නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác.

සංයුත්තනිකායෙ

Kinh Tương Ưng Bộ

නිදානවග්ග-අට්ඨකථා

Chú giải Phẩm Nhân Duyên

1. නිදානසංයුත්තං

1. Tương Ưng Nhân Duyên

1. බුද්ධවග්ගො

1. Phẩm Phật

1. පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

1. Sớ giải Kinh Duyên Khởi

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතන්ති – නිදානවග්ගෙ පඨමං පටිච්චසමුප්පාදසුත්තං. තත්‍රායං අනුපුබ්බපදවණ්ණනා – තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසීති, එත්ථ තත්‍රාති දෙසකාලපරිදීපනං. තඤ්හි ‘‘යං සමයං විහරති, තත්‍ර සමයෙ, යස්මිඤ්ච ජෙතවනෙ විහරති, තත්‍ර ජෙතවනෙ’’ති දීපෙති. භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ දීපෙති. න හි භගවා අයුත්තෙ දෙසෙ කාලෙ ච ධම්මං භාසති. ‘‘අකාලො ඛො තාව බාහියා’’තිආදි (උදා. 10) චෙත්ථ සාධකං. ඛොති පදපූරණමත්තෙ, අවධාරණෙ ආදිකාලත්ථෙ වා නිපාතො. භගවාති ලොකගරුදීපනං. භික්ඛූති කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනං. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛකොති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣූපගතොති භික්ඛූ’’තිආදිනා (පාරා. 45; විභ. 510) නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. ආමන්තෙසීති ආලපි, අභාසි, සම්බොධෙසි, අයමෙත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි හොති. යථාහ – ‘‘ආමන්තයාමි [Pg.2] වො, භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ’’ති. පක්කොසනෙපි. යථාහ – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහී’’ති (අ. නි. 9.11). භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරදීපනං. තඤ්ච භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධත්තා වුත්තං. භික්ඛනසීලතාගුණයුත්තොපි හි භික්ඛු, භික්ඛනධම්මතාගුණයුත්තොපි භික්ඛනෙ සාධුකාරිතාගුණයුත්තොපීති සද්දවිදූ මඤ්ඤන්ති. තෙන ච තෙසං භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතවුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. ‘‘භික්ඛවො’’ති ඉමිනා ච කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො අභිමුඛෙ කරොන්තො තෙනෙව කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන නෙසං වචනෙන සොතුකම්‍යතං ජනෙති, තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන සාධුකං මනසිකාරෙපි නියොජෙති. සාධුකං මනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති.

1. Evaṃ me sutanti – Kinh Duyên Khởi là kinh đầu tiên trong Phẩm Nhân Duyên. Ở đây, đây là phần giải thích tuần tự từng từ. Trong câu tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi, ở đây tatra là từ chỉ rõ nơi chốn và thời gian. Thật vậy, nó chỉ rõ "vào thời điểm mà ngài an trú, tại thời điểm đó; và tại Tịnh xá Kỳ Viên mà ngài an trú, tại Tịnh xá Kỳ Viên đó". Hoặc nó chỉ rõ nơi chốn và thời gian thích hợp để thuyết giảng. Vì Đức Thế Tôn không thuyết Pháp ở nơi chốn và thời gian không thích hợp. Câu "Này Bāhiya, chưa phải thời..." (Ud. 10) là bằng chứng cho điều này. Kho là một tiểu từ chỉ để điền vào cho đủ câu, hoặc có nghĩa nhấn mạnh hay chỉ thời gian ban đầu. Bhagavā là từ chỉ bậc đáng tôn kính trong thế gian. Bhikkhū là từ chỉ những người thích hợp để nghe pháp thoại. Hơn nữa, ở đây ý nghĩa của từ này nên được hiểu theo phương pháp đã nêu: "Vị ấy là Tỳ khưu vì là người khất thực (bhikkhako), vị ấy là Tỳ khưu vì đã thực hành hạnh khất thực (bhikkhācariyaṃ ajjhūpagato)" (Pārā. 45; Vibha. 510). Āmantesi có nghĩa là: ngài đã gọi, ngài đã nói, ngài đã làm cho hiểu rõ; đây là ý nghĩa ở đây. Nhưng ở nơi khác, nó cũng có nghĩa là làm cho biết. Như ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố cho các ngươi; này các Tỳ khưu, Ta cho các ngươi biết". Nó cũng có nghĩa là gọi đến. Như ngài đã nói: "Này Tỳ khưu, hãy đến đây, hãy nhân danh ta gọi Sāriputta" (A. Ni. 9.11). Bhikkhavo là từ chỉ cách thức gọi. Và từ này được nói ra vì nó được hình thành từ sự kết hợp với các phẩm chất như bản chất khất thực. Thật vậy, các nhà ngữ học cho rằng Tỳ khưu là người có phẩm chất là bản chất khất thực, cũng là người có phẩm chất là đặc tính khất thực, và cũng là người có phẩm chất thực hành tốt việc khất thực. Và bằng lời nói đó, được hình thành từ sự kết hợp với các phẩm chất như bản chất khất thực, khi chỉ ra lối sống được thực hành bởi những người cao và thấp, ngài đã chế ngự được sự kiêu mạn và sự tự ti. Và bằng lời nói "Này các Tỳ khưu", đi trước bởi ánh mắt và trái tim từ bi, lan tỏa, dịu dàng, ngài làm cho họ hướng về mình, và cũng bằng lời nói ấy, vốn chỉ ra ý muốn nói, ngài tạo ra nơi họ ý muốn nghe, và cũng bằng ý nghĩa kêu gọi đó, ngài hướng họ đến việc tác ý một cách khéo léo. Vì sự thành tựu của giáo pháp phụ thuộc vào việc tác ý một cách khéo léo.

අපරෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූයෙව ආමන්තෙසීති චෙ? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා, පරිසාය ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමං උප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච, ආසන්නා තත්ථ නිසින්නෙසු සත්ථුසන්තිකත්තා, සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තාති. අපිච තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතො. විසෙසතො ච එකච්චෙ භික්ඛූයෙව සන්ධාය අයං දෙසනාපීති එවං ආමන්තෙසි.

Nếu hỏi: "Tại sao Đức Thế Tôn chỉ gọi các Tỳ khưu, trong khi cũng có mặt các vị trời và người khác?" (Câu trả lời là:) Vì họ là những vị trưởng thượng, cao quý, gần gũi, và luôn có mặt. Thật vậy, bài pháp của Đức Thế Tôn là dành cho tất cả hội chúng. Trong hội chúng, các Tỳ khưu là trưởng thượng vì họ xuất hiện trước tiên; họ cao quý, bắt đầu từ đời sống không gia đình, vì họ noi theo hạnh của bậc Đạo sư và vì họ là những người tiếp nhận toàn bộ giáo pháp; họ gần gũi vì trong số những người ngồi đó, họ ở gần bậc Đạo sư; họ luôn có mặt vì họ thường xuyên ở bên cạnh bậc Đạo sư. Hơn nữa, họ là những pháp khí cho bài pháp vì sự hiện hữu của việc thực hành đúng theo lời chỉ dạy. Và đặc biệt, ngài đã gọi như vậy vì bài pháp này cũng nhắm đến một số Tỳ khưu nhất định.

කිමත්ථං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො පඨමං භික්ඛූ ආමන්තෙසි, න ධම්මමෙව දෙසෙසීති? සතිජනනත්ථං. භික්ඛූ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි වික්ඛිත්තචිත්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති. තෙ අනාමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා කිංපච්චයා කතමාය අට්ඨුප්පත්තියා දෙසිතා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං අසක්කොන්තා දුග්ගහිතං වා ගණ්හෙය්‍යුං, න වා ගණ්හෙය්‍යුං, තෙන නෙසං සතිජනනත්ථං භගවා පඨමං ආමන්තෙත්වා පච්ඡා ධම්මං දෙසෙති.

Lại nữa, vì mục đích gì mà Đức Thế Tôn, khi thuyết Pháp, trước tiên lại gọi các Tỳ khưu, chứ không thuyết Pháp ngay? Để làm phát sinh chánh niệm. Các Tỳ khưu có thể đang ngồi đó suy nghĩ về việc khác, hoặc với tâm tán loạn, hoặc đang quán chiếu Pháp, hoặc đang tác ý về đề mục thiền định. Nếu Pháp được thuyết mà không gọi họ trước, vì không thể nhận ra "bài pháp này được thuyết với nhân duyên gì, với nguyên nhân gì, với sự kiện gì phát sinh", họ có thể hiểu sai, hoặc không hiểu gì cả. Do đó, để làm phát sinh chánh niệm nơi họ, Đức Thế Tôn trước tiên gọi họ rồi sau đó mới thuyết Pháp.

භදන්තෙති ගාරවවචනමෙතං, සත්ථුනො පටිවචනදානං වා. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛවො’’ති වදමානො භගවා භික්ඛූ ආලපති. ‘‘භදන්තෙ’’ති වදමානා තෙ භගවන්තං පච්චාලපන්ති. තථා හි ‘‘භික්ඛවො’’ති භගවා ආභාසති, ‘‘භදන්තෙ’’ති [Pg.3] පච්චාභාසන්ති. ‘‘භික්ඛවො’’ති පටිවචනං දාපෙති, ‘‘භදන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙන්ති. තෙ භික්ඛූති යෙ භගවා ආමන්තෙසි, තෙ. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති භගවතො ආමන්තනං පතිඅස්සොසුං, අභිමුඛා හුත්වා සුණිංසු සම්පටිච්ඡිංසු පටිග්ගහෙසුන්ති අත්ථො. භගවා එතදවොචාති, භගවා එතං ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං අවොච. එත්තාවතා යං ආයස්මතා ආනන්දෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස බුද්ධානං දෙසනාඤාණගම්භීරභාවසංසූචකස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස සුඛාවගාහණත්ථං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසප්පටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතං, තස්ස අත්ථවණ්ණනා සමත්තා.

"Bhadante" (Bạch Thế Tôn) là một lời nói tôn kính, hoặc là sự đáp lời bậc Đạo sư. Hơn nữa, ở đây, khi nói "Này các Tỳ khưu", Đức Thế Tôn gọi các Tỳ khưu. Khi nói "Bạch Thế Tôn", các Tỳ khưu ấy gọi lại Đức Thế Tôn. Thật vậy, Đức Thế Tôn nói trước bằng từ "Này các Tỳ khưu", họ đáp lại bằng từ "Bạch Thế Tôn". Bằng từ "Này các Tỳ khưu", ngài làm cho họ đáp lời; bằng từ "Bạch Thế Tôn", họ đáp lời. Te bhikkhū (các Tỳ khưu ấy) là những vị mà Đức Thế Tôn đã gọi. Bhagavato paccassosuṃ (đã vâng đáp Đức Thế Tôn) có nghĩa là: họ đã lắng nghe lời gọi của Đức Thế Tôn, họ đã hướng về và lắng nghe, họ đã chấp nhận, họ đã tiếp nhận. Bhagavā etadavoca (Đức Thế Tôn đã nói điều này) có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã nói toàn bộ bài kinh này, điều sẽ được nói bây giờ. Đến đây, phần giải thích ý nghĩa của đoạn dẫn nhập, vốn được Tôn giả Ānanda nói ra để dễ dàng thâm nhập bài kinh này – một bài kinh đầy đủ cả văn và nghĩa, chỉ rõ sự sâu xa của trí tuệ thuyết pháp của các vị Phật, và được trang hoàng bằng việc chỉ rõ thời gian, nơi chốn, người thuyết và hội chúng – đã được hoàn tất.

ඉදානි පටිච්චසමුප්පාදං වොතිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස සංවණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. සා පනෙසා සුත්තවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙස්සාම. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා – අත්තජ්ඣාසයො, පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසිකො, අට්ඨුප්පත්තිකොති. තත්ථ යානි සුත්තානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති, සෙය්‍යථිදං – දසබලසුත්තන්තහාරකො චන්දොපම-වීණොපම-සම්මප්පධාන-ඉද්ධිපාද-ඉන්ද්‍රියබල-බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ග-සුත්තන්තහාරකොති එවමාදීනි, තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

Bây giờ, đã đến lúc giải thích bài kinh đã được Đức Thế Tôn trình bày theo phương pháp bắt đầu bằng "Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng về Duyên khởi...". Và phần sớ giải kinh này, vì khi được nói ra sau khi đã xem xét cách trình bày kinh (suttanikkhepa), nó sẽ trở nên rõ ràng, do đó, trước tiên chúng ta sẽ xem xét cách trình bày kinh. Thật vậy, có bốn cách trình bày kinh: do tự ý muốn (attajjhāsayo), do ý muốn của người khác (parajjhāsayo), do câu hỏi (pucchāvasiko), và do sự kiện phát sinh (aṭṭhuppattiko). Trong số đó, những kinh mà Đức Thế Tôn thuyết giảng chỉ do tự ý muốn của mình, không được người khác thỉnh cầu, chẳng hạn như: tập hợp các kinh về Mười Lực, tập hợp các kinh Candopama (Ví như mặt trăng), Vīṇopama (Ví như cây đàn), Sammappadhāna (Chánh cần), Iddhipāda (Thần túc), Indriya (Căn), Bala (Lực), Bojjhaṅga (Giác chi), Maggaṅga (Đạo chi), và những kinh tương tự; cách trình bày của những kinh này là do tự ý muốn.

යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා. යංනූනාහං රාහුලං උත්තරිං ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.121; ම. නි. 3.416) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං නිජ්ඣානක්ඛමං මනං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච අපෙක්ඛිත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – චූළරාහුලොවාදසුත්තං, මහාරාහුලොවාදසුත්තං, ධම්මචක්කප්පවත්තනං, අනත්තලක්ඛණසුත්තං, ආසීවිසොපමසුත්තං, ධාතුවිභඞ්ගසුත්තන්ති, එවමාදීනි, තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết giảng theo khuynh hướng của người khác, sau khi đã xem xét khuynh hướng, sự kham nhẫn, tâm ý, sự hướng nguyện, và khả năng giác ngộ của họ, như (trong trường hợp): “Quả thật, các pháp làm cho giải thoát của Rāhula được chín muồi đã thuần thục. Ta nên huấn luyện Rāhula thêm nữa trong sự đoạn tận các lậu hoặc.” (Sđd), ví như: kinh Cūḷarāhulovāda (Tiểu kinh Giáo giới La-hầu-la), kinh Mahārāhulovāda (Đại kinh Giáo giới La-hầu-la), kinh Dhammacakkappavattana (kinh Chuyển Pháp Luân), kinh Anattalakkhaṇa (kinh Vô Ngã Tướng), kinh Āsīvisopama (kinh Ví dụ con rắn độc), kinh Dhātuvibhaṅga (kinh Phân biệt Giới), và những kinh tương tự. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo khuynh hướng của người khác (parajjhāsayanikkhepo).

භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා චතස්සො පරිසා චත්තාරො වණ්ණා නාගා සුපණ්ණා ගන්ධබ්බා අසුරා යක්ඛා මහාරාජානො තාවතිංසාදයො දෙවා මහාබ්‍රහ්මාති එවමාදයො ‘‘බොජ්ඣඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති – (සං. නි. 5.202) නීවරණා නීවරණාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති – ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, කිංසූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 1.246; සු. නි. 183) නයෙන පඤ්හං පුච්ඡන්ති. එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි [Pg.4] කථිතානි බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි, යානි වා පනඤ්ඤානිපි දෙවතාසංයුත්ත, මාරසංයුත්ත, බ්‍රහ්මසංයුත්ත, සක්කපඤ්හ, චූළවෙදල්ල, මහාවෙදල්ල, සාමඤ්ඤඵලආළවක, සූචිලොම, ඛරලොමසුත්තාදීනි, තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො.

Lại nữa, sau khi đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, bốn chúng, bốn giai cấp, các loài rồng (nāga), kim xí điểu (supaṇṇa), càn-thát-bà (gandhabba), a-tu-la (asura), dạ-xoa (yakkha), các vị Đại vương, các vị trời như chư thiên ở cõi Ba mươi ba (Tāvatiṃsa), và các vị Đại Phạm thiên, v.v., đã hỏi các câu hỏi theo phương cách như sau: “Bạch Thế Tôn, được gọi là ‘giác chi, giác chi’ – (Sđd) Bạch Thế Tôn, được gọi là ‘triền cái, triền cái’ – Bạch Thế Tôn, có phải đây là năm thủ uẩn không? – Ở đây, tài sản cao quý nhất của con người là gì?” (Sđd). Những bài kinh đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng khi được hỏi như vậy, như Tương Ưng Giác Chi (Bojjhaṅgasaṃyutta) v.v., hoặc những kinh khác như Tương Ưng Chư Thiên (Devatāsaṃyutta), Tương Ưng Ma (Mārasaṃyutta), Tương Ưng Phạm Thiên (Brahmasaṃyutta), kinh Đế Thích Sở Vấn (Sakkapañha), kinh Tiểu Dụ (Cūḷavedalla), kinh Đại Dụ (Mahāvedalla), kinh Sa Môn Quả (Sāmaññaphala), kinh Dạ Xoa Āḷavaka, kinh Sūciloma, kinh Kharaloma, v.v. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo câu hỏi (pucchāvasikanikkhepo).

යානි පන තානි උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – ධම්මදායාදං. චූළසීහනාදසුත්තං පුත්තමංසූපමං දාරුක්ඛන්ධූපමං අග්ගික්ඛන්ධූපමං ඵෙණපිණ්ඩූපමං පාරිච්ඡත්තකූපමන්ති එවමාදීනි, තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො.

Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết giảng tùy thuộc vào một nguyên nhân đã phát sinh, ví như: kinh Thừa Tự Pháp (Dhammadāyāda), kinh Tiểu Sư Tử Hống (Cūḷasīhanāda), kinh Ví Dụ Thịt Con (Puttamaṃsūpama), kinh Ví Dụ Khúc Gỗ (Dārukkhandhūpama), kinh Ví Dụ Đống Lửa (Aggikkhandhūpama), kinh Ví Dụ Bọt Nước (Pheṇapiṇḍūpama), kinh Ví Dụ Cây San Hô (Pāricchattakūpama), và những kinh tương tự. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo sự kiện phát sinh (aṭṭhuppattikanikkhepo).

එවමෙතෙසු චතූසු නික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස පටිච්චසමුප්පාදසුත්තස්ස පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. පරපුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන හිදං භගවතා නික්ඛිත්තං. කතමෙසං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙනාති? උග්ඝටිතඤ්ඤූනං. චත්තාරො හි පුග්ගලා උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්‍යො පදපරමොති. තත්ථ යස්ස පුග්ගලස්ස සහ උදාහටවෙලාය ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ. යස්ස පුග්ගලස්ස සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ. යස්ස පුග්ගලස්ස උද්දෙසතො පරිපුච්ඡතො යොනිසො මනසිකරොතො, කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවතො, භජතො, පයිරුපාසතො, අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො නෙය්‍යො. යස්ස පුග්ගලස්ස බහුම්පි සුණතො, බහුම්පි ධාරයතො, බහුම්පි වාචයතො න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො පදපරමො. ඉති ඉමෙසු චතූසු පුග්ගලෙසු උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන ඉදං සුත්තං නික්ඛිත්තං.

Như vậy, trong bốn cách sắp xếp này, sự sắp xếp của kinh Duyên Khởi (Paṭiccasamuppādasutta) này là theo khuynh hướng của người khác (parajjhāsayo). Vì rằng kinh này đã được Đức Thế Tôn trình bày theo khuynh hướng của những người khác. Theo khuynh hướng của những hạng người nào? Của những người có trí tuệ lãnh hội nhanh (ugghaṭitaññū). Quả thật, có bốn hạng người: người có trí tuệ lãnh hội nhanh (ugghaṭitaññū), người có trí tuệ lãnh hội qua giải thích rộng (vipañcitaññū), người có thể được dẫn dắt (neyyo), và người tối đa chỉ học được văn cú (padaparamo). Trong đó, người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp ngay khi vừa được nghe đề mục, người ấy được gọi là người có trí tuệ lãnh hội nhanh. Người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp khi ý nghĩa của điều được nói một cách tóm tắt được giải thích rộng ra, người ấy được gọi là người có trí tuệ lãnh hội qua giải thích rộng. Người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp một cách tuần tự qua việc học thuộc, hỏi han, tác ý như lý, và gần gũi, thân cận, hầu hạ các bậc thiện hữu, người ấy được gọi là người có thể được dẫn dắt. Người nào dù nghe nhiều, ghi nhớ nhiều, đọc tụng nhiều, cũng không thể liễu ngộ Chánh pháp trong kiếp sống ấy, người ấy được gọi là người tối đa chỉ học được văn cú. Như vậy, trong bốn hạng người này, kinh này được trình bày theo khuynh hướng của những người có trí tuệ lãnh hội nhanh.

තදා කිර පඤ්චසතා ජනපදවාසිකා භික්ඛූ සබ්බෙව එකචරා ද්විචරා තිචරා චතුචරා පඤ්චචරා සභාගවුත්තිනො ධුතඞ්ගධරා ආරද්ධවීරියා යුත්තයොගා විපස්සකා සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං පච්චයාකාරදෙසනං පත්ථයමානා සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, වන්දිත්වා, රත්තකම්බලසාණියා පරික්ඛිපමානා විය දෙසනං පච්චාසීසමානා පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. තෙසං අජ්ඣාසයවසෙන භගවා ඉදං සුත්තං ආරභි. යථා හි ඡෙකො චිත්තකාරො අපරිකම්මකතභිත්තිං ලභිත්වා, න ආදිතොව රූපං සමුට්ඨාපෙසි, මහාමත්තිකලෙපාදීහි පන භිත්තිපරිකම්මං තාව කත්වා, කතපරිකම්මාය [Pg.5] භිත්තියා රූපං සමුට්ඨාපෙති, කතපරිකම්මං පන භිත්තිං ලභිත්වා, භිත්තිපරිකම්මබ්‍යාපාරං අකත්වා, රඞ්ගජාතානි යොජෙත්වා, වට්ටිකං වා තූලිකං වා ආදාය රූපමෙව සමුට්ඨාපෙති, එවමෙව භගවා අකතාභිනිවෙසං ආදිකම්මිකකුලපුත්තං ලභිත්වා නාස්ස ආදිතොව අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති, සීලසමාධිකම්මස්සකතාදිට්ඨිසම්පදාය පන යොජෙන්තො පුබ්බභාගපටිපදං තාව ආචික්ඛති. යං සන්ධාය වුත්තං –

Tương truyền, vào lúc ấy, có năm trăm vị tỳ-khưu ở tại một miền quê, tất cả đều là những vị sống một mình, hai mình, ba mình, bốn mình, năm mình, có lối sống tương đồng, thọ trì các hạnh đầu-đà, tinh tấn, chuyên cần tu tập, là những vị hành thiền minh sát. Với lòng mong mỏi được nghe bài pháp về duyên khởi, một bài pháp vi tế, sâu sắc, và trình bày về tánh không, các vị ấy đã đến đảnh lễ Đức Thế Tôn vào buổi chiều, sau khi vái chào, các vị ngồi vây quanh, trông chờ bài pháp như thể đang giăng một tấm màn bằng len màu đỏ. Dựa theo khuynh hướng của các vị ấy, Đức Thế Tôn đã bắt đầu bài kinh này. Ví như một họa sĩ tài ba, khi có được một bức tường chưa được chuẩn bị, ông không vẽ hình ngay từ đầu, mà trước tiên ông chuẩn bị bức tường bằng cách trát các lớp đất sét lớn, v.v., rồi mới vẽ hình lên bức tường đã được chuẩn bị. Nhưng khi có được một bức tường đã được chuẩn bị, ông không cần phải bận tâm chuẩn bị tường nữa, mà chỉ cần pha màu, lấy cọ lớn hoặc cọ nhỏ và vẽ hình ngay. Cũng vậy, Đức Thế Tôn, khi gặp một thiện gia nam tử mới tu, chưa có sự chuyên tâm, Ngài không giảng ngay từ đầu về đặc tính của minh sát, vốn là nền tảng của A-la-hán quả, một pháp vi tế, sâu sắc, và trình bày về tánh không. Thay vào đó, Ngài trước tiên giảng dạy về phần thực hành sơ khởi, hướng dẫn vị ấy đến sự thành tựu về giới, định, và chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp. Về điều này, có lời dạy rằng:

‘‘තස්මාතිහ ත්වං, භික්ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා. යතො ඛො තෙ, භික්ඛු, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං භවිස්සති දිට්ඨි ච උජුකා. තතො ත්වං, භික්ඛු, සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ තිවිධෙන භාවෙය්‍යාසි. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ ත්වං, භික්ඛු, අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරාහි ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. බහිද්ධා වා කායෙ…පෙ… අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරාහි ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. යතො ඛො ත්වං, භික්ඛු, සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං තිවිධෙන භාවෙස්සසි, තතො තුය්හං, භික්ඛු, යා රත්ති වා දිවසො වා ආගමිස්සති, වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා කුසලෙසු ධම්මෙසු, නො පරිහානී’’ති (සං. නි. 5.369).

“Này Tỳ-khưu, vì vậy, ở đây, trước hết thầy hãy thanh lọc các thiện pháp. Và đâu là sự khởi đầu của các thiện pháp? Đó là giới hoàn toàn trong sạch và tri kiến ngay thẳng. Này Tỳ-khưu, khi nào giới của thầy được hoàn toàn trong sạch và tri kiến được ngay thẳng, khi ấy, này Tỳ-khưu, nương vào giới, an trú trong giới, thầy hãy tu tập bốn niệm xứ theo ba phương diện. Bốn niệm xứ nào? Ở đây, này Tỳ-khưu, thầy hãy sống quán thân trên thân ở nội phần, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời. Hoặc quán thân trên thân ở ngoại phần... hoặc quán thân trên thân ở cả nội phần và ngoại phần... hoặc sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời. Này Tỳ-khưu, khi nào thầy nương vào giới, an trú trong giới, tu tập bốn niệm xứ này như vậy theo ba phương diện, thì này Tỳ-khưu, dù đêm hay ngày trôi qua, thầy chỉ có thể mong đợi sự tăng trưởng trong các thiện pháp, chứ không bị suy giảm.” (Sđd).

එවං ආදිකම්මිකකුලපුත්තස්ස සීලකථාය පරිකම්මං කථෙත්වා, අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති.

Như vậy, sau khi thuyết giảng sự chuẩn bị sơ khởi bằng giới thoại cho thiện gia nam tử sơ cơ, Ngài chỉ dạy đặc tướng của minh sát là pháp tánh không, tế nhị, vi tế, là nền tảng gần của A-la-hán quả.

පරිසුද්ධසීලං පන ආරද්ධවීරියං යුත්තයොගං විපස්සකං ලභිත්වා, නාස්ස පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛති, උජුකමෙව පන අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති. ඉමෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ පුබ්බභාගපටිපදං පරිසොධෙත්වා ඨිතා සුධන්තසුවණ්ණසදිසා සුපරිමජ්ජිතමණික්ඛන්ධසන්නිභා, එකො ලොකුත්තරමග්ගොව නෙසං අනාගතො. ඉති තස්සාගමනත්ථාය සත්ථා තෙසං අජ්ඣාසයං අපෙක්ඛමානො ඉදං සුත්තං ආරභි.

Mặt khác, khi gặp được vị hành giả minh sát có giới trong sạch, có tinh tấn đã được khởi sự, chuyên cần trong sự nỗ lực, Ngài không chỉ dạy cho vị ấy về phần thực hành sơ khởi, mà thật ra Ngài chỉ dạy thẳng đặc tướng của minh sát là pháp tánh không, tế nhị, vi tế, là nền tảng gần của A-la-hán quả. Năm trăm vị Tỳ khưu này đã đứng vững sau khi thanh lọc phần thực hành sơ khởi, giống như vàng ròng đã được luyện kỹ, tương tự như khối ngọc đã được mài giũa kỹ lưỡng, chỉ có một con đường siêu thế là chưa đến với họ. Vì vậy, với mục đích để cho con đường ấy đến, bậc Đạo Sư, trong khi xem xét đến khuynh hướng của họ, đã bắt đầu bài kinh này.

තත්ථ [Pg.6] පටිච්චසමුප්පාදන්ති පච්චයාකාරං. පච්චයාකාරො හි අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිච්ච සහිතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙති. තස්මා පටිච්චසමුප්පාදොති වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො ගහෙතබ්බො.

Trong đó, ‘Paṭiccasamuppāda’ (Lý Duyên Khởi) có nghĩa là trạng thái của duyên. Thật vậy, trạng thái của duyên, do duyên vào nhau, làm cho các pháp đồng sanh được phát sanh. Do đó, nó được gọi là ‘Paṭiccasamuppāda’. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được lấy từ bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo).

වොති අයං වො-සද්දො පච්චත්ත-උපයොගකරණ-සම්පදාන-සාමිවචන-පදපූරණෙසු දිස්සති. ‘‘කච්චි පන වො අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.326; මහාව. 466) හි පච්චත්තෙ දිස්සති. ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, පණාමෙමි වො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.157) උපයොගෙ. ‘‘න වො මම සන්තිකෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.157) කරණෙ. ‘‘වනපත්ථපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.190) සම්පදානෙ. ‘‘සබ්බෙසං වො, සාරිපුත්ත, සුභාසිත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.345) සාමිවචනෙ. ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) පදපූරණමත්තෙ. ඉධ පනායං සම්පදානෙ දට්ඨබ්බො. භික්ඛවෙති පතිස්සවෙන අභිමුඛීභූතානං පුන ආලපනං. දෙසෙස්සාමීති දෙසනාපටිජානනං. තං සුණාථාති තං පටිච්චසමුප්පාදං තං දෙසනං මයා වුච්චමානං සුණාථ.

Về từ ‘vo’, từ ‘vo’ này được thấy trong các nghĩa: chủ cách, đối cách, công cụ cách, chỉ định cách, sở hữu cách, và bổ túc từ. Thật vậy, trong các câu như: ‘Này các Anuruddhā, có phải các ngươi sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau không?’, nó được thấy trong nghĩa chủ cách. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, hãy đi đi, Ta cho các ngươi đi’, nó được thấy trong nghĩa đối cách. Trong các câu như: ‘Các ngươi không nên ở gần Ta’, nó được thấy trong nghĩa công cụ cách. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết cho các ngươi bài kinh về đời sống trong rừng’, nó được thấy trong nghĩa chỉ định cách. Trong các câu như: ‘Này Sāriputta, lời nói của tất cả các ngươi đều là thiện thuyết’, nó được thấy trong nghĩa sở hữu cách. Trong các câu như: ‘Những vị nào trong các ngươi là bậc Thánh có thân nghiệp trong sạch’, nó chỉ là bổ túc từ. Còn ở đây, từ này nên được hiểu theo nghĩa chỉ định cách. ‘Này các Tỳ khưu’ là sự gọi lại các vị Tỳ khưu đã hướng tâm đến và lắng nghe. ‘Ta sẽ thuyết giảng’ là sự cam kết thuyết giảng. ‘Hãy nghe điều đó’ có nghĩa là: ‘Các ngươi hãy lắng nghe bài pháp về Lý Duyên Khởi ấy, bài pháp ấy đang được Như Lai thuyết giảng’.

සාධුකං මනසි කරොථාති එත්ථ පන සාධුකං සාධූති එකත්ථමෙතං. අයඤ්ච සාධුසද්දො ආයාචන-සම්පටිච්ඡන-සම්පහංසන-සුන්දර-දළ්හීකම්මාදීසු දිස්සති. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (අ. නි. 4.257; සං. නි. 4.65; 5.381) හි ආයාචනෙ දිස්සති. ‘‘සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘සාධු සාධු, සාරිපුත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.349) සම්පහංසනෙ.

Còn trong câu ‘Sādhukaṃ manasi karotha’ (Hãy khéo tác ý), ở đây ‘sādhukaṃ’ và ‘sādhu’ có cùng một nghĩa. Và từ ‘sādhu’ này được thấy trong các nghĩa như: thỉnh cầu, chấp thuận, tán thán, tốt đẹp, làm cho vững chắc, v.v. Thật vậy, trong các câu như: ‘Bạch Thế Tôn, lành thay, mong Thế Tôn hãy thuyết pháp tóm tắt cho con’, nó được thấy trong nghĩa thỉnh cầu. Trong các câu như: ‘Lành thay, bạch Thế Tôn. Vị Tỳ khưu ấy sau khi hoan hỷ, tùy hỷ lời dạy của Thế Tôn...’, nó được thấy trong nghĩa chấp thuận. Trong các câu như: ‘Lành thay, lành thay, này Sāriputta’, nó được thấy trong nghĩa tán thán.

‘‘සාධු ධම්මරුචී රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො;

සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො, පාපස්ස අකරණං සුඛ’’න්ති. –

‘Vị vua ưa thích Chánh pháp là tốt đẹp, người có trí tuệ là tốt đẹp; không làm hại bạn bè là tốt đẹp, không làm điều ác là hạnh phúc’.

ආදීසු (ජා. 2.18.101) සුන්දරෙ. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, සාධුකං සුණාහී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.192) සාධුකසද්දොයෙව දළ්හීකම්මෙ ආණත්තියන්තිපි වුච්චති. ඉධ පනායං එත්ථෙව දළ්හීකම්මෙ ආණත්තියා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො, සුන්දරත්ථෙපි වට්ටති. දළ්හීකරණත්ථෙන හි ‘‘දළ්හං ඉමං ධම්මං සුණාථ, සුග්ගහිතං ගණ්හන්තා’’, ආණත්තිඅත්ථෙන ‘‘මම ආණත්තියා සුණාථ’’ සුන්දරත්ථෙන ‘‘සුන්දරමිමං භද්දකං ධම්මං සුණාථා’’ති [Pg.7] එතං දීපිතං හොති. මනසි කරොථාති ආවජ්ජෙථ. සමන්නාහරථාති අත්ථො. අවික්ඛිත්තචිත්තා හුත්වා නිසාමෙථ, චිත්තෙ කරොථාති අධිප්පායො.

Trong các đoạn kinh như Jātaka, nó có nghĩa là ‘tốt đẹp’. Trong các câu như: ‘Này Bà-la-môn, vậy thì hãy lắng nghe cho kỹ’, chính từ ‘sādhukaṃ’ có nghĩa là ‘làm cho vững chắc’, cũng được gọi là có nghĩa ‘mệnh lệnh’. Còn ở đây, nó nên được hiểu theo nghĩa làm cho vững chắc và mệnh lệnh, và cũng hợp với nghĩa tốt đẹp. Thật vậy, với nghĩa làm cho vững chắc, điều này được chỉ ra: ‘Hãy lắng nghe pháp này một cách vững chắc, hãy nắm bắt cho kỹ’; với nghĩa mệnh lệnh: ‘Hãy lắng nghe theo mệnh lệnh của Ta’; với nghĩa tốt đẹp: ‘Hãy lắng nghe pháp tốt đẹp, cao thượng này’. ‘Hãy tác ý’ có nghĩa là ‘hãy hướng tâm, hãy chú tâm’. Ý nghĩa là: ‘Hãy lắng nghe với tâm không phân tán, hãy đặt vào trong tâm’.

ඉදානෙත්ථ තං සුණාථාති සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණමෙතං. සාධුකං මනසි කරොථාති මනසිකාරෙ දළ්හීකම්මනියොජනෙන මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං. පුරිමඤ්චෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසගාහනිවාරණං, පච්ඡිමං අත්ථවිපල්ලාසගාහනිවාරණං. පුරිමෙන ච ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති, පච්ඡිමෙන සුතානං ධම්මානං ධාරණූපපරික්ඛාසු. පුරිමෙන ච ‘‘සබ්‍යඤ්ජනො අයං ධම්මො, තස්මා සවනීයො’’ති දීපෙති, පච්ඡිමෙන ‘‘සාත්ථො, තස්මා මනසි කාතබ්බො’’ති. සාධුකපදං වා උභයපදෙහි යොජෙත්වා, ‘‘යස්මා අයං ධම්මො ධම්මගම්භීරො ච දෙසනාගම්භීරො ච, තස්මා සුණාථ සාධුකං. යස්මා අත්ථගම්භීරො ච පටිවෙධගම්භීරො ච, තස්මා සාධුකං මනසි කරොථා’’ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. භාසිස්සාමීති දෙසෙස්සාමි. ‘‘තං සුණාථා’’ති එත්ථ පටිඤ්ඤාතං දෙසනං සංඛිත්තතොව න දෙසෙස්සාමි, අපිච ඛො විත්ථාරතොපි නං භාසිස්සාමීති වුත්තං හොති. සඞ්ඛෙපවිත්ථාරවාචකානි හි එතානි පදානි. යථාහ වඞ්ගීසත්ථෙරො –

Bây giờ, ở đây, câu ‘Hãy nghe điều đó’ là sự ngăn ngừa sự phân tán của nhĩ căn. Câu ‘Hãy khéo tác ý’ là sự ngăn ngừa sự phân tán của ý căn bằng cách áp dụng sự vững chắc trong việc tác ý. Và câu trước là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai lệch văn tự, câu sau là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai lệch ý nghĩa. Và với câu trước, Ngài khuyến khích việc nghe pháp; với câu sau, Ngài khuyến khích việc ghi nhớ và thẩm xét các pháp đã được nghe. Và với câu trước, Ngài chỉ ra rằng: ‘Pháp này có đầy đủ văn tự, do đó nên được lắng nghe’; với câu sau: ‘Pháp này có đầy đủ ý nghĩa, do đó nên được tác ý’. Hoặc là, kết hợp từ ‘sādhukaṃ’ với cả hai câu, sự phối hợp nên được hiểu như sau: ‘Bởi vì pháp này sâu sắc về pháp cú và sâu sắc về sự thuyết giảng, do đó hãy lắng nghe cho kỹ. Bởi vì pháp này sâu sắc về ý nghĩa và sâu sắc về sự chứng ngộ, do đó hãy tác ý cho kỹ’. ‘Ta sẽ nói’ có nghĩa là ‘Ta sẽ thuyết giảng’. Ở đây, trong câu ‘Hãy nghe điều đó’, có nghĩa là: ‘Ta sẽ không chỉ thuyết giảng bài pháp đã cam kết một cách tóm tắt, mà thật ra Ta sẽ nói về nó một cách chi tiết’. Thật vậy, những từ này nói lên cả sự tóm tắt và chi tiết. Như Trưởng lão Vaṅgīsa đã nói:

‘‘සංඛිත්තෙනපි දෙසෙති, විත්ථාරෙනපි භාසති;

සාළිකායිව නිග්ඝොසො, පටිභානං උදීරයී’’ති. (සං. නි. 1.214;

ථෙරගා. 1241);

‘Ngài thuyết giảng cả tóm tắt, và nói cả chi tiết; giống như tiếng hót du dương của chim sáo, Ngài thốt lên lời biện tài’.

එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතා හුත්වා එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිංසු, පටිග්ගහෙසුන්ති වුත්තං හොති.

Khi được nói như vậy, trở nên nhiệt tâm, các vị Tỳ khưu ấy đã lắng nghe Thế Tôn với câu: ‘Vâng, bạch Thế Tôn’. Có nghĩa là, họ đã chấp thuận lời của bậc Đạo Sư, họ đã tiếp nhận.

අථ නෙසං භගවා එතදවොච – එතං ඉදානි වත්තබ්බං ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො’’තිආදිං සකලං සුත්තං අවොච. තත්ථ කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති, තාසං ඉදං නානත්තං –

Bấy giờ, đức Thế Tôn đã nói với các vị ấy điều này – bây giờ, điều này cần được nói đến, Ngài đã thuyết giảng toàn bộ bài kinh bắt đầu bằng câu: ‘Này các tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi?’ Ở đây, câu hỏi ‘Này các tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi?’ là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Vì có năm loại câu hỏi: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi cắt đứt sự do dự, câu hỏi để thăm dò ý kiến, và câu hỏi do muốn thuyết giảng. Đây là sự khác biệt của chúng –

කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා (මහානි. 150; චූළනි. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 12)? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං. තස්ස ඤාණාය දස්සනාය [Pg.8] තුලනාය තීරණාය විභූතාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා.

Thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Thông thường, một đặc tính là chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được phán đoán, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Người ta đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để phán đoán, để làm cho hiển lộ, để làm cho rõ ràng về đặc tính ấy. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy.

කතමා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. සො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා.

Thế nào là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy? Thông thường, một đặc tính đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được phán đoán, đã được hiển lộ, đã được làm cho rõ ràng. Vị ấy đặt câu hỏi để đối chiếu với các bậc hiền trí khác. Đây là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy.

කතමා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්දො හොති විමතිපක්ඛන්දො ද්වෙළ්හකජාතො – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති, සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා.

Thế nào là câu hỏi cắt đứt sự do dự? Thông thường, người ta rơi vào nghi ngờ, rơi vào phân vân, sinh tâm lưỡng lự: ‘Có phải thế chăng? Không phải thế chăng? Thế nào chăng?’ Vị ấy đặt câu hỏi để cắt đứt sự do dự. Đây là câu hỏi cắt đứt sự do dự.

කතමා අනුමතිපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං අනුමතියා පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති, අනිච්චං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වාති, දුක්ඛං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘‘එතං මම එසොහමස්මි එසො මෙ අත්තා’’ති, නො හෙතං භන්තෙති (සං. නි. 3.79). අයං අනුමතිපුච්ඡා.

Thế nào là câu hỏi để thăm dò ý kiến? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi để thăm dò ý kiến của các tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?’ – ‘Bạch Thế Tôn, là vô thường.’ ‘Cái gì vô thường là khổ hay lạc?’ – ‘Bạch Thế Tôn, là khổ.’ ‘Cái gì vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, có thích hợp để xem xét rằng: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’ không?’ – ‘Bạch Thế Tôn, không phải vậy.’ Đây là câu hỏi để thăm dò ý kiến.

කතමා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’ති? අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති.

Thế nào là câu hỏi do muốn thuyết giảng? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi cho các tỳ khưu do muốn thuyết giảng: ‘Này các tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là gì?’ Đây là câu hỏi do muốn thuyết giảng.

තත්ථ බුද්ධානං පුරිමා තිස්සො පුච්ඡා නත්ථි. කස්මා? බුද්ධානඤ්හි තීසු අද්ධාසු කිඤ්චි සඞ්ඛතං අද්ධාවිමුත්තං වා අසඞ්ඛතං අදිට්ඨං අජොතිතං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං නාම නත්ථි. තෙන නෙසං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නත්ථි. යං පන භගවතා අත්තනො ඤාණෙන පටිවිද්ධං, තස්ස අඤ්ඤෙන සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා සද්ධිං සංසන්දනකිච්චං නත්ථි. තෙනස්ස දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා නත්ථි. යස්මා පනෙස අකථංකථී තිණ්ණවිචිකිච්ඡො සබ්බධම්මෙසු විහතසංසයො. තෙනස්ස විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා නත්ථි. ඉතරා පන ද්වෙ පුච්ඡා භගවතො අත්ථි. තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාති වෙදිතබ්බා.

Trong số đó, ba loại câu hỏi đầu tiên không có đối với các vị Phật. Tại sao? Vì đối với các vị Phật, trong ba thời, không có gì là pháp hữu vi, hoặc pháp vô vi vượt ngoài thời gian, mà lại được gọi là chưa thấy, chưa được làm sáng tỏ, chưa được cân nhắc, chưa được phán đoán, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Do đó, các Ngài không có câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Hơn nữa, đối với pháp mà đức Thế Tôn đã tự mình thấu triệt bằng trí tuệ, không có việc cần phải đối chiếu với một sa môn, bà la môn, thiên nhân, ma vương, hay phạm thiên nào khác. Do đó, Ngài không có câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. Lại nữa, vì vị này không còn thắc mắc, đã vượt qua hoài nghi, đã xua tan mọi do dự đối với tất cả các pháp. Do đó, Ngài không có câu hỏi cắt đứt sự do dự. Tuy nhiên, hai loại câu hỏi còn lại thì có đối với đức Thế Tôn. Trong hai loại đó, câu hỏi này nên được hiểu là câu hỏi do muốn thuyết giảng.

ඉදානි තාව පුච්ඡාය පුට්ඨං පච්චයාකාරං විභජන්තො අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරාතිආදිමාහ. එත්ථ ච යථා නාම ‘‘පිතරං කථෙස්සාමී’’ති ආරද්ධො [Pg.9] ‘‘තිස්සස්ස පිතා සොණස්ස පිතා’’ති පඨමතරං පුත්තම්පි කථෙති, එවමෙව භගවා පච්චයං කථෙතුං ආරද්ධො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා නයෙන සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයෙ අවිජ්ජාදිධම්මෙ කථෙන්තො පච්චයුප්පන්නම්පි කථෙසි. ආහාරවග්ගස්ස පන පරියොසානෙ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ’’ති (සං. නි. 2.20) උභයං ආරභිත්වා උභයම්පි කථෙසි. ඉදානි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු පන අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන සබ්බාකාරසම්පන්නා අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදකථා විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතා, තස්මා සා තත්ථ කථිතවසෙනෙව ගහෙතබ්බා.

Bây giờ, khi phân tích thể thức duyên sinh đã được hỏi trong câu hỏi, Ngài nói: ‘Này các tỳ khưu, do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ v.v. Ở đây, cũng như một người bắt đầu nói về ‘người cha’ lại nói về người con trước tiên: ‘cha của Tissa, cha của Soṇa,’ cũng vậy, đức Thế Tôn, khi bắt đầu nói về duyên, trong khi nói về các pháp làm duyên cho các hành, v.v., tức là vô minh, v.v., theo phương pháp ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ Ngài cũng đã nói về pháp do duyên sinh. Tuy nhiên, ở cuối phẩm Āhāra, sau khi bắt đầu cả hai: ‘Này các tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông về lý duyên khởi và các pháp do duyên sinh,’ Ngài đã giảng cả hai. Bây giờ, trong câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ v.v., ‘vô minh-duyên’ (avijjāpaccayo) là ‘vô minh và nó là duyên.’ Do đó, ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi’ – ý nghĩa nên được hiểu theo cách này. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, bài thuyết giảng về lý duyên khởi theo chiều thuận, đầy đủ mọi phương diện, đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), do đó, nên tiếp nhận theo cách đã được trình bày ở đó.

පටිලොමකථායං පන අවිජ්ජාය ත්වෙවාති අවිජ්ජාය තු එව. අසෙසවිරාගනිරොධාති විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවංනිරොධානං පන සඞ්ඛාරානං නිරොධා විඤ්ඤාණාදීනඤ්ච නිරොධා නාමරූපාදීනි නිරුද්ධානියෙව හොන්තීති දස්සෙතුං සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධොතිආදීනි වත්වා, එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතීති ආහ. තත්ථ කෙවලස්සාති සකලස්ස, සුද්ධස්ස වා, සත්තවිරහිතස්සාති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති. ඉති භගවා අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටකථං කථෙත්වා තමෙව වට්ටං විනිවට්ටෙත්වා පටිලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි විවට්ටං කථෙන්තො අරහත්තෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතා ආරද්ධවිපස්සකා උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලා සූරියරස්මිසම්ඵුට්ඨානි පරිපාකගතානි පදුමානි විය සච්චානි බුජ්ඣිත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

Còn trong bài thuyết giảng theo chiều nghịch, ‘avijjāya tveva’ có nghĩa là ‘avijjāya tu eva’ (chính do vô minh). ‘Asesavirāganirodhā’ (do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn) có nghĩa là do sự đoạn diệt hoàn toàn bởi con đường được gọi là ly tham. ‘Saṅkhāranirodho’ (hành diệt) có nghĩa là sự đoạn diệt không còn sinh khởi của các hành. Để chỉ ra rằng do sự đoạn diệt của các hành đã được đoạn diệt như vậy và do sự đoạn diệt của thức, v.v., mà danh-sắc, v.v., cũng thực sự bị đoạn diệt, Ngài đã nói: ‘do hành diệt nên thức diệt,’ v.v., rồi nói: ‘như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này.’ Ở đây, ‘kevalassa’ (toàn bộ) có nghĩa là ‘sakalassa’ (toàn thể), hoặc ‘suddhassa’ (thuần túy), không có chúng sinh. ‘Dukkhakkhandhassa’ (khối khổ) có nghĩa là ‘dukkharāsissa’ (đống khổ). ‘Nirodho hoti’ (có sự đoạn diệt) có nghĩa là có sự không sinh khởi. Như vậy, đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng về vòng luân hồi (vaṭṭa) qua mười hai chi phần theo chiều thuận, Ngài đã đảo ngược chính vòng luân hồi đó và thuyết giảng về sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) qua mười hai chi phần theo chiều nghịch, đưa bài pháp lên đến đỉnh cao với quả A-la-hán. Khi bài pháp kết thúc, năm trăm vị tỳ khưu ấy, những người đã nỗ lực tu tập minh sát, thuộc hạng người Ưu-già-trí-đan-nhã, đã liễu ngộ các chân lý và an trú trong quả A-la-hán, giống như những đóa sen đã chín muồi, được ánh mặt trời chiếu rọi, liền nở ra.

ඉදමවොච භගවාති ඉදං වට්ටවිවට්ටවසෙන සකලසුත්තං භගවා අවොච. අත්තමනා තෙ භික්ඛූති තුට්ඨචිත්තා තෙ පඤ්චසතා ඛීණාසවා භික්ඛූ. භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති කරවීකරුතමඤ්ජුනා කණ්ණසුඛෙන පණ්ඩිතජනහදයානං අමතාභිසෙකසදිසෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන භාසතො භගවතො [Pg.10] වචනං අභිනන්දිංසු, අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චාති අත්ථො. තෙනෙතං වුච්චති –

“Đức Thế Tôn đã thuyết như vầy” có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã thuyết toàn bộ bài kinh này theo phương diện luân hồi và thoát khỏi luân hồi. “Các vị tỳ khưu ấy hoan hỷ” có nghĩa là: Năm trăm vị tỳ khưu lậu tận ấy có tâm hài lòng. “Các vị ấy đã tán dương lời dạy của Đức Thế Tôn” có nghĩa là: các vị ấy đã tán dương, đã tùy hỷ, và đã chấp nhận lời dạy của Đức Thế Tôn, đấng đã thuyết giảng với Phạm âm du dương như tiếng chim karavīka, êm tai, tựa như được rưới nước cam lồ vào tâm của các bậc hiền trí. Do đó, điều này được nói đến –

‘‘සුභාසිතං සුලපිතං, සාධු සාධූති තාදිනො;

අනුමොදමානා සිරසා, සම්පටිච්ඡිංසු භික්ඛවො’’ති.

“Các vị tỳ khưu, trong khi tùy hỷ, đã cúi đầu chấp nhận lời khéo nói, lời khéo giảng của bậc Như Nhiên (Tādi) rằng: ‘Lành thay, lành thay!’”

පඨමපටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần chú giải kinh Lý Duyên Khởi thứ nhất đã kết thúc.

2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Phân Tích

2. දුතියෙපි වුත්තනයෙනෙව සුත්තනික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – පඨමං උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො දස්සිතං, ඉදං විපඤ්චිතඤ්ඤූනං වසෙන විත්ථාරතොති. ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ චතස්සො වල්ලිහාරකපුරිසූපමා වත්තබ්බා, තා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එව. යථා හි වල්ලිහාරකො පුරිසො වල්ලියා අග්ගං දිස්වා තදනුසාරෙන මූලං පරියෙසන්තො තං දිස්වා වල්ලිං මූලෙ ඡෙත්වා ආදාය කම්මෙ උපනෙය්‍ය, එවං භගවා විත්ථාරදෙසනං දෙසෙන්තො පටිච්චසමුප්පාදස්ස අග්ගභූතා ජරාමරණා පට්ඨාය යාව මූලභූතං අවිජ්ජාපදං, තාව දෙසනං ආහරිත්වා පුන වට්ටවිවට්ටං දෙසෙන්තො නිට්ඨපෙසි.

2. Ở kinh thứ hai cũng vậy, cách trình bày kinh nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: kinh đầu tiên được trình bày một cách tóm tắt cho hạng người Ugghaṭitaññū (người liễu ngộ nhanh), còn kinh này được trình bày một cách chi tiết cho hạng người Vipañcitaññū (người liễu ngộ sau khi được giải thích rộng). Hơn nữa, trong kinh này, bốn ví dụ về người tìm dây leo cần được nói đến; chúng đã được đề cập trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Ví như một người tìm dây leo, khi thấy ngọn của dây leo, lần theo đó tìm kiếm gốc rễ, khi thấy gốc rễ, liền chặt dây leo ở gốc, lấy đi và sử dụng vào công việc; cũng vậy, Đức Thế Tôn, khi thuyết giảng một cách chi tiết, đã trình bày pháp thoại bắt đầu từ già-chết là phần ngọn của lý duyên khởi cho đến khi đến vô minh là phần gốc rễ, rồi sau đó Ngài kết thúc bằng cách thuyết giảng về luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi.

තත්‍රායං ජරාමරණාදීනං විත්ථාරදෙසනාය අත්ථනිච්ඡයො – ජරාමරණනිද්දෙසෙ තාව තෙසං තෙසන්ති අයං සඞ්ඛෙපතො අනෙකෙසං සත්තානං සාධාරණනිද්දෙසොති විඤ්ඤාතබ්බො. යා දෙවදත්තස්ස ජරා, යා සොමදත්තස්සාති එවඤ්හි දිවසම්පි කථෙන්තස්ස නෙව සත්තා පරියාදානං ගච්ඡන්ති. ඉමෙහි පන ද්වීහි පදෙහි න කොචි සත්තො අපරියාදින්නො හොති. තස්මා වුත්තං, ‘‘අයං සඞ්ඛෙපතො අනෙකෙසං සත්තානං සාධාරණනිද්දෙසො’’ති. තම්හි තම්හීති අයං ගතිජාතිවසෙන අනෙකෙසං සත්තනිකායානං සාධාරණනිද්දෙසො. සත්තනිකායෙති සාධාරණනිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨස්ස සරූපනිදස්සනං. ජරා ජීරණතාතිආදීසු පන ජරාති සභාවනිද්දෙසො. ජීරණතාති ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා, පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා. අයඤ්හි ජරාති ඉමිනා පදෙන සභාවතො දීපිතා, තෙනස්සායං සභාවනිද්දෙසො[Pg.11]. ජීරණතාති ඉමිනා ආකාරතො, තෙනස්සායං ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්ති ඉමිනා කාලාතික්කමෙ දන්තනඛානං ඛණ්ඩිතභාවකරණකිච්චතො. පාලිච්චන්ති ඉමිනා කෙසලොමානං පලිතභාවකරණකිච්චතො. වලිත්තචතාති ඉමිනා මංසං මිලාපෙත්වා තචවලිභාවකරණකිච්චතො දීපිතා. තෙනස්සා ඉමෙ ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා. තෙහි ඉමෙසං විකාරානං දස්සනවසෙන පාකටීභූතා පාකටජරා දස්සිතා. යථෙව හි උදකස්ස වා වාතස්ස වා අග්ගිනො වා තිණරුක්ඛාදීනං සංභග්ගපලිභග්ගතාය වා ඣාමතාය වා ගතමග්ගො පාකටො හොති, න ච සො ගතමග්ගො තානෙව උදකාදීනි, එවමෙව ජරාය දන්තාදීසු ඛණ්ඩිච්චාදිවසෙන ගතමග්ගො පාකටො, චක්ඛුං උම්මීලෙත්වාපි ගය්හති න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරා. න හි ජරා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොති.

Ở đây, đây là sự xác định ý nghĩa của bài thuyết giảng chi tiết về già-chết, v.v. – Trước hết, trong phần định nghĩa về già-chết, cụm từ “tesaṃ tesaṃ” (của những chúng sanh này, của những chúng sanh kia) nên được hiểu là sự chỉ định chung cho nhiều chúng sanh một cách tóm tắt. Thật vậy, nếu nói suốt cả ngày rằng “sự già của Devadatta, sự già của Somadatta”, thì cũng không thể kể hết các chúng sanh. Nhưng với hai từ này, không có chúng sanh nào không được bao hàm. Do đó, đã được nói rằng: “Đây là sự chỉ định chung cho nhiều chúng sanh một cách tóm tắt”. Cụm từ “tamhi tamhi” (trong loài chúng sanh này, trong loài chúng sanh kia) là sự chỉ định chung cho nhiều loài chúng sanh theo cõi và loại sinh. Từ “sattanikāye” (trong các loài chúng sanh) là sự trình bày bản chất của những gì đã được chỉ định bằng sự chỉ định chung. Còn trong các từ “jarā jīraṇatā” (già, sự già yếu), v.v., “jarā” là sự chỉ định về bản chất (sabhāva). “Jīraṇatā” là sự chỉ định về trạng thái (ākāra). Ba từ bắt đầu bằng “khaṇḍiccaṃ” (răng rụng) là sự chỉ định về chức năng (kicca) theo thời gian trôi qua; hai từ cuối cùng là sự chỉ định về đặc tính (pakati). Thật vậy, sự già này được biểu thị về mặt bản chất bằng từ “jarā”, do đó đây là sự chỉ định về bản chất của nó. Bằng từ “jīraṇatā”, nó được biểu thị về mặt trạng thái, do đó đây là sự chỉ định về trạng thái của nó. Bằng từ “khaṇḍiccaṃ”, nó được biểu thị qua chức năng làm cho răng và móng trở nên gãy rụng theo thời gian; bằng từ “pāliccaṃ”, qua chức năng làm cho tóc và lông trở nên bạc trắng; bằng từ “valittacatā”, qua chức năng làm cho thịt teo lại và da nhăn nheo. Do đó, ba từ bắt đầu bằng “khaṇḍiccaṃ” này là sự chỉ định về chức năng của nó theo thời gian trôi qua. Qua chúng, sự già biểu lộ (pākaṭajarā), vốn trở nên rõ ràng thông qua việc thấy những biến đổi này, được trình bày. Ví như con đường đi của nước, gió, hoặc lửa trở nên rõ ràng qua sự gãy đổ, tan nát hoặc cháy xém của cỏ cây, v.v., nhưng con đường đi đó không phải là chính nước, v.v.; cũng vậy, con đường đi của sự già trở nên rõ ràng ở răng, v.v., qua tình trạng rụng gãy, v.v., và có thể được nhận biết ngay cả khi mở mắt ra, nhưng sự rụng gãy, v.v., không phải là chính sự già. Vì sự già không phải là đối tượng có thể nhận biết bằng mắt.

ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකොති ඉමෙහි පන පදෙහි කාලාතික්කමෙයෙව අභිබ්‍යත්තාය ආයුක්ඛය-චක්ඛාදිඉන්ද්‍රිය-පරිපාකසඤ්ඤිතාය පකතියා දීපිතා. තෙනස්සිමෙ පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, තස්මා ජරා ‘‘ආයුනො සංහානී’’ති ඵලූපචාරෙන වුත්තා. යස්මා ච දහරකාලෙ සුප්පසන්නානි සුඛුමම්පි අත්තනො විසයං සුඛෙනෙව ගණ්හනසමත්ථානි චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි ජරං පත්තස්ස පරිපක්කානි ආලුළිතානි අවිසදානි, ඔළාරිකම්පි අත්තනො විසයං ගහෙතුං අසමත්ථානි හොන්ති, තස්මා ‘‘ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො’’ති ඵලූපචාරෙනෙව වුත්තා.

Còn bằng các từ “sự hao tổn của tuổi thọ, sự chín muồi của các căn”, sự già được biểu thị qua đặc tính tự nhiên của nó, được gọi là sự suy giảm tuổi thọ và sự chín muồi của các căn như mắt, v.v., vốn trở nên rất rõ ràng theo thời gian trôi qua. Do đó, hai từ cuối cùng này nên được hiểu là sự chỉ định về đặc tính (pakati) của nó. Trong đó, vì tuổi thọ của người đã đến tuổi già bị suy giảm, nên sự già được gọi là “sự hao tổn của tuổi thọ” theo phép ẩn dụ về kết quả (phalūpacāra). Và vì các căn như mắt, v.v., vốn rất trong sáng và có khả năng nắm bắt đối tượng của chúng một cách dễ dàng, dù là vi tế, khi còn trẻ, nhưng khi đến tuổi già thì trở nên chín muồi, rối loạn, không rõ ràng, và không có khả năng nắm bắt ngay cả đối tượng thô của chúng, nên nó được gọi là “sự chín muồi của các căn” cũng theo phép ẩn dụ về kết quả.

සා පනායං එවං නිද්දිට්ඨා සබ්බාපි ජරා පාකටා පටිච්ඡන්නාති දුවිධා හොති. තත්ථ දන්තාදීසු ඛණ්ඩාදිභාවදස්සනතො රූපධම්මෙසු ජරා පාකටජරා නාම, අරූපධම්මෙසු පන ජරා තාදිසස්ස විකාරස්ස අදස්සනතො පටිච්ඡන්නජරා නාම. තත්ථ ය්වායං ඛණ්ඩාදිභාවො දිස්සති, සො තාදිසානං දන්තාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වණ්ණොයෙව, තං චක්ඛුනා දිස්වා මනොද්වාරෙන චින්තෙත්වා ‘‘ඉමෙ දන්තා ජරාය පහටා’’ති ජරං ජානාති උදකට්ඨානෙ බද්ධානි ගොසීසාදීනි ඔලොකෙත්වා හෙට්ඨා උදකස්ස අත්ථිභාවං ජානනං විය. පුන [Pg.12] අවීචි සවීචීති එවම්පි දුවිධා හොති. තත්ථ මණි-කනක-රජත-පවාළචන්දසූරියාදීනං විය මන්දදසකාදීසු පාණීනං විය ච පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු ච අපාණීනං විය අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා අවීචිජරා නාම, නිරන්තරජරාති අත්ථො. තතො අඤ්ඤෙසු පන යථාවුත්තෙසු අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා සවීචිජරා නාමාති වෙදිතබ්බා.

Hơn nữa, tất cả sự già được định nghĩa như vậy có hai loại: biểu lộ (pākaṭa) và che giấu (paṭicchanna). Trong đó, sự già trong các pháp sắc được gọi là sự già biểu lộ, vì có thể thấy được tình trạng rụng gãy, v.v., ở răng, v.v.; còn sự già trong các pháp vô sắc được gọi là sự già che giấu, vì không thể thấy được sự biến đổi tương tự. Trong đó, tình trạng rụng gãy, v.v., được thấy đó, vì dễ nhận biết ở răng, v.v., nên chỉ là sắc tướng (vaṇṇa). Người ta biết được sự già bằng cách thấy sắc tướng đó bằng mắt rồi suy tư qua ý môn rằng: “Những chiếc răng này đã bị sự già tấn công”, giống như biết được sự hiện hữu của nước ở bên dưới khi quan sát những đầu lâu bò, v.v., bị mắc kẹt ở nơi có nước. Lại nữa, nó cũng có hai loại: không gián đoạn (avīci) và có gián đoạn (savīci). Trong đó, sự già được gọi là sự già không gián đoạn (avīcijarā) – có nghĩa là sự già liên tục (nirantarajarā) – vì khó nhận biết sự khác biệt về màu sắc, v.v., trong từng khoảng thời gian, như ở ngọc, vàng, bạc, san hô, mặt trăng, mặt trời, v.v.; hoặc như ở các chúng sanh trong giai đoạn mười năm chậm chạp (mandadasaka); hoặc như ở các vật vô tri như hoa, quả, chồi non, v.v. Còn ở những trường hợp khác với những gì đã nói, sự già nên được hiểu là sự già có gián đoạn (savīcijarā), vì dễ nhận biết sự khác biệt về màu sắc, v.v., trong từng khoảng thời gian.

ඉතො පරං තෙසං තෙසන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. චුති චවනතාතිආදීසු පන චුතීති චවනකවසෙන වුච්චති, එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධසාමඤ්ඤවචනමෙතං. චවනතාති භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සනං. භෙදොති චුතික්ඛන්ධානං භඞ්ගුප්පත්තිපරිදීපනං. අන්තරධානන්ති ඝටස්සෙව භින්නස්ස භින්නානං චුතික්ඛන්ධානං යෙන කෙනචි පරියායෙන ඨානාභාවපරිදීපනං. මච්චු මරණන්ති මච්චුසඞ්ඛාතං මරණං, තෙන සමුච්ඡෙදමරණාදීනි නිසෙධෙති. කාලො නාම අන්තකො, තස්ස කිරියා කාලකිරියා. එවං තෙන ලොකසම්මුතියා මරණං දීපෙති.

Kể từ đây trở đi, các từ như tesaṃ tesaṃ nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Hơn nữa, trong các từ như cuti, cavanatā, v.v., cuti được gọi theo nghĩa là sự từ trần (cavana), đây là một thuật ngữ chung cho một, bốn, và năm uẩn. Với từ cavanatā, là một danh từ trừu tượng, đó là sự chỉ rõ về đặc tính. Bhedo là sự trình bày về sự phát sinh của sự tan vỡ của các uẩn đang từ trần. Antaradhānaṃ là sự trình bày về việc không có chỗ đứng (tàn dư) theo bất kỳ cách nào đối với các uẩn đang từ trần đã bị tan vỡ, giống như một cái bình đã vỡ. Maccu maraṇaṃ là cái chết được gọi là maccu (thần chết); qua đó, Ngài (Đức Phật) phủ nhận cái chết đoạn diệt, v.v. Kālo (thời gian) được gọi là sự kết thúc, hành động của nó là kālakiriyā (sự làm cho kết thúc). Như vậy, qua đó, Ngài trình bày về cái chết theo quy ước của thế gian.

ඉදානි පරමත්ථෙන දීපෙතුං ඛන්ධානං භෙදොතිආදිමාහ. පරමත්ථෙන හි ඛන්ධායෙව භිජ්ජන්ති, න සත්තො නාම කොචි මරති. ඛන්ධෙසු පන භිජ්ජමානෙසු සත්තො මරති, භින්නෙසු මතොති වොහාරො හොති. එත්ථ ච චතුපඤ්චවොකාරවසෙන ඛන්ධානං භෙදො, එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. චතුවොකාරවසෙන ච ඛන්ධානං භෙදො, සෙසද්වයවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. කස්මා? භවද්වයෙපි රූපකායසඞ්ඛාතස්ස කළෙවරස්ස සබ්භාවතො. අථ වා යස්මා චාතුමහාරාජිකාදීසු ඛන්ධා භිජ්ජන්තෙව, න කිඤ්චි නික්ඛිපති, තස්මා තෙසං වසෙන ඛන්ධානං භෙදො, මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එත්ථ ච කළෙවරස්ස නික්ඛෙපකාරණතො මරණං ‘‘කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉති අයඤ්ච ජරා ඉදඤ්ච මරණං, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙති ඉදං උභයම්පි එකතො කත්වා ජරාමරණන්ති කථීයති.

Bây giờ, để trình bày theo nghĩa tối hậu (paramattha), Ngài nói: "sự tan rã của các uẩn" v.v. Vì theo nghĩa tối hậu, chỉ có các uẩn tan rã, chứ không có chúng sanh nào chết cả. Nhưng khi các uẩn đang tan rã, người ta nói "chúng sanh chết"; khi chúng đã tan rã, thì có cách nói thông thường là "đã chết". Và ở đây, "sự tan rã của các uẩn" là theo nghĩa của hữu bốn uẩn và năm uẩn; "sự quăng bỏ thân xác" là theo nghĩa của hữu một uẩn. Và "sự tan rã của các uẩn" là theo nghĩa của hữu bốn uẩn; "sự quăng bỏ thân xác" nên được hiểu theo nghĩa của hai hữu còn lại. Tại sao? Vì trong cả hai hữu (năm uẩn và một uẩn) đều có sự hiện hữu của thân xác, được gọi là sắc thân. Hoặc là, vì ở cõi Tứ Đại Thiên Vương v.v., các uẩn chỉ tan rã, không có gì bị quăng bỏ, do đó "sự tan rã của các uẩn" là theo trường hợp của họ; còn ở cõi người v.v., có "sự quăng bỏ thân xác". Và ở đây, vì là nguyên nhân của việc quăng bỏ thân xác, nên cái chết được gọi là "sự quăng bỏ thân xác", ý nghĩa nên được hiểu như vậy. Do đó, "đây là già, đây là chết, này các Tỳ khưu, đây được gọi là..." — cả hai điều này được gộp lại và được gọi là "già và chết".

ජාතිනිද්දෙසෙ [Pg.13] ජාති සඤ්ජාතීතිආදීසු ජායනට්ඨෙන ජාති, සා අපරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. සඤ්ජායනට්ඨෙන සඤ්ජාති, සා පරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. ඔක්කමනට්ඨෙන ඔක්කන්ති, සා අණ්ඩජජලාබුජවසෙන යුත්තා. තෙ හි අණ්ඩකොසඤ්ච වත්ථිකොසඤ්ච ඔක්කමන්තා පවිසන්තා විය පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. අභිනිබ්බත්තනට්ඨෙන අභිනිබ්බත්ති, සා සංසෙදජඔපපාතිකවසෙන යුත්තා. තෙ හි පාකටායෙව හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. අයං තාව වොහාරදෙසනා.

Trong phần định nghĩa về sanh, trong các từ như jāti, sañjāti, v.v., jāti (sanh) có nghĩa là sự sanh ra, nó phù hợp với trường hợp (chúng sanh) có các xứ chưa hoàn chỉnh. Sañjāti (sự sanh khởi) có nghĩa là sự sanh ra hoàn toàn, nó phù hợp với trường hợp (chúng sanh) có các xứ đã hoàn chỉnh. Okkanti (sự nhập thai) có nghĩa là sự đi xuống, nó phù hợp với trường hợp noãn sanh và thai sanh. Vì rằng những chúng sanh ấy, khi đi xuống vào vỏ trứng và vào dạ con, chúng thụ lấy tái sanh giống như đang đi vào. Abhinibbatti (sự hiện hữu) có nghĩa là sự hiện khởi rõ ràng, nó phù hợp với trường hợp thấp sanh và hóa sanh. Vì rằng những chúng sanh ấy sanh ra sau khi đã trở nên hiện rõ. Trước hết, đây là pháp thoại về phương diện chế định (vohāra).

ඉදානි පරමත්ථදෙසනා හොති. ඛන්ධායෙව හි පරමත්ථතො පාතුභවන්ති, න සත්තො. තත්ථ ච ඛන්ධානන්ති එකවොකාරභවෙ එකස්ස, චතුවොකාරභවෙ චතුන්නං, පඤ්චවොකාරභවෙ පඤ්චන්නම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං. පාතුභාවොති උප්පත්ති. ආයතනානන්ති එත්ථ තත්‍ර තත්‍ර උප්පජ්ජමානායතනවසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පටිලාභොති සන්තතියං පාතුභාවොයෙව. පාතුභවන්තානෙව හි තානි පටිලද්ධානි නාම හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජාතීති ඉමිනා පදෙන වොහාරතො පරමත්ථතො ච දෙසිතාය ජාතියා නිගමනං කරොතීති.

Bây giờ là pháp thoại về phương diện chân đế (paramattha). Vì theo nghĩa chân đế, chỉ có các uẩn xuất hiện, chứ không phải là một chúng sanh. Và ở đó, với từ "các uẩn", nên hiểu là sự bao gồm một uẩn trong hữu một uẩn, bốn uẩn trong hữu bốn uẩn, và cả năm uẩn trong hữu năm uẩn. "Sự xuất hiện" (pātubhāvo) có nghĩa là sự sanh khởi. Ở đây, với từ "các xứ" (āyatanānaṃ), sự bao gồm nên được hiểu theo các xứ đang sanh khởi trong từng cảnh giới tương ứng. "Sự thành tựu" (paṭilābho) chính là sự xuất hiện trong dòng tương tục. Vì rằng chỉ khi chúng đang xuất hiện thì chúng mới được gọi là "đã được thành tựu". Bằng câu "Này các Tỳ khưu, đây được gọi là sanh", Ngài kết luận về sự sanh đã được thuyết giảng cả về phương diện chế định lẫn chân đế.

භවනිද්දෙසෙ කාමභවොති කම්මභවො ච උපපත්තිභවො ච. තත්ථ කම්මභවො නාම කාමභවූපගකම්මමෙව. තඤ්හි තත්ථ උපපත්තිභවස්ස කාරණත්තා ‘‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො (ධ. ප. 194) දුක්ඛො පාපස්ස උච්චයො’’තිආදීනි (ධ. ප. 117) විය ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්තං. උපපත්තිභවො නාම තෙන කම්මෙන නිබ්බත්තං උපාදිණ්ණක්ඛන්ධපඤ්චකං. තඤ්හි තත්ථ භවතීති කත්වා භවොති වුත්තං. සබ්බථාපි ඉදං කම්මඤ්ච උපපත්තිඤ්ච උභයම්පෙතමිධ ‘‘කාමභවො’’ති වුත්තං. එස නයො රූපාරූපභවෙසූති.

Trong phần định nghĩa về hữu, kāmabhava (dục hữu) bao gồm cả kammabhava (nghiệp hữu) và upapattibhava (sanh hữu). Trong đó, kammabhava chính là nghiệp dẫn đến dục hữu. Vì rằng nghiệp ấy là nguyên nhân của sanh hữu trong cõi đó, nên nó được gọi là bhava (hữu) theo cách gọi tên của quả, giống như trong các câu "Chư Phật ra đời, an lạc thay" và "Tích chứa điều ác, khổ đau thay". Upapattibhava là năm thủ uẩn được tạo ra bởi nghiệp đó. Vì rằng nó "trở thành" (bhavati) ở cõi đó, nên nó được gọi là bhava. Theo mọi cách, cả nghiệp này và sự tái sanh này, cả hai đều được gọi là kāmabhava ở đây. Đây cũng là phương pháp áp dụng cho sắc hữu và vô sắc hữu.

උපාදානනිද්දෙසෙ කාමුපාදානන්තිආදීසු වත්ථුකාමං උපාදියන්ති එතෙන, සයං වා තං උපාදියතීති කාමුපාදානං, කාමො ච සො උපාදානඤ්චාති කාමුපාදානං. උපාදානන්ති දළ්හග්ගහණං වුච්චති. දළ්හත්ථො හි එත්ථ උපසද්දො උපායාසඋපකට්ඨාදීසු විය. පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං කාමුපාදානං? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති (ධ. ස. 1220; විභ. 938) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Trong phần định nghĩa về thủ (upādāna), trong các từ như kāmupādānaṃ (dục thủ), v.v., nó được gọi là kāmupādāna vì "chúng sanh chấp thủ các dục cảnh (vatthukāma) bằng cái này", hoặc "tự nó chấp thủ cái đó". Hoặc, "nó vừa là dục (kāma) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là kāmupādāna. Upādāna được gọi là sự nắm giữ chắc chắn. Vì ở đây, tiếp đầu ngữ upa có nghĩa là "chắc chắn", giống như trong các từ upāyāsa, upakaṭṭha, v.v. Đây là một từ đồng nghĩa với tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng. Đây là phần tóm tắt ở đây. Nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là dục thủ? Đó là dục tham đối với các dục".

තථා [Pg.14] දිට්ඨි ච සා උපාදානඤ්චාති දිට්ඨුපාදානං. අථ වා දිට්ඨිං උපාදියති, උපාදියන්ති වා එතෙන දිට්ඨින්ති දිට්ඨුපාදානං. උපාදියති හි පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි, උපාදියන්ති ච තාය දිට්ඨිං. යථාහ – ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්තිආදි (ම. නි. 3.27). සීලබ්බතුපාදානඅත්තවාදුපාදානවජ්ජස්ස සබ්බදිට්ඨිගතස්සෙතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං දිට්ඨුපාදානං? නත්ථි දින්න’’න්ති (ධ. ස. 1221) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Tương tự, "nó vừa là tà kiến (diṭṭhi) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là diṭṭhupādāna (kiến thủ). Hoặc là, "nó chấp thủ tà kiến", hoặc "chúng sanh chấp thủ tà kiến bằng cái này", nên gọi là diṭṭhupādāna. Vì rằng tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước, và bằng tà kiến ấy, chúng sanh chấp thủ tà kiến. Như đã nói: "Tự ngã và thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là chân thật, điều khác là sai lầm", v.v. Đây là một từ đồng nghĩa với tất cả các tà kiến, ngoại trừ giới cấm thủ và ngã luận thủ. Đây là phần tóm tắt ở đây, nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là kiến thủ? 'Không có quả báo của sự bố thí'..."

තථා සීලබ්බතමුපාදියන්ති එතෙන, සයං වා තං උපාදියති, සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චාති වා සීලබ්බතුපාදානං. ගොසීලගොවතාදීනි හි ‘‘එවං සුද්ධී’’ති (ධ. ස. 1222; විභ. 938) අභිනිවෙසතො සයමෙව උපාදානානීති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං සීලබ්බතුපාදානං? ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධී’’ති වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Tương tự, "chúng sanh chấp thủ giới và cấm bằng cái này", hoặc "tự nó chấp thủ cái đó", hoặc "nó vừa là giới cấm (sīlabbata) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là sīlabbatupādāna (giới cấm thủ). Vì rằng các hạnh như hạnh con bò, hạnh con chó, v.v., tự chúng là sự chấp thủ do sự tin chắc rằng "sự thanh tịnh là như vậy". Đây là phần tóm tắt ở đây, nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là giới cấm thủ? Sự thanh tịnh của các Sa-môn và Bà-la-môn ngoài giáo pháp này là nhờ vào giới luật..."

ඉදානි වදන්ති එතෙනාති වාදො, උපාදියන්ති එතෙනාති උපාදානං, කිං වදන්ති උපාදියන්ති වා? අත්තානං. අත්තනො වාදුපාදානං අත්තවාදුපාදානං. අත්තවාදමත්තමෙව වා අත්තාති උපාදියන්ති එතෙනාති අත්තවාදුපාදානං. වීසතිවත්ථුකාය සක්කායදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං අත්තවාදුපාදානං? ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී’’ති වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Bây giờ, (chúng sanh) nói lên bằng tà kiến này, vì thế được gọi là ‘thuyết’ (vādo); (chúng sanh) chấp thủ bằng tà kiến này, vì thế được gọi là ‘thủ’ (upādānaṃ). (Chúng sanh) nói lên hay chấp thủ điều gì? (Nói lên và chấp thủ) tự ngã. Thuyết và thủ về tự ngã là chấp thủ tự ngã thuyết (attavādupādānaṃ). Hoặc, chính thuyết về tự ngã (attavādamattaṃ) mà (chúng sanh) chấp thủ là ‘tự ngã’ bằng tà kiến này, vì thế được gọi là chấp thủ tự ngã thuyết. Đây là danh xưng của thân kiến có hai mươi vật. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, điều này nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến (trong đoạn): ‘Trong ấy, thế nào là chấp thủ tự ngã thuyết? Ở đây, kẻ phàm phu ít nghe, không thấy các bậc Thánh’.

තණ්හානිද්දෙසෙ රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හාති එතං චක්ඛුද්වාරාදීසු ජවනවීථියා පවත්තාය තණ්හාය ‘‘සෙට්ඨිපුත්තො බ්‍රාහ්මණපුත්තො’’ති එවමාදීසු පිතිතො නාමං විය පිතිසදිසාරම්මණතො නාමං. එත්ථ ච රූපාරම්මණා තණ්හා, රූපෙ තණ්හාති රූපතණ්හා. සා කාමරාගභාවෙන රූපං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා කාමතණ්හා, සස්සතදිට්ඨිසහගතරාගභාවෙන ‘‘රූපං නිච්චං ධුවං සස්සත’’න්ති එවං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා භවතණ්හා, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතරාගභාවෙන ‘‘රූපං උච්ඡිජ්ජති විනස්සති පෙච්ච න භවතී’’ති එවං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා විභවතණ්හාති රූපතණ්හා එවං තිවිධා හොති. යථා ච රූපතණ්හා, තථා සද්දතණ්හාදයොපීති එවං තානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. තානි අජ්ඣත්තරූපාදීසු අට්ඨාරස, බහිද්ධාරූපාදීසු අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස. ඉති අතීතානි ඡත්තිංස, අනාගතානි ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නානි [Pg.15] ඡත්තිංසාති එවං අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. ‘‘අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අස්මීති හොති, ඉත්ථස්මීති හොතී’’ති (විභ. 973) වා එවමාදීනි අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානි අට්ඨාරස, ‘‘බාහිරස්ස උපාදාය ඉමිනා අස්මීති හොති, ඉමිනා ඉත්ථස්මීති හොතී’’ති (විභ. 975) වා එවමාදීනි බාහිරරූපාදිනිස්සිතානි අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස, ඉති අතීතානි ඡත්තිංස, අනාගතානි ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එවම්පි අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. පුන සඞ්ගහෙ කරියමානෙ රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙව තණ්හාකායා තිස්සොයෙව කාමතණ්හාදයො හොන්තීති. එවං –

Trong phần giải về ái, (cách gọi) ‘sắc ái… cho đến… pháp ái’ này là tên gọi của ái sanh khởi trong lộ trình tốc hành tâm ở nhãn môn v.v…, được đặt tên theo đối tượng tương tự như người cha, giống như trong các trường hợp ‘con của trưởng giả’, ‘con của Bà-la-môn’ v.v… là tên gọi theo người cha. Và ở đây, ái có sắc làm đối tượng, hay ái ở trong sắc, là sắc ái. Ái ấy, khi sanh khởi trong lúc thưởng thức sắc với bản chất là dục tham, thì là dục ái; khi sanh khởi trong lúc thưởng thức (sắc) như vầy: ‘sắc là thường còn, bền vững, vĩnh cửu’ với bản chất là tham ái đồng hành với thường kiến, thì là hữu ái; khi sanh khởi trong lúc thưởng thức (sắc) như vầy: ‘sắc bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không tồn tại sau khi chết’ với bản chất là tham ái đồng hành với đoạn kiến, thì là phi hữu ái. Như vậy, sắc ái có ba loại. Giống như sắc ái, thinh ái v.v… cũng (có ba loại). Như thế, có mười tám cách vận hành của ái. Mười tám cách ấy đối với sắc nội phần v.v…, và mười tám cách đối với sắc ngoại phần v.v…, thành ba mươi sáu. Như vậy, ba mươi sáu trong quá khứ, ba mươi sáu trong tương lai, ba mươi sáu trong hiện tại, thành một trăm lẻ tám cách vận hành của ái. Hoặc (theo cách khác), (như trong Vibhaṅga): ‘Do nương vào (cái) nội phần, có (sự chấp) “tôi là”, có (sự chấp) “tôi là thế này”’ v.v…, có mười tám (cách vận hành của ái) nương vào sắc nội phần v.v…; và (như trong Vibhaṅga): ‘Do nương vào (cái) ngoại phần, có (sự chấp) “do cái này tôi là”, có (sự chấp) “do cái này tôi là thế này”’ v.v…, có mười tám (cách vận hành của ái) nương vào sắc ngoại phần v.v…, thành ba mươi sáu. Như vậy, ba mươi sáu trong quá khứ, ba mươi sáu trong tương lai, ba mươi sáu trong hiện tại, như thế cũng có một trăm lẻ tám cách vận hành của ái. Lại nữa, khi được tóm tắt, đối với các đối tượng sắc v.v…, chỉ có sáu nhóm ái, và chỉ có ba loại là dục ái v.v… Như vậy –

‘‘නිද්දෙසත්ථෙන නිද්දෙස, විත්ථාරා විත්ථාරස්ස ච;

පුන සඞ්ගහතො තණ්හා, විඤ්ඤාතබ්බා විභාවිනා’’ති.

‘Ái nên được người trí hiểu rõ, qua sự giải thích theo ý nghĩa giải thích, qua sự chi tiết và sự mở rộng chi tiết; và lại nữa, qua sự tóm tắt.’

වෙදනානිද්දෙසෙ වෙදනාකායාති වෙදනාසමූහා. චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජාවෙදනාති එතං ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජාවෙදනා අත්ථි කුසලා, අත්ථි අකුසලා, අත්ථි අබ්‍යාකතා’’ති එවං විභඞ්ගෙ (විභ. 34) ආගතත්තා චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තානං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතවෙදනානං ‘‘සාරිපුත්තො මන්තාණිපුත්තො’’ති එවමාදීසු මාතිතො නාමං විය මාතිසදිසතො වත්ථුතො නාමං. වචනත්ථො පනෙත්ථ – චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතු ජාතා වෙදනා චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අයං තාවෙත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකා කථා. විපාකවසෙන පන චක්ඛුද්වාරෙ ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි, ද්වෙ මනොධාතුයො, තිස්සො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයොති එතාහි සම්පයුත්තවසෙන වෙදනා වෙදිතබ්බා. එසෙව නයො සොතද්වාරාදීසු. මනොද්වාරෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයුත්තාව.

Trong phần giải về thọ, ‘thọ thân’ (vedanākāya) có nghĩa là các nhóm thọ. (Cách gọi) ‘thọ sanh do nhãn xúc… cho đến… thọ sanh do ý xúc’ này là tên gọi của các thọ thiện, bất thiện, và vô ký sanh khởi ở nhãn môn v.v…, được đặt tên theo vật căn (vatthu) tương tự như người mẹ, giống như trong các trường hợp ‘con của bà Sārī (Sāriputta)’, ‘con của bà Mantāṇī (Mantāṇiputta)’ v.v… là tên gọi theo người mẹ; bởi vì trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có đoạn văn như vầy: ‘có thọ thiện sanh do nhãn xúc, có thọ bất thiện, có thọ vô ký’. Ý nghĩa của từ ngữ ở đây là: thọ sanh ra do nhãn xúc làm nhân là thọ sanh do nhãn xúc. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả mọi nơi. Trước hết, đây là lời giải thích bao quát tất cả. Tuy nhiên, xét theo phương diện quả dị thục, ở nhãn môn, thọ nên được hiểu là (thọ) tương ưng với hai nhãn thức, hai ý giới, và ba ý thức giới. Phương pháp này cũng tương tự ở nhĩ môn v.v… Ở ý môn, (thọ) chỉ tương ưng với ý thức giới.

ඵස්සනිද්දෙසෙ චක්ඛුසම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සො. එස නයො සබ්බත්ථ. චක්ඛුසම්ඵස්සො…පෙ… කායසම්ඵස්සොති එත්තාවතා ච කුසලාකුසලවිපාකා පඤ්චවත්ථුකා දස ඵස්සා වුත්තා හොන්ති. මනොසම්ඵස්සොති ඉමිනා සෙසබාවීසතිලොකියවිපාකමනසම්පයුත්තා ඵස්සා.

Trong phần giải về xúc, ‘nhãn xúc’ là xúc ở (môn) mắt. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả mọi nơi. Với chừng ấy (từ) ‘nhãn xúc… cho đến… thân xúc’, mười loại xúc là quả dị thục của thiện và bất thiện, có năm vật căn, đã được nói đến. Với từ ‘ý xúc’ này, (chỉ cho) các xúc tương ưng với hai mươi hai tâm quả hiệp thế còn lại.

සළායතනනිද්දෙසෙ චක්ඛායතනන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ චෙව ආයතනනිද්දෙසෙ ච වුත්තමෙව.

Trong phần giải về sáu xứ, những gì cần nói về ‘nhãn xứ’ v.v…, điều đó đã được nói đến trong Thanh Tịnh Đạo, cả trong phần giải về uẩn và phần giải về xứ.

නාමරූපනිද්දෙසෙ [Pg.16] නමනලක්ඛණං නාමං. රුප්පනලක්ඛණං රූපං. විභජනෙ පනස්ස වෙදනාති වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාති සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චෙතනා ඵස්සො මනසිකාරොති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො. කාමඤ්ච අඤ්ඤෙපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා ධම්මා සන්ති, ඉමෙ පන තයො සබ්බදුබ්බලෙසුපි චිත්තෙසු සන්ති, තස්මා එතෙසංයෙව වසෙනෙත්ථ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො දස්සිතො. චත්තාරො ච මහාභූතාති එත්ථ චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො. මහාභූතාති පථවීආපතෙජවායානමෙතං අධිවචනං. යෙන පන කාරණෙන තානි මහාභූතානීති වුච්චන්ති, යො චෙත්ථ අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො, සො සබ්බො විසුද්ධිමග්ගෙ රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො. චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායාති එත්ථ පන චතුන්නන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, චත්තාරි මහාභූතානීති වුත්තං හොති. උපාදායාති උපාදියිත්වා, ගහෙත්වාති අත්ථො. නිස්සායාතිපි එකෙ. ‘‘වත්තමාන’’න්ති අයඤ්චෙත්ථ පාඨසෙසො. සමූහත්ථෙ වා එතං සාමිවචනං, චතුන්නං මහාභූතානං සමූහං උපාදාය වත්තමානං රූපන්ති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං සබ්බථාපි යානි ච චත්තාරි පථවීආදීනි මහාභූතානි, යඤ්ච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වත්තමානං චක්ඛායතනාදිභෙදෙන අභිධම්මපාළියමෙව වුත්තං තෙවීසතිවිධං රූපං, තං සබ්බම්පි රූපන්ති වෙදිතබ්බං.

Trong phần giải về danh sắc, danh có đặc tính hướng đến (đối tượng). Sắc có đặc tính biến hoại. Nhưng trong khi phân tích, do (từ) ‘thọ’ nên hiểu là thọ uẩn; do (từ) ‘tưởng’ nên hiểu là tưởng uẩn; do (các từ) ‘tư, xúc, tác ý’ nên hiểu là hành uẩn. Mặc dù thật sự có các pháp khác được bao gồm trong hành uẩn, nhưng ba pháp này có mặt ngay cả trong những tâm yếu nhất; do đó, ở đây hành uẩn được trình bày thông qua ba pháp này. Trong câu ‘và bốn đại chủng’, ‘bốn’ là sự xác định về số lượng. ‘Đại chủng’ là danh xưng của địa, thủy, hỏa, phong. Còn về lý do tại sao chúng được gọi là đại chủng, và bất kỳ phương pháp xác định nào khác ở đây, tất cả điều đó đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về sắc uẩn. Còn trong câu ‘và do nương vào bốn đại chủng’, từ ‘catunnaṃ’ (của bốn) là sở hữu cách được dùng với ý nghĩa của đối cách, có nghĩa là ‘bốn đại chủng’. ‘Upādāya’ có nghĩa là ‘sau khi chấp thủ’, ‘sau khi nắm giữ’. Một số vị cho rằng (cũng có nghĩa là) ‘do nương vào’. Và từ ‘vattamānaṃ’ (hiện hữu) là phần được tỉnh lược trong bản văn ở đây. Hoặc sở hữu cách này có nghĩa là một tập hợp; ở đây, ý nghĩa nên được hiểu là ‘sắc pháp hiện hữu do nương vào tập hợp của bốn đại chủng’. Như vậy, về mọi phương diện, cả bốn đại chủng là địa đại v.v…, và hai mươi ba loại sắc pháp hiện hữu do nương vào bốn đại chủng, được nói đến trong tạng A-tỳ-đàm với các phân loại như nhãn xứ v.v…, tất cả những thứ đó nên được hiểu là ‘sắc’.

විඤ්ඤාණනිද්දෙසෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුම්හි විඤ්ඤාණං, චක්ඛුතො වා ජාතං විඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. එවං සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි. ඉතරං පන මනොයෙව විඤ්ඤාණන්ති මනොවිඤ්ඤාණං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතතෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචනං.

Trong phần giải thích về thức, ‘nhãn thức’ là thức ở nơi mắt, hoặc là thức sanh từ mắt nên gọi là nhãn thức. Tương tự như vậy là nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, và thân thức. Còn lại, ‘ý chính là thức’ nên gọi là ý thức. Đây là tên gọi của tâm quả thuộc ba cõi, ngoại trừ hai nhóm năm thức.

සඞ්ඛාරනිද්දෙසෙ අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණො සඞ්ඛාරො. විභජනෙ පනස්ස කායසඞ්ඛාරොති කායතො පවත්තසඞ්ඛාරො. කායද්වාරෙ චොපනවසෙන පවත්තානං කාමාවචරකුසලතො අට්ඨන්නං, අකුසලතො ද්වාදසන්නන්ති වීසතියා කායසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං. වචීසඞ්ඛාරොති වචනතො පවත්තසඞ්ඛාරො, වචීද්වාරෙ වචනභෙදවසෙන පවත්තානං වීසතියා එව වචීසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං. චිත්තසඞ්ඛාරොති චිත්තතො පවත්තසඞ්ඛාරො, කායවචීද්වාරෙ චොපනං අකත්වා රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස පවත්තානං ලොකියකුසලාකුසලවසෙන එකූනතිංසමනොසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං.

Trong phần giải thích về hành, hành có trạng thái là cố ý tạo tác. Còn trong phần phân tích, ‘thân hành’ là hành phát sanh từ thân. Đây là tên gọi của hai mươi tư sở hữu tâm phát sanh qua thân môn do năng lực thúc đẩy, gồm tám (tư) từ (tâm) thiện dục giới và mười hai (tư) từ (tâm) bất thiện. ‘Khẩu hành’ là hành phát sanh từ lời nói; đây là tên gọi của chính hai mươi tư sở hữu tâm ấy phát sanh qua khẩu môn do năng lực làm phát sanh lời nói. ‘Tâm hành’ là hành phát sanh từ tâm; đây là tên gọi của hai mươi chín tư sở hữu tâm phát sanh do năng lực của các tâm thiện và bất thiện hiệp thế, khi một người ngồi một mình ở nơi vắng vẻ suy tư mà không có sự thúc đẩy qua thân môn và khẩu môn.

අවිජ්ජානිද්දෙසෙ [Pg.17] දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණන්ති දුක්ඛසච්චෙ අඤ්ඤාණං, මොහස්සෙතං අධිවචනං. එස නයො දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණන්තිආදීසු. තත්ථ චතූහි කාරණෙහි දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං වෙදිතබ්බං අන්තොගධතො වත්ථුතො ආරම්මණතො පටිච්ඡාදනතො ච. තථා හි තං දුක්ඛසච්චපරියාපන්නත්තා දුක්ඛෙ අන්තොගධං, දුක්ඛසච්චඤ්චස්ස නිස්සයපච්චයභාවෙන වත්ථු, ආරම්මණපච්චයභාවෙන ආරම්මණං, දුක්ඛසච්චං එතං පටිච්ඡාදෙති තස්ස යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙන ඤාණප්පවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙන.

Trong phần giải thích về vô minh, ‘không biết về khổ’ là không biết về Khổ đế; đây là tên gọi của si. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các câu như ‘không biết về tập khởi của khổ’ v.v... Ở đây, sự không biết về khổ nên được hiểu theo bốn lý do: do được bao hàm bên trong, do là vật nền, do là đối tượng, và do che lấp. Thật vậy, vì nó (vô minh) được bao hàm trong Khổ đế, nên nó được bao hàm bên trong khổ. Và Khổ đế là vật nền của nó do là duyên y chỉ, là đối tượng của nó do là duyên sở duyên. Vô minh này che lấp Khổ đế bằng cách ngăn cản sự thấu triệt trạng thái chân thật của nó và bằng cách không cho trí tuệ sanh khởi ở đây.

දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං තීහි කාරණෙහි වෙදිතබ්බං වත්ථුතො ආරම්මණතො පටිච්ඡාදනතො ච. නිරොධෙ පටිපදාය ච අඤ්ඤාණං එකෙනෙව කාරණෙන වෙදිතබ්බං පටිච්ඡාදනතො. නිරොධපටිපදානඤ්හි පටිච්ඡාදකමෙව අඤ්ඤාණං තෙසං යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙන තෙසු ච ඤාණප්පවත්තියා අප්පදානෙන. න පන තං තත්ථ අන්තොගධං තස්මිං සච්චද්වයෙ අපරියාපන්නත්තා, න තස්ස තං සච්චද්වයං වත්ථු අසහජාතත්තා, නාරම්මණං, තදාරබ්භ අප්පවත්තනතො. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයං ගම්භීරත්තා දුද්දසං, න තත්ථ අන්ධභූතං අඤ්ඤාණං පවත්තති. පුරිමං පන වචනීයත්තෙන සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා ගම්භීරං, තත්ථ විපල්ලාසගාහවසෙන පවත්තති.

Sự không biết về tập khởi của khổ nên được hiểu theo ba lý do: do là vật nền, do là đối tượng, và do che lấp. Và sự không biết về Diệt và Đạo nên được hiểu chỉ theo một lý do: do che lấp. Thật vậy, vô minh chỉ che lấp Diệt và Đạo bằng cách ngăn cản sự thấu triệt trạng thái chân thật của chúng và bằng cách không cho trí tuệ sanh khởi trong chúng. Nhưng nó (vô minh) không được bao hàm bên trong đó, vì nó không thuộc về hai đế ấy; hai đế ấy không phải là vật nền của nó, vì chúng không đồng sanh; cũng không phải là đối tượng, vì (vô minh) không sanh khởi lấy chúng làm đối tượng. Thật vậy, hai đế sau thì thâm sâu, khó thấy; vô minh mù quáng không thể vận hành ở đó. Còn hai đế trước thì thâm sâu do tự tánh của chúng khó thấy vì có thể diễn tả được; ở đó (vô minh) vận hành do năng lực của sự chấp thủ điên đảo.

අපිච ‘‘දුක්ඛෙ’’ති එත්තාවතා සඞ්ගහතො වත්ථුතො ආරම්මණතො කිච්චතො ච අවිජ්ජා දීපිතා. ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ’’ති එත්තාවතා වත්ථුතො ආරම්මණතො කිච්චතො ච. ‘‘දුක්ඛනිරොධෙ දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායා’’ති එත්තාවතා කිච්චතො. අවිසෙසතො පන ‘‘අඤ්ඤාණ’’න්ති එතෙන සභාවතො නිද්දිට්ඨාති ඤාතබ්බා.

Lại nữa, chỉ với từ ‘về khổ’, vô minh được trình bày về phương diện bao hàm, vật nền, đối tượng, và phận sự. Chỉ với từ ‘về tập khởi của khổ’, (vô minh được trình bày) về phương diện vật nền, đối tượng, và phận sự. Chỉ với các từ ‘về sự diệt khổ, về con đường đưa đến sự diệt khổ’, (vô minh được trình bày) về phương diện phận sự. Còn một cách tổng quát, nên hiểu rằng với từ ‘sự không biết’, (vô minh) được chỉ rõ về phương diện tự tánh.

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති. අපිචෙත්ථ සබ්බෙහෙව තෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානං දෙසිතං. නිබ්බානඤ්හි ආගම්ම තෙ තෙ ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා තං තෙසං තෙසං නිරොධොති වුච්චති. ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටවිවට්ටං දෙසෙන්තො අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසූති.

‘Này các Tỳ khưu, như vậy’ chính là ‘Này các Tỳ khưu, như vậy’. ‘Có sự diệt’ nghĩa là có sự không sanh khởi. Lại nữa, ở đây, với tất cả các từ chỉ sự diệt ấy, Niết Bàn đã được thuyết giảng. Thật vậy, khi đạt đến Niết Bàn, các pháp ấy, các pháp ấy đều diệt tận; do đó, nó (Niết Bàn) được gọi là sự diệt của các pháp ấy, các pháp ấy. Như vậy, trong kinh này, khi thuyết giảng về luân hồi và thoát khỏi luân hồi bằng mười hai chi phần, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp bằng chính đỉnh cao là quả A-la-hán. Vào cuối bài pháp, năm trăm vị Tỳ khưu đã an trú trong quả A-la-hán theo đúng phương pháp đã được nói đến.

විභඞ්ගසුත්තං දුතියං.

Kinh Phân Tích, bài thứ hai.

3. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Con Đường

3. තතියෙ [Pg.18] මිච්ඡාපටිපදන්ති අයං තාව අනිය්‍යානිකපටිපදා. නනු ච අවිජ්ජාපච්චයා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොපි අත්ථි ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොපි, සො කථං මිච්ඡාපටිපදා හොතීති. වට්ටසීසත්තා. යඤ්හි කිඤ්චි භවත්තයසඞ්ඛාතං වට්ටං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං, අන්තමසො පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ වා පන සමාපත්තියො, සබ්බං තං වට්ටපක්ඛියං වට්ටසීසන්ති වට්ටසීසත්තා මිච්ඡාපටිපදාව හොති. යං පන කිඤ්චි විවට්ටං නිබ්බානං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං, අන්තමසො උළුඞ්කයාගුමත්තදානම්පි පණ්ණමුට්ඨිදානමත්තම්පි, සබ්බං තං විවට්ටපක්ඛියං විවට්ටනිස්සිතං, විවට්ටපක්ඛිකත්තා සම්මාපටිපදාව හොති. අප්පමත්තකම්පි හි පණ්ණමුට්ඨිමත්තදානකුසලං වා හොතු මහන්තං වෙලාමදානාදිකුසලං වා, සචෙ වට්ටසම්පත්තිං පත්ථෙත්වා වට්ටනිස්සිතවසෙන මිච්ඡා ඨපිතං හොති, වට්ටමෙව ආහරිතුං සක්කොති, නො විවට්ටං. ‘‘ඉදං මෙ දානං ආසවක්ඛයාවහං හොතූ’’ති එවං පන විවට්ටං පත්ථෙන්තෙන විවට්ටවසෙන සම්මා ඨපිතං අරහත්තම්පි පච්චෙකබොධිඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි දාතුං සක්කොතියෙව, න අරහත්තං අප්පත්වා පරියොසානං ගච්ඡති. ඉති අනුලොමවසෙන මිච්ඡාපටිපදා, පටිලොමවසෙන සම්මාපටිපදා දෙසිතාති වෙදිතබ්බා. නනු චෙත්ථ පටිපදා පුච්ඡිතා, නිබ්බානං භාජිතං, නිය්‍යාතනෙපි පටිපදාව නිය්‍යාතිතා. න ච නිබ්බානස්ස පටිපදාති නාමං, සවිපස්සනානං පන චතුන්නං මග්ගානමෙතං නාමං, තස්මා පුච්ඡානිය්‍යාතනෙහි පදභාජනං න සමෙතීති. නො න සමෙති, කස්මා? ඵලෙන පටිපදාය දස්සිතත්තා. ඵලෙන හෙත්ථ පටිපදා දස්සිතා. ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එතං නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං යස්සා පටිපදාය ඵලං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාපටිපදාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ අසෙසවිරාගනිරොධාති එත්ථ විරාගො නිරොධස්සෙව වෙවචනං, අසෙසවිරාගා අසෙසනිරොධාති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. යෙන වා විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධො හොති, තං දස්සෙතුං එතං පදභාජනං වුත්තං. එවඤ්හි සති සානුභාවා පටිපදා විභත්තා හොති. ඉති ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති. තතියං.

3. Ở bài kinh thứ ba. (Câu) ‘tà đạo’ (micchāpaṭipadā) này trước tiên là con đường không đưa đến sự thoát ly. Lại nữa, chẳng phải do duyên vô minh mà phước hành cũng có, bất động hành cũng có sao? Vậy tại sao nó lại là tà đạo? (Đáp:) Vì là đầu mối của vòng luân hồi. Thật vậy, bất cứ điều gì được thực hiện do mong cầu vòng luân hồi được gọi là ba cõi, cho đến tận cùng là năm loại thần thông hay tám bậc thiền định, tất cả những điều đó thuộc về phe luân hồi, là đầu mối của luân hồi, vì là đầu mối của luân hồi nên chính là tà đạo. Còn bất cứ điều gì được thực hiện do mong cầu Niết-bàn, sự thoát khỏi vòng luân hồi, cho đến tận cùng là việc bố thí chỉ bằng một muỗng cháo hay việc bố thí chỉ bằng một nắm rau, tất cả những điều đó thuộc về phe thoát khỏi luân hồi, nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, vì thuộc về phe thoát khỏi luân hồi nên chính là chánh đạo. Thật vậy, dù là việc thiện bố thí chỉ bằng một nắm rau nhỏ nhoi, hay là việc thiện lớn lao như sự bố thí của Velāma, v.v..., nếu được đặt để một cách sai lầm theo cách nương tựa vào luân hồi do mong cầu sự thành tựu trong luân hồi, thì nó chỉ có thể mang lại vòng luân hồi, chứ không phải sự thoát khỏi luân hồi. Còn nếu được đặt để một cách đúng đắn theo cách thoát khỏi luân hồi bởi người mong cầu sự thoát khỏi luân hồi rằng: ‘Mong rằng việc bố thí này của tôi sẽ mang đến sự đoạn tận các lậu hoặc,’ thì nó có thể mang lại cả quả A-la-hán, trí tuệ của bậc Độc Giác Phật, và trí tuệ của bậc Toàn Giác, và nó sẽ không đi đến hồi kết thúc mà chưa đạt được quả A-la-hán. Như vậy, cần phải hiểu rằng tà đạo được thuyết giảng theo chiều thuận, và chánh đạo được thuyết giảng theo chiều nghịch. Lại nữa, chẳng phải ở đây con đường đã được hỏi, Niết-bàn đã được phân tích, và trong phần kết luận, chính con đường đã được kết luận sao? Và ‘con đường’ không phải là tên gọi của Niết-bàn, mà đó là tên gọi của bốn đạo cùng với tuệ quán. Do đó, phần phân tích các từ không tương hợp với câu hỏi và phần kết luận. (Đáp:) Không phải là không tương hợp. Tại sao? Vì con đường được chỉ ra thông qua quả của nó. Ở đây, con đường được chỉ ra thông qua quả. ‘Do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn không còn dư tàn của chính vô minh ấy mà hành diệt,’ Niết-bàn được gọi là sự đoạn diệt này là quả của con đường nào, thì con đường đó được gọi là chánh đạo, này các Tỳ khưu. Đây là ý nghĩa ở đây. Và trong ý nghĩa này, ở câu ‘do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn không còn dư tàn,’ (asesavirāganirodhā), ‘ly tham’ (virāga) chính là đồng nghĩa với ‘đoạn diệt’ (nirodha). Ở đây, ý muốn nói là: do ly tham không còn dư tàn nên đoạn diệt không còn dư tàn. Hoặc là, phần phân tích các từ này được nói ra để chỉ ra con đường được gọi là ‘ly tham’ mà nhờ đó sự đoạn diệt không còn dư tàn của vô minh xảy ra. Thật vậy, khi như vậy, con đường được phân tích một cách có uy lực. Như vậy, trong bài kinh này cũng chỉ nói về luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi. (Kinh) thứ ba.

4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Vipassī

4. චතුත්ථෙ [Pg.19] විපස්සිස්සාති තස්ස කිර බොධිසත්තස්ස යථා ලොකියමනුස්සානං කිඤ්චිදෙව පස්සන්තානං පරිත්තකම්මාභිනිබ්බත්තස්ස කම්මජපසාදස්ස දුබ්බලත්තා අක්ඛීනි විප්ඵන්දන්ති, න එවං විප්ඵන්දිංසු. බලවකම්මනිබ්බත්තස්ස පන කම්මජපසාදස්ස බලවත්තා අවිප්ඵන්දන්තෙහි අනිමිසෙහි එව අක්ඛීහි පස්සි සෙය්‍යථාපි දෙවා තාවතිංසා. තෙන වුත්තං – ‘‘අනිමිසන්තො කුමාරො පෙක්ඛතීති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස ‘විපස්සී විපස්සී’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදී’’ති (දී. නි. 2.40). අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අන්තරන්තරා නිමිසජනිතන්ධකාරවිරහෙන විසුද්ධං පස්සති, විවටෙහි වා අක්ඛීහි පස්සතීති විපස්සී. එත්ථ ච කිඤ්චාපි පච්ඡිමභවිකානං සබ්බබොධිසත්තානං බලවකම්මනිබ්බත්තස්ස කම්මජපසාදස්ස බලවත්තා අක්ඛීනි න විප්ඵන්දන්ති, සො පන බොධිසත්තො එතෙනෙව නාමං ලභි.

4. Ở bài kinh thứ tư. Về (danh hiệu) Vipassī. Tương truyền, đối với vị Bồ-tát ấy, đôi mắt của ngài đã không chớp động như đôi mắt của những người thế gian thường chớp động khi nhìn bất cứ vật gì, do sự yếu kém của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp nhỏ. Trái lại, do sự mạnh mẽ của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp mạnh, ngài đã nhìn bằng đôi mắt không chớp động, không nháy, giống như chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, vì hoàng tử nhìn không chớp mắt, nên danh hiệu ‘Vipassī, Vipassī’ đã khởi lên cho hoàng tử Vipassī.’ Ý nghĩa ở đây là: ngài thấy một cách trong sáng do không có bóng tối sinh ra bởi sự chớp mắt xen kẽ, hoặc ngài thấy bằng đôi mắt mở to, nên (gọi là) Vipassī. Và ở đây, mặc dù đôi mắt của tất cả các vị Bồ-tát ở kiếp chót không chớp động do sự mạnh mẽ của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp mạnh, nhưng chính vị Bồ-tát ấy đã nhận được danh hiệu này do chính lý do đó.

අපිච විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය පස්සතීති විපස්සී, විචිනිත්වා විචිනිත්වා පස්සතීති අත්ථො. එකදිවසං කිර විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසීදිත්වා අත්ථෙ අනුසාසන්තස්ස රඤ්ඤො අලඞ්කතපටියත්තං මහාපුරිසං ආහරිත්වා අඞ්කෙ ඨපයිංසු. තස්ස තං අඞ්කෙ කත්වා පලාළයමානස්සෙව අමච්චා සාමිකං අස්සාමිකං අකංසු. බොධිසත්තො අනත්තමනසද්දං නිච්ඡාරෙසි. රාජා ‘‘කිමෙතං උපධාරෙථා’’ති ආහ. උපධාරයමානා අඤ්ඤං අදිස්වා ‘‘අට්ටස්ස දුබ්බිනිච්ඡිතත්තා එවං කතං භවිස්සතී’’ති පුන සාමිකමෙව සාමිකං කත්වා ‘‘ඤත්වා නු ඛො කුමාරො එවං කරොතී’’ති? වීමංසන්තා පුන සාමිකං අස්සාමිකමකංසු. පුන බොධිසත්තො තථෙව සද්දං නිච්ඡාරෙසි. අථ රාජා ‘‘ජානාති මහාපුරිසො’’ති තතො පට්ඨාය අප්පමත්තො අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය කුමාරො අත්ථෙ පනායති ඤායෙනාති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය ‘විපස්සී විපස්සී’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදී’’ති (දී. නි. 2.41).

Hơn nữa, (ngài là) Vipassī vì ngài thấy sau khi đã xem xét, xem xét; ý nghĩa là ngài thấy sau khi đã điều tra, điều tra. Tương truyền, vào một ngày nọ, khi đức vua đang ngồi ở nơi xử án để cai trị việc nước, người ta mang vị Đại nhân đã được trang điểm sẵn sàng đến và đặt vào lòng vua. Trong khi vua đang cưng nựng ngài trong lòng, các vị quan đại thần đã biến người chủ thành người không phải chủ. Vị Bồ-tát phát ra một âm thanh không hài lòng. Vua nói: ‘Đây là gì vậy? Hãy xem xét.’ Khi xem xét, họ không thấy lý do nào khác và (nghĩ rằng): ‘Chắc hẳn việc này đã được làm như vậy do vụ việc được xét xử không tốt.’ Rồi họ lại biến người chủ thành người chủ, và để kiểm tra xem ‘liệu hoàng tử có biết mà làm như vậy không?’, họ lại biến người chủ thành người không phải chủ. Vị Bồ-tát lại phát ra âm thanh y như vậy. Bấy giờ, vua (nghĩ): ‘Vị Đại nhân biết rõ,’ và từ đó trở đi, vua đã trở nên cẩn trọng. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, vì hoàng tử thấy rõ các sự việc sau khi đã xem xét, xem xét, nên ở mức độ cao hơn nữa, danh hiệu ‘Vipassī, Vipassī’ đã khởi lên cho hoàng tử Vipassī.’

භගවතොති භාග්‍යසම්පන්නස්ස. අරහතොති රාගාදිඅරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස වා අරානං හතත්තා, පච්චයානං වා අරහත්තා අරහාති එවං ගුණතො උප්පන්නනාමධෙය්‍යස්ස. සම්මාසම්බුද්ධස්සාති සම්මා නයෙන හෙතුනා සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙන චත්තාරි සච්චානි බුද්ධස්ස. පුබ්බෙව සම්බොධාති [Pg.20] සම්බොධො වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තතො පුබ්බෙව. බොධිසත්තස්සෙව සතොති එත්ථ බොධීති ඤාණං, බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, ඤාණවා පඤ්ඤවා පණ්ඩිතොති අත්ථො. පුරිමබුද්ධානඤ්හි පාදමූලෙ අභිනීහාරතො පට්ඨාය පණ්ඩිතොව සො සත්තො, න අන්ධබාලොති බොධිසත්තො. යථා වා උදකතො උග්ගන්ත්වා ඨිතං පරිපාකගතං පදුමං සූරියරස්මිසම්ඵස්සෙන අවස්සං බුජ්ඣිස්සතීති බුජ්ඣනකපදුමන්ති වුච්චති, එවං බුද්ධානං සන්තිකෙ බ්‍යාකරණස්ස ලද්ධත්තා අවස්සං අනන්තරායෙන පාරමියො පූරෙත්වා බුජ්ඣිස්සතීති බුජ්ඣනකසත්තොතිපි බොධිසත්තො. යා ච එසා චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතා බොධි, තං පත්ථයමානො පවත්තතීති බොධියං සත්තො ආසත්තොතිපි බොධිසත්තො. එවං ගුණතො උප්පන්නනාමවසෙන බොධිසත්තස්සෙව සතො. කිච්ඡන්ති දුක්ඛං. ආපන්නොති අනුප්පත්තො. ඉදං වුත්තං හොති – අහො අයං සත්තලොකො දුක්ඛං අනුප්පත්තොති. චවති ච උපපජ්ජති චාති ඉදං අපරාපරං චුතිපටිසන්ධිවසෙන වුත්තං. නිස්සරණන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි ජරාමරණදුක්ඛතො නිස්සටත්තා තස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. කුදාස්සු නාමාති කතරස්මිං නු ඛො කාලෙ.

Bhagavato: Bậc có đầy đủ diễm phúc. Arahato: Bậc A-la-hán, do đã diệt trừ các kẻ thù là tham ái v.v..., hoặc do đã bẻ gãy các căm xe của bánh xe luân hồi, hoặc do xứng đáng thọ nhận các vật dụng, nên được gọi là A-la-hán; là bậc có danh hiệu được sanh khởi từ đức hạnh như thế. Sammāsambuddhassa: Bậc Chánh Đẳng Giác, là bậc đã giác ngộ bốn chân lý một cách chân chánh, đúng phương pháp, đúng nhân duyên, do tự thân ngài, do nỗ lực của riêng ngài. Pubbeva sambodhā: Trước khi giác ngộ. Sambodho được gọi là trí tuệ trong bốn đạo, (ngài đã suy xét) ngay trước khi (giác ngộ) ấy. Bodhisattasseva sato: Khi còn là vị Bồ-tát. Ở đây, bodhi là trí tuệ. Bodhimā satto là bodhisatto, chúng sanh có trí tuệ. Nghĩa là bậc có trí, có tuệ, bậc hiền trí. Thật vậy, kể từ khi phát nguyện dưới chân của các đức Phật quá khứ, chúng sanh ấy là bậc hiền trí, không phải là kẻ phàm phu ngu muội, vì thế (gọi là) Bồ-tát. Hoặc, ví như đóa sen đã vươn lên khỏi mặt nước, đã đến lúc trưởng thành, chắc chắn sẽ nở ra do sự tiếp xúc của ánh nắng mặt trời, nên được gọi là "đóa sen sắp nở"; cũng vậy, do đã nhận được lời thọ ký nơi các đức Phật, chắc chắn sẽ viên mãn các pháp ba-la-mật không có chướng ngại và sẽ giác ngộ, nên cũng (gọi là) "chúng sanh sắp giác ngộ" tức là Bồ-tát. Và bodhi này được gọi là trí tuệ Tứ Đạo, vị ấy nỗ lực thực hành trong khi mong mỏi điều ấy, nên cũng (gọi là) Bồ-tát, tức là chúng sanh quyến luyến, dính mắc vào sự giác ngộ. Như vậy, khi còn là vị Bồ-tát do danh hiệu được sanh khởi từ đức hạnh. Kicchaṃ là khổ. Āpanno là đã đạt đến. Điều này được nói là: "Ôi, thế giới chúng sanh này đã rơi vào khổ đau!" Cavati ca upapajjati ca: Chết và tái sanh. Điều này được nói về sự nối tiếp của tử và sanh. Nissaraṇaṃ là Niết-bàn. Thật vậy, vì đã thoát khỏi khổ già và chết, nên (Niết-bàn) được gọi là sự giải thoát khỏi cái ấy (khổ). Kudāssu nāma: Vào lúc nào?

යොනිසො මනසිකාරාති උපායමනසිකාරෙන පථමනසිකාරෙන. අහු පඤ්ඤාය අභිසමයොති පඤ්ඤාය සද්ධිං ජරාමරණකාරණස්ස අභිසමයො සමවායො සමායොගො අහොසි, ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉදං තෙන දිට්ඨන්ති අත්ථො. අථ වා යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤායාති යොනිසො මනසිකාරෙන ච පඤ්ඤාය ච අභිසමයො අහු. ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණ’’න්ති, එවං ජරාමරණකාරණස්ස පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ.

Yoniso manasikārā: Do như lý tác ý, do tác ý đến phương pháp, tác ý đến con đường. Ahu paññāya abhisamayo: Đã có sự thấu triệt bằng trí tuệ. (Nghĩa là) cùng với trí tuệ, đã có sự thấu triệt, sự tương hợp, sự tương ưng về nguyên nhân của già và chết. Nghĩa là, vị ấy đã thấy được điều này: "Do duyên sanh, có già và chết." Hoặc là, yoniso manasikārā ahu paññāya: do như lý tác ý và do trí tuệ, đã có sự thấu triệt. Nghĩa là, đã có sự liễu ngộ về nguyên nhân của già và chết như sau: "Khi có sanh, có già và chết." Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi.

ඉති හිදන්ති එවමිදං. සමුදයො සමුදයොති එකාදසසු ඨානෙසු සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වා නිද්දිසති. පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසූති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. එවං ඉතො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු, චතූසු වා අරියසච්චධම්මෙසු. චක්ඛුන්තිආදීනි ඤාණවෙවචනානෙව. ඤාණමෙව හෙත්ථ දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු, ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා, පටිවෙධනට්ඨෙන විජ්ජා, ඔභාසනට්ඨෙන ආලොකොති වුත්තං[Pg.21]. තං පනෙතං චතූසු සච්චෙසු ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. නිරොධවාරෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථං.

Iti hidaṃ: Như vậy, điều này. Samudayo, samudayo: Tập khởi, tập khởi. (Đức Phật) chỉ dạy bằng cách tóm tắt sự tập khởi của các hành v.v... ở mười một nơi. Pubbe ananussutesu: Trong các pháp chưa từng được nghe trước đây. (Nghĩa là) "do duyên vô minh, sự tập khởi của các hành có mặt." Như vậy, trong các pháp chưa từng được nghe trước thời điểm này, hoặc trong bốn pháp Thánh đế. Cakkhu v.v... chỉ là các từ đồng nghĩa của trí tuệ. Thật vậy, ở đây, chính trí tuệ được gọi là cakkhu (nhãn) theo nghĩa thấy, là ñāṇa (trí) theo nghĩa biết, là paññā (tuệ) theo nghĩa hiểu rõ, là vijjā (minh) theo nghĩa thâm nhập, là āloko (quang) theo nghĩa chiếu sáng. Và nên biết rằng, điều ấy đã được chỉ dạy là sự pha trộn giữa thế gian và siêu thế trong bốn chân lý. Trong phần đoạn diệt cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này. (Kinh) thứ tư (kết thúc).

5-10. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. Chú giải kinh Sikhī v.v...

5-10. පඤ්චමාදීසු සිඛිස්ස, භික්ඛවෙතිආදීනං පදානං ‘‘සිඛිස්සපි, භික්ඛවෙ’’ති න එවං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. කස්මා? එකාසනෙ අදෙසිතත්තා. නානාඨානෙසු හි එතානි දෙසිතානි, අත්ථො පන සබ්බත්ථ සදිසොයෙව. සබ්බබොධිසත්තානඤ්හි බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නානං න අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා ආචික්ඛති – ‘‘අතීතෙ බොධිසත්තා පච්චයාකාරං සම්මසිත්වා බුද්ධා ජාතා’’ති. යථා පන පඨමකප්පිකකාලෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකස්ස ගතමග්ගෙනෙව අපරාපරං වුට්ඨිඋදකං ගච්ඡති, එවං තෙහි තෙහි පුරිමබුද්ධෙහි ගතමග්ගෙනෙව පච්ඡිමා පච්ඡිමා ගච්ඡන්ති. සබ්බබොධිසත්තා හි ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා තං අනුලොමපටිලොමං සම්මසිත්වා බුද්ධා හොන්තීති පටිපාටියා සත්තසු සුත්තෙසු බුද්ධවිපස්සනා නාම කථිතාති.

5-10. Trong các kinh từ thứ năm trở đi, ý nghĩa của các từ sikhissa, bhikkhave v.v... không nên được hiểu bằng cách kết hợp chúng lại như vầy: sikhissapi, bhikkhave (cũng của đức Phật Sikhī, này các Tỳ-khưu). Tại sao? Vì (các kinh này) không được thuyết giảng trong cùng một lần ngồi. Thật vậy, những kinh này được thuyết giảng ở nhiều nơi khác nhau, nhưng ý nghĩa thì ở đâu cũng tương tự nhau. Thật vậy, đối với tất cả các vị Bồ-tát đang ngồi trên Bồ-đề đoàn, không có vị Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, hay Phạm thiên nào khác đến chỉ dạy rằng: "Trong quá khứ, các vị Bồ-tát đã trở thành Phật do quán xét lý duyên khởi." Nhưng, ví như vào thời sơ kiếp, khi trời mưa, dòng nước mưa sau cũng chảy theo con đường mà dòng nước đã chảy trước đó; cũng vậy, các vị (Bồ-tát) sau này cũng đi theo con đường mà các đức Phật quá khứ đã đi. Thật vậy, tất cả các vị Bồ-tát, sau khi xuất khỏi thiền thứ tư dựa trên hơi thở vào ra, hướng trí tuệ vào lý duyên khởi, quán xét nó theo chiều xuôi và ngược, rồi trở thành Phật. Như vậy, trong bảy bài kinh theo thứ tự, pháp môn gọi là tuệ quán của chư Phật đã được thuyết giảng.

බුද්ධවග්ගො පඨමො.

Phẩm Phật, phẩm thứ nhất.

2. ආහාරවග්ගො

2. Phẩm Āhāra (Vật thực)

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Āhāra (Vật thực)

11. ආහාරවග්ගස්ස පඨමෙ ආහාරාති පච්චයා. පච්චයා හි ආහරන්ති අත්තනො ඵලං, තස්මා ආහාරාති වුච්චන්ති. භූතානං වා සත්තානන්තිආදීසු භූතාති ජාතා නිබ්බත්තා. සම්භවෙසිනොති යෙ සම්භවං ජාතිං නිබ්බත්තිං එසන්ති ගවෙසන්ති. තත්ථ චතූසු යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසිනො නාම, අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච භින්දිත්වා බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසිනො නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පභුති භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසිනො නාම, තතො පරං භූතා නාම. අථ වා භූතාති ජාතා අභිනිබ්බත්තා, යෙ භූතා අභිනිබ්බත්තායෙව, න පුන [Pg.22] භවිස්සන්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, තෙසං ඛීණාසවානං එතං අධිවචනං. සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසිනො. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා ආයතිම්පි සම්භවං එසන්තානං සෙක්ඛපුථුජ්ජනානමෙතං අධිවචනං. එවං සබ්බථාපි ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියති. වාසද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො, තස්මා භූතානඤ්ච සම්භවෙසීනඤ්චාති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

11. Trong kinh đầu tiên của phẩm Āhāra, āhārā là các duyên. Thật vậy, các duyên mang lại quả của chúng, do đó chúng được gọi là āhārā (vật thực). Trong câu bhūtānaṃ vā sattānaṃ v.v..., bhūtā là những chúng sanh đã sanh, đã hiện hữu. Sambhavesino là những chúng sanh đang tìm cầu, đang tìm kiếm sự hiện hữu, sự sanh, sự hình thành. Ở đây, trong bốn loại sanh, các chúng sanh noãn sanh và thai sanh, chừng nào chưa phá vỡ vỏ trứng và bọc thai, chừng đó được gọi là sambhavesino; sau khi đã phá vỡ vỏ trứng và bọc thai để ra ngoài, thì được gọi là bhūtā. Các chúng sanh thấp sanh và hóa sanh, trong sát-na tâm đầu tiên, được gọi là sambhavesino; từ sát-na tâm thứ hai trở đi, được gọi là bhūtā. Hoặc, chúng sanh được sanh ra trong oai nghi nào, chừng nào chưa đạt đến (oai nghi) khác, chừng đó được gọi là sambhavesino; sau đó thì được gọi là bhūtā. Hoặc là, bhūtā là những chúng sanh đã sanh, đã hoàn toàn hiện hữu; những vị đã hiện hữu và sẽ không hiện hữu trở lại nữa, được kể là như vậy, đây là danh xưng của các bậc lậu tận. Sambhavaṃ esantīti sambhavesino: (Họ) tìm cầu sự hiện hữu, nên là sambhavesino. Do chưa đoạn trừ kiết sử hữu, đây là danh xưng của các bậc hữu học và phàm phu, những người còn tìm cầu sự hiện hữu trong tương lai. Như vậy, về mọi phương diện, với hai từ này, (Đức Phật) bao gồm tất cả chúng sanh. Và ở đây, từ vā có nghĩa là tổng hợp, do đó, ý nghĩa này nên được hiểu là: "của các chúng sanh đã hiện hữu và của các chúng sanh đang tìm cầu sự hiện hữu."

ඨිතියාති ඨිතත්ථං. අනුග්ගහායාති අනුග්ගහත්ථං. වචනභෙදොයෙව චෙස, අත්ථො පන ද්වින්නම්පි පදානං එකොයෙව. අථ වා ඨිතියාති තස්ස තස්ස සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානං අනුප්පබන්ධවසෙන අවිච්ඡෙදාය. අනුග්ගහායාති අනුප්පන්නානං උප්පාදාය. උභොපි චෙතානි ‘‘භූතානං වා ඨිතියා චෙව අනුග්ගහාය ච, සම්භවෙසීනං වා ඨිතියා චෙව අනුග්ගහාය චා’’ති එවං උභයත්ථ දට්ඨබ්බානීති.

Ṭhitiyāti là với mục đích duy trì. Anuggahāyāti là với mục đích hỗ trợ. Và đây chỉ là sự khác biệt về từ ngữ, còn ý nghĩa của cả hai từ chỉ là một. Hoặc là, ṭhitiyāti là cho sự không gián đoạn do sự nối tiếp liên tục của các pháp đã sanh trong (dòng tương tục của) chúng sanh này hay chúng sanh kia. Anuggahāyāti là cho sự sanh khởi của các pháp chưa sanh. Cả hai từ này nên được hiểu trong cả hai trường hợp như vầy: ‘cho sự duy trì và hỗ trợ của các chúng sanh đã hiện hữu, hoặc cho sự duy trì và hỗ trợ của các chúng sanh đang tìm hữu’.

කබළීකාරො ආහාරොති කබළං කත්වා අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො, ඔදනකුම්මාසාදිවත්ථුකාය ඔජායෙතං අධිවචනං. ඔළාරිකො වා සුඛුමො වාති වත්ථුඔළාරිකතාය ඔළාරිකො, සුඛුමතාය සුඛුමො. සභාවෙන පන සුඛුමරූපපරියාපන්නත්තා කබළීකාරො ආහාරො සුඛුමොව හොති. සාපි චස්ස වත්ථුතො ඔළාරිකතා සුඛුමතා ච උපාදායුපාදාය වෙදිතබ්බා. කුම්භීලානඤ්හි ආහාරං උපාදාය මොරානං ආහාරො සුඛුමො. කුම්භීලා කිර පාසාණෙ ගිලන්ති, තෙ ච නෙසං කුච්ඡිප්පත්තා විලීයන්ති. මොරා සප්පවිච්ඡිකාදිපාණෙ ඛාදන්ති. මොරානං පන ආහාරං උපාදාය තරච්ඡානං ආහාරො සුඛුමො. තෙ කිර තිවස්සඡඩ්ඩිතානි විසාණානි චෙව අට්ඨීනි ච ඛාදන්ති, තානි ච නෙසං ඛෙළෙන තෙමිතමත්තානෙව කන්දමූලං විය මුදුකානි හොන්ති. තරච්ඡානං ආහාරං උපාදාය හත්ථීනං ආහාරො සුඛුමො. තෙ හි නානාරුක්ඛසාඛාදයො ඛාදන්ති. හත්ථීනං ආහාරතො ගවයගොකණ්ණමිගාදීනං ආහාරො සුඛුමො. තෙ කිර නිස්සාරානි නානාරුක්ඛපණ්ණාදීනි ඛාදන්ති. තෙසම්පි ආහාරතො ගුන්නං ආහාරො සුඛුමො. තෙ අල්ලසුක්ඛතිණානි ඛාදන්ති. තෙසං ආහාරතො සසානං ආහාරො සුඛුමො. සසානං ආහාරතො සකුණානං ආහාරො සුඛුමො. සකුණානං ආහාරතො පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරතො ගාමභොජකානං ආහාරො [Pg.23] සුඛුමො. ගාමභොජකානං ආහාරතො රාජරාජමහාමත්තානං ආහාරො සුඛුමො. තෙසම්පි ආහාරතො චක්කවත්තිනො ආහාරො සුඛුමො. චක්කවත්තිනො ආහාරතො භුම්මානං දෙවානං ආහාරො සුඛුමො. භුම්මානං දෙවානං ආහාරතො චාතුමහාරාජිකානං. එවං යාව පරනිම්මිතවසවත්තීනං ආහාරා විත්ථාරෙතබ්බා. තෙසං පනාහාරො සුඛුමොත්වෙව නිට්ඨං පත්තො.

Đoàn thực (Kabaḷīkāro āhāroti) là vật thực được nuốt vào sau khi làm thành miếng; đây là tên gọi của chất dinh dưỡng (ojā) có vật thể là cơm, cháo v.v... ‘Thô hoặc tế’ (Oḷāriko vā sukhumo vā’ti): do vật thể thô nên (gọi là) thô; do (vật thể) tế nên (gọi là) tế. Nhưng về tự tánh, do được bao gồm trong sắc tế, đoàn thực chỉ là tế. Và tính thô và tính tế của vật thể ấy nên được hiểu bằng cách so sánh tương đối. Thật vậy, so với vật thực của cá sấu, vật thực của công là tế. Nghe nói cá sấu nuốt cả đá sỏi, và khi vào đến bụng chúng thì chúng bị tiêu hóa. Công ăn các loài sinh vật như rắn, bò cạp. Nhưng so với vật thực của công, vật thực của linh cẩu là tế. Nghe nói chúng ăn sừng và xương đã bị vứt bỏ ba năm, và những thứ ấy chỉ cần thấm nước bọt của chúng là trở nên mềm như củ rễ. So với vật thực của linh cẩu, vật thực của voi là tế. Thật vậy, chúng ăn các cành cây khác nhau. So với vật thực của voi, vật thực của các loài như trâu rừng, bò rừng, nai v.v... là tế. Nghe nói chúng ăn các loại lá cây khác nhau không có lõi. So với vật thực của chúng, vật thực của bò là tế. Chúng ăn cỏ tươi và cỏ khô. So với vật thực của chúng, vật thực của thỏ là tế. So với vật thực của thỏ, vật thực của chim là tế. So với vật thực của chim, vật thực của người dân biên địa là tế. So với vật thực của người dân biên địa, vật thực của các vị trưởng làng là tế. So với vật thực của các vị trưởng làng, vật thực của vua và các vị đại thần là tế. So với vật thực của họ, vật thực của Chuyển luân vương là tế. So với vật thực của Chuyển luân vương, vật thực của chư thiên địa cầu là tế. So với vật thực của chư thiên địa cầu, (vật thực) của chư thiên Tứ Đại Thiên Vương là tế. Cứ như vậy nên mở rộng cho đến vật thực của chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại. Nhưng vật thực của họ được kết luận là chỉ tế mà thôi.

එත්ථ ච ඔළාරිකෙ වත්ථුස්මිං ඔජා පරිත්තා හොති දුබ්බලා, සුඛුමෙ බලවතී. තථා හි එකපත්තපූරම්පි යාගුං පීතො මුහුත්තෙනෙව ජිඝච්ඡිතො හොති යංකිඤ්චිදෙව ඛාදිතුකාමො, සප්පිං පන පසතමත්තං පිවිත්වා දිවසං අභොත්තුකාමො හොති. තත්ථ වත්ථු කම්මජතෙජසඞ්ඛාතං පරිස්සයං විනොදෙති, න පන සක්කොති පාලෙතුං. ඔජා පන පාලෙති, න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං. ද්වෙ පන එකතො හුත්වා පරිස්සයඤ්චෙව විනොදෙන්ති පාලෙන්ති චාති.

Và ở đây, trong vật thể thô, chất dinh dưỡng ít và yếu; trong vật thể tế, (chất dinh dưỡng) mạnh. Thật vậy, người uống dù chỉ một bát cháo đầy cũng chỉ trong chốc lát đã thấy đói, muốn ăn bất cứ thứ gì; nhưng sau khi uống chỉ một vốc bơ lỏng, người ấy lại không muốn ăn cả ngày. Ở đây, vật thể (vật chất) xua tan sự nguy hiểm được gọi là hỏa đại do nghiệp sanh, nhưng không thể duy trì (thân). Còn chất dinh dưỡng thì duy trì (thân), nhưng không thể xua tan sự nguy hiểm. Nhưng cả hai, khi hợp lại, vừa xua tan sự nguy hiểm vừa duy trì (thân).

ඵස්සො දුතියොති චක්ඛුසම්ඵස්සාදි ඡබ්බිධොපි ඵස්සො එතෙසු චතූසු ආහාරෙසු දුතියො ආහාරොති වෙදිතබ්බො. දෙසනානයො එව චෙස, තස්මා ඉමිනා නාම කාරණෙන දුතියො තතියො චාති ඉදමෙත්ථ න ගවෙසිතබ්බං. මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාව වුච්චති. විඤ්ඤාණන්ති චිත්තං. ඉති භගවා ඉමස්මිං ඨානෙ උපාදිණ්ණකඅනුපාදිණ්ණකවසෙන එකරාසිං කත්වා චත්තාරො ආහාරෙ දස්සෙසි. කබළීකාරාහාරො හි උපාදිණ්ණකොපි අත්ථි අනුපාදිණ්ණකොපි, තථා ඵස්සාදයො. තත්ථ සප්පාදීහි ගිලිතානං මණ්ඩූකාදීනං වසෙන උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරො දට්ඨබ්බො. මණ්ඩූකාදයො හි සප්පාදීහි ගිලිතා අන්තොකුච්ඡිගතාපි කිඤ්චි කාලං ජීවන්තියෙව. තෙ යාව උපාදිණ්ණකපක්ඛෙ තිට්ඨන්ති, තාව ආහාරත්ථං න සාධෙන්ති. භිජ්ජිත්වා පන අනුපාදිණ්ණකපක්ඛෙ ඨිතා සාධෙන්ති. තදාපි උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චතීති අට්ඨකථායමෙව පටික්ඛිපිත්වා ඉදං වුත්තං – ඉමෙසං සත්තානං ඛාදන්තානම්පි අඛාදන්තානම්පි භුඤ්ජන්තානම්පි අභුඤ්ජන්තානම්පි පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතා කම්මජා ඔජා නාම අත්ථි, සා යාවපි සත්තමා දිවසා පාලෙති, අයමෙව [Pg.24] උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරොති වෙදිතබ්බො. තෙභූමකවිපාකවසෙන පන උපාදිණ්ණකඵස්සාදයො වෙදිතබ්බා, තෙභූමකකුසලාකුසලකිරියවසෙන අනුපාදිණ්ණකා. ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතාති.

‘Xúc là thứ hai’ (Phasso dutiyo’ti) có nghĩa là: xúc, dù có sáu loại bắt đầu bằng nhãn xúc, nên được hiểu là vật thực thứ hai trong bốn loại vật thực này. Và đây chỉ là phương pháp thuyết giảng, do đó, ở đây không nên tìm kiếm rằng ‘vì lý do này nó là thứ hai, (vì lý do kia) nó là thứ ba’. ‘Tư niệm’ (Manosañcetanā’ti) chính là tư (cetanā) được nói đến. ‘Thức’ (Viññāṇaṃ’ti) là tâm. Như vậy, ở đây, Đức Thế Tôn đã chỉ ra bốn loại vật thực bằng cách gộp chung theo phương diện thủ và phi thủ. Thật vậy, đoàn thực có cả loại thủ và phi thủ; tương tự như vậy đối với xúc v.v... Ở đây, đoàn thực thủ nên được hiểu qua trường hợp con ếch v.v... bị rắn v.v... nuốt. Thật vậy, ếch v.v... bị rắn v.v... nuốt, dù đã vào trong bụng, vẫn còn sống một thời gian. Chừng nào chúng còn thuộc về phần thủ, chừng đó chúng chưa hoàn thành mục đích làm vật thực. Nhưng sau khi bị phân hủy, ở trong phần phi thủ, chúng mới hoàn thành (mục đích đó). Ngay cả khi đó, chúng vẫn được gọi là vật thực thủ. (Tuy nhiên,) điều này không được các vị thầy chấp nhận, nên trong chính Chú giải đã bác bỏ và nói như sau: ‘Đối với những chúng sanh này, dù ăn hay không ăn, dù tiêu thụ hay không tiêu thụ, có một chất dinh dưỡng do nghiệp sanh, đồng sanh với tâm tái tục. Nó duy trì (thân) cho đến tận ngày thứ bảy. Chính đây nên được hiểu là đoàn thực thủ.’ Còn xúc v.v... thuộc loại thủ nên được hiểu theo quả của ba cõi; loại phi thủ (nên được hiểu) theo thiện, bất thiện, và duy tác của ba cõi. Còn (các pháp) siêu thế được gọi (là vật thực) theo quy ước.

එත්ථාහ – ‘‘යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨො, අථ කස්මා අඤ්ඤෙසුපි සත්තානං පච්චයෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව චත්තාරො වුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – අජ්ඣත්තිකසන්තතියා විසෙසපච්චයත්තා. විසෙසපච්චයො හි කබළීකාරාහාරභක්ඛානං සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො, නාමකායෙ වෙදනාය ඵස්සො, විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා, නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං. යථාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයං කායො ආහාරට්ඨිතිකො ආහාරං පටිච්ච තිට්ඨති, අනාහාරො නො තිට්ඨති (සං. නි. 5.183), තථා ඵස්සපච්චයා වෙදනා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (සං. නි. 2.1; විභ. 225).

Ở đây có người hỏi: ‘Nếu ý nghĩa của vật thực là ‘điều kiện hỗ trợ’, vậy tại sao trong khi vẫn còn các điều kiện hỗ trợ khác của chúng sanh, chỉ có bốn loại này được nói đến?’ Xin trả lời: Vì chúng là những điều kiện hỗ trợ đặc biệt cho dòng tương tục nội tại. Thật vậy, đoàn thực là điều kiện hỗ trợ đặc biệt cho sắc thân của các chúng sanh ăn đoàn thực; xúc là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho thọ trong danh thân; tư niệm là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho thức; thức là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho danh sắc. Như đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, ví như thân này tồn tại nhờ vật thực, nương vào vật thực mà tồn tại, không có vật thực thì không tồn tại; cũng vậy, do xúc làm duyên nên có thọ, do hành làm duyên nên có thức, do thức làm duyên nên có danh sắc.’

කො පනෙත්ථ ආහාරො කිං ආහරතීති? කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරති ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ, විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධිනාමරූපන්ති.

Ở đây, vật thực nào mang lại cái gì? Đoàn thực mang lại các sắc có oja là thứ tám, xúc thực mang lại ba thọ, tư niệm thực mang lại ba cõi, thức thực mang lại danh sắc tái sanh.

කථං? කබළීකාරාහාරො තාව මුඛෙ ඨපිතමත්තෙයෙව අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙති, දන්තවිචුණ්ණිතං පන අජ්ඣොහරියමානං එකෙකං සිත්ථං අට්ඨට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙතියෙව. එවං කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරති. ඵස්සාහාරො පන සුඛවෙදනීයො ඵස්සො උප්පජ්ජමානොයෙව සුඛං වෙදනං ආහරති, දුක්ඛවෙදනීයො දුක්ඛං, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො අදුක්ඛමසුඛන්ති එවං සබ්බථාපි ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා ආහරති.

