญฺญา ยสฺส ปริจิตา;

ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหติ, น จ สมฺโมห คจฺฉตี’’ติ. (ปฏิ. ม. ๒.๗);

–

"යමෙකුට මෙම කරුණු දහය පිළිබඳ ප්‍රඥාව පවතීද, ඔහු ධර්ම උද්ධච්චයෙහි දක්ෂයෙකු වන අතර මුළාවට පත් නොවේ."

อิทํ วิปสฺสนาญาณสฺส อุปกฺกิเลสชาตํ อธิคมสทฺธมฺมปฺปติรูปกํ นาม. ติสฺโส ปน สงฺคีติโย อนารุฬฺหํ ธาตุกถา อารมฺมณกถา อสุภกถา ญาณวตฺถุกถา วิชฺชากรณฺฑโกติ อิเมหิ ปญฺจหิ กถาวตฺถูหิ ปริพาหิรํ คุฬฺหวินยํ คุฬฺหเวสฺสนฺตรํ คุฬฺหมโหสธํ วณฺณปิฏกํ องฺคุลิมาลปิฏกํ รฏฺฐปาลคชฺชิตํ อาฬวกคชฺชิตํ เวทลฺลปิฏกนฺติ อพุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺมปฺปติรูปกํ นาม.

මෙම විදර්ශනා උපක්ලේශ දසය 'අධිගම සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක' නම් වේ. සංගායනා තුනට ඇතුළත් නොවූ ධාතුකථා, ආරම්මණකථා, අසුභකථා, ඥාණවත්ථුකථා, විජ්ජාකරණ්ඩක යන කථා වස්තූන්ගෙන් බැහැර වූ, ගූළ්හ විනය, ගූළ්හ වෙස්සන්තර, ගූළ්හ මහෝසධ, වර්ණ පිටකය, අංගුලිමාල පිටකය, රට්ඨපාල ගජ්ජිත, ආළවක ගජ්ජිත, වේදල්ල පිටකය වැනි බුද්ධ භාෂිත නොවන දෑ 'පරියත්ති සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක' නම් වේ.

ชาตรูปปฺปติรูปกนฺติ สุวณฺณรสวิธานํ อารกูฏมยํ สุวณฺณวณฺณํ อาภรณชาตํ. ฉณกาเลสุ หิ มนุสฺสา ‘‘อาภรณภณฺฑกํ คณฺหิสฺสามา’’ติ อาปณํ คจฺฉนฺติ. อถ เน อาปณิกา เอวํ วทนฺติ, ‘‘สเจ ตุมฺเห อาภรณตฺถิกา, อิมานิ คณฺหถ. อิมานิ หิ ฆนานิ เจว วณฺณวนฺตานิ จ อปฺปคฺฆานิ จา’’ติ. เต เตสํ สุตฺวา, ‘‘การณํ อิเม วทนฺติ, อิมานิ ปิฬนฺธิตฺวา สกฺกา นกฺขตฺตํ กีฬิตุํ, โสภนฺติ เจว อปฺปคฺฆานิ จา’’ติ ตานิ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. สุวณฺณภณฺฑํ อวิกฺกิยมานํ นิทหิตฺวา ฐเปตพฺพํ โหติ. เอวํ ตํ ชาตรูปปฺปติรูปเก อุปฺปนฺเน อนฺตรธายติ นาม.

‘ජාතරූපපතිරූපක’ යනු රන්වන් පැහැය ඇති, ලෝකඩවලින් නිමවා රන් ආලේප කරන ලද ව්‍යාජ ආභරණ විශේෂයකි. උත්සව කාලවලදී මිනිසුන් ‘ආභරණ මිලදී ගනිමු’ යැයි සිතා වෙළඳසැල් වෙත යති. එවිට වෙළෙන්දෝ ඔවුන්ට මෙසේ පවසති: ‘ඔබට ආභරණ අවශ්‍ය නම් මේවා මිලදී ගන්න. මේවා ඝනකමින් වැඩිය, වර්ණවත්ය, එමෙන්ම මිලෙන්ද ඉතා අඩුය.’ මිනිසුන් ඔවුන්ගේ එම වචන අසා, ‘මොවුන් පවසන කරුණ සාධාරණයි, මේවා පැළඳ උත්සව නැරඹීමට යා හැකිය, මේවා ලස්සන මෙන්ම ලාභදායී ද වේ’ යැයි සිතා ඒවා රැගෙන යති. එවිට සැබෑ රන් ආභරණ අලෙවි නොවී සඟවා තැබීමට සිදුවේ. මෙසේ ව්‍යාජ රන් උපන් කල්හි සැබෑ රන් අතුරුදහන් වන්නාක් මෙන්, ව්‍යාජ ධර්මය පහළ වූ විට සද්ධර්මය අතුරුදහන් වේ.

อถ สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ โหตีติ อธิคมสทฺธมฺมสฺส ปฏิปตฺติสทฺธมฺมสฺส ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺสาติ ติวิธสฺสาปิ สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ โหติ. ปฐมโพธิยญฺหิ [Pg.187] ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา อเหสุํ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต ปฏิสมฺภิทา ปาปุณิตุํ น สกฺขึสุ, ฉฬภิญฺญา อเหสุํ. ตโต ฉ อภิญฺญา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณึสุ. อิทานิ กาเล คจฺฉนฺเต ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา อาสวกฺขยมตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ. ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา อนาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา สกทาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา โสตาปตฺติผลํ. คจฺฉนฺเต กาเล โสตาปตฺติผลมฺปิ ปตฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. อถ เนสํ ยทา วิปสฺสนา อิเมหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐา อารทฺธมตฺตาว ฐสฺสติ, ตทา อธิคมสทฺธมฺโม อนฺตรหิโต นาม ภวิสฺสติ.

‘ඉන්පසු සද්ධර්මයේ අතුරුදහන් වීම සිදු වේ’ යනු අධිගම සද්ධර්මය, පටිපත්ති සද්ධර්මය සහ පරියත්ති සද්ධර්මය යන ත්‍රිවිධ සද්ධර්මයේම අතුරුදහන් වීමයි. බුද්ධ ශාසනයේ මුල් භාගයේදී (ප්‍රථම බෝධි කාලයේදී) භික්ෂූන් වහන්සේලා සිව්පිළිසිඹියා ලාභී වූහ. කාලය ගතවත්ම පටිසම්භිදාවන්ට පැමිණීමට නොහැකි වී ෂඩ් අභිඥාලාභී වූහ. ඉන්පසුව ෂඩ් අභිඥාවන්ට පැමිණීමට නොහැකි වී ත්‍රිවිද්‍යාලාභී වූහ. වර්තමානය වන විට ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට පැමිණීමට නොහැකි වී හුදෙක් ආශ්‍රවක්ෂය කිරීමට (රහත් වීමට) පමණක් සමත් වෙති. පසුව එයටද නොහැකිව අනාගාමී ඵලයට ද, ඉන්පසු සකෘදාගාමී ඵලයට ද, ඉන්පසු සෝතාපත්ති ඵලයට ද පත්වෙති. කාලය තවත් ගතවත්ම සෝතාපත්ති ඵලයට පත්වීමට පවා නොහැකි වනු ඇත. ඉන්පසු යම් කලෙක ඔවුන්ගේ විදර්ශනාව විදර්ශනා උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වී හුදෙක් වීර්යය කිරීමක් පමණක් ඉතිරි වේද, එකල්හි අධිගම සද්ධර්මය අතුරුදහන් වූවා නම් වේ.

ปฐมโพธิยญฺหิ ภิกฺขู จตุนฺนํ ปฏิสมฺภิทานํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสุ. คจฺฉนฺเต กาเล ตํ อสกฺโกนฺตา ฉนฺนํ อภิญฺญานํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา อรหตฺตผลมตฺตสฺส. คจฺฉนฺเต ปน กาเล อรหตฺตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ ปูเรตุํ อสกฺโกนฺตา อนาคามิผลสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ ปูเรสฺสนฺติ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา สกทาคามิผลสฺส, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา โสตาปตฺติผลสฺส. ยทา ปน โสตาปตฺติผลสฺสปิ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ ปูเรตุํ อสกฺโกนฺตา สีลปาริสุทฺธิมตฺเตว ฐสฺสนฺติ, ตทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อนฺตรหิโต นาม ภวิสฺสติ.

ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර පටිසම්භිදාවන්ට අනුරූප ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කළහ. කාලය ගතවත්ම එයට නොහැකි වී ෂඩ් අභිඥාවන්ට ද, ඉන්පසු ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට ද, ඉන්පසු රහත් ඵලය සඳහා පමණක් ද අනුරූප ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කළහ. ඉන්පසුව රහත් ඵලය සඳහා අනුරූප ප්‍රතිපදාව පිරීමට නොහැකි වී අනාගාමී ඵලය සඳහා ද, පසුව සකෘදාගාමී ඵලය සඳහා ද, පසුව සෝතාපත්ති ඵලය සඳහා ද අනුරූප ප්‍රතිපදාව පුරනු ඇත. යම් කලෙක සෝතාපත්ති ඵලය සඳහා වූ ප්‍රතිපදාව පිරීමට පවා නොහැකි වී හුදෙක් ශීල පාරිශුද්ධියෙහි පමණක් පිහිටා සිටිත් ද, එකල්හි පටිපත්ති සද්ධර්මය අතුරුදහන් වූවා නම් වේ.

ยาว ปน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ วตฺตติ, น ตาว สาสนํ อนฺตรหิตนฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ติฏฺฐนฺตุ ตีณิ วา, อภิธมฺมปิฏเก อนฺตรหิเต อิตเรสุ ทฺวีสุ ติฏฺฐนฺเตสุปิ อนฺตรหิตนฺติ น วตฺตพฺพเมว. ทฺวีสุ อนฺตรหิเตสุ วินยปิฏกมตฺเต ฐิเตปิ, ตตฺราปิ ขนฺธกปริวาเรสุ อนฺตรหิเตสุ อุภโตวิภงฺคมตฺเต, มหาวินเย อนฺตรหิเต ทฺวีสุ ปาติโมกฺเขสุ วตฺตมาเนสุปิ สาสนํ อนนฺตรหิตเมว. ยทา ปน ทฺเว ปาติโมกฺขา อนฺตรธายิสฺสนฺติ, อถ ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ ภวิสฺสติ. ตสฺมึ อนฺตรหิเต สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติ. ปริยตฺติยา หิ อนฺตรหิตาย ปฏิปตฺติ อนฺตรธายติ, ปฏิปตฺติยา อนฺตรหิตาย อธิคโม อนฺตรธายติ. กึ การณา? อยญฺหิ ปริยตฺติ ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส. อิติ ปฏิปตฺติโตปิ ปริยตฺติเมว ปมาณํ.

යම් තාක් කල් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පවතී ද, ඒ තාක් ශාසනය අතුරුදහන් වූයේ යැයි පැවසීම නුසුදුසු ය. පිටක තුනම තබා, අභිධර්ම පිටකය අතුරුදහන් වුවද සෙසු පිටක දෙක පවතින තාක් ශාසනය අතුරුදහන් වූයේ යැයි නොකිය යුතුය. පිටක දෙකක් අතුරුදහන් වී විනය පිටකය පමණක් පැවතිය ද, එහිද ඛන්ධක හා පරිවාර අතුරුදහන් වී උභතෝ විභංගය (මහාවිභංගය) පමණක් පැවතිය ද, මහා විනය අතුරුදහන් වී ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙක (භික්ෂු-භික්ෂුණී) පවතින තාක් ශාසනය අතුරුදහන් වූයේ නොවේ. යම් කලෙක ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙක අතුරුදහන් වේද, එකල්හි පරියත්ති සද්ධර්මයේ අතුරුදහන් වීම සිදු වේ. පරියත්තිය අතුරුදහන් වූ කල්හි ශාසනය අතුරුදහන් වූවා නම් වේ. පරියත්තිය අතුරුදහන් වීමෙන් පටිපත්තිය ද, පටිපත්තිය අතුරුදහන් වීමෙන් අධිගමය ද අතුරුදහන් වේ. එයට හේතුව පරියත්තිය පටිපත්තියට ප්‍රත්‍ය වීමත්, පටිපත්තිය අධිගමයට ප්‍රත්‍ය වීමත් ය. එබැවින් පටිපත්තියට වඩා පරියත්තියම ශාසනයේ පැවැත්ම තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකය වේ.

นนุ [Pg.188] จ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กปิโล นาม อนาราธกภิกฺขุ ‘‘ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิสฺสามี’’ติ พีชนึ คเหตฺวา อาสเน นิสินฺโน ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ วตฺตนฺตา’’ติ ปุจฺฉิ, อถ ตสฺส ภเยน เยสมฺปิ ปาติโมกฺโข วตฺตติ, เตปิ ‘‘มยํ วตฺตามา’’ติ อวตฺวา ‘‘น วตฺตามา’’ติ วทึสุ, โส พีชนึ ฐเปตฺวา อุฏฺฐายาสนา คโต, ตทา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ โอสกฺกิตนฺติ? กิญฺจาปิ โอสกฺกิตํ, ปริยตฺติ ปน เอกนฺเตเนว ปมาณํ. ยถา หิ มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา ถิราย อุทกํ น ฐสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, อุทเก สติ ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ น ปุปฺผิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวเมว มหาตฬากสฺส ถิรปาฬิสทิเส เตปิฏเก พุทฺธวจเน สติ มหาตฬาเก อุทกสทิสา ปฏิปตฺติปูรกา กุลปุตฺตา นตฺถีติ น วตฺตพฺพา, เตสุ สติ มหาตฬาเก ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ วิย โสตาปนฺนาทโย อริยปุคฺคลา นตฺถีติ น วตฺตพฺพาติ เอวํ เอกนฺตโต ปริยตฺติเยว ปมาณํ.

කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී කපිල නම් වූ පවිටු භික්ෂුවක් ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදේසනය කරමියි’ පවසා විජිනිපතක් ගෙන අසුන් ගෙන, ‘මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහි හැසිරෙන්නෝ සිටිත්ද?’ යි විමසීය. එවිට ඔහුට ඇති බිය නිසා ප්‍රාතිමෝක්ෂය රකින භික්ෂූන් පවා ‘අපි රකින්නෙමු’ යැයි නොකියා ‘අපි නොරකින්නෙමු’ යැයි පැවසූහ. ඔහු විජිනිපත තබා අසුනින් නැගිට ගියේය. එවිට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහුණේ දැයි කෙනෙකු ප්‍රශ්න කළ හැකිය. යම් පමණකට පිරිහුණද, පරියත්තියම ශාසනයේ පැවැත්ම පිළිබඳ ඒකාන්ත ප්‍රමාණය වේ. උදාහරණයක් ලෙස, විශාල තටාකයක බැම්ම ශක්තිමත්ව පවතී නම්, එහි ජලය නොරඳන්නේ යැයි හෝ ජලය ඇති කල්හි නෙළුම් ආදී මල් නොපිපෙන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. එමෙන්ම, මහා තටාකයේ ශක්තිමත් බැම්ම වැනි ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පවතින තාක්, පටිපත්තිය පුරන කුලපුත්‍රයන් නැතැයි නොකිය යුතුය. ඔවුන් සිටින කල්හි සෝවාන් ආදී ආර්ය පුද්ගලයන් නැතැයි ද නොකිය යුතුය. මෙසේ පරියත්තියම ශාසනයේ පැවැත්මට ප්‍රධානම සාධකය වේ.

ปถวีธาตูติ ทฺเว สตสหสฺสานิ จตฺตาริ จ นหุตานิ พหลา มหาปถวี. อาโปธาตูติ ปถวิโต ปฏฺฐาย ยาว สุภกิณฺหพฺรหฺมโลกา อุคฺคตํ กปฺปวินาสกํ อุทกํ. เตโชธาตูติ ปถวิโต ปฏฺฐาย ยาว อาภสฺสรพฺรหฺมโลกา อุคฺคโต กปฺปวินาสโก อคฺคิ. วาโยธาตูติ ปถวิโต ปฏฺฐาย ยาว เวหปฺผลพฺรหฺมโลกา อุคฺคโต กปฺปวินาสโก วายุ. เอเตสุ หิ เอกธมฺโมปิ สตฺถุ สาสนํ อนฺตรธาเปตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา เอวมาห. อิเธว เต อุปฺปชฺชนฺตีติ โลหโต โลหขาทกํ มลํ วิย อิมสฺมึ มยฺหํเยว สาสเน เต อุปฺปชฺชนฺติ. โมฆปุริสาติ ตุจฺฉปุริสา.

‘පඨවි ධාතුව’ යනු යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් ඝනකම ඇති මහා පෘථිවියයි. ‘ආපෝ ධාතුව’ යනු පෘථිවියේ සිට සුභකිණ්ණ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන, කල්ප විනාශකාරී ජලයයි. ‘තේජෝ ධාතුව’ යනු පෘථිවියේ සිට ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන, කල්ප විනාශකාරී ගින්නයි. ‘වායෝ ධාතුව’ යනු පෘථිවියේ සිට වේහප්ඵල බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන, කල්ප විනාශකාරී වායුවයි. මේ මහා භූත ධාතූන්ගෙන් එකකටවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදහන් කිරීමට නොහැකිය. එබැවින් ‘මෙහිම ඔවුහු උපදිති’ යන්නෙන් වදාළේ යකඩින් උපන් මලකඩ යකඩම කා දමන්නාක් මෙන්, මාගේ මේ ශාසනයෙහිම උපදින මෝඝ පුරුෂයන් (හිස් පුද්ගලයන්) විසින් ශාසනය අතුරුදහන් කරන බවයි. මෝඝ පුරුෂයන් යනු මාර්ග ඵලවලින් ශූන්‍ය වූ පුද්ගලයෝය.

อาทิเกเนว โอปิลวตีติ เอตฺถ อาทิเกนาติ อาทาเนน คหเณน. โอปิลวตีติ นิมุชฺชติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อุทกจรา นาวา ภณฺฑํ คณฺหนฺตี นิมุชฺชติ, เอวํ ปริยตฺติอาทีนํ ปูรเณน สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ น โหติ. ปริยตฺติยา หิ หายมานาย ปฏิปตฺติ หายติ, ปฏิปตฺติยา หายมานาย อธิคโม หายติ. ปริยตฺติยา ปูรยมานาย ปริยตฺติธรา ปุคฺคลา ปฏิปตฺตึ ปูเรนฺติ, ปฏิปตฺติปูรกา อธิคมํ ปูเรนฺติ. อิติ นวจนฺโท [Pg.189] วิย ปริยตฺติยาทีสุ วฑฺฒมานาสุ มยฺหํ สาสนํ วฑฺฒติ เยวาติ ทสฺเสติ.

‘ආදිකේනේව ඕපිලවති’ යන්නෙහි ‘ආදිකේන’ යනු බඩු බාහිරාදිය පටවා ගැනීමයි. ‘ඕපිලවති’ යනු ගිලී යාමයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි: ජලයෙහි ගමන් කරන නෞකාවක් බඩු බාහිරාදිය පටවාගත් විට ගිලී යන්නාක් මෙන්, පරියත්තිය ආදිය පිරීම නිසා සද්ධර්මයේ අතුරුදහන් වීම සිදු නොවේ. සැබවින්ම පරියත්තිය පිරිහෙන විට පටිපත්තිය පිරිහෙයි, පටිපත්තිය පිරිහෙන විට අධිගමය පිරිහෙයි. පරියත්තිය පවතින තාක් පරියත්තිධර පුද්ගලයෝ පටිපත්තිය සම්පූර්ණ කරති, පටිපත්තිය සම්පූර්ණ කරන්නෝ අධිගමය සම්පූර්ණ කරති. මෙසේ පරියත්තිය ආදිය වැඩෙන කල්හි, පුර පසළොස්වක සඳ මෙන් මාගේ ශාසනය වැඩෙන්නේමය යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ.

อิทานิ เยหิ ธมฺเมหิ สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานญฺเจว ฐิติ จ โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ปญฺจ โขติอาทิมาห. ตตฺถ โอกฺกมนียาติ อวกฺกมนียา, เหฏฺฐาคมนียาติ อตฺโถ. สตฺถริ อคารวาติอาทีสุ อคารวาติ คารวรหิตา. อปฺปติสฺสาติ อปฺปติสฺสยา อนีจวุตฺติกา. ตตฺถ โย เจติยงฺคณํ อาโรหนฺโต ฉตฺตํ ธาเรติ, อุปาหนํ ธาเรติ, อญฺญโต โอโลเกตฺวา กถํ กเถนฺโต คจฺฉติ, อยํ สตฺถริ อคารโว นาม.

දැන් යම් ධර්මයන්ගෙන් සද්ධර්මයාගේ අතුරුදහන් වීමත් පැවැත්මත් සිදුවේද, ඒ කරුණු පෙන්වනු පිණිස ‘පඤ්ච ඛෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ඔක්කමනීයා’ යනු පිරිහීමට පමුණුවන, පහළට ඇද දමන යන අර්ථයයි. ‘සත්ථරි අගාරවා’ යනාදියෙහි ‘අගාරවා’ යනු ගෞරවයෙන් තොර වීමයි. ‘අප්පතිස්සා’ යනු යටහත් පහත් පැවැත්මක් නොමැති වීමයි. එහි යමෙක් චෛත්‍ය මළුවට නගින විට කුඩයක් දරයිද, සෙරෙප්පු පලඳියිද, වෙනත් දෙසක් බලමින් කතා කරමින් යයිද, ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි.

โย ธมฺมสฺสวนสฺส กาเล สงฺฆุฏฺเฐ ทหรสามเณเรหิ ปริวาริโต นิสีทติ, อญฺญานิ วา นวกมฺมาทีนิ กโรติ, ธมฺมสฺสวนคฺเค นิสินฺโน นิทฺทายติ, วิกฺขิตฺโต วา อญฺญํ กเถนฺโต นิสีทติ, อยํ ธมฺเม อคารโว นาม.

ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ඝෝෂා කරන කල්හි, යමෙක් තරුණ සාමණේරයන් පිරිවරාගෙන හිඳියිද, නොහොත් වෙනත් අලුත් වැඩ කටයුතු කරයිද, ධර්ම ශ්‍රවණ ශාලාවෙහි හිඳගෙන නිදයිද, නැතහොත් විසිරුණු සිත් ඇතිව අන් කතා කරමින් හිඳියිද, ඔහු ධර්මය කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි.

โย เถรุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา, อวนฺทิตฺวา นิสีทติ, หตฺถปลฺลตฺถิกํ ทุสฺสปลฺลตฺถิกํ กโรติ, อญฺญํ วา ปน หตฺถปาทกุกฺกุจฺจํ กโรติ, วุฑฺฒานํ สนฺติเก อนชฺฌิฏฺโฐ กเถติ, อยํ สงฺเฆ อคารโว นาม.

යමෙක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා බැහැදැකීමට ගොස්, වැඳුම් පිදුම් නොකර හිඳියිද, අතින් පයින් විවිධ අසංවර ක්‍රියා (හත්ථපල්ලත්ථික ආදිය) කරයිද, නොහොත් අතපය හොලවමින් අසංවරව හැසිරෙයිද, වැඩිහිටියන් සමීපයෙහි නියෝගයක් රහිතව කතා කරයිද, ඔහු සංඝයා කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි.

ติสฺโส ปน สิกฺขา อปูเรนฺโตว สิกฺขาย อคารโว นาม โหติ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย อนิพฺพตฺเตนฺโต ตาสํ วา ปน นิพฺพตฺตนตฺถาย ปโยคํ อกโรนฺโต สมาธิสฺมึ อคารโว นาม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสเนว เวทิตพฺโพติ. เตรสมํ.

ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ නොකරන්නා ශික්ෂාව කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකු වේ. අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා නොගන්නා වූ හෝ ඒවා ඉපදවීම පිණිස උත්සාහ නොකරන්නා වූ තැනැත්තා සමාධිය කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි. මෙහි ශුක්ල පක්ෂය (ගෞරව කිරීමේ පාර්ශවය) මෙයට විපරීත වශයෙන් දත යුතුය. දහතුන්වන සූත්‍රයේ විවරණය මෙයින් අවසන් වේ.

กสฺสปสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

කස්සප සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

๖. ลาภสกฺการสํยุตฺตํ

6. ලාභසක්කාර සංයුත්තය

๑. ปฐมวคฺโค

1. පළමුවන වර්ගය

๑. ทารุณสุตฺตวณฺณนา

1. දාරුණ සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๗. ลาภสกฺการสํยุตฺตสฺส [Pg.190] ปฐเม ทารุโณติ ถทฺโธ. ลาภสกฺการสิโลโกติ เอตฺถ ลาโภ นาม จตุปจฺจยลาโภ. สกฺกาโรติ เตสํเยว สุกตานํ สุสงฺขตานํ ลาโภ. สิโลโกติ วณฺณโฆโส. กฏุโกติ ติขิโณ. ผรุโสติ ขโร. อนฺตรายิโกติ อนฺตรายกโร. ปฐมํ.

157. ලාභසක්කාර සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘දාරුණෝ’ යනු දැඩි වූ යන්නයි. ‘ලාභසක්කාරසිලෝකෝ’ යන්නෙහි ‘ලාභ’ යනු සිවුපසය ලැබීමයි. ‘සක්කාර’ යනු එම සිවුපසයම මැනවින් පිළියෙල කර පූජා කිරීමයි. ‘සිලෝකෝ’ යනු ගුණ කීර්තියයි. ‘කටුකෝ’ යනු තියුණු වූ යන්නයි. ‘ඵරුසෝ’ යනු රළු වූ යන්නයි. ‘අන්තරායිකෝ’ යනු අන්තරාය ඇති කරන්නා වූ යන්නයි. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. พฬิสสุตฺตวณฺณนา

2. බළිස සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๕๘. ทุติเย พาฬิสิโกติ พฬิสํ คเหตฺวา จรมาโน มจฺฉฆาตโก. อามิสคตนฺติ อามิสมกฺขิตํ. อามิสจกฺขูติ อามิเส จกฺขุ ทสฺสนํ อสฺสาติ อามิสจกฺขุ. คิลพฬิโสติ คิลิตพฬิโส. อนยํ อาปนฺโนติ ทุกฺขํ ปตฺโต. พฺยสนํ อาปนฺโนติ วินาสํ ปตฺโต. ยถากามกรณีโยติ ยถากาเมน ยถารุจิยา ยเถว นํ พาฬิสิโก อิจฺฉติ, ตเถวสฺส กตฺตพฺโพติ อตฺโถ. ยถากามกรณีโย ปาปิมโตติ ยถา กิเลสมารสฺส กาโม, เอวํ กตฺตพฺโพ, นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา เปตฺติวิสยํ วา ปาเปตพฺโพ. ทุติยํ.

158. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘බාළිසිකෝ’ යනු බිලී පිත්ත ගෙන යන මසුන් මරන්නායි. ‘ආමිසගතං’ යනු ගොදුරු තැවරූ යන්නයි. ‘ආමිසචක්ඛූ’ යනු ආමිසය දෙස බලා සිටින ඇසක් ඇත්තායි. ‘ගිලබළිසෝ’ යනු බිලී කොක්ක ගිල දැමූ යන්නයි. ‘අනයං ආපන්නෝ’ යනු දුකට පත් වූ යන්නයි. ‘බ්‍යසනං ආපන්නෝ’ යනු විනාශයට පත් වූ යන්නයි. ‘යථාකාමකරණීයෝ’ යනු බිලී වැද්දාට කැමති පරිදි මත්ස්‍යයා කෙරෙහි යම් කටයුත්තක් කළ හැකිද, එසේම කළ හැකි බවයි. ‘යථාකාමකරණීයෝ පාපිමතෝ’ යනු කෙලෙස් මාරයාට රුචි පරිදි නිරය, තිරිසන් යෝනිය හෝ ප්‍රේත ලෝකය කරා පමුණුවනු ලැබීමට සුදුසු වීමයි. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓-๔. กุมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. කුම්ම සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

๑๕๙-๑๖๐. ตติเย มหากุมฺมกุลนฺติ มหนฺตํ อฏฺฐิกจฺฉปกุลํ. อคมาสีติ ‘‘เอตฺถ อทฺธา กิญฺจิ ขาทิตพฺพํ อตฺถิ, ตํ มจฺฉรายนฺโต มํ เอส นิวาเรตี’’ติ สญฺญาย อคมาสิ. ปปตายาติ ปปตา วุจฺจติ ทีฆรชฺชุกพทฺโธ อยกนฺตโกสเก ทณฺฑกํ ปเวเสตฺวา คหิโต กณฺณิกสลฺลสณฺฐาโน, อยกณฺฏโก, ยสฺมึ เวเคน ปติตฺวา กฏาเห ลคฺคมตฺเต ทณฺฑโก นิกฺขมติ, รชฺชุโก เอกาพทฺโธ คจฺฉเตว. โส กุมฺโมติ โส [Pg.191] วิทฺธกุมฺโม. เยน โส กุมฺโมติ อุทกสทฺทํ สุตฺวา สาสงฺกฏฺฐานํ ภวิสฺสตีติ นิวตฺติตฺวา เยน โส อตฺถกาโม กุมฺโม. น ทานิ ตฺวํ อมฺหากนฺติ อิทานิ ตฺวํ อมิตฺตหตฺถํ คโต, น อมฺหากํ สนฺตโกติ อตฺโถ. เอวํ สลฺลปนฺตานํเยว จ เนสํ นาวาย ฐิโต ลุทฺโท รชฺชุกํ อากฑฺฒิตฺวา กุมฺมํ คเหตฺวา ยถากามํ อกาสิ. เสสเมตฺถ อิโต อนนฺตรสุตฺเต จ อุตฺตานเมว. ตติยจตุตฺถานิ.

159-160. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘මහාකුම්මකුලං’ යනු විශාල කැස්බෑ පවුලකි. ‘අගමාසි’ යනු "මෙහි නිසැකවම කෑමට යමක් ඇත, මේ මෝඩ කැස්බෑවා මා වළක්වන්නේ මසුරුකම නිසාය" යන හැඟීමෙන් ගියේය. ‘පපතායා’ යනු දිගු ලණුවක් බැඳි, යකඩ උලක් සහිත කෙටේරියක් වැනි ආයුධයකි. එය වේගයෙන් වැදී කටුවෙහි ලැගුණු සැණින් දණ්ඩ ගැලවී ලණුව සමග කැස්බෑවා ඇදී යයි. ‘සෝ කුම්මෝ’ යනු ඒ විදින ලද කැස්බෑවාය. ‘යේන සෝ කුම්මෝ’ යනු ජල ශබ්දය ඇසී භයානක ස්ථානයක් යැයි සිතා ආපසු හැරී තම හිතෛෂී කැස්බෑවා සිටි තැනට ගිය බවයි. "දැන් ඔබ අපේ කෙනෙක් නොවේ" යනු සතුරා අතට පත් වූ බැවින් තවදුරටත් අපේ පිරිසට අයත් නොවන බවයි. මෙසේ ඔවුන් කතා කරමින් සිටියදීම වැද්දා ලණුව ඇද කැස්බෑවා ගෙන තම රුචිය පරිදි කටයුතු කළේය. මෙහි ඉතිරි කොටස සහ ඊළඟ සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. තුන්වන සහ හතරවන සූත්‍රයි.

๕. มีฬฺหกสุตฺตวณฺณนา

5. මීළ්හක සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖๑. ปญฺจเม มีฬฺหกาติ คูถปาณกา. คูถาทีติ คูถภกฺขา. คูถปูราติ อนฺโต คูเถน ภริตา. ปุณฺณา คูถสฺสาติ อิทํ ปุริมสฺเสว อตฺถทีปนํ. อติมญฺเญยฺยาติ ปจฺฉิมปาเท ภูมิยํ ฐเปตฺวา ปุริมปาเท คูถสฺส อุปริ อาโรเปตฺวา ฐิตา ‘‘อหมฺหิ คูถาที’’ติ ภณนฺตี อติมญฺเญยฺย. ปิณฺฑปาโต จสฺส ปูโรติ อปโรปิสฺส ปตฺตปูโร ปณีตปิณฺฑปาโต ภเวยฺย. ปญฺจมํ.

161. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘මීළ්හකා’ යනු අසූචි පණුවෝය. ‘ගූථාදී’ යනු අසූචි අනුභව කරන්නායි. ‘ගූථපූරා’ යනු කුස ඇතුළත අසූචිවලින් පිරුණු යන්නයි. ‘පුණ්ණා ගූථස්ස’ යන්නෙන් කලින් පදයේ අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. ‘අතිමඤ්ඤෙය්‍ය’ යනු පසුපස පාද බිම තබා ඉදිරි පාද අසූචි ගොඩක් මත තබාගෙන "මමද අසූචි අනුභව කරන්නෙක්මි" යැයි කියමින් අන්‍යයන් පහත් කොට සැලකීමයි. "ඔහුගේ පාත්‍රය පිරී තිබේ" යනු පණීත පිණ්ඩපාතයෙන් පාත්‍රය පිරී තිබීමයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. อสนิสุตฺตวณฺณนา

6. අසනි සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖๒. ฉฏฺเฐ กํ, ภิกฺขเว, อสนิวิจกฺกนฺติ, ภิกฺขเว, กํ ปุคฺคลํ มตฺถเก ปติตฺวา มทฺทมานํ สุกฺกาสนิจกฺกํ อาคจฺฉตุ. อปฺปตฺตมานสนฺติ อนธิคตารหตฺตํ. อิติ ภควา น สตฺตานํ ทุกฺขกามตาย, อาทีนวํ ปน ทสฺเสตุํ เอวมาห. อสนิจกฺกญฺหิ มตฺถเก ปติตํ เอกเมว อตฺตภาวํ นาเสติ, ลาภสกฺการสิโลเกน ปริยาทิณฺณจิตฺโต นิรยาทีสุ อนนฺตทุกฺขํ อนุโภติ. ฉฏฺฐํ.

162. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘කං භික්ඛවේ අසනිවිචක්කං’ යනු මහණෙනි, යමෙකුගේ හිස මතට වැටී විනාශ කරන විදුලි සක්රායුධය කුමක්ද? ‘අප්පත්තමානසං’ යනු අර්හත් ඵලයට පත් නොවූ සේඛ පුද්ගලයායි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළේ සත්ත්වයන්ට දුකක් පතන නිසා නොව, මෙහි ඇති ආදීනව පෙන්වනු පිණිසය. මක්නිසාද යත්, හිස මත වැටුණු විදුලි සැරයකින් විනාශ වන්නේ එකම ආත්මභාවයකි; නමුත් ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා නිසා මත්වූ සිත් ඇති තැනැත්තා නිරයාදී අපායන්හි අනන්ත කාලයක් දුක් විඳියි. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. ทิทฺธสุตฺตวณฺณนา

7. දිද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖๓. สตฺตเม ทิทฺธคเตนาติ คตทิทฺเธน. วิสลฺเลนาติ วิสมกฺขิเตน. สลฺเลนาติ สตฺติยา. สตฺตมํ.

163. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘දිද්ධගතේන’ යනු තැවරූ විෂ සහිත වූ යන්නයි. ‘විසල්ලේන’ යනු විෂ පෙවූ යන්නයි. ‘සල්ලේන’ යනු හීයකින් හෝ හෙල්ලයකින් යන්නයි. හත්වන සූත්‍රයයි.

๘. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

8. සිගාල සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖๔. อฏฺฐเม [Pg.192] สิงฺคาโลติ ชรสิงฺคาโล. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโย ตฺเวว, ตํขณํ คฬิตมฺปิ จ มุตฺตํ ปูติมุตฺตนฺตฺเวว วุจฺจติ, เอวํ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ชรสิงฺคาโลตฺเวว วุจฺจติ. อุกฺกณฺฏเกน นามาติ เอวํนามเกน โรเคน. โส กิร สีตกาเล อุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน สกลสรีรโต โลมานิ ปตนฺติ, สกลสรีรํ นิลฺโลมํ หุตฺวา, สมนฺตโต ผุฏติ, วาตพฺภาหตา วณา รุชฺชนฺติ. ยถา อุมฺมตฺตกสุนเขน ทฏฺโฐ ปุริโส อนวฏฺฐิโตว ภมติ, เอวํ ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ภมิตพฺโพ โหติ, อสุกฏฺฐาเน โสตฺถิ ภวิสฺสตีติ น ปญฺญายติ. อฏฺฐมํ.

164. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘සිගාලෝ’ යනු මහලු හිවලෙකි. රන්වන් වූ කය පවා ‘පූතිකාය’ (කුණු වූ කය) යැයි කියනු ලැබේ. පිටවූ විගස මුත්‍ර පවා ‘පූතිමුත්ත’ (පිළුණු මුත්‍ර) යැයි කියනු ලැබේ. එලෙසම එදින උපන් හිවලුන්ටද ‘ජරසිගාල’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘උක්කණ්ටක’ නම් රෝගය සීතල කාලයේදී හටගනී. එය වැළඳුණු විට ශරීරයේ ලොම් හැලී යයි, මුළු ශරීරයම පැළී යයි, සුළං වදින විට තුවාල රිදෙයි. පිස්සු බලු රෝගය වැළඳුණු මිනිසෙකු ස්ථාවරත්වයක් නැතිව තැන් තැන්වල ඇවිදින්නාක් මෙන්, මේ රෝගය වැළඳුණු හිවලාද සැනසීමක් සොයාගත නොහැකිව තැන් තැන්වල ඇවිදියි. අටවන සූත්‍රයයි.

๙. เวรมฺภสุตฺตวณฺณนา

9. වේරම්භ සූත්‍ර වර්ණනාව

๑๖๕. นวเม เวรมฺภวาตาติ เอวํนามกา มหาวาตา. กีทิเส ปน ฐาเน เต วาตา วายนฺตีติ? ยตฺถ ฐิตสฺส จตฺตาโร ทีปา อุปฺปลินิปตฺตมตฺตา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. โย ปกฺขี คจฺฉตีติ นววุฏฺเฐ เทเว วิรวนฺโต วาตสกุโณ ตตฺถ คจฺฉติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต ขนฺธฏฺฐึ วา นาเมนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม, นานาวิธํ ทุฏฺฐุลฺลกถํ กเถนฺโต วาจํ น รกฺขติ นาม, กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาสตึ อนุปฏฺฐเปตฺวา. นวมํ.

165. නවම සූත්‍රයෙහි 'වේරම්භවාතා' යනු එම නම ඇති මහා සුළඟයි. එම සුළඟ කෙබඳු ස්ථානයක හමා යන්නේද? යම් අහසක සිට බලන්නෙකුට සතර මහා දීපයන් මහ නෙළුම් පතක ප්‍රමාණයට පෙනෙන්නේද, එහි හමා යයි. 'යෝ පක්ඛී ගච්ඡති' යනු අලුතින් වැසි වසිනා කල්හි අහසේ නාද කරමින් සැරිසරන වාත පක්ෂියාය, ඒ අරභයා මෙය වදාරන ලදී. 'අරක්ඛිතේනේව කායේන' යනාදී පදයන්හි අත් පා සලවමින් හෝ පිටකොන්ද නමමින් සිටින මහණ තෙමේ කය නොරකින බව දත යුතුය. විවිධ වූ ලාමක කතා පවසන මහණ තෙමේ වචනය නොරකින බව දත යුතුය. කාම විතර්කාදිය සිතන මහණ තෙමේ සිත නොරකින බව දත යුතුය. 'අනුපට්ඨිතාය සතියා' යනු කායගතා සතිය මැනවින් පිහිටුවා නොගැනීමයි. නවම සූත්‍රයයි.

๑๐. สคาถกสุตฺตวณฺณนา

10. සගාථක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๖๖. ทสเม อสกฺกาเรน จูภยนฺติ อสกฺกาเรน จ อุภเยน. สมาธีติ อรหตฺตผลสมาธิ. โส หิ เตน น วิกมฺปติ. อปฺปมาณวิหาริโนติ อปฺปมาเณน ผลสมาธินา วิหรนฺตสฺส. สาตติกนฺติ สตตการึ. สุขุมํทิฏฺฐิวิปสฺสกนฺติ อรหตฺตมคฺคทิฏฺฐิยา สุขุมทิฏฺฐิผลสมาปตฺติอตฺถาย วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อาคตตฺตา วิปสฺสกํ. อุปาทานกฺขยารามนฺติ อุปาทานกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน รตํ. อาหุ สปฺปุริโส อิตีติ สปฺปุริโสติ กเถนฺตีติ. ทสมํ.

166. දසම සූත්‍රයෙහි, 'අසක්කාරේන චුභයං' යනු අසත්කාරයෙන් ද සත්කාර අසත්කාර යන දෙකෙන්ම ද යනුයි. 'සමාධී' යනු අර්හත් ඵල සමාධියයි. ඒ රහතන් වහන්සේ එම සත්කාර අසත්කාර දෙකින්ම කම්පා නොවේ. 'අප්පමාදවිහාරිනෝ' යනු අප්‍රමාද වූ ඵල සමාධියෙන් වාසය කරන්නා වූ යන්නයි. 'සාතතිකං' යනු නිරන්තරයෙන් කරන්නා වූ යන්නයි. 'සුඛුමදිට්ඨිවිපස්සකං' යනු අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති සියුම් දැක්මෙන් අර්හත් ඵල සමාධිය පිණිස විදර්ශනාව වඩා පැමිණි බැවින් 'විපස්සක' නම් වේ. 'උපාදානක්ඛයාරාමං' යනු උපාදානයන්ගේ ක්ෂය වීම වූ නිවනෙහි ඇලුණු බවයි. 'ආහු සප්පුරිසෝ ඉති' යනු සත්පුරුෂයෙකැයි පවසති යන්නයි. දසම සූත්‍රයයි.

ปฐโม วคฺโค.

පළමු වන වර්ගයයි.

๒. ทุติยวคฺโค

2. දෙවන වර්ගයයි.

๑-๒. สุวณฺณปาติสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. සුවණ්ණපාති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๖๗-๑๖๘. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.193] ปฐเม สมฺปชานมุสา ภาสนฺตนฺติ อปฺปมตฺตเกนปิ การเณน สมฺปชานเมว มุสา ภาสนฺตํ. ‘‘สีลํ ปูเรสฺสามี’’ติ สํวิหิตภิกฺขุํ สิเนรุมตฺโตปิ ปจฺจยราสิ จาเลตุํ น สกฺโกติ. ยทา ปน สีลํ ปหาย สกฺการนิสฺสิโต โหติ, ตทา กุณฺฑกมุฏฺฐิเหตุปิ มุสา ภาสติ, อญฺญํ วา อกิจฺจํ กโรติ. ทุติยํ อุตฺตานเมวาติ. ปฐมทุติยานิ.

167-168. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සම්පජානමුසා භාසන්තං' යනු ඉතා සුළු කරුණක් නිසා වුවද දැන දැනම බොරු පවසන්නා යන්නයි. 'මම සීලය සම්පූර්ණ කරන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කරගත් භික්ෂුවක, මහමෙරක් වැනි වූ ප්‍රත්‍ය රාශියකට වුවද සලිත කළ නොහැක. එහෙත් යමෙකු සීලය අත්හැර සත්කාරයන්හි ඇලෙයිද, එවිට හෙතෙම කුඩු මිටක් වැනි සුළු දෙයකට පවා මුසාවාද පවසයි, නැතහොත් වෙනත් අකටයුත්තක් කරයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. පළමු හා දෙවන සූත්‍රයි.

๓-๑๐. สุวณฺณนิกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

3-10. සුවණ්ණනික්ඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๖๙. ตติยาทีสุ สุวณฺณนิกฺขสฺสาติ เอกสฺส กญฺจนนิกฺขสฺส. สิงฺคีนิกฺขสฺสาติ สิงฺคีสุวณฺณนิกฺขสฺส. ปถวิยาติ จกฺกวาฬพฺภนฺตราย มหาปถวิยา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตูติ กสฺสจิเทว อามิสสฺส เหตุ อนฺตมโส กุณฺฑกมุฏฺฐิโนปิ. ชีวิตเหตูติ อฏวิยํ โจเรหิ คเหตฺวา ชีวิเต โวโรปิยมาเน ตสฺสปิ เหตุ. ชนปทกลฺยาณิยาติ ชนปเท อุตฺตมิตฺถิยา. ตติยาทีนิ.

169. තුන්වන සූත්‍රය ආදියේ 'සුවණ්ණනික්ඛස්ස' යනු එක් රන් නික්ඛයක අගයයි. 'සිංගීනික්ඛස්ස' යනු සිංගී රන් නික්ඛයක අගයයි. 'පථවියා' යනු සක්වළ ඇතුළත වූ මහා පෘථිවියයි. 'ආමිසකිඤ්චික්ඛහේතූ' යනු යම්කිසි ආමිසයක් නිසා, අන්තයටම කුඩු මිටක් වැනි දෙයක් නිසා වුවද යන්නයි. 'ජීවිතහේතූ' යනු වනයේදී සොරුන් විසින් අල්ලාගෙන ජීවිතය නසන්නට සැරසෙන කල්හි, ඒ ජීවිතය බේරාගැනීම නිසා පවා යන්නයි. 'ජනපදකල්‍යාණියා' යනු ජනපදයේ රූපවත්ම ස්ත්‍රියයි. තුන්වන සූත්‍රය ආදියයි.

ทุติโย วคฺโค.

දෙවන වර්ගය නිමයි.

๓. ตติยวคฺโค

3. තුන්වන වර්ගයයි.

๑-๒. มาตุคามสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. මාතුගාම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๗๐-๑๗๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม น ตสฺส, ภิกฺขเว, มาตุคาโมติ น ตสฺส รโห เอกกสฺส นิสินฺนสฺส เตน ธมฺเมน อตฺถิโกปิ มาตุคาโม จิตฺตํ ปริยาทาตุํ สกฺโกติ, ยสฺส ลาภสกฺการสิโลโก จิตฺตํ ปริยาทาตุํ สกฺโกตีติ, อตฺโถ. ทุติยํ อุตฺตานเมวาติ. ปฐมทุติยานิ.

170-171. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'න තස්ස භික්ඛවේ මාතුගාමෝ' යනු හුදකලාව සිටින ඒ භික්ෂුවගේ සිත මැඬපැවැත්වීමට, ඒ කාම ධර්මය ප්‍රාර්ථනා කරන ස්ත්‍රියකට වුවද නොහැකි බවයි; එහෙත් යම් මහණෙකුගේ සිත මැඬපැවැත්වීමට ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා සමත් වේද, ඒ අර්ථය මෙහි දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. පළමු හා දෙවන සූත්‍රයි.

๓-๖. เอกปุตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

3-6. ඒකපුත්තක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๗๒-๑๗๕. ตติเย สทฺธาติ โสตาปนฺนา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ตถา จตุตฺเถ ปญฺจเม ฉฏฺเฐ จ. ตติยาทีนิ.

172-175. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධා' යනු සෝවාන් වූ තැනැත්තියයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. හතරවන, පස්වන හා හයවන සූත්‍ර ද එසේමය. තුන්වන සූත්‍රය ආදියයි.

๗. ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

7. තතියසමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๖. สตฺตเม [Pg.194] สมุทยนฺติอาทีสุ สห ปุพฺพกมฺเมน อตฺตภาโว โกลปุตฺติยํ วณฺณโปกฺขรตา กลฺยาณวากฺกรณตา ธุตคุณาวีกรณํ จีวรธารณํ ปริวารสมฺปตฺตีติ เอวมาทิ ลาภสกฺการสฺส สมุทโย นาม, ตํ สมุทยสจฺจวเสน นปฺปชานาติ, นิโรโธ จ ปฏิปทา จ นิโรธสจฺจมคฺคสจฺจวเสเนว เวทิตพฺพา. สตฺตมํ.

176. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සමුදයං' යනාදී පදයන්හි පෙර කරන ලද කුසල් කර්මයන් සමඟ ලැබුණු මේ ආත්මභාවය, කුලවත් බව, රූප සම්පත්තිය, කතාබහේ දක්ෂතාව, ධුතාංග ගුණයන් ප්‍රකාශ කිරීම, සිවුරු දැරීම, පිරිවර සම්පත්තිය යනාදිය ලාභ සත්කාරයන්ගේ හටගැනීම (සමුදය) නම් වේ. එය සමුදය සත්‍යය වශයෙන් හෙතෙම නොදනියි. නිරෝධය සහ ප්‍රතිපදාව ද නිරෝධ සත්‍යය සහ මාර්ග සත්‍යය වශයෙන්ම දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රයයි.

๘. ฉวิสุตฺตวณฺณนา

8. ඡවි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๗. อฏฺฐเม ยสฺมา ลาภสกฺการสิโลโก นรกาทีสุ, นิพฺพตฺเตนฺโต สกลมฺปิ อิมํ อตฺตภาวํ นาเสติ, อิธาปิ มรณมฺปิ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ อาวหติ, ตสฺมา ฉวึ ฉินฺทตีติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐมํ.

177. අටවන සූත්‍රයෙහි, යම් හෙයකින් ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසාවන් නරකාදියෙහි උපත ලබා දෙමින් මේ මුළු ආත්මභාවයම විනාශ කරයිද, මේ ලෝකයෙහිද මරණය හෝ මරණය බඳු දුකක් පමුණුවයිද, එබැවින් 'ඡවිං ඡින්දති' (සම සිඳියි) යනාදිය වදාරන ලදී. අටවන සූත්‍රයයි.

๙. รชฺชุสุตฺตวณฺณนา

9. රජ්ජු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๘. นวเม วาฬรชฺชุยาติ สุตฺตาทิมยา รชฺชุ มุทุกา โหติ วาฬรชฺชุ ขรา ผรุสา, ตสฺมา อยเมว คหิตา. นวมํ.

178. නවම සූත්‍රයෙහි 'වාළරජ්ජුයා' යන්නෙහි නූල් ආදියෙන් කළ ලණුව මෘදුය; එහෙත් අශ්ව වල්ගා ලෝමවලින් කළ ලණුව රළුය, ගොරෝසුය. එබැවින් උපමාව පිණිස මෙයම ගන්නා ලදී. නවම සූත්‍රයයි.

๑๐. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

10. භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๗๙. ทสเม ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราติ ผลสมาปตฺติสุขวิหารา. เตสาหมสฺสาติ เตสํ อหํ อสฺส. ขีณาสโว หิ ลาภี ปุญฺญสมฺปนฺโน ยาคุขชฺชกาทีนิ คเหตฺวา อาคตาคตานํ อนุโมทนํ กโรนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺโต ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตุํ โอกาสํ น ลภติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. ทสมํ.

179. දසම සූත්‍රයෙහි 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා' යනු ඵලසමාපත්ති සුඛවිහාරයයි. 'තේසාහමස්ස' යනු තේසං අහං අස්ස යන්නයි. ලාභී වූ පින්වන්ත වූ රහතන් වහන්සේ නමකට කැඳ, කැවිලි ආදිය රැගෙන එන දායක දායිකාවන්ට අනුමෝදනාව පවත්වමින්, ධර්මය දේශනා කරමින්, ප්‍රශ්න විසඳමින් සිටීම නිසා ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වාසය කිරීමට අවකාශයක් නොලැබේ. ඒ අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. දසම සූත්‍රයයි.

ตติโย วคฺโค.

තුන්වන වර්ගය නිමයි.

๔. จตุตฺถวคฺโค

4. හතරවන වර්ගයයි.

๑-๔. ภินฺทิสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. භින්දි සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

๑๘๐-๑๘๓. จตุตฺถวคฺคสฺส ปฐมํ อุตฺตานเมว. ทุติยาทีสุ กุสลมูลนฺติ อโลภาทิติวิธกุสลธมฺโม. สุกฺโก ธมฺโมติ ตสฺเสว ปริยายเทสนา[Pg.195]. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺส กุสลมูลาทิสงฺขาตสฺส อนวชฺชธมฺมสฺส อสมุจฺฉินฺนตฺตา เทวทตฺโต สคฺเค วา นิพฺพตฺเตยฺย, มคฺคผลานิ วา อธิคจฺเฉยฺย, สฺวาสฺส สมุจฺเฉทมคมา สพฺพโส สมุจฺฉินฺโน วินฏฺโฐ. ปฐมาทีนิ.

180-183. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය පැහැදිලිය. දෙවන සූත්‍රයේ 'කුසලමූලං' යනු අලෝභ ආදී තෙවැදෑරුම් කුසල් දහම්ය. 'සුක්කෝ ධම්මෝ' යනු ඒ කුසල් මූලයන්ටම තවත් නමකි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: කුසල් මූලයන් ආදී වූ යම් අනවජ්‍ය (නිවැරදි) ධර්මයන් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා දේවදත්ත තෙමේ ස්වර්ගයෙහි හෝ ඉපදිය හැකිව තිබුණේ ද, ඒ ධර්මයන් ඔහු කෙරෙන් සහමුලින්ම සිඳී ගියේය, විනාශ විය. පළමු සූත්‍රය ආදියයි.

๕. อจิรปกฺกนฺตสุตฺตวณฺณนา

5. අචිරපක්කන්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๘๔. ปญฺจเม ปราภวายาติ อวฑฺฒิยา วินาสาย. อสฺสตรีติ วฬวาย กุจฺฉิสฺมึ คทฺรภสฺส ชาตา. อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาตีติ ตํ อสฺเสน สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, สา คพฺภํ คณฺหิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต วิชายิตุํ น สกฺโกติ, ปาเทหิ ภูมิยํ ปหรนฺตี ติฏฺฐติ, อถสฺสา จตฺตาโร ปาเท จตูสุ ขาณุเกสุ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา โปตํ นีหรนฺติ, สา ตตฺเถว มรติ. เตเนตํ วุตฺตํ. ปญฺจมํ.

184. පස්වන සූත්‍රයේ 'පරාභවාය' යනු අභිවෘද්ධියක් නොවීම පිණිස හෙවත් විනාශය පිණිස ය. 'අස්සතරී' යනු වෙළඹකගේ කුසෙහි කොටළුවකුට දාව උපන් අශ්ව ජානීයයෙකි. 'අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාති' යනු ඇය අශ්වයෙකු හා සංයෝග කළ විට, ගැබ්ගෙන ප්‍රසූත කරන කාලය පැමිණි කල ප්‍රසූත කිරීමට නොහැකිව, පාදවලින් පොළොවට ගසමින් සිටියි. එවිට ඇයගේ පා හතර කණු හතරක බැඳ, කුස පලා පැටවා පිටතට ගනිති; ඇය එහිදීම මිය යයි. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. ปญฺจรถสตสุตฺตวณฺณนา

6. පඤ්චරථසත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๘๕. ฉฏฺเฐ ภตฺตาภิหาโรติ อภิหริตพฺพํ ภตฺตํ. ตสฺส ปน ปมาณํ ทสฺเสตุํ ปญฺจ จ ถาลิปากสตานีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอโก ถาลิปาโก ทสนฺนํ ปุริสานํ ภตฺตํ คณฺหาติ. นาสาย ปิตฺตํ ภินฺเทยฺยุนฺติ อจฺฉปิตฺตํ วา มจฺฉปิตฺตํ วาสฺส นาสปุเฏ ปกฺขิเปยฺยํ. ฉฏฺฐํ.

185. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'භත්තාභිහාරො' යනු ඉදිරිපත් කළ යුතු දානය (බත) යි. එහි ප්‍රමාණය දැක්වීමට 'සාලි අටු (පිසින ලද බත් බඳුන්) පන්සියයක්' යැයි කියන ලදී. එහි එක් එක් බත් බඳුනක් පුරුෂයන් දස දෙනෙකුට සෑහෙන බතක් ගනී. 'නසාය පිත්තං භින්දෙය්‍යුං' යනු වලස් පිතක් හෝ මසුන්ගේ පිතක් හෝ නාස් පුඩුවෙහි බහාලීමයි. හයවැන්නයි.

๗-๑๓. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

7-13. මාතු සූත්‍රය ආදී වර්ණනාවයි.

๑๘๖-๑๘๗. สตฺตเม มาตุปิ เหตูติ ‘‘สเจ มุสา ภณสิ, มาตรํ เต วิสฺสชฺเชสฺสาม. โน เจ ภณสิ, น วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ เอวํ โจเรหิ อฏวิยํ ปุจฺฉมาโน ตสฺสา โจรหตฺถคตาย มาตุยาปิ เหตุ สมฺปชานมุสา น ภาเสยฺยาติ อตฺโถ. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโยติ. สตฺตมาทีนิ.

186-187. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'මාතුපි හේතූ' යනු, "ඉදින් ඔබ බොරු පවසන්නේ නම්, ඔබේ මෑණියන් මුදා හරින්නෙමු. ඉදින් බොරු නොපවසන්නේ නම්, මුදා නොහරින්නෙමු" යැයි මෙසේ වනයේ දී සොරුන් විසින් අසනු ලැබූ කල්හි, සොරුන් අතට පත්ව සිටින ඒ මෑණියන්ගේ හේතුවෙන් වුව ද දැන දැන බොරු නොකළ යුතුය යන අර්ථයයි. මින් පසුව එන (පිය ආදී) පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. සත්වැනි සූත්‍රය ආදියයි.

ลาภสกฺการสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ලාභසක්කාර සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๗. ราหุลสํยุตฺตํ

7. රාහුල සංයුත්තය.

๑. ปฐมวคฺโค

1. පළමු වර්ගය.

๑-๘. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

1-8. චක්ඛු සූත්‍රය ආදී වර්ණනාවයි.

๑๘๘-๑๙๕. ราหุลสํยุตฺตสฺส [Pg.196] ปฐเม เอโกติ จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกวิหารี. วูปกฏฺโฐติ วิเวกฏฺโฐ นิสฺสทฺโท. อปฺปมตฺโตติ สติยา อวิปฺปวสนฺโต. อาตาปีติ วีริยสมฺปนฺโน. ปหิตตฺโต วิหเรยฺยนฺติ วิเสสาธิคมตฺถาย เปสิตตฺโต หุตฺวา วิหเรยฺยํ. อนิจฺจนฺติ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจํ. อถ วา อุปฺปาทวยวนฺตตาย ตาวกาลิกตาย วิปริณามโกฏิยา นิจฺจปฏิกฺเขปโตติ อิเมหิปิ การเณหิ อนิจฺจํ. ทุกฺขนฺติ จตูหิ การเณหิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนฏฺเฐน ทุกฺขวตฺถุกฏฺเฐน สตตสมฺปีฬนฏฺเฐน สุขปฏิกฺเขเปนาติ. กลฺลนฺติ ยุตฺตํ. เอตํ มมาติ ตณฺหาคาโห. เอโสหมสฺมีติ มานคาโห. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิคาโห. ตณฺหาคาโห เจตฺถ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตวเสน, มานคาโห นววิธมานวเสน, ทิฏฺฐิคาโห ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิวเสน เวทิตพฺโพ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชตีติ เอตฺถ วิราควเสน จตฺตาโร มคฺคา กถิตา, วิราคา วิมุจฺจตีติ เอตฺถ วิมุตฺติวเสน จตฺตาริ สามญฺญผลานิ.

188-195. රාහුල සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'එකො' යනු සතර ඉරියව්වෙහි තනිව වෙසෙන තැනැත්තා ය. 'වූපකට්ඨො' යනු විවේකී වූ, නිශ්ශබ්ද වූ තැනැත්තා ය. 'අප්පමත්තො' යනු සිහියෙන් තොර නොවන තැනැත්තා ය. 'ආතාපී' යනු කෙලෙස් තවන වීරියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'පහිතත්තො විහරෙය්‍යුං' යනු විශේෂ අවබෝධයක් (මග පල) ලබා ගැනීම සඳහා මෙහෙයවන ලද සිත් ඇතිව වාසය කිරීමයි. 'අනිච්චං' යනු ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍ය වේ. එසේත් නැතහොත් ඇතිවීම හා බිඳී යාම ඇති බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද, වෙනස් වන ස්වභාවයේ කෙළවර පවතින බැවින් ද, නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද යන මේ කරුණුවලින් ද අනිත්‍ය නම් වේ. 'දුක්ඛං' යනු කරුණු සතරකින් දුක් වේ; එනම්, ඉවසීමට අපහසු බැවින් ද, දුකට රුකුල් දෙන බැවින් ද, නිරන්තරයෙන් පෙළන බැවින් ද, සැපය ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද යනුවෙනි. 'කල්ලං' යනු සුදුසු යන්නයි. 'එතං මම' යනු තණ්හාවෙන් දැඩිව ගැනීමයි. 'එසොහමස්මි' යනු මානයෙන් ගැනීමයි. 'එසො මෙ අත්තා' යනු දිට්ඨියෙන් ගැනීමයි. මෙහි තණ්හාවෙන් ගැනීම එකසිය අට වැදෑරුම් තණ්හා විචරිත වශයෙන් ද, මානයෙන් ගැනීම නව වැදෑරුම් මාන වශයෙන් ද, දිට්ඨියෙන් ගැනීම සැට දෙවැදෑරුම් දිට්ඨි වශයෙන් ද දත යුතුය. 'නිබ්බින්දං විරජ්ජති' යන්නෙහි විරාගය වශයෙන් සතර මග ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'විරාගා විමුච්චති' යන්නෙහි විමුක්තිය වශයෙන් සතර සාමඤ්ඤ ඵල ප්‍රකාශ කරන ලදී.

เอตฺถ จ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ปสาทาว คหิตา, มโนติ อิมินา เตภูมกํ สมฺมสนจารจิตฺตํ. ทุติเย ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมณเมว. ตติเย ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ปสาทวตฺถุกจิตฺตเมว, มโนวิญฺญาเณน เตภูมกํ สมฺมสนจารจิตฺตํ คหิตํ. เอวํ สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ. ฉฏฺเฐ เตภูมกธมฺมา. อฏฺฐเม ปน ตณฺหาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ทฺวาเร ชวนปฺปตฺตาว ลพฺภติ. ปฐมาทีนิ.

මෙහි ද්වාර පසෙහි ප්‍රසාදයන්ම ගන්නා ලදී. 'මනො' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමික විදර්ශනා චාර චිත්තය ගැනේ. දෙවැන්නෙහි ද්වාර පසෙහි අරමුණු පමණක් ගැනේ. තෙවැන්නෙහි ද්වාර පසෙහි ප්‍රසාද රූප වස්තු කොට ඇති සිතම ගැනේ, මනෝවිඤ්ඤාණයෙන් ත්‍රෛභූමික විදර්ශනා චාර චිත්තය ගන්නා ලදී. මෙසේ සෑම තැනකම ක්‍රමය දත යුතුය. හයවැන්නෙහි ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් ගැනේ. අටවැන්නෙහි 'තණ්හා' යනු ඒ ඒ ද්වාරයන්හි ජවන් අවස්ථාවට පත් තණ්හාවම ලැබේ. පළමු සූත්‍රය ආදියයි.

๙. ธาตุสุตฺตวณฺณนา

9. ධාතු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๙๖. นวเม วิญฺญาณธาตุวเสน นามํ, เสสาหิ รูปนฺติ นามรูปํ กถิตํ. นวมํ.

196. නවවැනි සූත්‍රයෙහි විඤ්ඤාණ ධාතු වශයෙන් නාමය ද, සෙසු ධාතුන්ගෙන් රූපය ද වශයෙන් නාම-රූප දේශනා කරන ලදී. නවවැන්නයි.

๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

10. ඛන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๑๙๗. ทสเม [Pg.197] รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, เสสา จตฺตาโร สพฺพสงฺคาหิกปริจฺเฉเทน จตุภูมกา. อิธ ปน เตภูมกาติ คเหตพฺพา. ทสมํ.

197. දසවැනි සූත්‍රයෙහි රූපක්ඛන්ධය කාමාවචර වේ, සෙසු ස්කන්ධ සතර සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි සතර භූමික වේ. නමුත් මෙහි ත්‍රෛභූමික වශයෙන් ගත යුතුය. දසවැන්නයි.

ปฐโม วคฺโค.

පළමු වර්ගයයි.

๒. ทุติยวคฺโค

2. දෙවැනි වර්ගයයි.

๑-๑๐. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

1-10. චක්ඛු සූත්‍රය ආදී වර්ණනාවයි.

๑๙๘-๑๙๙. ทุติเย ทส อุตฺตานตฺถาเนว. ปฐมาทีนิ.

198-199. දෙවැනි වර්ගයෙහි සූත්‍ර දසයම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. පළමු සූත්‍රය ආදියයි.

๑๑. อนุสยสุตฺตวณฺณนา

11. අනුසය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๐๐. เอกาทสเม อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเก กาเยติ อตฺตโน สวิญฺญาณกกายํ ทสฺเสติ, พหิทฺธา จาติ ปรสฺส สวิญฺญาณกํ วา อวิญฺญาณกํ วา. ปุริเมน วา อตฺตโน จ ปรสฺส จ วิญฺญาณเมว ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน พหิทฺธา อนินฺทฺริยพทฺธรูปํ. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ อหํการทิฏฺฐิ จ มมํการตณฺหา จ มานานุสยา จ. น โหนฺตีติ เอเต กิเลสา กถํ ชานนฺตสฺส เอเตสุ วตฺถูสุ น โหนฺตีติ ปุจฺฉติ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุฏฺฐุ ปสฺสติ. เอกาทสมํ.

200. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ' යන්නෙන් තමාගේ විඤ්ඤාණය සහිත කය දක්වයි. 'බහිද්ධා ච' යන්නෙන් අනුන්ගේ විඤ්ඤාණය සහිත හෝ විඤ්ඤාණය රහිත කය දක්වයි. එසේත් නැතහොත්, මුල් පදයෙන් තමාගේත් අනුන්ගේත් විඤ්ඤාණයම දක්වයි, පසු පදයෙන් බාහිර වූ ඉන්ද්‍රියයන්ට බද්ධ නොවූ රූප දක්වයි. 'අහංකාර මමංකාර මානානුසයා' යනු අහංකාර දිට්ඨිය ද, මමංකාර තණ්හාව ද, මානානුසය ද වේ. 'න හොන්ති' යන්නෙන් මේ කෙලෙස් කෙසේ දන්නා තැනැත්තාට මේ වස්තූන් කෙරෙහි ඇති නොවන්නේ ද කියා විමසයි. 'සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මග්ග පඤ්ඤාවෙන් මැනවින් දකින බවයි. එකොළොස්වැන්නයි.