Làm thế nào? Trước hết, đoàn thực chỉ vừa được đặt vào miệng đã làm sanh khởi tám sắc, hơn nữa khi được răng nghiền nát và được nuốt xuống, mỗi một miếng cơm chắc chắn làm sanh khởi tám tám sắc. Như vậy, đoàn thực mang lại các sắc có oja là thứ tám. Còn xúc thực, xúc tương ưng với lạc thọ chỉ khi sanh khởi liền mang lại lạc thọ, xúc tương ưng với khổ thọ (mang lại) khổ thọ, xúc tương ưng với xả thọ (mang lại) xả thọ. Như vậy, về mọi phương diện, xúc thực mang lại ba thọ.

මනොසඤ්චෙතනාහාරො කාමභවූපගං කම්මං කාමභවං ආහරති, රූපාරූපභවූපගානි තං තං භවං. එවං සබ්බථාපි මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ ආහරති. විඤ්ඤාණාහාරො පන යෙ ච පටිසන්ධික්ඛණෙ තංසම්පයුත්තකා තයො ඛන්ධා, යානි ච තිසන්තතිවසෙන තිංස රූපානි උප්පජ්ජන්ති, සහජාතාදිපච්චයනයෙන තානි ආහරතීති වුච්චති. එවං විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධිනාමරූපං ආහරතීති. එත්ථ ච ‘‘මනොසඤ්චෙතනා තයො භවෙ ආහරතී’’ති සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා. ‘‘විඤ්ඤාණං [Pg.25] පටිසන්ධිනාමරූපං ආහරතී’’ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තං. අවිසෙසෙන පන තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානං ආහරණතොපෙතෙ ‘‘ආහාරා’’ති වෙදිතබ්බා.

Tư niệm thực, nghiệp dẫn đến cõi Dục mang lại cõi Dục, các nghiệp dẫn đến cõi Sắc và Vô sắc (mang lại) cõi ấy. Như vậy, về mọi phương diện, tư niệm thực mang lại ba cõi. Còn thức thực, được gọi là mang lại ba uẩn tương ưng với nó trong sát-na tái sanh và ba mươi sắc pháp sanh khởi theo ba dòng tương tục, theo cách của các duyên như đồng sanh duyên, v.v. Như vậy, thức thực mang lại danh sắc tái sanh. Và ở đây, trong câu 'tư niệm thực mang lại ba cõi', chỉ nói đến tư thiện và bất thiện hữu lậu. Trong câu 'thức mang lại danh sắc tái sanh', chỉ nói đến thức tái sanh. Hơn nữa, một cách không phân biệt, nên biết chúng là 'vật thực' do mang lại các pháp tương ưng và các pháp do chúng làm sanh khởi.

එතෙසු චතූසු ආහාරෙසු කබළීකාරාහාරො උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙති, ඵස්සො ඵුසන්තොයෙව මනොසඤ්චෙතනා ආයූහමානාව, විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව. කථං? කබළීකාරාහාරො හි උපත්ථම්භෙන්තොයෙව කායට්ඨපනෙන සත්තානං ඨිතියා හොති. කම්මජනිතොපි හි අයං කායො කබළීකාරාහාරෙන උපත්ථද්ධො දසපි වස්සානි වස්සසතම්පි යාව ආයුපරිමාණා තිට්ඨති. යථා කිං? යථා මාතුයා ජනිතොපි දාරකො ධාතියා ථඤ්ඤාදීනි පායෙත්වා පොසියමානො චිරං තිට්ඨති, යථා ච උපත්ථම්භෙන උපත්ථම්භිතං ගෙහං. වුත්තම්පි චෙතං –

Trong bốn loại vật thực này, đoàn thực hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ, xúc bằng cách tiếp xúc, tư niệm bằng cách cố gắng, thức bằng cách nhận biết. Làm thế nào? Quả vậy, đoàn thực chỉ bằng cách nâng đỡ, qua việc làm cho thân vững chắc, giúp cho chúng sanh tồn tại. Quả thật, thân này dù do nghiệp sanh, khi được nâng đỡ bởi đoàn thực, có thể tồn tại mười năm, một trăm năm, cho đến hết tuổi thọ. Ví như thế nào? Ví như đứa trẻ dù được mẹ sanh ra, khi được vú nuôi cho bú sữa v.v. và nuôi dưỡng, sống được lâu; và ví như ngôi nhà cũ được chống đỡ bằng cột. Điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘යථා, මහාරාජ, ගෙහෙ පපතන්තෙ අඤ්ඤෙන දාරුනා උපත්ථම්භිතං සන්තං එව තං ගෙහං න පතති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං කායො ආහාරට්ඨිතිකො ආහාරං පටිච්ච තිට්ඨතී’’ති.

‘Tâu Đại vương, ví như khi một ngôi nhà sắp sụp đổ, chỉ khi được chống đỡ bằng một cây gỗ khác thì ngôi nhà ấy mới không sụp đổ. Cũng vậy, tâu Đại vương, thân này tồn tại nhờ vật thực, duyên vào vật thực mà tồn tại’.

එවං කබළීකාරො ආහාරො උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙති.

Như vậy, đoàn thực hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ.

එවං සාධෙන්තොපි ච කබළීකාරො ආහාරො ද්වින්නං රූපසන්තතීනං පච්චයො හොති ආහාරසමුට්ඨානස්ස ච උපාදිණ්ණකස්ස ච. කම්මජානං අනුපාලකො හුත්වා පච්චයො හොති, ආහාරසමුට්ඨානානං ජනකො හුත්වාති. ඵස්සො පන සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා හොතීති.

Và dù hoàn thành phận sự như vậy, đoàn thực là duyên cho hai dòng sắc: của sắc do vật thực sanh và của sắc chấp thủ. Nó trở thành duyên bằng cách là người bảo hộ cho các sắc do nghiệp sanh, và bằng cách là người sanh ra các sắc do vật thực sanh. Còn xúc, chỉ bằng cách tiếp xúc với đối tượng là nền tảng của lạc thọ v.v., giúp cho chúng sanh tồn tại bằng cách làm cho lạc thọ v.v. khởi lên. Tư niệm, chỉ bằng cách cố gắng theo nghiệp thiện và bất thiện, giúp cho chúng sanh tồn tại do hoàn thành gốc rễ của hữu. Thức, chỉ bằng cách nhận biết, giúp cho chúng sanh tồn tại bằng cách làm cho danh sắc khởi lên.

එවං උපත්ථම්භනාදිවසෙන ආහාරකිච්චං සාධයමානෙසු පනෙතෙසු චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි. සෙය්‍යථිදං – කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තියෙව භයං, ඵස්සෙ උපගමනමෙව, මනොසඤ්චෙතනාය ආයූහනමෙව, විඤ්ඤාණෙ අභිනිපාතොයෙව භයන්ති. කිං කාරණා? කබළීකාරාහාරෙ හි නිකන්තිං [Pg.26] කත්වා සීතාදීනං පුරක්ඛතා සත්තා ආහාරත්ථාය මුද්දාගණනාදිකම්මානි කරොන්තා අනප්පකං දුක්ඛං නිගච්ඡන්ති. එකච්චෙ ච ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වාපි වෙජ්ජකම්මාදිකාය අනෙසනාය ආහාරං පරියෙසන්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගාරය්හා හොන්ති, සම්පරායෙපි, ‘‘තස්ස සඞ්ඝාටිපි ආදිත්තා සම්පජ්ජලිතා’’තිආදිනා ලක්ඛණසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.218) වුත්තනයෙන සමණපෙතා හොන්ති. ඉමිනා තාව කාරණෙන කබළීකාරෙ ආහාරෙ නිකන්ති එව භයන්ති වෙදිතබ්බා.

Hơn nữa, trong các vật thực này, khi chúng hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ v.v., nên thấy bốn sự nguy hiểm. Đó là: trong đoàn thực, chính sự khao khát là nguy hiểm; trong xúc, chính sự tiếp cận là nguy hiểm; trong tư niệm, chính sự cố gắng là nguy hiểm; trong thức, chính sự rơi vào là nguy hiểm. Vì lý do gì? Quả vậy, do tạo ra sự khao khát trong đoàn thực, chúng sanh bị chi phối bởi lạnh v.v., làm các việc như bói toán v.v. vì lợi ích của vật thực, gặp phải không ít khổ đau. Và một số người, dù đã xuất gia trong giáo pháp này, khi tìm kiếm vật thực bằng cách tìm cầu không chánh đáng như hành nghề y v.v., bị khiển trách ngay trong hiện tại, và trong đời sau, họ trở thành ngạ quỷ sa-môn theo cách đã được nói trong Tương Ưng Bộ Kinh về các tướng trạng với câu 'y của vị ấy cũng bốc cháy, rực lửa' v.v. Trước hết, vì lý do này, nên biết rằng trong đoàn thực, chính sự khao khát là nguy hiểm.

ඵස්සං උපගච්ඡන්තාපි ඵස්සස්සාදිනො පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසු දාරාදීසු භණ්ඩෙසු අපරජ්ඣන්ති, තෙ සහ භණ්ඩෙන භණ්ඩසාමිකා ගහෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං වා ඡින්දිත්වා සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩෙන්ති, රඤ්ඤො වා නිය්‍යාදෙන්ති. තතො තෙ රාජා විවිධා කම්මකාරණා කාරාපෙති. කායස්ස ච භෙදා දුග්ගති තෙසං පාටිකඞ්ඛා හොති. ඉති ඵස්සස්සාදමූලකං දිට්ඨධම්මිකම්පි සම්පරායිකම්පි භයං සබ්බමාගතමෙව හොති. ඉමිනා කාරණෙන ඵස්සාහාරෙ උපගමනමෙව භයන්ති වෙදිතබ්බං.

Những người ưa thích xúc, khi tiếp cận xúc, phạm lỗi với tài sản của người khác được canh giữ, bảo vệ, như vợ con v.v. Những người chủ tài sản bắt họ cùng với tang vật, hoặc chặt ra từng mảnh rồi vứt vào đống rác, hoặc giao nộp cho vua. Khi đó, vua bắt họ chịu nhiều hình phạt khác nhau. Và sau khi thân hoại, cõi dữ có thể được chờ đợi cho họ. Như vậy, mọi sự nguy hiểm có gốc rễ từ sự ưa thích xúc, cả trong hiện tại lẫn trong đời sau, đều đến. Vì lý do này, nên biết rằng trong xúc thực, chính sự tiếp cận là nguy hiểm.

කුසලාකුසලකම්මායූහනෙ පන තම්මූලකං තීසු භවෙසු භයං සබ්බං ආගතමෙව හොති. ඉමිනා කාරණෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරෙ ආයූහනමෙව භයන්ති වෙදිතබ්බං.

Hơn nữa, trong sự cố gắng tạo nghiệp thiện và bất thiện, mọi sự nguy hiểm trong ba cõi có gốc rễ từ đó đều đến. Vì lý do này, nên biết rằng trong tư niệm thực, chính sự cố gắng là nguy hiểm.

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්ච යස්මිං යස්මිං ඨානෙ අභිනිපතති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පටිසන්ධිනාමරූපං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තති. තස්මිඤ්ච නිබ්බත්තෙ සබ්බභයානි නිබ්බත්තානියෙව හොන්ති තම්මූලකත්තාති ඉමිනා කාරණෙන විඤ්ඤාණාහාරෙ අභිනිපාතොයෙව භයන්ති වෙදිතබ්බොති.

Và thức tái sanh, khi nó rơi vào nơi nào, cõi nào, nó sanh khởi tại nơi đó, cõi đó cùng với danh sắc tái sanh. Và khi danh sắc ấy đã sanh khởi, tất cả mọi sự nguy hiểm chắc chắn sanh khởi, bởi vì chúng có gốc rễ từ đó. Vì lý do này, nên biết rằng trong thức thực, chính sự rơi vào là nguy hiểm.

කිංනිදානාතිආදීසු නිදානාදීනි සබ්බානෙව කාරණවෙවචනානි. කාරණඤ්හි යස්මා ඵලං නිදෙති, ‘‘හන්ද නං ගණ්හථා’’ති අප්පෙති විය, තස්මා නිදානන්ති වුච්චති. යස්මා තං තතො සමුදෙති ජායති පභවති, තස්මා සමුදයො ජාති පභවොති වුච්චති. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – කිංනිදානං එතෙසන්ති කිංනිදානා. කො සමුදයො එතෙසන්ති කිංසමුදයා. කා ජාති එතෙසන්ති කිංජාතිකා. කො පභවො එතෙසන්ති කිංපභවා. යස්මා පන තෙසං තණ්හා යථාවුත්තෙන අත්ථෙන නිදානඤ්චෙව සමුදයො [Pg.27] ච ජාති ච පභවො ච, තස්මා ‘‘තණ්හානිදානා’’තිආදිමාහ. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Trong các từ bắt đầu bằng `kiṃnidāna`, tất cả các từ như `nidāna` (nhân sanh) v.v... đều là từ đồng nghĩa với `kāraṇa` (nguyên nhân). Thật vậy, vì nguyên nhân mang lại (`nideti`) kết quả, giống như trao cho và nói rằng: "Này, hãy nhận lấy nó", do đó được gọi là `nidāna`. Vì nó (kết quả) từ đó (nguyên nhân) mà đồng sanh khởi (`samudeti`), sanh ra (`jāyati`), phát sanh (`pabhavati`), do đó được gọi là `samudaya` (nguồn sanh), `jāti` (sanh), `pabhava` (nguồn gốc). Đây là ý nghĩa của các từ ở đây: "Cái gì là nhân sanh của chúng?" là `kiṃnidānā`. "Cái gì là nguồn sanh của chúng?" là `kiṃsamudayā`. "Cái gì là sự sanh của chúng?" là `kiṃjātikā`. "Cái gì là nguồn gốc của chúng?" là `kiṃpabhavā`. Và vì ái (`taṇhā`) đối với chúng (các loại thực) chính là nhân sanh, là nguồn sanh, là sự sanh, và là nguồn gốc theo ý nghĩa đã nói, do đó (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng `taṇhānidānā` (có ái làm nhân sanh). Ý nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các câu.

එත්ථ ච ඉමෙ චත්තාරො ආහාරා තණ්හානිදානාති පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරානං පුරිමතණ්හානං වසෙන නිදානං වෙදිතබ්බං. කථං? පටිසන්ධික්ඛණෙ තාව පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙන, සෙසානං තතො ඌනඌනසන්තතිවසෙන උප්පන්නරූපබ්භන්තරං ජාතා ඔජා අත්ථි, අයං තණ්හානිදානො උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරො. පටිසන්ධිචිත්තසම්පයුත්තා පන ඵස්සචෙතනා සයඤ්ච චිත්තං විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙ තණ්හානිදානා උපාදිණ්ණක-ඵස්සමනොසඤ්චෙතනා-විඤ්ඤාණාහාරාති එවං තාව පුරිමතණ්හානිදානා පටිසන්ධිකා ආහාරා. යථා ච පටිසන්ධිකා, එවං තතො පරං පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදිනිබ්බත්තාපි වෙදිතබ්බා.

Và ở đây, trong câu "bốn loại thực này có ái làm nhân sanh", nhân sanh của các loại thực được gọi là tự thể (`attabhāva`), bắt đầu từ sự tái sanh (`paṭisandhi`), nên được hiểu theo phương diện của ái trong kiếp trước. Như thế nào? Trước hết, vào sát-na tái sanh, đối với các chúng sanh có xứ đầy đủ, có chất dinh dưỡng (`ojā`) sanh ra bên trong sắc đã sanh khởi theo phương diện của bảy dòng tương tục; đối với các chúng sanh còn lại, thì theo phương diện của các dòng tương tục ít hơn. Đây là đoàn thực được chấp thủ (`upādiṇṇaka-kabaḷīkārāhāra`) có ái làm nhân sanh. Hơn nữa, xúc và tư tương ưng với tâm tái sanh, và chính tâm ấy là thức, đây là các loại thực xúc, tư niệm, và thức được chấp thủ có ái làm nhân sanh. Như vậy, trước hết, đó là các loại thực vào lúc tái sanh có ái trong kiếp trước làm nhân sanh. Và cũng như các loại thực vào lúc tái sanh, nên hiểu tương tự đối với các loại thực được tạo ra từ sát-na tâm hữu phần (`bhavaṅga`) đầu tiên trở đi.

යස්මා පන භගවා න කෙවලං ආහාරානමෙව නිදානං ජානාති, ආහාරනිදානභූතාය තණ්හායපි, තණ්හාය නිදානානං වෙදනාදීනම්පි නිදානං ජානාතියෙව, තස්මා තණ්හා චායං, භික්ඛවෙ, කිංනිදානාතිආදිනා නයෙන වට්ටං දස්සෙත්වා විවට්ටං දස්සෙසි. ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ භගවා අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වා අතීතෙන වට්ටං දස්සෙති. කථං? ආහාරවසෙන හි අයං අත්තභාවො ගහිතො.

Lại nữa, vì Đức Thế Tôn không chỉ biết nhân sanh của các loại thực, mà Ngài còn biết cả nhân sanh của ái, vốn là nhân sanh của các loại thực, và Ngài chắc chắn cũng biết nhân sanh của thọ v.v..., vốn là nhân sanh của ái, do đó, bằng phương pháp bắt đầu với câu: "Này các Tỳ khưu, còn ái này, cái gì là nhân sanh của nó?", sau khi chỉ ra vòng luân hồi (`vaṭṭa`), Ngài đã chỉ ra sự thoát khỏi vòng luân hồi (`vivaṭṭa`). Và ở đây, Đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng hướng về quá khứ, đã chỉ ra vòng luân hồi bằng phương tiện của quá khứ. Như thế nào? Vì tự thể này được nắm giữ theo phương diện của các loại thực.

තණ්හාති ඉමස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං, වෙදනාඵස්සසළායතනනාමරූපවිඤ්ඤාණානි යස්මිං අත්තභාවෙ ඨත්වා කම්මං ආයූහිතං, තං දස්සෙතුං වුත්තානි, අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං. ඉති ද්වීසු ඨානෙසු අත්තභාවො, ද්වීසු තස්ස ජනකං කම්මන්ති සඞ්ඛෙපෙන කම්මඤ්චෙව කම්මවිපාකඤ්චාති, ද්වෙපි ධම්මෙ දස්සෙන්තෙන අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වා අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං.

"Ái" (có nghĩa là) nghiệp tạo ra tự thể này. Thọ, xúc, sáu xứ, danh-sắc, thức được nói đến để chỉ ra tự thể mà trong đó nghiệp đã được tích lũy. Vô minh và các hành là nghiệp tạo ra tự thể ấy. Như vậy, ở hai nơi (đề cập đến) tự thể, và ở hai nơi (đề cập đến) nghiệp tạo ra nó. Tóm lại, bằng cách chỉ ra cả hai pháp là nghiệp và quả của nghiệp, sau khi thuyết giảng hướng về quá khứ, vòng luân hồi đã được chỉ ra bằng phương tiện của quá khứ.

තත්‍රායං දෙසනා අනාගතස්ස අදස්සිතත්තා අපරිපුණ්ණාති න දට්ඨබ්බා. නයතො පන පරිපුණ්ණාත්වෙව දට්ඨබ්බා. යථා හි චක්ඛුමා පුරිසො උදකපිට්ඨෙ නිපන්නං සුංසුමාරං දිස්වා තස්ස පරභාගං ඔලොකෙන්තො ගීවං පස්සෙය්‍ය, ඔරතො පිට්ඨිං, පරියොසානෙ නඞ්ගුට්ඨමූලං, හෙට්ඨා කුච්ඡිං ඔලොකෙන්තො පන උදකගතං අග්ගනඞ්ගුට්ඨඤ්චෙව චත්තාරො ච හත්ථපාදෙ න පස්සෙය්‍ය, සො න එත්තාවතා ‘‘අපරිපුණ්ණො සුංසුමාරො’’ති ගණ්හාති, නයතො පන පරිපුණ්ණොත්වෙව ගණ්හාති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

Ở đây, bài pháp này không nên được xem là không trọn vẹn vì tương lai không được chỉ ra. Trái lại, nên xem là trọn vẹn theo phương pháp suy luận (`nayato`). Ví như một người có mắt sáng, khi thấy một con cá sấu nằm trên mặt nước, nhìn vào phần trên của nó, có thể thấy cổ, xa hơn là lưng, và cuối cùng là gốc đuôi; nhưng khi nhìn vào phần dưới là bụng, người ấy có thể không thấy chóp đuôi và bốn chân đang ở dưới nước. Người ấy không vì thế mà cho rằng "con cá sấu không trọn vẹn", mà theo suy luận, người ấy vẫn cho rằng nó trọn vẹn. Sự tương đồng này nên được hiểu như vậy.

උදකපිට්ඨෙ [Pg.28] නිපන්නසුංසුමාරො විය හි තෙභූමකවට්ටං. තීරෙ ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො විය යොගාවචරො. තෙන පුරිසෙන උදකපිට්ඨෙ සුංසුමාරස්ස දිට්ඨකාලො විය යොගිනා ආහාරවසෙන ඉමස්සත්තභාවස්ස දිට්ඨකාලො. පරතො ගීවාය දිට්ඨකාලො විය ඉමස්සත්තභාවස්ස ජනිකාය තණ්හාය දිට්ඨකාලො. පිට්ඨියා දිට්ඨකාලො විය යස්මිං අත්තභාවෙ තණ්හාසඞ්ඛාතං කම්මං කතං, වෙදනාදිවසෙන තස්ස දිට්ඨකාලො. නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො විය තස්සත්තභාවස්ස ජනකානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං දිට්ඨකාලො. හෙට්ඨා කුච්ඡිං ඔලොකෙන්තස්ස පන අග්ගනඞ්ගුට්ඨඤ්චෙව චත්තාරො ච හත්ථපාදෙ අදිස්වාපි ‘‘අපරිපුණ්ණො සුංසුමාරො’’ති අගහෙත්වා නයතො පරිපුණ්ණොත්වෙව ගහණං විය යත්ථ යත්ථ පච්චයවට්ටං පාළියං න ආගතං, තත්ථ තත්ථ ‘‘දෙසනා අපරිපුණ්ණා’’ති අගහෙත්වා නයතො පරිපුණ්ණාත්වෙව ගහණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච ආහාරතණ්හානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, තණ්හාවෙදනානං අන්තරෙ එකො, විඤ්ඤාණසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ එකොති එවං තිසන්ධිචතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති. පඨමං.

Vòng luân hồi trong ba cõi ví như con cá sấu nằm trên mặt nước. Vị hành giả (`yogāvacara`) ví như người có mắt sáng đứng trên bờ. Thời điểm vị hành giả thấy được tự thể này qua phương diện các loại thực ví như thời điểm người kia thấy con cá sấu trên mặt nước. Thời điểm thấy được ái, là cái tạo ra tự thể này, ví như thời điểm thấy được cái cổ ở phía trên. Thời điểm thấy được (tự thể) qua phương diện thọ v.v..., nơi mà nghiệp được gọi là ái đã được thực hiện, ví như thời điểm thấy được cái lưng. Thời điểm thấy được vô minh và các hành, là những cái tạo ra tự thể ấy, ví như thời điểm thấy được gốc đuôi. Giống như người nhìn vào bụng phía dưới, dù không thấy chóp đuôi và bốn chân, vẫn không cho rằng "con cá sấu không trọn vẹn" mà theo suy luận vẫn xem là trọn vẹn; cũng vậy, ở bất cứ nơi nào vòng duyên sanh không được đề cập trong Pāli, ở đó không nên cho rằng "bài pháp không trọn vẹn", mà nên hiểu rằng phải xem nó là trọn vẹn theo suy luận. Và ở đó, một mối nối (`sandhi`) là ở giữa thực và ái, một mối nối ở giữa ái và thọ, một mối nối ở giữa thức và các hành. Như vậy, vòng luân hồi với ba mối nối và bốn phân đoạn đã được chỉ ra. (Kinh) thứ nhất.

2. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Moḷiyaphagguna

12. දුතියෙ සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහායාති ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ භගවා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. කස්මා? දිට්ඨිගතිකස්ස නිසින්නත්තා. තස්සඤ්හි පරිසති මොළියඵග්ගුනො නාම භික්ඛු දිට්ඨිගතිකො නිසින්නො. අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං උට්ඨහිත්වා මං පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, අථස්සාහං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති පුච්ඡාය ඔකාසදානත්ථං දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. මොළියඵග්ගුනොති මොළීති චූළා වුච්චති. යථාහ –

12. Trong kinh thứ hai, ngay tại câu "hoặc để hỗ trợ những chúng sanh đang tìm cầu tái sanh", Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp. Tại sao? Vì có một người mang tà kiến đang ngồi đó. Thật vậy, trong hội chúng ấy, có một vị Tỳ khưu tên là Moḷiyaphagguna, một người mang tà kiến, đang ngồi. Bấy giờ, bậc Đạo Sư suy nghĩ: "Vị này sẽ đứng dậy và hỏi ta một câu hỏi, rồi ta sẽ trả lời cho vị ấy". Vì vậy, để tạo cơ hội cho câu hỏi, Ngài đã kết thúc bài pháp. Về tên Moḷiyaphagguna, `moḷi` được gọi là búi tóc (`cūḷā`). Như có câu nói:

‘‘ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතංවෙහායසං උක්ඛිපි සක්‍යපුඞ්ගවො;

රතනචඞ්කොටවරෙන වාසවො,සහස්සනෙත්තො සිරසා පටිග්ගහී’’ති.

"Bậc Anh Hùng dòng Sakya, sau khi cắt búi tóc thơm ngát hương liệu quý, đã tung lên không trung; Vāsava (Đế Thích), vị có ngàn mắt, đã dùng đầu mình với chiếc hộp báu tuyệt hảo để đón nhận."

සා තස්ස ගිහිකාලෙ මහන්තා අහොසි. තෙනස්ස ‘‘මොළියඵග්ගුනො’’ති සඞ්ඛා උදපාදි. පබ්බජිතම්පි නං තෙනෙව නාමෙන සඤ්ජානන්ති. එතදවොචාති දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තො එතං ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං [Pg.29] ආහාරෙතී’’ති වචනං අවොච. තස්සත්ථො – භන්තෙ, කො නාම සො, යො එතං විඤ්ඤාණාහාරං ඛාදති වා භුඤ්ජති වාති?

Cái búi tóc ấy của vị ấy lúc còn là gia chủ thì to lớn. Do đó, danh xưng ‘Moḷiyaphagguna’ đã khởi lên cho vị ấy. Ngay cả khi đã xuất gia, người ta vẫn biết đến vị ấy bằng chính tên gọi đó. Về câu etadavoca (vị ấy đã nói như vầy), (chú giải) nói rằng: Để kết nối mạch pháp, vị ấy đã nói lời này: ‘Bạch ngài, ai là người ăn thức ăn là thức?’ Ý nghĩa của câu ấy là: Bạch ngài, ai là người nhai hay ăn thức ăn là thức này?

කස්මා පනායං ඉතරෙ තයො ආහාරෙ අපුච්ඡිත්වා ඉමමෙව පුච්ඡතීති? ජානාමීති ලද්ධියා. සො හි මහන්තෙ පිණ්ඩෙ කත්වාව කබළීකාරාහාරං භුඤ්ජන්තෙ පස්සති, තෙනස්ස තං ජානාමීති ලද්ධි. තිත්තිරවට්ටකමොරකුක්කුටාදයො පන මාතුසම්ඵස්සෙන යාපෙන්තෙ දිස්වා ‘‘එතෙ ඵස්සාහාරෙන යාපෙන්තී’’ති තස්ස ලද්ධි. කච්ඡපා පන අත්තනො උතුසමයෙ මහාසමුද්දතො නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ වාලිකන්තරෙ අණ්ඩානි ඨපෙත්වා වාලිකාය පටිච්ඡාදෙත්වා මහාසමුද්දමෙව ඔතරන්ති. තානි මාතුඅනුස්සරණවසෙන න පූතීනි හොන්ති. තානි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙන යාපෙන්තීති තස්ස ලද්ධි. කිඤ්චාපි ථෙරස්ස අයං ලද්ධි, න පන එතාය ලද්ධියා ඉමං පඤ්හං පුච්ඡති. දිට්ඨිගතිකො හි උම්මත්තකසදිසො. යථා උම්මත්තකො පච්ඡිං ගහෙත්වා අන්තරවීථිං ඔතිණ්ණො ගොමයම්පි පාසාණම්පි ගූථම්පි ඛජ්ජඛණ්ඩම්පි තං තං මනාපම්පි අමනාපම්පි ගහෙත්වා පච්ඡියං පක්ඛිපති. එවමෙව දිට්ඨිගතිකො යුත්තම්පි අයුත්තම්පි පුච්ඡති. සො ‘‘කස්මා ඉමං පුච්ඡසී’’ති න නිග්ගහෙතබ්බො, පුච්ඡිතපුච්ඡිතට්ඨානෙ පන ගහණමෙව නිසෙධෙතබ්බං. තෙනෙව නං භගවා ‘‘කස්මා එවං පුච්ඡසී’’ති අවත්වා ගහිතගාහමෙව තස්ස මොචෙතුං නො කල්ලො පඤ්හොතිආදිමාහ.

Tại sao vị này không hỏi về ba loại thức ăn kia mà chỉ hỏi về loại này? (Là do) tà kiến ‘tôi biết’. Bởi vì vị ấy thấy (người ta) ăn đoàn thực bằng cách làm thành những vắt cơm lớn, do đó vị ấy có tà kiến rằng: ‘Cái đó tôi biết’. Lại nữa, khi thấy các loài chim cút, chim đa đa, công, gà, v.v... sống được nhờ sự tiếp xúc của chim mẹ, vị ấy có tà kiến rằng: ‘Những loài này sống được nhờ xúc thực’. Lại nữa, loài rùa vào mùa của chúng, từ đại dương đi ra, đẻ trứng ở khoảng cát trên bờ biển, lấp cát lại rồi xuống lại đại dương. Những quả trứng ấy không bị thối hỏng là nhờ sức tưởng nhớ của rùa mẹ. Vị ấy có tà kiến rằng: ‘Chúng sống được nhờ tư niệm thực’. Mặc dù trưởng lão có tà kiến này, nhưng không phải vì tà kiến ấy mà vị ấy hỏi câu hỏi này. Bởi người có tà kiến thì giống như người điên. Giống như người điên cầm cái giỏ đi vào giữa đường, nhặt cả phân bò, cả sỏi đá, cả phân người, cả mẩu bánh, bất cứ thứ gì thích ý hay không thích ý rồi bỏ vào giỏ. Cũng vậy, người có tà kiến hỏi cả điều hợp lý lẫn điều không hợp lý. Vị ấy không nên bị khiển trách rằng: ‘Tại sao ông hỏi điều này?’, mà đúng hơn, ngay tại chỗ đã hỏi, chính sự chấp thủ sai lầm phải được ngăn chặn. Chính vì thế, Đức Thế Tôn, không nói rằng: ‘Tại sao ông hỏi như vậy?’, mà để giải thoát vị ấy khỏi sự chấp thủ sai lầm đã nắm giữ, Ngài đã nói bắt đầu bằng câu: ‘Câu hỏi không thích hợp...’.

තත්ථ නො කල්ලොති අයුත්තො. ආහාරෙතීති අහං න වදාමීති අහං කොචි සත්තො වා පුග්ගලො වා ආහාරෙතීති න වදාමි. ආහාරෙතීති චාහං වදෙය්‍යන්ති යදි අහං ආහාරෙතීති වදෙය්‍යං. තත්‍රස්ස කල්ලො පඤ්හොති තස්මිං මයා එවං වුත්තෙ අයං පඤ්හො යුත්තො භවෙය්‍ය. කිස්ස නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරොති, භන්තෙ, අයං විඤ්ඤාණාහාරො කතමස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති අත්ථො. තත්‍ර කල්ලං වෙය්‍යාකරණන්ති තස්මිං එවං පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ ඉමං වෙය්‍යාකරණං යුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා පච්චයො’’ති. එත්ථ ච විඤ්ඤාණාහාරොති පටිසන්ධිචිත්තං. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති තෙනෙව විඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නනාමරූපං. තස්මිං භූතෙ සති සළායතනන්ති තස්මිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිසඞ්ඛාතෙ නාමරූපෙ ජාතෙ සති සළායතනං හොතීති අත්ථො.

Ở đây, no kallo nghĩa là không thích hợp. Câu ‘Ta không nói rằng có người ăn’ có nghĩa là: Ta không nói rằng có một chúng sanh hay một cá nhân nào đó ăn. Câu ‘Nếu Ta nói rằng có người ăn’ có nghĩa là: Nếu Ta nói rằng ‘có người ăn’. Câu ‘Khi ấy câu hỏi này mới thích hợp’ có nghĩa là: Khi Ta đã nói như vậy, câu hỏi này mới là thích hợp. Câu ‘Bạch ngài, thức thực là của cái gì?’ có nghĩa là: Bạch ngài, thức thực này là duyên cho pháp nào? Câu ‘Khi ấy, sự giải thích này là thích hợp’ có nghĩa là: Khi câu hỏi được hỏi như vậy, sự giải thích này là thích hợp: ‘Thức thực là duyên cho sự tái sanh trong tương lai’. Và ở đây, ‘thức thực’ là tâm nối liền tái sanh. ‘Sự tái sanh trong tương lai’ là danh-sắc đồng sanh với chính thức ấy. Câu ‘Khi cái đó có mặt, sáu xứ có mặt’ có nghĩa là: Khi danh-sắc được gọi là sự tái sanh ấy đã sanh khởi, sáu xứ liền có mặt.

සළායතනපච්චයා [Pg.30] ඵස්සොති ඉධාපි භගවා උත්තරි පඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දිට්ඨිගතිකො හි නවපුච්ඡං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, නිද්දිට්ඨං නිද්දිට්ඨංයෙව පන ගණ්හිත්වා පුච්ඡති, තෙනස්ස භගවා ඔකාසං අදාසි. අත්ථො පනස්ස සබ්බපදෙසු වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, භවතී’’ති කස්මා න පුච්ඡති? දිට්ඨිගතිකස්ස හි සත්තො නාම භූතො නිබ්බත්තොයෙවාති ලද්ධි, තස්මා අත්තනො ලද්ධිවිරුද්ධං ඉදන්ති න පුච්ඡති. අපිච ඉදප්පච්චයා ඉදං ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති බහූසු ඨානෙසු කථිතත්තා සඤ්ඤත්තිං උපගතො, තෙනාපි න පුච්ඡති. සත්ථාපි ‘‘ඉමස්ස බහුං පුච්ඡන්තස්සාපි තිත්ති නත්ථි, තුච්ඡපුච්ඡමෙව පුච්ඡතී’’ති ඉතො පට්ඨාය දෙසනං එකාබද්ධං කත්වා දෙසෙසි. ඡන්නං ත්වෙවාති යතො පට්ඨාය දෙසනාරුළ්හං, තමෙව ගහෙත්වා දෙසනං විවට්ටෙන්තො එවමාහ. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානං අන්තරෙ එකො, භවජාතීනං අන්තරෙ එකොති. දුතියං.

Ở đây cũng vậy, với câu ‘Do duyên sáu xứ nên có xúc’, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp, tạo cơ hội cho câu hỏi tiếp theo. Bởi người có tà kiến không thể tự nêu lên câu hỏi mới, mà chỉ có thể nắm lấy điều vừa được chỉ ra để hỏi. Do đó, Đức Thế Tôn đã cho vị ấy cơ hội. Ý nghĩa của câu hỏi này nên được hiểu theo cách đã nói trong tất cả các trường hợp. Tại sao vị ấy không hỏi: ‘Bạch ngài, ai là người hữu?’ Bởi người có tà kiến có tà kiến rằng có một chúng sanh thực sự hiện hữu và được sanh ra, do đó vị ấy không hỏi điều này vì nó trái với tà kiến của mình. Hơn nữa, vì đã được nói ở nhiều nơi rằng ‘Do duyên cái này, cái kia có mặt; do duyên cái này, cái kia có mặt’, nên vị ấy đã đi đến sự hiểu biết (về tính duyên khởi), cũng vì thế mà vị ấy không hỏi. Bậc Đạo Sư cũng (nghĩ rằng): ‘Vị này dù hỏi nhiều cũng không có sự thỏa mãn, chỉ hỏi những câu hỏi trống rỗng’, nên từ đây trở đi, Ngài đã thuyết giảng bài pháp thành một chuỗi liên tục. Về câu Channaṃ tveva, vì bài pháp đã đi vào (chuỗi duyên khởi) từ đâu, Ngài đã nắm lấy chính điểm đó và xoay chuyển bài pháp, nên đã nói như vậy. Tuy nhiên, trong kinh này, có một mối nối giữa thức và danh-sắc, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Kinh) thứ hai.

3. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn

13. තතියෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වාති සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථා බාහිරකසමණබ්‍රාහ්මණා. ජරාමරණං නප්පජානන්තීතිආදීසු ජරාමරණං න ජානන්ති දුක්ඛසච්චවසෙන, ජරාමරණසමුදයං න ජානන්ති සහ තණ්හාය ජාති ජරාමරණස්ස සමුදයොති සමුදයසච්චවසෙන, ජරාමරණනිරොධං න ජානන්ති නිරොධසච්චවසෙන, පටිපදං න ජානන්ති මග්ගසච්චවසෙන. ජාතිං න ජානන්ති දුක්ඛසච්චවසෙන, ජාතිසමුදයං න ජානන්ති සහ තණ්හාය භවො ජාතිසමුදයොති සමුදයසච්චවසෙන. එවං සහ තණ්හාය සමුදයං යොජෙත්වා සබ්බපදෙසු චතුසච්චවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සාමඤ්ඤත්ථං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං වාති එත්ථ අරියමග්ගො සාමඤ්ඤඤ්චෙව බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්ච. උභයත්ථාපි පන අත්ථො නාම අරියඵලං වෙදිතබ්බං. ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ එකාදසසු ඨානෙසු චත්තාරි සච්චානි කථෙසීති. තතියං.

13. Trong kinh thứ ba, câu ‘các Sa-môn hay Bà-la-môn’ chỉ cho các Sa-môn và Bà-la-môn ngoại đạo không có khả năng thâm nhập các chân lý. Trong các câu bắt đầu bằng ‘không tuệ tri già-chết’, (có nghĩa là) họ không biết già-chết theo phương diện Khổ đế; họ không biết sự tập khởi của già-chết theo phương diện Tập đế, rằng ‘sanh cùng với ái là sự tập khởi của già-chết’; họ không biết sự đoạn diệt của già-chết theo phương diện Diệt đế; họ không biết con đường (đưa đến sự đoạn diệt) theo phương diện Đạo đế. Họ không biết sanh theo phương diện Khổ đế; họ không biết sự tập khởi của sanh theo phương diện Tập đế, rằng ‘hữu cùng với ái là sự tập khởi của sanh’. Theo cách này, bằng cách kết hợp sự tập khởi với ái, ý nghĩa nên được hiểu theo phương diện Tứ Diệu Đế trong tất cả các trường hợp. Về câu ‘mục đích của Sa-môn hay mục đích của Bà-la-môn’, ở đây Thánh đạo vừa là ‘Sa-môn hạnh’ vừa là ‘Bà-la-môn hạnh’. Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp, ‘mục đích’ nên được hiểu là Thánh quả. Như vậy, trong kinh này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng Tứ Diệu Đế ở mười một nơi. (Kinh) thứ ba.

4. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn thứ hai

14. චතුත්ථෙ [Pg.31] ඉමෙ ධම්මෙ කතමෙ ධම්මෙති එත්තකං පපඤ්චං කත්වා කථිතං, දෙසනං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන ඉමෙ ධම්මෙ නප්පජානන්තීතිආදි වුත්තං. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. චතුත්ථං.

14. Trong kinh thứ tư, (thay vì) được thuyết giảng một cách chi tiết như ‘những pháp này là những pháp nào?’, câu ‘không tuệ tri những pháp này’ v.v... đã được nói ra tùy theo căn cơ của những người có khả năng thâm nhập giáo pháp. Phần còn lại tương tự như kinh trước. (Kinh) thứ tư.

5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Kaccānagotta

15. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති යං පණ්ඩිතා දෙවමනුස්සා තෙසු තෙසු ඨානෙසු සම්මාදස්සනං වදන්ති, සබ්බම්පි තං ද්වීහි පදෙහි සඞ්ඛිපිත්වා පුච්ඡති. ද්වයනිස්සිතොති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො. යෙභුය්‍යෙනාති ඉමිනා ඨපෙත්වා අරියපුග්ගලෙ සෙසමහාජනං දස්සෙති. අත්ථිතන්ති සස්සතං. නත්ථිතන්ති උච්ඡෙදං. ලොකසමුදයන්ති ලොකො නාම සඞ්ඛාරලොකො, තස්ස නිබ්බත්ති. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතොති සම්මාපඤ්ඤා නාම සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා, තාය පස්සන්තස්සාති අත්ථො. යා ලොකෙ නත්ථිතාති සඞ්ඛාරලොකෙ නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසු පඤ්ඤායන්තෙස්වෙව යා නත්ථීති උච්ඡෙදදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අත්ථො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරානං භඞ්ගං. යා ලොකෙ අත්ථිතාති සඞ්ඛාරලොකෙ භිජ්ජමානෙසු ධම්මෙසු පඤ්ඤායන්තෙස්වෙව යා අත්ථීති සස්සතදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අත්ථො.

15. Trong kinh thứ năm, (vị ấy) hỏi bằng cách tóm gọn trong hai từ ngữ về tất cả chánh kiến mà các bậc hiền trí, chư thiên và nhân loại, nói đến trong những trường hợp khác nhau ấy là chánh kiến, chánh kiến. (Cụm từ) ‘dvayanissito’ (y cứ vào hai cực đoan) có nghĩa là y cứ vào hai phần. Bằng (cụm từ) ‘yebhuyyena’ (phần lớn), (Đức Thế Tôn) chỉ cho đại chúng còn lại ngoại trừ các bậc Thánh nhân. (Cụm từ) ‘atthitaṃ’ (có) có nghĩa là thường kiến. (Cụm từ) ‘natthitaṃ’ (không có) có nghĩa là đoạn kiến. Trong (cụm từ) ‘lokasamudayaṃ’ (sự sanh khởi của thế gian), thế gian được gọi là thế gian hữu vi, (và lokasamudayaṃ) là sự phát sanh của thế gian ấy. Trong (cụm từ) ‘sammappaññāya passato’ (đối với người thấy bằng chánh trí tuệ), chánh trí tuệ được gọi là tuệ đạo cùng với tuệ quán; đây là ý nghĩa của (cụm từ) ‘tāya passantassa’ (đối với người thấy bằng trí tuệ ấy). Trong (cụm từ) ‘yā loke natthitā’ (sự không có ở thế gian), đối với các pháp đã được phát sanh trong thế gian hữu vi, trong khi chúng đang được nhận biết, đoạn kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘không có,’ tà kiến ấy không có mặt; đây là ý nghĩa. (Cụm từ) ‘lokanirodhaṃ’ (sự đoạn diệt của thế gian) có nghĩa là sự hoại diệt của các pháp hữu vi. Trong (cụm từ) ‘yā loke atthitā’ (sự có ở thế gian), đối với các pháp đang bị hoại diệt trong thế gian hữu vi, trong khi chúng đang được nhận biết, thường kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘có,’ tà kiến ấy không có mặt; đây là ý nghĩa.

අපිච ලොකසමුදයන්ති අනුලොමපච්චයාකාරං. ලොකනිරොධන්ති පටිලොමපච්චයාකාරං. ලොකනිස්සයෙ පස්සන්තස්සාපි හි පච්චයානං අනුච්ඡෙදෙන පච්චයුප්පන්නස්ස අනුච්ඡෙදං පස්සතො යා නත්ථීති උච්ඡෙදදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොති. පච්චයනිරොධං පස්සන්තස්සාපි පච්චයනිරොධෙන පච්චයුප්පන්නනිරොධං පස්සතො යා අත්ථීති සස්සතදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අයම්පෙත්ථ අත්ථො.

Lại nữa, (cụm từ) ‘lokasamudayaṃ’ (sự sanh khởi của thế gian) có nghĩa là tiến trình duyên sanh theo chiều thuận. (Cụm từ) ‘lokanirodhaṃ’ (sự đoạn diệt của thế gian) có nghĩa là tiến trình duyên sanh theo chiều nghịch. Thật vậy, đối với người thấy được sự y cứ của thế gian, do thấy được sự không đoạn tuyệt của pháp do duyên sanh vì sự không đoạn tuyệt của các duyên, đoạn kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘không có,’ tà kiến ấy không có mặt. Và đối với người thấy được sự đoạn diệt của các duyên, do thấy được sự đoạn diệt của pháp do duyên sanh vì sự đoạn diệt của các duyên, thường kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘có,’ tà kiến ấy không có mặt. Đây cũng là ý nghĩa ở đây.

උපයුපාදානාභිනිවෙසවිනිබන්ධොති උපයෙහි ච උපාදානෙහි ච අභිනිවෙසෙහි ච විනිබන්ධො. තත්ථ උපයාති ද්වෙ උපයා තණ්හුපයො ච දිට්ඨුපයො ච. උපාදානාදීසුපි එසෙව නයො. තණ්හාදිට්ඨියො හි යස්මා අහං මමන්තිආදීහි ආකාරෙහි තෙභූමකධම්මෙ උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති, තස්මා උපයාති [Pg.32] වුච්චන්ති. යස්මා පන තෙ ධම්මෙ උපාදියන්ති චෙව අභිනිවිසන්ති ච, තස්මා උපාදානාති ච අභිනිවෙසාති ච වුච්චන්ති. තාහි චායං ලොකො විනිබන්ධො. තෙනාහ ‘‘උපයුපාදානාභිනිවෙසවිනිබන්ධො’’ති.

(Cụm từ) ‘upayupādānābhinivesavinibandho’ (sự trói buộc bởi các phương pháp tiếp cận, chấp thủ, và cố chấp) có nghĩa là sự trói buộc bởi các phương pháp tiếp cận, bởi các chấp thủ, và bởi các cố chấp. Ở đây, (từ) ‘upayā’ (các phương pháp tiếp cận) có hai loại: phương pháp tiếp cận của ái và phương pháp tiếp cận của tà kiến. Phương pháp này cũng tương tự đối với các chấp thủ, v.v. Thật vậy, vì ái và tà kiến tiếp cận, đi đến các pháp trong ba cõi với các cách thức như ‘tôi,’ ‘của tôi,’ v.v., nên chúng được gọi là ‘upayā’ (các phương pháp tiếp cận). Lại nữa, vì chúng vừa chấp thủ vừa cố chấp vào các pháp ấy, nên chúng được gọi là ‘upādānā’ (các chấp thủ) và ‘abhinivesā’ (các cố chấp). Và thế gian này bị trói buộc bởi chúng. Do đó, Ngài đã nói ‘upayupādānābhinivesavinibandho’.

තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදානං අයං අරියසාවකො. චෙතසො අධිට්ඨානන්ති චිත්තස්ස පතිට්ඨානභූතං. අභිනිවෙසානුසයන්ති අභිනිවෙසභූතඤ්ච අනුසයභූතඤ්ච. තණ්හාදිට්ඨීසු හි අකුසලචිත්තං පතිට්ඨාති, තා ච තස්මිං අභිනිවිසන්ති චෙව අනුසෙන්ති ච, තස්මා තදුභයං චෙතසො අධිට්ඨානං අභිනිවෙසානුසයන්ති ච ආහ. න උපෙතීති න උපගච්ඡති. න උපාදියතීති න ගණ්හාති. නාධිට්ඨාතීති න අධිට්ඨාති, කින්ති? අත්තා මෙති. දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙව. න කඞ්ඛතීති ‘‘දුක්ඛමෙව උප්පජ්ජති, දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, න අඤ්ඤො එත්ථ සත්තො නාම අත්ථී’’ති කඞ්ඛං න කරොති. න විචිකිච්ඡතීති න විචිකිච්ඡං උප්පාදෙති.

(Cụm từ) ‘tañcāyaṃ’ (vị ấy... cái đó) có nghĩa là vị Thánh đệ tử này (không tiếp cận) phương pháp tiếp cận và chấp thủ ấy. (Cụm từ) ‘cetaso adhiṭṭhānaṃ’ (sự quyết định của tâm) có nghĩa là đã trở thành nền tảng của tâm. (Cụm từ) ‘abhinivesānusayaṃ’ (sự cố chấp và tùy miên) có nghĩa là đã trở thành sự cố chấp và đã trở thành tùy miên. Thật vậy, tâm bất thiện được thiết lập trong ái và tà kiến, và chúng vừa cố chấp vừa tiềm ẩn trong tâm ấy; do đó, Ngài đã nói về cả hai điều đó là ‘cetaso adhiṭṭhānaṃ’ và ‘abhinivesānusayaṃ.’ (Cụm từ) ‘na upeti’ (không tiếp cận) có nghĩa là không đi đến. (Cụm từ) ‘na upādiyati’ (không chấp thủ) có nghĩa là không nắm giữ. (Cụm từ) ‘nādhiṭṭhāti’ (không quyết định) có nghĩa là không quyết định; như thế nào? Là ‘tự ngã của tôi.’ (Cụm từ) ‘dukkhameva’ (chỉ là khổ) có nghĩa là chỉ là năm thủ uẩn. (Cụm từ) ‘na kaṅkhati’ (không nghi ngờ) có nghĩa là không tạo ra sự nghi ngờ rằng: ‘Chỉ có khổ sanh lên, khổ diệt đi, không có chúng sanh nào khác ở đây.’ (Cụm từ) ‘na vicikicchati’ (không hoài nghi) có nghĩa là không làm phát sanh sự hoài nghi.

අපරප්පච්චයාති න පරප්පච්චයෙන, අඤ්ඤස්ස අපත්තියායෙත්වා අත්තපච්චක්ඛඤාණමෙවස්ස එත්ථ හොතීති. එත්තාවතා ඛො, කච්චාන, සම්මාදිට්ඨි හොතීති එවං සත්තසඤ්ඤාය පහීනත්තා එත්තකෙන සම්මාදස්සනං නාම හොතීති මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහ. අයමෙකො අන්තොති එස එකො නිකූටන්තො ලාමකන්තො පඨමකං සස්සතං. අයං දුතියොති එස දුතියො සබ්බං නත්ථීති උප්පජ්ජනකදිට්ඨිසඞ්ඛාතො නිකූටන්තො ලාමකන්තො දුතියකො උච්ඡෙදොති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. පඤ්චමං.

(Cụm từ) ‘aparappaccayā’ (không do duyên nơi người khác) có nghĩa là không do duyên nơi người khác, không nương tựa vào người khác, đối với vị ấy chỉ có trí tuệ tự mình chứng thực ở đây. (Với câu) ‘Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti’ (Này Kaccāna, cho đến như vậy là có chánh kiến), (Ngài) đã nói về chánh kiến hỗn hợp (hiệp thế và siêu thế) rằng: ‘Như vậy, do đã đoạn trừ chúng sanh tưởng, cho đến chừng ấy thì được gọi là chánh kiến.’ Trong (cụm từ) ‘ayameko anto’ (đây là một cực đoan), đây là một cực đoan thấp kém, xấu xa; thứ nhất là thường kiến. Trong (cụm từ) ‘ayaṃ dutiyo’ (đây là thứ hai), đây là cực đoan thứ hai, thấp kém, xấu xa, được gọi là tà kiến sanh khởi rằng ‘tất cả đều không có;’ thứ hai là đoạn kiến; đây là ý nghĩa. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. (Kinh) thứ năm.

6. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Người Thuyết Pháp

16. ඡට්ඨෙ නිබ්බිදායාති නිබ්බින්දනත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති එත්ථ සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නොති වෙදිතබ්බො. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති ලොකුත්තරස්ස නිබ්බානධම්මස්ස අනුධම්මභූතං පටිපදං පටිපන්නො. අනුධම්මභූතන්ති අනුරූපසභාවභූතං. නිබ්බිදා විරාගා නිරොධාති නිබ්බිදාය චෙව විරාගෙන ච නිරොධෙන ච. අනුපාදා විමුත්තොති චතූහි උපාදානෙහි කිඤ්චි ධම්මං අනුපාදියිත්වා විමුත්තො. දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තො. අලං වචනායාති, එවං වත්තබ්බතං අරහති, යුත්තො අනුච්ඡවිකොති අත්ථො[Pg.33]. එවමෙත්ථ එකෙන නයෙන ධම්මකථිකස්ස පුච්ඡා කථිතා, ද්වීහි තං විසෙසෙත්වා සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො නිද්දිට්ඨාති. ඡට්ඨං.

16. Trong kinh thứ sáu, (cụm từ) ‘nibbidāya’ (để yếm ly) có nghĩa là với mục đích yếm ly. (Cụm từ) ‘virāgāya’ (để ly tham) có nghĩa là với mục đích ly tham. (Cụm từ) ‘nirodhāya’ (để đoạn diệt) có nghĩa là với mục đích đoạn diệt. Trong (câu) ‘paṭipanno hoti’ (là người đang thực hành), ở đây cần được hiểu là ‘đang thực hành’ kể từ khi giữ giới cho đến đạo A-la-hán. (Cụm từ) ‘dhammānudhammappaṭipanno’ (người thực hành pháp và tùy pháp) có nghĩa là người thực hành con đường phù hợp với pháp siêu thế là Niết-bàn. (Cụm từ) ‘anudhammabhūtaṃ’ (phù hợp với pháp) có nghĩa là có bản chất thích hợp. (Cụm từ) ‘nibbidā virāgā nirodhā’ (để yếm ly, ly tham, đoạn diệt) có nghĩa là do yếm ly, do ly tham, và do đoạn diệt. (Cụm từ) ‘anupādā vimutto’ (giải thoát không do chấp thủ) có nghĩa là được giải thoát do không chấp thủ vào bất kỳ pháp nào bằng bốn loại chấp thủ. (Cụm từ) ‘diṭṭhadhammanibbānappatto’ (người chứng đắc Niết-bàn trong hiện tại) có nghĩa là người đã chứng đắc Niết-bàn ngay trong đời này. (Cụm từ) ‘alaṃ vacanāya’ (xứng đáng được gọi) có nghĩa là xứng đáng được gọi như vậy, là thích hợp, là phù hợp. Như vậy, ở đây câu hỏi về người thuyết pháp đã được giải đáp theo một cách; bằng cách phân biệt nó theo hai cách, các giai vị của bậc hữu học và vô học đã được chỉ ra. (Kinh) thứ sáu.

7. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Acela Kassapa

17. සත්තමෙ අචෙලො කස්සපොති ලිඞ්ගෙන අචෙලො නිච්චෙලො, නාමෙන කස්සපො. දූරතොවාති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන පරිවුතං ආගච්ඡන්තං දූරතො එව අද්දස. කිඤ්චිදෙව දෙසන්ති කිඤ්චිදෙව කාරණං. ඔකාසන්ති පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස ඛණං කාලං. අන්තරඝරන්ති ‘‘න පල්ලත්ථිකාය අන්තරඝරෙ නිසීදිස්සාමී’’ති එත්ථ අන්තොනිවෙසනං අන්තරඝරං. ‘‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛු අන්තරඝරෙ ගමිස්සාමී’’ති එත්ථ ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අන්තොගාමො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. යදාකඞ්ඛසීති යං ඉච්ඡසි.

17. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) ‘acelo kassapo’ (Kassapa lõa thể) có nghĩa là lõa thể, không mặc quần áo theo tướng mạo, và tên là Kassapa. (Cụm từ) ‘dūratovā’ (từ xa) có nghĩa là đã thấy từ xa (Đức Phật) đang đến, được vây quanh bởi một Tăng đoàn đông đảo. (Cụm từ) ‘kiñcideva desaṃ’ (một vài điều) có nghĩa là một vài nguyên nhân. (Cụm từ) ‘okāsaṃ’ (cơ hội) có nghĩa là một khoảnh khắc, một thời điểm để trả lời câu hỏi. (Cụm từ) ‘antaragharaṃ’ (bên trong nhà/làng), trong câu ‘na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmī’ (tôi sẽ không ngồi kiết-già bên trong nhà), ở đây ‘antaragharaṃ’ là bên trong nhà ở. Trong câu ‘okkhittacakkhu antaraghare gamissāmī’ (tôi sẽ đi vào làng với mắt nhìn xuống), ở đây (antaragharaṃ) là bên trong làng, kể từ ngưỡng cửa trở đi. Ở đây cũng có ý nghĩa tương tự. (Cụm từ) ‘yadākaṅkhasi’ (khi ông muốn) có nghĩa là điều ông muốn.

කස්මා පන භගවා කථෙතුකාමො යාවතතියං පටික්ඛිපීති? ගාරවජනනත්ථං. දිට්ඨිගතිකා හි ඛිප්පං කථියමානෙ ගාරවං න කරොන්ති, ‘‘සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිතුම්පි පුච්ඡිතුම්පි සුකරං, පුච්ඡිතමත්තෙයෙව කථෙතී’’ති වචනම්පි න සද්දහන්ති. ද්වෙ තයො වාරෙ පටික්ඛිත්තෙ පන ගාරවං කරොන්ති, ‘‘සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිතුම්පි පඤ්හං පුච්ඡිතුම්පි දුක්කර’’න්ති යාවතතියං යාචිතෙ කථියමානං සුස්සූසන්ති සද්දහන්ති. ඉති භගවා ‘‘අයං සුස්සූසිස්සති සද්දහිස්සතී’’ති යාවතතියං යාචාපෙත්වා කථෙසි. අපිච යථා භිසක්කො තෙලං වා ඵාණිතං වා පචන්තො මුදුපාකඛරපාකානං පාකකාලං ආගමයමානො පාකකාලං අනතික්කමිත්වාව ඔතාරෙති. එවං භගවා සත්තානං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානො ‘‘එත්තකෙන කාලෙන ඉමස්ස ඤාණං පරිපාකං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වාව යාවතතියං යාචාපෙසි.

Tại sao Thế Tôn, dù muốn nói, lại từ chối đến lần thứ ba? Để làm phát sinh lòng kính trọng. Thật vậy, những người có tà kiến, khi được nói cho ngay lập tức, họ không thể hiện lòng kính trọng, (nghĩ rằng): “Thật dễ dàng để đến gần và hỏi Sa-môn Gotama, ngài nói ngay khi vừa được hỏi,” và họ cũng không tin lời nói ấy. Nhưng khi bị từ chối hai hoặc ba lần, họ thể hiện lòng kính trọng, (nghĩ rằng): “Thật khó khăn để đến gần và hỏi một câu hỏi với Sa-môn Gotama,” và khi được nói cho sau khi đã thỉnh cầu đến lần thứ ba, họ lắng nghe và tin tưởng. Do đó, Thế Tôn, (nghĩ rằng): “Vị này sẽ lắng nghe, sẽ tin tưởng,” đã nói sau khi để cho thỉnh cầu đến lần thứ ba. Hơn nữa, giống như một thầy thuốc khi nấu dầu hoặc đường phèn, trong khi chờ đợi thời điểm chín tới của loại chín mềm và chín cứng, đã nhấc xuống mà không để quá thời điểm chín tới. Cũng vậy, Thế Tôn, trong khi chờ đợi sự chín muồi về trí tuệ của chúng sanh, đã để cho thỉnh cầu đến lần thứ ba chỉ sau khi biết rằng: “Trong khoảng thời gian chừng ấy, trí tuệ của vị này sẽ đạt đến sự chín muồi.”

මා හෙවං, කස්සපාති, කස්සප, මා එවං භණි. සයංකතං දුක්ඛන්ති හි වත්තුං න වට්ටති, අත්තා නාම කොචි දුක්ඛස්ස කාරකො නත්ථීති දීපෙති. පරතොපි එසෙව නයො. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අකාරණෙන යදිච්ඡාය උප්පන්නං. ඉති පුට්ඨො සමානොති කස්මා එවමාහ? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං ‘සයංකතං දුක්ඛ’න්තිආදිනා පුට්ඨො ‘මා හෙව’න්ති වදති, ‘නත්ථී’ති පුට්ඨො ‘අත්ථී’ති වදති. ‘භවං ගොතමො දුක්ඛං න ජානාති න පස්සතී’ති පුට්ඨො ‘ජානාමි ඛ්වාහ’න්ති වදති. කිඤ්චි නු ඛො මයා විරජ්ඣිත්වා පුච්ඡිතො’’ති මූලතො [Pg.34] පට්ඨාය අත්තනො පුච්ඡමෙව සොධෙන්තො එවමාහ. ආචික්ඛතු ච මෙ, භන්තෙ, භගවාති ඉධ සත්ථරි සඤ්ජාතගාරවො ‘‘භව’’න්ති අවත්වා ‘‘භගවා’’ති වදති.

(Câu) “Này Kassapa, đừng như vậy” (có nghĩa là): Này Kassapa, đừng nói như vậy. Thật vậy, không nên nói rằng “khổ do tự mình làm,” (vì như thế là) ngài chỉ ra rằng: “Không có cái gọi là tự ngã nào làm ra khổ.” Đối với (quan điểm) do người khác làm cũng theo phương pháp này. (Câu) “Phát sinh ngẫu nhiên” (có nghĩa là) phát sinh không do nguyên nhân, do tình cờ. Tại sao (Kassapa) lại nói như vậy khi đã được hỏi? Dường như ông ta đã nghĩ như thế này: “Vị này, khi được hỏi về ‘khổ do tự mình làm,’ v.v., lại nói ‘đừng như vậy.’ Khi được hỏi ‘có phải là không có?’ lại nói ‘có.’ Khi được hỏi ‘Tôn giả Gotama không biết, không thấy khổ?’ lại nói ‘Ta biết chứ.’ Có lẽ nào ta đã hỏi sai điều gì chăng?” Vì vậy, bắt đầu lại từ đầu, trong khi thanh lọc lại chính câu hỏi của mình, ông ta đã nói như vậy. Ở đây, trong câu “Xin Thế Tôn, bậc Đạo Sư, hãy chỉ dạy cho con,” do lòng kính trọng đã phát sinh đối với bậc Đạo Sư, ông ta không nói “Tôn giả” mà nói “Thế Tôn.”

සො කරොතීතිආදි, ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. එත්ථ ච සතොති ඉදං භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, තස්මා එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – සො කරොති සො පටිසංවෙදයතීති ඛො, කස්සප, ආදිම්හියෙව එවං සති පච්ඡා සයංකතං දුක්ඛන්ති අයං ලද්ධි හොති. එත්ථ ච දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං අධිප්පෙතං. ඉති වදන්ති එතස්ස පුරිමෙන ආදිසද්දෙන අනන්තරෙන ච සස්සතසද්දෙන සම්බන්ධො හොති. ‘‘දීපෙති ගණ්හාතී’’ති අයං පනෙත්ථ පාඨසෙසො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – ඉති එවං වදන්තො ආදිතොව සස්සතං දීපෙති, සස්සතං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, කාරකඤ්ච වෙදකඤ්ච එකමෙව ගණ්හන්තං එතං සස්සතං උපගච්ඡතීති අත්ථො.

(Câu) “Người ấy làm,” v.v., được nói ra để bác bỏ tà kiến “khổ do tự mình làm.” Và ở đây, (từ) “sato” này là một sở hữu cách mang ý nghĩa của vị trí cách, do đó, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Này Kassapa, khi ngay từ đầu đã có (quan niệm) rằng: “Người ấy làm, người ấy cảm thọ,” thì sau đó mới có tà kiến này là “khổ do tự mình làm.” Và ở đây, “khổ” được hiểu là khổ trong vòng luân hồi. (Câu) “Nói như vậy” này có liên hệ với từ “ādi” (v.v.) ở trước và với từ “sassata” (thường kiến) ngay sau đó. Ở đây, (cụm từ) “dīpeti gaṇhāti” (chỉ ra, chấp thủ) là phần còn thiếu trong bài kinh. Thật vậy, điều này đã được nói: Người nói như vậy, ngay từ đầu đã chỉ ra (quan điểm) thường kiến, đã chấp thủ (quan điểm) thường kiến. Tại sao? Vì cái thấy đó của người ấy dẫn đến điều này; trong khi chấp thủ người làm và người cảm thọ là một, nó đi đến (quan điểm) thường kiến này. Đó là ý nghĩa.

අඤ්ඤො කරොතීතිආදි පන ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. ‘‘ආදිතො සතො’’ති ඉදං පන ඉධාපි ආහරිතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – අඤ්ඤො කරොති අඤ්ඤො පටිසංවෙදියතීති ඛො පන, කස්සප, ආදිම්හියෙව එවං සති, පච්ඡා ‘‘කාරකො ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, තෙන කතං අඤ්ඤො පටිසංවෙදියතී’’ති එවං උප්පන්නාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා සද්ධිං සම්පයුත්තාය වෙදනාය අභිතුන්නස්ස විද්ධස්ස සතො ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොතීති. ඉති වදන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. තත්‍රායං යොජනා – එවඤ්ච වදන්තො ආදිතොව උච්ඡෙදං දීපෙති, උච්ඡෙදං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං උච්ඡෙදං උපගච්ඡතීති අත්ථො.

(Câu) “Người khác làm,” v.v., được nói ra để bác bỏ tà kiến “khổ do người khác làm.” Và ở đây cũng vậy, (cụm từ) “ādito sato” (khi có ngay từ đầu) nên được mang đến. Và đây là ý nghĩa: Này Kassapa, khi ngay từ đầu đã có (quan niệm) rằng: “Người khác làm, người khác cảm thọ,” thì sau đó, đối với người bị cảm thọ tương ưng với đoạn kiến đã phát sinh như vầy: “Người làm bị đoạn diệt ngay tại đây, người khác cảm thọ việc người ấy đã làm,” đâm chích và xuyên thấu, mới có tà kiến này là “khổ do người khác làm.” (Câu) “Nói như vậy,” v.v., nên được liên kết theo phương pháp đã nói. Ở đó, sự liên kết là như vầy: Và người nói như vậy, ngay từ đầu đã chỉ ra (quan điểm) đoạn kiến, đã chấp thủ (quan điểm) đoạn kiến. Tại sao? Vì cái thấy đó của người ấy dẫn đến điều này, nó đi đến (quan điểm) đoạn kiến này. Đó là ý nghĩa.

එතෙ තෙති යෙ සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙ උභො අන්තෙ (අනුපගම්ම තථාගතො ධම්මං දෙසෙති, එතෙ තෙ, කස්සප, උභො අන්තෙ) අනුපගම්ම පහාය අනල්ලීයිත්වා මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති, මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො දෙසෙතීති අත්ථො. කතරං ධම්මන්ති චෙ? යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති. එත්ථ හි කාරණතො ඵලං, කාරණනිරොධෙන චස්ස නිරොධො දීපිතො, න කොචි කාරකො වා වෙදකො වා [Pg.35] නිද්දිට්ඨො. එත්තාවතා සෙසපඤ්හා පටිසෙධිතා හොන්ති. උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති ඉමිනා හි තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තො. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඉමිනා අධිච්චසමුප්පන්නතා චෙව අජානනඤ්ච පටික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

(Câu) “Hai cực đoan này” (có nghĩa là): Không đi đến hai cực đoan được gọi là thường kiến và đoạn kiến, Như Lai thuyết pháp. Này Kassapa, không đi đến, từ bỏ, không dính mắc vào hai cực đoan này, Như Lai thuyết pháp bằng con đường trung đạo; (nghĩa là) đứng trên trung đạo mà thuyết pháp. Nếu hỏi: “(Ngài thuyết) pháp nào?” (Thì câu trả lời là): Chính là (pháp) “do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,” v.v. Thật vậy, ở đây, quả được chỉ ra từ nhân, và sự diệt của quả cũng được chỉ ra thông qua sự diệt của nhân; không có người làm hay người cảm thọ nào được chỉ định. Do đó, các câu hỏi còn lại đã bị bác bỏ. Thật vậy, với (câu) “không đi đến hai cực đoan,” câu hỏi thứ ba đã bị bác bỏ. Với (câu) “do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,” (quan điểm về) sự phát sinh ngẫu nhiên và (cáo buộc về) sự không biết đã bị bác bỏ. Nên hiểu như vậy.

ලභෙය්‍යන්ති ඉදං සො භගවතො සන්තිකෙ භික්ඛුභාවං පත්ථයමානො ආහ. අථ භගවා යොනෙන ඛන්ධකෙ තිත්ථියපරිවාසො (මහාව. 86) පඤ්ඤත්තො, යං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සාමණෙරභූමියං ඨිතො ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛාමි උපසම්පදං. ස්වාහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චත්තාරො මාසෙ පරිවාසං යාචාමී’’තිආදිනා නයෙන සමාදියිත්වා පරිවසති, තං සන්ධාය යො ඛො, කස්සප, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බොතිආදිමාහ. තත්ථ පබ්බජ්ජන්ති වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වුත්තං. අපරිවසිත්වායෙව හි පබ්බජ්ජං ලභති. උපසම්පදත්ථිකෙන පන නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනාදීනි අට්ඨ වත්තානි පූරෙන්තෙන පරිවසිතබ්බං. ආරද්ධචිත්තාති අට්ඨවත්තපූරණෙන තුට්ඨචිත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙස තිත්ථියපරිවාසො සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය පබ්බජ්ජක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (මහාව. අට්ඨ. 86) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

Vị ấy đã nói lời này: "Mong rằng con được (xuất gia)" trong khi đang mong cầu địa vị tỳ khưu nơi đức Thế Tôn. Bấy giờ, đức Thế Tôn đã chế định pháp biệt trú cho ngoại đạo (titthiyaparivāsa) trong thiên Khandhaka (Mahāvagga, 86), theo đó người từng là ngoại đạo, sau khi đã ở trong địa vị sa-di, thọ trì và sống biệt trú theo phương pháp bắt đầu bằng: "Bạch ngài, con tên là..., từng là ngoại đạo, nay mong muốn được thọ cụ túc giới trong Pháp và Luật này. Bạch ngài, con xin Tăng chúng cho phép biệt trú trong bốn tháng." Nhắm đến pháp biệt trú ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Kassapa, người nào từng là ngoại đạo...". Ở đây, từ "xuất gia" (pabbajjaṃ) được nói đến vì sự trôi chảy của lời nói. Vì rằng, người ấy được xuất gia (thành sa-di) mà không cần phải sống biệt trú. Tuy nhiên, người mong cầu thọ cụ túc giới phải sống biệt trú, không quá sớm, trong khi thực hành đầy đủ tám phận sự như đi vào làng v.v... "Tâm hoan hỷ" (Āraddhacittā) có nghĩa là tâm hài lòng do đã hoàn thành tám phận sự. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về chi tiết, pháp biệt trú cho ngoại đạo này nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được trình bày trong phần giải về Pabbajjakkhandhaka của bộ Samantapāsādikā, chú giải Luật tạng (Mahāvagga aṭṭhakathā, 86).

අපිච මයාති අයමෙත්ථ පාඨො, අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘අපිච මෙත්ථා’’ති. පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතාති පුග්ගලනානත්තං විදිතං. ‘‘අයං පුග්ගලො පරිවාසාරහො, අයං න පරිවාසාරහො’’ති ඉදං මය්හං පාකටන්ති දස්සෙති. තතො කස්සපො චින්තෙසි – ‘‘අහො අච්ඡරියං බුද්ධසාසනං, යත්ථ එවං ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වා යුත්තමෙව ගණ්හන්ති, අයුත්තං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති. තතො සුට්ඨුතරං පබ්බජ්ජාය සඤ්ජාතුස්සාහො සචෙ, භන්තෙතිආදිමාහ. අථ භගවා තස්ස තිබ්බච්ඡන්දතං විදිත්වා ‘‘න කස්සපො පරිවාසං අරහතී’’ති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ, භික්ඛු, කස්සපං නහාපෙත්වා පබ්බාජෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො තථා කත්වා තං පබ්බාජෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. භගවා ගණෙ නිසීදිත්වා උපසම්පාදෙසි. තෙන වුත්තං අලත්ථ ඛො අචෙලො කස්සපො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පදන්ති. අචිරූපසම්පන්නොතිආදි සෙසං බ්‍රාහ්මණසංයුත්තෙ (සං. නි. 1.187) වුත්තමෙවාති. සත්තමං.

Ở đây, bản văn là "apica mayā", còn ở nơi khác là "apica mettha". "Sự khác biệt của các cá nhân đã được biết rõ" (Puggalavemattatā viditā) có nghĩa là sự đa dạng của các cá nhân đã được biết rõ. Ngài chỉ ra rằng: "Điều này rõ ràng đối với Ta: 'Người này xứng đáng sống biệt trú, người này không xứng đáng sống biệt trú'." Khi ấy, Kassapa suy nghĩ: "Ôi, thật vi diệu thay giáo pháp của đức Phật, nơi mà người ta chỉ tiếp nhận người xứng đáng sau khi đã mài giũa, thử thách như vậy, và loại bỏ người không xứng đáng." Sau đó, với lòng nhiệt thành xuất gia càng mãnh liệt hơn, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng: "Bạch ngài, nếu...". Bấy giờ, đức Thế Tôn, biết được ước muốn mãnh liệt của vị ấy, (nghĩ rằng) "Kassapa không cần phải sống biệt trú", đã gọi một vị tỳ khưu và bảo: "Này tỳ khưu, hãy đi, cho Kassapa tắm rửa, xuất gia rồi dẫn đến đây." Vị tỳ khưu ấy đã làm như vậy, cho vị ấy xuất gia rồi đưa đến nơi đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, ngồi giữa Tăng chúng, đã truyền cụ túc giới cho vị ấy. Do đó, có lời nói rằng: "A-du-la Kassapa đã được xuất gia, đã được thọ cụ túc giới nơi đức Thế Tôn." Phần còn lại, bắt đầu bằng "Vừa mới thọ cụ túc giới...", đã được nói đến trong Tương Ưng Bà-la-môn (Saṃ. Ni. 1.187). (Kinh) thứ bảy.

8. තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Timbaruka

18. අට්ඨමෙ [Pg.36] සා වෙදනාතිආදි ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා නිසෙධනත්ථං වුත්තං. එත්ථාපි සතොති භුම්මත්ථෙයෙව සාමිවචනං. තත්‍රායං අත්ථදීපනා – ‘‘සා වෙදනා, සො වෙදියතී’’ති ඛො, තිම්බරුක, ආදිම්හියෙව එවං සති ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොති. එවඤ්හි සති වෙදනාය එව වෙදනා කතා හොති. එවඤ්ච වදන්තො ඉමිස්සා වෙදනාය පුබ්බෙපි අත්ථිතං අනුජානාති, සස්සතං දීපෙති සස්සතං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං සස්සතං උපගච්ඡතීති අත්ථො. පුරිමඤ්හි අත්ථං සන්ධායෙවෙතං භගවතා වුත්තං භවිස්සති, තස්මා අට්ඨකථායං තං යොජෙත්වාවස්ස අත්ථො දීපිතො. එවම්පාහං න වදාමීති අහං ‘‘සා වෙදනා, සො වෙදියතී’’ති එවම්පි න වදාමි. ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති එවම්පි න වදාමීති අත්ථො.

18. Trong kinh thứ tám, câu bắt đầu bằng "sā vedanā" được nói ra để bác bỏ tà kiến "lạc khổ do tự mình làm". Ở đây cũng vậy, từ "sato" là một sở thuộc cách mang ý nghĩa của vị trí cách. Ở đây, phần giải thích ý nghĩa như sau: "Này Timbaruka, khi ngay từ đầu đã có quan niệm rằng 'cảm thọ ấy, chính nó cảm nhận', thì tà kiến 'lạc khổ do tự mình làm' này khởi lên." Vì rằng, khi như vậy, chính cảm thọ đã tạo ra cảm thọ. Và người nói như vậy thừa nhận sự tồn tại của cảm thọ này ngay cả trước đó, trình bày thuyết thường hằng, chấp thủ thuyết thường hằng. Tại sao? Vì rằng, tri kiến ấy của người đó dẫn đến điều này, đi đến thuyết thường hằng này, đó là ý nghĩa. Chắc hẳn đức Thế Tôn đã nói điều này nhắm đến ý nghĩa của kinh trước. Do đó, trong Chú giải, ý nghĩa của kinh này được giải thích bằng cách liên kết với kinh đó. "Ta không nói như vậy" có nghĩa là: Ta cũng không nói rằng 'cảm thọ ấy, chính nó cảm nhận'. Ta cũng không nói rằng 'lạc khổ do tự mình làm'.

අඤ්ඤා වෙදනාතිආදි ‘‘පරංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. ඉධාපි අයං අත්ථයොජනා –‘‘අඤ්ඤා වෙදනා අඤ්ඤො වෙදියතී’’ති ඛො, තිම්බරුක, ආදිම්හියෙව එවං සති පච්ඡා යා පුරිමපක්ඛෙ කාරකවෙදනා, සා උච්ඡින්නා. තාය පන කතං අඤ්ඤො වෙදියතීති එවං උප්පන්නාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා සද්ධිං සම්පයුත්තාය වෙදනාය අභිතුන්නස්ස සතො ‘‘පරංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොති. එවඤ්ච වදන්තො කාරකො උච්ඡින්නො, අඤ්ඤෙන පටිසන්ධි ගහිතාති උච්ඡෙදං දීපෙති, උච්ඡෙදං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං උච්ඡෙදං උපගච්ඡතීති අත්ථො. ඉධාපි හි ඉමානි පදානි අට්ඨකථායං ආහරිත්වා යොජිතානෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ වෙදනාසුඛදුක්ඛං කථිතං. තඤ්ච ඛො විපාකසුඛදුක්ඛමෙව වට්ටතීති වුත්තං. අට්ඨමං.

Câu bắt đầu bằng "aññā vedanā" được nói ra để bác bỏ tà kiến "lạc khổ do người khác làm". Ở đây cũng vậy, đây là cách kết hợp ý nghĩa: "Này Timbaruka, khi ngay từ đầu đã có quan niệm rằng 'cảm thọ là khác, người cảm nhận là khác', thì sau đó, cảm thọ tác thành ở giai đoạn trước đã bị đoạn diệt." "Nhưng cái được tạo ra bởi cảm thọ ấy lại do một người khác cảm nhận" – khi bị cảm thọ tương ưng với đoạn kiến đã khởi lên như vậy chi phối, thì tà kiến "lạc khổ do người khác làm" này khởi lên. Và người nói như vậy, (cho rằng) "người làm đã đoạn diệt, sự tái sanh được một người khác nắm giữ", trình bày thuyết đoạn diệt, chấp thủ thuyết đoạn diệt. Tại sao? Vì rằng, tri kiến ấy của người đó dẫn đến điều này, đi đến thuyết đoạn diệt này, đó là ý nghĩa. Vì rằng, ở đây cũng vậy, những từ này đã được các vị Chú giải sư đưa vào và kết hợp trong Chú giải. Trong kinh này, lạc khổ của cảm thọ đã được thuyết giảng. Và điều đó được nói là chỉ phù hợp với lạc khổ của quả dị thục. (Kinh) thứ tám.

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Kẻ Ngu và Người Trí

19. නවමෙ අවිජ්ජානීවරණස්සාති අවිජ්ජාය නිවාරිතස්ස. එවමයං කායො සමුදාගතොති එවං අවිජ්ජාය නිවාරිතත්තා තණ්හාය ච සම්පයුත්තත්තායෙව අයං කායො නිබ්බත්තො. අයඤ්චෙව කායොති අයඤ්චස්ස අත්තනො සවිඤ්ඤාණකො කායො. බහිද්ධා ච නාමරූපන්ති බහිද්ධා ච පරෙසං සවිඤ්ඤාණකො කායො. අත්තනො ච පරස්ස ච පඤ්චහි [Pg.37] ඛන්ධෙහි ඡහි ආයතනෙහි චාපි අයං අත්ථො දීපෙතබ්බොව. ඉත්ථෙතං ද්වයන්ති එවමෙතං ද්වයං. ද්වයං පටිච්ච ඵස්සොති අඤ්ඤත්ථ චක්ඛුරූපාදීනි ද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. මහාද්වයං නාම කිරෙතං. සළෙවායතනානීති සළෙව ඵස්සායතනානි ඵස්සකාරණානි. යෙහි ඵුට්ඨොති යෙහි කාරණභූතෙහි ආයතනෙහි උප්පන්නෙන ඵස්සෙන ඵුට්ඨො. අඤ්ඤතරෙනාති එත්ථ පරිපුණ්ණවසෙන අඤ්ඤතරතා වෙදිතබ්බා. තත්‍රාති තස්මිං බාලපණ්ඩිතානං කායනිබ්බත්තනාදිම්හි. කො අධිප්පයාසොති කො අධිකපයොගො.

19. Trong kinh thứ chín, "của người bị vô minh che lấp" (avijjānīvaraṇassa) có nghĩa là của người bị vô minh ngăn che. "Thân này đã sanh khởi như vậy" (Evamayaṃ kāyo samudāgato) có nghĩa là thân này đã được tạo ra chính là do bị vô minh ngăn che và do tương ưng với ái. "Thân này" (Ayañceva kāyo) là thân có thức này của chính mình. "Và danh sắc bên ngoài" (Bahiddhā ca nāmarūpaṃ) là thân có thức của những người khác ở bên ngoài. Ý nghĩa này cũng nên được làm rõ thông qua năm uẩn và sáu xứ của chính mình và của người khác. "Như vậy có hai pháp này" (Itthetaṃ dvayaṃ) có nghĩa là hai pháp này là như vậy. "Do duyên hai pháp có xúc": ở nơi khác, nhãn xúc v.v... được nói là do duyên hai pháp là mắt và sắc v.v...; nhưng ở đây (là do duyên) các xứ trong và ngoài. Quả thật, đây được gọi là "đại song". "Sáu xứ" (Saḷāyatanāni) chính là sáu xứ của xúc, là nguyên nhân của xúc. "Bị xúc chạm bởi" (Yehi phuṭṭho) có nghĩa là bị xúc chạm bởi xúc sanh khởi từ những xứ làm nguyên nhân ấy. Ở đây, trong từ "bởi một trong" (aññatarena), tính chất "một trong" nên được hiểu theo nghĩa đầy đủ (hoặc không đầy đủ). "Ở đây" (Tatrā) có nghĩa là trong sự tạo thành thân v.v... của kẻ ngu và người trí. "Sự khác biệt là gì?" (Ko adhippayāso) có nghĩa là sự nỗ lực vượt trội là gì?

භගවංමූලකාති භගවා මූලං එතෙසන්ති භගවංමූලකා. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ, භන්තෙ, අම්හාකං ධම්මා පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා, තස්මිං පරිනිබ්බුතෙ එකං බුද්ධන්තරං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි, භගවතා පන නො ඉමෙ ධම්මා උප්පාදිතා. භගවන්තඤ්හි නිස්සාය මයං ඉමෙ ධම්මෙ ආජානාම පටිවිජ්ඣාමාති එවං භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මාති. භගවංනෙත්තිකාති භගවා හි ධම්මානං නෙතා විනෙතා අනුනෙතා, යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගහෙත්වා දස්සෙතාති ධම්මා භගවංනෙත්තිකා නාම හොන්ති. භගවංපටිසරණාති චතුභූමකධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡමානා භගවති පටිසරන්ති නාමාති භගවංපටිසරණා. පටිසරන්තීති සමොසරන්ති. අපිච මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසින්නස්ස භගවතො පටිවෙධවසෙන ඵස්සො ආගච්ඡති ‘‘අහං භගවා කින්නාමො’’ති? ත්වං ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො නාම. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං ආගච්ඡති ‘‘අහං භගවා කින්නාම’’න්ති, ත්වං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණං නාමාති එවං චතුභූමකධම්මානං යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගණ්හන්තො භගවා ධම්මෙ පටිසරතීති භගවංපටිසරණා. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතොව එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො උපට්ඨාතු, තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො.

Bhagavaṃmūlakāti: Về câu “có Thế Tôn là cội nguồn” (bhagavaṃmūlakā) là do: “Đức Thế Tôn là cội nguồn (mūlaṃ) của các pháp này (etesaṃ)”. Điều này được nói là: “Bạch ngài, các pháp này của chúng con trước kia đã được đức Chánh Đẳng Giác Ca-diếp làm cho sanh khởi. Khi vị ấy đã viên tịch, trong suốt một Phật-kỳ, không có vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác có khả năng làm cho các pháp này sanh khởi. Nhưng, bạch ngài, các pháp này của chúng con đã được Đức Thế Tôn làm cho sanh khởi. Quả vậy, nhờ nương tựa Đức Thế Tôn mà chúng con biết và thâm nhập các pháp này. Do vậy, bạch ngài, các pháp của chúng con có Thế Tôn là cội nguồn.” Bhagavaṃnettikāti: Về câu “có Thế Tôn là người dẫn dắt” là do: Quả vậy, Đức Thế Tôn là người dẫn dắt (netā), người huấn luyện (vinetā), người hướng dẫn (anunetā) các pháp. Ngài nắm lấy tên gọi của từng pháp một theo tự tánh của nó rồi chỉ dạy. Do đó, các pháp được gọi là có Thế Tôn là người dẫn dắt. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti: Về câu “có Thế Tôn là nơi nương tựa” là do: Các pháp trong bốn cõi, khi đi vào phạm vi của nhất thiết trí tuệ, được gọi là quy tụ (paṭisaranti) nơi Đức Thế Tôn. Do đó, (các pháp) có Thế Tôn là nơi nương tựa. Paṭisarantīti có nghĩa là quy tụ (samosaranti). Lại nữa, khi Đức Thế Tôn đang ngự tại cội Bồ-đề, do năng lực chứng ngộ, xúc đã đến (và hỏi): “Bạch Đức Thế Tôn, con tên là gì?” (Ngài đáp:) “Ngươi, do có đặc tính xúc chạm, nên tên là xúc.” Thọ, tưởng, các hành, và thức đã đến (và hỏi): “Bạch Đức Thế Tôn, con tên là gì?” (Ngài đáp:) “Ngươi, do có đặc tính biết rõ, nên tên là thức.” Cứ như thế, Đức Thế Tôn, trong khi nắm lấy tên gọi của từng pháp một trong bốn cõi theo tự tánh của nó, đã thâm nhập các pháp. Do đó, (các pháp) có Thế Tôn là nơi nương tựa. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti: Về câu “xin ý nghĩa hãy được tỏ rõ cho chính Đức Thế Tôn” có nghĩa là: “Xin ý nghĩa của lời nói này hãy được hiện khởi nơi chính Đức Thế Tôn, chính các ngài hãy nói và ban cho chúng con.”

සා චෙව අවිජ්ජාති එත්ථ කිඤ්චාපි සා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිත්වා නිරුද්ධා, යථා පන අජ්ජාපි යං හිය්‍යො භෙසජ්ජං පීතං, තදෙව භොජනං භුඤ්ජාති සරික්ඛකත්තෙන තදෙවාති වුච්චති, එවමිධාපි සා චෙව අවිජ්ජා සා ච තණ්හාති ඉදම්පි සරික්ඛකත්තෙන වුත්තං. බ්‍රහ්මචරියන්ති [Pg.38] මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. දුක්ඛක්ඛයායාති වට්ටදුක්ඛස්ස ඛයත්ථාය. කායූපගො හොතීති අඤ්ඤං පටිසන්ධිකායං උපගන්තා හොති. යදිදං බ්‍රහ්මචරියවාසොති යො අයං මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො, අයං බාලතො පණ්ඩිතස්ස විසෙසොති දස්සෙති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සබ්බොපි සපටිසන්ධිකො පුථුජ්ජනො ‘‘බාලො’’ති, අප්පටිසන්ධිකො ඛීණාසවො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුත්තො. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො පන ‘‘පණ්ඩිතා’’ති වා ‘‘බාලා’’ති වා න වත්තබ්බා, භජමානා පන පණ්ඩිතපක්ඛං භජන්ති. නවමං.

Sā ceva avijjāti: Ở đây, trong câu “chính vô minh ấy”: Mặc dù vô minh ấy và ái ấy, sau khi đã thúc đẩy nghiệp và lôi kéo sự tái sanh, đã diệt mất, nhưng cũng giống như hôm nay người ta nói “chính nó” (tadeva) do sự tương tự, (ví như nói) “đã uống chính loại thuốc đã uống hôm qua, đã ăn chính món ăn (đã ăn hôm qua)”. Tương tự như vậy, ở đây, câu “chính vô minh ấy, chính ái ấy” (sā ceva avijjā sā ca taṇhā) này cũng được nói do sự tương tự. Brahmacariyanti: Phạm hạnh là đạo phạm hạnh. Dukkhakkhayāyāti: Để đoạn tận khổ là vì mục đích đoạn tận khổ luân hồi. Kāyūpago hotīti: Là người đi đến thân tái sanh khác. Yadidaṃ brahmacariyavāsoti: “Sự sống phạm hạnh này, tức là sự sống theo đạo phạm hạnh này, đây là sự khác biệt của bậc trí so với kẻ phàm,” ngài chỉ dạy như vậy. Do đó, trong kinh này, tất cả phàm phu còn tái sanh được gọi là “kẻ phàm”, còn bậc lậu tận không còn tái sanh được gọi là “bậc trí”. Tuy nhiên, các vị Nhập lưu, Nhất lai, Bất lai không nên gọi là “bậc trí” hay “kẻ phàm”, nhưng khi phân loại, các vị ấy thuộc về phe của bậc trí. (Kinh) thứ chín.

10. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Duyên

20. දසමෙ පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙති සත්ථා ඉමස්මිං සුත්තෙ පච්චයෙ ච පච්චයනිබ්බත්තෙ ච සභාවධම්මෙ දෙසෙස්සාමීති උභයං ආරභි. උප්පාදා වා තථාගතානන්ති තථාගතානං උප්පාදෙපි, බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු අනුප්පන්නෙසුපි ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, ජාතියෙව ජරාමරණස්ස පච්චයො. ඨිතාව සා ධාතූති ඨිතොව සො පච්චයසභාවො, න කදාචි ජාති ජරාමරණස්ස පච්චයො න හොති. ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතාති ඉමෙහිපි ද්වීහි පච්චයමෙව කථෙති. පච්චයෙන හි පච්චයුප්පන්නා ධම්මා තිට්ඨන්ති, තස්මා පච්චයොව ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති වුච්චති. පච්චයො ධම්මෙ නියමෙති, තස්මා ‘‘ධම්මනියාමතා’’ති වුච්චති. ඉදප්පච්චයතාති ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයාව ඉදප්පච්චයතා. තන්ති තං පච්චයං. අභිසම්බුජ්ඣතීති ඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣති. අභිසමෙතීති ඤාණෙන අභිසමාගච්ඡති. ආචික්ඛතීති කථෙති. දෙසෙතීති දස්සෙති. පඤ්ඤාපෙතීති ජානාපෙති. පට්ඨපෙතීති ඤාණමුඛෙ ඨපෙති. විවරතීති විවරිත්වා දස්සෙති. විභජතීති විභාගතො දස්සෙති. උත්තානීකරොතීති පාකටං කරොති. පස්සථාති චාහාති පස්සථ ඉති ච වදති. කින්ති? ජාතිපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජරාමරණන්තිආදි.

20. Trong kinh thứ mười, với câu “Này các Tỳ-khưu, Ta sẽ giảng cho các con về lý duyên khởi và các pháp do duyên sanh,” bậc Đạo sư trong kinh này đã bắt đầu cả hai (phần), với ý định: “Ta sẽ giảng về các pháp tự tánh là duyên và các pháp tự tánh được tạo ra bởi duyên.” Uppādā vā tathāgatānanti: Về câu “dù các Như Lai có xuất hiện hay không,” (có nghĩa là) dù các Như Lai có xuất hiện, dù các đức Phật có xuất hiện hay không xuất hiện, thì do duyên sanh có già-chết; chính sanh là duyên của già-chết. Ṭhitāva sā dhātūti: Về câu “trạng thái ấy vẫn tồn tại,” (có nghĩa là) tự tánh duyên ấy vẫn tồn tại; không bao giờ có chuyện sanh không phải là duyên của già-chết. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti: Với hai (thuật ngữ) này, ngài cũng nói về chính cái duyên. Quả vậy, do duyên mà các pháp do duyên sanh tồn tại, do đó chính duyên được gọi là “tính ổn định của pháp” (dhammaṭṭhitatā). Duyên quy định các pháp, do đó (chính duyên) được gọi là “tính quy luật của pháp” (dhammaniyāmatā). Idappaccayatāti: Về câu “tính duyên này,” các duyên của già-chết v.v... này là “duyên này” (idappaccayā); chính “duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā). Tanti: (Nghĩa là) duyên ấy. Abhisambujjhatīti: Giác ngộ là giác ngộ bằng trí tuệ. Abhisametīti: Thâm nhập là đạt đến bằng trí tuệ. Ācikkhatīti: Tuyên thuyết là nói. Desetīti: Chỉ dạy là chỉ ra. Paññāpetīti: Trình bày là làm cho biết. Paṭṭhapetīti: Thiết lập là đặt ở cửa ngõ trí tuệ. Vivaratīti: Mở ra là mở ra rồi chỉ dạy. Vibhajatīti: Phân tích là chỉ dạy bằng cách phân tích. Uttānīkarotīti: Làm cho rõ ràng là làm cho hiển nhiên. Passathāti cāhāti: Và nói “hãy thấy” là ngài cũng nói “hãy thấy”. Nói gì? (Ngài nói) “Này các Tỳ-khưu, do duyên sanh có già-chết,” v.v...

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. යා තත්‍රාති යා තෙසු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදීසු. තථතාතිආදීනි පච්චයාකාරස්සෙව වෙවචනානි. සො තෙහි තෙහි පච්චයෙහි අනූනාධිකෙහෙව තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සම්භවතො තථතාති, සාමග්ගිං උපගතෙසු පච්චයෙසු මුහුත්තම්පි තතො නිබ්බත්තානං ධම්මානං අසම්භවාභාවතො අවිතථතාති, අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහි [Pg.39] අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතො අනඤ්ඤථතාති, ජරාමරණාදීනං පච්චයතො වා පච්චයසමූහතො වා ඉදප්පච්චයතාති වුත්තො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බං.

Iti kho, bhikkhaveti: (Nghĩa là) như vậy, này các Tỳ-khưu. Yā tatrāti: (Nghĩa là) cái nào ở trong đó, tức là cái nào ở trong các (câu) như “do duyên sanh có già-chết” v.v... Các từ tathatā (tính như vậy) v.v... chỉ là những từ đồng nghĩa với cấu trúc duyên khởi (paccayākāra). Nó được gọi là tathatā (tính như vậy) vì pháp này hay pháp kia sanh khởi từ chính những duyên ấy, không thiếu không thừa. Nó được gọi là avitathatā (tính không sai khác) vì khi các duyên đã hội đủ, không có chuyện các pháp được tạo ra từ đó lại không sanh khởi, dù chỉ trong một khoảnh khắc. Nó được gọi là anaññathatā (tính bất biến) vì các pháp khác không sanh khởi từ duyên của một pháp khác. Nó được gọi là idappaccayatā (tính duyên này) vì là duyên của già-chết v.v..., hoặc là tập hợp các duyên. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: Các duyên của những (pháp) này là “duyên này” (idappaccayā); chính “duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā); hoặc tập hợp của “các duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā). Đặc điểm ngữ pháp ở đây nên được hiểu từ các sách văn phạm.

අනිච්චන්ති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චං. එත්ථ ච අනිච්චන්ති න ජරාමරණං අනිච්චං, අනිච්චසභාවානං පන ඛන්ධානං ජරාමරණත්තා අනිච්චං නාම ජාතං. සඞ්ඛතාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති පච්චයෙ නිස්සාය උප්පන්නං. ඛයධම්මන්ති ඛයසභාවං. වයධම්මන්ති විගච්ඡනකසභාවං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනකසභාවං. නිරොධධම්මන්ති නිරුජ්ඣනකසභාවං. ජාතියාපි වුත්තනයෙනෙව අනිච්චතා වෙදිතබ්බා. ජනකපච්චයානං වා කිච්චානුභාවක්ඛණෙ දිට්ඨත්තා එකෙන පරියායෙනෙත්ථ අනිච්චාතිආදීනි යුජ්ජන්තියෙව. භවාදයො අනිච්චාදිසභාවායෙව.

Vô thường (Aniccaṃ) là do ý nghĩa không tồn tại (abhāvaṭṭhena) sau khi đã hiện hữu (hutvā). Và ở đây, vô thường (aniccanti) không phải là già và chết (jarāmaraṇaṃ), nhưng do sự già và chết của các uẩn (khandhānaṃ) vốn có bản chất vô thường (aniccasabhāvānaṃ), nên nó được gọi là vô thường (aniccaṃ nāma jātaṃ). Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp hữu vi (saṅkhata), v.v. Và ở đây, hữu vi (saṅkhataṃ) là cái được tạo tác (kataṃ) do các duyên (paccayehi) hợp lại (samāgantvā). Duyên sanh (paṭiccasamuppannaṃ) là cái sanh khởi (uppannaṃ) nương vào các duyên (paccaye nissāya). Có tính hoại diệt (khayadhammaṃ) là có bản chất tiêu hoại (khayasabhāvaṃ). Có tính biến mất (vayadhammaṃ) là có bản chất tan rã (vigacchanakasabhāvaṃ). Có tính ly tham (virāgadhammaṃ) là có bản chất dứt bỏ tham ái (virajjanakasabhāvaṃ). Có tính đoạn diệt (nirodhadhammaṃ) là có bản chất chấm dứt (nirujjhanakasabhāvaṃ). Tính vô thường (aniccatā) của sanh (jātiyāpi) cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Hoặc, do được thấy (diṭṭhattā) vào khoảnh khắc phận sự của các duyên tạo sanh (janakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe) được thực hiện, nên theo một phương diện khác (ekena pariyāyena), các từ như 'vô thường' ở đây là thích hợp. Hữu (bhava), v.v., tự chúng có bản chất vô thường.

සම්මප්පඤ්ඤායාති සවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. පුබ්බන්තන්ති පුරිමං අතීතන්ති අත්ථො. අහොසිං නු ඛොතිආදීසු ‘‘අහොසිං නු ඛො නනු ඛො’’ති සස්සතාකාරඤ්ච අධිච්චසමුප්පත්තිආකාරඤ්ච නිස්සාය අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කිං කාරණන්ති න වත්තබ්බං, උම්මත්තකො විය බාලපුථුජ්ජනො යථා වා තථා වා පවත්තති. කිං නු ඛො අහොසින්ති ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියො නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො නු ඛො අහොසිං, බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දගහට්ඨපබ්බජිතදෙවමනුස්සානං අඤ්ඤතරො’’ති කඞ්ඛති. කථං නු ඛොති සණ්ඨානාකාරං නිස්සාය ‘‘දීඝො නු ඛො අහොසිං රස්සඔදාතකණ්හපමාණිකඅප්පමාණිකාදීනං අඤ්ඤතරො’’ති කඞ්ඛති. කෙචි පන ‘‘ඉස්සරනිම්මානාදීනි නිස්සාය ‘කෙන නු ඛො කාරණෙන අහොසි’න්ති හෙතුතො කඞ්ඛතී’’ති වදන්ති. කිං හුත්වා කිං අහොසින්ති ජාතිආදීනි නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො හුත්වා නු ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං…පෙ… දෙවො හුත්වා මනුස්සො’’ති අත්තනො පරම්පරං කඞ්ඛති. සබ්බත්ථෙව පන අද්ධානන්ති කාලාධිවචනමෙතං. අපරන්තන්ති අනාගතං අන්තං. භවිස්සාමි නු ඛො නනු ඛොති සස්සතාකාරඤ්ච උච්ඡෙදාකාරඤ්ච නිස්සාය අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව.

Bằng chánh trí tuệ (Sammappaññāya) nghĩa là bằng đạo tuệ (maggapaññāya) cùng với tuệ quán (savipassanāya). Quá khứ (pubbantaṃ) có nghĩa là trước đây (purimaṃ), quá khứ (atītaṃ). Trong các câu như 'Ta có thật sự đã hiện hữu chăng?' (ahosiṃ nu kho), người ấy hoài nghi (kaṅkhati) về sự hiện hữu (vijjamānatañca) và không hiện hữu (avijjamānatañca) của chính mình trong quá khứ, nương vào quan điểm thường kiến (sassatākārañca) và quan điểm vô nhân sanh (adhiccasamuppattiākārañca). Không nên hỏi 'Vì lý do gì?'. Kẻ phàm phu ngu si (bālaputhujjano) hành xử (pavattati) một cách tùy tiện (yathā vā tathā vā) như người điên (ummattako viya). 'Ta đã là gì chăng?' (kiṃ nu kho ahosiṃ), người ấy hoài nghi nương vào giai cấp, giới tính, và cảnh giới sanh (jātiliṅgupapattiyo): 'Ta có phải là Sát-đế-lỵ (khattiyo), hay là một trong số Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, tại gia, xuất gia, chư thiên, hay loài người chăng?'. 'Ta đã như thế nào chăng?' (kathaṃ nu kho), người ấy hoài nghi nương vào hình dáng (saṇṭhānākāraṃ): 'Ta đã cao (dīgho), hay là một trong số những người thấp, da trắng, da đen, tầm vóc trung bình, hay tầm vóc không trung bình chăng?'. Một số vị lại nói rằng: 'Nương vào thuyết Sáng tạo của Thượng đế (issaranimmānādīni), người ấy hoài nghi về nguyên nhân (hetuto kaṅkhati): 'Ta đã hiện hữu do nguyên nhân nào chăng?''. 'Từ cái gì đã trở thành cái gì?' (kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ), người ấy hoài nghi về sự nối tiếp của mình (attano paramparaṃ kaṅkhati) nương vào giai cấp, v.v.: 'Có phải ta từ Sát-đế-lỵ (khattiyo hutvā) đã trở thành Bà-la-môn (brāhmaṇo ahosiṃ)... cho đến... từ chư thiên (devo hutvā) đã trở thành người (manusso) chăng?'. Ở tất cả mọi nơi, 'addhāna' là một từ chỉ thời gian (kālādhivacanametaṃ). Vị lai (aparantaṃ) là phần cuối (antaṃ) trong tương lai (anāgataṃ). 'Ta sẽ hiện hữu chăng, hay sẽ không hiện hữu chăng?' (bhavissāmi nu kho nanu kho), người ấy hoài nghi (kaṅkhati) về sự hiện hữu (vijjamānatañca) và không hiện hữu (avijjamānatañca) của chính mình trong tương lai, nương vào quan điểm thường kiến (sassatākārañca) và đoạn kiến (ucchedākārañca). Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã nói.

එතරහි [Pg.40] වා පච්චුප්පන්නං අද්ධානන්ති ඉදානි වා පටිසන්ධිමාදිං කත්වා චුතිපරියන්තං සබ්බම්පි වත්තමානකාලං ගහෙත්වා. අජ්ඣත්තං කථංකථී භවිස්සතීති අත්තනො ඛන්ධෙසු විචිකිච්ඡී භවිස්සති. අහං නු ඛොස්මීති අත්තනො අත්ථිභාවං කඞ්ඛති. යුත්තං පනෙතන්ති? යුත්තං අයුත්තන්ති කා එත්ථ චින්තා. අපිචෙත්ථ ඉදං වත්ථුම්පි උදාහරන්ති – චූළමාතාය කිර පුත්තො මුණ්ඩො, මහාමාතාය පුත්තො අමුණ්ඩො, තං පුත්තං මුණ්ඩෙසුං, සො උට්ඨාය ‘‘අහං නු ඛො චූළමාතාය පුත්තො’’ති චින්තෙසි. එවං අහං නු ඛොස්මීති කඞ්ඛා හොති. නො නු ඛොස්මීති අත්තනො නත්ථිභාවං කඞ්ඛති. තත්‍රාපි ඉදං වත්ථු – එකො කිර මච්ඡෙ ගණ්හන්තො උදකෙ චිරට්ඨානෙන සීතිභූතං අත්තනො ඌරුං මච්ඡොති චින්තෙත්වා පහරි. අපරො සුසානපස්සෙ ඛෙත්තං රක්ඛන්තො භීතො සඞ්කුටිතො සයි, සො පටිබුජ්ඣිත්වා අත්තනො ජණ්ණුකානි ද්වෙ යක්ඛාති චින්තෙත්වා පහරි. එවං නො නු ඛොස්මීති කඞ්ඛති.

'Hoặc trong thời hiện tại' (Etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ) nghĩa là lấy toàn bộ thời gian hiện tại (sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā), bắt đầu từ lúc tái sanh (paṭisandhimādiṃ katvā) cho đến lúc chết (cutipariyantaṃ). 'Sẽ có hoài nghi về nội tâm' (Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissati) nghĩa là sẽ có sự nghi ngờ (vicikicchī bhavissati) về các uẩn của chính mình (attano khandhesu). 'Ta có thật sự hiện hữu chăng?' (Ahaṃ nu khosmīti) là hoài nghi về sự hiện hữu (atthibhāvaṃ kaṅkhati) của chính mình. 'Điều này có hợp lý không?'. Việc suy xét (cintā) 'hợp lý' hay 'không hợp lý' (yuttaṃ ayuttanti) ở đây có ích gì (kā ettha)? Hơn nữa, các vị cũng đưa ra câu chuyện này: Nghe nói, con trai của người mẹ kế (cūḷamātāya putto) thì trọc đầu (muṇḍo), con trai của người mẹ cả (mahāmātāya putto) thì không trọc đầu (amuṇḍo). Người ta đã cạo đầu đứa con trai ấy (taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ). Khi tỉnh dậy, nó nghĩ (cintesi): 'Ta có phải là con của mẹ kế chăng?'. Như vậy, sự hoài nghi 'Ta có thật sự hiện hữu chăng?' (ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā) khởi lên. 'Ta có thật sự không hiện hữu chăng?' (No nu khosmīti) là hoài nghi về sự không hiện hữu (natthibhāvaṃ kaṅkhati) của chính mình. Về điều này cũng có câu chuyện: Nghe nói, một người đang bắt cá (macche gaṇhanto), do đứng lâu trong nước (udake ciraṭṭhānena), đùi của anh ta bị lạnh cóng (sītibhūtaṃ attano ūruṃ), anh ta nghĩ đó là con cá (macchoti cintetvā) và đập vào nó (pahari). Một người khác đang canh ruộng (khettaṃ rakkhanto) gần nghĩa địa (susānapasse), vì sợ hãi (bhīto) nên nằm co ro (saṅkuṭito sayi). Khi tỉnh dậy (paṭibujjhitvā), anh ta nghĩ hai đầu gối của mình (attano jaṇṇukāni) là hai con quỷ dạ xoa (dve yakkhāti cintetvā) và đập vào chúng (pahari). Như vậy, người ấy hoài nghi 'Ta có thật sự không hiện hữu chăng?' (no nu khosmīti kaṅkhati).

කිං නු ඛොස්මීති ඛත්තියොව සමානො අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. දෙවො පන සමානො දෙවභාවං අජානන්තො නාම නත්ථි, සොපි පන ‘‘අහං රූපී නු ඛො අරූපී නු ඛො’’තිආදිනා නයෙන කඞ්ඛති. ඛත්තියාදයො කස්මා න ජානන්තීති චෙ? අපච්චක්ඛා තෙසං තත්ථ තත්ථ කුලෙ උප්පත්ති. ගහට්ඨාපි ච පොත්ථලිකාදයො පබ්බජිතසඤ්ඤිනො, පබ්බජිතාපි ‘‘කුප්පං නු ඛො මෙ කම්ම’’න්තිආදිනා නයෙන ගහට්ඨසඤ්ඤිනො. මනුස්සාපි ච රාජානො විය අත්තනි දෙවසඤ්ඤිනො හොන්ති. කථං නු ඛොස්මීති වුත්තනයමෙව. කෙවලඤ්හෙත්ථ අබ්භන්තරෙ ජීවො නාම අත්ථීති ගහෙත්වා තස්ස සණ්ඨානාකාරං නිස්සාය ‘‘දීඝො නු ඛොස්මි රස්සචතුරස්සඡළංසඅට්ඨංසසොළසංසාදීනං අඤ්ඤතරප්පකාරො’’ති කඞ්ඛන්තො කථං නු ඛොස්මීති? කඞ්ඛතීති වෙදිතබ්බො. සරීරසණ්ඨානං පන පච්චුප්පන්නං අජානන්තො නාම නත්ථි. කුතො ආගතො සො කුහිං ගාමී භවිස්සතීති අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨානං කඞ්ඛන්තො එවං කඞ්ඛති. අරියසාවකස්සාති ඉධ සොතාපන්නො අධිප්පෙතො, ඉතරෙපි පන තයො අවාරිතායෙවාති. දසමං.

'Ta là gì chăng?' (Kiṃ nu khosmīti), là một người Sát-đế-lỵ (khattiyova samāno) lại hoài nghi về thân phận Sát-đế-lỵ của mình (attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati). Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Tuy nhiên, không có vị trời nào (devo samāno) mà lại không biết thân phận trời của mình (devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi). Nhưng vị ấy cũng hoài nghi theo cách: 'Ta là trời sắc giới (rūpī) hay vô sắc giới (arūpī) chăng?'. Nếu hỏi: 'Tại sao những người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ, v.v., lại không biết?'. Sự sanh ra của họ trong các gia tộc đó không phải là điều trực tiếp chứng kiến (apaccakkhā). Và cả những người tại gia như Potthalika, v.v., lại có tưởng là người xuất gia (pabbajitasaññino). Người xuất gia cũng có tưởng là người tại gia (gahaṭṭhasaññino) theo cách: 'Nghiệp xuất gia của ta có bị hư hoại chăng?'. Và cả loài người, giống như các vị vua, cũng có tưởng về mình là chư thiên (attani devasaññino). 'Ta như thế nào chăng?' (Kathaṃ nu khosmīti) cũng theo phương pháp đã nói. Chỉ là ở đây, do chấp thủ rằng có một sinh mạng (jīvo nāma atthīti gahetvā) ở bên trong (abbhantare), rồi nương vào hình dáng của nó (tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya) mà hoài nghi: 'Ta dài chăng, hay là một trong các loại hình như thấp, vuông, sáu cạnh, tám cạnh, mười sáu cạnh, v.v.?'. Người hoài nghi như vậy được hiểu là đang hoài nghi 'Ta như thế nào chăng?'. Tuy nhiên, không có ai không biết hình dáng thân thể hiện tại của mình. 'Chúng sanh này từ đâu đến, sẽ đi về đâu?' (Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissatīti), người ấy hoài nghi như vậy là đang hoài nghi về nơi đến và nơi đi (āgatigatiṭṭhānaṃ) của tự thân (attabhāvassa). Ở đây, 'của vị Thánh đệ tử' (Ariyasāvakassāti) là chỉ cho vị Tu-đà-hoàn (sotāpanno). Tuy nhiên, ba vị còn lại cũng không bị loại trừ. (Kinh) thứ mười.

ආහාරවග්ගො දුතියො.

Phẩm Vật Thực, thứ hai.

3. දසබලවග්ගො

3. Phẩm Mười Lực

1. දසබලසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải Kinh Mười Lực

21. දසබලවග්ගස්ස [Pg.41] පඨමං දුතියස්සෙව සඞ්ඛෙපො.

21. Kinh đầu tiên của Phẩm Mười Lực là bản tóm tắt của kinh thứ hai.

2. දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải Kinh Mười Lực thứ hai

22. දුතියං භගවතා අත්තනො අජ්ඣාසයස්ස වසෙන වුත්තං. තත්ථ දසබලසමන්නාගතොති දසහි බලෙහි සමන්නාගතො. බලඤ්ච නාමෙතං දුවිධං කායබලඤ්ච ඤාණබලඤ්ච. තෙසු තථාගතස්ස කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

22. Kinh thứ hai được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo ý hướng của Ngài. Trong đó, 'thành tựu mười lực' (dasabalasamannāgato) nghĩa là thành tựu (samannāgato) mười năng lực (dasahi balehi). Năng lực (balaṃ) này có hai loại (duvidhaṃ): thân lực (kāyabalaṃ) và trí lực (ñāṇabalaṃ). Trong số đó, thân lực (kāyabalaṃ) của Như Lai (tathāgatassa) nên được hiểu theo các dòng dõi voi (hatthikulānusārena). Điều này đã được các bậc cổ nhân nói:

‘‘කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති.(ම. නි. අට්ඨ. 1.148;

විභ. අට්ඨ. 760);

–

“Kāḷāvaka và Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, Piṅgala; Gandha, Maṅgala, và Hema, Uposatha, Chaddanta, đó là mười loài.”

ඉමානි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකස්ස හත්ථිනො. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං හෙමවතානං, තං එකස්ස උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථිගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සානං, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං. ‘‘දසබලසමන්නාගතො’’ති එත්ථ පන එතං සඞ්ගහං න ගච්ඡති. එතඤ්හි බාහිරකං ලාමකං තිරච්ඡානගතානං සීහාදීනම්පි හොති. එතඤ්හි නිස්සාය දුක්ඛපරිඤ්ඤා වා සමුදයප්පහානං වා මග්ගභාවනා වා ඵලසච්ඡිකිරියා වා නත්ථි. අඤ්ඤං පන දසසු ඨානෙසු අකම්පනත්ථෙන උපත්ථම්භනත්ථෙන ච දසවිධං ඤාණබලං නාම අත්ථි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘දසබලසමන්නාගතො’’ති.

Mười loại voi này. Trong đó, Kāḷāvaka nên được hiểu là dòng voi thông thường. Thể lực của mười người đàn ông bằng thể lực của một con voi Kāḷāvaka. Sức mạnh của mười con voi Kāḷāvaka bằng sức mạnh của một con voi Gaṅgeyya. Sức mạnh của mười con voi Gaṅgeyya bằng sức mạnh của một con voi Paṇḍara. Sức mạnh của mười con voi Paṇḍara bằng sức mạnh của một con voi Tamba. Sức mạnh của mười con voi Tamba bằng sức mạnh của một con voi Piṅgala. Sức mạnh của mười con voi Piṅgala bằng sức mạnh của một con voi Gandha. Sức mạnh của mười con voi Gandha bằng sức mạnh của một con voi Maṅgala. Sức mạnh của mười con voi Maṅgala bằng sức mạnh của một con voi Hemavata. Sức mạnh của mười con voi Hemavata bằng sức mạnh của một con voi Uposatha. Sức mạnh của mười con voi Uposatha bằng sức mạnh của một con voi Chaddanta. Sức mạnh của mười con voi Chaddanta bằng sức mạnh của một vị Như Lai. Sức mạnh này cũng được gọi là Nārāyanasaṅghātabala (sức mạnh hợp nhất của Nārāyana). Sức mạnh này, tính theo số lượng voi thông thường, bằng sức mạnh của một ngàn koṭi con voi; tính theo số lượng người, bằng sức mạnh của mười ngàn koṭi người. Đây trước hết là thể lực của Như Lai. Tuy nhiên, trong câu “vị sở hữu mười năng lực”, sức mạnh này không được bao gồm. Vì sức mạnh này là ngoại tại, thấp kém, và cũng có ở các loài súc sanh như sư tử. Dựa vào sức mạnh này, không có sự liễu tri khổ, sự đoạn tận tập, sự tu tập đạo, hay sự chứng ngộ quả. Nhưng có một loại năng lực trí tuệ mười phần khác, với đặc tính không lay chuyển và nâng đỡ trong mười trường hợp. Chính với ý nghĩa này mà câu “vị sở hữu mười năng lực” được nói đến.

කතමං [Pg.42] පන තන්ති? ඨානාට්ඨානාදීනං යථාභූතං ජානනං. සෙය්‍යථිදං – ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො ජානනං එකං, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො යථාභූතං විපාකජානනං එකං, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාජානනං එකං, අනෙකධාතුනානාධාතුලොකජානනං එකං, පරසත්තානං පරපුග්ගලානං නානාධිමුත්තිකතාජානනං එකං, තෙසංයෙව ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තජානනං එකං, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසවොදානවුට්ඨානජානනං එකං, පුබ්බෙනිවාසජානනං එකං, සත්තානං චුතූපපාතජානනං එකං, ආසවක්ඛයජානනං එකන්ති. අභිධම්මෙ පන –

Vậy, chúng là gì? Đó là sự hiểu biết như thật về những điều có thể và không thể, v.v. Cụ thể là: 1. Tri kiến về điều có thể là có thể và điều không thể là không thể; 2. Tri kiến như thật về kết quả của các hành vi đã, đang và sẽ được thực hiện, theo vị trí và nguyên nhân; 3. Tri kiến về con đường dẫn đến mọi nơi; 4. Tri kiến về thế giới với nhiều giới và các giới khác nhau; 5. Tri kiến về các khuynh hướng khác nhau của các chúng sanh và cá nhân khác; 6. Tri kiến về sự hơn kém trong các căn của họ; 7. Tri kiến về sự ô nhiễm, sự thanh tịnh và sự xuất khỏi các thiền, giải thoát, định và chứng đắc; 8. Tri kiến về các kiếp sống quá khứ; 9. Tri kiến về sự chết và tái sanh của chúng sanh; 10. Tri kiến về sự đoạn tận các lậu hoặc. Còn trong A-tỳ-đàm thì –

‘‘ඉධ තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. යම්පි තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. ඉදම්පි තථාගතස්ස තථාගතබලං හොති, යං බලං ආගම්ම තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, පරිසාසු සීහනාදං නදති, බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති.

“Ở đây, Như Lai biết như thật điều có thể là có thể và điều không thể là không thể. Việc Như Lai biết như thật điều có thể là có thể và điều không thể là không thể, đây cũng là năng lực Như Lai của Như Lai. Dựa vào năng lực này, Như Lai tự nhận địa vị tối thượng, rống tiếng rống sư tử giữa các hội chúng, và chuyển bánh xe pháp cao thượng.”

ආදිනා (විභ. 760) නයෙන විත්ථාරතො ආගතානෙව. අත්ථවණ්ණනාපි නෙසං විභඞ්ගට්ඨකථායඤ්චෙව (විභ. අට්ඨ. 760) පපඤ්චසූදනියා ච මජ්ඣිමට්ඨකථාය (ම. නි. අට්ඨ. 1.148) සබ්බාකාරතො වුත්තා. සා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බා.

(v.v.) đã được trình bày chi tiết theo phương pháp này. Phần giải nghĩa của chúng cũng đã được trình bày một cách toàn diện trong Chú giải Phân Tích (Vibhaṅga-aṭṭhakathā) và trong Phá Vỡ Si Ám (Papañcasūdanī), tức Chú giải Trung Bộ (Majjhima-aṭṭhakathā). Phần giải nghĩa ấy nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được trình bày ở đó.

චතූහි ච වෙසාරජ්ජෙහීති එත්ථ සාරජ්ජපටිපක්ඛං වෙසාරජ්ජං, චතූසු ඨානෙසු වෙසාරජ්ජභාවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසොමනස්සමයඤාණස්සෙතං නාමං. කතමෙසු චතූසු? ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’තිආදීසු චොදනාවත්ථූසු. තත්‍රායං පාළි –

Trong câu “với bốn sự vô sở úy”, vô sở úy (vesārajja) là đối nghịch của sự rụt rè (sārajja). Đây là tên gọi của trí tuệ đi kèm với hỷ sanh khởi nơi vị quán xét về trạng thái vô úy trong bốn trường hợp. Bốn trường hợp nào? Trong các cơ sở để chỉ trích, bắt đầu bằng câu: “Ngài tự xưng là bậc Chánh Đẳng Giác, nhưng những pháp này ngài chưa giác ngộ.” Đây là đoạn Pāḷi liên quan –

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස වෙසාරජ්ජානි…පෙ…. කතමානි චත්තාරි? ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ති තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, භික්ඛවෙ, න සමනුපස්සාමි. එතමහං, භික්ඛවෙ, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමි. ‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො [Pg.43] ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණා’ති තත්‍ර වත මං…පෙ… ‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායා’ති තත්‍ර වත මං…පෙ… ‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’ති තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා…පෙ… වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමී’’ති (අ. නි. 4.8).

“Này các Tỳ khưu, có bốn sự vô sở úy này của Như Lai… (v.v.)…. Bốn điều đó là gì? ‘Ngài tự xưng là bậc Chánh Đẳng Giác, nhưng những pháp này ngài chưa giác ngộ’ – Này các Tỳ khưu, Ta không thấy có bất kỳ cơ sở nào mà một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, Phạm thiên, hay bất kỳ ai trên đời có thể chỉ trích Ta một cách hợp lý về điểm này. Này các Tỳ khưu, vì không thấy cơ sở đó, Ta sống an ổn, không sợ hãi, đạt đến vô sở úy. ‘Ngài tự xưng là bậc Lậu Tận, nhưng những lậu hoặc này của ngài chưa được đoạn trừ’ – ở đó, Ta… (v.v.)… ‘Những pháp mà ngài gọi là các pháp chướng ngại, khi thực hành chúng, chúng không đủ khả năng gây chướng ngại’ – ở đó, Ta… (v.v.)… ‘Pháp mà ngài thuyết giảng vì mục đích nào đó, pháp ấy không dẫn dắt người thực hành đến sự đoạn tận hoàn toàn khổ đau’ – ở đó, một Sa-môn hay Bà-la-môn… (v.v.)… Ta sống đạt đến vô sở úy.” (a. ni. 4.8).

ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අවට්ඨානං (ම. නි. 1.150). ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානො ච තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

Āsabhaṃ ṭhānaṃ có nghĩa là địa vị cao tột, địa vị tối thượng. Hoặc là, các vị Phật quá khứ là những vị āsabha (bậc Ngưu vương), ṭhānaṃ là địa vị của các vị ấy, đó là ý nghĩa. Hơn nữa, con bò đầu đàn của một trăm con bò là usabha, con bò đầu đàn của một ngàn con bò là vasabha; hoặc con bò đầu đàn của một trăm chuồng bò là usabha, con bò đầu đàn của một ngàn chuồng bò là vasabha; con bò cao tột trong tất cả các loài bò, chịu đựng được tất cả mọi hiểm nguy, thân sắc trắng, đáng ưa thích, có thể mang gánh nặng, không bị kinh động bởi cả trăm tiếng sét là nisabha. Ở đây, con bò ấy được hiểu là usabha. Vì đây cũng là từ đồng nghĩa của nó. Của con bò usabha, đây là āsabhaṃ. Ṭhānaṃ là sự đứng vững sau khi dùng bốn chân đạp lên mặt đất. Hơn nữa, điều này giống như āsabha nên gọi là āsabha. Giống như con bò usabha được gọi là nisabha, đầy đủ sức mạnh của bò đực, dùng bốn chân đạp lên mặt đất và đứng vững ở một vị trí không lay chuyển; cũng vậy, đức Như Lai, đầy đủ mười lực Như Lai, dùng bốn chân vô sở úy đạp lên mặt đất là tám chúng hội, đứng vững ở một vị trí không lay chuyển, không bị kinh động bởi bất kỳ kẻ đối nghịch, kẻ thù nào trong thế gian cùng với chư thiên. Và khi đứng vững như vậy, Ngài thừa nhận, đạt đến, không từ bỏ địa vị āsabha ấy, Ngài đặt nó vào chính mình. Do đó, có lời nói rằng: “Ngài thừa nhận địa vị āsabha.”

පරිසාසූති ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, පරිසා. කතමා අට්ඨ? ඛත්තියපරිසා බ්‍රාහ්මණපරිසා ගහපතිපරිසා සමණපරිසා චාතුමහාරාජිකපරිසා තාවතිංසපරිසා මාරපරිසා බ්‍රහ්මපරිසා’’ති, ඉමාසු අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො චෙව හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං [Pg.44] නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො, ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

Parisāsu có nghĩa là: “Này Sāriputta, có tám chúng hội này. Tám chúng hội nào? Chúng hội Sát-đế-lỵ, chúng hội Bà-la-môn, chúng hội gia chủ, chúng hội Sa-môn, chúng hội Tứ Đại Thiên Vương, chúng hội Ba mươi ba vị trời, chúng hội của Ma vương, chúng hội của Phạm thiên,” tức là trong tám chúng hội này. Sīhanādaṃ nadati có nghĩa là Ngài cất lên tiếng rống cao tột, tiếng rống không sợ hãi; hoặc Ngài cất lên tiếng rống tương tự như tiếng rống của sư tử. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Sīhanāda. Hoặc, giống như sư tử được gọi là sīha vì nó chịu đựng (sahanato) và tiêu diệt (hananato), cũng vậy, đức Như Lai được gọi là sīha vì Ngài chịu đựng các pháp thế gian và tiêu diệt các tà thuyết khác. Tiếng rống của sư tử được nói đến như vậy là sīhanāda. Ở đây, giống như con sư tử đầy đủ sức mạnh của sư tử, không sợ hãi ở khắp mọi nơi, không có lông tóc dựng đứng, cất lên tiếng rống của sư tử; cũng vậy, đức Như Lai-sư tử, đầy đủ các lực của Như Lai, không sợ hãi, không có lông tóc dựng đứng trong tám chúng hội, cất lên tiếng rống của sư tử được trang hoàng bằng nhiều cách thuyết giảng khác nhau theo phương pháp bắt đầu bằng “iti rūpaṃ (đây là sắc).” Do đó, có lời nói rằng: “Ngài rống tiếng rống sư tử trong các chúng hội.”

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං, විසුද්ධස්ස ධම්මචක්කස්සෙතං අධිවචනං. තං පන ධම්මචක්කං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො වා පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං.

Trong câu Brahmacakkaṃ pavatteti, brahma có nghĩa là cao tột, tối thượng; đây là tên gọi khác của Pháp luân thanh tịnh. Pháp luân ấy có hai loại: trí thấu triệt và trí thuyết giảng. Trong đó, trí thấu triệt được tuệ tạo ra, mang lại Thánh quả cho chính mình; trí thuyết giảng được lòng bi tạo ra, mang lại Thánh quả cho các vị đệ tử. Trong đó, trí thấu triệt có hai loại: đang sanh và đã sanh. Trí ấy, kể từ khi xuất gia cho đến A-la-hán đạo, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Hoặc, kể từ cõi trời Tusita cho đến A-la-hán đạo tại Bồ-đề đoàn, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Hoặc, kể từ thời đức Phật Dīpaṅkara cho đến A-la-hán đạo, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Trí thuyết giảng cũng có hai loại: đang diễn ra và đã diễn ra. Trí ấy, cho đến khi ngài Aññāsikoṇḍañña đắc Tu-đà-hoàn đạo, được gọi là đang diễn ra; vào sát-na của quả, được gọi là đã diễn ra. Trong hai trí ấy, trí thấu triệt là siêu thế, trí thuyết giảng là thế gian. Cả hai trí này đều không chung với những vị khác, là trí tuệ đích thực chỉ của chư Phật.

ඉදානි යං ඉමිනා ඤාණෙන සමන්නාගතො සීහනාදං නදති, තං දස්සෙතුං ඉති රූපන්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉති රූපන්ති ඉදං රූපං එත්තකං රූපං, ඉතො උද්ධං රූපං නත්ථීති රුප්පනසභාවඤ්චෙව භූතුපාදායභෙදඤ්ච ආදිං කත්වා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන අනවසෙසරූපපරිග්ගහො වුත්තො. ඉති රූපස්ස සමුදයොති ඉමිනා එවං පරිග්ගහිතස්ස රූපස්ස සමුදයො වුත්තො. තත්ථ ඉතීති එවං සමුදයො හොතීති අත්ථො. තස්ස විත්ථාරො ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො තණ්හාසමුදයා, කම්මසමුදයා ආහාරසමුදයා රූපසමුදයොති නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.50) එවං වෙදිතබ්බො. අත්ථඞ්ගමෙපි ‘‘අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො…පෙ… විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධං පස්සතී’’ති අයං විත්ථාරො.

Bây giờ, để chỉ ra tiếng rống sư tử mà bậc Toàn Giác, người đã thành tựu trí tuệ này, đã rống lên, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng iti rūpaṃ. Trong đó, bằng câu iti rūpaṃ, sự thấu triệt toàn bộ về sắc đã được nói đến theo cách của tướng, dụng, sự hiện hữu, nhân gần, bắt đầu với bản chất biến hoại và sự phân biệt giữa các đại và các pháp do đại tạo, rằng: “Đây là sắc, sắc chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có sắc nào khác.” Bằng câu iti rūpassa samudayo, sự sanh khởi của sắc đã được thấu triệt như vậy đã được nói đến. Trong đó, iti có nghĩa là sự sanh khởi xảy ra như vậy. Phần giải thích chi tiết của nó nên được hiểu như sau: “Do vô minh sanh nên sắc sanh; do ái sanh, do nghiệp sanh, do vật thực sanh nên sắc sanh. Người thấy được tướng trạng sanh khởi như vậy là thấy được sự sanh của sắc uẩn.” Về sự đoạn diệt cũng vậy, phần giải thích chi tiết này nên được hiểu: “Do vô minh diệt nên sắc diệt… người thấy được tướng trạng biến hoại là thấy được sự diệt của sắc uẩn.”

ඉති වෙදනාතිආදීසුපි අයං වෙදනා එත්තකා වෙදනා, ඉතො උද්ධං වෙදනා නත්ථි, අයං සඤ්ඤා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා, ඉදං විඤ්ඤාණං එත්තකං විඤ්ඤාණං[Pg.45], ඉතො උද්ධං විඤ්ඤාණං නත්ථීති වෙදයිතසඤ්ජානනඅභිසඞ්ඛරණවිජානනසභාවඤ්චෙව සුඛාදිරූපසඤ්ඤාදිඵස්සාදිචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිභෙදඤ්ච ආදිං කත්වා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන අනවසෙසවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණපරිග්ගහො වුත්තො. ඉති වෙදනාය සමුදයොතිආදීහි පන එවං පරිග්ගහිතානං වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානං සමුදයො වුත්තො. තත්‍රාපි ඉතීති එවං සමුදයො හොතීති අත්ථො. තෙසම්පි විත්ථාරො ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො’’ති (පටි. ම. 1.50) රූපෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තීසු ඛන්ධෙසු ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති අවත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා’’ති වත්තබ්බං, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා’’ති. අත්ථඞ්ගමපදම්පි තෙසංයෙව වසෙන යොජෙතබ්බං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන උදයබ්බයවිනිච්ඡයො සබ්බාකාරපරිපූරො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො.

Cả trong các đoạn như "Như vầy là thọ", sự thâu tóm không dư sót thọ, tưởng, hành, và thức đã được nói đến bởi (Đức Thế Tôn) bằng cách lấy làm đầu bản chất của sự cảm thọ, sự tri nhận, sự tạo tác, sự nhận biết, và sự phân biệt của lạc thọ v.v..., sắc tưởng v.v..., xúc v.v..., nhãn thức v.v..., theo phương diện tướng, dụng, hiện trạng, và nhân gần, (với ý nghĩa rằng): "Đây là thọ, thọ chỉ có chừng ấy, ngoài cái này ra không có thọ nào khác; đây là tưởng; đây là các hành; đây là thức, thức chỉ có chừng ấy, ngoài cái này ra không có thức nào khác". Lại nữa, bằng các câu bắt đầu bằng "Như vầy là sự sanh khởi của thọ", sự sanh khởi của thọ, tưởng, hành, và thức đã được thâu tóm như vậy đã được nói đến. Trong đó, "iti" có nghĩa là "sự sanh khởi xảy ra như vầy". Sự giải thích chi tiết của chúng cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần sắc uẩn rằng: "Do vô minh sanh khởi, thọ sanh khởi". Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: trong ba uẩn (thọ, tưởng, hành), không nói "do vật thực sanh khởi" mà nên nói "do xúc sanh khởi"; trong thức uẩn, (nên nói) "do danh sắc sanh khởi". Thuật ngữ về sự đoạn diệt cũng nên được liên kết theo phương diện của chính những điều đó. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, sự quyết trạch về sanh và diệt, đầy đủ về mọi phương diện, đã được tôi nói đến trong Visuddhimagga.

ඉමස්මිං සති ඉදං හොතීති අයම්පි අපරො සීහනාදො. තස්සත්ථො – ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ සති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං හොති. ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස උප්පාදා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං උප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොතීති ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ අසති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං න හොති. ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස නිරොධා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං නිරුජ්ඣති. ඉදානි යථා තං හොති චෙව නිරුජ්ඣති ච, තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිමාහ.

"Khi cái này có, cái này có" – đây cũng là một tiếng rống sư tử khác. Ý nghĩa của nó là: Khi duyên này, tức là vô minh v.v..., có mặt, thì quả này, tức là hành v.v..., sanh khởi. "Do cái này sanh, cái này sanh" có nghĩa là: do sự sanh khởi của duyên này, tức là vô minh v.v..., quả này, tức là hành v.v..., sanh khởi. "Khi cái này không có, cái này không có" có nghĩa là: khi duyên này, tức là vô minh v.v..., không có mặt, quả này, tức là hành v.v..., không sanh khởi. "Do cái này diệt, cái này diệt" có nghĩa là: do sự diệt của duyên này, tức là vô minh v.v..., quả này, tức là hành v.v..., diệt. Bây giờ, để chỉ rõ một cách chi tiết như thế nào nó vừa sanh khởi vừa diệt, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "tức là, do duyên vô minh, các hành (sanh khởi)".

එවං ස්වාක්ඛාතොති එවං පඤ්චක්ඛන්ධවිභජනාදිවසෙන සුට්ඨු අක්ඛාතො කථිතො. ධම්මොති පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරධම්මො. උත්තානොති අනිකුජ්ජිතො. විවටොති විවරිත්වා ඨපිතො. පකාසිතොති දීපිතො ජොතිතො. ඡින්නපිලොතිකොති පිලොතිකා වුච්චති ඡින්නං භින්නං තත්ථ තත්ථ සිබ්බිතගණ්ඨිතං ජිණ්ණවත්ථං, තං යස්ස නත්ථීති අට්ඨහත්ථං නවහත්ථං වා අහතසාටකං නිවත්ථො, සො ඡින්නපිලොතිකො නාම. අයම්පි ධම්මො තාදිසො. න හෙත්ථ කොහඤ්ඤාදිවසෙන ඡින්නභින්නසිබ්බිතගණ්ඨිතභාවො අත්ථි. අපිච ඛුද්දකසාටකොපි පිලොතිකාති වුච්චති, සා යස්ස නත්ථි, අට්ඨනවහත්ථො මහාපටො අත්ථි, සොපි ඡින්නපිලොතිකො, අපගතපිලොතිකොති අත්ථො. තාදිසො අයං ධම්මො. යථා හි චතුහත්ථං සාටකං [Pg.46] ගහෙත්වා පරිග්ගහණං කරොන්තො පුරිසො ඉතො චිතො ච අඤ්ඡන්තො කිලමති, එවං බාහිරකසමයෙ පබ්බජිතා අත්තනො පරිත්තකං ධම්මං ‘‘එවං සති එවං භවිස්සතී’’ති කප්පෙත්වා කප්පෙත්වා වඩ්ඪෙන්තා කිලමන්ති. යථා පන අට්ඨහත්ථනවහත්ථෙන පරිග්ගහණං කරොන්තො යථාරුචි පාරුපති න කිලමති, නත්ථි තත්ථ අඤ්ඡිත්වා වඩ්ඪනකිච්චං; එවං ඉමස්මිම්පි ධම්මෙ කප්පෙත්වා කප්පෙත්වා විභජනකිච්චං නත්ථි, තෙහි තෙහි කාරණෙහි මයාව අයං ධම්මො සුවිභත්තො සුවිත්ථාරිතොති ඉදම්පි සන්ධාය ‘‘ඡින්නපිලොතිකො’’ති ආහ. අපිච කචවරොපි පිලොතිකාති වුච්චති, ඉමස්මිඤ්ච සාසනෙ සමණකචවරං නාම පතිට්ඨාතුං න ලභති. තෙනෙවාහ –

"Được khéo thuyết giảng như vậy" có nghĩa là được khéo thuyết giảng, được tuyên bố như vậy bằng phương diện phân tích năm uẩn v.v. "Pháp" là pháp về duyên khởi của năm uẩn. "Được làm cho rõ ràng" là không bị úp xuống. "Được mở ra" là được mở ra và đặt để. "Được làm cho sáng tỏ" là được soi sáng, được thắp sáng. "Không còn mảnh vá" có nghĩa là: "pilotikā" được gọi là tấm vải cũ bị rách, bị thủng, được vá víu đây đó; người nào không có tấm vải đó, mà mặc một tấm vải mới dài tám hoặc chín khuỷu tay, người đó được gọi là "chinnapilotiko" (người không có mảnh vá). Pháp này cũng giống như vậy. Ở đây không có tình trạng bị rách, bị thủng, được vá víu theo kiểu lừa dối v.v. Hơn nữa, một tấm vải nhỏ cũng được gọi là "pilotikā"; người nào không có tấm vải đó, mà có một tấm vải lớn dài tám chín khuỷu tay, người đó cũng là "chinnapilotiko", nghĩa là "người không có mảnh vải nhỏ". Pháp này cũng giống như vậy. Ví như một người đàn ông lấy tấm vải dài bốn khuỷu tay để mặc thì bị mệt mỏi vì phải kéo qua kéo lại; cũng vậy, những người xuất gia trong các tôn giáo bên ngoài bị mệt mỏi khi phát triển giáo pháp ít ỏi của họ bằng cách suy diễn rằng "nếu thế này thì sẽ thế kia". Nhưng ví như người mặc bằng tấm vải dài tám chín khuỷu tay thì mặc và che thân theo ý muốn, không mệt mỏi, ở đó không có việc phải kéo ra để làm cho nó dài thêm; cũng vậy, trong Pháp này, không có việc phải phân tích bằng cách suy diễn, (Đức Thế Tôn) đã nói "chinnapilotiko" cũng với ý nghĩa này: "chính Ta đã phân tích rõ ràng và trình bày chi tiết Pháp này vì những lý do này và những lý do kia". Hơn nữa, rác rưởi cũng được gọi là "pilotikā", và trong giáo pháp này, thứ gọi là sa-môn rác rưởi không thể tồn tại. Vì vậy, Ngài đã nói:

‘‘කාරණ්ඩවං නිද්ධමථ, කසම්බුං අපකස්සථ;

තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ.

"Hãy loại bỏ loài chim nước, hãy kéo đi rác rưởi; Sau đó hãy thổi bay đi những vỏ trấu, những kẻ không phải sa-môn nhưng tự cho mình là sa-môn."

‘‘නිද්ධමිත්වාන පාපිච්ඡෙ, පාපආචාරගොචරෙ;

සුද්ධා සුද්ධෙහි සංවාසං, කප්පයව්හො පතිස්සතා;

තතො සමග්ගා නිපකා, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සථා’’ති. (අ. නි. 8.10);

"Sau khi đã loại bỏ những kẻ có ác dục, có ác hạnh và ác xứ; những người thanh tịnh hãy sống chung với những người thanh tịnh, với sự tôn trọng lẫn nhau; do đó, hòa hợp và có trí tuệ, các ngươi sẽ chấm dứt khổ đau."

ඉති සමණකචවරස්ස ඡින්නත්තාපි අයං ධම්මො ඡින්නපිලොතිකො නාම හොති.

Như vậy, cũng do việc loại bỏ sa-môn rác rưởi mà Pháp này được gọi là "chinnapilotiko".

අලමෙවාති යුත්තමෙව. සද්ධාපබ්බජිතෙනාති සද්ධාය පබ්බජිතෙන. කුලපුත්තෙනාති ද්වෙ කුලපුත්තා ආචාරකුලපුත්තො ජාතිකුලපුත්තො ච. තත්ථ යො යතො කුතොචි කුලා පබ්බජිත්වා සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධෙ පූරෙති, අයං ආචාරකුලපුත්තො නාම. යො පන යසකුලපුත්තාදයො විය ජාතිසම්පන්නකුලා පබ්බජිතො, අයං ජාතිකුලපුත්තො නාම. තෙසු ඉධ ආචාරකුලපුත්තො අධිප්පෙතො. සචෙ පන ජාතිකුලපුත්තො ආචාරවා හොති, අයං උත්තමොයෙව. එවරූපෙන කුලපුත්තෙන. වීරියං ආරභිතුන්ති චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං කාතුං. ඉදානිස්ස චතුරඞ්ගං දස්සෙන්තො කාමං තචො චාතිආදිමාහ. එත්ථ හි තචො එකං අඞ්ගං, න්හාරු එකං, අට්ඨි එකං, මංසලොහිතං එකන්ති. ඉදඤ්ච පන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං අධිට්ඨහන්තෙන නවසු ඨානෙසු සමාධාතබ්බං පුරෙභත්තෙ පච්ඡාභත්තෙ පුරිමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ පච්ඡිමයාමෙ ගමනෙ ඨානෙ නිසජ්ජාය සයනෙති.

"Thật là thích hợp" có nghĩa là thật là đúng đắn. "Bởi người xuất gia với đức tin" có nghĩa là bởi người xuất gia với đức tin. Về "bởi thiện nam tử", có hai loại thiện nam tử: thiện nam tử về phẩm hạnh và thiện nam tử về dòng dõi. Trong đó, người nào, xuất gia từ bất kỳ dòng dõi nào, làm viên mãn năm pháp uẩn là giới v.v..., người này được gọi là thiện nam tử về phẩm hạnh. Còn người nào, giống như thiện nam tử Yasa v.v..., xuất gia từ dòng dõi cao quý, người này được gọi là thiện nam tử về dòng dõi. Trong hai loại đó, ở đây thiện nam tử về phẩm hạnh được nói đến. Nhưng nếu thiện nam tử về dòng dõi lại có phẩm hạnh, người này thật là tối thượng. Bởi một thiện nam tử như vậy. "Để khởi sự tinh tấn" có nghĩa là để thực hành sự tinh tấn gồm bốn yếu tố. Bây giờ, để chỉ ra bốn yếu tố của nó, (Ngài) đã nói câu bắt đầu bằng "dù cho chỉ còn da...". Ở đây, da là một yếu tố, gân là một yếu tố, xương là một yếu tố, thịt và máu là một yếu tố. Và sự tinh tấn gồm bốn yếu tố này nên được người quyết tâm thiết lập trong chín trường hợp: trước bữa ăn, sau bữa ăn, trong canh đầu, trong canh giữa, trong canh cuối, khi đi, khi đứng, khi ngồi, và khi nằm.

දුක්ඛං[Pg.47], භික්ඛවෙ, කුසීතො විහරතීති ඉමස්මිං සාසනෙ යො කුසීතො පුග්ගලො, සො දුක්ඛං විහරති. බාහිරසමයෙ පන යො කුසීතො, සො සුඛං විහරති. වොකිණ්ණොති මිස්සීභූතො. සදත්ථන්ති සොභනං වා අත්ථං සකං වා අත්ථං, උභයෙනාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. පරිහාපෙතීති හාපෙති න පාපුණාති. කුසීතපුග්ගලස්ස හි ඡ ද්වාරානි අගුත්තානි හොන්ති, තීණි කම්මානි අපරිසුද්ධානි, ආජීවට්ඨමකං සීලං අපරියොදාතං, භින්නාජීවො කුලූපකො හොති. සො සබ්‍රහ්මචාරීනං අක්ඛිම්හි පතිතරජං විය උපඝාතකරො හුත්වා දුක්ඛං විහරති, පීඨමද්දනො චෙව හොති ලණ්ඩපූරකො ච, සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං න සක්කොති, දුල්ලභං ඛණං විරාධෙති, තෙන භුත්තො රට්ඨපිණ්ඩොපි න මහප්ඵලො හොති.

“Này các Tỳ khưu, người lười biếng sống khổ sở”: trong giáo pháp này, người nào lười biếng, người ấy sống khổ sở. Còn ở ngoài (giáo pháp), người nào lười biếng, người ấy sống an lạc. “Bị vẩn đục” có nghĩa là bị trộn lẫn. “Lợi ích chân chánh” có nghĩa là lợi ích tốt đẹp hoặc lợi ích của tự thân, cả hai đều có ý chỉ quả A-la-hán. “Làm cho suy giảm” có nghĩa là làm cho mất đi, không đạt được. Thật vậy, đối với người lười biếng, sáu căn môn không được phòng hộ, ba nghiệp không được trong sạch, giới thứ tám là mạng sống không được trong sáng, trở thành người thân cận gia đình có mạng sống bị hư hỏng. Vị ấy trở thành người gây tổn hại cho các vị đồng phạm hạnh giống như hạt bụi rơi vào mắt, sống khổ sở, vừa là người làm mòn giường ghế, vừa là người làm đầy phân, không thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư, làm lỡ mất khoảnh khắc khó được, vật thực của quốc độ mà vị ấy thọ dụng cũng không có quả lớn.

ආරද්ධවීරියො ච ඛො, භික්ඛවෙති ආරද්ධවීරියො පුග්ගලො ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ සුඛං විහරති. බාහිරසමයෙ පන යො ආරද්ධවීරියො, සො දුක්ඛං විහරති. පවිවිත්තොති විවිත්තො වියුත්තො හුත්වා. සදත්ථං පරිපූරෙතීති අරහත්තං පාපුණාති. ආරද්ධවීරියස්ස හි ඡ ද්වාරානි සුගුත්තානි හොන්ති, තීණි කම්මානි පරිසුද්ධානි, ආජීවට්ඨමකං සීලං පරියොදාතං සබ්‍රහ්මචාරීනං අක්ඛිම්හි සුසීතලඤ්ජනං විය ධාතුගතචන්දනං විය ච මනාපො හුත්වා සුඛං විහරති, සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්කොති. සත්ථා හි –

“Này các Tỳ khưu, còn người tinh cần”: người tinh cần sống an lạc chính trong giáo pháp này. Còn ở ngoài (giáo pháp), người nào tinh cần, người ấy sống khổ sở. “Tách biệt” có nghĩa là trở nên xa lìa, không liên hệ (với các pháp bất thiện). “Làm viên mãn lợi ích chân chánh” có nghĩa là đạt đến quả A-la-hán. Thật vậy, đối với người tinh cần, sáu căn môn được phòng hộ tốt đẹp, ba nghiệp được trong sạch, giới thứ tám là mạng sống được trong sáng, trở thành người khả ái đối với các vị đồng phạm hạnh giống như thuốc nhỏ mắt làm mát dịu và giống như gỗ chiên-đàn làm hài lòng tâm ý, sống an lạc, có thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư. Thật vậy, bậc Đạo Sư –

‘‘චිරං ජීව මහාවීර, කප්පං තිට්ඨ මහාමුනී’’ති –

“Bậc Đại Hùng, xin hãy sống lâu! Bậc Đại Mâu-ni, xin hãy trụ lại một kiếp!” –

එවං ගොතමියා වන්දිතො, ‘‘න ඛො, ගොතමි, තථාගතා එවං වන්දිතබ්බා’’ති පටික්ඛිපිත්වා තාය යාචිතො වන්දිතබ්බාකාරං ආචික්ඛන්තො එවමාහ –

Được bà Gotamī đảnh lễ như vậy, (bậc Đạo Sư) đã từ chối rằng: “Này Gotamī, các đấng Như Lai không nên được đảnh lễ như thế,” và khi được bà ấy thỉnh cầu, Ngài đã chỉ dạy cách thức nên đảnh lễ và nói như vầy:

‘‘ආරද්ධවීරියෙ පහිතත්තෙ, නිච්චං දළ්හපරක්කමෙ;

සමග්ගෙ සාවකෙ පස්ස, එසා බුද්ධාන වන්දනා’’ති. (අප. ථෙරී 2.2.171);

“Hãy nhìn các vị Thinh văn tinh tấn, có tâm hướng đến (Niết-bàn), luôn nỗ lực kiên cố; hãy nhìn các vị Thinh văn sống hòa hợp, đây là sự đảnh lễ các đấng Chánh Giác.”

එවං ආරද්ධවීරියො සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්කොති, දුල්ලභං ඛණං න විරාධෙති. තස්ස හි බුද්ධුප්පාදො ධම්මදෙසනා සඞ්ඝසුප්පටිපත්ති සඵලා හොති සඋද්‍රයා, රට්ඨපිණ්ඩොපි තෙන භුත්තො මහප්ඵලො හොති.

Như vậy, người tinh cần có thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư, không làm lỡ mất khoảnh khắc khó được. Thật vậy, đối với vị ấy, sự xuất hiện của Đức Phật, sự thuyết giảng Chánh pháp, sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng trở nên có kết quả, có sự tăng trưởng; vật thực của quốc độ mà vị ấy thọ dụng cũng có quả lớn.

හීනෙන [Pg.48] අග්ගස්සාති හීනාය සද්ධාය හීනෙන වීරියෙන හීනාය සතියා හීනෙන සමාධිනා හීනාය පඤ්ඤාය අග්ගසඞ්ඛාතස්ස අරහත්තස්ස පත්ති නාම න හොති. අග්ගෙන ච ඛොති අග්ගෙහි සද්ධාදීහි අග්ගස්ස අරහත්තස්ස පත්ති හොති. මණ්ඩපෙය්‍යන්ති පසන්නට්ඨෙන මණ්ඩං, පාතබ්බට්ඨෙන පෙය්‍යං. යඤ්හි පිවිත්වා අන්තරවීථියං පතිතො විසඤ්ඤී අත්තනො සාටකාදීනම්පි අස්සාමිකො හොති, තං පසන්නම්පි න පාතබ්බං, මය්හං පන සාසනං එවං පසන්නඤ්ච පාතබ්බඤ්චාති දස්සෙන්තො ‘‘මණ්ඩපෙය්‍ය’’න්ති ආහ.

“Với (pháp) thấp kém, (không thể đạt được pháp) cao thượng” có nghĩa là: với tín, tấn, niệm, định, tuệ thấp kém thì không thể nào đạt được quả A-la-hán được gọi là cao thượng. “Và còn với (pháp) cao thượng” có nghĩa là: với các pháp như tín v.v... cao thượng thì đạt được quả A-la-hán cao thượng. “Tinh chất có thể uống được” có nghĩa là: “tinh chất” vì nghĩa là trong sáng, “có thể uống được” vì nghĩa là có thể uống được. Thật vậy, thứ nước uống nào mà sau khi uống, người ta ngã lăn ra giữa đường, bất tỉnh, không làm chủ được cả y phục của mình, thứ đó dù trong cũng không nên uống. Còn giáo pháp của ta thì vừa trong sáng vừa có thể uống được, để chỉ rõ điều này, Ngài đã nói “tinh chất có thể uống được”.

තත්ථ තිවිධො මණ්ඩො – දෙසනාමණ්ඩො, පටිග්ගහමණ්ඩො, බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩොති. කතමො දෙසනාමණ්ඩො? චතුන්නං අරියසච්චානං ආචික්ඛනා දෙසනා පඤ්ඤාපනා පට්ඨපනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං, චතුන්නං සතිපට්ඨානානං…පෙ… අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස ආචික්ඛනා…පෙ… උත්තානීකම්මං, අයං දෙසනාමණ්ඩො. කතමො පටිග්ගහමණ්ඩො? භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො දෙවා මනුස්සා යෙ වා පනඤ්ඤෙපි කෙචි විඤ්ඤාතාරො, අයං පටිග්ගහමණ්ඩො. කතමො බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි, අයං බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො. අපිච අධිමොක්ඛමණ්ඩො සද්ධින්ද්‍රියං, අස්සද්ධියං කසටො, අස්සද්ධියං කසටං ඡඩ්ඩෙත්වා සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛමණ්ඩං පිවතීති මණ්ඩපෙය්‍යන්තිආදිනාපි (පටි. ම. 1.238) නයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්ථා සම්මුඛීභූතොති ඉදමෙත්ථ කාරණවචනං. යස්මා සත්ථා සම්මුඛීභූතො, තස්මා වීරියසම්පයොගං කත්වා පිවථ එතං මණ්ඩං. බාහිරකඤ්හි භෙසජ්ජමණ්ඩම්පි වෙජ්ජස්ස අසම්මුඛා පිවන්තානං පමාණං වා උග්ගමනං වා නිග්ගමනං වා න ජානාමාති ආසඞ්කා හොති. වෙජ්ජසම්මුඛා පන ‘‘වෙජ්ජො ජානිස්සතී’’ති නිරාසඞ්කා පිවන්ති. එවමෙව අම්හාකං ධම්මස්සාමි සත්ථා සම්මුඛීභූතොති වීරියං කත්වා පිවථාති මණ්ඩපානෙ නෙසං නියොජෙන්තො තස්මාතිහ, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සඵලාති සානිසංසා. සඋද්‍රයාති සවඩ්ඪි. ඉදානි නියොජනානුරූපං සික්ඛිතබ්බතං නිද්දිසන්තො අත්තත්ථං වා හි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තත්ථන්ති අත්තනො අත්ථභූතං අරහත්තං. අප්පමාදෙන සම්පාදෙතුන්ති අප්පමාදෙන සබ්බකිච්චානි කාතුං. පරත්ථන්ති පච්චයදායකානං මහප්ඵලානිසංසං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. දුතියං.

Ở đây, “tinh chất” có ba loại: tinh chất của lời dạy, tinh chất của người tiếp nhận, và tinh chất của phạm hạnh. Thế nào là tinh chất của lời dạy? Đó là sự chỉ rõ, thuyết giảng, công bố, thiết lập, khai mở, phân tích, làm cho hiển lộ về Bốn Thánh Đế; sự chỉ rõ... làm cho hiển lộ về Bốn Niệm Xứ... về Bát Thánh Đạo. Đây là tinh chất của lời dạy. Thế nào là tinh chất của người tiếp nhận? Đó là các Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, cận sự nam, cận sự nữ, chư thiên, loài người, hoặc bất kỳ ai khác là những người có trí tuệ. Đây là tinh chất của người tiếp nhận. Thế nào là tinh chất của phạm hạnh? Đó chính là Bát Thánh Đạo này, tức là: chánh kiến... chánh định. Đây là tinh chất của phạm hạnh. Hơn nữa, tinh chất của lòng tin là tín quyền; sự không có lòng tin là cặn bã. Sau khi từ bỏ cặn bã là sự không có lòng tin, người ấy uống tinh chất của lòng tin là tín quyền, do đó gọi là “tinh chất có thể uống được”. Theo phương pháp này, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. “Bậc Đạo Sư đang hiện diện” là câu nói chỉ nguyên nhân ở đây. Bởi vì bậc Đạo Sư đang hiện diện, cho nên hãy nỗ lực tinh tấn và uống lấy tinh chất này. Thật vậy, ngay cả đối với tinh chất thuốc ở bên ngoài, những người uống khi không có mặt thầy thuốc sẽ có sự lo lắng rằng: “Chúng ta không biết liều lượng, hoặc sẽ bị nôn mửa, hoặc sẽ bị tiêu chảy.” Nhưng khi có mặt thầy thuốc, họ uống mà không lo lắng, (nghĩ rằng): “Thầy thuốc sẽ biết.” Cũng vậy, (nghĩ rằng): “Bậc Đạo Sư, Đấng Pháp Chủ của chúng ta đang hiện diện,” hãy nỗ lực tinh tấn và uống. Để khuyến khích họ uống tinh chất, Ngài đã nói: “Do đó, này các Tỳ khưu...” v.v... Ở đây, “có kết quả” có nghĩa là có lợi ích. “Có sự tăng trưởng” có nghĩa là có sự phát triển. Bây giờ, để chỉ ra điều cần phải học tập tương ứng với sự khuyến khích, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, vì lợi ích của tự thân...” v.v... Ở đây, “lợi ích của tự thân” có nghĩa là quả A-la-hán, là lợi ích của tự thân. “Hãy thành tựu với sự không dể duôi” có nghĩa là hãy làm tất cả các phận sự với sự không dể duôi. “Lợi ích của người khác” có nghĩa là quả báu và lợi ích lớn lao cho những người thí chủ cúng dường vật dụng. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Hết phần thứ hai.

3. උපනිසසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Upanisa

23. තතියෙ [Pg.49] ‘‘ජානතො අහ’’න්තිආදීසු ජානතොති ජානන්තස්ස. පස්සතොති පස්සන්තස්ස. ද්වෙපි පදානි එකත්ථානි, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. එවං සන්තෙපි ‘‘ජානතො’’ති ඤාණලක්ඛණං උපාදාය පුග්ගලං නිද්දිසති. ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණං. ‘‘පස්සතො’’ති ඤාණප්පභාවං උපාදාය. පස්සනප්පභාවඤ්හි ඤාණං, ඤාණසමඞ්ගීපුග්ගලො චක්ඛුමා විය චක්ඛුනා රූපානි, ඤාණෙන විවටෙ ධම්මෙ පස්සති. ආසවානං ඛයන්ති එත්ථ ආසවානං පහානං අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවොති අයම්පි ආසවක්ඛයොති වුච්චති, භඞ්ගොපි මග්ගඵලනිබ්බානානිපි. ‘‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්ති’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.438; විභ. 831) හි ඛීණාකාරො ආසවක්ඛයොති වුච්චති. ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති (විභ. 354) එත්ථ භඞ්ගො.

23. Trong kinh thứ ba, ở các câu bắt đầu bằng ‘jānato ahaṃ’, ‘jānato’ có nghĩa là ‘đối với người biết’. ‘Passato’ có nghĩa là ‘đối với người thấy’. Cả hai từ đều có cùng một nghĩa, chỉ khác nhau về văn tự. Dù là như vậy, với từ ‘jānato’, (Đức Thế Tôn) chỉ đến cá nhân dựa vào đặc tính của trí tuệ. Vì trí tuệ có đặc tính là biết. Với từ ‘passato’, (Ngài chỉ đến cá nhân) dựa vào năng lực của trí tuệ. Vì trí tuệ có năng lực thấy, người có trí tuệ thấy các pháp đã được vén mở bằng trí tuệ, giống như người có mắt thấy các sắc bằng mắt. Trong câu ‘āsavānaṃ khayaṃ’, sự đoạn trừ, sự không sanh khởi trở lại, trạng thái đã tận diệt, sự không hiện hữu của các lậu hoặc, điều này cũng được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavakkhaya); cả sự hoại diệt (bhaṅga), cả đạo, quả và Níp-bàn cũng (được gọi là āsavakkhaya). Thật vậy, trong các đoạn như ‘do đoạn tận các lậu hoặc, (chứng ngộ) tâm giải thoát vô lậu’, trạng thái đã tận diệt được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Trong câu ‘sự đoạn tận, sự hoại diệt, sự tan vỡ, sự vỡ nát, sự vô thường, sự biến mất của các lậu hoặc’, (āsavakkhaya) có nghĩa là sự hoại diệt (bhaṅga).

‘‘සෙක්ඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62);

–

‘Đối với bậc hữu học đang thực hành, người đang đi theo con đường ngay thẳng, trí tuệ về sự đoạn tận sanh khởi trước tiên, sau đó là thắng trí theo liền sau đó’.

එත්ථ මග්ගො. සො හි ආසවෙ ඛෙපෙන්තො වූපසමෙන්තො උප්පජ්ජති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති එත්ථ ඵලං. තඤ්හි ආසවානං ඛීණන්තෙ උප්පජ්ජති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තං.

Ở đây, (āsavakkhaya) là đạo. Vì đạo ấy sanh khởi trong khi làm cạn kiệt, làm lắng dịu các lậu hoặc, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Trong câu ‘do đoạn tận các lậu hoặc mà trở thành Sa-môn’, (āsavakkhaya) là quả. Vì quả ấy sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự tận diệt các lậu hoặc, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc.

‘‘ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති;

(ධ. ප. 253) –

‘Các lậu hoặc của người ấy tăng trưởng, người ấy xa lìa sự đoạn tận các lậu hoặc’.

එත්ථ නිබ්බානං. තඤ්හි ආගම්ම ආසවා ඛීයන්ති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තං. ඉධ පන මග්ගඵලානි අධිප්පෙතානි. නො අජානතො නො අපස්සතොති යො පන න ජානාති න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො. එතෙන යෙ අජානතො අපස්සතොපි සංසාරාදීහියෙව සුද්ධිං වදන්ති, තෙ පටික්ඛිත්තා හොන්ති. පුරිමෙන පදද්වයෙන උපායො වුත්තො, ඉමිනා අනුපායං පටිසෙධෙති.

Ở đây, (āsavakkhaya) là Níp-bàn. Vì khi đã đạt đến Níp-bàn ấy, các lậu hoặc được tận diệt, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Tuy nhiên, ở đây (trong kinh này), đạo và quả được chủ ý đến. Trong câu ‘không phải cho người không biết, không phải cho người không thấy’, có nghĩa là: ‘Đối với người nào không biết, không thấy, Ta không nói (điều đó)’. Bằng câu này, những ai nói rằng sự thanh tịnh chỉ đến từ vòng luân hồi v.v... ngay cả khi không biết, không thấy, quan điểm của họ bị bác bỏ. Bằng hai từ trước, phương pháp đã được nói đến; bằng (hai từ) này, (Đức Thế Tôn) phủ nhận phi phương pháp.

ඉදානි යං ජානතො ආසවානං ඛයො හොති, තං දස්සෙතුකාමො කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතොති පුච්ඡං ආරභි. තත්ථ ජානනා බහුවිධා. දබ්බජාතිකො එව හි කොචි භික්ඛු ඡත්තං කාතුං ජානාති, කොචි චීවරාදීනං අඤ්ඤතරං, තස්ස ඊදිසානි කම්මානි වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොන්තස්ස සා [Pg.50] ජානනා සග්ගමග්ගඵලානං පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බං. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදීනි කාතුං ජානාති, තස්සෙවං ජානතො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව. තස්මා යං ජානතො පස්සතො ච ආසවානං ඛයො හොති, තදෙව දස්සෙන්තො ඉති රූපන්තිආදිමාහ. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතොති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයං ජානන්තස්ස. ආසවානං ඛයො හොතීති ආසවානං ඛයන්තෙ ජාතත්තා ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති ලද්ධනාමං අරහත්තං හොති.

Bây giờ, muốn chỉ ra rằng do biết điều gì mà có sự đoạn tận các lậu hoặc, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu câu hỏi: ‘Và này các Tỳ khưu, do biết điều gì...’. Ở đây, sự biết có nhiều loại. Thật vậy, có vị Tỳ khưu khéo tay biết làm dù, có vị biết làm một trong những việc như may y v.v... Không nên nói rằng đối với vị ấy, khi làm những công việc như vậy trong khi vẫn giữ gìn các phận sự, sự biết đó không phải là nền tảng cho cõi trời, đạo và quả. Nhưng vị nào xuất gia trong giáo pháp này mà biết làm các việc như chữa bệnh v.v..., đối với vị ấy biết như vậy, các lậu hoặc chỉ tăng trưởng mà thôi. Do đó, để chỉ ra chính điều mà do biết và thấy nó, có sự đoạn tận các lậu hoặc, (Đức Thế Tôn) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘đây là sắc...’. ‘Này các Tỳ khưu, do biết như vậy’ có nghĩa là: đối với người biết sự sanh và diệt của năm uẩn như vậy. ‘Có sự đoạn tận các lậu hoặc’ có nghĩa là: do sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự đoạn tận các lậu hoặc, quả A-la-hán có được tên gọi là ‘sự đoạn tận các lậu hoặc’.

එවං අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි ඛීණාසවස්ස ආගමනීයං පුබ්බභාගපටිපදං දස්සෙතුං යම්පිස්ස තං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඛයස්මිං ඛයෙඤාණන්ති ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතෙ අරහත්තඵලෙ පටිලද්ධෙ සති පච්චවෙක්ඛණඤාණං. තඤ්හි අරහත්තඵලසඞ්ඛාතෙ ඛයස්මිං පඨමවාරං උප්පන්නෙ පච්ඡා උප්පන්නත්තා ඛයෙඤාණන්ති වුච්චති. සඋපනිසන්ති සකාරණං සප්පච්චයං. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. සා හිස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොති. එවං ඉතො පරෙසුපි ලබ්භමානවසෙන පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො.

Sau khi kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán như vậy, bây giờ, để chỉ ra con đường thực hành phần đầu dẫn đến (trạng thái của) bậc lậu tận, (Đức Thế Tôn) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘yampissa taṃ, bhikkhave...’. Ở đây, ‘trí tuệ về sự đoạn tận trong sự đoạn tận’ (khaye ñāṇaṃ) là trí tuệ phản khán (paccavekkhaṇañāṇa) khi quả A-la-hán, được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc, đã được chứng đắc. Vì trí tuệ ấy sanh khởi sau khi sự đoạn tận, được gọi là quả A-la-hán, đã sanh khởi lần đầu tiên, nên nó được gọi là ‘trí tuệ trong sự đoạn tận’. ‘Có cận y duyên’ (saupanisaṃ) có nghĩa là có nguyên nhân, có điều kiện. ‘Giải thoát’ (vimutti) là sự giải thoát của quả A-la-hán. Vì sự giải thoát ấy là điều kiện cho trí tuệ này qua cận y duyên. Tương tự, đối với các từ sau đây, trạng thái làm điều kiện nên được hiểu theo cách có thể áp dụng được.

විරාගොති මග්ගො. සො හි කිලෙසෙ විරාජෙන්තො ඛෙපෙන්තො උප්පන්නො, තස්මා විරාගොති වුච්චති. නිබ්බිදාති නිබ්බිදාඤාණං. එතෙන බලවවිපස්සනං දස්සෙති. බලවවිපස්සනාති භයතූපට්ඨානෙ ඤාණං ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති යථාසභාවජානනසඞ්ඛාතං දස්සනං. එතෙන තරුණවිපස්සනං දස්සෙති. තරුණවිපස්සනා හි බලවවිපස්සනාය පච්චයො හොති. තරුණවිපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදෙ ඤාණං කඞ්ඛාවිතරණෙ ඤාණං සම්මසනෙ ඤාණං මග්ගාමග්ගෙ ඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. සමාධීති පාදකජ්ඣානසමාධි. සො හි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති. සුඛන්ති අප්පනාය පුබ්බභාගසුඛං. තඤ්හි පාදකජ්ඣානස්ස පච්චයො හොති. පස්සද්ධීති දරථපටිප්පස්සද්ධි. සා හි අප්පනාපුබ්බභාගස්ස සුඛස්ස පච්චයො හොති. පීතීති බලවපීති. සා හි දරථපටිප්පස්සද්ධියා පච්චයො හොති. පාමොජ්ජන්ති දුබ්බලපීති. සා හි බලවපීතියා පච්චයො හොති. සද්ධාති අපරාපරං උප්පජ්ජනසද්ධා. සා හි දුබ්බලපීතියා පච්චයො හොති. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං. තඤ්හි අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොති. ජාතීති සවිකාරා ඛන්ධජාති[Pg.51]. සා හි වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො හොති. භවොති කම්මභවො. (සො හි සවිකාරාය ජාතියා පච්චයො හොති.) එතෙනුපායෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි.

‘Ly tham’ (virāga) là đạo. Vì đạo ấy sanh khởi trong khi làm cho các phiền não phai nhạt, làm cho chúng cạn kiệt, do đó được gọi là ly tham. ‘Yếm ly’ (nibbidā) là trí yếm ly. Bằng từ này, (chú giải) chỉ ra tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán mạnh mẽ là tên gọi của bốn trí tuệ: trí tuệ trong sự hiện khởi (của các hành) như là điều đáng sợ (bhayatūpaṭṭhānañāṇa), trí tuệ trong sự quán xét sự nguy hại (ādīnavānupassanāñāṇa), trí tuệ về sự muốn giải thoát (muñcitukamyatāñāṇa), và trí tuệ xả hành (saṅkhārupekkhāñāṇa). ‘Tri kiến như thật’ (yathābhūtañāṇadassana) là sự thấy biết được gọi là sự biết đúng theo thực tánh. Bằng từ này, (chú giải) chỉ ra tuệ quán non trẻ (taruṇavipassanā). Vì tuệ quán non trẻ là điều kiện cho tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán non trẻ là tên gọi của bốn trí tuệ: trí tuệ trong sự phân biệt các hành (saṅkhāraparicchedañāṇa), trí tuệ trong sự vượt qua hoài nghi (kaṅkhāvitaraṇañāṇa), trí tuệ trong sự thẩm sát (sammasanañāṇa), và trí tuệ về đạo và phi đạo (maggāmaggañāṇa). ‘Định’ (samādhi) là định của thiền làm nền tảng. Vì định ấy là điều kiện cho tuệ quán non trẻ. ‘Lạc’ (sukha) là lạc trong phần đầu của an chỉ định. Vì lạc ấy là điều kiện cho thiền làm nền tảng. ‘Tịnh’ (passaddhi) là sự lắng dịu của sự phiền muộn. Vì tịnh ấy là điều kiện cho lạc trong phần đầu của an chỉ định. ‘Hỷ’ (pīti) là hỷ mạnh mẽ. Vì hỷ ấy là điều kiện cho sự lắng dịu của sự phiền muộn. ‘Hân hoan’ (pāmojja) là hỷ yếu ớt. Vì hân hoan ấy là điều kiện cho hỷ mạnh mẽ. ‘Tín’ (saddhā) là niềm tin sanh khởi lặp đi lặp lại. Vì tín ấy là điều kiện cho hỷ yếu ớt. ‘Khổ’ (dukkha) là khổ trong vòng luân hồi. Vì khổ ấy là điều kiện cho niềm tin sanh khởi lặp đi lặp lại. ‘Sanh’ (jāti) là sự sanh của các uẩn cùng với sự biến đổi của nó. Vì sanh ấy là điều kiện cho khổ trong vòng luân hồi. ‘Hữu’ (bhava) là nghiệp hữu. (Vì nghiệp hữu ấy là điều kiện cho sự sanh cùng với sự biến đổi của nó). Bằng phương pháp này, các từ còn lại cũng nên được hiểu.

ථුල්ලඵුසිතකෙති මහාඵුසිතකෙ. පබ්බතකන්දරපදරසාඛාති එත්ථ කන්දරං නාම ‘ක’න්තිලද්ධනාමෙන උදකෙන දාරිතො උදකභින්නො පබ්බතපදෙසො, යො ‘‘නිතම්බො’’තිපි ‘‘නදීකුඤ්ඡො’’තිපි වුච්චති. පදරං නාම අට්ඨමාසෙ දෙවෙ අවස්සන්තෙ ඵලිතො භූමිප්පදෙසො. සාඛාති කුසුම්භගාමිනියො ඛුද්දකමාතිකායො. කුසොබ්භාති ඛුද්දකආවාටා. මහාසොබ්භාති මහාආවාටා. කුන්නදියොති ඛුද්දකනදියො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතා. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජූපනිසා සඞ්ඛාරාතිආදීසු අවිජ්ජා පබ්බතොති දට්ඨබ්බා. අභිසඞ්ඛාරා මෙඝොති, විඤ්ඤාණාදිවට්ටං කන්දරාදයොති, විමුත්ති සාගරොති.

Thullaphusitake ti là mưa lớn. Trong câu Pabbatakandarapadarasākhā, kandara là vùng núi bị nước xói mòn, nứt vỡ, do nước có tên gọi là ‘kaṃ’, cũng được gọi là ‘nitamba’ hay ‘nadīkuñcha’. Padara là vùng đất bị nứt nẻ khi trời không mưa trong tám tháng. Sākhā là những con mương nhỏ dẫn đến các hố nhỏ. Kusobbha là những hố nhỏ. Mahāsobbha là những hố lớn. Kunnadiyo là những con sông nhỏ. Mahānadiyo là những con sông lớn như sông Hằng, sông Yamunā. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, trong các câu như "vô minh là cận y duyên cho các hành", vô minh nên được xem như núi. Các hành nên được xem như mây mưa, vòng luân hồi bắt đầu từ thức nên được xem như hang động v.v..., và giải thoát nên được xem như biển cả.

යථා පබ්බතමත්ථකෙ දෙවො වස්සිත්වා පබ්බතකන්දරාදීනි පූරෙන්තො අනුපුබ්බෙන මහාසමුද්දං සාගරං පූරෙති, එවං අවිජ්ජාපබ්බතමත්ථකෙ තාව අභිසඞ්ඛාරමෙඝස්ස වස්සනං වෙදිතබ්බං. අස්සුතවා හි බාලපුථුජ්ජනො අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණී හුත්වා තණ්හාය අභිලාසං කත්වා කුසලාකුසලකම්මං ආයූහති, තං කුසලාකුසලකම්මං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදීනි නාමරූපාදීනං. ඉති පබ්බතමත්ථකෙ වුට්ඨදෙවස්ස කන්දරාදයො පූරෙත්වා මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතකාලො විය අවිජ්ජාපබ්බතමත්ථකෙ වුට්ඨස්ස අභිසඞ්ඛාරමෙඝස්ස පරම්පරපච්චයතාය අනුපුබ්බෙන විඤ්ඤාණාදිවට්ටං පූරෙත්වා ඨිතකාලො. බුද්ධවචනං පන පාළියං අගහිතම්පි ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජතී’’ති ඉමාය පාළියා වසෙන ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. යා හි තස්ස කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති, සා කම්මභවපච්චයා සවිකාරා ජාති නාම. සො බුද්ධානං වා බුද්ධසාවකානං වා සම්මුඛීභාවං ආගම්ම වට්ටදොසදීපකං ලක්ඛණාහටං ධම්මකථං සුත්වා වට්ටවසෙන පීළිතො හොති, එවමස්ස සවිකාරා ඛන්ධජාති වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො හොති. සො වට්ටදුක්ඛෙන පීළිතො අපරාපරං සද්ධං ජනෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, එවමස්ස වට්ටදුක්ඛං අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොති. සො පබ්බජ්ජාමත්තෙනෙව අසන්තුට්ඨො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ නිස්සයං [Pg.52] ගහෙත්වා වත්තපටිපත්තිං පූරෙන්තො ද්වෙමාතිකා පගුණං කත්වා කම්මාකම්මං උග්ගහෙත්වා යාව අරහත්තා නිජ්ජටං කත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසන්තො පථවීකසිණාදීසු කම්මං ආරභති, තස්ස කම්මට්ඨානං නිස්සාය දුබ්බලපීති උප්පජ්ජති. තදස්ස සද්ධූපනිසං පාමොජ්ජං, තං බලවපීතියා පච්චයො හොති. බලවපීති දරථපටිප්පස්සද්ධියා, සා අප්පනාපුබ්බභාගසුඛස්ස, තං සුඛං පාදකජ්ඣානසමාධිස්ස. සො සමාධිනා චිත්තකල්ලතං ජනෙත්වා තරුණවිපස්සනාය කම්මං කරොති. ඉච්චස්ස පාදකජ්ඣානසමාධි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති, තරුණවිපස්සනා බලවවිපස්සනාය, බලවවිපස්සනා මග්ගස්ස, මග්ගො ඵලවිමුත්තියා, ඵලවිමුත්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්සාති. එවං දෙවස්ස අනුපුබ්බෙන සාගරං පූරෙත්වා ඨිතකාලො විය ඛීණාසවස්ස විමුත්තිසාගරං පූරෙත්වා ඨිතකාලො වෙදිතබ්බොති. තතියං.

Ví như mưa rơi trên đỉnh núi, làm đầy các hang động núi v.v., rồi tuần tự làm đầy đại dương, biển cả; cũng vậy, trước hết nên biết rằng cơn mưa hành rơi trên đỉnh núi vô minh. Vì kẻ phàm phu ngu dốt, ít nghe, do vô minh mà không biết, sau khi khởi lên lòng ham muốn bởi ái, bèn nỗ lực tạo nghiệp thiện và bất thiện. Nghiệp thiện và bất thiện ấy là duyên cho thức tái sanh, và thức tái sanh v.v. là duyên cho danh sắc v.v. Như vậy, giống như thời điểm nước mưa trên đỉnh núi làm đầy các hang động v.v. rồi chạm đến và dừng lại ở đại dương, cũng vậy, cần phải biết thời điểm mà cơn mưa hành rơi trên đỉnh núi vô minh, qua tính chất duyên nối tiếp nhau, tuần tự làm đầy vòng luân hồi bắt đầu từ thức rồi dừng lại. Lại nữa, lời Phật dạy dù không được đề cập trong bài kinh này, cũng nên hiểu là đã được bao hàm qua đoạn kinh: "Này, Như Lai xuất hiện trên đời... từ bỏ gia đình, sống không gia đình". Vì sự sinh ra của người ấy trong gia đình dòng dõi, do nghiệp hữu làm duyên, cùng với sự biến đổi, được gọi là sanh. Người ấy, khi đến trước mặt các vị Phật hoặc các vị thinh văn của Phật, nghe bài pháp thoại chỉ rõ lỗi lầm của vòng luân hồi và mang đặc tính (vô thường, khổ, vô ngã), liền bị bức bách bởi vòng luân hồi. Như vậy, sự sanh của các uẩn cùng với sự biến đổi của người ấy là duyên cho khổ luân hồi. Người ấy, bị khổ luân hồi bức bách, lần lượt phát sinh tín tâm, từ bỏ gia đình, sống không gia đình. Như vậy, khổ luân hồi của người ấy là duyên cho tín tâm lần lượt phát sinh. Người ấy, không hài lòng chỉ với việc xuất gia, trong thời gian chưa đủ năm hạ, thọ trì y chỉ, thực hành đầy đủ các bổn phận, học thuộc lòng hai bộ Mẫu Đề, học hỏi về nghiệp và phi nghiệp, làm cho (nghi hoặc) không còn rối rắm cho đến khi đạt A-la-hán, nhận lấy đề mục thiền, sống trong rừng, bắt đầu thực hành công phu thiền định trên các đề mục như biến xứ đất v.v. Do nương vào đề mục thiền, hỷ yếu ớt khởi lên nơi vị ấy. Khi ấy, niềm hoan hỷ có tín làm cận y duyên khởi lên nơi vị ấy, và niềm hoan hỷ ấy là duyên cho hỷ mạnh mẽ. Hỷ mạnh mẽ là duyên cho sự an tịnh của thân tâm khỏi phiền não; sự an tịnh ấy là duyên cho lạc thuộc tiền phần của định an chỉ; lạc ấy là duyên cho định của thiền làm nền tảng. Vị ấy, nhờ định mà làm phát sinh sự thích ứng của tâm, rồi thực hành công phu thiền định với tuệ quán non trẻ. Như vậy, định của thiền làm nền tảng của vị ấy là duyên cho tuệ quán non trẻ; tuệ quán non trẻ là duyên cho tuệ quán mạnh mẽ; tuệ quán mạnh mẽ là duyên cho đạo; đạo là duyên cho quả giải thoát; quả giải thoát là duyên cho trí phản khán. Như vậy, giống như thời điểm nước mưa tuần tự làm đầy biển cả rồi dừng lại, cũng vậy, cần phải biết thời điểm vị lậu tận làm đầy biển cả giải thoát rồi dừng lại. Hết kinh thứ ba.

4. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải Kinh Ngoại Đạo

24. චතුත්ථෙ පාවිසීති පවිට්ඨො. සො ච න තාව පවිට්ඨො, ‘‘පවිසිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තත්තා පන එවං වුත්තො. යථා කිං? යථා ‘‘ගාමං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තපුරිසො තං ගාමං අප්පත්තොපි ‘‘කහං ඉත්ථන්නාමො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගාමං ගතො’’ති වුච්චති, එවං. අතිප්පගොති තදා කිර ථෙරස්ස අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තදිවසො අහොසි, අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තභික්ඛූ බොධියඞ්ගණෙ චෙතියඞ්ගණෙ නිවාසනපාරුපනට්ඨානෙති ඉමෙසු ඨානෙසු යාව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, තාව පපඤ්චං කරොන්ති. ථෙරස්ස පන ‘‘යාව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, තාව පරිබ්බාජකෙහි සද්ධිං එකද්වෙකථාවාරෙ කරිස්සාමී’’ති චින්තයතො යංනූනාහන්ති එතදහොසි. පරිබ්බාජකානං ආරාමොති සො කිර ආරාමො දක්ඛිණද්වාරස්ස ච වෙළුවනස්ස ච අන්තරා අහොසි. ඉධාති ඉමෙසු චතූසු වාදෙසු. කිංවාදී කිමක්ඛායීති කිං වදති කිං ආචික්ඛති, කිං එත්ථ සමණස්ස ගොතමස්ස දස්සනන්ති පුච්ඡන්ති. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යාමාති, භොතා ගොතමෙන යං වුත්තං කාරණං, තස්ස අනුකාරණං කථෙය්‍යාම. සහධම්මිකො වාදානුපාතොති පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස වාදානුපාතො වාදප්පවත්ති විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං කොචි අප්පමත්තකොපි කථං නාගච්ඡෙය්‍ය? ඉදං වුත්තං හොති – කථං සබ්බාකාරෙනපි සමණස්ස ගොතමස්ස වාදෙ ගාරය්හං කාරණං න භවෙය්‍යාති?

24. Trong kinh thứ tư, pāvisi có nghĩa là đã vào. Vị ấy vẫn chưa vào, nhưng vì đã ra đi với ý định "ta sẽ vào" nên được nói như vậy. Ví như thế nào? Giống như một người đã ra đi với ý định "ta sẽ đi đến làng", dù chưa đến làng đó, khi được hỏi "người tên đó ở đâu?", người ta trả lời "đã đi đến làng rồi"; cũng vậy. Atippago (quá sớm): nghe nói khi ấy là ngày mà vị Trưởng lão đã ra đi quá sớm. Các Tỳ khưu ra đi quá sớm thường hay trì hoãn ở những nơi như sân Bồ đề, sân tháp, nơi đắp y, cho đến khi đến giờ đi khất thực. Nhưng đối với vị Trưởng lão, khi ngài đang suy nghĩ "cho đến khi đến giờ đi khất thực, ta sẽ có một hai cuộc đối thoại với các du sĩ", ý nghĩ "này, ta hãy..." đã khởi lên. Paribbājakānaṃ ārāmo (khu vườn của các du sĩ): nghe nói khu vườn ấy nằm giữa cổng phía nam và Trúc Lâm. Idha (ở đây) nghĩa là trong bốn quan điểm này. Kiṃvādī kimakkhāyī (thuyết gì, trình bày gì?): họ hỏi "Ngài nói gì, giảng giải gì? Ở đây, kiến giải của Sa-môn Gotama là gì?". Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma (chúng tôi sẽ trình bày pháp và tùy pháp): chúng tôi sẽ nói lý do phụ trợ cho lý do mà Tôn giả Gotama đã nói. Sahadhammiko vādānupāto (sự tiếp nối luận điểm hợp pháp): do lý do được người khác nêu ra, trở nên có lý do, làm sao sự tiếp nối luận điểm, sự diễn tiến luận điểm của Sa-môn Gotama lại không dẫn đến một lý do nào, dù là nhỏ nhất, đáng bị người trí chê trách? Điều này có nghĩa là: làm sao trong luận điểm của Sa-môn Gotama lại không có lý do nào đáng bị chê trách, xét về mọi phương diện?

ඉති [Pg.53] වදන්ති ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති එවං වදන්තොති අත්ථො. තත්‍රාති තෙසු චතූසු වාදෙසු. තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සාති ඉදං ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති පටිඤ්ඤාය සාධකවචනං. යස්මා හි න විනා ඵස්සෙන දුක්ඛපටිසංවෙදනා අත්ථි, තස්මා ජානිතබ්බමෙතං යථා ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

Trong câu iti vadanti, có nghĩa là "những người nói rằng 'khổ do xúc làm duyên'". Tatrā nghĩa là trong bốn quan điểm ấy. Câu Te vata aññatra phassā này là lời chứng minh cho lời xác nhận "điều đó cũng do xúc làm duyên". Vì không có sự cảm thọ khổ nếu không có xúc, do đó, cần phải biết điều này rằng "điều đó cũng do xúc làm duyên". Đây là chủ ý ở đây.

සාධු, සාධු, ආනන්දාති අයං සාධුකාරො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නො, ආනන්දත්ථෙරෙන පන සද්ධිං භගවා ආමන්තෙසි. එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉධාති නිපාතමත්තං, එකං සමයන්ති අත්ථො. ඉදං වචනං ‘‘න කෙවලං සාරිපුත්තොව රාජගහං පවිට්ඨො, අහම්පි පාවිසිං. න කෙවලඤ්ච තස්සෙවායං විතක්කො උප්පන්නො, මය්හම්පි උප්පජ්ජි. න කෙවලඤ්ච තස්සෙව සා තිත්ථියෙහි සද්ධිං කථා ජාතා, මය්හම්පි ජාතපුබ්බා’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං.

Sādhu, sādhu, ānandāti: Lời tán thán này được ban cho trưởng lão Sāriputta, nhưng Đức Thế Tôn đã gọi cùng với trưởng lão Ānanda. Trong câu ‘Ekamidāhaṃ’, ‘ida’ chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là ‘một thời’. Lời này được nói ra để chỉ rõ rằng: ‘Không chỉ một mình Sāriputta đã vào thành Rājagaha, Ta cũng đã vào. Và không chỉ một mình vị ấy có tư duy này khởi lên, Ta cũng có tư duy này khởi lên. Và không chỉ một mình vị ấy có cuộc đối thoại kia với các ngoại đạo, Ta cũng đã từng có cuộc đối thoại ấy.’

අච්ඡරියං අබ්භුතන්ති උභයම්පෙතං විම්හයදීපනමෙව. වචනත්ථො පනෙත්ථ අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්ති අච්ඡරියං. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අබ්භුතං. එකෙන පදෙනාති ‘‘ඵස්සපච්චයා දුක්ඛ’’න්ති ඉමිනා එකෙන පදෙන. එතෙන හි සබ්බවාදානං පටික්ඛෙපත්ථො වුත්තො. එසෙවත්ථොති එසොයෙව ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති පටිච්චසමුප්පාදත්ථො. තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිභාතූති තඤ්ඤෙවෙත්ථ උපට්ඨාතු. ඉදානි ථෙරො ජරාමරණාදිකාය පටිච්චසමුප්පාදකථාය තං අත්ථගම්භීරඤ්චෙව ගම්භීරාවභාසඤ්ච කරොන්තො සචෙ මං, භන්තෙතිආදිං වත්වා යංමූලකා කථා උප්පන්නා, තදෙව පදං ගහෙත්වා විවට්ටං දස්සෙන්තො ඡන්නංත්වෙවාතිආදිමාහ. සෙසං උත්තානමෙවාති. චතුත්ථං.

Acchariyaṃ abbhutanti: Cả hai từ này đều chỉ sự kinh ngạc. Về nghĩa của từ ở đây, acchariyaṃ là ‘thích hợp để vỗ tay’ (accharaṃ paharituṃ yuttaṃ). Abbhutaṃ là ‘điều chưa từng xảy ra đã xảy ra’ (abhūtapubbaṃ bhūtaṃ). Ekena padenāti: ‘Bằng một câu’ nghĩa là bằng một câu này: ‘khổ do xúc làm duyên.’ Quả vậy, bằng câu này, ý nghĩa bác bỏ tất cả các học thuyết đã được nói lên. Esevatthoti: ‘Đây chính là ý nghĩa’ có nghĩa là đây chính là ý nghĩa của duyên khởi: ‘khổ do xúc làm duyên.’ Taññevettha paṭibhātūti: ‘Chỉ mong điều ấy được tỏ ngộ ở đây’ có nghĩa là ‘chỉ mong điều ấy được hiện khởi ở đây.’ Bây giờ, trưởng lão, khi làm cho bài pháp duyên khởi về già chết v.v... trở nên vừa sâu sắc về ý nghĩa vừa có vẻ sâu sắc, sau khi nói ‘Bạch ngài, nếu họ hỏi con...’ v.v..., đã lấy chính câu làm gốc rễ cho cuộc thảo luận khởi lên, và để chỉ bày sự thoát khỏi vòng luân hồi, ngài đã nói ‘chính là sáu...’ v.v... Phần còn lại đã rõ ràng. Kinh thứ tư.

5. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Bhūmija

25-26. පඤ්චමෙ භූමිජොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සෙසමිධාපි පුරිමසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යස්මා ඉදං සුඛදුක්ඛං න කෙවලං ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති, කායෙනපි කරියමානං කරීයති, වාචායපි මනසාපි, අත්තනාපි කරියමානං කරීයති, පරෙනපි කරියමානං කරීයති, සම්පජානෙනපි කරියමානං කරීයති, අසම්පජානෙනපි, තස්මා තස්ස අපරම්පි පච්චයවිසෙසං දස්සෙතුං කායෙ වා හානන්ද, සතීතිආදිමාහ. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායද්වාරෙ උප්පන්නචෙතනාහෙතු. වචීසඤ්චෙතනාමනොසඤ්චෙතනාසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච කායද්වාරෙ කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන [Pg.54] වීසති චෙතනා ලබ්භන්ති, තථා වචීද්වාරෙ. මනොද්වාරෙ නවහි රූපාරූපචෙතනාහි සද්ධිං එකූනතිංසාති තීසු ද්වාරෙසු එකූනසත්තති චෙතනා හොන්ති, තප්පච්චයං විපාකසුඛදුක්ඛං දස්සිතං. අවිජ්ජාපච්චයා චාති ඉදං තාපි චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. යස්මා පන තං යථාවුත්තචෙතනාභෙදං කායසඞ්ඛාරඤ්චෙව වචීසඞ්ඛාරඤ්ච මනොසඞ්ඛාරඤ්ච පරෙහි අනුස්සාහිතො සාමං අසඞ්ඛාරිකචිත්තෙන කරොති, පරෙහි කාරියමානො සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙනාපි කරොති, ‘‘ඉදං නාම කම්මං කරොති, තස්ස එවරූපො නාම විපාකො භවිස්සතී’’ති, එවං කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච ජානන්තොපි කරොති, මාතාපිතූසු චෙතියවන්දනාදීනි කරොන්තෙසු අනුකරොන්තා දාරකා විය කෙවලං කම්මමෙව ජානන්තො ‘‘ඉමස්ස පන කම්මස්ස අයං විපාකො’’ති විපාකං අජානන්තොපි කරොති, තස්මා තං දස්සෙතුං සාමං වා තං, ආනන්ද, කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතීතිආදි වුත්තං.

25-26. Trong kinh thứ năm, Bhūmija là tên của vị trưởng lão ấy. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong kinh trước. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – vì lạc khổ này không chỉ khởi lên do xúc làm duyên, mà còn được tạo ra bởi thân, bởi lời, và bởi ý; được tạo ra bởi chính mình, được tạo ra bởi người khác; được tạo ra khi có tỉnh giác, và khi không có tỉnh giác. Do đó, để chỉ ra một duyên đặc biệt khác của nó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, khi có thân...’ v.v... Kāyasañcetanāhetūti: ‘Do thân tư làm nhân’ nghĩa là do tư khởi lên ở thân môn làm nhân. Đối với khẩu tư và ý tư cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, tại thân môn, có hai mươi tư được tìm thấy theo cách thiện và bất thiện của cõi Dục; tương tự tại khẩu môn. Tại ý môn, cùng với chín tư thuộc cõi Sắc và Vô Sắc, có hai mươi chín tư. Như vậy, ở ba môn có sáu mươi chín tư; lạc khổ quả do chúng làm duyên đã được chỉ ra. Avijjāpaccayā cāti: ‘Và do vô minh làm duyên’, câu này được nói để chỉ ra rằng các tư ấy cũng do vô minh làm duyên. Hơn nữa, vì người ta tự mình, không bị người khác xúi giục, tạo tác thân hành, khẩu hành, và ý hành ấy, vốn có sự phân biệt về tư như đã nói, bằng tâm không cần nhắc bảo; hoặc bị người khác thúc đẩy, cũng tạo tác bằng tâm cần nhắc bảo; hoặc biết cả nghiệp và quả của nghiệp rằng: ‘Người ấy làm nghiệp tên là thế này, quả của nghiệp ấy sẽ có hình thức như thế này,’ rồi vẫn làm; hoặc giống như những đứa trẻ bắt chước cha mẹ đang đảnh lễ bảo tháp v.v..., chỉ biết đến hành động mà không biết quả của nó rằng: ‘Quả của nghiệp này là thế này,’ rồi vẫn làm. Do đó, để chỉ ra điều đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, người ấy tự mình tạo tác thân hành ấy...’ v.v...

ඉමෙසු, ආනන්ද, ධම්මෙසූති යෙ ඉමෙ ‘‘සාමං වා තං, ආනන්ද, කායසඞ්ඛාර’’න්තිආදීසු චතූසු ඨානෙසු වුත්තා ඡසත්තති ද්වෙසතා චෙතනාධම්මා, ඉමෙසු ධම්මෙසු අවිජ්ජා උපනිස්සයකොටියා අනුපතිතා. සබ්බෙපි හි තෙ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ඉදානි විවට්ටං දස්සෙන්තො අවිජ්ජාය ත්වෙවාතිආදිමාහ. සො කායො න හොතීති යස්මිං කායෙ සති කායසඤ්චෙතනාපච්චයං අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං උප්පජ්ජති, සො කායො න හොති. වාචාමනෙසුපි එසෙව නයො. අපිච කායොති චෙතනාකායො, වාචාපි චෙතනාවාචා, මනොපි කම්මමනොයෙව. ද්වාරකායො වා කායො. වාචාමනෙසුපි එසෙව නයො. ඛීණාසවො චෙතියං වන්දති, ධම්මං භණති, කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, කථමස්ස කායාදයො න හොන්තීති? අවිපාකත්තා. ඛීණාසවෙන හි කතං කම්මං නෙව කුසලං හොති නාකුසලං. අවිපාකං හුත්වා කිරියාමත්තෙ තිට්ඨති, තෙනස්ස තෙ කායාදයො න හොන්තීති වුත්තං.

Imesu, ānanda, dhammesūti: ‘Này Ānanda, trong các pháp này’ có nghĩa là: những pháp tư đã được nói trong bốn trường hợp bắt đầu bằng ‘Này Ānanda, người ấy tự mình tạo tác thân hành ấy...’—trong các pháp này, vô minh đã rơi vào phạm trù cận y duyên. Quả vậy, tất cả chúng đều được bao gồm ngay trong câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi.’ Bây giờ, để chỉ bày sự thoát khỏi vòng luân hồi, Đức Thế Tôn đã nói ‘chính do sự đoạn diệt...’ v.v... So kāyo na hotīti: ‘Thân ấy không có’ nghĩa là: thân nào mà khi có nó, lạc khổ nội tại do thân tư làm duyên khởi lên, thì thân ấy không có. Đối với lời và ý cũng theo phương pháp tương tự. Hơn nữa, kāyo là thân tư, vācā cũng là lời tư, mano cũng chính là ý nghiệp. Hoặc kāyo là thân môn. Đối với lời và ý cũng theo phương pháp tương tự. Vị lậu tận đã đảnh lễ bảo tháp, thuyết pháp, tác ý đề mục thiền, tại sao thân v.v... của vị ấy lại không có? Do không có quả. Quả vậy, nghiệp do vị lậu tận đã làm không phải là thiện cũng không phải là bất thiện. Nó trở thành vô ký và chỉ dừng lại ở mức độ hành động. Do đó, đã được nói rằng thân v.v... ấy của vị ấy không có.

ඛෙත්තං තං න හොතීතිආදීසුපි විරුහනට්ඨෙන තං ඛෙත්තං න හොති, පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු න හොති, පච්චයට්ඨෙන ආයතනං න හොති, කාරණට්ඨෙන අධිකරණං න හොති. සඤ්චෙතනාමූලකඤ්හි අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං [Pg.55] උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා සඤ්චෙතනා එතෙසං විරුහනාදීනං අත්ථානං අභාවෙන තස්ස සුඛදුක්ඛස්ස නෙව ඛෙත්තං, න වත්ථු න ආයතනං, න අධිකරණං හොතීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වෙදනාදීසු සුඛදුක්ඛමෙව කථිතං, තඤ්ච ඛො විපාකමෙවාති. පඤ්චමං.

Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi: Cũng trong các câu bắt đầu bằng ‘Đó không phải là ruộng,’ theo nghĩa nảy mầm, đó không phải là ruộng; theo nghĩa nền tảng, đó không phải là đất; theo nghĩa trợ duyên, đó không phải là xứ; theo nghĩa nguyên nhân, đó không phải là cơ sở. Quả vậy, lạc khổ nội tại có tư làm gốc rễ có thể khởi lên, nhưng do tư ấy không có các ý nghĩa nảy mầm v.v..., nên nó không phải là ruộng, không phải là đất, không phải là xứ, không phải là cơ sở cho lạc khổ ấy. Trong kinh này, chỉ có lạc khổ trong các thọ v.v... được nói đến, và quả vậy, chỉ có quả được nói đến. Kinh thứ năm.

ඡට්ඨං උපවාණසුත්තං උත්තානමෙව. එත්ථ පන වට්ටදුක්ඛමෙව කථිතන්ති. ඡට්ඨං.

Kinh Upavāṇa thứ sáu đã rõ ràng. Tuy nhiên, ở đây chỉ có khổ luân hồi được nói đến. Kinh thứ sáu.

7. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Paccaya

27-28. සත්තමෙ පටිපාටියා වුත්තෙසු පරියොසානපදං ගහෙත්වා කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජරාමරණන්තිආදි වුත්තං. එවං පච්චයං පජානාතීති එවං දුක්ඛසච්චවසෙන පච්චයං ජානාති. පච්චයසමුදයාදයොපි සමුදයසච්චාදීනංයෙව වසෙන වෙදිතබ්බා. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො. දස්සනසම්පන්නොති තස්සෙව වෙවචනං. ආගතො ඉමං සද්ධම්මන්ති මග්ගසද්ධම්මං ආගතො. පස්සතීති මග්ගසද්ධම්මමෙව පස්සති. සෙක්ඛෙන ඤාණෙනාති මග්ගඤාණෙනෙව. සෙක්ඛාය විජ්ජායාති මග්ගවිජ්ජාය එව. ධම්මසොතං සමාපන්නොති මග්ගසඞ්ඛාතමෙව ධම්මසොතං සමාපන්නො. අරියොති පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤොති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අමතද්වාරං ආහච්ච තිට්ඨතීති අමතං නාම නිබ්බානං, තස්ස ද්වාරං අරියමග්ගං ආහච්ච තිට්ඨතීති. අට්ඨමං උත්තානමෙව. සත්තමඅට්ඨමානි.

27-28. Trong kinh thứ bảy, sau khi lấy câu cuối cùng trong các pháp được thuyết theo thứ tự, (Đức Thế Tôn) đã thuyết câu bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, thế nào là già chết?". (Câu) Evaṃ paccayaṃ pajānāti (Vị ấy biết duyên như vậy) có nghĩa là: vị ấy biết duyên theo phương diện khổ đế như vậy. Sự sanh khởi của duyên v.v... cũng nên được hiểu theo phương diện của tập đế v.v... Diṭṭhisampanno (thành tựu chánh kiến) có nghĩa là thành tựu chánh kiến của đạo. Dassanasampanno (thành tựu tri kiến) là từ đồng nghĩa của chính câu ấy. Āgato imaṃ saddhammaṃ (đã đến với chánh pháp này) có nghĩa là đã đến với chánh pháp của đạo. Passati (thấy) có nghĩa là thấy chính chánh pháp của đạo. Sekkhena ñāṇena (với trí tuệ của bậc hữu học) có nghĩa là chính bằng đạo tuệ. Sekkhāya vijjāya (với minh của bậc hữu học) có nghĩa là chính bằng minh của đạo. Dhammasotaṃ samāpanno (đã đi vào dòng pháp) có nghĩa là đã đi vào dòng pháp được gọi là đạo. Ariyo (bậc Thánh) có nghĩa là đã vượt qua địa vị phàm phu. Nibbedhikapañño (có trí tuệ thông suốt) có nghĩa là thành tựu trí tuệ thông suốt. Amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati (đứng vững sau khi chạm đến cửa bất tử) có nghĩa là: cái gọi là bất tử là Níp-bàn, đứng vững sau khi chạm đến thánh đạo là cửa ngõ của nó. Kinh thứ tám tự nó đã rõ ràng. (Hết) kinh thứ bảy và thứ tám.

9. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn

29-30. නවමං අක්ඛරභාණකානං භික්ඛූනං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. තෙ හි පරීති උපසග්ගං පක්ඛිපිත්වා වුච්චමානෙ පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොන්ති. නවමං.

29-30. Kinh thứ chín được thuyết theo ý hướng của các vị Tỳ khưu là những người tụng đọc văn tự. Quả vậy, khi được thuyết giảng với việc thêm vào tiếp đầu ngữ pari, các vị ấy có khả năng thông suốt. (Hết) kinh thứ chín.

දසමෙ සබ්බං උත්තානමෙව. ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු චතුසච්චපටිවෙධොව කථිතො. දසමං.

Trong kinh thứ mười, tất cả đều đã rõ ràng. Trong hai kinh này, chính sự thông suốt Tứ đế đã được thuyết giảng. (Hết) kinh thứ mười.

දසබලවග්ගො තතියො.

Phẩm Thập Lực, thứ ba.

4. කළාරඛත්තියවග්ගො

4. Phẩm Kaḷārakhattiya

1. භූතසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Bhūta

31. කළාරඛත්තියවග්ගස්ස [Pg.56] පඨමෙ අජිතපඤ්හෙති අජිතමාණවෙන පුච්ඡිතපඤ්හෙ. සඞ්ඛාතධම්මාසෙති සඞ්ඛාතධම්මා වුච්චන්ති ඤාතධම්මා තුලිතධම්මා තීරිතධම්මා. සෙක්ඛාති සත්ත සෙක්ඛා. පුථූති තෙයෙව සත්ත ජනෙ සන්ධාය පුථූති වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. නිපකොති නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකො, ත්වං පණ්ඩිතො පබ්‍රූහීති යාචති. ඉරියන්ති වුත්තිං ආචාරං ගොචරං විහාරං පටිපත්තිං. මාරිසාති භගවන්තං ආලපති. සෙක්ඛානඤ්ච සඞ්ඛාතධම්මානඤ්ච ඛීණාසවානඤ්ච පටිපත්තිං මයා පුච්ඡිතො පණ්ඩිත, මාරිස, මය්හං කථෙහීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො.

31. Trong kinh đầu tiên của phẩm Kaḷārakhattiya, ajitapañhe (trong câu hỏi của Ajita) có nghĩa là trong câu hỏi được hỏi bởi thanh niên Ajita. Saṅkhātadhammāse (những vị có pháp đã được thẩm sát): các pháp đã được thẩm sát được gọi là các pháp đã được biết, các pháp đã được cân nhắc, các pháp đã được vượt qua. Sekkhā (các bậc hữu học) là bảy bậc hữu học. Puthū (nhiều) được nói ra để chỉ bảy hạng người ấy. Idha (ở đây) là trong giáo pháp này. Nipako (bậc thận trọng): trí tuệ được gọi là nepakka, do thành tựu trí tuệ ấy nên gọi là nipako. Vị ấy cầu xin rằng: "Ngài là bậc hiền trí, xin hãy nói cho tôi biết". Iriyaṃ (hành vi) có nghĩa là sự sống, hạnh kiểm, cảnh giới, trú xứ, sự thực hành. Với từ mārisa (thưa ngài), vị ấy gọi Đức Thế Tôn. "Thưa ngài hiền trí, được tôi hỏi, xin hãy nói cho tôi biết về sự thực hành của các bậc hữu học, của các vị có pháp đã được thẩm sát, và của các bậc lậu tận." Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây.

තුණ්හී අහොසීති කස්මා යාව තතියං පුට්ඨො තුණ්හී අහොසි? කිං පඤ්හෙ කඞ්ඛති, උදාහු අජ්ඣාසයෙති? අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති, නො පඤ්හෙ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සත්ථා මං සෙක්ඛාසෙක්ඛානං ආගමනීයපටිපදං කථාපෙතුකාමො; සා ච ඛන්ධවසෙන ධාතුවසෙන ආයතනවසෙන පච්චයාකාරවසෙනාති බහූහි කාරණෙහි සක්කා කථෙතුං. කථං කථෙන්තො නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති? අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො පත්තං ආදාය චරන්තො සාවකො නාම පඤ්ඤාය සාරිපුත්තසමො නත්ථි. අයම්පි මයා පඤ්හං පුට්ඨො යාව තතියං තුණ්හී එව. පඤ්හෙ නු ඛො කඞ්ඛති, උදාහු අජ්ඣාසයෙ’’ති. අථ ‘‘අජ්ඣාසයෙ’’ති ඤත්වා පඤ්හකථනත්ථාය නයං දදමානො භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, පස්සසීති ආහ.

(Về câu) Tuṇhī ahosi (đã im lặng): Tại sao được hỏi đến lần thứ ba mà ngài vẫn im lặng? Phải chăng ngài nghi ngờ về câu hỏi, hay nghi ngờ về ý hướng (của Đức Phật)? (Đáp:) Ngài nghi ngờ về ý hướng, không phải về câu hỏi. Được biết, ngài đã suy nghĩ như sau: "Bậc Đạo Sư muốn ta nói về con đường thực hành để đi đến (đạo quả) của các bậc hữu học và vô học; và điều đó có thể được nói theo nhiều lý do: theo phương diện uẩn, theo phương diện giới, theo phương diện xứ, theo phương diện duyên khởi. Khi nói, làm thế nào ta có thể nắm bắt được ý hướng của Bậc Đạo Sư để nói đây?". Khi ấy, Bậc Đạo Sư suy nghĩ: "Ngoại trừ ta, không có vị Thinh văn nào khác đi nhận (lượt thuyết pháp) của ta mà có trí tuệ ngang bằng Sāriputta. Vị này cũng vậy, được ta hỏi đến lần thứ ba mà vẫn im lặng. Phải chăng vị ấy nghi ngờ về câu hỏi, hay nghi ngờ về ý hướng của ta?". Khi ấy, biết rằng "(ngài) nghi ngờ về ý hướng", để đưa ra phương pháp cho việc trả lời câu hỏi, Ngài đã nói: "Này Sāriputta, có phải ông thấy rằng 'Đây là cái đã sanh khởi'?".

තත්ථ භූතන්ති ජාතං නිබ්බත්තං, ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතං නාමං. ඉති සත්ථා ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන, සාරිපුත්ත, ඉමං පඤ්හං කථෙහී’’ති ථෙරස්ස නයං දෙති. සහනයදානෙන පන ථෙරස්ස තීරෙ ඨිතපුරිසස්ස විවටො එකඞ්ගණො මහාසමුද්දො විය නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසි. අථ නං බ්‍යාකරොන්තො භූතමිදන්ති, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ භූතමිදන්ති ඉදං නිබ්බත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති. පටිපන්නො හොතීති සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා නිබ්බිදාදීනං [Pg.57] අත්ථාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති ඉදං කස්මා ආරභි? එතං ඛන්ධපඤ්චකං ආහාරං පටිච්ච ඨිතං, තස්මා තං ආහාරසම්භවං නාම කත්වා දස්සෙතුං ඉදං ආරභි. ඉති ඉමිනාපි පරියායෙන සෙක්ඛපටිපදා කථිතා හොති. තදාහාරනිරොධාති තෙසං ආහාරානං නිරොධෙන. ඉදං කස්මා ආරභි? තඤ්හි ඛන්ධපඤ්චකං ආහාරනිරොධා නිරුජ්ඣති, තස්මා තං ආහාරනිරොධසම්භවං නාම කත්වා දස්සෙතුං ඉදං ආරභි. ඉති ඉමිනාපි පරියායෙන සෙක්ඛස්සෙව පටිපදා කථිතා. නිබ්බිදාති ආදීනි සබ්බානි කාරණවචනානීති වෙදිතබ්බානි. අනුපාදා විමුත්තොති චතූහි උපාදානෙහි කඤ්චි ධම්මං අගහෙත්වා විමුත්තො. සාධු සාධූති ඉමිනා ථෙරස්ස බ්‍යාකරණං සම්පහංසෙත්වා සයම්පි තථෙව බ්‍යාකරොන්තො පුන ‘‘භූතමිද’’න්තිආදිමාහාති. පඨමං.

Ở đây, bhūtaṃ (cái đã sanh khởi) là cái đã sanh, đã phát sanh; đây là tên gọi của ngũ uẩn. Như vậy, Bậc Đạo Sư đã đưa ra phương pháp cho vị Trưởng lão rằng: "Này Sāriputta, hãy trả lời câu hỏi này theo phương diện ngũ uẩn". Và cùng với việc được ban cho phương pháp, sự giải đáp câu hỏi đã hiện khởi đến vị Trưởng lão với hàng trăm, hàng ngàn phương pháp, giống như đại dương mênh mông, rộng mở hiện ra cho người đứng trên bờ. Khi ấy, trong khi giải đáp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Bạch Thế Tôn, đây là cái đã sanh khởi". Ở đây, bhūtamidaṃ (đây là cái đã sanh khởi) là ngũ uẩn đã phát sanh này. Sammappaññāya passati (thấy bằng chánh tuệ) là thấy một cách chân chánh bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán. Paṭipanno hoti (là người đang thực hành) là người đang thực hành vì lợi ích của sự nhàm chán v.v..., bắt đầu từ giới cho đến A-la-hán đạo. Tại sao lại bắt đầu câu Tadāhārasambhavaṃ (do sự sanh khởi của vật thực ấy)? Ngũ uẩn này tồn tại do duyên vào vật thực, do đó, để chỉ ra rằng nó có sự sanh khởi từ vật thực, (Đức Phật) đã bắt đầu câu này. Như vậy, bằng phương pháp này, con đường thực hành của bậc hữu học đã được thuyết giảng. Tadāhāranirodhā (do sự đoạn diệt của vật thực ấy) là do sự đoạn diệt của các vật thực ấy. Tại sao lại bắt đầu câu này? Vì ngũ uẩn ấy bị đoạn diệt do sự đoạn diệt của vật thực, do đó, để chỉ ra rằng nó có sự sanh khởi từ sự đoạn diệt của vật thực, (Đức Phật) đã bắt đầu câu này. Như vậy, bằng phương pháp này, con đường thực hành của chính bậc hữu học đã được thuyết giảng. Tất cả các từ bắt đầu bằng nibbidā (nhàm chán) nên được hiểu là những từ chỉ nguyên nhân. Anupādā vimutto (giải thoát không còn chấp thủ) là giải thoát do không nắm giữ bất cứ pháp nào bởi bốn loại chấp thủ. Với lời "Lành thay, lành thay", sau khi tán dương sự giải đáp của vị Trưởng lão, chính Ngài cũng giải đáp như vậy, lại nói câu bắt đầu bằng "Đây là cái đã sanh khởi". (Hết) kinh thứ nhất.

2. කළාරසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Kaḷāra

32. දුතියෙ කළාරඛත්තියොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. දන්තා පනස්ස කළාරා විසමසණ්ඨානා, තස්මා ‘‘කළාරො’’ති වුච්චති. හීනායාවත්තොති හීනස්ස ගිහිභාවස්ස අත්ථාය නිවත්තො. අස්සාසමලත්ථාති අස්සාසං අවස්සයං පතිට්ඨං න හි නූන අලත්ථ, තයො මග්ගෙ තීණි ච ඵලානි නූන නාලත්ථාති දීපෙති. යදි හි තානි ලභෙය්‍ය, න සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තෙය්‍යාති අයං ථෙරස්ස අධිප්පායො. න ඛ්වාහං, ආවුසොති අහං ඛො, ආවුසො, ‘‘අස්සාසං පත්තො, න පත්තො’’ති න කඞ්ඛාමි. ථෙරස්ස හි සාවකපාරමීඤාණං අවස්සයො, තස්මා සො න කඞ්ඛති. ආයතිං පනාවුසොති ඉමිනා ‘‘ආයතිං පටිසන්ධි තුම්හාකං උග්ඝාටිතා, න උග්ඝාටිතා’’ති අරහත්තප්පත්තිං පුච්ඡති. න ඛ්වාහං, ආවුසො, විචිකිච්ඡාමීති ඉමිනා ථෙරො තත්ථ විචිකිච්ඡාභාවං දීපෙති.

32. Trong kinh thứ hai, Kaḷārakhattiya là tên của vị trưởng lão ấy. Răng của vị ấy thì không đều, có hình dạng không đồng nhất, do đó được gọi là "Kaḷāra". "Hīnāyāvatto" (đã trở lại đời sống thấp kém) có nghĩa là đã trở lại vì mục đích của đời sống tại gia thấp kém. "Assāsamalattha" (đã không đạt được sự an ổn) cho thấy rằng: "Chắc chắn đã không đạt được sự an ổn, nơi nương tựa, chỗ đứng vững; chắc chắn đã không đạt được ba đạo và ba quả." Đây là chủ ý của vị trưởng lão: "Vì nếu đã đạt được những điều ấy, vị ấy đã không từ bỏ học giới để trở lại đời sống thấp kém." "Này chư hiền, tôi không..." có nghĩa là: "Này chư hiền, quả thật tôi không hoài nghi rằng: 'Đã đạt được sự an ổn hay chưa đạt được.'" Vì trí tuệ Thinh văn ba-la-mật là nơi nương tựa của vị trưởng lão (Sāriputta), do đó ngài không hoài nghi. Bằng câu "Còn trong tương lai, thưa chư hiền...", vị ấy hỏi về sự chứng đắc A-la-hán: "Sự tái sanh trong tương lai của các ngài đã được nhổ lên hay chưa được nhổ lên?" Bằng câu "Này chư hiền, tôi không do dự...", vị trưởng lão (Sāriputta) cho thấy sự không có do dự ở điểm ấy.

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘ඉමං සුතකාරණං භගවතො ආරොචෙස්සාමී’’ති උපසඞ්කමි. අඤ්ඤා බ්‍යාකතාති අරහත්තං බ්‍යාකතං. ඛීණා ජාතීති න ථෙරෙන එවං බ්‍යාකතා, අයං පන ථෙරො තුට්ඨො පසන්නො එවං පදබ්‍යඤ්ජනානි ආරොපෙත්වා ආහ. අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසීති තං සුත්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘සාරිපුත්තො ධීරො ගම්භීරො. න සො කෙනචි කාරණෙන එවං බ්‍යාකරිස්සති. සංඛිත්තෙන පන පඤ්හො බ්‍යාකතො [Pg.58] භවිස්සති. පක්කොසාපෙත්වා නං පඤ්හං බ්‍යාකරාපෙස්සාමී’’ති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි.

"Đến nơi Thế Tôn ngự" có nghĩa là đã đến gần với ý định: "Ta sẽ trình báo lên Thế Tôn sự việc đã nghe này." "Chánh trí đã được tuyên bố" có nghĩa là quả A-la-hán đã được tuyên bố. "Sanh đã tận" không phải được vị trưởng lão (Sāriputta) tuyên bố như vậy, nhưng vị trưởng lão này (Kaḷārakhattiya) do hoan hỷ, tịnh tín nên đã thêm vào các từ và câu cú như vậy rồi nói. "Ngài gọi một vị tỳ khưu" có nghĩa là sau khi nghe điều đó, bậc Đạo Sư đã suy nghĩ: "Sāriputta là bậc trí tuệ, sâu sắc. Vị ấy sẽ không tuyên bố như vậy vì bất cứ lý do gì. Nhưng có lẽ câu hỏi đã được trả lời một cách tóm tắt. Ta sẽ cho gọi vị ấy đến và yêu cầu trả lời câu hỏi." (Nghĩ vậy) nên ngài đã gọi một vị tỳ khưu.

සචෙ තං සාරිපුත්තාති ඉදං භගවා ‘‘න එස අත්තනො ධම්මතාය අඤ්ඤං බ්‍යාකරිස්සති, පඤ්හමෙතං පුච්ඡිස්සාමි, තං කථෙන්තොව අඤ්ඤං බ්‍යාකරිස්සතී’’ති අඤ්ඤං බ්‍යාකරාපෙතුං එවං පුච්ඡි. යංනිදානාවුසො, ජාතීති, ආවුසො, අයං ජාති නාම යංපච්චයා, තස්ස පච්චයස්ස ඛයා ඛීණස්මිං ජාතියා පච්චයෙ ජාතිසඞ්ඛාතං ඵලං ඛීණන්ති විදිතං. ඉධාපි ච ථෙරො පඤ්හෙ අකඞ්ඛිත්වා අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අඤ්ඤා නාම තණ්හා ඛීණා, උපාදානං ඛීණං, භවො ඛීණො, පච්චයො ඛීණො, කිලෙසා ඛීණාතිආදීහි බහූහි කාරණෙහි සක්කා බ්‍යාකාතුං, කථං කථෙන්තො පන සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති.

Thế Tôn đã hỏi như vậy (với câu "Này Sāriputta, nếu...") để khiến (Sāriputta) tuyên bố chánh trí, với suy nghĩ rằng: "Vị này, theo bản tánh của mình, sẽ không tự tuyên bố chánh trí. Ta sẽ hỏi câu hỏi này, và trong khi trả lời câu hỏi đó, vị ấy sẽ tuyên bố chánh trí." "Này chư hiền, sanh có nhân duyên gì" có nghĩa là: "Này chư hiền, cái gọi là sanh này do duyên nào mà có, do sự đoạn tận của duyên ấy, khi duyên của sanh đã tận diệt, thì quả được gọi là sanh cũng tận diệt," điều này đã được biết rõ. Và ở đây cũng vậy, vị trưởng lão không hoài nghi về câu hỏi, nhưng lại phân vân về chủ ý (của Đức Phật). Dường như ngài đã có suy nghĩ như sau: "Có thể tuyên bố chánh trí bằng nhiều lý do như: 'Ái đã tận, thủ đã tận, hữu đã tận, duyên đã tận, phiền não đã tận,' v.v... Nhưng khi nói như thế nào thì ta mới có thể nắm bắt được chủ ý của bậc Đạo Sư?"

කිඤ්චාපි එවං අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති, පඤ්හං පන අට්ඨපෙත්වාව පච්චයාකාරවසෙන බ්‍යාකාසි. සත්ථාපි පච්චයාකාරවසෙනෙව බ්‍යාකරාපෙතුකාමො, තස්මා එස බ්‍යාකරොන්තොව අජ්ඣාසයං ගණ්හි. තාවදෙව ‘‘ගහිතො මෙ සත්ථු අජ්ඣාසයො’’ති අඤ්ඤාසි. අථස්ස නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසි. යස්මා පන භගවා උත්තරි පඤ්හං පුච්ඡති, තස්මා තෙන තං බ්‍යාකරණං අනුමොදිතන්ති වෙදිතබ්බං.

Mặc dù phân vân về chủ ý như vậy, nhưng ngài đã không gác lại câu hỏi mà đã trả lời theo phương thức duyên khởi. Bậc Đạo Sư cũng muốn được trả lời theo phương thức duyên khởi, do đó, ngay khi trả lời, vị này (Sāriputta) đã nắm bắt được chủ ý. Ngay lúc ấy, ngài đã biết: "Ta đã nắm bắt được chủ ý của bậc Đạo Sư." Bấy giờ, sự trả lời câu hỏi hiện khởi đến ngài theo trăm phương pháp, ngàn phương pháp. Hơn nữa, vì Thế Tôn hỏi thêm câu hỏi, nên cần phải hiểu rằng Ngài đã tùy hỷ với câu trả lời đó.

කථං ජානතො පන තෙති ඉදං කස්මා ආරභි? සවිසයෙ සීහනාදං නදාපෙතුං. ථෙරො කිර සූකරනිඛාතලෙණද්වාරෙ දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තෙ කථියමානෙ තාලවණ්ටං ගහෙත්වා සත්ථාරං බීජයමානො ඨිතො තිස්සො වෙදනා පරිග්ගහෙත්වා සාවකපාරමීඤාණං අධිගතො, අයමස්ස සවිසයො. ඉමස්මිං සවිසයෙ ඨිතො සීහනාදං නදිස්සතීති නං සන්ධාය සත්ථා ඉදං පඤ්හං පුච්ඡි. අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා, දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා, විපරිණාමකොටියා පන සබ්බාව දුක්ඛා නාම ජාතා. විදිතන්ති යස්මා එවං වෙදනාත්තයං දුක්ඛන්ති විදිතං, තස්මා යා තත්ථ තණ්හා, සා න උපට්ඨාසීති දස්සෙති.

Tại sao (Thế Tôn) lại bắt đầu với câu "Nhưng đối với người biết như thế nào..."? Để khiến (Sāriputta) rống lên tiếng rống sư tử trong lĩnh vực sở trường của mình. Dường như, khi kinh Vedanāpariggaha được thuyết cho du sĩ Dīghanakha tại cửa hang Sūkarakhāta, trưởng lão (Sāriputta) đang đứng cầm quạt hầu bậc Đạo Sư, đã liễu tri ba thọ và chứng đắc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Đây là lĩnh vực sở trường của ngài. Bậc Đạo Sư đã hỏi câu hỏi này nhắm đến ngài, với ý nghĩ: "Khi đứng trong lĩnh vực sở trường này, vị ấy sẽ rống lên tiếng rống sư tử." "Vô thường" có nghĩa là vô thường vì có ý nghĩa là không tồn tại sau khi đã sinh khởi. Trong câu "Cái gì vô thường là khổ", mặc dù lạc thọ là lạc khi tồn tại và là khổ khi biến hoại; khổ thọ là khổ khi tồn tại và là lạc khi biến hoại; bất khổ bất lạc thọ là lạc đối với trí và là khổ đối với vô trí; tuy nhiên, xét về khía cạnh biến hoại, tất cả (các thọ) đều được gọi là khổ. "Đã được biết rõ" cho thấy rằng: vì ba loại thọ đã được biết rõ là khổ như vậy, do đó, ái nào có ở nơi đó, ái ấy đã không khởi lên.

සාධු [Pg.59] සාධූති ථෙරස්ස වෙදනාපරිච්ඡෙදජානනෙ සම්පහංසනං. ථෙරො හි වෙදනා එකාති වා ද්වෙ තිස්සො චතස්සොති වා අවුත්තෙපි වුත්තනයෙන තාසං තිස්සොති පරිච්ඡෙදං අඤ්ඤාසි, තෙන තං භගවා සම්පහංසන්තො එවමාහ. දුක්ඛස්මින්ති ඉදං භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙන ආහ – ‘‘සාරිපුත්ත, යං තයා ‘ඉමිනා කාරණෙන වෙදනාසු තණ්හා න උපට්ඨාසී’ති බ්‍යාකතං, තං සුබ්‍යාකතං. ‘තිස්සො වෙදනා’ති විභජන්තෙන පන තෙ අතිප්පපඤ්චො කතො, තං ‘දුක්ඛස්මි’න්ති බ්‍යාකරොන්තෙනපි හි තෙ සුබ්‍යාකතමෙව භවෙය්‍ය. යංකිඤ්චි වෙදයිතං, තං දුක්ඛන්ති ඤාතමත්තෙපි හි වෙදනාසු තණ්හා න තිට්ඨති’’.

"Lành thay, lành thay" là lời tán thán đối với sự hiểu biết của vị trưởng lão trong việc phân định các thọ. Vì rằng, mặc dù (Thế Tôn) không nói thọ là một, hai, ba, hay bốn, vị trưởng lão đã biết sự phân định của chúng là ba theo phương pháp đã được thuyết. Do đó, Thế Tôn, trong khi tán thán ngài, đã nói như vậy. Thế Tôn đã nói câu "Trong khổ" này với chủ ý sau: "Này Sāriputta, điều mà con đã trả lời rằng 'vì lý do này mà ái không khởi lên trong các thọ,' điều đó đã được khéo trả lời. Tuy nhiên, khi phân tích 'ba thọ', con đã làm cho nó quá chi tiết. Vì rằng, nếu con chỉ trả lời 'trong khổ', thì đó cũng đã là một câu trả lời khéo léo. Vì chỉ cần biết rằng 'bất cứ cái gì được cảm thọ, cái đó là khổ', thì ái cũng không tồn tại trong các thọ."

කථං විමොක්ඛාති කතරා විමොක්ඛා, කතරෙන විමොක්ඛෙන තයා අඤ්ඤා බ්‍යාකතාති අත්ථො? අජ්ඣත්තං විමොක්ඛාති අජ්ඣත්තවිමොක්ඛෙන, අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා පත්තඅරහත්තෙනාති අත්ථො. තත්ථ චතුක්කං වෙදිතබ්බං – අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං, අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං, බහිද්ධා අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං, බහිද්ධා අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානන්ති. අජ්ඣත්තඤ්හි අභිනිවෙසිත්වා බහිද්ධාධම්මාපි දට්ඨබ්බායෙව, බහිද්ධා අභිනිවෙසිත්වා අජ්ඣත්තධම්මාපි. තස්මා කොචි භික්ඛු අජ්ඣත්තං සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා බහිද්ධා ඔතාරෙති, බහිද්ධාපි පරිග්ගහෙත්වා පුන අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, තස්ස අජ්ඣත්ත සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං නාම. කොචි අජ්ඣත්තං සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා බහිද්ධා ඔතාරෙති, තස්ස බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං නාම. කොචි බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා, තෙ වවත්ථපෙත්වා අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, අජ්ඣත්තම්පි පරිග්ගහෙත්වා පුන බහිද්ධා ඔතාරෙති, තස්ස බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති බහිද්ධා අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං නාම. කොචි බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, තස්ස අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති බහිද්ධා අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං නාම. තත්‍ර ථෙරො ‘‘අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා තෙසං වවත්ථානකාලෙ මග්ගවුට්ඨානෙන අරහත්තං පත්තොස්මී’’ති දස්සෙන්තො අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා ඛ්වාහං, ආවුසොති ආහ.

Kathaṃ vimokkhāti có nghĩa là: Giải thoát nào, do giải thoát nào mà ngài đã tuyên bố về A-la-hán quả? Ajjhattaṃ vimokkhāti có nghĩa là: Do giải thoát nội phần, do đã nắm bắt các hành nội phần mà đạt được A-la-hán quả. Ở đây, cần phải biết đến bốn trường hợp – sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ nội phần; sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ ngoại phần; sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ ngoại phần; và sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ nội phần. Bởi vì, sau khi đã hướng tâm vào nội phần, các pháp ngoại phần cũng cần phải được thấy; và sau khi đã hướng tâm vào ngoại phần, các pháp nội phần cũng (cần phải được thấy). Do đó, có vị tỳ khưu sau khi hướng trí tuệ vào các hành nội phần, xác định chúng rồi hướng đến ngoại phần, sau khi đã nắm bắt cả ngoại phần lại hướng về nội phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành nội phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ nội phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành nội phần, xác định chúng rồi hướng đến ngoại phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành ngoại phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ ngoại phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành ngoại phần, xác định chúng rồi hướng đến nội phần, sau khi đã nắm bắt cả nội phần lại hướng về ngoại phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành ngoại phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ ngoại phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành ngoại phần, xác định chúng rồi hướng đến nội phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành nội phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ nội phần. Ở đây, vị Trưởng lão, trong khi trình bày rằng: ‘Do đã nắm bắt các hành nội phần, tôi đã đạt được quả A-la-hán bằng sự xuất khởi của đạo lộ vào lúc xác định chúng,’ đã nói rằng: ‘Này chư hiền, tôi (đạt được) là do giải thoát nội phần.’

සබ්බුපාදානක්ඛයාති [Pg.60] සබ්බෙසං චතුන්නම්පි උපාදානානං ඛයෙන. තථා සතො විහරාමීති තෙනාකාරෙන සතියා සමන්නාගතො විහරාමි. යථා සතං විහරන්තන්ති යෙනාකාරෙන මං සතියා සමන්නාගතං විහරන්තං. ආසවා නානුස්සවන්තීති චක්ඛුතො රූපෙ සවන්ති ආසවන්ති සන්දන්ති පවත්තන්තීති එවං ඡහි ද්වාරෙහි ඡසු ආරම්මණෙසු සවනධම්මා කාමාසවාදයො ආසවා නානුස්සවන්ති නානුප්පවඩ්ඪන්ති, යථා මෙ න උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. අත්තානඤ්ච නාවජානාමීති අත්තානඤ්ච න අවජානාමි. ඉමිනා ඔමානපහානං කථිතං. එවඤ්හි සති පජානනා පසන්නා හොති.

Sabbupādānakkhayāti có nghĩa là do sự đoạn tận của tất cả bốn loại thủ. Tathā sato viharāmīti có nghĩa là tôi sống, đầy đủ chánh niệm, theo cách đó. Yathā sataṃ viharantanti có nghĩa là theo cách mà tôi sống, đầy đủ chánh niệm. Āsavā nānussavantīti có nghĩa là: từ mắt đối với sắc, chúng chảy, chúng tuôn, chúng rỉ, chúng diễn tiến; theo cách như vậy, từ sáu căn đối với sáu trần, các lậu hoặc như dục lậu v.v... có bản chất tuôn chảy, đã không chảy theo, không tăng trưởng, nghĩa là chúng không khởi lên nơi tôi. Attānañca nāvajānāmīti có nghĩa là và tôi không coi thường chính mình. Qua điều này, sự từ bỏ mạn đã được nói đến. Bởi vì khi như vậy, sự hiểu biết trở nên trong sáng.

සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. තෙස්වාහං න කඞ්ඛාමීති තෙසු අහං ‘‘කතරො කාමාසවො, කතරො භවාසවො, කතරො දිට්ඨාසවො, කතරො අවිජ්ජාසවො’’ති එවං සරූපභෙදතොපි, ‘‘චත්තාරො ආසවා’’ති එවං ගණනපරිච්ඡෙදතොපි න කඞ්ඛාමි. තෙ මෙ පහීනාති න විචිකිච්ඡාමීති තෙ මය්හං පහීනාති විචිකිච්ඡං න උප්පාදෙමි. ඉදං භගවා ‘‘එවං බ්‍යාකරොන්තෙනපි තයා සුබ්‍යාකතං භවෙය්‍ය ‘අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා ඛ්වාහං, ආවුසො’තිආදීනි පන තෙ වදන්තෙන අතිප්පපඤ්චො කතො’’ති දස්සෙන්තො ආහ.

Samaṇenāti có nghĩa là bởi vị Sa-môn là Đức Phật. Tesvāhaṃ na kaṅkhāmīti có nghĩa là tôi không nghi ngờ về chúng, cả về phương diện phân biệt bản chất như: ‘Dục lậu là gì? Hữu lậu là gì? Kiến lậu là gì? Vô minh lậu là gì?’; lẫn về phương diện xác định số lượng như: ‘Có bốn lậu hoặc.’ Te me pahīnāti na vicikicchāmīti có nghĩa là tôi không khởi lên sự hoài nghi rằng: ‘Chúng đã được đoạn tận nơi tôi.’ Đức Thế Tôn, trong khi muốn chỉ ra rằng: ‘Dù cho ngài có trả lời như vậy, đó cũng là một câu trả lời khéo léo, nhưng khi nói những điều như ‘Này chư hiền, tôi (đạt được) là do giải thoát nội phần,’ ngài đã tạo ra sự hí luận quá mức,’ đã nói điều này.

උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසීති පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනතො උට්ඨහිත්වා විහාරං අන්තොමහාගන්ධකුටිං පාවිසි අසම්භින්නාය එව පරිසාය. කස්මා? බුද්ධා හි අනිට්ඨිතාය දෙසනාය අසම්භින්නාය පරිසාය උට්ඨායාසනා ගන්ධකුටිං පවිසන්තා පුග්ගලථොමනත්ථං වා පවිසන්ති ධම්මථොමනත්ථං වා. තත්ථ පුග්ගලථොමනත්ථං පවිසන්තො සත්ථා එවං චින්තෙසි – ‘‘ඉමං මයා සංඛිත්තෙන උද්දෙසං උද්දිට්ඨං විත්ථාරෙන ච අවිභත්තං ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ උග්ගහෙත්වා ආනන්දං වා කච්චායනං වා උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සන්ති, තෙ මය්හං ඤාණෙන සංසන්දෙත්වා කථෙස්සන්ති, තතොපි ධම්මපටිග්ගාහකා පුන මං පුච්ඡිස්සන්ති. තෙසමහං ‘සුකථිතං, භික්ඛවෙ, ආනන්දෙන, සුකථිතං කච්චායනෙන, මං චෙපි තුම්හෙ එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි නං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍ය’න්ති එවං තෙ පුග්ගලෙ ථොමෙස්සාමි. තතො තෙසු ගාරවං ජනෙත්වා භික්ඛූ උපසඞ්කමිස්සන්ති, තෙපි භික්ඛූ අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච නියොජෙස්සන්ති, තෙ තෙහි නියොජිතා තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති.

Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisīti có nghĩa là: Đứng dậy khỏi Phật tọa cao quý đã được soạn sẵn, Ngài đi vào hương thất lớn bên trong tịnh xá, trong khi hội chúng vẫn chưa giải tán. Tại sao? Bởi vì các vị Phật, khi đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi vào hương thất trong khi bài pháp chưa kết thúc và hội chúng chưa giải tán, các Ngài đi vào hoặc là vì mục đích tán thán một cá nhân, hoặc là vì mục đích tán thán Pháp. Trong trường hợp đó, vị Đạo sư, khi đi vào vì mục đích tán thán một cá nhân, đã suy nghĩ như sau: ‘Các vị tỳ khưu thọ trì Pháp, sau khi ghi nhớ đề mục này đã được ta nêu lên một cách tóm tắt và chưa được phân tích chi tiết, sẽ đến gần và hỏi Ānanda hoặc Kaccāyana. Các vị ấy sẽ giải thích, đối chiếu với trí tuệ của ta. Sau đó, các vị tỳ khưu thọ trì Pháp sẽ lại hỏi ta. Ta sẽ tán thán những cá nhân ấy rằng: ‘Này các tỳ khưu, Ānanda đã khéo nói, Kaccāyana đã khéo nói. Nếu các ngươi hỏi ta về ý nghĩa này, ta cũng sẽ giải thích y như vậy.’ Do đó, sau khi làm phát sinh lòng kính trọng đối với các vị ấy, các tỳ khưu sẽ đến gần họ. Các vị ấy cũng sẽ hướng dẫn các tỳ khưu trong ý nghĩa và trong Pháp. Được họ hướng dẫn, các vị tỳ khưu ấy sẽ hoàn thiện ba học giới và chấm dứt khổ đau.’

අථ [Pg.61] වා පනස්ස එවං හොති – ‘‘එස මයි පක්කන්තෙ අත්තනො ආනුභාවං කරිස්සති, අථ නං අහම්පි තථෙව ථොමෙස්සාමි, තං මම ථොමනං සුත්වා ගාරවජාතා භික්ඛූ ඉමං උපසඞ්කමිතබ්බං, වචනඤ්චස්ස සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තං තෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති ධම්මථොමනත්ථං පවිසන්තො එවං චින්තෙසි යථා ධම්මදායාදසුත්තෙ චින්තෙසි. තත්‍ර හිස්ස එවං අහොසි – ‘‘මයි විහාරං පවිට්ඨෙ ආමිසදායාදං ගරහන්තො ධම්මදායාදඤ්ච ථොමෙන්තො ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො සාරිපුත්තො ධම්මං දෙසෙස්සති, එවං ද්වින්නම්පි අම්හාකං එකජ්ඣාසයාය මතියා දෙසිතා අයං දෙසනා අග්ගා ච ගරුකා ච භවිස්සති පාසාණච්ඡත්තසදිසා’’ති.

Hoặc là, Ngài có ý nghĩ như sau: ‘Khi ta đi rồi, vị này (Sāriputta) sẽ thể hiện thần lực của mình. Khi đó, ta cũng sẽ tán thán vị ấy như vậy. Nghe lời tán thán của ta, các vị tỳ khưu, với lòng kính trọng phát sinh, sẽ nghĩ rằng vị này nên được đến gần, lời nói của vị ấy nên được lắng nghe và tin tưởng. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho họ.’ Khi đi vào vì mục đích tán thán Pháp, Ngài đã suy nghĩ như đã suy nghĩ trong kinh Người Thừa Tự Pháp. Bởi vì ở đó, Ngài đã có ý nghĩ như sau: ‘Khi ta đã vào tịnh xá, Sāriputta, trong khi ngồi ngay trong hội chúng này, sẽ thuyết Pháp, quở trách người thừa tự tài vật và tán thán người thừa tự Pháp. Như vậy, bài pháp này, được thuyết giảng bởi trí tuệ có cùng một ý hướng của cả hai chúng ta, sẽ trở nên cao tột và quan trọng, giống như một chiếc lọng bằng đá.’

ඉධ පන ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං උක්කංසෙත්වා පකාසෙත්වා ඨපෙතුකාමො පුග්ගලථොමනත්ථං උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි. ඊදිසෙසු ඨානෙසු භගවා නිසින්නාසනෙයෙව අන්තරහිතො චිත්තගතියා විහාරං පවිසතීති වෙදිතබ්බො. යදි හි කායගතියා ගච්ඡෙය්‍ය, සබ්බා පරිසා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, සා එකවාරං භින්නා පුන දුස්සන්නිපාතා භවෙය්‍යාති භගවා අදිස්සමානෙන කායෙන චිත්තගතියා එව පාවිසි.

Lại nữa, ở đây, vì muốn đề cao, làm cho rạng danh, và tán thán Tôn giả Sāriputta, vì mục đích tán thán cá nhân, Ngài đã đứng dậy từ chỗ ngồi và đi vào tịnh xá. Trong những trường hợp như vậy, nên hiểu rằng Đức Thế Tôn đã biến mất ngay tại chỗ ngồi và đi vào tịnh xá bằng sự di chuyển của tâm. Vì nếu Ngài đi bằng thân, toàn thể hội chúng sẽ đi theo vây quanh Đức Thế Tôn, và hội chúng ấy một khi đã giải tán thì sẽ khó tụ họp lại. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã đi vào chỉ bằng sự di chuyển của tâm với thân hình vô hình.

එවං පවිට්ඨෙ පන භගවති භගවතො අධිප්පායානුරූපමෙව සීහනාදං නදිතුකාමො තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි. පුබ්බෙ අප්පටිසංවිදිතන්ති ඉදං නාම පුච්ඡිස්සතීති පුබ්බෙ මයා අවිදිතං අඤ්ඤාතං. පඨමං පඤ්හන්ති, ‘‘සචෙ තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං කථං ජානතා පන තයා, ආවුසො සාරිපුත්ත, කථං පස්සතා අඤ්ඤා බ්‍යාකතා ඛීණා ජාතී’’ති ඉමං පඨමං පඤ්හං. දන්ධායිතත්තන්ති සත්ථු ආසයජානනත්ථං දන්ධභාවො අසීඝතා. පඨමං පඤ්හං අනුමොදීති, ‘‘ජාති පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානා’’ති ඉමං දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තො, ‘‘යංනිදානාවුසො, ජාතී’’ති එවං විස්සජ්ජිතං පඨමං පඤ්හං අනුමොදි.

Khi Đức Thế Tôn đã đi vào như vậy, Tôn giả Sāriputta, vì muốn rống lên tiếng rống sư tử đúng theo ý muốn của Đức Thế Tôn, khi ấy, lúc Đức Thế Tôn vừa mới đi khỏi không lâu, đã gọi các Tỳ khưu. (Cụm từ) 'Trước đây chưa từng được biết' có nghĩa là: 'Ngài sẽ hỏi điều này', điều mà trước đây tôi chưa biết, chưa hay. (Cụm từ) 'Câu hỏi đầu tiên' là câu hỏi đầu tiên này: "Này Sāriputta, nếu họ hỏi ông như vầy: 'Này hiền giả Sāriputta, do biết thế nào, do thấy thế nào mà ông đã tuyên bố chánh trí: Sanh đã tận?'". (Cụm từ) 'Sự chậm chạp' là trạng thái chậm rãi, không vội vàng, để biết được ý của Bậc Đạo Sư. (Cụm từ) 'Đã tán thán câu hỏi đầu tiên' có nghĩa là: khi hỏi câu hỏi thứ hai này: "Này hiền giả Sāriputta, sanh do cái gì làm nhân?", Ngài đã tán thán câu hỏi đầu tiên đã được trả lời rằng: "Này hiền giả, sanh do cái gì làm nhân...".

එතදහොසීති භගවතා අනුමොදිතෙ නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හස්ස එකඞ්ගණිකභාවෙන පාකටීභූතත්තා එතං අහොසි. දිවසම්පාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති සකලදිවසම්පි අහං භගවතො එතං පටිච්චසමුප්පාදත්ථං [Pg.62] පුට්ඨො සකලදිවසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි බ්‍යාකරෙය්‍යං. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘ථෙරො උළාරසීහනාදං නදති, සුකාරණං එතං, දසබලස්ස නං ආරොචෙස්සාමී’’ති. තස්මා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

(Cụm từ) 'Điều này đã xảy ra' có nghĩa là: khi được Đức Thế Tôn tán thán, do câu hỏi đã trở nên rõ ràng như một sân bằng phẳng với hàng trăm, hàng ngàn phương pháp, nên điều này đã xảy ra. (Cụm từ) 'Tôi có thể giải thích ý nghĩa này cho Đức Thế Tôn suốt cả ngày' có nghĩa là: nếu được hỏi về ý nghĩa của lý duyên khởi này, tôi có thể giải thích cho Đức Thế Tôn suốt cả ngày, tôi có thể giải thích suốt cả ngày bằng những từ và văn cú đồng nghĩa khác nhau. (Cụm từ) 'Vị ấy đã đi đến nơi Đức Thế Tôn ở' có nghĩa là: được biết, vị ấy đã nghĩ như vầy: "Trưởng lão đang rống lên tiếng rống sư tử vĩ đại, đây là một lý do tốt, tôi sẽ trình báo điều này lên Bậc Thập Lực". Do đó, vị ấy đã đi đến nơi Đức Thế Tôn ở.

සා හි භික්ඛු සාරිපුත්තස්ස ධම්මධාතූති එත්ථ ධම්මධාතූති පච්චයාකාරස්ස විවටභාවදස්සනසමත්ථං සාවකපාරමීඤාණං. සාවකානඤ්හි සාවකපාරමීඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකමෙව හොති. යථා බුද්ධානං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පාකටා හොන්ති, එවං ථෙරස්ස සාවකපාරමීඤාණං සබ්බෙපි සාවකඤාණස්ස ගොචරධම්මෙ ජානාතීති. දුතියං.

Trong câu "Này Tỳ khưu, đó là pháp giới của Sāriputta", ở đây 'pháp giới' là trí tuệ Thinh văn ba-la-mật có khả năng thấy rõ trạng thái hiển lộ của các duyên. Vì trí tuệ Thinh văn ba-la-mật của các vị Thinh văn có khuynh hướng giống như Nhất thiết trí. Giống như các pháp quá khứ, vị lai, và hiện tại đều hiện rõ đối với Nhất thiết trí của các Đức Phật, cũng vậy, trí tuệ Thinh văn ba-la-mật của Trưởng lão biết tất cả các pháp là đối tượng của trí tuệ Thinh văn. (Hết kinh) thứ hai.

3. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Căn Cứ Của Trí

33. තතියෙ තං සුණාථාති තං ඤාණවත්ථුදෙසනං සුණාථ. ඤාණවත්ථූනීති චෙත්ථ ඤාණමෙව ඤාණවත්ථූති වෙදිතබ්බං. ජරාමරණෙ ඤාණන්තිආදීසු චතූසු පඨමං සවනමයඤාණං සම්මසනඤාණං පටිවෙධඤාණං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති චතුබ්බිධං වට්ටති, තථා දුතියං. තතියං පන ඨපෙත්වා සම්මසනඤාණං තිවිධමෙව හොති, තථා චතුත්ථං. ලොකුත්තරධම්මෙසු හි සම්මසනං නාම නත්ථි. ජාතියා ඤාණන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉමිනා ධම්මෙනාති ඉමිනා චතුසච්චධම්මෙන වා මග්ගඤාණධම්මෙන වා.

33. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) 'hãy lắng nghe điều đó' có nghĩa là hãy lắng nghe bài thuyết giảng về các căn cứ của trí. Và ở đây, trong (cụm từ) 'các căn cứ của trí', nên hiểu rằng chính trí tuệ là căn cứ của trí. Trong bốn (trí) bắt đầu bằng 'trí về già-chết', trí thứ nhất thích hợp có bốn loại: văn-mây-trí, tư-mây-trí, tuệ-chứng-ngộ, và phản-khán-trí; trí thứ hai cũng vậy. Nhưng trí thứ ba, ngoại trừ tư-mây-trí, chỉ có ba loại; trí thứ tư cũng vậy. Vì trong các pháp siêu thế, không có cái gọi là tư-mây-trí. Trong (các trí) bắt đầu bằng 'trí về sanh', phương pháp cũng tương tự. (Cụm từ) 'Bởi pháp này' có nghĩa là bởi pháp Tứ đế này, hoặc bởi pháp Đạo tuệ này.

දිට්ඨෙනාතිආදීසු දිට්ඨෙනාති ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨෙන. විදිතෙනාති පඤ්ඤාය විදිතෙන. අකාලිකෙනාති කිඤ්චි කාලං අනතික්කමිත්වා පටිවෙධානන්තරංයෙව ඵලදායකෙන. පත්තෙනාති අධිගතෙන. පරියොගාළ්හෙනාති පරියොගාහිතෙන පඤ්ඤාය අනුපවිට්ඨෙන. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදිනා නයෙන අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති. එත්ථ ච න චතුසච්චධම්මෙන වා මග්ගඤාණධම්මෙන වා සක්කා අතීතානාගතෙ නයං නෙතුං, චතුසච්චෙ පන මග්ගඤාණෙන පටිවිද්ධෙ පරතො පච්චවෙක්ඛණඤාණං නාම හොති. තෙන නයං නෙතීති වෙදිතබ්බා. අබ්භඤ්ඤංසූති අභිඅඤ්ඤංසු ජානිංසු. සෙය්‍යථාපාහං, එතරහීති යථා අහං එතරහි චතුසච්චවසෙන ජානාමි. අන්වයෙ ඤාණන්ති අනුඅයෙ ඤාණං, ධම්මඤාණස්ස අනුගමනෙ ඤාණං, පච්චවෙක්ඛණඤාණස්සෙතං නාමං. ධම්මෙ ඤාණන්ති මග්ගඤාණං. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස සෙක්ඛභූමි කථිතා හොති. තතියං.

Trong các từ bắt đầu bằng 'đã thấy', 'đã thấy' có nghĩa là đã thấy bằng tuệ nhãn. 'Đã biết' có nghĩa là đã biết bằng trí tuệ. 'Không có thời gian' có nghĩa là cho quả ngay lập tức sau khi chứng ngộ, không trải qua một khoảng thời gian nào. 'Đã đạt được' có nghĩa là đã chứng đắc. 'Đã thâm nhập' có nghĩa là đã được thấu suốt, đã được đi vào bằng trí tuệ. (Cụm từ) 'Suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai' có nghĩa là vị ấy suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai bằng phương pháp bắt đầu bằng 'bất cứ ai...'. Và ở đây, không thể suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai bằng pháp Tứ đế hay pháp Đạo tuệ, nhưng khi Tứ đế đã được thấu triệt bằng Đạo tuệ, sau đó có một trí gọi là phản-khán-trí. Nên hiểu rằng vị ấy suy diễn phương pháp bằng trí đó. 'Họ đã biết' có nghĩa là họ đã thắng tri, đã biết. 'Giống như ta bây giờ' có nghĩa là giống như ta bây giờ biết thông qua Tứ đế. 'Trí tùy thứ' là trí trong sự tùy thuận, trí tuệ đi theo pháp trí; đó là tên của phản-khán-trí. 'Pháp trí' là Đạo tuệ. Trong kinh này, cảnh giới hữu học của bậc lậu tận đã được thuyết giảng. (Hết kinh) thứ ba.

4. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Căn Cứ Của Trí thứ hai

34. චතුත්ථෙ [Pg.63] සත්තසත්තරීති සත්ත ච සත්තරි ච. බ්‍යඤ්ජනභාණකා කිර තෙ භික්ඛූ, බහුබ්‍යඤ්ජනං කත්වා වුච්චමානෙ පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොන්ති, තස්මා තෙසං අජ්ඣාසයෙන ඉදං සුත්තං වුත්තං. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති පච්චයාකාරෙ ඤාණං. පච්චයාකාරො හි ධම්මානං පවත්තිට්ඨිතිකාරණත්තා ධම්මට්ඨිතීති වුච්චති, එත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, එතස්සෙව ඡබ්බිධස්ස ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. ඛයධම්මන්ති ඛයගමනසභාවං. වයධම්මන්ති වයගමනසභාවං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනසභාවං. නිරොධධම්මන්ති නිරුජ්ඣනසභාවං. සත්තසත්තරීති එකෙකස්මිං සත්ත සත්ත කත්වා එකාදසසු පදෙසු සත්තසත්තරි. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා. චතුත්ථං.

34. Trong kinh thứ tư, 'bảy mươi bảy' là bảy và bảy mươi. Được biết, các Tỳ khưu ấy là những người giỏi về văn tự, họ có thể thấu triệt khi được thuyết giảng với nhiều văn tự; do đó, kinh này được thuyết giảng theo khuynh hướng của họ. 'Trí về sự an trú của pháp' là trí về các duyên. Vì các duyên, do là nguyên nhân cho sự tồn tại và diễn tiến của các pháp, được gọi là 'sự an trú của pháp'; trí ở đây là 'trí về sự an trú của pháp'. Đây là một tên gọi khác của chính trí tuệ có sáu loại này. 'Pháp có tính hoại diệt' là có bản chất đi đến sự tiêu hoại. 'Pháp có tính biến mất' là có bản chất đi đến sự hủy diệt. 'Pháp có tính ly tham' là có bản chất không còn tham ái. 'Pháp có tính đoạn diệt' là có bản chất chấm dứt. 'Bảy mươi bảy' là bảy mươi bảy (căn cứ của trí) trong mười một mục, bằng cách lấy bảy trong mỗi mục. Trong kinh này, minh sát và phản minh sát đã được thuyết giảng. (Hết kinh) thứ tư.

5. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Vô Minh Duyên

35. පඤ්චමෙ සමුදයො හොතීති සත්ථා ඉධෙව දෙසනං ඔසාපෙසි. කිංකාරණාති? දිට්ඨිගතිකස්ස ඔකාසදානත්ථං. තස්සඤ්හි පරිසති උපාරම්භචිත්තො දිට්ඨිගතිකො අත්ථි, සො පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, අථස්සාහං විස්සජ්ජෙස්සාමීති තස්ස ඔකාසදානත්ථං දෙසනං ඔසාපෙසි. නො කල්ලො පඤ්හොති අයුත්තො පඤ්හො. දුප්පඤ්හො එසොති අත්ථො. නනු ච ‘‘කතමං නු ඛො, භන්තෙ, ජරාමරණ’’න්ති? ඉදං සුපුච්ඡිතන්ති. කිඤ්චාපි සුපුච්ඡිතං, යථා පන සතසහස්සග්ඝනිකෙ සුවණ්ණථාලෙ වඩ්ඪිතස්ස සුභොජනස්ස මත්ථකෙ ආමලකමත්තෙපි ගූථපිණ්ඩෙ ඨපිතෙ සබ්බං භොජනං දුබ්භොජනං හොති ඡඩ්ඩෙතබ්බං, එවමෙව ‘‘කස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’’න්ති? ඉමිනා සත්තූපලද්ධිවාදපදෙන ගූථපිණ්ඩෙන තං භොජනං දුබ්භොජනං විය අයම්පි සබ්බො දුප්පඤ්හොව ජාතොති.

35. Ở bài kinh thứ năm, (với câu) ‘samudayo hoti’ (có sự sanh khởi), bậc Đạo Sư đã kết thúc bài pháp ngay tại đây. Vì lý do gì? Nhằm mục đích cho cơ hội đến người có tà kiến. Vì trong hội chúng ấy có người tà kiến với tâm muốn chỉ trích, người ấy sẽ nêu câu hỏi, khi ấy Ta sẽ trả lời cho người ấy. Nhằm mục đích cho người ấy cơ hội, ngài đã kết thúc bài pháp. ‘No kallo pañho’ (câu hỏi không thích hợp) có nghĩa là câu hỏi không phù hợp, đây là câu hỏi tồi tệ. Chẳng phải câu hỏi: “Bạch ngài, thế nào là già-chết?” này là câu hỏi khéo được hỏi hay sao? Mặc dù là câu hỏi khéo được hỏi, nhưng cũng giống như trên món ăn ngon được dọn trong cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn, khi một cục phân có kích cỡ bằng quả a-ma-la được đặt lên trên thì tất cả món ăn trở thành món ăn không thể ăn được, phải vứt bỏ. Cũng giống như thế, (với câu) “Vậy, bạch ngài, già-chết này là của ai?” bởi câu nói chủ trương về sự hiện hữu của chúng sanh này, giống như cục phân, làm cho món ăn đó trở thành món ăn không thể ăn được, tương tự như vậy, toàn bộ câu hỏi này cũng đã trở thành câu hỏi tồi tệ.

බ්‍රහ්මචරියවාසොති අරියමග්ගවාසො. තං ජීවං තං සරීරන්ති යස්ස හි අයං දිට්ඨි, සො ‘‘ජීවෙ උච්ඡිජ්ජමානෙ සරීරං උච්ඡිජ්ජති, සරීරෙ උච්ඡිජ්ජන්තෙ ජීවිතං උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගණ්හාති. එවං ගණ්හතො සා දිට්ඨි ‘‘සත්තො උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගහිතත්තා උච්ඡෙදදිට්ඨි නාම හොති. සචෙ පන සඞ්ඛාරාව උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති චාති ගණ්හෙය්‍ය, සාසනාවචරා සම්මාදිට්ඨි නාම භවෙය්‍ය. අරියමග්ගො ච නාමෙසො වට්ටං නිරොධෙන්තො වට්ටං සමුච්ඡින්දන්තො උප්පජ්ජති[Pg.64], තදෙව තං වට්ටං උච්ඡෙදදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස සම්භවෙ සති විනාව මග්ගභාවනාය නිරුජ්ඣතීති මග්ගභාවනා නිරත්ථකා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතී’’ති.

‘Brahmacariyavāso’ (sống đời sống phạm hạnh) là sống theo Thánh đạo. Người nào có tà kiến ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ’ (mạng sống và thân thể là một), người ấy quan niệm rằng: “Khi mạng sống bị đoạn diệt thì thân thể bị đoạn diệt, khi thân thể bị đoạn diệt thì sự sống bị đoạn diệt.” Đối với người quan niệm như vậy, tà kiến ấy được gọi là đoạn kiến vì đã chấp thủ rằng “chúng sanh bị đoạn diệt.” Nhưng nếu người ấy quan niệm rằng: “Chỉ có các pháp hữu vi sanh lên rồi diệt đi,” thì đó sẽ được gọi là chánh kiến trong giáo pháp. Và Thánh đạo này sanh khởi, làm cho vòng luân hồi chấm dứt, đoạn tận vòng luân hồi. Khi có sự tồn tại của cách thức chấp thủ theo đoạn kiến, chính vòng luân hồi ấy sẽ diệt tận mà không cần đến sự tu tập Thánh đạo, do đó sự tu tập Thánh đạo trở nên vô ích. Vì thế, đã được nói rằng: “Không có sự sống đời sống phạm hạnh.”

දුතියනයෙ අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති යස්ස අයං දිට්ඨි, සො ‘‘සරීරං ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, න ජීවිතං, ජීවිතං පන පඤ්ජරතො සකුණො විය යථාසුඛං ගච්ඡතී’’ති ගණ්හාති. එවං ගණ්හතො සා දිට්ඨි ‘‘ඉමස්මා ලොකා ජීවිතං පරලොකං ගත’’න්ති ගහිතත්තා සස්සතදිට්ඨි නාම හොති. අයඤ්ච අරියමග්ගො තෙභූමකවට්ටං විවට්ටෙන්තො උප්පජ්ජති, සො එකසඞ්ඛාරෙපි නිච්චෙ ධුවෙ සස්සතෙ සති උප්පන්නොපි වට්ටං විවට්ටෙතුං න සක්කොතීති මග්ගභාවනා නිරත්ථකා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා භික්ඛු දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතී’’ති.

Theo phương pháp thứ hai, người nào có tà kiến ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ’ (mạng sống là khác, thân thể là khác), người ấy quan niệm rằng: “Thân thể bị đoạn diệt ngay tại đây, chứ không phải mạng sống; còn mạng sống thì đi đến nơi nào tùy thích như con chim thoát ra khỏi lồng.” Đối với người quan niệm như vậy, tà kiến ấy được gọi là thường kiến vì đã chấp thủ rằng “mạng sống từ thế giới này đã đi sang thế giới khác.” Và Thánh đạo này sanh khởi, làm thoát khỏi vòng luân hồi trong ba cõi. Nếu có dù chỉ một pháp hữu vi là thường còn, bền vững, vĩnh hằng, thì Thánh đạo ấy dù đã sanh khởi cũng không thể làm thoát khỏi vòng luân hồi, do đó sự tu tập Thánh đạo trở nên vô ích. Vì thế, đã được nói rằng: “Này Tỳ khưu, hoặc khi có tà kiến ‘mạng sống là khác, thân thể là khác’ thì không có sự sống đời sống phạm hạnh.”

විසූකායිකානීතිආදි සබ්බං මිච්ඡාදිට්ඨිවෙවචනමෙව. සා හි සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන විසූකමිව අත්තානං ආවරණතො විසූකායිකං, සම්මාදිට්ඨිං අනනුවත්තිත්වා තස්සා විරොධෙන පවත්තනතො විසෙවිතං, කදාචි උච්ඡෙදස්ස කදාචි සස්සතස්ස ගහණතො විරූපං ඵන්දිතං විප්ඵන්දිතන්ති වුච්චති. තාලාවත්ථුකතානීති තාලවත්ථු විය කතානි, පුන අවිරුහණට්ඨෙන මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය සමූලං තාලං උද්ධරිත්වා තස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානං විය ච කතානීති අත්ථො. අනභාවංකතානීති අනුඅභාවං කතානීති. පඤ්චමං.

Toàn bộ các từ bắt đầu bằng ‘visūkāyikāni’ (những sự co giật) đều là đồng nghĩa của tà kiến. Thật vậy, tà kiến ấy được gọi là ‘visūkāyika’ (sự co giật) vì nó che lấp tự thân giống như cái gai theo ý nghĩa xuyên thủng chánh kiến; được gọi là ‘visevita’ (sự phân ly) vì nó không đi theo chánh kiến mà vận hành đối nghịch với chánh kiến ấy; được gọi là ‘vipphandita’ (sự vùng vẫy) vì đó là sự dao động sai lệch do có lúc chấp thủ đoạn kiến, có lúc chấp thủ thường kiến. ‘Tālāvatthukatāni’ (bị làm cho như thân cây ta-la) có nghĩa là bị làm cho giống như gốc cây ta-la; lại nữa, theo ý nghĩa không thể mọc lại, nó giống như cây ta-la bị chặt ngọn, và cũng giống như nơi đã từng có cây ta-la sau khi bị nhổ lên cả gốc rễ. ‘Anabhāvaṃkatāni’ (bị làm cho không còn hiện hữu) có nghĩa là bị làm cho không còn hiện hữu về sau. (Kinh) thứ năm.

6. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Vô Minh làm duyên thứ hai

36. ඡට්ඨෙ ඉති වා, භික්ඛවෙ, යො වදෙය්‍යාති තස්සං පරිසති දිට්ඨිගතිකො පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො අත්ථි, සො පන අවිසාරදධාතුකො උට්ඨාය දසබලං පුච්ඡිතුං න සක්කොති, තස්මා තස්ස අජ්ඣාසයෙන සයමෙව පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙන්තො සත්ථා එවමාහ. ඡට්ඨං.

36. Ở bài kinh thứ sáu, (với câu) ‘iti vā, bhikkhave, yo vadeyya’ (Này các Tỳ khưu, hoặc có người nói như vầy), trong hội chúng ấy có người tà kiến muốn hỏi một câu hỏi, nhưng người ấy có bản tánh rụt rè, không thể đứng dậy hỏi bậc Thập Lực, vì thế, bậc Đạo Sư đã tự mình hỏi rồi trả lời theo ý hướng của người ấy và đã nói như vậy. (Kinh) thứ sáu.

7. නතුම්හසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Không Phải Của Các Ngươi

37. සත්තමෙ [Pg.65] න තුම්හාකන්ති අත්තනි හි සති අත්තනියං නාම හොති. අත්තායෙව ච නත්ථි, තස්මා ‘‘න තුම්හාක’’න්ති ආහ. නපි අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤො නාම පරෙසං අත්තා, තස්මිං සති අඤ්ඤෙසං නාම සියා, සොපි නත්ථි, තස්මා ‘‘නපි අඤ්ඤෙස’’න්ති ආහ. පුරාණමිදං, භික්ඛවෙ, කම්මන්ති නයිදං පුරාණකම්මමෙව, පුරාණකම්මනිබ්බත්තො පනෙස කායො, තස්මා පච්චයවොහාරෙන එවං වුත්තො. අභිසඞ්ඛතන්තිආදි කම්මවොහාරස්සෙව වසෙන පුරිමලිඞ්ගසභාගතාය වුත්තං, අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අභිසඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි කතොති දට්ඨබ්බො. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති චෙතනාවත්ථුකො චෙතනාමූලකොති දට්ඨබ්බො. වෙදනියන්ති වෙදනියවත්ථූති දට්ඨබ්බො. සත්තමං.

37. Ở bài kinh thứ bảy, (với câu) ‘na tumhākaṃ’ (không phải của các ngươi), vì khi có tự ngã thì mới có cái gọi là sở hữu của tự ngã. Mà tự ngã thì không có, do đó ngài đã nói: “Không phải của các ngươi.” (Với câu) ‘nāpi aññesaṃ’ (cũng không phải của những người khác), ‘người khác’ ở đây có nghĩa là tự ngã của những người khác; nếu có tự ngã ấy thì mới có ‘của những người khác.’ Tự ngã ấy cũng không có, do đó ngài đã nói: “Cũng không phải của những người khác.” (Với câu) ‘purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ’ (Này các Tỳ khưu, đây là nghiệp cũ), thân này không phải là nghiệp cũ, mà thân này được sanh ra từ nghiệp cũ, do đó đã được nói như vậy theo cách gọi tên của duyên. Các từ bắt đầu bằng ‘abhisaṅkhataṃ’ (được tạo tác) được nói theo cách gọi tên của nghiệp, tương ứng với giống của từ đã nêu trước. Ở đây, ý nghĩa là như vầy: ‘abhisaṅkhataṃ’ (được tạo tác) nên được hiểu là ‘được tạo ra bởi các duyên.’ ‘Abhisañcetayitaṃ’ (được cố ý tạo ra) nên được hiểu là ‘có tư làm nền tảng, có tư làm gốc rễ.’ ‘Vedaniyaṃ’ (cần phải được cảm thọ) nên được hiểu là ‘đối tượng của cảm thọ.’ (Kinh) thứ bảy.

8. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Tư Tác

38. අට්ඨමෙ යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙතීති යං චෙතනං චෙතෙති, පවත්තෙතීති අත්ථො. යඤ්ච පකප්පෙතීති යං පකප්පනං පකප්පෙති, පවත්තෙතිච්චෙව අත්ථො. යඤ්ච අනුසෙතීති යඤ්ච අනුසයං අනුසෙති, පවත්තෙතිච්චෙව අත්ථො. එත්ථ ච චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා, පකප්පෙතීති අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨිකප්පා ගහිතා, අනුසෙතීති ද්වාදසන්නං චෙතනානං සහජාතකොටියා චෙව උපනිස්සයකොටියා ච අනුසයො ගහිතො. ආරම්මණමෙතං හොතීති (චෙතනාදිධම්මජාතෙ සති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා අවාරිතත්තා) එතං චෙතනාදිධම්මජාතං පච්චයො හොති. පච්චයො හි ඉධ ආරම්මණන්ති අධිප්පෙතා. විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතත්ථං. ආරම්මණෙ සතීති තස්මිං පච්චයෙ සති. පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොතීති තස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙති තස්මිං කම්මවිඤ්ඤාණෙ පතිට්ඨිතෙ. විරූළ්හෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය නිබ්බත්තමූලෙ ජාතෙ. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති පුනබ්භවසඞ්ඛාතා අභිනිබ්බත්ති.

38. Trong bài kinh thứ tám. Này các Tỳ khưu, ‘người ấy tác ý’ có nghĩa là tư tâm nào mà người ấy tác ý, làm cho phát sanh. ‘Người ấy suy tính’ có nghĩa là sự suy tính nào mà người ấy suy tính, làm cho phát sanh. ‘Nó tùy miên’ có nghĩa là tùy miên nào mà nó tùy miên, làm cho phát sanh. Và ở đây, với từ ‘tác ý’, các tư thiện và bất thiện trong ba cõi được đề cập; với từ ‘suy tính’, các sự suy tính về tham ái và tà kiến trong tám tâm tham tương ưng được đề cập; với từ ‘tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện đồng sanh và về phương diện y chỉ đối với mười hai tư (bất thiện). ‘Đây là đối tượng’ có nghĩa là (khi có các pháp như tư v.v..., vì sự sanh khởi của nghiệp thức không bị ngăn cản) nên tập hợp các pháp như tư v.v... này là duyên. Thật vậy, ở đây ‘duyên’ được hiểu là ‘đối tượng’. ‘Cho sự an trú của thức’ có nghĩa là để cho nghiệp thức an trú. ‘Khi có đối tượng’ có nghĩa là khi có duyên ấy. ‘Là nơi nương tựa cho thức’ có nghĩa là là nơi nương tựa cho nghiệp thức ấy. ‘Khi thức đã an trú nơi ấy’ có nghĩa là khi nghiệp thức ấy đã an trú. ‘Tăng trưởng’ có nghĩa là khi nghiệp đã được thúc đẩy và gốc rễ đã sanh khởi với khả năng kéo theo sự tái sanh. ‘Sự tái sanh trong tương lai’ có nghĩa là sự sanh khởi đặc biệt được gọi là tái sanh.

නො [Pg.66] චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙතීති ඉමිනා තෙභූමකචෙතනාය අප්පවත්තනක්ඛණො වුත්තො. නො චෙ පකප්පෙතීති ඉමිනා තණ්හාදිට්ඨිකප්පානං අප්පවත්තනක්ඛණො. අථ චෙ අනුසෙතීති ඉමිනා තෙභූමකවිපාකෙසු පරිත්තකිරියාසු රූපෙති එත්ථ අප්පහීනකොටියා අනුසයො ගහිතො. ආරම්මණමෙතං හොතීති අනුසයෙ සති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා අවාරිතත්තා එතං අනුසයජාතං පච්චයොව හොති.

Với câu ‘Này các Tỳ khưu, nếu không tác ý’, khoảnh khắc không phát sanh của tư trong ba cõi được nói đến. Với câu ‘nếu không suy tính’, khoảnh khắc không phát sanh của các sự suy tính về tham ái và tà kiến (được nói đến). Với câu ‘nhưng nó tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện chưa được đoạn trừ ở đây, tức là trong các quả của ba cõi, trong các hành động (tâm) Dục giới, trong sắc pháp. ‘Đây là đối tượng’ có nghĩa là khi có tùy miên, vì sự sanh khởi của nghiệp thức không bị ngăn cản, nên chính bản chất của tùy miên này là duyên.

නො චෙව චෙතෙතීතිආදීසු පඨමපදෙ තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා නිවත්තා, දුතියපදෙ අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො, තතියපදෙ වුත්තප්පකාරෙසු ධම්මෙසු යො අප්පහීනකොටියා අනුසයිතො අනුසයො, සො නිවත්තො.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Không tác ý’, ở câu đầu tiên, các tư thiện và bất thiện trong ba cõi đã chấm dứt; ở câu thứ hai, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) (đã chấm dứt); ở câu thứ ba, tùy miên nào đã tùy miên về phương diện chưa được đoạn trừ trong các pháp đã được nói đến theo cách đã nêu, tùy miên ấy đã chấm dứt.

අපිචෙත්ථ අසම්මොහත්ථං චෙතෙති පකප්පෙති අනුසෙති, චෙතෙති න පකප්පෙති අනුසෙති, න චෙතෙති න පකප්පෙති අනුසෙති, න චෙතෙති න පකප්පෙති න අනුසෙතීති ඉදම්පි චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ පඨමනයෙ ධම්මපරිච්ඡෙදො දස්සිතො. දුතියනයෙ චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලචෙතනා චෙව චතස්සො ච අකුසලචෙතනා ගහිතා. න පකප්පෙතීති අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තා. අනුසෙතීති තෙභූමකකුසලෙ උපනිස්සයකොටියා, චතූසු අකුසලචෙතනාසු සහජාතකොටියා චෙව උපනිස්සයකොටියා ච අනුසයො ගහිතො. තතියනයෙ න චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලං නිවත්තං, න පකප්පෙතීති අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තා, අනුසෙතීති සුත්තෙ ආගතං වාරෙත්වා තෙභූමකකුසලාකුසලවිපාකකිරියාරූපෙසු අප්පහීනකොටියා උපනිස්සයො ගහිතො. චතුත්ථනයො පුරිමසදිසොව.

Hơn nữa, ở đây để không bị nhầm lẫn, bộ bốn này cũng cần được biết: (1) tác ý, suy tính, tùy miên; (2) tác ý, không suy tính, tùy miên; (3) không tác ý, không suy tính, tùy miên; (4) không tác ý, không suy tính, không tùy miên. Trong đó, ở trường hợp đầu tiên, sự phân định các pháp đã được chỉ ra. Ở trường hợp thứ hai, với từ ‘tác ý’, các tư thiện trong ba cõi và bốn tư bất thiện được đề cập. Với từ ‘không suy tính’, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) đã chấm dứt. Với từ ‘tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện y chỉ đối với thiện trong ba cõi, và về phương diện đồng sanh cũng như y chỉ đối với bốn tư bất thiện. Ở trường hợp thứ ba, với từ ‘không tác ý’, sự chấm dứt của thiện và bất thiện trong ba cõi được đề cập; với từ ‘không suy tính’, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) đã chấm dứt; với từ ‘tùy miên’, sau khi loại trừ (tùy miên) đã được đề cập trong kinh (liên quan đến tham), y chỉ duyên được đề cập về phương diện chưa được đoạn trừ trong các pháp thiện, bất thiện, quả, hành, và sắc của ba cõi. Trường hợp thứ tư tương tự như trường hợp trước.

තදප්පතිට්ඨිතෙති තස්මිං අප්පතිට්ඨිතෙ. අවිරූළ්හෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය අනිබ්බත්තමූලෙ. එත්ථ පන කිං කථිතන්ති? අරහත්තමග්ගස්ස කිච්චං, ඛීණාසවස්ස කිච්චකරණන්තිපි නවලොකුත්තරධම්මාතිපි වත්තුං වට්ටති. එත්ථ ච විඤ්ඤාණස්ස චෙව ආයතිං පුනබ්භවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරෙ එකො, භවජාතීනමන්තරෙ එකොති. අට්ඨමං.

‘Khi nó không an trú’ có nghĩa là khi (nghiệp thức) ấy không an trú. ‘Không tăng trưởng’ có nghĩa là khi nghiệp đã được thúc đẩy nhưng gốc rễ với khả năng kéo theo sự tái sanh đã không sanh khởi. Vậy ở đây, điều gì được nói đến? Có thể nói rằng đó là nhiệm vụ của A-la-hán đạo, hoặc là việc cần làm của bậc lậu tận, hoặc là chín pháp siêu thế. Và ở đây, có một mối nối giữa thức và sự tái sanh trong tương lai, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Hết) bài kinh thứ tám.

9. දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Cetanā thứ hai

39. නවමෙ [Pg.67] විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරෙ එකො, භවජාතීනමන්තරෙ එකොති. නවමං.

39. Trong bài kinh thứ chín, có một mối nối giữa thức và danh-sắc, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Hết) bài kinh thứ chín.

10. තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Cetanā thứ ba

40. දසමෙ නතීති තණ්හා. සා හි පියරූපෙසු රූපාදීසු නමනට්ඨෙන ‘‘නතී’’ති වුච්චති. ආගති ගති හොතීති ආගතිම්හි ගති හොති, ආගතෙ පච්චුපට්ඨිතෙ කම්මෙ වා කම්මනිමිත්තෙ වා ගහිනිමිත්තෙ වා පටිසන්ධිවසෙන විඤ්ඤාණස්ස ගති හොති. චුතූපපාතොති එවං විඤ්ඤාණස්ස ආගතෙ පටිසන්ධිවිසයෙ ගතියා සති ඉතො චවනසඞ්ඛාතා චුති, තත්ථූපපත්තිසඞ්ඛාතො උපපාතොති අයං චුතූපපාතො නාම හොති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ නතියා ච ආගතිගතියා ච අන්තරෙ එකොව සන්ධි කථිතොති. දසමං.

40. Trong bài kinh thứ mười. ‘Nati’ là tham ái. Thật vậy, nó được gọi là ‘nati’ vì có ý nghĩa hướng đến các đối tượng sắc v.v... khả ái. ‘Sự đi đến nơi đến’ có nghĩa là có sự đi đến trong ‘āgati’ (điểm đến). Khi điểm đến hiện diện, hoặc là nghiệp, hoặc là nghiệp tướng, hoặc là thú tướng, thì có sự đi đến của thức do sự tái sanh. ‘Chết và sanh’ có nghĩa là: như vậy, khi có sự đi đến của thức trong đối tượng tái sanh đã đến, thì có sự chết được gọi là sự di chuyển khỏi nơi này, và có sự sanh được gọi là sự sanh khởi ở nơi kia. Đây được gọi là chết và sanh. Như vậy, trong bài kinh này, chỉ có một mối nối được nói đến giữa nati (tham ái) và āgati-gati (sự đi đến nơi đến). (Hết) bài kinh thứ mười.

කළාරඛත්තියවග්ගො චතුත්ථො.

Phẩm Kaḷārakhattiya, thứ tư.

5. ගහපතිවග්ගො

5. Phẩm Gia Chủ

1. පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Năm Sự Thù Oán và Sợ Hãi

41. ගහපතිවග්ගස්ස පඨමෙ යතොති යදා. භයානි වෙරානීති භයවෙරචෙතනායො. සොතාපත්තියඞ්ගෙහීති දුවිධං සොතාපත්තියා අඞ්ගං, (සොතාපත්තියා ච අඞ්ගං,) යං පුබ්බභාගෙ සොතාපත්තිපටිලාභාය සංවත්තති, ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තී’’ති (දී. නි. 3.311) එවං ආගතං, පටිලද්ධගුණස්ස ච සොතාපත්තිං පත්වා ඨිතස්ස අඞ්ගං, යං සොතාපන්නස්ස අඞ්ගන්තිපි වුච්චති, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදාදීනං එතං අධිවචනං. ඉදමිධ අධිප්පෙතං. අරියොති නිද්දොසො නිරුපාරම්භො. ඤායොති පටිච්චසමුප්පන්නං ඤත්වා ඨිතඤාණම්පි පටිච්චසමුප්පාදොපි. යථාහ – ‘‘ඤායො වුච්චති පටිච්චසමුප්පාදො, අරියොපි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ඤායො’’ති. පඤ්ඤායාති අපරාපරං උප්පන්නාය විපස්සනාපඤ්ඤාය. සුදිට්ඨො හොතීති අපරාපරං උප්පජ්ජිත්වා දස්සනවසෙන සුට්ඨු දිට්ඨො.

41. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm Gia Chủ. ‘Yato’ có nghĩa là ‘khi nào’. ‘Những sự sợ hãi và thù oán’ là các tư gây ra sự sợ hãi và thù oán. ‘Với các chi phần của Dự lưu’: chi phần của Dự lưu có hai loại: (1) chi phần dẫn đến việc chứng đắc Dự lưu trong giai đoạn trước, như đã được đề cập: ‘thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, tác ý như lý, thực hành pháp và tùy pháp’; và (2) chi phần của người đã đạt được phẩm chất, đã đạt đến (quả) Dự lưu và an trú trong đó, cũng được gọi là ‘chi phần của bậc Dự lưu’. Đây là tên gọi cho niềm tin bất động nơi Đức Phật, v.v... Ở đây, điều này được hiểu ngầm. ‘Ariya’ (thánh) là không có lỗi lầm, không có sự chỉ trích. ‘Ñāya’ (lý) là lý duyên khởi, cũng là trí tuệ đã an trú sau khi biết (pháp duyên sanh). Như đã nói: ‘Lý duyên khởi được gọi là ñāya, Bát Chánh Đạo cũng là ñāya’. ‘Với trí tuệ’ có nghĩa là với trí tuệ minh sát đã sanh khởi liên tục. ‘Được thấy rõ’ có nghĩa là được thấy một cách tốt đẹp bằng sự thấy (của đạo tuệ) sau khi đã sanh khởi liên tục.

ඛීණනිරයොතිආදීසු [Pg.68] ආයතිං තත්ථ අනුප්පජ්ජනතාය ඛීණො නිරයො මය්හන්ති සො අහං ඛීණනිරයො. එස නයො සබ්බත්ථ. සොතාපන්නොති මග්ගසොතං ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති න විනිපාතසභාවො. නියතොති පඨමමග්ගසඞ්ඛාතෙන සම්මත්තනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායනොති උත්තරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතො සම්බොධි පරං අයනං මය්හන්ති සොහං සම්බොධිපරායනො, තං සම්බොධිං අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකොති අත්ථො.

Trong các câu bắt đầu bằng `Khīṇanirayo`, (có nghĩa là) ‘địa ngục của ta đã tận diệt’ do không sanh khởi ở nơi ấy trong tương lai, (với ý nghĩa này) vị ấy là ‘ta là người có địa ngục đã tận diệt’. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi. `Sotāpanno` là người đã đến dòng Thánh đạo. `Avinipātadhammo` là người không có bản chất bị rơi vào đọa xứ. `Niyato` là người chắc chắn bởi sự chánh định được gọi là đạo đầu tiên. `Sambodhiparāyano` (có nghĩa là) sự giác ngộ được gọi là ba đạo cao hơn là nơi đến tối hậu của ta, (với ý nghĩa này) vị ấy là ‘ta là người có sự giác ngộ làm nơi đến tối hậu’, (người ấy) chắc chắn sẽ giác ngộ sự giác ngộ ấy. Đây là ý nghĩa.

පාණාතිපාතපච්චයාති පාණාතිපාතකම්මකාරණා. භයං වෙරන්ති අත්ථතො එකං. වෙරඤ්ච නාමෙතං දුවිධං හොති බාහිරං අජ්ඣත්තිකන්ති. එකෙන හි එකස්ස පිතා මාරිතො හොති, සො චින්තෙසි ‘‘එතෙන කිර මෙ පිතා මාරිතො, අහම්පි තංයෙව මාරෙස්සාමී’’ති නිසිතං සත්ථං ආදාය චරති. යා තස්ස අබ්භන්තරෙ උප්පන්නවෙරචෙතනා, ඉදං බාහිරං වෙරං නාම. යා පන ඉතරස්ස ‘‘අයං කිර මං මාරෙස්සාමීති චරති, අහමෙව නං පඨමතරං මාරෙස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදං අජ්ඣත්තිකං වෙරං නාම. ඉදං තාව උභයම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව. යා පන තං නිරයෙ උප්පන්නං දිස්වා ‘‘එතං පහරිස්සාමී’’ති ජලිතං අයමුග්ගරං ගණ්හතො නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං බාහිරවෙරං. යා චස්ස ‘‘අයං නිද්දොසං මං පහරිස්සාමීති ආගච්ඡති, අහමෙව නං පඨමතරං පහරිස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං අජ්ඣත්තවෙරං. යං පනෙතං බාහිරවෙරං, තං අට්ඨකථායං ‘‘පුග්ගලවෙර’’න්ති වුත්තං. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති අත්ථතො එකමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසපදෙසුපි ‘‘ඉමිනා මම භණ්ඩං හටං, මය්හං දාරෙසු චාරිත්තං ආපන්නං, මුසා වත්වා අත්ථො භග්ගො, සුරාමදමත්තෙන ඉදං නාම කත’’න්තිආදිනා නයෙන වෙරුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන. අරියකන්තෙහීති පඤ්චහි සීලෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි පියානි. භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති, තස්මා ‘‘අරියකන්තානී’’ති වුච්චන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තමෙව. පඨමං.

`Pāṇātipātapaccayā` là do nguyên nhân làm nghiệp sát sanh. `Bhayaṃ` (sự sợ hãi) và `veraṃ` (oán thù) về mặt ý nghĩa là một. Oán thù này có hai loại: oán thù bên ngoài và oán thù bên trong. Thật vậy, có người giết cha của người khác, người kia suy nghĩ: “Kẻ này đã giết cha ta, ta cũng sẽ giết hắn”, rồi mang theo vũ khí đã mài sắc đi lại. Tâm niệm oán thù đã sanh khởi bên trong người ấy, đây được gọi là oán thù bên ngoài. Còn tâm niệm sanh khởi nơi người kia rằng: “Kẻ này đi lại định giết ta, chính ta sẽ giết hắn trước”, đây được gọi là oán thù bên trong. Cả hai loại này trước hết đều thuộc về hiện tại. Lại nữa, khi thấy người kia sanh vào địa ngục, tâm niệm sanh khởi nơi ngục tốt đang cầm chùy sắt rực lửa rằng: “Ta sẽ đánh kẻ này”, đây là oán thù bên ngoài thuộc về đời sau của người ấy. Và tâm niệm sanh khởi nơi người kia (chúng sanh địa ngục) rằng: “Kẻ này đến định đánh ta là người vô tội, chính ta sẽ đánh hắn trước”, đây là oán thù bên trong thuộc về đời sau của người ấy. Lại nữa, oán thù bên ngoài này, trong Chú giải được gọi là “oán thù cá nhân” (puggalavera). `Dukkhaṃ` (khổ) và `domanassaṃ` (ưu) về mặt ý nghĩa là một. Như ở đây, cũng vậy trong các đoạn còn lại, sự sanh khởi của oán thù cần được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng: “Người này đã lấy tài sản của ta, đã phạm vào vợ của ta, đã nói dối làm hỏng lợi ích, đã làm điều này điều nọ do say rượu bia”. `Aveccappasādena` là niềm tin bất động đã chứng đắc. `Ariyakantehi` là bởi năm giới. Vì rằng những giới ấy được các bậc Thánh yêu thích, quý mến. Dù đã đi đến kiếp sống khác, các bậc Thánh cũng không từ bỏ chúng, do đó, chúng được gọi là ‘những điều được bậc Thánh yêu thích’. Phần còn lại cần được nói ở đây, tất cả những điều đó đã được nói trong phần Tùy Niệm Chỉ Nam (Anussatiniddesa) trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). (Kinh) thứ nhất.

2. දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh thứ hai về Năm Sự Sợ Hãi và Oán Thù

42. දුතියෙ භික්ඛූනං කථිතභාවමත්තමෙව විසෙසො. දුතියං.