๑๒. อปคตสุตฺตวณฺณนา

12. අපගත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๐๑. ทฺวาทสเม อหงฺการมมงฺการมานาปคตนฺติ อหํการโต จ มมํการโต จ มานโต จ อปคตํ. วิธา สมติกฺกนฺตนฺติ มานโกฏฺฐาเส สุฏฺฐุ อติกฺกนฺตํ. สนฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ กิเลสวูปสเมน สนฺตํ, กิเลเสเหว สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. ทฺวาทสมํ.

201. දොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'අහංකාර මමංකාර මානාපගතං' යනු අහංකාරයෙන් ද මමංකාරයෙන් ද මානයෙන් ද තොර වූ බවයි. 'විධා සමතික්කන්තං' යනු මාන කොටස් මැනවින් ඉක්මවා ගිය බවයි. 'සන්තං සුවිමුත්තං' යනු කෙලෙස් සංසිඳීමෙන් ශාන්ත වූ, කෙලෙසුන්ගෙන්ම මැනවින් මිදුණු බවයි. සෙසු පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. දොළොස්වැන්නයි.

ทุติโย วคฺโค.

දෙවැනි වර්ගයයි.

ทฺวีสุปิ [Pg.198] อเสกฺขภูมิ กถิตา. ปฐโม ปเนตฺถ อายาจนฺตสฺส เทสิโต, ทุติโย อนายาจนฺตสฺส. สกเลปิ ปน ราหุลสํยุตฺเต เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมาว กถิตาติ.

වර්ග දෙකෙහිම අසේඛ භූමිය (රහත් බව) ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි පළමු වර්ගය ආරාධනා කළ බැවින් දේශනා කරන ලදී, දෙවැන්න ආරාධනාවකින් තොරව දේශනා කරන ලදී. මුළු රාහුල සංයුත්තයෙහිම තේරුන් වහන්සේගේ විමුක්තිය මුහුකුරා යාමට හේතු වන ධර්මයන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

ราหุลสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

රාහුල සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๘. ลกฺขณสํยุตฺตํ

8. ලක්ඛණ සංයුත්තය.

๑. ปฐมวคฺโค

1. පළමු වර්ගය.

๑. อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

1. අට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๐๒. ลกฺขณสํยุตฺเต [Pg.199] ยฺวายํ อายสฺมา จ ลกฺขโณติ ลกฺขณตฺเถโร วุตฺโต, เอส ชฏิลสหสฺสพฺภนฺตเร เอหิภิกฺขูปสมฺปทาย อุปสมฺปนฺโน อาทิตฺตปริยายาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺโต เอโก มหาสาวโกติ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปเนส ลกฺขณสมฺปนฺเนน สพฺพาการปริปูเรน พฺรหฺมสเมน อตฺตภาเวน สมนฺนาคโต, ตสฺมา ‘‘ลกฺขโณ’’ติ สงฺขํ คโต. มหาโมคฺคลฺลาโน ปน ปพฺพชิตทิวสโต สตฺตเม ทิวเส อรหตฺตํ ปตฺโต ทุติโย อคฺคสาวโก.

202. ලක්ඛණ සංයුත්තයෙහි 'ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ' යයි යම් ලක්ඛණ ස්ථවිර නමක් ගැන සඳහන් වේ ද, උන්වහන්සේ දහසක් ජටිලයන් අතර 'එහි භික්ඛු' පැවිද්දෙන් උපසම්පදා වී ආදිත්තපරියාය සූත්‍රය කෙළවර රහත් භාවයට පත් වූ එක් මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් මේ මහා තේරුන් වහන්සේ සියලු අංගයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ, බ්‍රහ්මයා හා සමාන වූ, ශරීර ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ආත්ම භාවයකින් යුක්ත වූ ද, එබැවින් උන්වහන්සේ 'ලක්ඛණ' යන නාමයට පත් වූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තේරුන් වහන්සේ වනාහි පැවිදි වූ දින සිට සත්වැනි දින රහත් භාවයට පත් වූ දෙවැනි අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේය.

สิตํ ปาตฺวากาสีติ มนฺทหสิตํ ปาตุอกาสิ, ปกาสยิ ทสฺเสสีติ วุตฺตํ โหติ. กึ ปน ทิสฺวา เถโร สิตํ ปาตฺวากาสีติ? อุปริ ปาฬิยํ อาคตํ อฏฺฐิกสงฺขลิกํ เอกํ เปตโลเก นิพฺพตฺตํ สตฺตํ ทิสฺวา. ตญฺจ โข ทิพฺเพน จกฺขุนา, น ปสาทจกฺขุนา. ปสาทจกฺขุสฺส หิ เอเต อตฺตภาวา น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. เอวรูปํ ปน อตฺตภาวํ ทิสฺวา การุญฺเญ กตฺตพฺเพ กสฺมา สิตํ ปาตฺวากาสีติ? อตฺตโน จ พุทฺธญาณสฺส จ สมฺปตฺตึ สมนุสฺสรณโต. ตญฺหิ ทิสฺวา เถโร ‘‘อทิฏฺฐสจฺเจน นาม ปุคฺคเลน ปฏิลภิตพฺพา เอวรูปา อตฺตภาวา มุตฺโต อหํ, ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม’’ติ อตฺตโน จ สมฺปตฺตึ อนุสฺสริตฺวา – ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต ญาณสมฺปตฺติ, ‘โย กมฺมวิปาโก, ภิกฺขเว, อจินฺเตยฺโย น จินฺเตตพฺโพ’ติ เทเสสิ, ปจฺจกฺขํ วต กตฺวา พุทฺธา เทเสนฺติ, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตู’’ติ เอวํ พุทฺธญาณสมฺปตฺติญฺจ อนุสฺสริตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสีติ.

'සිතං පාත්වාකාසි' යනු මද සිනහවක් පහළ කළ බවයි, ප්‍රකාශ කළේය, පෙන්වීය යනු එහි අර්ථයයි. තේරුන් වහන්සේ කුමක් දැක සිනහ පහළ කළේ ද යත්? මතු පාළියෙහි එන ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් ඇටසැකිල්ලක් වැනි වූ එක් සත්වයෙකු දැකීමෙනි. එය ද දිව්‍ය චක්ෂුසින් මිස මාංශ චක්ෂුසින් නොවේ. මාංශ චක්ෂුසට මෙවැනි ආත්ම භාවයන් දෘශ්‍යමාන නොවේ. මෙවැනි ආත්ම භාවයක් දැක කරුණාව උපදවා ගත යුතු කල්හි කුමන හේතුවක් නිසා සිනහ පහළ කළේ ද යත්? තමාගේ සහ බුද්ධ ඥානයේ සම්පත්තිය සිහිපත් වීමෙනි. ඒ ප්‍රේතයා දැක තේරුන් වහන්සේ මෙසේ සිහි කළහ: "සත්‍යය අවබෝධ නොකළ පෘථග්ජන පුද්ගලයා විසින් මෙවැනි ආත්ම භාවයන් ලැබිය හැකිය, මම ඉන් මිදුණෙමි, මට ඒකාන්තයෙන්ම ලාභයකි, මට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් ලැබීමකි" යි තමාගේ සම්පත්තිය සිහිපත් කොට ද - "භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන සම්පත්තිය අහෝ ආශ්චර්යවත්ය, 'මහණෙනි, කර්ම විපාකය අචින්ත්‍යය, නොසිතිය යුතුය' යි දේශනා කළ සේක, බුදුවරු වනාහි ප්‍රත්‍යක්ෂ කොටම දේශනා කරති, බුදුවරුන්ගේ ධර්ම ධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරන ලද්දකි" යි මෙසේ බුද්ධ ඥාන සම්පත්තිය සිහිපත් කොට සිනහ පහළ කළහ.

อถ ลกฺขณตฺเถโร กสฺมา น อทฺทส, กิมสฺส ทิพฺพจกฺขุ นตฺถีติ? โน นตฺถิ, มหาโมคฺคลฺลาโน ปน อาวชฺเชนฺโต อทฺทส, อิตโร ปน อนาวชฺชเนน น อทฺทส. ยสฺมา ปน ขีณาสวา นาม น อการณา สิตํ กโรนฺติ, ตสฺมา ตํ ลกฺขณตฺเถโร ปุจฺฉิ โก นุ โข, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, เหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายาติ? เถโร ปน [Pg.200] ยสฺมา เยหิ อยํ อุปปตฺติ สามํ อทิฏฺฐา, เต ทุสฺสทฺธาปยา โหนฺติ, ตสฺมา ภควนฺตํ สกฺขึ กตฺวา พฺยากาตุกามตาย อกาโล โข, อาวุโสติอาทิมาห. ตโต ภควโต สนฺติเก ปุฏฺโฐ อิธาหํ, อาวุโสติอาทินา นเยน พฺยากาสิ.

එසේ නම්, ලක්ඛණ තෙරුන් වහන්සේ එය නොදුටුවේ මන්ද? උන්වහන්සේට දිව්‍ය චක්ෂුස නැද්ද? නැත්තේ නොවේ, ඇත. එහෙත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ (ඒ පිළිබඳව) මෙනෙහි කළ බැවින් එය දුටු සේක. අනෙක් තෙරුන් වහන්සේ (ලක්ඛණ තෙරුන්) මෙනෙහි නොකළ බැවින් එය නොදුටු සේක. රහතන් වහන්සේලා නිකරුණේ සිනහ පහළ නොකරන බැවින්, ඒ පිළිබඳව ලක්ඛණ තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ විමසූ සේක: "ඇවැත්නි මොග්ගල්ලානයෙනි, ඔබ වහන්සේ සිනහ පහළ කිරීමට හේතුව කුමක්ද? ඒ සඳහා වූ ප්‍රත්‍යය කුමක්ද?" තෙරුන් වහන්සේ ද, යම් හෙයකින් මෙම උපත තමා විසින්ම ඇසින් නොදුටු අයට එය විශ්වාස කරවීම අපහසු බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාක්ෂියට තබා විස්තර කිරීමේ අභිලාෂයෙන් "ඇවැත්නි, මෙය ඒ සඳහා සුදුසු කාලය නොවේ" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේදී විමසන ලදුව, "ඇවැත්නි, මම මෙහිදී..." යනාදී ක්‍රමයෙන් විස්තර කළ සේක.

ตตฺถ อฏฺฐิกสงฺขลิกนฺติ เสตํ นิมฺมํสโลหิตํ อฏฺฐิสงฺฆาตํ. คิชฺฌาปิ กากาปิ กุลลาปีติ เอเตปิ ยกฺขคิชฺฌา เจว ยกฺขกากา จ ยกฺขกุลลา จ ปจฺเจตพฺพา. ปากติกานํ ปน คิชฺฌาทีนํ อาปาถมฺปิ เอตํ รูปํ นาคจฺฉติ. อนุปติตฺวา อนุปติตฺวาติ อนุพนฺธิตฺวา อนุพนฺธิตฺวา. วิตุเทนฺตีติ อสิธารูปเมหิ ติขิเณหิ โลหตุณฺฑเกหิ วิชฺฌิตฺวา วิชฺฌิตฺวา อิโต จิโต จ จรนฺติ คจฺฉนฺติ. สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรตีติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาโต, สา อฏฺฐิกสงฺขลิกา อฏฺฏสฺสรํ อาตุรสฺสรํ กโรตีติ อตฺโถ. อกุสลวิปากานุภวนตฺถํ กิร โยชนปฺปมาณาปิ ตาทิสา อตฺตภาวา นิพฺพตฺตนฺติ, ปสาทุสฺสทา จ โหนฺติ ปกฺกคณฺฑสทิสา. ตสฺมา สา อฏฺฐิกสงฺขลิกา พลวเวทนาตุรา ตาทิสํ สทฺทมกาสีติ.

එහි 'අට්ඨිකසංඛලික' යනු මස් හා ලේ රහිත වූ, සුදු පැහැති ඇටසැකිල්ලකි. 'ගිජ්ඣාපි කාකාපි කුලලාපි' යන්නෙන් ඒ ගිජුලිහිණියන්, කපුටන් හා උකුස්සන් යනු යක්ෂ ගිජුලිහිණියන්, යක්ෂ කපුටන් හා යක්ෂ උකුස්සන් ලෙස දත යුතුය. සාමාන්‍ය ගිජුලිහිණියන් ආදීන්ට මේ ප්‍රේත රූපය දර්ශන පථයට හසු නොවේ. 'අනුපතිත්වා අනුපතිත්වා' යනු ලුහුබැඳ ලුහුබැඳ ගොස් යන්නයි. 'විතුදෙන්ති' යනු කඩු වැනි තියුණු ලෝහමය හොටවලින් ඇන ඇන තැනින් තැනට හැසිරෙති යන්නයි. 'සා සුදං අට්ඨස්සරං කරොති' යන්නෙහි 'සුදං' යනු නිපාතයකි. ඒ ඇටසැකිලි ප්‍රේතයා වේදනාවෙන් අඳෝනා නගයි යනු එහි අර්ථයයි. අකුසල විපාක විඳීම පිණිස යොදුනක් පමණ විශාල වූ මෙවැනි ආත්මභාවයන් උපදින බවත්, ඒවා ඉතා සංවේදී පටකවලින් යුක්තව ඉදුණු ගෙඩියක් (වණයක්) බඳු වන බවත් පැවසේ. එබැවින් ඒ ඇටසැකිලි ප්‍රේතයා බලවත් වේදනාවෙන් පෙළෙමින් එවැනි ශබ්දයක් කළේය.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘วฏฺฏคามิสตฺตา นาม เอวรูปา อตฺตภาวา น มุจฺจนฺตี’’ติ สตฺเตสุ การุญฺญํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ธมฺมสํเวคํ ทสฺเสนฺโต ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ อจฺฉริยํ วต โภติอาทิมาห. ตโต ภควา เถรสฺส อานุภาวํ ปกาเสนฺโต จกฺขุภูตา วต, ภิกฺขเว, สาวกา วิหรนฺตีติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุ ภูตํ ชาตํ อุปฺปนฺนํ เอเตสนฺติ จกฺขุภูตา, ภูตจกฺขุกา อุปฺปนฺนจกฺขุกา จกฺขุํ อุปฺปาเทตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยตฺร หิ นามาติ เอตฺถ ยตฺราติ การณวจนํ. ตตฺรายํ อตฺถโยชนา – ยสฺมา นาม สาวโกปิ เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขติ วา สกฺขึ วา กริสฺสติ, ตสฺมา อโวจุมฺห – ‘‘จกฺขุภูตา วต, ภิกฺขเว, สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต, ภิกฺขเว, สาวกา วิหรนฺตี’’ติ. ปุพฺเพว เม โส, ภิกฺขเว, สตฺโต ทิฏฺโฐติ โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิเวเธน อปฺปมาเณสุ จกฺกวาเฬสุ อปฺปมาเณ สตฺตนิกาเย ภวคติโยนิฐิตินิวาเส จ ปจฺจกฺขํ กโรนฺเตน มยา ปุพฺเพว โส สตฺโต ทิฏฺโฐติ วทติ.

මෙසේ පවසා නැවත ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ, "සංසාරයෙහි සැරිසරන සත්ත්වයන් මෙවැනි ආත්මභාවයන්ගෙන් නොමිදෙන්නේය" යි සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් උපන් ධර්ම සංවේගය දක්වමින් "ඇවැත්නි, මට මෙය පුදුමයකි, අසිරියකි" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින්, "මහණෙනි, ශ්‍රාවකයෝ සැබවින්ම චක්ෂුස්භූතව (ඇස් ඇතිව) වෙසෙති" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'චක්ෂුස්භූත' යනු ඔවුන්ට ඒ දිව්‍ය චක්ෂුස උපන් බැවින්, උපන් දිව්‍ය චක්ෂුස ඇතිව, එය උපදවාගෙන වෙසෙති යනු අර්ථයයි. දෙවන පදයෙහි ද (ඥානභූත) මෙම ක්‍රමයම වේ. 'යත්‍ර හි නාම' යන්නෙහි 'යත්‍ර' යනු හේතුව හැඟවීමට යෙදෙන පදයකි. එහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: යම් හෙයකින් ශ්‍රාවකයෙකු පවා මෙවැනි ප්‍රේතයන්ගේ ස්වභාවය දන්නේද, දකින්නේද, මගේ ප්‍රකාශයට සාක්ෂි දරන්නේද, එබැවින් "මහණෙනි, ශ්‍රාවකයෝ සැබවින්ම ඇස් ඇතිව වෙසෙති, ඥානය ඇතිව වෙසෙති" යි වදාළෙමු. "මහණෙනි, මම ද පෙරදී මේ සත්ත්වයා දුටුවෙමි" යන්නෙන්, බෝ මැඩදී සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගැනීමෙන් අප්‍රමාණ වූ සක්වළවල්හි, අප්‍රමාණ වූ සත්ත්ව සමූහයන් ද, සත්ත්වයන්ගේ පැවැත්ම හා වාසස්ථාන ද ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් තමන් වහන්සේ විසින් බුදු වූ මුල් කාලයේදීම ඒ සත්ත්වයා දුටු බව වදාරති.

โคฆาตโกติ [Pg.201] คาโว วธิตฺวา อฏฺฐิโต มํสํ โมเจตฺวา วิกฺกิณิตฺวา ชีวิกํ กปฺปนกสตฺโต. ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนาติ ตสฺส นานาเจตนาหิ อายูหิตสฺส อปราปริยกมฺมสฺส. ตตฺร หิ ยาย เจตนาย นรเก ปฏิสนฺธิ ชนิตา, ตสฺสา วิปาเก ปริกฺขีเณ อวเสสกมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา อารมฺมณํ กตฺวา ปุน เปตาทีสุ ปฏิสนฺธิ นิพฺพตฺตติ, ตสฺมา สา ปฏิสนฺธิ กมฺมสภาคตาย อารมฺมณสภาคตาย วา ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสโส’’ติ วุจฺจติ. อยญฺจ สตฺโต เอวํ อุปฺปนฺโน. เตนาห – ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ. ตสฺส กิร นรกา จวนกาเล นิมฺมํสกตานํ คุนฺนํ อฏฺฐิราสิเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. โส ปฏิจฺฉนฺนมฺปิ ตํ กมฺมํ วิญฺญูนํ ปากฏํ วิย กโรนฺโต อฏฺฐิสงฺขลิกเปโต ชาโต. ปฐมํ.

"ගෝඝාතක" යනු ගවයන් මරා, ඇටවලින් මස් ඉවත් කර, ඒවා විකුණා ජීවිකාව ගෙන ගිය තැනැත්තායි. "තස්සේව කම්මස්ස විපාකාවසේසේන" යනු විවිධ චේතනාවන්ගෙන් රැස් කරන ලද ඒ අපරාපරිය වේදනීය කර්මයේ (ඉතිරි වූ ශක්තියෙන්) යන්නයි. මන්දයත්, එහි යම් චේතනාවකින් නිරයේ ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වූයේද, එහි විපාකය අවසන් වූ පසු, ඉතිරි වූ කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට නැවත ප්‍රේත ලෝකාදියේ ප්‍රතිසන්ධිය ලබන බැවිනි. එබැවින් ඒ ප්‍රතිසන්ධිය කර්මයේ හෝ අරමුණේ සමාන බව නිසා "එම කර්මයේම විපාකාවශේෂය" යැයි කියනු ලැබේ. මේ සත්ත්වයා ද එලෙස උපන්නේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "එම කර්මයේම විපාකාවශේෂයෙන්" යැයි වදාළ සේක. ඔහු නිරයෙන් චුත වන අවස්ථාවේදී මස් ඉවත් කරන ලද ගව ඇට ගොඩක්ම ඔහුට නිමිත්ත වූ බව පැවසේ. ඒ අකුසල කර්මය සැඟවුණ ද, නුවණැත්තන්ට එය ප්‍රකට කරන්නාක් මෙන් ඔහු ඇටසැකිලි ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. เปสิสุตฺตวณฺณนา

2. පේසි සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๓. มํสเปสิวตฺถุสฺมึ โคฆาตโกติ โคมํสเปสิโย กตฺวา สุกฺขาเปตฺวา วลฺลูรวิกฺกเยน อเนกานิ วสฺสานิ ชีวิกํ กปฺเปสิ, เตนสฺส นรกา จวนกาเล มํสเปสิเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. โส มํสเปสิเปโต ชาโต. ทุติยํ.

203. මස් වැදැල්ලක් බඳු ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, "ගෝඝාතක" යනු ගව මස් කැබලි කර, වියළා, එම වියළි මස් විකුණා ජීවිකාව කළ තැනැත්තායි. එබැවින් ඔහු නිරයෙන් චුත වන විට මස් වැදැල්ලක්ම නිමිත්ත විය. ඔහු මස් වැදැලි ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา

3. පිණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๔. มํสปิณฺฑวตฺถุสฺมึ สากุณิโกติ สกุเณ คเหตฺวา วิกฺกิณนกาเล นิปฺปกฺขจมฺเม มํสปิณฺฑมตฺเต กตฺวา วิกฺกิณนฺโต ชีวิกํ กปฺเปสิ, เตนสฺส นรกา จวนกาเล มํสปิณฺโฑว นิมิตฺตํ อโหสิ. โส มํสปิณฺฑเปโต ชาโต. ตติยํ.

204. මස් පිඩක් බඳු ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, "සාකුණික" යනු පක්ෂීන් අල්ලා විකුණන විට, ඔවුන්ගේ පිහාටු සහ හම ඉවත් කර මස් පිඩක් බඳු කොට විකුණා ජීවිකාව කළ වැද්දායි. එබැවින් ඔහු නිරයෙන් චුත වන විට මස් පිඩක්ම නිමිත්ත විය. ඔහු මස් පිඩක් බඳු ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. นิจฺฉวิสุตฺตวณฺณนา

4. නිච්ඡවි සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๕. นิจฺฉวิวตฺถุสฺมึ ตสฺส โอรพฺภิกสฺส เอฬเก วธิตฺวา วธิตฺวา นิจฺจมฺเม กตฺวา กปฺปิตชีวิกสฺส ปุริมนเยเนว นิจฺจมฺมํ เอฬกสรีรํ นิมิตฺตํ อโหสิ. โส นิจฺฉวิเปโต ชาโต. จตุตฺถํ.

205. සම රහිත ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, ඒ බැටළු වැද්දා බැටළුවන් මරා, හම ඉවත් කර (සම නැති කොට) ජීවත් වූ බැවින්, පෙර ක්‍රමයටම සම රහිත බැටළු සිරුරම නිමිත්ත විය. ඔහු සම රහිත ප්‍රේතයෙකු (නිච්ඡවි ප්‍රේත) වී උපන්නේය. හතරවන සූත්‍රයයි.

๕. อสิโลมสุตฺตวณฺณนา

5. අසිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๖. อสิโลมวตฺถุสฺมึ [Pg.202] โส สูกริโก ทีฆรตฺตํ นิวาปปุฏฺเฐ สูกเร อสินา วธิตฺวา วธิตฺวา ทีฆรตฺตํ ชีวิกํ กปฺเปสิ, ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา อสิโลมเปโต ชาโต. ปญฺจมํ.

206. අසිලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, ඒ ඌරු වැද්දා දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ කෑම දී ඇති දැඩි කරන ලද ඌරන් කඩුවෙන් මරා ජීවත් විය. ඔහුට (මරණාසන්න මොහොතේ) එසවූ කඩුවම නිමිත්ත විය. එබැවින් ශරීරය පුරා කඩු වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

6. සත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๗. สตฺติโลมวตฺถุสฺมึ โส มาควิโก เอกํ มิคญฺจ สตฺติญฺจ คเหตฺวา วนํ คนฺตฺวา ตสฺส มิคสฺส สมีปํ อาคตาคเต มิเค สตฺติยา วิชฺฌิตฺวา มาเรสิ, ตสฺส สตฺติยา วิชฺฌนกภาโวเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา สตฺติโลมเปโต ชาโต. ฉฏฺฐํ.

207. සත්තිලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, ඒ මුව වැද්දා හීලෑ කළ එක් මුවෙකු සහ හෙල්ලක් රැගෙන වනයට ගොස්, ඒ මුවා අසලට පැමිණෙන මුවන්ට හෙල්ලෙන් ඇන මරා දැමීය. ඔහුට ඒ හෙල්ලෙන් ඇනීමම නිමිත්ත විය. එබැවින් හෙල්ල වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. อุสุโลมสุตฺตวณฺณนา

7. උසුලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๘. อุสุโลมวตฺถุสฺมึ การณิโกติ ราชาปราธิเก อเนกาหิ การณาหิ ปีเฬตฺวา อวสาเน กณฺเฑน วิชฺฌิตฺวา มารณกปุริโส. โส กิร ‘‘อมุกสฺมึ ปเทเส วิทฺโธ มรตี’’ติ ญตฺวาว วิชฺฌติ. ตสฺเสวํ ชีวิกํ กปฺเปตฺวา นรเก อุปฺปนฺนสฺส ตโต ปกฺกาวเสเสน อิธูปปตฺติกาเล อุสุนา วิชฺฌนภาโวเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา อุสุโลมเปโต ชาโต. สตฺตมํ.

208. උසුලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, "කාරණික" යනු රජුගේ වැරදිවලට හසු වූවන්ට විවිධ වධහිංසා පමුණුවා, අවසානයේ ඊතලවලින් විද මරා දමන තැනැත්තායි. ඔහු "මෙම ස්ථානයට විදීමෙන් මොහු මිය යනු ඇතැයි" දැනගෙනම විදියි. මෙලෙස ජීවත් වී නිරයේ උපන් ඔහුට, එහි ඉතිරි වූ විපාකයෙන් මෙහි ප්‍රේතයෙකු වී උපදින විට ඊතලවලින් විදීමම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඊතල වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. හත්වන සූත්‍රයයි.

๘. สูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

8. සූචිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๐๙. สูจิโลมวตฺถุสฺมึ สูโตติ อสฺสทมโก. โคทมโกติปิ วทนฺติเยว. ตสฺส ปโตทสูจิยา วิชฺฌนภาโวเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา สูจิโลมเปโต ชาโต. อฏฺฐมํ.

209. සූචිලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, "සූත" යනු අශ්වයන් හීලෑ කරන තැනැත්තායි. ගවයන් හීලෑ කරන තැනැත්තා යැයි ද කියති. ඔහුට (සතුන්ට විදින) ඉදිකටුවක් වැනි තුඩක් ඇති කෙවිටෙන් ඇනීමම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඉදිකටු වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. අටවන සූත්‍රයයි.

๙. ทุติยสูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

9. දෙවන සූචිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๐. ทุติเย สูจิโลมวตฺถุสฺมึ สูจโกติ เปสุญฺญการโก. โส กิร มนุสฺเส อญฺญมญฺญญฺจ ภินฺทิ, ราชกุเล จ ‘‘อิมสฺส อิมํ นาม อตฺถิ, อิมินา อิทํ นาม กต’’นฺติ สูเจตฺวา สูเจตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสิ. ตสฺมา ยถา เตน สูเจตฺวา มนุสฺสา ภินฺนา, ตถา สูจีหิ เภทนทุกฺขํ [Pg.203] ปจฺจนุโภตุํ กมฺมเมว นิมิตฺตํ กตฺวา สูจิโลมเปโต ชาโต. นวมํ.

210. දෙවන සූචිලෝම ප්‍රේත වස්තුවෙහි 'සූචක' යනු කේලාම් කියන්නාය. ඔහු මිනිසුන් සහ රජ පවුල් අතර 'මොහුට මෙබඳු දෙයක් ඇත, මොහු මෙබඳු දෙයක් කළේය' යි කේලාම් කියා ඔවුන් අතර භේද ඇති කර විනාශයට පැමිණවූයේය. එබැවින් ඔහු මිනිසුන් භේද කළා සේම, ඉදිකටු වලින් විදීමෙන් වන දුක් අත්විඳීම පිණිස එම කර්මයම නිමිත්ත කොට සූචිලෝම ප්‍රේතයාව උපන්නේය. නවවැනි සූත්‍රයයි.

๑๐. กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา

10. කුම්භණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๑. อณฺฑภาริวตฺถุสฺมึ คามกูฏโกติ วินิจฺฉยามจฺโจ. ตสฺส กมฺมสภาคตาย กุมฺภมตฺตา มหาฆฏปฺปมาณา อณฺฑา อเหสุํ. โส หิ ยสฺมา รโห ปฏิจฺฉนฺเน ฐาเน ลญฺชํ คเหตฺวา กูฏวินิจฺฉเยน ปากฏํ โทสํ กโรนฺโต สามิเก อสฺสามิเก อกาสิ, ตสฺมาสฺส รหสฺสํ องฺคํ ปากฏํ นิพฺพตฺตํ. ยสฺมา ทณฺฑํ ปฏฺฐเปนฺโต ปเรสํ อสยฺหํ ภารํ อาโรเปสิ, ตสฺมาสฺส รหสฺสํ องฺคํ อสยฺหภาโร หุตฺวา นิพฺพตฺตํ. ยสฺมา ยสฺมึ ฐาเน ฐิเตน สเมน ภวิตพฺพํ, ตสฺมึ ฐตฺวา วิสโม อโหสิ, ตสฺมาสฺส รหสฺสงฺเค วิสมา นิสชฺชาว อโหสีติ. ทสมํ.

211. අණ්ඩභාරි වස්තුවෙහි 'ගාමකූටක' යනු විනිශ්චය ඇමතිවරයාය. ඔහුගේ කර්මයට අනුරූපව මහත් වූ කළයක් බඳු විශාල වෘෂණ කෝෂ ඇති විය. ඔහු රහසිගත ස්ථානවලදී අල්ලස් ගෙන, වංචනික විනිශ්චය මගින් සැබෑ අයිතිකරුවන් අහිමිකරුවන් කළ බැවින් ඔහුගේ රහස් අවයවය එසේ ප්‍රසිද්ධියේ පහළ විය. ඔහු දඬුවම් පැනවීමේදී අන් අයට උසුලාගත නොහැකි බරක් පැටවූ බැවින් ඔහුගේ රහස් අවයවය ඔහුටම උසුලාගත නොහැකි බරක් වී උපන්නේය. යම් ස්ථානයක යුක්ති සහගතව සිටිය යුතු වූවත් ඔහු එතැනදී අයුක්ති සහගත වූ බැවින් ඔහුගේ ඒ වෘෂණ කෝෂ නිසා හිඳ ගැනීමට පවා අපහසු විය. දසවැනි සූත්‍රයයි.

ปฐโม วคฺโค.

පළමු වර්ගය නිමවා ඇත.

๒. ทุติยวคฺโค

2. දෙවන වර්ගය.

๑. สสีสกสุตฺตวณฺณนา

1. සසීසක සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๒. ปารทาริกวตฺถุสฺมึ โส สตฺโต ปรสฺส รกฺขิตโคปิตํ สสฺสามิกํ ผสฺสํ ผุสนฺโต มีฬฺหสุเขน กามสุเขน จิตฺตํ รมยิตฺวา กมฺมสภาคตาย คูถผสฺสํ ผุสนฺโต ทุกฺขมนุภวิตุํ ตตฺถ นิพฺพตฺโต. ปฐมํ.

212. පාරදාරික වස්තුවෙහි, ඒ සත්වයා අනුන් විසින් රකිනු ලබන හිමියන් සහිත ස්ත්‍රීන්ගේ ස්පර්ශය ලබමින්, අශුචි වැනි කාම සැපයෙන් සිත පිනවා, ඒ කර්මයට අනුරූපව අශුචි ස්පර්ශය ලබමින් දුක් විඳීම පිණිස ගිජුකුළු පර්වතයෙහි උපන්නේය. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. คูถขาทสุตฺตวณฺณนา

2. ගූථඛාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๓. ทุฏฺฐพฺราหฺมณวตฺถุ ปากฏเมว. ทุติยํ.

213. දුෂ්ට බ්‍රාහ්මණ වස්තුව ප්‍රකටය. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. นิจฺฉวิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

3. නිච්ඡවිත්ථි සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๔. นิจฺฉวิตฺถิวตฺถุสฺมึ ยสฺมา มาตุคาโม นาม อตฺตโน ผสฺเส อนิสฺสโร, สา จ ตํ สามิกสฺส สนฺตกํ ผสฺสํ เถเนตฺวา ปเรสํ อภิรตึ อุปฺปาเทสิ, ตสฺมา กมฺมสภาคตาย สุขสมฺผสฺสา วฏฺฏิตฺวา ทุกฺขสมฺผสฺสํ อนุภวิตุํ นิจฺฉวิตฺถี หุตฺวา อุปฺปนฺนา. ตติยํ.

214. නිච්ඡවිත්ථි වස්තුවෙහි, මාතුගාමයා යනු තමාගේ ස්පර්ශය පිළිබඳව තමාටම අයිතියක් නැත්තියකි (එය හිමියා සතුය). ඇය හිමියා සතු ඒ ස්පර්ශය සොරාගෙන අන් පුරුෂයන්ට සතුටක් ලබා දුන් බැවින්, කර්මයට අනුරූපව සුවදායක ස්පර්ශය වෙනුවට දුක් සහිත ස්පර්ශය විඳීම පිණිස සම් රහිත ස්ත්‍රියකව උපන්නීය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. มงฺคุลิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

4. මංගුලිත්ථි සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๕. มงฺคุลิตฺถิวตฺถุสฺมึ [Pg.204] มงฺคุลินฺติ วิรูปํ ทุทฺทสิกํ พีภจฺฉํ. สา กิร ยกฺขทาสิกมฺมํ กโรนฺตี ‘‘อิมินา จ อิมินา จ เอวํ พลิกมฺเม กเต อยํ นาม ตุมฺหากํ วฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีนิ วญฺจนาย คเหตฺวา มหาชนํ ทุทฺทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐึ คณฺหาเปสิ, ตสฺมา ตาย กมฺมสภาคตาย คนฺธปุปฺผาทีนํ เถนิตตฺตา ทุคฺคนฺธา, ทุทฺทสฺสนสฺส คาหิตตฺตา ทุทฺทสิกา วิรูปา พีภจฺฉา หุตฺวา นิพฺพตฺตา. จตุตฺถํ.

215. මංගුලිත්ථි වස්තුවෙහි 'මංගුලි' යනු විරූපී වූ, දැකීමට අප්‍රසන්න වූ, පිළිකුල් සහගත තැනැත්තියකි. ඇය යක්ෂයන්ට මෙහෙවර කරමින් 'මෙය සහ මෙය කළ විට ඔබට මෙබඳු අභිවෘද්ධියක් වනු ඇතැයි' පවසා මිනිසුන්ගේ සුවඳ මල් ආදිය වංචාවෙන් ලබාගෙන ඔවුන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටෙව්වාය. එබැවින් කර්මයට අනුරූපව සුවඳ මල් සොරාගත් බැවින් දුර්ගන්ධ වූ ද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටුවූ බැවින් විරූපී පිළිකුල් සහගත වූ ද තැනැත්තියකව උපන්නීය. හතරවන සූත්‍රයයි.

๕. โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา

5. ඕකිලිනී සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๖. โอกิลินีวตฺถุสฺมึ อุปฺปกฺกํ โอกิลินึ โอกิรินินฺติ สา กิร องฺคารจิตเก นิปนฺนา วิปฺผนฺทมานา วิปริวตฺตมานา ปจฺจติ, ตสฺมา อุปฺปกฺกา เจว โหติ อุณฺเหน อคฺคินา ปกฺกสรีรา, โอกิลินี จ กิลินฺนสรีรา, พินฺทูนิสฺสา สรีรโต ปคฺฆรนฺติ, โอกิรินี จ องฺคารสมฺปริกิณฺณา. ตสฺสา หิ เหฏฺฐโตปิ กึสุกปุปฺผวณฺณา องฺคารา, อุภยปสฺเสสุปิ, อากาสโตปิสฺสา อุปริ ปตนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปกฺกํ โอกิลินึ โอกิรินิ’’นฺติ. สา อิสฺสาปกตา สปตฺตึ องฺคารกฏาเหน โอกิรีติ ตสฺส กิร รญฺโญ เอกา นาฏกินี องฺคารกฏาหํ สมีเป ฐเปตฺวา คตฺตโต อุทกํ ปุญฺฉติ, ปาณินา จ เสทํ กโรติ. ราชาปิ ตาย สทฺธึ กถญฺจ กโรติ, ปริตุฏฺฐาการญฺจ ทสฺเสติ. อคฺคมเหสี ตํ อสหมานา อิสฺสาปกตา หุตฺวา อจิรปกฺกนฺตสฺส รญฺโญ ตํ องฺคารกฏาหํ คเหตฺวา ตสฺสา อุปริ องฺคาเร โอกิริ. สา ตํ กมฺมํ กตฺวา ตาทิสํเยว วิปากํ ปจฺจนุภวิตุํ เปตโลเก นิพฺพตฺตา. ปญฺจมํ.

216. ඕකිලිනී වස්තුවෙහි 'උප්පක්කං ඕකිලිනිං ඕකිරිනිං' යනු ඇය අඟුරු ගොඩක වැතිර වෙව්ලමින් පෙරළෙමින් පැසෙන්නීය. රශ්මියෙන් දැවුණු ශරීර ඇත්තී ද (උප්පක්කා), කිලිටි ශරීර ඇත්තී ද (ඕකිලිනී) වෙයි. ඇගේ ශරීරයෙන් බිංදු වැගිරෙන අතර හාත්පස අඟුරුවලින් ගැවසී ගත්තී (ඕකිරිනි) වෙයි. ඇයට යටින්, දෙපසින් මෙන්ම අහසින් ද අඟුරු පතිත වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'උප්පක්කං ඕකිලිනිං ඕකිරිනිං' යැයි වදාළ සේක. කාලිංග රජුගේ එක් නළඟනක් අඟුරු කබලක් අසල තබාගෙන ශරීරය පිසදමමින් සිටි අතර රජු ඇය සමග සතුටින් කතා කළේය. අග්‍රමහේෂිකාව එය ඉවසාගත නොහැකිව ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පෙළී රජු බැහැර වූ විගස ඒ අඟුරු කබල ඇය මත හැළුවාය. ඇය ඒ අකුසල කර්මය කර ප්‍රේත ලෝකයේ උපන්නාය. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. อสีสกสุตฺตวณฺณนา

6. අසීසක සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๗. โจรฆาตวตฺถุสฺมึ โส รญฺโญ อาณาย ทีฆรตฺตํ โจรานํ สีสานิ ฉินฺทิตฺวา เปตโลเก นิพฺพตฺตนฺโต อสีสกํ กพนฺธํ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ฉฏฺฐํ.

217. චෝරඝාත වස්තුවෙහි, ඔහු රජුගේ අණ පරිදි බොහෝ කලක් සොරුන්ගේ හිස් ගසා ප්‍රේත ලෝකයේ උපදින විට හිසක් නැති කබන්ධ ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. හයවන සූත්‍රයයි.

๗-๑๑. ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

7-11. පාපභික්ඛු ආදී සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๑๘-๒๒๒. ภิกฺขุวตฺถุสฺมึ [Pg.205] ปาปภิกฺขูติ ลามกภิกฺขุ. โส กิร โลกสฺส สทฺธาเทยฺเย จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชิตฺวา กายวจีทฺวาเรหิ อสํยโต ภินฺนาชีโว จิตฺตเกฬึ กีฬนฺโต วิจริ. ตโต เอกํ พุทฺธนฺตรํ นิรเย ปจฺจิตฺวา เปตโลเก นิพฺพตฺตนฺโต ภิกฺขุสทิเสเนว อตฺตภาเวน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขุนีสิกฺขมานาสามเณรสามเณรีวตฺถูสุปิ อยเมว วินิจฺฉโย. สตฺตมาทีนิ.

218-222. භික්ෂු වස්තුවෙහි 'පාප භික්ෂූ' යනු ලාමක භික්ෂුවයි. ඔහු ලෝකයා ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් සිව්පසය වැළඳ, අසංවරව මිථ්‍යා ආජීවයෙන් යුතුව හැසිරුණේය. ඔහු කාශ්‍යප බුද්ධ ශාසනයෙන් පසු එක් බුද්ධාන්තරයක් නිරයේ පැසී ප්‍රේත ලෝකයේ උපදින විට භික්ෂුවකගේ වැනි ස්වරූපයකින් උපන්නේය. භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී වස්තූන්හි ද මෙම විනිශ්චයම දත යුතුය. සත්වැනි සූත්‍රයේ සිට අවසානය දක්වායි.

ลกฺขณสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ලක්ඛණ සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

๙. โอปมฺมสํยุตฺตํ

9. ඕපම්ම සංයුත්තය.

๑. กูฏสุตฺตวณฺณนา

1. කූට සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๒๓. โอปมฺมสํยุตฺตสฺส [Pg.206] ปฐเม กูฏํ คจฺฉนฺตีติ กูฏงฺคมา. กูฏํ สโมสรนฺตีติ กูฏสโมสรณา. กูฏสมุคฺฆาตาติ กูฏสฺส สมุคฺฆาเตน. อวิชฺชาสมุคฺฆาตาติ อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย สมุคฺฆาเตน. อปฺปมตฺตาติ สติยา อวิปฺปวาเส ฐิตา หุตฺวา. ปฐมํ.

223. ඕපම්ම සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, කූටයට (මුදුනට) යන බැවින් 'කූටංගමා' නම් වෙයි. කූටයෙහි රැස් වන බැවින් 'කූටසමෝසරණා' නම් වෙයි. 'කූටසමුග්ඝාතා' යනු කූටය විනාශ කිරීමෙනි. 'අවිජ්ජාසමුග්ඝාතා' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යාව නැසීමෙනි. 'අප්පමත්තා' යනු සිහියෙන් යුක්තව සිටීමයි. පළමු සූත්‍රයයි.

๒. นขสิขสุตฺตวณฺณนา

2. නඛසිඛ සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๒๔. ทุติเย มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺตีติ เย มนุสฺสโลกโต จุตา มนุสฺเสสุ ชายนฺติ, เต เอวํ อปฺปกาติ อธิปฺปาโย. อญฺญตฺร มนุสฺเสหีติ เย ปน มนุสฺสโลกโต จุตา ฐเปตฺวา มนุสฺสโลกํ จตูสุ อปาเยสุ ปจฺจาชายนฺติ, เต มหาปถวิยํ ปํสุ วิย พหุตรา. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต เทวาปิ มนุสฺเสเหว สงฺคหิตา. ตสฺมา ยถา มนุสฺเสสุ ชายนฺตา อปฺปกา, เอวํ เทเวสุปีติ เวทิตพฺพา. ทุติยํ.

224. දෙවන සූත්‍රයෙහි, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් චුත වී නැවත මනුෂ්‍යයන් අතර උපදින්නේ ඉතා ස්වල්ප දෙනෙකු බව මින් අදහස් කෙරේ. මනුෂ්‍ය ලෝකය හැර සතර අපායෙහි උපදින්නාහු මහා පෘථිවියේ පස් මෙන් බොහෝ වෙති. මෙම සූත්‍රයෙහි දෙවියන් ද මනුෂ්‍යයන් සමගම ගැනේ. එබැවින් මනුෂ්‍යයන් මෙන්ම දෙවියන් අතර උපදින්නාහු ද ස්වල්ප බව දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. กุลสุตฺตวณฺณนา

3. කුල සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๒๕. ตติเย สุปฺปธํสิยานีติ สุวิเหฐิยานิ. กุมฺภตฺเถนเกหีติ เย ปรฆรํ ปวิสิตฺวา ทีปาโลเกน โอโลเกตฺวา ปรภณฺฑํ หริตุกามา ฆเฏ ทีปํ กตฺวา ปวิสนฺติ, เต กุมฺภตฺเถนกา นาม, เตหิ กุมฺภตฺเถนเกหิ. สุปฺปธํสิโย โหติ อมนุสฺเสหีติ เมตฺตาภาวนารหิตํ ปํสุปิสาจกา วิธํสยนฺติ, ปเคว อุฬารา อมนุสฺสา. ภาวิตาติ วฑฺฒิตา. พหุลีกตาติ ปุนปฺปุนํ กตา. ยานีกตาติ ยุตฺตยานํ วิย กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา. อนุฏฺฐิตาติ อธิฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา สุวฑฺฒิตา. สุสมารทฺธาติ จิตฺเตน สุฏฺฐุ สมารทฺธา. ตติยํ.

225. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සුප්පධංසියානි' යනු පහසුවෙන් පීඩා කළ හැකි බවයි. 'කුම්භත්ථේනකේහි' යනු කළයක් තුළ පහනක් තබාගෙන සොරකමේ යන සොරුන්ය. මෙත්තා භාවනාවෙන් තොර මහණා පාංශු පිසාචයන්ට පවා විනාශ කළ හැකිය, එසේ නම් බලවත් අමනුෂ්‍යයන් ගැන කිව යුතු කුමක්ද? 'භාවිතා' යනු වඩන ලද්දේය. 'බහුලීකතා' යනු නැවත නැවත කරන ලද්දේය. 'යානීකතා' යනු පුහුණු කළ රථයක් මෙන් කරන ලද්දේය. 'වත්ථුකතා' යනු පදනමක් මෙන් කරන ලද්දේය. 'අනුට්ඨිතා' යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද්දේය. 'පරිචිතා' යනු හාත්පසින් වඩන ලද්දේය. 'සුසමාරද්ධා' යනු සිතින් මැනවින් උත්සාහ කරන ලද්දේය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

๔. โอกฺขาสุตฺตวณฺณนา

4. ඕක්ඛා සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒๖. จตุตฺเถ โอกฺขาสตนฺติ มหามุขอุกฺขลีนํ สตํ. ทานํ ทเทยฺยาติ ปณีตโภชนภริตานํ มหาอุกฺขลีนํ สตํ ทานํ ทเทยฺย. ‘‘อุกฺกาสต’’นฺติปิ ปาโฐ[Pg.207], ตสฺส ทณฺฑทีปิกาสตนฺติ อตฺโถ. เอกาย ปน ทีปิกาย ยตฺตเก ฐาเน อาโลโก โหติ, ตโต สตคุณํ ฐานํ สตฺตหิ รตเนหิ ปูเรตฺวา ทานํ ทเทยฺยาติ อตฺโถ. คทฺทุหนมตฺตนฺติ โคทุหนมตฺตํ, คาวิยา เอกวารํ อคฺคถนากฑฺฒนมตฺตนฺติ อตฺโถ. คนฺธอูหนมตฺตํ วา, ทฺวีหิ องฺคุลีหิ คนฺธปิณฺฑํ คเหตฺวา เอกวารํ ฆายนมตฺตนฺติ อตฺโถ. เอตฺตกมฺปิ หิ กาลํ โย ปน คพฺภปริเวณวิหารูปจาร ปริจฺเฉเทน วา จกฺกวาฬปริจฺเฉเทน วา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ วา สพฺพสตฺเตสุ หิตผรณํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตุํ สกฺโกติ, อิทํ ตโต เอกทิวสํ ติกฺขตฺตุํ ทินฺนทานโต มหปฺผลตรํ. จตุตฺถํ.

226. සතරවන සූත්‍රයෙහි: 'ඕක්ඛාසතං' යනු විශාල මුඛ ඇති බඳුන් සියයකි. 'දානං දදෙය්‍ය' යනු ප්‍රණීත ආහාරයෙන් පිරුණු එවැනි බඳුන් සියයක් දානයක් ලෙස දෙන්නේ නම් යන්නයි. 'උක්කාසතං' යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතියි, එහි අර්ථය පන්දම් සියයක් යන්නයි. එනම් එක් පන්දමක ආලෝකය යම් ප්‍රදේශයක පවතී ද, එයට වඩා සිය ගුණයක් විශාල ප්‍රදේශයක් සප්ත රත්නයෙන් පුරවා දානයක් දෙන්නේ නම් යන අර්ථයයි. 'ගද්දුහනමත්තං' යනු එළදෙනකගෙන් එක් වරක් කිරි දොවන මාත්‍රයකි, එනම් එළදෙනගේ තනපුඩුවෙන් එක් වරක් කිරි ඇදීමට ගතවන කාලයයි. නැතහොත් 'ගන්ධඌහනමත්තං' යනු ඇඟිලි දෙකකින් සුවඳ පිඬක් ගෙන එක් වරක් සිඹින මාත්‍රයයි. මෙතරම් සුළු කාලයක් වුව ද යමෙක් විහාරයේ සීමාවෙහි හෝ මුළු සක්වළෙහි හෝ අපරිමාණ ලෝකධාතූන්හි වසන සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත් සිත වඩන්නේ නම්, එය දිනකට තුන් වරක් දුන් ඉහත කී මහා දානයට වඩා මහත්ඵල මහානිසංස වන්නේය. සතරවන සූත්‍රයයි.

๕. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. සත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒๗. ปญฺจเม ปฏิเลณิสฺสามีติอาทีสุ อคฺเค ปหริตฺวา กปฺปาสวฏฺฏึ วิย นาเมนฺโต นิยฺยาสวฏฺฏึ วิย จ เอกโต กตฺวา อลฺลิยาเปนฺโต ปฏิเลเณติ นาม. มชฺเฌ ปหริตฺวา นาเมตฺวา ธาราย วา ปหริตฺวา ทฺเวปิ ธารา เอกโต อลฺลิยาเปนฺโต ปฏิโกฏฺเฏติ นาม. กปฺปาสวฏฺฏนกรณียํ วิย ปวตฺเตนฺโต จิรกาลํ สํเวลฺลิตกิลญฺชํ ปสาเรตฺวา ปุน สํเวลฺเลนฺโต วิย จ ปฏิวฏฺเฏติ นาม. ปญฺจมํ.

227. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'පටිලෙණිස්සාමි' යනාදී පදයන්හි කොනකට පහර දී පුළුන් රෝලක් මෙන් නමන්නේ නම් හෝ මැලියම් රෝලක් මෙන් එකට එකතු කර අලවන්නේ නම් එය 'පටිලෙණේති' නම් වේ. මැදට පහර දී නමන්නේ නම් හෝ මුවහතට පහර දී මුවහත් දෙකම එකට අලවන්නේ නම් එය 'පටිකොට්ටේති' නම් වේ. පුළුන් රෝල් කරන්නාක් මෙන් පද්දවන්නේ නම් හෝ බොහෝ කලක් හකුළා තිබූ පැදුරක් දිග හැර නැවත හකුළන්නාක් මෙන් කරකවන්නේ නම් එය 'පටිවට්ටේති' නම් වේ. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

6. ධනුග්ගහ සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๒๘. ฉฏฺเฐ ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหาติ ทฬฺหธนุโน อิสฺสาสา. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ, ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาพทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. สุสิกฺขิตาติ ทสทฺวาทสวสฺสานิ อาจริยกุเล อุคฺคหิตสิปฺปา. กตหตฺถาติ โย สิปฺปเมว อุคฺคณฺหาติ, โส กตหตฺโถ น โหติ, อิเม ปน กตหตฺถา จิณฺณวสีภาวา. กตูปาสนาติ ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺปา.

228. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'දළ්හධම්මා ධනුග්ගහා' යනු දැඩි දුනු ඇති දුනුවායන් ය. 'දළ්හධනු' යනු මිනිසුන් දෙදහසකගේ ශක්තිය ඇති දුන්නකි. එය කෙබඳු ද යත්, එහි දිය ඇද ඊතලයක ප්‍රමාණයක් තෙක් එසවූ විට එය පොළොවෙන් මිදෙන තරම් (එනම් මිනිසුන් දෙදහසකට එසවිය හැකි බරක් සහිත) දුන්නයි. 'සුසික්ඛිතා' යනු දස දොළොස් වසරක් ගුරු කුලයක ශිල්ප උගත් අයයි. 'කතහත්ථා' යනු හුදෙක් ශිල්පය උගත් අය පමණක් නොව, එය මැනවින් පුහුණු වී අත් හුරු කරගත් වසීභාවයට පත් අයයි. 'කටූපසනා' යනු රජවාසල ආදී ස්ථානයන්හි තම ශිල්ප දක්වා ප්‍රසිද්ධියට පත් අයයි.

ตสฺส ปุริสสฺส ชโวติ เอวรูโป อญฺโญ ปุริโส นาม น ภูตปุพฺโพ, โพธิสตฺตสฺเสว ปน ชวนหํสกาโล นาม อาสิ. ตทา โพธิสตฺโต จตฺตาริ [Pg.208] กณฺฑานิ อาหริ. ตทา กิรสฺส กนิฏฺฐภาตโร ‘‘มยํ, ภาติก, สูริเยน สทฺธึ ชวิสฺสามา’’ติ อาโรเจสุํ. โพธิสตฺโต อาห – ‘‘สูริโย สีฆชโว, น สกฺขิสฺสถ ตุมฺเห เตน สทฺธึ ชวิตุ’’นฺติ. เต ทุติยํ ตติยมฺปิ ตเถว วตฺวา เอกทิวสํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ยุคนฺธรปพฺพตํ อารุหิตฺวา นิสีทึสุ. โพธิสตฺโต ‘‘กหํ เม ภาตโร’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘สูริเยน สทฺธึ ชวิตุํ คตา’’ติ วุตฺเต, ‘‘วินสฺสิสฺสนฺติ ตปสฺสิโน’’ติ เต อนุกมฺปมาโน สยมฺปิ คนฺตฺวา เตสํ สนฺติเก นิสีทิ. อถ สูริเย อุคฺคจฺฉนฺเต ทฺเวปิ ภาตโร สูริเยน สทฺธึเยว อากาสํ ปกฺขนฺตา, โพธิสตฺโตปิ เตหิ สทฺธึเยว ปกฺขนฺโต. เตสุ เอกสฺส อปตฺเตเยว อนฺตรภตฺตสมเย ปกฺขนฺตเรสุ อคฺคิ อุฏฺฐหิ, โส ภาตรํ ปกฺโกสิตฺวา ‘‘น สกฺโกมี’’ติ อาห. ตเมนํ โพธิสตฺโต ‘‘มา ภายี’’ติ สมสฺสาเสตฺวา ปกฺขปญฺชเรน ปลิเวเฐตฺวา ทรถํ วิโนเทตฺวา ‘‘คจฺฉา’’ติ เปเสสิ.

ඒ පුරුෂයාගේ වේගය ගැන කියතොත්, මෙබඳු වේගවත් වෙනත් පුරුෂයෙක් පෙර නොවූයේය. එහෙත් බෝසතාණන් වහන්සේ ජවන හංසව උපන් කාලයේ එවැනි වේගයක් තිබුණි. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ ඊතල සතරක් (පිටුපසින් ගොස්) අල්ලා ගත් සේක. එකල උන්වහන්සේගේ බාල සොහොයුරෝ "සොහොයුර, අපි හිරු සමඟ තරඟයට පියාසර කරන්නෙමු" යි කීහ. බෝසතාණන් වහන්සේ "හිරු ඉතා වේගවත් ය, ඔබට ඔහු සමඟ තරඟ කිරීමට නොහැකි වනු ඇත" යි වදාළහ. ඔවුහු දෙවන තෙවන වරටත් එසේම කියා එක් දිනක් යුගන්ධර පර්වතයට නැගී සිටියහ. බෝසතාණන් වහන්සේ "මගේ සොහොයුරන් කොහේද?" යි අසා, ඔවුන් හිරු සමඟ තරඟයට ගිය බව දැන "මේ අසරණයන් විනාශ වනු ඇත" යි අනුකම්පා කර තමන් වහන්සේ ද එහි වැඩි සේක. හිරු උදාවන විට සොහොයුරන් දෙදෙනා හිරු සමඟම අහසට පැන නැගුණහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ද ඔවුන් සමඟම පියාසර කළහ. ඔවුන්ගෙන් බාලයාට පෙරවරු කාලය ගෙවී යාමට පෙරම පියාපත් අතරින් දැඩි උණුසුමක් (ගින්නක් මෙන්) නැගුණි. ඔහු "මට තවදුරටත් නොහැක" යි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ "බිය නොවන්න" යි ඔහුව අස්වසා පියාපත් කූඩුවකින් මෙන් ඔහු වටා රැකවරණය සලසා වෙහෙස නිවා "දැන් යන්න" යි ආපසු යැවූ සේක.

ทุติโย ยาว อนฺตรภตฺตา ชวิตฺวา ปกฺขนฺตเรสุ อคฺคิมฺหิ อุฏฺฐหิเต ตเถวาห. ตมฺปิ โส ตเถว กตฺวา ‘‘คจฺฉา’’ติ เปเสสิ. สยํ ปน ยาว มชฺฌนฺหิกา ชวิตฺวา, ‘‘เอเต พาลาติ มยาปิ พาเลน น ภวิตพฺพ’’นฺติ นิวตฺติตฺวา – ‘‘อทิฏฺฐสหายกํ พาราณสิราชํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ พาราณสึ อคมาสิ. ตสฺมึ นครมตฺถเก ปริพฺภมนฺเต ทฺวาทสโยชนํ นครํ ปตฺตกฏาเหน โอตฺถฏปตฺโต วิย อโหสิ. อถ ปริพฺภมนฺตสฺส ปริพฺภมนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ฉิทฺทานิ ปญฺญายึสุ. สยมฺปิ อเนกหํสสหสฺสสทิโส ปญฺญายิ. โส เวคํ ปฏิสํหริตฺวา ราชเคหาภิมุโข อโหสิ. ราชา โอโลเกตฺวา – ‘‘อาคโต กิร เม ปิยสหาโย ชวนหํโส’’ติ วาตปานํ วิวริตฺวา รตนปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. โพธิสตฺโต รตนปีเฐ นิสีทิ.

දෙවන සොහොයුරා ද මධ්‍යහ්නය තෙක් පියාසර කර පියාපත් අතර රස්නය නැගුණු විට පෙර පරිදිම පැවසීය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුට ද එලෙසම කර ආපසු යැවූ සේක. තමන් වහන්සේ මධ්‍යහ්නය තෙක් හිරු සමඟ පියාසර කර, "මොවුන් අඥානයන් ය, මම ද මොවුන් මෙන් අඥාන නොවිය යුතුය" යි සිතා ආපසු හැරී, "මගේ නොදුටු මිතුරු බරණැස් රජු බලන්නෙමි" යි බරණැස් නුවරට වැඩි සේක. උන්වහන්සේ නගරය මතුපිට පියාසර කරන විට, දොළොස් යොදුන් නගරය පාත්‍ර පියනකින් වැසූ පාත්‍රයක් මෙන් වැසී ගියේය. පසුව උන්වහන්සේ වේගයෙන් කැරකෙන විට තැන් තැන්වල සිදුරු මෙන් පෙනෙන්නට විය. උන්වහන්සේ දහස් ගණන් හංසයන් මෙන් පෙනුණි. පසුව වේගය අඩු කර රජමාලිගය දෙසට වැඩි සේක. රජු දෙස බලන විට තම ප්‍රිය මිතුරු ජවන හංසයා පැමිණ ඇති බව දැක කවුළුව හැර රත්න පීඨයක් පනවා බලා සිටියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ රත්න පීඨයෙහි වැඩ සිටි සේක.

อถสฺส ราชา สหสฺสปาเกน เตเลน ปกฺขนฺตรานิ มกฺเขตฺวา, มธุลาเช เจว มธุรปานกญฺจ อทาสิ. ตโต นํ กตปริโภคํ ‘‘สมฺม, กหํ อคมาสี’’ติ? ปุจฺฉิ. โส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ‘‘อถาหํ, มหาราช, ยาว มชฺฌนฺหิกา ชวิตฺวา – ‘นตฺถิ ชวิเตน อตฺโถ’ติ นิวตฺโต’’ติ อาจิกฺขิ. อถ ราชา อาห – ‘‘อหํ, สามิ, ตุมฺหากํ สูริเยน สทฺธึ ชวนเวคํ [Pg.209] ปสฺสิตุกาโม’’ติ. ทุกฺกรํ, มหาราช, น สกฺกา ตยา ปสฺสิตุนฺติ. เตน หิ, สามิ, สริกฺขกมตฺตมฺปิ ทสฺเสหีติ. อาม, มหาราช, ธนุคฺคเห สนฺนิปาเตหีติ. ราชา สนฺนิปาเตสิ. หํโส ตโต จตฺตาโร คเหตฺวา นครมชฺเฌ โตรณํ กาเรตฺวา อตฺตโน คีวาย ฆณฺฑํ ปิฬนฺธาเปตฺวา โตรณสฺส อุปริ นิสีทิตฺวา – ‘‘จตฺตาโร ชนา โตรณํ นิสฺสาย จตุทิสาภิมุขา เอเกกํ กณฺฑํ ขิปนฺตู’’ติ วตฺวา, สยํ ปฐมกณฺเฑเนว สทฺธึ อุปฺปติตฺวา, ตํ กณฺฑํ อคฺคเหตฺวาว, ทกฺขิณาภิมุขํ คตกณฺฑํ ธนุโต รตนมตฺตาปคตํ คณฺหิ. ทุติยํ ทฺวิรตนมตฺตาปคตํ, ตติยํ ติรตนมตฺตาปคตํ, จตุตฺถํ ภูมึ อปฺปตฺตเมว คณฺหิ. อถ นํ จตฺตาริ กณฺฑานิ คเหตฺวา โตรเณ นิสินฺนกาเลเยว อทฺทสํสุ. โส ราชานํ อาห – ‘‘ปสฺส, มหาราช, เอวํสีโฆ อมฺหากํ ชโว’’ติ. เอวํ โพธิสตฺเตเนว ชวนหํสกาเล ตานิ กณฺฑานิ อาหริตานีติ เวทิตพฺพานิ.

එවිට රජු දහස් වරක් පිසූ තෙලෙන් උන්වහන්සේගේ පියාපත් අතර තවරා, මීපැණි මුසු ආහාර සහ මිහිරි පැන් පූජා කළේය. වැළඳීමෙන් පසු "මිතුර, කොහි ගියේද?" යි ඇසීය. උන්වහන්සේ සිදු වූ සියල්ල පවසා "මහරජ, මම මධ්‍යහ්නය තෙක් පියාසර කර, මෙයින් පලක් නැතැයි සිතා ආපසු ආවෙමි" යි වදාළහ. එවිට රජු "ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේගේ හිරු සමඟ පියාසර කළ වේගය දැකීමට කැමැත්තෙමි" යි කීවේය. "මහරජ, එය දැකීම ඔබට ඉතා අපහසු ය" යි වදාළහ. "එසේ නම් ස්වාමීනි, ඒ හා සමාන දෙයක් හෝ පෙන්වන්න" යි රජු කීවිට, "එසේ නම් දුනුවායන් රැස් කරන්න" යි වදාළහ. රජු ඔවුන් රැස් කළේය. හංස රාජයා දුනුවායන් සතර දෙනෙකු තෝරාගෙන නගර මධ්‍යයේ තොරණක් කරවා, තමන්ගේ ගෙලෙහි මිණිගෙඩියක් බැඳගෙන තොරණ මත සිට මෙසේ කීවේය: "මේ සතර දෙනා තොරණ අසල සිට සතර දෙසට එකවර ඊතල සතරක් විදින්න." පසුව උන්වහන්සේ පළමු ඊතලය සමඟම අහසට පැන නැගී, එය අල්ලා නොගෙනම, දකුණු දෙසට ගිය ඊතලය දුන්නෙන් නික්ම රියන් මාත්‍රයක් දුර යද්දීම අල්ලා ගත් සේක. දෙවැන්න රියන් දෙකක් ද, තෙවැන්න රියන් තුනක් ද දුර යද්දී අල්ලා ගත් අතර, සිව්වැන්න පොළොවට වැටීමට පෙරම අල්ලා ගත් සේක. ඊතල සතරම ගෙන තොරණ මත සිටින විටයි මිනිසුන් උන්වහන්සේව දුටුවේ. උන්වහන්සේ රජුට "මහරජ, බලන්න, අපගේ වේගය මෙබඳු ය" යි වදාළහ. මෙලෙස බෝසතාණන් වහන්සේ ජවන හංසව සිටි කාලයේ ඒ ඊතල ගෙන ආ ආකාරය දත යුතුය.

ปุรโต ธาวนฺตีติ อคฺคโต ชวนฺติ. น ปเนตา สพฺพกาลํ ปุรโตว โหนฺติ, กทาจิ ปุรโต, กทาจิ ปจฺฉโต โหนฺติ. อากาสฏฺฐกวิมาเนสุ หิ อุยฺยานานิปิ โหนฺติ โปกฺขรณิโยปิ, ตา ตตฺถ นหายนฺติ, อุทกกีฬํ กีฬมานา ปจฺฉโตปิ โหนฺติ, เวเคน ปน คนฺตฺวา ปุน ปุรโตว ธาวนฺติ. อายุสงฺขาราติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตญฺหิ ตโต สีฆตรํ ขียติ. อรูปธมฺมานํ ปน เภโท น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ. ฉฏฺฐํ.

“පුරතෝ ධාවන්ති” යනු ඉදිරියෙන් වේගයෙන් දිව යන බවයි. මොවුන් සැමවිටම ඉදිරියෙන්ම නොසිටිති. ඇතැම් විට ඉදිරියෙන් ද ඇතැම් විට පසුපසින් ද සිටිති. මක්නිසාද යත්, ආකාශස්ථ විමානවල උද්‍යාන හා පොකුණු ද පවතියි. එම දෙවිවරු එහි ස්නානය කරමින් දියකෙළියෙහි යෙදෙන විට පසුපසින් ද සිටිති. පසුව වේගයෙන් ගොස් නැවතත් ඉදිරියෙන්ම දිව යති. “ආයුසංඛාරා” යන්නෙන් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය අදහස් කෙරේ. එය එම දෙවියන්ගේ වේගයටත් වඩා ඉතා වේගයෙන් ක්ෂය වී යයි. නාම ධර්මයන්ගේ බිඳී යාම (වෙනම) පෙන්වා දිය නොහැකිය. සයවැනි සූත්‍රයයි.