42. Trong kinh thứ hai, điểm khác biệt chỉ là việc được thuyết cho các Tỳ khưu. (Kinh) thứ hai.

3. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Khổ

43. තතියෙ [Pg.69] දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. සමුදයන්ති ද්වෙ සමුදයා ඛණිකසමුදයො ච පච්චයසමුදයො ච. පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපි භික්ඛු ඛණිකසමුදයං පස්සති, ඛණිකසමුදයං පස්සන්තොපි පච්චයසමුදයං පස්සති. අත්ථඞ්ගමොපි අච්චන්තත්ථඞ්ගමො භෙදත්ථඞ්ගමොති දුවිධො. අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපි භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සති, භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපි අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සති. දෙසෙස්සාමීති ඉදං වට්ටදුක්ඛස්ස සමුදයඅත්ථඞ්ගමං නිබ්බත්තිභෙදං නාම දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථාති අත්ථො. පටිච්චාති නිස්සයවසෙන චෙව ආරම්මණවසෙන ච පච්චයං කත්වා. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සොති තිණ්ණං සඞ්ගතියා ඵස්සො. අයං ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛස්ස සමුදයොති අයං වට්ටදුක්ඛස්ස නිබ්බත්ති නාම. අත්ථඞ්ගමොති භෙදො. එවඤ්හි වට්ටදුක්ඛං භින්නං හොති අප්පටිසන්ධියං. තතියං.

43. Trong kinh thứ ba, `dukkhassa` là của khổ luân hồi. Về `samudayaṃ`, có hai tập khởi: tập khởi trong khoảnh khắc và tập khởi do duyên. Vị Tỳ khưu thấy tập khởi do duyên cũng thấy tập khởi trong khoảnh khắc, và thấy tập khởi trong khoảnh khắc cũng thấy tập khởi do duyên. Sự đoạn diệt cũng có hai loại: đoạn diệt hoàn toàn và đoạn diệt do hoại. Thấy sự đoạn diệt hoàn toàn cũng thấy sự đoạn diệt do hoại, và thấy sự đoạn diệt do hoại cũng thấy sự đoạn diệt hoàn toàn. Về `desessāmi`, (có nghĩa là) Ta sẽ thuyết về sự sanh khởi và đoạn diệt của khổ luân hồi, tức là sự khác biệt về sự phát sinh này, các ngươi hãy lắng nghe. Đây là ý nghĩa. `Paṭicca` là làm duyên theo cách là nơi nương tựa và theo cách là đối tượng. `Tiṇṇaṃ saṅgati phasso` là xúc do sự hội hợp của ba pháp. `Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayo` là đây là sự phát sinh của khổ luân hồi. `Atthaṅgamo` là sự hoại diệt. Thật vậy, như vậy khổ luân hồi bị phá vỡ, không còn tái sanh. (Kinh) thứ ba.

4. ලොකසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Thế Gian

44. චතුත්ථෙ ලොකස්සාති සඞ්ඛාරලොකස්ස. අයමෙත්ථ විසෙසො. චතුත්ථං.

44. Trong kinh thứ tư, `lokassa` là của thế gian hành. Đây là điểm khác biệt ở đây. (Kinh) thứ tư.

5. ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh ở Ñātika

45. පඤ්චමෙ ඤාතිකෙති ද්වින්නං ඤාතකානං ගාමෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාපාසාදෙ. ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණං. උපස්සුතීති උපස්සුතිට්ඨානං, යං ඨානං උපගතෙන සක්කා හොති භගවතො සද්දං සොතුං, තත්ථ ඨිතොති අත්ථො. සො කිර ගන්ධකුටිපරිවෙණසම්මජ්ජනත්ථං ආගතො අත්තනො කම්මං පහාය භගවතො ධම්මඝොසං සුණන්තො අට්ඨාසි. අද්දසාති තදා කිර භගවතො ආදිතොව පච්චයාකාරං මනසිකරොන්තස්ස ‘‘ඉදං ඉමිනා පච්චයෙන හොති, ඉදං ඉමිනා’’ති ආවජ්ජතො යාව භවග්ගා එකඞ්ගණං අහොසි, සත්ථා මනසිකාරං පහාය වචසා සජ්ඣායං කරොන්තො යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා, ‘‘අපි නු ඛො ඉමං ධම්මපරියායං කොචි අස්සොසී’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං භික්ඛුමද්දස. තෙන වුත්තං ‘‘අද්දසා ඛො භගවා’’ති.

45. Trong kinh thứ năm, `ñātike` là trong làng của hai người bà con. `Giñjakāvasathe` là trong ngôi nhà gạch, trong một lâu đài lớn được làm bằng gạch. `Dhammapariyāyaṃ` là nguyên nhân của pháp. `Upassutiṃ` là nơi có thể nghe lén; (có nghĩa là) vị ấy đứng ở nơi mà khi đến đó có thể nghe được tiếng của Đức Thế Tôn. Đây là ý nghĩa. Nghe nói, vị Tỳ khưu ấy đến để quét dọn khuôn viên hương phòng, đã từ bỏ công việc của mình và đứng lắng nghe pháp âm của Đức Thế Tôn. Về `addasā`, nghe nói, khi ấy Đức Thế Tôn từ đầu đã tác ý về duyên khởi, khi Ngài quán xét “cái này có do duyên này, cái này có do duyên này”, toàn bộ (cõi) cho đến cõi hữu đảnh trở thành một sân bằng. Đức Đạo Sư, trong khi đang tác ý, sau khi kết thúc bài pháp theo đúng trình tự, khi quán xét “có ai đã nghe pháp môn này không?”, Ngài đã thấy vị Tỳ khưu ấy. Do đó, đã được nói rằng: “Đức Thế Tôn đã thấy”.

අස්සොසි [Pg.70] නොති අස්සොසි නු. අථ වා අස්සොසි නොති අම්හාකං භාසන්තානං අස්සොසීති. උග්ගණ්හාහීතිආදීසු සුත්වා තුණ්හීභූතොව පගුණං කරොන්තො උග්ගණ්හාති නාම. පදානුපදං ඝටෙත්වා වාචාය පරිචිතං කරොන්තො පරියාපුණාති නාම. උභයථාපි පගුණං ආධාරප්පත්තං කරොන්තො ධාරෙති නාම. අත්ථසංහිතොති කාරණනිස්සිතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පතිට්ඨානභූතො. ඉති තීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. පඤ්චමං.

`Assosi no` là `assosi nu` (ngươi có nghe không?). Hoặc là, `assosi no` là `amhākaṃ bhāsantānaṃ assosi` (ngươi có nghe lời của chúng ta đang nói không?). Trong các câu bắt đầu bằng `uggaṇhāhi`, sau khi nghe, trong khi im lặng mà làm cho thuần thục, được gọi là học thuộc (uggaṇhāti). Nối kết từng từ, từng câu, làm cho quen thuộc bằng lời nói, được gọi là thông suốt (pariyāpuṇāti). Theo cả hai cách, làm cho thuần thục, đạt đến sự ghi nhớ, được gọi là ghi nhớ (dhāreti). `Atthasaṃhito` là nương vào nguyên nhân. `Ādibrahmacariyako` là nền tảng ban đầu của phạm hạnh đạo. Như vậy, trong cả ba kinh này, chỉ có luân hồi và thoát khỏi luân hồi được thuyết giảng. (Kinh) thứ năm.

6. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Một Vị Bà La Môn

46. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤතරොති නාමවසෙන අපාකටො අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො. ඡට්ඨං.

46. Trong kinh thứ sáu, `aññataro` là một vị Bà la môn nào đó không nổi tiếng về tên tuổi. (Kinh) thứ sáu.

7. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Jāṇussoṇi

47. සත්තමෙ ජාණුස්සොණීති ඨානන්තරවසෙන එවංලද්ධනාමො අසීතිකොටිවිභවො මහාපුරොහිතො. සත්තමං.

47. Trong kinh thứ bảy, Jāṇussoṇi là vị đại quốc sư có tài sản tám mươi koṭi, có tên được đặt như vậy do địa vị. (Kinh) thứ bảy (đã xong).

8. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

8. Giải thích kinh Lokāyatika.

48. අට්ඨමෙ ලොකායතිකොති විතණ්ඩසත්ථෙ ලොකායතෙ කතපරිචයො. ජෙට්ඨමෙතං ලොකායතන්ති පඨමං ලොකායතං. ලොකායතන්ති ච ලොකස්සෙව ආයතං, බාලපුථුජ්ජනලොකස්ස ආයතං, මහන්තං ගම්භීරන්ති උපධාරිතබ්බං පරිත්තං භාවං දිට්ඨිගතං. එකත්තන්ති එකසභාවං, නිච්චසභාවමෙවාති පුච්ඡති. පුථුත්තන්ති පුරිමසභාවෙන නානාසභාවං, දෙවමනුස්සාදිභාවෙන පඨමං හුත්වා පච්ඡා න හොතීති උච්ඡෙදං සන්ධාය පුච්ඡති. එවමෙත්ථ ‘‘සබ්බමත්ථි, සබ්බමෙකත්ත’’න්ති ඉමා ද්වෙපි සස්සතදිට්ඨියො, ‘‘සබ්බං නත්ථි, සබ්බං පුථුත්ත’’න්ති ඉමා ද්වෙ උච්ඡෙදදිට්ඨියොති වෙදිතබ්බා. අට්ඨමං.

48. Trong kinh thứ tám, Lokāyatika là người đã thực hành trong luận thuyết ngụy biện gọi là Lokāyata. Quan điểm này là Lokāyata đầu tiên. Và Lokāyata là nền tảng của thế gian, là nền tảng của thế gian của kẻ phàm phu ngu dốt. Cần phải hiểu rằng kiến chấp là trạng thái nhỏ nhặt được xem là to lớn, sâu xa. (Vị ấy) hỏi: ‘Tính đơn nhất’ là một tự tánh duy nhất, phải chăng chỉ là tự tánh thường hằng? (Vị ấy) hỏi về ‘tính đa dạng’ rằng: ‘Có phải là tự tánh khác biệt với tự tánh trước đó không?’ với ý nhắm đến đoạn kiến, rằng: ‘Sau khi đã là chư thiên, loài người v.v... trước tiên, về sau không còn tồn tại nữa.’ Như vậy, ở đây, cần phải biết rằng cả hai quan điểm này là ‘tất cả đều có’ và ‘tất cả là đơn nhất’ là thường kiến, và hai quan điểm này là ‘tất cả đều không có’ và ‘tất cả là đa dạng’ là đoạn kiến. (Kinh) thứ tám (đã xong).

9. අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

9. Giải thích kinh Thánh Thinh Văn.

49. නවමෙ කිං නු ඛොති සංසයුප්පත්තිආකාරදස්සනං. සමුදයතීති උප්පජ්ජති. නවමං.

49. Trong kinh thứ chín, cụm từ ‘kiṃ nu kho’ là sự chỉ ra trạng thái phát sinh của sự nghi ngờ. ‘Samudayati’ nghĩa là phát sinh. (Kinh) thứ chín (đã xong).

10. දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

10. Giải thích kinh Thánh Thinh Văn thứ hai.

50. දසමෙ [Pg.71] ද්වෙපි නයා එකතො වුත්තා. ඉදමෙව පුරිමෙන නානත්තං, සෙසං තාදිසමෙවාති. දසමං.

50. Trong kinh thứ mười, cả hai phương pháp đều được nói cùng nhau. Đây chính là sự khác biệt với (kinh) trước, phần còn lại thì cũng tương tự như vậy. (Kinh) thứ mười (đã xong).

ගහපතිවග්ගො පඤ්චමො.

Phẩm Gia Chủ, thứ năm.

6. දුක්ඛවග්ගො

6. Phẩm Khổ.

1. පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා

1. Giải thích kinh Thẩm Sát.

51. දුක්ඛවග්ගස්ස පඨමෙ පරිවීමංසමානොති උපපරික්ඛමානො. ජරාමරණන්ති කස්මා ජරාමරණං එකමෙව ‘‘අනෙකවිධං නානප්පකාරක’’න්ති වත්වා ගහිතන්ති චෙ? තස්මිං ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා. යථා හි චූළාය ගහිතෙ පුරිසෙ සො පුරිසො ගහිතොව හොති, එවං ජරාමරණෙ ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛං ගහිතමෙව හොති. තස්මා ‘‘යං ඛො ඉදං අනෙකවිධං නානප්පකාරකං දුක්ඛං ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති න්හත්වා ඨිතං පුරිසං විය සබ්බදුක්ඛං දස්සෙත්වා තං චූළාය ගණ්හන්තො විය ජරාමරණං ගණ්හි.

51. Trong kinh đầu tiên của phẩm Khổ, ‘parivīmaṃsamāno’ nghĩa là đang thẩm sát. Về ‘già và chết’, nếu hỏi: Tại sao chỉ có một pháp là già và chết lại được đề cập đến sau khi nói ‘nhiều loại, nhiều cách thức’? (Đáp rằng:) Vì khi pháp ấy được đề cập đến thì tất cả khổ được đề cập đến. Ví như khi một người đàn ông bị nắm lấy búi tóc, người đàn ông ấy được xem như đã bị nắm bắt; cũng vậy, khi già và chết được đề cập đến, tất cả khổ được xem như đã được đề cập đến. Do đó, sau khi chỉ ra tất cả khổ bằng câu: ‘Bất cứ khổ nào nhiều loại, nhiều cách thức này phát sinh trên đời’, Ngài đã đề cập đến già và chết giống như nắm lấy búi tóc của người ấy.

ජරාමරණනිරොධසාරුප්පගාමිනීති ජරාමරණනිරොධස්ස සාරුප්පභාවෙන නික්කිලෙසතාය පරිසුද්ධතාය සදිසාව හුත්වා ගාමිනීති අත්ථො. තථා පටිපන්නො ච හොතීති යථා තං පටිපන්නොති වුච්චති, එවං පටිපන්නො හොති. අනුධම්මචාරීති නිබ්බානධම්මං අනුගතං පටිපත්තිධම්මං චරති, පූරෙතීති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නොති සීලං ආදිං කත්වා ජරාමරණදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථාය පටිපන්නො. සඞ්ඛාරනිරොධායාති සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථාය. එත්තාවතා යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා.

Về cụm từ ‘jarāmaraṇanirodhasāruppagāminī’, ý nghĩa là: (con đường) trở nên tương tự (với sự đoạn diệt của già và chết) do trạng thái thích hợp, do sự vô phiền não, do sự thanh tịnh, và dẫn đến (sự đoạn diệt của già và chết). ‘Tathā paṭipanno ca hoti’ nghĩa là: vị ấy thực hành theo cách mà vị ấy được gọi là người thực hành con đường đó. ‘Anudhammacārī’ nghĩa là: vị ấy thực hành, thành tựu pháp hành trì thuận theo pháp Nibbāna. ‘Dukkhakkhayāya paṭipanno’ là người thực hành để đoạn tận khổ già-chết, bắt đầu bằng giới. ‘Saṅkhāranirodhāya’ là để đoạn tận khổ hành. Cho đến đây, bài pháp đã được thuyết giảng cho đến A-la-hán quả.

ඉදානි අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණං සතතවිහාරඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනා නිවත්තෙතබ්බා සියා, තථා අකත්වා අවිජ්ජාගතොති ඉදං කස්මා ගණ්හාතීති? ඛීණාසවස්ස සමතික්කන්තවට්ටදුක්ඛදස්සනත්ථං. අපිච පුන වට්ටං ආරභිත්වා විවට්ටෙ කථියමානෙ බුජ්ඣනකසත්තො චෙත්ථ අත්ථි, තස්ස අජ්ඣාසයවසෙනාපි ඉදං ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බො. තත්ථ අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය [Pg.72] ගතො උපගතො සමන්නාගතො. පුරිසපුග්ගලොති පුරිසොයෙව පුග්ගලො. උභයෙනාපි සම්මුතිකථං කථෙති. බුද්ධානඤ්හි සම්මුතිකථා පරමත්ථකථාති ද්වෙ කථා හොන්ති. තත්ථ ‘‘සත්තො නරො පුරිසො පුග්ගලො තිස්සො නාගො’’ති එවං පවත්තා සම්මුතිකථා නාම. ‘‘ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානී’’ති එවං පවත්තා පරමත්ථකථා නාම. පරමත්ථං කථෙන්තාපි සම්මුතිං අමුඤ්චිත්වා කථෙන්ති. තෙ සම්මුතිං කථෙන්තාපි පරමත්ථං කථෙන්තාපි සච්චමෙව කථෙන්ති. තෙනෙව වුත්තං –

Bây giờ, sau khi đã chỉ ra sự quán xét A-la-hán quả và sự thường trú, bài pháp đáng lẽ nên được kết thúc. Tại sao không làm như vậy mà Ngài lại đề cập đến điều này: ‘avijjāgato’? (Đáp rằng:) Để chỉ ra rằng vị lậu tận đã vượt qua khổ luân hồi. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng: khi luân hồi được bắt đầu lại và sự thoát khỏi luân hồi được giảng giải, ở đây có chúng sinh có khả năng giác ngộ, và Ngài cũng đề cập đến điều này do theo khuynh hướng của vị ấy. Trong đó, ‘avijjāgato’ là người đã đi vào, đã đạt đến, đã được trang bị vô minh. ‘Purisapuggalo’ là người (puggalo) chính là nam nhân (puriso). Bằng cả hai (từ), Ngài nói theo tục đế. Vì rằng, các vị Phật có hai loại pháp thoại: pháp thoại tục đế và pháp thoại chân đế. Trong đó, pháp thoại diễn ra như vầy: ‘chúng sinh, người, nam nhân, cá nhân, Tissa, Nāga’ được gọi là pháp thoại tục đế. Pháp thoại diễn ra như vầy: ‘các uẩn, các giới, các xứ’ được gọi là pháp thoại chân đế. Ngay cả khi nói về chân đế, các Ngài cũng không từ bỏ tục đế mà nói. Các Ngài, dù nói theo tục đế hay nói về chân đế, cũng chỉ nói sự thật. Do đó đã được nói rằng –

‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නූපලබ්භති;

සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණං;

පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතලක්ඛණ’’න්ති.

“Bậc Chánh Đẳng Giác, tối thắng trong các bậc thuyết giảng, đã tuyên thuyết hai sự thật: Tục đế và chân đế, không tìm thấy sự thật thứ ba. Lời nói quy ước là sự thật, do sự công nhận của thế gian; lời nói chân đế là sự thật, là đặc tính chân thật của các pháp.”

පුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරන්ති තෙරසචෙතනාභෙදං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. අභිසඞ්ඛරොතීති කරොති. පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං කම්මපුඤ්ඤෙන උපගතං සම්පයුත්තං හොති, විපාකවිඤ්ඤාණං විපාකපුඤ්ඤෙන. අපුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරන්ති ද්වාදසචෙතනාභෙදං අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති. ආනෙඤ්ජං චෙ සඞ්ඛාරන්ති චතුචෙතනාභෙදං ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරං. ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණන්ති කම්මානෙඤ්ජෙන කම්මවිඤ්ඤාණං, විපාකානෙඤ්ජෙන විපාකවිඤ්ඤාණං උපගතං හොති. එත්ථ ච තිවිධස්ස කම්මාභිසඞ්ඛාරස්ස ගහිතත්තා ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො ගහිතොව හොති. එත්තාවතා වට්ටං දස්සිතං.

‘Nếu là hành phước’ là phước hành có mười ba loại tư. ‘Abhisaṅkharoti’ nghĩa là làm, tạo tác. ‘Thức đi đến phước’ nghĩa là nghiệp thức đi đến, tương ưng với nghiệp phước; quả thức (đi đến, tương ưng) với quả phước. ‘Nếu là hành phi phước’ là tạo tác phi phước hành có mười hai loại tư. ‘Nếu là hành bất động’ là bất động hành có bốn loại tư. ‘Thức đi đến bất động’ nghĩa là nghiệp thức đi đến với nghiệp bất động, quả thức đi đến với quả bất động. Và ở đây, do ba loại nghiệp hành đã được đề cập, nên lý duyên khởi có mười hai chi phần được xem như đã được đề cập. Cho đến đây, luân hồi đã được chỉ ra.

ඉදානි විවට්ටං දස්සෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අවිජ්ජාති චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං. විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණං. එත්ථ ච පඨමමෙව අවිජ්ජාය පහීනාය විජ්ජා උප්පජ්ජති. යථා පන චතුරඞ්ගෙපි තමෙ රත්තිං පදීපුජ්ජලෙන අන්ධකාරො පහීයති, එවං විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජාය පහානං වෙදිතබ්බං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ කිඤ්චි ධම්මං න ගණ්හාති න පරාමසති. අනුපාදියං න පරිතස්සතීති අනුපාදියන්තො අගණ්හන්තො නෙව තණ්හාපරිතස්සනාය, න භයපරිතස්සනාය පරිතස්සති, න තණ්හායති න භායතීති අත්ථො. පච්චත්තඤ්ඤෙවාති සයමෙව අත්තනාව පරිනිබ්බායති, න අඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන.

Bây giờ, để chỉ ra sự thoát khỏi luân hồi, Ngài nói câu bắt đầu bằng: ‘yato kho, bhikkhave’. Trong đó, ‘vô minh’ là sự không biết về bốn sự thật. ‘Minh’ là trí tuệ A-la-hán đạo. Và ở đây, minh phát sinh ngay khi vô minh được đoạn trừ. Cần phải hiểu rằng sự đoạn trừ vô minh do sự phát sinh của minh cũng giống như bóng tối bị xua tan bởi ánh sáng của ngọn đèn ngay trong đêm tối dày đặc. ‘Không chấp thủ bất cứ gì trên đời’ nghĩa là không nắm giữ, không chấp lầm bất cứ pháp nào trên đời. ‘Không chấp thủ nên không lo sợ’ nghĩa là: do không chấp thủ, không nắm giữ, vị ấy không lo sợ bởi sự lo sợ của ái dục, không lo sợ bởi sự lo sợ của sợ hãi; nghĩa là không tham ái, không sợ hãi. ‘Paccattaññeva’ nghĩa là tự mình, do chính mình mà tịch diệt Niết-bàn, không phải do năng lực của người khác.

සො [Pg.73] සුඛං චෙ වෙදනන්ති ඉදං කස්මා ආරභි? ඛීණාසවස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං දස්සෙත්වා සතතවිහාරං දස්සෙතුං ආරභි. අනජ්ඣොසිතාති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා අගහිතා. අථ දුක්ඛවෙදනා කස්මා වුත්තා, කිං තම්පි අභිනන්දන්තො අත්ථීති? ආම අත්ථි. සුඛං අභිනන්දන්තොයෙව හි දුක්ඛං අභිනන්දති නාම දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථනතො සුඛස්ස ච විපරිණාමදුක්ඛතොති. කායපරියන්තිකන්ති කායපරිච්ඡින්නං, යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්තං පඤ්චද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. ජීවිතපරියන්තිකන්ති ජීවිතපරිච්ඡින්නං. යාව ජීවිතං පවත්තති, තාව පවත්තං මනොද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො.

Câu ‘vị ấy cảm thọ lạc thọ’ này được bắt đầu vì sao? (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu (câu này) để trình bày về thường trú sau khi đã trình bày về trí tuệ quán xét của bậc lậu tận. (Không tham đắm) có nghĩa là không bị tham ái nuốt chửng, chi phối, và nắm giữ. Lại nữa, vì sao khổ thọ được nói đến, phải chăng cũng có người hoan hỷ với thọ ấy? Vâng, có. Thật vậy, chính người hoan hỷ với lạc thọ được gọi là hoan hỷ với khổ thọ, vì khi gặp khổ liền mong cầu lạc, và vì lạc có cái khổ do biến hoại. ‘Có thân làm giới hạn’ có nghĩa là được giới hạn bởi thân; nghĩa là thọ ở năm môn tồn tại chừng nào thân năm môn còn tồn tại. ‘Có mạng làm giới hạn’ có nghĩa là được giới hạn bởi mạng sống; nghĩa là thọ ở ý môn tồn tại chừng nào mạng sống còn tồn tại.

තත්ථ පඤ්චද්වාරිකවෙදනා පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣති, මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣති. සා හි පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපස්මිංයෙව පතිට්ඨාති. පඤ්චද්වාරිකා පවත්තෙ පඤ්චද්වාරවසෙන පවත්තමානා පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අධිමත්තා බලවතී හොති, පණ්ණාසවස්සකාලෙ ඨිතා හොති, සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය පරිහායමානා අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ මන්දා හොති. තදා හි සත්තා ‘‘චිරරත්තං එකතො නිසීදිම්හා නිපජ්ජිම්හා’’ති වදන්තෙපි ‘‘න සඤ්ජානාමා’’ති වදන්ති. අධිමත්තානිපි රූපාදිආරම්මණානි ‘‘න පස්සාම න සුණාම’’, ‘‘සුගන්ධං දුග්ගන්ධං වා සාදුං අසාදුං වා ථද්ධං මුදුකන්ති වා න ජානාමා’’ති වදන්ති. ඉති නෙසං පඤ්චද්වාරිකවෙදනා භග්ගා හොති, මනොද්වාරිකාව පවත්තති. සාපි අනුපුබ්බෙන පරිහායමානා මරණසමයෙ හදයකොටිංයෙව නිස්සාය පවත්තති. යාව පනෙසා පවත්තති, තාව සත්තො ජීවතීති වුච්චති. යදා නප්පවත්තති, තදා මතො නිරුද්ධොති වුච්චති.

Trong đó, thọ ở năm môn sanh khởi sau nhưng diệt trước, thọ ở ý môn sanh khởi trước nhưng diệt sau. Thật vậy, thọ ấy (thọ ở ý môn) trong sát-na tục sinh chỉ an trú nơi sắc vật chất (ý vật). Thọ ở năm môn, trong thời bình nhật, diễn tiến theo đường lối của năm môn, vào tuổi đầu tiên, lúc hai mươi tuổi, trở nên cực mạnh và mãnh liệt do bởi tham, sân, và si; lúc năm mươi tuổi thì nó ổn định; bắt đầu từ lúc sáu mươi tuổi, nó suy giảm dần, và vào lúc tám mươi, chín mươi tuổi thì nó trở nên yếu ớt. Thật vậy, vào lúc ấy, các chúng sanh dù nói rằng: ‘Chúng ta đã cùng ngồi, cùng nằm với nhau trong một thời gian dài,’ họ vẫn nói: ‘Chúng tôi không nhận ra.’ Đối với các đối tượng sắc v.v... dù là rất rõ ràng, họ vẫn nói: ‘Chúng tôi không thấy, không nghe,’ ‘chúng tôi không biết mùi thơm hay mùi hôi, vị ngon hay vị dở, vật cứng hay vật mềm.’ Như vậy, thọ ở năm môn của họ đã bị suy tàn, chỉ có thọ ở ý môn là còn tồn tại. Thọ ấy cũng tuần tự suy giảm, vào lúc lâm chung, nó tồn tại chỉ nương vào phần cuối của ý vật. Chừng nào thọ này còn tồn tại, chừng đó chúng sanh được gọi là còn sống. Khi nó không còn tồn tại, bấy giờ được gọi là đã chết, đã chấm dứt.

ස්වායමත්ථො වාපියා දීපෙතබ්බො –

Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng (ví dụ về) hồ chứa nước –

යථා හි පුරිසො පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නං වාපිං කරෙය්‍ය, පඨමං දෙවෙ වුට්ඨෙ පඤ්චහි උදකමග්ගෙහි උදකං පවිසිත්වා අන්තොවාපියං ආවාටෙ පූරෙය්‍ය, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකමග්ගෙ පූරෙත්වා ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං ඔත්ථරිත්වා උදකං තිට්ඨෙය්‍ය තතො තතො විස්සන්දමානං, අථ නිද්ධමනතුම්බෙ විවරිත්වා ඛෙත්තෙසු කම්මෙ කරියමානෙ උදකං නික්ඛමන්තං, සස්සපාකකාලෙ (උදකං නික්ඛමන්තං,) උදකං පරිහීනං ‘‘මච්ඡෙ ගණ්හාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය, තතො [Pg.74] කතිපාහෙන ආවාටෙසුයෙව උදකං සණ්ඨහෙය්‍ය. යාව පන තං ආවාටෙසු හොති, තාව ‘‘මහාවාපියං උදකං අත්ථී’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. යදා පන තත්ථ ඡිජ්ජති, තදා ‘‘වාපියං උදකං නත්ථී’’ති වුච්චති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

Ví như một người làm một hồ chứa nước có năm con kênh dẫn nước vào. Khi trời mưa lần đầu, nước theo năm con kênh chảy vào làm đầy các chỗ trũng trong lòng hồ. Khi trời mưa liên tục, nước làm đầy các con kênh rồi tràn ra một vùng rộng khoảng một gāvuta hay nửa yojana, và nước đứng yên, chảy tràn ra từ khắp nơi. Rồi khi các cống xả được mở ra để canh tác trên các cánh đồng, nước sẽ chảy ra. Vào mùa lúa chín, nước đã cạn, người ta có thể nói rằng: ‘Chúng ta hãy đi bắt cá.’ Sau đó vài ngày, nước sẽ chỉ còn lại trong các chỗ trũng. Nhưng chừng nào nước còn trong các chỗ trũng, chừng đó hồ vẫn được gọi là ‘hồ lớn có nước.’ Nhưng khi nước ở đó cạn kiệt, bấy giờ người ta nói: ‘Trong hồ không còn nước.’ Sự tương ứng này nên được hiểu như vậy.

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චහි මග්ගෙහි උදකෙ පවිසන්තෙ ආවාටානං පූරණකාලො විය හි පඨමමෙව පටිසන්ධික්ඛණෙ මනොද්වාරිකවෙදනාය වත්ථුරූපෙ පතිට්ඨිතකාලො, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චන්නං මග්ගානං පූරිතකාලො විය පවත්තෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය පවත්තිකාලො, ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං අජ්ඣොත්ථරණං විය පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනාදිවසෙන තස්සා අධිමත්තබලවභාවො, යාව වාපිතො උදකං න නිග්ගච්ඡති, තාව පූරාය වාපියා ඨිතකාලො විය පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ තස්සා ඨිතකාලො, නිද්ධමනතුම්බෙසු විවටෙසු කම්මන්තෙ කරියමානෙ උදකස්ස නික්ඛමනකාලො විය සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය තස්සා පරිහානි, උදකෙ භට්ඨෙ උදකමග්ගෙසු පරිත්තොදකස්ස ඨිතකාලො විය අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය මන්දකාලො, ආවාටෙසුයෙව උදකස්ස පතිට්ඨානකාලො විය හදයවත්ථුකොටිං නිස්සාය මනොද්වාරිකවෙදනාය පවත්තිකාලො, ආවාටෙසු පරිත්තෙපි උදකෙ සති ‘‘වාපියං උදකං අත්ථී’’ති වත්තබ්බකාලො විය යාව සා පවත්තති, තාව ‘‘සත්තො ජීවතී’’ති වුච්චති. යථා පන ආවාටෙසු උදකෙ ඡින්නෙ ‘‘නත්ථි වාපියං උදක’’න්ති වුච්චති, එවං මනොද්වාරිකවෙදනාය අප්පවත්තමානාය ‘‘සත්තො මතො’’ති වුච්චති. ඉමං වෙදනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදියමානො’’ති.

Thật vậy, cũng như lúc trời mưa lần đầu, nước theo năm con kênh chảy vào làm đầy các chỗ trũng, đó là thời điểm thọ ở ý môn an trú nơi sắc ý vật ngay trong sát-na tục sinh đầu tiên. Cũng như lúc trời mưa liên tục làm đầy năm con kênh, đó là thời điểm thọ ở năm môn khởi lên trong thời bình nhật. Cũng như nước tràn ra một vùng rộng khoảng một gāvuta hay nửa yojana, đó là trạng thái cực mạnh và mãnh liệt của thọ ấy do bởi tham v.v... vào tuổi đầu tiên, lúc hai mươi tuổi. Cũng như lúc hồ chứa đầy nước đứng yên chừng nào nước chưa chảy ra, đó là thời điểm ổn định của thọ ấy vào lúc năm mươi tuổi. Cũng như lúc nước chảy ra khi các cống xả được mở để canh tác, đó là sự suy giảm của thọ ấy bắt đầu từ lúc sáu mươi tuổi. Cũng như lúc chỉ còn ít nước trong các con kênh khi nước đã rút đi, đó là thời điểm yếu ớt của thọ ở năm môn vào lúc tám mươi, chín mươi tuổi. Cũng như lúc nước chỉ còn lại trong các chỗ trũng, đó là thời điểm thọ ở ý môn khởi lên nương vào phần cuối của sắc ý vật. Cũng như lúc người ta có thể nói ‘trong hồ vẫn còn nước’ khi vẫn còn một ít nước trong các chỗ trũng, tương tự, chừng nào thọ ấy (thọ ở ý môn) còn tồn tại, chừng đó chúng sanh được gọi là ‘còn sống.’ Và cũng như khi nước trong các chỗ trũng đã cạn, người ta nói ‘trong hồ không còn nước,’ tương tự, khi thọ ở ý môn không còn khởi lên, chúng sanh được gọi là ‘đã chết.’ Chính liên quan đến thọ này mà (Đức Phật) đã nói: ‘đang cảm thọ một cảm thọ có mạng sống làm giới hạn.’

කායස්ස භෙදාති කායස්ස භෙදෙන. ජීවිතපරියාදානා උද්ධන්ති ජීවිතක්ඛයතො උද්ධං. ඉධෙවාති පටිසන්ධිවසෙන පරතො අගන්ත්වා ඉධෙව. සීතීභවිස්සන්තීති පවත්තිවිප්ඵන්දදරථරහිතානි සීතානි අප්පවත්තනධම්මානි භවිස්සන්ති. සරීරානීති ධාතුසරීරානි. අවසිස්සන්තීති අවසිට්ඨානි භවිස්සන්ති.

‘Sau khi thân hoại’ có nghĩa là do thân hoại. ‘Sau khi mạng chung’ có nghĩa là sau khi mạng sống chấm dứt. ‘Ngay tại đây’ có nghĩa là không đi đến thế giới khác qua sự tái sanh, mà ngay tại đây. ‘Sẽ trở nên nguội lạnh’ có nghĩa là sẽ trở nên vắng lặng, không còn sự diễn tiến, rung động, và phiền muộn, có pháp tánh là không diễn tiến. ‘Xá-lợi’ có nghĩa là xá-lợi thuộc về các giới (di cốt). ‘Sẽ còn lại’ có nghĩa là sẽ được lưu lại.

කුම්භකාරපාකාති කුම්භකාරස්ස භාජනපචනට්ඨානතො. පටිසිස්සෙය්‍යාති ඨපෙය්‍ය. කපල්ලානීති සහ මුඛවට්ටියා එකාබද්ධානි කුම්භකපල්ලානි. අවසිස්සෙය්‍යුන්ති [Pg.75] තිට්ඨෙය්‍යුං. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ආදිත්තකුම්භකාරපාකො විය හි තයො භවා දට්ඨබ්බා, කුම්භකාරො විය යොගාවචරො, පාකතො කුම්භකාරභාජනානං නීහරණදණ්ඩකො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, සමො භූමිභාගො විය අසඞ්ඛතං නිබ්බානතලං, දණ්ඩකෙන උණ්හකුම්භං ආකඩ්ඪිත්වා සමෙ භූමිභාගෙ කුම්භස්ස ඨපිතකාලො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස රූපසත්තකං අරූපසත්තකං විපස්සන්තස්ස කම්මට්ඨානෙ ච පගුණෙ විභූතෙ උපට්ඨහමානෙ තථාරූපං උතුසප්පායාදිං ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්ස විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පත්වා චතූහි අපායෙහි අත්තභාවං උද්ධරිත්වා ඵලසමාපත්තිවසෙන අසඞ්ඛතෙ නිබ්බානතලෙ ඨිතකාලො දට්ඨබ්බො. ඛීණාසවො පන උණ්හකුම්භො විය අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව න පරිනිබ්බාති, සාසනප්පවෙණිං පන ඝටයමානො පණ්ණාසසට්ඨිවස්සානි ඨත්වා චරිමකචිත්තප්පත්තියා උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බාති. අථස්ස කුම්භස්ස විය කපල්ලානි අනුපාදිණ්ණකසරීරානෙව අවසිස්සන්තීති. සරීරානි අවසිස්සන්තීති පජානාතීති ඉදං පන ඛීණාසවස්ස අනුයොගාරොපනත්ථං වුත්තං.

Kumbhakārapākāti có nghĩa là từ nơi nung đồ gốm của người thợ gốm. Paṭisisseyyāti có nghĩa là nên đặt. Kapallānīti có nghĩa là những mảnh vỡ của bình gốm được kết dính lại với nhau cùng với miệng bình. Avasisseyyunti có nghĩa là sẽ còn lại. Evameva khoti, ở đây, đây là sự so sánh ví dụ: Ba cõi hữu nên được xem như lò nung đang cháy rực, hành giả nên được xem như người thợ gốm, A-la-hán đạo trí nên được xem như cây sào để lấy đồ gốm ra khỏi lò nung, nền tảng Niết-bàn vô vi nên được xem như mặt đất bằng phẳng. Thời điểm đứng vững trên nền tảng Niết-bàn vô vi bằng năng lực của quả định, sau khi đã nhấc bổng tự thể ra khỏi bốn đường ác, đạt đến A-la-hán quả là quả tối thượng, sau khi đã phát triển tuệ quán trong lúc ngồi ở một chỗ, sau khi đã có được thời tiết thích hợp v.v... như thế ấy khi đề mục thiền trở nên thuần thục, rõ ràng và hiện khởi đối với vị đã nỗ lực tu tập minh sát quán xét bảy pháp sắc và bảy pháp phi sắc, nên được xem như thời điểm đặt cái bình trên mặt đất bằng phẳng sau khi đã dùng cây sào kéo cái bình nóng ra. Tuy nhiên, vị lậu tận không nhập diệt ngay trong ngày đắc A-la-hán như cái bình nóng, nhưng sau khi duy trì dòng dõi giáo pháp và sống năm mươi, sáu mươi năm, vị ấy nhập diệt với vô dư y Niết-bàn giới do sự tan rã của các uẩn do nghiệp tạo khi đạt đến tâm cuối cùng. Khi ấy, chỉ có xá-lợi không do nghiệp tạo của vị ấy là còn lại, giống như những mảnh vỡ của cái bình. Còn câu "vị ấy biết rằng: ‘Các xá-lợi sẽ còn lại’" này được nói ra nhằm mục đích gán ghép sự truy vấn cho vị lậu tận.

විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථ. සාධු සාධූති ථෙරානං බ්‍යාකරණං සම්පහංසති. එවමෙතන්ති යදෙතං තිවිධෙ අභිසඞ්ඛාරෙ අසති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස අප්පඤ්ඤාණන්තිආදි, එවමෙව එතං. අධිමුච්චථාති සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං අධිමොක්ඛං පටිලභථ. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති අයමෙව වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තො අයං පරිච්ඡෙදො, යදිදං නිබ්බානන්ති. පඨමං.

Viññāṇaṃ paññāyethāti có nghĩa là thức tái sanh có thể được biết đến. Sādhu sādhūti, Ngài tán thưởng câu trả lời của các vị trưởng lão. Evametanti, điều đã được nói rằng khi không có ba loại hành, thì không có sự biểu hiện của thức tái sanh, v.v..., điều đó đúng là như vậy. Adhimuccathāti có nghĩa là hãy đạt được sự quyết đoán được gọi là sự xác quyết. Esevanto dukkhassāti có nghĩa là chính Niết-bàn này là sự kết thúc, là sự đoạn tận của khổ luân hồi. (Kinh) thứ nhất.

2. උපාදානසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Thủ

52. දුතියෙ උපාදානියෙසූති චතුන්නං උපාදානානං පච්චයෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. අස්සාදානුපස්සිනොති අස්සාදං අනුපස්සන්තස්ස. තත්‍රාති තස්මිං අග්ගික්ඛන්ධෙ. තදාහාරොති තංපච්චයො. තදුපාදානොති තස්සෙව වෙවචනං. එවමෙව ඛොති එත්ථ අග්ගික්ඛන්ධො විය හි තයො භවා, තෙභූමකවට්ටන්තිපි එතදෙව, අග්ගිජග්ගකපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො, සුක්ඛතිණගොමයාදිපක්ඛිපනං විය අස්සාදානුපස්සිනො පුථුජ්ජනස්ස [Pg.76] තණ්හාදිවසෙන ඡහි ද්වාරෙහි කුසලාකුසලකම්මකරණං. තිණගොමයාදීසු ඛීණෙසු පුනප්පුනං තෙසං පක්ඛිපනෙන අග්ගික්ඛන්ධස්ස වඩ්ඪනං විය බාලපුථුජ්ජනස්ස උට්ඨාය සමුට්ඨාය යථාවුත්තකම්මායූහනෙන අපරාපරං වට්ටදුක්ඛනිබ්බත්තනං.

52. Trong kinh thứ hai, upādāniyesūti có nghĩa là trong các pháp tam giới là nhân duyên của bốn loại thủ. Assādānupassinoti có nghĩa là của người thường xuyên quán xét vị ngọt. Tatrāti có nghĩa là trong đống lửa đó. Tadāhāroti có nghĩa là có đó làm nhân duyên. Tadupādānoti là một từ đồng nghĩa của chính từ đó. Evameva khoti, ở đây, ba cõi hữu nên được xem như đống lửa lớn, vòng luân hồi trong ba cõi cũng chính là điều đó; kẻ phàm phu ngu si nương tựa vào vòng luân hồi nên được xem như người chăm sóc lửa; việc làm các nghiệp thiện và bất thiện qua sáu cửa do năng lực của ái dục v.v... của kẻ phàm phu thường thấy vị ngọt nên được xem như việc ném vào cỏ khô, phân bò khô v.v... Sự phát sinh của khổ luân hồi hết lần này đến lần khác do sự nỗ lực tạo tác các nghiệp đã nói một cách gắng sức của kẻ phàm phu ngu si nên được xem như sự lớn mạnh của đống lửa lớn do việc ném vào chúng hết lần này đến lần khác khi cỏ khô, phân bò khô v.v... đã cạn kiệt.

න කාලෙන කාලං සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍යාති තඤ්හි කොචි අත්ථකාමො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘භො කස්මා උට්ඨාය සමුට්ඨාය කලාපෙ බන්ධිත්වා සුක්ඛතිණකට්ඨානං පච්ඡියඤ්ච පූරෙත්වා සුක්ඛගොමයානි පක්ඛිපන්තො එතං අග්ගිං ජාලෙසි? අපි නු තෙ අත්ථි ඉතොනිදානං කාචි වඩ්ඪීති? වංසාගතමෙතං භො අම්හාකං, ඉතොනිදානං පන මෙ අවඩ්ඪියෙව, කුතො වඩ්ඪි? අහඤ්හි ඉමං අග්ගිං ජග්ගන්තො නෙව න්හායිතුං න භුඤ්ජිතුං න නිපජ්ජිතුං ලභාමීති. තෙන හි භො කිං තෙ ඉමිනා නිරත්ථකෙන අග්ගිජාලනෙන? එහි ත්වං එතානි ආභතානි තිණාදීනි එත්ථ නික්ඛිප, තානි සයමෙව ඣායිස්සන්ති, ත්වං පන අසුකස්මිං ඨානෙ සීතොදකා පොක්ඛරණී අත්ථි, තත්ථ න්හත්වා, මාලාගන්ධවිලෙපනෙහි අත්තානං මණ්ඩෙත්වා සුනිවත්ථො සුපාරුතොව පාදුකාහි නගරං පවිසිත්වා පාසාදවරමාරුය්හ වාතපානං විවරිත්වා මහාවීථියං විරොචමානො නිසීද එකග්ගො සුඛසමප්පිතො හුත්වා, තත්ථ තෙ නිසින්නස්ස තිණාදීනං ඛයෙන සයමෙව අයං අග්ගි අප්පණ්ණත්තිභාවං ගමිස්සතී’’ති. සො තථා කරෙය්‍ය. තථෙව ච තත්ථ නිසින්නස්ස සො අග්ගි උපාදානක්ඛයෙන අප්පණ්ණත්තිභාවං ගච්ඡෙය්‍ය. ඉදං සන්ධායෙතං ‘‘න කාලෙන කාල’’න්තිආදි වුත්තං.

Na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyyāti, một người nào đó muốn lợi ích có thể nói với người ấy như vầy: “Này bạn, tại sao bạn lại gắng sức bó cỏ khô và củi lại thành bó, đổ đầy giỏ và ném phân bò khô vào để đốt ngọn lửa này? Bạn có được lợi ích nào từ việc này không?” “Này bạn, đây là truyền thống gia đình của chúng tôi. Nhưng từ việc này, tôi chỉ có sự không tăng trưởng, làm sao có sự tăng trưởng? Vì tôi chăm sóc ngọn lửa này nên không thể tắm, không thể ăn, không thể ngủ.” “Vậy thì, này bạn, bạn được gì với việc đốt lửa vô ích này? Hãy đến đây, bạn hãy vứt cỏ khô v.v... mà bạn đã mang đến vào đây, chúng sẽ tự cháy. Còn bạn, ở nơi kia có một hồ sen nước mát, hãy tắm ở đó, trang điểm bản thân bằng vòng hoa, hương thơm và thuốc thoa, mặc y phục chỉnh tề, đi dép vào thành phố, leo lên một cung điện lộng lẫy, mở cửa sổ, và ngồi tỏa sáng trên con đường lớn, với tâm chuyên nhất và tràn đầy hạnh phúc. Khi bạn ngồi ở đó, do sự cạn kiệt của cỏ khô v.v..., ngọn lửa này sẽ tự nó đi đến trạng thái không còn được gọi là đống lửa.” Người đó nên làm như vậy. Và cũng như vậy, khi người đó ngồi ở đó, ngọn lửa đó do sự cạn kiệt của nhiên liệu sẽ đi đến trạng thái không còn được gọi là đống lửa. Nhắm đến điều này, câu “không nên thỉnh thoảng...” v.v... đã được nói ra.

එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – චත්තාලීසාය කට්ඨවාහානං ජලමානො මහාඅග්ගික්ඛන්ධො විය හි තෙභූමකවට්ටං දට්ඨබ්බං, අග්ගිජග්ගනකපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතකො යොගාවචරො, අත්ථකාමො පුරිසො විය සම්මාසම්බුද්ධො, තෙන පුරිසෙන තස්ස දින්නඔවාදො විය තථාගතෙන ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, තෙභූමකධම්මෙසු නිබ්බින්ද, එවං වට්ටදුක්ඛා මුච්චිස්සසී’’ති තස්ස තෙභූමකධම්මෙසු කම්මට්ඨානස්ස කථිතකාලො, තස්ස පුරිසස්ස යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිත්වා පාසාදෙ නිසින්නකාලො විය යොගිනො [Pg.77] සුගතොවාදං සම්පටිච්ඡිත්වා සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස තෙභූමකධම්මෙසු විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන යථානුරූපං ආහාරසප්පායාදිං ලභිත්වා, එකාසනෙ නිසින්නස්ස අග්ගඵලෙ පතිට්ඨිතකාලො, තස්ස න්හානවිලෙපනාදීහි සුධොතමණ්ඩිතකායත්තා තස්මිං නිසින්නස්ස එකග්ගසුඛසමප්පිතකාලො විය යොගිනො අරියමග්ගපොක්ඛරණියං මග්ගඤාණොදකෙන සුන්හාතසුධොතකිලෙසමලස්ස හිරොත්තප්පසාටකෙ නිවාසෙත්වා සීලවිලෙපනානුලිත්තස්ස අරහත්තමණ්ඩනෙන අත්තභාවං මණ්ඩෙත්වා විමුත්තිපුප්ඵදාමං පිළන්ධිත්වා ඉද්ධිපාදපාදුකා ආරුය්හ නිබ්බානනගරං පවිසිත්වා ධම්මපාසාදං ආරුය්හ සතිපට්ඨානමහාවීථියං විරොචමානස්ස නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නකාලො. තස්ස පන පුරිසස්ස තස්මිං නිසින්නස්ස තිණාදීනං ඛයෙන අග්ගික්ඛන්ධස්ස අප්පණ්ණත්තිගමනකාලො විය ඛීණාසවස්ස යාවතායුකං ඨත්වා උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස මහාවට්ටවූපසමො දට්ඨබ්බො. දුතියං.

Cũng vậy, ở đây, sự đối chiếu ví dụ này cần được hiểu như sau: Quả vậy, luân hồi trong ba cõi nên được xem như đống lửa lớn đang cháy từ bốn mươi xe củi; vị hành giả nương tựa vào luân hồi nên được xem như người chăm sóc lửa; bậc Chánh Đẳng Giác nên được xem như người mong cầu lợi ích; thời điểm Như Lai thuyết giảng đề mục thiền về các pháp trong ba cõi cho vị ấy rằng: ‘Này Tỳ khưu, hãy đến đây, hãy nhàm chán các pháp trong ba cõi, như vậy ngươi sẽ giải thoát khỏi khổ luân hồi,’ nên được xem như lời giáo huấn được ban cho bởi người kia; thời điểm vị hành giả an trú trong thánh quả cao nhất, sau khi đã tiếp nhận lời dạy của bậc Thiện Thệ, đi vào nơi thanh vắng, thiết lập pháp quán về các pháp trong ba cõi, tuần tự nhận được các vật thích hợp như thực phẩm v.v... đúng theo cách thức, và ngồi trên một chỗ ngồi, nên được xem như thời điểm người kia ngồi trong lâu đài sau khi đã thực hành theo như lời chỉ dạy; thời điểm vị hành giả ngồi sau khi đã gội sạch và rửa sạch cấu uế phiền não bằng nước trí tuệ đạo trong hồ thánh đạo, mặc vào tấm y tàm quý, thoa xức hương giới hạnh, trang điểm tự thân bằng trang sức A-la-hán, đeo vòng hoa giải thoát, mang đôi giày thần thông túc, đi vào thành phố Niết-bàn, đi lên lâu đài Chánh pháp, đang rực rỡ trên đại lộ niệm xứ, và đạt đến thiền quả lấy Niết-bàn làm đối tượng, nên được xem như thời điểm người kia ngồi trong đó, được trang bị với sự an lạc của nhất tâm do thân thể đã được tắm rửa sạch sẽ và trang điểm bằng việc tắm, thoa hương v.v... Còn sự dập tắt hoàn toàn vòng luân hồi vĩ đại của bậc lậu tận, sau khi đã sống cho đến hết tuổi thọ và đã nhập vô dư y Niết-bàn do sự tan rã của các uẩn được chấp thủ, nên được xem như thời điểm đống lửa đi đến chỗ không còn khái niệm do sự cạn kiệt của cỏ v.v... khi người kia đang ngồi trong đó. (Kinh) thứ hai.

3. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Kiết Sử

53. තතියෙ සංයොජනියෙසූති දසන්නං සංයොජනානං පච්චයෙසු. ඣායෙය්‍යාති ජලෙය්‍ය. තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය වට්ටිං උපසංහරෙය්‍යාති දීපපටිජග්ගනත්ථං තෙලභාජනඤ්ච මහන්තඤ්ච වට්ටිකපාලං ගහෙත්වා සමීපෙ නිච්චං ඨිතොව තෙලෙ ඛීණෙ තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය, වට්ටියා ඛීණාය වට්ටිං උපසංහරෙය්‍ය. සෙසමෙත්ථ සද්ධිං ඔපම්මසංසන්දනෙන පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තතියං.

53. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) saṃyojaniyesu có nghĩa là trong các duyên của mười kiết sử. Jhāyeyya có nghĩa là cháy. (Cụm từ) telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya có nghĩa là: để chăm sóc ngọn đèn, sau khi lấy bình dầu và một cái đĩa đựng tim đèn lớn, đứng thường trực gần đó, khi dầu cạn thì nên châm dầu, khi tim đèn cháy hết thì nên đưa tim đèn vào. Phần còn lại ở đây, cùng với sự đối chiếu ví dụ, nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. (Kinh) thứ ba.

4. දුතියසංයොජනසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Kiết Sử thứ hai

54. චතුත්ථෙ උපමං පඨමං කත්වා පච්ඡා අත්ථො වුත්තො. සෙසං තාදිසමෙව. චතුත්ථං.

54. Trong kinh thứ tư, ví dụ được đưa ra trước, sau đó ý nghĩa mới được nói đến. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. (Kinh) thứ tư.

5. මහාරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Cây Lớn

55. පඤ්චමෙ උද්ධං ඔජං අභිහරන්තීති පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච උපරි ආරොපෙන්ති. ඔජාය ආරොපිතත්තා හත්ථසතුබ්බෙධස්ස රුක්ඛස්ස අඞ්කුරග්ගෙසු බින්දුබින්දූනි විය හුත්වා සිනෙහො තිට්ඨති. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං [Pg.78] – මහාරුක්ඛො විය හි තෙභූමකවට්ටං, මූලානි විය ආයතනානි, මූලෙහි ඔජාය ආරොහනං විය ඡහි ද්වාරෙහි කම්මාරොහනං, ඔජාය අභිරුළ්හත්තා මහාරුක්ඛස්ස යාවකප්පට්ඨානං විය වට්ටනිස්සිතබාලපුථුජ්ජනස්ස ඡහි ද්වාරෙහි කම්මං ආයූහන්තස්ස අපරාපරං වට්ටස්ස වඩ්ඪනවසෙන දීඝරත්තං ඨානං.

55. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) uddhaṃ ojaṃ abhiharanti có nghĩa là chúng đưa địa vị và thủy vị lên trên. Do dưỡng chất được đưa lên, nhựa cây tồn tại giống như những giọt nhỏ ở đầu chồi của cây cao một trăm cubit. Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Quả vậy, luân hồi trong ba cõi giống như cây lớn; các xứ giống như rễ cây; sự phát sinh của nghiệp qua sáu căn giống như sự đi lên của dưỡng chất qua rễ cây; sự tồn tại lâu dài của kẻ phàm phu ngu si nương tựa vào luân hồi, do sự gia tăng của luân hồi nối tiếp nhau khi tạo nghiệp qua sáu căn, giống như sự tồn tại đến hết kiếp của cây lớn do dưỡng chất đã được đưa lên.

කුද්දාලපිටකන්ති කුද්දාලඤ්චෙව පච්ඡිභාජනඤ්ච. ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දෙය්‍යාති ඛුද්දකමහන්තානි ඛණ්ඩාඛණ්ඩානි කරොන්තො ඡින්දෙය්‍ය. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – ඉධාපි හි මහාරුක්ඛො විය තෙභූමකවට්ටං, රුක්ඛං නාසෙතුකාමො පුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය ඤාණං, පච්ඡි විය සමාධි, රුක්ඛච්ඡෙදනඵරසු විය ඤාණං, රුක්ඛස්ස මූලෙ ඡින්නකාලො විය යොගිනො ආචරියසන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා මනසිකරොන්තස්ස පඤ්ඤා, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දනකාලො විය සඞ්ඛෙපතො චතුන්නං මහාභූතානං මනසිකාරො, ඵාලනං විය ද්වෙචත්තාලීසාය කොට්ඨාසෙසු විත්ථාරමනසිකාරො, සකලිකං සකලිකං කරණකාලො විය උපාදාරූපස්ස චෙව රූපක්ඛන්ධාරම්මණස්ස විඤ්ඤාණස්ස චාති ඉමෙසං වසෙන නාමරූපපරිග්ගහො, මූලානං උපච්ඡෙදනං විය තස්සෙව නාමරූපස්ස පච්චයපරියෙසනං, වාතාතපෙ විසොසෙත්වා අග්ගිනා ඩහනකාලො විය අනුපුබ්බෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අඤ්ඤතරං සප්පායං ලභිත්වා කම්මට්ඨානෙ විභූතෙ උපට්ඨහමානෙ එකපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස අග්ගඵලප්පත්ති, මසිකරණං විය අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව අපරිනිබ්බායන්තස්ස යාවතායුකං ඨිත කාලො, මහාවාතෙ ඔපුනනං නදියා පවාහනං විය ච උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස වට්ටවූපසමො වෙදිතබ්බො. පඤ්චමං.

Kuddālapiṭakaṃ là cái cuốc và cái giỏ. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya có nghĩa là nên chặt, làm thành những mảnh nhỏ và lớn. Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Quả vậy, ở đây cũng vậy, luân hồi trong ba cõi giống như cây lớn; vị hành giả giống như người muốn phá hủy cây; trí tuệ giống như cái cuốc; định giống như cái giỏ; trí tuệ giống như cái rìu chặt cây; trí tuệ của vị hành giả đang tác ý sau khi nhận đề mục thiền từ vị thầy giống như thời điểm chặt rễ cây; sự tác ý vắn tắt về bốn đại giống như thời điểm chặt thành từng mảnh; sự tác ý chi tiết về bốn mươi hai thể trược giống như việc chẻ ra; sự liễu tri danh sắc qua các pháp này, tức là sắc y sinh và thức có sắc uẩn làm đối tượng, giống như thời điểm làm thành từng mảnh vụn; sự tìm kiếm duyên của chính danh sắc ấy giống như việc cắt đứt tận gốc rễ; sự chứng đắc thánh quả cao nhất của người đang thực hành sa-môn pháp, ngồi kiết-già, sau khi tuần tự phát triển thiền quán, nhận được một nơi thích hợp nào đó, khi đề mục thiền trở nên rõ ràng và hiện khởi, giống như thời điểm đốt bằng lửa sau khi đã phơi khô trong gió và nắng; thời gian tồn tại cho đến hết tuổi thọ của vị không nhập Niết-bàn ngay trong ngày chứng đắc A-la-hán; và sự dập tắt luân hồi của vị đã nhập vô dư y Niết-bàn do sự tan rã của các uẩn được chấp thủ nên được hiểu giống như việc tung vào trong gió lớn và trôi theo dòng sông. (Kinh) thứ năm.

6. දුතියමහාරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Cây Lớn thứ hai

56. ඡට්ඨෙපි උපමං පඨමං වත්වා පච්ඡා අත්ථො වුත්තො, ඉදමෙව නානත්තං. ඡට්ඨං.

56. Trong kinh thứ sáu cũng vậy, ví dụ được nói trước, sau đó ý nghĩa mới được nói đến, chỉ có sự khác biệt này mà thôi. (Kinh) thứ sáu.

7. තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Cây Non

57-59. සත්තමෙ [Pg.79] තරුණොති අජාතඵලො. පලිමජ්ජෙය්‍යාති සොධෙය්‍ය. පංසුං දදෙය්‍යාති ථද්ධඵරුසපංසුං හරිත්වා මුදුගොමයචුණ්ණමිස්සං මධුරපංසුං පක්ඛිපෙය්‍ය. වුද්ධින්ති වුද්ධිං ආපජ්ජිත්වා පුප්ඵූපගො පුප්ඵං, ඵලූපගො ඵලං ගණ්හෙය්‍ය. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – තරුණරුක්ඛො විය හි තෙභූමකවට්ටං, රුක්ඛජග්ගකො පුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො, මූලඵලසන්තානාදීනි විය තීහි ද්වාරෙහි කුසලාකුසලකම්මායූහනං, රුක්ඛස්ස වුඩ්ඪිආපජ්ජනං විය පුථුජ්ජනස්ස තීහි ද්වාරෙහි කම්මං ආයූහතො අපරාපරං වට්ටප්පවත්ති. විවට්ටං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව. සත්තමාදීනි.

57-59. Trong bài kinh thứ bảy, taruṇo có nghĩa là chưa có quả. Palimajjeyyā có nghĩa là nên làm sạch. Paṃsuṃ dadeyyā có nghĩa là sau khi loại bỏ đất cứng và thô, nên bón vào loại đất tốt đã được trộn với bột phân bò mềm. Vuddhiṃ có nghĩa là sau khi đã đạt đến sự tăng trưởng, cây đến thời kỳ ra hoa thì nên hái hoa, cây đến thời kỳ ra quả thì nên hái quả. Đây là sự so sánh ví dụ ở đây: Luân hồi trong ba cõi nên được xem như cây non; phàm nhân nương tựa vào luân hồi nên được xem như người chăm sóc cây; sự tích lũy nghiệp thiện và bất thiện qua ba cửa nên được xem như rễ, quả, sự tiếp nối, v.v...; sự tiếp diễn của luân hồi hết lần này đến lần khác do phàm nhân tích lũy nghiệp qua ba cửa nên được xem như sự tăng trưởng của cây. Phần thoát ly luân hồi nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. Các bài kinh thứ tám và thứ chín chỉ có ý nghĩa rõ ràng. Các bài kinh từ thứ bảy trở đi.

10. නිදානසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải Kinh Nhân Duyên

60. දසමෙ කුරූසු විහරතීති කුරූති එවං බහුවචනවසෙන ලද්ධවොහාරෙ ජනපදෙ විහරති. කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමොති එවංනාමකො කුරූනං නිගමො, තං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. ආයස්මාති පියවචනමෙතං ගරුවචනමෙතං. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. එකමන්තං නිසීදීති ඡ නිසජ්ජදොසෙ විවජ්ජෙන්තො දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලස්ස අභිමුඛට්ඨානෙ ඡබ්බණ්ණානං බුද්ධරස්මීනං අන්තො පවිසිත්වා පසන්නලාඛාරසං විගාහන්තො විය සුවණ්ණපටං පාරුපන්තො විය රත්තකම්බලවිතානමජ්ඣං පවිසන්තො විය ධම්මභණ්ඩාගාරිකො ආයස්මා ආනන්දො නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති.

60. Trong bài kinh thứ mười, kurūsu viharati có nghĩa là ngài trú ở xứ sở được gọi tên theo cách dùng số nhiều là Kurū. Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo có nghĩa là có một thị trấn của người Kurū tên là Kammāsadhamma, và ý nghĩa là ngài đã lấy nơi ấy làm làng khất thực. Āyasmā là một lời nói thân ái, là một lời nói tôn kính. Ānando là tên của vị trưởng lão ấy. Ekamantaṃ nisīdi có nghĩa là, trong khi tránh sáu lỗi của việc ngồi, ở một nơi đối diện với đầu gối bên phải (của Đức Phật), bậc Trưởng lão Ānanda, vị quản kho Pháp, đã ngồi xuống, đi vào bên trong hào quang sáu màu của Đức Phật, giống như đang lặn xuống dòng nước sơn mài trong suốt, giống như đang khoác một tấm y bằng vàng, giống như đang đi vào giữa một tấm màn bằng len màu đỏ. Do đó, đã được nói rằng: “ekamantaṃ nisīdi.”

කාය පන වෙලාය කෙන කාරණෙන අයමායස්මා භගවන්තං උපසඞ්කමන්තොති? සායන්හවෙලාය පච්චයාකාරපඤ්හං පුච්ඡනකාරණෙන. තං දිවසං කිර අයමායස්මා කුලසඞ්ගහත්ථාය ඝරද්වාරෙ ඝරද්වාරෙ සහස්සභණ්ඩිකං නික්ඛිපන්තො විය කම්මාසධම්මං පිණ්ඩාය චරිත්වා පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සත්ථු වත්තං දස්සෙත්වා සත්ථරි ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා අත්තනො දිවාට්ඨානං ගන්ත්වා අන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පටික්කන්තෙසු දිවාට්ඨානං පටිසම්මජ්ජිත්වා චම්මක්ඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා උදකතුම්බතො උදකෙන හත්ථපාදෙ [Pg.80] සීතලං කත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා. අථ පරිච්ඡින්නකාලවසෙන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙසි. සො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිතො පට්ඨාය අන්තං, අන්තතො පට්ඨාය ආදිං, උභයන්තතො පට්ඨාය මජ්ඣං, මජ්ඣතො පට්ඨාය උභො අන්තෙ පාපෙන්තො තික්ඛත්තුං ද්වාදසපදං පච්චයාකාරං සම්මසි. තස්සෙවං සම්මසන්තස්ස පච්චයාකාරො විභූතො හුත්වා උත්තානකුත්තානකො විය උපට්ඨාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං පච්චයාකාරො සබ්බබුද්ධෙහි ගම්භීරො චෙව ගම්භීරාවභාසො චාති කථිතො, මය්හං ඛො පන පදෙසඤාණෙ ඨිතස්ස සාවකස්ස සතො උත්තානො විය විභූතො පාකටො හුත්වා උපට්ඨාති, මය්හංයෙව නු ඛො එස උත්තානකො විය උපට්ඨාති, උදාහු අඤ්ඤෙසම්පීති අත්තනො උපට්ඨානකාරණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමී’’ති නිසින්නට්ඨානතො උට්ඨාය චම්මක්ඛණ්ඩං පප්ඵොටෙත්වා ආදාය සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමි. තෙන වුත්තං – ‘‘සායන්හවෙලායං පච්චයාකාරපඤ්හං පුච්ඡනකාරණෙන උපසඞ්කමන්තො’’ති.

Nhưng vào lúc nào, vì lý do gì mà bậc Trưởng lão này lại đến yết kiến Đức Thế Tôn? (Ngài đến) vào buổi chiều, vì lý do muốn hỏi về vấn đề liên quan đến lý duyên khởi. Tương truyền rằng vào ngày hôm ấy, bậc Trưởng lão này, vì mục đích hỗ trợ các gia đình, đã đi khất thực ở Kammāsadhamma, giống như đang đặt một túi một ngàn (đồng tiền) ở mỗi ngưỡng cửa. Sau khi đi khất thực trở về, ngài đã thực hiện các phận sự đối với Bậc Đạo Sư, và sau khi Bậc Đạo Sư đã vào hương thất, ngài đã đảnh lễ Bậc Đạo Sư rồi đi đến nơi nghỉ ban ngày của mình. Sau khi các vị đệ tử nội trú đã thực hiện các phận sự và lui ra, ngài đã quét dọn nơi nghỉ ban ngày, trải tấm da, dùng nước từ bình nước làm mát tay chân, rồi ngồi xuống trong thế kiết-già và nhập vào Tu-đà-hoàn quả định. Sau đó, theo thời gian đã định, ngài xuất khỏi thiền định và hướng trí tuệ của mình vào lý duyên khởi. Ngài đã quán xét ba lần về lý duyên khởi có mười hai chi phần, bắt đầu từ đầu, “do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi,” cho đến cuối; từ cuối trở về đầu; từ cả hai đầu hướng vào giữa; và từ giữa hướng ra cả hai đầu. Khi ngài đang quán xét như vậy, lý duyên khởi đã trở nên rõ ràng và hiện ra với ngài như thể rất nông cạn. Bấy giờ, ngài suy nghĩ: “Lý duyên khởi này đã được tất cả các vị Phật tuyên bố là vừa sâu xa vừa có vẻ sâu xa. Nhưng đối với ta, một vị Thinh văn đang đứng trên trí tuệ cục bộ, nó lại hiện ra như thể nông cạn, trở nên rõ ràng và hiển nhiên. Phải chăng nó chỉ hiện ra như thể nông cạn đối với riêng ta, hay cũng hiện ra như vậy đối với những người khác?” (Nghĩ rằng:) “Ta sẽ trình bày với Bậc Đạo Sư về lý do nó hiện ra (như vậy) với mình,” ngài đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi, giũ tấm da, cầm lấy nó và đến yết kiến Đức Thế Tôn vào buổi chiều. Do đó, đã được nói rằng: “(Ngài đến) vào buổi chiều, vì lý do muốn hỏi về vấn đề liên quan đến lý duyên khởi.”

යාව ගම්භීරොති එත්ථ යාවසද්දො පමාණාතික්කමෙ. අතික්කම්ම පමාණං ගම්භීරො, අතිගම්භීරොති අත්ථො. ගම්භීරාවභාසොති ගම්භීරොව හුත්වා අවභාසති, දිස්සතීති අත්ථො. එකඤ්හි උත්තානමෙව ගම්භීරාවභාසං හොති පූතිපණ්ණරසවසෙන කාළවණ්ණං පුරාණඋදකං විය. තඤ්හි ජාණුප්පමාණම්පි සතපොරිසං විය දිස්සති. එකං ගම්භීරං උත්තානාවභාසං හොති මණිභාසං විප්පසන්නඋදකං විය. තඤ්හි සතපොරිසම්පි ජාණුප්පමාණං විය ඛායති. එකං උත්තානං උත්තානාවභාසං හොති පාතිආදීසු උදකං විය. එකං ගම්භීරං ගම්භීරාවභාසං හොති සිනෙරුපාදකමහාසමුද්දෙ උදකං විය. එවං උදකමෙව චත්තාරි නාමානි ලභති. පටිච්චසමුප්පාදෙ පනෙතං නත්ථි. අයඤ්හි ගම්භීරො ච ගම්භීරාවභාසො චාති එකමෙව නාමං ලභති. එවරූපො සමානොපි අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායති, තදිදං අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙති එවං අත්තනො විම්හයං පකාසෙන්තො පඤ්හං පුච්ඡිත්වා තුණ්හීභූතො නිසීදි.

Ở đây, trong câu yāva gambhīro, từ yāva có nghĩa là vượt quá mức độ. Vượt quá mức độ sâu, có nghĩa là rất sâu. Gambhīrāvabhāso có nghĩa là nó hiện ra, nó được thấy là sâu. Thật vậy, có loại (nước) vốn nông nhưng lại có vẻ sâu, giống như nước cũ có màu đen do nước lá cây thối rữa. Loại nước ấy, dù chỉ sâu đến đầu gối, lại trông như sâu cả trăm tầm người. Có loại (nước) sâu nhưng lại có vẻ nông, giống như nước trong vắt có màu ngọc bích. Loại nước ấy, dù sâu cả trăm tầm người, lại hiện ra như chỉ sâu đến đầu gối. Có loại (nước) nông và có vẻ nông, giống như nước trong bát, v.v... Có loại (nước) sâu và có vẻ sâu, giống như nước trong đại dương dưới chân núi Sineru. Như vậy, chỉ riêng nước đã nhận được bốn tên gọi. Nhưng điều này không có đối với lý duyên khởi. Thật vậy, nó chỉ nhận được một tên gọi duy nhất là: vừa sâu xa vừa có vẻ sâu xa. Mặc dù nó là như vậy, nhưng đối với con, nó lại hiện ra như thể rất nông cạn. Bạch Thế Tôn, điều này thật vi diệu! Bạch Thế Tôn, điều này thật hy hữu! Bằng cách này, sau khi bày tỏ sự kinh ngạc của mình và đặt câu hỏi, ngài đã ngồi im lặng.

භගවා [Pg.81] තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ආනන්දො භවග්ගගහණාය හත්ථං පසාරෙන්තො විය සිනෙරුං භින්දිත්වා මිඤ්ජං නීහරිතුං වායමමානො විය විනා නාවාය මහාසමුද්දං තරිතුකාමො විය පථවිං පරිවත්තෙත්වා පථවොජං ගහෙතුං වායමමානො විය බුද්ධවිසයං පඤ්හං අත්තනො උත්තානුත්තානන්ති වදති, හන්දස්ස ගම්භීරභාවං ආචික්ඛාමී’’ති චින්තෙත්වා මා හෙවන්තිආදිමාහ.

Đức Thế Tôn, sau khi nghe lời nói của ngài ấy, đã suy nghĩ: “Ānanda nói rằng vấn đề thuộc phạm vi của chư Phật đối với mình là rất nông cạn, giống như người đang vươn tay để nắm lấy cõi cao nhất của sự tồn tại, giống như người đang cố gắng tách núi Sineru để lấy lõi của nó, giống như người muốn vượt qua đại dương mà không có thuyền, giống như người đang cố gắng lật ngược trái đất để lấy tinh chất của nó. Nào, ta sẽ giải thích tính chất sâu xa của nó cho ông ấy,” rồi ngài đã nói những lời bắt đầu bằng mā hevaṃ.

තත්ථ මා හෙවන්ති හ-කාරො නිපාතමත්තං, එවං මා භණීති අත්ථො. ‘‘මා හෙව’’න්ති ච ඉදං වචනං භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං උස්සාදෙන්තොපි භණති අපසාදෙන්තොපි. තත්ථ උස්සාදෙන්තොපීති, ආනන්ද, ත්වං මහාපඤ්ඤො විසදඤාණො, තෙන තෙ ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය ඛායති, අඤ්ඤෙසං පනෙස උත්තානකොති න සල්ලක්ඛෙතබ්බො, ගම්භීරොයෙව ච සො ගම්භීරාවභාසො ච.

Ở đây, trong câu "mā hevaṃ", chữ "ha" chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là: "chớ có nói như vậy". Và lời nói "Mā hevaṃ" này, Đức Thế Tôn nói vừa để tán dương Tôn giả Ānanda, vừa để khiển trách. Trong đó, (ý nghĩa) tán dương là: "Này Ānanda, ông có trí tuệ lớn, có tri kiến trong sáng, do đó, đối với ông, pháp Duyên khởi dù sâu xa cũng hiện ra như cạn cợt. Nhưng đối với những người khác, không nên xem nó là cạn cợt. Pháp ấy thực sự sâu xa và có vẻ sâu xa."

තත්ථ චතස්සො උපමා වදන්ති – ඡ මාසෙ සුභොජනරසපුට්ඨස්ස කිර කතයොගස්ස මහාමල්ලස්ස සමජ්ජසමයෙ කතමල්ලපාසාණපරිචයස්ස යුද්ධභූමිං ගච්ඡන්තස්ස අන්තරා මල්ලපාසාණං දස්සෙසුං. සො ‘‘කිං එත’’න්ති ආහ. මල්ලපාසාණොති. ආහරථ නන්ති. ‘‘උක්ඛිපිතුං න සක්කොමා’’ති වුත්තෙ සයං ගන්ත්වා ‘‘කුහිං ඉමස්ස භාරියට්ඨාන’’න්ති වත්වා ද්වීහි හත්ථෙහි ද්වෙ පාසාණෙ උක්ඛිපිත්වා කීළාගුළෙ විය ඛිපිත්වා අගමාසි. තත්ථ මල්ලස්ස මල්ලපාසාණො ලහුකොති න අඤ්ඤෙසම්පි ලහුකොති වත්තබ්බො. ඡ මාසෙ සුභොජනරසපුට්ඨො මල්ලො විය හි කප්පසතසහස්සං අභිනීහාරසම්පන්නො ආයස්මා ආනන්දො. යථා මල්ලස්ස මහාබලතාය මල්ලපාසාණො ලහුකො, එවං ථෙරස්ස මහාපඤ්ඤතාය පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති වත්තබ්බො, සො අඤ්ඤෙසං උත්තානොති න වත්තබ්බො.

Về điều này, có bốn ví dụ được nêu ra. Tương truyền, có một đại lực sĩ được nuôi dưỡng bằng thức ăn ngon bổ trong sáu tháng, đã luyện tập, có kinh nghiệm với đá của lực sĩ, trong lúc đi đến võ đài vào dịp lễ hội, người ta chỉ cho ông ta tảng đá của lực sĩ ở giữa đường. Ông ta hỏi: "Đây là gì?". (Họ đáp): "Đá của lực sĩ". "Hãy mang nó lại đây". Khi họ nói: "Chúng tôi không thể nhấc lên được", ông ta tự mình đi đến, nói rằng: "Chỗ nặng của tảng đá này ở đâu?", rồi dùng hai tay nhấc hai tảng đá lên, ném đi như những viên bi đồ chơi rồi ra đi. Ở đây, không thể nói rằng vì tảng đá của lực sĩ nhẹ đối với lực sĩ mà nó cũng nhẹ đối với những người khác. Thật vậy, Tôn giả Ānanda, người đã viên mãn lời nguyện trong một trăm ngàn kiếp, cũng giống như người lực sĩ được nuôi dưỡng bằng thức ăn ngon bổ trong sáu tháng. Giống như tảng đá của lực sĩ nhẹ đối với lực sĩ do sức mạnh to lớn của ông ta, cũng vậy, có thể nói rằng pháp Duyên khởi là cạn cợt đối với vị Trưởng lão do trí tuệ vĩ đại của ngài; nhưng không thể nói rằng nó cạn cợt đối với những người khác.

මහාසමුද්දෙ ච තිමි නාම මහාමච්ඡො ද්වියොජනසතිකො, තිමිඞ්ගලො තියොජනසතිකො, තිමිරපිඞ්ගලො පඤ්චයොජනසතිකො, ආනන්දො තිමිනන්දො අජ්ඣාරොහො මහාතිමීති ඉමෙ චත්තාරො යොජනසහස්සිකා. තත්ථ තිමිරපිඞ්ගලෙනෙව දීපෙන්ති. තස්ස කිර දක්ඛිණකණ්ණං චාලෙන්තස්ස පඤ්චයොජනසතෙ පදෙසෙ උදකං චලති, තථා වාමකණ්ණං, තථා නඞ්ගුට්ඨං, තථා සීසං. ද්වෙ පන කණ්ණෙ චාලෙත්වා නඞ්ගුට්ඨෙන [Pg.82] පහරිත්වා සීසං අපරාපරං කත්වා කීළිතුං ආරද්ධස්ස සත්තට්ඨයොජනසතෙ ඨානෙ භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධනෙ ආරොපිතං විය උදකං පක්කුථති. යොජනසතමත්තෙ පදෙසෙ උදකං පිට්ඨිං ඡාදෙතුං න සක්කොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං මහාසමුද්දො ගම්භීරොති වදන්ති, කුතස්ස ගම්භීරතා, මයං පිට්ඨිමත්තච්ඡාදනම්පි උදකං න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස තිමිරපිඞ්ගලස්ස මහාසමුද්දො උත්තානොති අඤ්ඤෙසඤ්ච ඛුද්දකමච්ඡානං උත්තානොති න වත්තබ්බො, එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො. සුපණ්ණරාජා ච දියඩ්ඪයොජනසතිකො හොති. තස්ස දක්ඛිණපක්ඛො පඤ්ඤාසයොජනිකො හොති, තථා වාමපක්ඛො, පිඤ්ඡවට්ටි ච සට්ඨියොජනිකා, ගීවා තිංසයොජනිකා, මුඛං නවයොජනං, පාදා ද්වාදසයොජනිකා, තස්මිං සුපණ්ණවාතං දස්සෙතුං ආරද්ධෙ සත්තට්ඨයොජනසතං ඨානං නප්පහොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං ආකාසො අනන්තොති වදන්ති, කුතස්ස අනන්තතා, මයං පක්ඛවාතප්පත්ථරණොකාසම්පි න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස සුපණ්ණරඤ්ඤො ආකාසො පරිත්තොති අඤ්ඤෙසඤ්ච ඛුද්දකපක්ඛීනං පරිත්තොති න වත්තබ්බො, එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො.

Và trong đại dương, có loài cá lớn tên là Timi dài hai trăm do-tuần, Timiṅgala dài ba trăm do-tuần, Timirapiṅgala dài năm trăm do-tuần; còn bốn loài cá này là Ānanda, Timinanda, Ajjhāroha và Mahātimi thì dài một ngàn do-tuần. Trong đó, họ minh họa bằng loài cá Timirapiṅgala. Tương truyền, khi nó vẫy vây tai bên phải, nước trong khu vực năm trăm do-tuần bị khuấy động; cũng vậy với vây tai bên trái, cũng vậy với đuôi, cũng vậy với đầu. Hơn nữa, khi nó bắt đầu vui đùa bằng cách vẫy cả hai vây tai, đập đuôi, và lắc đầu qua lại, nước trong khu vực bảy, tám trăm do-tuần sôi lên như thể được đặt trong một cái nồi trên bếp. Nước trong khu vực khoảng một trăm do-tuần không thể che phủ được lưng của nó. Nó có thể nói rằng: "Người ta nói đại dương này sâu thẳm, nhưng sự sâu thẳm của nó ở đâu? Chúng ta còn không tìm được đủ nước để che lấp lưng mình". Ở đây, không thể nói rằng vì đại dương cạn cợt đối với con cá Timirapiṅgala có thân hình to lớn mà nó cũng cạn cợt đối với những con cá nhỏ khác; cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Và vua Supaṇṇa (Kim sí điểu) dài một trăm năm mươi do-tuần. Cánh phải của nó dài năm mươi do-tuần, cánh trái cũng vậy, đuôi dài sáu mươi do-tuần, cổ dài ba mươi do-tuần, mỏ dài chín do-tuần, chân dài mười hai do-tuần. Khi nó bắt đầu tạo ra cơn gió Supaṇṇa, một không gian bảy, tám trăm do-tuần cũng không đủ. Nó có thể nói rằng: "Người ta nói không gian này là vô tận, nhưng sự vô tận của nó ở đâu? Chúng ta còn không có đủ không gian để dang rộng cánh tạo gió". Ở đây, không thể nói rằng vì không gian là nhỏ hẹp đối với vua Supaṇṇa có thân hình to lớn mà nó cũng nhỏ hẹp đối với những loài chim nhỏ khác; cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác.

රාහු අසුරින්දො පන පාදන්තතො යාව කෙසන්තා යොජනානං චත්තාරි සහස්සානි අට්ඨ ච සතානි හොන්ති. තස්ස ද්වින්නං බාහානං අන්තරෙ ද්වාදසයොජනසතිකං, බහලත්තෙන ඡයොජනසතිකං, හත්ථපාදතලානි තියොජනසතිකානි, තථා මුඛං, එකඞ්ගුලිපබ්බං පඤ්ඤාසයොජනං, තථා භමුකන්තරං, නලාටං තියොජනසතිකං, සීසං නවයොජනසතිකං. තස්ස මහාසමුද්දං ඔතිණ්ණස්ස ගම්භීරං උදකං ජාණුප්පමාණං හොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං මහාසමුද්දො ගම්භීරොති වදන්ති. කුතස්ස ගම්භීරතා? මයං ජාණුප්පටිච්ඡාදනමත්තම්පි උදකං න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස රාහුනො මහාසමුද්දො උත්තානොති අඤ්ඤෙසඤ්ච උත්තානොති න වත්තබ්බො. එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති [Pg.83] අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො. එතමත්ථං සන්ධාය භගවා මා හෙවං, ආනන්ද, මා හෙවං, ආනන්දාති ආහ.

Lại nữa, vua A-tu-la Rāhu từ gót chân cho đến ngọn tóc cao bốn ngàn tám trăm do-tuần. Khoảng cách giữa hai cánh tay của vị ấy là một ngàn hai trăm do-tuần, bề dày là sáu trăm do-tuần, lòng bàn tay và bàn chân dài ba trăm do-tuần, miệng cũng vậy, một đốt ngón tay dài năm mươi do-tuần, khoảng cách giữa hai lông mày cũng vậy, trán rộng ba trăm do-tuần, đầu cao chín trăm do-tuần. Khi vị ấy lội xuống đại dương, nước sâu cũng chỉ đến đầu gối. Vị ấy có thể nói rằng: "Người ta nói đại dương này sâu thẳm. Sự sâu thẳm của nó ở đâu? Chúng ta còn không tìm được đủ nước để ngập đến đầu gối". Ở đây, không thể nói rằng vì đại dương cạn cợt đối với Rāhu có thân hình to lớn mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Nhắm đến ý nghĩa này, Đức Thế Tôn đã nói: "Chớ nói vậy, Ānanda, chớ nói vậy, Ānanda".

ථෙරස්ස හි චතූහි කාරණෙහි ගම්භීරො පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති උපට්ඨාසි. කතමෙහි චතූහි? පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා තිත්ථවාසෙන සොතාපන්නතාය බහුස්සුතභාවෙනාති.

Thật vậy, đối với vị Trưởng lão, pháp Duyên khởi sâu xa đã hiện ra như cạn cợt là do bốn nguyên nhân. Bốn nguyên nhân nào? Do sự viên mãn của duyên yểm trợ trong quá khứ, do được sống gần bậc Đạo Sư, do là bậc Dự lưu, và do sự đa văn.

ඉතො කිර සතසහස්සිමෙ කප්පෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තස්ස හංසවතී නාම නගරං අහොසි, ආනන්දො නාම රාජා පිතා, සුමෙධා නාම දෙවී මාතා, බොධිසත්තො උත්තරකුමාරො නාම අහොසි. සො පුත්තස්ස ජාතදිවසෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා පධානමනුයුත්තො අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා, ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති උදානං උදානෙත්වා සත්තාහං බොධිපල්ලඞ්කෙ වීතිනාමෙත්වා ‘‘පථවියං පාදං ඨපෙස්සාමී’’ති පාදං අභිනීහරි. අථ පථවිං භින්දිත්වා මහන්තං පදුමං උට්ඨාසි. තස්ස ධුරපත්තානි නවුතිහත්ථානි, කෙසරං තිංසහත්ථං, කණ්ණිකා ද්වාදසහත්ථා, නවඝටප්පමාණා රෙණු අහොසි.

Nghe nói, cách đây một trăm ngàn kiếp, bậc Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện trên thế gian. Kinh thành của ngài tên là Haṃsavatī, vua cha tên là Ānanda, hoàng hậu mẹ tên là Sumedhā, và Bồ-tát tên là vương tử Uttara. Vào ngày con trai của ngài đản sanh, ngài đã thực hiện cuộc đại xuất ly, xuất gia, nỗ lực tinh tấn, và tuần tự chứng đắc Nhất thiết trí, sau khi thốt lên lời cảm hứng kệ bắt đầu bằng ‘anekajātisaṃsāraṃ,’ ngài đã trải qua bảy ngày trên bồ-đoàn, và với ý nghĩ ‘Ta sẽ đặt chân xuống đất,’ ngài đã đưa chân ra. Khi ấy, một đóa hoa sen lớn đã trồi lên, xuyên qua mặt đất. Các cánh ngoài của đóa sen ấy dài chín mươi hắc-thử, nhụy hoa dài ba mươi hắc-thử, đài sen dài mười hai hắc-thử, và phấn hoa có số lượng bằng chín ghè nước.

සත්ථා පන උබ්බෙධතො අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථො අහොසි, තස්ස උභින්නං බාහානමන්තරං අට්ඨාරසහත්ථං, නලාටං පඤ්චහත්ථං, හත්ථපාදා එකාදසහත්ථා. තස්ස එකාදසහත්ථෙන පාදෙන ද්වාදසහත්ථාය කණ්ණිකාය අක්කන්තමත්තාය නවඝටප්පමාණා රෙණු උට්ඨාය අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථං පදෙසං උග්ගන්ත්වා ඔකිණ්ණමනොසිලාචුණ්ණං විය පච්චොකිණ්ණං. තදුපාදාය භගවා ‘‘පදුමුත්තරො’’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තස්ස දෙවිලො ච සුජාතො ච ද්වෙ අග්ගසාවකා අහෙසුං, අමිතා ච අසමා ච ද්වෙ අග්ගසාවිකා, සුමනො නාම උපට්ඨාකො. පදුමුත්තරො භගවා පිතුසඞ්ගහං කුරුමානො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතියා රාජධානියා වසති.

Về phần bậc Đạo Sư, ngài cao năm mươi tám hắc-thử, khoảng cách giữa hai cánh tay của ngài là mười tám hắc-thử, trán rộng năm hắc-thử, bàn tay và bàn chân dài mười một hắc-thử. Ngay khi ngài đặt bàn chân dài mười một hắc-thử lên đài sen dài mười hai hắc-thử, lượng phấn hoa bằng chín ghè nước đã tung bay lên đến một vùng cao năm mươi tám hắc-thử rồi rơi xuống phủ khắp nơi như bột hùng hoàng được rắc. Do nhân duyên ấy, Đức Thế Tôn được biết đến với danh hiệu là ‘Padumuttara’. Hai vị Thượng thủ Tinh văn của ngài là Devila và Sujāta, hai vị Thượng thủ Tinh văn Ni là Amitā và Asamā, và vị thị giả tên là Sumana. Đức Thế Tôn Padumuttara, trong khi tế độ vua cha, đã ngự tại kinh thành Haṃsavatī cùng với một trăm ngàn vị tỳ-khưu tùy tùng.

කනිට්ඨභාතා පනස්ස සුමනකුමාරො නාම. තස්ස රාජා හංසවතිතො වීසයොජනසතෙ භොගං අදාසි. සො කදාචි ආගන්ත්වා පිතරඤ්ච සත්ථාරඤ්ච පස්සති. අථෙකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො. සුමනො රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි. රාජා ‘‘ත්වං මයා, තාත, කස්මා ඨපිතො’’ති පටිපෙසෙසි. සො චොරෙ වූපසමෙත්වා ‘‘උපසන්තො, දෙව, ජනපදො’’ති රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා තුට්ඨො ‘‘සීඝං මම පුත්තො ආගච්ඡතූ’’ති ආහ. තස්ස [Pg.84] සහස්සමත්තා අමච්චා හොන්ති. සො තෙහි සද්ධිං අන්තරාමග්ගෙ මන්තෙසි – ‘‘මය්හං පිතා තුට්ඨො සචෙ මෙ වරං දෙති, කිං ගණ්හාමී’’ති? අථ නං එකච්චෙ ‘‘හත්ථිං ගණ්හථ, අස්සං ගණ්හථ, ජනපදං ගණ්හථ, සත්තරතනානි ගණ්හථා’’ති ආහංසු. අපරෙ ‘‘තුම්හෙ පථවිස්සරස්ස පුත්තා, න තුම්හාකං ධනං දුල්ලභං, ලද්ධම්පි චෙතං සබ්බං පහාය ගමනීයං, පුඤ්ඤමෙව එකං ආදාය ගමනීයං, තස්මා දෙවෙ වරං දදමානෙ තෙමාසං පදුමුත්තරං භගවන්තං උපට්ඨාතුං වරං ගණ්හථා’’ති. සො ‘‘තුම්හෙ මය්හං කල්‍යාණමිත්තා නාම, මමෙතං චිත්තං නත්ථි, තුම්හෙහි පන උප්පාදිතං, එවං කරිස්සාමී’’ති, ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා පිතරා ආලිඞ්ගෙත්වා, මත්ථකෙ චුම්බිත්වා ‘‘වරං තෙ, පුත්ත, දෙමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉච්ඡාමහං, මහාරාජ, භගවන්තං තෙමාසං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ජීවිතං අවඤ්ඣං කාතුං, ඉදං මෙ වරං දෙහී’’ති ආහ. න සක්කා, තාත, අඤ්ඤං වරෙහීති. දෙව, ඛත්තියානං නාම ද්වෙකථා නත්ථි, එතමෙව මෙ දෙහි, න මමඤ්ඤෙන අත්ථොති. තාත, බුද්ධානං නාම චිත්තං දුජ්ජානං, සචෙ භගවා න ඉච්ඡිස්සති, මයා දින්නම්පි කිං භවිස්සතීති? ‘‘සාධු, දෙව, අහං භගවතො චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

Vị em trai của ngài tên là vương tử Sumana. Đức vua đã ban cho vị ấy một thái ấp cách kinh thành Haṃsavatī một trăm hai mươi do-tuần. Thỉnh thoảng, vị ấy trở về yết kiến vua cha và bậc Đạo Sư. Rồi một hôm, vùng biên địa nổi loạn. Sumana đã gửi một thông điệp đến đức vua. Đức vua gửi lại lời nhắn: ‘Này con, vì lý do gì mà ta đã đặt con ở đó?’ Vị ấy dẹp yên bọn trộm cướp rồi gửi tin đến đức vua: ‘Tâu thiên tử, xứ sở đã được bình định.’ Đức vua hài lòng và phán: ‘Con trai ta hãy mau trở về.’ Vị ấy có khoảng một ngàn vị quan. Trên đường đi, vị ấy bàn bạc với họ: ‘Phụ hoàng của ta rất hài lòng. Nếu ngài ban cho ta một ân huệ, ta nên nhận lấy điều gì?’ Khi ấy, một số người nói với vị ấy: ‘Xin hãy nhận lấy voi, hãy nhận lấy ngựa, hãy nhận lấy xứ sở, hãy nhận lấy bảy báu vật.’ Những người khác nói: ‘Các ngài là con của vị chúa tể trái đất, tài sản đối với các ngài không khó tìm. Hơn nữa, dù có được tất cả những thứ này, người ta cũng phải từ bỏ mà đi; chỉ có công đức là thứ duy nhất có thể mang theo. Vì vậy, khi thiên tử ban ân huệ, xin hãy nhận lấy ân huệ được phụng sự Đức Thế Tôn Padumuttara trong ba tháng.’ Vị ấy nói: ‘Các khanh quả là thiện hữu của ta. Ta chưa từng có ý nghĩ này, chính các khanh đã làm cho nó khởi lên. Ta sẽ làm như vậy.’ Sau khi đến đảnh lễ vua cha, được vua cha ôm choàng và hôn lên đầu, và khi được phán rằng: ‘Này con, ta ban cho con một ân huệ,’ vị ấy tâu: ‘Tâu đại vương, con mong muốn làm cho cuộc đời mình không bị vô ích bằng cách phụng sự Đức Thế Tôn với bốn món vật dụng trong ba tháng. Xin hãy ban cho con ân huệ này.’ ‘Không được đâu, con trai. Hãy xin một ân huệ khác.’ ‘Tâu thiên tử, dòng dõi Sát-đế-lỵ không có hai lời. Xin hãy ban cho con chính ân huệ này, con không cần điều gì khác.’ ‘Này con, tâm của các vị Phật thật khó biết. Nếu Đức Thế Tôn không chấp thuận, thì dù ta có ban cho cũng sẽ ra sao?’ ‘Lành thay, tâu thiên tử, con sẽ đi tìm hiểu ý của Đức Thế Tôn,’ rồi vị ấy đi đến tu viện.

තෙන ච සමයෙන භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා භගවා ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො හොති. සො මණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං භික්ඛූනං සන්තිකං අගමාසි. තෙ නං ආහංසු – ‘‘රාජපුත්ත කස්මා ආගතොසී’’ති? භගවන්තං දස්සනාය, දස්සෙථ මෙ භගවන්තන්ති. ‘‘න මයං, රාජපුත්ත, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සත්ථාරං දට්ඨුං ලභාමා’’ති. කො පන, භන්තෙ, ලභතීති? සුමනත්ථෙරො නාම රාජපුත්තාති. සො ‘‘කුහිං භන්තෙ ථෙරො’’ති? ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා වන්දිත්වා – ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං පස්සිතුං, දස්සෙථ මෙ භගවන්ත’’න්ති ආහ. ථෙරො ‘‘එහි, රාජපුත්තා’’ති තං ගහෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඨපෙත්වා ගන්ධකුටිං ආරුහි. අථ නං භගවා ‘‘සුමන, කස්මා ආගතොසී’’ති ආහ. රාජපුත්තො, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය ආගතොති. තෙන හි භික්ඛු ආසනං පඤ්ඤපෙහීති. ථෙරො ආසනං පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. රාජපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං අකාසි, ‘‘කදා ආගතොසි රාජපුත්තා’’ති? භන්තෙ, තුම්හෙසු ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙසු, භික්ඛූ පන ‘‘න මයං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ භගවන්තං දට්ඨුං ලභාමා’’ති මං ථෙරස්ස සන්තිකං පාහෙසුං, ථෙරො පන එකවචනෙනෙව දස්සෙසි, ථෙරො, භන්තෙ, තුම්හාකං [Pg.85] සාසනෙ වල්ලභො මඤ්ඤෙති. ආම, රාජකුමාර, වල්ලභො එස භික්ඛු මය්හං සාසනෙති. භන්තෙ, බුද්ධානං සාසනෙ කිං කත්වා වල්ලභො හොතීති? දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා, කුමාරාති. භගවා අහම්පි ථෙරො විය බුද්ධසාසනෙ වල්ලභො හොතුකාමො, තෙමාසං මෙ වස්සාවාසං අධිවාසෙථාති. භගවා, ‘‘අත්ථි නු ඛො ගතෙන අත්ථො’’ති ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථී’’ති දිස්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, රාජකුමාර, තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති වත්වා – ‘‘අහං, භන්තෙ, පුරිමතරං ගන්ත්වා විහාරං කාරෙමි, මයා පෙසිතෙ භික්ඛුසතසහස්සෙන සද්ධිං ආගච්ඡථා’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දින්නා මෙ, දෙව, භගවතා පටිඤ්ඤා, මයා පහිතෙ තුම්හෙ භගවන්තං පෙසෙය්‍යාථා’’ති පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කාරෙත්වා වීසයොජනසතං අද්ධානං ගතො. ගන්ත්වා අත්තනො නගරෙ විහාරට්ඨානං විචිනන්තො සොභනස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස උය්‍යානං දිස්වා සතසහස්සෙන කිණිත්වා සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා විහාරං කාරෙසි. තත්ථ භගවතො ගන්ධකුටිං, සෙසභික්ඛූනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානත්ථාය කුටිලෙණමණ්ඩපෙ කාරාපෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං ද්වාරකොට්ඨකඤ්ච නිට්ඨාපෙත්වා පිතු සන්තිකං පෙසෙසි ‘‘නිට්ඨිතං මය්හං කිච්චං, සත්ථාරං පහිණථා’’ති.

Vào lúc ấy, sau khi hoàn tất việc thọ thực, Đức Thế Tôn đã đi vào hương thất. Vị ấy (vương tử) đi đến chỗ các vị Tỳ-khưu đang ngồi tụ họp trong nhà tròn. Các vị ấy nói với ông: "Này vương tử, vì sao ngài đến?" "Để yết kiến Đức Thế Tôn, xin các ngài cho con yết kiến Đức Thế Tôn." "Này vương tử, chúng tôi không được phép yết kiến Bậc Đạo Sư vào bất cứ lúc nào muốn." "Bạch các ngài, vậy ai được phép?" "Này vương tử, là Trưởng lão tên Sumana." Vị ấy hỏi: "Bạch các ngài, Trưởng lão ở đâu?" Sau khi hỏi chỗ ngồi của vị Trưởng lão, ông đi đến, đảnh lễ và nói: "Bạch ngài, con muốn yết kiến Đức Thế Tôn, xin ngài cho con yết kiến Đức Thế Tôn." Vị Trưởng lão nói: "Lại đây, vương tử," rồi dẫn vị ấy đến, để vị ấy đứng ở khuôn viên hương thất, rồi đi lên hương thất. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói với vị ấy: "Này Sumana, vì sao con đến?" "Bạch Thế Tôn, vương tử đến để yết kiến Ngài." "Vậy thì, này Tỳ-khưu, hãy soạn chỗ ngồi." Vị Trưởng lão đã soạn chỗ ngồi. Đức Thế Tôn ngự trên chỗ ngồi đã soạn. Vương tử đảnh lễ Đức Thế Tôn và thưa lời chào hỏi thân mật. (Đức Phật hỏi): "Này vương tử, con đến khi nào?" "Bạch Thế Tôn, khi Ngài vừa vào hương thất, các vị Tỳ-khưu nói rằng: 'Chúng tôi không được phép yết kiến Đức Thế Tôn vào bất cứ lúc nào muốn' rồi đã sai con đến chỗ vị Trưởng lão. Còn vị Trưởng lão thì chỉ với một lời nói đã cho con yết kiến. Bạch Thế Tôn, con nghĩ rằng vị Trưởng lão là người thân cận trong giáo pháp của Ngài." "Đúng vậy, này vương tử, vị Tỳ-khưu này là người thân cận trong giáo pháp của ta." "Bạch Thế Tôn, làm thế nào để trở thành người thân cận trong giáo pháp của các Đức Phật?" "Này vương tử, bằng cách bố thí, thọ trì giới và thực hành lễ Uposatha." "Bạch Đức Thế Tôn, con cũng muốn trở thành người thân cận trong Phật pháp như vị Trưởng lão, xin Ngài hãy nhận lời an cư mùa mưa ba tháng của con." Đức Thế Tôn, sau khi quán xét "Việc đi đến đó có lợi ích gì chăng?" và thấy rằng "Có lợi ích", Ngài nói: "Này vương tử, các đấng Như Lai ưa thích nơi thanh vắng." Vương tử thưa rằng: "Con đã hiểu, bạch Đức Thế Tôn, con đã hiểu, bạch Đức Thiện Thệ," rồi nói: "Bạch Thế Tôn, con sẽ đi trước để xây dựng tịnh xá. Khi con gửi tin, xin Ngài hãy cùng với một trăm ngàn Tỳ-khưu đến." Sau khi nhận được lời hứa, ông đi đến chỗ phụ vương và thưa: "Tâu phụ vương, Đức Thế Tôn đã hứa với con. Khi con gửi tin, xin phụ vương hãy thỉnh Đức Thế Tôn lên đường." Sau khi đảnh lễ phụ vương, ông ra đi, cứ mỗi do-tuần lại cho xây một tịnh xá, và đã đi một quãng đường một trăm hai mươi do-tuần. Sau khi đến thành của mình, trong khi tìm kiếm một nơi để xây tịnh xá, ông thấy khu vườn của một gia chủ tên là Sobhana, ông đã mua nó với giá một trăm ngàn, chi ra một trăm ngàn, và cho xây dựng tịnh xá. Tại đó, ông cho xây hương thất cho Đức Thế Tôn, và các cốc, hang, nhà nghỉ cho các vị Tỳ-khưu khác để ở ban đêm và ban ngày, sau khi hoàn tất tường rào bao quanh và cổng thành, ông gửi tin đến phụ vương: "Công việc của con đã hoàn tất, xin hãy thỉnh Bậc Đạo Sư lên đường."

රාජා භගවන්තං භොජෙත්වා ‘‘භගවා සුමනස්ස කිච්චං නිට්ඨිතං, තුම්හාකං ආගමනං පච්චාසීසතී’’ති. භගවා සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරො යොජනෙ යොජනෙ විහාරෙසු වසමානො අගමාසි. කුමාරො ‘‘සත්ථා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා යොජනං පච්චුග්ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානො විහාරං පවෙසෙත්වා –

Đức vua sau khi dâng bữa ăn lên Đức Thế Tôn, đã bạch rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, công việc của Sumana đã hoàn tất, ông ấy đang mong chờ Ngài đến." Đức Thế Tôn, với một trăm ngàn Tỳ-khưu tùy tùng, đã lên đường, nghỉ lại tại các tịnh xá ở mỗi do-tuần. Vương tử, khi nghe tin "Bậc Đạo Sư đang đến", đã đi ra đón một do-tuần, cúng dường bằng hương, hoa và các vật phẩm khác, rồi đưa Ngài vào tịnh xá.

‘‘සතසහස්සෙන මෙ කීතං, සතසහස්සෙන මාපිතං;

සොභනං නාම උය්‍යානං පටිග්ගණ්හ, මහාමුනී’’ති. –

"Khu vườn tên Sobhana này, con đã mua với giá một trăm ngàn, xây dựng với giá một trăm ngàn; xin bậc Đại Mâu-ni hãy thọ nhận."

විහාරං නිය්‍යාතෙසි. සො වස්සූපනායිකදිවසෙ දානං දත්වා අත්තනො පුත්තදාරෙ ච අමච්චෙ ච පක්කොසාපෙත්වා ආහ –‘‘සත්ථා අම්හාකං සන්තිකං දූරතො ආගතො, බුද්ධා ච නාම ධම්මගරුනොව, නාමිසගරුකා. තස්මා අහං ඉමං තෙමාසං ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා දස සීලානි සමාදියිත්වා ඉධෙව [Pg.86] වසිස්සාමි, තුම්හෙ ඛීණාසවසතසහස්සස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන තෙමාසං දානං දදෙය්‍යාථා’’ති.

Ông đã dâng cúng tịnh xá. Vào ngày nhập hạ, sau khi bố thí, ông cho gọi vợ con và các quan đại thần của mình đến và nói: "Bậc Đạo Sư đã từ xa đến chỗ chúng ta. Các Đức Phật chỉ tôn trọng Pháp, không tôn trọng vật thực. Vì vậy, trong ba tháng này, ta sẽ chỉ mặc hai tấm y, thọ trì mười giới, và sẽ sống ngay tại đây. Các ngươi hãy cúng dường đến một trăm ngàn vị A-la-hán trong suốt ba tháng theo cách thức này."

සො සුමනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානසභාගෙයෙව ඨානෙ වසන්තො යං ථෙරො භගවතො වත්තං කරොති, තං සබ්බං දිස්වා, ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එකන්තවල්ලභො එස ථෙරො, එතස්සෙව ඨානන්තරං පත්ථෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා, උපකට්ඨාය පවාරණාය ගාමං පවිසිත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ භික්ඛූසතසහස්සස්ස පාදමූලෙ තිචීවරං ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යදෙතං මයා මග්ගෙ යොජනන්තරිකවිහාරකාරාපනතො පට්ඨාය පුඤ්ඤං කතං, තං නෙව සක්කසම්පත්තිං, න මාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං පත්ථයන්තෙන, බුද්ධස්ස පන උපට්ඨාකභාවං පත්ථෙන්තෙන කතං. තස්මා අහම්පි භගවා අනාගතෙ සුමනත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස උපට්ඨාකො හොමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පතිත්වා වන්දිත්වා නිපන්නො. භගවා ‘‘මහන්තං කුලපුත්තස්ස චිත්තං, ඉජ්ඣිස්සති නු ඛො, නො’’ති ඔලොකෙන්තො, ‘‘අනාගතෙ ඉතො සතසහස්සිමෙ කප්පෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්සෙව උපට්ඨාකො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා –

Vị ấy, trong khi sống tại một nơi tương tự như nơi ở của Trưởng lão Sumana, thấy tất cả các phận sự mà vị Trưởng lão thực hành đối với Đức Thế Tôn, và suy nghĩ rằng: "Vị Trưởng lão này quả là người hoàn toàn thân cận ở địa vị này, thật thích hợp để mong cầu địa vị đặc biệt này." Khi lễ Tự tứ đến gần, ông vào làng, cúng dường đại thí trong bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, ông đặt tam y dưới chân của một trăm ngàn vị Tỳ-khưu, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn và bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, tất cả phước báu mà con đã làm, bắt đầu từ việc xây dựng các tịnh xá cách nhau mỗi do-tuần trên đường đi, con làm không phải để mong cầu tài sản của Đế Thích, cũng không phải tài sản của Ma vương hay Phạm thiên, mà con làm vì mong cầu được trở thành người thị giả của một Đức Phật. Vì vậy, bạch Đức Thế Tôn, trong tương lai, nguyện cho con được trở thành thị giả của một Đức Phật, giống như Trưởng lão Sumana." Nói xong, ông gieo mình năm vóc sát đất, đảnh lễ và nằm phủ phục. Đức Thế Tôn, trong khi quán xét: "Tâm của thiện nam tử này thật vĩ đại. Liệu nó có thành tựu hay không?", Ngài biết rằng: "Trong tương lai, một trăm ngàn kiếp nữa kể từ kiếp này, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện, và vị này sẽ trở thành thị giả của chính vị Phật đó."

‘‘ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු;

සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා’’ති. –

"Điều ông mong muốn, điều ông ước nguyện, mong tất cả đều được thành tựu; Mong mọi ý nguyện đều được viên mãn, như vầng trăng ngày rằm."

ආහ. කුමාරො සුත්වා ‘‘බුද්ධා නාම අද්වෙජ්ඣකථා හොන්තී’’ති දුතියදිවසෙයෙව තස්ස භගවතො පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගච්ඡන්තො විය අහොසි. සො තස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වස්සසතසහස්සං දානං දත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙපි පිණ්ඩාය චරතො ථෙරස්ස පත්තග්ගහණත්ථං උත්තරිසාටකං දත්වා පූජං අකාසි. පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිරාජා හුත්වා අට්ඨන්නං පච්චෙකබුද්ධානං පණ්ණසාලායො කාරෙත්වා මණිආධාරකෙ උපට්ඨපෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි දසවස්සසහස්සානි උපට්ඨානං අකාසි. එතානි පාකටට්ඨානානි.

Ngài nói. Vị vương tử nghe xong, nghĩ rằng: ‘Chư Phật được gọi là bậc không nói hai lời,’ nên ngay ngày thứ hai, ngài đã cầm lấy y bát của đức Thế Tôn ấy và đi theo sau lưng Ngài. Vị ấy, trong thời kỳ đức Phật ấy xuất hiện, đã bố thí suốt một trăm ngàn năm, sau khi sanh lên cõi trời, và cả trong thời đức Phật Kassapa, ngài đã dâng cúng chiếc thượng y để cầm bát cho vị trưởng lão đang đi khất thực. Lại nữa, sau khi sanh lên cõi trời, từ đó mệnh chung, ngài trở thành vua xứ Bārāṇasī, đã cho xây dựng các am lá cho tám vị Phật Độc Giác, cho đặt các đế bát bằng ngọc, và đã hộ độ bằng bốn món vật dụng trong suốt mười ngàn năm. Đây là những trường hợp nổi bật.

කප්පසතසහස්සං පන දානං දදමානොව අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බෙන කතාභිනික්ඛමනො සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා තතො නික්ඛමන්තෙ භගවති භගවතො පරිවාරත්ථං [Pg.87] රාජකුමාරෙසු පබ්බජන්තෙසු භද්දියාදීහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස සන්තිකෙ ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. එවමෙස ආයස්මා පුබ්බූපනිස්සයසම්පන්නො, තස්සිමාය පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය උපට්ඨාසි.

Lại nữa, trong một trăm ngàn kiếp, ngài đã vừa bố thí vừa sanh lên cõi trời Tusita cùng với vị Bồ-tát của chúng ta, từ đó mệnh chung, ngài đã thọ sanh trong nhà của vị Thích-ca tên là Amitodana. Tuần tự, khi đức Thế Tôn đã xuất gia, chứng đắc Chánh Đẳng Giác, trong lần đầu tiên ngự đến thành Kapilavatthu, và khi Ngài rời khỏi đó, trong lúc các vương tử xuất gia để làm thị giả cho đức Thế Tôn, ngài đã ra đi cùng với các vị như Bhaddiya, xuất gia nơi đức Thế Tôn, và không bao lâu sau, khi nghe pháp thoại nơi Tôn giả Puṇṇa, con trai của bà Mantāṇī, ngài đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Như vậy, Tôn giả này đã đầy đủ duyên lành quá khứ. Do sự đầy đủ duyên lành quá khứ này của ngài, nên pháp Thập Nhị Nhân Duyên dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn.

තිත්ථවාසොති පන ගරූනං සන්තිකෙ උග්ගහණසවනපරිපුච්ඡනධාරණානි වුච්චන්ති. සො ථෙරස්ස අතිවිය පරිසුද්ධො. තෙනාපිස්සායං ගම්භීරොපි උත්තානකො විය උපට්ඨාසි. සොතාපන්නානඤ්ච නාම පච්චයාකාරො උත්තානකො හුත්වා උපට්ඨාති, අයඤ්ච ආයස්මා සොතාපන්නො. බහුස්සුතානං චතුහත්ථෙ ඔවරකෙ පදීපෙ ජලමානෙ මඤ්චපීඨං විය නාමරූපපරිච්ඡෙදො පාකටො හොති, අයඤ්ච ආයස්මා බහුස්සුතානං අග්ගො. ඉති බාහුසච්චභාවෙනපිස්ස ගම්භීරොපි පච්චයාකාරො උත්තානකො විය උපට්ඨාසි. පටිච්චසමුප්පාදො චතූහි ගම්භීරතාහි ගම්භීරො. සා පනස්ස ගම්භීරතා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාව. සා සබ්බාපි ථෙරස්ස උත්තානකා විය උපට්ඨාසි. තෙන භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං උස්සාදෙන්තො මා හෙවන්තිආදිමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ආනන්ද, ත්වං මහාපඤ්ඤො විසදඤාණො, තෙන තෙ ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය ඛායති. තස්මා ‘‘මය්හමෙව නු ඛො එස උත්තානකො විය හුත්වා උපට්ඨාති, උදාහු අඤ්ඤෙසම්පී’’ති මා එවං අවච.

Lại nữa, việc học hỏi, lắng nghe, tra hỏi, và ghi nhớ nơi các bậc đạo sư được gọi là ‘sự lưu trú tại bến nước.’ Điều đó nơi vị trưởng lão thì vô cùng trong sạch. Do đó, pháp này dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngài. Và đối với các bậc Tu-đà-hoàn, pháp duyên khởi này hiện ra như là nông cạn, mà Tôn giả này là một vị Tu-đà-hoàn. Đối với những người đa văn, sự phân biệt danh sắc trở nên rõ ràng như giường và ghế trong một căn phòng bốn khuỷu tay khi ngọn đèn được thắp sáng, mà Tôn giả này là bậc đứng đầu trong những người đa văn. Do vậy, cũng do sự đa văn mà pháp duyên khởi dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngài. Pháp Thập Nhị Nhân Duyên thâm sâu do bốn sự thâm sâu. Nhưng sự thâm sâu ấy của nó đã được ta giải rộng trong bộ Visuddhimagga. Tất cả sự thâm sâu ấy đều hiện ra như là nông cạn đối với vị trưởng lão. Do đó, đức Thế Tôn, khi muốn khích lệ Tôn giả Ānanda, đã nói ‘Mā hevaṃ’ v.v... Đây là chủ ý ở đây: ‘Này Ānanda, ngươi có trí tuệ lớn, có trí tuệ sáng suốt, do đó pháp Thập Nhị Nhân Duyên dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngươi. Vì vậy, chớ có nói rằng: ‘Phải chăng pháp này hiện ra như là nông cạn chỉ đối với ta, hay cũng đối với những người khác?’’

යං පන වුත්තං ‘‘අපසාදෙන්තො’’ති, තත්ථායමධිප්පායො – ආනන්ද, ‘‘අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති මා හෙවං අවච. යදි හි තෙ එස උත්තානකුත්තානකො විය ඛායති, කස්මා ත්වං අත්තනො ධම්මතාය සොතාපන්නො නාහොසි, මයා දින්නනයෙ ඨත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣි? ආනන්ද, ඉදං නිබ්බානමෙව ගම්භීරං, පච්චයාකාරො පන උත්තානකො ජාතො, අථ කස්මා ඔළාරිකං කාමරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං ඔළාරිකං කාමරාගානුසයං පටිඝානුසයන්ති ඉමෙ චත්තාරො කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා සකදාගාමිඵලං න සච්ඡිකරොසි, තෙයෙව අණුසහගතෙ චත්තාරො කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා අනාගාමිඵලං න සච්ඡිකරොසි, රූපරාගාදීනි [Pg.88] පඤ්ච සංයොජනානි, මානානුසයං භවරාගානුසයං අවිජ්ජානුසයන්ති ඉමෙ අට්ඨ කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා අරහත්තං න සච්ඡිකරොසි? කස්මා වා සතසහස්සකප්පාධිකං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පූරිතපාරමිනො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා විය සාවකපාරමීඤාණං න පටිවිජ්ඣසි, සතසහස්සකප්පාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිනො පච්චෙකබුද්ධා විය ච පච්චෙකබොධිඤාණං න පටිවිජ්ඣසි? යදි වා තෙ සබ්බථාව එස උත්තානකො හුත්වා උපට්ඨාසි. අථ කස්මා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිනො බුද්ධා විය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං න සච්ඡිකරොසි? කිං අනත්ථිකොසි එතෙහි විසෙසාධිගමෙහි? පස්ස යාව ච තෙ අපරද්ධං, ත්වං නාම සාවකපදෙසඤාණෙ ඨිතො අතිගම්භීරං පච්චයාකාරං ‘‘උත්තානකො විය මෙ උපට්ඨාතී’’ති වදසි. තස්ස තෙ ඉදං වචනං බුද්ධානං කථාය පච්චනීකං හොති. තාදිසෙන නාම භික්ඛුනා බුද්ධානං කථාය පච්චනීකං කථෙතබ්බන්ති න යුත්තමෙතං. නනු මය්හං, ආනන්ද, ඉමං පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තස්සෙව කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතික්කන්තානි. පච්චයාකාරපටිවිජ්ඣනත්ථාය ච පන මෙ අදින්නදානං නාම නත්ථි, අපූරිතපාරමී නාම නත්ථි. ‘‘අජ්ජ පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිස්සාමී’’ති පන මෙ නිරුස්සාහං විය මාරබලං විධමන්තස්ස අයං මහාපථවී ද්වඞ්ගුලමත්තම්පි නාකම්පි, තථා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං සම්පාදෙන්තස්ස. පච්ඡිමයාමෙ පන මෙ බලවපච්චූසසමයෙ, ‘‘අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං නවහි ආකාරෙහි පච්චයො හොතී’’ති දිට්ඨමත්තෙයෙව දසසහස්සිලොකධාතු අයදණ්ඩෙන ආකොටිතකංසථාලො විය විරවසතං විරවසහස්සං මුඤ්චමානා වාතාහතෙ පදුමිනිපණ්ණෙ උදකබින්දු විය පකම්පිත්ථ. එවං ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච, එතස්ස, ආනන්ද, ධම්මස්ස අනනුබොධා…පෙ… නාතිවත්තතීති.

Còn điều đã được nói là ‘không nên bác bỏ,’ ở đây ý nghĩa là như vầy: Này Ānanda, chớ có nói như vậy rằng: ‘Thế mà pháp ấy lại hiện ra với con như là cạn cợt, rất cạn cợt.’ Này Ānanda, nếu pháp này hiện ra với ngươi như là cạn cợt, rất cạn cợt, tại sao ngươi không trở thành bậc Dự Lưu theo bản tánh của mình, trong khi đã đứng vững trong phương pháp do ta ban cho mà thông đạt được Dự Lưu Đạo? Này Ānanda, chỉ có Niết Bàn này là sâu xa, còn Lý Duyên Khởi đã trở nên cạn cợt, vậy tại sao ngươi không diệt trừ bốn phiền não này là dục ái kiết sử thô thiển, sân kiết sử, dục ái tùy miên thô thiển, và sân tùy miên để chứng ngộ Nhất Lai Quả; không diệt trừ bốn phiền não vi tế tương tự ấy để chứng ngộ Bất Lai Quả; không diệt trừ năm kiết sử là sắc ái v.v., và ba tùy miên là mạn tùy miên, hữu ái tùy miên, vô minh tùy miên, tức tám phiền não này, để chứng ngộ A-la-hán quả? Hoặc tại sao ngươi không thông đạt Thinh Văn Ba-la-mật trí như các ngài Sāriputta và Moggallāna, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; và không thông đạt Độc Giác Bồ-đề trí như các vị Phật Độc Giác, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp? Hoặc nếu pháp này đã hiện ra với ngươi một cách hoàn toàn cạn cợt, vậy tại sao ngươi không chứng ngộ Nhất Thiết Chủng Trí như các đức Phật, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong bốn, tám, hoặc mười sáu a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp? Phải chăng ngươi không có nhu cầu đối với những sự chứng đắc thù thắng này? Hãy xem lỗi lầm của ngươi lớn đến đâu, ngươi là người đứng trong trí tuệ cục bộ của một vị Thinh văn mà lại nói về Lý Duyên Khởi vô cùng sâu xa rằng: ‘Pháp ấy hiện ra với tôi như là cạn cợt.’ Lời nói này của ngươi trở thành đối nghịch với lời dạy của các đức Phật. Việc một vị tỳ-khưu như ngươi lại nói lời đối nghịch với lời dạy của các đức Phật là điều không thích hợp. Này Ānanda, há chẳng phải đối với ta, khi đang nỗ lực để thông đạt Lý Duyên Khởi này, bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp đã trôi qua sao? Và vì mục đích thông đạt Lý Duyên Khởi, không có sự bố thí nào mà ta chưa cho, không có ba-la-mật nào mà ta chưa viên mãn. Hơn nữa, khi ta đang phá tan quân ma như thể không còn nỗ lực với ý nghĩ: ‘Hôm nay ta sẽ thông đạt Lý Duyên Khởi,’ đại địa này đã không rung chuyển dù chỉ hai lóng tay, cũng như khi ta đang thành tựu túc mạng minh trong canh đầu, và thiên nhãn minh trong canh giữa. Nhưng trong canh cuối, vào lúc rạng đông mạnh mẽ, ngay khi vừa thấy rằng: ‘Vô minh là duyên cho các hành theo chín phương diện,’ thì mười ngàn thế giới đã rung chuyển như giọt nước trên lá sen bị gió thổi, phát ra hàng trăm, hàng ngàn tiếng vang như chiếc đĩa đồng bị gậy sắt đập vào. Này Ānanda, Lý Duyên Khởi này sâu xa như vậy và cũng hiện ra là sâu xa. Này Ānanda, do không giác ngộ pháp này... (v.v)... nên không vượt qua được.

එතස්ස ධම්මස්සාති එතස්ස පච්චයධම්මස්ස. අනනුබොධාති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන අනනුබුජ්ඣනා. අප්පටිවෙධාති තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන අප්පටිවිජ්ඣනා. තන්තාකුලකජාතාති තන්තං විය ආකුලජාතා. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ‘‘ඉදං අග්ගං, ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති. එවමෙව සත්තා ඉමස්මිං පච්චයාකාරෙ ඛලිතා ආකුලා බ්‍යාකුලා හොන්ති[Pg.89], න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතුං. තත්ථ තන්තං පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කාපි භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. යථා පන ආකුලං තන්තං කඤ්ජියං දත්වා කොච්ඡෙන පහටං තත්ථ තත්ථ ගුළකජාතං හොති ගණ්ඨිබද්ධං, එවමිමෙ සත්තා පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වා පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ගුළකජාතා හොන්ති ගණ්ඨිබද්ධා. යෙ හි කෙචි දිට්ඨියො සන්නිස්සිතා, සබ්බෙ තෙ පච්චයං උජුං කාතුං අසක්කොන්තායෙව.

Cụm từ ‘của pháp này’ (etassa dhammassa) có nghĩa là của pháp duyên này. ‘Do không giác ngộ’ (ananubodhā) là do không hiểu biết theo phương diện tri biến tri. ‘Do không thông đạt’ (appaṭivedhā) là do không thâm nhập theo phương diện thẩm sát biến tri và đoạn trừ biến tri. ‘Trở nên rối rắm như cuộn chỉ’ (tantākulakajātā) là trở nên rối rắm như sợi chỉ. Ví như cuộn chỉ của thợ dệt bị đặt không khéo, bị chuột cắn, trở nên rối rắm chỗ này chỗ kia, thật khó để tìm ra đầu hay cuối mà nói rằng: ‘Đây là đầu, đây là cuối,’ để nối đầu với đầu hay cuối với cuối. Cũng vậy, chúng sanh bị vấp ngã, rối rắm, và hỗn loạn trong Lý Duyên Khởi này, không thể làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng. Ở đây, cuộn chỉ ấy, nếu có người nỗ lực đặc biệt, có thể làm cho nó ngay thẳng được; nhưng ngoại trừ hai vị Bồ-tát, không có chúng sanh nào khác có khả năng tự mình làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng theo bản tánh của mình. Và ví như cuộn chỉ rối, sau khi được thấm nước hồ và chải bằng bàn chải, lại trở thành những cục rối và những nút thắt chỗ này chỗ kia; cũng vậy, những chúng sanh này, sau khi vấp ngã trong các duyên, không thể làm cho các duyên trở nên ngay thẳng, đã trở nên rối như cuộn chỉ, bị thắt nút bởi sáu mươi hai tà kiến. Bất cứ ai nương tựa vào các tà kiến, tất cả họ đều không thể làm cho duyên trở nên ngay thẳng.

කුලාගණ්ඨිකජාතාති කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං. කුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකොතිපි එකෙ. යථා හි තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

Về cụm từ ‘trở thành như một tổ chim rối’ (kulāgaṇṭhikajātā), sợi chỉ của thợ dệt được thấm nước hồ được gọi là kulāgaṇṭhika. Kulā là một loài chim nhỏ, một số vị nói rằng đó cũng là tổ của nó (kulāvaka). Ví như cả hai thứ đó đều rối rắm, khó tìm ra đầu hay cuối để nối đầu với đầu hay cuối với cuối, nên cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước.

මුඤ්ජපබ්බජභූතාති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතා තාදිසා ජාතා. යථා හි තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජු ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං, ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං, තම්පි පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, එවමයං පජා පච්චයං උජුං කාතුං අසක්කොන්තී දිට්ඨිගතවසෙන ගණ්ඨිකජාතා හුත්වා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති.

‘Trở thành như cỏ muñja và cỏ pabbaja’ (muñjapabbajabhūtā) có nghĩa là đã trở thành, đã sanh ra giống như cỏ muñja và cỏ pabbaja. Ví như khi sợi dây làm từ việc đập các loại cỏ ấy đã cũ nát và rơi rớt ở đâu đó, người ta nhặt lên và thật khó để tìm ra đầu hay cuối của những sợi cỏ ấy mà nói rằng: ‘Đây là đầu, đây là cuối,’ để nối đầu với đầu hay cuối với cuối. Ngay cả sợi dây ấy, nếu có người nỗ lực đặc biệt, cũng có thể làm cho nó ngay thẳng được; nhưng ngoại trừ hai vị Bồ-tát, không có chúng sanh nào khác có khả năng tự mình làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng theo bản tánh của mình. Cũng vậy, chúng sanh này, không thể làm cho duyên trở nên ngay thẳng, đã trở thành những nút thắt do tà kiến, và không vượt qua được vòng luân hồi là cõi khổ, ác thú, đọa xứ.

තත්ථ අපායොති නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයඅසුරකායා. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස අයස්ස අභාවතො ‘‘අපායො’’ති වුච්චති, තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති, සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

Ở đây, apāya (đọa xứ) là địa ngục, bàng sanh, cảnh giới ngạ quỷ, và loài a-tu-la. Thật vậy, tất cả những cảnh giới ấy được gọi là apāya (đọa xứ) vì không có sự tăng trưởng được gọi là phước lợi; tương tự, được gọi là duggati (ác thú) vì là nơi đến của khổ đau; được gọi là vinipāta (nơi sa đọa) vì đã rơi khỏi sự hội tụ của an lạc. Còn từ khác thì –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්භොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති’’.

“Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới, các xứ, diễn tiến không gián đoạn, được gọi là luân hồi.”

තං සබ්බම්පි නාතිවත්තති නාතික්කමති, අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං, පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානා තීසු භවෙසු චතූසු [Pg.90] යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තා නාවා විය යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව. ඉති සබ්බමෙතං භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං අපසාදෙන්තො ආහ. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙවාති. දසමං.

(Chúng sanh) không vượt qua, không thoát khỏi tất cả những điều ấy, mà trái lại, cứ chấp giữ tử và tục sinh, từ tử đến tục sinh, từ tục sinh đến tử, cứ thế lặp đi lặp lại, lang thang mãi trong ba cõi, bốn loài, năm thú, bảy thức trú, chín chúng sanh trú, giống như con thuyền bị gió bão cuốn đi trong đại dương, và giống như con bò được attelage vào cối xay. Đức Thế Tôn đã nói tất cả những điều này để khiển trách Tôn giả Ānanda. Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã được nói. (Kinh) thứ mười.

දුක්ඛවග්ගො ඡට්ඨො.

Phẩm Khổ, thứ sáu.

7. මහාවග්ගො

7. Phẩm Lớn

1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Vô Văn

61. මහාවග්ගස්ස පඨමෙ අස්සුතවාති ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයරහිතො. පුථුජ්ජනොති පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදිකාරණෙහි පුථුජ්ජනො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා’’ති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. අපිච පුථූනං ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනො, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොති පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහිපි පදෙහි යෙ තෙ –

61. Trong kinh đầu tiên của Phẩm Lớn, assutavā (vô văn) có nghĩa là người không có sự học thuộc, hỏi han, và thẩm xét về các pháp như uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm xứ, v.v. Puthujjano (phàm phu) là phàm phu vì những lý do như sinh ra nhiều loại phiền não, v.v. Điều này đã được nói: ‘Họ sinh ra nhiều phiền não, vì vậy họ là phàm phu,’ tất cả nên được giải thích chi tiết. Hơn nữa, là phàm phu vì được bao gồm trong số đông người đã qua, những người quay lưng với Thánh pháp, thực hành pháp thấp hèn; hoặc, người này được kể riêng, không giao thiệp với các bậc Thánh có các đức hạnh như giới, văn, v.v., nên là phàm phu. Như vậy, với hai từ này ‘kẻ vô văn, phàm phu’, (chỉ đến) những người mà –

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. (මහානි. 94);

–

“Hai hạng phàm phu đã được nói, bởi Đức Phật, bà con của mặt trời; Một là phàm phu mù lòa, một là phàm phu thiện.”

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො. ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙති. චාතුමහාභූතිකස්මින්ති චතුමහාභූතකායෙ චතුමහාභූතෙහි නිබ්බත්තෙ චතුමහාභූතමයෙති අත්ථො. නිබ්බින්දෙය්‍යාති උක්කණ්ඨෙය්‍ය. විරජ්ජෙය්‍යාති න රජ්ජෙය්‍ය. විමුච්චෙය්‍යාති මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍ය. ආචයොති වුඩ්ඪි. අපචයොති පරිහානි. ආදානන්ති නිබ්බත්ති. නික්ඛෙපනන්ති භෙදො.

Hai hạng phàm phu đã được nói, trong đó hạng phàm phu mù lòa được đề cập đến. Với từ imasmim (trong cái này), Ngài chỉ ra thân hiện tại, hữu hình. Với từ cātumahābhūtikasmim (trong cái được tạo bởi bốn đại), có nghĩa là trong thân được tạo bởi bốn đại, được cấu thành từ bốn đại. Nibbindeyya (nên nhàm chán) có nghĩa là nên chán ghét. Virajjeyya (nên ly tham) có nghĩa là không nên tham đắm. Vimucceyya (nên giải thoát) có nghĩa là nên có ý muốn giải thoát. Ācaya là sự tăng trưởng. Apacaya là sự suy tàn. Ādāna là sự sinh khởi. Nikkhepana là sự tan rã.

තස්මාති යස්මා ඉමෙ චත්තාරො වුඩ්ඪිහානිනිබ්බත්තිභෙදා පඤ්ඤායන්ති, තස්මා තංකාරණාති අත්ථො. ඉති භගවා චාතුමහාභූතිකෙ කායෙ රූපං [Pg.91] පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කත්වා අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූපං කරොති. කස්මා? තෙසඤ්හි භික්ඛූනං රූපස්මිං ගාහො බලවා අධිමත්තො, තෙන තෙසං රූපෙ ගාහස්ස පරිග්ගහෙතබ්බරූපතං දස්සෙත්වා නික්කඩ්ඪන්තො අරූපෙ පතිට්ඨාපනත්ථං එවමාහ.

Tasmā (do đó) có nghĩa là: vì bốn điều này – tăng trưởng, suy tàn, sinh khởi, và tan rã – được biết đến, do đó, vì nguyên nhân đó. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi làm cho sắc trong thân tứ đại này trở thành không thích hợp để chấp thủ, đã làm cho danh trở nên thích hợp để chấp thủ. Tại sao? Vì sự chấp thủ vào sắc của các vị Tỳ khưu ấy rất mạnh mẽ, quá mức. Do đó, sau khi chỉ ra bản chất của sự chấp thủ vào sắc của họ là điều cần phải nắm bắt (để loại bỏ), và trong khi kéo nó ra, Ngài đã nói như vậy nhằm mục đích thiết lập (tâm của họ) trong danh.

චිත්තන්තිආදි සබ්බං මනායතනස්සෙව නාමං. තඤ්හි චිත්තවත්ථුතාය චිත්තගොචරතාය සම්පයුත්තධම්මචිත්තතාය ච චිත්තං, මනනට්ඨෙන මනො, විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. නාලන්ති න සමත්ථො. අජ්ඣොසිතන්ති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහිතං. මමායිතන්ති තණ්හාමමත්තෙන මම ඉදන්ති ගහිතං. පරාමට්ඨන්ති දිට්ඨියා පරාමසිත්වා ගහිතං. එතං මමාති තණ්හාගාහො, තෙන අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං ගහිතං හොති. එසොහමස්මීති මානගාහො, තෙන නව මානා ගහිතා හොන්ති. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො, තෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ගහිතා හොන්ති. තස්මාති යස්මා එවං දීඝරත්තං ගහිතං, තස්මා නිබ්බින්දිතුං න සමත්ථො.

Tất cả các từ như citta (tâm), v.v., đều là tên gọi của ý xứ. Thật vậy, nó được gọi là citta vì sự đa dạng của đối tượng tâm, cảnh giới tâm, và sự đa dạng của các pháp tương ưng; được gọi là mano (ý) theo nghĩa suy nghĩ; được gọi là viññāṇa (thức) theo nghĩa nhận biết. Nālaṃ là không có khả năng. Ajjhositaṃ (đắm nhiễm) là bị tham ái nuốt chửng, hoàn tất, và nắm giữ. Mamāyitaṃ (coi là của tôi) là được nắm giữ bởi sự yêu quý của tham ái rằng ‘đây là của tôi’. Parāmaṭṭhaṃ (chấp thủ) là được nắm giữ sau khi đã chấp thủ sai lầm bởi tà kiến. Etaṃ mama (đây là của tôi) là sự chấp thủ của tham ái; qua đó, 108 sự vận hành của tham ái được nắm giữ. Eso’hamasmi (đây là tôi) là sự chấp thủ của ngã mạn; qua đó, chín loại ngã mạn được nắm giữ. Eso me attā (đây là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ của tà kiến; qua đó, 62 tà kiến được nắm giữ. Tasmā (do đó): vì nó đã được nắm giữ như vậy trong một thời gian dài, do đó, (phàm phu) không có khả năng nhàm chán.

වරං, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආහ? පඨමඤ්හි තෙන රූපං පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කතං, අරූපං යුත්තරූපං, අථ ‘‘තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඤත්වා තං නික්කඩ්ඪිතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍යාති අත්තාති ගණ්හෙය්‍ය. භිය්‍යොපීති වස්සසතතො උද්ධම්පි. කස්මා පන භගවා එවමාහ? කිං අතිරෙකවස්සසතං තිට්ඨමානං රූපං නාම අත්ථි? නනු පඨමවයෙ පවත්තං රූපං මජ්ඣිමවයං න පාපුණාති, මජ්ඣිමවයෙ පවත්තං පච්ඡිමවයං, පුරෙභත්තෙ පවත්තං පච්ඡාභත්තං, පච්ඡාභත්තෙ පවත්තං පඨමයාමං, පඨමයාමෙ පවත්තං මජ්ඣිමයාමං, මජ්ඣිමයාමෙ පවත්තං පච්ඡිමයාමං න පාපුණාති? තථා ගමනෙ පවත්තං ඨානං, ඨානෙ පවත්තං නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය පවත්තං සයනං න පාපුණාති. එකඉරියාපථෙපි පාදස්ස උද්ධරණෙ පවත්තං අතිහරණං, අතිහරණෙ පවත්තං වීතිහරණං, වීතිහරණෙ පවත්තං වොස්සජ්ජනං, වොස්සජ්ජනෙ පවත්තං සන්නික්ඛෙපනං, සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තං සන්නිරුජ්ඣනං න පාපුණාති, තත්ථ තත්ථෙව ඔධි ඔධි පබ්බං පබ්බං හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය පටපටායන්තා සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්තීති? සච්චමෙතං. යථා පන පදීපස්ස ජලතො ජාතා තං තං වට්ටිප්පදෙසං අනතික්කමිත්වා තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජති, අථ ච පන පවෙණිසම්බන්ධවසෙන සබ්බරත්තිං ජලිතො පදීපොති [Pg.92] වුච්චති, එවමිධාපි පවෙණිවසෙන අයම්පි කායො එවං චිරට්ඨිතිකො විය කත්වා දස්සිතො.

Tại sao Ngài lại nói điều này: ‘Này các Tỳ khưu, thà rằng...’? Trước hết, Ngài đã làm cho sắc trở nên không thích hợp để chấp thủ, và danh trở nên thích hợp. Sau đó, khi biết rằng ‘sự chấp thủ của các Tỳ khưu ấy đã rời khỏi sắc và chuyển sang danh’, Ngài đã bắt đầu bài pháp này để kéo nó ra. Ở đây, attato upagaccheyya (nên xem là tự ngã) có nghĩa là nên nắm giữ là ‘tự ngã’. Bhiyyopi (thậm chí hơn nữa) có nghĩa là thậm chí trên một trăm năm. Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại nói như vậy? Có cái gọi là sắc tồn tại hơn một trăm năm sao? Chẳng phải sắc phát sinh trong giai đoạn đầu của cuộc đời không đến được giai đoạn giữa, sắc phát sinh trong giai đoạn giữa không đến được giai đoạn cuối, sắc phát sinh trước bữa ăn không đến được sau bữa ăn, sắc phát sinh sau bữa ăn không đến được canh đầu, sắc phát sinh trong canh đầu không đến được canh giữa, sắc phát sinh trong canh giữa không đến được canh cuối sao? Tương tự, sắc phát sinh khi đi không đến được khi đứng, sắc phát sinh khi đứng không đến được khi ngồi, sắc phát sinh khi ngồi không đến được khi nằm sao? Ngay cả trong một oai nghi, sắc phát sinh khi nhấc chân lên không đến được khi đưa chân tới, sắc phát sinh khi đưa chân tới không đến được khi di chuyển chân qua, sắc phát sinh khi di chuyển chân qua không đến được khi hạ chân xuống, sắc phát sinh khi hạ chân xuống không đến được khi đặt chân xuống, sắc phát sinh khi đặt chân xuống không đến được khi ngừng lại, mà các hành bị tan rã, kêu lách tách như hạt mè được ném vào chảo nóng, ngay tại chỗ đó, từng phần, từng khớp một sao? Điều này là sự thật. Nhưng cũng giống như ngọn lửa của một ngọn đèn đang cháy, sinh ra, không vượt qua được phần bấc đó, mà tan rã ngay tại chỗ đó, tuy nhiên, do sự liên tục của chuỗi, người ta nói ‘ngọn đèn đã cháy suốt đêm’; tương tự như vậy, ở đây cũng vậy, do sự liên tục của chuỗi, thân này cũng được chỉ ra như thể nó tồn tại lâu dài.

රත්තියා ච දිවසස්ස චාති රත්තිම්හි ච දිවසෙ ච. භුම්මත්ථෙ හෙතං සාමිවචනං. අඤ්ඤදෙව උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති යං රත්තිං උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති ච, තතො අඤ්ඤදෙව දිවා උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති චාති අත්ථො. අඤ්ඤං උප්පජ්ජති, අනුප්පන්නමෙව අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො. ‘‘රත්තියා ච දිවසස්ස චා’’ති ඉදං පුරිමපවෙණිතො පරිත්තකං පවෙණිං ගහෙත්වා පවෙණිවසෙනෙව වුත්තං, එකරත්තිං පන එකදිවසං වා එකමෙව චිත්තං ඨාතුං සමත්ථං නාම නත්ථි. එකස්මිඤ්හි අච්ඡරාක්ඛණෙ අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්ති. වුත්තම්පි චෙතං මිලින්දපඤ්හෙ –

Rattiyā ca divasassa ca có nghĩa là: vào ban đêm và vào ban ngày. Ở đây, sở thuộc cách được dùng theo nghĩa của vị trí cách. Aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhati có nghĩa là: tâm nào sanh và diệt vào ban đêm, thì một tâm khác với tâm ấy sanh và diệt vào ban ngày. Tuy nhiên, không nên hiểu theo nghĩa này: một tâm khác sanh lên, và một tâm khác chưa từng sanh lại diệt đi. Câu “Rattiyā ca divasassa ca” này được nói theo dòng tương tục, sau khi lấy một phần nhỏ từ dòng tương tục trước đó. Tuy nhiên, không có cái gọi là chỉ một tâm có thể tồn tại suốt một đêm hay một ngày. Quả vậy, trong một khoảnh khắc búng ngón tay, nhiều trăm ngàn ức tâm sanh khởi. Và điều này cũng được nói trong Milindapañha –

‘‘වාහසතං ඛො, මහාරාජ, වීහීනං, අඩ්ඪචූළඤ්ච වාහා, වීහිසත්තම්බණානි, ද්වෙ ච තුම්බා, එකච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තස්ස චිත්තස්ස එත්තකා වීහී ලක්ඛං ඨපීයමානා පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති.

“Tâu Đại vương, quả thật, một trăm vāha lúa, và năm mươi cūḷavāha, bảy ambaṇa lúa, và hai tumba; chừng ấy hạt lúa cũng không đạt đến một phần trăm, không đạt đến một kalā, không đạt đến một phần của kalā của tâm sanh khởi trong một khoảnh khắc búng ngón tay.”

පවනෙති මහාවනෙ. තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාති, තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාතීති ඉමිනා න සො ගණ්හිතබ්බසාඛං අලභිත්වා භූමිං ඔතරති. අථ ඛො තස්මිං මහාවනෙ විචරන්තො තං තං සාඛං ගණ්හන්තොයෙව චරතීති අයමත්ථො දස්සිතො.

Pavane có nghĩa là: trong khu rừng lớn. Qua câu “nó buông cái này, nắm lấy cái khác; nó buông cái này, nắm lấy cái khác”, ý nghĩa được chỉ ra là: con khỉ ấy không phải vì không có được cành cây để nắm mà đi xuống mặt đất. Trái lại, khi đi lại trong khu rừng lớn ấy, nó di chuyển trong khi vẫn đang nắm cành này cành nọ.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤමහාවනං විය හි ආරම්මණවනං වෙදිතබ්බං. තස්මිං වනෙ විචරණමක්කටො විය ආරම්මණවනෙ උප්පජ්ජනකචිත්තං. සාඛාගහණං විය ආරම්මණෙ ලුබ්භනං. යථා සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො තං තං සාඛං පහාය තං තං සාඛං ගණ්හාති, එවමිදං ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි කදාචි රූපාරම්මණං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති, කදාචි සද්දාදීසු අඤ්ඤතරං, කදාචි අතීතං, කදාචි අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා, තථා කදාචි අජ්ඣත්තං, කදාචි බාහිරං. යථා ච සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො සාඛං අලභිත්වා ඔරුය්හ භූමියං නිසින්නොති න වත්තබ්බො, එකං පන පණ්ණසාඛං [Pg.93] ගහෙත්වාව නිසීදති, එවමෙව ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි එකං ඔලුබ්භාරම්මණං අලභිත්වා උප්පන්නන්ති න වත්තබ්බං, එකජාතියං පන ආරම්මණං ගහෙත්වාව උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච පන භගවතා රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො, අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ.