๗. อาณิสุตฺตวณฺณนา

7. ආණි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๒๙. สตฺตเม ทสารหานนฺติ เอวํนามกานํ ขตฺติยานํ. เต กิร สตโต ทสภาคํ คณฺหึสุ, ตสฺมา ‘‘ทสารหา’’ติ ปญฺญายึสุ. อานโกติ เอวํลทฺธนาโม มุทิงฺโค. หิมวนฺเต กิร มหากุฬีรทโห อโหสิ. ตตฺถ มหนฺโต กุฬีโร โอติณฺโณติณฺณํ หตฺถึ ขาทติ. อถ หตฺถี อุปทฺทุตา เอกํ กเรณุํ สกฺกรึสุ ‘‘อิมิสฺสา ปุตฺตํ นิสฺสาย อมฺหากํ โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ. สาปิ มเหสกฺขํ ปุตฺตํ วิชายิ. เต ตมฺปิ สกฺกรึสุ. โส วุทฺธิปฺปตฺโต มาตรํ ปุจฺฉิ, ‘‘กสฺมา มํ เอเต สกฺกโรนฺตี’’ติ? สา ตํ ปวตฺติมาจิกฺขิ. โส ‘‘กึ มยฺหํ กุฬีโร ปโหติ? เอถ คจฺฉามา’’ติ มหาหตฺถิปริวาโร [Pg.210] ตตฺถ คนฺตฺวา ปฐมเมว โอตริ. กุฬีโร อุทกสทฺเทเนว อาคนฺตฺวา ตํ อคฺคเหสิ. มหนฺโต กุฬีรสฺส อโฬ, โส ตํ อิโต วา เอตฺโต วา จาเลตุํ อสกฺโกนฺโต มุเข โสณฺฑํ ปกฺขิปิตฺวา วิรวิ. หตฺถิโน ‘‘ยํนิสฺสาย มยํ ‘โสตฺถิ ภวิสฺสตี’ติ อมญฺญิมฺหา, โส ปฐมตรํ คหิโต’’ติ ตโต ตโต ปลายึสุ.

229. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි “දසාරහානං” යනු එම නම ඇති ක්ෂත්‍රියයන්ටයි. ඔවුන් රජයේ ආදායමෙන් දසයෙන් පංගුවක් ගත් නිසා “දසාරහ” නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. “ආනකෝ” යනු ඒ නම ලැබූ මෘදංගයකි (බෙරයකි). හිමාලයෙහි මහා කුලීර (කකුළු) විලක් තිබුණි. එහි සිටි විශාල කකුළුවෙක් දියට බසින බසින අලි ඇතුන් කා දැමීය. එවිට පීඩාවට පත් ඇතුන් එක් වෙළඹකට (ඇතින්නකට) උපස්ථාන කරමින්, “ඇයගේ පුත්‍රයා නිසා අපට සහනයක් සැලසෙන්නේය” යි සිතූහ. ඇය ද මහේශාක්‍ය පුත්‍රයෙකු වැදුවාය. ඇතුන් ඔහුට ද උපස්ථාන කළහ. ඔහු වැඩුණු පසු “ඇයි මේ ඇතුන් මට සලකන්නේ?” යි මවගෙන් ඇසීය. මව ඒ පුවත කීවාය. ඔහු “මට ඔය කකුළුවා මොකෙක්ද? යමු යන්න” යැයි පවසා මහා හස්ති පිරිවර සමඟ එතැනට ගොස් පළමුව දියට බැස්සේය. කකුළුවා දිය රළ ශබ්දයෙන්ම පැමිණ ඒ ඇත් රජු අල්ලා ගත්තේය. කකුළුවාගේ අඬුව ඉතා විශාලය. ඇත් රජුට එය එහා මෙහා සෙලවීමට නොහැකි වී, හොඬවැල කටේ දමාගෙන මොරගෑවේය. “අපි යමෙකු නිසා සහනයක් බලාපොරොත්තු වුණෙමු ද, ඔහු පළමුව අසු විය” කියා ඇතුන් එහේ මෙහේ පලා ගියහ.

อถสฺส มาตา อวิทูเร ฐตฺวา ‘‘มยํ ถลนาคา, ตุมฺเห อุทกนาคา นาม, นาเคหิ นาโค น วิเหเฐตพฺโพ’’ติ กุฬีรํ ปิยวจเนน วตฺวา อิมํ คาถมาห –

එකල්හි ඔහුගේ මව නුදුරින් සිට, “අපි ගොඩබිම වසන නාගයෝ වෙමු, ඔබ ජලයේ වසන නාගයෙකි. නාගයෙකු විසින් තවත් නාගයෙකුට හිංසා නොකළ යුතුය” යි කකුළුවාට ප්‍රිය වචනයෙන් පවසා මෙම ගාථාව කීවාය -

‘‘เย กุฬีรา สมุทฺทสฺมึ, คงฺคาย ยมุนาย จ;

เตสํ ตฺวํ วาริโช เสฏฺโฐ, มุญฺจ โรทนฺติยา ปช’’นฺติ.

“සමුද්‍රයෙහි ද, ගංගා හා යමුනා නදීන්හි ද යම් කකුළුවෝ වෙත් ද, ඒ සියලු ජලජ සත්වයන් අතර ඔබ උතුම්ය. හඬා වැලපෙන මා වෙනුවෙන් මගේ මේ දරුවා මුදා හරින්න.”

มาตุคามสทฺโท นาม ปุริเส โขเภตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา โส คหณํ สิถิลมกาสิ. หตฺถิโปโต เวเคน อุโภ ปาเท อุกฺขิปิตฺวา ตํ ปิฏฺฐิยํ อกฺกมิ. สห อกฺกมนา ปิฏฺฐิ มตฺติกภาชนํ วิย ภิชฺชิ. อถ นํ ทนฺเตหิ วิชฺฌิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ถเล ฉฑฺเฑตฺวา ตุฏฺฐรวํ รวิ. อถ นํ หตฺถี อิโต จิโต จ อาคนฺตฺวา มทฺทึสุ. ตสฺส เอโก อโฬ ปฏิกฺกมิตฺวา ปติ, ตํ สกฺโก เทวราชา คเหตฺวา คโต.

ස්ත්‍රීන්ගේ ශබ්දය පුරුෂයන්ගේ සිත කැළඹීමට සමත්ය. එබැවින් ඒ අඥාන කකුළුවා සිය ග්‍රහණය ලිහිල් කළේය. ඇත් පෝතකයා වහා පාද දෙකම ඔසවා කකුළුවාගේ පිට මත තදින් පෑගුවේය. පෑගූ සැණින් කකුළුවාගේ පිට මැටි බඳුනක් මෙන් කුඩු විය. පසුව දළවලින් ඇන, ඔහුව ඔසවා ගොඩට දමා ප්‍රීති නාද පැවැත්වීය. එවිට සෙසු ඇතුන් ද එතැනට අවුත් කකුළුවා පෑගූහ. ඔහුගේ එක් අඬුවක් වෙන් වී වැටුණු අතර සක් දෙවිඳු එය ගෙන ගියේය.

อิตโร ปน อโฬ วาตาตเปน สุกฺขิตฺวา ปกฺกลาขารสวณฺโณ อโหสิ, โส เทเว วุฏฺเฐ อุทโกเฆน วุยฺหนฺโต ทสภาติกานํ ราชูนํ อุปริโสเต ชาลํ ปสาราเปตฺวา คงฺคาย กีฬนฺตานํ อาคนฺตฺวา ชาเล ลคฺคิ. เต กีฬาปริโยสาเน ชาลมฺหิ อุกฺขิปิยมาเน ตํ ทิสฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘กึ เอต’’นฺติ? ‘‘กุฬีรอโฬ สามี’’ติ. ‘‘น สกฺกา เอส อาภรณตฺถาย อุปเนตุํ, ปริโยนนฺธาเปตฺวา เภรึ กริสฺสามา’’ติ? ปริโยนนฺธาเปตฺวา ปหรึสุ. สทฺโท ทฺวาทสโยชนํ นครํ อวตฺถริ. ตโต อาหํสุ – ‘‘น สกฺกา อิทํ ทิวเส ทิวเส วาเทตุํ, ฉณทิวสตฺถาย มงฺคลเภรี โหตู’’ติ มงฺคลเภรึ อกํสุ. ตสฺมึ วาทิเต มหาชโน อนฺหายิตฺวา อปิฬนฺธิตฺวา หตฺถิยานาทีนิ อารุยฺห สีฆํ สนฺนิปตนฺติ. อิติ มหาชนํ ปกฺโกสิตฺวา วิย อาเนตีติ อานโก ตฺเววสฺส นามํ อโหสิ.

අනෙක් අඬුව හිරු රශ්මියෙන් හා සුළඟින් වියළී, පැසවූ ලාකඩ වර්ණයක් ගත්තේය. වැසි වැටුණු කල ජල පහරට හසු වී ගසාගෙන ආ එය, ගඟේ දිය කෙළිමින් සිටි දසබෑ රජවරුන්ගේ දැලක පැටලුණි. ඔවුන් ක්‍රීඩා අවසානයේ දැල ඔසවන විට එය දැක, “මෙය කුමක්ද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මෙය කකුළු අඬුවකි” යි කීවිට, “මෙය අබරණයක් ලෙස තබා ගත නොහැක, සමකින් වසා බෙරයක් සාදමු” යි පවසා බෙරයක් සාදා එය වැයූහ. එහි ශබ්දය යොදුන් දොළසක් පුරා පැතිර ගියේය. පසුව රජවරු “මෙය දිනපතා වැයිය නොහැක, උත්සව දින සඳහා මංගල බෙරය වේවා” යි නියම කළහ. එය වයන විට මිනිස්සු ස්නානය පවා නොකර, මල් පවා නොපළඳා, ඇත් අස් වාහනවල නැගී වහා රැස්වෙති. මෙසේ මිනිසුන් කැඳවන බැවින් ඒ බෙරයට “ආනක” යන නම ලැබුණි.

อญฺญํ [Pg.211] อาณึ โอทหึสูติ อญฺญํ สุวณฺณรชตาทิมยํ อาณึ ฆฏยึสุ. อาณิสงฺฆาโฏว อวสิสฺสีติ สุวณฺณาทิมยานํ อาณีนํ สงฺฆาฏมตฺตเมว อวเสสํ อโหสิ. อถสฺส ทฺวาทสโยชนปฺปมาโณ สทฺโท อนฺโตสาลายมฺปิ ทุกฺเขน สุยฺยิตฺถ.

“අඤ්ඤං ආණිං ඕදහිංසු” යනු රන් රිදී ආදියෙන් නිමවූ වෙනත් ඇණ (කීල) සවි කිරීමයි. “ආණිසංඝාටෝව අවසිස්සි” යනු රන් ආදියෙන් කළ ඇණ සමූහය පමණක් ඉතිරි වීමයි. එවිට යොදුන් දොළසක් පැතිර ගිය ඒ ශබ්දය බෙර මණ්ඩපය ඇතුළත පවා ඇසෙන්නේ ඉතා අසීරුවෙනි.

คมฺภีราติ ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา. คมฺภีรตฺถาติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย). โลกุตฺตราติ โลกุตฺตรอตฺถทีปกา. สุญฺญตปฺปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญตธมฺมมตฺตเมว ปกาสกา สํขิตฺตสํยุตฺตสทิสา. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จ. กวิกตาติ กวีหิ กตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺรอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. พาหิรกาติ สาสนโต พหิภูตา. สาวกภาสิตาติ เตสํ เตสํ สาวเกหิ ภาสิตา. สุสฺสูสิสฺสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สวนสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สามเณรทหรภิกฺขุมาตุคามมหาคหปติกาทโย ‘‘เอส ธมฺมกถิโก’’ติ สนฺนิปติตฺวา โสตุกามา ภวิสฺสนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตถาคตภาสิตา สุตฺตนฺตา อนุคฺคยฺหมานา อนฺตรธายนฺติ, ตสฺมา. สตฺตมํ.

“ගම්භීරා” යනු පාලි ක්‍රමය අනුව සල්ල සූත්‍රය මෙන් ගැඹුරු බවයි. “ගම්භීරිත්ථා” යනු අර්ථය අනුව මහා වේදල්ල සූත්‍රය මෙන් ගැඹුරු බවයි. “ලෝකුත්තරා” යනු ලෝකෝත්තර අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන බවයි. “සුඤ්ඤතප්පටිසංයුත්තා” යනු සත්ව පුද්ගල භාවයෙන් ශුන්‍ය වූ ධර්මතාවන් පමණක් දක්වන සංඛිත්ත සංයුත්ත හා සමාන සූත්‍රයි. “උග්ගහේතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං” යනු උගත යුතු හා ප්‍රගුණ කළ යුතු දේ කෙරෙහි අවධානය යොමු නොකරන බවයි. “කවිකතා” යනු කවියන් විසින් කරන ලද දේය. ඊළඟ පදය ද එහිම පර්යාය වචනයකි. “චිත්තක්ඛරා” යනු විසිතුරු අකුරු හා පද වැල් ඇති බවයි. ඊළඟ පදය ද එහිම පර්යාය වචනයකි. “බාහිරකා” යනු බුද්ධ ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ය. “සාවකභාසිතා” යනු ඒ ඒ ගුරුවරුන්ගේ ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද දේය. අකුරුවල විසිතුරු බව හා ශ්‍රවණය කිරීමේ මිහිර නිසා සතුටට පත්වන සාමණේරයන්, තරුණ භික්ෂූන්, ස්ත්‍රීන් සහ මහා ගෘහපතියන් “මොහු ධර්ම කථිකයෙකි” යි සිතා රැස් වී ශ්‍රවණය කිරීමට කැමති වනු ඇත. තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශිත සූත්‍රයන් ප්‍රගුණ නොකිරීමෙන් ඒවා අතුරුදහන් වන බැවින්, මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මෙසේ හික්මිය යුතුය. සත්වැනි සූත්‍රයයි.

๘. กลิงฺครสุตฺตวณฺณนา

8. කලිංගර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๓๐. อฏฺฐเม กลิงฺครูปธานาติ กลิงฺครฆฏิกํ สีสูปธานญฺเจว ปาทูปธานญฺจ กตฺวา. อปฺปมตฺตาติ สิปฺปุคฺคหเณ อปฺปมตฺตา. อาตาปิโนติ อุฏฺฐานวีริยาตาเปน ยุตฺตา. อุปาสนสฺมินฺติ สิปฺปานํ อภิโยเค อาจริยานญฺจ ปยิรุปาสเน. เต กิร ตทา ปาโตว อุฏฺฐาย สิปฺปสาลํ คจฺฉนฺติ, ตตฺถ สิปฺปํ อุคฺคเหตฺวา สชฺฌายาทีหิ อภิโยคํ กตฺวา มุขํ โธวิตฺวา ยาคุปานาย คจฺฉนฺติ. ยาคุํ ปิวิตฺวา ปุน สิปฺปสาลํ คนฺตฺวา สิปฺปํ คณฺหิตฺวา สชฺฌายํ กโรนฺตา ปาตราสาย คจฺฉนฺติ. กตปาตราสา สมานา ‘‘มา ปมาเทน จิรํ นิทฺโทกฺกมนํ อโหสี’’ติ ขทิรฆฏิกาสุ สีเส จ ปาเท จ อุปทหิตฺวา โถกํ นิปชฺชิตฺวา ปุน สิปฺปสาลํ คนฺตฺวา สิปฺปํ คเหตฺวา สชฺฌายนฺติ. สายํ สชฺฌายํ กโรนฺตา จ เคหํ คนฺตฺวา ภุตฺตสายมาสา ปฐมยามํ สชฺฌายํ กตฺวา สยนกาเล ตเถว กลิงฺครํ [Pg.212] อุปธานํ กตฺวา สยนฺติ. เอวํ เต อกฺขณเวธิโน วาลเวธิโน จ อเหสุํ. อิทํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

230. අටවැනි සූත්‍රයේ “කලිංගරූපධානා” යනු ලී කැබලි හිසට හා පයට තබා ගැනීමයි. “අප්පමත්තා” යනු ශිල්ප ඉගෙනීමේදී නොපමා වීමයි. “ආතාපිනෝ” යනු වීර්යය ඇති බවයි. “උපාසනස්මිං” යනු ශිල්ප හැදෑරීම හා ගුරුවරුන් ඇසුරු කිරීමයි. ඒ ලිච්ඡවී රජවරු එකල අලුයම අවදි වී ශිල්ප ශාලාවට යති. එහිදී ශිල්ප හදාරා, සජ්ඣායනා කර, මුහුණ සෝදා යාගු පානයට යති. යාගු පානය කර නැවතත් ශිල්ප ශාලාවට ගොස් ඉගෙනගෙන දහවල් ආහාරය සඳහා යති. ආහාර ගත් පසු “ප්‍රමාදයෙන් වැඩි වේලාවක් නිදා නොගනිමු” යැයි සිතා කිණිහිරි ලී කැබලි හිසට හා පයට තබා මදක් සැතපී, නැවතත් ශිල්ප ශාලාවට ගොස් ශිල්ප හදාරමින් සජ්ඣායනා කරති. සවසට ද සජ්ඣායනා කර නිවසට ගොස්, රාත්‍රී ආහාරයෙන් පසු පළමු යාමය පුරා සජ්ඣායනා කර, නිදන විට ද දහවල් මෙන්ම ලී කැබලි හිසට තබා ගනිති. මෙසේ ඔවුන් විදුලි වේගයෙන් විදින සහ වාලවේධී (කෙස් ගසක් පවා විදින) දුනුවායන් බවට පත්වූහ. මෙය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී.

โอตารนฺติ วิวรํ. อารมฺมณนฺติ ปจฺจยํ. ปธานสฺมินฺติ ปธานภูมิยํ วีริยํ กุรุมานา. ปฐมโพธิยํ กิร ภิกฺขู ภตฺตกิจฺจํ กตฺวาว กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺติ. เตสํ มนสิกโรนฺตานํเยว สูริโย อตฺถํ คจฺฉติ. เต นฺหายิตฺวา ปุน จงฺกมํ โอตริตฺวา ปฐมยามํ จงฺกมนฺติ. ตโต ‘‘มา จิรํ นิทฺทายิมฺหา’’ติ สรีรทรถวิโนทนตฺถํ นิปชฺชนฺตา กฏฺฐขณฺฑํ อุปทหิตฺวา นิปชฺชนฺติ, เต ปุน ปจฺฉิมยาเม วุฏฺฐาย จงฺกมํ โอตรนฺติ. เต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. อยมฺปิ ทีโป ติณฺณํ ราชูนํ กาเล เอกฆณฺฑินิคฺโฆโส เอกปธานภูมิ อโหสิ. นานามุเข ปหฏฆณฺฑิ ปิลิจฺฉิโกฬิยํ โอสรติ, กลฺยาณิยํ ปหฏฆณฺฑิ นาคทีเป โอสรติ. ‘‘อยํ ภิกฺขุ ปุถุชฺชโน, อยํ ปุถุชฺชโน’’ติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ อโหสิ. เอกทิวสํ สพฺเพ อรหนฺโตว อเหสุํ. ตสฺมาติ ยสฺมา กลิงฺครูปธานานํ มาโร อารมฺมณํ น ลภติ, ตสฺมา. อฏฺฐมํ.

''Otāranti'' යනු සිදුරකි. ''Ārammaṇanti'' යනු ප්‍රත්‍යය හෙවත් හේතුවයි. ''Padhānasminti'' යනු කමටහන් වඩන භූමියෙහි වීර්යය කරන්නා වූ (යන්නයි). ඇසෙන පරිදි, ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා දන් වැළඳීමෙන් පසු කමටහන් මෙනෙහි කරති. උන්වහන්සේලා එසේ මෙනෙහි කරද්දීම සූර්යයා අස්තයට යයි. උන්වහන්සේලා ස්නානය කොට නැවත සක්මනට බැස ප්‍රථම යාමය මුළුල්ලේ සක්මන් කරති. ඉන්පසු ''වැඩි වෙලාවක් නිදා නොගනිමු'' යි ශරීරයේ විඩාව සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස ලී කොටයක් හිසට තබාගෙන සැතපෙති. උන්වහන්සේලා නැවත පශ්චිම යාමයෙහි අවදි වී සක්මනට බසිති. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා මෙය කියන ලදී. මේ ලක්දිව ද රජවරුන් තිදෙනෙකුගේ කාලයෙහි එකම ඝණ්ඨා නාදයක් ඇති, එකම ප්‍රධාන (කමටහන්) භූමියක් විය. එක් ස්ථානයක වයන ලද ඝණ්ඨා නාදය පිලිච්ඡිකෝලියෙහි පැතිරෙයි, කල්‍යාණියෙහි වයන ලද ඝණ්ඨා නාදය නාගදීපයෙහි පැතිරෙයි. ''මේ භික්ෂුව පෘථග්ජන ය, මේ භික්ෂුව පෘථග්ජන ය'' යි ඇඟිල්ල දිගු කර පෙන්විය යුතුව තිබුණි. එක් දවසක සියලු දෙනාම රහතන් වහන්සේලාම වූහ. එබැවින්, යම් හෙයකින් ලී කොට හිසට තබා ගන්නා වූ භික්ෂූන්ට මාරයාට අවස්ථාවක් (අරමුණක්) නොලැබේ ද, එබැවිනි. අටවැනි සූත්‍රයයි.

๙. นาคสุตฺตวณฺณนา

9. නාග සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๑. นวเม อติเวลนฺติ อติกฺกนฺตเวลํ กาลํ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ กาลํ. กิมงฺคํ ปนาหนฺติ อหํ ปน กึการณา น อุปสงฺกมิสฺสามิ? ภิสมุฬาลนฺติ ภิสญฺเจว มุฬาลญฺจ. อพฺพุเหตฺวาติ อุทฺธริตฺวา. ภิงฺกจฺฉาปาติ หตฺถิโปตกา. เต กิร อภิณฺหํ ภิงฺการสทฺทํ กโรนฺติ, ตสฺมา ภิงฺกจฺฉาปาติ วุจฺจนฺติ. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ ปสนฺเนหิ กตฺตพฺพาการํ กโรนฺติ, จตฺตาโร ปจฺจเย เทนฺติ. ธมฺมํ ภาสนฺตีติ เอกํ ทฺเว ชาตกานิ วา สุตฺตนฺเต วา อุคฺคณฺหิตฺวา อสมฺภินฺเนน สเรน ธมฺมํ เทเสนฺติ. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ เตสํ ตาย เทสนาย ปสนฺนา คิหี ปจฺจเย เทนฺติ. เนว วณฺณาย โหติ น พลายาติ เนว คุณวณฺณาย, น ญาณพลาย โหติ, คุณวณฺเณ ปน ปริหายนฺเต สรีรวณฺโณปิ สรีรพลมฺปิ ปริหายติ, ตสฺมา สรีรสฺส เนว วณฺณาย น พลาย โหติ. นวมํ.

231. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ''Ativelanti'' යනු සීමාව ඉක්මවූ කාලය හෙවත් ප්‍රමාණය ඉක්මවූ කාලයයි. ''Kimaṅgaṃ panāhanti'' යනු ''මම කුමන හේතුවක් නිසා උපසංක්‍රමණය නොවන්නෙම් ද?'' යන්නයි. ''Bhisamuḷālanti'' යනු නෙළුම් අල හා නෙළුම් දඬුයි. ''Abbuhetvāti'' යනු උදුරා ගෙනයි. ''Bhiṅkacchāpāti'' යනු ඇත් පැටවුන් ය. ඔවුන් නිතර ''භිංකාර'' ශබ්දය කරන බැවින් ''භිංකච්ඡාප'' යයි කියනු ලැබේ. ''Pasannākāraṃ karontīti'' යනු පැහැදුණවුන් විසින් කළ යුතු දේ කිරීමයි, එනම් සතර පසය පූජා කිරීමයි. ''Dhammaṃ bhāsantīti'' යනු එක් හෝ ජාතක කථා දෙකක් හෝ සූත්‍රයක් හෝ ඉගෙන නොබිඳුණු ස්වරයෙන් ධර්මය දේශනා කිරීමයි. ''Pasannākāraṃ karontīti'' යනු ඔවුන්ගේ ඒ දේශනාවෙන් පැහැදුණු ගිහි ජනයා සතර පසය පූජා කිරීමයි. ''Neva vaṇṇāya hoti na balāyāti'' යනු ගුණ නමැති වර්ණය පිණිස හෝ ප්‍රඥා නමැති බලය පිණිස හෝ නොවේ, ගුණ වර්ණය පිරිහෙන කල්හි ශරීර වර්ණය ද ශරීර බලය ද පිරිහෙයි, එබැවින් ශරීරයේ වර්ණය පිණිස හෝ බලය පිණිස හෝ නොවේ. නවවැනි සූත්‍රයයි.

๑๐. พิฬารสุตฺตวณฺณนา

10. බිළාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๒. ทสเม [Pg.213] สนฺธิสมลสํกฏีเรติ เอตฺถ สนฺธีติ ภินฺนฆรานํ สนฺธิ, สมโลติ คามโต คูถนิกฺขมนมคฺโค, สํกฏีรนฺติ สงฺการฏฺฐานํ. มุทุมูสินฺติ มุทุกํ มูสิกํ. วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ เทสนา ปญฺญายติ. ทสมํ.

232. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; ''sandhisamalasaṃkaṭīreti'' මෙහි ''sandhī'' යනු කැඩුණු ගෙවල් අතර සිදුරයි, ''samalo'' යනු ගමෙන් අසූචි පිටවන මගයි, ''saṃkaṭīraṃ'' යනු කුණු කසළ දමන ස්ථානයයි. ''Mudumūsi'' යනු මෘදු මීයා ය. ''Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti'' යනු ඇවතින් නැගී සිටීම (දේශනාව) ප්‍රකට වෙයි. දසවැනි සූත්‍රයයි.

๑๑. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

11. සිඟාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๓. เอกาทสเม เยน เยน อิจฺฉตีติ โส ชรสิงฺคาโล อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเน อิริยาปถกปฺปเนน สีตวาตูปวายเนน จ อนฺตรนฺตรา จิตฺตสฺสาทมฺปิ ลภตีติ ทสฺเสติ. สกฺยปุตฺติยปฏิญฺโญติ อิทํ เทวทตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ เอตฺตกมฺปิ จิตฺตสฺสาทํ อนาคเต อตฺตภาเว น ลภิสฺสตีติ. เอกาทสมํ.

233. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි ''yena yena icchatīti'' යනු ඒ මහලු නරියා කැමති කැමති ස්ථානයක ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් හා සීතල සුළං වැදීමෙන් අතරින් පතර සිතේ සතුටක් ලබන බව දක්වයි. ''Sakyaputtiyapaṭiññoti'' යනු දේවදත්ත අරභයා කියන ලද්දකි. ඔහු මතු උපදින ආත්මභාවයක මෙපමණ හෝ සිතේ සතුටක් නොලබන්නේ ය. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයයි.

๑๒. ทุติยสิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

12. දෙවැනි සිඟාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๔. ทฺวาทสเม กตญฺญุตาติ กตชานนํ. กตเวทิตาติ กตวิเสสชานนํ. ตตฺริทํ ชรสิงฺคาลสฺส กตญฺญุตาย วตฺถุ – สตฺต กิร ภาตโร เขตฺตํ กสนฺติ. เตสํ สพฺพกนิฏฺโฐ เขตฺตปริยนฺเต ฐตฺวา คาโว รกฺขติ. อเถกํ ชรสิงฺคาลํ อชคโร คณฺหิ, โส ตํ ทิสฺวา ยฏฺฐิยา โปเถตฺวา วิสฺสชฺชาเปสิ. อชคโร สิงฺคาลํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตเมว คณฺหิ. สิงฺคาโล จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ อิมินา ชีวิตํ ทินฺนํ, อหมฺปิ อิมสฺส ทสฺสามี’’ติ ยาคุฆฏสฺส อุปริ ฐปิตํ วาสึ มุเขน ฑํสิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. อิตเร ภาตโร ทิสฺวา, ‘‘สิงฺคาโล วาสึ หรตี’’ติ อนุพนฺธึสุ. โส เตหิ ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา วาสึ ตสฺส สนฺติเก ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิ. อิตเร อาคนฺตฺวา กนิฏฺฐํ อชคเรน คหิตํ ทิสฺวา วาสิยา อชครํ ฉินฺทิตฺวา ตํ คเหตฺวา อคมํสุ. เอวํ ชรสิงฺคาเล สิยา ยา กาจิ กตญฺญุตา กตเวทิตา. สกฺยปุตฺติยปฏิญฺเญติ อิทมฺปิ เทวทตฺตสฺส อาจารเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ. ทฺวาทสมํ.

234. දොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි ''Kataññutā'' යනු කළ උපකාරය දැන ගැනීමයි. ''Kataveditā'' යනු කළ උපකාරයෙහි විශේෂය දැන ගැනීමයි. එහි මහලු නරියාගේ කළගුණ සැලකීම පිළිබඳ මේ කථාවයි - සත් දෙනෙකු වූ සහෝදරයෝ කුඹුරක් සී සාති. ඔවුන්ගෙන් බාලයා කුඹුර කෙළවර සිට ගවයන් රකියි. එකල මහලු නරියෙකු පිඹුරෙකු විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී, ඔහු එය දැක මුගුරකින් පහර දී බේරා ගත්තේය. පිඹුරා නරියා අතහැර ඔහු අල්ලා ගත්තේය. නරියා මෙසේ සිතීය - ''මොහු මට ජීවිතය දුන්නේය, මම ද මොහුට (ජීවිතය) දෙන්නෙමි'' යි කැඳ කළයක් මත තබා තිබූ වෑය කටින් අල්ලාගෙන ඔහු වෙතට ගියේය. අනික් සහෝදරයන් එය දැක ''නරියා වෑය ගෙනයයි'' පන්නන්නට විය. නරියා ඔවුන් තමන් දකින බව දැන වෑය ඔහු අසල දමා පලා ගියේය. අනික් අය පැමිණ බාල සහෝදරයා පිඹුරෙකුට අසු වී සිටිනු දැක වෑයෙන් පිඹුරා කපා දමා ඔහු රැගෙන ගියහ. මෙසේ මහලු නරියෙකු තුළ පවා කිසියම් කළගුණ සැලකීමක් හා එය ප්‍රකට කිරීමක් විය හැකිය. ''Sakyaputtiyapaṭiññeti'' යන්නෙන් දේවදත්තගේම ආචාරය අරභයා පවසන ලදී. දොළොස්වැනි සූත්‍රයයි.

โอปมฺมสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ඕපම්ම සංයුක්ත වර්ණනාව නිම විය.

๑๐. ภิกฺขุสํยุตฺตํ

10. භික්ෂු සංයුක්තය.

๑. โกลิตสุตฺตวณฺณนา

1. කෝලිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๕. ภิกฺขุสํยุตฺตสฺส [Pg.214] ปฐเม, อาวุโสติ สาวกานํ อาลาโป. พุทฺธา หิ ภควนฺโต สาวเก อาลปนฺตา, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อาลปนฺติ, สาวกา ปน ‘‘พุทฺเธหิ สทิสา มา โหมา’’ติ, ‘‘อาวุโส’’ติ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ ภณนฺติ. พุทฺเธหิ จ อาลปิเต ภิกฺขุสงฺโฆ, ‘‘ภนฺเต’’ติ ปฏิวจนํ เทติ สาวเกหิ, ‘‘อาวุโส’’ติ. อยํ วุจฺจตีติ ยสฺมา ทุติยชฺฌาเน วิตกฺกวิจารา นิรุชฺฌนฺติ, เยสํ นิโรธา สทฺทายตนํ อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ, ตสฺมา ยเทตํ ทุติยํ ฌานํ นาม, อยํ วุจฺจติ ‘‘อริยานํ ตุณฺหีภาโว’’ติ. อยเมตฺถ โยชนา. ‘‘ธมฺมี วา กถา อริโย วา ตุณฺหีภาโว’’ติ เอตฺถ ปน กมฺมฏฺฐานมนสิกาโรปิ ปฐมชฺฌานาทีนิปิ อริโย ตุณฺหีภาโวตฺเวว สงฺขํ คตานิ.

235. භික්ෂු සංයුක්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ''āvusoti'' යනු ශ්‍රාවකයන්ගේ ඇමතීමයි. භාග්‍යවත් බුදුවරු ශ්‍රාවකයන් අමතන කල්හි ''භික්ඛවේ'' යි අමතති. ශ්‍රාවකයෝ වනාහි ''බුදුවරුන්ට සමාන නොවෙමු'' යි පළමුව ''ආවුසෝ'' කියා පසුව ''භික්ඛවේ'' යි පවසති. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇමතූ කල්හි භික්ෂු සංඝයා ''භන්තේ'' යි පිළිතුරු දෙති, ශ්‍රාවකයන් අමතන කල්හි ''ආවුසෝ'' යි (පිළිතුරු දෙති). ''Ayaṃ vuccatīti'' යනු යම් හෙයකින් ද්විතීය ධ්‍යානයේදී විතර්ක විචාර නිරුද්ධ වෙයි ද, ඒවා නිරුද්ධ වීමෙන් ශබ්දායතනය නොපැවැත්මට යයි ද, එබැවින් යම් ඒ ද්විතීය ධ්‍යානයක් වේ ද එය ''ආර්යයන්ගේ නිශ්ශබ්දතාව'' යයි කියනු ලැබේ. මෙහි යෝජනාව මෙයයි. ''ධර්ම කථාව හෝ ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව හෝ'' යන්නෙහි කමටහන් මෙනෙහි කිරීම ද ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය ද ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව යන නාමයටම ඇතුළත් වේ.

วิตกฺกสหคตาติ วิตกฺการมฺมณา. สญฺญามนสิการาติ สญฺญา จ มนสิกาโร จ. สมุทาจรนฺตีติ ปวตฺตนฺติ. เถรสฺส กิร ทุติยชฺฌานํ น ปคุณํ. อถสฺส ตโต วุฏฺฐิตสฺส วิตกฺกวิจารา น สนฺตโต อุปฏฺฐหึสุ. อิจฺจสฺส ทุติยชฺฌานมฺปิ สญฺญามนสิการาปิ หานภาคิยาว อเหสุํ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สณฺฐเปหีติ สมฺมา ฐเปหิ. เอโกทิภาวํ กโรหีติ เอกคฺคํ กโรหิ. สมาทหาติ สมฺมา อาทห อาโรเปหิ. มหาภิญฺญตนฺติ ฉฬภิญฺญตํ. สตฺถา กิร อิมินา อุปาเยน สตฺต ทิวเส เถรสฺส หานภาคิยํ สมาธึ วฑฺเฒตฺวา เถรํ ฉฬภิญฺญตํ ปาเปสิ. ปฐมํ.

''Vitakkasahagatāti'' යනු විතර්කය අරමුණු කොට ඇති (යන්නයි). ''Saññāmanasikārāti'' යනු සංඥාව හා මනසිකාරයයි. ''Samudācarantīti'' යනු පවතිති (යන්නයි). ඇසෙන පරිදි, තෙරුන් වහන්සේට ද්විතීය ධ්‍යානය පුරුදු වී නොතිබුණි. ඉන්පසු එයින් නැගී සිටි උන්වහන්සේට විතර්ක විචාරයන් අඛණ්ඩව උපස්ථාන නොවීය. මෙසේ උන්වහන්සේට ද්විතීය ධ්‍යානය ද සංඥා මනසිකාරයන් ද පිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තක්ම විය. එය දක්වමින් මෙසේ වදාළහ. ''Saṇṭhapehīti'' යනු මැනවින් පිහිටුවන්න යන්නයි. ''Ekodibhāvaṃ karohīti'' යනු ඒකාග්‍ර කරන්න යන්නයි. ''Samādahāti'' යනු මැනවින් කමටහන් අරමුණෙහි තබන්න යන්නයි. ''Mahābhiññatanti'' යනු ෂඩ් අභිඥා ඇති බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම උපායෙන් සත් දිනක් මුළුල්ලේ තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිහෙන ස්වභාවයෙන් යුත් සමාධිය වර්ධනය කරවා තෙරුන් වහන්සේව ෂඩ් අභිඥා ලාභීත්වයට පත් කළ සේක. පළමුවැනි සූත්‍රයයි.

๒. อุปติสฺสสุตฺตวณฺณนา

2. උපතිස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව.

๒๓๖. ทุติเย อตฺถิ นุ โข ตํ กิญฺจิ โลกสฺมินฺติ อิทํ อติอุฬารมฺปิ สตฺตํ วา สงฺขารํ วา สนฺธาย วุตฺตํ. สตฺถุปิ โขติ อิทํ ยสฺมา อานนฺทตฺเถรสฺส สตฺถริ อธิมตฺโต ฉนฺโท จ เปมญฺจ, ตสฺมา ‘‘กึ นุ โข อิมสฺส เถรสฺส สตฺถุ วิปริณาเมนปิ โสกาทโย นุปฺปชฺเชยฺยุ’’นฺติ ชานนตฺถํ ปุจฺฉติ? ทีฆรตฺตนฺติ สูกรขตเลณทฺวาเร ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตนฺตํ เทสิตทิวสโต ปฏฺฐาย อติกฺกนฺตกาลํ สนฺธายาห. ตสฺมิญฺหิ [Pg.215] ทิวเส เถรสฺส อิเม วฏฺฏานุคตกิเลสา สมูหตาติ. ทุติยํ.

236. දෙවන සූත්‍රයෙහි, "අත්ථි නු ඛො තං කිඤ්චි ලෝකස්මිං" යන මෙයින් අතිශයින් උදාර වූ සත්ත්වයෙකු හෝ සංස්කාරයක් හෝ අරමුණු කර පවසන ලදි. "සත්ථුපි ඛො" යන්නෙන්, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශය වූ කැමැත්තක් සහ ප්‍රේමයක් තිබූ බැවින්, "මේ තෙරුන් වහන්සේට බුදුරදුන්ගේ පිරිනිවීමෙන් පවා ශෝකාදිය ඇති නොවන්නේද?" යන්න දැනගනු පිණිස විමසයි. "දීඝරත්තං" යනු සූකරඛත ලෙනේ දොරටුවේදී දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය දේශනා කළ දින පටන් ගත වූ කාලය අරමුණු කර පවසන ලදි. එදින එම තෙරුන් වහන්සේගේ සංසාරානුගත කෙලෙස් මුළුමනින්ම ප්‍රහීණ විය. දෙවන සූත්‍රයයි.

๓. ฆฏสุตฺตวณฺณนา

3. ඝට සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๓๗. ตติเย เอกวิหาเรติ เอกสฺมึ คพฺเภ. ตทา กิร พหู อาคนฺตุกา ภิกฺขู สนฺนิปตึสุ. ตสฺมึ ปริเวณคฺเคน วา วิหารคฺเคน วา เสนาสเนสุ อปาปุณนฺเตสุ ทฺวินฺนํ เถรานํ เอโก คพฺโภ สมฺปตฺโต. เต ทิวา ปาฏิเยกฺเกสุ ฐาเนสุ นิสีทนฺติ, รตฺตึ ปน เนสํ อนฺตเร จีวรสาณึ ปสาเรนฺติ. เต อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตปตฺตฏฺฐาเนเยว นิสีทนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกวิหาเร’’ติ. โอฬาริเกนาติ อิทํ โอฬาริการมฺมณตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตธาตุวิหาเรน หิ โส วิหาสิ, เตสญฺจ รูปายตนสทฺทายตนสงฺขาตํ โอฬาริกํ อารมฺมณํ. อิติ ทิพฺพจกฺขุนา รูปสฺส ทิฏฺฐตฺตา ทิพฺพาย จ โสตธาตุยา สทฺทสฺส สุตตฺตา โส วิหาโร โอฬาริโก นาม ชาโต. ทิพฺพจกฺขุ วิสุชฺฌีติ ภควโต รูปทสฺสนตฺถาย วิสุทฺธํ อโหสิ. ทิพฺพา จ โสตธาตูติ สาปิ ภควโต สทฺทสุณนตฺถํ วิสุชฺฌิ. ภควโตปิ เถรสฺส รูปทสฺสนตฺถญฺเจว สทฺทสุณนตฺถญฺจ ตทุภยํ วิสุชฺฌิ. ตทา กิร เถโร ‘‘กถํ นุ โข เอตรหิ สตฺถา วิหรตี’’ติ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺเพน จกฺขุนา สตฺถารํ เชตวเน วิหาเร คนฺธกุฏิยํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณิ. สตฺถาปิ ตเถว อกาสิ. เอวํ เต อญฺญมญฺญํ ปสฺสึสุ เจว, สทฺทญฺจ อสฺโสสุํ.

237. තෙවන සූත්‍රයෙහි "එකවිහාරේ" යනු එකම ගැබක් (කාමරයක්) තුළය. එකල බොහෝ ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූහ. පිරිවෙන් වශයෙන් හෝ විහාර වශයෙන් සේනාසන ප්‍රමාණවත් නොවීම නිසා අග්‍රශ්‍රාවක මහා තෙරුන් දෙනමට එකම ගැබක් ලැබුණි. උන්වහන්සේලා දහවල් කාලයෙහි වෙන් වෙන් ස්ථානවල වැඩසිටින අතර, රාත්‍රී කාලයෙහි උන්වහන්සේලා අතර සිවුරු තිරයක් පනවා ගනිති. උන්වහන්සේලා තම තමන්ට හිමි වූ ස්ථානයෙහිම වැඩසිටිති. එබැවින් "එකවිහාරේ" යයි පවසන ලදි. "ඕළාරිකේන" යනු රළු වූ අරමුණක් සහිත බව අරමුණු කර පවසන ලදි. උන්වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂු හා දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතු විහරණයෙන් වැඩසිටි අතර, රූප හා ශබ්ද යන රළු අරමුණු උන්වහන්සේට විෂය විය. දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දැකීම නිසාත්, දිව්‍ය ශ්‍රෝතයෙන් ශබ්දය ඇසීම නිසාත් එම විහරණය "ඕළාරික" නම් විය. "දිබ්බචක්ඛුං විසුජ්ඣති" යනු බුදුරදුන්ගේ රූපය දැකීම පිණිස එය පිරිසිදු විය. "දිබ්බා ච සෝතධාතු" යනු බුදුරදුන්ගේ හඬ ඇසීම පිණිස එයද පිරිසිදු විය. බුදුරදුන්ටද තෙරුන් වහන්සේ දැකීමට සහ හඬ ඇසීමට එම ඉන්ද්‍රිය දෙකම පිරිසිදු විය. එකල තෙරුන් වහන්සේ "දැන් ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙසේ වැඩසිටිනවාද?" යයි ආලෝක කසිණය වඩා දිව්‍ය චක්ෂුසින් ජේතවන විහාරයේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටින බුදුරදුන් දැක, දිව්‍ය ශ්‍රෝතයෙන් බුදුරදුන්ගේ හඬ ඇසුහ. බුදුරදුන්ද එසේම කළ සේක. මෙසේ උන්වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා දැක ගත්හ, ශබ්දයද ඇසුහ.

อารทฺธวีริโยติ ปริปุณฺณวีริโย ปคฺคหิตวีริโย. ยาวเทว อุปนิกฺเขปนมตฺตายาติ ติโยชนสหสฺสวิตฺถารสฺส หิมวโต สนฺติเก ฐปิตา สาสปมตฺตา ปาสาณสกฺขรา ‘‘หิมวา นุ โข มหา, อยํ นุ โข ปาสาณสกฺขรา’’ติ เอวํ ยาว อุปนิกฺเขปนมตฺตสฺเสว อตฺถาย ภเวยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรโตปิ เอเสว นโย. กปฺปนฺติ อายุกปฺปํ. โลณฆฏายาติ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยา อาธารกํ กตฺวา มุขวฏฺฏิยา พฺรหฺมโลกํ อาหจฺจ ฐิตาย โลณจาฏิยาติ ทสฺเสติ.

"ආරද්ධවීරියෝ" යනු පරිපූර්ණ වූ වීර්යය ඇති, මනාකොට ප්‍රගුණ කළ වීර්යය ඇති බවයි. "යාවදේව උපනික්ඛේපනමත්තාය" යන පදයෙන්, යොදුන් තුන්දහසක් පළලැති හිමවත අසල තැබූ අබ ඇටයක් වැනි ගල් කැටයක්, හිමවත හා සැසඳීමේදී එය කෙතරම් කුඩාදැයි පෙන්වීමට පමණක් උපකාරී වන බව අදහස් වේ. මින් පසුව එන පදයන්ටද මෙම ක්‍රමයම වේ. "කප්පං" යනු ආයු කල්පයයි. "ලෝණඝටාය" යන පදයෙන්, සක්වළ මුදුන පදනම් කරගෙන බඹලොව දක්වා ස්පර්ශ වන සේ පිහිටි විශාල ලුණු බඳුනක් ගැන දක්වයි.

อิเม [Pg.216] ปน เถรา อุปมํ อาหรนฺตา สริกฺขเกเนว จ วิชฺชมานคุเณน จ อาหรึสุ. กถํ? อยญฺหิ อิทฺธิ นาม อจฺจุคฺคตฏฺเฐน เจว วิปุลฏฺเฐน จ หิมวนฺตสทิสา, ปญฺญา จตุภูมกธมฺเม อนุปวิสิตฺวา ฐิตฏฺเฐน สพฺพพฺยญฺชเนสุ อนุปวิฏฺฐโลณรสสทิสา. เอวํ ตาว สริกฺขกฏฺเฐน อาหรึสุ. สมาธิลกฺขณํ ปน มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส วิภูตํ ปากฏํ. กิญฺจาปิ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อวิชฺชมานอิทฺธิ นาม นตฺถิ, ภควตา ปน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ อยเมว เอตทคฺเค ฐปิโต. วิปสฺสนาลกฺขณํ ปน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วิภูตํ ปากฏํ. กิญฺจาปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺสาปิ ปญฺญา อตฺถิ, ภควตา ปน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๙) อยเมว เอตทคฺเค ฐปิโต. ตสฺมา ยถา เอเต อญฺญมญฺญสฺส ธุรํ น ปาปุณนฺติ, เอวํ วิชฺชมานคุเณน อาหรึสุ. สมาธิลกฺขณสฺมิญฺหิ มหาโมคฺคลฺลาโน นิปฺผตฺตึ คโต, วิปสฺสนาลกฺขเณ สาริปุตฺตตฺเถโร, ทฺวีสุปิ เอเตสุ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. ตติยํ.

මෙම මහා තෙරුන් වහන්සේලා උපමාවන් දැක්වීමේදී සමාන බවින් මෙන්ම විද්‍යමාන ගුණයෙන්ද එය ඉදිරිපත් කළහ. කෙසේද යත්? ඍද්ධිය යනු ඉතා උස් වූ සහ විශාල වූ අර්ථයෙන් හිමවත හා සමාන වේ. ප්‍රඥාව චතුර්භූමක ධර්මයන් විනිවිද යන අර්ථයෙන් සියලු වෑංජනවලට එක් වූ ලුණු රසය හා සමාන වේ. මෙසේ සමාන අර්ථයෙන් උපමා දැක්වූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි සමාධි ලක්ෂණය මැනවින් ප්‍රකට විය. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් නොමැතිවා නොවේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මාගේ ඍද්ධිමත් ශ්‍රාවකයන් අතර මහා මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වේ" යයි උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි විපස්සනා ලක්ෂණය මැනවින් ප්‍රකට විය. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේටද ප්‍රඥාව නොමැතිවා නොවේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මාගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවකයන් අතර සාරිපුත්ත අග්‍ර වේ" යයි උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. එබැවින් උන්වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකාගේ වගකීම්වලට බාධා නොවන සේ විද්‍යමාන ගුණයෙන් උපමා දැක්වූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සමාධි ලක්ෂණයෙන් කෙළවරට පත් වූ සේක, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ විපස්සනා ලක්ෂණයෙන් කෙළවරට පත් වූ සේක. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අංග දෙකෙහිම කෙළවරට පත් වූ සේක. තෙවන සූත්‍රයයි.

๔. นวสุตฺตวณฺณนา

4. නව සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๓๘. จตุตฺเถ อปฺโปสฺสุกฺโกติ นิรุสฺสุกฺโก. สงฺกสายตีติ วิหรติ. เวยฺยาวจฺจนฺติ จีวเร กตฺตพฺพกิจฺจํ. อาภิเจตสิกานนฺติ อภิจิตฺตํ อุตฺตมจิตฺตํ นิสฺสิตานํ. นิกามลาภีติ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชนสมตฺถตาย นิกามลาภี. อกิจฺฉลาภีติ ฌานปาริปนฺถิเก สุเขน วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปชฺชนสมตฺถตาย อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐานสมตฺถตาย วิปุลลาภี, ปคุณชฺฌาโนติ อตฺโถ. สิถิลมารพฺภาติ สิถิลวีริยํ ปวตฺเตตฺวา. จตุตฺถํ.

238. සිවුවන සූත්‍රයෙහි, "අප්පොස්සුක්කෝ" යනු නිරුත්සාහී වූ බවයි. "සංකසායති" යනු වාසය කරයි. "වෙය්‍යාවච්චං" යනු සිවුරු සම්බන්ධයෙන් කළ යුතු කටයුතුයි. "ආභිචේතසිකානං" යනු උතුම් සිත ඇසුරු කළ (ධ්‍යාන සිත) බවයි. "නිකාමලාභී" යනු කැමති කැමති මොහොතක සමවැදීමට හැකි බැවින් කැමති පරිදි ලබන බවයි. "අකිච්ඡලාභී" යනු ධ්‍යානයට බාධා පමුණුවන නීවරණ පහසුවෙන් යටපත් කර සමවැදීමට හැකි බැවින් දුක් රහිතව ලබන බවයි. "අකසිරලාභී" යනු නියමිත කාලයට අනුව නැගී සිටීමට හැකි බැවින් විපුල ලෙස ලබන බවයි. ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. "සිථිලමාරබ්භ" යනු ලිහිල් වූ වීර්යයක් පවත්වා යන්නයි. සිවුවන සූත්‍රයයි.

๕. สุชาตสุตฺตวณฺณนา

5. සුජාත සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๓๙. ปญฺจเม อภิรูโปติ อญฺญานิ รูปานิ อติกฺกนฺตรูโป. ทสฺสนีโยติ ทฏฺฐพฺพยุตฺโต. ปาสาทิโกติ ทสฺสเนน จิตฺตํ ปสาเทตุํ สมตฺโถ. วณฺณโปกฺขรตายาติ ฉวิวณฺณสุนฺทรตาย. ปญฺจมํ.

239. පස්වන සූත්‍රයෙහි, "අභිරූපෝ" යනු අනෙකුත් රූප අභිබවා සිටින රූප ස්වභාවයයි. "දස්සනීයෝ" යනු දැකීමට සුදුසු බවයි. "පාසාදිකෝ" යනු දැකීමෙන් සිත පහදවන්නට සමත් බවයි. "වණ්ණපොක්ඛරතායා" යනු ශරීර වර්ණයෙහි මනස්කාන්ත බවින් යුක්ත වීමයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

๖. ลกุณฺฑกภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

6. ලකුණ්ඨක භද්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๔๐. ฉฏฺเฐ [Pg.217] ทุพฺพณฺณนฺติ วิรูปสรีรวณฺณํ. โอโกฏิมกนฺติ รสฺสํ. ปริภูตรูปนฺติ ปมาณวเสน ปริภูตชาติกํ. ตํ กิร ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส ภทฺทิย, อาวุโส, ภทฺทิยา’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปรามสิตฺวา นานปฺปการํ กีฬนฺติ อากฑฺฒนฺติ ปริกฑฺฒนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริภูตรูป’’นฺติ. กสฺมา ปเนส เอวรูโป ชาโต? อยํ กิร อตีเต เอโก มหาราชา อโหสิ, ตสฺส มหลฺลกา จ มหลฺลกิตฺถิโย จ ปฏิกูลา โหนฺติ. โส สเจ มหลฺลเก ปสฺสติ, เตสํ จูฬํ ฐปาเปตฺวา กจฺฉํ พนฺธาเปตฺวา ยถารุจิ กีฬาเปติ. มหลฺลกิตฺถิโยปิ ทิสฺวา ตาสมฺปิ อิจฺฉิติจฺฉิตํ วิปฺปการํ กตฺวา ยถารุจิ กีฬาเปติ. เตสํ ปุตฺตธีตาทีนํ สนฺติเก มหาสารชฺชํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ปาปกิริยา ปถวิโต ปฏฺฐาย ฉเทวโลเก เอกโกลาหลํ อกาสิ.

240. හයවන සූත්‍රයෙහි, "දුබ්බණ්ණං" යනු විරූපී වූ ශරීර වර්ණයක් ඇති බවයි. "ඕකොටිමකං" යනු මිටි වූ බවයි. "පරිභූතරූපං" යනු ශරීර ප්‍රමාණය අනුව හෙළා දැකිය යුතු ස්වභාවයයි. සවැගි භික්ෂූන් වහන්සේලා "ඇවැත්නි භද්දිය, ඇවැත්නි භද්දිය" යයි පවසමින් හිස, උරහිස් ආදී තැන් අල්ලමින් නොයෙක් ආකාරයෙන් කෙළි කවටකම් කරති, එහා මෙහා අදිති. එබැවින් "පරිභූතරූපං" යයි වදාරන ලදි. මොහු මෙබඳු ස්වභාවයකින් උපන්නේ ඇයි? මොහු පෙර ආත්මයක එක්තරා මහරජෙක්ව සිටියේය. ඔහුට මහලු අය සහ කුෂ්ඨ රෝගීන් අප්‍රිය විය. ඔහු මහලු මිනිසුන් දුටුවහොත්, ඔවුන්ගේ හිසෙහි කෙස් වැටි තබා, අමුඩ ගස්වා, තම රුචිය පරිදි කෙළි කවටකම් කරවයි. මහලු ස්ත්‍රීන් දුටු විටද එසේම නොයෙක් විකාර ස්වරූපයන් කරවා රුචි පරිදි කෙළි කවටකම් කරවයි. එයින් ඔවුන්ගේ දූ දරුවන් ඉදිරියෙහි එම මහල්ලන්ට මහත් ලැජ්ජාවක් ඇති විය. ඔහුගේ ඒ පාපී ක්‍රියාව පොළොවේ සිට සදෙව් ලෝකය දක්වා එකම ඝෝෂාවක් විය.

อถ สกฺโก จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อนฺธพาโล มหาชนํ วิเหเฐติ, กริสฺสามิสฺส นิคฺคห’’นฺติ. โส มหลฺลกคามิยวณฺณํ กตฺวา ยานเก เอกํ ตกฺกจาฏึ อาโรเปตฺวา ยานํ เปเสนฺโต นครํ ปวิสติ. ราชาปิ หตฺถึ อารุยฺห นครโต นิกฺขนฺโต ตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ มหลฺลโก ตกฺกยานเกน อมฺหากํ อภิมุโข อาคจฺฉติ, วาเรถ วาเรถา’’ติ อาห. มนุสฺสา อิโต จิโต จ ปกฺขนฺทนฺตาปิ น ปสฺสนฺติ. สกฺโก หิ ‘‘ราชาว มํ ปสฺสตุ, มา อญฺเญ’’ติ เอวํ อธิฏฺฐหิ. อถ เตสุ มนุสฺเสสุ ‘‘กหํ, เทว, กหํ เทวา’’ติ วทนฺเตสุ เอว ราชา สห หตฺถินา วจฺโฉ วิย เธนุยา ยานสฺส เหฏฺฐา ปาวิสิ. สกฺโก ตกฺกจาฏึ ภินฺทิ.

එවිට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙසේ සිතුවේය: "මේ අන්ධබාලයා (නුවණ නැත්තා) මහජනයාට පීඩා කරයි. මොහුට දමනයක් කරන්නෙමි." හෙතෙම ගමක වසන මහලු මිනිසෙකුගේ වේශය මවාගෙන, කුඩා කරත්තයක මෝරු හැළියක් පටවාගෙන, කරත්තය පදවමින් නගරයට ඇතුළු විය. රජු ද ඇතු පිට නැගී නගරයෙන් නික්මෙමින් සිටියදී ඔහු දැක, "මේ මහල්ලා මෝරු කරත්තයක් රැගෙන අප ඉදිරියට එයි, මොහුව වළක්වව්, වළක්වව්" යැයි කීවේය. මිනිස්සු එහා මෙහා දිව ගියත් ඔහුව නොදුටුවහොත්. මක්නිසාද යත්, "රජු පමණක් මා දකීවා, අන් අය නොදකිත්වා" යි ශක්‍රයා අධිෂ්ඨාන කළ බැවිනි. එවිට ඒ මිනිසුන් "දේවයන් වහන්ස, කොහේද? දේවයන් වහන්ස, කොහේද?" යැයි පවසද්දීම, රජු ඇතු සමඟින්, එළදෙනක යටට වැදෙන වස්සෙකු මෙන් කරත්තය යටට ඇතුළු විය. ශක්‍රයා මෝරු හැළිය බින්දේය.

ราชา สีสโต ปฏฺฐาย ตกฺเกน กิลินฺนสรีโร อโหสิ. โส สรีรํ อุพฺพฏฺฏาเปตฺวา อุยฺยานโปกฺขรณิยํ นฺหตฺวา อลงฺกตสรีโร นครํ ปวิสนฺโต ปุน ตํ อทฺทส. ทิสฺวา ‘‘อยํ โส อมฺเหหิ ทิฏฺฐมหลฺลโก ปุน ทิสฺสติ. วาเรถ วาเรถ น’’นฺติ อาห. มนุสฺสา ‘‘กหํ, เทว, กหํ, เทวา’’ติ อิโต จิโต จ วิธาวึสุ. โส ปฐมวิปฺปการเมว ปุน ปาปุณิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก โคเณ จ ยานญฺจ อนฺตรธาเปตฺวา อากาเส [Pg.218] ฐตฺวา อาห, ‘‘อนฺธพาล, ตฺวํ มยิ ตกฺกวาณิชโก เอโส’’ติ สญฺญํ กโรสิ, สกฺโกหํ เทวราชา, ‘‘ตเวตํ ปาปกิริยํ นิวาเรสฺสามี’’ติ อาคโต, ‘‘มา ปุน เอวรูปํ อกาสี’’ติ สนฺตชฺเชตฺวา อคมาสิ. อิมินา กมฺเมน โส ทุพฺพณฺโณ อโหสิ.

රජු හිස සිට දෙපතුළ දක්වා මෝරුවලින් තෙත් වූ සිරුරක් ඇත්තෙක් විය. හෙතෙම සිරුර පිරිමැද පිරිසිදු කරගෙන, උයන් පොකුණෙන් ස්නානය කොට, සිරුර අලංකාර කරගෙන නගරයට ඇතුළු වීමේදී නැවතත් ඒ මහල්ලා දුටුවේය. දැක, "අප දුටු ඒ මහල්ලා නැවතත් පෙනෙයි. මොහුව වළක්වව්, වළක්වව්" යැයි කීවේය. මිනිස්සු "දේවයන් වහන්ස, කොහේද? දේවයන් වහන්ස, කොහේද?" යැයි පවසමින් එහා මෙහා දිව ගියහ. හෙතෙම නැවතත් පෙර පරිදිම විපතට පත් විය. ඒ මොහොතේ ශක්‍රයා ගොනුන් සහ කරත්තය අතුරුදහන් කර අහසේ සිට මෙසේ කීවේය: "අන්ධබාලය, ඔබ මා ගැන 'මේ මෝරු වෙළෙන්දෙකි' යි සිතන්නෙහිය. මම දෙව්රජ වූ ශක්‍රයා වෙමි. ඔබගේ මේ පාපී ක්‍රියාව වැළැක්වීමට මම ආවෙමි. නැවත මෙබඳු දෙයක් නොකරව" යැයි තර්ජනය කර නික්ම ගියේය. මේ අකුසල කර්මය නිසා ඔහු විරූපී කෙනෙක් විය.

วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปเนส จิตฺตปตฺตโกกิโล นาม หุตฺวา เขเม มิคทาเย วสนฺโต เอกทิวสํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา มธุรํ อมฺพผลํ ตุณฺเฑน คเหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ภิกฺขุสงฺฆปริวารํ สตฺถารํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อญฺเญสุ ทิวเสสุ ริตฺตโก ตถาคตํ ปสฺสามิ. อชฺช ปน เม อิมํ อมฺพปกฺกํ อตฺถิ, ทสพลสฺส ตํ ทสฺสามี’’ติ โอตริตฺวา อากาเส จรติ. สตฺถา ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา อุปฏฺฐากํ โอโลเกสิ. โส ปตฺตํ นีหริตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา สตฺถุ หตฺเถ ฐเปสิ. โกกิโล ทสพลสฺส ปตฺเต อมฺพปกฺกํ ปติฏฺฐาเปสิ. สตฺถา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา ตํ ปริภุญฺชิ. โกกิโล ปสนฺนจิตฺโต ปุนปฺปุนํ ทสพลสฺส คุเณ อาวชฺเชตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน กุลาวกํ คนฺตฺวา สตฺตาหํ ปีติสุเขเนว วีตินาเมสิ. อิมินา กมฺเมน สโร มธุโร อโหสิ.

විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මොහු 'චිත්තපත්ත' නම් වූ කොවුලෙකු වී ඛේම මිගදායෙහි වාසය කළේය. එක් දිනක් හිමවතට ගොස් මිහිරි අඹ ගෙඩියක් හොටින් ගෙන එන විට, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතුවේය: "මම අනෙක් දවස්වල හිස් අතින් තථාගතයන් වහන්සේ දකිමි. අද මා සතුව මේ ඉදුණු අඹ ගෙඩියක් තිබේ, එය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කරන්නෙමි" යි සිතා අහසින් බැස ආවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත දැන උපස්ථායක තෙරුන් දෙස බැලූහ. උන්වහන්සේ පාත්‍රය ඉවතට ගෙන දසබලයන් වහන්සේට වැඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතෙහි තැබූහ. කොවුලා දසබලයන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි අඹ ගෙඩිය තැබුවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනම වැඩ සිට ඒ අඹ ගෙඩිය වළඳා වදාළහ. කොවුලා පහන් වූ සිතින් යුතුව නැවත නැවතත් දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණ මෙනෙහි කොට, උන්වහන්සේට වැඳ තමන්ගේ කූඩුවට ගොස් සත් දිනක් මුළුල්ලේම ප්‍රීති සුඛයෙන් කාලය ගත කළේය. මේ කර්මය නිසා උන්වහන්සේගේ කටහඬ මිහිරි විය.

กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปน เจติเย อารทฺเธ ‘‘กึปมาณํ กโรม? สตฺตโยชนปฺปมาณํ. อติมหนฺตํ เอตํ, ฉโยชนปฺปมาณํ กโรม. อิทมฺปิ อติมหนฺตํ, ปญฺจโยชนํ กโรม, จตุโยชนํ, ติโยชนํ, ทฺวิโยชน’’นฺติ. อยํ ตทา เชฏฺฐกวฑฺฒกี หุตฺวา, ‘‘เอวํ, โภ, อนาคเต สุขปฏิชคฺคิตํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา รชฺชุํ อาทาย ปริกฺขิปนฺโต คาวุตมตฺตเก ฐตฺวา, ‘‘เอเกกํ มุขํ คาวุตํ โหตุ, เจติยํ โยชนาวฏฺฏํ โยชนุพฺเพธํ ภวิสฺสตี’’ติ อาห. เต ตสฺส วจเน อฏฺฐํสุ. เจติยํ สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิเกหิ สตฺตหิ สํวจฺฉเรหิ นิฏฺฐิตํ. อิติ อปฺปมาณสฺส พุทฺธสฺส ปมาณํ อกาสีติ. เตน กมฺเมน โอโกฏิมโก ชาโต.

කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි චෛත්‍යය ඉදිකිරීම ආරම්භ කළ විට, "මෙහි ප්‍රමාණය කෙතරම් කරමුද? යොදුන් හතක ප්‍රමාණයක් කරමු. එය ඉතා විශාල වැඩිය, යොදුන් හයක ප්‍රමාණයක් කරමු. එයත් ඉතා විශාලය, යොදුන් පහක, හතරක, තුනක, දෙකක ප්‍රමාණයක් කරමු" යැයි සාකච්ඡා කළහ. මොහු එකල ප්‍රධාන වඩුවා වී, "පින්වතුනි, මෙසේ කිරීමෙන් අනාගතයේදී පහසුවෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට හැකි වනු ඇත" යැයි පවසා, මිනුම් ලණුව ගෙන එළා, ගාවුතයක් පමණ දුරින් සිට, "එක් පැත්තක් ගාවුතයක් බැගින් වේවා, එවිට චෛත්‍යය වටප්‍රමාණයෙන් යොදුනක් ද උසින් යොදුනක් ද වනු ඇත" යැයි කීවේය. ඔවුහු ඔහුගේ වචනයෙහි පිහිටියහ. චෛත්‍යය නිම කිරීමට වසර හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් ගත විය. මෙසේ අප්‍රමාණ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපයට ප්‍රමාණයක් කළ බැවින්, ඒ කර්මය හේතුවෙන් මිටි ශරීරයක් ඇතිව උපන්නේය.

หตฺถโย ปสทา มิคาติ หตฺถิโน จ ปสทมิคา จ. นตฺถิ กายสฺมึ ตุลฺยตาติ กายสฺมึ ปมาณํ นาม นตฺถิ, อการณํ กายปมาณนฺติ อตฺโถ. ฉฏฺฐํ.