Evameva kho, ở đây nên hiểu sự so sánh ví dụ này như sau: quả vậy, khu rừng đối tượng nên được hiểu như khu rừng lớn hoang dã. Tâm sanh khởi trong khu rừng đối tượng nên được hiểu như con khỉ đi lại trong khu rừng ấy. Sự bám víu vào đối tượng nên được hiểu như việc nắm cành cây. Giống như con khỉ đi lại trong rừng, buông cành này, nắm lấy cành kia, cũng vậy, tâm này đi lại trong khu rừng đối tượng, có khi sanh lên sau khi bắt lấy sắc làm đối tượng, có khi bắt lấy một trong các đối tượng như thinh, v.v., có khi là quá khứ, có khi là vị lai hoặc hiện tại, cũng vậy, có khi là nội phần, có khi là ngoại phần. Và giống như con khỉ đi lại trong rừng không thể nói là ngồi dưới đất vì không có cành cây để nắm, mà nó luôn ngồi sau khi đã nắm lấy một cành lá nào đó, cũng vậy, không thể nói rằng tâm đi lại trong khu rừng đối tượng lại sanh lên mà không có được một đối tượng để bám víu; nên hiểu rằng nó luôn sanh lên sau khi đã bắt lấy một đối tượng thuộc loại nào đó. Và với chừng ấy lời, Đức Thế Tôn đã thiết lập sự chấp thủ vào vô sắc sau khi đã kéo nó ra khỏi sắc, và (thiết lập sự chấp thủ) vào sắc sau khi đã kéo nó ra khỏi vô sắc.

ඉදානි තං උභයතො නික්කඩ්ඪිතුකාමො තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකොති දෙසනං ආරභි. අයං පනත්ථො ආසීවිසදට්ඨූපමාය දීපෙතබ්බො – එකො කිර පුරිසො ආසීවිසෙන දට්ඨො, අථස්ස විසං හරිස්සාමීති ඡෙකො භිසක්කො ආගන්ත්වා වමනං කාරෙත්වා හෙට්ඨා ගරුළො, උපරි නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා විසං උපරි ආරොපෙසි. සො යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හභාවං ඤත්වා ‘‘ඉතො පරං අභිරුහිතුං න දස්සාමි, දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙස්සාමී’’ති උපරි ගරුළො, හෙට්ඨා නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා කණ්ණෙ ධුමෙත්වා දණ්ඩකෙන පහරිත්වා විසං ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙසි. තත්‍රස්ස ඨිතභාවං ඤත්වා අගදලෙපෙන විසං නිම්මථෙත්වා න්හාපෙත්වා ‘‘සුඛී හොහී’’ති වත්වා යෙනකාමං පක්කාමි.

Bây giờ, với mong muốn kéo sự chấp thủ ấy ra khỏi cả hai phương diện, Ngài đã bắt đầu bài pháp: “Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Thánh đệ tử có nghe nhiều...” Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng ví dụ về người bị rắn độc cắn. Tương truyền, có một người bị rắn độc cắn. Khi ấy, một thầy thuốc tài giỏi đến và nói: “Ta sẽ loại bỏ nọc độc cho ông.” Vị thầy thuốc ấy đã cho người kia nôn mửa, rồi đảo ngược câu thần chú “Garuḷa ở dưới, Nāga ở trên” và làm cho nọc độc đi lên trên. Khi biết nọc độc đã lên đến vùng mắt, ông nghĩ: “Ta sẽ không để nó lên cao hơn nữa, ta sẽ đặt nó lại ngay tại chỗ bị cắn.” Ông liền đảo ngược câu thần chú “Garuḷa ở trên, Nāga ở dưới”, thổi vào tai, dùng gậy đập, làm cho nọc độc đi xuống và đặt nó lại ngay tại chỗ bị cắn. Khi biết nọc độc đã ổn định ở đó, ông dùng thuốc giải độc đắp lên để vô hiệu hóa nọc độc, cho người kia tắm rửa, nói: “Hãy được an lành” rồi đi đến nơi ông muốn.

තත්ථ ආසීවිසෙන දට්ඨස්ස කායෙ විසපතිට්ඨානං විය ඉමෙසං භික්ඛූනං රූපෙ අධිමත්තගාහකාලො, ඡෙකො භිසක්කො විය තථාගතො, මන්තං පරිවත්තෙත්වා උපරි විසස්ස ආරොපිතකාලො විය තථාගතෙන තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහං නීහරිත්වා අරූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො, යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හවිසස්ස උපරි අභිරුහිතුං අදත්වා පුන මන්තබලෙන ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපනං විය සත්ථාරා තෙසං භික්ඛූනං අරූපතො ගාහං නීහරිත්වා රූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො. දට්ඨට්ඨානෙ ඨිතස්ස විසස්ස අගදලෙපෙන නිම්මථනං විය උභයතො ගාහං නීහරණත්ථාය ඉමිස්සා දෙසනාය ආරද්ධකාලො වෙදිතබ්බො. තත්ථ නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති ඉමිනා මග්ගො කථිතො, විරාගා විමුච්චතීති ඵලං, විමුත්තස්මින්තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණා. පඨමං.

Ở đây, thời điểm các Tỳ khưu này chấp thủ mạnh mẽ vào sắc giống như nơi nọc độc trú ngụ trong thân người bị rắn độc cắn. Đức Như Lai giống như vị thầy thuốc tài giỏi. Thời điểm Đức Như Lai thiết lập sự chấp thủ vào vô sắc cho các Tỳ khưu ấy sau khi đã kéo nó ra khỏi sắc, giống như thời điểm làm cho nọc độc đi lên trên sau khi đảo ngược câu thần chú. Thời điểm Bậc Đạo Sư thiết lập sự chấp thủ vào sắc cho các Tỳ khưu ấy sau khi đã kéo nó ra khỏi vô sắc, giống như việc không để cho nọc độc đã lên đến vùng mắt được đi lên cao hơn, rồi lại dùng sức mạnh thần chú làm cho nó đi xuống và đặt lại ngay tại chỗ bị cắn. Thời điểm bắt đầu bài pháp này nhằm mục đích loại bỏ sự chấp thủ từ cả hai phương diện nên được hiểu như việc vô hiệu hóa nọc độc đang ở tại chỗ bị cắn bằng thuốc giải độc đắp lên. Ở đây, qua câu “nhàm chán nên ly tham”, Đạo được thuyết giảng. Qua câu “do ly tham nên giải thoát”, Quả được thuyết giảng. Qua câu bắt đầu bằng “vimuttasmiṃ”, trí tuệ phản khán được thuyết giảng. (Kinh) thứ nhất.

2. දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Vô Văn Thứ Hai

62. දුතියෙ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයං. ඵස්සන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිං. නනු ච චක්ඛුසම්ඵස්සො සුඛවෙදනාය පච්චයො න හොතීති? සහජාතපච්චයෙන න හොති, උපනිස්සයපච්චයෙන පන ජවනවෙදනාය හොති[Pg.94], තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සොතසම්ඵස්සාදීසුපි එසෙව නයො. තජ්ජන්ති තජ්ජාතිකං තස්සාරුප්පං, තස්ස ඵස්සස්ස අනුරූපන්ති අත්ථො. දුක්ඛවෙදනියන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ඝට්ටනසමොධානාති සඞ්ඝට්ටනෙන චෙව සමොධානෙන ච, සඞ්ඝට්ටනසම්පිණ්ඩනෙනාති අත්ථො. උස්මාති උණ්හාකාරො. තෙජො අභිනිබ්බත්තතීති අග්ගිචුණ්ණො නික්ඛමතීති න ගහෙතබ්බං, උස්මාකාරස්සෙව පන එතං වෙවචනං. තත්ථ ද්වින්නං කට්ඨානන්ති ද්වින්නං අරණීනං. තත්ථ අධොඅරණී විය වත්ථු, උත්තරාරණී විය ආරම්මණං, සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො, උස්මාධාතු විය වෙදනා. දුතියං.

62. Trong kinh thứ hai, sukhavedaniyaṃ có nghĩa là: là duyên cho lạc thọ. Phassaṃ có nghĩa là: nhãn xúc, v.v. Chẳng phải nhãn xúc không phải là duyên cho lạc thọ sao? Nó không phải là duyên theo đồng sanh duyên, nhưng nó là duyên cho thọ trong tâm tốc hành theo y chỉ duyên; điều này được nói với ý đó. Trong trường hợp nhĩ xúc, v.v., cũng theo phương pháp tương tự. Tajjaṃ có nghĩa là: thuộc loại đó, tương ứng với nó, thích hợp với xúc đó. Dukkhavedaniyaṃ, v.v., nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Saṅghaṭṭanasamodhānā có nghĩa là: do sự cọ xát và do sự kết hợp; không nên hiểu ý nghĩa là do sự cọ xát và kết hợp lại. Usmā là trạng thái nóng. Tejo abhinibbattati không nên được hiểu là “bột lửa đi ra”, mà đây là một từ đồng nghĩa của chính trạng thái nóng. Ở đây, dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ có nghĩa là: của hai thanh củi (araṇī). Trong đó, vật (căn) nên được hiểu như thanh củi dưới, đối tượng như thanh củi trên, xúc như sự cọ xát, và thọ như hơi nóng. (Kinh) thứ hai.

3. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Ví Dụ Thịt Con

63. තතියෙ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි වුත්තනයමෙව. යස්මා පනස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො, තස්මා තං දස්සෙත්වාවෙත්ථ අනුපුබ්බපදවණ්ණනං කරිස්සාමි. කතරාය පන ඉදං අට්ඨුප්පත්තියා නික්ඛිත්තන්ති? ලාභසක්කාරෙන. භගවතො කිර මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි, යථා තං චත්තාරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පූරිතදානපාරමීසඤ්චයස්ස. සබ්බදිසාසු හිස්ස යමකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා මහොඝං විය සබ්බපාරමියො ‘‘එකස්මිං අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමා’’ති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා, ‘‘කහං බුද්ධො, කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො නරාසභො පුරිසසීහො’’ති? භගවන්තං පරියෙසන්ති. සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරං ආහච්ච තිට්ඨන්ති චෙව අනුප්පවත්තන්ති ච අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණාදයො විය. සබ්බං ඛන්ධකෙ තෙසු තෙසු සුත්තෙසු ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

63. Trong kinh thứ ba, đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, có bốn loại vật thực này...’ có phương pháp đã được nói đến. Tuy nhiên, vì kinh này có sự trình bày với duyên khởi, do đó, sau khi chỉ ra duyên khởi ấy, ở đây tôi sẽ giải thích những từ chưa từng được giải thích trước đây. Kinh này được trình bày với duyên khởi nào? Với (duyên khởi là) lợi lộc và danh vọng. Nghe nói rằng, lợi lộc và danh vọng lớn lao đã sanh khởi đến đức Thế Tôn, người đã tích lũy các ba-la-mật về bố thí đã được viên mãn trong bốn a-tăng-kỳ. Thật vậy, giống như một đám mây lớn song sinh nổi lên từ mọi phương hướng và tạo ra một trận lụt lớn, tất cả các ba-la-mật của Ngài, dường như đã tụ hội lại với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ cho quả trong một kiếp sống (cuối cùng)’, đã tạo ra một trận lụt lớn về lợi lộc và danh vọng. Từ những nơi này nơi kia, các vị vua, bà-la-môn v.v... tay cầm vật thực, thức uống, xe cộ, y phục, vòng hoa, hương liệu, vật thoa v.v... đã đến và tìm kiếm đức Thế Tôn, hỏi rằng: ‘Đức Phật ở đâu? Đức Thế Tôn ở đâu? Vị trời của các trời, bậc ngưu vương giữa loài người, bậc sư tử giữa loài người ở đâu?’ Họ mang các vật dụng đến bằng hàng trăm cỗ xe, nhưng không có được cơ hội (để cúng dường), nên họ đứng và đi theo, càng xe này chạm vào càng xe kia, trong một khoảng cách chừng một gāvuta xung quanh, giống như (trường hợp) các vị bà-la-môn ở Andhakavinda v.v... Tất cả nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong các chương (Khandhaka) và trong các kinh tương ứng.

යථා භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි. වුත්තඤ්චෙතං –

Giống như (lợi lộc và danh vọng) sanh khởi đến đức Thế Tôn, cũng vậy, (chúng) sanh khởi đến Tăng chúng Tỳ khưu. Và điều này đã được nói rằng –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවර-පිණ්ඩපාත-සෙනාසන-ගිලාන-පච්චය-භෙසජ්ජ-පරික්ඛාරානං. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො සක්කතො හොති…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14; සං. නි. 2.70).

‘Vào lúc bấy giờ, đức Thế Tôn được cung kính, được tôn trọng, được quý mến, được cúng dường, được tôn sùng; Ngài nhận được y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm và vật dụng trị bệnh cho người bệnh. Tăng chúng Tỳ khưu cũng được cung kính... (v.v.)... vật dụng.’

තථා [Pg.95] ‘‘යාවතා ඛො, චුන්ද, එතරහි සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකසඞ්ඝම්පි සමනුපස්සාමි එවං ලාභග්ගයසග්ගපත්තං යථරිවායං, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176).

Tương tự: ‘Này Cunda, hiện nay, trong số bao nhiêu Tăng chúng hay hội chúng đã xuất hiện trên đời, Ta không thấy một Tăng chúng nào khác, này Cunda, đạt đến đỉnh cao của lợi lộc và danh tiếng như là Tăng chúng Tỳ khưu này.’

ස්වායං භගවතො ච සඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නො ලාභසක්කාරො එකතො හුත්වා ද්වින්නං මහානදීනං උදකං විය අප්පමෙය්‍යො අහොසි. අථ සත්ථා රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘මහාලාභසක්කාරො අතීතබුද්ධානම්පි එවරූපො අහොසි, අනාගතානම්පි එවරූපො භවිස්සති. කිං නු ඛො භික්ඛූ ආහාරපරිග්ගාහකෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතා මජ්ඣත්තා නිච්ඡන්දරාගා හුත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජිතුං සක්කොන්ති, න සක්කොන්තී’’ති?

Lợi lộc và danh vọng này sanh khởi đến đức Thế Tôn và Tăng chúng, khi hợp lại, đã trở nên vô lượng như nước của hai con sông lớn. Khi ấy, bậc Đạo sư, đi đến nơi thanh vắng, đã suy nghĩ: ‘Lợi lộc và danh vọng lớn lao đối với các vị Phật trong quá khứ cũng đã như thế này, và đối với các vị Phật trong tương lai cũng sẽ như thế này. Liệu các Tỳ khưu, được trang bị chánh niệm và tỉnh giác để quán xét vật thực, trở nên xả ly, không còn tham muốn và ái luyến, có thể thọ dụng vật thực hay không thể?’

සො අද්දස එකච්චෙ අධුනා පබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ අපච්චවෙක්ඛිත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජමානෙ. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘මයා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙන්තෙන න චීවරාදිහෙතු පූරිතා, උත්තමඵලස්ස පන අරහත්තස්සත්ථාය පූරිතා. ඉමෙපි භික්ඛූ මම සන්තිකෙ පබ්බජන්තා න චීවරාදිහෙතු පබ්බජිතා, අරහත්තස්සෙව පන අත්ථාය පබ්බජිතා. තෙ ඉදානි අසාරමෙව සාරං අනත්ථමෙව ච අත්ථං කරොන්තී’’ති එවමස්ස ධම්මසංවෙගො උදපාදි. තතො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ පඤ්චමං පාරාජිකං පඤ්ඤපෙතුං සක්කා අභවිස්ස, අපච්චවෙක්ඛිතාහාරපරිභොගො පඤ්චමං පාරාජිකං කත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බො භවෙය්‍ය. න පන සක්කා එවං කාතුං, ධුවපටිසෙවනට්ඨානඤ්හෙතං සත්තානං. යථා පන කථිතෙ පඤ්චමං පාරාජිකං විය නං පස්සිස්සන්ති. එවං ධම්මාදාසං සංවරං මරියාදං ඨපෙස්සාමි, යං ආවජ්ජිත්වා ආවජ්ජිත්වා අනාගතෙ භික්ඛූ චත්තාරො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති. ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං පුත්තමංසූපමසුත්තන්තං නික්ඛිපි. තත්ථ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

Ngài thấy một số thiện gia nam tử mới xuất gia đang thọ dụng vật thực mà không quán xét. Thấy vậy, Ngài có ý nghĩ này: ‘Ta, trong khi viên mãn các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã không viên mãn chúng vì lý do y phục v.v., mà đã viên mãn chúng vì mục đích đạt được quả vị tối thượng là A-la-hán. Các Tỳ khưu này cũng vậy, khi xuất gia với Ta, không phải xuất gia vì lý do y phục v.v., mà xuất gia chính vì mục đích đạt được A-la-hán. Nay họ lại xem cái không phải là cốt lõi là cốt lõi, và xem cái vô ích là hữu ích.’ Như vậy, sự chấn động tâm linh (dhamma-saṃvega) đã sanh khởi trong Ngài. Sau đó, Ngài suy nghĩ: ‘Nếu có thể chế định điều Ba-la-di thứ năm, thì việc thọ dụng vật thực không quán xét nên được chế định thành điều Ba-la-di thứ năm. Nhưng không thể làm như vậy, vì đây là việc mà chúng sanh phải thường xuyên thực hành. Tuy nhiên, khi được thuyết giảng, họ sẽ xem nó (lời dạy) như điều Ba-la-di thứ năm. Như vậy, Ta sẽ thiết lập một tấm gương pháp, một sự thu thúc, một giới hạn, mà các Tỳ khưu trong tương lai, sau khi suy ngẫm lại nhiều lần, sẽ thọ dụng bốn vật dụng sau khi quán xét.’ Với duyên khởi này, Ngài đã trình bày kinh ví dụ thịt con này. Ở đó, đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, có bốn loại vật thực này...’ có ý nghĩa đã được nói đến ở trên.

චත්තාරො පන ආහාරෙ විත්ථාරෙත්වා ඉදානි තෙසු ආදීනවං දස්සෙතුං කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, කබළීකාරො ආහාරො දට්ඨබ්බොතිආදිමාහ? තත්ථ ජායම්පතිකාති ජායා චෙව පති ච. පරිත්තං සම්බලන්ති පුටභත්තසත්තුමොදකාදීනං අඤ්ඤතරං අප්පමත්තකං පාථෙය්‍යං. කන්තාරමග්ගන්ති කන්තාරභූතං මග්ගං, කන්තාරෙ වා මග්ගං. කන්තාරන්ති චොරකන්තාරං වාළකන්තාරං අමනුස්සකන්තාරං නිරුදකකන්තාරං අප්පභක්ඛකන්තාරන්ති පඤ්චවිධං. තෙසු යත්ථ චොරභයං අත්ථි[Pg.96], තං චොරකන්තාරං. යත්ථ සීහබ්‍යග්ඝාදයො වාළා අත්ථි, තං වාළකන්තාරං. යත්ථ බලවාමුඛයක්ඛිනිආදීනං අමනුස්සානං වසෙන භයං අත්ථි, තං අමනුස්සකන්තාරං. යත්ථ පාතුං වා න්හායිතුං වා උදකං නත්ථි, තං නිරුදකකන්තාරං. යත්ථ ඛාදිතබ්බං වා භුඤ්ජිතබ්බං වා අන්තමසො කන්දමූලාදිමත්තම්පි නත්ථි, තං අප්පභක්ඛකන්තාරං නාම. යත්ථ පනෙතං පඤ්චවිධම්පි භයං අත්ථි, තං කන්තාරමෙව. තං පනෙතං එකාහද්වීහතීහාදිවසෙන නිත්ථරිතබ්බම්පි අත්ථි, න තං ඉධ අධිප්පෙතං. ඉධ පන නිරුදකං අප්පභක්ඛං යොජනසතිකකන්තාරං අධිප්පෙතං. එවරූපෙ කන්තාරෙ මග්ගං. පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති ඡාතකභයෙන චෙව රොගභයෙන ච රාජභයෙන ච උපද්දුතා පටිපජ්ජෙය්‍යුං ‘‘එතං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා ධම්මිකස්ස රඤ්ඤො නිරුපද්දවෙ රට්ඨෙ සුඛං වසිස්සාමා’’ති මඤ්ඤමානා.

Sau khi đã giải thích rộng về bốn loại vật thực, bây giờ, để chỉ ra sự nguy hại trong chúng, (Đức Thế Tôn) đã nói đoạn bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, đoàn thực nên được thấy như thế nào?’ Ở đó, ‘vợ chồng’ (jāyampatikā) có nghĩa là cả vợ và chồng. ‘Lương thực ít ỏi’ (parittaṃ sambalaṃ) có nghĩa là một ít lương thực mang theo khi đi đường, một trong những thứ như cơm gói, bột rang, bánh ngọt. ‘Con đường hoang địa’ (kantāramaggaṃ) có nghĩa là con đường trong vùng hoang địa, hoặc con đường là hoang địa. ‘Hoang địa’ (kantāra) có năm loại: hoang địa trộm cướp, hoang địa thú dữ, hoang địa phi nhân, hoang địa không nước, và hoang địa không thức ăn. Trong số đó, nơi nào có nguy hiểm từ trộm cướp, đó là hoang địa trộm cướp. Nơi nào có thú dữ như sư tử, cọp, đó là hoang địa thú dữ. Nơi nào có nguy hiểm do các phi nhân như dạ-xoa có miệng to, đó là hoang địa phi nhân. Nơi nào không có nước để uống hay tắm, đó là hoang địa không nước. Nơi nào không có thức ăn cứng hay mềm, thậm chí không có cả củ và rễ cây, đó được gọi là hoang địa không thức ăn. Hơn nữa, nơi nào có cả năm loại nguy hiểm này, đó chính là hoang địa. Nhưng cũng có (hoang địa) có thể vượt qua trong một, hai, hoặc ba ngày; điều đó không được ám chỉ ở đây. Ở đây, điều được ám chỉ là một hoang địa dài một trăm do-tuần, không có nước và không có thức ăn. (Họ đi vào) con đường trong một hoang địa như vậy. ‘Họ sẽ đi vào’ có nghĩa là: bị áp bức bởi nỗi sợ đói, sợ bệnh tật, và sợ vua chúa, họ sẽ đi vào, nghĩ rằng: ‘Sau khi vượt qua hoang địa này, chúng ta sẽ sống hạnh phúc trong một vương quốc không bị nhiễu loạn của một vị vua đức hạnh.’

එකපුත්තකොති උක්ඛිපිත්වා ගහිතො අනුකම්පිතබ්බයුත්තො අථිරසරීරො එකපුත්තකො. වල්ලූරඤ්ච සොණ්ඩිකඤ්චාති ඝනඝනට්ඨානතො ගහෙත්වා වල්ලූරං, අට්ඨිනිස්සිතසිරානිස්සිතට්ඨානානි ගහෙත්වා සූලමංසඤ්චාති අත්ථො. පටිපිසෙය්‍යුන්ති පහරෙය්‍යුං. කහං එකපුත්තකාති අයං තෙසං පරිදෙවනාකාරො.

Ekaputtako có nghĩa là đứa con trai duy nhất được bồng ẵm, đáng được thương xót, có thân hình yếu ớt. Vallūrañca soṇḍikañca có nghĩa là: lấy thịt khô từ những chỗ thịt dày, và lấy thịt nướng từ những chỗ thịt dính vào xương và gân. Paṭipiseyyuṃ có nghĩa là họ sẽ đấm ngực. Kahaṃ ekaputtaka là cách than khóc của họ.

අයං පනෙත්ථ භූතමත්ථං කත්වා ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනා – ද්වෙ කිර ජායම්පතිකා පුත්තං ගහෙත්වා පරිත්තෙන පාථෙය්‍යෙන යොජනසතිකං කන්තාරමග්ගං පටිපජ්ජිංසු. තෙසං පඤ්ඤාසයොජනානි ගන්ත්වා පාථෙය්‍යං නිට්ඨාසි, තෙ ඛුප්පිපාසාතුරා විරළච්ඡායායං නිසීදිංසු. තතො පුරිසො භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ ඉතො සමන්තා පඤ්ඤාසයොජනානි ගාමො වා නිගමො වා නත්ථි. තස්මා යං තං පුරිසෙන කාතබ්බං බහුම්පි කසිගොරක්ඛාදිකම්මං, න දානි සක්කා තං මයා කාතුං, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සාපි තං ආහ – ‘‘සාමි මයා දානි යං තං ඉත්ථියා කාතබ්බං බහුම්පි සුත්තකන්තනාදිකම්මං, තං කාතුං න සක්කා, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සොපි තං ආහ – ‘‘භද්දෙ මාතුගාමමරණෙන ද්වින්නං මරණං පඤ්ඤායති. න හි මන්දො කුමාරො මාතරා විනා [Pg.97] ජීවිතුං සක්කොති. යදි පන මයං ජීවාම. පුන දාරකං ලභෙය්‍යාම. හන්ද දානි පුත්තකං මාරෙත්වා, මංසං ගහෙත්වා කන්තාරං නිත්ථරාමා’’ති. තතො මාතා පුත්තමාහ – ‘‘තාත, පිතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති, සො අගමාසි. අථස්ස පිතා, ‘‘මයා ‘පුත්තකං පොසෙස්සාමී’ති කසිගොරක්ඛාදීහි අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතුං, ත්වංයෙව තව පුත්තං මාරෙහී’’ති වත්වා, ‘‘තාත මාතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති ආහ. සො අගමාසි. අථස්ස මාතාපි, ‘‘මයා පුත්තං පත්ථෙන්තියා ගොවතකුක්කුරවතදෙවතායාචනාදීහිපි තාව අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, කො පන වාදො කුච්ඡිනා පරිහරන්තියා? න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘තාත, පිතුසන්තිකමෙව ගච්ඡා’’ති ආහ. එවං සො ද්වින්නමන්තරා ගච්ඡන්තොයෙව මතො. තෙ තං දිස්වා පරිදෙවිත්වා වුත්තනයෙන මංසානි ගහෙත්වා ඛාදන්තා පක්කමිංසු.

Đây là phần giải thích ý nghĩa tóm tắt từ đầu, làm rõ ý nghĩa thực sự ở đây: Tương truyền, có hai vợ chồng dắt theo con trai, với một ít lương thực, đi vào con đường hoang địa dài một trăm do-tuần. Sau khi đi được năm mươi do-tuần, lương thực của họ đã hết. Bị đói và khát hành hạ, họ ngồi dưới bóng cây thưa thớt. Bấy giờ, người chồng nói với vợ: “Này em, trong vòng năm mươi do-tuần xung quanh đây, không có làng mạc hay thị trấn nào cả. Vì vậy, những công việc nhiều mà người đàn ông phải làm như cày cấy, chăn bò, bây giờ tôi không thể làm được. Thôi, em hãy giết tôi đi, ăn một nửa thịt, một nửa còn lại làm lương thực, cùng con vượt qua hoang địa này.” Rồi người vợ cũng nói với chồng: “Này anh, những công việc nhiều mà người phụ nữ phải làm như kéo sợi, dệt vải, bây giờ em không thể làm được. Thôi, anh hãy giết em đi, ăn một nửa thịt, một nửa còn lại làm lương thực, cùng con vượt qua hoang địa này.” Rồi người chồng lại nói với vợ: “Này em, nếu người mẹ chết, thì xem như cả hai đều chết. Đứa bé còn non dại, không thể sống thiếu mẹ được. Nếu chúng ta còn sống, chúng ta có thể có con khác. Thôi, bây giờ chúng ta hãy giết con, lấy thịt mà vượt qua hoang địa này.” Bấy giờ, người mẹ nói với con: “Này con, hãy đến chỗ cha con,” và đứa bé đã đi. Khi ấy, cha nó nói: “Ta đã chịu không ít khổ sở với việc cày cấy, chăn bò để ‘nuôi con’, ta không thể giết con được, chính em hãy giết con của em đi,” rồi nói: “Này con, hãy đến chỗ mẹ con.” Đứa bé đã đi. Khi ấy, người mẹ cũng nói: “Ta, trong khi mong có con, đã chịu không ít khổ sở với việc thực hành khổ hạnh như bò, khổ hạnh như chó, cầu khẩn thần linh, huống chi là khi mang nặng đẻ đau? Ta không thể giết con được,” rồi nói: “Này con, hãy đến chỗ cha con.” Cứ như thế, đứa bé đi qua đi lại giữa hai người rồi chết. Họ thấy con chết, than khóc, rồi theo cách đã nói, lấy thịt ăn và lên đường.

තෙසං සො පුත්තමංසාහාරො නවහි කාරණෙහි පටිකූලත්තා නෙව දවාය හොති, න මදාය, න මණ්ඩනාය, න විභූසනාය, කෙවලං කන්තාරනිත්ථරණත්ථායෙව හොති. කතමෙහි නවහි කාරණෙහි පටිකූලොති චෙ? සජාතිමංසතාය ඤාතිමංසතාය පුත්තමංසතාය පියපුත්තමංසතාය තරුණමංසතාය ආමකමංසතාය අභොගමංසතාය අලොණතාය අධූපිතතායාති. එවඤ්හි තෙ නවහි කාරණෙහි පටිකූලං තං පුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව පන නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු. න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතට්ඨානානි අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තං මංසමෙව පන ඛාදිංසු. න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං කත්වා ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු. න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමච්ඡෙරමලෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු. න අඤ්ඤං කිඤ්චි මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමාති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු. න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා [Pg.98] වා ඣාපයිංසු. න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු. ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති න හීළෙත්වා ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘තුය්හං භාගො මය්හං භාගො තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු. සමග්ගා පන සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු. ඉමං නෙසං එවරූපං නිච්ඡන්දරාගාදිපරිභොගං සම්පස්සමානො සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝම්පි තං කාරණං අනුජානාපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, අපි නු තෙ දවාය වා ආහාරං ආහාරෙය්‍යුන්තිආදිමාහ. තත්ථ දවාය වාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.18) විත්ථාරිතානෙව. කන්තාරස්සාති නිත්තිණ්ණාවසෙසස්ස කන්තාරස්ස.

Đối với họ, việc ăn thịt con đó, vì đáng ghê tởm do chín nguyên nhân, nên không phải để vui đùa, không phải để say sưa, không phải để trang điểm, không phải để làm đẹp, mà chỉ đơn thuần là để vượt qua hoang địa. Nếu hỏi: “Đáng ghê tởm do chín nguyên nhân nào?” (Thì trả lời là:) do là thịt cùng loài, do là thịt của người thân, do là thịt của con, do là thịt của đứa con yêu quý, do là thịt non, do là thịt sống, do là thịt không nên ăn, do không có muối, do không được tẩm ướp. Vì vậy, họ ăn thịt con đó, vốn đáng ghê tởm do chín nguyên nhân, không phải ăn với lòng tham luyến, say đắm, mà họ ăn trong trạng thái tâm trung dung, thọ dụng không có tham muốn và ái luyến. Họ không loại bỏ những phần dính xương, gân, da để chỉ ăn phần thịt ngon, dày dặn, mà họ ăn bất cứ phần thịt nào có trong tay. Họ không ăn cho đến no căng cổ, mà chỉ ăn từng chút một, vừa đủ để sống qua ngày. Họ không ăn trong sự ganh tị lẫn nhau, mà ăn với tâm trong sạch, không còn vết nhơ của sự keo kiệt. Họ không ăn trong sự mê muội rằng: “Chúng ta đang ăn thịt nai hay một loại thịt nào khác như thịt công,” mà họ ăn trong khi biết rõ đó là thịt của đứa con yêu quý. Họ không ăn với ước muốn rằng: “Ôi, mong sao chúng ta lại được ăn thịt con như thế này nữa,” mà họ ăn trong khi đã vượt qua sự ước muốn. Họ không tích trữ với ý nghĩ: “Ăn một phần trong hoang địa, phần còn lại sau khi vượt qua hoang địa sẽ trộn với muối, me... rồi ăn,” mà khi đến cuối hoang địa, vì sợ “đám đông nhìn thấy trước”, họ đã chôn xuống đất hoặc đốt trong lửa. Họ không khởi tâm kiêu mạn hay tự cao rằng: “Không một ai khác được ăn thịt con như thế này giống như chúng ta,” mà họ ăn với tâm khiêm hạ, dẹp bỏ kiêu mạn. Họ không ăn trong sự chê bai rằng: “Thịt này không muối, không me, không tẩm ướp, lại có mùi hôi, thì có ích gì?”, mà họ ăn trong khi đã vượt qua sự chê bai. Họ không coi thường nhau rằng: “Đây là phần của anh, đây là phần của tôi; con của anh, con của tôi,” mà họ ăn trong sự hòa hợp và hoan hỷ. Bậc Đạo Sư, khi thấy rõ sự thọ dụng không có tham muốn và ái luyến như vậy của họ, muốn cho phép Tăng chúng về trường hợp đó, đã nói rằng: “Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, có phải họ ăn món ăn đó để vui đùa chăng?” v.v... Ở đây, các từ davāya v.v... đã được tôi giải thích chi tiết trong Visuddhimagga. Kantārassa có nghĩa là của hoang địa còn lại chưa vượt qua.

එවමෙව ඛොති නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පියපුත්තමංසසදිසො කත්වා දට්ඨබ්බොති අත්ථො. කතමෙසං නවන්නං? ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනං. ගමනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හාති, පරියෙසනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, පරිභොගනිධානආසයපරිපක්කාපරිපක්කසම්මක්ඛණනිස්සන්දපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, තානි පනෙතානි ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.294) ආහාරපාටිකුල්‍යතානිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානෙව. ඉති ඉමෙසං නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පුත්තමංසූපමං කත්වා ආහාරො පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

Cũng vậy, có nghĩa là nên xem (đoàn thực) giống như thịt của đứa con thân yêu do chín phương diện ghê tởm. Chín phương diện nào? Do các phương diện như sự ghê tởm trong việc đi lại. Dù quán xét sự ghê tởm trong việc đi lại, vị ấy vẫn thọ nhận đoàn thực; dù quán xét sự ghê tởm trong việc tìm kiếm; dù quán xét sự ghê tởm trong việc thọ dụng, trong nơi chứa, trong nơi nương tựa, trong sự tiêu hóa, trong sự không tiêu hóa, trong sự dính bẩn, và trong sự rỉ chảy. Và những sự ghê tởm này, bắt đầu bằng sự ghê tởm trong việc đi lại, đã được giải thích rộng rãi trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về sự ghê tởm của vật thực. Như vậy, vật thực nên được thọ dụng sau khi đã thực hiện ví dụ về thịt con do chín phương diện ghê tởm này.

යථා තෙ ජායම්පතිකා පාටිකුල්‍යං පියපුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු, එවං නිච්ඡන්දරාගපරිභොගං කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතං අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තමෙව පන ඛාදිංසු, එවං සුක්ඛභත්තමන්දබ්‍යඤ්ජනාදීනි පිට්ඨිහත්ථෙන අපටික්ඛිපිත්වා වට්ටකෙන විය කුක්කුටෙන විය ච ඔධිං අදස්සෙත්වා තතො තතො සප්පිමංසාදිසංසට්ඨවරභොජනංයෙව විචිනිත්වා අභුඤ්ජන්තෙන සීහෙන විය සපදානං පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

Như hai vợ chồng ấy khi ăn thịt đứa con thân yêu ghê tởm, đã không ăn với tâm tham luyến, say đắm, mà đã ăn với tâm xả, đứng vững trong sự thọ dụng không có tham dục; cũng vậy, nên thọ dụng sau khi thực hành sự thọ dụng không có tham dục. Và như họ đã không loại bỏ phần thịt dính xương, gân, da để chỉ ăn phần thịt ngon, miếng to, mà đã ăn bất cứ thứ gì có trong tay; cũng vậy, không nên dùng mu bàn tay gạt bỏ cơm khô, canh ít v.v..., không chỉ ra giới hạn như chim cút hay gà, không lựa chọn và ăn chỉ những món ngon trộn với bơ, thịt v.v... từ chỗ này chỗ kia, mà nên thọ dụng theo thứ tự như sư tử.

යථා ච තෙ න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකෙකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු, එවමෙව ආහරහත්ථකාදිබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරෙන විය යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං අභුඤ්ජන්තෙන චතුන්නං පඤ්චන්නං වා [Pg.99] ආලොපානං ඔකාසං ඨපෙත්වාව ධම්මසෙනාපතිනා විය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සො කිර පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි තිට්ඨමානො ‘‘පච්ඡාභත්තෙ අම්බිලුග්ගාරසමුට්ඨාපකං කත්වා එකදිවසම්පි ආහාරං න ආහාරෙසි’’න්ති වත්වා සීහනාදං නදන්තො ඉමං ගාථමාහ –

Và như họ đã không ăn tùy thích cho đến đầy cổ, mà mỗi ngày chỉ ăn một ít, vừa đủ để duy trì mạng sống; cũng vậy, không nên ăn tùy thích cho đến đầy bụng như một trong các Bà-la-môn Āharahatthaka v.v..., mà nên thọ dụng như vị Tướng quân Chánh pháp, sau khi đã chừa lại chỗ trống cho bốn hoặc năm miếng ăn. Nghe nói, ngài ấy trong suốt bốn mươi lăm năm, sau khi nói rằng: ‘Sau bữa ăn, không một ngày nào ta đã thọ thực đến mức gây ra chứng ợ chua,’ ngài rống lên tiếng rống sư tử và nói lên kệ này –

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

‘Bốn năm miếng ăn, không ăn nên uống nước; Thế là đủ để an trú thoải mái, cho vị tỳ khưu có tâm đã được hướng đến.’

යථා ච තෙ න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමලමච්ඡෙරෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා අමච්ඡරායිත්වා ‘‘ඉමං සබ්බං ගණ්හන්තස්ස සබ්බං දස්සාමි, උපඩ්ඪං ගණ්හන්තස්ස උපඩ්ඪං, සචෙ ගහිතාවසෙසො භවිස්සති, අත්තනා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘අඤ්ඤං කිඤ්චි මයං මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමා’’ති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘අහං ඛාදාමි භුඤ්ජාමී’’ති අත්තූපලද්ධිසම්මොහං අනුප්පාදෙත්වා ‘‘කබළීකාරාහාරො න ජානාති ‘චාතුමහාභූතිකකායං වඩ්ඪෙමී’ති, කායොපි න ජානාති ‘කබළීකාරාහාරො මං වඩ්ඪෙතී’’’ති, එවං සම්මොහං පහාය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤවසෙනාපි චෙස අසම්මූළ්හෙනෙව හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

Và như họ đã không ăn với lòng keo kiệt lẫn nhau, mà đã ăn với tâm hoàn toàn thanh tịnh, không có cấu uế của sự keo kiệt; cũng vậy, khi nhận được vật thực khất thực, không nên keo kiệt, mà nên thọ dụng với tâm đứng vững trong các pháp đáng nhớ (lục hòa kính), (nghĩ rằng): ‘Ai nhận hết phần này, tôi sẽ cho hết; ai nhận một nửa, tôi sẽ cho một nửa; nếu còn lại sau khi đã lấy, tôi sẽ tự mình thọ dụng.’ Và như họ đã không ăn trong si mê, (nghĩ rằng): ‘Chúng ta đang ăn một loại thịt khác, như thịt nai hay thịt công,’ mà đã ăn trong khi biết rõ đó là thịt của đứa con thân yêu; cũng vậy, khi nhận được vật thực khất thực, không nên khởi lên sự si mê về việc chấp có tự ngã, (nghĩ rằng): ‘Tôi ăn, tôi thọ dụng,’ mà nên thọ dụng sau khi đã từ bỏ sự si mê như vậy, (quán rằng): ‘Đoàn thực không biết: “Ta làm cho thân tứ đại này tăng trưởng,” và thân cũng không biết: “Đoàn thực làm cho ta tăng trưởng.”’ Và nên thọ dụng với tâm không si mê, nhờ vào chánh niệm và tỉnh giác.

යථා ච තෙ න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලද්ධා ‘අහො වතාහං ස්වෙපි පුනදිවසෙපි එවරූපං ලභෙය්‍යං’, ලූඛං වා පන ලද්ධා ‘‘හිය්‍යො විය මෙ අජ්ජ පණීතභොජනං න ලද්ධ’’න්ති පත්ථනං වා අනුසොචනං වා අකත්වා නිත්තණ්හෙන –

Và như họ đã không ăn với ước muốn rằng: ‘Ôi, mong sao chúng ta lại được ăn loại thịt con như thế này nữa,’ mà đã ăn với tâm vượt qua ước muốn; cũng vậy, khi nhận được món ăn ngon, không nên ước muốn rằng: ‘Ôi, mong sao ngày mai, ngày kia ta lại được món ăn như thế này,’ hoặc khi nhận được món ăn thô sơ, không nên sầu muộn rằng: ‘Hôm nay ta không được món ăn ngon như hôm qua,’ mà nên (thọ dụng) với tâm không có ái dục –

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාමිනාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදතී’’ති. (ජා. 2.22.90) –

‘Ta không sầu muộn về quá khứ, không mong cầu tương lai; Ta duy trì mạng sống với hiện tại, do đó dung sắc trong sáng.’ –

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන ‘‘පච්චුප්පන්නෙනෙව යාපෙස්සාමී’’ති පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

Nên thọ dụng trong khi tùy niệm lời giáo huấn này, (nghĩ rằng): ‘Ta sẽ duy trì mạng sống chỉ với hiện tại.’

යථා ච තෙ න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ [Pg.100] පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසු, එවමෙව –

Và như họ đã không tích trữ, (nghĩ rằng): ‘Chúng ta sẽ ăn chừng này trong sa mạc, rồi vượt qua phần sa mạc còn lại, sẽ ăn (phần còn lại) sau khi nêm nếm với muối, me v.v...’; nhưng ở cuối sa mạc, (nghĩ rằng) ‘trước khi dân chúng nhìn thấy,’ họ đã chôn nó xuống đất hoặc đã đốt nó trong lửa; cũng vậy –

‘‘අන්නානමථො පානානං,ඛාදනීයානං අථොපි වත්ථානං;

ලද්ධා න සන්නිධිං කයිරා,න ච පරිත්තසෙ තානි අලභමානො’’ති. (සු. නි. 930);

–

‘Đối với thức ăn, thức uống, vật thực cứng, và cả y phục; Khi nhận được, không nên tích trữ, và không nên lo lắng khi không nhận được chúng.’ –

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන චතූසු පච්චයෙසු යං යං ලභති, තතො තතො අත්තනො යාපනමත්තං ගහෙත්වා, සෙසං සබ්‍රහ්මචාරීනං විස්සජ්ජෙත්වා සන්නිධිං පරිවජ්ජන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලභිත්වා ‘‘අහමස්මි ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතාදීන’’න්ති න මානො වා දප්පො වා කාතබ්බො. ‘‘නායං පබ්බජ්ජා චීවරාදිහෙතු, අරහත්තහෙතු පනායං පබ්බජ්ජා’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා නිහතමානදප්පෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

Nên thọ dụng trong khi tùy niệm lời giáo huấn này, tránh xa sự tích trữ, bằng cách: trong bốn món vật dụng, bất cứ thứ gì nhận được, từ đó chỉ lấy phần vừa đủ để duy trì mạng sống cho mình, phần còn lại thì từ bỏ cho các vị đồng phạm hạnh. Và như họ đã không khởi lên ngã mạn hay kiêu căng, (nghĩ rằng): ‘Không ai khác được ăn loại thịt con như chúng ta,’ mà đã ăn với ngã mạn và kiêu căng đã được dẹp bỏ; cũng vậy, khi nhận được món ăn ngon, không nên khởi lên ngã mạn hay kiêu căng, (nghĩ rằng): ‘Ta là người được lợi lộc về y, vật thực khất thực v.v...’ Nên thọ dụng với ngã mạn và kiêu căng đã được dẹp bỏ, sau khi quán xét rằng: ‘Sự xuất gia này không phải vì y v.v..., mà sự xuất gia này là vì quả A-la-hán.’

යථා ච තෙ ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති හීළෙත්වා න ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘කිං ඉමිනා අස්සගොණභත්තසදිසෙන ලූඛෙන නිරසෙන, සුවානදොණියං තං පක්ඛිපථා’’ති එවං පිණ්ඩපාතං වා ‘‘කො ඉමං භුඤ්ජිස්සති, කාකසුනඛාදීනං දෙහී’’ති එවං දායකං වා අහීළෙන්තෙන –

Và cũng như hai vợ chồng ấy, sau khi chê bai: ‘Thịt này không mặn, không chua, không có hương vị, lại có mùi hôi, có ích gì chứ?’ rồi đã không ăn, nhưng sau khi vượt qua sự chê bai thì đã ăn; cũng giống như vậy, khi nhận được vật thực khất thực, vị tỳ khưu không nên chê bai vật thực khất thực rằng: ‘Vật thực này giống như thức ăn cho ngựa, cho bò, thô và vô vị, có ích gì chứ? Hãy đổ nó vào máng cho chó,’ hoặc không nên chê bai người thí chủ rằng: ‘Ai sẽ ăn món này? Hãy cho quạ, cho chó.’

‘‘ස පත්තපාණි විචරන්තො, අමූගො මූගසම්මතො;

අප්පං දානං න හීළෙය්‍ය, දාතාරං නාවජානියා’’ති. (සු. නි. 718);

–

‘Vị ấy, tay cầm bát, đi khất thực, không câm nhưng được xem như người câm; không nên chê bai vật thí dù ít ỏi, không nên xem thường người thí chủ.’

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘තුය්හං භාගො, මය්හං භාගො, තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු, සමග්ගා පන, සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙවං පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා යථා එකච්චො ‘‘කො තුම්හාදිසානං දස්සති නික්කාරණා උම්මාරෙසු පක්ඛලන්තානං ආහිණ්ඩන්තානං විජාතමාතාපි වො දාතබ්බං න මඤ්ඤති, මයං පන [Pg.101] ගතගතට්ඨානෙ පණීතානි චීවරාදීනි ලභාමා’’ති සීලවන්තෙ සබ්‍රහ්මචාරී අතිමඤ්ඤති, යං සන්ධාය වුත්තං –

Nên thọ dụng (vật thực) trong khi thường xuyên ghi nhớ lời giáo huấn này. Và cũng như hai vợ chồng ấy đã không xem thường lẫn nhau rằng: ‘Phần của anh, phần của tôi, con của anh, con của tôi,’ mà đã hòa thuận, hoan hỷ cùng nhau ăn; cũng giống như vậy, khi nhận được vật thực khất thực, (vị tỳ khưu không nên) giống như có kẻ xem thường các vị đồng phạm hạnh có giới đức rằng: ‘Ai sẽ cúng dường cho những người như các ông, những người đi lang thang, vấp ngã ở ngưỡng cửa một cách vô cớ? Ngay cả mẹ ruột cũng không nghĩ đến việc cho các ông. Còn chúng tôi thì nhận được y phục v.v... cao quý ở mọi nơi chúng tôi đến.’ Liên quan đến điều này, đã được nói rằng –

‘‘සො තෙන ලාභසක්කාරසිලොකෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො අඤ්ඤෙ පෙසලෙ භික්ඛූ අතිමඤ්ඤති. තඤ්හි තස්ස, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසස්ස හොති දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති (සං. නි. 2.161).

‘Vị ấy, bị lợi lộc, cung kính, và danh tiếng ấy chinh phục, tâm bị chiếm đoạt, xem thường các vị tỳ khưu khả ái khác. Này các Tỳ khưu, điều ấy xảy ra cho kẻ ngu si ấy để không lợi ích, để đau khổ trong một thời gian dài.’

එවං කඤ්චි අනතිමඤ්ඤිත්වා සබ්බෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සමග්ගෙන සම්මොදමානෙන හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

Như vậy, không xem thường bất cứ ai, nên thọ dụng (vật thực) trong khi hòa hợp và hoan hỷ cùng với tất cả các vị đồng phạm hạnh.

පරිඤ්ඤාතෙති ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤාති ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. කථං? ඉධ භික්ඛු ‘‘කබළීකාරාහාරො නාම අයං සවත්ථුකවසෙන ඔජට්ඨමකරූපං හොති, ඔජට්ඨමකරූපං කත්ථ පටිහඤ්ඤති? ජිව්හාපසාදෙ, ජිව්හාපසාදො කින්නිස්සිතො? චතුමහාභූතනිස්සිතො. ඉති ඔජට්ඨමකං ජිව්හාපසාදො තස්ස පච්චයානි මහාභූතානීති ඉමෙ ධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම, තං පරිග්ගණ්හතො උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. ඉති සබ්බෙපිමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා සඞ්ඛෙපතො නාමරූපමත්තං හොතී’’ති පජානාති. සො තෙ ධම්මෙ සරසලක්ඛණතො වවත්ථපෙත්වා තෙසං පච්චයං පරියෙසන්තො අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං පස්සති. එත්තාවතානෙන කබළීකාරාහාරමුඛෙන සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දිට්ඨත්තා කබළීකාරාහාරො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. සො තදෙව සප්පච්චයං නාමරූපං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති තීණි ලක්ඛණානි ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන සම්මසති. එත්තාවතානෙන සො තිලක්ඛණපටිවෙධසම්මසනඤාණසඞ්ඛාතාය තීරණපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. තස්මිංයෙව නාමරූපෙ ඡන්දරාගාවකඩ්ඪනෙන අනාගාමිමග්ගෙන පරිජානතා පහානපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොතීති.

Về từ ‘đã được liễu tri’ (pariññāte), (có nghĩa là) đã được liễu tri bởi ba loại liễu tri này: liễu tri bằng sự biết (ñātapariññā), liễu tri bằng sự thẩm sát (tīraṇapariññā), và liễu tri bằng sự đoạn tận (pahānapariññā). Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu biết rằng: ‘Đoàn thực này, theo phương diện có nền tảng, là sắc có dưỡng tố làm thứ tám. Sắc có dưỡng tố làm thứ tám va chạm ở đâu? Ở thiệt tịnh sắc. Thiệt tịnh sắc y cứ vào đâu? Y cứ vào bốn đại chủng. Như vậy, sắc có dưỡng tố làm thứ tám, thiệt tịnh sắc, và các đại chủng là nhân duyên của nó, những pháp này được gọi là sắc uẩn. Đối với người nắm bắt sắc uẩn ấy, các pháp có xúc làm thứ năm khởi lên là bốn danh uẩn. Như vậy, tất cả năm uẩn này, tóm lại, chỉ là danh và sắc.’ Vị ấy, sau khi xác định các pháp ấy theo tự tướng và tướng chung, trong khi tìm kiếm nhân duyên của chúng, thấy được lý duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch. Đến mức độ này, do vị ấy đã thấy đúng như thật danh-sắc cùng với nhân duyên của nó, lấy đoàn thực làm đầu, nên đoàn thực được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự biết (ñātapariññā). Vị ấy, sau khi áp đặt ba tướng vô thường, khổ, vô ngã lên chính danh-sắc cùng với nhân duyên ấy, thẩm sát chúng bằng bảy pháp tùy quán. Đến mức độ này, do vị ấy, (đoàn thực) được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự thẩm sát (tīraṇapariññā), được gọi là trí tuệ thẩm sát thấu triệt ba tướng. Do biết rõ bằng cách loại bỏ tham ái trong chính danh-sắc ấy bằng Bất Lai đạo, (đoàn thực) được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự đoạn tận (pahānapariññā).

පඤ්චකාමගුණිකොති පඤ්චකාමගුණසම්භවො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොති. එත්ථ පන තිස්සො පරිඤ්ඤා එකපරිඤ්ඤා සබ්බපරිඤ්ඤා මූලපරිඤ්ඤාති. කතමා එකපරිඤ්ඤා? යො භික්ඛු ජිව්හාද්වාරෙ එකරසතණ්හං පරිජානාති, තෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති. කස්මා? තස්සායෙව තත්ථ උප්පජ්ජනතො. සායෙව හි තණ්හා චක්ඛුද්වාරෙ උප්පන්නා රූපරාගො [Pg.102] නාම හොති, සොතද්වාරාදීසු උප්පන්නා සද්දරාගාදයො. ඉති යථා එකස්සෙව චොරස්ස පඤ්චමග්ගෙ හනතො එකස්මිං මග්ගෙ ගහෙත්වා සීසෙ ඡින්නෙ පඤ්චපි මග්ගා ඛෙමා හොන්ති, එවං ජිව්හාද්වාරෙ රසතණ්හාය පරිඤ්ඤාතාය පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං එකපරිඤ්ඤා නාම.

Về từ ‘liên quan đến năm dục trưởng dưỡng’ (pañcakāmaguṇiko), (có nghĩa là) tham ái phát sinh từ năm dục trưởng dưỡng đã được liễu tri. Hơn nữa, ở đây có ba loại liễu tri: đơn liễu tri (ekapariññā), toàn liễu tri (sabbapariññā), và căn bản liễu tri (mūlapariññā). Đơn liễu tri là gì? Vị tỳ khưu nào liễu tri một vị ái ở thiệt môn, do đó, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Tại sao? Vì chính ái ấy khởi lên ở đó (với các hình thức khác nhau). Thật vậy, chính ái ấy khi khởi lên ở nhãn môn thì được gọi là sắc ái; khi khởi lên ở nhĩ môn v.v... thì được gọi là thanh ái v.v... Giống như một tên cướp hoành hành trên năm con đường, khi bị bắt trên một con đường và bị chặt đầu, cả năm con đường đều trở nên an ổn; cũng vậy, khi vị ái ở thiệt môn được liễu tri, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là đơn liễu tri.

කතමා සබ්බපරිඤ්ඤා? පත්තෙ පක්ඛිත්තපිණ්ඩපාතස්මිඤ්හි එකස්මිංයෙව පඤ්චකාමගුණිකරාගො ලබ්භති. කථං? පරිසුද්ධං තාවස්ස වණ්ණං ඔලොකයතො රූපරාගො හොති, උණ්හෙ සප්පිම්හි තත්ථ ආසිඤ්චන්තෙ පටපටාති සද්දො උට්ඨහති, තථාරූපං ඛාදනීයං වා ඛාදන්තස්ස මුරුමුරූති සද්දො උප්පජ්ජති, තං අස්සාදයතො සද්දරාගො. ජීරකාදිවසගන්ධං අස්සාදෙන්තස්ස ගන්ධරාගො, සාදුරසවසෙන රසරාගො. මුදුභොජනං ඵස්සවන්තන්ති අස්සාදයතො ඵොට්ඨබ්බරාගො. ඉති ඉමස්මිං ආහාරෙ සතිසම්පජඤ්ඤෙන පරිග්ගහෙත්වා නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙන පරිභුත්තෙ සබ්බොපි සො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං සබ්බපරිඤ්ඤා නාම.

Toàn liễu tri là gì? Thật vậy, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng có thể được tìm thấy chỉ trong một miếng vật thực được đặt vào bát. Như thế nào? Trước hết, khi vị tỳ khưu nhìn vào màu sắc trong sáng của nó, sắc ái khởi lên. Khi bơ sữa nóng được rót vào đó, tiếng ‘paṭapaṭa’ phát ra, hoặc khi ăn một loại thực phẩm cứng tương tự, tiếng ‘murumuru’ phát ra; khi thưởng thức âm thanh đó, thanh ái khởi lên. Khi thưởng thức mùi hương của thì là v.v..., hương ái khởi lên. Do vị ngon, vị ái khởi lên. Khi thưởng thức rằng ‘thức ăn mềm mại có xúc tốt,’ xúc ái khởi lên. Như vậy, khi vật thực này được thọ dụng với sự thọ trì bằng chánh niệm và tỉnh giác, và với sự thọ dụng không có tham dục, tất cả tham ái ấy được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là toàn liễu tri.

කතමා මූලපරිඤ්ඤා? පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස හි කබළීකාරාහාරො මූලං. කස්මා? තස්මිං සති තස්සුප්පත්තිතො. බ්‍රාහ්මණතිස්සභයෙ කිර ද්වාදස වස්සානි ජායම්පතිකානං උපනිජ්ඣානචිත්තං නාම නාහොසි. කස්මා? ආහාරමන්දතාය. භයෙ පන වූපසන්තෙ යොජනසතිකො තම්බපණ්ණිදීපො දාරකානං ජාතමඞ්ගලෙහි එකමඞ්ගලො අහොසි. ඉති මූලභූතෙ ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති අයං මූලපරිඤ්ඤා නාම.

Căn bản liễu tri là gì? Thật vậy, đoàn thực là gốc rễ của tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng. Tại sao? Vì khi có đoàn thực, tham ái ấy khởi lên. Tương truyền, trong thời kỳ nạn đói Brāhmaṇatissa, suốt mười hai năm, tâm nhìn ngắm (với ái dục) giữa các cặp vợ chồng đã không khởi lên. Tại sao? Do sự khan hiếm thực phẩm. Nhưng khi nạn đói chấm dứt, đảo Tambapaṇṇi rộng một trăm do-tuần đã trở thành một lễ hội duy nhất với các lễ sinh nhật của trẻ em. Như vậy, khi vật thực là gốc rễ được liễu tri, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là căn bản liễu tri.

නත්ථි තං සංයොජනන්ති තෙන රාගෙන සද්ධිං පහානෙකට්ඨතාය පහීනත්තා නත්ථි. එවමයං දෙසනා යාව අනාගාමිමග්ගා කථිතා. ‘‘එත්තකෙන පන මා වොසානං ආපජ්ජිංසූ’’ති එතෙසංයෙව රූපාදීනං වසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා යාව අරහත්තා කථෙතුං වට්ටතීති. පඨමාහාරො (නිට්ඨිතො).

Natthi taṃ saṃyojanaṃ có nghĩa là: Do đã được đoạn trừ cùng với tham ái ấy bởi có cùng phận sự đoạn trừ, nên kiết sử ấy không còn. Như vậy, bài pháp này được thuyết giảng cho đến A-na-hàm đạo. (Nghĩ rằng:) ‘Mong rằng các vị ấy đừng đi đến chỗ kết thúc chỉ với chừng ấy’, nên vị ấy cần phải thuyết giảng cho đến A-la-hán bằng cách phát triển minh sát trong năm uẩn theo cách của chính các sắc pháp v.v... Phần thứ nhất về đoàn thực (đã kết thúc).

දුතියෙ [Pg.103] නිච්චම්මාති ඛුරතො පට්ඨාය යාව සිඞ්ගමූලා සකලසරීරතො උද්දාලිතචම්මා කිංසුකරාසිවණ්ණා. කස්මා පන අඤ්ඤං හත්ථිඅස්සගොණාදිඋපමං අගහෙත්වා නිච්චම්මගාවූපමා ගහිතාති? තිතික්ඛිතුං අසමත්ථභාවදීපනත්ථං. මාතුගාමො හි උප්පන්නං දුක්ඛවෙදනං තිතික්ඛිතුං අධිවාසෙතුං න සක්කොති, එවමෙව ඵස්සාහාරො අබලො දුබ්බලොති දස්සනත්ථං සදිසමෙව උපමං ආහරි. කුට්ටන්ති සිලාකුට්ටාදීනං අඤ්ඤතරං. කුට්ටනිස්සිතා පාණා නාම උණ්ණනාභිසරබූමූසිකාදයො. රුක්ඛනිස්සිතාති උච්චාලිඞ්ගපාණකාදයො. උදකනිස්සිතාති මච්ඡසුංසුමාරාදයො. ආකාසනිස්සිතාති ඩංසමකසකාකකුලලාදයො. ඛාදෙය්‍යුන්ති ලුඤ්චිත්වා ඛාදෙය්‍යුං. සා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ තං තංඨානසන්නිස්සයමූලිකං පාණඛාදනභයං සම්පස්සමානා නෙව අත්තනො සක්කාරසම්මානං, න පිට්ඨිපරිකම්මසරීරසම්බාහනඋණ්හොදකානි ඉච්ඡති, එවමෙව භික්ඛු ඵස්සාහාරමූලකං කිලෙසපාණකඛාදනභයං සම්පස්සමානො තෙභූමකඵස්සෙන අනත්ථිකො හොති.

Trong phần thứ hai, niccammā có nghĩa là con bò cái bị lột da từ móng cho đến gốc sừng, bị lột da toàn thân, có màu sắc như hoa ngọc lan. Tại sao không lấy ví dụ khác như voi, ngựa, bò đực v.v... mà lại lấy ví dụ con bò cái bị lột da? Để chỉ rõ sự không có khả năng chịu đựng. Vì người nữ không thể chịu đựng, kham nhẫn cảm thọ khổ đã sanh khởi; cũng vậy, để chỉ rõ rằng xúc thực là yếu ớt, mỏng manh, Ngài đã đưa ra một ví dụ tương tự. Kuṭṭaṃ có nghĩa là một trong các loại tường như tường đá v.v... Các loài sinh vật nương vào tường là nhện, thằn lằn, chuột v.v... Rukkhanissitā có nghĩa là các loài sâu uccāliṅga v.v... Udakanissitā có nghĩa là cá, cá sấu v.v... Ākāsanissitā có nghĩa là ruồi, muỗi, quạ, diều hâu v.v... Khādeyyuṃ có nghĩa là chúng sẽ rứt ra mà ăn. Con bò cái ấy, ở tại nơi này nơi kia, thấy rõ nguy hiểm bị các loài sinh vật cắn ăn, mà nguyên nhân là nương vào nơi chốn ấy, nên không muốn được cung kính, tôn trọng cho bản thân, cũng không muốn được chà lưng, xoa bóp thân thể, tắm nước ấm. Cũng vậy, vị tỳ khưu thấy rõ nguy hiểm bị các loài sinh vật phiền não cắn ăn, mà nguyên nhân là xúc thực, nên không có nhu cầu đối với xúc trong ba cõi.

ඵස්සෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි තිස්සො පරිඤ්ඤා. තත්ථ ‘‘ඵස්සො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙසං වත්ථාරම්මණානි රූපක්ඛන්ධො’’ති එවං සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දස්සනං ඤාතපරිඤ්ඤා. තත්ථෙව තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන අනිච්චාදිතො තුලනං තීරණපරිඤ්ඤා. තස්මිංයෙව පන නාමරූපෙ ඡන්දරාගනික්කඩ්ඪනො අරහත්තමග්ගො පහානපරිඤ්ඤා. තිස්සො වෙදනාති එවං ඵස්සාහාරෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ තිස්සො වෙදනා පරිඤ්ඤාතාව හොන්ති තම්මූලකත්තා තංසම්පයුත්තත්තා ච. ඉති ඵස්සාහාරවසෙන දෙසනා යාව අරහත්තා කථිතා. දුතියාහාරො.

‘Này các Tỳ khưu, khi xúc thực được liễu tri’ có nghĩa là khi được liễu tri bởi ba loại liễu tri. Ở đây cũng có ba loại liễu tri. Trong đó, ‘xúc là hành uẩn, thọ tương ưng với nó là thọ uẩn, tưởng là tưởng uẩn, tâm là thức uẩn, vật và cảnh của chúng là sắc uẩn’ – như vậy, sự thấy đúng như thật danh-sắc cùng với nhân duyên của nó là tri biến tri. Sự thẩm sát theo vô thường v.v... bằng cách áp đặt tam tướng vào chính danh-sắc ấy theo bảy loại tùy quán là thẩm sát biến tri. A-la-hán đạo, là pháp nhổ lên dục tham trong chính danh-sắc ấy, là đoạn trừ biến tri. ‘Ba thọ’ có nghĩa là: như vậy, khi xúc thực được liễu tri bởi ba loại liễu tri, ba thọ cũng được liễu tri, vì chúng có xúc làm gốc và vì chúng tương ưng với xúc. Như vậy, bài pháp được thuyết giảng cho đến A-la-hán theo cách của xúc thực. Phần thứ hai về thực.

තතියෙ අඞ්ගාරකාසූති අඞ්ගාරානං කාසු. කාසූති රාසිපි වුච්චති ආවාටොපි.

Trong phần thứ ba, aṅgārakāsu có nghĩa là hố than hồng. Kāsu cũng được gọi là đống, cũng được gọi là hố.

‘‘අඞ්ගාරකාසුං [Pg.104] අපරෙ ඵුණන්ති,නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා;

භයඤ්හි මං වින්දති සූත දිස්වා,පුච්ඡාමි තං මාතලි දෙවසාරථී’’ති. (ජා. 2.22.462);

–

‘Những người khác sàng sảy đống than hồng, những kẻ khóc than, thân thể cháy nám; Hỡi người đánh xe, thấy vậy ta kinh hãi, ta hỏi ngươi, Mātali, người đánh xe của chư thiên.’

එත්ථ රාසි ‘‘කාසූ’’ති වුත්තො.

Ở đây, ‘đống’ được gọi là ‘kāsu’.

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථී’’ති? (ජා. 2.22.3). –

‘Hỡi người đánh xe, sao ngươi lại vội vã đào hố thế?’

එත්ථ ආවාටො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. සාධිකපොරිසාති අතිරෙකපොරිසා පඤ්චරතනප්පමාණා. වීතච්චිකානං වීතධූමානන්ති එතෙනස්ස මහාපරිළාහතං දස්සෙති. ජාලාය වා හි ධූමෙ වා සති වාතො සමුට්ඨාති, පරිළාහො මහා න හොති, තදභාවෙ වාතාභාවතො පරිළාහො මහා හොති. ආරකාවස්සාති දූරෙයෙව භවෙය්‍ය.

Ở đây là ‘hố’. Ở đây cũng có ý nghĩa này. Sādhikaporisā có nghĩa là hơn một tầm người, khoảng năm cubit. Vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ: Bằng câu này, Ngài chỉ ra sự nóng bức dữ dội của nó. Vì khi có ngọn lửa hoặc khói, gió nổi lên, sự nóng bức không lớn; khi không có chúng, do không có gió, sự nóng bức rất lớn. Ārakā assa có nghĩa là nên ở thật xa.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අඞ්ගාරකාසු විය හි තෙභූමකවට්ටං දට්ඨබ්බං. ජීවිතුකාමො පුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො. ද්වෙ බලවන්තො පුරිසා විය කුසලාකුසලකම්මං. තෙසං තං පුරිසං නානාබාහාසු ගහෙත්වා අඞ්ගාරකාසුං උපකඩ්ඪනකාලො විය පුථුජ්ජනස්ස කම්මායූහනකාලො. කම්මඤ්හි ආයූහියමානමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති නාම. අඞ්ගාරකාසුනිදානං දුක්ඛං විය කම්මනිදානං වට්ටදුක්ඛං වෙදිතබ්බං.

Evameva kho: Ở đây, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Vòng luân hồi trong ba cõi nên được xem như hố than hồng. Kẻ phàm phu ngu si nương vào vòng luân hồi nên được xem như người muốn sống. Nghiệp thiện và bất thiện nên được xem như hai người đàn ông khỏe mạnh. Thời điểm kẻ phàm phu tạo nghiệp nên được xem như lúc hai người ấy nắm người kia bằng hai cánh tay khác nhau và kéo đến hố than hồng. Vì nghiệp, khi đang được tạo ra, được gọi là kéo đến sự tái sanh. Khổ luân hồi có nghiệp làm nhân nên được hiểu như khổ có hố than hồng làm nhân.

පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. පරිඤ්ඤායොජනා පනෙත්ථ ඵස්සෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. තිස්සො තණ්හාති කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති ඉමා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති. කස්මා? තණ්හාමූලකත්තා මනොසඤ්චෙතනාය. න හි හෙතුම්හි අප්පහීනෙ ඵලං පහීයති. ඉති මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා. තතියාහාරො.

Pariññāte có nghĩa là khi được liễu tri bởi ba loại liễu tri. Sự áp dụng liễu tri ở đây nên được hiểu theo cách đã nói trong phần xúc thực. Tisso taṇhā có nghĩa là những ái này, tức là dục ái, hữu ái, phi hữu ái, được liễu tri. Tại sao? Vì tư niệm tâm có ái làm gốc. Vì khi nhân chưa được đoạn trừ, quả không thể được đoạn trừ. Như vậy, bài pháp cũng được thuyết giảng cho đến A-la-hán theo cách của tư niệm tâm thực. Phần thứ ba về thực.

චතුත්ථෙ ආගුචාරින්ති පාපචාරිං දොසකාරකං. කථං සො පුරිසොති සො පුරිසො කථංභූතො, කිං යාපෙති, න යාපෙතීති පුච්ඡති? තථෙව දෙව ජීවතීති යථා පුබ්බෙ, ඉදානිපි තථෙව ජීවති.

Trong phần thứ tư, āgucāriṃ có nghĩa là người làm điều ác, người phạm tội. Kathaṃ so puriso có nghĩa là Ngài hỏi: ‘Người ấy ra sao, sống thế nào, có sống được không?’ Tatheva deva jīvati có nghĩa là: ‘Như trước đây, bây giờ cũng sống như vậy.’

එවමෙව [Pg.105] ඛොති ඉධාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රාජා විය හි කම්මං දට්ඨබ්බං, ආගුචාරී පුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො, තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, ආගුචාරිං පුරිසං ‘‘තීහි සත්තිසතෙහි හනථා’’ති රඤ්ඤා ආණත්තකාලො විය කම්මරඤ්ඤා වට්ටසන්නිස්සිතපුථුජ්ජනං ගහෙත්වා පටිසන්ධියං පක්ඛිපනකාලො. තත්ථ කිඤ්චාපි තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, සත්තීසු පන දුක්ඛං නත්ථි, සත්තීහි පහටවණමූලකං දුක්ඛං, එවමෙව පටිසන්ධියම්පි දුක්ඛං නත්ථි, දින්නාය පන පටිසන්ධියා පවත්තෙ විපාකදුක්ඛං සත්තිපහටවණමූලකං දුක්ඛං විය හොති.

Evameva kho: Ở đây cũng vậy, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Nghiệp nên được xem như vị vua. Kẻ phàm phu ngu si nương vào vòng luân hồi nên được xem như người phạm tội. Thức tái sanh nên được xem như ba trăm ngọn giáo. Thời điểm vua-nghiệp nắm lấy kẻ phàm phu nương vào luân hồi và ném vào sự tái sanh nên được xem như lúc vua ra lệnh: ‘Hãy đâm người phạm tội bằng ba trăm ngọn giáo.’ Ở đó, mặc dù thức tái sanh được xem như ba trăm ngọn giáo, nhưng trong các ngọn giáo không có khổ, mà khổ có gốc rễ từ vết thương do giáo đâm. Cũng vậy, trong sự tái sanh cũng không có khổ, nhưng khi sự tái sanh đã được cho, khổ dị thục trong đời sống hiện tại giống như khổ có gốc rễ từ vết thương do giáo đâm.

පරිඤ්ඤාතෙති තීහෙව පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි පරිඤ්ඤායොජනා ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. නාමරූපන්ති විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. විඤ්ඤාණස්මිඤ්හි පරිඤ්ඤාතෙ තං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති තම්මූලකත්තා සහුප්පන්නත්තා ච. ඉති විඤ්ඤාණාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතාති. චතුත්ථාහාරො. තතියං.

Pariññāte có nghĩa là: được liễu tri bằng ba loại liễu tri. Ở đây cũng vậy, sự kết hợp với liễu tri nên được hiểu theo phương thức đã được nói trong xúc thực. Nāmarūpaṃ có nghĩa là: danh sắc do thức làm duyên. Vì khi thức được liễu tri, danh sắc ấy cũng được liễu tri do có thức làm gốc và do đồng sanh. Như vậy, bài pháp thoại đã được thuyết giảng cho đến A-la-hán quả bằng phương diện thức thực. (Chú giải) Thức thực thứ tư. (Kinh) thứ ba.

4. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Atthirāga

64. චතුත්ථෙ රාගොතිආදීනි ලොභස්සෙව නාමානි. සො හි රඤ්ජනවසෙන රාගො, නන්දනවසෙන නන්දී, තණ්හායනවසෙන තණ්හාති වුච්චති. පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හන්ති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය පතිට්ඨිතඤ්චෙව විරූළ්හඤ්ච. යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්මං, සබ්බත්ථ වා පුරිමපුරිමපදෙ එතං භුම්මං. අත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධීති ඉදං ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙ ඨිතස්ස ආයතිවට්ටහෙතුකෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය වුත්තං. යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති යස්මිං ඨානෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති අත්ථි.

64. Trong kinh thứ tư, các từ như rāga v.v... chính là tên gọi của tham. Thật vậy, tham ấy được gọi là rāga theo nghĩa nhiễm trước, nandī theo nghĩa hoan hỷ, taṇhā theo nghĩa khao khát. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ có nghĩa là: nghiệp, sau khi thúc đẩy (quả), trở nên được an trú và tăng trưởng do có khả năng kéo theo sự tái sanh. Yattha là sở thuộc cách trong (nghĩa) vòng luân hồi ba cõi, hoặc ở khắp nơi, sở thuộc cách này (chỉ) cho các từ đứng trước. Câu Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi được nói đến để chỉ các hành là nhân của vòng luân hồi trong tương lai của người đang ở trong vòng luân hồi quả này. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti có nghĩa là: nơi nào có sự tái sanh trong tương lai.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රජකචිත්තකාරා විය හි සහකම්මසම්භාරං කම්මං, ඵලකභිත්තිදුස්සපටා විය තෙභූමකවට්ටං. යථා රජකචිත්තකාරා පරිසුද්ධෙසු ඵලකාදීසු රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති, එවමෙව සසම්භාරකකම්මං භවෙසු රූපං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ යථා අකුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං විරූපං හොති දුස්සණ්ඨිතං අමනාපං, එවමෙව එකච්චො [Pg.106] කම්මං කරොන්තො ඤාණවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං අදත්වා දුබ්බණ්ණං දුස්සණ්ඨිතං මාතාපිතූනම්පි අමනාපං රූපං සමුට්ඨාපෙති. යථා පන කුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං සුරූපං හොති සුසණ්ඨිතං මනාපං, එවමෙව එකච්චො කම්මං කරොන්තො ඤාණසම්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං දත්වා සුවණ්ණං සුසණ්ඨිතං අලඞ්කතපටියත්තං විය රූපං සමුට්ඨාපෙති.

Ở đây, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Thật vậy, nghiệp cùng với các trợ duyên của nó giống như thợ nhuộm và họa sĩ; vòng luân hồi ba cõi giống như tấm ván, bức tường, tấm vải. Giống như thợ nhuộm và họa sĩ tạo ra hình sắc trên những tấm ván... đã được làm sạch, cũng vậy, nghiệp cùng với các trợ duyên của nó tạo ra sắc trong các cõi hữu. Trong đó, giống như hình sắc được tạo ra bởi một họa sĩ không khéo léo thì xấu xí, không cân đối, không vừa ý, cũng vậy, một người nào đó khi tạo nghiệp, tạo với tâm không tương ưng với trí tuệ; nghiệp ấy khi tạo ra sắc, không mang lại sự hoàn hảo của mắt v.v..., tạo ra sắc có màu xấu, không cân đối, không vừa ý ngay cả đối với cha mẹ. Nhưng giống như hình sắc được tạo ra bởi một họa sĩ khéo léo thì đẹp đẽ, cân đối, vừa ý, cũng vậy, một người nào đó khi tạo nghiệp, tạo với tâm tương ưng với trí tuệ; nghiệp ấy khi tạo ra sắc, mang lại sự hoàn hảo của mắt v.v..., tạo ra sắc có màu đẹp, cân đối, giống như được trang hoàng lộng lẫy.

එත්ථ ච ආහාරං විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සඞ්ඛිපිත්වා ආහාරනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, විපාකවිධිං නාමරූපෙන සඞ්ඛිපිත්වා නාමරූපසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, සඞ්ඛාරානඤ්ච ආයතිභවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධීති වෙදිතබ්බො.

Và ở đây, nên hiểu rằng: có một mối liên kết giữa thực và danh sắc, bằng cách tóm lược thực cùng với thức; có một mối liên kết giữa danh sắc và các hành, bằng cách tóm lược tiến trình của quả với danh sắc; và có một mối liên kết giữa các hành và cõi hữu tương lai.

කූටාගාරන්ති එකකණ්ණිකං ගාහාපෙත්වා කතං අගාරං. කූටාගාරසාලාති ද්වෙ කණ්ණිකෙ ගහෙත්වා කතසාලා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඛීණාසවස්ස කම්මං සූරියරස්මිසමං වෙදිතබ්බං. සූරියරස්මි පන අත්ථි, සා කෙවලං පතිට්ඨාය අභාවෙන අප්පතිට්ඨා නාම ජාතා, ඛීණාසවස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං. තස්ස හි කායාදයො අත්ථි, තෙහි පන කතකම්මං කුසලාකුසලං නාම න හොති, කිරියමත්තෙ ඨත්වා අවිපාකං හොති. එවමස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං නාම ජාතන්ති. චතුත්ථං.

Kūṭāgāra là ngôi nhà được xây dựng có một chóp nhọn. Kūṭāgārasālā là sảnh đường được xây dựng có hai chóp nhọn. Cũng vậy, ở đây, nghiệp của bậc lậu tận nên được hiểu là giống như tia nắng mặt trời. Tia nắng mặt trời thì có, nhưng nó được gọi là không có chỗ đứng chỉ vì không có nơi để tựa vào; nghiệp của bậc lậu tận không có chỗ đứng chính vì nó không tồn tại (như là nghiệp cho quả). Vị ấy có thân v.v..., nhưng nghiệp được tạo ra bởi chúng không được gọi là thiện hay bất thiện; nó chỉ là hành động đơn thuần (duy tác) và không có quả. Như vậy, nghiệp của vị ấy được gọi là không có chỗ đứng chính vì nó không tồn tại (như là nghiệp cho quả). (Kinh) thứ tư.

5. නගරසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Nagara

65. පඤ්චමෙ නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ‘‘සඞ්ඛාරෙසු සති විඤ්ඤාණ’’න්ති ච ‘‘අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා’’ති ච වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තදුභයම්පි න වුත්තං. කස්මා? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො, තෙහි සද්ධිං අයං විපස්සනා න ඝටීයති. මහාපුරිසො හි පච්චුප්පන්නපඤ්චවොකාරවසෙන අභිනිවිට්ඨොති.

65. Trong kinh thứ năm, ở câu nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ, lẽ ra nên nói cả ‘saṅkhāresu sati viññāṇaṃ’ và ‘avijjāya sati saṅkhārā’, nhưng cả hai điều đó đều không được nói. Tại sao? Vì vô minh và các hành là cõi hữu thứ ba (trong quá khứ), tuệ quán này không liên quan đến chúng. Vì bậc Đại nhân đã chuyên chú theo phương diện cõi hữu năm uẩn hiện tại.

නනු ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙසු අදිට්ඨෙසු න සක්කා බුද්ධෙන භවිතුන්ති. සච්චං න සක්කා, ඉමිනා පන තෙ භවඋපාදානතණ්හාවසෙන දිට්ඨාව. තස්මා යථා නාම ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො තං කූපං පවිට්ඨං දිස්වා ඔතරිත්වා පවිට්ඨට්ඨානං ඛණිත්වා ගොධං ගහෙත්වා පක්කමෙය්‍ය, න පරභාගං ඛනෙය්‍ය[Pg.107], කස්මා? කස්සචි නත්ථිතාය. එවං මහාපුරිසොපි ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො විය බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො ජරාමරණතො පට්ඨාය ‘‘ඉමස්ස අයං පච්චයො, ඉමස්ස අයං පච්චයො’’ති පරියෙසන්තො යාව නාමරූපධම්මානං පච්චයං දිස්වා තස්සපි පච්චයං පරියෙසන්තො විඤ්ඤාණමෙව අද්දස. තතො ‘‘එත්තකො පඤ්චවොකාරභවවසෙන සම්මසනචාරො’’ති විපස්සනං පටිනිවත්තෙසි, පරතො තුච්ඡකූපස්ස අභින්නට්ඨානං විය අවිජ්ජාසඞ්ඛාරද්වයං අත්ථි, තදෙතං හෙට්ඨා විපස්සනාය ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනූපගං න හොතීති න අග්ගහෙසි.

Phải chăng khi vô minh và các hành không được thấy, không thể thành Phật được? Đúng là không thể. Nhưng vị này đã thấy chúng bằng cách (thấy) hữu, thủ, và ái. Do đó, ví như một người đuổi theo con kỳ đà, thấy nó chui vào hang, liền đi xuống, đào chỗ nó chui vào, bắt lấy con kỳ đà rồi đi, chứ không đào phần khác. Tại sao? Vì không có gì (để làm) ở đó. Cũng vậy, bậc Đại nhân, giống như người đuổi theo con kỳ đà, khi đang ngồi trên Bồ-đề đoàn, bắt đầu từ già và chết, tìm kiếm rằng ‘đây là duyên của cái này, đây là duyên của cái này’, thấy được duyên cho đến các pháp danh sắc, và khi tìm kiếm duyên của pháp ấy nữa, ngài đã thấy chính là thức. Sau đó, (nghĩ rằng) ‘phạm vi quán xét theo phương diện cõi hữu năm uẩn chỉ có chừng này’, ngài đã quay ngược lại tuệ quán. Xa hơn nữa, giống như phần chưa bị đào của cái hang rỗng, có cặp đôi vô minh và các hành. Nhưng vì chúng đã được tuệ quán nắm bắt từ bên dưới, chúng không trở thành đối tượng quán xét riêng biệt, nên ngài đã không nắm bắt (chúng một cách riêng rẽ).

පච්චුදාවත්තතීති පටිනිවත්තති. කතමං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තතීති? පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණම්පි විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. තත්ථ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පච්චයතො පටිනිවත්තති, විපස්සනාවිඤ්ඤාණං ආරම්මණතො. උභයම්පි නාමරූපං නාතික්කමති, නාමරූපතො පරං න ගච්ඡති. එත්තාවතා ජායෙථ වාතිආදීසු විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙසු හොන්තෙසු එත්තකෙන ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා. ඉතො හි පරං කිමඤ්ඤං ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා, නනු එතදෙව ජායති ච උපපජ්ජති චාති?

Paccudāvattati có nghĩa là quay trở lại. Thức nào ở đây quay trở lại? Cả thức tái sanh và thức tuệ quán. Trong đó, thức tái sanh quay trở lại từ (danh sắc) về phương diện duyên, thức tuệ quán quay trở lại về phương diện đối tượng. Cả hai đều không vượt qua danh sắc, không đi xa hơn danh sắc. Trong các câu như Ettāvatā jāyetha vā, (có nghĩa là) khi thức là duyên cho danh sắc, khi danh sắc là duyên cho thức, khi cả hai là duyên cho nhau, chỉ với chừng ấy mà người ta sanh ra hay hiện hữu. Ngoài cái này ra, còn cái gì khác sanh ra hay hiện hữu nữa? Chẳng phải chính cái này (tức danh-sắc và thức) sanh ra và hiện hữu hay sao?

එවං සද්ධිං අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහි පඤ්ච පදානි දස්සෙත්වා පුන තං එත්තාවතාති වුත්තමත්ථං නිය්‍යාතෙන්තො යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වත්වා තතො පරං අනුලොමපච්චයාකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපමූලකං ආයතිජරාමරණං දස්සෙතුං නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදිමාහ.

Bằng cách ấy, sau khi đã chỉ ra năm thuật ngữ cùng với sự tử sanh nối tiếp, lại muốn trình bày ý nghĩa đã được nói đến bằng từ ettāvatā, ngài đã nói rằng: “Cái này là: do danh sắc làm duyên, thức (sanh); do thức làm duyên, danh sắc (sanh)”, sau đó, để chỉ ra sự già chết trong tương lai có danh sắc (vốn do thức làm duyên) làm gốc rễ, theo phương pháp duyên khởi thuận, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Do danh sắc làm duyên, sáu xứ (sanh) v.v...”

අඤ්ජසන්ති මග්ගස්සෙව වෙවචනං. උද්ධාපවන්තන්ති ආපතො උග්ගතත්තා උද්ධාපන්ති ලද්ධවොහාරෙන පාකාරවත්ථුනා සමන්නාගතං. රමණීයන්ති සමන්තා චතුන්නං ද්වාරානං අබ්භන්තරෙ ච නානාභණ්ඩානං සම්පත්තියා රමණීයං. මාපෙහීති මහාජනං පෙසෙත්වා වාසං කාරෙහි. මාපෙය්‍යාති වාසං කාරෙය්‍ය. කාරෙන්තො ච පඨමං අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො පෙසෙත්වා ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චපඤ්ඤාසකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි තිංස [Pg.108] කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරං කුලසහස්සං පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි එකාදසනහුතානි කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි චතුරාසීතිකුලසහස්සානි පෙසෙය්‍ය. පුන ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිතෙ, ‘‘මහාරාජ, කිං වදෙසි? මහන්තං නගරං අසම්බාධං, ඉමිනා නයෙන කුලානි පෙසෙත්වා න සක්කා පූරෙතුං, භෙරිං පන චරාපෙත්වා ‘අම්හාකං නගරං ඉමාය ච ඉමාය ච සම්පත්තියා සම්පන්නං, යෙ තත්ථ වසිතුකාමා, යථාසුඛං ගච්ඡන්තු, ඉමඤ්චිමඤ්ච පරිහාරං ලභිස්සන්තී’ති නගරස්ස චෙව වණ්ණං ලොකස්ස ච පරිහාරලාභං ඝොසාපෙථා’’ති වදෙය්‍ය. සො එවං කරෙය්‍ය. තතො මනුස්සා නගරගුණඤ්චෙව පරිහාරලාභඤ්ච සුත්වා සබ්බදිසාහි සමොසරිත්වා නගරං පූරෙය්‍යුං. තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්ච. තං සන්ධාය තදස්ස නගරං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්චාතිආදි වුත්තං.

Añjasaṃ là đồng nghĩa của magga (con đường). Uddhāpavantaṃ có nghĩa là được trang bị một thành lũy (pākāravatthu) vốn có tên là uddhāpa vì nó nhô lên khỏi hào nước. Ramaṇīyaṃ có nghĩa là khả ái do sự sung túc của các loại hàng hóa bên trong bốn cổng thành ở xung quanh. Māpehi có nghĩa là hãy cho người ở bằng cách phái dân chúng đến. Māpeyya có nghĩa là nên cho ở. Và trong khi thực hiện, trước tiên nên phái mười tám koṭi người, rồi hỏi: “Đã đủ chưa?” Khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm năm gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm năm mươi lăm gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm ba mươi gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm một ngàn gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm mười một nahuta gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm tám mươi bốn ngàn gia đình khác. Khi lại được hỏi: “Đã đủ chưa?” nên thưa rằng: “Tâu đại vương, ngài nói gì vậy? Thành phố này rộng lớn, không chật hẹp, không thể nào làm cho đầy bằng cách phái các gia đình đến theo cách này. Thay vào đó, nên cho đánh trống và loan báo rằng: ‘Thành phố của chúng ta được sung túc với sự thịnh vượng này và này. Những ai muốn sống ở đó, hãy đi đến tùy thích, họ sẽ nhận được sự bảo trợ này và này.’ Hãy loan báo về sự tốt đẹp của thành phố và lợi ích bảo trợ cho dân chúng.” Vị ấy nên làm như vậy. Sau đó, dân chúng nghe được những phẩm chất của thành phố và lợi ích bảo trợ, họ từ khắp mọi phương tụ hội về và làm cho thành phố được đông đúc. Về sau, thành phố ấy trở nên thịnh vượng và phồn vinh. Nhắm đến điều đó, câu nói “Về sau, thành phố ấy của vị ấy trở nên thịnh vượng và phồn vinh, v.v...” đã được nói đến.

තත්ථ ඉද්ධන්ති සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති සබ්බසම්පත්තීහි පුප්ඵිතං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතබ්බං, බහුජනානං හිතං වා. ‘‘බහුජන’’න්තිපි පාඨො. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති මනුස්සෙහි ආකිණ්ණං නිරන්තරං ඵුට්ඨං. වුඩ්ඪිවෙපුල්ලප්පත්තන්ති වුඩ්ඪිප්පත්තඤ්චෙව වෙපුල්ලප්පත්තඤ්ච, සෙට්ඨභාවඤ්චෙව විපුලභාවඤ්ච පත්තං, දසසහස්සචක්කවාළෙ අග්ගනගරං ජාතන්ති අත්ථො.

Ở đây, iddhaṃ có nghĩa là thịnh vượng, sung túc. Phītaṃ có nghĩa là phát triển với tất cả sự giàu có. Bāhujaññaṃ có nghĩa là được nhiều người biết đến, hoặc là lợi ích cho nhiều người. Cũng có bản đọc là bahujanaṃ. Ākiṇṇamanussaṃ có nghĩa là đông đúc người, liên tục được lấp đầy. Vuḍḍhivepullappattaṃ có nghĩa là đã đạt đến sự tăng trưởng và sự rộng lớn, đã đạt đến trạng thái cao tột và trạng thái bao la; có nghĩa là đã trở thành thành phố hàng đầu trong mười ngàn thế giới.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤපවනෙ චරමානපුරිසො විය හි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය පාරමියො පූරයමානො මහාපුරිසො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පුබ්බකෙහි මනුස්සෙහි අනුයාතමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස අනුපුබ්බෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස පුබ්බභාගෙ අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්ස දස්සනං, පුරිසස්ස තං එකපදිකමග්ගං අනුගච්ඡතො අපරභාගෙ මහාමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස උපරිවිපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ ලොකුත්තරමග්ගදස්සනං, පුරිසස්ස තෙනෙව මග්ගෙන ගච්ඡතො පුරතො නගරදස්සනං විය තථාගතස්ස නිබ්බානනගරදස්සනං, බහිනගරං පනෙත්ථ අඤ්ඤෙන දිට්ඨං, අඤ්ඤෙන මනුස්සවාසං කතං, නිබ්බානනගරං සත්ථා සයමෙව පස්සි, සයං වාසමකාසි. තස්ස පුරිසස්ස චතුන්නං ද්වාරානං දිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතුන්නං මග්ගානං දිට්ඨකාලො, තස්ස චතූහි ද්වාරෙහි නගරං පවිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතූහි මග්ගෙහි [Pg.109] නිබ්බානං පවිට්ඨකාලො, තස්ස නගරබ්භන්තරෙ භණ්ඩවවත්ථානකාලො විය තථාගතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පරොපණ්ණාසකුසලධම්මවවත්ථානකාලො. නගරස්ස අගාරකරණත්ථං කුලපරියෙසනකාලො විය සත්ථු ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වෙනෙය්‍යසත්තෙ වොලොකනකාලො, තෙන පුරිසෙන යාචිතස්ස රඤ්ඤො එකං මහාකුටුම්බිකං දිට්ඨකාලො විය මහාබ්‍රහ්මුනා යාචිතස්ස භගවතො අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං දිට්ඨකාලො, රඤ්ඤො මහාකුටුම්බිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘නගරවාසං කරොහී’’ති පහිතකාලො විය භගවතො එකස්මිං පච්ඡාභත්තෙ අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා ආසාළ්හිපුණ්ණමදිවසෙ බාරාණසියං ඉසිපතනං පවිසිත්වා ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මං දෙසිතකාලො, මහාකුටුම්බිකෙන අට්ඨාරස පුරිසකොටියො ගහෙත්වා නගරං අජ්ඣාවුට්ඨකාලො විය තථාගතෙන ධම්මචක්කෙ පවත්තිතෙ ථෙරස්ස අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතකාලො, එවං නිබ්බානනගරං පඨමං ආවාසිතං, තතො සම්පුණ්ණං නගරන්ති පුච්ඡිත්වා න තාවාති වුත්තෙ පඤ්ච කුලානි ආදිං කත්වා යාව චතුරාසීතිකුලසහස්සපෙසනං විය තථාගතස්ස පඤ්චමදිවසතො පට්ඨාය අනත්තලක්ඛණසුත්තාදීනි දෙසෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ආදිං කත්වා යසපමුඛා පඤ්චපණ්ණාස කුලපුත්තා, තිංස භද්දවග්ගියා, සහස්සපුරාණජටිලා, බිම්බිසාරපමුඛානි එකාදසපුරිසනහුතානි, තිරොකුට්ටානුමොදනෙ චතුරාසීතිසහස්සානීති එත්තකස්ස ජනස්ස අරියමග්ගං ඔතාරෙත්වා නිබ්බානනගරං පෙසිතකාලො, අථ තෙන නයෙන නගරෙ අපූරියමානෙ භෙරිං චරාපෙත්වා නගරස්ස වණ්ණඝොසනං කුලානං පරිහාරලාභඝොසනං විය ච මාසස්ස අට්ඨ දිවසෙ තත්ථ තත්ථ නිසීදිත්වා ධම්මකථිකානං නිබ්බානවණ්ණස්ස චෙව නිබ්බානප්පත්තානං ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණානිසංසස්ස ච ඝොසනං, තතො සබ්බදිසාහි ආගන්ත්වා මනුස්සානං නගරසමොසරණං විය තත්ථ තත්ථ ධම්මකථං සුත්වා තතො තතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජ්ජං ආදිං කත්වා අනුලොමපටිපදං පටිපන්නානං අපරිමාණානං කුලපුත්තානං නිබ්බානසමොසරණං දට්ඨබ්බං.

“Cũng vậy” (Evameva kho): Ở đây, đây là sự so sánh ví dụ. Thật vậy, nên hiểu vị Đại nhân đang viên mãn các pháp ba-la-mật kể từ dưới chân đức Phật Dīpaṅkara giống như người đàn ông đi trong khu rừng hoang; việc thấy con đường minh sát có tám chi phần ở giai đoạn đầu của vị Đại Bồ-tát đang ngồi trên bồ-đoàn theo tuần tự giống như việc người đàn ông ấy thấy con đường đã được những người xưa đi theo; việc thấy đạo siêu thế ở cuối giai đoạn tu tập minh sát cao hơn của vị Đại Bồ-tát giống như việc người đàn ông ấy thấy con đường lớn ở giai đoạn sau khi đi theo con đường mòn đó; việc thấy thành phố Níp-bàn của đức Như Lai giống như việc người đàn ông ấy thấy thành phố ở phía trước khi đi theo chính con đường ấy. Ở đây, thành phố bên ngoài đã được người khác thấy, nơi ở của con người đã được người khác tạo ra; còn thành phố Níp-bàn thì chính đức Đạo Sư đã thấy, chính Ngài đã tạo ra nơi ở. Thời điểm đức Như Lai thấy bốn đạo giống như thời điểm người đàn ông ấy thấy bốn cổng thành; thời điểm đức Như Lai đi vào Níp-bàn bằng bốn đạo giống như thời điểm người ấy đi vào thành phố bằng bốn cổng; thời điểm đức Như Lai xác định hơn năm mươi pháp thiện bằng trí tuệ quán xét lại giống như thời điểm người ấy xác định tài sản bên trong thành phố. Thời điểm đức Đạo Sư sau khi xuất khỏi thiền quả, quán sát chúng sanh cần được tế độ giống như thời điểm tìm kiếm các gia tộc để xây dựng nhà cửa cho thành phố; thời điểm đức Thế Tôn, được Đại Phạm Thiên thỉnh cầu, thấy trưởng lão Aññāsikoṇḍañña giống như thời điểm người đàn ông ấy thấy một vị đại trưởng giả của đức vua được thỉnh cầu; thời điểm đức Thế Tôn, sau khi đi quãng đường mười tám do-tuần trong một buổi ăn sau, vào ngày rằm tháng Āsāḷhi, đã vào vườn Isipatana ở Bārāṇasī, lấy trưởng lão làm nhân chứng và thuyết pháp, giống như thời điểm đức vua cho gọi vị đại trưởng giả và phái đi với lời dặn: “Hãy tạo dựng nơi ở trong thành phố”; thời điểm trưởng lão cùng với mười tám triệu vị Phạm thiên chứng đắc quả Tu-đà-hoàn khi đức Như Lai chuyển pháp luân giống như thời điểm vị đại trưởng giả cùng với mười tám triệu người đàn ông đã đến ở trong thành phố. Như vậy, thành phố Níp-bàn lần đầu tiên được cư ngụ. Sau đó, khi được hỏi: “Thành phố đã đầy đủ chưa?” và được trả lời: “Vẫn chưa”, thời điểm đức Như Lai, kể từ ngày thứ năm, thuyết các kinh như kinh Vô Ngã Tướng, v.v., bắt đầu với năm vị tỳ-khưu, rồi năm mươi lăm vị thiện gia nam tử do Yasa dẫn đầu, ba mươi vị Bhaddavaggiya, một ngàn vị đạo sĩ khổ hạnh cũ, mười một vạn người do vua Bimbisāra dẫn đầu, và tám mươi bốn ngàn chúng sanh trong lúc tùy hỷ kinh Tirokuṭṭa, đã đưa bao nhiêu chúng sanh ấy xuống thánh đạo và phái đến thành phố Níp-bàn, giống như việc bắt đầu từ năm gia tộc cho đến khi phái đi tám mươi bốn ngàn gia tộc. Kế đó, khi thành phố vẫn chưa đầy theo cách ấy, việc các vị pháp sư, vào tám ngày trong tháng, ngồi ở nơi này nơi kia và tuyên bố về phẩm chất của Níp-bàn và lợi ích của việc thoát khỏi hoang địa sanh tử, v.v., cho những người đã đạt đến Níp-bàn, giống như việc cho đánh trống và tuyên bố về phẩm chất của thành phố và tuyên bố về việc nhận được sự bảo hộ cho các gia tộc. Sau đó, nên hiểu sự quy tụ về Níp-bàn của vô số thiện gia nam tử, những người sau khi nghe pháp thoại ở nơi này nơi kia, đã từ bỏ nơi này nơi kia, bắt đầu bằng việc xuất gia và thực hành con đường thuận lợi, giống như sự quy tụ của con người vào thành phố sau khi đến từ mọi phương hướng.

පුරාණං මග්ගන්ති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං. අයඤ්හි අරියමග්ගො පවාරණසුත්තෙ (සං. නි. 1.215) අවත්තමානකට්ඨෙන ‘‘අනුප්පන්නමග්ගො’’ති වුත්තො, ඉමස්මිං සුත්තෙ අවළඤ්ජනට්ඨෙන ‘‘පුරාණමග්ගො’’ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලසාසනං. ඉද්ධන්ති ඣානස්සාදෙන [Pg.110] සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති අභිඤ්ඤාභරණෙහි පුප්ඵිතං. විත්ථාරිකන්ති විත්ථිණ්ණං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහුජනවිඤ්ඤෙය්‍යං. යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති යාව දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සෙහි පරිච්ඡෙදො අත්ථි, එතස්මිං අන්තරෙ සුප්පකාසිතං සුදෙසිතං තථාගතෙනාති. පඤ්චමං.

“Con đường xưa” (Purāṇaṃ maggaṃ) là con đường thánh có tám chi phần. Thật vậy, con đường thánh này trong kinh Pavāraṇā (S. i. 191), với ý nghĩa không hiện hữu, được gọi là “con đường chưa sanh khởi”; trong kinh này, với ý nghĩa không được sử dụng, được gọi là “con đường xưa”. “Phạm hạnh” (Brahmacariyaṃ) là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. “Thịnh vượng” (Iddhaṃ) là dồi dào, sung túc nhờ hương vị của thiền. “Phồn vinh” (Phītaṃ) là nở rộ với những trang sức là các thắng trí. “Rộng lớn” (Vitthārikaṃ) là lan rộng. “Được nhiều người biết đến” (Bāhujaññaṃ) là được nhiều người hiểu biết. “Được chư thiên và nhân loại khéo tuyên thuyết cho đến khi” (Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ) có nghĩa là: cho đến khi có sự phân định bởi chư thiên và nhân loại trong mười ngàn thế giới, trong khoảng đó đã được đức Như Lai khéo tuyên thuyết, khéo giảng dạy. Hết phẩm thứ năm.

6. සම්මසසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Sammasa (Suy xét)

66. ඡට්ඨෙ ආමන්තෙසීති කස්මා ආමන්තෙසි? යස්මාස්ස සුඛුමා තිලක්ඛණාහතා ධම්මදෙසනා උපට්ඨාසි. තස්මිං කිර ජනපදෙ මනුස්සා සහෙතුකා පඤ්ඤවන්තො. සිනිද්ධානි කිරෙත්ථ භොජනානි, තානිසෙවතො ජනස්ස පඤ්ඤා වඩ්ඪති, තෙ ගම්භීරං තිලක්ඛණාහතං ධම්මකථං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා හොන්ති. තෙනෙව භගවා දීඝමජ්ඣිමෙසු මහාසතිපට්ඨානානි (දී. නි. 2.372 ආදයො) මහානිදානං (දී. නි. 2.95 ආදයො), ආනෙඤ්ජසප්පායං (ම. නි. 3.66 ආදයො), සංයුත්තකෙ චූළනිදානාදිසුත්තන්ති එවමාදීනි අඤ්ඤානි ගම්භීරානි සුත්තානි තත්ථෙව කථෙසි. සම්මසථ නොති සම්මසථ නු. අන්තරං සම්මසන්ති අබ්භන්තරං පච්චයසම්මසනං. න සො භික්ඛු භගවතො චිත්තං ආරාධෙසීති පච්චයාකාරවසෙන බ්‍යාකාරාපෙතුකාමස්ස භගවතො තථා අබ්‍යාකරිත්වා ද්වත්තිංසාකාරවසෙන බ්‍යාකරොන්තො අජ්ඣාසයං ගහෙතුං නාසක්ඛි.

66. Trong kinh thứ sáu, “Ngài gọi” (āmantesi): Tại sao Ngài gọi? Bởi vì một bài pháp thoại vi tế, liên quan đến ba tướng, đã hiện khởi đến Ngài. Tương truyền, ở xứ ấy, con người có nhân duyên, có trí tuệ. Tương truyền, ở đây có những món ăn bổ dưỡng; do dùng những món ăn ấy, trí tuệ của dân chúng phát triển, họ có khả năng thâm nhập vào bài pháp thoại sâu sắc, liên quan đến ba tướng. Chính vì vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng ở chính nơi đó những bài kinh sâu sắc khác như vầy: trong Trường Bộ và Trung Bộ có các kinh Đại Niệm Xứ (D. ii. 290), kinh Đại Duyên (D. ii. 55), kinh Bất Động Thích Hợp (M. ii. 262); trong Tương Ưng Bộ có kinh Tiểu Duyên, v.v. “Các ông có suy xét không?” (Sammasatha no) là “Các ông có suy xét chăng?” (sammasatha nu). “Họ suy xét bên trong” (Antaraṃ sammasanti) là sự suy xét về duyên ở bên trong. “Vị tỳ-khưu ấy đã không làm hài lòng đức Thế Tôn” (Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesi) có nghĩa là: vị ấy đã không thể nắm bắt được ý định của đức Thế Tôn, người muốn được trả lời theo cách của duyên khởi, bằng cách không trả lời như vậy mà lại trả lời theo cách của ba mươi hai thể trược.

එතදවොචාති දෙසනා යථානුසන්ධිං න ගතා, දෙසනාය යථානුසන්ධිගමනත්ථං එතදවොච. තෙනහානන්ද, සුණාථාති ඉදං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං. අඤ්ඤත්ථ හි එවං වුත්තං නාම නත්ථි. උපධිනිදානන්ති ඛන්ධුපධිනිදානං. ඛන්ධපඤ්චකඤ්හෙත්ථ උපධීති අධිප්පෙතං. උප්පජ්ජතීති ජායති. නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨහති.

Etadavocāti: Bài pháp thoại đã không đi theo đúng mạch văn. Để bài pháp thoại đi theo đúng mạch văn, ngài (Ānanda) đã nói câu này. Tenahānanda, suṇāthāti: Đây là một câu không bị pha trộn trong Tam Tạng, trong lời dạy của đức Phật. Thật vậy, ở nơi khác không có câu Pāli nào được nói như thế này. Upadhinidānanti: có năm uẩn làm nhân sanh. Ở đây, năm uẩn được hiểu là upadhi (sanh y). Uppajjatīti: sanh ra. Nivisatīti: được thiết lập do sự diễn tiến lặp đi lặp lại.

යං ඛො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපන්ති යං ලොකස්මිං පියසභාවඤ්චෙව මධුරසභාවඤ්ච. චක්ඛුං ලොකෙතිආදීසු ලොකස්මිඤ්හි චක්ඛාදීසු මමත්තෙන අභිනිවිට්ඨා සත්තා සම්පත්තියං පතිට්ඨිතා අත්තනො චක්ඛුං ආදාසාදීසු නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙන විප්පසන්නපඤ්චපසාදං සුවණ්ණවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිසීහපඤ්ජරං විය මඤ්ඤන්ති, සොතං රජතපනාළිකං විය පාමඞ්ගසුත්තං විය [Pg.111] ච මඤ්ඤන්ති, තුඞ්ගනාසාති ලද්ධවොහාරං ඝානං වට්ටෙත්වා ඨපිතහරිතාලවට්ටිං විය මඤ්ඤන්ති, ජිව්හං රත්තකම්බලපටලං විය මුදුසිනිද්ධමධුරරසදං මඤ්ඤන්ති, කායං සාලලට්ඨිං විය සුවණ්ණතොරණං විය ච මඤ්ඤන්ති, මනං අඤ්ඤෙසං මනෙන අසදිසං උළාරං මඤ්ඤන්ති.

Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpanti: Bất cứ pháp nào trong thế gian có bản chất khả ái và có bản chất ngọt ngào. Cakkhuṃ loketiādīsu: Trong các câu Pāli như 'con mắt ở trong đời', v.v... Thật vậy, các chúng sanh đã an trú trong sự thành tựu, đã chấp thủ vào con mắt, v.v... trong thế gian với (tâm) xem là của ta, họ tưởng tượng con mắt của mình, con mắt có năm loại trong suốt đặc biệt trong sáng, theo cách nắm bắt tướng trong gương, v.v... giống như cửa sổ sư tử bằng ngọc được mở ra trong một lâu đài bằng vàng; họ tưởng tượng lỗ tai giống như một ống máng bằng bạc và giống như một sợi chỉ của thợ mộc; họ tưởng tượng lỗ mũi, vốn được gọi là 'mũi cao', giống như một viên hùng hoàng được vo tròn và đặt xuống; họ tưởng tượng cái lưỡi, vốn mềm mại, trơn láng, cho vị ngọt, giống như một tấm thảm len màu đỏ; họ tưởng tượng thân thể giống như một thân cây Sāla và giống như một cổng chào bằng vàng; họ tưởng tượng tâm của mình là cao thượng, không giống với tâm của những người khác.

නිච්චතො අද්දක්ඛුන්ති නිච්චන්ති අද්දසංසු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න පරිමුච්චිංසු දුක්ඛස්මාති සකලස්මාපි වට්ටදුක්ඛා න පරිමුච්චිංසු. දක්ඛිස්සන්තීති පස්සිස්සන්ති. ආපානීයකංසොති සරකස්ස නාමං. යස්මා පනෙත්ථ ආපං පිවන්ති, තස්මා ‘‘ආපානීයො’’ති වුච්චති. ආපානීයො ච සො කංසො චාති ආපානීයකංසො. සුරාමණ්ඩසරකස්සෙතං නාමං. ‘‘වණ්ණසම්පන්නො’’තිආදිවචනතො පන කංසෙ ඨිතපානමෙව එවං වුත්තං. ඝම්මාභිතත්තොති ඝම්මෙන අභිතත්තො. ඝම්මපරෙතොති ඝම්මෙන ඵුට්ඨො, අනුගතොති අත්ථො. පිවතො හි ඛො තං ඡාදෙස්සතීති පිවන්තස්ස තං පානීයං වණ්ණාදිසම්පත්තියා රුච්චිස්සති, සකලසරීරං වා ඵරිත්වා තුට්ඨිං උප්පාදයමානං ඨස්සති. අප්පටිසඞ්ඛාති අපච්චවෙක්ඛිත්වා.

Niccato addakkhunti: họ đã thấy 'là thường'. Ở các câu còn lại, phương pháp cũng tương tự. Na parimucciṃsu dukkhasmāti: họ đã không thoát khỏi toàn bộ khổ luân hồi. Dakkhissantīti: họ sẽ thấy. Āpānīyakaṃsoti: là tên của một cái ly nhỏ. Bởi vì người ta uống nước (āpaṃ) trong đó (ettha), do đó nó được gọi là 'āpānīyo' (dụng cụ để uống). Nó là dụng cụ để uống (āpānīyo) và nó là cái ly (kaṃso), do đó là 'āpānīyakaṃso'. Đây là tên của cái ly nhỏ đựng rượu nguyên chất. Tuy nhiên, do lời nói 'có màu sắc đẹp', v.v... nên chỉ có thức uống đựng trong ly đồng mới được nói như vậy. Ghammābhitattoti: bị nóng bức bởi sức nóng. Ghammaparetoti: bị sức nóng chạm đến, bị theo đuổi, đó là ý nghĩa. Pivato hi kho taṃ chādessatīti: thức uống đó sẽ làm người uống hài lòng do sự hoàn hảo về màu sắc, v.v... hoặc nó sẽ đứng đó, làm phát sanh sự hài lòng sau khi lan khắp toàn thân. Appaṭisaṅkhāti: không quán xét.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ආපානීයකංසො විය හි ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං ආරම්මණං දට්ඨබ්බං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො, ආපානීයකංසෙන නිමන්තනපුරිසො විය ලොකෙ පියරූපෙන සාතරූපෙන ආරම්මණෙන නිමන්තකජනො, ආපානීයකංසෙ සම්පත්තිඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙන්තො ආපානකමනුස්සො විය ආචරියුපජ්ඣායාදිකො කල්‍යාණමිත්තො. යථෙව හි තස්ස පුරිසස්ස අපලොකිතමනුස්සො ආපානීයකංසෙ ගුණඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙති, එවමෙව ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා භික්ඛුනො පඤ්චසු කාමගුණෙසු අස්සාදඤ්ච නිස්සරණඤ්ච කථෙති.

Evameva khoti: Ở đây, đây là sự kết nối ví dụ: Thật vậy, đối tượng khả ái, khả hỷ trong thế gian cần được xem như cái ly nước (pha thuốc độc); phàm nhân nương tựa vào vòng luân hồi (cần được xem) như người đàn ông bị nóng bức; người mời gọi bằng đối tượng khả ái, khả hỷ trong thế gian (cần được xem) như người đàn ông mời bằng ly nước (pha thuốc độc); thiện hữu như thầy tế độ, thầy yết ma, v.v... (cần được xem) như người đàn ông không muốn uống, người nói rõ sự hoàn hảo và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc). Thật vậy, giống như người được hỏi nói rõ ưu điểm và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc) cho người đàn ông ấy, cũng vậy, thầy tế độ hoặc thầy yết ma nói về vị ngọt và sự xuất ly trong năm dục trưởng dưỡng cho vị tỳ khưu.

තත්ථ යථා ආපානීයකංසම්හි ගුණෙ ච ආදීනවෙ ච ආරොචිතෙ සො පුරිසො පියවණ්ණාදිසම්පදායමෙව සඤ්ජාතවෙගො ‘‘සචෙ මරණං භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති සහසා අප්පටිසඞ්ඛාය තං පිවිත්වා මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං නිගච්ඡති, එවමෙව, භික්ඛු, ‘‘පඤ්චසු කාමගුණෙසු දස්සනාදිවසෙන උප්පන්නසොමනස්සමත්තමෙව අස්සාදො, ආදීනවො පන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකො බහු නානප්පකාරො, අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා’’ති [Pg.112] එවං ආචරියුපජ්ඣායෙහි ආනිසංසඤ්ච ආදීනවඤ්ච කථෙත්වා – ‘‘සමණපටිපදං පටිපජ්ජ, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භව භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියං අනුයුත්තො’’ති එවං ඔවදිතොපි අස්සාදබද්ධචිත්තතාය ‘‘සචෙ වුත්තප්පකාරො ආදීනවො භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති ආචරියුපජ්ඣායෙ අපසාදෙත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි චෙව වත්තපටිපත්තිඤ්ච පහාය ලොකාමිසකථං කථෙන්තො කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුකාමතාය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති. තතො දුච්චරිතානි පූරෙන්තො සන්ධිච්ඡෙදනාදිකාලෙ ‘‘චොරො අය’’න්ති ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සිතො ඉධෙව හත්ථපාදාදිඡෙදනං පත්වා සම්පරායෙ චතූසු අපායෙසු මහාදුක්ඛං අනුභොති.

Ở đó, giống như khi ưu điểm và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc) được nói rõ, người đàn ông ấy, với xung lực sanh khởi chỉ trong sự hoàn hảo của màu sắc khả ái, v.v..., (nghĩ rằng): 'Nếu cái chết sẽ xảy ra, sau này ta sẽ biết', đã vội vàng uống nó mà không suy xét, rồi đi đến cái chết hoặc sự đau khổ tương đương cái chết; cũng vậy, này tỳ khưu, mặc dù được các thầy tế độ và thầy yết ma khuyên dạy như vậy sau khi đã nói về lợi ích và sự nguy hại: 'Trong năm dục trưởng dưỡng, chỉ có sự hoan hỷ sanh khởi do thấy, v.v... là vị ngọt; còn sự nguy hại trong hiện tại và tương lai thì có nhiều loại khác nhau; các dục có ít vị ngọt, nhiều đau khổ, nhiều phiền não. Hãy thực hành con đường của sa-môn, hãy là người có cửa được bảo vệ trong các giác quan, hãy biết chừng mực trong ăn uống, hãy chuyên tâm vào sự tỉnh thức', do tâm bị trói buộc bởi vị ngọt, (nghĩ rằng): 'Nếu sự nguy hại như đã nói sẽ xảy ra, sau này ta sẽ biết', vị ấy đã làm mất lòng các thầy tế độ và thầy yết ma, từ bỏ việc học hỏi, v.v... và việc thực hành các bổn phận, nói những câu chuyện thế tục, với mong muốn hưởng thụ các dục, đã từ bỏ học giới và quay trở lại đời sống thấp kém. Sau đó, trong khi làm tròn các ác hạnh, vào thời điểm đột nhập, v.v..., bị bắt với (lời buộc tội): 'Đây là tên trộm', bị dẫn đến cho vua, ngay trong đời này đã đạt đến (sự đau khổ như) bị chặt tay chân, v.v..., và trong đời sau, vị ấy trải qua sự đau khổ lớn lao trong bốn cõi khổ.

පානීයෙන වා විනෙතුන්ති සීතෙන වාරිනා හරිතුං. දධිමණ්ඩකෙනාති දධිමණ්ඩනමත්තෙන. භට්ඨලොණිකායාති සලොණෙන සත්තුපානීයෙන. ලොණසොවීරකෙනාති සබ්බධඤ්ඤඵලකළීරාදීනි පක්ඛිපිත්වා ලොණසොවීරකං නාම කරොන්ති, තෙන.

Pānīyena vā vinetunti: để loại bỏ bằng nước lạnh. Dadhimaṇḍakenāti: chỉ bằng nước trong của sữa chua. Bhaṭṭhaloṇikāyāti: bằng nước bột (sattu) có muối. Loṇasovīrakenāti: người ta làm một thứ gọi là 'loṇasovīrakaṃ' bằng cách cho vào tất cả các loại ngũ cốc, trái cây, măng, v.v...; (có nghĩa là) bằng thứ đó.

ඔපම්මසංසන්දනං පනෙත්ථ – ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතකාලෙ යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පටිසඞ්ඛා ආපානීයකංසං පහාය පානීයාදීහි පිපාසස්ස විනොදනං විය භික්ඛුනො ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා ඡද්වාරාදීනි පරිග්ගහෙත්වා අනුක්කමෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අරහත්තඵලාධිගමො, පානීයාදීනි චත්තාරි පානානි විය හි චත්තාරො මග්ගා, තෙසු අඤ්ඤතරං පිවිත්වා සුරාපිපාසිතං විනොදෙත්වා සුඛිනො යෙන කාමං ගමනං විය ඛීණාසවස්ස චතුමග්ගපානං පිවිත්වා තණ්හං විනොදෙත්වා අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගමනකාලො වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨං.

Ở đây, đây là sự kết nối ví dụ: Hành giả vào thời điểm nương tựa vào vòng luân hồi cần được xem như người đàn ông bị nóng bức; sự chứng đắc quả A-la-hán của vị tỳ khưu, người đã đứng vững trong lời khuyên dạy của các thầy tế độ và thầy yết ma, đã chế ngự sáu căn, v.v..., và tuần tự phát triển thiền quán, (cần được xem) giống như việc người đàn ông ấy, sau khi suy xét, đã từ bỏ ly nước (pha thuốc độc) và loại trừ cơn khát bằng nước uống, v.v... Thật vậy, bốn đạo giống như bốn loại thức uống: nước, v.v... Thời điểm bậc lậu tận, sau khi đã uống một trong bốn loại thức uống là bốn đạo, đã loại trừ cơn khát ái, đi đến phương Niết-bàn chưa từng đến, cần được hiểu là giống như (người kia) sau khi đã uống một trong những (thức uống) ấy, đã loại trừ cơn khát rượu, được an lạc và đi đến bất cứ nơi nào mình muốn. (Kinh) thứ sáu.

7. නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Bó Sậy.

67. සත්තමෙ කින්නු ඛො, ආවුසොති කස්මා පුච්ඡති? ‘‘එවං පුට්ඨො කථං නු ඛො බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති. ථෙරස්ස අජ්ඣාසයජානනත්ථං. අපිච අතීතෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා ඉමං පඤ්හං විනිච්ඡයිංසූති අනාගතෙ භික්ඛූ ජානිස්සන්තීතිපි පුච්ඡති. ඉදානෙව ඛො මයන්ති ඉදං ථෙරො යස්ස නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං පච්චයොති වුත්තං, තදෙව නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස පච්චයොති [Pg.113] වුත්තත්තා ආහ. නළකලාපියොති ඉධ පන අයකලාපාදිවසෙන උපමං අනාහරිත්වා විඤ්ඤාණනාමරූපානං අබලදුබ්බලභාවදස්සනත්ථං අයං උපමා ආභතා.

67. Trong kinh thứ bảy, tại sao (ngài) lại hỏi: “Này hiền giả, có phải... chăng?” (Ngài hỏi) với mục đích muốn biết ý hướng của vị trưởng lão (Sāriputta) rằng: “Khi được hỏi như vậy, (vị ấy) sẽ trả lời như thế nào đây?” Hơn nữa, (ngài) cũng hỏi với ý nghĩ rằng: “Trong quá khứ, hai vị Thượng thủ Thinh văn đã giải quyết vấn đề này, trong tương lai các tỳ khưu sẽ biết được (điều đó).” Về câu “Chính ngay bây giờ, chúng ta...”, vị trưởng lão (Mahākoṭṭhika) đã nói điều này do (trưởng lão Sāriputta) đã nói rằng chính danh sắc mà thức đã được nói là duyên cho nó, lại là duyên cho thức. Về ví dụ bó sậy, ở đây, ví dụ này đã được đưa ra không phải theo cách bó sắt v.v., mà là để chỉ ra trạng thái không có sức mạnh, yếu ớt của thức và danh sắc.

නිරොධො හොතීති එත්තකෙ ඨානෙ පච්චයුප්පන්නපඤ්චවොකාරභවවසෙන දෙසනා කථිතා. ඡත්තිංසාය වත්ථූහීති හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙසු ද්වාදසසු පදෙසු එකෙකස්මිං තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ඡත්තිංසාය කාරණෙහි. එත්ථ ච පඨමො ධම්මකථිකගුණො, දුතියා පටිපත්ති, තතියං පටිපත්තිඵලං. තත්ථ පඨමනයෙන දෙසනාසම්පත්ති කථිතා, දුතියෙන සෙක්ඛභූමි, තතියෙන අසෙක්ඛභූමීති. සත්තමං.

Trong đoạn (kinh) đến đây: “có sự đoạn diệt”, bài pháp đã được thuyết giảng theo cách của các pháp do duyên sanh trong cõi hữu năm uẩn. (Câu) “với ba mươi sáu cơ sở” có nghĩa là với ba mươi sáu lý do, theo cách của ba trường hợp trong mỗi một trong mười hai đoạn đã được giải đáp bên dưới. Và ở đây, (sự tán thán) thứ nhất là phẩm chất của vị thuyết pháp, thứ hai là sự thực hành, thứ ba là kết quả của sự thực hành. Trong đó, theo phương pháp thứ nhất, sự thành tựu của bài pháp được nói đến; theo phương pháp thứ hai, địa vị hữu học được nói đến; theo phương pháp thứ ba, địa vị vô học được nói đến. (Kinh) thứ bảy.

8. කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Kosambi

68. අට්ඨමෙ අඤ්ඤත්‍රෙවාති එකච්චො හි පරස්ස සද්දහිත්වා යං එස භණති, තං භූතන්ති ගණ්හාති. අපරස්ස නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස යං කාරණං රුච්චති, සො ‘‘අත්ථි එත’’න්ති රුචියා ගණ්හාති. එකො ‘‘චිරකාලතො පට්ඨාය එවං අනුස්සවො අත්ථි, භූතමෙත’’න්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති. අඤ්ඤස්ස විතක්කයතො එකං කාරණං උපට්ඨාති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති ආකාරපරිවිතක්කෙන ගණ්හාති. අපරස්ස චින්තයතො එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, යායස්ස තං කාරණං නිජ්ඣායන්තස්ස ඛමති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා ගණ්හාති. ථෙරො පන පඤ්චපි එතානි කාරණානි පටික්ඛිපිත්වා පච්චක්ඛඤාණෙන පටිවිද්ධභාවං පුච්ඡන්තො අඤ්ඤත්‍රෙව, ආවුසො මුසිල, සද්ධායාතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤත්‍රෙවාති සද්ධාදීනි කාරණානි ඨපෙත්වා, විනා එතෙහි කාරණෙහීති අත්ථො. භවනිරොධො නිබ්බානන්ති පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො නිබ්බානං.

68. Trong kinh thứ tám, về câu “ngoại trừ...”, thật vậy, có người do tin lời người khác mà chấp nhận rằng: “Điều người ấy nói là sự thật.” Đối với người khác, khi ngồi suy ngẫm, lý do nào được ưa thích, người ấy chấp nhận theo sở thích rằng: “Điều này có thật.” Có người chấp nhận theo truyền tụng rằng: “Có sự truyền tụng như vậy từ lâu, điều này là sự thật.” Đối với người khác đang suy luận, một lý do hiện khởi, người ấy chấp nhận theo sự suy xét về phương diện rằng: “Điều này có thật.” Đối với người khác đang suy tư, một quan điểm sanh khởi, nhờ đó, khi quán xét kỹ lưỡng lý do ấy, người ấy chấp nhận, người ấy chấp nhận do sự kham nhẫn sau khi thẩm sát một quan điểm rằng: “Điều này có thật.” Còn vị trưởng lão (Paviṭṭha), sau khi đã bác bỏ cả năm lý do này, vì muốn hỏi về trạng thái đã được thấu triệt bằng trí tuệ trực tiếp, đã nói câu bắt đầu bằng: “Này hiền giả Musila, ngoại trừ đức tin...” Trong đó, “ngoại trừ” có nghĩa là: đặt các lý do như đức tin v.v. sang một bên, nghĩa là không có những lý do này. “Sự diệt của hữu là Nibbāna” có nghĩa là sự diệt của năm uẩn là Nibbāna.

තුණ්හී අහොසීති ථෙරො ඛීණාසවො, අහං පන ඛීණාසවොති වා න වාති වා අවත්වා තුණ්හීයෙව අහොසි. ආයස්මා නාරදො ආයස්මන්තං පවිට්ඨං එතදවොචාති කස්මා අවොච? සො කිර චින්තෙසි – ‘‘භවනිරොධො නිබ්බානං නාමාති සෙඛෙහිපි ජානිතබ්බො පඤ්හො එස, අයං පන ථෙරො ඉමං ථෙරං අසෙඛභූමියා කාරෙති, ඉමං ඨානං ජානාපෙස්සාමී’’ති එතං අවොච.

Về câu “đã im lặng”, vị trưởng lão là bậc lậu tận, tuy nhiên, ngài đã chỉ im lặng mà không nói rằng: “Ta là bậc lậu tận” hay “không phải.” Về câu “Tôn giả Nārada đã nói điều này với Tôn giả Paviṭṭha”, tại sao lại nói? Nghe nói, vị ấy đã suy nghĩ: “Câu hỏi ‘sự diệt của hữu là Nibbāna’ này là điều mà các bậc hữu học cũng nên biết, nhưng vị trưởng lão này (Paviṭṭha) lại đặt vị trưởng lão kia (Musila) vào địa vị vô học. Ta sẽ làm cho (ông ấy) biết được điểm này,” (nghĩ vậy nên) đã nói điều đó.

සම්මප්පඤ්ඤාය [Pg.114] සුදිට්ඨන්ති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුට්ඨු දිට්ඨං. න චම්හි අරහන්ති අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතත්තා අරහං න හොමීති දීපෙති. යං පනස්ස ඉදානි ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති ඤාණං, තං එකූනවීසතියා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි විමුත්තං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උදපානොති වීසතිංසහත්ථගම්භීරො පානීයකූපො. උදකවාරකොති උදකඋස්සිඤ්චනවාරකො. උදකන්ති හි ඛො ඤාණං අස්සාති තීරෙ ඨිතස්ස ඔලොකයතො එවං ඤාණං භවෙය්‍ය. න ච කායෙන ඵුසිත්වාති උදකං පන නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිත්වා විහරිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. උදපානෙ උදකදස්සනං විය හි අනාගාමිනො නිබ්බානදස්සනං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය අනාගාමී, උදකවාරකො විය අරහත්තමග්ගො, යථා ඝම්මාභිතත්තපුරිසො උදපානෙ උදකං පස්සති. එවං අනාගාමී පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන ‘‘උපරි අරහත්තඵලසමයො නාම අත්ථී’’ති ජානාති. යථා පන සො පුරිසො උදකවාරකස්ස නත්ථිතාය උදකං නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිතුං න ලභති, එවං අනාගාමී අරහත්තමග්ගස්ස නත්ථිතාය නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අරහත්තඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිතුං න ලභති. අට්ඨමං.

(Câu) “đã khéo thấy bằng chánh trí tuệ” có nghĩa là đã thấy rõ bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán. (Câu) “và tôi không phải là A-la-hán” chỉ rõ rằng: “Do đang đứng trong đạo Bất lai, tôi không phải là A-la-hán.” Còn trí tuệ của vị ấy bây giờ rằng “sự diệt của hữu là Nibbāna”, đó là phản khán trí đã giải thoát khỏi mười chín loại phản khán trí. “Giếng” là giếng nước uống sâu hai mươi, ba mươi cubit. “Dây gàu” là dây gàu để múc nước. (Câu) “có thể có trí tuệ về nước” có nghĩa là người đứng trên bờ nhìn xuống có thể có trí tuệ như vậy. (Câu) “chứ không phải đã chạm đến bằng thân” có nghĩa là nhưng không thể múc nước lên rồi sống bằng cách chạm vào nó bằng thân. Thật vậy, sự thấy Nibbāna của bậc Bất lai giống như thấy nước trong giếng; bậc Bất lai giống như người bị nóng bức, khát nước; đạo A-la-hán giống như dây gàu. Như người bị nóng bức, khát nước thấy nước trong giếng, cũng vậy, bậc Bất lai biết bằng phản khán trí rằng: “Ở trên có thời điểm chứng đắc quả A-la-hán.” Nhưng như người ấy do không có dây gàu nên không thể múc nước lên để chạm vào bằng thân, cũng vậy, bậc Bất lai do không có đạo A-la-hán nên không thể lấy Nibbāna làm đối tượng, làm cho quả định A-la-hán sanh khởi rồi an trú. (Kinh) thứ tám.

9. උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Upayanti

69. නවමෙ උපයන්තොති උදකවඩ්ඪනසමයෙ උපරි ගච්ඡන්තො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතායො. උපයාපෙතීති උපරි යාපෙති, වඩ්ඪෙති පූරෙතීති අත්ථො. අවිජ්ජා උපයන්තීති අවිජ්ජා උපරි ගච්ඡන්තී සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං සක්කුණන්තී. සඞ්ඛාරෙ උපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ උපරි යාපෙති වඩ්ඪෙති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපයන්තොති අපගච්ඡන්තො ඔසරන්තො. අවිජ්ජා අපයන්තීති අවිජ්ජා අපගච්ඡමානා ඔසරමානා උපරි සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං න සක්කුණන්තීති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ අපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ අපගච්ඡාපෙති. එස නයො සබ්බපදෙසු. නවමං.

69. Trong kinh thứ chín, “dâng lên” là đi lên trên vào lúc nước dâng. “Những con sông lớn” là những dòng sông lớn như Gaṅgā, Yamunā, v.v. “Làm cho dâng lên” có nghĩa là làm cho đi lên trên, làm cho tăng trưởng, làm cho đầy. “Vô minh dâng lên” là vô minh đi lên trên, có khả năng trở thành duyên cho các hành. “Làm cho các hành dâng lên” là làm cho các hành đi lên trên, làm cho tăng trưởng. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các đoạn. “Rút xuống” là đi lui, hạ xuống. “Vô minh rút xuống” có nghĩa là vô minh đi lui, hạ xuống, không có khả năng trở thành duyên cho các hành ở trên. “Làm cho các hành rút xuống” là làm cho các hành đi lui. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các đoạn. (Kinh) thứ chín.

10. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Susima

70. දසමෙ ගරුකතොති සබ්බෙහි දෙවමනුස්සෙහි පාසාණච්ඡත්තං විය චිත්තෙන ගරුකතො. මානිතොති මනෙන පියායිතො. පූජිතොති චතුපච්චයපූජාය [Pg.115] පූජිතො. අපචිතොති නීචවුත්තිකරණෙන අපචිතො. සත්ථාරඤ්හි දිස්වා මනුස්සා හත්ථික්ඛන්ධාදීහි ඔතරන්ති මග්ගං දෙන්ති, අංසකූටතො සාටකං අපනෙන්ති, ආසනතො වුට්ඨහන්ති වන්දන්ති. එවං සො තෙහි අපචිතො නාම හොති. සුසිමොති එවංනාමකො වෙදඞ්ගෙසු කුසලො පණ්ඩිතපරිබ්බාජකො. එහි ත්වන්ති තෙසං කිර එතදහොසි – ‘‘සමණො ගොතමො න ජාතිගොත්තාදීනි ආගම්ම ලාභග්ගප්පත්තො ජාතො, කවිසෙට්ඨො පනෙස උත්තමකවිතාය සාවකානං ගන්ථං බන්ධිත්වා දෙති, තං තෙ උග්ගණ්හිත්වා උපට්ඨාකානං උපනිසින්නකථම්පි අනුමොදනම්පි සරභඤ්ඤම්පීති එවමාදීනි කථෙන්ති, තෙ තෙසං පසන්නා ලාභං උපසංහරන්ති. සචෙ මයං යං සමණො ගොතමො ජානාති, තතො ථොකං ජානෙය්‍යාම, අත්තනො සමයං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මයම්පි උපට්ඨාකානං කථෙය්‍යාම, තතො එතෙහි ලාභිතරා භවෙය්‍යාම. කො නු ඛො සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඛිප්පමෙව උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති. තෙ එවං චින්තෙත්වා ‘‘සුසිමො පටිබලො’’ති දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු.

70. Ở kinh thứ mười. Garukato (được tôn trọng) có nghĩa là: Được tất cả chư thiên và nhân loại tôn trọng trong tâm trí giống như chiếc lọng bằng đá. Mānito (được quý mến) có nghĩa là: Được yêu mến trong tâm trí. Pūjito (được cúng dường) có nghĩa là: Được cúng dường bằng bốn món vật dụng. Apacito (được kính trọng) có nghĩa là: Được kính trọng bằng hành động khiêm hạ. Thật vậy, khi thấy bậc Đạo Sư, loài người xuống khỏi lưng voi v.v..., nhường đường, cởi áo choàng khỏi vai, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, và đảnh lễ. Như vậy, vị ấy được gọi là được họ kính trọng. Susimo có nghĩa là: Du sĩ thông thái tên như vậy, thông thạo các Vệ-đà-chi. Ehi tvaṃ (ngươi hãy đến đây) có nghĩa là: Họ đã có ý nghĩ này: “Sa-môn Gotama không phải đạt được lợi lộc và danh vọng cao nhất do dòng dõi, gia tộc v.v... mà vị này là nhà thơ lỗi lạc, do tài thi ca tuyệt vời, đã trước tác kinh sách cho các đệ tử. Họ học thuộc kinh sách ấy rồi thuyết giảng cho các thí chủ những điều như là upanisinnakathā (lời dạy khi ngồi gần), anumodanā (lời tùy hỷ), sarabhañña (sự tụng đọc) v.v... Các thí chủ ấy có tín tâm với họ và dâng cúng lợi lộc. Nếu chúng ta biết được một chút những gì Sa-môn Gotama biết, chúng ta sẽ đưa giáo lý của mình vào đó rồi cũng sẽ thuyết giảng cho các thí chủ. Do đó, chúng ta sẽ nhận được nhiều lợi lộc hơn những vị này. Ai có thể xuất gia nơi Sa-môn Gotama và học hỏi nhanh chóng được đây?” Họ suy nghĩ như vậy, thấy rằng “Susima có khả năng,” rồi đến gần vị ấy và nói như vậy.

යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘කස්ස නු ඛො සන්තිකං ගන්ත්වා අහං ඉමං ධම්මං ඛිප්පං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති? තතො චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො ගරු තෙජුස්සදො නියමමනුයුත්තො, න සක්කා අකාලෙ උපසඞ්කමිතුං, අඤ්ඤෙපි බහූ ඛත්තියාදයො සමණං ගොතමං උපසඞ්කමන්ති, තස්මිම්පි සමයෙ න සක්කා උපසඞ්කමිතුං. සාවකෙසුපිස්ස සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤො විපස්සනාලක්ඛණම්හි එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාමොග්ගල්ලානො සමාධිලක්ඛණස්මිං එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාකස්සපො ධුතඞ්ගධරෙසු අනුරුද්ධො දිබ්බචක්ඛුකෙසු, පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො ධම්මකථිකෙසු, උපාලිත්ථෙරො විනයධරෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අයං පන ආනන්දො බහුස්සුතො තිපිටකධරො, සත්ථාපිස්ස තත්ථ තත්ථ කථිතං ධම්මං ආහරිත්වා කථෙති, පඤ්චසු ඨානෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අට්ඨන්නං වරානං ලාභී, චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො, තස්ස සමීපං ගතො ඛිප්පං ධම්මං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති. තස්මා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි.

Về câu: Yenāyasmā ānando tenupasaṅkami (Tôn giả Ānanda ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao vị ấy lại đến? Tương truyền, vị ấy đã có ý nghĩ này: “Ta nên đến gần ai để có thể nhanh chóng học được pháp này?” Rồi vị ấy suy nghĩ: “Sa-môn Gotama là bậc đáng kính, có đại oai lực, luôn bận rộn với các phận sự. Không thể đến gần vào lúc không phải thời. Lại nữa, nhiều vị khác như Sát-đế-lỵ v.v... cũng đến yết kiến Sa-môn Gotama, vào lúc ấy cũng không thể đến gần được. Trong số các đệ tử của ngài, Sāriputta có đại trí tuệ, được xếp hàng đầu về đặc tính tuệ quán; Mahāmoggallāna được xếp hàng đầu về đặc tính thiền định; Mahākassapa trong số những vị hành đầu-đà; Anuruddha trong số những vị có thiên nhãn; Puṇṇa Mantāṇiputta trong số những vị thuyết pháp; trưởng lão Upāli trong số những vị trì luật. Còn Ānanda này là bậc đa văn, thông thuộc Tam tạng, ngay cả bậc Đạo Sư cũng thuật lại pháp do vị ấy thuyết ở nơi này nơi kia, được xếp hàng đầu ở năm phương diện, là người nhận được tám điều đặc ân, và có được bốn pháp hy hữu kỳ diệu. Nếu đến gần vị ấy, ta sẽ có thể nhanh chóng học được pháp.” Do đó, Tôn giả Ānanda ở đâu, vị ấy đến đó.

යෙන [Pg.116] භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා සයං අපබ්බාජෙත්වා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං තිත්ථියසමයෙ පාටියෙක්කො ‘අහං සත්ථා’ති පටිජානන්තො චරති, පබ්බජිත්වා සාසනස්ස අලාභායපි පරිසක්කෙය්‍ය. න ඛො පනස්සාහං අජ්ඣාසයං ආජානාමි, සත්ථා ජානිස්සතී’’ති. තස්මා තං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථාති සත්ථා කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං පරිබ්බාජකො තිත්ථියසමයෙ ‘අහං පාටියෙක්කො සත්ථා’ති පටිජානමානො චරති, ‘ඉධ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං චරිතුං ඉච්ඡාමී’ති කිර වදති. කිං නු ඛො මයි පසන්නො, උදාහු මය්හං සාවකෙසු, උදාහු මය්හං වා මම සාවකානං වා ධම්මකථාය පසන්නො’’ති? අථස්ස එකට්ඨානෙපි පසාදාභාවං ඤත්වා, ‘‘අයං මම සාසනෙ ධම්මං ථෙනෙස්සාමීති පබ්බජති. ඉතිස්ස ආගමනං අපරිසුද්ධං; නිප්ඵත්ති නු ඛො කීදිසා’’ති? ඔලොකෙන්තො ‘‘කිඤ්චාපි ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, කතිපාහෙනෙව පන ඝටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ.

Về câu: Yena bhagavā tenupasaṅkami (Thế Tôn ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao ngài (Ānanda) không tự mình cho xuất gia mà lại đến yết kiến (Thế Tôn)? Tương truyền, ngài đã có ý nghĩ này: “Vị này trong giới ngoại đạo, tự xưng ‘ta là đạo sư’ mà đi đây đó. Sau khi xuất gia, y có thể nỗ lực làm tổn hại đến giáo pháp. Ta thật không biết được ý định của y, bậc Đạo Sư sẽ biết.” Do đó, ngài dẫn theo vị ấy đến nơi Thế Tôn ngự. Về câu: Tenahānanda, susimaṃ pabbājetha (Này Ānanda, hãy cho Susima xuất gia), tương truyền bậc Đạo Sư đã suy xét: “Du sĩ này trong giới ngoại đạo, tự xưng ‘ta là đạo sư riêng biệt’ mà đi đây đó. Y nói rằng: ‘Tôi muốn thực hành phạm hạnh về con đường ở đây.’ Y có tín tâm nơi ta chăng, hay nơi các đệ tử của ta, hay có tín tâm nơi pháp thoại của ta hoặc của các đệ tử của ta?” Bấy giờ, sau khi biết rằng y không có tín tâm ở bất cứ phương diện nào, (Ngài nghĩ): “Vị này muốn xuất gia để trộm pháp trong giáo pháp của ta. Như vậy, sự đến đây của y là không trong sạch; vậy kết quả sẽ ra sao?” Khi quán xét, Ngài biết rằng: “Mặc dù y xuất gia với ý định ‘ta sẽ trộm pháp,’ nhưng chỉ sau vài ngày, y sẽ nỗ lực và đắc quả A-la-hán.” Vì biết vậy, Ngài đã nói: “Này Ānanda, hãy cho Susima xuất gia.”

අඤ්ඤා බ්‍යාකතා හොතීති තෙ කිර භික්ඛූ සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තෙමාසං වස්සං වසන්තා තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ ඝටෙන්තා වායමන්තා අරහත්තං පටිලභිංසු. තෙ ‘‘පටිලද්ධගුණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමා’’ති පවාරිතපවාරණා සෙනාසනං සංසාමෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගන්ත්වා අත්තනො පටිලද්ධගුණං ආරොචෙසුං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අඤ්ඤාති අරහත්තස්ස නාමං. බ්‍යාකතාති ආරොචිතා. අස්සොසීති සො කිර ඔහිතසොතො හුත්වා තෙසං තෙසං භික්ඛූනං ඨිතට්ඨානං ගච්ඡති තං තං කථං සුණිතුකාමො. යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? තං කිරස්ස පවත්තිං සුත්වා එතදහොසි – ‘‘අඤ්ඤා නාම ඉමස්මිං සාසනෙ පරමප්පමාණං සාරභූතා ආචරියමුට්ඨි මඤ්ඤෙ භවිස්සති, පුච්ඡිත්වා නං ජානිස්සාමී’’ති. තස්මා උපසඞ්කමි.