'හත්ථියෝ පසදා මිගා' යනු ඇතින්නන් සහ මුවන් ය. 'නත්ථි කායස්මිං තුල්‍යතා' යනු ශරීර ප්‍රමාණයෙහි සමානත්වයක් නැත යන්නයි. ශරීර ප්‍රමාණය ගුණධර්ම ලැබීමට අදාළ නොවන බව අර්ථයයි. හයවන සූත්‍රයයි.

๗. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

7. විසාඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๔๑. สตฺตเม [Pg.219] โปริยา วาจายาติ ปุรวาสีนํ นครมนุสฺสานํ วาจาสทิสาย อปริหีนกฺขรปทาย มธุรวาจาย. วิสฺสฏฺฐายาติ อสนฺทิทฺธาย อปลิพุทฺธาย, ปิตฺตเสมฺเหหิ อนุปหตายาติ อตฺโถ. อเนลคลายาติ ยถา ทนฺธมนุสฺสา มุเขน เขฬํ คฬนฺเตน วาจํ ภาสนฺติ, น เอวรูปาย, อถ โข นิทฺโทสาย วิสทวาจาย. ปริยาปนฺนายาติ จตุสจฺจปริยาปนฺนาย จตฺตาริ สจฺจานิ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตาย. อนิสฺสิตายาติ วฏฺฏนิสฺสิตํ กตฺวา อกถิตาย. ธมฺโม หิ อิสินํ ธโชติ นววิธโลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นามาติ. สตฺตมํ.

241. සත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පෝරියා වාචාය' යනු පුරවැසි නගරවාසීන්ගේ බස වැනි වූ, අකුරු පද අඩුපාඩු නැති මිහිරි වචනයෙනි. 'විස්සට්ඨාය' යනු සැක රහිත වූ, පිත හා සෙමෙන් පීඩා නොලැබූ (පැහැදිලි) අර්ථයයි. 'අනේළගළාය' යනු නුවණ මඳ මිනිසුන් කටින් කෙළ පෙරමින් කතා කරන්නාක් මෙන් නොව, දොස් රහිත වූ පැහැදිලි වචනයෙනි. 'පරියාපන්නාය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යයට ඇතුළත් වූ, සත්‍ය සතර අත්නොහැර පවත්වන ලද යන්නයි. 'අනිස්සිතාය' යනු වට්ට නිශ්‍රිතව (සංසාරය පතා) නොපැවසූ යන්නයි. 'ධම්මෝ හි ඉසීනං ධජෝ' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය වනාහි සෘෂීන් වහන්සේලාගේ ධජය (කොඩිය) වැනි යන්නයි. සත්වන සූත්‍රයයි.

๘. นนฺทสุตฺตวณฺณนา

8. නන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๔๒. อฏฺฐเม อาโกฏิตปจฺจาโกฏิตานีติ เอกสฺมึ ปสฺเส ปาณินา วา มุคฺคเรน วา อาโกฏเนน อาโกฏิตานิ, ปริวตฺเตตฺวา อาโกฏเนน ปจฺจาโกฏิตานิ. อญฺเชตฺวาติ อญฺชเนน ปูเรตฺวา. อจฺฉํ ปตฺตนฺติ วิปฺปสนฺนวณฺณํ มตฺติกาปตฺตํ. กสฺมา ปน เถโร เอวมกาสีติ? สตฺถุ อชฺฌาสยชานนตฺถํ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘สเจ สตฺถา ‘โสภติ วต เม อยํ กนิฏฺฐภาติโก’ติ วกฺขติ, ยาวชีวํ อิมินา วากาเรน จริสฺสามิ. สเจ เอตฺถ โทสํ ทสฺสติ, อิมํ อาการํ ปหาย สงฺการโจฬํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ธาเรนฺโต ปริยนฺตเสนาสเน วสนฺโต จริสฺสามี’’ติ. อสฺสสีติ ภวิสฺสสิ.

242. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'ආකෝටිත පච්චාකෝටිතානි' යනු එක් පැත්තක් අතින් හෝ මුගුරකින් තළා මට්ටම් කරන ලද, නැවත අනෙක් පස හරවා තළා මට්ටම් කරන ලද යන්නයි. 'අඤ්ජෙත්වා' යනු අඳුන්වලින් පුරවා ය. 'අච්ඡං පත්තං' යනු ඉතා පැහැදිලි වර්ණයක් ඇති මැටි පාත්‍රයකි. තෙරුන් වහන්සේ (නන්ද තෙරණුවෝ) මෙසේ කළේ මක්නිසාද? බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අදහස දැනගැනීම පිණිසය. උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "ඉදින් බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මාගේ මේ බාල සොහොයුරා ඉතා ශෝභමාන වන්නේය' යි පවසන්නේ නම්, දිවි හිමියෙන් මේ ආකාරයෙන්ම වසන්නෙමි. ඉදින් මෙහි දොසක් දක්වන්නේ නම්, මේ ආකාරය අතහැර කසළ ගොඩින් රෙදි කඩවල් ගෙන සිවුරු මසා පොරවාගෙන, ආරණ්‍ය සේනාසනයක වසමින් මහණදම් පුරන්නෙමි" යනුවෙනි. 'අස්සසී' යනු වන්නෙහිය.

อญฺญาตุญฺเฉนาติ อภิลกฺขิเตสุ อิสฺสรชนเคเหสุ กฏุกภณฺฑสมฺภารํ สุคนฺธํ โภชนํ ปริเยสนฺตสฺส อุญฺโฉ ญาตุญฺโฉ นาม. ฆรปฏิปาฏิยา ปน ทฺวาเร ฐิเตน ลทฺธํ มิสฺสกโภชนํ อญฺญาตุญฺโฉ นาม. อยมิธ อธิปฺเปโต. กาเมสุ อนเปกฺขินนฺติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ นิรเปกฺขํ. อารญฺญิโก จาติอาทิ สพฺพํ สมาทานวเสเนว วุตฺตํ. กาเมสุ จ อนเปกฺโขติ อิทํ สุตฺตํ เทวโลเก อจฺฉราโย ทสฺเสตฺวา อาคเตน อปรภาเค กถิตํ. อิมสฺส กถิตทิวสโต ปฏฺฐาย เถโร ฆเฏนฺโต วายมนฺโต กติปาเหเนว อรหตฺเต ปติฏฺฐาย สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย ชาโต. อฏฺฐมํ.

'අඤ්ඤාතුඤ්ඡේන' යනු ප්‍රකට ප්‍රභූ නිවෙස්වලින් කුළුබඩු යෙදූ සුවඳවත් භෝජන සෙවීම 'ඤාතුඤ්ඡ' (ප්‍රකටව පිඬුසිඟා වැඩීම) නම් වේ. එසේ නොව, ගෙපිළිවෙළින් නිවෙස් දොරකඩ සිට ලැබෙන මිශ්‍ර භෝජනය සෙවීම 'අඤ්ඤාතුඤ්ඡ' (අප්‍රකටව පිඬුසිඟා වැඩීම) නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ එයයි. 'කාමේසු අනපේක්ඛිනං' යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්හි අපේක්ෂාවක් (ආශාවක්) නැති බවයි. 'ආරඤ්ඤිකෝ ච' යනාදී සියල්ල ධුතාංග සමාදානය කිරීමේ අනුභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. 'කාමේසු ච අනපේක්ඛෝ' යන මේ සූත්‍රය දෙව්ලොවදී දිව්‍ය අප්සරාවන් පෙන්වා ආපසු වැඩම කළ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දකි. මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ දින සිට නන්ද තෙරුන් වහන්සේ වීර්යය වඩා නොබෝ දිනකින්ම අර්හත් ඵලයට පත්ව, දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර වූ දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයෙකු වූහ. අටවන සූත්‍රයයි.

๙. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

9. තිස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

๒๔๓. นวเม [Pg.220] ทุมฺมโนติ อุปฺปนฺนโทมนสฺโส. กสฺมา ปนายํ เอวํ ทุกฺขี ทุมฺมโน ชาโตติ? ขตฺติยปพฺพชิโต เหส, เตน นํ ปพฺพาเชตฺวา ทุปฏฺฏสาฏกํ นิวาสาเปตฺวา วรจีวรํ ปารุเปตฺวา อกฺขีนิ อญฺเชตฺวา มโนสิลาเตเลน สีสํ มกฺเขสุํ. โส ภิกฺขูสุ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานํ คเตสุ ‘‘ภิกฺขุนา นาม วิวิตฺโตกาเส นิสีทิตพฺพ’’นฺติ อชานนฺโต โภชนสาลํ คนฺตฺวา มหาปีฐํ อารุหิตฺวา นิสีทิ. ทิสาวจรา อาคนฺตุกา ปํสุกูลิกา ภิกฺขู อาคนฺตฺวา, ‘‘อิมินาว นีหาเรน รโชกิณฺเณหิ คตฺเตหิ น สกฺกา ทสพลํ ปสฺสิตุํ. ภณฺฑกํ ตาว ฐเปสฺสามา’’ติ โภชนสาลํ อคมํสุ. โส เตสุ มหาเถเรสุ อาคจฺฉนฺเตสุ นิจฺจโล นิสีทิเยว. อญฺเญ ภิกฺขู ‘‘ปาทวตฺตํ กโรม, ตาลวณฺเฏน พีชามา’’ติ อาปุจฺฉนฺติ. อยํ ปน นิสินฺนโกว ‘‘กติวสฺสตฺถา’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘มยํ อวสฺสิกา. ตุมฺเห ปน กติวสฺสตฺถา’’ติ? วุตฺเต, ‘‘มยํ อชฺช ปพฺพชิตา’’ติ อาห. อถ นํ ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส, อธุนา ฉินฺนจูโฬสิ, อชฺชาปิ เต สีสมูเล อูกาคนฺโธ วายติเยว, ตฺวํ นาม เอตฺตเกสุ วุฑฺฒตเรสุ วตฺตํ อาปุจฺฉนฺเตสุ นิสฺสทฺโท นิจฺจโล นิสินฺโน, อปจิติมตฺตมฺปิ เต นตฺถิ, กสฺส สาสเน ปพฺพชิโตสี’’ติ? ปริวาเรตฺวา ตํ วาจาสตฺตีหิ ปหรนฺตา ‘‘กึ ตฺวํ อิณฏฺโฏ วา ภยฏฺโฏ วา ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต ปพฺพชิโต’’ติ? อาหํสุ. โส เอกมฺปิ เถรํ โอโลเกสิ, เตน ‘‘กึ มํ โอโลเกสิ มหลฺลกา’’ติ? วุตฺเต อญฺญํ โอโลเกสิ, เตนปิ ตเถว วุตฺเต อถสฺส ‘‘อิเม มํ ปริวาเรตฺวา วาจาสตฺตีหิ วิชฺฌนฺตี’’ติ ขตฺติยมาโน อุปฺปชฺชิ. อกฺขีสุ มณิวณฺณานิ อสฺสูนิ สญฺจรึสุ. ตโต เน อาห – ‘‘กสฺส สนฺติกํ อาคตตฺถา’’ติ. เต ‘‘กึ ปน ตฺวํ ‘มยฺหํ สนฺติกํ อาคตา’ติ? อมฺเห มญฺญสิ คิหิพฺยญฺชนภฏฺฐกา’’ติ วตฺวา, ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส สตฺถุ สนฺติกํ อาคตมฺหา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘มยฺหํ ภาตุ สนฺติเก อาคตา ตุมฺเห, ยทิ เอวํ อิทานิ โว อาคตมคฺเคเนว คมนํ กริสฺสามี’’ติ กุชฺฌิตฺวา นิกฺขนฺโต อนฺตรามคฺเค จินฺเตสิ – ‘‘มยิ อิมินาว นีหาเรน คเต สตฺถา เอเต น นีหราเปสฺสตี’’ติ ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสูนิ ปวตฺตยมาโน อคมาสิ. อิมินา การเณน เอส เอวํ ชาโตติ.

243. නවවැනි සූත්‍රයේ 'දුම්මනෝ' යනු උපන් දොම්නස ඇති බවයි. කිමෙක්ද, මොහු මෙසේ දුක්මුසු වූයේ දොම්නසට පත් වූයේ ඇයිද යත්? මොහු ක්ෂත්‍රිය කුලයකින් පැවිදි වූවෙකි. එබැවින් ඔහු පැවිදි කොට දෑවුල් සඟලක් හඳවා, උතුම් සිවුරක් පොරවා, ඇස් අඳුන් ගල්වා, මනෝසිල තෙලෙන් හිස ගල්වා තිබුණි. භික්ෂූන් වහන්සේලා රැයෙහි හා දහවලෙහි වැඩසිටින තැන්වලට වැඩි කල්හි, 'මහණෙකු නම් විවේකී ස්ථානයක හිඳගත යුතුය' යන්න නොදත් ඔහු, භෝජන ශාලාවට ගොස් මහා පීඨයක් (විශාල අසුනක්) මතට නැඟී හිඳගත්තේය. දසතින් වැඩම කළා වූ පංසුකූලික ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා පැමිණ, 'මෙසේ දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු ශරීර ඇතිව දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීමට නොහැක. පළමුව පිරිකර තබමු' යැයි සිතා භෝජන ශාලාවට වැඩියහ. එම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වඩින කල්හි ඔහු නිශ්චලවම හිඳ සිටියේය. සෙසු භික්ෂූහු 'පා දෝවනය කරමු, තල්වැටෙන් පවන් සලමු' යැයි වත් පිළිවෙත් විමසූහ. ඔහු හිඳගෙනම 'ඔබ වහන්සේලාට වස් කීයක්ද?' යැයි ඇසීය. 'අපි වස් නැත්තෙමු (අලුත පැවිදි වූවෙමු). ඔබ වහන්සේට වස් කීයක්ද?' යැයි විමසූ කල, 'මම අද පැවිදි වූවෙමි' යැයි ඔහු කීවේය. එවිට භික්ෂූහු 'ඇවැත්නි, දැන්ම කෙස් සිඳගත් තැනැත්තෙකි, තවමත් ඔබගේ හිසෙහි උකුණන්ගේ ගඳ වහනය වේ. මෙතරම් වැඩිමහලු ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වත් පිළිවෙත් විමසද්දී නිශ්ශබ්දව, නිශ්චලව හිඳ සිටින්නෙහිද? ඔබට අබමල් රේණුවක තරම්වත් ගෞරවයක් නැත, ඔබ කාගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූවෙක්ද?' යැයි වටකොට ගෙන වචන නමැති හීවලින් පහර දෙන්නාක් මෙන්, 'ඔබ ණයෙන් මිරිකී හෝ බියෙන් තැතිගෙන හෝ ජීවත් වීමට නොහැකිව පැවිදි වූවෙක්ද?' යැයි ඇසූහ. ඔහු එක් ස්ථවිර නමක දෙස බැලීය. එවිට උන්වහන්සේ 'මහල්ලෙක් දෙස බලන්නේ ඇයි?' යැයි කීහ. ඔහු වෙනත් නමක් දෙස බැලීය. උන්වහන්සේද එසේම කීහ. එවිට ඔහුට 'මොවුන් මාව වටකොට ගෙන වචන නමැති හීවලින් විදින්නාහ' යි ක්ෂත්‍රිය මානය ඇතිවිය. දෑසින් මැණික් වැනි කඳුළු වැගිරුණි. ඉන්පසු ඔහු ඔවුන්ගෙන් 'ඔබ වහන්සේලා කවුරුන් හමුවීමට පැමිණියහුද?' යැයි ඇසීය. 'ගිහි ලක්ෂණ නෑති කළ තැනැත්තාණෙනි, ඔබ සිතන්නේ අප ඔබ හමුවීමට ආවා කියාද?' යැයි පවසා, 'අපි දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගල වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ හමුවීමට පැමිණියෙමු' යැයි කීහ. එවිට ඔහු 'ඔබලා පැමිණ ඇත්තේ මගේ සොහොයුරාණන් හමුවීමටය. එසේ නම් දැන් ඔබලා ආ මගින්ම පිටත් කර හරින්නෙමි' යැයි කිපී නික්මුණේය. මඟ අතරතුර ඔහු මෙසේ සිතීය: 'මා මේ ආකාරයෙන්ම ගියහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේ මොවුන් පිටමං නොකරනු ඇත.' මෙසේ සිතා දුකටත් දොම්නසටත් පත්ව කඳුළු සලමින් වැඩියහ. මේ හේතුව නිසා ඔහු මෙසේ දොම්නස් වූයේය.

วาจาสนฺนิโตทเกนาติ [Pg.221] วจนปโตเทน. สญฺชมฺภริมกํสูติ สญฺชมฺภริตํ นิรนฺตรํ ผุฏํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. วตฺตาติ ปเร ยทิจฺฉกํ วทติเยว. โน จ วจนกฺขโมติ ปเรสํ วจนํ ขมิตุํ น สกฺโกติ. อิทานิ ตาว ตฺวํ อิมินา โกเปน อิมินา วุตฺตวาจาสนฺนิโตทเกน วิทฺโธ. อตีเต ปน รฏฺฐโต จ ปพฺพาชิโตติ. เอวํ วุตฺเต, ‘‘กตรสฺมึ กาเล ภควา’’ติ? ภิกฺขู ภควนฺตํ ยาจึสุ.

'වාචාසන්නිතෝදකේන' යනු වචන නමැති කෙවිටෙනි. 'සඤ්ජම්භරිමකංසු' යනු නොකඩවා පහර දීම, ඇනීම සිදු කළහ යන්නයි. 'වත්තා' යනු අනුන් තමන්ට රිසි සේ කතා කිරීමයි. 'නො ච වචනක්ඛමෝ' යනු අනුන්ගේ වචන ඉවසීමට අපොහොසත් වීමයි. 'දැන් ඔබ මේ කෝපයෙන් හා වචන නමැති කෙවිටෙන් විදිනු ලැබුවේය. අතීතයේදී ද ඔබ රටින් පිටුවහල් කරන ලදී' යැයි වදාළ සේක. මෙසේ වදාළ කල්හි, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ කිනම් කාලයකදීද?' යැයි භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටියහ.

สตฺถา อาห – อตีเต พาราณสิยํ พาราณสิราชา รชฺชํ กาเรสิ. อเถโก ชาติมา, เอโก มาตงฺโคติ ทฺเว อิสโย พาราณสึ อคมํสุ. เตสุ ชาติมา ปุเรตรํ คนฺตฺวา กุมฺภการสาลายํ นิสีทิ. มาตงฺโค ตาปโส ปจฺฉา คนฺตฺวา ตตฺถ โอกาสํ ยาจิ กุมฺภกาโร ‘‘อตฺเถตฺถ ปฐมตรํ ปวิฏฺโฐ ปพฺพชิโต, ตํ ปุจฺฉา’’ติ อาห. โส อตฺตโน ปริกฺขารํ คเหตฺวา สาลาย ทฺวารมูเล ฐตฺวา, ‘‘อมฺหากมฺปิ อาจริย เอกรตฺติวาสาย โอกาสํ เทถา’’ติ อาห. ‘‘ปวิส, โภ’’ติ. ปวิสิตฺวา นิสินฺนํ, ‘‘โภ, กึ โคตฺโตสี’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘จณฺฑาลโคตฺโตมฺหี’’ติ. ‘‘น สกฺกา ตยา สทฺธึ เอกฏฺฐาเน นิสีทิตุํ, เอกมนฺตํ คจฺฉา’’ติ. โส จ ตตฺเถว ติณสนฺถารกํ ปตฺถริตฺวา นิปชฺชิ, ชาติมา ทฺวารํ นิสฺสาย นิปชฺชิ. อิตโร ปสฺสาวตฺถาย นิกฺขมนฺโต ตํ อุรสฺมึ อกฺกมิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต? ‘‘อหํ อาจริยา’’ติ อาห. ‘‘เร จณฺฑาล, กึ อญฺญโต มคฺคํ น ปสฺสสิ? อถ เม อาคนฺตฺวา อกฺกมสี’’ติ. ‘‘อาจริย, อทิสฺวา เม อกฺกนฺโตสิ, ขม มยฺห’’นฺติ. โส มหาปุริเส พหิ นิกฺขนฺเต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปจฺจาคจฺฉนฺโตปิ อิโตว อาคมิสฺสตี’’ติ ปริวตฺเตตฺวา นิปชฺชิ. มหาปุริโสปิ ‘‘อาจริโย อิโต สีสํ กตฺวา นิปนฺโน, ปาทสมีเปน คมิสฺสามี’’ติ ปวิสนฺโต ปุน อุรสฺมึเยว อกฺกมิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต? ‘‘อหํ อาจริยา’’ติ อาห. ‘‘ปฐมํ ตาว เต อชานนฺเตน กตํ, อิทานิ มํ ฆเฏนฺโตว อกาสิ, สูริเย เต อุคฺคจฺฉนฺเต สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ สปิ. มหาปุริโส กิญฺจิ อวตฺวา ปุเรอรุเณเยว สูริยํ คณฺหิ, นาสฺส อุคฺคนฺตุํ อทาสิ. มนุสฺสา จ หตฺถิอสฺสาทโย จ ปพุชฺฌึสุ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ සේක: 'අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරන සමයෙහි එක් ජාතිමන්ත නම් වූ ද, එක් මාතංග නම් වූ ද තාපසවරු දෙදෙනෙක් බරණැස් නුවරට පැමිණියහ. ඔවුන් අතරින් ජාතිමන්ත තාපසයා කලින්ම ගොස් කුඹල් ශාලාවක හිඳගත්තේය. මාතංග තාපසයා පසුව පැමිණ එහි නවාතැන් ගැනීමට අවසර ඉල්ලීය. කුඹල්කරු 'මෙහි කලින් පැමිණි පැවිද්දෙක් සිටී, ඔහුගෙන් විමසන්න' යැයි කීවේය. ඔහු තමන්ගේ පිරිකර ගෙන ශාලාවේ දොර අසල සිට, 'ආචාර්යයන් වහන්ස, අපටත් එක් රැයක් නැවතීමට අවසර දුන මැනවි' යැයි කීය. 'පින්වත, ඇතුළු වන්න' යැයි (අවසර ලැබුණි). ඇතුළු වී හිඳගත් ඔහුගෙන් 'පින්වත, ඔබ කිනම් ගෝත්‍රයකද?' යැයි විමසීය. 'මම චණ්ඩාල ගෝත්‍රයෙහි වෙමි' යැයි කී කල, 'ඔබ හා සමඟ එකම තැන හිඳීමට නොහැක, පසෙකට වන්න' යැයි කීවේය. ඔහුද එහිම තණ ඇතිරිල්ලක් පනවා නිදාගත්තේය. ජාතිමන්ත තාපසයා දොර අසල නිදාගත්තේය. අනෙක් තැනැත්තා (මාතංග) මුත්‍රා කිරීම සඳහා පිටතට යන කල්හි ඔහු (ජාතිමන්ත) ගේ පපුව පෑගුවේය. 'මේ කවුද?' යැයි ඇසූ කල, 'ආචාර්යයන් වහන්ස, ඒ මමයි' යැයි පැවසීය. 'එම්බා චණ්ඩාලය, ඔබට වෙන මඟක් පෙනුණේ නැද්ද? මාව පාගාගෙන යන්නේ ඇයි?' යැයි ඇසීය. 'ආචාර්යයන් වහන්ස, නොදැකීම නිසා පෑගුණි, මට ඉවසන්න' යැයි කීය. මහා පෝසතුන් වහන්සේ පිටතට ගිය පසු, 'මොහු ආපසු එන විටත් මේ මගින්ම එනු ඇතැයි' සිතා හිස තිබූ පැත්තත් පා තිබූ පැත්තත් මාරු කර නිදාගත්තේය. මහා පෝසතුන් වහන්සේද 'ආචාර්යයන් වහන්සේ මේ පැත්තට හිස දමා නිදා සිටිති, මම පාදය අසලින් යන්නෙමි' යි සිතා ඇතුළු වන විට නැවතත් පපුවම පෑගුවේය. 'මේ කවුද?' යැයි ඇසූ කල, 'ආචාර්යයන් වහන්ස, ඒ මමයි' යැයි පැවසීය. 'මුලින් නම් ඔබ නොදැන කළා යැයි කීවෙහිය, දැන් මට රිදවීමටම මෙය කළෙහිය. හිරු උදාවන කල්හි ඔබගේ හිස සත් කඩකට පැළේවා!' යි ශාප කළේය. මහා පෝසතුන් වහන්සේ කිසිවක් නොකියා අරුණ උදාවීමට පෙරම හිරු අල්ලා ගත්හ, හිරු උදාවීමට ඉඩ නොදුන්හ. මිනිස්සු ද ඇත් අසුන් ආදී සත්තු ද අවදි වූහ.'

มนุสฺสา [Pg.222] ราชกุลํ คนฺตฺวา, ‘‘เทว, สกลนคเร อปฺปพุทฺโธ นาม นตฺถิ, น จ อรุณุคฺคํ ปญฺญายติ, กินฺนุ โข เอต’’นฺติ? เตน หิ นครํ ปริวีมํสถาติ. เต ปริวีมํสนฺตา กุมฺภการสาลายํ ทฺเว ตาปเส ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ เอตํ กมฺมํ ภวิสฺสตี’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. รญฺญา จ ‘‘ปุจฺฉถ เน’’ติ วุตฺตา อาคนฺตฺวา ชาติมนฺตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ อนฺธการํ กต’’นฺติ. ‘‘น มยา กตํ, เอส ปน กูฏชฏิโล ฉโว อนนฺตมาโย, ตํ ปุจฺฉถา’’ติ. เต อาคนฺตฺวา มหาปุริสํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ, ภนฺเต, อนฺธการํ กต’’นฺติ. ‘‘อาม อยํ อาจริโย มํ อภิสปิ, ตสฺมา มยา กต’’นฺติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชาปิ อาคนฺตฺวา มหาปุริสํ ‘‘ตุมฺเหหิ กตํ, ภนฺเต’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘กสฺมา ภนฺเต’’ติ? ‘‘อิมินา อภิสปิโตมฺหิ, สเจ มํ เอโส ขมาเปสฺสติ, สูริยํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ. ราชา ‘‘ขมาเปถ, ภนฺเต, เอต’’นฺติ อาห. อิตโร ‘‘มาทิโส ชาติมา กึ เอวรูปํ จณฺฑาลํ ขมาเปสฺสติ? น ขมาเปมี’’ติ.

මිනිසුන් රජමාළිගාවට ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, මුළු නගරයම නින්දෙන් පිබිදුණේ නැත, අරුණෝදය ද පෙනෙන්නට නැත, මෙය කුමක්ද?” යි විමසූහ. “එසේ නම් නගරය පරීක්ෂා කර බලන්න” යි රජු කීවේය. ඔවුන් පරීක්ෂා කර බලන කල කුම්භකාර ශාලාවෙහි තාපසවරුන් දෙදෙනෙකු දැක, “මෙය මොවුන්ගේ කාර්යයක් විය යුතුය” යි ගොස් රජුට දැන්වූහ. රජු විසින් “ඔවුන්ගෙන් විමසන්න” යි කී කල්හි, ඔවුහු පැමිණ ජාතිමන්ත තාපසයාගෙන්, “ඔබ වහන්සේලා අන්ධකාරය කළේ දැයි” විමසූහ. “මා කළේ නැත, මේ කූට, නින්දිත, මහා මායාවී ජටිලයා කළ දෙයකි, ඔහුගෙන් විමසන්න” යි ඔහු කීවේය. ඔවුහු මහා පුරුෂයා වෙත පැමිණ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අන්ධකාරය කළේ දැයි” විමසූහ. “එසේය, මේ ආචාර්යවරයා මට ශාප කළේය, ඒ නිසා මම එසේ කළෙමි” යි වදාළහ. ඔවුහු ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වූහ. රජු ද පැමිණ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෙය කළේ දැයි” මහා පුරුෂයාගෙන් විමසීය. “එසේය, මහරජ” යි වදාළහ. “ස්වාමීනි, ඒ මන්ද?” යි විමසූ කල, “මොහු මට ශාප කළේය, ඉදින් මොහු මගෙන් සමාව ගන්නේ නම් මම සූර්යයා මුදා හරින්නෙමි” යි වදාළහ. රජු “ස්වාමීනි, මෙතුමාගෙන් සමාව ගන්න” යි කීවේය. අනෙක් තැනැත්තා “මා වැනි උසස් ජාතිකයෙකු මෙබඳු චණ්ඩාලයෙකුගෙන් සමාව ගන්නේ කෙසේද? මම සමාව නොගන්නෙමි” යි කීවේය.

อถ นํ มนุสฺสา ‘‘น กึ ตฺวํ อตฺตโน รุจิยา ขมาเปสฺสสี’’ติ? วตฺวา หตฺเถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวา ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘ขมาเปหี’’ติ อาหํสุ. โส นิสฺสทฺโท นิปชฺชิ. ปุนปิ นํ ‘‘ขมาเปหี’’ติ อาหํสุ. ตโต ‘‘ขม มยฺหํ, อาจริยา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘อหํ ตาว ตุยฺหํ ขมิตฺวา สูริยํ วิสฺสชฺเชสฺสามิ, สูริเย ปน อุคฺคเต ตว สีสํ สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ วตฺวา, ‘‘อิมสฺส สีสปฺปมาณํ มตฺติกาปิณฺฑํ มตฺถเก ฐเปตฺวา เอตํ นทิยา คลปฺปมาเณ อุทเก ฐเปถา’’ติ อาห. มนุสฺสา ตถา อกํสุ. เอตฺตาวตา สรฏฺฐกํ ราชพลํ สนฺนิปติ. มหาปุริโส สูริยํ มุญฺจิ. สูริยรสฺมิ อาคนฺตฺวา มตฺติกาปิณฺฑํ ปหริ. โส สตฺตธา ภิชฺชิ. ตาวเทว โส นิมุชฺชิตฺวา เอเกน ติตฺเถน อุตฺตริตฺวา ปลายิ. สตฺถา อิมํ วตฺถุํ อาหริตฺวา, ‘‘อิทานิ ตาว ตฺวํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปริภาสํ ลภสิ, ปุพฺเพปิ อิมํ โกธํ นิสฺสาย รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา อถ นํ โอวทนฺโต น โข เต ตํ ติสฺส ปติรูปนฺติอาทิมาห. นวมํ.

එවිට මිනිස්සු, “ඔබ තමාගේ කැමැත්තෙන් සමාව නොගන්නේද?” යි පවසා ඔහුගේ දෑතින් සහ දෙපයින් අල්ලා මහා පුරුෂයාගේ පාමුල හොවා “සමාව ගන්න” යි කීහ. ඔහු නිශ්ශබ්දව වැතිර සිටියේය. නැවතත් “සමාව ගන්න” යි ඔවුහු කීහ. ඉන්පසු ඔහු “ආචාර්යයන් වහන්ස, මට සමාවන්න” යි කීවේය. මහා පුරුෂයා “මම පළමුව ඔබට සමාව දී සූර්යයා මුදා හරින්නෙමි, නමුත් සූර්යයා උදාවන විට ඔබේ හිස සත් කඩකට පැළෙනු ඇත” යි පවසා, “මොහුගේ හිස ප්‍රමාණයේ මැටි පිඩක් මොහුගේ හිස මත තබා, මොහු ගඟේ බෙල්ල දක්වා ජලය ඇති තැනක තබන්න” යි කීහ. මිනිස්සු එසේ කළහ. එපමණකින් මුළු රටම වැසියන් හා රජුගේ සේනාව රැස් වූහ. මහා පුරුෂයා සූර්යයා මුදා හැරියේය. සූර්ය රශ්මිය පැමිණ මැටි පිඩේ වැදුණි. එය සත් කඩකට පැළුණි. එසැනින් ඔහු ජලයේ ගිලී එක් තොටුපළකින් ගොඩට අවුත් පැන ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කතාව ගෙන හැර දක්වා, “තිස්ස, දැන් ඔබ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයේ නින්දා ලබන්නෙහිය, පෙරත් මේ ක්‍රෝධය නිසාම රටින් පිටුවහල් කරනු ලැබුවෙහිය” යි අනුසන්ධි ගලපා, පසුව ඔහුට අවවාද කරමින් “තිස්ස, එය ඔබට සුදුසු නැත” යනාදිය වදාළ සේක. නවවැනි සූත්‍රයයි.

๑๐. เถรนามกสุตฺตวณฺณนา

10. ථේරනාමක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๔๔. ทสเม วณฺณวาทีติ อานิสํสวาที. ยํ อตีตํ ตํ ปหีนนฺติ อตีเต ขนฺธปญฺจเก ฉนฺทราคปฺปหาเนน ตํ ปหีนํ นาม โหติ. อนาคตนฺติ อนาคตมฺปิ ขนฺธปญฺจกํ ตตฺถ ฉนฺทราคปฏินิสฺสคฺเคน ปฏินิสฺสฏฺฐํ นาม โหติ[Pg.223]. สพฺพาภิภุนฺติ สพฺพา ขนฺธายตนธาตุโย จ ตโย ภเว จ อภิภวิตฺวา ฐิตํ. สพฺพวิทุนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการํ สพฺพํ วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิตํ. สพฺเพสุ ธมฺเมสูติ เตสฺเวว ธมฺเมสุ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ อนุปลิตฺตํ. สพฺพญฺชหนฺติ ตเทว สพฺพํ ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ชหิตฺวา ฐิตํ. ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตนฺติ ตณฺหกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย วิมุตฺติยา วิมุตฺตํ. ทสมํ.

244. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘වණ්ණවාදී’ යනු ආනිශංස පවසන්නා ය. ‘යං අතීතං තං පහීනං’ යනු අතීත පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් එය ප්‍රහීණ වූවක් නම් වේ. ‘අනාගතං’ යනු අනාගත පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ද ඡන්දරාගය අත්හැරීමෙන් එය අත්හළා වූවක් නම් වේ. ‘සබ්බාභිභුං’ යනු සියලු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සහ තුන් භවයන් අභිභවනය කොට සිටීමයි. ‘සබ්බවිදුං’ යනු ඉහත කී සියල්ල විදිත කොට ප්‍රකට කොට සිටීමයි. ‘සබ්බේසු ධම්මේසු’ යනු ඒ ධර්මයන්හිම තණ්හා හා දිට්ඨි නමැති ලේපයන්ගෙන් (ඇලීම්වලින්) නොතැවරුණු බවයි. ‘සබ්බඤ්ජහං’ යනු ඒ සියලු තේභූමක වෘත්තයන්හිම ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කොට ඒවා අත්හැර සිටීමයි. ‘තණ්හක්ඛයේ විමුත්තං’ යනු තණ්හාව ක්ෂය වූවා වූ නිවන අරමුණු කරගත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු තැනැත්තා ‘එකවිහාරී’ (හුදෙකලාව වසන්නා) යැයි වදාරමි. දසවැනි සූත්‍රයයි.

๑๑. มหากปฺปินสุตฺตวณฺณนา

11. මහා කප්පින සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๔๕. เอกาทสเม มหากปฺปิโนติ เอวํนามโก อภิญฺญาพลปฺปตฺโต อสีติมหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร มหาเถโร. โส กิร คิหิกาเล กุกฺกุฏวตีนคเร ติโยชนสติกํ รชฺชํ อกาสิ. ปจฺฉิมภวิกตฺตา ปน ตถารูปํ สาสนํ โสตุํ โอหิตโสโต วิจรติ. อเถกทิวสํ อมจฺจสหสฺสปริวุโต อุยฺยานกีฬิกํ อคมาสิ. ตทา จ มชฺฌิมเทสโต ชงฺฆวาณิชา ตํ นครํ คนฺตฺวา, ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา, ‘‘ราชานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ ปณฺณาการหตฺถา ราชกุลทฺวารํ คนฺตฺวา, ‘‘ราชา อุยฺยานํ คโต’’ติ สุตฺวา, อุยฺยานํ คนฺตฺวา, ทฺวาเร ฐิตา, ปฏิหารสฺส อาโรจยึสุ. อถ รญฺโญ นิเวทิเต ราชา ปกฺโกสาเปตฺวา นิยฺยาติตปณฺณากาเร วนฺทิตฺวา ฐิเต, ‘‘ตาตา, กุโต อาคตตฺถา’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘สาวตฺถิโต เทวา’’ติ. ‘‘กจฺจิ โว รฏฺฐํ สุภิกฺขํ, ธมฺมิโก ราชา’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปน ตุมฺหากํ เทเส กิญฺจิ สาสน’’นฺติ? ‘‘อตฺถิ, เทว, น ปน สกฺกา อุจฺฉิฏฺฐมุเขหิ กเถตุ’’นฺติ. ราชา สุวณฺณภิงฺคาเรน อุทกํ ทาเปสิ. เต มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ทสพลาภิมุขา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา, ‘‘เทว, อมฺหากํ เทเส พุทฺธรตนํ นาม อุปฺปนฺน’’นฺติ อาหํสุ. รญฺโญ ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจเน สุตมตฺเต สกลสรีรํ ผรมานา ปีติ อุปฺปชฺชิ. ตโต ‘‘พุทฺโธติ, ตาตา, วทถา’’ติ? อาห. ‘‘พุทฺโธติ เทว วทามา’’ติ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ วทาเปตฺวา, ‘‘พุทฺโธติ ปทํ อปริมาณํ, นาสฺส สกฺกา ปริมาณํ กาตุ’’นฺติ ตสฺมึเยว ปสนฺโน สตสหสฺสํ ทตฺวา ปุน ‘‘อญฺญํ กึ สาสน’’นฺติ? ปุจฺฉิ. ‘‘เทว ธมฺมรตนํ นาม อุปฺปนฺน’’นฺติ. ตมฺปิ สุตฺวา ตเถว ติกฺขตฺตุํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อปรมฺปิ สตสหสฺสํ ทตฺวา ปุน ‘‘อญฺญํ กึ สาสน’’นฺติ? ปุจฺฉิ. ‘‘สงฺฆรตนํ เทว อุปฺปนฺน’’นฺติ. ตมฺปิ สุตฺวา ตเถว ติกฺขตฺตุํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อปรมฺปิ สตสหสฺสํ [Pg.224] ทตฺวา ทินฺนภาวํ ปณฺเณ ลิขิตฺวา, ‘‘ตาตา, เทวิยา สนฺติกํ คจฺฉถา’’ติ เปเสสิ. เตสุ คเตสุ อมจฺเจ ปุจฺฉิ, ‘‘ตาตา, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘เทว ตุมฺเห กึ กตฺตุกามา’’ติ? ‘‘อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘มยมฺปิ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ. เต สพฺเพปิ ฆรํ วา กุฏุมฺพํ วา อนปโลเกตฺวา เย อสฺเส อารุยฺห คตา, เตเหว นิกฺขมึสุ.

245. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘මහා කප්පිනෝ’ යනු මේ නම ඇති, අභිඥා බලයට පත්, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් අතරට අයත් මහා තෙරුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ ගිහි කාලයේදී කුක්කුටවතී නගරයෙහි යොදුන් තුන්සියයක් වූ රාජ්‍යය කළහ. අවසාන භවය වූ බැවින් උන්වහන්සේ එවන් වූ ශාසනික පුවතක් ඇසීමට කන් යොමු කරමින් (ඕහිතසෝතව) හැසිරෙති. එක් දිනක් ඇමතිවරු දහසක් පිරිවරා උයන් කෙළියට වැඩියහ. එකල්හි මධ්‍ය දේශයේ සිට පයින් ගමන් කරන වෙළෙන්දෝ ඒ නගරයට පැමිණ, වෙළඳ බඩු තැන්පත් කොට, “රජු බලන්නෙමු” යි පඬුරු අතැතිව රජ මාලිගාවේ දොරටුවට ගොස්, “රජු උයනට ගොස් ඇතැ” යි අසා, උයනට ගොස් දොරටුව අසල සිට දොරටුපාලයාට ඒ බව දැන්වූහ. රජුට දැන්වූ පසු රජු ඔවුන් කැඳවා, ඔවුන් පඬුරු පිළිගන්වා වැඳ සිටි කල්හි, “දරුවෙනි, කොහේ සිට ආවාහුද?” යි විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, සැවැත් නුවර සිට” යැයි කීහ. “ඔබේ රට සුභික්ෂද? රජු ධර්මිෂ්ඨද?” යි විමසූ කල, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි කීහ. “ඔබේ දේශයේ යම් විශේෂ පුවතක් තිබේද?” යි ඇසූහ. “දේවයන් වහන්ස, තිබේ, නමුත් කිලිටි මුඛයකින් (නොසේදූ කටින්) එය පැවසිය නොහැක” යි කීහ. රජු රන් කෙණ්ඩියකින් පැන් දුන්නේය. ඔවුහු මුඛය සෝදා දසබලයන් වහන්සේ දෙසට හැරී දොහොත් මුදුන් දී, “දේවයන් වහන්ස, අපේ දේශයෙහි බුද්ධ රත්නය පහළ විය” යි කීහ. රජුට ‘බුද්ධ’ යන වචනය ඇසූ පමණින් මුළු සිරුරම පීතියෙන් පිරී ගියේය. ඉන්පසු “දරුවෙනි, ‘බුද්ධ’ යැයි කීවාහුද?” යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස, ‘බුද්ධ’ යැයි කීවෙමු” යි පැවසූහ. මෙසේ තෙවරක්ම කියවා, ‘බුද්ධ’ යන පදය අපරිමාණ බැවින් එහි ප්‍රමාණය කළ නොහැකියැයි සිතා ඒ කෙරෙහිම පැහැදී ලක්ෂයක් ධනය දී, “තව කුමන පුවතක් තිබේද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ධර්ම රත්නය පහළ විය” යි කීහ. එය අසා පෙර පරිදිම තෙවරක් ස්ථිර කරගෙන තවත් ලක්ෂයක් දී, “තව කුමන පුවතක් තිබේද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, සංඝ රත්නය පහළ විය” යි කීහ. එයත් අසා පෙර පරිදිම තෙවරක් ස්ථිර කරගෙන තවත් ලක්ෂයක් දී, ඒ බව පත්‍රයක ලියා, “දරුවෙනි, දේවිය වෙත යන්න” යි පිටත් කළේය. ඔවුන් ගිය පසු ඇමතිවරුන්ගෙන්, “දරුවෙනි, ලොව බුදුන් පහළ වී ඇත, ඔබ කුමක් කරන්නෙහුද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ කුමක් කිරීමට කැමතිද?” යි ඇසූහ. “මම පැවිදි වන්නෙමි” යි රජු කී කල, “අපි ද පැවිදි වන්නෙමු” යි කීහ. ඔවුන් සියල්ලෝම ගේදොර හෝ වස්තුව පිළිබඳව නොසලකා, යම් අසුන් පිට නැගී ආවාහුද, ඒ අසුන් පිටින්ම නික්ම ගියහ.

วาณิชา อโนชาเทวิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ปณฺณํ ทสฺเสสุํ. สา วาเจตฺวา ‘‘รญฺญา ตุมฺหากํ พหู กหาปณา ทินฺนา, กึ ตุมฺเหหิ กตํ, ตาตา’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘ปิยสาสนํ เทวิ อานีต’’นฺติ. ‘‘อมฺเหปิ สกฺกา, ตาตา, สุณาเปตุ’’นฺติ. ‘‘สกฺกา เทวิ, อุจฺฉิฏฺฐมุเขหิ ปน วตฺตุํ น สกฺกา’’ติ. สา สุวณฺณภิงฺคาเรน อุทกํ ทาเปสิ. เต มุขํ วิกฺขาเลตฺวา รญฺโญ อาโรจิตนเยเนว อาโรเจสุํ. สาปิ สุตฺวา อุปฺปนฺนปาโมชฺชา เตเนว นเยน เอเกกสฺมึ ปเท ติกฺขตฺตุํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปฏิญฺญาคณนาย ตีณิ ตีณิ กตฺวา นวสตสหสฺสานิ อทาสิ. วาณิชา สพฺพานิปิ ทฺวาทสสตสหสฺสานิ ลภึสุ. อถ เน ‘‘ราชา กหํ, ตาตา’’ติ, ปุจฺฉิ. ‘‘ปพฺพชิสฺสามีติ นิกฺขนฺโต เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ตาตา, ตุมฺเห คจฺฉถา’’ติ เต อุยฺโยเชตฺวา รญฺญา สทฺธึ คตานํ อมจฺจานํ มาตุคาเม ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ตุมฺเห อตฺตโน สามิกานํ คตฏฺฐานํ ชานาถ อมฺมา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ชานาม อยฺเย, รญฺญา สทฺธึ อุยฺยานกีฬิกํ คตา’’ติ. อาม คตา, ตตฺถ ปน คนฺตฺวา, ‘‘พุทฺโธ อุปฺปนฺโน, ธมฺโม อุปฺปนฺโน, สงฺโฆ อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา, ‘‘ทสพลสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามา’’ติ คตา. ‘‘ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘ตุมฺเห ปน อยฺเย กึ กตฺตุกามา’’ติ? ‘‘อหํ ปพฺพชิสฺสามิ, น เตหิ วนฺตวมนํ ชิวฺหคฺเค ฐเปยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ เอวํ, มยมฺปิ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ สพฺพา รเถ โยชาเปตฺวา นิกฺขมึสุ.

වෙළෙන්දෝ අනෝජා දේවිය වෙත ගොස් හසුන පෙන්වූහ. ඇය එය කියවා, "දරුවනි, රජතුමා ඔබට බොහෝ කහවණු දී තිබේ, ඔබ කුමක් කළෙහිද?" යි ඇසුවාය. "දේවියනි, ප්‍රියජනක පණිවිඩයක් රැගෙන ආවෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "දරුවනි, අපටත් එය ඇසීමට හැකිද?" යි ඇසූ විට, "දේවියනි, හැකිය, නමුත් ආහාර අනුභව කළ කිලිටි මුඛයෙන් එය පැවසීම නුසුදුසුය" යි කීහ. ඇය රන් කෙන්ඩියකින් පැන් ලබා දුන්නාය. ඔවුහු මුඛය සෝදා රජතුමාට පැවසූ අයුරින්ම ඇයටද සැළ කළහ. ඇයද එය අසා මහත් ප්‍රීතියට පත්ව, එම ක්‍රමයෙන්ම එක පදයකට තෙවරක් බැගින් පොරොන්දු වී, පොරොන්දු වූ ප්‍රමාණය මෙන් තෙගුණයක් බැගින් කහවණු නව ලක්ෂයක් දුන්නාය. වෙළෙන්දෝ සියල්ලම දොළොස් ලක්ෂයක් කහවණු ලැබූහ. ඉක්බිති ඇය, "දරුවනි, රජතුමා කොහිද?" යි ඇසුවාය. "දේවියනි, මහණ වීමට නික්ම ගියහ" යි ඔවුහු කීහ. "දරුවනි, එසේ නම් ඔබ යන්න" යි ඔවුන් පිටත් කර යවා, රජතුමා සමඟ ගිය ඇමතිවරුන්ගේ බිරින්දෑවරුන් කැඳවා, "මව්වරුනි, ඔබලාගේ ස්වාමිපුරුෂයන් ගිය ස්ථානය ඔබ දන්නවාද?" යි ඇසුවාය. "ආර්යාවනි, දනිමු, රජතුමා සමඟ උයන් කෙළියට ගියහ" යි ඔවුහු කීහ. "එසේය, ගියහ. නමුත් එහි ගොස් 'බුදුන් උපන්නහ, දහම් උපන්නහ, සඟුන් උපන්නහ' යි අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වීමට ගියහ. ඔබ කුමක් කරන්නෙහිද?" යි ඇසුවාය. "ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේ කුමක් කිරීමට කැමතිද?" යි ඇසූ විට, "මම පැවිදි වන්නෙමි, ඔවුන් වමාරා දැමූ දෙය (ගිහි සැප) මම දිව අගින් හෝ නොතබමි" යි කීවාය. "ඉදින් එසේ නම්, අපිත් පැවිදි වන්නෙමු" යි සියල්ලෝම රථ පිළියෙළ කරගෙන නික්මුණහ.

ราชาปิ อมจฺจสหสฺเสน สทฺธึ คงฺคาย ตีรํ ปาปุณิ. ตสฺมิญฺจ สมเย คงฺคา ปูรา โหติ. อถ นํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ คงฺคา ปูรา จณฺฑมจฺฉากิณฺณา, อมฺเหหิ สทฺธึ อาคตา ทาสา วา มนุสฺสา วา นตฺถิ, เย โน นาวํ วา อุฬุมฺปํ วา กตฺวา ทเทยฺยุํ, เอตสฺส ปน สตฺถุ คุณา นาม เหฏฺฐา อวีจิโต อุปริ ยาว ภวคฺคา ปตฺถฏา, สเจ เอส สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อิเมสํ อสฺสานํ ขุรปิฏฺฐานิ มา เตเมนฺตู’’ติ อุทกปิฏฺเฐน อสฺเส ปกฺขนฺทาเปสุํ[Pg.225]. เอกอสฺสสฺสาปิ ขุรปิฏฺฐมตฺตํ น เตมิ, ราชมคฺเคน คจฺฉนฺตา วิย ปรตีรํ ปตฺวา ปุรโต อญฺญํ มหานทึ ปาปุณึสุ. ตตฺถ อญฺญา สจฺจกิริยา นตฺถิ, ตาย เอว สจฺจกิริยาย ตมฺปิ อฑฺฒโยชนวิตฺถารํ นทึ อติกฺกมึสุ. อถ ตติยํ จนฺทภาคํ นาม มหานทึ ปตฺวา ตมฺปิ ตาย เอว สจฺจกิริยาย อติกฺกมึสุ.

රජතුමා ද ඇමතිවරු දහසක් සමඟ ගංගා තීරයට පැමිණියේය. එකල ගංගාව ජලයෙන් පිරී තිබුණි. ඉක්බිති එය දැක, "මේ ගංගාව පිරී පවතී, රෞද්‍ර මත්ස්‍යයන්ගෙන් ගහනය. අපට ඔරුවක් හෝ පහුරක් සාදා දීමට අප සමඟ පැමිණි දාසයෝ හෝ මිනිස්සු මෙහි නැත. එහෙත් මේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ වනාහි යටින් අවීචියේ සිට උඩින් භවාග්‍රය දක්වා පැතිර පවතී. ඉදින් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වූවාහු නම්, මේ අසුන්ගේ කුර පතුල් නොතෙමේවා!" යි සත්‍ය ක්‍රියා කර දිය පිටින් අසුන් පන්නවා හැරියහ. එකදු අශ්වයකුගේ කුර පතුලක් පවා නොතෙමුණි. රජ මාවතක යන්නාක් මෙන් එතෙරට පැමිණ, ඉදිරියෙන් වූ තවත් මහ ගඟකට පැමිණියහ. එහිදී වෙනත් සත්‍ය ක්‍රියාවක් නොකොට, එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම යොදුන් අඩක් පළල ඒ ගඟ ද තරණය කළහ. ඉක්බිති තුන්වනුව චන්දභාගා නම් මහා නදියට පැමිණ, එයද එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම තරණය කළහ.

สตฺถาปิ ตํทิวสํ ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต ‘‘อชฺช มหากปฺปิโน ติโยชนสติกํ รชฺชํ ปหาย อมจฺจสหสฺสปริวาโร มม สนฺติเก ปพฺพชิตุํ อาคจฺฉตี’’ติ ทิสฺวา, ‘‘มยา เตสํ ปจฺจุคฺคมนํ กาตุํ ยุตฺต’’นฺติ ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา, ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต สยเมว ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, อากาเส อุปฺปติตฺวา จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร เตสํ อุตฺตรณติตฺถสฺส อภิมุเข ฐาเน มหานิคฺโรธรุกฺโข อตฺถิ, ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชสิ. เต เตน ติตฺเถน อุตฺตรนฺตา จ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย อิโต จิโต จ วิธาวนฺติโย โอโลเกนฺตา ทสพลสฺส ปุณฺณจนฺทสสฺสิริกํ มุขํ ทิสฺวา, ‘‘ยํ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส มยํ ปพฺพชิตา, อทฺธา โส เอโส’’ติ ทสฺสเนเนว นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย โอนตา วนฺทมานา อาคมฺม สตฺถารํ วนฺทึสุ. ราชา โคปฺผเกสุ คเหตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน. สตฺถา เตสํ ธมฺมํ กเถสิ. เทสนาปริโยสาเน สพฺเพ อรหตฺเต ปติฏฺฐาย สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. สตฺถา ‘‘ปุพฺเพ อิเม จีวรทานสฺส ทินฺนตฺตา อตฺตโน จีวรานิ คเหตฺวาว อาคตา’’ติ สุวณฺณวณฺณํ หตฺถํ ปสาเรตฺวา, ‘‘เอถ ภิกฺขโว สฺวากฺขาโต ธมฺโม, จรถ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาห. สาว เตสํ อายสฺมนฺตานํ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อโหสิ, วสฺสสฏฺฐิกตฺเถรา วิย สตฺถารํ ปริวารยึสุ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එදින අලුයම් කාලයේ මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලොව බලන සේක්, "අද මහාකප්පින රජතුමා යොදුන් තුන්සියයක් වූ රාජ්‍යය අත්හැර දහසක් ඇමතිවරුන් පිරිවරා මා සමීපයෙහි පැවිදි වීමට එන්නේය" යි දැක, "මම ඔවුන් පෙරගමන් කොට පිළිගැනීම සුදුසුය" යි සිතා, අලුයම ශරීර කෘත්‍ය නිමවා, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සාවත්ථි නුවර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, පසුබත පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී තමන් වහන්සේම පා සිවුරු ගෙන, අහසින් වැඩම කර චන්දභාගා නදී තීරයේ ඔවුන් එතෙර වන තොටුපළට අභිමුඛ ස්ථානයක වූ මහ නුග රුකක් මුල වැඩ සිටියහ. එහි පර්යංකයෙන් වැඩසිට ඉදිරියට එළඹි සිහියෙන් යුතුව සවණක් බුදු රැස් විහිදුවූහ. ඔවුහු ඒ තොටුපළෙන් එතෙර වෙමින්, මෙහාටත් එහාටත් විහිදෙන සවණක් බුදු රැස් දැක, දසබලයන් වහන්සේගේ පුන් සඳක් බඳු ශ්‍රී විභූතියෙන් යුත් මුහුණ දැක, "අපි යම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් උදෙසා පැවිදි වීමට ආවෙමුද, ඒකාන්තයෙන්ම මේ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේමය" යි දැකීමෙන්ම නිශ්චයට පැමිණ, දුටු තැන් පටන් නැමී වැඳගෙන අවුත් ශාස්තෘන් වහන්සේට වැන්දහ. රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වළලුකර අල්වා වැඳ ඇමතිවරුන් දහසක් සමඟ එකත්පසක හිඳගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට දහම් දෙසූහ. දේශනාව අවසානයේ සියල්ලෝම අර්හත් ඵලයේ පිහිටා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මොවුහු පෙර භවයන්හි සිවුරු පූජා කර ඇති බැවින් තමන්ටම අයත් සිවුරු ගෙනම පැමිණියහ" යි දැන, ස්වර්ණ වර්ණ හස්තය දිගු කොට, "මහණෙනි, මෙහි එන්න, ධර්මය ස්වාක්ඛාතය, දුක කෙළවර කිරීම පිණිස මැනවින් බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරෙන්න" යි වදාළහ. එයම ඒ ආයුෂ්මතුන්ගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව විය. ඔවුහු හැට වසක් පිරුණු තෙරවරුන් මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ.

อโนชาปิ เทวี รถสหสฺสปริวารา คงฺคาตีรํ ปตฺวา รญฺโญ อตฺถาย อาภตํ นาวํ วา อุฬุมฺปํ วา อทิสฺวา อตฺตโน พฺยตฺตตาย จินฺเตสิ – ‘‘ราชา สจฺจกิริยํ กตฺวา คโต ภวิสฺสติ, โส ปน สตฺถา น เกวลํ เตสํเยว [Pg.226] อตฺถาย นิพฺพตฺโต, สเจ โส สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อมฺหากํ รถา มา อุทเก นิมุชฺชึสู’’ติ อุทกปิฏฺเฐ รเถ ปกฺขนฺทาเปสิ. รถานํ เนมิวฏฺฏิมตฺตมฺปิ น เตมิ. ทุติยตติยนทีปิ เตเนว สจฺจกาเรน อุตฺตรมานาเยว นิคฺโรธรุกฺขมูเล สตฺถารํ อทฺทส. สตฺถา ‘‘อิมาสํ อตฺตโน สามิเก ปสฺสนฺตีนํ ฉนฺทราโค อุปฺปชฺชิตฺวา มคฺคผลานํ อนฺตรายํ กเรยฺย, โส เอวํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ ยถา อญฺญมญฺเญ น ปสฺสนฺติ, ตถา อกาสิ. ตา สพฺพาปิ ติตฺถโต อุตฺตริตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ. สตฺถา ตาสํ ธมฺมํ กเถสิ, เทสนาปริโยสาเน สพฺพาปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อญฺญมญฺเญ ปสฺสึสุ. สตฺถา ‘‘อุปฺปลวณฺณา อาคจฺฉตู’’ติ จินฺเตสิ. เถรี อาคนฺตฺวา สพฺพา ปพฺพาเชตฺวา อาทาย ภิกฺขุนีนํ อุปสฺสยํ คตา. สตฺถา ภิกฺขุสหสฺสํ คเหตฺวา อากาเสน เชตวนํ อคมาสิ. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘มหากปฺปิโนติ เอวํ นามโก อภิญฺญาพลปฺปตฺโต อสีติมหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร มหาเถโร’’ติ.

අනෝජා දේවිය ද දහසක් රථ පිරිවරා ගංගා තීරයට පැමිණ, රජතුමා වෙනුවෙන් ගෙන එන ලද ඔරුවක් හෝ පහුරක් නොදැක තම බුද්ධිමත් බවින් මෙසේ සිතුවාය - "රජතුමා සත්‍ය ක්‍රියාවක් කර යන්නට ඇත. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් සඳහාම පමණක් උපන් කෙනෙකු නොවේ. ඉදින් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වූවාහු නම්, අපගේ රථ ජලයේ නොගිලෙත්වා!" යි රථ දිය පිට පන්නවා හැරියාය. රථවල නිම් වළලු පවා නොතෙමුණි. දෙවන හා තෙවන ගංගාවන් ද එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම තරණය කරමින් නුග රුක මුල සිටි ශාස්තෘන් වහන්සේ දුටුවාය. "මොවුන් තමන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් දකින විට ඇති වන ඇල්ම මාර්ග ඵල ලැබීමට බාධාවක් විය හැකිය" යි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ එකිනෙකා නොපෙනෙන සේ සැළැස්වූහ. ඒ සියල්ලෝම තොටුපළෙන් එතෙර වී දසබලයන් වහන්සේට වැඳ හිඳගත්තහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට දහම් දෙසූහ. දේශනාව අවසානයේ සියල්ලෝම සෝවාන් ඵලයේ පිහිටි පසු එකිනෙකා දුටහ. "උප්පලවණ්ණාව එත්වා" යි ශාස්තෘන් වහන්සේ සිතූහ. තෙරණිය වැඩම කර සියල්ලන් පැවිදි කරවා භික්ෂුණී ආරාමයට රැගෙන ගියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන් දහස ද පිරිවරාගෙන අහසින් ජේතවනයට වැඩම කළහ. මෙය අරභයා මෙසේ කියන ලදී - "මහාකප්පින යනු මෙබඳු නමක් ඇති, අභිඥා බලයට පත්, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් අතරට ඇතුළත් වූ මහා තේර නමකි" යනුයි.

ชเนตสฺมินฺติ ชนิเต ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ‘‘มยํ วาเสฏฺฐา โคตมา’’ติ โคตฺตํ ปฏิสรนฺติ ปฏิชานนฺติ, เตสํ ขตฺติโย เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ อฏฺฐหิ วิชฺชาหิ เจว ปนฺนรสธมฺมเภเทน จรเณน จ สมนฺนาคโต. ตปตีติ วิโรจติ. ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณติ ขีณาสวพฺราหฺมโณ ทุวิเธน ฌาเนน ฌายมาโน ตปติ วิโรจติ. ตสฺมึ ปน ขเณ กาลุทายิตฺเถโร ทุวิเธน ฌาเนน ฌายมาโน อวิทูเร นิสินฺโน โหติ. พุทฺโธ ตปตีติ สพฺพญฺญุพุทฺโธ วิโรจติ. สพฺพมงฺคลคาถา กิเรสา. ภาติกราชา กิร เอกํ ปูชํ กาเรตฺวา อาจริยกํ อาห – ‘‘ตีหิ รตเนหิ อมุตฺตํ เอกํ ชยมงฺคลํ วทถา’’ติ. โส เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สมฺมสิตฺวา อิมํ คาถํ วทนฺโต ‘‘ทิวา ตปติ อาทิจฺโจ’’ติ วตฺวา อตฺถงฺคเมนฺตสฺส สูริยสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘รตฺติมาภาติ จนฺทิมา’’ติ, อุฏฺฐหนฺตสฺส จนฺทสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘สนฺนทฺโธ ขตฺติโย ตปตี’’ติ รญฺโญ อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘พุทฺโธ ตปติ เตชสา’’ติ วตฺวา ปน มหาเจติยสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. อถ นํ ราชา ‘‘มา หตฺถํ โอตาเรหี’’ติ อุกฺขิตฺตสฺมึเยว หตฺเถ สหสฺสํ ฐเปสิ. เอกาทสมํ.

"ජනිතස්මිං" යනු උපන් සත්ව සමූහයා අතර යන අර්ථයයි. "යේ ගොත්තපටිසාරිනෝ" යනු "අපි වාසෙට්ඨයෝ වෙමු, ගෝතමයෝ වෙමු" යයි යම් කෙනෙක් ගෝත්‍රය අනුව යමින් ප්‍රතිඥා දෙත්ද, ඔවුන් අතර ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යන අර්ථයයි. "විජ්ජාචරණසම්පන්නෝ" යනු අෂ්ට විද්‍යාවන්ගෙන් සහ පසළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වූ තැනැත්තායි. "තපති" යනු බබළයි යන්නයි. "ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණෝ" යනු රහත් බ්‍රාහ්මණයා ද්විවිධ ධ්‍යානයන්ගෙන් ධ්‍යාන වඩමින් බබළයි, විරාජමාන වෙයි යන්නයි. ඒ මොහොතේ කාලුදායි තෙරුන් වහන්සේ ද්විවිධ ධ්‍යානයෙන් ධ්‍යාන වඩමින් නුදුරින් වැඩසිටියහ. "බුද්ධෝ තපති" යනු සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ බබළති යන්නයි. මෙය සියලු මංගල්‍යයන් සඳහා වන ගාථාවකි. භාතික රජතුමා එක්තරා පූජාවක් පවත්වා සිය ආචාර්යවරයාට මෙසේ කීවේය: "රත්නත්‍රයෙන් බැහැර නොවන එක් ජය මංගල්‍යයක් පවසනු මැනවි." ඒ ආචාර්යවරයා ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය මෙනෙහි කොට මෙම ගාථාව පවසමින්, "දිවා තපති ආදිච්චෝ" (හිරු දහවල බබළයි) යයි පවසා බැස යන සූර්යයාට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දේය. "රත්තිමාභාති චන්දිමා" (සඳ රැයෙහි බබළයි) යයි පවසා උදාවන චන්ද්‍රයාට වැන්දේය. "සන්නද්ධෝ ඛත්තියෝ තපති" (සන්නද්ධ වූ ක්ෂත්‍රියයා බබළයි) යයි පවසා රජුට වැන්දේය. "ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණෝ" (ධ්‍යාන වඩන බ්‍රාහ්මණයා බබළයි) යයි පවසා භික්ෂු සංඝයාට වැන්දේය. "බුද්ධෝ තපති තේජසා" (බුදුරජාණන් වහන්සේ තේජසින් බබළති) යයි පවසා මහා චෛත්‍යයට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දේය. එවිට රජතුමා "දෑත් පහතට නොහෙළන්න" යයි පවසා එසවූ දෑතේම කහවණු දහසක් තැබීය. එකොළොස්වැන්නයි.

๑๒. สหายกสุตฺตวณฺณนา

12. සහායක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

๒๔๖. ทฺวาทสเม [Pg.227] จิรรตฺตํสเมติกาติ ทีฆรตฺตํ สํสนฺทิตฺวา สเมตฺวา ฐิตลทฺธิโน. เต กิร ปญฺจชาติสตานิ เอกโตว วิจรึสุ. สเมติ เนสํ สทฺธมฺโมติ อิทานิ อิเมสํ อยํ สาสนธมฺโม สํสนฺทติ สเมติ. ธมฺเม พุทฺธปฺปเวทิเตติ พุทฺเธน ปเวทิเต ธมฺเม เอเตสํ สาสนธมฺโม โสภตีติ อตฺโถ. สุวินีตา กปฺปิเนนาติ อตฺตโน อุปชฺฌาเยน อริยปฺปเวทิเต ธมฺเม สุฏฺฐุ วินีตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ทฺวาทสมํ.

246. දොළොස්වැන්නෙහි "චිරරත්තං සමේතිකා" යනු දීර්ඝ කාලයක් එක්ව වාසය කොට එකම මතයක සිටි අයයි. ඔවුන් පන්සියයක් ජාතීන් මුළුල්ලේ එක්ව සැරිසැරූ බව කියනු ලැබේ. "සමේති නේසං සද්ධම්මෝ" යනු දැන් මොවුන්ට මේ ශාසන ධර්මය ගැළපෙයි, එකඟ වෙයි යන්නයි. "ධම්මේ බුද්ධප්පවේදිතේ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි මොවුන්ගේ ශාසන පිළිවෙත බබළයි යන අර්ථයයි. "සුවිනීතා කප්පිනේනා" යනු තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින් ආර්ය ප්‍රවේදිත ධර්මයෙහි මැනවින් හික්මවන ලද්දෝ යන්නයි. සෙසු පද සියලු තැන පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. දොළොස්වැන්නයි.

ภิกฺขุสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

භික්ඛු සංයුක්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

මෙය සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

นิทานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

නිදානවග්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.