Aññā byākatā hoti (chánh trí đã được tuyên bố) có nghĩa là: Tương truyền, các vị Tỳ-khưu ấy sau khi nhận đề mục thiền từ bậc Đạo Sư, đã an cư trong ba tháng mùa mưa, và ngay trong ba tháng ấy, các vị đã nỗ lực, tinh tấn và đắc quả A-la-hán. Sau khi đã làm lễ Pavāraṇā, các vị ấy nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ trình lên bậc Đạo Sư về phẩm chất đã chứng đắc,” rồi dọn dẹp sàng tọa, đến yết kiến bậc Đạo Sư và trình bày về phẩm chất mình đã chứng đắc. Câu này được nói ra liên quan đến việc ấy. Aññā là tên gọi của quả A-la-hán. Byākatā có nghĩa là được trình bày. Assosi (vị ấy đã nghe) có nghĩa là: Tương truyền, vị ấy lắng tai nghe, muốn nghe cuộc trò chuyện đó, nên đã đi đến chỗ ở của các vị Tỳ-khưu ấy. Về câu: Yena te bhikkhū tenupasaṅkami (các vị Tỳ-khưu ấy ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao vị ấy lại đến? Tương truyền, sau khi nghe câu chuyện ấy, vị ấy đã có ý nghĩ này: “Chánh trí (aññā) trong giáo pháp này dường như là tối thượng, là cốt lõi, là pháp bí truyền của bậc thầy. Ta sẽ hỏi và tìm hiểu về nó.” Do đó, vị ấy đã đến gần.

අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති ආවිභාවං ගහෙත්වා තිරොභාවං, තිරොභාවං ගහෙත්වා ආවිභාවං කාතුං සක්කොථාති පුච්ඡති. තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං. ඉතරපදද්වයෙපි [Pg.117] එසෙව නයො. උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති උම්මුජ්ජනඤ්ච නිමුජ්ජනඤ්ච. පල්ලඞ්කෙනාති පල්ලඞ්කබන්ධනෙන. කමථාති නිසීදිතුං වා ගන්තුං වා සක්කොථාති පුච්ඡති? පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ඉමස්ස ඉද්ධිවිධස්ස, ඉතො පරෙසං දිබ්බසොතාදීනඤ්ච වණ්ණනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති.

Anekavihitaṃ nghĩa là nhiều loại. Iddhividhaṃ nghĩa là các loại thần thông. Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ là hỏi rằng: có thể làm cho hiện ra rồi biến mất, làm cho biến mất rồi hiện ra không? Tirokuṭṭaṃ nghĩa là xuyên qua vách tường. Đối với hai từ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Ummujjanimujjaṃ là trồi lên và lặn xuống. Pallaṅkena là bằng thế ngồi kiết-già. Kamathā là hỏi rằng: có thể ngồi hoặc đi không? Pakkhī sakuṇo là con chim có cánh. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn về phần chi tiết, phương pháp giải thích về thần thông biến hóa này và các thần thông khác như thiên nhĩ thông v.v... nên được hiểu theo cách đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo.

සන්තා විමොක්ඛාති අඞ්ගසන්තතාය චෙව ආරම්මණසන්තතාය ච සන්තා ආරුප්පවිමොක්ඛා. කායෙන ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ඵුසිත්වා පටිලභිත්වා. පඤ්ඤාවිමුත්තා ඛො මයං, ආවුසොති, ආවුසො, මයං නිජ්ඣානකා සුක්ඛවිපස්සකා පඤ්ඤාමත්තෙනෙව විමුත්තාති දස්සෙති. ආජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, ආවුසො සුසිම, න වා ත්වං ආජානෙය්‍යාසීති කස්මා එවමාහංසු? එවං කිර නෙසං අහොසි – ‘‘මයං ඉමස්ස අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සාම, දසබලං පන පුච්ඡිත්වා නික්කඞ්ඛො භවිස්සතී’’ති. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති විපස්සනාඤාණං, තං පඨමතරං උප්පජ්ජති. නිබ්බානෙ ඤාණන්ති විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ පවත්තමග්ගඤාණං, තං පච්ඡා උප්පජ්ජති. තස්මා භගවා එවමාහ.

Santā vimokkhā là các giải thoát vô sắc được gọi là an tịnh vì sự an tịnh của các chi (thiền) và sự an tịnh của đối tượng. Kāyena phusitvā là chạm đến, chứng đắc bằng danh thân. Câu Paññāvimuttā kho mayaṃ, āvuso chỉ ra rằng: "Này hiền giả, chúng tôi là những vị không có thiền, là những vị thuần quán, được giải thoát chỉ bằng trí tuệ". Tại sao các vị ấy lại nói: Ājāneyyāsi vā tvaṃ, āvuso susima, na vā tvaṃ ājāneyyāsi (Này hiền giả Susima, dù hiền giả biết hay không biết)? Dường như các vị ấy đã nghĩ rằng: "Chúng ta sẽ không thể nắm bắt được ý hướng của vị này mà nói, nhưng sau khi hỏi bậc Thập Lực, vị ấy sẽ hết nghi ngờ". Dhammaṭṭhitiñāṇaṃ là trí tuệ quán, trí ấy sanh khởi trước. Nibbāne ñāṇaṃ là trí tuệ đạo sanh khởi vào lúc cuối của việc thực hành minh sát, trí ấy sanh khởi sau. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói như vậy.

ආජානෙය්‍යාසි වාතිආදි කස්මා වුත්තං? විනාපි සමාධිං එවං ඤාණුප්පත්තිදස්සනත්ථං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුසිම, මග්ගො වා ඵලං වා න සමාධිනිස්සන්දො, න සමාධිආනිසංසො, න සමාධිස්ස නිප්ඵත්ති, විපස්සනාය පනෙසො නිස්සන්දො, විපස්සනාය ආනිසංසො, විපස්සනාය නිප්ඵත්ති, තස්මා ජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, න වා ත්වං ජානෙය්‍යාසි, අථ ඛො ධම්මට්ඨිතිඤාණං පුබ්බෙ, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණන්ති.

Tại sao lại nói câu bắt đầu bằng Ājāneyyāsi vā? Để chỉ ra sự sanh khởi của trí tuệ như vậy ngay cả khi không có định. Điều này được nói ra có nghĩa là: "Này Susima, Đạo hay Quả không phải là kết quả của định, không phải là lợi ích của định, không phải là sự thành tựu của định. Mà nó là kết quả của minh sát, là lợi ích của minh sát, là sự thành tựu của minh sát. Vì vậy, dù ngươi biết hay không biết, thì quả thực, trí trụ vững trong các pháp có trước, sau đó là trí trong Niết-bàn".

ඉදානිස්ස පටිවෙධභබ්බතං ඤත්වා තෙපරිවට්ටං ධම්මදෙසනං දෙසෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, සුසිම? රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වාතිආදිමාහ? තෙ පරිවට්ටදෙසනාවසානෙ පන ථෙරො අරහත්තං පත්තො. ඉදානිස්ස අනුයොගං ආරොපෙන්තො ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති, සුසිම, පස්සසීතිආදිමාහ. අපි පන ත්වං, සුසිමාති ඉදං කස්මා ආරභි? නිජ්ඣානකානං සුක්ඛවිපස්සකභික්ඛූනං පාකටකරණත්ථං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – න කෙවලං ත්වමෙව නිජ්ඣානකො සුක්ඛවිපස්සකො, එතෙපි භික්ඛූ එවරූපායෙවාති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙවාති. දසමං.

Bây giờ, biết được khả năng chứng ngộ của vị ấy, trong khi thuyết bài pháp ba vòng, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Susima, ngươi nghĩ thế nào? Sắc là thường hay vô thường?". Vào cuối bài pháp ba vòng, vị trưởng lão đã đắc quả A-la-hán. Bây giờ, để khuyến khích sự thực hành của vị ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Susima, ngươi có thấy rằng do duyên sanh có già chết không?". Tại sao Đức Thế Tôn lại bắt đầu câu "Này Susima, có phải ngươi..."? Để làm rõ về các vị tỳ khưu thuần quán, không có thiền. Ý nghĩa ở đây là: "Không chỉ một mình ngươi là người không có thiền, là người thuần quán, mà các vị tỳ khưu này cũng có bản chất như vậy". Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng. (Kinh) thứ mười.

මහාවග්ගො සත්තමො.

Phẩm Lớn, thứ bảy.

8. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො

8. Phẩm Sa-môn Bà-la-môn

1. ජරාමරණසුත්තාදිවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Già Chết v.v...

71-72. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගෙ [Pg.118] ජරාමරණාදීසු එකෙකපදවසෙන එකෙකං කත්වා එකාදස සුත්තානි වුත්තානි, තානි උත්තානත්ථානෙවාති.

71-72. Trong phẩm Sa-môn Bà-la-môn, mười một kinh đã được thuyết, mỗi kinh được hình thành dựa trên mỗi một từ trong các từ bắt đầu bằng "già-chết". Các kinh ấy có ý nghĩa rõ ràng.

සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො අට්ඨමො.

Phẩm Sa-môn Bà-la-môn, thứ tám.

9. අන්තරපෙය්‍යාලං

9. Phẩm Lược Thuật Trung Gian

1. සත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Bậc Đạo Sư v.v...

73. ඉතො පරං ‘‘සත්ථා පරියෙසිතබ්බො’’තිආදිනයප්පවත්තා ද්වාදස අන්තරපෙය්‍යාලවග්ගා නාම හොන්ති. තෙ සබ්බෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යපුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තා. තත්ථ සත්ථාති බුද්ධො වා හොතු සාවකො වා, යං නිස්සාය මග්ගඤාණං ලභති, අයං සත්ථා නාම, සො පරියෙසිතබ්බො. සික්ඛා කරණීයාති තිවිධාපි සික්ඛා කාතබ්බා. යොගාදීසු යොගොති පයොගො. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. උස්සොළ්හීති සබ්බසහං අධිමත්තවීරියං. අප්පටිවානීති අනිවත්තනා. ආතප්පන්ති කිලෙසතාපනවීරියමෙව. සාතච්චන්ති සතතකිරියං. සතීති ජරාමරණාදිවසෙන චතුසච්චපරිග්ගාහිකා සති. සම්පජඤ්ඤන්ති තාදිසමෙව ඤාණං. අප්පමාදොති සච්චභාවනාය අප්පමාදො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

73. Sau đây, mười hai (kinh) được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng "nên tìm kiếm bậc Đạo sư" được gọi là phẩm Lược Thuật Trung Gian. Tất cả chúng được thuyết giảng tùy theo ý hướng của các chúng sanh có thể giáo hóa, những người có thể giác ngộ theo cách này hay cách khác. Trong đó, satthā (bậc Đạo sư) có thể là một vị Phật hay một vị Thinh văn; vị nào mà nương vào đó người ta đắc được trí tuệ đạo, vị ấy được gọi là bậc Đạo sư. Vị ấy nên được tìm kiếm. Sikkhā karaṇīyā là nên thực hành cả ba học giới. Trong các từ như yoga, yoga là sự chuyên cần. Chando là dục thiện muốn làm. Ussoḷhī là tinh tấn vượt trội, chịu đựng được tất cả. Appaṭivānī là không thối chuyển. Ātappaṃ chính là tinh tấn thiêu đốt phiền não. Sātaccaṃ là hành động liên tục. Sati là niệm nắm bắt Tứ đế qua già-chết v.v... Sampajaññaṃ là trí tuệ cũng tương tự như vậy. Appamādo là không dể duôi trong việc tu tập các sự thật. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

අන්තරපෙය්‍යාලො නවමො.

Phẩm Lược Thuật Trung Gian, thứ chín.

නිදානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Chú giải Tương Ưng Nhân Duyên đã kết thúc.

2. අභිසමයසංයුත්තං

2. Tương Ưng Thắng Tri

1. නඛසිඛාසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Móng Tay

74. අභිසමයසංයුත්තස්ස [Pg.119] පඨමෙ නඛසිඛායන්ති මංසට්ඨානෙන විමුත්තෙ නඛග්ගෙ. නඛසිඛා ච නාම ලොකියානං මහතීපි හොති, සත්ථු පන රත්තුප්පලපත්තකොටි විය සුඛුමා. කථං පනෙත්ථ පංසු පතිට්ඨිතොති? අධිට්ඨානබලෙන. භගවතා හි අත්ථං ඤාපෙතුකාමෙන අධිට්ඨානබලෙන තත්ථ පතිට්ඨාපිතො. සතිමං කලන්ති මහාපථවියා පංසුං සතකොට්ඨාසෙ කත්වා තතො එකකොට්ඨාසං. පරතොපි එසෙව නයො. අභිසමෙතාවිනොති පඤ්ඤාය අරියසච්චානි අභිසමෙත්වා ඨිතස්ස. පුරිමං දුක්ඛක්ඛන්ධං පරික්ඛීණං පරියාදිණ්ණං උපනිධායාති එතදෙව බහුතරං දුක්ඛං, යදිදං පරික්ඛීණන්ති එවං පඨමං වුත්තං දුක්ඛක්ඛන්ධං උපනිධාය, ඤාණෙන තං තස්ස සන්තිකෙ ඨපෙත්වා උපපරික්ඛියමානෙති අත්ථො. කතමං පනෙත්ථ පුරිමදුක්ඛං නාම? යං පරික්ඛීණං. කතමං පන පරික්ඛීණං? යං පඨමමග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය. කතමං පන උපනිධාය? යං සත්තසු අත්තභාවෙසු අපායෙ අට්ඨමඤ්ච පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා යත්ථ කත්ථචි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සබ්බං තං පරික්ඛීණන්ති වෙදිතබ්බං. සත්තක්ඛත්තුන්ති සත්ත වාරෙ, සත්තසු අත්තභාවෙසූති අත්ථො. පරමතාති ඉදමස්ස පරං පමාණන්ති දස්සෙති. මහත්ථියොති මහතො අත්ථස්ස නිප්ඵාදකො. පඨමං.

74. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Giác Ngộ. `Nakhasikhāyaṃ` là trên đầu móng tay, nơi không dính thịt. Đầu móng tay của người thế gian cũng có thể lớn, nhưng đầu móng tay của bậc Đạo Sư thì vi tế như đầu cánh sen hồng. Làm sao bụi có thể đứng lại ở đây? Do năng lực của sự chú nguyện. Thật vậy, do Đức Thế Tôn có ý muốn làm cho biết rõ ý nghĩa, nên đã dùng năng lực chú nguyện để làm cho nó đứng lại ở đó. `Satimaṃ kalaṃ` là sau khi chia bụi của đại địa thành một trăm phần, lấy một phần từ đó. Về sau cũng theo phương pháp này. `Abhisametāvino` là của người đã an trú sau khi đã giác ngộ các Thánh đế bằng trí tuệ. `Purimaṃ dukkhakkhandhaṃ parikkhīṇaṃ pariyādiṇṇaṃ upanidhāya` có nghĩa là: 'chính khổ uẩn này là nhiều hơn, tức là cái đã được đoạn tận,' như vậy, bằng cách so sánh với khổ uẩn đã được nói đến trước, hoặc bằng cách dùng trí tuệ đặt nó gần bên và xem xét. Ở đây, cái gì được gọi là khổ trước kia? Cái đã được đoạn tận. Cái gì đã được đoạn tận? Cái mà lẽ ra đã sanh khởi do chưa tu tập đạo đầu tiên. So sánh với cái gì? Cái mà lẽ ra đã sanh khởi trong bảy kiếp sống, trong cõi khổ, và bắt đầu từ sự tái sanh lần thứ tám ở bất cứ nơi đâu, tất cả những thứ đó đã được đoạn tận, nên hiểu như vậy. `Sattakkhattuṃ` là bảy lần, có nghĩa là trong bảy kiếp sống. `Paramatā` chỉ ra rằng đây là giới hạn tối đa của vị ấy. `Mahatthiyo` là người tạo ra lợi ích to lớn. (Kinh) thứ nhất.

2. පොක්ඛරණීසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Hồ Sen

75. දුතියෙ පොක්ඛරණීති වාපී. උබ්බෙධෙනාති ගම්භීරතාය. සමතිත්තිකාති මුඛවට්ටිසමා. කාකපෙය්‍යාති සක්කා හොති තීරෙ ඨිතෙන කාකෙන පකතියාපි මුඛතුණ්ඩිකං ඔතාරෙත්වා පාතුං. දුතියං.

75. Trong kinh thứ hai, `pokkharaṇī` là hồ nước. `Ubbedhena` là về chiều sâu. `Samatittikā` là bằng với miệng hồ. `Kākapeyyā` là con quạ đứng trên bờ cũng có thể thò mỏ xuống uống một cách tự nhiên. (Kinh) thứ hai.

3. සංභෙජ්ජඋදකසුත්තාදිවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Nước Hợp Lưu, v.v...

76-77. තතියෙ යත්ථිමාති යස්මිං සම්භිජ්ජට්ඨානෙ ඉමා. සංසන්දන්තීති සමාගන්ත්වා සන්දන්ති. සමෙන්තීති සමාගච්ඡන්ති. ද්වෙ වා ති වාති ද්වෙ වා තීණි වා. උදකඵුසිතානීති උදකබින්දූනි. සංභෙජ්ජඋදකන්ති අඤ්ඤාහි නදීහි සද්ධිං සම්භින්නට්ඨානෙ උදකං. චතුත්ථං උත්තානත්ථමෙව. තතියචතුත්ථානි.

Trong kinh thứ ba, `yatthimā` là 'tại nơi hợp lưu nào mà những (sông) này'. `Saṃsandanti` là 'cùng nhau đổ về và chảy'. `Samenti` là 'cùng nhau đổ về'. `Dve vā tīṇi vā` là hai hoặc ba. `Udakaphusitāni` là những giọt nước. `Saṃbhejjaudakaṃ` là nước ở nơi hợp lưu cùng với các con sông khác. Kinh thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. (Kinh) thứ ba và thứ tư.

5. පථවීසුත්තාදිවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Đất, v.v...

78-84. පඤ්චමෙ [Pg.120] මහාපථවියාති චක්කවාළබ්භන්තරාය මහාපථවියා උද්ධරිත්වා. කොලට්ඨිමත්තියොති පදරට්ඨිපමාණා. ගුළිකාති මත්තිකගුළිකා. උපනික්ඛිපෙය්‍යාති එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙය්‍ය. ඡට්ඨාදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරියොසානෙ පන අඤ්ඤතිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානං අධිගමොති බාහිරකානං සබ්බොපි ගුණාධිගමො පඨමමග්ගෙන අධිගතගුණානං සතභාගම්පි සහස්සභාගම්පි සතසහස්සභාගම්පි න උපගච්ඡතීති. පඤ්චමාදීනි.

Trong kinh thứ năm, `mahāpathaviyā` là 'lấy lên từ đại địa bên trong thế giới Chuyển Luân'. `Kolaṭṭhimattiyo` là 'có kích thước bằng hạt táo ta'. `Guḷikā` là 'những viên đất sét'. `Upanikkhipeyya` là 'nên đặt ở một nơi'. Trong các kinh từ thứ sáu trở đi, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Còn ở phần cuối, `aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ adhigamo` có nghĩa là: tất cả sự chứng đắc phẩm hạnh của ngoại đạo cũng không bằng một phần trăm, một phần ngàn, một phần trăm ngàn phẩm hạnh đã chứng đắc bằng đạo đầu tiên. (Kinh) thứ năm, v.v...

අභිසමයසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần chú giải Tương Ưng Giác Ngộ.

3. ධාතුසංයුත්තං

3. Tương Ưng Giới

1. නානත්තවග්ගො

1. Phẩm Dị Biệt

1.ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Giới Dị Biệt

85. ධාතුසංයුත්තස්ස [Pg.121] පඨමෙ නිස්සත්තට්ඨසුඤ්ඤතට්ඨසඞ්ඛාතෙන සභාවට්ඨෙන ධාතූති ලද්ධනාමානං ධම්මානං නානාසභාවො ධාතුනානත්තං. චක්ඛුධාතූතිආදීසු චක්ඛුපසාදො චක්ඛුධාතු, රූපාරම්මණං රූපධාතු, චක්ඛුපසාදවත්ථුකං චිත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. සොතපසාදො සොතධාතු, සද්දාරම්මණං සද්දධාතු, සොතපසාදවත්ථුකං චිත්තං සොතවිඤ්ඤාණධාතු. ඝානපසාදො ඝානධාතු, ගන්ධාරම්මණං ගන්ධධාතු, ඝානපසාදවත්ථුකං චිත්තං ඝානවිඤ්ඤාණධාතු. ජිව්හාපසාදො ජිව්හාධාතු, රසාරම්මණං රසධාතු, ජිව්හාපසාදවත්ථුකං චිත්තං ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු. කායපසාදො කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායපසාදවත්ථුකං චිත්තං කායවිඤ්ඤාණධාතු. තිස්සො මනොධාතුයො මනොධාතු, වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා සුඛුමරූපානි නිබ්බානඤ්ච ධම්මධාතු, සබ්බම්පි මනොවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණධාතූති. එත්ථ ච සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, අවසානෙ ද්වෙ චතුභූමිකාති. පඨමං.

85. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Giới, `dhātunānattaṃ` (giới dị biệt) là sự đa dạng về tự tánh của các pháp được gọi là 'giới' (dhātu) theo nghĩa tự tánh của chúng, được xem là vô ngã và trống không. Trong các từ `cakkhudhātu`, v.v..., nhãn căn là nhãn giới, đối tượng sắc là sắc giới, tâm dựa trên nhãn căn là nhãn thức giới. Nhĩ căn là nhĩ giới, đối tượng thanh là thanh giới, tâm dựa trên nhĩ căn là nhĩ thức giới. Tỷ căn là tỷ giới, đối tượng khí là khí giới, tâm dựa trên tỷ căn là tỷ thức giới. Thiệt căn là thiệt giới, đối tượng vị là vị giới, tâm dựa trên thiệt căn là thiệt thức giới. Thân căn là thân giới, đối tượng xúc là xúc giới, tâm dựa trên thân căn là thân thức giới. Ba ý giới là ý giới. Ba uẩn bắt đầu từ thọ, các sắc vi tế, và Niết-bàn là pháp giới. Tất cả ý thức là ý thức giới. Ở đây, mười sáu giới thuộc Dục giới, hai giới cuối cùng thuộc bốn cõi. (Kinh) thứ nhất.

2. ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Xúc Dị Biệt

86. දුතියෙ උප්පජ්ජති ඵස්සනානත්තන්ති නානාසභාවො ඵස්සො උප්පජ්ජති. තත්ථ චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසම්පයුත්තා, මනොසම්ඵස්සො මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො, තස්මා. මනොධාතුං පටිච්චාති මනොද්වාරාවජ්ජනං කිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතුං පටිච්ච පඨමජවනසම්ඵස්සො උප්පජ්ජතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. දුතියං.

86. Trong kinh thứ hai, `uppajjati phassanānattaṃ` là 'xúc có tự tánh khác nhau sanh khởi'. Ở đó, nhãn xúc, v.v... tương ưng với nhãn thức, v.v...; ý xúc tương ưng với tốc hành tâm (javana) đầu tiên ở ý môn, do đó. `Manodhātuṃ paṭicca` có nghĩa là: do duyên ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) là duy tác ý thức giới, nên ý xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên sanh khởi. Đây là ý nghĩa ở đây. (Kinh) thứ hai.

3. නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Không Phải Xúc Dị Biệt

87. තතියෙ නො මනොසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති මනොධාතූති මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තං ඵස්සං පටිච්ච ආවජ්ජනකිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතු නො උප්පජ්ජතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. තතියං.

87. Trong kinh thứ ba, `no manosamphassaṃ paṭicca uppajjati manodhātu` có nghĩa là: do duyên xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên ở ý môn, nên duy tác ý thức giới là hướng tâm (āvajjana) không sanh khởi. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy. (Kinh) thứ ba.

4. වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Thọ Dị Biệt

88. චතුත්ථෙ [Pg.122] චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාති සම්පටිච්ඡනමනොධාතුතො පට්ඨාය සබ්බාපි තස්මිං ද්වාරෙ වෙදනා වත්තෙය්‍යුං, නිබ්බත්තිඵාසුකත්ථං පන අනන්තරං සම්පටිච්ඡනවෙදනමෙව ගහෙතුං වට්ටතීති වුත්තං. මනොසම්ඵස්සං පටිච්චාති මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනසම්ඵස්සං පටිච්ච පඨමජවනවෙදනා, පඨමජවනසම්ඵස්සං පටිච්ච දුතියජවනවෙදනාති අයමධිප්පායො. චතුත්ථං.

88. Trong kinh thứ tư, `cakkhusamphassajā vedanā` (thọ sanh từ nhãn xúc) là: kể từ ý giới tiếp thâu (sampaṭicchana), tất cả các thọ ở nhãn môn đó lẽ ra đều phải có mặt. Tuy nhiên, để cho dễ trình bày, đã được nói rằng chỉ nên lấy thọ tiếp thâu ngay sau đó. `Manosamphassaṃ paṭicca` có nghĩa là: ở ý môn, do duyên ý xúc tương ưng với hướng tâm (āvajjana), thọ của tốc hành tâm đầu tiên sanh khởi; do duyên ý xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên, thọ của tốc hành tâm thứ hai sanh khởi. Ý hướng này nên được hiểu như vậy. (Kinh) thứ tư.

5. දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Thọ Dị Biệt thứ hai

89. පඤ්චමෙ තතියචතුත්ථෙසු වුත්තනයාව එකතො කත්වා දෙසිතාති. ඉති දුතියාදීසු චතූසු සුත්තෙසු මනොධාතුං මනොධාතූති අගහෙත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං මනොධාතූති ගහිතං. සබ්බානි චෙතානි තථා තථා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන දෙසිතානි. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. පඤ්චමං.

89. Trong kinh thứ năm, phương pháp đã được nói trong kinh thứ ba và thứ tư được gộp lại làm một và thuyết giảng. Như vậy, trong bốn kinh bắt đầu từ kinh thứ hai, ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) được xem là ý giới (manodhātu), chứ không phải ý giới được xem là ý giới. Và tất cả những điều này, khi được thuyết giảng như thế như thế, là được thuyết giảng theo khuynh hướng của những chúng sanh cần được giác ngộ. Trong những (kinh) sau đây cũng chính là phương pháp này. (Kinh) thứ năm.

6. බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh về sự đa dạng của ngoại giới.

90. ඡට්ඨෙ පන පඤ්ච ධාතුයො කාමාවචරා, ධම්මධාතු චතුභූමිකාති. ඡට්ඨං.

90. Còn trong kinh thứ sáu, năm giới thuộc cõi dục, pháp giới thuộc bốn cõi. (Kinh) thứ sáu.

7. සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh về sự đa dạng của tưởng.

91. සත්තමෙ රූපධාතූති ආපාථෙ පතිතං අත්තනො වා පරස්ස වා සාටකවෙඨනාදිවත්ථුකං රූපාරම්මණං. රූපසඤ්ඤාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤා. රූපසඞ්කප්පොති සම්පටිච්ඡනාදීහි තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තො සඞ්කප්පො. රූපච්ඡන්දොති රූපෙ ඡන්දිකතට්ඨෙන ඡන්දො. රූපපරිළාහොති රූපෙ අනුඩහනට්ඨෙන පරිළාහො. රූපපරියෙසනාති පරිළාහෙ උප්පන්නෙ සන්දිට්ඨසම්භත්තෙ ගහෙත්වා තස්ස රූපස්ස පටිලාභත්ථාය පරියෙසනා. එත්ථ ච සඤ්ඤාසඞ්කප්පඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති, පරිළාහපරියෙසනා පන නානාජවනවාරෙයෙව ලබ්භන්තීති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ධාතුනානත්තන්ති එත්ථ ච එවං රූපාදිනානාසභාවං ධාතුං පටිච්ච රූපසඤ්ඤාදිනානාසභාවසඤ්ඤා උප්පජ්ජතීති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්තමං.

91. Trong kinh thứ bảy, sắc giới là đối tượng sắc có nền tảng là y phục, khăn quấn đầu, v.v., của mình hay của người khác, rơi vào (tầm nhìn). Sắc tưởng là tưởng tương ưng với nhãn thức. Sắc tầm là tầm tương ưng với ba tâm là tiếp thâu, v.v. Sắc dục là dục với ý nghĩa là sự ham muốn đối với sắc. Sắc nhiệt não là nhiệt não với ý nghĩa là sự thiêu đốt đối với sắc. Sắc tìm cầu là sự tìm cầu để đạt được sắc ấy, sau khi nhiệt não sanh khởi, lôi kéo bạn bè thân quen. Và ở đây, tưởng, tầm, và dục có thể có được trong cùng một lộ trình tốc hành tâm hoặc trong các lộ trình khác nhau, còn nhiệt não và tìm cầu chỉ có thể có được trong các lộ trình tốc hành tâm khác nhau. Và trong câu "Này các Tỳ khưu, như vậy là sự đa dạng của giới", ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp này là: do duyên giới có bản chất đa dạng như sắc, v.v., nên tưởng có bản chất đa dạng như sắc tưởng, v.v. sanh khởi. (Kinh) thứ bảy.

8. නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh về sự đa dạng của không tìm cầu.

92. අට්ඨමෙ [Pg.123] නො ධම්මපරියෙසනං පටිච්ච උප්පජ්ජති ධම්මපරිළාහොති එවං ආගතං පටිසෙධමත්තමෙව නානං. අට්ඨමං.

92. Trong kinh thứ tám, chỉ có sự phủ định trong câu đã đến như vậy "pháp nhiệt não không sanh khởi do duyên pháp tìm cầu" là khác biệt. (Kinh) thứ tám.

9. බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

9. Chú giải kinh về sự đa dạng của ngoại xúc, v.v.

93-94. නවමෙ උප්පජ්ජති රූපසඤ්ඤාති වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙ උප්පජ්ජති සඤ්ඤා. රූපසඞ්කප්පොති තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තසඞ්කප්පො. රූපසම්ඵස්සොති තදෙවාරම්මණං ඵුසමානො ඵස්සො. වෙදනාති තදෙව ආරම්මණං අනුභවමානා වෙදනා. ඡන්දාදයො වුත්තනයාව. රූපලාභොති පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං ‘‘රූපලාභො’’ති වුත්තං. අයං තාව සබ්බසඞ්ගාහිකනයො එකස්මිං යෙවාරම්මණෙ සබ්බධම්මානං උප්පත්තිවසෙන වුත්තො. අපරො ආගන්තුකාරම්මණමිස්සකො හොති – රූපසඤ්ඤා රූපසඞ්කප්පො ඵස්සො වෙදනාති ඉමෙ තාව චත්තාරො ධම්මා ධුවපරිභොගෙ නිබද්ධාරම්මණෙ හොන්ති. නිබද්ධාරම්මණඤ්හි ඉට්ඨං කන්තං මනාපං පියං යංකිඤ්චි විය උපට්ඨාති, ආගන්තුකාරම්මණං පන යංකිඤ්චි සමානම්පි ඛොභෙත්වා තිට්ඨති.

93-94. Trong kinh thứ chín, (câu) "sắc tưởng sanh khởi" có nghĩa là tưởng sanh khởi trên đối tượng theo cách đã nói. Sắc tầm là tầm tương ưng với ba tâm trên chính đối tượng ấy. Sắc xúc là xúc đang tiếp xúc với chính đối tượng ấy. Thọ là thọ đang cảm nhận chính đối tượng ấy. Dục, v.v., cũng theo phương pháp đã nói. Sắc lợi là đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, được gọi là "sắc lợi". Đây trước hết là phương pháp bao quát tất cả, được nói theo sự sanh khởi của tất cả các pháp trên cùng một đối tượng. Phương pháp khác là sự pha trộn với đối tượng khách lai – bốn pháp này là sắc tưởng, sắc tầm, xúc, và thọ, trước hết có mặt trên đối tượng thường xuyên, cố định. Vì đối tượng cố định, dù khả ái, khả hỷ, khả ý, đáng yêu, vẫn hiện khởi như một cái gì đó bình thường; còn đối tượng khách lai, dù là một cái gì đó bình thường, vẫn đứng đó làm xáo động (tâm).

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර අමච්චපුත්තො ගාමියෙහි පරිවාරිතො ගාමමජ්ඣෙ ඨත්වා කම්මං කරොති. තස්මිඤ්චස්ස සමයෙ උපාසිකා නදිං ගන්ත්වා න්හත්වා අලඞ්කතපටියත්තා ධාතිගණපරිවුතා ගෙහං ගච්ඡති. සො දූරතො දිස්වා ‘‘ආගන්තුකමාතුගාමො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා ‘‘ගච්ඡ, භණෙ ජානාහි, කා එසා’’ති පුරිසං පෙසෙසි. සො ගන්ත්වා තං දිස්වා පච්චාගතො, ‘‘කා එසා’’ති පුට්ඨො යථාසභාවං ආරොචෙසි. එවං ආගන්තුකාරම්මණං ඛොභෙති. තස්මිං උප්පන්නො ඡන්දො රූපඡන්දො නාම, තදෙව ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නො පරිළාහො රූපපරිළාහො නාම, සහායෙ ගණ්හිත්වා තස්ස පරියෙසනං රූපපරියෙසනා නාම, පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො නාම.

Về điều này, có câu chuyện như sau: Nghe nói, có một người con trai của vị đại thần, được dân làng vây quanh, đứng giữa làng làm việc. Vào lúc đó, người vợ của ông ta đi ra sông tắm, trang điểm xong, được đám người hầu vây quanh, đi về nhà. Ông ta thấy từ xa, sanh khởi ý nghĩ "chắc là một người phụ nữ khách lạ", rồi sai một người đi, nói rằng: "Này anh, hãy đi xem người đó là ai". Người đó đi, thấy cô ấy rồi quay về, khi được hỏi "Người đó là ai?", đã báo cáo đúng sự thật. Như vậy, đối tượng khách lai làm xáo động (tâm). Dục sanh khởi trên đối tượng ấy gọi là sắc dục; nhiệt não sanh khởi lấy chính đối tượng ấy làm đối tượng gọi là sắc nhiệt não; sự tìm cầu đối tượng ấy sau khi lôi kéo bạn bè gọi là sắc tìm cầu; đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, gọi là sắc lợi.

උරුවල්ලියවාසී චූළතිස්සත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කිඤ්චාපි භගවතා ඵස්සවෙදනා පාළියා මජ්ඣෙ ගහිතා, පාළිං පන පරිවට්ටෙත්වා වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, තස්මිංයෙව සඞ්කප්පො රූපසඞ්කප්පො තස්මිං [Pg.124] ඡන්දො රූපච්ඡන්දො, තස්මිං පරිළාහො රූපපරිළාහො, තස්මිං පරියෙසනා රූපපරියෙසනා, පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො. එවං ලද්ධාරම්මණෙ පන ඵුසනං ඵස්සො, අනුභවනං වෙදනා. රූපසම්ඵස්සො රූපසම්ඵස්සජා වෙදනාති ඉදං ද්වයං ලබ්භතී’’ති. අපරම්පි අවිභූතවාරං නාම ගණ්හන්ති. ආරම්මණඤ්හි සාණිපාකාරෙහි වා පරික්ඛිත්තං තිණපණ්ණාදීහි වා පටිච්ඡන්නං හොති, තං ‘‘උපඩ්ඪං දිට්ඨං මෙ ආරම්මණං, සුට්ඨු නං පස්සිස්සාමී’’ති ඔලොකයතො තස්මිං ආරම්මණෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා නාම. තස්මිංයෙව උප්පන්නා සඞ්කප්පාදයො රූපසඞ්කප්පාදයො නාමාති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි ච සඤ්ඤාසඞ්කප්පඵස්සවෙදනාඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති, පරිළාහපරියෙසනාලාභා නානාජවනවාරෙයෙවාති. දසමං උත්තානමෙවාති. නවමදසමානි.

Còn trưởng lão Cūḷatissa, trú tại Uruvalliya, nói rằng: "Mặc dù xúc và thọ được Đức Thế Tôn đề cập ở giữa trong bản kinh Pāli, nhưng sau khi sắp xếp lại bản kinh Pāli, (thì) tưởng sanh khởi trên đối tượng theo cách đã nói là sắc tưởng, tầm trên chính đối tượng ấy là sắc tầm, dục trên đó là sắc dục, nhiệt não trên đó là sắc nhiệt não, tìm cầu trên đó là sắc tìm cầu, đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, là sắc lợi. Còn trên đối tượng đã có được như vậy, sự tiếp xúc là xúc, sự cảm nhận là thọ. Có được hai điều này là sắc xúc và thọ sanh từ sắc xúc". Người khác lại lấy trường hợp đối tượng không rõ ràng. Vì đối tượng có thể bị bao quanh bởi màn vải hoặc bị che khuất bởi cỏ, lá, v.v., đối với người đang nhìn với ý nghĩ "tôi đã thấy một nửa đối tượng, tôi sẽ nhìn nó cho rõ", tưởng sanh khởi trên đối tượng ấy gọi là sắc tưởng. Cần phải hiểu rằng tầm, v.v., sanh khởi trên chính đối tượng ấy gọi là sắc tầm, v.v. Và ở đây cũng vậy, tưởng, tầm, xúc, thọ, và dục có thể có được trong cùng một lộ trình tốc hành tâm hoặc trong các lộ trình khác nhau; còn nhiệt não, tìm cầu, và lợi lộc chỉ có thể có được trong các lộ trình tốc hành tâm khác nhau. Kinh thứ mười thì rõ ràng. (Kinh) thứ chín và thứ mười.

නානත්තවග්ගො පඨමො.

Phẩm Đa Dạng thứ nhất.

2. දුතියවග්ගො

2. Phẩm thứ hai.

1. සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Bảy Giới.

95. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ ආභාධාතූති ආලොකධාතු. ආලොකස්සපි ආලොකකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා උප්පන්නජ්ඣානස්සාපීති සහාරම්මණස්ස ඣානස්ස එතං නාමං. සුභධාතූති සුභකසිණෙ උප්පන්නජ්ඣානවසෙන සහාරම්මණජ්ඣානමෙව. ආකාසානඤ්චායතනමෙව ආකාසානඤ්චායතනධාතු. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධොව සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු. ඉති භගවා අනුසන්ධිකුසලස්ස භික්ඛුනො තත්ථ නිසීදිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමස්ස ඔකාසං දෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

95. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, quang giới là ánh sáng giới. Đây là tên của thiền cùng với đối tượng của nó, và cũng là của thiền sanh khởi sau khi thực hành chuẩn bị trên biến xứ ánh sáng. Tịnh giới chính là thiền cùng với đối tượng của nó, do thiền sanh khởi trên biến xứ tịnh. Chính không vô biên xứ là không vô biên xứ giới. Chính diệt tưởng thọ là diệt tưởng thọ giới. Như vậy, Đức Thế Tôn, trong khi ban cho cơ hội cho vị Tỳ khưu thiện xảo trong việc kết nối (ý nghĩa), đang ngồi ở đó và muốn hỏi một câu hỏi, đã kết thúc bài pháp (ở phần đề mục).

අන්ධකාරං පටිච්චාති අන්ධකාරො හි ආලොකෙන පරිච්ඡින්නො, ආලොකොපි අන්ධකාරෙන. අන්ධකාරෙන හි සො පාකටො හොති. තස්මා ‘‘අන්ධකාරං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති ආහ. අසුභං පටිච්චාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අසුභඤ්හි සුභෙන, සුභඤ්ච අසුභෙන පරිච්ඡින්නං, අසුභෙ සති සුභං පඤ්ඤායති, තස්මා එවමාහ. රූපං පටිච්චාති රූපාවචරසමාපත්තිං පටිච්ච. රූපාවචරසමාපත්තියා හි සති ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති නාම [Pg.125] හොති රූපසමතික්කමො වා, තස්මා එවමාහ. විඤ්ඤාණඤ්චායතනධාතුආදීසුපි එසෙව නයො. නිරොධං පටිච්චාති චතුන්නං ඛන්ධානං පටිසඞ්ඛාඅප්පවත්තිං පටිච්ච. ඛන්ධනිරොධඤ්හි පටිච්ච නිරොධසමාපත්ති නාම පඤ්ඤායති, න ඛන්ධපවත්තිං, තස්මා එවමාහ. එත්ථ ච චතුන්නං ඛන්ධානං නිරොධොව නිරොධසමාපත්තීති වෙදිතබ්බො.

Về câu "Duyên vào bóng tối": Quả vậy, bóng tối được phân định bởi ánh sáng, và ánh sáng cũng được phân định bởi bóng tối. Quả vậy, nhờ có bóng tối mà ánh sáng ấy trở nên rõ ràng. Vì thế, Ngài đã nói: "Duyên vào bóng tối mà được biết đến". Về câu "Duyên vào sự bất tịnh", ở đây cũng có cùng phương pháp. Quả vậy, sự bất tịnh được phân định bởi sự thanh tịnh, và sự thanh tịnh cũng được phân định bởi sự bất tịnh; khi có sự bất tịnh, sự thanh tịnh được biết đến. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Về câu "Duyên vào sắc" là duyên vào thiền chứng sắc giới. Quả vậy, khi có thiền chứng sắc giới thì có thiền chứng tên là Không Vô Biên Xứ, hoặc là sự vượt qua sắc. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Trong các trường hợp Thức Vô Biên Xứ Giới v.v... cũng có cùng phương pháp này. Về câu "Duyên vào sự diệt" là duyên vào sự không tiếp diễn của bốn uẩn do trí tuệ thẩm sát. Quả vậy, duyên vào sự diệt của các uẩn mà thiền chứng tên là Diệt Thọ Tưởng Định được biết đến, chứ không phải duyên vào sự tiếp diễn của các uẩn. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Và ở đây, cần phải hiểu rằng chính sự diệt của bốn uẩn là Diệt Thọ Tưởng Định.

කථං සමාපත්ති පත්තබ්බාති කථං සමාපත්තියො කීදිසා සමාපත්තියො නාම හුත්වා පත්තබ්බාති? සඤ්ඤාසමාපත්ති පත්තබ්බාති සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙන සඤ්ඤාසමාපත්තියො සඤ්ඤාසමාපත්තියො නාම හුත්වා පත්තබ්බා. සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්ති පත්තබ්බාති සුඛුමසඞ්ඛාරානං අවසිට්ඨතාය සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්ති නාම හුත්වා පත්තබ්බා. නිරොධසමාපත්ති පත්තබ්බාති නිරොධොව නිරොධසමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති නාම හුත්වා පත්තබ්බාති අත්ථො. පඨමං.

Về câu "Làm thế nào để đạt được thiền chứng?", (nghĩa là) các thiền chứng là như thế nào, các thiền chứng được gọi là gì, làm thế nào để đạt được? Về câu "Cần đạt được Tưởng Định", (nghĩa là) do sự hiện hữu của tưởng, các thiền chứng có tưởng được gọi là Tưởng Định, và cần được đạt đến. Về câu "Cần đạt được Hành-Tàn-Dư-Định", (nghĩa là) do sự còn sót lại của các hành vi tế, thiền chứng được gọi là Hành-Tàn-Dư-Định, và cần được đạt đến. Về câu "Cần đạt được Diệt Định", (nghĩa là) chính sự diệt là Diệt Định, thiền chứng được gọi là Diệt Định, và cần được đạt đến. Đó là ý nghĩa. (Kinh) thứ nhất.

2. සනිදානසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Sanidāna (Kinh Có Nhân Duyên).

96. දුතියෙ සනිදානන්ති භාවනපුංසකමෙතං, සනිදානො සපච්චයො හුත්වා උප්පජ්ජතීති අත්ථො. කාමධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්චාති එත්ථ කාමවිතක්කොපි කාමධාතු කාමාවචරධම්මාපි, විසෙසතො සබ්බාකුසලම්පි. යථාහ –

96. Trong kinh thứ hai, từ "sanidānaṃ" (có nhân duyên) này là một danh từ trung tính chỉ trạng thái, ý nghĩa là: "có nhân duyên, có điều kiện rồi sanh khởi". Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, duyên vào dục giới", tầm về dục cũng là dục giới, các pháp thuộc cõi dục cũng (là dục giới), đặc biệt tất cả các pháp bất thiện cũng (là dục giới). Như đã được nói:

‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා බ්‍යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා මිච්ඡාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති කාමධාතු. හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙ අන්තොකරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං වුච්චති කාමධාතු. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ’’ති (විභ. 182).

"Ở đây, thế nào là dục giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu, sự tư duy, sự áp đặt, sự chuyên chú, sự hướng tâm, tà tư duy tương ưng với dục, đây được gọi là dục giới. Lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn dưới, lấy chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại làm giới hạn trên, trong khoảng giữa này, những uẩn, giới, xứ, sắc, thọ, tưởng, hành, thức nào thuộc về cõi này, bao gồm trong cõi này, đây được gọi là dục giới. Tất cả các pháp bất thiện cũng là dục giới."

එත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකා අසම්භින්නාති ද්වෙ කථා හොන්ති. කථං? කාමධාතුග්ගහණෙන හි බ්‍යාපාදධාතුවිහිංසාධාතුයො ගහිතා හොන්තීති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තාසං පන ද්වින්නං ධාතූනං විසුං ආගතත්තා සෙසධම්මා කාමධාතූති අයං අසම්භින්නකථා. අයමිධ ගහෙතබ්බා ඉමං කාමධාතුං ආරම්මණවසෙන වා සම්පයොගවසෙන වා පටිච්ච කාමසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. කාමසඤ්ඤං [Pg.126] පටිච්චාති කාමසඤ්ඤං පන සම්පයොගවසෙන වා උපනිස්සයවසෙන වා පටිච්ච කාමසඞ්කප්පො නාම උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. තීහි ඨානෙහීති තීහි කාරණෙහි. මිච්ඡා පටිපජ්ජතීති අයාථාවපටිපදං අනිය්‍යානිකපටිපදං පටිපජ්ජති.

Ở đây, có hai cách trình bày: bao quát tất cả và không hỗn tạp. Như thế nào? Quả vậy, do việc nắm giữ dục giới mà sân giới và hại giới cũng được bao gồm, đây là cách trình bày bao quát tất cả. Lại nữa, do hai giới ấy được đề cập riêng biệt, nên các pháp còn lại là dục giới, đây là cách trình bày không hỗn tạp. Ở đây, nên hiểu theo cách này. Duyên vào dục giới này theo phương diện đối tượng hoặc theo phương diện tương ưng mà dục tưởng sanh khởi. Về câu "Duyên vào dục tưởng", (nghĩa là) duyên vào dục tưởng theo phương diện tương ưng hoặc theo phương diện y chỉ mà dục tư duy sanh khởi. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các trường hợp. "Bởi ba trường hợp" nghĩa là bởi ba nguyên nhân. "Hành động sai lầm" nghĩa là thực hành con đường không chân chánh, con đường không đưa đến sự giải thoát.

බ්‍යාපාදධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ බ්‍යාපාදවිතක්කොපි බ්‍යාපාදධාතු බ්‍යාපාදොපි. යථාහ –

Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, sân giới", tầm về sân cũng là sân giới, và sân cũng (là sân giới). Như đã được nói:

‘‘තත්ථ කතමා බ්‍යාපාදධාතු? බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. දසසු ආඝාතවත්ථූසු චිත්තස්ස ආඝාතො පටිවිරොධො කොපො පකොපො…පෙ… අනත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතූ’’ති (විභ. 182).

"Ở đây, thế nào là sân giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... tương ưng với sân, đây được gọi là sân giới. Trong mười sự hiềm hận, sự oán ghét, sự chống đối, sự tức giận, sự phẫn nộ của tâm... sự không hài lòng của tâm, đây được gọi là sân giới."

ඉමං බ්‍යාපාදධාතුං සහජාතපච්චයාදිවසෙන පටිච්ච බ්‍යාපාදසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Duyên vào sân giới này theo phương diện câu sanh duyên v.v... mà sân tưởng sanh khởi. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước.

විහිංසාධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ විහිංසාවිතක්කොපි විහිංසාධාතු විහිංසාපි. යථාහ –

Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, hại giới", tầm về hại cũng là hại giới, và hại cũng (là hại giới). Như đã được nói:

‘‘තත්ථ කතමා විහිංසාධාතු? විහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… අයං වුච්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා සත්තෙ විහෙඨෙති. යා එවරූපා හෙඨනා විහෙඨනා හිංසනා විහිංසනා රොසනා පරූපඝාතො, අයං වුච්චති විහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182).

"Ở đây, thế nào là hại giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... tương ưng với hại, đây được gọi là hại giới. Ở đây, có người làm hại các chúng sanh bằng tay, hoặc bằng cục đất, hoặc bằng gậy, hoặc bằng dao, hoặc bằng dây thừng, hoặc bằng một vật nào khác. Sự quấy nhiễu, sự làm phiền, sự tổn thương, sự làm hại, sự áp bức, sự xâm hại người khác như vậy, đây được gọi là hại giới."

ඉමං විහිංසාධාතුං සහජාතපච්චයාදිවසෙන පටිච්ච විහිංසාසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Duyên vào hại giới này theo phương diện câu sanh duyên v.v... mà hại tưởng sanh khởi. Ở đây cũng vậy, phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước.

තිණදායෙති තිණගහනෙ අරඤ්ඤෙ. අනයබ්‍යසනන්ති අවුඩ්ඪිං විනාසං. එවමෙව ඛොති එත්ථ සුක්ඛතිණදායො විය ආරම්මණං දට්ඨබ්බං, තිණුක්කා විය අකුසලසඤ්ඤා, තිණකට්ඨනිස්සිතා පාණා විය ඉමෙ සත්තා. යථා සුක්ඛතිණදායෙ ඨපිතං තිණුක්කං ඛිප්පං වායමිත්වා අනිබ්බාපෙන්තස්ස තෙ පාණා අනයබ්‍යසනං පාපුණන්ති. එවමෙව යෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා [Pg.127] උප්පන්නං අකුසලසඤ්ඤං වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදප්පහානෙහි නප්පජහන්ති, තෙ දුක්ඛං විහරන්ති.

"Trong đám cháy cỏ" nghĩa là trong khu rừng rậm rạp cỏ. "Tai họa và bất hạnh" nghĩa là sự không tăng trưởng, sự hủy diệt. Ở đây, trong câu "Cũng vậy", đối tượng nên được xem như đám cháy cỏ khô, bất thiện tưởng như bó đuốc cỏ, các chúng sanh này như những sinh vật nhỏ sống nương vào cỏ và củi. Giống như khi một bó đuốc cỏ được đặt vào đám cỏ khô, nếu không nhanh chóng cố gắng dập tắt, những sinh vật nhỏ ấy sẽ gặp tai họa và bất hạnh. Cũng vậy, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào không từ bỏ bất thiện tưởng đã sanh khởi bằng các phương pháp đoạn trừ như trấn phục, đối trị và tuyệt diệt, họ sẽ sống trong đau khổ.

විසමගතන්ති රාගවිසමාදීනි අනුගතං අකුසලසඤ්ඤං. න ඛිප්පමෙව පජහතීති වික්ඛම්භනාදිවසෙන සීඝං නප්පජහති. න විනොදෙතීති න නීහරති. න බ්‍යන්තීකරොතීති භඞ්ගමත්තම්පි අනවසෙසෙන්තො න විගතන්තං කරොති. න අනභාවං ගමෙතීති න අනුඅභාවං ගමෙති. එවං සබ්බපදෙසු න – කාරො ආහරිතබ්බො. පාටිකඞ්ඛාති පාටිකඞ්ඛිතබ්බා ඉච්ඡිතබ්බා.

Visamagatanti có nghĩa là tưởng bất thiện đi theo những điều không đồng đều như là tham dục, v.v... Na khippameva pajahatīti có nghĩa là không từ bỏ một cách nhanh chóng bằng cách trấn áp, v.v... Na vinodetīti có nghĩa là không loại trừ. Na byantīkarotīti có nghĩa là không làm cho chấm dứt, không để lại dù chỉ là một phần nhỏ bị phá hủy. Na anabhāvaṃ gametīti có nghĩa là không làm cho không hiện hữu. Như vậy, trong tất cả các câu, nên thêm vào chữ na. Pāṭikaṅkhāti có nghĩa là nên được mong đợi, nên được ước muốn.

නෙක්ඛම්මධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ නෙක්ඛම්මවිතක්කොපි නෙක්ඛම්මධාතු සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා. යථාහ –

Trong câu Nekkhammadhātuṃ, bhikkhave, ở đây, tầm xuất ly cũng là giới xuất ly, và tất cả các pháp thiện cũng là giới xuất ly. Như có lời dạy rằng –

‘‘තත්ථ කතමා නෙක්ඛම්මධාතු? නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… සම්මාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති (විභ. 182).

“Ở đây, thế nào là giới xuất ly? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... cho đến... chánh tư duy tương ưng với xuất ly, đây được gọi là giới xuất ly.”

ඉධාපි දුවිධා කථා. නෙක්ඛම්මධාතුග්ගහණෙන හි ඉතරාපි ද්වෙ ධාතුයො ගහණං ගච්ඡන්ති කුසලධම්මපරියාපන්නත්තා, අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තා පන ධාතුයො විසුං දීපෙතබ්බාති තා ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බකුසලා නෙක්ඛම්මධාතූති අයං අසම්භින්නා. ඉමං නෙක්ඛම්මධාතුං සහජාතාදිපච්චයවසෙන පටිච්ච නෙක්ඛම්මසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සඤ්ඤාදීනි පටිච්ච විතක්කාදයො යථානුරූපං.

Ở đây cũng có hai cách giải thích. Thật vậy, khi đề cập đến giới xuất ly, hai giới còn lại cũng được bao hàm vì chúng thuộc về các pháp thiện; đây là cách giải thích bao quát. Tuy nhiên, vì các giới ấy cần được trình bày riêng, nên sau khi loại trừ chúng, tất cả các pháp thiện còn lại được gọi là giới xuất ly; đây là cách giải thích không hỗn tạp. Duyên theo giới xuất ly này, do năng lực của các duyên như câu sanh, v.v..., tưởng xuất ly khởi sanh. Duyên theo tưởng, v.v..., các tầm, v.v... khởi sanh tương ứng.

අබ්‍යාපාදධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ අබ්‍යාපාදවිතක්කොපි අබ්‍යාපාදධාතු අබ්‍යාපාදොපි. යථාහ –

Trong câu Abyāpādadhātuṃ, bhikkhave, ở đây, tầm vô sân cũng là giới vô sân, và vô sân cũng là giới vô sân. Như có lời dạy rằng –

‘‘තත්ථ කතමා අබ්‍යාපාදධාතු? අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. යා සත්තෙසු මෙත්ති මෙත්තායනා මෙත්තායිතත්තං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතූ’’ති (විභ. 182).

“Ở đây, thế nào là giới vô sân? Sự suy nghĩ tương ưng với vô sân... cho đến... đây được gọi là giới vô sân. Lòng từ ái đối với chúng sanh, trạng thái từ ái, bản chất từ ái, tâm giải thoát do từ ái, đây được gọi là giới vô sân.”

ඉමං අබ්‍යාපාදධාතුං පටිච්ච වුත්තනයෙනෙව අබ්‍යාපාදසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති.

Duyên theo giới vô sân này, tưởng vô sân khởi sanh theo cách đã được nói đến.

අවිහිංසාධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථාපි අවිහිංසාවිතක්කොපි අවිහිංසාධාතු කරුණාපි. යථාහ –

Trong câu Avihiṃsādhātuṃ, bhikkhave, ở đây cũng vậy, tầm vô hại cũng là giới vô hại, và lòng bi cũng là giới vô hại. Như có lời dạy rằng –

‘‘තත්ථ [Pg.128] කතමා අවිහිංසාධාතු? අවිහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණායිතත්තං කරුණාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182).

“Ở đây, thế nào là giới vô hại? Sự suy nghĩ tương ưng với vô hại... cho đến... đây được gọi là giới vô hại. Lòng bi đối với chúng sanh, trạng thái bi, bản chất bi, tâm giải thoát do bi, đây được gọi là giới vô hại.”

ඉමං අවිහිංසාධාතුං පටිච්ච වුත්තනයෙනෙව අවිහිංසාසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. දුතියං.

Duyên theo giới vô hại này, tưởng vô hại khởi sanh theo cách đã được nói đến. Phần còn lại ở khắp nơi nên được hiểu theo cách đã được trình bày. (Kinh thứ hai).

3. ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Giñjakāvasatha

97. තතියෙ ධාතුං, භික්ඛවෙති ඉතො පට්ඨාය අජ්ඣාසයං ධාතූති දීපෙති. උප්පජ්ජති සඤ්ඤාති අජ්ඣාසයං පටිච්ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජති, විතක්කො උප්පජ්ජතීති. ඉධාපි ‘‘කච්චානො පඤ්හං පුච්ඡිස්සතී’’ති තස්ස ඔකාසදානත්ථං එත්තාවතාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. අසම්මාසම්බුද්ධෙසූති ඡසු සත්ථාරෙසු. සම්මාසම්බුද්ධාති මයමස්ම සම්මාසම්බුද්ධාති. කිං පටිච්ච පඤ්ඤායතීති කිස්මිං සති හොතීති? සත්ථාරානං උප්පන්නං දිට්ඨිං පුච්ඡති. අසම්මාසම්බුද්ධෙසු තෙසු සම්මාසම්බුද්ධා එතෙති එවං උප්පන්නං තිත්ථියසාවකානම්පි දිට්ඨිං පුච්ඡතියෙව.

97. Trong kinh thứ ba, bắt đầu từ câu dhātuṃ, bhikkhave, Ngài chỉ ra rằng giới chính là khuynh hướng. Uppajjati saññāti có nghĩa là: duyên theo khuynh hướng, tưởng khởi sanh, tà kiến khởi sanh, tầm khởi sanh. Ở đây cũng vậy, vì nghĩ rằng “Kaccāna sẽ hỏi một câu hỏi”, để tạo cơ hội cho vị ấy, Ngài đã kết thúc bài pháp chỉ với chừng ấy. Asammāsambuddhesūti có nghĩa là đối với sáu vị đạo sư. Sammāsambuddhāti có nghĩa là “chúng ta là những bậc Chánh Đẳng Giác”. Kiṃ paṭicca paññāyati có nghĩa là “do duyên gì mà nó hiện hữu?”. Vị ấy hỏi về tà kiến đã khởi sanh nơi các vị đạo sư. Vị ấy cũng hỏi về tà kiến đã khởi sanh nơi các đệ tử của ngoại đạo rằng: “Đối với những vị không phải là Chánh Đẳng Giác, họ là những bậc Chánh Đẳng Giác”.

ඉදානි යස්මා තෙසං අවිජ්ජාධාතුං පටිච්ච සා දිට්ඨි හොති, අවිජ්ජාධාතු ච නාම මහතී ධාතු, තස්මා මහතිං ධාතුං පටිච්ච තස්සා උප්පත්තිං දීපෙන්තො මහතී ඛො එසාතිආදිමාහ. හීනං, කච්චාන, ධාතුං පටිච්චාති හීනං අජ්ඣාසයං පටිච්ච. පණිධීති චිත්තට්ඨපනං. සා පනෙසා ඉත්ථිභාවං වා මක්කටාදිතිරච්ඡානභාවං වා පත්ථෙන්තස්ස උප්පජ්ජති. හීනො පුග්ගලොති යස්සෙතෙ හීනා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, සබ්බො සො පුග්ගලොපි හීනො නාම. හීනා වාචාති යා තස්ස වාචා, සාපි හීනා. හීනං ආචික්ඛතීති සො ආචික්ඛන්තොපි හීනමෙව ආචික්ඛති, දෙසෙන්තොපි හීනමෙව දෙසෙතීති සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි. උපපත්තීති ද්වෙ උපපත්තියො පටිලාභො ච නිබ්බත්ති ච. නිබ්බත්ති හීනකුලාදිවසෙන වෙදිතබ්බා, පටිලාභො චිත්තුප්පාදක්ඛණෙ හීනත්තිකවසෙන. කථං? තස්ස හි පඤ්චසු නීචකුලෙසු උප්පජ්ජනතො හීනා නිබ්බත්ති, වෙස්සසුද්දකුලෙසු උප්පජ්ජනතො මජ්ඣිමා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුලෙසු උප්පජ්ජනතො පණීතා. ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදානං පන පටිලාභතො [Pg.129] හීනො පටිලාභො, තෙභූමකධම්මානං පටිලාභතො මජ්ඣිමො, නවලොකුත්තරධම්මානං පටිලාභතො පණීතො. ඉමස්මිං පන ඨානෙ නිබ්බත්තියෙව අධිප්පෙතාති. තතියං.

Bây giờ, vì tà kiến ấy của họ sanh khởi do duyên giới vô minh, và giới vô minh là một giới vĩ đại, do đó, để chỉ ra sự sanh khởi của nó do duyên một giới vĩ đại, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng mahatī kho esā. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭiccāti có nghĩa là duyên theo khuynh hướng thấp kém. Paṇidhīti có nghĩa là sự đặt tâm. Và điều này khởi sanh nơi người mong muốn thân phận nữ nhân hoặc thân phận súc sanh như khỉ, v.v... Hīno puggaloti có nghĩa là người nào có những pháp thấp kém này khởi sanh, tất cả người ấy được gọi là thấp kém. Hīnā vācāti có nghĩa là lời nói nào của người ấy, lời nói ấy cũng thấp kém. Hīnaṃ ācikkhatīti có nghĩa là người ấy, khi chỉ dạy, cũng chỉ dạy điều thấp kém; khi thuyết giảng, cũng thuyết giảng điều thấp kém. Như vậy, tất cả các từ nên được kết hợp. Upapattīti có nghĩa là có hai sự sanh khởi: sự thành tựu và sự tái sanh. Sự tái sanh nên được hiểu theo nghĩa dòng dõi thấp kém, v.v... Sự thành tựu nên được hiểu theo nghĩa ba loại thấp kém trong khoảnh khắc tâm sanh. Như thế nào? Thật vậy, do sanh vào năm dòng dõi thấp kém, sự tái sanh của người ấy là thấp kém; do sanh vào dòng dõi thương gia và nông dân, là trung bình; do sanh vào dòng dõi vua chúa và Bà-la-môn, là cao thượng. Hơn nữa, do thành tựu mười hai tâm bất thiện, sự thành tựu là thấp kém; do thành tựu các pháp thuộc ba cõi, là trung bình; do thành tựu chín pháp siêu thế, là cao thượng. Tuy nhiên, ở đây, Đức Thế Tôn chỉ muốn nói đến sự tái sanh. (Kinh thứ ba).

4. හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Hīnādhimuttika

98. චතුත්ථෙ සංසන්දන්තීති එකතො හොන්ති. සමෙන්තීති සමාගච්ඡන්ති, නිරන්තරා හොන්ති. හීනාධිමුත්තිකාති හීනජ්ඣාසයා. කල්‍යාණාධිමුත්තිකාති කල්‍යාණජ්ඣාසයා. චතුත්ථං.

98. Trong kinh thứ tư, saṃsandantīti có nghĩa là chúng hòa hợp với nhau. Samentīti có nghĩa là chúng kết hợp, chúng trở nên không gián đoạn. Hīnādhimuttikāti có nghĩa là những người có khuynh hướng thấp kém. Kalyāṇādhimuttikāti có nghĩa là những người có khuynh hướng tốt đẹp. (Kinh thứ tư).

5. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Caṅkama

99. පඤ්චමෙ පස්සථ නොති පස්සථ නු. සබ්බෙ ඛො එතෙති සාරිපුත්තත්ථෙරො භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.189) මහාපඤ්ඤෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ඛන්ධන්තරං ධාත්වන්තරං ආයතනන්තරං සතිපට්ඨානබොධිපක්ඛියධම්මන්තරං තිලක්ඛණාහතං ගම්භීරං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමා’’ති මහාපඤ්ඤාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං පථවිං පත්ථරෙන්තො විය සිනෙරුපාදතො වාලිකං උද්ධරන්තො විය චක්කවාළපබ්බතං භින්දන්තො විය සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො විය ආකාසං විත්ථාරෙන්තො විය චන්දිමසූරියෙ උට්ඨාපෙන්තො විය ච පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහාපඤ්ඤා’’ති.

99. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) passatha no có nghĩa là passatha nu (các ngươi có thấy chăng). (Về câu) sabbe kho ete (tất cả những vị này), trưởng lão Sāriputta đã được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng (etadagga) trong số những vị có đại trí tuệ qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có đại trí tuệ, tối thắng là Sāriputta”. Vì vậy, chỉ những vị có đại trí tuệ mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi những vấn đề thâm sâu, liên quan đến tam tướng, về sự phân tích uẩn, giới, xứ, niệm xứ và giác chi”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra, giống như đang trải rộng mặt đất, như đang lấy cát từ chân núi Sineru, như đang phá vỡ dãy núi Cakkavāḷa, như đang nhấc bổng núi Sineru, như đang mở rộng hư không, và như đang làm cho mặt trời mặt trăng mọc lên. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có đại trí tuệ”.

මහාමොග්ගල්ලානොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති ඉද්ධිමන්තෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘පරිකම්මං ආනිසංසං අධිට්ඨානං විකුබ්බනං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ඉද්ධිමන්තොව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං වුත්තනයෙනෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහිද්ධිකා’’ති.

Trưởng lão Mahāmoggallāna cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị có thần thông qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có thần thông, tối thắng là Mahāmoggallāna”. Vì vậy, chỉ những vị có thần thông mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về pháp chuẩn bị (parikamma), về lợi ích, về sự quyết định (adhiṭṭhāna), và về sự biến hóa (vikubbana)”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra theo cách đã được nói đến. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có đại thần thông”.

මහාකස්සපොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධුතවාදානං යදිදං මහාකස්සපො’’ති ධුතවාදෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ධුතඞ්ගපරිහාරං ආනිසංසං සමොධානං අධිට්ඨානං භෙදං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ධුතවාදාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තථෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං බ්‍යාකරොති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ධුතවාදා’’ති.

Trưởng lão Mahākassapa cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị thuyết về hạnh đầu-đà qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc thuyết về hạnh đầu-đà, tối thắng là Mahākassapa”. Vì vậy, chỉ những vị thuyết về hạnh đầu-đà mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về sự thực hành các hạnh đầu-đà, về lợi ích, về sự tổng hợp, về sự quyết định, và về sự phân biệt”. Vị ấy cũng giải đáp cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc thuyết về hạnh đầu-đà”.

අනුරුද්ධත්ථෙරොපි [Pg.130] භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.192) දිබ්බචක්ඛුකෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මං ආනිසංසං උපක්කිලෙසං පුච්ඡිස්සාමා’’ති දිබ්බචක්ඛුකාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තථෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ දිබ්බචක්ඛුකා’’ති.

Trưởng lão Anuruddha cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị có thiên nhãn qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có thiên nhãn, tối thắng là Anuruddha”. Vì vậy, chỉ những vị có thiên nhãn mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về pháp chuẩn bị cho thiên nhãn, về lợi ích, và về các phiền não phụ”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có thiên nhãn”.

පුණ්ණත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධම්මකථිකානං යදිදං පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.196) ධම්මකථිකෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ධම්මකථාය සඞ්ඛෙපවිත්ථාරගම්භීරුත්තානවිචිත්‍රකථාදීසු තං තං ආකාරං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ධම්මකථිකාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං ‘‘ආවුසො, ධම්මකථිකෙන නාම ආදිතො පරිසං වණ්ණෙතුං වට්ටති, මජ්ඣෙ සුඤ්ඤතං පකාසෙතුං, අන්තෙ චතුසච්චවසෙන කූටං ගණ්හිතු’’න්ති එවං තං තං ධම්මකථානයං ආචික්ඛති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ධම්මකථිකා’’ති.

Trưởng lão Puṇṇa cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị thuyết pháp qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc thuyết pháp, tối thắng là Puṇṇa Mantāṇiputta”. Vì vậy, chỉ những vị thuyết pháp mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về các phương diện khác nhau của một bài pháp thoại, như tóm lược, chi tiết, thâm sâu, nông cạn, đa dạng, v.v.”. Vị ấy cũng chỉ dạy cho họ các phương pháp thuyết pháp khác nhau như sau: “Này chư hiền, người thuyết pháp nên tán thán hội chúng lúc ban đầu, nên trình bày về tánh không ở đoạn giữa, và nên kết thúc bằng cách nêu bật Tứ Thánh Đế ở đoạn cuối”. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc thuyết pháp”.

උපාලිත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’ති (අ. නි. 1.228) විනයධරෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ගරුකලහුකං සතෙකිච්ඡඅතෙකිච්ඡං ආපත්තානාපත්තිං පුච්ඡිස්සාමා’’ති විනයධරාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං පුච්ඡිතපුච්ඡිතං තථෙව කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ විනයධරා’’ති.

Trưởng lão Upāli cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị trì luật qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc trì luật, tối thắng là Upāli”. Vì vậy, chỉ những vị trì luật mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về tội nặng, tội nhẹ, tội có thể cứu chữa, tội không thể cứu chữa, phạm tội và không phạm tội”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc trì luật”.

ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.223) බහුස්සුතෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අට්ඨුප්පත්තිං අනුසන්ධිං පුබ්බාපරං පුච්ඡිස්සාමා’’ති බහුස්සුතාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං ‘‘ඉදං එවං වත්තබ්බං, ඉදං එවං ගහෙතබ්බ’’න්ති සබ්බං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ බහුස්සුතා’’ති.

Trưởng lão Ānanda cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị đa văn qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc đa văn, tối thắng là Ānanda”. Vì vậy, chỉ những vị đa văn mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về mười loại trí tuệ về văn tự, về duyên khởi của câu chuyện, về sự liên kết, và về trình tự trước sau”. Vị ấy cũng giải thích tất cả cho họ rằng: “Điều này nên được đọc như thế này, điều này nên được hiểu như thế kia”. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc đa văn”.

දෙවදත්තො පන පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො, තෙන නං ‘‘කුලසඞ්ගණ්හනපරිහාරං නානප්පකාරකං කොහඤ්ඤතං පුච්ඡිස්සාමා’’ති පාපිච්ඡාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තං තං නියාමං ආචික්ඛති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පාපිච්ඡා’’ති.

Còn Devadatta thì có ác dục, bị lòng tham chi phối. Do đó, chỉ những vị có ác dục mới vây quanh ông ta với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về cách thức lôi kéo và quản lý các gia đình (thí chủ) và về các loại giả dối khác nhau”. Ông ta cũng chỉ dạy cho họ các phương pháp này khác. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là những người có ác dục”.

කස්මා [Pg.131] පනෙතෙ අවිදූරෙ චඞ්කමිංසූති. ‘‘දෙවදත්තො සත්ථරි පදුට්ඨචිත්තො අනත්ථම්පි කාතුං උපක්කමෙය්‍යා’’ති ආරක්ඛග්ගහණත්ථං. අථ දෙවදත්තො කස්මා චඞ්කමීති? ‘‘අකාරකො අයං, යදි කාරකො භවෙය්‍ය, න ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති අත්තනො කතදොසපටිච්ඡාදනත්ථං. කිං පන දෙවදත්තො භගවතො අනත්ථං කාතුං සමත්ථො, භගවතො වා ආරක්ඛකිච්චං අත්ථීති? නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘අට්ඨානමෙතං, ආනන්ද, අනවකාසො, යං තථාගතො පරූපක්කමෙන පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති (චූළව. 341). භික්ඛූ පන සත්ථරි ගාරවෙන ආගතා. තෙනෙව භගවා එවං වත්වා ‘‘විස්සජ්ජෙහි, ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝ’’න්ති විස්සජ්ජාපෙසි. පඤ්චමං.

Tại sao các vị ấy lại đi kinh hành ở gần? (Họ làm vậy) là để bảo vệ, vì nghĩ rằng: “Devadatta có tâm ác độc đối với Bậc Đạo Sư, có thể sẽ mưu toan làm hại”. Vậy tại sao Devadatta lại đi kinh hành? (Ông ta làm vậy) là để che giấu lỗi lầm của mình, với ý nghĩ: “Người này không phải là kẻ làm ác, nếu là kẻ làm ác thì đã không đến đây”. Nhưng liệu Devadatta có khả năng làm hại Đức Thế Tôn, hay Đức Thế Tôn có cần được bảo vệ không? Không. Do đó, Ngài đã dạy: “Này Ānanda, điều này không thể xảy ra, không có trường hợp nào một vị Như Lai lại viên tịch do sự mưu hại của người khác”. Tuy nhiên, các Tỳ khưu đến là vì lòng tôn kính đối với Bậc Đạo Sư. Chính vì lý do đó mà Đức Thế Tôn sau khi nói như vậy đã cho giải tán họ, rằng: “Này Ānanda, hãy cho chúng Tỳ khưu giải tán”. Hết phẩm thứ năm.

6. සගාථාසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Sagāthā (Kinh Có Kệ)

100. ඡට්ඨෙ ගූථො ගූථෙන සංසන්දති සමෙතීති සමුද්දන්තරෙ ජනපදන්තරෙ චක්කවාළන්තරෙ ඨිතොපි වණ්ණෙනපි ගන්ධෙනපි රසෙනපි නානත්තං අනුපගච්ඡන්තො සංසන්දති සමෙති, එකසදිසොව හොති නිරන්තරො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන අනිට්ඨඋපමා හීනජ්ඣාසයානං හීනඅජ්ඣාසයස්ස සරික්ඛභාවදස්සනත්ථං ආහටා, ඛීරාදිවිසිට්ඨොපමා කල්‍යාණජ්ඣාසයානං අජ්ඣාසයස්ස සරික්ඛභාවදස්සනත්ථං.

100. Trong kinh thứ sáu, (câu) ‘phân tương hợp, hòa hợp với phân’ có nghĩa là: Dù ở bên kia đại dương, bên kia xứ sở, bên kia luân hồi giới, vẫn không đi đến sự khác biệt về màu sắc, mùi vị, hương vị, mà tương hợp, hòa hợp, trở nên hoàn toàn giống nhau, không có sự khác biệt. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Ví dụ không khả ái này được (Đức Thế Tôn) đưa ra để chỉ rõ sự tương đồng về chí hướng thấp kém cho những người có chí hướng thấp kém, còn ví dụ đặc biệt về sữa, v.v. (được đưa ra) để chỉ rõ sự tương đồng về chí hướng cho những người có chí hướng cao thượng.

සංසග්ගාති දස්සනසවනසංසග්ගාදිවත්ථුකෙන තණ්හාස්නෙහෙන. වනථො ජාතොති කිලෙසවනං ජාතං. අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජතීති එකතො ඨානනිසජ්ජාදීනි අකරොන්තස්ස අසංසග්ගෙන අදස්සනෙන ඡිජ්ජති. සාධුජීවීති පරිසුද්ධජීවිතං ජීවමානො. සහාවසෙති සහවාසං වසෙය්‍ය. ඡට්ඨං.

‘Do sự giao thiệp’ có nghĩa là do sự dính mắc của ái dục có nền tảng là sự giao thiệp qua thấy, nghe, v.v. ‘Rừng rậm sanh khởi’ có nghĩa là rừng phiền não đã sanh khởi. ‘Bị cắt đứt do không giao thiệp’ có nghĩa là đối với người không cùng đứng, cùng ngồi, v.v., do không giao thiệp, do không thấy, nên bị cắt đứt. ‘Người sống thiện lành’ là người đang sống đời sống trong sạch. ‘Nên sống chung’ là nên sống chung. (Kinh) thứ sáu.

7. අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා

7. Giải Thích Kinh Tương Hợp Của Người Vô Tín

101. සත්තමෙ අස්සද්ධා අස්සද්ධෙහීතිආදීසු බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා සද්ධාවිරහිතා නිරොජා නිරසා පුග්ගලා සමුද්දස්ස ඔරිමතීරෙ ඨිතා පාරිමතීරෙපි ඨිතෙහි අස්සද්ධෙහි සද්ධිං තාය අස්සද්ධතාය එකසදිසා නිරන්තරා හොන්ති. තථා අහිරිකා භින්නමරියාදා අලජ්ජිපුග්ගලා අහිරිකෙහි, අනොත්තප්පිනො පාපකිරියාය අභායමානා අනොත්තප්පීහි, අප්පස්සුතා සුතවිරහිතා අප්පස්සුතෙහි, කුසීතා ආලසියපුග්ගලා [Pg.132] කුසීතෙහි, මුට්ඨස්සතිනො භත්තනික්ඛිත්තකාකමංසනික්ඛිත්තසිඞ්ගාලසදිසා මුට්ඨස්සතීහි, දුප්පඤ්ඤා ඛන්ධාදිපරිච්ඡෙදිකාය පඤ්ඤාය අභාවෙන නිප්පඤ්ඤා තාදිසෙහෙව දුප්පඤ්ඤෙහි, සද්ධාසම්පන්නා චෙතියවන්දනාදිකිච්චපසුතා සද්ධෙහි, හිරිමනා ලජ්ජිපුග්ගලා හිරිමනෙහි, ඔත්තප්පිනො පාපභීරුකා ඔත්තප්පීහි, බහුස්සුතා සුතධරා ආගමධරා තන්තිපාලකා වංසානුරක්ඛකා බහුස්සුතෙහි, ආරද්ධවීරියා පරිපුණ්ණපරක්කමා ආරද්ධවීරියෙහි, උපට්ඨිතස්සතී සබ්බකිච්චපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතා උපට්ඨිතස්සතීහි, පඤ්ඤවන්තො මහාපඤ්ඤෙහි වජිරූපමඤාණෙහි පඤ්ඤවන්තෙහි සද්ධිං දූරෙ ඨිතාපි තාය පඤ්ඤාසම්පත්තියා සංසන්දන්ති සමෙන්ති. සත්තමං.

101. Trong kinh thứ bảy, trong các câu bắt đầu bằng ‘người vô tín với những người vô tín’, những người không có đức tin nơi Phật, hoặc Pháp, hoặc Tăng, là những người không có tinh chất, không có hương vị (của đức tin), dù đang đứng ở bờ bên này của đại dương, cũng cùng với những người vô tín đang đứng ở bờ bên kia, do sự vô tín ấy mà trở nên hoàn toàn giống nhau, không có sự khác biệt. Tương tự, những người vô tàm, những người có giới hạnh bị phá vỡ, những người không biết hổ thẹn, (tương hợp) với những người vô tàm; những người vô úy, không sợ hãi việc làm ác, (tương hợp) với những người vô úy; những người ít nghe, không có học thức, (tương hợp) với những người ít nghe; những người lười biếng, (tương hợp) với những người lười biếng; những người thất niệm, giống như con quạ bỏ cơm hay con chó rừng bỏ thịt, (tương hợp) với những người thất niệm; những người thiểu trí, không có trí tuệ do thiếu trí tuệ phân định các uẩn v.v., (tương hợp) với những người thiểu trí tương tự như vậy. (Ngược lại,) những người có tín, chuyên tâm vào các phận sự như đảnh lễ bảo tháp v.v., (tương hợp) với những người có tín; những người có tàm, những người biết hổ thẹn, (tương hợp) với những người có tàm; những người có úy, sợ hãi điều ác, (tương hợp) với những người có úy; những người đa văn, những người ghi nhớ những điều đã nghe, ghi nhớ thánh điển, giữ gìn giáo pháp, bảo vệ dòng dõi (Thánh), (tương hợp) với những người đa văn; những người tinh tấn, có nỗ lực viên mãn, (tương hợp) với những người tinh tấn; những người an trú niệm, có niệm bao quát mọi phận sự, (tương hợp) với những người an trú niệm; những người có trí tuệ, có trí tuệ vĩ đại, có trí tuệ như kim cương, dù ở xa, cũng cùng với những người có trí tuệ, do sự thành tựu trí tuệ ấy mà tương hợp, hòa hợp. (Kinh) thứ bảy.

8-12. අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා

8-12. Giải Thích Kinh Vô Tín Là Gốc Rễ v.v.

102-106. අට්ඨමාදීනි තෙයෙව අස්සද්ධාදිධම්මෙ තිකවසෙන කත්වා දෙසිතානි. තත්ථ අට්ඨමෙ අස්සද්ධාදිමූලකා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන පඤ්ච තිකා වුත්තා, නවමෙ අහිරිකමූලකා චත්තාරො. දසමෙ අනොත්තප්පමූලකා තයො, එකාදසමෙ අප්පස්සුතමූලකා ද්වෙ, ද්වාදසමෙ කුසීතමූලකො එකො තිකො වුත්තොති සබ්බෙපි පඤ්චසු සුත්තන්තෙසු පන්නරස තිකා හොන්ති. පන්නරස චෙතෙ සුත්තන්තාතිපි වදන්ති. අයං තිකපෙය්‍යාලො නාම. අට්ඨමාදීනි.

102-106. Các kinh từ thứ tám trở đi được thuyết giảng bằng cách lấy chính những pháp như vô tín v.v. làm thành các bộ ba. Trong đó, ở kinh thứ tám, năm bộ ba có gốc rễ là vô tín v.v. được nói đến theo phương diện hắc phần và bạch phần; ở kinh thứ chín, có bốn (bộ ba) có gốc rễ là vô tàm. Ở kinh thứ mười, có ba (bộ ba) có gốc rễ là vô úy; ở kinh thứ mười một, có hai (bộ ba) có gốc rễ là ít nghe; ở kinh thứ mười hai, có một bộ ba có gốc rễ là lười biếng được nói đến. Như vậy, trong tất cả năm kinh có mười lăm bộ ba. Và mười lăm (bộ ba) này cũng được gọi là các bài kinh. Đây được gọi là phần lược thuật về các bộ ba. (Các kinh) từ thứ tám trở đi.

දුතියො වග්ගො.

Phẩm Thứ Hai.

3. කම්මපථවග්ගො

3. Phẩm Nghiệp Đạo

1-2. අසමාහිතසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. Giải Thích Kinh Không Định Tĩnh v.v.

107-108. ඉතො පරෙසු පඨමං අස්සද්ධාදිපඤ්චකවසෙන වුත්තං, තථා දුතියං. පඨමෙ පන අසමාහිතපදං චතුත්ථං, දුතියෙ දුස්සීලපදං. එවං වුච්චමානෙ බුජ්ඣනකපුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන හි එතානි වුත්තානි. එත්ථ අසමාහිතාති උපචාරප්පනාසමාධිරහිතා. දුස්සීලාති නිස්සීලා. පඨමදුතියානි.

107-108. Trong các (phẩm) sau đây, kinh thứ nhất được nói theo bộ năm pháp bắt đầu bằng vô tín, kinh thứ hai cũng tương tự. Tuy nhiên, trong kinh thứ nhất, từ ‘không định tĩnh’ là từ thứ tư, trong kinh thứ hai, từ ‘ác giới’ (là từ thứ tư). Thật vậy, những kinh này được nói ra theo chí hướng của những người có khả năng giác ngộ khi được thuyết giảng như vậy. Ở đây, ‘không định tĩnh’ là những người không có cận hành định và an chỉ định. ‘Ác giới’ là những người không có giới. (Kinh) thứ nhất và thứ hai.

3-5. පඤ්චසික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා

3-5. Giải Thích Kinh Năm Học Giới v.v.

109-111. තතියං [Pg.133] පඤ්චකම්මපථවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං, චතුත්ථං සත්තකම්මපථවසෙන, පඤ්චමං දසකම්මපථවසෙන. තත්ථ තතියෙ සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනොති සුරාමෙරයසඞ්ඛාතං මජ්ජං යාය පමාදචෙතනාය පිවන්ති, සා ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදො’’ති වුච්චති, තස්මිං තිට්ඨන්තීති සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනො. අයං තාවෙත්ථ අසාධාරණපදස්ස අත්ථො.

109-111. Kinh thứ ba được nói theo năm nghiệp đạo, kinh thứ tư theo bảy nghiệp đạo, kinh thứ năm theo mười nghiệp đạo, (tất cả đều) theo chí hướng của những người có khả năng giác ngộ. Trong đó, ở kinh thứ ba, về từ ‘người sống trong sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’, chất say được gọi là rượu men và rượu nấu mà họ uống với tâm sở dễ duôi nào, thì (tâm sở đó) được gọi là ‘sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’; họ sống trong đó, nên gọi là ‘người sống trong sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’. Trước hết, đây là ý nghĩa của từ ngữ đặc biệt ở đây.

පඤ්චමෙ පාණං අතිපාතෙන්තීති පාණාතිපාතිනො, පාණඝාතිකාති අත්ථො. අදින්නං ආදියන්තීති අදින්නාදායිනො, පරස්සහාරිනොති අත්ථො. වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන මිච්ඡා චරන්තීති කාමෙසුමිච්ඡාචාරිනො. මුසා වදන්තීති මුසාවාදිනො, පරෙසං අත්ථභඤ්ජකං තුච්ඡං අලිකං වාචං භාසිතාරොති අත්ථො. පිසුණා වාචා එතෙසන්ති පිසුණවාචා. මම්මච්ඡෙදිකා ඵරුසා වාචා එතෙසන්ති ඵරුසවාචා. සම්ඵං නිරත්ථකං වචනං පලපන්තීති සම්ඵප්පලාපිනො. අභිජ්ඣායන්තීති අභිජ්ඣාලුනො, පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනසීලාති අත්ථො. බ්‍යාපන්නං පූතිභූතං චිත්තමෙතෙසන්ති බ්‍යාපන්නචිත්තා. මිච්ඡා පාපිකා විඤ්ඤුගරහිතා එතෙසං දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨිකා, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවත්ථුකාය මිච්ඡත්තපරියාපන්නාය අනිය්‍යානිකදිට්ඨියා සමන්නාගතාති අත්ථො. සම්මා සොභනා විඤ්ඤුපසත්ථා එතෙසං දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨිකා, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාය කම්මස්සකතදිට්ඨියා සම්මත්තපරියාපන්නාය මග්ගදිට්ඨියා ච සමන්නාගතාති අත්ථො. ඉදං තාවෙත්ථ අනුත්තානානං පදානං පදවණ්ණනාමත්තං.

Trong kinh thứ năm, ‘họ sát hại sinh mạng’ nên gọi là người sát sanh; nghĩa là người giết hại sinh mạng. ‘Họ lấy của không cho’ nên gọi là người lấy của không cho; nghĩa là người trộm cắp tài sản của người khác. ‘Họ hành tà trong các dục vọng đối tượng bằng phiền não dục’ nên gọi là người tà dâm trong các dục. ‘Họ nói dối’ nên gọi là người nói dối; nghĩa là người nói lời vô ích, không thật, phá hoại lợi ích của người khác. ‘Họ có lời nói đâm thọc’ nên gọi là người nói lời đâm thọc. ‘Họ có lời nói thô ác, cắt vào chỗ hiểm’ nên gọi là người nói lời thô ác. ‘Họ nói lời vô ích, sáo rỗng’ nên gọi là người nói lời vô ích. ‘Họ tham lam’ nên gọi là người tham lam; nghĩa là người có tính tham đắm tài sản của người khác. ‘Họ có tâm bị hư hoại, thối rữa’ nên gọi là người có tâm sân. ‘Họ có tà kiến, xấu xa, bị bậc trí quở trách’ nên gọi là người có tà kiến; nghĩa là người có tà kiến không đưa đến giải thoát, thuộc về tà đạo, có nền tảng là ‘không có quả của bố thí’ v.v., thuộc về nghiệp đạo. ‘Họ có chánh kiến, đúng đắn, tốt đẹp, được bậc trí tán thán’ nên gọi là người có chánh kiến; nghĩa là người có nghiệp tự tánh kiến như ‘có quả của bố thí’ v.v., thuộc về nghiệp đạo, và có đạo kiến thuộc về chánh đạo. Trước hết, đây chỉ là phần giải thích từ ngữ của những từ không rõ ràng ở đây.

යො පන තෙසං පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති කණ්හපක්ඛෙ දසවිධො අත්ථො හොති. තත්ථ පාණස්ස අතිපාතො පාණාතිපාතො, පාණවධො පාණඝාතොති වුත්තං හොති. පාණොති චෙත්ථ වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. සො ගුණවිරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු පාණෙසු ඛුද්දකෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය[Pg.134], පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාය. ගුණවන්තෙසු මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජොති වෙදිතබ්බො.

Lại nữa, ý nghĩa của những điều ấy là: sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời vô ích, tham lam, sân hận, tà kiến. Trong đó, `pāṇassa atipāto` là `pāṇātipāto` (sát sanh); được nói là sự giết hại chúng sanh, sự sát hại chúng sanh. Và ở đây, `pāṇa` theo thế tục là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Lại nữa, đối với chúng sanh ấy, tư tâm sát hại phát sanh qua một trong hai môn thân hoặc khẩu, làm phát khởi sự cố gắng cắt đứt mạng quyền của người có tưởng là chúng sanh, (đó) là sát sanh. Hành động ấy đối với các chúng sanh không có đức hạnh như loài bàng sanh v.v..., (giết) chúng sanh nhỏ thì ít tội lỗi, (giết) chúng sanh có thân hình lớn thì nhiều tội lỗi. Vì sao? Do sự cố gắng lớn lao; dù sự cố gắng tương đương, (là) do đối tượng lớn lao. Đối với các chúng sanh có đức hạnh như loài người v.v..., (giết) người ít đức hạnh thì ít tội lỗi, (giết) người nhiều đức hạnh thì nhiều tội lỗi. Lại nữa, khi thân thể và đức hạnh tương đương nhau, do phiền não và sự cố gắng yếu ớt thì ít tội lỗi, do (phiền não và sự cố gắng) mãnh liệt thì nhiều tội lỗi, cần phải hiểu như vậy.

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො හොති, තස්මා තං න විත්ථාරයාම, අඤ්ඤඤ්ච එවරූපං. අත්ථිකෙහි පන සමන්තපාසාදිකං විනයට්ඨකථං (පාරා. අට්ඨ. 172) ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බො.

Hành động ấy có năm thành phần: chúng sanh, có tưởng là chúng sanh, có tâm sát hại, có sự cố gắng, và cái chết do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện: tự tay làm, ra lệnh, ném đi, đặt cố định, dùng minh chú, dùng thần thông. Lại nữa, nếu giải rộng về ý nghĩa này thì sẽ quá rườm rà, do đó chúng tôi không giải rộng điều ấy, và những điều tương tự khác. Tuy nhiên, những ai có nhu cầu nên xem và hiểu theo Luật chú giải Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 172).

අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං, පරස්සහරණං ථෙය්‍යං චොරිකාති වුත්තං හොති. තත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො හොති. තස්මිං පන පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. තං හීනෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, පණීතෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුපණීතතාය. වත්ථුසමත්තෙ සති ගුණාධිකානං සන්තකෙ වත්ථුස්මිං මහාසාවජ්ජං, තං තං ගුණාධිකං උපාදාය තතො තතො හීනගුණස්ස සන්තකෙ වත්ථුස්මිං අප්පසාවජ්ජං.

`Adinnassa ādānaṃ` là `adinnādānaṃ` (trộm cắp); được nói là sự mang đi tài sản của người khác, là sự trộm cắp, là hành vi ăn trộm. Trong đó, `adinna` (của không cho) là (tài sản) do người khác sở hữu, mà đối với nó, người chủ khi thực hiện theo ý muốn của mình thì không đáng bị trừng phạt, không đáng bị khiển trách. Lại nữa, đối với tài sản do người khác sở hữu ấy, tư tâm trộm cắp làm phát khởi sự cố gắng lấy đi tài sản đó của người có tưởng là tài sản do người khác sở hữu, (đó) là trộm cắp. Hành động ấy đối với tài sản của người khác mà có giá trị thấp thì ít tội lỗi, (đối với tài sản) có giá trị cao thì nhiều tội lỗi. Vì sao? Do vật có giá trị cao. Khi vật có giá trị tương đương, đối với vật thuộc sở hữu của những người có đức hạnh hơn thì nhiều tội lỗi; tùy thuộc vào người có đức hạnh hơn này hay hơn kia, đối với vật thuộc sở hữu của người có đức hạnh thấp hơn người này hay người kia thì ít tội lỗi.

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, ථෙය්‍යචිත්තං, උපක්කමො, තෙන හරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකාදයොව. තෙ ච ඛො යථානුරූපං ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, කුසාවහාරොති ඉමෙසං අවහාරානං වසෙන පවත්තාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 92) වුත්තො.

Hành động ấy có năm thành phần: tài sản do người khác sở hữu, có tưởng là tài sản do người khác sở hữu, có tâm trộm cắp, có sự cố gắng, và sự mang đi do (sự cố gắng) ấy. Có sáu phương tiện, chính là tự tay làm v.v... Và quả vậy, chúng diễn ra một cách tương ứng qua các cách lấy trộm này: lấy trộm bằng cách lừa đảo, lấy trộm bằng vũ lực, lấy trộm bằng cách che giấu, lấy trộm bằng cách hoạch định, lấy trộm bằng cách gian lận (thẻ thăm). Đây là phần tóm tắt ở đây; còn phần chi tiết đã được nói trong Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 92).

කාමෙසුමිච්ඡාචාරොති එත්ථ පන කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු. මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො. තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගිනිරක්ඛිතා ඤාතිරක්ඛිතා [Pg.135] ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා සාරක්ඛා සපරිදණ්ඩාති මාතුරක්ඛිතාදයො දස, ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී භොගවාසිනී පටවාසිනී ඔදපත්තකිනී ඔභතචුම්බටා දාසී ච භරියා ච කම්මකාරී ච භරියා ච ධජාහටා මුහුත්තිකාති එතා ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති ඉත්ථියො. ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං, දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං ඉත්ථීනං අඤ්ඤෙ පුරිසා. ඉදං අගමනීයට්ඨානං නාම. සො පනෙස මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට්ඨානෙ අප්පසාවජ්ජො, සීලාදිගුණසම්පන්නෙ මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අගමනීයවත්ථු, තස්මිං සෙවනචිත්තං, සෙවනප්පයොගො, මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකො එව.

Lại nữa, ở đây trong câu `kāmesumicchācāra`, `kāmesu` có nghĩa là trong các hành vi dâm dục. `Micchācāra` là hành vi sai trái, hành vi thấp hèn đáng bị hoàn toàn khiển trách. Lại nữa, về phương diện đặc tính, `kāmesumicchācāra` là tư tâm vi phạm đối tượng không được đến, phát sanh qua thân môn với ý định hành theo phi pháp. Trong đó, đối tượng không được đến đối với nam giới trước hết là hai mươi loại phụ nữ: mười loại là người được mẹ bảo vệ, được cha bảo vệ, được cha mẹ bảo vệ, được anh em trai bảo vệ, được chị em gái bảo vệ, được bà con bảo vệ, được dòng họ bảo vệ, được đồng pháp bảo vệ, người đã có hứa hôn, người chịu hình phạt; và mười loại khác là người vợ mua bằng tiền, người vợ do tự nguyện chung sống, người vợ do sống bằng tài sản, người vợ do sống bằng y phục, người vợ được cưới hỏi theo nghi thức nhúng tay vào nước, người vợ được giải thoát khỏi gánh nặng, người vợ vừa là nô tỳ vừa là vợ, người vợ vừa là người làm công vừa là vợ, người vợ bị bắt trong chiến trận, người vợ tạm thời. Lại nữa, đối với phụ nữ, những người đàn ông khác (ngoài chồng) là đối tượng không được đến đối với mười hai loại phụ nữ: hai loại là người đã có hứa hôn và người chịu hình phạt, và mười loại là người vợ mua bằng tiền v.v... Đây gọi là đối tượng không được đến. Lại nữa, hành vi tà dâm này đối với đối tượng không được đến mà không có giới hạnh v.v... thì ít tội lỗi; (đối với đối tượng) có đầy đủ giới hạnh v.v... thì nhiều tội lỗi. Hành động ấy có bốn thành phần: đối tượng không được đến, có tâm muốn giao hợp với đối tượng ấy, có sự cố gắng giao hợp, và sự chấp nhận việc đường (sinh dục) tiếp xúc với đường (sinh dục). Chỉ có một phương tiện, đó là tự tay làm.

මුසාති විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො කායප්පයොගො වා, විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදනකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා, මුසාවාදො. අපරො නයො – මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු. වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං. ලක්ඛණතො පන අතථං වත්ථුං තථතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථාවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො යමත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පතාය අප්පසාවජ්ජො, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. අපි ච ගහට්ඨානං අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය නත්ථීතිආදිනයප්පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, සක්ඛිනා හුත්වා අත්ථභඤ්ජනත්ථං වුත්තො මහාසාවජ්ජො. පබ්බජිතානං අප්පකම්පි තෙලං වා සප්පිං වා ලභිත්වා හසාධිප්පායෙන ‘‘අජ්ජ ගාමෙ තෙලං නදී මඤ්ඤෙ සන්දතී’’ති පූරණකථානයෙන පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, අදිට්ඨංයෙව පන ‘‘දිට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන වදන්තානං මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා හොන්ති – අතථං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකොව. සො කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා වාචාය වා පරවිසංවාදකකිරියාකරණෙ දට්ඨබ්බො. තාය චෙ කිරියාය පරො තමත්ථං ජානාති, අයං කිරියාසමුට්ඨාපිකචෙතනාක්ඛණෙයෙව මුසාවාදකම්මුනා බජ්ඣති.

“Musā” (nói dối) là thân hành động hoặc khẩu hành động làm tổn hại lợi ích của người có ý định lừa dối; hoặc là, tác ý làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động lừa dối người khác với chủ ý lừa dối, đó là nói dối. Một cách giải thích khác – “musā” là sự việc không có thật, không chân thật. “Vāda” là làm cho biết sự việc ấy như là có thật, như là chân thật. Về phương diện đặc tính, tác ý làm phát sinh sự trình bày như vậy của người muốn làm cho người khác biết sự việc không thật như là thật, đó là nói dối. Lời nói dối ấy phá hoại lợi ích nào, do sự nhỏ nhoi của lợi ích ấy nên có tội nhỏ, do sự to lớn (của lợi ích ấy) nên có tội lớn. Hơn nữa, đối với hàng tại gia, lời nói dối phát sinh theo cách “không có” v.v... do không muốn cho của cải của mình, thì có tội nhỏ; lời nói dối được nói ra để phá hoại lợi ích sau khi đã làm nhân chứng thì có tội lớn. Đối với hàng xuất gia, sau khi nhận được dù chỉ một ít dầu hoặc bơ sữa, lời nói dối phát sinh theo cách nói cường điệu với chủ ý nói đùa rằng: “Hôm nay, trong làng, tôi nghĩ dầu chảy như sông”, thì có tội nhỏ; nhưng lời nói dối của những người nói theo cách “đã thấy” v.v... đối với điều thực sự chưa thấy, thì có tội lớn. Lời nói dối ấy có bốn thành phần: sự việc không thật, tâm muốn lừa dối, sự cố gắng phát sinh từ tâm ấy, và người khác biết được ý nghĩa đó. Hành động chỉ có một, là tự mình làm. Hành động đó cần được hiểu là việc thực hiện hành vi lừa dối người khác bằng thân, hoặc bằng vật liên quan đến thân, hoặc bằng lời nói. Và nếu người khác biết được ý nghĩa đó qua hành vi ấy, thì ngay trong khoảnh khắc tác ý làm phát sinh hành vi, người ấy bị ràng buộc bởi nghiệp nói dối.

පිසුණවාචාතිආදීසු යාය වාචාය, යස්ස තං වාචං භාසති, තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං, පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති, සා පිසුණවාචා[Pg.136]. යාය පන අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, යා වාචා සයම්පි ඵරුසා, නෙව කණ්ණසුඛා න හදයඞ්ගමා, අයං ඵරුසවාචා. යෙන පන සම්ඵං පලපති නිරත්ථකං, සො සම්ඵප්පලාපො. තෙසං මූලභූතා චෙතනාපි පිසුණවාචාදිනාමමෙව ලභති. සා එව ච ඉධ අධිප්පෙතාති.

Trong các (chi phần) như lời nói đâm thọc v.v., lời nói nào, khi nói với người nào, làm cho người nói được yêu mến trong lòng người nghe và làm cho người khác bị xa lánh, lời nói đó là lời nói đâm thọc. Còn lời nói nào làm cho cả mình và người khác trở nên thô bạo, lời nói nào tự nó đã thô bạo, không êm tai, không đi vào lòng, đây là lời nói ác khẩu. Còn lời nói nào mà người ta nói những điều sáo rỗng, vô ích, đó là lời nói vô ích. Tác ý là cội rễ của chúng cũng nhận được tên gọi là lời nói đâm thọc v.v. Và chính tác ý ấy được chủ trương ở đây.

තත්ථ සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස පරෙසං වා භෙදාය, අත්තනො පියකම්‍යතාය වා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පිසුණවාචා. සා යස්ස භෙදං කරොති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා චත්තාරො සම්භාරා – භින්දිතබ්බො පරො, ඉති ඉමෙ නානා භවිස්සන්ති, විනා භවිස්සන්තීති භෙදපුරෙක්ඛාරතා, ඉති අහං පියො භවිස්සාමි විස්සාසිකොති පියකම්‍යතා වා, තජ්ජො වායාමො, තස්ස තදත්ථවිජානනන්ති.

Trong số đó, tác ý làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động của người có tâm ô nhiễm, hoặc để chia rẽ người khác, hoặc vì muốn được yêu mến, là lời nói đâm thọc. Lời nói ấy gây chia rẽ cho người nào, do người ấy ít đức hạnh nên có tội nhỏ, do có đức hạnh lớn nên có tội lớn. Lời nói ấy có bốn thành phần: có người khác để chia rẽ; có ý định chia rẽ rằng: “Do vậy, những người này sẽ trở nên khác biệt, sẽ xa lìa nhau”; hoặc có sự mong muốn được yêu mến rằng: “Do vậy, ta sẽ được yêu mến, được tin cậy”; có sự cố gắng phát sinh từ đó; và người kia biết được ý nghĩa đó.

පරස්ස මම්මච්ඡෙදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. තස්සා ආවිභාවත්ථමිදං වත්ථු – එකො කිර දාරකො මාතු වචනං අනාදියිත්වා අරඤ්ඤං ගච්ඡති. මාතා තං නිවත්තෙතුං අසක්කොන්තී, ‘‘චණ්ඩා තං මහිංසී අනුබන්ධතූ’’ති අක්කොසි. අථස්ස තථෙව අරඤ්ඤෙ මහිංසී උට්ඨාසි. දාරකො, ‘‘යං මම මාතා මුඛෙන කථෙසි, තං මා හොතු, යං චිත්තෙන චින්තෙසි, තං හොතූ’’ති සච්චකිරියං අකාසි. මහිංසී තත්ථෙව බද්ධා විය අට්ඨාසි. එවං මම්මච්ඡෙදකොපි පයොගො චිත්තසණ්හතාය ඵරුසවාචා න හොති. මාතාපිතරො හි කදාචි පුත්තකෙ එවං වදන්ති – ‘‘චොරා වො ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කරොන්තූ’’ති, උප්පලපත්තම්පි ච නෙසං උපරි පතන්තං න ඉච්ඡන්ති. ආචරියුපජ්ඣායා ච කදාචි නිස්සිතකෙ එවං වදන්ති – ‘‘කිං ඉමෙ අහිරිකා අනොත්තප්පිනො චරන්ති, නිද්ධමථ නෙ’’ති. අථ ච නෙසං ආගමාධිගමසම්පත්තිං ඉච්ඡන්ති. යථා ච චිත්තසණ්හතාය ඵරුසවාචා න හොති, එවං වචනසණ්හතාය අඵරුසවාචාපි න හොති. න හි මාරාපෙතුකාමස්ස ‘‘ඉමං සුඛං සයාපෙථා’’ති වචනං අඵරුසවාචා හොති. චිත්තඵරුසතාය පනෙසා ඵරුසවාචාව. සා යං සන්ධාය පවත්තිතා, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා තයො සම්භාරා – අක්කොසිතබ්බො පරො, කුපිතචිත්තං, අක්කොසනාති.

Tác ý hoàn toàn thô bạo, làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động cắt đứt chỗ hiểm yếu (tình thương) của người khác, là lời nói ác khẩu. Để làm rõ điều này, có câu chuyện sau: Tương truyền, một cậu bé không nghe lời mẹ, đi vào rừng. Người mẹ không thể ngăn cản con, đã mắng rằng: “Mong cho con trâu rừng hung dữ đuổi theo mày!”. Khi ấy, trong rừng, một con trâu rừng quả thật đã xuất hiện trước mặt cậu. Cậu bé đã lập lời thệ nguyện chân thật rằng: “Điều mẹ tôi nói bằng miệng, mong rằng đừng xảy ra; điều mẹ tôi nghĩ trong tâm, mong rằng sẽ xảy ra”. Con trâu rừng đứng yên tại chỗ như bị trói. Như vậy, dù hành động có tính cách cắt đứt chỗ hiểm yếu, nhưng do tâm nhu hòa nên không phải là lời nói ác khẩu. Thật vậy, cha mẹ đôi khi nói với con cái như vầy: “Mong cho bọn cướp chặt chúng mày ra từng mảnh”, nhưng họ lại không muốn dù chỉ một chiếc lá sen rơi lên người con. Các vị thầy tế độ và thầy giáo thọ đôi khi cũng nói với các đệ tử như vầy: “Tại sao những người này sống không biết tàm, không biết quý? Hãy đuổi họ đi!”. Tuy nhiên, các vị ấy lại mong muốn các đệ tử thành tựu về học pháp và hành pháp. Và cũng như do tâm nhu hòa mà không phải là lời nói ác khẩu, thì cũng vậy, do lời nói nhu hòa mà không phải là không phải lời nói ác khẩu. Thật vậy, lời nói của người muốn giết: “Hãy cho người này ngủ một giấc an lành” không phải là lời nói không ác khẩu. Do tâm thô bạo, lời nói này chính là lời nói ác khẩu. Lời nói ấy được nói ra nhắm đến ai, do người ấy ít đức hạnh nên có tội nhỏ, do có đức hạnh lớn nên có tội lớn. Lời nói ấy có ba thành phần: có người khác để mắng chửi, tâm sân hận, và sự mắng chửi.

අනත්ථවිඤ්ඤාපිකා [Pg.137] කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා අකුසලචෙතනා සම්ඵප්පලාපො. සො ආසෙවනමන්දතාය අප්පසාවජ්ජො, ආසෙවනමහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා – භාරතයුද්ධ-සීතාහරණාදි-නිරත්ථකකථා-පුරෙක්ඛාරතා, තථාරූපීකථාකථනඤ්චාති.

Tác ý bất thiện làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động, khiến cho người khác biết điều vô ích, là lời nói vô ích. Lời nói ấy do ít thực hành nên có tội nhỏ, do thực hành nhiều nên có tội lớn. Lời nói ấy có hai thành phần: có ý định nói những chuyện vô ích như chiến tranh Bhārata, chuyện bắt cóc nàng Sītā v.v., và việc nói những câu chuyện như vậy.

අභිජ්ඣායතීති අභිජ්ඣා. පරභණ්ඩාභිමුඛී හුත්වා තන්නින්නතාය පවත්තතීති අත්ථො. සා ‘‘අහො වතිදං මමස්සා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනලක්ඛණා අදින්නාදානං විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා පරභණ්ඩං අත්තනො පරිණාමනඤ්ච. පරභණ්ඩවත්ථුකෙ හි ලොභෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව න ‘‘අහො වතිදං මමස්සා’’ති අත්තනො පරිණාමෙතීති.

“Nó tham lam” (abhijjhāyati), vì vậy gọi là tham lam (abhijjhā). Nghĩa là, nó hướng đến tài sản của người khác và diễn tiến với sự nghiêng về tài sản đó. Tham lam ấy có đặc tính là thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”. Giống như trộm cắp, nó có thể có tội nhỏ và cũng có thể có tội lớn. Tham lam ấy có hai thành phần: tài sản của người khác và sự hướng về mình. Thật vậy, dù lòng tham đã khởi lên đối với tài sản của người khác, nhưng chừng nào chưa hướng về mình rằng: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”, thì chừng đó vẫn chưa vi phạm nghiệp đạo.

හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති, බ්‍යාපාදො. සො පරවිනාසාය මනොපදොසලක්ඛණො. ඵරුසවාචා විය අප්පසාවජ්ජො මහාසාවජ්ජො ච. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා පරසත්තො ච, තස්ස ච විනාසචින්තා. පරසත්තවත්ථුකෙ හි කොධෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව න ‘‘අහො වතායං උච්ඡිජ්ජෙය්‍ය විනස්සෙය්‍යා’’ති තස්ස විනාසං චින්තෙති.

“Nó hủy hoại lợi ích và hạnh phúc”, vì vậy gọi là sân hận (byāpādo). Sân hận ấy có đặc tính là tâm ô nhiễm nhằm hủy hoại người khác. Giống như lời nói ác khẩu, nó có thể có tội nhỏ và cũng có thể có tội lớn. Sân hận ấy có hai thành phần: một chúng sinh khác, và ý nghĩ hủy hoại chúng sinh đó. Thật vậy, dù cơn giận đã khởi lên đối với một chúng sinh khác, nhưng chừng nào chưa nghĩ đến sự hủy hoại chúng sinh đó rằng: “Ôi, mong sao kẻ này bị tiêu diệt, bị hủy hoại!”, thì chừng đó vẫn chưa vi phạm nghiệp đạo.

යථාභුච්චගහණාභාවෙන මිච්ඡා පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි. සා ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන විපරීතදස්සනලක්ඛණා සම්ඵප්පලාපො විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. අපි ච අනියතා අප්පසාවජ්ජා, නියතා මහාසාවජ්ජා. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා – වත්ථුනො ච ගහිතාකාරවිපරීතතා යථා ච නං ගණ්හාති, තථාභාවෙන තස්සා උපට්ඨානන්ති.

Tà kiến là thấy một cách sai lầm do không nắm bắt đúng theo thực tánh. Tà kiến ấy có đặc tính là thấy một cách sai lạc theo phương pháp bắt đầu bằng "không có quả của sự bố thí", v.v... Giống như lời nói phù phiếm, nó vừa có lỗi nhỏ, vừa có lỗi lớn. Hơn nữa, tà kiến bất định có lỗi nhỏ, tà kiến định phần có lỗi lớn. Có hai thành phần của tà kiến: sự sai lạc trong cách thức nắm bắt đối tượng, và sự hiện khởi của tà kiến ấy do đối tượng không có thực tánh đúng như cách nó nắm bắt.

ඉමෙසං පන දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ධම්මතො කොට්ඨාසතො ආරම්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාධම්මාව හොන්ති, අභිජ්ඣාදයො තිස්සො චෙතනාසම්පයුත්තා. කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත, මිච්ඡාදිට්ඨි චාති ඉමෙ අට්ඨ කම්මපථා එව හොන්ති, නො මූලානි, අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා ලොභො අකුසලමූලං හොති, බ්‍යාපාදො දොසො අකුසලමූලං.

Vả lại, cần phải biết sự quyết trạch về mười bất thiện nghiệp đạo này qua năm phương diện: về phương diện pháp, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện thọ, và về phương diện căn. Trong đó, về phương diện pháp: thật vậy, trong số này, bảy nghiệp đạo theo thứ tự chỉ là các pháp tư; ba nghiệp đạo bắt đầu bằng tham dục là các pháp tương ưng với tư. Về phương diện thành phần: bảy nghiệp đạo theo thứ tự và tà kiến, tức tám pháp này, chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn; tham dục và sân độc vừa là nghiệp đạo, vừa là căn. Thật vậy, tham dục khi đạt đến vai trò căn thì trở thành tham, là bất thiện căn; sân độc (trở thành) sân, là bất thiện căn.

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණතො සඞ්ඛාරාරම්මණො හොති, අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා, මිච්ඡාචාරො ඵොට්ඨබ්බවසෙන [Pg.138] සඞ්ඛාරාරම්මණොව, සත්තාරම්මණොතිපි එකෙ. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, තථා පිසුණවාචා. ඵරුසවාචා සත්තාරම්මණාව. සම්ඵප්පලාපො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, තථා අභිජ්ඣා. බ්‍යාපාදො සත්තාරම්මණොව. මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණා.

Về phương diện đối tượng: Sát sanh có đối tượng là pháp hành do có đối tượng là mạng quyền. Trộm cắp hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành. Tà dâm chỉ có đối tượng là pháp hành do xúc cảnh; một số vị cho rằng cũng có đối tượng là chúng sanh. Nói dối hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành; nói đôi chiều cũng vậy. Nói lời thô ác chỉ có đối tượng là chúng sanh. Nói lời phù phiếm, do những gì được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, nên hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành; tham dục cũng vậy. Sân độc chỉ có đối tượng là chúng sanh. Tà kiến có đối tượng là pháp hành do các pháp trong ba cõi.

වෙදනාතොති පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො හොති. කිඤ්චාපි හි රාජානො චොරං දිස්වා හසමානාපි ‘‘ගච්ඡථ නං ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනා පන නෙසං දුක්ඛසම්පයුත්තාව හොති. අදින්නාදානං තිවෙදනං, මිච්ඡාචාරො සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනො, සන්නිට්ඨාපකචිත්තෙ පන මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති. මුසාවාදො තිවෙදනො, තථා පිසුණවාචා ඵරුසවාචා දුක්ඛවෙදනා, සම්ඵප්පලාපො තිවෙදනො, අභිජ්ඣා සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනා, තථා මිච්ඡාදිට්ඨි. බ්‍යාපාදො දුක්ඛවෙදනො.

Về phương diện thọ: Sát sanh có khổ thọ. Thật vậy, dù cho các vị vua khi thấy tên trộm, dù đang cười vui vẫn nói rằng: "Hãy đi giết nó", nhưng tư quyết định của họ chỉ tương ưng với khổ. Trộm cắp có ba thọ. Tà dâm có hai thọ do lạc và xả, nhưng trong tâm quyết định thì không có xả thọ. Nói dối có ba thọ; nói đôi chiều cũng vậy. Nói lời thô ác có khổ thọ. Nói lời phù phiếm có ba thọ. Tham dục có hai thọ do lạc và xả; tà kiến cũng vậy. Sân độc có khổ thọ.

මූලතොති පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකො හොති, අදින්නාදානං දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, මිච්ඡාචාරො ලොභමොහවසෙන. මුසාවාදො දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, තථා පිසුණවාචා සම්ඵප්පලාපො ච. ඵරුසවාචා දොසමොහවසෙන, අභිජ්ඣා මොහවසෙන එකමූලා, තථා බ්‍යාපාදො. මිච්ඡාදිට්ඨි ලොභමොහවසෙන ද්විමූලාති.

Về phương diện căn: Sát sanh có hai căn do sân và si. Trộm cắp hoặc có hai căn do sân và si, hoặc do tham và si. Tà dâm có hai căn do tham và si. Nói dối hoặc có hai căn do sân và si, hoặc do tham và si; nói đôi chiều và nói lời phù phiếm cũng vậy. Nói lời thô ác có hai căn do sân và si. Tham dục có một căn do si; sân độc cũng vậy. Tà kiến có hai căn do tham và si.

පාණාතිපාතා පටිවිරතාතිආදීසු පාණාතිපාතාදයො වුත්තත්ථා එව. යාය පන විරතියා එතෙ පටිවිරතා නාම හොන්ති, සා භෙදතො තිවිධා හොති සම්පත්තවිරති සමාදානවිරති සමුච්ඡෙදවිරතීති. තත්ථ අසමාදින්නසික්ඛාපදානං අත්තනො ජාතිවයබාහුසච්චාදීනි පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘අයුත්තං අම්හාකං එවරූපං කාතු’’න්ති සම්පත්තං වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සම්පත්තවිරතීති වෙදිතබ්බා සීහළදීපෙ චක්කනඋපාසකස්ස විය. තස්ස කිර දහරකාලෙයෙව මාතු රොගො උප්පජ්ජි. වෙජ්ජෙන ච ‘‘අල්ලසසකමංසං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තතො චක්කනස්ස භාතා ‘‘ගච්ඡ තාත ඛෙත්තං ආහිණ්ඩාහී’’ති චක්කනං පෙසෙසි. සො තත්ථ ගතො. තස්මිඤ්ච සමයෙ එකො සසො තරුණසස්සං ඛාදිතුං ආගතො හොති. සො තං දිස්වා වෙගෙන ධාවන්තො වල්ලියා බද්ධො ‘‘කිරි කිරී’’ති සද්දමකාසි[Pg.139]. චක්කනො තෙන සද්දෙන ගන්ත්වා තං ගහෙත්වා චින්තෙසි ‘‘මාතු භෙසජ්ජං කරොමී’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘න මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං මාතු ජීවිතකාරණා පරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය’’න්ති. අථ නං ‘‘ගච්ඡ අරඤ්ඤෙ සසෙහි සද්ධිං තිණොදකං පරිභුඤ්ජා’’ති මුඤ්චි. භාතරා ච ‘‘කිං තාත සසො ලද්ධො’’ති? පුච්ඡිතො තං පවත්තිං ආචික්ඛි. තතො නං භාතා පරිභාසි. සො මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘යතොහං ජාතො, නාභිජානාමි සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙතා’’ති සච්චං වත්වා අට්ඨාසි, තාවදෙව චස්ස මාතා අරොගා අහොසි.

Trong các câu bắt đầu bằng "từ bỏ sát sanh", các từ như "sát sanh" đã được giải thích ý nghĩa. Nhưng sự từ bỏ nào mà do đó những người này được gọi là đã từ bỏ, sự từ bỏ ấy có ba loại theo sự phân chia: sự từ bỏ khi gặp dịp, sự từ bỏ do thọ trì, và sự từ bỏ do đoạn tuyệt. Trong đó, sự từ bỏ khởi lên nơi những người không thọ trì học giới, sau khi quán xét dòng dõi, tuổi tác, sự học rộng, v.v... của mình và nghĩ rằng "chúng ta không thích hợp để làm việc như vậy", rồi không vi phạm đối tượng đã đến tay, cần được biết là sự từ bỏ khi gặp dịp, giống như trường hợp của cận sự nam Cakkana ở đảo Sīhaḷa. Nghe nói, khi ông còn trẻ, mẹ ông bị bệnh. Và thầy thuốc đã nói rằng: "Cần phải có thịt thỏ tươi". Sau đó, anh của Cakkana đã sai Cakkana đi, nói rằng: "Này em, hãy đi ra ruộng tìm xem". Ông đã đi đến đó. Và vào lúc đó, có một con thỏ đến để ăn lúa non. Con thỏ ấy thấy ông, trong lúc chạy nhanh đã bị vướng vào dây leo và kêu lên "kiri kiri". Cakkana nghe tiếng đó, đi đến bắt nó và nghĩ rằng: "Mình sẽ làm thuốc cho mẹ". Rồi lại nghĩ rằng: "Việc này không thích hợp với ta, rằng ta vì mạng sống của mẹ mà lại tước đoạt mạng sống của kẻ khác". Sau đó, ông đã thả nó ra và nói: "Hãy đi, hãy cùng các con thỏ khác ăn cỏ uống nước trong rừng". Và khi được anh hỏi: "Này em, có bắt được thỏ không?", ông đã kể lại sự việc đó. Sau đó, người anh đã mắng ông. Ông đi đến chỗ mẹ, và đứng đó nói lời chân thật rằng: "Từ khi con được sinh ra, con không hề biết mình đã cố ý tước đoạt mạng sống của một chúng sanh nào". Ngay lúc đó, mẹ của ông đã hết bệnh.

සමාදින්නසික්ඛාපදානං පන සික්ඛාපදසමාදානෙ ච තතුත්තරි ච අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සමාදානවිරතීති වෙදිතබ්බා, උත්තරවඩ්ඪමානපබ්බතවාසීඋපාසකස්ස විය. සො කිර අම්බරියවිහාරවාසීපිඞ්ගලබුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා ඛෙත්තං කසති. අථස්ස ගොණො නට්ඨො, සො තං ගවෙසන්තො උත්තරවඩ්ඪමානපබ්බතං ආරුහි, තත්‍ර නං මහාසප්පො අග්ගහෙසි. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමාය තිඛිණාය වාසියා සීසං ඡින්දාමී’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘න මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං භාවනීයස්ස ගරුනො සන්තිකෙ සික්ඛාපදං ගහෙත්වා භින්දෙය්‍ය’’න්ති. එවං යාවතතියං චින්තෙත්වා – ‘‘ජීවිතං පරිච්චජාමි, න සික්ඛාපද’’න්ති අංසෙ ඨපිතං තිඛිණදණ්ඩවාසිං අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙසි. තාවදෙව මහාවාළො නං මුඤ්චිත්වා අගමාසීති.

Còn sự từ bỏ khởi lên nơi những người đã thọ trì học giới, cả trong lúc thọ trì và sau đó, khi họ từ bỏ mạng sống của mình mà không vi phạm đối tượng, cần được biết là sự từ bỏ do thọ trì, giống như trường hợp của vị cận sự nam sống ở núi Uttaravaḍḍhamāna. Nghe nói, vị ấy sau khi thọ trì các học giới nơi Trưởng lão Piṅgalabuddharakkhita, người sống tại tu viện Ambariya, đang cày ruộng. Rồi con bò của ông bị lạc, ông đi tìm nó và leo lên núi Uttaravaḍḍhamāna. Ở đó, một con rắn lớn đã quấn lấy ông. Ông nghĩ rằng: "Ta sẽ chặt đầu nó bằng cái rìu bén này". Rồi lại nghĩ rằng: "Việc này không thích hợp với ta, rằng ta đã thọ trì học giới nơi vị thầy đáng kính mà lại phá vỡ nó". Sau khi suy nghĩ như vậy đến lần thứ ba, ông nghĩ rằng: "Ta từ bỏ mạng sống, chứ không từ bỏ học giới", rồi ném cái rìu cán bén đang đặt trên vai vào trong rừng. Ngay lúc đó, con rắn lớn đã nhả ông ra và bỏ đi.

අරියමග්ගසම්පයුත්තා පන විරති සමුච්ඡෙදවිරතීති වෙදිතබ්බා, යස්සා උප්පත්තිතො පභුති පාණං ඝාතෙස්සාමීති අරියපුග්ගලානං චිත්තම්පි න උප්පජ්ජතීති.

Còn sự chế ngự tương ưng với Thánh đạo nên được biết là sự chế ngự bằng cách đoạn tuyệt, (nghĩa là) kể từ khi sự chế ngự ấy sanh khởi, ngay cả tâm của các bậc Thánh nhân (nghĩ rằng) ‘ta sẽ giết hại chúng sanh’ cũng không sanh khởi.

යථා ච අකුසලානං, එවං ඉමෙසම්පි කුසලකම්මපථානං ධම්මතො කොට්ඨාසතො ආරම්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපි, අන්තෙ තයො චෙතනාසම්පයුත්තාව.

Và giống như (sự quyết đoán) đối với các (nghiệp lộ) bất thiện, cũng vậy, sự quyết đoán đối với các nghiệp lộ thiện này nên được biết theo năm phương diện là: theo pháp, theo thành phần, theo đối tượng, theo cảm thọ, và theo căn nguyên. Trong ấy, (quyết đoán) theo pháp là: trong các nghiệp lộ này, theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu) có thể là tư tâm sở và cũng có thể là các sự chế ngự; ba (nghiệp lộ) cuối chỉ là các pháp tương ưng với tư tâm sở.

කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත කම්මපථා එව, න මූලානි, අන්තෙ තයො කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අනභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා අලොභො [Pg.140] කුසලමූලං හොති, අබ්‍යාපාදො අදොසො කුසලමූලං, සම්මාදිට්ඨි අමොහො කුසලමූලං.

(Quyết đoán) theo thành phần là: theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu) chỉ là nghiệp lộ, không phải là căn nguyên; ba (nghiệp lộ) cuối vừa là nghiệp lộ vừa là căn nguyên. Thật vậy, sự không tham lam, khi đạt đến (vai trò) căn nguyên, trở thành căn thiện là vô tham; sự không sân hận (trở thành) căn thiện là vô sân; chánh kiến (trở thành) căn thiện là vô si.

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතාදීනං. ආරම්මණානෙව එතෙසං ආරම්මණානි. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුතොයෙව හි විරති නාම හොති. යථා පන නිබ්බානාරම්මණො අරියමග්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණාපෙතෙ කම්මපථා පාණාතිපාතාදීනි දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති වෙදිතබ්බා.

(Quyết đoán) theo đối tượng là: chính các đối tượng của sát sanh v.v... là đối tượng của các (nghiệp lộ thiện) này. Thật vậy, sự chế ngự chỉ phát sanh từ đối tượng cần phải vượt qua. Giống như Thánh đạo có Niết-bàn làm đối tượng lại đoạn trừ các phiền não, cũng vậy, nên biết rằng các nghiệp lộ này, dù có mạng quyền v.v... làm đối tượng, vẫn đoạn trừ các ác giới như sát sanh v.v...

වෙදනාතොති සබ්බෙ සුඛවෙදනා වා හොන්ති මජ්ඣත්තවෙදනා වා. කුසලං පත්වා හි දුක්ඛවෙදනා නාම නත්ථි.

(Quyết đoán) theo cảm thọ là: tất cả (các nghiệp lộ thiện) hoặc là (tương ưng với) lạc thọ hoặc là (tương ưng với) xả thọ. Thật vậy, khi đã đạt đến (phạm vi) thiện, không có cái gọi là khổ thọ.

මූලතොති පටිපාටියා සත්ත ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලා හොන්ති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලා. අනභිජ්ඣා ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලා හොති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන එකමූලා. අලොභො පන අත්තනාව අත්තනො මූලං න හොති. අබ්‍යාපාදෙපි එසෙව නයො. සම්මාදිට්ඨි අලොභඅදොසවසෙන ද්විමූලාවාති. තතියාදීනි.

(Quyết đoán) theo căn nguyên là: theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu), đối với người chế ngự bằng tâm tương ưng với trí tuệ, thì có ba căn do vô tham, vô sân, vô si; đối với người chế ngự bằng tâm không tương ưng với trí tuệ, thì có hai căn. Sự không tham lam, khi (phát sanh) trong tâm tương ưng với trí tuệ, thì có hai căn; khi (phát sanh) trong tâm không tương ưng với trí tuệ, thì có một căn. Nhưng vô tham tự nó không phải là căn nguyên của chính nó. Đối với sự không sân hận cũng theo phương pháp này. Chánh kiến chỉ có hai căn do vô tham và vô sân. (Hết các kinh) thứ ba v.v...

6. අට්ඨඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Tám Chi

112. ඡට්ඨං අට්ඨමග්ගඞ්ගවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. ඡට්ඨං.

112. (Kinh) thứ sáu được nói theo tám chi đạo, tùy theo khuynh hướng của những người có khả năng giác ngộ. (Hết kinh) thứ sáu.

7. දසඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Mười Chi

113. සත්තමං දසමිච්ඡත්තසම්මත්තවසෙන. තත්ථ මිච්ඡාඤාණිනොති මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙන සමන්නාගතාති අත්ථො. මිච්ඡාවිමුත්තිනොති අනිය්‍යානිකවිමුත්තිනො කුසලවිමුත්තීති ගහෙත්වා ඨිතා. සම්මාඤාණිනොති සම්මාපච්චවෙක්ඛණා. සම්මාවිමුත්තිනොති නිය්‍යානිකාය ඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතාති. සත්තමං.

113. (Kinh) thứ bảy (được nói) theo mười tà pháp và mười chánh pháp. Trong đó, ‘người có tà trí’ có nghĩa là người có sự quán xét sai lầm. ‘Người có tà giải thoát’ là những người có sự giải thoát không đưa đến xuất ly, nhưng lại chấp thủ rằng đó là sự giải thoát thiện. ‘Người có chánh trí’ là (người có) sự quán xét đúng đắn. ‘Người có chánh giải thoát’ là người có sự giải thoát của quả vị, vốn đưa đến xuất ly. (Hết kinh) thứ bảy.

කම්මපථවග්ගො තතියො.

Phẩm Nghiệp Lộ, thứ ba.

4. චතුත්ථවග්ගො

4. Phẩm Thứ Tư

1. චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Bốn Đại

114. චතුත්ථවග්ගස්ස [Pg.141] පඨමෙ පථවීධාතූති පතිට්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන වීසතිකොට්ඨාසාදිවසෙන එතා කථෙතබ්බා. පඨමං.

114. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, ‘địa đại’ là đại làm nền tảng. ‘Thủy đại’ là đại kết dính. ‘Hỏa đại’ là đại làm cho chín muồi. ‘Phong đại’ là đại nâng đỡ. Đây là phần tóm tắt ở đây; còn về phần chi tiết, những (đại) này nên được nói đến theo hai mươi thể trược v.v... (Hết kinh) thứ nhất.

2. පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Trước Khi Giác Ngộ

115. දුතියෙ අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති අයං පථවීධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං කායං අබ්භුන්නාමෙත්වා උදරං පසාරෙත්වා, ‘‘ඉධ මෙ අඞ්ගුලං පවෙසිතුං වායමථා’’ති වා හත්ථං පසාරෙත්වා, ‘‘ඉමං නාමෙතුං වායමථා’’ති වා වදති, එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. අනිච්චාතිආදීසු හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චා, පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛා, සභාවවිගමාකාරෙන විපරිණාමධම්මා. අයං පථවීධාතුයා ආදීනවොති යෙන ආකාරෙන සා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයමාකාරො පථවීධාතුයා ආදීනවොති අත්ථො. ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානන්ති නිබ්බානං ආගම්ම පථවීධාතුයා ඡන්දරාගො විනීයති චෙව පහීයති ච, තස්මා නිබ්බානමස්සා නිස්සරණං.

115. Trong kinh thứ hai, (câu) ‘đây là vị ngọt của địa đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào địa đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy ưỡn thân, phình bụng và nói: ‘Hãy cố gắng đưa ngón tay của các ngươi vào đây cho ta’ hoặc duỗi tay ra và nói: ‘Hãy cố gắng bẻ cong cái này cho ta’. Trong các từ ‘vô thường’ v.v..., (địa đại) là vô thường theo nghĩa không tồn tại sau khi đã hiện hữu; là khổ theo nghĩa bị áp bức; là pháp có tính biến hoại theo nghĩa từ bỏ tự tánh. (Câu) ‘đây là sự nguy hại của địa đại’ có nghĩa là: phương diện mà địa đại là vô thường, khổ, có tính biến hoại, phương diện ấy là sự nguy hại của địa đại. (Câu) ‘sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn trừ dục tham’ (có nghĩa là): dựa vào Niết-bàn, dục tham đối với địa đại được nhiếp phục và được đoạn trừ; do đó, Niết-bàn là sự xuất ly khỏi dục tham ấy.

අයං ආපොධාතුයා අස්සාදොති අයං ආපොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං අඤ්ඤං ආපොධාතුයා උපද්දුතං දිස්වා, ‘‘කිං අයං නිපන්නකාලතො පට්ඨාය පස්සාවට්ඨානාභිමුඛො නික්ඛමති චෙව පවිසති ච, අප්පමත්තකම්පිස්ස කම්මං කරොන්තස්ස සෙදතින්තං වත්ථං පීළෙතබ්බතාකාරං පාපුණාති, අනුමොදනමත්තම්පි කථෙන්තස්ස තාලවණ්ටං ගණ්හිතබ්බං හොති, මයං පන සායං නිපන්නා පාතොව උට්ඨහාම, මාසපුණ්ණඝටො විය නො සරීරං, මහාකම්මං කරොන්තානං සෙදමත්තම්පි නො න උප්පජ්ජති, අසනිසද්දෙන විය ධම්මං කථෙන්තානං සරීරෙ උසුමාකාරමත්තම්පි නො නත්ථී’’ති එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො.

(Câu) ‘đây là vị ngọt của thủy đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào thủy đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy, khi thấy người khác bị thủy đại làm cho khốn khổ, bèn nói: ‘Tại sao người này, từ lúc nằm xuống, cứ phải đi ra đi vào nhà vệ sinh? Khi làm một chút việc, y phục của người ấy cũng ướt đẫm mồ hôi đến mức phải vắt. Khi nói đôi lời tùy hỷ, cũng phải có người cầm quạt lá cọ (quạt cho). Còn chúng ta, tối nằm xuống, sáng sớm mới thức dậy; thân của chúng ta như cái bình đầy nước. Khi làm việc lớn, chúng ta cũng không đổ một giọt mồ hôi. Khi thuyết pháp như tiếng sấm, thân của chúng ta cũng không có chút hơi nóng nào’.

අයං [Pg.142] තෙජොධාතුයා අස්සාදොති අයං තෙජොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං සීතගහණිකෙ දිස්වා, ‘‘කිං ඉමෙ කිඤ්චිදෙව යාගුභත්තඛජ්ජමත්තං අජ්ඣොහරිත්වා ථද්ධකුච්ඡිනො නිසීදිත්වා සබ්බරත්තිං අඞ්ගාරකටාහං පරියෙසන්ති, ඵුසිතමත්තෙසුපි සරීරෙ පතිතෙසු අඞ්ගාරකටාහං ඔත්ථරිත්වා පාරුපිත්වාව නිපජ්ජන්ති? මයං පන අතිථද්ධම්පි මංසං වා පූවං වා ඛාදාම, කුච්ඡිපූරං භත්තං භුඤ්ජාම, තාවදෙව නො සබ්බං ඵෙණපිණ්ඩො විය විලීයති, සත්තාහවද්දලිකාය වත්තමානාය සරීරෙ සීතානුදහනමත්තම්පි නො නත්ථී’’ති එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො.

(Câu) ‘đây là vị ngọt của hỏa đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào hỏa đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy, khi thấy những người có tỳ vị hư hàn, bèn nói: ‘Tại sao những người này, chỉ ăn một chút cháo, cơm, hay vật thực, bụng đã cứng đờ, rồi ngồi tìm chậu than suốt cả đêm? Khi chỉ vài giọt (mưa) rơi vào thân, họ cũng phải che chậu than, đắp (chăn) rồi mới nằm xuống? Còn chúng ta, dù là thịt hay bánh rất cứng, chúng ta cũng ăn được; chúng ta ăn cơm no căng bụng; ngay lập tức, tất cả (thức ăn) ấy của chúng ta đều tiêu hóa như cục bọt. Khi trời mưa dầm bảy ngày, thân của chúng ta cũng không có chút cảm giác lạnh nào’.

අයං වායොධාතුයා අස්සාදොති අයං වායොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං අඤ්ඤෙ වාතභීරුකෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං අප්පමත්තකම්පි කම්මං කරොන්තානං අනුමොදනමත්තම්පි කථෙන්තානං සරීරං වාතො විජ්ඣති, ගාවුතමත්තම්පි අද්ධානං ගතානං හත්ථපාදා සීදන්ති, පිට්ඨි රුජ්ජති, කුච්ඡිවාතසීසවාතකණ්ණවාතාදීහි නිච්චුපද්දුතා තෙලඵාණිතාදීනි වාතභෙසජ්ජානෙව කරොන්තා අතිනාමෙන්ති, අම්හාකං පන මහාකම්මං කරොන්තානම්පි තියාමරත්තිං ධම්මං කථෙන්තානම්පි එකදිවසෙනෙව දස යොජනානි ගච්ඡන්තානම්පි හත්ථපාදසංසීදනමත්තං වා පිට්ඨිරුජ්ජනමත්තං වා න හොතී’’ති, එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. එවං පවත්තා හි එතා ධාතුයො අස්සාදෙන්ති නාම.

“Đây là vị ngọt của phong đại” có nghĩa là: Đây là vị ngọt nương tựa vào phong đại. Vị ngọt này nên được hiểu theo trường hợp của những người, sau khi thấy những kẻ khác sợ gió, (nghĩ rằng): “Đối với những người này, dù chỉ làm một công việc nhỏ nhặt, dù chỉ nói lời tùy hỷ, thân thể cũng bị gió xâm nhập; dù chỉ đi một quãng đường bằng một gāvuta, tay chân cũng mỏi mệt, lưng cũng đau nhức; họ thường xuyên bị khổ sở bởi các chứng bệnh như đau bụng do gió, đau đầu do gió, đau tai do gió, và phải lãng phí thời gian để bào chế các loại thuốc trị gió như dầu, mật mía v.v... Còn đối với chúng ta, dù làm công việc lớn, dù thuyết pháp suốt ba canh đêm, dù đi mười do-tuần trong một ngày, cũng không hề có chuyện tay chân mỏi mệt hay lưng đau nhức.” Quả vậy, những người có trạng thái như vậy được gọi là những người thưởng thức các đại này.

අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අඤ්ඤාසිං. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති උත්තරවිරහිතං සබ්බසෙට්ඨං සම්මා සාමඤ්ච බොධිං, අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධිං. බොධීති රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි. ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති (මහාව. 1; උදා. 1) ච ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති (මහාව. 11; ම.නි. 1.285) ච ආගතට්ඨානෙසු හි රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121) ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරිමෙධසො’’ති (දී. නි. 3.217) ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ඉධ පන භගවතො අරහත්තමග්ගො අධිප්පෙතො.

“Tôi đã thắng tri” (abbhaññāsiṃ) có nghĩa là: Tôi đã biết bằng trí tuệ siêu việt. “Chánh Đẳng Giác vô thượng” (anuttaraṃ sammāsambodhiṃ) có nghĩa là sự giác ngộ không có gì hơn, tối thượng nhất, do tự mình chánh đáng giác ngộ; hoặc là sự giác ngộ được tán thán và tốt đẹp. “Giác ngộ” (bodhi) có thể là cây, là đạo, là nhất thiết chủng trí, và cũng là Niết-bàn. Quả vậy, trong những đoạn kinh văn như “vị Chánh Đẳng Giác đầu tiên dưới cội cây bồ-đề” và “giữa cây bồ-đề và thành Gayā”, từ “bồ-đề” được dùng để chỉ cây. Trong đoạn “Bồ-đề được gọi là trí tuệ trong bốn đạo”, nó chỉ đạo. Trong đoạn “bậc có trí tuệ rộng lớn, ưu việt đạt đến sự giác ngộ”, nó chỉ nhất thiết chủng trí. Trong đoạn “đã đạt đến sự giác ngộ, bất tử, vô vi”, nó chỉ Niết-bàn. Tuy nhiên, ở đây, ý muốn nói đến A-la-hán đạo của Đức Thế Tôn.

සාවකානං [Pg.143] අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා බොධි හොති, න හොතීති? න හොති. කස්මා? අසබ්බගුණදායකත්තා. තෙසඤ්හි කස්සචි අරහත්තමග්ගො අරහත්තඵලමෙව දෙති, කස්සචි තිස්සො විජ්ජා, කස්සචි ඡ අභිඤ්ඤා, කස්සචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කස්සචි සාවකපාරමීඤාණං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි පච්චෙකබොධිඤාණමෙව දෙති. බුද්ධානං පන සබ්බගුණසම්පත්තිං දෙති අභිසෙකො විය රඤ්ඤො සබ්බලොකිස්සරියභාවං. තස්මා අඤ්ඤස්ස කස්සචිපි අනුත්තරා බොධි න හොති.

A-la-hán đạo của các vị Thinh văn có phải là sự giác ngộ vô thượng không? Thưa không. Tại sao? Vì nó không mang lại tất cả các phẩm chất. Quả vậy, đối với một số vị Thinh văn, A-la-hán đạo chỉ mang lại A-la-hán quả; đối với một số vị, nó mang lại ba minh; đối với một số vị, sáu thắng trí; đối với một số vị, bốn vô ngại giải; đối với một số vị, trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn. Đối với các vị Độc Giác Phật, nó cũng chỉ mang lại trí tuệ Độc Giác. Nhưng đối với các vị Phật, nó mang lại sự thành tựu tất cả các phẩm chất, giống như lễ đăng quang của một vị vua mang lại quyền bá chủ toàn thế giới. Do đó, đối với bất kỳ ai khác, đó không phải là sự giác ngộ vô thượng.

අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසින්ති ‘‘අභිසම්බුද්ධො අහං පත්තො පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො’’ති එවං පටිජානිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදීති අධිගතගුණදස්සනසමත්ථං පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච මෙ උදපාදි. අකුප්පා මෙ විමුත්තීති ‘‘අයං මය්හං අරහත්තඵලවිමුත්ති අකුප්පා’’ති එවං ඤාණං උදපාදි. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි අකුප්පතා වෙදිතබ්බා කාරණතො ච ආරම්මණතො ච. සා හි චතූහි මග්ගෙහි සමුච්ඡින්නකිලෙසානං පුන අනිවත්තනතාය කාරණතොපි අකුප්පා, අකුප්පධම්මං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තතාය ආරම්මණතොපි අකුප්පා. අන්තිමාති පච්ඡිමා. නත්ථි දානි පුනබ්භවොති ඉදානි පුන අඤ්ඤො භවො නාම නත්ථීති.

“Tôi đã tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác” (abhisambuddhoti paccaññāsiṃ) có nghĩa là: Tôi đã tuyên bố rằng: “Ta là bậc Chánh Đẳng Giác, đã đạt đến, đã thâm nhập và an trú.” “Và tri kiến đã khởi lên nơi ta” (ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi) có nghĩa là: Và trí tuệ quán xét, có khả năng thấy được các phẩm chất đã chứng đắc, đã khởi lên nơi ta. “Tâm giải thoát của ta bất động” (akuppā me vimutti) có nghĩa là: Trí tuệ đã khởi lên rằng: “Sự giải thoát bằng A-la-hán quả này của ta là bất động.” Ở đây, tính bất động nên được hiểu theo hai phương diện: từ phương diện nguyên nhân và từ phương diện đối tượng. Quả vậy, sự giải thoát ấy bất động từ phương diện nguyên nhân vì các phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi bốn đạo sẽ không tái sinh trở lại; và nó bất động từ phương diện đối tượng vì nó sinh khởi lấy Niết-bàn, một pháp bất động, làm đối tượng. “Cuối cùng” (antimā) có nghĩa là sau rốt. “Nay không còn tái sanh nữa” (natthi dāni punabbhavo) có nghĩa là: Bây giờ không còn một sự hiện hữu nào khác nữa.

ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරි සච්චානි කථිතානි. කථං? චතූසු හි ධාතූසු අස්සාදො සමුදයසච්චං, ආදීනවො දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනො මග්ගො මග්ගසච්චං. විත්ථාරවසෙනපි කථෙතුං වට්ටතියෙව. එත්ථ හි යං පථවීධාතුං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති පහානපටිවෙධො සමුදයසච්චං. යා පථවීධාතු අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං පථවීධාතුයා, ආදීනවොති පරිඤ්ඤාපටිවෙධො දුක්ඛසච්චං. යො පථවීධාතුයා ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං පථවීධාතුයා නිස්සරණන්ති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො නිරොධසච්චං. යා ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු දිට්ඨි සඞ්කප්පො වාචා කම්මන්තො ආජීවො වායාමො සති සමාධි, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති. දුතියං.

Trong kinh này, bốn chân lý đã được thuyết giảng. Bằng cách nào? Quả vậy, trong bốn đại, vị ngọt là Tập đế, sự nguy hại là Khổ đế, sự thoát ly là Diệt đế, và đạo biết rõ sự chấm dứt là Đạo đế. Cũng có thể thuyết giảng theo cách chi tiết. Ở đây, quả vậy, sự lạc, hỷ nào khởi lên do duyên địa đại, đó là vị ngọt của địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện đoạn trừ, tức là Tập đế. Địa đại là vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, đó là sự nguy hại của địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện liễu tri, tức là Khổ đế. Sự điều phục tham ái, sự đoạn trừ tham ái đối với địa đại, đó là sự thoát ly khỏi địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện chứng ngộ, tức là Diệt đế. Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định trong ba trường hợp này, đây là sự thâm nhập về phương diện tu tập, tức là Đạo đế. Hết kinh thứ hai.

3. අචරිංසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Acariṃ

116. තතියෙ අචරින්ති ඤාණචාරෙන අචරිං, අනුභවනචාරෙනාති අත්ථො. යාවතාති යත්තකො. තතියං.

116. Trong kinh thứ ba, “tôi đã đi” (acariṃ) có nghĩa là: tôi đã đi bằng sự đi của trí tuệ, bằng sự đi của kinh nghiệm. “Cho đến khi nào” (yāvatā) có nghĩa là “cho đến chừng nào” (yattako). Hết kinh thứ ba.

4. නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Nocedaṃ

117. චතුත්ථෙ [Pg.144] නිස්සටාතිආදීනි ආදිතො වුත්තපටිසෙධෙන යොජෙත්වා ‘‘න නිස්සටා, න විසංයුත්තා, න විප්පමුත්තා, න විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරිංසූ’’ති එවං වෙදිතබ්බානි. දුතියනයෙ විමරියාදිකතෙනාති නිම්මරියාදිකතෙන. තත්ථ දුවිධා මරියාදා කිලෙසමරියාදා වට්ටමරියාදාති. තත්ථ ච යස්ස උපඩ්ඪා කිලෙසා පහීනා, උපඩ්ඪා අප්පහීනා, වට්ටං වා පන උපඩ්ඪං පහීනං, උපඩ්ඪං අප්පහීනං, තස්ස චිත්තං පහීනකිලෙසෙ වා වට්ටං වා සන්ධාය විමරියාදිකතං, අප්පහීනකිලෙසෙ වා වට්ටං වා සන්ධාය න විමරියාදිකතං. ඉධ පන උභයස්සාපි පහීනත්තා ‘‘විමරියාදිකතෙන චෙතසා’’ති වුත්තං, මරියාදං අකත්වා ඨිතෙන අතික්කන්තමරියාදෙන චෙතසාති අත්ථො. ඉති තීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතං. චතුත්ථං.

117. Trong kinh thứ tư, các từ như “đã thoát ly” (nissaṭā) v.v... nên được kết hợp với sự phủ định đã được nói ở trước và được hiểu là: “họ đã không thoát ly, không ly hệ, không giải thoát, họ đã không an trú với tâm không có ranh giới.” Theo phương pháp thứ hai, “với tâm không có ranh giới” (vimariyādikatena) có nghĩa là không có ranh giới. Ở đây, ranh giới (mariyādā) có hai loại: ranh giới phiền não và ranh giới luân hồi. Trong đó, đối với người đã đoạn trừ một nửa phiền não, một nửa chưa đoạn trừ, hoặc đã đoạn trừ một nửa luân hồi, một nửa chưa đoạn trừ, thì tâm của người đó, đối với phần phiền não hay luân hồi đã đoạn trừ, được gọi là “không có ranh giới”; còn đối với phần phiền não hay luân hồi chưa đoạn trừ, thì không được gọi là “không có ranh giới”. Nhưng ở đây, vì cả hai loại ranh giới đều đã được đoạn trừ, nên được nói là “với tâm không có ranh giới”, có nghĩa là với tâm an trú mà không tạo ra ranh giới, với tâm đã vượt qua ranh giới. Như vậy, trong cả ba kinh này, chỉ có bốn chân lý được thuyết giảng. Hết kinh thứ tư.

5. එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Ekantadukkha

118. පඤ්චමෙ එකන්තදුක්ඛාති අතික්කමිත්වා ඨිතස්ස තත්තකාරො විය එකන්තෙනෙව දුක්ඛා. දුක්ඛානුපතිතාති දුක්ඛෙන අනුපතිතා. දුක්ඛාවක්කන්තාති දුක්ඛෙන ඔක්කන්තා ඔතිණ්ණා. සුඛාති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං. පඤ්චමං.

118. Trong kinh thứ năm, ekantadukkhā (hoàn toàn khổ) là: giống như trạng thái nóng rực của đống than hồng đã tắt lửa ngọn, (chỉ) có khổ một cách chắc chắn. Dukkhānupatitā (đi theo khổ) là: đi theo khổ. Dukkhāvakkantā (chìm ngập trong khổ) là: chìm vào, rơi vào khổ. Sukhā (lạc) là: là nhân duyên của lạc thọ. Nên hiểu ý nghĩa ở tất cả mọi nơi như vậy. Trong kinh này, đặc tính khổ được thuyết giảng. Kinh thứ năm.

6-10. අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

6-10. Chú giải các kinh bắt đầu với kinh Abhinanda.

119-123. ඡට්ඨසත්තමෙසු විවට්ටං, අවසානෙ තීසු චතුසච්චමෙවාති. ඡට්ඨාදීනි.

119-123. Trong các kinh thứ sáu và thứ bảy, sự thoát khỏi vòng luân hồi được thuyết giảng; ở cuối, trong ba kinh, chỉ Tứ đế được thuyết giảng. Các kinh bắt đầu từ kinh thứ sáu.

චතුත්ථො වග්ගො.

Phẩm thứ tư.

ධාතුසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Chú giải Tương Ưng Giới đã hoàn tất.

4. අනමතග්ගසංයුත්තං

4. Tương Ưng Vô Thỉ

1. පඨමවග්ගො

1. Phẩm Thứ Nhất

1. තිණකට්ඨසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Cỏ và Củi

124. අනමතග්ගසංයුත්තස්ස [Pg.145] පඨමෙ අනමතග්ගොති අනු අමතග්ගො, වස්සසතං වස්සසහස්සං ඤාණෙන අනුගන්ත්වාපි අමතග්ගො අවිදිතග්ගො, නාස්ස සක්කා ඉතො වා එත්තො වා අග්ගං ජානිතුං, අපරිච්ඡින්නපුබ්බාපරකොටිකොති අත්ථො. සංසාරොති ඛන්ධාදීනං අවිච්ඡින්නප්පවත්තා පටිපාටි. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායතීති පුරිමමරියාදා න දිස්සති. යදග්ගෙන චස්ස පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායති, පච්ඡිමාපි තදග්ගෙනෙව න පඤ්ඤායති, වෙමජ්ඣෙයෙව පන සත්තා සංසරන්ති. පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යාති ඉදං උපමාය ඛුද්දකත්තා වුත්තං. බාහිරසමයස්මිඤ්හි අත්ථො පරිත්තො හොති, උපමා මහතී. ‘‘හත්ථී විය අයං ගොණො, ගොණො විය සූකරො, සමුද්දො විය තළාක’’න්ති හි වුත්තෙ න තෙසං තාදිසං පමාණං හොති. බුද්ධසමයෙ පන උපමා පරිත්තා, අත්ථො මහා. පාළියඤ්හි එකො ජම්බුදීපො ගහිතො, එවරූපානං පන ජම්බුදීපානං සතෙපි සහස්සෙපි සතසහස්සෙපි තිණාදීනි තෙන උපක්කමෙන පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යුං, න ත්වෙව පුරිසස්ස මාතු මාතරොති. දුක්ඛං පච්චනුභූතන්ති තුම්හෙහි දුක්ඛං අනුභූතං. තිබ්බන්ති තස්සෙව වෙවචනං. බ්‍යසනන්ති ඤාතිබ්‍යසනාදිඅනෙකවිධං. කටසීති සුසානං, පථවීයෙව වා. සා හි පුනප්පුනං මරන්තෙහි සරීරනික්ඛෙපෙන වඩ්ඪිතා. අලමෙවාති යුත්තමෙව. පඨමං.

124. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Vô Thỉ, anamataggo là anu amataggo (không biết được điểm khởi đầu), dù đi theo bằng trí tuệ suốt trăm năm, ngàn năm, điểm khởi đầu vẫn không được biết, không được nhận ra; không thể biết được điểm khởi đầu của nó từ đây hay từ đó, ý nghĩa là có điểm đầu và điểm cuối không xác định được. Saṃsāro (vòng luân hồi) là sự diễn tiến liên tục của các uẩn v.v... Pubbā koṭi na paññāyati (điểm khởi đầu không được biết đến) nghĩa là giới hạn ban đầu không được thấy. Và bởi điểm khởi đầu nào mà giới hạn ban đầu của nó không được biết đến, thì điểm cuối cùng cũng không được biết đến bởi chính điểm khởi đầu đó; chúng sanh chỉ luân hồi ở khoảng giữa. Câu pariyādānaṃ gaccheyya (có thể đi đến chỗ cạn kiệt) này được nói ra do ví dụ nhỏ bé. Vì trong ngoại đạo, ý nghĩa thì nhỏ mà ví dụ thì lớn. Khi nói: “Con bò này như con voi, con heo như con bò, cái ao như biển cả”, thì chúng không có kích thước như vậy. Còn trong Phật giáo, ví dụ thì nhỏ mà ý nghĩa thì lớn. Vì trong Pāli, một cõi Diêm-phù-đề được lấy làm ví dụ, nhưng dù có một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn cõi Diêm-phù-đề như vậy, cỏ cây v.v... có thể đi đến chỗ cạn kiệt bằng phương pháp đó, chứ không thể nào (cạn kiệt) các bà mẹ của người mẹ của một người. Dukkhaṃ paccanubhūtaṃ (đã kinh qua khổ) là các ngươi đã kinh qua khổ. Tibbaṃ (dữ dội) là từ đồng nghĩa của nó. Byasanaṃ (tai họa) là nhiều loại như tai họa đối với thân quyến v.v... Kaṭasi là nghĩa địa, hoặc chính là đất. Vì nó được làm cho lớn lên do sự vứt bỏ thân xác của những người chết đi chết lại. Alameva (thật là đủ) là thật thích hợp. Kinh thứ nhất.

2. පථවීසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Đất

125. දුතියෙ මහාපථවින්ති චක්කවාළපරියන්තං මහාපථවිං. නික්ඛිපෙය්‍යාති තං පථවිං භින්දිත්වා වුත්තප්පමාණං ගුළිකං කරිත්වා එකමන්තං ඨපෙය්‍ය. දුතියං.

125. Trong kinh thứ hai, mahāpathaviṃ (đại địa) là đại địa cho đến tận cùng của dãy núi Chuyển Luân. Nikkhipeyya (nên đặt) là nên phá vỡ mảnh đất đó, làm thành viên đất có kích thước đã nói, rồi đặt sang một bên. Kinh thứ hai.

3. අස්සුසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Nước Mắt

126. තතියෙ [Pg.146] කන්දන්තානන්ති සසද්දං රුදමානානං. පස්සන්නන්ති සන්දිතං පවත්තං. චතූසු මහාසමුද්දෙසූති සිනෙරුරස්මීහි පරිච්ඡින්නෙසු චතූසු මහාසමුද්දෙසු. සිනෙරුස්ස හි පාචීනපස්සං රජතමයං, දක්ඛිණපස්සං මණිමයං, පච්ඡිමපස්සං ඵලිකමයං, උත්තරපස්සං සුවණ්ණමයං. පුබ්බදක්ඛිණපස්සෙහි නික්ඛන්තා රජතමණිරස්මියො එකතො හුත්වා මහාසමුද්දපිට්ඨෙන ගන්ත්වා චක්කවාළපබ්බතං ආහච්ච තිට්ඨන්ති, දක්ඛිණපච්ඡිමපස්සෙහි නික්ඛන්තා මණිඵලිකරස්මියො, පච්ඡිමුත්තරපස්සෙහි නික්ඛන්තා ඵලිකසුවණ්ණරස්මියො, උත්තරපාචීනපස්සෙහි නික්ඛන්තා සුවණ්ණරජතරස්මියො එකතො හුත්වා මහාසමුද්දපිට්ඨෙන ගන්ත්වා චක්කවාළපබ්බතං ආහච්ච තිට්ඨන්ති. තාසං රස්මීනං අන්තරෙසු චත්තාරො මහාසමුද්දා හොන්ති. තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චතූසු මහාසමුද්දෙසූ’’ති. ඤාතිබ්‍යසනන්තිආදීසු බ්‍යසනන්ති විඅසනං, විනාසොති අත්ථො. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, භොගානං බ්‍යසනං භොගබ්‍යසනං. රොගො පන සයමෙව ආරොග්‍යං වියසති විනාසෙතීති බ්‍යසනං, රොගොව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. තතියං.

126. Trong kinh thứ ba, kandantānaṃ (của những người đang khóc) là của những người đang khóc lóc có tiếng. Passannaṃ (chảy ra) là đã chảy ra, đã tuôn ra. Catūsu mahāsamuddesu (trong bốn biển lớn) là trong bốn biển lớn được phân định bởi các tia sáng của núi Sineru. Vì sườn phía đông của núi Sineru làm bằng bạc, sườn phía nam làm bằng ngọc bích, sườn phía tây làm bằng pha lê, sườn phía bắc làm bằng vàng. Các tia sáng bạc và ngọc bích phát ra từ sườn đông và nam hợp lại thành một, đi trên mặt biển lớn, chạm vào dãy núi Chuyển Luân rồi dừng lại; các tia sáng ngọc bích và pha lê phát ra từ sườn nam và tây, các tia sáng pha lê và vàng phát ra từ sườn tây và bắc, các tia sáng vàng và bạc phát ra từ sườn bắc và đông hợp lại thành một, đi trên mặt biển lớn, chạm vào dãy núi Chuyển Luân rồi dừng lại. Giữa những tia sáng ấy có bốn biển lớn. Nhắm đến chúng mà nói “trong bốn biển lớn”. Trong các từ ñātibyasanaṃ v.v..., byasanaṃ (tai họa) là sự hủy hoại, ý nghĩa là sự tiêu vong. Tai họa của thân quyến là ñātibyasanaṃ, tai họa của tài sản là bhogabyasanaṃ. Còn bệnh tật, tự nó hủy hoại sự không bệnh, nên gọi là tai họa; bệnh tật chính là tai họa, rogabyasanaṃ. Kinh thứ ba.

4. ඛීරසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Sữa

127. චතුත්ථෙ මාතුථඤ්ඤන්ති එකනාමිකාය මනුස්සමාතු ඛීරං. ඉමෙසඤ්හි සත්තානං ගණ්ඩුප්පාදකිපිල්ලිකාදීසු වා මච්ඡකච්ඡපාදීසු වා පක්ඛිජාතෙසු වා නිබ්බත්තකාලෙ මාතුඛීරමෙව නත්ථි, අජපසුමහිංසාදීසු නිබ්බත්තකාලෙ ඛීරං අත්ථි, තථා මනුස්සෙසු. තත්ථ අජාදිකාලෙ ච මනුස්සෙසු චාපි ‘‘දෙවී සුමනා තිස්සා’’ති එවං නානානාමිකානං කුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලෙ අග්ගහෙත්වා තිස්සාති එකනාමිකාය එව මාතු කුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලෙ පීතං ථඤ්ඤං චතූසු මහාසමුද්දෙසු උදකතො බහුතරන්ති වෙදිතබ්බං. චතුත්ථං.

127. Trong kinh thứ tư, mātuthaññaṃ (sữa mẹ) là sữa của người mẹ có cùng một tên. Vì đối với những chúng sanh này, khi sinh ra trong loài giun, kiến v.v..., hoặc loài cá, rùa v.v..., hoặc các loài chim, thì không có sữa mẹ; khi sinh ra trong loài dê, hươu, trâu v.v..., thì có sữa, cũng vậy đối với loài người. Trong đó, không kể đến khi sinh ra trong bụng của những người mẹ có nhiều tên khác nhau như “Devī, Sumanā, Tissā” vào thời làm dê v.v... và cả khi làm người, mà chỉ sữa đã uống khi sinh ra trong bụng của người mẹ có cùng một tên là “Tissā” thì nhiều hơn nước trong bốn biển lớn, nên hiểu như vậy. Kinh thứ tư.

5. පබ්බතසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Núi

128. පඤ්චමෙ සක්කා පන, භන්තෙති සො කිර භික්ඛු චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා අනමතග්ගස්ස සංසාරස්ස දීඝතමත්තා ‘න සුකරං න සුකර’න්ති කථෙතියෙව[Pg.147], කථං නච්ඡින්දති, සක්කා නු ඛො උපමං කාරාපෙතු’’න්ති. තස්මා එවමාහ. කාසිකෙනාති තයො කප්පාසංසූ එකතො ගහෙත්වා කන්තිතසුත්තමයෙන අතිසුඛුමවත්ථෙන. තෙන පන පරිමට්ඨෙ කිත්තකං ඛීයෙය්‍යාති. සාසපමත්තං. පඤ්චමං.

128. Trong kinh thứ năm, (câu) sakkā pana, bhante (bạch ngài, có thể chăng): Vị tỳ khưu ấy được cho là đã suy nghĩ: “Bậc Đạo Sư, do tính chất quá dài của vòng luân hồi vô thỉ, chỉ nói rằng ‘không dễ, không dễ’, tại sao ngài không cắt đứt nó? Liệu có thể nào khiến ngài đưa ra một ví dụ chăng?”. Vì vậy, vị ấy đã nói như vậy. Kāsikena (bằng vải Kāsī) là bằng một tấm vải rất mịn được dệt bằng sợi xe từ ba sợi bông gòn gộp lại. Khi lau bằng tấm vải ấy, nó sẽ mòn đi bao nhiêu? (Mòn đi) bằng một hạt cải. Kinh thứ năm.

6. සාසපසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Hạt Cải

129. ඡට්ඨෙ ආයසං නගරන්ති ආයසෙන පාකාරෙන පරික්ඛිත්තං නගරං, න පන අන්තො ආයසෙහි එකභූමිකාදිපාසාදෙහි ආකිණ්ණන්ති දට්ඨබ්බං. ඡට්ඨං.

129. Trong kinh thứ sáu, āyasaṃ nagaraṃ (thành phố bằng sắt) là thành phố được bao quanh bởi tường thành bằng sắt, nhưng nên hiểu rằng bên trong không đầy ắp những lâu đài một tầng v.v... làm bằng sắt. Kinh thứ sáu.

7. සාවකසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Thinh Văn

130. සත්තමෙ අනුස්සරෙය්‍යුන්ති එකෙන කප්පසතසහස්සෙ අනුස්සරිතෙ අපරො තස්ස ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤං සතසහස්සං, අඤ්ඤොපි අඤ්ඤන්ති එවං චත්තාරොපි චත්තාරිසතසහස්සානි අනුස්සරෙය්‍යුං. සත්තමං.

130. Trong kinh thứ bảy, anussareyyuṃ (họ có thể nhớ lại): Khi một người đã nhớ lại một trăm ngàn kiếp, người khác (nhớ lại) một trăm ngàn kiếp khác từ điểm mà người kia đã dừng lại, và người khác nữa (nhớ lại) một trăm ngàn kiếp khác, cứ như vậy cả bốn người có thể nhớ lại bốn trăm ngàn kiếp. Kinh thứ bảy.

8-9. ගඞ්ගාසුත්තාදිවණ්ණනා

8-9. Chú giải các kinh bắt đầu với kinh Sông Hằng.

131-132. අට්ඨමෙ යා එතස්මිං අන්තරෙ වාලිකාති යා එතස්මිං ආයාමතො පඤ්චයොජනසතිකෙ අන්තරෙ වාලිකා. නවමෙ වත්තබ්බං නත්ථි. අට්ඨමනවමානි.

131-132. Trong kinh thứ tám, câu “yā etasmiṃ antare vālikā” (số cát trong khoảng giữa này) có nghĩa là: số cát nào ở trong khoảng giữa này, có chiều dài năm trăm do-tuần. Trong kinh thứ chín, không có gì để nói. (Đây là) kinh thứ tám và thứ chín.

10. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Người (Puggala)

133. දසමෙ අට්ඨිකඞ්කලොතිආදීනි තීණිපි රාසිවෙවචනානෙව. ඉමෙසං පන සත්තානං සඅට්ඨිකාලතො අනට්ඨිකාලොව බහුතරො. ගණ්ඩුප්පාදකාදිපාණභූතානඤ්හි එතෙසං අට්ඨිමෙව නත්ථි, මච්ඡකච්ඡපාදිභූතානං පන අට්ඨිමෙව බහුතරං, තස්මා අනට්ඨිකාලඤ්ච බහුඅට්ඨිකාලඤ්ච අග්ගහෙත්වා සමට්ඨිකාලොව ගහෙතබ්බො. උත්තරො ගිජ්ඣකූටස්සාති ගිජ්ඣකූටස්ස උත්තරපස්සෙ ඨිතො. මගධානං ගිරිබ්බජෙති මගධරට්ඨස්ස ගිරිබ්බජෙ, ගිරිපරික්ඛෙපෙ ඨිතොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. දසමං.

133. Trong kinh thứ mười, cả ba từ bắt đầu bằng “aṭṭhikaṅkala” (đống xương) đều là đồng nghĩa của từ “rāsi” (đống). Tuy nhiên, đối với các chúng sanh này, thời gian không có xương nhiều hơn thời gian có xương. Vì rằng, đối với những chúng sanh này đã từng là các loài như giun đất v.v..., chúng hoàn toàn không có xương; nhưng đối với những chúng sanh đã từng là các loài như cá, rùa v.v..., chúng lại có rất nhiều xương. Do đó, không lấy cả thời gian không có xương và thời gian có nhiều xương, chỉ nên lấy thời gian có xương một cách tương đối. Cụm từ “uttaro gijjhakūṭassa” (phía bắc núi Gijjhakūṭa) có nghĩa là: ở sườn phía bắc của núi Gijjhakūṭa. Cụm từ “magadhānaṃ giribbaje” (tại Giribbaja của xứ Magadha) có nghĩa là: tại Giribbaja của xứ Magadha, tức là ở nơi được bao quanh bởi các ngọn núi. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. (Đây là) kinh thứ mười.

පඨමො වග්ගො.

Phẩm thứ nhất.

2. දුතියවග්ගො

2. Phẩm thứ hai

1. දුග්ගතසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Người Nghèo Khó

134. දුතියවග්ගස්ස [Pg.148] පඨමෙ දුග්ගතන්ති දලිද්දං කපණං. දුරූපෙතන්ති දුස්සණ්ඨානෙහි හත්ථපාදෙහි උපෙතං. පඨමං.

1. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, từ “duggata” (bất hạnh) có nghĩa là nghèo khổ, khốn cùng. Từ “durūpeta” (xấu xí) có nghĩa là có tay chân với hình dạng xấu xí. (Đây là) kinh thứ nhất.

2. සුඛිතසුත්තවණ්ණනා

134. Chú giải kinh Hạnh phúc (Sukhita)

135. දුතියෙ සුඛිතන්ති සුඛසමප්පිතං මහද්ධනං මහාභොගං. සුසජ්ජිතන්ති අලඞ්කතපටියත්තං හත්ථික්ඛන්ධගතං මහාපරිවාරං. දුතියං.

2. Trong kinh thứ hai, từ “sukhita” (hạnh phúc) có nghĩa là người được ban cho hạnh phúc, có nhiều của cải, có nhiều tài sản. Từ “susajjita” (trang hoàng lộng lẫy) có nghĩa là người được trang điểm và chuẩn bị kỹ lưỡng, ngồi trên lưng voi, có đoàn tùy tùng đông đảo. (Đây là) kinh thứ hai.

3. තිංසමත්තසුත්තවණ්ණනා

135. Chú giải kinh Ba mươi vị (Tiṃsamatta)

136. තතියෙ පාවෙය්‍යකාති පාවෙය්‍යදෙසවාසිනො. සබ්බෙ ආරඤ්ඤිකාතිආදීසු ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන තෙසං ආරඤ්ඤිකාදිභාවො වෙදිතබ්බො. සබ්බෙ සසංයොජනාති සබ්බෙ සබන්ධනා, කෙචි සොතාපන්නා, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො. තෙසු හි පුථුජ්ජනො වා ඛීණාසවො වා නත්ථි. ගුන්නන්තිආදීසු සෙතකාළාදිවණ්ණෙසු එකෙකවණ්ණකාලොව ගහෙතබ්බො. පාරිපන්ථකාති පරිපන්ථෙ තිට්ඨනකා පන්ථඝාතචොරා. පාරදාරිකාති පරදාරචාරිත්තං ආපජ්ජනකා. තතියං.

3. Trong kinh thứ ba, từ “pāveyyakā” (người Pāvā) có nghĩa là những người sống ở xứ Pāvā. Trong các câu bắt đầu bằng “sabbe āraññikā” (tất cả đều là những vị sống trong rừng), nên hiểu rằng việc họ là những vị sống trong rừng v.v... là do việc thực hành các hạnh đầu-đà. Cụm từ “sabbe sasaṃyojanā” (tất cả đều còn kiết sử) có nghĩa là tất cả đều còn sự trói buộc; một số là bậc Dự lưu, một số là bậc Nhất lai, một số là bậc Bất lai. Vì rằng trong số họ không có ai là phàm nhân hay bậc lậu tận. Trong các câu bắt đầu bằng “gunnaṃ” (của những con bò), trong số các màu sắc như trắng, đen v.v..., chỉ nên lấy từng màu một. Từ “pāripanthakā” (những kẻ cướp đường) có nghĩa là những tên cướp giết người đi đường, những kẻ đứng chờ trên đường. Từ “pāradārikā” (những kẻ ngoại tình) có nghĩa là những người thực hành việc tà dâm với vợ người khác. (Đây là) kinh thứ ba.

4-9. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

136. 4-9. Chú giải các kinh bắt đầu bằng kinh Người Mẹ (Mātu)

137-142. චතුත්ථාදීසු ලිඞ්ගනියමෙන චෙව චක්කවාළනියමෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරිසානඤ්හි මාතුගාමකාලො, මාතුගාමානඤ්ච පුරිසකාලොති එවමෙත්ථ ලිඞ්ගනියමො. ඉමම්හා චක්කවාළා සත්තා පරචක්කවාළං, පරචක්කවාළා ච ඉමං චක්කවාළං සංසරන්ති. තෙසු ඉමස්මිං චක්කවාළෙ මාතුගාමකාලෙ මාතුභූතඤ්ඤෙව දස්සෙන්තො යො නමාතාභූතපුබ්බොති ආහ. යො නපිතාභූතපුබ්බොතිආදීසුපි එසෙව නයො. චතුත්ථාදීනි.

137-142. Trong các kinh từ thứ tư trở đi, ý nghĩa nên được hiểu theo quy luật về giới tính và quy luật về thế giới. Vì rằng, đối với người nam có thời gian là người nữ, và đối với người nữ có thời gian là người nam, như vậy ở đây không có quy luật cố định về giới tính. Các chúng sanh luân hồi từ thế giới này sang thế giới khác, và từ thế giới khác sang thế giới này. Trong số đó, khi chỉ ra rằng trong thế giới này, vào thời gian là người nữ, họ đã từng là mẹ, Ngài đã nói: “yo na mātābhūtapubbo” (người chưa từng là mẹ). Trong các câu bắt đầu bằng “yo na pitābhūtapubbo” (người chưa từng là cha) cũng theo phương pháp tương tự. (Đây là) các kinh từ thứ tư trở đi.

10. වෙපුල්ලපබ්බතසුත්තවණ්ණනා

Chú giải kinh Núi Vepulla (Vepullapabbata)

143. දසමෙ [Pg.149] භූතපුබ්බන්ති අතීතකාලෙ එකං අපදානං ආහරිත්වා දස්සෙති. සමඤ්ඤා උදපාදීති පඤ්ඤත්ති අහොසි. චතූහෙන ආරොහන්තීති ඉදං ථාමමජ්ඣිමෙ සන්ධාය වුත්තං. අග්ගන්ති උත්තමං. භද්දයුගන්ති සුන්දරයුගලං. තීහෙන ආරොහන්තීති එත්තාවතා කිර ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ යොජනං පථවී උස්සන්නා, සො පබ්බතො තියොජනුබ්බෙධො ජාතො.

10. Trong kinh thứ mười, bằng từ “bhūtapubbaṃ” (việc đã xảy ra trong quá khứ), Ngài đưa ra một câu chuyện trong quá khứ để chỉ dạy. Cụm từ “samaññā udapādi” (tên gọi đã khởi lên) có nghĩa là một danh xưng đã có. Câu “catūhena ārohanti” (họ leo lên bằng bốn người) này được nói đến những người có sức mạnh trung bình. Từ “aggaṃ” (tối thượng) có nghĩa là cao quý nhất. Từ “bhaddayugaṃ” (cặp đôi tốt lành) có nghĩa là cặp đôi đẹp. Bằng câu “tīhena ārohanti” (họ leo lên bằng ba người), được biết rằng trong khoảng thời gian giữa hai vị Phật, mặt đất đã dâng lên một do-tuần, và ngọn núi ấy đã trở nên cao ba do-tuần.

අප්පං වා භිය්‍යොති වස්සසතතො උත්තරිං අප්පං දස වා වීසං වා වස්සානි. පුන වස්සසතමෙව ජීවනකො නාම නත්ථි, උත්තමකොටියා පන සට්ඨි වා අසීති වා වස්සානි ජීවන්ති. වස්සසතං පන අප්පත්වා පඤ්චවස්සදසවස්සාදිකාලෙ මීයමානාව බහුකා. එත්ථ ච කකුසන්ධො භගවා චත්තාලීසවස්සසහස්සායුකකාලෙ, කොණාගමනො තිංසවස්සසහස්සායුකකාලෙ නිබ්බත්තොති ඉදං අනුපුබ්බෙන පරිහීනසදිසං කතං, න පන එවං පරිහීනං, වඩ්ඪිත්වා වඩ්ඪිත්වා පරිහීනන්ති වෙදිතබ්බං. කථං? කකුසන්ධො තාව භගවා ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ චත්තාලීසවස්සසහස්සායුකකාලෙ නිබ්බත්තො ආයුප්පමාණං පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා චත්තාරො ඨත්වා පඤ්චමෙ විජ්ජමානෙයෙව පරිනිබ්බුතො. තං ආයු පරිහායමානං දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා තතො පරිහායමානං තිංසවස්සසහස්සායුකකාලෙ ඨිතං, තදා කොණාගමනො නිබ්බත්තො. තස්මිම්පි තථෙව පරිනිබ්බුතෙ තං ආයු දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා පරිහායිත්වා වීසවස්සසහස්සකාලෙ ඨිතං, තදා කස්සපො භගවා නිබ්බත්තො. තස්මිම්පි තථෙව පරිනිබ්බුතෙ තං ආයු දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා පරිහායිත්වා වස්සසතකාලං පත්තං, අථ අම්හාකං සම්මාසම්බුද්ධො නිබ්බත්තො. එවං අනුපුබ්බෙන පරිහායිත්වා වඩ්ඪිත්වා වඩ්ඪිත්වා පරිහීනන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච යං ආයුපරිමාණෙසු මන්දෙසු බුද්ධා නිබ්බත්තන්ති, තෙසම්පි තදෙව ආයුපරිමාණං හොතීති. දසමං.

143. Cụm từ “appaṃ vā bhiyyo” (hoặc hơn một chút) có nghĩa là hơn một trăm năm một chút, khoảng mười hoặc hai mươi năm. Lại nữa, không có ai sống đúng một trăm năm; tối đa họ sống được sáu mươi hoặc tám mươi năm. Tuy nhiên, có nhiều người chết trước khi đến một trăm tuổi, vào các thời điểm như năm tuổi, mười tuổi. Và ở đây, việc Đức Thế Tôn Kakusandha xuất hiện vào thời kỳ tuổi thọ là bốn mươi nghìn năm, và Đức Koṇāgamana xuất hiện vào thời kỳ tuổi thọ là ba mươi nghìn năm, điều này được trình bày như một sự suy giảm tuần tự, nhưng không nên hiểu là chỉ suy giảm như vậy, mà phải hiểu là đã suy giảm sau khi đã tăng lên, tăng lên. Như thế nào? Trước hết, Đức Thế Tôn Kakusandha đã xuất hiện trong chính kiếp này vào thời kỳ tuổi thọ là bốn mươi nghìn năm. Ngài đã sống bốn phần năm của tuổi thọ đó và nhập diệt khi phần thứ năm vẫn còn. Tuổi thọ đó, trong khi suy giảm, đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, sau đó từ vô số lại suy giảm và dừng lại ở thời kỳ tuổi thọ ba mươi nghìn năm; lúc đó Đức Koṇāgamana xuất hiện. Khi Ngài cũng nhập diệt theo cách tương tự, tuổi thọ đó đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, rồi suy giảm và dừng lại ở thời kỳ tuổi thọ hai mươi nghìn năm; lúc đó Đức Thế Tôn Kassapa xuất hiện. Khi Ngài cũng nhập diệt theo cách tương tự, tuổi thọ đó đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, rồi suy giảm và đạt đến thời kỳ một trăm năm; bấy giờ Đức Chánh Đẳng Giác của chúng ta xuất hiện. Như vậy, nên hiểu rằng đã suy giảm sau khi đã suy giảm tuần tự và tăng lên, tăng lên. Và trong đó, khi các vị Phật xuất hiện trong những thời kỳ tuổi thọ ngắn, tuổi thọ của các Ngài cũng chính là tuổi thọ đó. (Đây là) kinh thứ mười.

දුතියො වග්ගො.

Phẩm thứ hai.

අනමතග්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Chú giải Tương Ưng Vô Thỉ (Anamatagga) đã hoàn tất.

5. කස්සපසංයුත්තං

Tương Ưng Kassapa

1. සන්තුට්ඨසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Tri Túc (Santuṭṭha)

144. කස්සපසංයුත්තස්ස [Pg.150] පඨමෙ සන්තුට්ඨායන්ති සන්තුට්ඨො අයං. ඉතරීතරෙනාති න ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන කෙනචි, අථ ඛො යථාලද්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨොති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො.

1. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Kassapa, cụm từ “santuṭṭhāyaṃ” (vị này tri túc) có nghĩa là vị này (Kassapa) tri túc. Cụm từ “itarītarena” (với bất cứ thứ gì) không có nghĩa là với bất kỳ y phục nào, dù thô, mịn, xấu, tốt, bền hay cũ; mà đúng hơn, ý nghĩa là: vị ấy tri túc với bất cứ vật dụng nào, dù tốt hay xấu, trong số những thứ nhận được v.v... Vì rằng, đối với y phục, có ba loại tri túc: tri túc với những gì nhận được, tri túc theo sức của mình, và tri túc với những gì thích hợp. Đối với vật thực khất thực v.v... cũng theo phương pháp tương tự.

තෙසං අයං පභෙදසංවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වා – ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං, ඉදං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං, ඉදං අප්පලාභීනං හොතූ’’ති දත්වා තෙසං පුරාණචීවරං වා සඞ්කාරකූටාදිතො වා පන නන්තකානි උච්චිනිත්වා තෙහි සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

Đây là phần giải thích về sự phân loại của các sự tri túc ấy. Ở đây, vị tỳ khưu nhận được y phục, dù tốt hay không tốt, vị ấy sống bằng chính y phục ấy, không mong cầu y phục khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về y phục của vị ấy. Lại nữa, vị ấy có thể là người có thể chất yếu ớt hoặc bị bệnh tật, già nua xâm chiếm, khi khoác y nặng thì bị mệt mỏi. Vị ấy cùng với vị tỳ khưu tương hợp đổi y phục ấy, rồi sống bằng y phục nhẹ nhàng mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về y phục của vị ấy. Một vị khác là người có được các vật dụng cao quý, vị ấy sau khi nhận được một y phục đắt giá như y lụa v.v... hoặc nhiều y phục, rồi đem cho đi với suy nghĩ: “Y này hãy dành cho các vị trưởng lão đã xuất gia lâu năm, y này thích hợp cho các bậc đa văn, y này cho các vị bệnh, y này cho các vị ít lợi lộc,” rồi nhặt lấy y cũ của các vị ấy hoặc các mảnh vải vụn từ đống rác v.v..., làm thành y tăng-già-lê từ những thứ ấy rồi mặc vào mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về y phục của vị ấy.

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභ සන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං ලභති, යෙනස්ස පරිභුත්තෙන අඵාසු හොති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො තං දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිත-බහුස්සුත-අප්පලාභගිලානානං දත්වා[Pg.151], තෙසං වා සෙසකං පිණ්ඩාය වා චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được vật thực khất thực, dù thô sơ hay cao quý, vị ấy sống bằng chính vật thực ấy, không mong cầu vật thực khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy. Vị tỳ khưu nào nhận được vật thực khất thực trái với thể chất của mình hoặc trái với bệnh trạng của mình, mà sau khi dùng xong vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem vật thực đó cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi nhận lấy vật thực thích hợp từ tay vị ấy mà dùng, và thực hành sa-môn pháp mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy. Một vị khác nhận được nhiều vật thực khất thực cao quý, vị ấy cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi dùng phần còn lại của các vị ấy hoặc đi khất thực rồi dùng bữa ăn hỗn hợp mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy.

ඉධ පන භික්ඛු සෙනාසනං ලභති මනාපං වා අමනාපං වා, සො තෙන නෙව සොමනස්සං න පටිඝං උප්පාදෙති, අන්තමසො තිණසන්ථාරකෙනාපි යථාලද්ධෙනෙව තුස්සති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති, සො තානි චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. යොපි ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨානං, තත්ථ නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස පටිබුජ්ඣතො පාපවිතක්කා පාතුභවන්තී’’ති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා තාදිසං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති, සො තං පටික්ඛිපිත්වා අබ්භොකාසරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තො සන්තුට්ඨොව හොති. අයම්පි සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được sàng tọa, dù vừa ý hay không vừa ý, vị ấy không khởi lên sự hoan hỷ cũng không khởi lên sự bất mãn vì sàng tọa ấy, tối thiểu vị ấy cũng hài lòng với tấm lót bằng cỏ mà mình nhận được. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Vị tỳ khưu nào nhận được sàng tọa trái với thể chất của mình hoặc trái với bệnh trạng của mình, mà khi ở đó vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem sàng tọa đó cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi ở trong sàng tọa thích hợp thuộc sở hữu của vị kia mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Một vị khác có phước lớn nhận được nhiều sàng tọa cao quý như hang động, nhà có mái che, nhà có nóc nhọn v.v..., vị ấy cũng giống như trường hợp y phục v.v..., đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi ở bất cứ nơi nào mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Cả vị tỳ khưu nào, sau khi suy xét rằng: “Sàng tọa thượng hạng là nơi chốn của sự dể duôi, hôn trầm thụy miên xâm chiếm người ngồi ở đó, khi người bị giấc ngủ chi phối tỉnh dậy thì các ác tầm khởi lên,” nên dù đã nhận được sàng tọa như vậy cũng không chấp nhận, vị ấy từ chối sàng tọa đó rồi sống ở ngoài trời, dưới gốc cây v.v... mà vẫn là người tri túc. Vị này cũng là người có sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về sàng tọa.

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො යං ලභති තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන තෙලෙනත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලං ගහෙත්වා වා අඤ්ඤදෙව වා පරියෙසිත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිත-බහුස්සුත-අප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං ආභතෙන යෙන කෙනචි යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං ‘‘ගණ්හ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, අථ ‘‘මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව [Pg.152] හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. ඉති ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨායං, භික්ඛවෙ, කස්සපො ඉතරීතරෙන චීවරෙනා’’ති වුත්තං.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được dược phẩm, dù thô sơ hay cao quý, vị ấy hài lòng với những gì mình nhận được, không mong cầu dược phẩm khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Vị tỳ khưu nào cần dầu mà lại nhận được đường phèn, vị ấy đem đường phèn ấy cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi nhận lấy dầu từ tay vị kia hoặc tự tìm kiếm dầu khác để làm thuốc mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Một vị khác có phước lớn nhận được nhiều dược phẩm cao quý như dầu, mật ong, đường phèn v.v..., vị ấy cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi sống bằng bất cứ thứ gì do các vị ấy mang đến mà vẫn là người tri túc. Lại nữa, có vị tỳ khưu được người ta đặt một bên là quả kha tử ngâm nước tiểu và một bên là tứ mật trong một cái bát rồi nói rằng: “Bạch ngài, ngài muốn thứ gì xin hãy nhận lấy.” Nếu bệnh của vị ấy có thể thuyên giảm bởi một trong hai thứ đó, vị ấy suy nghĩ rằng: “Quả kha tử ngâm nước tiểu được chư Phật v.v... tán thán,” rồi từ chối tứ mật, dùng quả kha tử ngâm nước tiểu làm thuốc mà vẫn là người vô cùng tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Do đó, chính vì đề cập đến ba loại tri túc này mà (Đức Thế Tôn) đã dạy rằng: “Này các tỳ khưu, Kassapa này là người tri túc với bất kỳ loại y phục nào.”

වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති. එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො සන්තුට්ඨො ච හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති. අයං තාදිසොති දස්සෙතුං ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදීති වුත්තං. අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගප්පභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අලද්ධාති අලභිත්වා. යථා ච එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතස්සති, අයං එවං අලද්ධා ච චීවරං න පරිතස්සති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අගධිතොති විගතලොභගෙධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡං අනාපන්නො. අනජ්ඣාපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථටො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති, ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති වුත්තනිස්සරණමෙව ජානන්තො පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො. ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාතිආදීසුපි යථාලද්ධාදීනං යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන, යෙන කෙනචි සෙනාසනෙන, යෙන කෙනචි ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙනාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

Cụm từ "người tán dương" (vaṇṇavādī) có nghĩa là: Có người tri túc nhưng không nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người không tri túc nhưng lại nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người vừa không tri túc, vừa không nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người vừa tri túc, vừa nói lên lời tán dương sự tri túc. Để chỉ ra rằng vị này (Đại đức Kassapa) là người như vậy, (Đức Phật) đã nói rằng: "vừa tri túc với bất kỳ loại y nào, vừa là người tán dương (sự tri túc)". Cụm từ "sự tìm cầu không đúng đắn" (anesana) có nghĩa là sự tìm cầu không đúng đắn có nhiều loại khác nhau, như là việc chuyên tâm đi lại làm người đưa tin. Cụm từ "khi không nhận được" (aladdhā) có nghĩa là do không nhận được. Và giống như có người, khi nghĩ rằng: "Làm sao ta có thể nhận được y?", đã cùng với các vị tỳ khưu có phước báu, thực hành sự giả dối, rồi run sợ, kinh hãi; vị này (Kassapa) dù không nhận được y cũng không kinh hãi như vậy. Cụm từ "khi nhận được" (laddhā) có nghĩa là nhận được một cách đúng pháp, hợp lẽ. Cụm từ "không tham đắm" (agadhito) có nghĩa là không có lòng tham, không có sự thèm muốn. Cụm từ "không mê đắm" (amucchito) có nghĩa là không bị mê đắm bởi ái dục quá mức. Cụm từ "không bị chi phối" (anajjhāpanno) có nghĩa là không bị ái dục bao trùm, không bị trói buộc. Cụm từ "thấy được sự nguy hại" (ādīnavadassāvī) có nghĩa là thấy được sự nguy hại trong tội lỗi do tìm cầu không đúng đắn và trong việc thọ dụng với lòng tham đắm. Cụm từ "có trí tuệ về sự xuất ly" (nissaraṇapañño) có nghĩa là: vị ấy thọ dụng trong khi biết rõ sự xuất ly đã được nói đến, rằng "chỉ để ngăn ngừa cái lạnh". Trong các câu như "với bất kỳ vật thực khất thực nào", ý nghĩa cần được hiểu là: với bất kỳ vật thực khất thực nào nhận được, với bất kỳ sàng tọa nào, với bất kỳ dược phẩm trị bệnh nào.

කස්සපෙන වා හි වො, භික්ඛවෙ, ඔවදිස්සාමීති එත්ථ යථා මහාකස්සපත්ථෙරො චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨො, තුම්හෙපි තථාරූපා භවථාති ඔවදන්තො කස්සපෙන ඔවදති නාම. යො වා පනස්ස කස්සපසදිසොති එත්ථාපි යො වා පනඤ්ඤොපි කස්සපසදිසො මහාකස්සපත්ථෙරො විය චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨො භවෙය්‍ය, තුම්හෙපි තථාරූපා භවථාති ඔවදන්තො කස්සපසදිසෙන ඔවදති නාම. තථත්තාය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමාය ඉමස්මිං සන්තුට්ඨිසුත්තෙ වුත්තසල්ලෙඛාචාරපටිපත්තියා කථනං නාම භාරො, අම්හාකම්පි [Pg.153] ඉමං පටිපත්තිං පරිපූරං කත්වා පූරණං භාරොයෙව, ආගතො ඛො පන භාරො ගහෙතබ්බො’’ති චින්තෙත්වා යථා මයා කථිතං, තථත්තාය තථාභාවාය තුම්හෙහිපි පටිපජ්ජිතබ්බන්ති. පඨමං.

Trong câu: "Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giáo huấn các con bằng (gương của) Kassapa", khi giáo huấn rằng: "Giống như Trưởng lão Mahākassapa tri túc với bốn món vật dụng qua ba loại tri túc, các con cũng hãy trở thành người như vậy", thì được gọi là giáo huấn bằng (gương của) Kassapa. Cũng vậy, trong câu: "Hoặc người nào giống như Kassapa", khi giáo huấn rằng: "Hoặc người nào khác giống như Kassapa, có thể tri túc với bốn món vật dụng qua ba loại tri túc như Trưởng lão Mahākassapa, các con cũng hãy trở thành người như vậy", thì được gọi là giáo huấn bằng (gương của) người giống như Kassapa. Cụm từ "nên thực hành để được như vậy" có nghĩa là: sau khi suy nghĩ rằng: "Đối với bậc Chánh Đẳng Giác, việc thuyết giảng về pháp hành khổ hạnh này, được nói trong Kinh Tri Túc này, là một gánh nặng; đối với chúng ta cũng vậy, việc thực hành pháp hành này cho đến viên mãn cũng là một gánh nặng. Tuy nhiên, gánh nặng đã đến thì phải gánh vác", (Đức Phật dạy rằng): "Như Ta đã thuyết giảng, các con cũng phải thực hành để được như vậy, để trở thành như vậy". Hết kinh thứ nhất.

2. අනොත්තප්පීසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải Kinh Anottappī (Kinh Vô Tàm).

145. දුතියෙ අනාතාපීති යං වීරියං කිලෙසෙ ආතපති, තෙන රහිතො. අනොත්තප්පීති නිබ්භයො කිලෙසුප්පත්තිතො කුසලානුප්පත්තිතො ච භයරහිතො. සම්බොධායාති සම්බුජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය. අනුත්තරස්ස යොගක්ඛෙමස්සාති අරහත්තස්ස තඤ්හි අනුත්තරඤ්චෙව චතූහි ච යොගෙහි ඛෙමං.

145. Trong kinh thứ hai, "không nhiệt tâm" (anātāpī) có nghĩa là người không có tinh tấn, thứ làm thiêu đốt các phiền não. "Không ghê sợ tội lỗi" (anottappī) có nghĩa là người không sợ hãi, không có sự ghê sợ đối với sự phát sinh của phiền não và sự không phát sinh của thiện pháp. "Để giác ngộ" (sambodhāya) có nghĩa là để giác ngộ. "Để đạt Niết-bàn" (nibbānāya) có nghĩa là để chứng ngộ Niết-bàn. "Sự an ổn vô thượng khỏi các ách phược" (anuttarassa yogakkhemassa) có nghĩa là A-la-hán quả, vì quả vị ấy vừa là vô thượng, vừa an ổn khỏi bốn loại ách phược.

අනුප්පන්නාතිආදීසු යෙ පුබ්බෙ අප්පටිලද්ධපුබ්බං චීවරාදිං වා පච්චයං උපට්ඨාකසද්ධිවිහාරික-අන්තෙවාසීනං වා අඤ්ඤතරතො මනුඤ්ඤවත්ථුං පටිලභිත්වා තං සුභං සුඛන්ති අයොනිසො ගණ්හන්තස්ස අඤ්ඤතරං වා පන අනනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං යථා තථා වා අයොනිසො ආවජ්ජෙන්තස්ස ලොභාදයො පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තෙ අනුප්පන්නාති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා නාම පාපකා ධම්මා නත්ථි. අනුභූතපුබ්බෙපි ච වත්ථුම්හි ආරම්මණෙ වා යස්ස පකතිබුද්ධියා වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාය වා පරියත්තිනවකම්මයොනිසොමනසිකාරානං වා අඤ්ඤතරවසෙන පුබ්බෙ අනුප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා තාදිසෙන පච්චයෙන සහසා උප්පජ්ජන්ති, ඉමෙපි ‘‘අනුප්පන්නා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති වෙදිතබ්බා. තෙසුයෙව පන වත්ථාරම්මණෙසු පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානා නප්පහීයන්ති නාම, තෙ ‘‘උප්පන්නා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන උප්පන්නානුප්පන්නභෙදො ච පහානප්පහානවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසෙ කථිතං.

Trong các câu bắt đầu bằng "chưa sanh khởi", đối với người nào, sau khi nhận được vật dụng như y phục v.v... chưa từng nhận được trước đây, hoặc một vật khả ái từ một trong những người hộ độ, bạn đồng tu, hoặc đệ tử, rồi chấp thủ một cách không như lý rằng "nó đẹp, nó tốt"; hoặc đối với người hướng tâm một cách không như lý đến một đối tượng chưa từng kinh nghiệm trước đây, dù theo cách nào đi nữa, thì các pháp ác bất thiện như tham v.v... sanh khởi. Những pháp ấy cần được biết là "chưa sanh khởi". Vì nếu không, trong vòng luân hồi vô thủy này, không có pháp ác nào được gọi là "chưa từng sanh khởi". Và đối với người nào, ngay cả đối với vật hay đối tượng đã từng kinh nghiệm trước đây, do trí tuệ tự nhiên, hoặc do học hỏi, hoặc do một trong các yếu tố như học pháp, công việc mới, hoặc tác ý như lý, mà (các pháp ác) trước đây chưa sanh khởi, sau đó do duyên như vậy mà đột ngột sanh khởi, những pháp này cũng cần được biết là "những pháp chưa sanh khởi, khi sanh khởi, sẽ dẫn đến bất lợi". Nhưng đối với chính những vật và đối tượng ấy, khi (các pháp ác) sanh khởi lặp đi lặp lại, chúng được gọi là "chưa được đoạn trừ". Những pháp ấy cần được biết là "những pháp đã sanh khởi, khi chưa được đoạn trừ, sẽ dẫn đến bất lợi". Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, sự phân biệt giữa đã sanh và chưa sanh, và phương pháp đoạn trừ và không đoạn trừ, tất cả đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, phần giải về Tri Kiến Thanh Tịnh.

අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මාති අප්පටිලද්ධාපි සීලසමාධිමග්ගඵලසඞ්ඛාතා අනවජ්ජධම්මා. උප්පන්නාති තෙයෙව පටිලද්ධා. නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති තෙ සීලාදිධම්මා පරිහානිවසෙන පුන අනුප්පත්තියා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථ ච ලොකියා පරිහායන්ති, ලොකුත්තරානං පරිහානි නත්ථීති. ‘‘උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති ඉමස්ස [Pg.154] පන සම්මප්පධානස්ස වසෙනායං දෙසනා කතා. දුතියමග්ගො වා සීඝං අනුප්පජ්ජමානො, පඨමමග්ගො නිරුජ්ඣමානො අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ඉමෙ චත්තාරො සම්මප්පධානා පුබ්බභාගවිපස්සනාවසෙන කථිතාති. දුතියං.

"Các thiện pháp chưa sanh khởi nơi ta" có nghĩa là các pháp vô tội được gọi là giới, định, đạo, quả, mà chưa đạt được. "Đã sanh khởi" có nghĩa là chính những pháp ấy đã đạt được. "Khi đang diệt đi, sẽ dẫn đến bất lợi" cần được hiểu là: những pháp như giới v.v... ấy, khi đang diệt đi do sự suy thoái, do không sanh khởi trở lại, sẽ dẫn đến bất lợi. Ở đây, các pháp thế gian thì suy thoái, còn các pháp siêu thế thì không có sự suy thoái. Bài pháp này được thuyết giảng theo ý nghĩa của chánh cần này: "để duy trì các thiện pháp đã sanh khởi". Hoặc, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như sau: nếu đạo thứ hai không nhanh chóng sanh khởi, thì đạo thứ nhất, khi đã diệt, sẽ dẫn đến bất lợi. Như vậy, trong kinh này, bốn chánh cần này đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương diện tuệ quán thuộc giai đoạn chuẩn bị. Hết kinh thứ hai.

3. චන්දූපමසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải Kinh Candūpama (Kinh Ví Dụ Mặt Trăng).

146. තතියෙ චන්දූපමාති චන්දසදිසා හුත්වා. කිං පරිමණ්ඩලතාය? නො, අපිච ඛො යථා චන්දො ගගනතලං පක්ඛන්දමානො න කෙනචි සද්ධිං සන්ථවං වා සිනෙහං වා ආලයං වා නිකන්තිං වා පත්ථනං වා පරියුට්ඨානං වා කරොති, න ච න හොති මහාජනස්ස පියො මනාපො, තුම්හෙපි එවං කෙනචි සද්ධිං සන්ථවාදීනං අකරණෙන බහුජනස්ස පියා මනාපා චන්දූපමා හුත්වා ඛත්තියකුලාදීනි චත්තාරි කුලානි උපසඞ්කමථාති අත්ථො. අපිච යථා චන්දො අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං ඵරති, එවං කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන ඤාණාලොකඵරණෙන චාපි චන්දූපමා හුත්වාති එවමාදීහිපි නයෙහි එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

146. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ví như mặt trăng (candūpamā) có nghĩa là trở nên giống như mặt trăng. Giống ở điểm nào? Về sự tròn đầy ư? Không phải, mà là cũng như mặt trăng khi đi vào bầu trời, không tạo ra sự thân quen, hay tình thương, hay sự quyến luyến, hay sự ham muốn, hay sự mong cầu, hay sự ám ảnh với bất cứ ai, nhưng vẫn được nhiều người yêu mến và quý trọng. Các con cũng vậy, do không tạo ra sự thân quen v.v... với bất cứ ai, hãy trở nên được nhiều người yêu mến và quý trọng, ví như mặt trăng, mà đến gần bốn gia tộc là dòng dõi Sát-đế-lợi v.v... đó là ý nghĩa. Hơn nữa, cũng như mặt trăng xua tan bóng tối, tỏa ra ánh sáng, cũng vậy, do xua tan bóng tối phiền não và tỏa ra ánh sáng trí tuệ, nên (các con) trở nên ví như mặt trăng. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo những cách như vậy v.v...

අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්තන්ති තෙනෙව සන්ථවාදීනං අකරණෙන කායඤ්ච චිත්තඤ්ච අපකස්සිත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො. යො හි භික්ඛු අරඤ්ඤෙපි න වසති, කාමවිතක්කාදයොපි විතක්කෙති, අයං නෙව කායං අපකස්සති, න චිත්තං. යො හි අරඤ්ඤෙපි ඛො විහරති, කාමවිතක්කාදයො පන විතක්කෙති, අයං කායමෙව අපකස්සති, න චිත්තං. යො ගාමන්තෙ වසති, කාමවිතක්කාදයොපි ඛො න ච විතක්කෙති, අයං චිත්තමෙව අපකස්සති, න කායං. යො පන අරඤ්ඤෙ චෙව වසති, කාමවිතක්කාදයො ච න විතක්කෙති, අයං උභයම්පි අපකස්සති. එවරූපා හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමථාති දීපෙන්තො ‘‘අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්ත’’න්ති ආහ.

(Cụm từ) "Hãy rút lui thân, hãy rút lui tâm" (apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ) có nghĩa là: do chính sự không tạo ra thân quen v.v... mà rút lui, loại bỏ cả thân và tâm. Vị tỳ khưu nào không sống trong rừng, lại còn suy tư các dục tầm v.v..., vị này không rút lui thân, cũng không rút lui tâm. Vị tỳ khưu nào sống trong rừng, nhưng lại suy tư các dục tầm v.v..., vị này chỉ rút lui thân, không rút lui tâm. Vị nào sống ở gần làng, nhưng không suy tư các dục tầm v.v..., vị này chỉ rút lui tâm, không rút lui thân. Còn vị nào vừa sống trong rừng, vừa không suy tư các dục tầm v.v..., vị này rút lui cả hai. Để làm sáng tỏ ý "hãy trở nên như vậy mà đến gần các gia tộc", Ngài đã nói: "Hãy rút lui thân, hãy rút lui tâm".

නිච්චනවකාති නිච්චං නවකාව, ආගන්තුකසදිසා එව හුත්වාති අත්ථො. ආගන්තුකො හි පටිපාටියා සම්පත්තගෙහං පවිසිත්වා සචෙ නං ඝරසාමිකා දිස්වා, ‘‘අම්හාකං පුත්තභාතරො විප්පවාසං ගතා එවං විචරිංසූ’’ති අනුකම්පමානා නිසීදාපෙත්වා භොජෙන්ති, භුත්තමත්තොයෙව ‘‘තුම්හාකං භාජනං [Pg.155] ගණ්හථා’’ති උට්ඨාය පක්කමති, න තෙහි සද්ධිං සන්ථවං වා කරොති, න කිච්චකරණීයානි වා සංවිදහති, එවං තුම්හෙපි පටිපාටියා සම්පත්තඝරං පවිසිත්වා යං ඉරියාපථෙසු පසන්නා මනුස්සා දෙන්ති, තං ගහෙත්වා ඡින්නසන්ථවා, තෙසං කිච්චකරණීයෙ අබ්‍යාවටා හුත්වා නික්ඛමථාති දීපෙති.

(Cụm từ) "Luôn là người mới" (niccanavakā) có nghĩa là luôn luôn như người mới đến, trở nên giống như khách lạ. Vì rằng, người khách lạ khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, nếu các gia chủ thấy vị ấy, và với lòng trắc ẩn nghĩ rằng: "Các con, các em của chúng ta khi đi xa cũng đã đi lại như thế này", rồi mời ngồi và dâng thức ăn, thì vị ấy chỉ vừa ăn xong, liền nói: "Xin hãy nhận lại bát của quý vị", rồi đứng dậy và ra đi, không tạo sự thân quen với họ, cũng không thu xếp công việc gì cho họ. Cũng vậy, các con khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, những gì mà người ta, do hoan hỷ với oai nghi của các con, dâng cúng, hãy nhận lấy vật ấy rồi ra đi, với sự thân quen đã được cắt đứt, không bận tâm đến công việc của họ. Ngài đã làm sáng tỏ ý này.

ඉමස්ස පන නිච්චනවකභාවස්ස ආවිභාවත්ථං ද්වෙභාතිකවත්ථු කථෙතබ්බං – වසාළනගරගාමතො කිර ද්වෙ භාතිකා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා, තෙ චූළනාගත්ථෙරො ච මහානාගත්ථෙරො චාති පඤ්ඤායිංසු. තෙ චිත්තලපබ්බතෙ තිංස වස්සානි වසිත්වා අරහත්තං පත්තා ‘‘මාතරං පස්සිස්සාමා’’ති ආගන්ත්වා වසාළනගරවිහාරෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ මාතුගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. මාතාපි තෙසං උළුඞ්කෙන යාගුං නීහරිත්වා එකස්ස පත්තෙ ආකිරි. තස්සා තං ඔලොකයමානාය පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. අථ නං ආහ – ‘‘ත්වං, තාත, මය්හං පුත්තො මහානාගො’’ති. ථෙරො ‘‘පච්ඡිමං ථෙරං පුච්ඡ උපාසිකෙ’’ති වත්වා පක්කාමි. පච්ඡිමථෙරස්සපි යාගුං දත්වා, ‘‘තාත, ත්වං මය්හං පුත්තො චූළනාගො’’ති පුච්ඡි? ථෙරො ‘‘කිං, උපාසිකෙ, පුරිමං ථෙරං න පුච්ඡසී’’ති? වත්වා පක්කාමි. එවං මාතරාපි සද්ධිං ඡින්නසන්ථවො භික්ඛු නිච්චනවකො නාම හොති.

Để làm rõ trạng thái luôn là người mới này, câu chuyện về hai vị trưởng lão anh em nên được kể lại. Tương truyền, từ làng Vasāḷanagara, có hai anh em đã xuất gia tu hành. Họ được biết đến với tên là trưởng lão Cūḷanāga và trưởng lão Mahānāga. Sau khi sống ở núi Cittala ba mươi năm và đắc quả A-la-hán, họ nghĩ: "Chúng ta sẽ đi thăm mẹ", rồi trở về và trú tại tu viện ở Vasāḷanagara. Ngày hôm sau, họ vào làng của mẹ để khất thực. Người mẹ cũng mang cháo ra bằng một cái muỗng và đổ vào bát của một vị. Khi bà nhìn vị ấy, tình thương con trỗi dậy. Rồi bà nói với vị ấy: "Này con, con là Mahānāga, con của mẹ phải không?". Vị trưởng lão nói: "Này nữ thí chủ, hãy hỏi vị trưởng lão đi sau", rồi bước đi. Sau khi dâng cháo cho vị trưởng lão đi sau, bà hỏi: "Này con, con là Cūḷanāga, con của mẹ phải không?". Vị trưởng lão nói: "Này nữ thí chủ, sao bà không hỏi vị trưởng lão đi trước?", rồi bước đi. Như vậy, vị tỳ khưu đã cắt đứt sự thân quen ngay cả với mẹ của mình được gọi là người luôn mới đến.

අප්පගබ්භාති න පගබ්භා, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතාති අත්ථො. අට්ඨට්ඨානං කායපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගල-භොජනසාලා-ජන්තාඝරනහානතිත්ථ-භික්ඛාචාරමග්ග-අන්තරඝරප්පවෙසනෙසු කායෙන අප්පතිරූපකරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පල්ලත්ථිකාය වා නිසීදති පාදෙ පාදං ආධායිත්වා වාති එවමාදි (මහානි. 165). තථා ගණමජ්ඣෙ. ගණමජ්ඣෙති චතුපරිසසන්නිපාතෙ වා සුත්තන්තිකගණාදිසන්නිපාතෙ වා. තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ. භොජනසාලාය පන වුඩ්ඪානං ආසනං න දෙති, නවානං ආසනං පටිබාහති. තථා ජන්තාඝරෙ. වුඩ්ඪෙ චෙත්ථ අනාපුච්ඡා අග්ගිජලනාදීනි කරොති. න්හානතිත්ථෙ ච යදිදං ‘‘දහරො වුඩ්ඪොති පමාණං අකත්වා ආගතපටිපාටියා න්හායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තම්පි අනාදියන්තො පච්ඡා ආගන්ත්වා උදකං ඔතරිත්වා වුඩ්ඪෙ ච නවෙ ච බාධති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ පන අග්ගාසනඅග්ගොදකඅග්ගපිණ්ඩානං [Pg.156] අත්ථාය පුරතො ගච්ඡති බාහාය බාහං පහරන්තො. අන්තරඝරප්පවෙසනෙ වුඩ්ඪෙහි පඨමතරං පවිසති, දහරෙහි සද්ධිං කායකීළනකං කරොතීති එවමාදි.

(Cụm từ) "Không sỗ sàng" (appagabbhā) có nghĩa là không táo bạo, không có sự sỗ sàng về thân trong tám trường hợp, sự sỗ sàng về lời trong bốn trường hợp, và sự sỗ sàng về ý trong nhiều trường hợp. Sự sỗ sàng về thân trong tám trường hợp là hành động không thích hợp bằng thân ở giữa Tăng chúng, giữa một nhóm, đối với một cá nhân, trong nhà ăn, trong nhà tắm hơi, tại bến tắm, trên đường đi khất thực, và khi vào nhà dân. Cụ thể là: ở đây, có vị ngồi xếp bằng hoặc gác chân lên nhau giữa Tăng chúng, v.v... Tương tự như vậy ở giữa một nhóm. "Giữa một nhóm" là ở trong một cuộc hội họp của bốn chúng hoặc trong một cuộc hội họp của nhóm các vị Tụng kinh, v.v... Tương tự như vậy đối với một vị trưởng thượng. Còn trong nhà ăn, vị ấy không nhường chỗ cho các vị trưởng lão, và cản trở chỗ ngồi của các vị tân tỳ khưu. Tương tự như vậy trong nhà tắm hơi. Ở đây, vị ấy đốt lửa v.v... mà không hỏi các vị trưởng lão. Và tại bến tắm, không tuân theo lời dạy rằng "nên tắm theo thứ tự đến, không phân biệt tỳ khưu trẻ hay tỳ khưu lớn", vị ấy đến sau, xuống nước, rồi cản trở cả các vị trưởng lão lẫn các vị tân tỳ khưu. Còn trên đường đi khất thực, vì muốn có chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, vật thực tốt nhất, vị ấy đi phía trước, huých tay vào người khác. Khi vào nhà dân, vị ấy vào trước các vị trưởng lão, và nô đùa thân thể với các vị tỳ khưu trẻ, v.v...

චතුට්ඨානං වචීපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලඅන්තරඝරෙසු අප්පතිරූපවාචානිච්ඡාරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනාපුච්ඡා ධම්මං භාසති. තථා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස ගණස්ස මජ්ඣෙ පුග්ගලස්ස ච සන්තිකෙ, තත්ථෙව මනුස්සෙහි පඤ්හං පුට්ඨො වුඩ්ඪතරං අනාපුච්ඡා විස්සජ්ජෙති. අන්තරඝරෙ පන ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ කිං අත්ථි? කිං යාගු, උදාහු ඛාදනීයං භොජනීයං? කිං මෙ දස්සසි? කිං අජ්ජ ඛාදිස්සාම? කිං භුඤ්ජිස්සාම? කිං පිවිස්සාමා’’තිආදීනි භාසති.

Sự sỗ sàng về lời trong bốn trường hợp là việc nói ra những lời không thích hợp ở giữa Tăng chúng, giữa một nhóm, đối với một cá nhân, và trong nhà dân. Cụ thể là: ở đây, có vị nói pháp giữa Tăng chúng mà không được yêu cầu. Tương tự như vậy, ở giữa một nhóm như đã nói ở trên và trước mặt một cá nhân, khi được người ta hỏi một câu hỏi, vị ấy trả lời mà không hỏi vị trưởng lão hơn mình. Còn trong nhà dân, vị ấy nói những lời như: "Có người tên này tên kia ở đây không? Có cháo không, hay có vật thực cứng, vật thực mềm không? Quý vị sẽ cho tôi cái gì? Hôm nay chúng ta sẽ ăn gì? Chúng ta sẽ dùng gì? Chúng ta sẽ uống gì?", v.v...

අනෙකට්ඨානං මනොපාගබ්භියං නාම තෙසු තෙසු ඨානෙසු කායවාචාහි අජ්ඣාචාරං අනාපජ්ජිත්වාපි මනසාව කාමවිතක්කාදීනං විතක්කනං. අපිච දුස්සීලස්සෙව සතො ‘‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති එවං පවත්තා පාපිච්ඡතාපි මනොපාගබ්භියං. ඉති සබ්බෙසම්පි ඉමෙසං පාගබ්භියානං අභාවෙන අප්පගබ්භා හුත්වා උපසඞ්කමථාති වදති.

Sự táo bạo về ý (manopāgabbhiyaṃ) có nhiều phương diện, nghĩa là: ở những nơi chốn ấy, dù không phạm vào sự quá trớn bằng thân và khẩu, nhưng chỉ bằng ý mà suy tầm các điều như dục tầm. Lại nữa, là người ác giới nhưng có ước muốn xấu xa khởi lên rằng: ‘Mong rằng mọi người biết ta là người có giới’, (ước muốn) như vậy cũng là sự táo bạo về ý. Như vậy, do không có tất cả những sự táo bạo này, trở nên không táo bạo, (Ngài) nói rằng ‘hãy đến gần’.

ජරුදපානන්ති ජිණ්ණකූපං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතෙ විසමං පපාතට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදියා විදුග්ගං ඡින්නතටට්ඨානං. අපකස්සෙව කායන්ති තාදිසානි ඨානානි යො ඛිඩ්ඩාදිපසුතො කායං අනපකස්ස එකතොභාරියං අකත්වාව වායුපත්ථම්භකං අග්ගාහාපෙත්වා චිත්තම්පි අනපකස්ස ‘‘එත්ථ පතිතො හත්ථපාදභඤ්ජනාදීනි පාපුණාතී’’ති අනාදීනවදස්සාවිතාය අනුබ්බෙජෙත්වා සම්පියායමානො ඔලොකෙති, සො පතිත්වා හත්ථපාදභඤ්ජනාදිඅනත්ථං පාපුණාති. යො පන උදකත්ථිකො වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි කිච්චෙන ඔලොකෙතුකාමො කායං අපකස්ස එකතො භාරියං කත්වා වායුපත්ථම්භකං ගාහාපෙත්වා, චිත්තම්පි අපකස්ස ආදීනවදස්සනෙන සංවෙජෙත්වා ඔලොකෙති, සො න පතති, යථාරුචිං ඔලොකෙත්වා සුඛී යෙනකාමං පක්කමති.

‘Jarudapāna’ là giếng cũ. ‘Pabbatavisama’ là nơi vực thẳm không bằng phẳng trên núi. ‘Nadīvidugga’ là nơi bờ sông bị sạt lở, khó đi lại. (Về câu) ‘apakasseva kāyaṃ’ (thân không lùi lại): Người nào ham mê vui đùa, khi nhìn ngó những nơi như vậy, không lùi thân lại, không nghiêng về một bên, không làm cho gió (sinh từ tâm) nâng đỡ, tâm cũng không lùi lại, không sợ hãi do không thấy sự nguy hiểm rằng: ‘Nếu rơi vào đây, sẽ bị gãy tay chân v.v...’, và nhìn ngó một cách thích thú, người ấy sẽ rơi xuống và gặp phải tai họa gãy tay chân v.v... Còn người nào muốn nhìn xuống vì muốn lấy nước hoặc vì một công việc nào khác, người ấy lùi thân lại, nghiêng về một bên, làm cho gió nâng đỡ, tâm cũng lùi lại, làm cho sợ hãi bằng cách thấy sự nguy hiểm, rồi mới nhìn xuống, người ấy không bị rơi, sau khi nhìn xuống theo ý muốn, được an vui và đi đến nơi mình muốn.

එවමෙව [Pg.157] ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ජරුදපානාදයො විය හි චත්තාරි කුලානි, ඔලොකනපුරිසො විය භික්ඛු. යථා අනපකට්ඨකායචිත්තො තානි ඔලොකෙන්තො පුරිසො තත්ථ පතති, එවං අරක්ඛිතෙහි කායාදීහි කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු බජ්ඣති, තතො නානප්පකාරං සීලපාදභඤ්ජනාදිඅනත්ථං පාපුණාති. යථා පන අපකට්ඨකායචිත්තො පුරිසො තත්ථ න පතති, එවං රක්ඛිතෙනෙව කායෙන රක්ඛිතෙහි චිත්තෙහි රක්ඛිතාය වාචාය සුප්පට්ඨිතාය සතියා අපකට්ඨකායචිත්තො හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු න බජ්ඣති. අථස්ස යථා තත්ථ අපතිතස්ස පුරිසස්ස, න පාදා භඤ්ජන්ති, එවං සීලපාදො න භිජ්ජති. යථා හත්ථා න භඤ්ජන්ති, එවං සද්ධාහත්ථො න භිජ්ජති. යථා කුච්ඡි න භිජ්ජති, එවං සමාධිකුච්ඡි න භිජ්ජති. යථා සීසං න භිජ්ජති, එවං ඤාණසීසං න භිජ්ජති, යථා ච තං ඛාණුකණ්ටකාදයො න විජ්ඣන්ති, එවමිමං රාගකණ්ටකාදයො න විජ්ඣන්ති. යථා සො නිරුපද්දවො යථාරුචි ඔලොකෙත්වා සුඛී යෙනකාමං පක්කමති, එවං භික්ඛු කුලානි නිස්සාය චීවරාදයො පච්චයෙ පටිසෙවන්තො කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අරහත්තං පත්වා ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතො යෙනකාමං අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගච්ඡති.

Trong câu ‘Evameva kho’, đây là sự so sánh ví dụ: Bốn gia đình thí chủ ví như giếng cũ v.v..., vị tỳ khưu ví như người nhìn xuống. Giống như người có thân và tâm không lùi lại khi nhìn ngó những nơi ấy thì bị rơi xuống đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân v.v... không được phòng hộ thì bị ràng buộc trong các gia đình, do đó, gặp phải nhiều tai họa khác nhau như gãy chân tức là giới. Còn như người có thân và tâm lùi lại thì không bị rơi xuống đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân được phòng hộ, với tâm được phòng hộ, với khẩu được phòng hộ, với niệm được thiết lập vững chắc, trở thành người có thân và tâm lùi lại, thì không bị ràng buộc trong các gia đình. Khi ấy, đối với vị ấy, giống như chân của người không bị rơi không bị gãy, cũng vậy, chân tức là giới không bị phá vỡ. Giống như tay không bị gãy, cũng vậy, tay tức là tín không bị phá vỡ. Giống như bụng không bị vỡ, cũng vậy, bụng tức là định không bị phá vỡ. Giống như đầu không bị vỡ, cũng vậy, đầu tức là tuệ không bị phá vỡ. Và giống như người ấy không bị cọc nhọn, gai góc đâm, cũng vậy, vị này không bị gai tức là tham ái v.v... đâm. Giống như người ấy không gặp tai họa, nhìn ngó theo ý muốn, được an vui và đi đến nơi mình muốn, cũng vậy, vị tỳ khưu nương vào các gia đình, sau khi thọ dụng các vật dụng như y phục v.v..., phát triển đề mục thiền, quán xét các pháp hữu vi, đạt đến A-la-hán, được an lạc với lạc siêu thế, đi đến phương Niết-bàn chưa từng đến trước đây, theo ý muốn.

ඉදානි යො හීනාධිමුත්තිකො මිච්ඡාපටිපන්නො එවං වදෙය්‍ය ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ‘තිවිධං පාගබ්භියං පහාය නිච්චනවකත්තෙන චන්දූපමා කුලානි උපසඞ්කමථා’ති වදන්තො අට්ඨානෙ ඨපෙති, අසය්හං භාරං ආරොපෙති, යං න සක්කා කාතුං තං කාරෙතී’’ති, තස්ස වාදපථං පච්ඡින්දිත්වා, ‘‘සක්කා එවං කාතුං, අත්ථි එවරූපො භික්ඛූ’’ති දස්සෙන්තො කස්සපො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

Bây giờ, người nào có khuynh hướng thấp kém, có tà hạnh, có thể nói như vầy: “Bậc Chánh Đẳng Giác khi nói rằng ‘Hãy từ bỏ ba loại táo bạo, với tư cách là người khách mới, ví như mặt trăng, hãy đến gần các gia đình’, đã đặt vào chỗ không thích hợp, đã chất lên một gánh nặng không thể mang nổi, đã bắt làm việc không thể làm được”. Để cắt đứt đường lối luận điểm của người ấy, và để chỉ ra rằng “Có thể làm được như vậy, có vị tỳ khưu như thế”, (Đức Phật) đã nói câu bắt đầu bằng ‘kassapo, bhikkhave’.

ආකාසෙ පාණිං චාලෙසීති නීලෙ ගගනන්තරෙ යමකවිජ්ජුතං චාරයමානො විය හෙට්ඨාභාගං උපරිභාගං උභතොපස්සෙසු පාණිං සඤ්චාරෙසි. ඉදඤ්ච පන තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං නාම. අත්තමනොති තුට්ඨචිත්තො සකමනො, න දොමනස්සෙන පච්ඡින්දිත්වා ගහිතමනො. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙති ඉදම්පි පුරිමනයෙනෙව පරවාදං පච්ඡින්දිත්වා අත්ථි එවරූපො භික්ඛූති දස්සනත්ථං වුත්තං.

(Về câu) ‘Ākāse pāṇiṃ cālesi’ (Ngài vung tay trong hư không): Ngài đã di chuyển bàn tay ở phần dưới, phần trên, và cả hai bên trong khoảng không trung xanh biếc, như thể đang làm cho tia chớp đôi di chuyển. Và từ này trong Tam Tạng, lời Phật dạy, được gọi là một từ không bị pha trộn. ‘Attamano’ là có tâm hoan hỷ, có ý của riêng mình, không phải là tâm bị nắm giữ sau khi bị ưu phiền cắt đứt. Câu ‘Kassapassa, bhikkhave’ này cũng vậy, được nói ra theo phương pháp trước, để cắt đứt luận điểm của người khác và để chỉ rằng ‘có vị tỳ khưu như thế’.

පසන්නාකාරං [Pg.158] කරෙය්‍යුන්ති චීවරාදයො පච්චයෙ දදෙය්‍යුං. තථත්තාය පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති සීලස්ස ආගතට්ඨානෙ සීලං පූරයමානා, සමාධිවිපස්සනා මග්ගඵලානං ආගතට්ඨානෙ තානි තානි සම්පාදයමානා තථාභාවාය පටිපජ්ජෙය්‍යුං. අනුදයන්ති රක්ඛණභාවං. අනුකම්පන්ති මුදුචිත්තතං. උභයඤ්චෙතං කාරුඤ්ඤස්සෙව වෙවචනං. කස්සපො, භික්ඛවෙති ඉදම්පි පුරිමනයෙනෙව පරවාදං පච්ඡින්දිත්වා අත්ථි එවරූපො භික්ඛූති දස්සනත්ථං වුත්තං. කස්සපෙන වාති එත්ථ චන්දොපමාදිවසෙන යොජනං කත්වා පුරිමනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තතියං.

(Về câu) ‘Pasannākāraṃ kareyyuṃ’ (họ sẽ thể hiện vẻ tín thành): họ sẽ cúng dường các vật dụng như y phục v.v... (Về câu) ‘Tathattāya paṭipajjeyyuṃ’ (họ sẽ thực hành để đạt được trạng thái ấy): ở chỗ nói về giới, họ sẽ làm viên mãn giới; ở chỗ nói về định, tuệ, đạo và quả, họ sẽ làm cho thành tựu những pháp ấy, họ sẽ thực hành để có được trạng thái như vậy (không thay đổi). ‘Anudayā’ là trạng thái muốn bảo vệ. ‘Anukampā’ là trạng thái tâm nhu nhuyến. Cả hai từ này đều là đồng nghĩa của từ bi (kāruñña). Câu ‘Kassapo, bhikkhave’ này cũng được nói ra theo phương pháp trước, để cắt đứt luận điểm của người khác và để chỉ rằng ‘có vị tỳ khưu như thế’. Ở đây, trong câu ‘Kassapena vā’, sau khi kết hợp theo cách ví như mặt trăng v.v..., nên hiểu ý nghĩa theo phương pháp trước. (Kinh) thứ ba.

4. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Kulūpaka (Kinh Về Người Thân Cận Gia Đình)

147. චතුත්ථෙ කුලූපකොති කුලඝරානං උපගන්තා. දෙන්තුයෙව මෙති දදන්තුයෙව මය්හං. සන්දීයතීති අට්ටීයති පීළියති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. චතුත්ථං.

147. Trong kinh thứ tư, ‘kulūpako’ là người đến gần nhà của các gia đình. ‘Dentuyeva me’ là ‘mong rằng họ chỉ cho tôi thôi’. ‘Sandīyati’ là bị phiền muộn, bị bức bách. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói. (Kinh) thứ tư.

5. ජිණ්ණසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Jiṇṇa (Kinh Về Già Yếu)

148. පඤ්චමෙ ජිණ්ණොති ථෙරො මහල්ලකො. ගරුකානීති තං සත්ථු සන්තිකා ලද්ධකාලතො පට්ඨාය ඡින්නභින්නට්ඨානෙ සුත්තසංසිබ්බනෙන චෙව අග්ගළදානෙන ච අනෙකානි පටලානි හුත්වා ගරුකානි ජාතානි. නිබ්බසනානීති පුබ්බෙ භගවතා නිවාසෙත්වා අපනීතතාය එවංලද්ධනාමානි. තස්මාති යස්මා ත්වං ජිණ්ණො චෙව ගරුපංසුකූලො ච. ගහපතානීති පංසුකූලිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා ගහපතීහි දින්නචීවරානි ධාරෙහීති වදති. නිමන්තනානීති පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා සලාකභත්තාදීනි නිමන්තනානි භුඤ්ජාහීති වදති. මම ච සන්තිකෙති ආරඤ්ඤිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා ගාමන්තසෙනාසනෙයෙව වසාහීති වදති.

148. Trong kinh thứ năm. (Câu) “jiṇṇo” (già yếu) có nghĩa là: vị trưởng lão đã già. (Câu) “garukāni” (nặng nề) có nghĩa là: tấm y ấy, kể từ lúc nhận được từ nơi đức Bổn Sư, ở những chỗ bị rách nát, do việc khâu vá bằng chỉ và do việc đắp miếng vá, đã trở thành nhiều lớp nên đã trở nên nặng. (Câu) “nibbasanāni” (y đã cởi) có nghĩa là: trước đây, do đã được đức Thế Tôn mặc rồi cởi bỏ nên có tên gọi như vậy. (Câu) “tasmā” (vì thế) có nghĩa là: vì rằng ông đã già và y phấn tảo cũng nặng. (Câu) “gahapatāni” (y của gia chủ) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh phấn tảo y và hãy thọ trì y do các gia chủ cúng dường.” (Câu) “nimantanāni” (vật thực thỉnh mời) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh khất thực và hãy thọ dụng các vật thực được thỉnh mời như phiếu thực, v.v.” (Câu) “mama ca santike” (ở gần ta) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh ở rừng và hãy chỉ ở tại trú xứ gần làng.”

නනු ච යථා රාජා සෙනාපතිං සෙනාපතිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා තස්ස රාජූපට්ඨානාදිනා අත්තනො කම්මෙන ආරාධෙන්තස්සෙව තං ඨානන්තරං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්ස දදමානො අයුත්තං නාම කරොති, එවං සත්ථා මහාකස්සපත්ථෙරස්ස පච්චුග්ගමනත්ථාය තිගාවුතං මග්ගං ගන්ත්වා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකරුක්ඛමූලෙ නිසින්නො තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පාදෙත්වා තෙන සද්ධිං අත්තනො චීවරං පරිවත්තෙත්වා ථෙරං ජාතිආරඤ්ඤිකඞ්ගඤ්චෙව ජාතිපංසුකූලිකඞ්ගඤ්ච [Pg.159] අකාසි, සො තස්මිං කත්තුකම්‍යතාඡන්දෙන සත්ථු චිත්තං ආරාධෙන්තස්සෙව පංසුකූලාදීනි විස්සජ්ජාපෙත්වා ගහපතිචීවරපටිග්ගහණාදීසු නියොජෙන්තො අයුත්තං නාම කරොතීති. න කරොති. කස්මා? අත්තජ්ඣාසයත්තා. න හි සත්ථා ධුතඞ්ගානි විස්සජ්ජාපෙතුකාමො, යථා පන අඝට්ටිතා භෙරිආදයො සද්දං න විස්සජ්ජෙන්ති, එවං අඝට්ටිතා එවරූපා පුග්ගලා න සීහනාදං නදන්තීති නදාපෙතුකාමො සීහනාදජ්ඣාසයෙන එවමාහ. ථෙරොපි සත්ථු අජ්ඣාසයානුරූපෙනෙව ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, දීඝරත්තං ආරඤ්ඤිකො චෙවා’’තිආදිනා නයෙන සීහනාදං නදති.

Chẳng phải sao, giống như vị vua, sau khi đã bổ nhiệm vị tướng quân vào chức vụ tướng quân, trong khi vị ấy đang làm hài lòng mình bằng công việc của mình như hầu hạ vua, v.v., lại tước đoạt chức vụ ấy của vị tướng quân đó rồi ban cho người khác, thì được gọi là làm điều không thích hợp. Cũng vậy, đức Bổn Sư, để ra đón trưởng lão Mahākassapa, đã đi một quãng đường ba gāvuta, ngự tại gốc cây Bahuputtaka giữa thành Rājagaha và Nāḷandā, đã cho xuất gia (cụ túc) bằng ba lời giáo huấn, đã đổi y của mình với vị trưởng lão ấy, và đã khiến vị trưởng lão trở thành người thực hành hạnh ở rừng và hạnh phấn tảo y một cách bẩm sinh. Vị Bổn Sư ấy, trong khi vị trưởng lão ấy đang làm hài lòng tâm của đức Bổn Sư với ý muốn làm điều Ngài ưa thích, lại khiến vị ấy từ bỏ các hạnh đầu đà như phấn tảo y, v.v., và khuyến khích trong việc nhận y của gia chủ, v.v., thì chẳng phải Ngài được gọi là làm điều không thích hợp sao? (Đáp:) Ngài không làm (điều không thích hợp). Tại sao? Vì có chủ ý về lợi ích. Thật vậy, đức Bổn Sư không có ý muốn khiến (vị ấy) từ bỏ các hạnh đầu đà. Nhưng, giống như các nhạc cụ như trống, v.v., khi không được đánh thì không phát ra âm thanh, cũng vậy, những hạng người như thế này khi không được tác động thì không rống lên tiếng rống sư tử. (Nghĩ) như vậy, với ý muốn khiến (vị trưởng lão) rống lên và với chủ ý về tiếng rống sư tử, Ngài đã nói như thế. Vị trưởng lão cũng, phù hợp với chủ ý của đức Bổn Sư, đã rống lên tiếng rống sư tử bằng phương pháp bắt đầu bằng câu: “Bạch ngài, quả thật, trong một thời gian dài, con là người ở rừng…”

දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො නාම ආරඤ්ඤිකස්සෙව ලබ්භති, නො ගාමන්තවාසිනො. ගාමන්තස්මිඤ්හි වසන්තො දාරකසද්දං සුණාති, අසප්පායරූපානි පස්සති, අසප්පායෙ සද්දෙ සුණාති, තෙනස්ස අනභිරති උප්පජ්ජති. ආරඤ්ඤිකො පන ගාවුතං වා අඩ්ඪයොජනං වා අතික්කමිත්වා අරඤ්ඤං අජ්ඣොගාහෙත්වා වසන්තො දීපිබ්‍යග්ඝසීහාදීනං සද්දෙ සුණාති, යෙසං සවනපච්චයා අමානුසිකාසවනරති උප්පජ්ජති. යං සන්ධාය වුත්තං –

(Câu) “diṭṭhadhammasukhavihāraṃ” (sự an trú lạc trong hiện tại) có nghĩa là: cái gọi là sự an trú lạc trong hiện tại chỉ có được đối với vị tỳ khưu ở rừng, không có đối với vị ở gần làng. Thật vậy, vị ở gần làng nghe tiếng trẻ con, thấy các sắc không thích hợp, nghe các tiếng không thích hợp, do đó sự không hoan hỷ khởi lên nơi vị ấy. Còn vị tỳ khưu ở rừng, sau khi đi qua một gāvuta hoặc nửa yojana, đi sâu vào rừng và trú ngụ, nghe được tiếng của báo, cọp, sư tử, v.v., do duyên nghe những tiếng ấy mà sự hoan hỷ trong việc nghe những âm thanh phi nhân loại khởi lên. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng –

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

“Đối với vị tỳ khưu đã vào ngôi nhà trống, có tâm an tịnh, thấy rõ pháp một cách chân chánh, có sự hoan hỷ phi nhân loại.”

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානතං. (ධ. ප. 373-374);

“Bất cứ khi nào quán xét sự sinh và diệt của các uẩn, vị ấy đạt được hỷ và duyệt; đối với những người biết được điều đó là bất tử.”

‘‘පුරතො පච්ඡතො වාපි, අපරො චෙ න විජ්ජති;

තත්ථෙව ඵාසු භවති, එකස්ස රමතො වනෙ’’ති.

“Dù ở phía trước hay phía sau, nếu không có người thứ hai, ngay tại đó có sự thoải mái, đối với người một mình hoan hỷ trong rừng.”

තථා පිණ්ඩපාතිකස්සෙව ලබ්භති, නො අපිණ්ඩපාතිකස්ස. අපිණ්ඩපාතිකො හි අකාලචාරී හොති, තුරිතචාරං ගච්ඡති, පරිවත්තෙති, පලිබුද්ධොව ගච්ඡති, තත්ථ ච බහුසංසයො හොති. පිණ්ඩපාතිකො පන න අකාලචාරී හොති, න තුරිතචාරං ගච්ඡති, න පරිවත්තෙති, අපලිබුද්ධොව ගච්ඡති, තත්ථ ච න බහුසංසයො හොති.

Tương tự, (sự an trú lạc trong hiện tại) chỉ có được đối với vị tỳ khưu khất thực, không có đối với vị không khất thực. Thật vậy, vị không khất thực thì đi lại phi thời, đi vội vàng, thay đổi (lịch trình), đi như bị trói buộc, và ở đó có nhiều nghi ngờ. Còn vị tỳ khưu khất thực thì không đi lại phi thời, không đi vội vàng, không thay đổi, đi như không bị trói buộc, và ở đó không có nhiều nghi ngờ.

කථං? අපිණ්ඩපාතිකො හි ගාමතො දූරවිහාරෙ වසමානො කාලස්සෙව ‘‘යාගුං වා පාරිවාසිකභත්තං වා ලච්ඡාමි, ආසනසාලාය වා පන [Pg.160] උද්දෙසභත්තාදීසු කිඤ්චිදෙව මය්හං පාපුණිස්සතී’’ති මක්කටකසුත්තානි ඡින්දන්තො සයිතගොරූපානි උට්ඨාපෙන්තො පාතොව ගච්ඡන්තො අකාලචාරී හොති. මනුස්සෙ ඛෙත්තකම්මාදීනං අත්ථාය ගෙහා නික්ඛන්තෙයෙව සම්පාපුණිතුං මිගං අනුබන්ධන්තො විය වෙගෙන ගච්ඡන්තො තුරිතචාරී හොති. අන්තරා කිඤ්චිදෙව දිස්වා ‘‘අසුකඋපාසකො වා අසුකඋපාසිකා වා ගෙහෙ, නො ගෙහෙ’’ති පුච්ඡති, ‘‘නො ගෙහෙ’’ති සුත්වා ‘‘ඉදානි කුතො ලභිස්සාමී’’ති? අග්ගිදඩ්ඪො විය පවෙධති, සයං පච්ඡිමදිසං ගන්තුකාමො පාචීනදිසාය සලාකං ලභිත්වා අඤ්ඤං පච්ඡිමදිසාය ලද්ධසලාකං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං පච්ඡිමදිසං ගමිස්සාමි, මම සලාකං තුම්හෙ ගණ්හථ, තුම්හාකං සලාකං මය්හං දෙථා’’ති සලාකං පරිවත්තෙති. එකං වා පන සලාකභත්තං ආහරිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො ‘‘අපරස්සාපි සලාකභත්තස්ස පත්තං දෙථා’’ති මනුස්සෙහි වුත්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පත්තං දෙථ, අහං මය්හං පත්තෙ භත්තං පක්ඛිපිත්වා තුම්හාකං පත්තං දස්සාමී’’ති අඤ්ඤස්ස පත්තං දාපෙත්වා භත්තෙ ආහටෙ අත්තනො පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පත්තං පටිදෙන්තො පත්තං පරිවත්තෙති නාම. විහාරෙ රාජරාජමහාමත්තාදයො මහාදානං දෙන්ති, ඉමිනා ච භිය්‍යො දූරගාමෙ සලාකා ලද්ධා, තත්ථ අගච්ඡන්තො පුන සත්තාහං සලාකං න ලභතීති අලාභභයෙන ගච්ඡති, එවං ගච්ඡන්තො පලිබුද්ධො හුත්වා ගච්ඡති නාම. යස්ස චෙස සලාකභත්තාදිනො අත්ථාය ගච්ඡති, ‘‘තං දස්සන්ති නු ඛො මෙ, උදාහු න දස්සන්ති, පණීතං නු ඛො දස්සන්ති, උදාහු ලූඛං, ථොකං නු ඛො, උදාහු බහුකං, සීතලං නු ඛො, උදාහු උණ්හ’’න්ති එවං තත්ථ ච බහුසංසයො හොති.

Như thế nào? Vị tỳ khưu không thực hành hạnh khất thực, khi sống trong một ngôi tự viện xa làng, đi từ sáng sớm với ý nghĩ: ‘Ta sẽ nhận được cháo hoặc vật thực để qua đêm, hoặc tại trai đường, một phần vật thực nào đó trong số các vật thực được chỉ định sẽ đến phần của ta,’ vị ấy vừa đi vừa phá màng nhện, đánh thức đàn bò đang ngủ, nên được gọi là người đi phi thời. Vị ấy đi vội vã như người săn đuổi con nai để gặp kịp những người vừa ra khỏi nhà để làm ruộng và các việc khác, nên được gọi là người đi vội vàng. Dọc đường, khi thấy ai đó, vị ấy hỏi: ‘Vị nam cư sĩ kia hoặc vị nữ cư sĩ nọ có ở nhà không, hay không có ở nhà?’ Khi nghe nói: ‘Không có ở nhà,’ vị ấy run rẩy như bị lửa đốt, tự hỏi: ‘Bây giờ ta sẽ nhận được từ đâu?’ Tự mình muốn đi về hướng tây, nhưng lại nhận được phiếu (salāka) ở hướng đông, vị ấy đến gặp một vị khác đã nhận phiếu ở hướng tây và nói: ‘Thưa Đại đức, tôi sẽ đi về hướng tây, xin ngài hãy nhận phiếu của tôi, và xin hãy cho tôi phiếu của ngài,’ rồi đổi phiếu. Hoặc khi đang mang một phần vật thực nhận bằng phiếu về thọ dụng, nghe người ta nói: ‘Xin hãy đưa bát cho phần vật thực bằng phiếu của vị khác nữa,’ vị ấy nói với vị tỳ khưu kia: ‘Thưa Đại đức, xin hãy đưa bát của ngài, tôi sẽ bỏ vật thực vào bát của tôi rồi sẽ đưa lại bát cho ngài,’ rồi bảo người ta đưa bát của vị khác, khi vật thực được mang đến, vị ấy đổ vào bát của mình rồi trả lại bát, như vậy gọi là đổi bát. Tại tu viện, các vị vua, đại thần của vua... cúng dường đại thí, và vị này lại nhận được phiếu ở một ngôi làng xa hơn. Nếu không đi đến đó, vị ấy sẽ không nhận được phiếu trong bảy ngày nữa, nên vị ấy đi vì sợ không được lợi dưỡng. Đi như vậy gọi là đi trong sự trở ngại. Và khi vị ấy đi vì vật thực nhận bằng phiếu ấy, vị ấy có nhiều hoài nghi ở nơi đó rằng: ‘Họ sẽ cúng cho ta hay không? Họ sẽ cúng vật thực ngon hay dở? Ít hay nhiều? Nguội hay nóng?’

පිණ්ඩපාතිකො පන කාලස්සෙව වුට්ඨාය වත්තපටිවත්තං කත්වා සරීරං පටිජග්ගිත්වා වසනට්ඨානං පවිසිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකත්වා කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා මහාජනස්ස උළුඞ්කභික්ඛාදීනි දාතුං පහොනකකාලෙ ගච්ඡතීති න අකාලචාරී හොති, එකෙකං පදවාරං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා විපස්සන්තො ගච්ඡතීති න තුරිතචාරී හොති, අත්තනො ගරුභාවෙන ‘‘අසුකො ගෙහෙ, න ගෙහෙ’’ති න පුච්ඡති, සලාකභත්තාදීනියෙව න ගණ්හාති. අගණ්හන්තො කිං පරිවත්තෙස්සති? න අඤ්ඤස්ස වසෙන පලිබුද්ධොව හොති[Pg.161], කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො යථාරුචි ගච්ඡති, ඉතරො විය න බහුසංසයො හොති. එකස්මිං ගාමෙ වා වීථියා වා අලභිත්වා අඤ්ඤත්ථ චරති. තස්මිම්පි අලභිත්වා අඤ්ඤත්ථ චරන්තො මිස්සකොදනං සඞ්කඩ්ඪිත්වා අමතං විය පරිභුඤ්ජිත්වා ගච්ඡති.

Còn vị tỳ khưu thực hành hạnh khất thực, vị ấy thức dậy từ sớm, làm các phận sự (vattapaṭivatta), chăm sóc thân thể, đi vào nơi ở, tác ý đến đề mục thiền, ghi nhận thời gian, rồi đi vào lúc chúng sanh có thể cúng dường cháo, cơm và các thứ khác, nên không phải là người đi phi thời. Vị ấy đi trong khi hành thiền quán, chia mỗi bước chân thành sáu phần, nên không phải là người đi vội vàng. Với sự trang nghiêm của mình, vị ấy không hỏi: ‘Người kia có ở nhà không, hay không có ở nhà?’ Vị ấy không nhận vật thực bằng phiếu và các thứ tương tự. Khi không nhận thì có gì để đổi chác? Vị ấy không bị trở ngại bởi người khác, tác ý đến đề mục thiền và đi theo ý muốn, không có nhiều hoài nghi như vị kia. Khi không nhận được (vật thực) trong một làng hay một con đường, vị ấy đi đến nơi khác. Nếu ở đó cũng không nhận được, vị ấy đi đến nơi khác nữa, thu gom các loại vật thực lẫn lộn, thọ dụng như thể vị cam lồ rồi ra đi.

පංසුකූලිකස්සෙව ලබ්භති, නො අපංසුකූලිකස්ස. අපංසුකූලිකො හි වස්සාවාසිකං පරියෙසන්තො චරති, න සෙනාසනසප්පායං පරියෙසති. පංසුකූලිකො පන න වස්සාවාසිකං පරියෙසන්තො චරති, සෙනාසනසප්පායමෙව පරියෙසති. තෙචීවරිකස්සෙව ලබ්භති, න ඉතරස්ස. අතෙචීවරිකො හි බහුභණ්ඩො බහුපරික්ඛාරො හොති, තෙනස්ස ඵාසුවිහාරො නත්ථි. අප්පිච්ඡාදීනඤ්චෙව ලබ්භති, න ඉතරෙසන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්තනො ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං සම්පස්සමානො’’ති. පඤ්චමං.

Chỉ vị tỳ khưu mặc y phấn tảo mới có được (sự an lạc này), không phải vị không mặc y phấn tảo. Vì vị không mặc y phấn tảo đi tìm cầu y an cư mùa mưa, không tìm cầu trú xứ thích hợp. Còn vị mặc y phấn tảo thì không đi tìm cầu y an cư mùa mưa, mà chỉ tìm cầu trú xứ thích hợp. Chỉ vị tỳ khưu giữ hạnh tam y mới có được, không phải vị khác. Vì vị không giữ hạnh tam y có nhiều vật dụng, nhiều đồ dùng, do đó vị ấy không có sự an trú thoải mái. Và chỉ những vị thiểu dục và các vị khác mới có được, không phải những vị còn lại. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Và trong khi thấy rõ sự an lạc trú trong hiện tại của chính mình.’ Hết phẩm thứ năm.

6. ඔවාදසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải Kinh Giáo Giới

149. ඡට්ඨෙ අහං වාති කස්මා ආහ? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපනත්ථං. කිං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා නත්ථීති? අත්ථි. එවං පනස්ස අහොසි ‘‘ඉමෙ න චිරං ඨස්සන්ති, කස්සපො පන වීසවස්සසතායුකො, සො මයි පරිනිබ්බුතෙ සත්තපණ්ණිගුහායං නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගහං කත්වා මම සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණකාලපවත්තනකං කරිස්සති, අත්තනො තං ඨානෙ ඨපෙමි, එවං භික්ඛූ කස්සපස්ස සුස්සූසිතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති. තස්මා එවමාහ. දුබ්බචාති දුක්ඛෙන වත්තබ්බා. දොවචස්සකරණෙහීති දුබ්බචභාවකරණෙහි. අප්පදක්ඛිණග්ගාහිනොති අනුසාසනිං සුත්වා පදක්ඛිණං න ගණ්හන්ති යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජන්ති, අප්පටිපජ්ජන්තා වාමගාහිනො නාම ජාතාති දස්සෙති. අච්චාවදන්තෙති අතික්කම්ම වදන්තෙ, සුතපරියත්තිං නිස්සාය අතිවිය වාදං කරොන්තෙති අත්ථො. කො බහුතරං භාසිස්සතීති ධම්මං කථෙන්තො කො බහුං භාසිස්සති, කිං ත්වං, උදාහු අහන්ති? කො සුන්දරතරන්ති, එකො බහුං භාසන්තො අසහිතං අමධුරං භාසති, එකො සහිතං මධුරං, තං සන්ධායාහ ‘‘කො සුන්දරතර’’න්ති? එකො පන බහුඤ්ච සුන්දරඤ්ච කථෙන්තො චිරං න භාසති, ලහුඤ්ඤෙව උට්ඨාති, එකො අද්ධානං පාපෙති, තං සන්ධායාහ ‘‘කො චිරතර’’න්ති? ඡට්ඨං.

149. Trong kinh thứ sáu, tại sao Ngài lại nói: ‘Ta...’? Để đặt vị Trưởng lão vào vị trí của mình. Phải chăng không có các ngài Sāriputta và Moggallāna? Có. Nhưng Ngài đã suy nghĩ như sau: ‘Hai vị này sẽ không tồn tại lâu, còn Kassapa thì có tuổi thọ một trăm hai mươi năm. Sau khi ta nhập diệt, vị ấy sẽ ngồi trong hang Sattapaṇṇi, thực hiện việc kết tập Pháp và Luật, và sẽ làm cho giáo pháp của ta tồn tại trong khoảng thời gian năm nghìn năm. Ta sẽ đặt vị ấy vào vị trí của mình. Như vậy, các tỳ khưu sẽ nghĩ rằng lời của Kassapa đáng được lắng nghe.’ Vì thế, Ngài đã nói như vậy. ‘Dubbaca’ (khó dạy) nghĩa là khó nói. ‘Dovacassakaraṇehi’ (do những nguyên nhân làm cho khó dạy) nghĩa là do những nguyên nhân tạo ra tình trạng khó dạy. ‘Appadakkhiṇaggāhino’ (những người không tiếp thu một cách trân trọng) có nghĩa là sau khi nghe lời giáo huấn, họ không tiếp nhận một cách trân trọng, không thực hành theo như đã được chỉ dạy. Ngài chỉ ra rằng những người không thực hành được gọi là những người tiếp thu sai lệch (vāmagāhino). ‘Accāvadante’ (những người nói lời quá đáng) có nghĩa là những người nói lời vượt quá giới hạn, tức là những người tranh luận quá mức dựa vào sự học hỏi kinh điển. ‘Ko bahutaraṃ bhāsissati’ (Ai sẽ nói nhiều hơn?) có nghĩa là khi nói Pháp, ai sẽ nói được nhiều, là ngươi hay là ta? ‘Ko sundarataraṃ’ (Ai nói hay hơn?), một người nói nhiều nhưng nói không mạch lạc, không ngọt ngào; một người khác nói mạch lạc, ngọt ngào. Nhắm đến điều đó, Ngài nói: ‘Ai nói hay hơn?’ Lại nữa, một người nói vừa nhiều vừa hay nhưng không nói được lâu, liền đứng dậy sớm; một người khác thì kéo dài được thời gian. Nhắm đến điều đó, Ngài nói: ‘Ai nói lâu hơn?’ Hết phẩm thứ sáu.

7. දුතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải Kinh Giáo Giới thứ hai

150. සත්තමෙ [Pg.162] සද්ධාති ඔකප්පනසද්ධා. වීරියන්ති කායිකචෙතසිකං වීරියං. පඤ්ඤාති කුසලධම්මජානනපඤ්ඤා. න සන්ති භික්ඛූ ඔවාදකාති ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඔවාදකා අනුසාසකා කල්‍යාණමිත්තා නත්ථීති ඉදං, භන්තෙ, පරිහානන්ති දස්සෙති. සත්තමං.

150. Trong kinh thứ bảy, `saddhā` là đức tin vững chắc. `Vīriyaṃ` là sự tinh tấn thuộc thân và tâm. `Paññā` là trí tuệ biết rõ các pháp thiện. (Câu) `Na santi bhikkhū ovādakā` chỉ ra rằng: ‘Đối với hạng người này, không có các vị thiện hữu tri thức khuyên dạy, chỉ bảo, đây là sự suy thoái’. Hết kinh thứ bảy.

8. තතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Khuyên Dạy thứ ba.

151. අට්ඨමෙ තථා හි පනාති පුබ්බෙ සොවචස්සතාය, එතරහි ච දොවචස්සතාය කාරණපට්ඨපනෙ නිපාතො. තත්‍රාති තෙසු ථෙරෙසු. කො නාමායං භික්ඛූති කො නාමො අයං භික්ඛු? කිං තිස්සත්ථෙරො කිං නාගත්ථෙරොති? තත්‍රාති තස්මිං එවං සක්කාරෙ කයිරමානෙ. තථත්තායාති තථාභාවාය, ආරඤ්ඤිකාදිභාවායාති අත්ථො. සබ්‍රහ්මචාරිකාමොති ‘‘ඉමෙ මං පරිවාරෙත්වා චරන්තූ’’ති එවං කාමෙති ඉච්ඡති පත්ථෙතීති සබ්‍රහ්මචාරිකාමො. තථත්තායාති ලාභසක්කාරනිබ්බත්තනත්ථාය. බ්‍රහ්මචාරුපද්දවෙනාති යො සබ්‍රහ්මචාරීනං චතූසු පච්චයෙසු අධිමත්තච්ඡන්දරාගො උපද්දවොති වුච්චති, තෙන උපද්දුතා. අභිපත්ථනාති අධිමත්තපත්ථනා. බ්‍රහ්මචාරිඅභිපත්ථනෙනාති බ්‍රහ්මචාරීනං අධිමත්තපත්ථනාසඞ්ඛාතෙන චතුපච්චයභාවෙන. අට්ඨමං.

151. Trong kinh thứ tám, `tathā hi pana` là một tiểu từ dùng để thiết lập nguyên nhân cho sự dễ dạy trước đây và sự khó dạy hiện nay. `Tatrā` có nghĩa là trong số các vị trưởng lão ấy. `Ko nāmāyaṃ bhikkhu` có nghĩa là: ‘Vị tỳ-khưu này tên là gì? Phải chăng là trưởng lão Tissa? Phải chăng là trưởng lão Nāga?’ `Tatrā` có nghĩa là khi sự tôn kính như vậy được thực hiện đối với vị ấy. `Tathattāya` có nghĩa là để được như vậy, nghĩa là để trở thành người sống trong rừng v.v... `Sabrahmacārikāmo` là người mong muốn, ước ao, khao khát rằng: ‘Mong rằng những vị này sẽ đi theo vây quanh ta’. `Tathattāya` có nghĩa là để làm phát sinh lợi lộc và sự tôn kính. `Brahmacārupaddavena` có nghĩa là bị phiền não bởi điều được gọi là tai họa, tức là lòng tham muốn quá mức đối với bốn món vật dụng của các vị đồng phạm hạnh. `Abhipatthanā` là sự mong cầu quá mức. `Brahmacāriabhipatthanena` có nghĩa là bởi lòng mong muốn đối với bốn món vật dụng, được gọi là sự mong cầu quá mức của các vị phạm hạnh. Hết kinh thứ tám.

9. ඣානාභිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Thiền và Thắng Trí.

152. නවමෙ යාවදෙව ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමි. යානි පන ඉතො පරං විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදිනා නයෙන චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාතිආදිනා නයෙන චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධන්ති එවං නිරොධසමාපත්ති, අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදිනා නයෙන පඤ්ච ලොකිකාභිඤ්ඤා ච වුත්තා. තත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං අනුපදවණ්ණනාය චෙව භාවනාවිධානෙන ච සද්ධිං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69) විත්ථාරිතමෙව. ඡළභිඤ්ඤාය පන ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයෙන. අනාසවන්ති ආසවානං අපච්චයභූතං. චෙතොවිමුත්තින්ති අරහත්තඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තඵලපඤ්ඤං. නවමං.

152. Trong kinh thứ chín, `yāvadeva ākaṅkhāmi` có nghĩa là ‘Ta mong muốn đến chừng nào’. Hơn nữa, sau đây, bốn thiền sắc giới theo phương pháp bắt đầu bằng `vivicceva kāmehi`, bốn thiền chứng vô sắc theo phương pháp bắt đầu bằng `sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkama`, Diệt tận định như là `sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodha`, và năm thắng trí thế gian theo phương pháp bắt đầu bằng `anekavihitaṃ iddhividhaṃ` đã được nói đến. Ở đây, bất cứ điều gì cần phải nói, tất cả điều đó đã được ta giải thích chi tiết trong bộ Visuddhimagga cùng với phần giải thích từng từ và phương pháp tu tập. Tuy nhiên, trong (phần nói về) sáu thắng trí, `āsavānaṃ khayā` có nghĩa là do sự đoạn tận các lậu hoặc. `Anāsavaṃ` có nghĩa là không còn là nhân duyên cho các lậu hoặc. `Cetovimuttiṃ` có nghĩa là định của quả A-la-hán. `Paññāvimuttiṃ` có nghĩa là trí tuệ của quả A-la-hán. Hết kinh thứ chín.

10. උපස්සයසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Ni Viện.

153. දසමෙ [Pg.163] ආයාම, භන්තෙති කස්මා භික්ඛුනීඋපස්සයගමනං යාචති? න ලාභසක්කාරහෙතු, කම්මට්ඨානත්ථිකා පනෙත්ථ භික්ඛුනියො අත්ථි, තා උස්සුක්කාපෙත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙස්සාමීති යාචති. නනු ච සො සයම්පි තෙපිටකො බහුස්සුතො, කිං සයං කථෙතුං න සක්කොතීති? නො න සක්කොති. බුද්ධපටිභාගස්ස පන සාවකස්ස කථං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති යාචති. බහුකිච්චො ත්වං බහුකරණීයොති කිං ථෙරො නවකම්මාදිපසුතො, යෙන නං එවමාහාති? නො, සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ චතස්සො පරිසා ආනන්දත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉදානි කස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා චරථ, කස්ස පරිවෙණං සම්මජ්ජථ, කස්ස මුඛොදකං දෙථා’’ති රොදන්ති පරිදෙවන්ති. ථෙරො ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, වුද්ධසරීරෙපි නිල්ලජ්ජොව මච්චුරාජා පහරි. එසා සඞ්ඛාරානං ධම්මතා, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථා’’ති පරිසං සඤ්ඤාපෙති. ඉදමස්ස බහුකිච්චං. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. සන්දස්සෙසීති පටිපත්තිගුණං දස්සෙසි. සමාදපෙසීති ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති සමුස්සාහෙසි. සම්පහංසෙසීති පටිලද්ධගුණෙන මොදාපෙසි.

153. Trong kinh thứ mười, (câu) `āyāma, bhante`, tại sao (ngài Ānanda) lại thỉnh cầu đi đến ni viện? Ngài không thỉnh cầu vì lợi lộc và sự tôn kính, mà ngài thỉnh cầu vì nghĩ rằng: ‘Ở đây có các vị tỳ-khưu-ni muốn thực hành đề mục thiền, ta sẽ khuyến khích họ và nhờ (ngài Kassapa) thuyết giảng đề mục thiền’. Chẳng phải chính ngài cũng là người thông thuộc Tam Tạng, đa văn, sao ngài không thể tự mình thuyết giảng được ư? Không phải là không thể. Nhưng ngài thỉnh cầu vì nghĩ rằng: ‘Họ sẽ tin tưởng lời dạy của một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật’. (Câu) `Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyo`, phải chăng trưởng lão (Ānanda) bận rộn với các công việc xây dựng mới v.v..., nên ngài (Kassapa) mới nói như vậy? Không phải vậy. Nhưng khi Bậc Đạo Sư nhập Niết-bàn, bốn chúng đệ tử đến gần trưởng lão Ānanda và khóc lóc, than van rằng: ‘Bạch ngài, bây giờ ngài mang y bát của ai mà đi, ngài quét dọn tịnh thất cho ai, ngài dâng nước rửa mặt cho ai?’. Trưởng lão đã làm cho hội chúng hiểu rõ rằng: ‘Các pháp hữu vi là vô thường, ngay cả trên thân của Đức Phật, tử thần vô liêm sỉ cũng đã ra tay. Đó là pháp tánh của các pháp hữu vi, các vị chớ sầu muộn, chớ than khóc’. Đây là sự nhiều công việc của ngài ấy. Nhắm đến điều đó, vị trưởng lão (Kassapa) đã nói như vậy. `Sandassesi` có nghĩa là đã chỉ ra phẩm chất của sự thực hành. `Samādapesi` có nghĩa là đã làm cho nắm giữ. `Samuttejesi` có nghĩa là đã khuyến khích. `Sampahaṃsesi` có nghĩa là đã làm cho hoan hỷ với phẩm chất đã đạt được.

ථුල්ලතිස්සාති සරීරෙන ථූලා, නාමෙන තිස්සා. වෙදෙහමුනිනොති පණ්ඩිතමුනිනො. පණ්ඩිතො හි ඤාණසඞ්ඛාතෙන වෙදෙන ඊහති සබ්බකිච්චානි කරොති, තස්මා ‘‘වෙදෙහො’’ති වුච්චති. වෙදෙහො ච සො මුනි චාති, වෙදෙහමුනි. ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤතීති තිපිටකධරස්ස ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස සම්මුඛෙ සයං අරඤ්ඤවාසී පංසුකූලිකො සමානො ‘‘ධම්මකථිකො අහ’’න්ති ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤති. ඉදං කිං පන, කථං පනාති? අවජානමානා භණති. අස්සොසීති අඤ්ඤෙන ආගන්ත්වා ආරොචිතවසෙන අස්සොසි. ආගමෙහි ත්වං, ආවුසොති තිට්ඨ ත්වං, ආවුසො. මා තෙ සඞ්ඝො උත්තරි උපපරික්ඛීති මා භික්ඛුසඞ්ඝො අතිරෙකඔකාසෙ තං උපපරික්ඛීති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ආනන්දෙන බුද්ධපටිභාගො සාවකො වාරිතො, එකා භික්ඛුනී න වාරිතා, තාය සද්ධිං සන්ථවො වා සිනෙහො වා භවිස්සතී’’ති මා තං සඞ්ඝො එවං අමඤ්ඤීති.

`Thullatissā` có nghĩa là to lớn về thân thể, tên là Tissā. `Vedehamunino` có nghĩa là của bậc hiền trí. Vì bậc hiền trí nỗ lực làm mọi công việc bằng trí tuệ được gọi là `veda`, do đó được gọi là `vedeha`. Vị ấy vừa là `vedeha` vừa là `muni`, do đó là `vedehamuni`. `Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññati` có nghĩa là: trước mặt ngài Ānanda, người thông thuộc Tam Tạng, vị quản lý kho tàng Pháp, bản thân là người sống trong rừng, mặc y phấn tảo, lại tự cho rằng: ‘Ta là một vị pháp sư’ và nghĩ rằng mình nên thuyết pháp. (Câu) `Idaṃ kiṃ pana, kathaṃ pana`? Bà ta nói với thái độ xem thường. `Assosi` có nghĩa là đã nghe do một người khác đến và kể lại. `Āgamehi tvaṃ, āvuso` có nghĩa là này hiền giả, hãy đợi đã. `Mā te saṅgho uttari upaparikkhī` có nghĩa là mong rằng Tăng chúng sẽ không xét nét ngài một cách quá đáng. Điều này được nói ra có nghĩa là: ‘Mong rằng Tăng chúng sẽ không nghĩ về ngài như thế này: “Ānanda đã ngăn cản một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật, nhưng lại không ngăn cản một tỳ-khưu-ni, có lẽ có sự thân quen hay tình cảm với bà ta”’.

ඉදානි [Pg.164] අත්තනො බුද්ධපටිභාගභාවං දීපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසොතිආදිමාහ? සත්තරතනන්ති සත්තහත්ථප්පමාණං. නාගන්ති හත්ථිං. අඩ්ඪට්ඨරතනං වාති අඩ්ඪරතනෙන ඌනඅට්ඨරතනං, පුරිමපාදතො පට්ඨාය යාව කුම්භා විදත්ථාධිකසත්තහත්ථුබ්බෙධන්ති අත්ථො. තාලපත්තිකායාති තරුණතාලපණ්ණෙන. චවිත්ථාති චුතා, න මතා වා නට්ඨා වා, බුද්ධපටිභාගස්ස පන සාවකස්ස උපවාදං වත්වා මහාකස්සපත්ථෙරෙ ඡහි අභිඤ්ඤාහි සීහනාදං නදන්තෙ තස්සා කාසාවානි කණ්ටකසාඛා විය කච්ඡුසාඛා විය ච සරීරං ඛාදිතුං ආරද්ධානි, තානි හාරෙත්වා සෙතකානි නිවත්ථක්ඛණෙයෙවස්සා චිත්තස්සාදො උදපාදීති. දසමං.

Bây giờ, để chỉ rõ mình là người ngang bằng với Đức Phật, ngài đã nói câu bắt đầu bằng `taṃ kiṃ maññasi, āvuso`. `Sattaratanaṃ` có nghĩa là có kích thước bảy cubit. `Nāgaṃ` có nghĩa là con voi. `Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vā` có nghĩa là tám cubit thiếu nửa cubit, nghĩa là cao bảy cubit và một gang tay tính từ chân trước cho đến đỉnh đầu. `Tālapattikāya` có nghĩa là bằng một chiếc lá cọ non. `Cavittha` có nghĩa là đã rơi khỏi (giáo pháp), chứ không phải đã chết hay đã bị hủy hoại. Nhưng sau khi nói lời vu khống một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật, khi trưởng lão Mahākassapa rống lên tiếng rống sư tử với sáu thắng trí, những chiếc y ca-sa của bà ta bắt đầu cắn xé cơ thể bà như những cành gai hay như bệnh ghẻ lở. Sau khi cởi bỏ chúng và mặc vào y phục trắng, ngay lúc đó, sự an lạc trong tâm đã phát sinh nơi bà. Hết kinh thứ mười.

11. චීවරසුත්තවණ්ණනා

11. Chú giải kinh Y Phục.

154. එකාදසමෙ දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති රාජගහං පරිවාරෙත්වා ඨිතස්ස ගිරිනො දක්ඛිණභාගෙ ජනපදො දක්ඛිණාගිරි නාම, තස්මිං චාරිකං චරතීති අත්ථො. චාරිකා ච නාම දුවිධා හොති තුරිතචාරිකා ච අතුරිතචාරිකා ච. තත්ථ යං එකච්චො එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා පත්තචීවරං අංසෙ ලග්ගෙත්වා ඡත්තං ආදාය සරීරතො සෙදෙහි පග්ඝරන්තෙහි දිවසෙන සත්තට්ඨයොජනානි ගච්ඡති, යං වා පන බුද්ධා කිඤ්චිදෙව බොධනෙය්‍යසත්තං දිස්වා යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි ඛණෙන ගච්ඡන්ති, එසා තුරිතචාරිකා නාම. දෙවසිකං පන ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං තිගාවුතං යොජනන්ති එත්තකං අද්ධානං අජ්ජතනාය නිමන්තනං අධිවාසයතො ජනසඞ්ගහං කරොතො ගමනං, එසා අතුරිතචාරිකා නාම. අයං ඉධ අධිප්පෙතා.

154. Trong kinh thứ mười một. Dakkhiṇāgirismiṃ có nghĩa là: vùng dân cư ở phía nam của ngọn núi bao quanh thành Rājagaha được gọi là Dakkhiṇāgiri. Trong vùng ấy, vị ấy đang du hành, đó là ý nghĩa. Và việc du hành có hai loại: du hành nhanh và du hành không nhanh. Trong đó, có chuyến du hành mà một vị nào đó đắp một y kāṣāya, khoác một y khác, mang y bát trên vai, cầm dù, mồ hôi tuôn chảy từ thân, đi được bảy tám do-tuần trong một ngày; hoặc là chuyến du hành mà các vị Phật, khi thấy một chúng sanh nào đó có thể giác ngộ, liền đi đến nơi cách trăm do-tuần hay ngàn do-tuần trong khoảnh khắc, đó gọi là du hành nhanh. Lại nữa, có chuyến đi hằng ngày khoảng một gāvuta, nửa do-tuần, ba gāvuta, hay một do-tuần, trong khoảng cách chừng ấy, vị ấy nhận lời mời cho ngày hôm đó và thực hiện việc giúp đỡ dân chúng, đó gọi là du hành không nhanh. Ở đây, ý muốn nói đến loại du hành này.

නනු ච ථෙරො පඤ්චවීසති වස්සානි ඡායා විය දසබලස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො ගච්ඡන්තොව අහොසි, ‘‘කහං ආනන්දො’’ති වචනස්ස ඔකාසමෙව න අදාසි, සො කිස්මිං කාලෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං චාරිකං චරිතුං ඔකාසං ලභතීති? සත්ථු පරිනිබ්බානසංවච්ඡරෙ. පරිනිබ්බුතෙ කිර සත්ථරි මහාකස්සපත්ථෙරො සත්ථු පරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං පඤ්චසතෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා, ‘‘ආවුසො, මයං රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මවිනයං සඞ්ගායිස්සාම, තුම්හෙ පුරෙ [Pg.165] වස්සූපනායිකාය අත්තනො පලිබොධං උච්ඡින්දිත්වා රාජගහෙ සන්නිපතථා’’ති වත්වා අත්තනා රාජගහං ගතො. ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතො පත්තචීවරං ආදාය මහාජනං සඤ්ඤාපෙන්තො සාවත්ථිං ගන්ත්වා තතො නික්ඛම්ම රාජගහං ගච්ඡන්තො දක්ඛිණාගිරිස්මිං චාරිකං චරි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

Chẳng phải Trưởng lão đã đi theo sau lưng bậc Thập Lực suốt hai mươi lăm năm như bóng với hình, không để có cơ hội cho lời nói: “Ānanda ở đâu?” được thốt ra hay sao? Vậy vào lúc nào ngài có được cơ hội để du hành cùng với Tăng chúng? (Câu trả lời là:) Vào năm đức Thế Tôn nhập Niết-bàn. Tương truyền, sau khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, Trưởng lão Mahākassapa ngồi giữa Tăng chúng đã tụ hội lại nơi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, chọn ra năm trăm vị tỳ-khưu để kết tập Pháp và Luật, rồi nói rằng: “Chư hiền, chúng ta sẽ an cư mùa mưa ở Rājagaha và kết tập Pháp và Luật. Trước ngày an cư, các vị hãy giải quyết xong các chướng ngại của mình rồi tụ hội tại Rājagaha.” Nói xong, ngài tự mình đi đến Rājagaha. Trưởng lão Ānanda cũng vậy, sau khi mang y bát của đức Thế Tôn đến Sāvatthī để báo tin cho đại chúng, ngài rời khỏi đó và trên đường đến Rājagaha, ngài đã du hành ở Dakkhiṇāgiri. Chính vì lẽ đó mà điều này được nói đến.

යෙභුය්‍යෙන කුමාරභූතාති යෙ තෙ හීනායාවත්තා නාම, තෙ යෙභුය්‍යෙන කුමාරකා දහරා තරුණා එකවස්සිකද්වෙවස්සිකා භික්ඛූ චෙව අනුපසම්පන්නකුමාරකා ච. කස්මා පනෙතෙ පබ්බජිතා, කස්මා හීනායාවත්තාති? තෙසං කිර මාතාපිතරො චින්තෙසුං – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො සත්ථු විස්සාසිකො අට්ඨ වරෙ යාචිත්වා උපට්ඨහති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං සත්ථාරං ගහෙත්වා ගන්තුං සක්කොති, අම්හාකං දාරකෙ එතස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙම, සො සත්ථාරං ගහෙත්වා ආගමිස්සති, තස්මිං ආගතෙ මයං මහාසක්කාරං කාතුං ලභිස්සාමා’’ති. ඉමිනා තාව කාරණෙන නෙසං ඤාතකා තෙ පබ්බාජෙසුං. සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ තෙසං සා පත්ථනා උපච්ඡින්නා, අථ තෙ එකදිවසෙනෙව උප්පබ්බාජෙසුං.

Yebhuyyena kumārabhūtā có nghĩa là: những vị được gọi là đã hoàn tục về đời sống thấp kém, phần lớn họ là những cậu bé, còn non nớt, trẻ trung, là các tỳ-khưu một hai tuổi hạ và các chú tiểu chưa thọ cụ túc giới. Tại sao họ lại xuất gia, và tại sao lại hoàn tục? Tương truyền, cha mẹ của họ đã nghĩ rằng: “Trưởng lão Ānanda là người thân tín của đức Thế Tôn, ngài đã xin tám điều nguyện để hầu cận, có thể đưa đức Thế Tôn đến bất cứ nơi nào ngài muốn. Chúng ta hãy cho con trai của mình xuất gia với vị này, rồi ngài sẽ đưa đức Thế Tôn đến. Khi ngài đến, chúng ta sẽ có cơ hội để cúng dường trọng thể.” Chính vì lý do này mà thân quyến của họ đã cho họ xuất gia. Nhưng khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, ước nguyện đó của họ bị cắt đứt, thế rồi họ đã cho con em mình hoàn tục chỉ trong một ngày.

යථාභිරන්තන්ති යථාරුචියා යථාඅජ්ඣාසයෙන. තිකභොජනං පඤ්ඤත්තන්ති, ඉදං ‘‘ගණභොජනෙ අඤ්ඤත්‍ර සමයා පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 211). ඉදං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි තිණ්ණං ජනානං අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා එකතො පටිග්ගණ්හන්තානම්පි අනාපත්ති, තස්මා ‘‘තිකභොජන’’න්ති වුත්තං.

Yathābhirantaṃ có nghĩa là: theo sở thích, theo ý muốn. Tikabhojanaṃ paññattaṃ: điều này được nói liên quan đến học giới: “Ăn theo nhóm, ngoại trừ trường hợp đúng thời, phạm tội pācittiya.” Ở đây, ngay cả khi ba người cùng nhau chấp nhận lời mời không hợp lệ và cùng nhau nhận đồ ăn, cũng không phạm tội. Do đó, nó được gọi là “bữa ăn cho ba người.”

දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති දුස්සීලපුග්ගලානං නිග්ගණ්හනත්ථං. පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරායාති දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහෙනෙව පෙසලානං උපොසථපවාරණා වත්තන්ති, සමග්ගවාසො හොති, අයං තෙසං ඵාසුවිහාරො හොති, ඉමස්ස ඵාසුවිහාරස්ස අත්ථාය. මා පාපිච්ඡා පක්ඛං නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති යථා දෙවදත්තො සපරිසො කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තො පාපිච්ඡෙ නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දි, එවං අඤ්ඤෙපි පාපිච්ඡා ගණබන්ධෙන කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජමානා ගණං වඩ්ඪෙත්වා තං පක්ඛං නිස්සාය මා සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති, ඉති ඉමිනා කාරණෙන පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො. කුලානුද්දයතාය චාති භික්ඛුසඞ්ඝෙ උපොසථපවාරණං කත්වා සමග්ගවාසං වසන්තෙ [Pg.166] මනුස්සා සලාකභත්තාදීනි දත්වා සග්ගපරායණා භවන්ති, ඉති ඉමාය කුලානුද්දයතාය ච පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො.

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya có nghĩa là: để kiềm chế những người vô giới. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya có nghĩa là: nhờ việc kiềm chế những người vô giới mà các lễ Uposatha và Pavāraṇā của các vị tỳ-khưu đức hạnh được tiến hành, sự sống chung hòa hợp được thiết lập, đây là sự an trú thoải mái của họ; vì lợi ích của sự an trú thoải mái này. Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyuṃ có nghĩa là: để những kẻ có ác dục không nương tựa vào phe phái mà chia rẽ Tăng đoàn. Giống như Devadatta cùng với tùy tùng của mình, sau khi xin vật thực từ các gia đình và thọ dụng, đã nương tựa vào những kẻ ác dục để chia rẽ Tăng đoàn, cũng vậy, để những kẻ ác dục khác, bằng cách lập bè phái, xin vật thực từ các gia đình và thọ dụng, phát triển phe nhóm của mình, rồi nương tựa vào phe phái đó mà không chia rẽ Tăng đoàn. Ý nghĩa là, học giới được chế định vì lý do này. Kulānuddayatāya ca có nghĩa là: và vì lòng thương tưởng đến các gia đình. Khi Tăng chúng thực hành Uposatha và Pavāraṇā và sống trong sự hòa hợp, mọi người dâng cúng các vật phẩm như phiếu thực phẩm, v.v., và được tái sanh về cõi trời. Ý nghĩa là, học giới cũng được chế định vì lòng thương tưởng đến các gia đình này.

සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති සස්සං ඝාතෙන්තො විය ආහිණ්ඩසි. කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති කුලානි උපඝාතෙන්තො විය හනන්තො විය ආහිණ්ඩසි. ඔලුජ්ජතීති විසෙසෙන පලුජ්ජති භිජ්ජති. පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ, ආවුසො, නවප්පායාති, ආවුසො, එතෙ තුය්හං පායෙන යෙභුය්‍යෙන නවකා එකවස්සිකදුවස්සිකා දහරා චෙව සාමණෙරා ච පලුජ්ජන්ති භිජ්ජන්ති. න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති අයං කුමාරකො අත්තනො පමාණං න ජානාතීති ථෙරං තජ්ජෙන්තො ආහ.

Sassaghātaṃ maññe carasi có nghĩa là: ngươi đi lang thang như kẻ phá hoại mùa màng. Kulūpaghātaṃ maññe carasi có nghĩa là: ngươi đi lang thang như kẻ làm hại, như kẻ hủy hoại các gia đình. Olujjatīti có nghĩa là: đặc biệt là tan rã, vỡ vụn. Palujjanti kho te, āvuso, navappāyā có nghĩa là: Này hiền giả, những vị tân tỳ-khưu một hai tuổi hạ, còn non trẻ và các vị sa-di của hiền giả, phần lớn đang tan rã, vỡ vụn. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsi có nghĩa là: cậu bé này không biết tự lượng sức mình. Nói như vậy, ngài đã khiển trách Trưởng lão.

කුමාරකවාදා න මුච්චාමාති කුමාරකවාදතො න මුච්චාම. තථා හි පන ත්වන්ති ඉදමස්ස එවං වත්තබ්බතාය කාරණදස්සනත්ථං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යස්මා ත්වං ඉමෙහි නවෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියසංවරරහිතෙහි සද්ධිං විචරසි, තස්මා කුමාරකෙහි සද්ධිං විචරන්තො කුමාරකොති වත්තබ්බතං අරහසීති.

Kumārakavādā na muccāma có nghĩa là: chúng tôi không thoát khỏi lời gọi là “cậu bé”. Tathā hi pana tvaṃ: điều này được nói để chỉ ra lý do tại sao ngài lại bị nói như vậy. Ý nghĩa ở đây là: vì ngươi đi cùng với những vị tỳ-khưu mới này, những người không có sự thu thúc các căn, do đó, khi đi cùng với những cậu bé, ngươi đáng bị gọi là “cậu bé”.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සමානොති ඉදං යස්මා ථෙරස්ස ඉමස්මිං සාසනෙ නෙව ආචරියො න උපජ්ඣායො පඤ්ඤායති, සයං කාසායානි ගහෙත්වා නික්ඛන්තො, තස්මා අනත්තමනතාය අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බතං ආරොපයමානා ආහ.

Aññatitthiyapubbo samāno: điều này được nói ra vì trong giáo pháp này, không thấy rõ ai là thầy tế độ hay thầy yết-ma của Trưởng lão; ngài đã tự mình lấy y cà-sa và xuất gia. Do đó, vì không hài lòng, bà ta đã gán cho ngài là người từng theo ngoại đạo.

සහසාති එත්ථ රාගමොහචාරොපි සහසාචාරො, ඉදං පන දොසචාරවසෙන වුත්තං. අප්පටිසඞ්ඛාති අප්පච්චවෙක්ඛිත්වා, ඉදානි අත්තනො පබ්බජ්ජං සොධෙන්තො යත්වාහං, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසිතුන්ති ඨපෙත්වා භගවන්තං අඤ්ඤං මය්හං සත්ථාති එවං උද්දිසිතුං න ජානාමි. සම්බාධො ඝරාවාසොතිආදීසු සචෙපි සට්ඨිහත්ථෙ ඝරෙ යොජනසතන්තරෙපි වා ද්වෙ ජායම්පතිකා වසන්ති, තථාපි තෙසං සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොයෙව. රජාපථොති රාගරජාදීනං උට්ඨානට්ඨානන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ආගමනපථො’’තිපි වත්තුං වට්ටති. අලග්ගනට්ඨෙන අබ්භොකාසො වියාති අබ්භොකාසො. පබ්බජිතො හි කූටාගාරරතනමයපාසාදදෙවවිමානාදීසු පිහිතද්වාරවාතපානෙසු පටිච්ඡන්නෙසු වසන්තොපි නෙව ලග්ගති න සජ්ජති න බජ්ඣති, තෙන වුත්තං [Pg.167] ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’ති. අපිච සම්බාධො ඝරාවාසො කුසලකිරියාය ඔකාසාභාවතො රජාපථො අසංවුතසඞ්කාරට්ඨානං විය රජානං, කිලෙසරජානං සන්නිපාතට්ඨානතො, අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා කුසලකිරියාය යථා සුඛං ඔකාසසබ්භාවතො.

Ở đây, trong từ ‘sahasā’, sự khởi sanh của tham và si cũng là sự khởi sanh đột ngột, nhưng điều này được nói do năng lực của sự khởi sanh của sân. ‘Appaṭisaṅkhā’ là không suy xét. Bây giờ, để làm trong sạch sự xuất gia của mình, ngài đã nói: ‘Yato vāhaṃ, āvuso’ (này chư hiền, kể từ khi tôi), v.v… Ở đó, ‘aññaṃ satthāraṃ uddisituṃ’ (chỉ một vị thầy khác) có nghĩa là: ngoài đức Thế Tôn ra, tôi không biết chỉ một vị nào khác là ‘vị thầy của tôi’. Trong các câu như ‘sambādho gharāvāso’ (đời sống tại gia là chật hẹp), v.v…, cho dù hai vợ chồng sống trong một ngôi nhà sáu mươi hắc-tay hay cách nhau cả trăm do-tuần, đời sống tại gia của họ vẫn là chật hẹp vì bản chất có những trở ngại và ràng buộc. ‘Rajāpatho’ (con đường bụi bặm), trong Đại Chú Giải được nói là nơi phát sanh của bụi bặm tham ái, v.v… Cũng có thể nói là ‘con đường đi đến’ (của bụi bặm tham ái, v.v…). ‘Abbhokāso’ (khoảng trống) là giống như khoảng không gian trống trải, với ý nghĩa không dính mắc. Thật vậy, người xuất gia dù sống trong các ngôi nhà có mái nhọn, các lâu đài bằng châu báu, các thiên cung, v.v…, với cửa ra vào và cửa sổ được đóng kín, được che đậy, vẫn không dính mắc, không bám víu, không bị trói buộc. Do đó, được nói rằng: ‘sự xuất gia là khoảng trống’. Hơn nữa, đời sống tại gia là chật hẹp vì không có cơ hội để làm các việc thiện; là con đường bụi bặm vì là nơi tụ tập của các loại bụi, tức là bụi phiền não, giống như một đống rác không được che đậy; sự xuất gia là khoảng trống vì có cơ hội để làm các việc thiện một cách thoải mái.

නයිදං සුකරං…පෙ… පබ්බජෙය්‍යන්ති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපකථා – යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං චරිතබ්බං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලීනං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං, සඞ්ඛලිඛිතං ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං, ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං, යංනූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජ්ජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තං පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියාති ඤාතබ්බා, තං අනගාරියං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පටිපජ්ජෙය්‍යං.

Trong câu ‘Nayidaṃ sukaraṃ… pe… pabbajeyyaṃ’ (Điều này không dễ… Ta nên xuất gia), đây là lời tóm tắt: Phạm hạnh này, được tính là tam học, phải được thực hành một cách trọn vẹn viên mãn, bằng cách làm cho nó không bị gián đoạn dù chỉ một ngày, để có thể đạt đến tâm cuối cùng (tử tâm); và phải được thực hành một cách hoàn toàn thanh tịnh, bằng cách làm cho nó không bị ô nhiễm bởi cấu uế của phiền não dù chỉ một ngày, để có thể đạt đến tâm cuối cùng; phải được thực hành như vỏ ốc xà cừ đã được đánh bóng, giống như vỏ ốc xà cừ đã được rửa sạch. Điều này không dễ thực hành… một cách trọn vẹn viên mãn… đối với người sống tại gia, ở giữa gia đình. ‘Hay là ta, sau khi cạo bỏ râu tóc, đắp và mặc y kāṣāya (y nhuộm màu vỏ cây) — là y phục thích hợp cho những người thực hành phạm hạnh vì được nhuộm bằng nước chát — từ bỏ gia đình, sống không gia đình, ta nên xuất gia.’ Và ở đây, vì công việc lợi ích cho gia đình như nông nghiệp, thương mại, v.v… được gọi là ‘agāriyaṃ’, và điều đó không có trong đời sống xuất gia, do đó, sự xuất gia nên được biết là ‘anagāriyaṃ’ (không gia đình). ‘Pabbajeyyaṃ’ (ta nên xuất gia) vào đời sống không gia đình ấy có nghĩa là ‘ta nên thực hành’.

පටපිලොතිකානන්ති ජිණ්ණපිලොතිකානං තෙරසහත්ථොපි හි නවසාටකො දසානං ඡින්නකාලතො පට්ඨාය පිලොතිකාති වුච්චති. ඉති මහාරහානි වත්ථානි ඡින්දිත්වා කතං සඞ්ඝාටිං සන්ධාය ‘‘පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටි’’න්ති වුත්තං. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති අඩ්ඪයොජනතො පට්ඨාය මග්ගො අද්ධානන්ති වුච්චති, තං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, දීඝමග්ගං පටිපන්නොති අත්ථො.

‘Paṭapilotikānaṃ’ (của những mảnh vải vụn) có nghĩa là của những mảnh vải rách cũ. Thật vậy, ngay cả một tấm vải mới dài mười ba hắc-tay cũng được gọi là ‘pilotikā’ (vải vụn) kể từ khi các tua của nó bị cắt đi. Do đó, nói ‘saṅghāṭiṃ paṭapilotikānaṃ’ (chiếc y tăng-già-lê bằng những mảnh vải vụn) là đề cập đến chiếc y tăng-già-lê được làm bằng cách cắt những tấm vải quý giá. ‘Addhānamaggappaṭipanno’ (đã đi vào con đường dài): một con đường từ nửa do-tuần trở lên được gọi là ‘addhāna’ (đường dài); người ấy đã đi vào con đường dài đó, nghĩa là đã đi vào một cuộc hành trình dài.

ඉදානි යථා එස පබ්බජිතො, යථා ච අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං අභිනීහාරතො පට්ඨාය අනුපුබ්බිකථා කථෙතබ්බා – අතීතෙ කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා උදපාදි, තස්මිං හංසවතීනගරං උපනිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ වෙදෙහො නාම කුටුම්බිකො අසීතිකොටිධනවිභවො පාතොව සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය ගන්ධපුප්ඵාදීනි ගහෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සත්ථා මහානිසභත්ථෙරං නාම තතියසාවකං ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං [Pg.168] භික්ඛූනං ධුතවාදානං යදිදං නිසභො’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි. උපාසකො තං සුත්වා පසන්නො ධම්මකථාවසානෙ මහාජනෙ උට්ඨාය ගතෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථා’’ති ආහ. මහා ඛො, උපාසක, භික්ඛුසඞ්ඝොති. කිත්තකො භගවාති. අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සන්ති. භන්තෙ, එකං සාමණෙරම්පි විහාරෙ අසෙසෙත්වා භික්ඛං අධිවාසෙථාති. සත්ථා අධිවාසෙසි. උපාසකො සත්ථු අධිවාසනං විදිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා මහාදානං සජ්ජෙත්වා පුනදිවසෙ සත්ථු කාලං ආරොචාපෙසි. සත්ථා පත්තචීවරමාදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපාසකස්ස ඝරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො දක්ඛිණොදකාවසානෙ යාගුභත්තාදීනි සම්පටිච්ඡන්තො භත්තවිස්සග්ගං අකාසි. උපාසකොපි සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි.

Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa về việc vị này đã xuất gia như thế nào và đã đi vào con đường dài như thế nào, câu chuyện tuần tự nên được kể lại, bắt đầu từ sự phát nguyện. Tương truyền, trong quá khứ, một trăm ngàn đại kiếp về trước, một vị Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện. Khi ngài đang trú tại tu viện Khema Migadāya, gần thành phố Haṃsavatī, có một gia chủ tên là Vedeha, sở hữu tài sản tám mươi koṭi, vào buổi sáng sớm, sau khi dùng một bữa ăn ngon, đã thọ trì các giới uposatha, lấy hương hoa, v.v…, đi đến tu viện, cúng dường và đảnh lễ vị Đạo Sư, rồi ngồi xuống một bên. Vào lúc đó, vị Đạo Sư đã đặt vị đại đệ tử thứ ba của mình, trưởng lão tên là Mahānisabha, vào vị trí tối thượng: ‘Này các tỳ-kheo, trong số các đệ tử tỳ-kheo của ta là những người thuyết về hạnh đầu-đà, vị này, tức là Nisabha, là bậc tối thượng.’ Vị cư sĩ nghe vậy, lòng đầy hoan hỷ, vào cuối buổi pháp thoại, khi đại chúng đã đứng dậy và ra về, đã đảnh lễ vị Đạo Sư và nói: ‘Bạch ngài, ngày mai xin ngài nhận bữa ăn của con.’ ‘Này cư sĩ, Tăng chúng rất đông.’ ‘Bạch đức Thế Tôn, có bao nhiêu vị ạ?’ ‘Sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-kheo.’ ‘Bạch ngài, xin ngài nhận bữa ăn mà không để lại dù chỉ một vị sa-di trong tu viện.’ Vị Đạo Sư đã im lặng nhận lời. Vị cư sĩ, biết được sự chấp thuận của vị Đạo Sư, đã trở về nhà, chuẩn bị một buổi cúng dường lớn, và vào ngày hôm sau, đã cho người báo thời gian đến vị Đạo Sư. Vị Đạo Sư, mang y bát, cùng với Tăng chúng vây quanh, đã đi đến nhà của vị cư sĩ và ngồi xuống trên chỗ đã được soạn sẵn. Sau khi nước cúng dường được dâng, ngài đã nhận cháo, cơm, v.v…, và bữa ăn đã được phục vụ. Vị cư sĩ cũng ngồi xuống gần vị Đạo Sư.

තස්මිං අන්තරෙ මහානිසභත්ථෙරො පිණ්ඩාය චරන්තො තමෙව වීථිං පටිපජ්ජි. උපාසකො දිස්වා උට්ඨාය ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, නො දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං අදාසි. භන්තෙ, ඉධෙව පවිසථ, සත්ථාපි ගෙහෙ නිසින්නොති. න වට්ටිස්සති උපාසකාති. උපාසකො ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා නීහරිත්වා අදාසි. තතො ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තො සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, මහානිසභත්ථෙරො ‘සත්ථා ගෙහෙ නිසින්නො’ති වුත්තෙපි පවිසිතුං න ඉච්ඡි, අත්ථි නු ඛො එතස්ස තුම්හාකං ගුණෙහි අතිරෙකො ගුණො’’ති. බුද්ධානඤ්ච වණ්ණමච්ඡෙරං නාම නත්ථි. අථ සත්ථා එවමාහ – ‘‘උපාසක, මයං භික්ඛං ආගමයමානා ගෙහෙ නිසීදාම, සො භික්ඛු න එවං නිසීදිත්වා භික්ඛං උදික්ඛති. මයං ගාමන්තසෙනාසනෙ වසාම, සො අරඤ්ඤස්මිංයෙව වසති. මයං ඡන්නෙ වසාම, සො අබ්භොකාසම්හියෙව වසති. ඉති තස්ස අයඤ්ච අයඤ්ච ගුණො’’ති මහාසමුද්දං පූරයමානොව කථෙසි. උපාසකො පකතියාපි ජලමානදීපො තෙලෙන ආසිත්තො විය සුට්ඨුතරං පසන්නො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං අඤ්ඤාය සම්පත්තියා, අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ ධුතවාදානං අග්ගභාවත්ථාය පත්ථනං කරිස්සාමී’’ති?

Trong lúc ấy, Đại đức Mahānisabha trong khi đi khất thực đã đi vào chính con đường ấy. Người cận sự nam trông thấy, đứng dậy, đi đến, đảnh lễ trưởng lão và bạch rằng: “Bạch ngài, xin ngài hãy trao bình bát cho chúng con.” Trưởng lão đã trao bình bát. (Người cận sự nam lại thỉnh:) “Bạch ngài, xin ngài hãy vào trong nhà này, đức Bổn Sư cũng đang ngự trong nhà.” (Trưởng lão đáp:) “Này cận sự nam, không thích hợp.” Người cận sự nam lấy bình bát của trưởng lão, đổ đầy vật thực, mang ra và dâng cúng. Sau đó, tiễn trưởng lão một đoạn rồi quay về, ngồi xuống gần đức Bổn Sư và bạch như vầy: “Bạch Thế Tôn, trưởng lão Mahānisabha, dù đã được bạch rằng ‘Đức Bổn Sư đang ngự trong nhà’, vẫn không muốn vào. Phải chăng vị ấy có đức hạnh nào đó vượt trội hơn cả đức hạnh của Ngài?” Vốn dĩ chư Phật không có tâm keo kiệt đối với đức hạnh (của người khác). Khi ấy, đức Bổn Sư nói như vầy: “Này cận sự nam, Như Lai ngồi trong nhà trong khi chờ đợi vật thực, còn vị tỳ-khưu ấy thì không ngồi chờ đợi vật thực như vậy. Như Lai trú tại trú xứ gần làng, còn vị ấy chỉ trú trong rừng. Như Lai trú tại nơi có mái che, còn vị ấy chỉ trú ngoài trời.” Nói như vậy, Ngài đã kể về các đức hạnh này và các đức hạnh khác của vị ấy, giống như làm đầy cả đại dương. Người cận sự nam, vốn đã như ngọn đèn đang cháy, nay lại như được rót thêm dầu, càng thêm tịnh tín và suy nghĩ rằng: “Ta cần gì những tài sản khác nữa? Trong tương lai, ta sẽ phát nguyện để trở thành vị đứng đầu trong số những vị thuyết về hạnh đầu-đà, dưới sự chứng giám của một vị Phật.”

සො පුනපි සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි දානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සස්ස තිචීවරානි දත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ, සත්ත දිවසානි දානං දෙන්තස්ස [Pg.169] මෙත්තං කායකම්මං මෙත්තං වචීකම්මං මෙත්තං මනොකම්මං, ඉමිනාහං න අඤ්ඤං දෙවසම්පත්තිං වා සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං වා පත්ථෙමි, ඉදං පන මෙ කම්මං අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ මහානිසභත්ථෙරෙන පත්තට්ඨානන්තරං පාපුණනත්ථාය තෙරසධුතඞ්ගධරානං අග්ගභාවස්ස පච්චයො හොතූ’’ති. සත්ථා ‘‘මහන්තං ඨානං ඉමිනා පත්ථිතං, සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො’’ති ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ආහ – ‘‘මනාපං තෙ ඨානං පත්ථිතං, අනාගතෙ සතසහස්සකප්පමත්ථකෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ත්වං තතියසාවකො මහාකස්සපත්ථෙරො නාම භවිස්සසී’’ති. තං සුත්වා උපාසකො ‘‘බුද්ධානං ද්වෙ කථා නාම නත්ථී’’ති පුනදිවසෙ පත්තබ්බං විය තං සම්පත්තිං අමඤ්ඤිත්ථ. සො යාවතායුකං සීලං රක්ඛිත්වා තත්ථ කාලඞ්කතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

Vị ấy lại thỉnh mời đức Bổn Sư và cúng dường trong bảy ngày theo cách thức như vậy. Vào ngày thứ bảy, sau khi dâng cúng tam y đến sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, vị ấy nằm rạp dưới chân đức Bổn Sư và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, với bất cứ thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp nào của con được thực hiện với tâm từ trong suốt bảy ngày cúng dường, với phước báu này, con không mong cầu tài sản của chư thiên, hay tài sản của Đế-thích, Ma vương, Phạm thiên. Nhưng nguyện cho nghiệp lành này của con, trong tương lai, dưới sự chứng giám của một vị Phật, sẽ là duyên để con đạt được địa vị cao nhất trong số những người thực hành mười ba hạnh đầu-đà, địa vị mà trưởng lão Mahānisabha đã đạt được.” Đức Bổn Sư, trong khi quán xét: “Vị này đã phát nguyện một địa vị vĩ đại, liệu có thành tựu chăng?”, thấy được rằng sẽ thành tựu, đã nói rằng: “Ngươi đã phát nguyện một địa vị đáng hoan hỷ. Trong tương lai, sau một trăm ngàn đại kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Khi ấy, ngươi sẽ là vị đại đệ tử thứ ba của ngài, tên là trưởng lão Mahākassapa.” Nghe vậy, người cận sự nam nghĩ rằng: “Chư Phật không bao giờ có hai lời,” và xem sự thành tựu ấy như thể sẽ đạt được ngay vào ngày hôm sau. Vị ấy giữ gìn giới luật trọn đời, sau khi mệnh chung tại đó, đã tái sanh về cõi trời.

තතො පට්ඨාය දෙවමනුස්සෙසු සම්පත්තිං අනුභවන්තො ඉතො එකනවුතිකප්පෙ විපස්සිම්හි සම්මාසම්බුද්ධෙ බන්ධුමතීනගරං නිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ දෙවලොකා චවිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං පරිජිණ්ණෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්මිඤ්ච කාලෙ ‘‘විපස්සී භගවා සත්තමෙ සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ ධම්මං කථෙතී’’ති මහන්තං කොලාහලං හොති. සකලජම්බුදීපෙ දෙවතා ‘‘සත්ථා ධම්මං කථෙස්සතී’’ති ආරොචෙන්ති, බ්‍රාහ්මණො තං සාසනං අස්සොසි. තස්ස ච නිවාසනසාටකො එකො හොති, තථා බ්‍රාහ්මණියා, පාරුපනං පන ද්වින්නම්පි එකමෙව. සකලනගරෙ ‘‘එකසාටකබ්‍රාහ්මණො’’ති පඤ්ඤායති. බ්‍රාහ්මණානං කෙනචිදෙව කිච්චෙන සන්නිපාතෙ සති බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා සයං ගච්ඡති, බ්‍රාහ්මණීනං සන්නිපාතෙ සති සයං ගෙහෙ තිට්ඨති, බ්‍රාහ්මණී තං වත්ථං පාරුපිත්වා ගච්ඡති. තස්මිං පන දිවසෙ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ආහ – ‘‘භොති, කිං රත්තිං ධම්මස්සවනං සුණිස්සසි දිවා’’ති? ‘‘මයං මාතුගාමජාතිකා නාම රත්තිං සොතුං න සක්කොම, දිවා සොස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණං ගෙහෙ ඨපෙත්වා වත්ථං පාරුපිත්වා උපාසිකාහි සද්ධිං දිවා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසින්නා ධම්මං සුත්වා උපාසිකාහියෙව සද්ධිං ආගමාසි. අථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා වත්ථං පාරුපිත්වා විහාරං ගතො.

Kể từ đó, sau khi hưởng thụ tài sản ở cõi trời và cõi người, cách đây chín mươi mốt kiếp, trong khi đức Chánh Đẳng Giác Vipassī đang trú tại vườn Lộc Uyển Khemā, gần thành Bandhumatī, vị ấy mệnh chung từ cõi trời và tái sanh vào một gia đình Bà-la-môn nghèo khó. Và vào thời điểm đó, có một tiếng đồn lớn rằng: “Đức Thế Tôn Vipassī cứ mỗi bảy năm lại thuyết pháp một lần.” Chư thiên khắp cõi Diêm-phù-đề loan báo: “Đức Bổn Sư sẽ thuyết pháp.” Người Bà-la-môn nghe được tin ấy. Ông ta chỉ có một tấm y để mặc, và vợ ông cũng vậy; còn tấm y choàng thì cả hai chỉ có chung một cái. Trong khắp thành phố, ông được biết đến với tên gọi “vị Bà-la-môn một y”. Khi có buổi tụ họp của các Bà-la-môn vì một công việc nào đó, ông để vợ ở nhà và tự mình đi. Khi có buổi tụ họp của các bà vợ Bà-la-môn, ông tự mình ở nhà, còn bà vợ choàng tấm y đó và đi. Nhưng vào ngày hôm đó, người Bà-la-môn nói với vợ: “Này bà, bà muốn nghe pháp vào ban đêm hay ban ngày?” (Bà vợ đáp:) “Chúng tôi thuộc giới phụ nữ, không thể đi nghe pháp vào ban đêm được. Tôi sẽ đi nghe vào ban ngày.” Nói rồi, bà để chồng ở nhà, choàng tấm y, đi cùng các nữ cận sự vào ban ngày, đảnh lễ đức Bổn Sư, ngồi xuống một nơi thích hợp, nghe pháp, rồi trở về cùng với các nữ cận sự. Sau đó, người Bà-la-môn để vợ ở nhà, choàng tấm y và đi đến tu viện.

තස්මිං ච සමයෙ සත්ථා පරිසමජ්ඣෙ අලඞ්කතධම්මාසනෙ සන්නිසින්නො චිත්තබීජනිං ආදාය ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය සිනෙරුං මත්ථං කත්වා [Pg.170] සාගරං නිම්මථෙන්තො විය ධම්මකථං කථෙති. බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසන්තෙ නිසින්නස්ස ධම්මං සුණන්තස්ස පඨමයාමස්මිංයෙව සකලසරීරං පූරයමානා පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජි. සො පාරුතවත්ථං සඞ්ඝරිත්වා ‘‘දසබලස්ස දස්සාමී’’ති චින්තෙසි. අථස්ස ආදීනවසහස්සං දස්සයමානං මච්ඡෙරං උප්පජ්ජි, සො ‘‘බ්‍රාහ්මණියා ච මය්හඤ්ච එකමෙව වත්ථං, අඤ්ඤං කිඤ්චි පාරුපනං නත්ථි, අපාරුපිත්වා ච නාම බහි චරිතුං න සක්කා’’ති සබ්බථාපි අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස නික්ඛන්තෙ පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි, සො තථෙව ච චින්තෙත්වා තථෙව අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස මජ්ඣිමයාමෙ නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි, සො ‘‘තරණං වා හොතු මරණං වා, පච්ඡාපි ජානිස්සාමී’’ති වත්ථං සඞ්ඝරිත්වා සත්ථු පාදමූලෙ ඨපෙසි. තතො වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන තික්ඛත්තුං අප්ඵොටෙත්වා ‘‘ජිතං මෙ ජිතං මෙ’’ති තයො වාරෙ නදි.

Vào lúc ấy, Bậc Đạo Sư đang ngự trên pháp tọa được trang hoàng ở giữa hội chúng, tay cầm chiếc quạt nhiều màu sắc, thuyết một bài pháp như thể đang tuôn đổ dòng sông Ngân Hà từ hư không, như thể lấy núi Sineru làm cây khuấy để khuấy động đại dương. Đối với vị Bà-la-môn đang ngồi ở rìa hội chúng nghe pháp, ngay trong canh đầu, niềm hỷ lạc năm màu đã khởi lên, làm tràn ngập khắp toàn thân. Vị ấy xếp tấm y choàng lại và suy nghĩ rằng: "Ta sẽ dâng cúng lên Bậc Thập Lực". Kế đó, lòng bỏn xẻn khởi lên nơi vị ấy, cho thấy hàng ngàn điều bất lợi, vị ấy nghĩ: "Vợ ta và ta chỉ có một tấm y duy nhất, chẳng có tấm y choàng nào khác, và không choàng y thì không thể đi ra ngoài được", rồi trở nên hoàn toàn không muốn cho. Kế đó, khi canh đầu đã qua, vào canh giữa, niềm hỷ lạc cũng khởi lên y như vậy, và vị ấy cũng suy nghĩ y như vậy rồi lại trở nên không muốn cho y như vậy. Kế đó, khi canh giữa đã qua, vào canh cuối, niềm hỷ lạc cũng khởi lên y như vậy, vị ấy nghĩ: "Sống cũng được, chết cũng được, sau này rồi sẽ biết", rồi xếp tấm y lại và đặt dưới chân Bậc Đạo Sư. Sau đó, vị ấy co tay trái lại, dùng tay phải vỗ vào bắp tay ba lần và hô lên ba lần: "Ta đã chiến thắng! Ta đã chiến thắng!".

තස්මිඤ්ච සමයෙ බන්ධුමරාජා ධම්මාසනස්ස පච්ඡතො අන්තොසාණියං නිසින්නො ධම්මං සුණාති. රඤ්ඤො ච නාම ‘‘ජිතං මෙ’’ති සද්දො අමනාපො හොති. සො පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ එතං පුච්ඡ කිං වදෙසී’’ති? සො තෙන ගන්ත්වා පුච්ඡිතො ආහ – ‘‘අවසෙසා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ අසිචම්මාදීනි ගහෙත්වා පරසෙනං ජිනන්ති, න තං අච්ඡරියං, අහං පන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තස්ස කූටගොණස්ස මුග්ගරෙන සීසං භින්දිත්වා තං පලාපෙන්තො විය මච්ඡෙරචිත්තං මද්දිත්වා පාරුතවත්ථං දසබලස්ස අදාසිං, තං මෙ මච්ඡරියං ජිත’’න්ති ආහ. පුරිසො ගන්ත්වා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ආහ – ‘‘අම්හෙ භණෙ දසබලස්ස අනුරූපං න ජානිම්හා, බ්‍රාහ්මණො පන ජානී’’ති වත්ථයුගම්පි පෙසෙසි. තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මය්හං තුණ්හී නිසින්නස්ස පඨමං කිඤ්චි අදත්වා සත්ථු ගුණෙ කථෙන්තස්ස අදාසි, සත්ථු ගුණෙ පටිච්ච උප්පන්නෙන මය්හං කො අත්ථො’’ති තම්පි වත්ථයුගං දසබලස්සෙව අදාසි. රාජා ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණෙන කත’’න්ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘තම්පි තෙන වත්ථයුගං තථාගතස්සෙව දින්න’’න්ති සුත්වා අඤ්ඤානි ද්වෙ වත්ථයුගානි පෙසෙසි. සො තානිපි අදාසි. රාජා අඤ්ඤානිපි චත්තාරීති එවං යාව ද්වත්තිංස වත්ථයුගානි පෙසෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණො [Pg.171] ‘‘ඉදං වඩ්ඪෙත්වා ගහණං විය හොතී’’ති අත්තනො අත්ථාය එකං බ්‍රාහ්මණියා අත්ථාය එකන්ති ද්වෙ වත්ථයුගානි ගහෙත්වා තිංස යුගානි තථාගතස්සෙව අදාසි. තතො පට්ඨාය ච සත්ථු විස්සාසිකො ජාතො.

Vào lúc ấy, vua Bandhuma đang ngồi nghe pháp bên trong tấm màn che phía sau pháp tọa. Đối với các vị vua, tiếng "ta đã chiến thắng" là điều không hài lòng. Vua sai một người đi và dặn: "Hãy đi hỏi người ấy xem y nói gì?". Người ấy đi đến đó, được hỏi, liền trả lời: "Những người khác cưỡi voi, xe ngựa, tay cầm gươm, khiên, chiến thắng quân địch, điều đó không có gì đáng kinh ngạc. Còn ta, giống như người đập vỡ đầu con bò hung dữ đang đuổi theo sau bằng một cái vồ làm cho nó bỏ chạy, ta đã chế ngự tâm bỏn xẻn và dâng cúng tấm y choàng lên Bậc Thập Lực. Ta đã chiến thắng được lòng bỏn xẻn ấy". Người ấy đi về tâu lại sự việc ấy với đức vua. Vua nói: "Này các khanh, chúng ta đã không biết điều thích hợp đối với Bậc Thập Lực, nhưng vị Bà-la-môn này thì biết", rồi sai người mang đến một cặp y. Thấy vậy, vị Bà-la-môn suy nghĩ: "Vị vua này lúc đầu không cho ta bất cứ thứ gì khi ta ngồi im lặng, chỉ cho khi ta nói lên các ân đức của Bậc Đạo Sư. Ta có lợi ích gì với vật được phát sinh do nương vào ân đức của Bậc Đạo Sư?", rồi cũng dâng cúng cặp y ấy lên Bậc Thập Lực. Vua hỏi: "Vị Bà-la-môn đã làm gì?". Nghe rằng: "Cặp y ấy cũng đã được vị ấy dâng lên bậc Như Lai", vua sai người mang đến hai cặp y khác. Vị ấy cũng dâng cúng cả những cặp y đó. Vua lại sai người mang đến bốn cặp y khác, cứ như thế cho đến ba mươi hai cặp y. Bấy giờ, vị Bà-la-môn nghĩ: "Việc này giống như là nhận lấy sau khi đã làm cho nó tăng trưởng lên", rồi lấy hai cặp y, một cho mình và một cho vợ, còn ba mươi cặp y thì dâng cúng lên bậc Như Lai. Và kể từ đó, vị ấy trở thành người thân tín của Bậc Đạo Sư.

අථ නං රාජා එකදිවසං සීතසමයෙ සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තං දිස්වා සතසහස්සග්ඝනිකං අත්තනො පාරුතං රත්තකම්බලං දත්වා ආහ – ‘‘ඉතො පට්ඨාය ඉදං පාරුපිත්වා ධම්මං සුණාහී’’ති. සො ‘‘කිං මෙ ඉමිනා කම්බලෙන ඉමස්මිං පූතිකායෙ උපනීතෙනා’’ති? චින්තෙත්වා, අන්තොගන්ධකුටියං තථාගතමඤ්චස්ස උපරි විතානං කත්වා අගමාසි. අථ එකදිවසං රාජා පාතොව විහාරං ගන්ත්වා අන්තොගන්ධකුටියං සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො කම්බලං පටිහඤ්ඤන්ති, කම්බලො අතිවිය විරොචති. රාජා උද්ධං ඔලොකෙන්තො සඤ්ජානිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං එස කම්බලො, අම්හෙහි එකසාටකබ්‍රාහ්මණස්ස දින්නො’’ති. තුම්හෙහි, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණො පූජිතො, බ්‍රාහ්මණෙන අහං පූජිතොති. රාජා ‘‘බ්‍රාහ්මණො යුත්තකං අඤ්ඤාසි, න මය’’න්ති පසීදිත්වා යං මනුස්සානං උපකාරභූතං, තං සබ්බං අට්ඨට්ඨකං කත්වා සබ්බට්ඨකං නාම දානං දත්වා පුරොහිතට්ඨානෙ ඨපෙසි. සොපි ‘‘අට්ඨට්ඨකං නාම චතුසට්ඨි හොතී’’ති චතුසට්ඨි සලාකභත්තානි උපනිබන්ධාපෙත්වා යාවජීවං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

Kế đó, vào một ngày mùa lạnh, vua thấy vị ấy đang nghe pháp gần Bậc Đạo Sư, liền ban cho tấm chăn len màu đỏ trị giá một trăm ngàn mà chính mình đang choàng và nói: "Kể từ nay, hãy choàng tấm chăn này mà nghe pháp". Vị ấy suy nghĩ: "Ta có ích gì với tấm chăn len này được dùng cho tấm thân hôi thối này?", rồi làm thành một tấm trướng che phía trên giường nằm của bậc Như Lai bên trong hương phòng rồi ra về. Kế đó, vào một ngày nọ, vua đi đến tịnh xá từ sáng sớm và ngồi gần Bậc Đạo Sư bên trong hương phòng. Vào lúc ấy, sáu màu hào quang của Đức Phật phản chiếu vào tấm chăn len, làm cho tấm chăn len tỏa sáng rực rỡ. Vua nhìn lên, nhận ra và bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, đó là tấm chăn len của chúng con, đã được chúng con ban cho vị Bà-la-môn Ekasāṭaka". (Đức Phật phán): "Thưa Đại vương, ngài đã cúng dường vị Bà-la-môn, và vị Bà-la-môn đã cúng dường ta". Vua hoan hỷ nghĩ rằng: "Vị Bà-la-môn đã biết điều thích hợp, còn chúng ta thì không", rồi lấy tất cả những vật dụng hữu ích cho con người, mỗi thứ tám món, thực hiện một cuộc bố thí gọi là Sabbaṭṭhaka, và bổ nhiệm vị ấy vào chức vụ quốc sư. Vị ấy cũng nghĩ rằng "tám lần tám là sáu mươi bốn", rồi thiết lập thường xuyên sáu mươi bốn phần vật thực rút thăm, bố thí và giữ giới trọn đời, sau khi mệnh chung từ cõi đó, đã tái sanh về cõi trời.

පුන තතො චුතො ඉමස්මිං කප්පෙ කොණාගමනස්ස ච භගවතො කස්සපදසබලස්ස චාති ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ බාරාණසියං කුටුම්බියඝරෙ නිබ්බත්තො, සො වුද්ධිමන්වාය ඝරාවාසං වසන්තො එකදිවසං අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝවිහාරං චරති. තස්මිඤ්ච සමයෙ පච්චෙකබුද්ධො නදීතීරෙ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙතුං ආරද්ධො. සො දිස්වා, ‘‘කස්මා, භන්තෙ, සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙථා’’ති? ආහ. අනුවාතො නප්පහොතීති. ‘‘ඉමිනා, භන්තෙ, කරොථා’’ති සාටකං දත්වා, ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කෙනචි පරිහානි මා හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. ඝරෙපිස්ස භගිනියා සද්ධිං භරියාය කලහං කරොන්තියා පච්චෙකබුද්ධො පිණ්ඩාය පාවිසි.

Lại nữa, sau khi mệnh chung từ cõi đó, trong kiếp này, vào khoảng thời gian giữa hai vị Phật là Đức Thế Tôn Koṇāgamana và Đức Kassapa Thập Lực, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình trưởng giả ở Bārāṇasī. Khi đến tuổi trưởng thành, sống đời tại gia, một hôm vị ấy đi dạo trong rừng. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác đang may y trên bờ sông, do miếng vải viền không đủ nên đã bắt đầu xếp lại để cất đi. Vị ấy thấy vậy, liền hỏi: "Bạch ngài, tại sao ngài lại xếp lại và cất đi?". (Vị Phật Độc Giác đáp): "Miếng vải viền không đủ". (Vị ấy) dâng tấm y của mình và nói: "Bạch ngài, xin ngài hãy dùng tấm y này", rồi phát nguyện rằng: "Mong rằng ở bất cứ nơi nào con tái sanh, con sẽ không bị thiếu thốn bất cứ điều gì". Cũng tại nhà của vị ấy, trong khi người vợ đang cãi nhau với em gái của vị ấy, một vị Phật Độc Giác đã đi vào để khất thực.

අථස්ස [Pg.172] භගිනී පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා තස්ස භරියං සන්ධාය ‘‘එවරූපං බාලං යොජනසතෙන පරිවජ්ජෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. සා ගෙහද්වාරෙ ඨිතා තං සුත්වා, ‘‘ඉමාය දින්නං භත්තං එස මා භුඤ්ජතූ’’ති පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලස්ස පූරෙත්වා අදාසි. ඉතරා දිස්වා, ‘‘බාලෙ මං තාව අක්කොස වා පහර වා. එවරූපස්ස පන ද්වෙ අසඞ්ඛෙය්‍යානි පූරිතපාරමිස්ස පත්තතො භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලං දාතුං න යුත්ත’’න්ති ආහ. අථස්ස භරියාය පටිසඞ්ඛානං උප්පජ්ජි. සා ‘‘තිට්ඨථ, භන්තෙ’’ති කලලං ඡඩ්ඩෙත්වා පත්තං ධොවිත්වා ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා පවරස්ස චතුමධුරස්ස පූරෙත්වා උපරි ආසිත්තෙන පදුමගබ්භවණ්ණෙන සප්පිනා විජ්ජොතමානං පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා, ‘‘යථා අයං පිණ්ඩපාතො ඔභාසජාතො, එවං ඔභාසජාතං මෙ සරීරං හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. පච්චෙකබුද්ධො අනුමොදිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. තෙපි ජායම්පතිකා යාවතායුකං කුසලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා පුන තතො චවිත්වා උපාසකො බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස සෙට්ඨිනො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ඉතරා තාදිසස්සෙව ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

Bấy giờ, em gái của người ấy sau khi dâng vật thực đến vị Phật Độc Giác, nhắm đến người vợ của anh mình mà phát nguyện rằng: “Mong con tránh xa kẻ ngu si như thế này một trăm do tuần”. Người vợ ấy đứng ở cửa nhà nghe thấy vậy, liền nghĩ: “Mong vị này đừng thọ thực món ăn do người này dâng”, rồi lấy cái bát, đổ vật thực đi, đổ đầy bùn rồi dâng lại. Người em gái thấy vậy, nói: “Này kẻ ngu kia, chị cứ mắng chửi hay đánh đập tôi đi. Nhưng việc đổ vật thực khỏi bát của một vị đã hoàn thiện ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ như thế này rồi cho bùn vào là không thích hợp”. Bấy giờ, sự hối hận khởi lên trong lòng người vợ. Nàng nói: “Bạch ngài, xin hãy dừng lại”, rồi đổ bùn đi, rửa bát, xoa bằng bột thơm, đổ đầy bốn loại mật ngọt hảo hạng, làm cho sáng lên với bơ lỏng màu như nhụy sen được rưới lên trên, rồi đặt vào tay vị Phật Độc Giác và phát nguyện: “Như vật thực này tỏa sáng, mong cho thân con cũng được tỏa sáng như vậy”. Vị Phật Độc Giác tùy hỷ rồi bay lên không trung. Hai vợ chồng ấy làm các việc thiện cho đến hết đời, tái sanh lên cõi trời, rồi từ đó mạng chung, người nam cư sĩ tái sanh làm con trai của một trưởng giả có tài sản tám mươi triệu ở thành Ba-la-nại, còn người vợ tái sanh làm con gái của một trưởng giả tương tự như vậy.

තස්ස වුද්ධිප්පත්තස්ස තමෙව සෙට්ඨිධීතරං ආනයිංසු. තස්සා පුබ්බෙ අදින්නවිපාකස්ස තස්ස කම්මස්ස ආනුභාවෙන පතිකුලං පවිට්ඨමත්තාය උම්මාරබ්භන්තරෙ සකලසරීරං උග්ඝාටිතවච්චකුටි විය දුග්ගන්ධං ජාතං. සෙට්ඨිකුමාරො ‘‘කස්සායං ගන්ධො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සෙට්ඨිකඤ්ඤායා’’ති සුත්වා ‘‘නීහරථ නීහරථා’’ති ආභතනියාමෙනෙව කුලඝරං පෙසෙසි. සා එතෙනෙව නීහාරෙන සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තිතා චින්තෙසි – ‘‘අහං සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තා. කිං මෙ ජීවිතෙනා’’ති? අත්තනො ආභරණභණ්ඩං භඤ්ජාපෙත්වා සුවණ්ණිට්ඨකං කාරෙසි රතනායතං විදත්ථිවිත්ථතං චතුරඞ්ගුලුබ්බෙධං. තතො හරිතාලමනොසිලාපිණ්ඩං ගහෙත්වා අට්ඨ උප්පලහත්ථකෙ ආදාය කස්සපදසබලස්ස චෙතියකරණට්ඨානං ගතා. තස්මිඤ්ච ඛණෙ එකා ඉට්ඨකපන්ති පරික්ඛිපිත්වා ආගච්ඡමානා ඝටනිට්ඨකාය ඌනා හොති. සෙට්ඨිධීතා වඩ්ඪකිං ආහ – ‘‘ඉමං ඉට්ඨකං එත්ථ ඨපෙථා’’ති. අම්ම, භද්දකෙ කාලෙ ආගතාසි, සයමෙව ඨපෙහීති. සා ආරුය්හ තෙලෙන හරිතාලමනොසිලං යොජෙත්වා තෙන බන්ධනෙන ඉට්ඨකං පතිට්ඨපෙත්වා උපරි [Pg.173] අට්ඨහි උප්පලහත්ථකෙහි පූජං කත්වා වන්දිත්වා, ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කායතො චන්දනගන්ධො වායතු, මුඛතො උප්පලගන්ධො’’ති පත්ථනං කත්වා, චෙතියං වන්දිත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා අගමාසි.

Khi người con trai trưởng giả ấy đến tuổi trưởng thành, người ta đã cưới chính người con gái trưởng giả ấy cho chàng. Do oai lực của nghiệp ác chưa cho quả ở kiếp trước, ngay khi nàng vừa bước vào nhà chồng, trong ngưỡng cửa, toàn thân nàng trở nên hôi thối như một nhà xí bị mở tung. Chàng công tử con trưởng giả hỏi: “Mùi này của ai?”, và khi nghe nói là “của cô con gái trưởng giả”, chàng liền ra lệnh: “Đưa cô ta đi! Đưa cô ta đi!”, rồi cho đưa về nhà cha mẹ nàng. Nàng bị trả về ở bảy nơi theo cùng cách thức ấy, liền suy nghĩ: “Ta đã bị trả về ở bảy nơi. Sống còn có ích gì cho ta?”. Nàng cho đập vỡ đồ trang sức của mình, rồi cho làm một viên gạch vàng dài một ratana, rộng một gang tay, dày bốn ngón tay. Sau đó, nàng lấy một cục hùng hoàng và thư hoàng, mang theo tám nắm hoa sen xanh, đi đến nơi xây dựng bảo tháp cho Đức Phật Kassapa. Và vào lúc ấy, một hàng gạch đang được xây bao quanh còn thiếu một viên gạch để hoàn tất. Cô con gái trưởng giả nói với người thợ cả: “Xin hãy đặt viên gạch này vào đây”. Người thợ cả đáp: “Này cô, cô đến thật đúng lúc. Chính cô hãy đặt nó vào đi”. Nàng trèo lên, trộn hùng hoàng và thư hoàng với dầu, dùng chất kết dính đó để đặt viên gạch vào, rồi cúng dường tám nắm hoa sen xanh lên trên, đảnh lễ và phát nguyện: “Trong mỗi kiếp tái sanh, mong cho thân con tỏa hương chiên-đàn, miệng con tỏa hương sen xanh”. Sau đó, nàng đảnh lễ bảo tháp, đi nhiễu quanh bên phải rồi ra về.

අථ තස්මිංයෙව ඛණෙ යස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස පඨමං ගෙහං නීතා, තස්ස තං ආරබ්භ සති උදපාදි. නගරෙපි නක්ඛත්තං සංඝුට්ඨං හොති. සො උපට්ඨාකෙ ආහ – ‘‘තදා ඉධ ආනීතා සෙට්ඨිධීතා අත්ථි, කහං සා’’ති? ‘‘කුලගෙහෙ සාමී’’ති. ‘‘ආනෙථ නං, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති. තෙ ගන්ත්වා, තං වන්දිත්වා ඨිතා ‘‘කිං, තාතා, ආගතත්ථා’’ති? තාය පුට්ඨා තං පවත්තිං ආචික්ඛිංසු. ‘‘තාතා, මයා ආභරණභණ්ඩෙන චෙතියං පූජිතං, ආභරණං මෙ නත්ථී’’ති. තෙ ගන්ත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස ආරොචෙසුං. ‘‘ආනෙථ නං, පිළන්ධනං ලභිස්සාමා’’ති. තෙ ආනයිංසු. තස්සා සහ ඝරප්පවෙසෙන සකලගෙහං චන්දනගන්ධඤ්චෙව නීලුප්පලගන්ධඤ්ච වායි.

Bấy giờ, ngay trong khoảnh khắc ấy, người con trai trưởng giả mà nàng đã được đưa đến nhà đầu tiên, khởi lên niệm tưởng về nàng. Trong thành cũng đang loan báo có lễ hội. Chàng nói với những người hầu: “Có cô con gái trưởng giả đã được đưa đến đây lúc trước, cô ấy ở đâu?”. Họ thưa: “Thưa ông chủ, cô ấy ở nhà cha mẹ”. Chàng bảo: “Hãy đi đón cô ấy về, chúng ta sẽ cùng vui lễ hội”. Họ đi đến, chắp tay chào nàng rồi đứng đó. Khi được nàng hỏi: “Này các ông, các ông đến đây có việc gì?”, họ đã kể lại sự việc. Nàng nói: “Này các ông, tôi đã dùng đồ trang sức để cúng dường bảo tháp, tôi không còn trang sức nữa”. Họ trở về trình lại với người con trai trưởng giả. Chàng nói: “Cứ đón cô ấy về, chúng ta sẽ có đồ trang sức”. Họ đã đón nàng về. Cùng với việc nàng bước vào nhà, cả ngôi nhà tỏa ngát hương chiên-đàn và hương sen xanh.

සෙට්ඨිපුත්තො තං පුච්ඡි – ‘‘පඨමං තව සරීරතො දුග්ගන්ධො වායි, ඉදානි පන තෙ සරීරතො චන්දනගන්ධො, මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති. කිං එත’’න්ති? සා ආදිතො පට්ඨාය අත්තනො කතකම්මං ආරොචෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො ‘‘නිය්‍යානිකං වත බුද්ධානං සාසන’’න්ති පසීදිත්වා යොජනිකං සුවණ්ණචෙතියං කම්බලකඤ්චුකෙන පරික්ඛිපිත්වා තත්ථ තත්ථ රථචක්කප්පමාණෙහි සුවණ්ණපදුමෙහි අලඞ්කරි. තෙසං ද්වාදසහත්ථා ඔලම්බකා හොන්ති. සො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිතො යොජනමත්තෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං අමච්චකුලෙ නිබ්බත්ති. සෙට්ඨිකඤ්ඤා දෙවලොකතො චවිත්වා රාජකුලෙ ජෙට්ඨධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

Người con trai trưởng giả hỏi nàng: “Trước đây, thân của nàng tỏa ra mùi hôi, nhưng bây giờ thân nàng tỏa hương chiên-đàn, miệng tỏa hương sen xanh. Việc này là sao?”. Nàng kể lại việc mình đã làm từ đầu. Người con trai trưởng giả khởi lòng tịnh tín, nghĩ rằng: “Giáo pháp của chư Phật thật là đưa đến sự giải thoát!”, rồi cho bao bọc bảo tháp vàng dài một do tuần bằng một tấm áo choàng bằng len, và trang hoàng ở nhiều nơi bằng những đóa sen vàng lớn bằng bánh xe. Chúng có những tua rua dài mười hai hắc tay. Chàng sống ở đó cho đến hết đời, tái sanh lên cõi trời, rồi từ đó mạng chung, tái sanh vào một gia đình bộ trưởng ở một nơi cách thành Ba-la-nại một do tuần. Cô con gái trưởng giả mạng chung từ cõi trời, tái sanh làm công chúa trưởng trong hoàng tộc.

තෙසු වයප්පත්තෙසු කුමාරස්ස වසනගාමෙ නක්ඛත්තං සංඝුට්ඨං, සො මාතරං ආහ – ‘‘සාටකං මෙ අම්ම දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති. සා ධොතවත්ථං නීහරිත්වා අදාසි. ‘‘අම්ම ථූලං ඉද’’න්ති. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ – ‘‘තාත, යාදිසෙ ගෙහෙ මයං ජාතා, නත්ථි නො ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤ’’න්ති. ‘‘ලභනට්ඨානං ගච්ඡාමි අම්මා’’ති. ‘‘පුත්ත අහං අජ්ජෙව තුය්හං බාරාණසිනගරෙ රජ්ජපටිලාභම්පි ඉච්ඡාමී’’ති. සො මාතරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘ගච්ඡාමි අම්මා’’ති. ‘‘ගච්ඡ, තාතා’’ති. එවං කිරස්සා චිත්තං අහොසි [Pg.174] – ‘‘කහං ගමිස්සති, ඉධ වා එත්ථ වා ගෙහෙ නිසීදිස්සතී’’ති? සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා උය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි. සො චා බාරාණසිරඤ්ඤො කාලඞ්කතස්ස සත්තමො දිවසො හොති.

Khi họ đến tuổi trưởng thành, trong làng của chàng trai có một lễ hội được loan báo. Chàng nói với mẹ: “Mẹ ơi, hãy đưa cho con một tấm y phục, con sẽ đi chơi lễ hội.” Bà lấy ra một tấm vải đã giặt sạch và đưa cho chàng. “Mẹ ơi, tấm này thô quá.” Bà lại lấy ra một tấm khác và đưa cho, chàng cũng từ chối tấm đó. Bà lại lấy ra một tấm khác và đưa cho, chàng cũng từ chối tấm đó. Bấy giờ, người mẹ nói với chàng: “Con trai, chúng ta sinh ra trong gia đình như thế này, chúng ta không có phước để có được tấm vải nào mịn hơn tấm này đâu.” “Thưa mẹ, con sẽ đi đến nơi có thể nhận được.” “Con trai, mẹ mong rằng ngay hôm nay con sẽ nhận được vương quốc ở thành Bārāṇasī.” Chàng đảnh lễ mẹ và nói: “Thưa mẹ, con đi đây.” “Đi đi, con trai.” Dường như tâm bà nghĩ rằng: “Nó sẽ đi đâu chứ? Nó sẽ chỉ ngồi ở nhà này hoặc nhà kia thôi.” Nhưng chàng, do sự sắp đặt của phước báu, đã ra đi, đến thành Bārāṇasī, và trong công viên, trên phiến đá may mắn, chàng nằm xuống, trùm kín cả đầu. Và đó là ngày thứ bảy kể từ khi vua Bārāṇasī băng hà.

අමච්චා රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘රඤ්ඤො එකා ධීතාව අත්ථි, පුත්තො නත්ථි. අරාජකං රජ්ජං න තිට්ඨති. කො රාජා හොතී’’ති මන්තෙත්වා, ‘‘ත්වං හොහි, ත්වං හොහී’’ති. පුරොහිතො ආහ – ‘‘බහුං ඔලොකෙතුං න වට්ටති, ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙමා’’ති. තෙ කුමුදවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා, පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං සෙතච්ඡත්තඤ්ච රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුඛො අහොසි, ‘‘පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති, නිවත්තෙමා’’ති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො ‘‘මා නිවත්තයිත්ථා’’ති ආහ. රථො කුමාරං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහනසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. පුරොහිතො පාරුපනකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො ‘‘තිට්ඨතු අයං දීපො, ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු දීපෙසු එස රජ්ජං කාතුං යුත්තො’’ති වත්වා, ‘‘පුනපි තූරියානි පග්ගණ්හාථ පුනපි පග්ගණ්හාථා’’ති තික්ඛත්තුං තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි.

Các vị đại thần sau khi lo liệu tang lễ cho nhà vua, đã ngồi lại trong sân triều và bàn bạc: “Nhà vua chỉ có một người con gái, không có con trai. Vương quốc không có vua thì không thể tồn tại. Ai sẽ làm vua đây?” Sau khi bàn bạc, họ nói: “Ngươi hãy làm vua, ngươi hãy làm vua.” Vị quốc sư nói: “Không nên xem xét nhiều, chúng ta hãy thả cỗ xe phước báu (phussaratha) đi.” Họ thắng bốn con tuấn mã Sindh màu hoa súng trắng, đặt năm món vương bảo và lọng trắng lên chính cỗ xe, rồi thả xe đi và cho nhạc cụ tấu lên ở phía sau. Cỗ xe đi ra bằng cổng phía đông và hướng về phía công viên. Một vài người nói: “Nó đi về phía công viên theo thói quen, chúng ta hãy cho nó quay lại.” Vị quốc sư nói: “Đừng cho nó quay lại.” Cỗ xe đi vòng quanh chàng trai theo chiều kim đồng hồ rồi dừng lại, sẵn sàng để chàng bước lên. Vị quốc sư vén mép tấm vải che, nhìn vào lòng bàn chân của chàng và nói: “Hãy để châu lục này qua một bên, người này xứng đáng cai trị cả bốn đại châu cùng với hai ngàn hòn đảo nhỏ vây quanh,” rồi cho tấu nhạc ba lần, nói rằng: “Hãy tấu nhạc lên nữa, hãy tấu nhạc lên nữa.”

අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා, ‘‘කෙන කම්මෙන ආගතත්ථා’’ති? ආහ. ‘‘දෙව, තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතී’’ති. ‘‘රාජා කහ’’න්ති. ‘‘දෙවත්තං ගතො සාමී’’ති. ‘‘කති දිවසා අතික්කන්තා’’ති? ‘‘අජ්ජ සත්තමො දිවසො’’ති. ‘‘පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථී’’ති. ‘‘ධීතා අත්ථි දෙව, පුත්තො නත්ථී’’ති. ‘‘තෙන හි කරිස්සාමි රජ්ජ’’න්ති. තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා උය්‍යානං ආනෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු.

Bấy giờ, chàng trai mở tấm vải che mặt ra, nhìn và hỏi: “Các vị đến đây có việc gì?” Họ đáp: “Tâu Đại vương, vương quốc đã thuộc về ngài.” “Nhà vua ở đâu?” “Tâu chúa công, ngài đã về cõi trời.” “Đã bao nhiêu ngày trôi qua?” “Hôm nay là ngày thứ bảy.” “Nhà vua không có con trai hay con gái sao?” “Tâu Đại vương, có một công chúa, nhưng không có hoàng tử.” “Nếu vậy, ta sẽ nhận lấy vương quốc.” Ngay lập tức, họ dựng một lễ đài quán đảnh, trang điểm cho công chúa với tất cả trang sức, đưa nàng đến công viên và cử hành lễ quán đảnh cho chàng trai.

අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සතසහස්සග්ඝනිකං වත්ථං උපහරිංසු. සො ‘‘කිමිදං, තාතා’’ති? ආහ. ‘‘නිවාසනවත්ථං දෙවා’’ති. ‘‘නනු, තාතා, ථූල’’න්ති. ‘‘මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි දෙවා’’ති. ‘‘තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසී’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං [Pg.175] රාජා, සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරථ, ලභිස්සාම වත්ථ’’න්ති. සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරිංසු. සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා, මුඛං වික්ඛාලෙත්වා, හත්ථෙන උදකං ආදාය, පුරත්ථිමදිසාය අබ්භුක්කිරි, ඝනපථවිං භින්දිත්වා අට්ඨ කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. පුන උදකං ගහෙත්වා දක්ඛිණං පච්ඡිමං උත්තරන්ති එවං චතස්සො දිසා අබ්භුක්කිරි, සබ්බදිසාසු අට්ඨ අට්ඨ කත්වා ද්වත්තිංස කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ‘‘නන්දරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තිංසූති එවං භෙරිං චාරාපෙථා’’ති වත්වා, ඡත්තං උස්සාපෙත්වා, අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා, පාසාදං ආරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි.

Sau khi chàng được làm lễ quán đảnh, họ dâng lên một tấm y phục trị giá một trăm ngàn. Chàng hỏi: “Này các khanh, đây là gì?” “Tâu Đại vương, đây là y phục để mặc.” “Này các khanh, chẳng phải nó thô sao?” “Tâu Đại vương, trong số các y phục mà con người sử dụng, không có tấm nào mịn hơn tấm này.” “Vua của các khanh đã mặc loại y phục như thế này sao?” “Vâng, tâu Đại vương.” “Ta nghĩ rằng vua của các khanh không có nhiều phước báu. Hãy mang bình nước bằng vàng đến đây, chúng ta sẽ có được y phục.” Họ mang bình nước bằng vàng đến. Chàng đứng dậy, rửa tay, súc miệng, lấy nước trong tay và vẩy về hướng đông. Tám cây như ý (kapparukkha) từ lòng đất rắn chắc trồi lên. Chàng lại lấy nước và vẩy về hướng nam, hướng tây, và hướng bắc. Như vậy, ở bốn phương, mỗi phương tám cây, tổng cộng ba mươi hai cây như ý đã trồi lên. Chàng mặc một tấm thiên y và choàng một tấm khác, rồi nói: “Hãy cho loan trống trong vương quốc của vua Nanda rằng: ‘Phụ nữ kéo sợi không được kéo sợi nữa.’” Sau đó, chàng cho dựng lọng trắng, trang điểm sẵn sàng, ngự trên lưng một con voi quý, tiến vào thành, lên cung điện và hưởng thụ sự giàu sang to lớn.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො සම්පත්තිං දිස්වා, ‘‘අහො තපස්සී’’ති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. ‘‘කිමිදං දෙවී’’ති? ච පුට්ඨා, ‘‘අතිමහතී, දෙව, සම්පත්ති, අතීතෙ බුද්ධානං සද්දහිත්වා කල්‍යාණං අකත්ථ, ඉදානි අනාගතස්ස පච්චයං කුසලං න කරොථා’’ති? ආහ. ‘‘කස්ස දස්සාමි? සීලවන්තො නත්ථී’’ති. ‘‘අසුඤ්ඤො, දෙව, ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානමෙව සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමී’’ති ආහ. රාජා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙ දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී පාතොව උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපරිපාසාදෙ පුරත්ථාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජිත්වා – ‘‘සචෙ එතිස්සා දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ආගච්ඡන්තු අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තස්සං දිසායං අරහන්තො නාහෙසුං. තං සක්කාරං කපණද්ධිකයාචකානං අදංසු.

Thời gian trôi qua, một hôm hoàng hậu nhìn thấy sự giàu sang của nhà vua, bà tỏ vẻ thương hại và nói: “Ôi, thật đáng thương!” Khi được hỏi: “Hoàng hậu, việc này là sao?”, bà đáp: “Tâu Đại vương, sự giàu sang của ngài thật vô cùng to lớn. Trong quá khứ, ngài đã có tín tâm nơi các vị Phật và đã làm các việc lành. Nhưng bây giờ, ngài lại không làm các việc thiện làm nhân cho tương lai.” “Ta sẽ cúng dường cho ai? Không có người nào có giới đức cả.” Bà nói: “Tâu Đại vương, cõi Diêm-phù-đề (Jambudīpa) không phải là trống không các vị A-la-hán. Ngài chỉ cần chuẩn bị vật thực cúng dường, thiếp sẽ tìm được các vị A-la-hán.” Ngày hôm sau, nhà vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cổng phía đông. Hoàng hậu, từ sáng sớm, sau khi thọ trì các giới Bát quan trai (Uposatha), đã nằm úp ngực trên lầu cao, mặt hướng về phía đông và nguyện rằng: “Nếu ở phương này có các vị A-la-hán, xin các ngài hãy đến và nhận vật thực của chúng con.” Ở phương đó không có vị A-la-hán nào. Họ đã đem vật cúng dường đó cho những người nghèo khổ, cùng khốn và ăn xin.

පුනදිවසෙ දක්ඛිණද්වාරෙ දානං සජ්ජෙත්වා තථෙව අකාසි, පුනදිවසෙ පච්ඡිමද්වාරෙ. උත්තරද්වාරෙ සජ්ජිතදිවසෙ පන දෙවියා තථෙව නිමන්තෙන්තියා හිමවන්තෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො භාතිකෙ ආමන්තෙසි ‘‘මාරිසා, නන්දරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙති, අධිවාසෙථ තස්සා’’ති. තෙ අධිවාසෙත්වා පුනදිවසෙ අනොතත්තදහෙ මුඛං ධොවිත්වා ආකාසෙන ආගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා ගන්ත්වා ‘‘පඤ්චසතා, දෙව, පච්චෙකබුද්ධා ආගතා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සද්ධිං දෙවියා ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා [Pg.176] සඞ්ඝථෙරස්ස, දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා, ‘‘අය්‍යා පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්ති, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං යාවජීවං ඉධ නිවාසාය පටිඤ්ඤං දෙථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ පඤ්ච පණ්ණසාලාසතානි පඤ්ච චඞ්කමනසතානීති සබ්බාකාරෙන නිවාසට්ඨානං සම්පාදෙත්වා තත්ථ වසාපෙසුං.

Ngày hôm sau, nhà vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cổng phía nam và đã làm y như thế; ngày hôm sau nữa, thì ở cổng phía tây. Vào ngày chuẩn bị ở cổng phía bắc, hoàng hậu cũng thỉnh mời y như thế, vị Bích-chi Phật Mahāpaduma, là vị trưởng thượng trong số năm trăm vị Bích-chi Phật, là các con trai của hoàng hậu Padumavatī đang sống ở Hy-mã-lạp sơn, đã nói với các vị em trai rằng: “Thưa các hiền giả, đức vua Nanda thỉnh mời các vị, các vị hãy nhận lời mời của ngài.” Các vị ấy đã nhận lời, và ngày hôm sau, sau khi rửa mặt ở hồ Anotatta, các vị ấy đã đi đến bằng hư không và đáp xuống ở cổng phía bắc. Các người hầu đi đến và tâu với đức vua rằng: “Tâu đức vua, năm trăm vị Bích-chi Phật đã đến.” Đức vua cùng với hoàng hậu đi đến, đảnh lễ, nhận lấy bát, rồi đưa các vị Bích-chi Phật lên cung điện, dâng cúng vật thực đến các vị ấy. Sau khi thọ thực xong, đức vua nằm rạp dưới chân vị Trưởng lão Tăng, hoàng hậu thì nằm rạp dưới chân vị Tăng trẻ nhất, và thỉnh cầu lời hứa: “Bạch các ngài, các ngài sẽ không phải mệt nhọc vì các vật dụng, còn chúng con sẽ không bị tổn giảm phước báu. Xin các ngài hãy hứa sẽ an trú ở đây trọn đời.” Sau khi đã nhận được lời hứa, nhà vua cho xây dựng chỗ ở trong công viên một cách đầy đủ mọi phương diện, gồm năm trăm tịnh xá lợp lá và năm trăm con đường kinh hành, và thỉnh các vị ấy an trú tại đó.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. ‘‘අහං පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගච්ඡාමි, ත්වං පච්චෙකබුද්ධෙසු මා පමජ්ජී’’ති දෙවිං ඔවදිත්වා ගතො. තස්මිං අනාගතෙයෙව පච්චෙකබුද්ධානං ආයුසඞ්ඛාරා ඛීණා. මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො තියාමරත්තිං ඣානකීළං කීළිත්වා අරුණුග්ගමනෙ ආලම්බනඵලකං ආලම්බිත්වා ඨිතකොව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එතෙනුපායෙන සෙසාපීති සබ්බෙපි පරිනිබ්බුතා. පුනදිවසෙ දෙවී පච්චෙකබුද්ධානං නිසීදනට්ඨානං හරිතූපලිත්තං කාරෙත්වා පුප්ඵානි විකිරිත්වා ධූපං දත්වා තෙසං ආගමනං ඔලොකයන්තී නිසින්නා ආගමනං අපස්සන්තී පුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ, තාත, ජානාහි, කිං අය්‍යානං කිඤ්චි අඵාසුක’’න්ති? සො ගන්ත්වා මහාපදුමස්ස පණ්ණසාලාය ද්වාරං විවරිත්වා තත්ථ අපස්සන්තො චඞ්කමනං ගන්ත්වා ආලම්බනඵලකං නිස්සාය ඨිතං දිස්වා වන්දිත්වා, ‘‘කාලො, භන්තෙ’’ති ආහ. පරිනිබ්බුතසරීරං කිං කථෙස්සති? සො ‘‘නිද්දායති මඤ්ඤෙ’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාදෙ හත්ථෙන පරාමසි. පාදානං සීතලතාය චෙව ථද්ධතාය ච පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා දුතියස්ස සන්තිකං අගමාසි, එවං තතියස්සාති සබ්බෙසං පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා රාජකුලං ගතො. ‘‘කහං, තාත, පච්චෙකබුද්ධා’’ති? පුට්ඨො ‘‘පරිනිබ්බුතා, දෙවී’’ති ආහ. දෙවී කන්දන්තී රොදන්තී නික්ඛමිත්වා නාගරෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා සාධුකීළිතං කාරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි.

Trong khi thời gian trôi qua như thế, vùng biên địa của đức vua bị nổi loạn. Nhà vua đã khuyên hoàng hậu rằng: “Trẫm đi dẹp yên vùng biên địa, ái khanh chớ có xao lãng đối với các vị Bích-chi Phật,” rồi ngài ra đi. Trong khi nhà vua chưa trở về, các hành về tuổi thọ của các vị Bích-chi Phật đã chấm dứt. Vị Bích-chi Phật Mahāpaduma, sau khi an hưởng thiền lạc suốt ba canh đêm, vào lúc rạng đông, trong khi đang tựa vào tấm ván dựa, ngài đã nhập Vô dư y Niết-bàn giới. Các vị còn lại cũng đều đã nhập Niết-bàn theo cách thức như vậy. Ngày hôm sau, hoàng hậu cho người dùng phân bò tươi tô phết chỗ ngồi của các vị Bích-chi Phật, rải hoa, dâng hương, rồi ngồi trông chờ các vị ấy đến. Không thấy các vị ấy đến, bà cho gọi một người đến và bảo: “Này khanh, hãy đi xem thử các bậc tôn quý có điều gì bất an không?” Người ấy đi đến, mở cửa tịnh xá lợp lá của ngài Mahāpaduma, không thấy ngài ở đó, bèn đi đến con đường kinh hành, thấy ngài đang đứng tựa vào tấm ván dựa, người ấy đảnh lễ và thưa: “Bạch ngài, đã đến giờ rồi ạ.” Thân xác đã nhập Niết-bàn thì nói được gì? Người ấy nghĩ rằng: “Chắc là ngài đang ngủ,” rồi đi đến dùng tay sờ vào mu bàn chân của ngài. Nhận biết được ngài đã nhập Niết-bàn qua sự lạnh và cứng của bàn chân, người ấy đi đến chỗ của vị thứ hai, rồi vị thứ ba, và cứ như thế. Sau khi biết được tất cả các vị đều đã nhập Niết-bàn, người ấy trở về hoàng cung. Khi được hỏi: “Này khanh, các vị Bích-chi Phật ở đâu?” người ấy thưa: “Tâu hoàng hậu, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi.” Hoàng hậu vừa đi vừa than khóc, cùng với dân chúng trong thành đi đến nơi ấy, cho cử hành lễ tôn kính trọng thể, làm lễ trà tỳ cho các vị Bích-chi Phật, thu nhặt xá-lợi và cho xây dựng bảo tháp.

රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො පච්චුග්ගමනං ආගතං දෙවිං පුච්ඡි ‘‘කිං, භද්දෙ, පච්චෙකබුද්ධෙසු නප්පමජ්ජි, නිරොගා අය්‍යා’’ති? ‘‘පරිනිබ්බුතා දෙවා’’ති. රාජා චින්තෙසි – ‘‘එවරූපානම්පි පණ්ඩිතානං මරණං උප්පජ්ජති, අම්හාකං කුතො මොක්ඛො’’ති? සො නගරං අගන්ත්වා උය්‍යානමෙව පවිසිත්වා ජෙට්ඨපුත්තං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස රජ්ජං පටියාදෙත්වා සයං සමණකපබ්බජ්ජං පබ්බජි, දෙවීපි [Pg.177] ‘‘ඉමස්මිං පබ්බජිතෙ අහං කිං කරිස්සාමී’’ති? තත්ථෙව උය්‍යානෙ පබ්බජිතා. ද්වෙපි ඣානං භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු.

Đức vua sau khi dẹp yên vùng biên địa, đã trở về. Ngài hỏi hoàng hậu đã đến đón ngài rằng: “Ái khanh có xao lãng đối với các vị Bích-chi Phật không? Các bậc tôn quý vẫn vô bệnh chứ?” “Tâu đức vua, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi.” Đức vua suy nghĩ: “Ngay cả những bậc hiền trí như thế mà cái chết vẫn xảy đến, thì làm sao chúng ta có thể thoát khỏi được?” Thế rồi, ngài không vào thành mà đi thẳng đến công viên, cho gọi người con trai trưởng đến, trao lại vương quốc cho con, còn tự mình thì xuất gia làm sa-môn. Hoàng hậu cũng nghĩ rằng: “Khi ngài đã xuất gia, ta còn làm gì nữa?” rồi cũng xuất gia ngay tại công viên ấy. Cả hai vị đều tu tập thiền định, sau khi mệnh chung đã được tái sanh về cõi Phạm thiên.

තෙසු තත්ථෙව වසන්තෙසු අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං පාවිසි. අයං පිප්පලිමාණවො මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථබ්‍රාහ්මණගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, අයං භද්දා කාපිලානී මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරෙ කොසියගොත්තබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තා. තෙසං ඛො අනුක්කමෙන වඩ්ඪමානානං පිප්පලිමාණවස්ස වීසතිමෙ වස්සෙ භද්දාය සොළසමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ මාතාපිතරො පුත්තං ඔලොකෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං වයප්පත්තො, කුලවංසො නාම පතිට්ඨපෙතබ්බො’’ති අතිවිය නිප්පීළයිංසු. මාණවො ආහ – ‘‘මය්හං සොතපථෙ එවරූපං කථං මා කථෙථ. අහං යාව තුම්හෙ ධරථ, තාව පටිජග්ගිස්සාමි, තුම්හාකං පච්ඡතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙ කතිපාහං අතික්කමිත්වා පුන කථයිංසු, සොපි තථෙව පටික්ඛිපි. පුන කථයිංසු, පුනපි පටික්ඛිපි. තතො පට්ඨාය මාතා නිරන්තරං කථෙතියෙව.

Trong khi hai vị ấy đang sống ở cõi Phạm thiên, bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện ở thế gian, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và tuần tự đi đến thành Rājagaha. Chàng thanh niên Pippali này được sanh ra trong bụng của người vợ chánh của vị Bà-la-môn Kapila ở làng Bà-la-môn Mahātittha, xứ Magadha. Nàng Bhaddā Kāpilānī này được sanh ra trong bụng của người vợ chánh của vị Bà-la-môn thuộc dòng dõi Kosiya ở thành Sāgala, xứ Madda. Khi hai người tuần tự lớn lên, chàng thanh niên Pippali đến tuổi hai mươi và nàng Bhaddā đến tuổi mười sáu, cha mẹ nhìn con trai và thúc ép rất nhiều rằng: “Này con, con đã đến tuổi trưởng thành, phải nối dõi dòng họ.” Chàng thanh niên nói: “Xin cha mẹ đừng nói những lời như thế để con phải nghe. Chừng nào cha mẹ còn sống, con sẽ phụng dưỡng cha mẹ. Sau khi cha mẹ qua đời, con sẽ từ bỏ gia đình và xuất gia.” Sau vài ngày, họ lại nói, và chàng cũng từ chối y như thế. Họ lại nói, và chàng lại từ chối. Kể từ đó, người mẹ đã nói về điều ấy không ngừng nghỉ.

මාණවො ‘‘මම මාතරං සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති රත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසහස්සං දත්වා සුවණ්ණකාරෙහි එකං ඉත්ථිරූපං කාරාපෙත්වා තස්ස මජ්ජනඝට්ටනාදිකම්මපරියොසානෙ තං රත්තවත්ථං නිවාසාපෙත්වා වණ්ණසම්පන්නෙහි පුප්ඵෙහි චෙව නානාඅලඞ්කාරෙහි ච අලඞ්කාරාපෙත්වා මාතරං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘අම්ම එවරූපං ආරම්මණං ලභන්තො ගෙහෙ වසාමි, අලභන්තො න වසාමී’’ති. පණ්ඩිතා බ්‍රාහ්මණී චින්තෙසි – ‘‘මය්හං පුත්තො පුඤ්ඤවා දින්නදානො කතාභිනීහාරො, පුඤ්ඤං කරොන්තො න එකකොව අකාසි, අද්ධා එතෙන සහ කතපුඤ්ඤා සුවණ්ණරූපකපටිභාගා භවිස්සතී’’ති අට්ඨ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා, ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, යත්ථ අම්හාකං ජාතිගොත්තභොගෙහි සමානකුලෙ එවරූපං දාරිකං පස්සථ, ඉමමෙව සුවණ්ණරූපකං, පණ්ණාකාරං කත්වා දෙථා’’ති උය්‍යොජෙසි.

Chàng thanh niên nghĩ rằng: “Ta sẽ làm cho mẹ ta hiểu”, rồi cho một ngàn nિક્ขะ vàng ròng, nhờ các thợ vàng làm một pho tượng phụ nữ. Sau khi hoàn tất các công đoạn như chà láng, đánh bóng, chàng cho pho tượng mặc y phục màu đỏ, trang hoàng bằng những đóa hoa có màu sắc đẹp đẽ và các loại trang sức khác nhau, rồi cho mời mẹ đến và nói: “Thưa mẹ, nếu tìm được một đối tượng như thế này, con sẽ ở nhà; nếu không tìm được, con sẽ không ở nhà.” Bà-la-môn nữ thông thái suy nghĩ: “Con trai ta là người có phước, đã từng bố thí, đã lập nguyện. Khi làm phước, nó không làm một mình. Chắc chắn phải có người đã cùng làm phước với nó, một người tương xứng với pho tượng vàng này.” Nghĩ vậy, bà cho mời tám vị Bà-la-môn đến, làm cho họ hài lòng với tất cả các dục lạc, rồi đặt pho tượng vàng lên xe và phái đi, nói rằng: “Này các ông, hãy đi. Nơi nào các ông thấy một cô gái như thế này, trong một gia đình tương xứng với chúng ta về dòng dõi, gia tộc và tài sản, thì hãy lấy chính pho tượng vàng này làm quà tặng mà trao cho họ.”

තෙ ‘‘අම්හාකං නාම එතං කම්ම’’න්ති නික්ඛමිත්වා, ‘‘කත්ථ ගමිස්සාමා’’ති? චින්තෙත්වා, ‘‘මද්දරට්ඨං නාම ඉත්ථාකරො, මද්දරට්ඨං ගමිස්සාමා’’ති මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරං [Pg.178] අගමිංසු. තත්ථ තං සුවණ්ණරූපකං න්හානතිත්ථෙ ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අථ භද්දාය ධාතී භද්දං න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා සිරිගබ්භෙ නිසීදාපෙත්වා න්හායිතුං ආගච්ඡන්තී තං රූපකං දිස්වා, ‘‘අය්‍යධීතා මෙ ඉධාගතා’’ති සඤ්ඤාය තජ්ජෙත්වා ‘‘දුබ්බිනිතෙ, කිං ත්වං ඉධාගතා’’ති? තලසත්තිකං උග්ගිරිත්වා, ‘‘ගච්ඡ සීඝ’’න්ති ගණ්ඩපස්සෙ පහරි. හත්ථො පාසාණෙ පටිහතො විය කම්පිත්ථ. සා පටික්කමිත්වා ‘‘එවං ථද්ධං නාම මහාගීවං දිස්වා, ‘අය්‍යධීතා මෙ’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙසිං, අය්‍යධීතාය හි මෙ අයං නිවාසනපටිග්ගාහිකාපි අයුත්තා’’ති ආහ. අථ නං තෙ මනුස්සා පරිවාරෙත්වා ‘‘එවරූපා තෙ සාමිධීතා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘කිං එසා, ඉමාය සතගුණෙන සහස්සගුණෙන මය්හං අය්‍යා අභිරූපතරා, ද්වාදසහත්ථෙ ගබ්භෙ නිසින්නාය පදීපකිච්චං නත්ථි, සරීරොභාසෙනෙව තමං විධමතී’’ති. ‘‘තෙන හි ආගච්ඡා’’ති තං ඛුජ්ජං ගහෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා කොසියගොත්තස්ස ඝරද්වාරෙ ඨත්වා ආගමනං නිවෙදයිංසු.

Họ nghĩ rằng: “Việc này là của chúng ta”, rồi lên đường. Họ suy nghĩ: “Chúng ta sẽ đi đâu?” rồi quyết định: “Xứ Madda là nơi có nhiều phụ nữ quý, chúng ta sẽ đi đến xứ Madda.” Và họ đã đi đến thành Sāgala ở xứ Madda. Tại đó, họ đặt pho tượng vàng ở một bến tắm rồi ngồi sang một bên. Bấy giờ, vú nuôi của nàng Bhaddā, sau khi tắm rửa, trang điểm cho Bhaddā và để nàng ngồi trong phòng lộng lẫy, đang đi đến để tắm thì nhìn thấy pho tượng ấy. Với ý nghĩ: “Tiểu thư của ta đã đến đây,” bà ta mắng rằng: “Này đồ khó dạy, sao ngươi lại đến đây?” rồi giơ tay lên, nói: “Đi nhanh lên,” và tát vào má pho tượng. Bàn tay bà rung lên như thể đập vào đá. Bà lùi lại và nói: “Thấy một vật cứng đơ, cổ to như thế này mà ta lại nảy sinh ý nghĩ ‘đây là tiểu thư của ta’. Thật vậy, vật này còn không xứng đáng làm người giữ y phục cho tiểu thư của ta.” Bấy giờ, những người kia vây quanh bà và hỏi: “Tiểu thư của bà có hình dáng như thế này sao?” Bà đáp: “Pho tượng này là gì chứ! Tiểu thư của tôi xinh đẹp hơn pho tượng này trăm lần, ngàn lần. Khi nàng ngồi trong căn phòng rộng mười hai hắc-thủ, không cần phải thắp đèn, chính ánh sáng từ thân thể nàng đã xua tan bóng tối.” Họ nói: “Nếu vậy thì xin mời bà đi cùng,” rồi dẫn bà vú nuôi gù lưng ấy đi, đặt pho tượng vàng lên xe, đứng trước cửa nhà của vị thuộc dòng dõi Kosiya và báo tin họ đã đến.

බ්‍රාහ්මණො පටිසන්ථාරං කත්වා, ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස ඝරතො’’ති. ‘‘කිං කාරණා ආගතා’’ති. ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති. ‘‘කල්‍යාණං, තාතා, සමජාතිගොත්තවිභවො අම්හාකං බ්‍රාහ්මණො, දස්සාමි දාරික’’න්ති පණ්ණාකාරං ගණ්හි. තෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස සාසනං පහිණිංසු – ‘‘ලද්ධා දාරිකා, කත්තබ්බං කරොථා’’ති. තං සාසනං සුත්වා පිප්පලිමාණවස්ස ආරොචයිංසු – ‘‘ලද්ධා කිර දාරිකා’’ති. මාණවො ‘‘අහං න ලභිස්සාමීති චින්තෙසිං, ඉමෙ ලද්ධාති ච වදන්ති, අනත්ථිකො හුත්වා පණ්ණං පෙසිස්සාමී’’ති රහොගතො පණ්ණං ලිඛි, ‘‘භද්දා අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු, අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනී අහොසී’’ති. භද්දාපි ‘‘අසුකස්ස කිර මං දාතුකාමා’’ති සුත්වා රහොගතා පණ්ණං ලිඛි, ‘‘අය්‍යපුත්තො අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු. අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරී අහොසී’’ති. ද්වෙපි පණ්ණානි අන්තරාමග්ගෙ සමාගච්ඡිංසු. ‘‘ඉදං කස්ස පණ්ණ’’න්ති? පිප්පලිමාණවෙන භද්දාය පහිතන්ති. ‘‘ඉදං කස්ස පණ්ණ’’න්ති? භද්දාය පිප්පලිමාණවස්ස පහිතන්ති ච වුත්තෙ ද්වෙපි වාචෙත්වා, ‘‘පස්සථ දාරකානං කම්ම’’න්ති ඵාලෙත්වා අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙත්වා [Pg.179] සමානපණ්ණං ලිඛිත්වා ඉතො ච එත්තො ච පෙසෙසුං. ඉති තෙසං අනිච්ඡමානානංයෙව සමාගමො අහොසි.

Vị Bà-la-môn sau khi chào hỏi thân mật đã hỏi: “Các ông từ đâu đến?” – “Từ nhà của Bà-la-môn Kapila ở làng Mahātittha, xứ Magadha.” – “Các ông đến vì lý do gì?” – “Vì lý do này.” – “Tốt lắm, các ông. Bà-la-môn của chúng ta tương xứng về dòng dõi, gia tộc và tài sản. Ta sẽ gả con gái.” Rồi ông nhận lấy quà tặng. Họ gửi tin đến cho Bà-la-môn Kapila: “Đã tìm được cô gái, xin hãy chuẩn bị những gì cần làm.” Nghe tin ấy, họ báo cho chàng thanh niên Pippali: “Nghe nói đã tìm được cô gái rồi.” Chàng thanh niên nghĩ: “Ta đã nghĩ rằng mình sẽ không tìm được, vậy mà họ lại nói là đã tìm được. Ta không muốn, ta sẽ gửi một lá thư.” Rồi chàng vào nơi kín đáo viết thư: “Cầu mong Bhaddā tìm được một người chồng xứng đáng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của nàng. Còn ta, ta sẽ ra đi và xuất gia. Nàng đừng hối hận về sau.” Nàng Bhaddā cũng nghe tin: “Nghe nói họ muốn gả ta cho người nọ,” rồi vào nơi kín đáo viết thư: “Cầu mong công tử tìm được một người vợ xứng đáng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của ngài. Còn tôi, tôi sẽ ra đi và xuất gia. Ngài đừng hối hận về sau.” Cả hai lá thư gặp nhau giữa đường. Khi được hỏi: “Đây là thư của ai?” – “Là thư của chàng thanh niên Pippali gửi cho nàng Bhaddā.” – “Còn đây là thư của ai?” – “Là thư của nàng Bhaddā gửi cho chàng thanh niên Pippali.” Sau khi được cho biết như vậy, họ đọc cả hai lá thư, rồi nói: “Hãy xem việc làm của bọn trẻ này,” rồi xé chúng, vứt vào rừng và viết một lá thư có nội dung tương tự rồi gửi đi từ cả hai phía. Như vậy, cuộc sum họp của họ đã diễn ra dù cả hai đều không mong muốn.

තංදිවසංයෙව ච මාණවොපි එකං පුප්ඵදාමං ගන්ථාපෙසි, භද්දාපි එකං ගන්ථාපෙසි. තානි ආසනමජ්ඣෙ ඨපෙත්වා භුත්තසායමාසා උභොපි ‘‘සයනං ආරුහිස්සාමා’’ති සමාගන්ත්වා මාණවො දක්ඛිණපස්සෙන සයනං ආරුහි. භද්දා වාමපස්සෙන ආරුහිත්වා ආහ – ‘‘යස්ස පස්සෙ පුප්ඵානි මිලායන්ති, තස්ස රාගචිත්තං උප්පන්නන්ති විජානිස්සාම, ඉමං පුප්ඵදාමං න අල්ලීයිතබ්බ’’න්ති. තෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සරීරසම්ඵස්සභයෙන තියාමරත්තිං නිද්දං අනොක්කමන්තාව වීතිනාමෙන්ති, දිවා පන හසිතමත්තම්පි න හොති. තෙ ලොකාමිසෙන අසංසට්ඨා යාව මාතාපිතරො ධරන්ති, තාව කුටුම්බං අවිචාරෙත්වා තෙසු කාලඞ්කතෙසු විචාරයිංසු. මහතී මාණවස්ස සම්පත්ති, එකදිවසං සරීරං උබ්බට්ටෙත්වා ඡඩ්ඩෙතබ්බං සුවණ්ණචුණ්ණමෙව මගධනාළියා ද්වාදසනාළිමත්තං ලද්ධුං වට්ටති. යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කම්මන්තො ද්වාදසයොජනිකො, අනුරාධපුරප්පමාණා චුද්දස දාසගාමා, චුද්දස හත්ථානීකා, චුද්දස අස්සානීකා, චුද්දස රථානීකා.

Ngay trong ngày hôm đó, chàng thanh niên cho kết một vòng hoa, và nàng Bhaddā cũng cho kết một vòng hoa. Họ đặt chúng ở giữa giường. Sau khi ăn tối xong, cả hai cùng đến với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ lên giường.” Chàng thanh niên lên giường từ phía bên phải. Nàng Bhaddā lên giường từ phía bên trái và nói: “Hoa ở phía người nào bị héo, chúng ta sẽ biết rằng người đó đã khởi lên tâm tham dục. Không được chạm vào vòng hoa này.” Do sợ sự tiếp xúc thân thể của nhau, họ đã trải qua ba canh đêm mà không hề chợp mắt. Còn ban ngày, họ cũng không hề mỉm cười. Họ không vướng mắc vào vật chất thế gian. Chừng nào cha mẹ còn sống, họ không quản lý gia sản; sau khi cha mẹ qua đời, họ mới quản lý. Tài sản của chàng thanh niên rất lớn: chỉ riêng phần bột vàng dùng để thoa lên người rồi bỏ đi trong một ngày cũng được đến mười hai đấu theo đơn vị đo lường của xứ Magadha. Có sáu mươi hồ nước lớn được xây dựng bằng máy móc, đất canh tác rộng mười hai do-tuần, mười bốn làng nô lệ có quy mô bằng thành Anurādhapura, mười bốn đội tượng binh, mười bốn đội kỵ binh, mười bốn đội xa binh.

සො එකදිවසං අලඞ්කතං අස්සං ආරුය්හ මහාජනපරිවුතො කම්මන්තං ගන්ත්වා ඛෙත්තකොටියං ඨිතො නඞ්ගලෙහි භින්නට්ඨානතො කාකාදයො සකුණෙ ගණ්ඩුප්පාදකාදිපාණෙ උද්ධරිත්වා ඛාදන්තෙ දිස්වා, ‘‘තාතා, ඉමෙ කිං ඛාදන්තී’’ති පුච්ඡි? ‘‘ගණ්ඩුප්පාදකෙ අය්‍යා’’ති. ‘‘එතෙහි කතං පාපං කස්ස හොතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං, අය්‍යා’’ති. සො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ එතෙහි කතං පාපං මය්හං හොති, කිං මෙ කරිස්සති සත්තඅසීතිකොටිධනං? කිං ද්වාදසයොජනො කම්මන්තො, කිං යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කිං චුද්දස ගාමා? සබ්බමෙතං භද්දාය කාපිලානියා නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති.

Một hôm, chàng cưỡi con ngựa đã được trang hoàng, có đông người vây quanh, đi đến nơi làm việc, đứng ở bờ ruộng, thấy các loài chim như quạ mổ những con giun và các loài côn trùng khác từ những luống đất đã được cày lên và ăn, chàng hỏi: “Này các khanh, chúng nó ăn gì vậy?” “Thưa công tử, chúng ăn giun ạ.” “Tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ai?” “Thưa công tử, thuộc về ngài ạ.” Chàng suy nghĩ: “Nếu tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ta, thì tám mươi bảy triệu tiền vàng để làm gì? Ruộng đất rộng mười hai do-tuần để làm gì? Sáu mươi cái hồ lớn có máy móc để làm gì? Mười bốn ngôi làng để làm gì? Ta sẽ giao tất cả những thứ này cho nàng Bhaddā Kāpilānī, rồi ra đi xuất gia.”

භද්දාපි කාපිලානී තස්මිං ඛණෙ අබ්භන්තරවත්ථුම්හි තයො තිලකුම්භෙ පත්ථරාපෙත්වා ධාතීහි පරිවුතා නිසින්නා කාකෙ තිලපාණකෙ ඛාදමානෙ දිස්වා, ‘‘අම්මා කිං ඉමෙ ඛාදන්තී’’ති? පුච්ඡි. ‘‘පාණකෙ අය්‍යෙ’’ති. ‘‘අකුසලං කස්ස හොතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං අය්‍යෙ’’ති. සා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චතුහත්ථවත්ථං නාළිකොදනමත්තඤ්ච ලද්ධුං වට්ටති, යදි ච පනෙතං එත්තකෙන ජනෙන කතං අකුසලං මය්හං හොති, භවසහස්සෙනපි වට්ටතො සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කා[Pg.180], අය්‍යපුත්තෙ ආගතමත්තෙයෙව සබ්බං තස්ස නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සාමී’’ති.

Nàng Bhaddā Kāpilānī cũng vậy, lúc bấy giờ, trong kho thóc, nàng cho người phơi ba vựa mè, ngồi đó có các vú nuôi vây quanh, thấy những con quạ đang ăn sâu mè, nàng hỏi: “Này các chị, chúng ăn gì vậy?” “Thưa tiểu thư, chúng ăn sâu ạ.” “Bất thiện nghiệp này thuộc về ai?” “Thưa tiểu thư, thuộc về ngài ạ.” Nàng suy nghĩ: “Đối với ta, chỉ cần một tấm vải bốn gang tay và một bát cơm là đủ sống. Nếu như bất thiện nghiệp do bao nhiêu người này tạo ra lại thuộc về ta, thì dù qua ngàn kiếp cũng khó mà ngóc đầu lên khỏi vòng luân hồi. Ngay khi công tử vừa về, ta sẽ giao lại tất cả cho chàng, rồi ra đi xuất gia.”

මාණවො ආගන්ත්වා න්හත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදි, අථස්ස චක්කවත්තිනො අනුච්ඡවිකං භොජනං සජ්ජයිංසු. ද්වෙපි භුඤ්ජිත්වා පරිජනෙ නික්ඛන්තෙ රහොගතා ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිංසු. තතො මාණවො භද්දං ආහ – ‘‘භද්දෙ, ත්වං ඉමං ඝරං ආගච්ඡන්තී කිත්තකං ධනං ආහරී’’ති? ‘‘පඤ්චපණ්ණාස සකටසහස්සානි අය්‍යා’’ති. ‘‘එතං සබ්බං, යා ච ඉමස්මිං ඝරෙ සත්තඅසීතිකොටියො, යන්තබද්ධා සට්ඨිතළාකාදිභෙදා සම්පත්ති අත්ථි, සබ්බං තුය්හංයෙව නිය්‍යාතෙමී’’ති. ‘‘තුම්හෙ පන අය්‍යා’’ති. ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘අය්‍යා අහම්පි තුම්හාකංයෙව ආගමනං ඔලොකයමානා නිසින්නා, අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙසං ආදිත්තපණ්ණකුටි විය තයො භවා උපට්ඨහිංසු. තෙ ‘‘පබ්බජිස්සාමා’’ති වත්වා අන්තරාපණතො කසායරසපීතානි වත්ථානි මත්තිකාපත්තෙ ච ආහරාපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං කෙසෙ ඔහාරෙත්වා, ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස අම්හාකං පබ්බජ්ජා’’ති පබ්බජිත්වා ථවිකාසු පත්තෙ ඔසාපෙත්වා අංසෙ ලග්ගෙත්වා පාසාදතො ඔතරිංසු. ගෙහෙ දාසෙසු ච කම්මකාරෙසු ච න කොචි සඤ්ජානි.

Chàng thanh niên trở về, tắm rửa, lên lầu son và ngồi trên chiếc giường lộng lẫy. Rồi người ta dọn cho chàng một bữa ăn thịnh soạn xứng với một vị chuyển luân vương. Cả hai cùng dùng bữa, sau khi người hầu lui ra, họ đến một nơi thanh vắng và ngồi ở một chỗ thoải mái. Bấy giờ, chàng thanh niên nói với nàng Bhaddā: “Này Bhaddā, khi nàng đến nhà này, nàng đã mang theo bao nhiêu của cải?” “Thưa công tử, năm mươi lăm ngàn cỗ xe ạ.” “Tất cả số của cải đó, cùng với tám mươi bảy triệu tiền vàng trong nhà này, và tài sản gồm sáu mươi cái hồ lớn có máy móc, tất cả ta đều giao lại cho nàng.” “Còn công tử thì sao ạ?” “Ta sẽ đi xuất gia.” “Thưa công tử, thiếp cũng đang ngồi đây trông chờ ngài trở về, thiếp cũng sẽ đi xuất gia.” Đối với họ, ba cõi hiện ra như một túp lều tranh đang bốc cháy. Họ nói: “Chúng ta sẽ xuất gia,” rồi cho người ra chợ mua y phục màu vỏ cây và bình bát bằng đất, rồi họ cạo tóc cho nhau. Họ xuất gia với tâm niệm: “Sự xuất gia của chúng tôi là hướng về các bậc A-la-hán trên đời.” Sau khi xuất gia, họ cho bình bát vào túi, đeo lên vai và đi xuống khỏi lầu son. Trong nhà, không một người hầu hay người làm nào nhận ra họ.

අථ නෙ බ්‍රාහ්මණගාමතො නික්ඛම්ම දාසගාමද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙ ආකප්පකුත්තවසෙන දාසගාමවාසිනො සඤ්ජානිංසු. තෙ රුදන්තා පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘කිං අම්හෙ අනාථෙ කරොථ අය්‍යා’’ති? ආහංසු. ‘‘මයං, භණෙ ‘ආදිත්තපණ්ණසාලා විය තයො භවා’ති පබ්බජිම්හා, සචෙ තුම්හෙසු එකෙකං භුජිස්සං කරොම, වස්සසතම්පි නප්පහොති, තුම්හෙව තුම්හාකං සීසං ධොවිත්වා භුජිස්සා හුත්වා ජීවථා’’ති වත්වා තෙසං රොදන්තානංයෙව පක්කමිංසු. ථෙරො පුරතො ගච්ඡන්තො නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං භද්දා කාපිලානී සකලජම්බුදීපග්ඝනිකා ඉත්ථී මය්හං පච්ඡතො ආගච්ඡති. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං කොචිදෙව එවං චින්තෙය්‍ය ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්ති, අනනුච්ඡවිකං කරොන්තී’’ති. ‘‘කොචි වා පන මනං පදූසෙත්වා අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමං පහාය මයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි.

Khi họ rời khỏi làng Bà-la-môn và đi qua cổng làng của những người nô lệ, dân làng nhận ra họ qua dáng vẻ và cử chỉ. Họ khóc lóc, phủ phục dưới chân hai vị và nói: “Thưa các ngài, tại sao lại bỏ chúng con bơ vơ như vậy?” “Này các bạn, chúng tôi xuất gia vì thấy ba cõi như một túp lều tranh đang cháy. Nếu chúng tôi giải thoát cho từng người trong các bạn, thì một trăm năm cũng không đủ. Các bạn hãy tự gột rửa tâm mình, trở thành người tự do và hãy sống tiếp.” Nói xong, họ ra đi trong khi những người kia vẫn còn đang khóc. Vị trưởng lão đi phía trước, ngoảnh lại nhìn và suy nghĩ: “Nàng Bhaddā Kāpilānī này, một người phụ nữ quý giá như toàn cõi Diêm-phù-đề, đang đi theo sau ta. Có thể có người sẽ nghĩ rằng: ‘Những người này dù đã xuất gia nhưng vẫn không thể rời xa nhau, họ đang làm điều không thích hợp.’ Hoặc có người sẽ khởi tâm bất thiện và bị đọa vào đường ác. Ta nên rời bỏ nàng và đi một mình.” Ý nghĩ này khởi lên trong tâm ngài.

සො [Pg.181] පුරතො ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං දිස්වා තස්ස මත්ථකෙ අට්ඨාසි. භද්දාපි ආගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ආහ – ‘‘භද්දෙ, තාදිසිං ඉත්ථිං මම පච්ඡතො ආගච්ඡන්තිං දිස්වා, ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්තී’ති චින්තෙත්වා අම්හෙසු පදුට්ඨචිත්තො මහාජනො අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ද්වෙධාපථෙ ත්වං එකං ගණ්හ, අහං එකෙන ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘ආම, අය්‍ය, පබ්බජිතානං මාතුගාමො නාම මලං, ‘පබ්බජිත්වාපි විනා න භවන්තී’ති අම්හාකං දොසං පස්සන්ති, තුම්හෙ එකං මග්ගං ගණ්හථ, විනා භවිස්සාමා’’ති තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ, ‘‘සතසහස්සකප්පප්පමාණෙ අද්ධානෙ කතො මිත්තසන්ථවො අජ්ජ භිජ්ජතී’’ති වත්වා, ‘‘තුම්හෙ දක්ඛිණජාතිකා නාම, තුම්හාකං දක්ඛිණමග්ගො වට්ටති, මයං මාතුගාමා නාම වාමජාතිකා, අම්හාකං වාමමග්ගො වට්ටතී’’ති වන්දිත්වා මග්ගං පටිපන්නා. තෙසං ද්වෙධාභූතකාලෙ අයං මහාපථවී ‘‘අහං චක්කවාළගිරිසිනෙරුපබ්බතෙ ධාරෙතුං සක්කොන්තීපි තුම්හාකං ගුණෙ ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය විරවමානා අකම්පි, ආකාසෙ අසනිසද්දො විය පවත්ති, චක්කවාළපබ්බතො උන්නදි.

Ngài đi phía trước, thấy một ngã ba đường liền đứng lại ở đầu đường. Nàng Bhaddā cũng đến, đảnh lễ rồi đứng lại. Bấy giờ, ngài nói với nàng: “Này Bhaddā, khi thấy một người phụ nữ như nàng đi theo sau ta, nhiều người có thể khởi tâm bất thiện đối với chúng ta, nghĩ rằng: ‘Dù đã xuất gia, họ vẫn không thể rời xa nhau,’ và do đó họ sẽ bị đọa vào đường ác. Tại ngã ba này, nàng hãy chọn một con đường, ta sẽ đi con đường còn lại.” “Vâng, thưa ngài, đối với người xuất gia, nữ nhân là một vết nhơ. Người ta sẽ thấy lỗi của chúng ta và nói: ‘Dù đã xuất gia, họ vẫn không thể rời xa nhau.’ Ngài hãy chọn một con đường, chúng ta sẽ chia tay.” Nói rồi, nàng đi nhiễu quanh ngài ba vòng, đảnh lễ năm vóc sát đất ở bốn phía, chắp tay lên trán với mười đầu ngón tay chụm lại sáng ngời, và nói: “Mối thân tình được vun đắp trong một trăm ngàn đại kiếp, hôm nay tan vỡ.” Rồi nàng nói tiếp: “Ngài thuộc dòng dõi cao quý, con đường bên phải hợp với ngài. Chúng con là nữ nhân, thuộc dòng dõi thấp kém, con đường bên trái hợp với chúng con.” Nói xong, nàng đảnh lễ rồi bước lên con đường của mình. Vào lúc họ chia tay, đại địa này rung chuyển, gầm lên như thể đang nói: “Ta có thể nâng đỡ những ngọn núi như Thiết Vi và Tu-di, nhưng không thể nâng đỡ được đức hạnh của hai vị,” trên không trung vang lên tiếng như sấm sét, và núi Thiết Vi cũng rền vang.

සම්මාසම්බුද්ධො වෙළුවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නො පථවීකම්පනසද්දං සුත්වා, ‘‘කස්ස නු ඛො පථවී කම්පතී’’ති? ආවජ්ජෙන්තො ‘‘පිප්පලිමාණවො ච භද්දා ච කාපිලානී මං උද්දිස්ස අප්පමෙය්‍යං සම්පත්තිං පහාය පබ්බජිතා, තෙසං වියොගට්ඨානෙ උභින්නම්පි ගුණබලෙන අයං පථවීකම්පො ජාතො, මයාපි එතෙසං සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම සයමෙව පත්තචීවරං ආදාය, අසීතිමහාථෙරෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකනිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නිසීදන්තො පන අඤ්ඤතරො පංසුකූලිකො විය අනිසීදිත්වා බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා අසීතිහත්ථා ඝනබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තො නිසීදි. ඉති තස්මිං ඛණෙ පණ්ණඡත්තසකටචක්කකූටාගාරාදිප්පමාණා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දන්තියො විධාවන්තියො චන්දිමසහස්සසූරියසහස්සඋග්ගමනකාලො විය කුරුමානා තං වනන්තරං එකොභාසං අකංසු. ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානං සිරියා සමුජ්ජලිතතාරාගණං විය ගගනං, සුපුප්ඵිතකමලකුවලයං විය සලිලං, වනන්තරං විරොචිත්ථ. නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස නාම ඛන්ධො සෙතො [Pg.182] හොති, පත්තානි නීලානි පක්කානි රත්තානි. තස්මිං පන දිවසෙ සතසාඛො නිග්‍රොධරුක්ඛො සුවණ්ණවණ්ණො අහොසි.

Đức Chánh Đẳng Giác, khi đang ngự tại hương phòng trong đại tinh xá Trúc Lâm, nghe tiếng động đất, Ngài suy xét: “Vì ai mà đất rung chuyển vậy?” Ngài quán xét và thấy rằng: “Thanh niên Pippali và nàng Bhaddā Kāpilānī vì Ta mà từ bỏ tài sản vô lượng để xuất gia. Tại nơi họ chia tay, trận động đất này đã xảy ra do năng lực đức hạnh của cả hai người. Ta cũng nên thể hiện sự ưu ái đối với họ.” Nghĩ vậy, Ngài từ hương phòng đi ra, một mình mang y bát, không thông báo cho bất kỳ vị nào trong tám mươi vị đại trưởng lão, đi ngược đường ba do tuần để đón họ, rồi Ngài ngồi kiết già dưới gốc cây đa Bahuputtaka, giữa thành Vương Xá và Nāḷandā. Khi ngồi, Ngài không ngồi như một vị tỳ khưu phấn tảo y bình thường nào đó, mà hiện ra tướng mạo của một vị Phật, phóng ra những luồng hào quang Phật đặc dày dài tám mươi hắc tay. Do đó, trong khoảnh khắc ấy, những luồng hào quang Phật có kích thước bằng lọng lá, bánh xe, nóc các lâu đài v.v... tỏa ra lấp lánh, chạy qua lại từ phía này đến phía kia, làm cho cả khu rừng trở thành một khối ánh sáng rực rỡ, giống như lúc ngàn mặt trăng và ngàn mặt trời cùng mọc. Khu rừng trở nên rực rỡ, giống như bầu trời lấp lánh với những chòm sao nhờ vẻ huy hoàng của ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, giống như mặt nước với những đóa sen và hoa súng nở rộ. Thân cây đa thường có màu trắng, lá màu xanh sẫm, và quả chín màu đỏ. Nhưng vào ngày hôm đó, cây đa có trăm cành đã trở thành màu vàng ròng.

ඉති යා සා අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති පදස්ස අත්ථං වත්වා, ‘‘ඉදානි යථා එස පබ්බජිතො, යථා ච අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො. ඉමස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං අභිනීහාරතො පට්ඨාය අයං අනුපුබ්බිකථා කථෙතබ්බා’’ති වුත්තා, සා එවං වෙදිතබ්බා.

Như vậy, sau khi đã nói về ý nghĩa của cụm từ ‘addhānamaggappaṭipanno’, câu chuyện đã được nói rằng: ‘Bây giờ, (cần kể) vị ấy đã xuất gia như thế nào, và đã đi vào con đường dài như thế nào. Để làm rõ ý nghĩa của điều này, câu chuyện tuần tự này nên được kể lại bắt đầu từ lúc phát nguyện,’ câu chuyện ấy nên được hiểu như vậy.

අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දන්ති රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ. සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සත්ථාරං පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සත්ථාරා භවිතුං සක්කාති. සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මාපටිපත්තියා සුට්ඨු ගතත්තා සුගතං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සුගතෙන භවිතුං සක්කාති. සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මා සාමඤ්ච සච්චානි බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන භවිතුං සක්කාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. එවං දස්සනෙනෙව ‘‘භගවති ‘අයං සත්ථා, අයං සුගතො, අයං සම්මාසම්බුද්ධො’ති නික්කඞ්ඛො අහං, ආවුසො, අහොසි’’න්ති දීපෙති. සත්ථා මෙ, භන්තෙති ඉදං කිඤ්චාපි ද්වෙ වාරෙ ආගතං, තික්ඛත්තුං පන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනා හි සො ‘‘එවං තික්ඛත්තුං සාවකත්තං සාවෙසිං, ආවුසො’’ති දීපෙති.

‘Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ’ nghĩa là ở giữa thành Vương Xá và Nāḷandā. ‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy Bậc Đạo Sư, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Đạo Sư của tôi. ‘Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Thiện Thệ do đã khéo đi đến bằng con đường chân chánh, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Thiện Thệ của tôi. ‘Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Chánh Đẳng Giác do đã tự mình giác ngộ các chân lý một cách chân chánh, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Chánh Đẳng Giác của tôi. Đây là chủ ý ở đây. Như vậy, ngài chỉ rõ rằng: “Này hiền giả, chỉ bằng cách nhìn thấy Đức Thế Tôn, tôi đã không còn nghi ngờ rằng ‘Vị này là Bậc Đạo Sư, vị này là Bậc Thiện Thệ, vị này là Bậc Chánh Đẳng Giác’.” Câu “Satthā me, bhante”, mặc dù xuất hiện hai lần, nhưng nên được hiểu là đã được nói ba lần. Bởi vì qua câu này, ngài chỉ rõ: “Này hiền giả, như vậy tôi đã tuyên bố thân phận đệ tử ba lần.”

අජානඤ්ඤෙවාති අජානමානොව. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍යාති යස්ස අඤ්ඤස්ස ‘‘අජානංයෙව ජානාමී’’ති පටිඤ්ඤස්ස බාහිරකස්ස සත්ථුනො එවං සබ්බචෙතසා සමන්නාගතො පසන්නචිත්තො සාවකො එවරූපං පරමනිපච්චකාරං කරෙය්‍ය, තස්ස වණ්ටඡින්නතාලපක්කං විය ගීවතො මුද්ධාපි විපතෙය්‍ය, සත්තධා පන ඵලෙය්‍යාති අත්ථො. කිං වා එතෙන, සචෙ මහාකස්සපත්ථෙරො ඉමිනා චිත්තප්පසාදෙන ඉමං පරමනිපච්චකාරං මහාසමුද්දස්ස කරෙය්‍ය, තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තඋදකබින්දු විය විලයං ගච්ඡෙය්‍ය. සචෙ චක්කවාළස්ස කරෙය්‍ය, ථුසමුට්ඨි විය විකිරෙය්‍ය. සචෙ සිනෙරුපබ්බතස්ස කරෙය්‍ය, කාකතුණ්ඩෙන පහටපිට්ඨමුට්ඨි විය විද්ධංසෙය්‍ය[Pg.183]. සචෙ මහාපථවියා කරෙය්‍ය, වාතාහතභස්මපුඤ්ජො විය විකිරෙය්‍ය. එවරූපොපි පන ථෙරස්ස නිපච්චාකාරො සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණෙ පාදපිට්ඨෙ ලොමමත්තම්පි විකොපෙතුං නාසක්ඛි. තිට්ඨතු ච මහාකස්සපො, මහාකස්සපසදිසානං භික්ඛූනං සහස්සම්පි සතසහස්සම්පි නිපච්චාකාරදස්සනෙන නෙව දසබලස්ස පාදපිට්ඨෙ ලොමමත්තම්පි විකොපෙතුං පංසුකූලචීවරෙ වා අංසුමත්තම්පි චාලෙතුං සක්කොති. එවං මහානුභාවො හි සත්ථා.

‘Ajānaññeva’ nghĩa là ‘hoàn toàn không biết’. Đối với cụm từ thứ hai cũng theo phương pháp tương tự. ‘Muddhāpi tassa vipateyya’ có nghĩa là: Nếu một người đệ tử có tâm hoan hỷ, với trọn vẹn tâm thành, thực hiện một hành động cung kính tột bậc như vậy đối với một vị đạo sư ngoại đạo nào khác, người mà tuyên bố ‘Ta biết’ trong khi hoàn toàn không biết, thì đầu của vị ấy cũng sẽ rơi khỏi cổ như quả thốt nốt chín bị cắt khỏi cuống, hay đúng hơn là sẽ vỡ ra làm bảy mảnh. Nói gì đến điều đó, nếu Trưởng lão Mahākassapa với tâm tín thành này mà thực hiện hành động cung kính tột bậc này đối với đại dương, thì nó sẽ tan biến như một giọt nước rơi vào chảo nóng. Nếu ngài làm điều đó với dãy núi Thiết Vi, nó sẽ phân tán như một nắm trấu. Nếu ngài làm điều đó với núi Tu Di, nó sẽ bị phá hủy như một nắm bột bị mỏ quạ mổ. Nếu ngài làm điều đó với đại địa, nó sẽ bị thổi bay như một đống tro bị gió cuốn đi. Tuy nhiên, hành động cung kính như vậy của vị Trưởng lão cũng không thể làm lay động dù chỉ một sợi lông trên mu bàn chân màu vàng ròng của Bậc Đạo Sư. Hãy khoan nói đến ngài Mahākassapa, ngay cả một ngàn hay một trăm ngàn vị tỳ khưu giống như ngài Mahākassapa, bằng việc thể hiện sự cung kính như vậy, cũng không thể làm lay động dù chỉ một sợi lông trên mu bàn chân của Bậc Thập Lực, hay làm xê dịch dù chỉ một sợi chỉ trên y phấn tảo của Ngài. Vì rằng Bậc Đạo Sư có đại oai lực như vậy.

තස්මාතිහ තෙ කස්සපාති යස්මා අහං ජානන්තො එව ‘‘ජානාමී’’ති, පස්සන්තො එව ච ‘‘පස්සාමී’’ති වදාමි, තස්මා, කස්සප, තයා එවං සික්ඛිතබ්බං. තිබ්බන්ති බහලං මහන්තං. හිරොත්තප්පන්ති හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච. පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සතීති පඨමතරමෙව උපට්ඨිතං භවිස්සති. යො හි ථෙරාදීසු හිරොත්තප්පං උපට්ඨපෙත්වා උපසඞ්කමති ථෙරාදයොපි තං සහිරිකා සඔත්තප්පා ච හුත්වා උපසඞ්කමන්තීති අයමෙත්ථ ආනිසංසො. කුසලූපසංහිතන්ති කුසලසන්නිස්සිතං. අට්ඨිං කත්වාති අත්තානං තෙන ධම්මෙන අට්ඨිකං කත්වා, තං වා ධම්මං ‘‘එස මය්හං අත්ථො’’ති අට්ඨිං කත්වා. මනසි කත්වාති චිත්තෙ ඨපෙත්වා. සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වාති චිත්තස්ස ථොකම්පි බහි ගන්තුං අදෙන්තො සබ්බෙන සමන්නාහාරචිත්තෙන සමන්නාහරිත්වා. ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො, ඤාණසොතඤ්ච පසාදසොතඤ්ච ඔදහිත්වා මයා දෙසිතං ධම්මං සක්කච්චමෙව සුණිස්සාමීති එවඤ්හි තෙ සික්ඛිතබ්බං. සාතසහගතා ච මෙ කායගතාසතීති අසුභෙසු චෙව ආනාපානෙ ච පඨමජ්ඣානවසෙන සුඛසම්පයුත්තා කායගතාසති. යො ච පනායං තිවිධො ඔවාදො, ථෙරස්ස අයමෙව පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි.

Tasmātiha te kassapāti: Này Kassapa, do vì Như Lai biết nên nói ‘Ta biết’, thấy nên nói ‘Ta thấy’, do đó, này Kassapa, ngươi phải học tập như vầy. Tibbanti: mãnh liệt, to lớn. Hirottappanti: tàm và quý. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti: sẽ được thiết lập ngay từ đầu. Quả báu ở đây là: Vị nào thiết lập tàm và quý đối với các vị trưởng lão v.v... rồi đến gần, các vị trưởng lão v.v... cũng đến gần vị ấy với tâm có tàm và có quý. Kusalūpasaṃhitanti: liên hệ đến thiện. Aṭṭhiṃ katvāti: làm cho mình có nhu cầu đối với pháp ấy, hoặc xem pháp ấy là “đây là lợi ích của ta”. Manasi katvāti: đặt vào trong tâm. Sabbacetasā samannāharitvāti: hướng tâm hoàn toàn, không để tâm đi ra ngoài dù chỉ một chút, hướng tâm với tất cả tâm. Ohitasototi: lắng tai nghe, mở tai trí tuệ và tai tịnh tín, (nghĩ rằng) ‘ta sẽ kính cẩn lắng nghe pháp do ngài thuyết giảng’. Ngươi phải học tập như vậy. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti: niệm thân hành tương ưng với lạc do sơ thiền trong đề mục bất tịnh và trong đề mục hơi thở. Và ba lời giáo huấn này chính là sự xuất gia và cụ túc giới của vị trưởng lão.

සරණොති සකිලෙසො සඉණො හුත්වා. රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජින්ති සද්ධාදෙය්‍යං භුඤ්ජිං. චත්තාරො හි පරිභොගා ථෙය්‍යපරිභොගො ඉණපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො සාමිපරිභොගොති. තත්ථ දුස්සීලස්ස සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තස්සාපි පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාම. කස්මා? චතූසු පච්චයෙසු අනිස්සරතාය. සීලවතො අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. සත්තන්නං සෙඛානං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. ඛීණාසවස්ස පරිභොගො සාමිපරිභොගො නාම. ඉති ඛීණාසවොව සාමී හුත්වා අනණො පරිභුඤ්ජති. ථෙරො අත්තනා [Pg.184] පුථුජ්ජනෙන හුත්වා පරිභුත්තපරිභොගං ඉණපරිභොගංයෙව කරොන්තො එවමාහ. අට්ඨමියා අඤ්ඤා උදපාදීති අට්ඨමෙ දිවසෙ අරහත්තඵලං උප්පජ්ජි.

Saraṇoti: có phiền não, có nợ. Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti: đã thọ dụng vật thực của tín thí. Có bốn cách thọ dụng: thọ dụng như kẻ trộm, thọ dụng như món nợ, thọ dụng như của thừa tự, thọ dụng như người chủ. Trong đó, sự thọ dụng của người ác giới, dù ngồi giữa Tăng chúng mà thọ dụng, cũng gọi là thọ dụng như kẻ trộm. Tại sao? Vì không có quyền làm chủ đối với bốn món vật dụng. Sự thọ dụng không quán xét của người có giới gọi là thọ dụng như món nợ. Sự thọ dụng của bảy bậc hữu học gọi là thọ dụng như của thừa tự. Sự thọ dụng của bậc lậu tận gọi là thọ dụng như người chủ. Như vậy, bậc lậu tận thọ dụng như người chủ, không mắc nợ. Vị trưởng lão, khi còn là phàm phu, đã xem sự thọ dụng của mình là sự thọ dụng như món nợ, nên đã nói như vậy. Aṭṭhamiyā aññā udapādīti: vào ngày thứ tám, quả A-la-hán đã sanh khởi.

අථ ඛො, ආවුසො, භගවා මග්ගා ඔක්කම්මාති මග්ගතො ඔක්කමනං පඨමතරං තංදිවසෙයෙව අහොසි, අරහත්තාධිගමො පච්ඡා. දෙසනාවාරස්ස පන එවං ආගතත්තා අරහත්තාධිගමො පඨමං දීපිතො. කස්මා පන භගවා මග්ගා ඔක්කන්තොති? එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘ඉමං භික්ඛුං ජාතිආරඤ්ඤිකං ජාතිපංසුකූලිකං ජාතිඑකාසනිකං කරිස්සාමී’’ති. තස්මා ඔක්කමි.

Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti: việc Đức Thế Tôn tránh khỏi con đường đã xảy ra trước tiên, ngay trong ngày hôm đó; việc chứng đắc A-la-hán quả xảy ra sau. Tuy nhiên, do trình tự của bài pháp được trình bày như vậy, nên việc chứng đắc A-la-hán quả được nêu lên trước. Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại tránh khỏi con đường? Nghe nói Ngài đã có ý nghĩ như vầy: “Ta sẽ làm cho vị Tỳ khưu này trở thành người sống ở rừng theo bẩm tánh, mặc y phấn tảo theo bẩm tánh, ăn một bữa theo bẩm tánh.” Vì thế, Ngài đã tránh đường.

මුදුකා ඛො ත්‍යායන්ති මුදුකා ඛො තෙ අයං. ඉමඤ්ච පන වාචං භගවා තං චීවරං පදුමපුප්ඵවණ්ණෙන පාණිනා අන්තන්තෙන පරාමසන්තො ආහ. කස්මා එවමාහාති? ථෙරෙන සහ චීවරං පරිවත්තෙතුකාමතාය. කස්මා පරිවත්තෙතුකාමො ජාතොති? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙතුකාමතාය. ථෙරො පන යස්මා චීවරස්ස වා පත්තස්ස වා වණ්ණෙ කථිතෙ ‘‘ඉමං තුම්හාකං ගණ්හථා’’තිවචනං චාරිත්තමෙව, තස්මා ‘‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ, භන්තෙ, භගවා’’ති ආහ. ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානීති, කස්සප, ත්වං ඉමානි පරිභොගජිණ්ණානි පංසුකූලානි පාරුපිතුං සක්ඛිස්සසීති වදති. තඤ්ච ඛො න කායබලං සන්ධාය, පටිපත්තිපූරණං පන සන්ධාය එවමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අහං ඉමං චීවරං පුණ්ණං නාම දාසිං පාරුපිත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං තං සුසානං පවිසිත්වා තුම්බමත්තෙහි පාණකෙහි සම්පරිකිණ්ණං තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා මහාඅරියවංසෙ ඨත්වා අග්ගහෙසිං, තස්ස මෙ ඉමං චීවරං ගහිතදිවසෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ මහාපථවී මහාවිරවං විරවමානා කම්පිත්ථ, ආකාසො තටතටායි, චක්කවාළදෙවතා සාධුකාරමදංසු, ‘‘ඉමං චීවරං ගණ්හන්තෙන භික්ඛුනා ජාතිපංසුකූලිකෙන ජාතිආරඤ්ඤිකෙන ජාතිඑකාසනිකෙන ජාතිසපදානචාරිකෙන භවිතුං වට්ටති, ත්වං ඉමස්ස චීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුං සක්ඛිස්සසී’’ති. ථෙරොපි අත්තනා පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරෙති, සො තං අතක්කයිත්වා ‘‘අහමෙතං පටිපත්තිං පූරෙස්සාමී’’ති උස්සාහෙන සුගතචීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුකාමො ‘‘ධාරෙස්සාමහං, භන්තෙ’’ති ආහ. පටිපජ්ජින්ති පටිපන්නොස්මි. එවං පන චීවරපරිවත්තනං කත්වා ච ථෙරෙන පාරුතචීවරං භගවා [Pg.185] පාරුපි, සත්ථු චීවරං ථෙරො. තස්මිං සමයෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා උන්නදන්තී කම්පිත්ථ.

Mudukā kho tyāyanti: nên được tách thành mudukā kho te ayaṃ. Này Kassapa, tấm y hai lớp này của ngươi thật là mềm mại. Đức Thế Tôn vừa sờ vào mép y bằng bàn tay có màu sắc như hoa sen, vừa nói lời này. Tại sao Ngài lại nói như vậy? Vì muốn đổi y với vị trưởng lão. Tại sao Ngài lại muốn đổi y? Vì muốn đặt vị trưởng lão vào địa vị của mình. Về phần vị trưởng lão, vì có thông lệ rằng khi y hoặc bát được khen ngợi thì nói rằng: “Xin các ngài hãy nhận lấy vật này,” do đó ngài đã thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, xin Đức Thế Tôn hãy nhận lấy của con.” Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti: Này Kassapa, ngươi có thể mặc những tấm y phấn tảo bằng vải gai cũ kỹ này của ta không? Ngài nói điều này không phải nhắm đến sức mạnh của thân, mà là nhắm đến việc hoàn thành pháp hành. Ý nghĩa ở đây là như vầy: – Ta đã nhặt tấm y này, là tấm y đã được nữ tỳ tên Puṇṇā đắp rồi vứt bỏ ở nghĩa địa tử thi, sau khi vào nghĩa địa ấy, giũ sạch những con giòi nhiều bằng quả bầu, rồi đứng trong đại tộc tánh của bậc Thánh. Vào ngày ta nhặt tấm y này, đại địa trong mười ngàn thế giới đã rung chuyển, phát ra tiếng gầm lớn, hư không vang lên tiếng lách tách, chư thiên ở các thế giới đã tung hô tán thán rằng: “Vị Tỳ khưu nhặt tấm y này phải là người mặc y phấn tảo theo bẩm tánh, sống ở rừng theo bẩm tánh, ăn một bữa theo bẩm tánh, đi khất thực từng nhà theo bẩm tánh. Ngươi có thể thực hành cho xứng đáng với tấm y này không?” Về phần vị trưởng lão, ngài mang sức mạnh của năm con voi, ngài không nghĩ đến điều đó, mà với nỗ lực (nghĩ rằng): “Ta sẽ hoàn thành pháp hành này,” và với mong muốn thực hành cho xứng đáng với y của bậc Thiện Thệ, đã thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, con sẽ mặc.” Paṭipajjinti: con đã thực hành. Sau khi đã đổi y như vậy, Đức Thế Tôn đã đắp tấm y mà vị trưởng lão đã đắp, và vị trưởng lão đã đắp y của bậc Đạo Sư. Vào lúc ấy, đại địa đã rung chuyển đến tận mép nước, vang rền.

භගවතො පුත්තොතිආදීසු ථෙරො භගවන්තං නිස්සාය අරියාය ජාතියා ජාතොති භගවතො පුත්තො. උරෙන වසිත්වා මුඛතො නික්ඛන්තඔවාදවසෙන පබ්බජ්ජාය චෙව උපසම්පදාය ච පතිට්ඨිතත්තා ඔරසො මුඛතො ජාතො. ඔවාදධම්මතො ජාතත්තා ඔවාදධම්මෙන ච නිම්මිතත්තා ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො. ඔවාදධම්මදායාදං නවලොකුත්තරධම්මදායාදමෙව වා අරහතීති ධම්මදායාදො . පටිග්ගහිතානි සාණානි පංසුකූලානීති සත්ථාරා පාරුතං පංසුකූලචීවරං පාරුපනත්ථාය පටිග්ගහිතං.

Bhagavato puttotiādīsu: Trong các câu như “con của Đức Thế Tôn”, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Vị trưởng lão, nhờ nương tựa Đức Thế Tôn, đã được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, do đó là con của Đức Thế Tôn. Do được an lập trong sự xuất gia và cụ túc giới qua lời giáo huấn phát ra từ miệng (Ngài), (như) đã ở trong lòng ngực, nên là con ruột, sanh từ miệng. Do sanh từ Pháp giáo huấn và do được tạo ra bởi Pháp giáo huấn, nên là con của Pháp, do Pháp tạo ra. Xứng đáng với gia tài Pháp giáo huấn, hoặc chỉ xứng đáng với gia tài là chín Pháp siêu thế, do đó là người thừa tự Pháp. Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlānīti: đã nhận lấy để mặc tấm y phấn tảo bằng vải gai đã được bậc Đạo Sư đắp.

සම්මා වදමානො වදෙය්‍යාති යං පුග්ගලං ‘‘භගවතො පුත්තො’’තිආදීහි ගුණෙහි සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය, මමං තං සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය, අහං එවරූපොති. එත්තාවතා ථෙරෙන පබ්බජ්ජා ච පරිසොධිතා හොති. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ආවුසො, යස්ස න උපජ්ඣායො පඤ්ඤායති, න ආචරියො, කිං සො අනුපජ්ඣායො අනාචරියො න්හාපිතමුණ්ඩකො සයංගහිතකාසාවො ‘‘තිත්ථියපක්කන්තකො’’ති සඞ්ඛං ගතො එවං තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං ලභති, තීහි ඔවාදෙහි පබ්බජ්ජං වා උපසම්පදං වා ලභති, කායෙන කායං චීවරපරිවත්තනං ලභති? පස්ස යාව දුබ්භාසිතං වචනං ථුල්ලනන්දාය භික්ඛුනියාති. එවං පබ්බජ්ජං සොධෙත්වා ඉදානි ඡහි අභිඤ්ඤාහි සීහනාදං නදිතුං අහං ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එකාදසමං.

Sammā vadamāno vadeyyāti: Nếu nói một cách chân chánh, người ấy nên nói rằng. Người nào nói về một người với những phẩm hạnh như ‘là con của đức Thế Tôn’ v.v… một cách chân chánh, người ấy nên nói về ta một cách chân chánh như vậy, (với ý rằng) ta là người như vậy. Với chừng ấy, sự xuất gia của vị trưởng lão đã được thanh lọc. Và đây là chủ ý ở đây: Này hiền giả, người nào không được biết đến thầy tế độ, không được biết đến thầy giáo thọ, phải chăng người ấy, không thầy tế độ, không thầy giáo thọ, đầu đã cạo, tự mình lấy y ca-sa, được xem là ‘người đã đi theo ngoại đạo,’ lại có thể nhận được sự đón rước trên đoạn đường ba do-tuần như vậy, nhận được sự xuất gia hay cụ túc giới với ba lời giáo huấn, nhận được sự trao đổi y từ thân này sang thân kia? Hãy xem lời ác khẩu của tỳ-khưu-ni Thullanandā đến mức nào. Sau khi thanh lọc sự xuất gia như vậy, bây giờ, để rống lên tiếng rống sư tử với sáu thắng trí, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘Này hiền giả, chính ta…’. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước. (Kinh) thứ mười một.

12. පරංමරණසුත්තවණ්ණනා

12. Chú giải kinh Sau Khi Chết

155. ද්වාදසමෙ තථාගතොති සත්තො. න හෙතං, ආවුසො, අත්ථසංහිතන්ති, ආවුසො, එතං දිට්ඨිගතං අත්ථසන්නිස්සිතං න හොති. නාදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පුබ්බභාගපටිපදාපි න හොති. එතඤ්හි, ආවුසො, අත්ථසංහිතන්ති, ආවුසො, එතං චතුසච්චකම්මට්ඨානං අත්ථසන්නිස්සිතං. එතං ආදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති එතං මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පුබ්බභාගපටිපදා. ද්වාදසමං.

155. Trong (kinh) thứ mười hai, tathāgatoti là chúng sanh. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti: Này hiền giả, tà kiến này không dựa vào lợi ích. Nādibrahmacariyakanti: Cũng không phải là con đường thực hành phần đầu của đạo phạm hạnh. Etañhi, āvuso, atthasaṃhitanti: Này hiền giả, đề mục thiền về Tứ đế này dựa vào lợi ích. Etaṃ ādibrahmacariyakanti: Đây là con đường thực hành phần đầu, là khởi điểm của đạo phạm hạnh. (Kinh) thứ mười hai.

13. සද්ධම්මප්පතිරූපකසුත්තවණ්ණනා

13. Chú giải kinh Pháp Giả Mạo

156. තෙරසමෙ [Pg.186] අඤ්ඤාය සණ්ඨහිංසූති අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. සද්ධම්මප්පතිරූපකන්ති ද්වෙ සද්ධම්මප්පතිරූපකානි අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකඤ්ච පරියත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකඤ්ච. තත්ථ –

156. Trong (kinh) thứ mười ba, aññāya saṇṭhahiṃsūti là họ đã an trú trong A-la-hán quả. Saddhammappatirūpakanti: Có hai loại pháp giả mạo: pháp giả mạo của thắng pháp và pháp giả mạo của giáo pháp. Trong đó:

‘‘ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ ච, පීතියා ච විකම්පති;

පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව, යෙහි චිත්තං පවෙධති.

“Trong ánh sáng và trong trí tuệ, và trong hỷ, tâm bị dao động; trong sự an tịnh và trong lạc, do những điều này tâm bị rung động.

‘‘අධිමොක්ඛෙ ච පග්ගාහෙ, උපට්ඨානෙ ච කම්පති;

උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙව, උපෙක්ඛාය ච නිකන්තියා.

“Trong sự quyết định và nỗ lực, và trong sự hiện khởi, tâm bị dao động; và trong xả hướng tâm, trong xả, và trong sự ái luyến (tâm bị rung động).

‘‘ඉමානි දස ඨානානි, පඤ්ඤා යස්ස පරිචිතා;

ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොති, න ච සම්මොහ ගච්ඡතී’’ති. (පටි. ම. 2.7);

–

“Mười nền tảng này, người nào đã quen thuộc bằng trí tuệ, người ấy thiện xảo trong sự trạo cử về pháp, và không đi đến si mê.”

ඉදං විපස්සනාඤාණස්ස උපක්කිලෙසජාතං අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකං නාම. තිස්සො පන සඞ්ගීතියො අනාරුළ්හං ධාතුකථා ආරම්මණකථා අසුභකථා ඤාණවත්ථුකථා විජ්ජාකරණ්ඩකොති ඉමෙහි පඤ්චහි කථාවත්ථූහි පරිබාහිරං ගුළ්හවිනයං ගුළ්හවෙස්සන්තරං ගුළ්හමහොසධං වණ්ණපිටකං අඞ්ගුලිමාලපිටකං රට්ඨපාලගජ්ජිතං ආළවකගජ්ජිතං වෙදල්ලපිටකන්ති අබුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකං නාම.

Tập hợp các phiền não này của trí tuệ thiền quán được gọi là pháp giả mạo của thắng pháp. Hơn nữa, những gì không được đưa vào ba kỳ kết tập, ở ngoài năm chủ đề đàm luận này là: dhātukathā, ārammaṇakathā, asubhakathā, ñāṇavatthukathā, vijjākaraṇḍaka; và những kinh văn không phải lời Phật dạy như guḷhavinaya, guḷhavessantara, guḷhamahosadha, vaṇṇapiṭaka, aṅgulimālapiṭaka, raṭṭhapālagajjita, āḷavakagajjita, vedallapiṭaka được gọi là pháp giả mạo của giáo pháp.

ජාතරූපප්පතිරූපකන්ති සුවණ්ණරසවිධානං ආරකූටමයං සුවණ්ණවණ්ණං ආභරණජාතං. ඡණකාලෙසු හි මනුස්සා ‘‘ආභරණභණ්ඩකං ගණ්හිස්සාමා’’ති ආපණං ගච්ඡන්ති. අථ නෙ ආපණිකා එවං වදන්ති, ‘‘සචෙ තුම්හෙ ආභරණත්ථිකා, ඉමානි ගණ්හථ. ඉමානි හි ඝනානි චෙව වණ්ණවන්තානි ච අප්පග්ඝානි චා’’ති. තෙ තෙසං සුත්වා, ‘‘කාරණං ඉමෙ වදන්ති, ඉමානි පිළන්ධිත්වා සක්කා නක්ඛත්තං කීළිතුං, සොභන්ති චෙව අප්පග්ඝානි චා’’ති තානි ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. සුවණ්ණභණ්ඩං අවික්කියමානං නිදහිත්වා ඨපෙතබ්බං හොති. එවං තං ජාතරූපප්පතිරූපකෙ උප්පන්නෙ අන්තරධායති නාම.

Jātarūpappatirūpakanti: Vàng giả là loại trang sức làm bằng đồng thau, được mạ vàng, có màu sắc như vàng. Vào những dịp lễ hội, người ta đi đến chợ (nghĩ rằng): “Chúng ta sẽ mua đồ trang sức.” Bấy giờ, những người bán hàng nói với họ rằng: “Nếu quý vị muốn mua trang sức, hãy lấy những món này. Vì những món này vừa dày, vừa đẹp, lại vừa rẻ.” Nghe họ nói vậy, họ (nghĩ rằng): “Những người này nói có lý, đeo những món này có thể vui chơi lễ hội, chúng vừa đẹp lại vừa rẻ,” rồi lấy chúng và đi. Đồ bằng vàng thật không bán được, phải được cất giấu đi. Như vậy, khi vàng giả xuất hiện, vàng thật được gọi là biến mất.

අථ සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං හොතීති අධිගමසද්ධම්මස්ස පටිපත්තිසද්ධම්මස්ස පරියත්තිසද්ධම්මස්සාති තිවිධස්සාපි සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං හොති. පඨමබොධියඤ්හි [Pg.187] භික්ඛූ පටිසම්භිදප්පත්තා අහෙසුං. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පටිසම්භිදා පාපුණිතුං න සක්ඛිංසු, ඡළභිඤ්ඤා අහෙසුං. තතො ඡ අභිඤ්ඤා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා පාපුණිංසු. ඉදානි කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තිස්සො විජ්ජා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා ආසවක්ඛයමත්තං පාපුණිස්සන්ති. තම්පි අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලං. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සොතාපත්තිඵලම්පි පත්තුං න සක්ඛිස්සන්ති. අථ නෙසං යදා විපස්සනා ඉමෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨා ආරද්ධමත්තාව ඨස්සති, තදා අධිගමසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සති.

Atha saddhammassa antaradhānaṃ hotīti: Sự biến mất của Chánh pháp xảy ra, tức là sự biến mất của cả ba loại Chánh pháp: thắng pháp, hành pháp, và giáo pháp. Thật vậy, vào thời kỳ giác ngộ đầu tiên, các tỳ-khưu là những vị đã đắc Tứ Vô Ngại Giải. Rồi khi thời gian trôi qua, họ không thể đắc Tứ Vô Ngại Giải, (chỉ còn) những vị có sáu thắng trí. Sau đó, không thể đắc sáu thắng trí, họ đắc ba minh. Bây giờ, khi thời gian trôi qua, không thể đắc ba minh, họ sẽ chỉ đắc sự đoạn tận các lậu hoặc. Không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả A-na-hàm; không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả Tư-đà-hàm; không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả Tu-đà-hoàn. Khi thời gian trôi qua, họ cũng sẽ không thể đắc quả Tu-đà-hoàn. Bấy giờ, khi thiền quán của họ bị ô nhiễm bởi những phiền não này và chỉ còn lại ở mức độ nỗ lực ban đầu, lúc đó thắng pháp được gọi là đã biến mất.

පඨමබොධියඤ්හි භික්ඛූ චතුන්නං පටිසම්භිදානං අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරයිංසු. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තං අසක්කොන්තා ඡන්නං අභිඤ්ඤානං, තම්පි අසක්කොන්තා තිස්සන්නං විජ්ජානං, තම්පි අසක්කොන්තා අරහත්තඵලමත්තස්ස. ගච්ඡන්තෙ පන කාලෙ අරහත්තස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරෙතුං අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරෙස්සන්ති, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලස්ස, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලස්ස. යදා පන සොතාපත්තිඵලස්සපි අනුච්ඡවිකං පටිපදං පූරෙතුං අසක්කොන්තා සීලපාරිසුද්ධිමත්තෙව ඨස්සන්ති, තදා පටිපත්තිසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සති.

Thật vậy, vào thời kỳ giác ngộ đầu tiên, các tỳ-khưu đã hoàn thành sự thực hành tương ứng với bốn Vô Ngại Giải. Khi thời gian trôi qua, không thể làm được điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với sáu thắng trí; không thể làm được cả điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với ba minh; không thể làm được cả điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) chỉ với A-la-hán quả. Hơn nữa, khi thời gian trôi qua, không thể hoàn thành sự thực hành tương ứng với A-la-hán quả, họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng với quả A-na-hàm; không thể làm được cả điều đó, (họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với quả Tư-đà-hàm; không thể làm được cả điều đó, (họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với quả Tu-đà-hoàn. Hơn nữa, khi họ không thể hoàn thành cả con đường thực hành tương ứng với quả Tu-đà-hoàn mà chỉ an trú trong sự thanh tịnh của giới luật, lúc đó hành pháp được gọi là đã biến mất.

යාව පන තෙපිටකං බුද්ධවචනං වත්තති, න තාව සාසනං අන්තරහිතන්ති වත්තුං වට්ටති. තිට්ඨන්තු තීණි වා, අභිධම්මපිටකෙ අන්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද්වීසු තිට්ඨන්තෙසුපි අන්තරහිතන්ති න වත්තබ්බමෙව. ද්වීසු අන්තරහිතෙසු විනයපිටකමත්තෙ ඨිතෙපි, තත්‍රාපි ඛන්ධකපරිවාරෙසු අන්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ්ගමත්තෙ, මහාවිනයෙ අන්තරහිතෙ ද්වීසු පාතිමොක්ඛෙසු වත්තමානෙසුපි සාසනං අනන්තරහිතමෙව. යදා පන ද්වෙ පාතිමොක්ඛා අන්තරධායිස්සන්ති, අථ පරියත්තිසද්ධම්මස්ස අන්තරධානං භවිස්සති. තස්මිං අන්තරහිතෙ සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්ති අන්තරධායති, පටිපත්තියා අන්තරහිතාය අධිගමො අන්තරධායති. කිං කාරණා? අයඤ්හි පරියත්ති පටිපත්තියා පච්චයො හොති, පටිපත්ති අධිගමස්ස. ඉති පටිපත්තිතොපි පරියත්තිමෙව පමාණං.

Hơn nữa, chừng nào lời dạy của đức Phật là Tam Tạng còn tồn tại, chừng đó không thể nói rằng giáo pháp đã biến mất. Ba tạng hãy còn đó, (nhưng) khi Tạng Vô Tỷ Pháp biến mất, dù hai tạng kia vẫn còn, cũng không nên nói là (giáo pháp) đã biến mất. Khi hai tạng biến mất, chỉ còn lại Tạng Luật, trong đó, dù Khandhaka và Parivāra đã biến mất, chỉ còn lại Ubhatovibhaṅga, khi Đại Luật biến mất, dù hai bộ Pātimokkha vẫn còn tồn tại, giáo pháp vẫn chưa biến mất. Nhưng khi nào hai bộ Pātimokkha sẽ biến mất, khi ấy, sự biến mất của chánh pháp học sẽ xảy ra. Khi chánh pháp học ấy biến mất, giáo pháp được gọi là đã biến mất. Vì khi pháp học biến mất, pháp hành biến mất; khi pháp hành biến mất, pháp thành biến mất. Vì lý do gì? Vì pháp học này là duyên cho pháp hành, pháp hành là duyên cho pháp thành. Do đó, so với pháp hành, chính pháp học là tiêu chuẩn.

නනු [Pg.188] ච කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කපිලො නාම අනාරාධකභික්ඛු ‘‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’ති බීජනිං ගහෙත්වා ආසනෙ නිසින්නො ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං වත්තන්තා’’ති පුච්ඡි, අථ තස්ස භයෙන යෙසම්පි පාතිමොක්ඛො වත්තති, තෙපි ‘‘මයං වත්තාමා’’ති අවත්වා ‘‘න වත්තාමා’’ති වදිංසු, සො බීජනිං ඨපෙත්වා උට්ඨායාසනා ගතො, තදා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං ඔසක්කිතන්ති? කිඤ්චාපි ඔසක්කිතං, පරියත්ති පන එකන්තෙනෙව පමාණං. යථා හි මහතො තළාකස්ස පාළියා ථිරාය උදකං න ඨස්සතීති න වත්තබ්බං, උදකෙ සති පදුමාදීනි පුප්ඵානි න පුප්ඵිස්සන්තීති න වත්තබ්බං, එවමෙව මහාතළාකස්ස ථිරපාළිසදිසෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සති මහාතළාකෙ උදකසදිසා පටිපත්තිපූරකා කුලපුත්තා නත්ථීති න වත්තබ්බා, තෙසු සති මහාතළාකෙ පදුමාදීනි පුප්ඵානි විය සොතාපන්නාදයො අරියපුග්ගලා නත්ථීති න වත්තබ්බාති එවං එකන්තතො පරියත්තියෙව පමාණං.

Chẳng phải sao, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, một vị tỳ khưu phá giới tên là Kapila, (nghĩ rằng) 'Ta sẽ thuyết Pātimokkha', đã cầm quạt ngồi trên ghế rồi hỏi: 'Có ai còn thực hành theo (giới bổn) này không?'. Khi ấy, vì sợ vị ấy, ngay cả những vị nào còn thực hành Pātimokkha cũng không nói 'chúng tôi còn thực hành' mà đã nói rằng 'chúng tôi không còn thực hành'. Vị ấy đặt quạt xuống, đứng dậy khỏi ghế rồi bỏ đi. Khi ấy, giáo pháp của đức Chánh Đẳng Giác có bị suy thoái không? Dù cho có bị suy thoái, nhưng pháp học chắc chắn là tiêu chuẩn. Ví như, khi bờ của một hồ lớn vững chắc, không nên nói rằng nước sẽ không thể chứa được; khi có nước, không nên nói rằng các loài hoa sen v.v... sẽ không nở. Cũng vậy, khi lời Phật dạy là Tam Tạng, ví như bờ hồ lớn vững chắc, còn tồn tại, thì không nên nói rằng không có các thiện nam tử, những người thực hành pháp hành, ví như nước trong hồ lớn. Khi có các vị ấy, thì không nên nói rằng không có các bậc Thánh nhân như Tu-đà-hoàn v.v..., ví như các loài hoa sen v.v... trong hồ lớn. Như vậy, chắc chắn chính pháp học là tiêu chuẩn.

පථවීධාතූති ද්වෙ සතසහස්සානි චත්තාරි ච නහුතානි බහලා මහාපථවී. ආපොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව සුභකිණ්හබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතං කප්පවිනාසකං උදකං. තෙජොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතො කප්පවිනාසකො අග්ගි. වායොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව වෙහප්ඵලබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතො කප්පවිනාසකො වායු. එතෙසු හි එකධම්මොපි සත්ථු සාසනං අන්තරධාපෙතුං න සක්කොති, තස්මා එවමාහ. ඉධෙව තෙ උප්පජ්ජන්තීති ලොහතො ලොහඛාදකං මලං විය ඉමස්මිං මය්හංයෙව සාසනෙ තෙ උප්පජ්ජන්ති. මොඝපුරිසාති තුච්ඡපුරිසා.

Địa đại là đại địa có bề dày hai trăm ngàn và bốn vạn do-tuần. Thủy đại là nước hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Biến Tịnh. Hỏa đại là lửa hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Quang Âm. Phong đại là gió hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Quảng Quả. Vì trong số những (đại) này, không một pháp nào có thể làm cho giáo pháp của Bậc Đạo Sư biến mất, do đó, Ngài nói như vầy. (Câu) 'Chính nơi đây chúng sanh khởi' có nghĩa là: ví như rỉ sét ăn mòn sắt sanh từ sắt, chính trong giáo pháp này của ta, chúng (những kẻ ngu si) sanh khởi. 'Kẻ ngu si' là những kẻ trống rỗng.

ආදිකෙනෙව ඔපිලවතීති එත්ථ ආදිකෙනාති ආදානෙන ගහණෙන. ඔපිලවතීති නිමුජ්ජති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා උදකචරා නාවා භණ්ඩං ගණ්හන්තී නිමුජ්ජති, එවං පරියත්තිආදීනං පූරණෙන සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං න හොති. පරියත්තියා හි හායමානාය පටිපත්ති හායති, පටිපත්තියා හායමානාය අධිගමො හායති. පරියත්තියා පූරයමානාය පරියත්තිධරා පුග්ගලා පටිපත්තිං පූරෙන්ති, පටිපත්තිපූරකා අධිගමං පූරෙන්ති. ඉති නවචන්දො [Pg.189] විය පරියත්තියාදීසු වඩ්ඪමානාසු මය්හං සාසනං වඩ්ඪති යෙවාති දස්සෙති.

Trong câu 'Ādikeneva opilavati', 'ādikena' có nghĩa là do sự nhận lấy, sự mang lấy. 'Opilavati' có nghĩa là chìm xuống. Điều này được nói ra có nghĩa là: ví như chiếc thuyền đi trên nước, khi nhận hàng hóa thì chìm xuống, cũng vậy, sự biến mất của chánh pháp không xảy ra do sự viên mãn của pháp học v.v... Vì khi pháp học suy giảm, pháp hành suy giảm; khi pháp hành suy giảm, pháp thành suy giảm. Khi pháp học được viên mãn, những người thông thuộc pháp học làm cho pháp hành được viên mãn; những người thực hành pháp hành làm cho pháp thành được viên mãn. Do đó, (Ngài) chỉ ra rằng: 'Ví như mặt trăng non, khi pháp học v.v... tăng trưởng, giáo pháp của ta chắc chắn tăng trưởng'.

ඉදානි යෙහි ධම්මෙහි සද්ධම්මස්ස අන්තරධානඤ්චෙව ඨිති ච හොති, තෙ දස්සෙන්තො පඤ්ච ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ ඔක්කමනීයාති අවක්කමනීයා, හෙට්ඨාගමනීයාති අත්ථො. සත්ථරි අගාරවාතිආදීසු අගාරවාති ගාරවරහිතා. අප්පතිස්සාති අප්පතිස්සයා අනීචවුත්තිකා. තත්ථ යො චෙතියඞ්ගණං ආරොහන්තො ඡත්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, අඤ්ඤතො ඔලොකෙත්වා කථං කථෙන්තො ගච්ඡති, අයං සත්ථරි අගාරවො නාම.

Bây giờ, để chỉ ra những pháp nào mà do đó có sự biến mất và sự tồn tại của chánh pháp, Ngài nói (câu) bắt đầu bằng 'Này các Tỳ khưu, có năm pháp này...'. Trong đó, 'okkamanīyā' là 'avakkamanīyā', có nghĩa là dẫn đến sự thấp kém. Trong các câu bắt đầu bằng 'không tôn kính Bậc Đạo Sư', 'agāravā' là không có sự tôn kính. 'Appatissā' là không có sự nương tựa, không có hành vi khiêm hạ. Trong đó, người nào khi đi lên sân bảo tháp mà che dù, mang giày dép, vừa đi vừa nhìn ngó nơi khác và nói chuyện, người này được gọi là không tôn kính Bậc Đạo Sư.

යො ධම්මස්සවනස්ස කාලෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ දහරසාමණෙරෙහි පරිවාරිතො නිසීදති, අඤ්ඤානි වා නවකම්මාදීනි කරොති, ධම්මස්සවනග්ගෙ නිසින්නො නිද්දායති, වික්ඛිත්තො වා අඤ්ඤං කථෙන්තො නිසීදති, අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම.

Người nào vào lúc nghe pháp được loan báo, lại ngồi với các sa-di nhỏ vây quanh, hoặc làm các công việc mới khác, hoặc ngồi ở hàng đầu trong buổi nghe pháp mà ngủ gật, hoặc ngồi với tâm tán loạn, nói chuyện khác, người này được gọi là không tôn kính Pháp.

යො ථෙරුපට්ඨානං ගන්ත්වා, අවන්දිත්වා නිසීදති, හත්ථපල්ලත්ථිකං දුස්සපල්ලත්ථිකං කරොති, අඤ්ඤං වා පන හත්ථපාදකුක්කුච්චං කරොති, වුඩ්ඪානං සන්තිකෙ අනජ්ඣිට්ඨො කථෙති, අයං සඞ්ඝෙ අගාරවො නාම.

Người nào đi đến nơi hầu hạ trưởng lão, ngồi xuống mà không đảnh lễ, ngồi bó gối bằng tay hoặc bằng y, hoặc làm các hành vi nghịch ngợm bằng tay chân, nói chuyện gần các bậc trưởng thượng mà không được mời, người này được gọi là không tôn kính Tăng.

තිස්සො පන සික්ඛා අපූරෙන්තොව සික්ඛාය අගාරවො නාම හොති. අට්ඨ සමාපත්තියො අනිබ්බත්තෙන්තො තාසං වා පන නිබ්බත්තනත්ථාය පයොගං අකරොන්තො සමාධිස්මිං අගාරවො නාම. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙනෙව වෙදිතබ්බොති. තෙරසමං.

Hơn nữa, người không hoàn thành ba học giới được gọi là không tôn kính học giới. Người không làm phát sanh tám bậc thiền chứng, hoặc không nỗ lực để làm chúng phát sanh, được gọi là không tôn kính định. Phần thiện nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. (Hết kinh) thứ mười ba.

කස්සපසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về Tương Ưng Kassapa đã kết thúc.

6. ලාභසක්කාරසංයුත්තං

6. Tương Ưng Lợi Dưỡng và Cung Kính

1. පඨමවග්ගො

1. Phẩm Thứ Nhất

1. දාරුණසුත්තවණ්ණනා

1. Giải Kinh Dāruṇa (Khốc Liệt)

157. ලාභසක්කාරසංයුත්තස්ස [Pg.190] පඨමෙ දාරුණොති ථද්ධො. ලාභසක්කාරසිලොකොති එත්ථ ලාභො නාම චතුපච්චයලාභො. සක්කාරොති තෙසංයෙව සුකතානං සුසඞ්ඛතානං ලාභො. සිලොකොති වණ්ණඝොසො. කටුකොති තිඛිණො. ඵරුසොති ඛරො. අන්තරායිකොති අන්තරායකරො. පඨමං.

157. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Lợi Dưỡng và Cung Kính, 'dāruṇo' là khốc liệt, cứng rắn. Trong câu 'lābhasakkārasiloko', 'lābha' (lợi dưỡng) là sự nhận được bốn món vật dụng. 'Sakkāra' (cung kính) là sự nhận được chính những (vật dụng) ấy đã được làm tốt, được chuẩn bị tốt. 'Siloko' (tiếng tăm) là lời tán dương phẩm hạnh. 'Kaṭuko' (cay đắng) là sắc bén. 'Pharuso' (thô bạo) là thô cứng. 'Antarāyiko' (chướng ngại) là cái gây ra chướng ngại. (Hết kinh) thứ nhất.

2. බළිසසුත්තවණ්ණනා

2. Giải Kinh Baḷisa (Lưỡi Câu)

158. දුතියෙ බාළිසිකොති බළිසං ගහෙත්වා චරමානො මච්ඡඝාතකො. ආමිසගතන්ති ආමිසමක්ඛිතං. ආමිසචක්ඛූති ආමිසෙ චක්ඛු දස්සනං අස්සාති ආමිසචක්ඛු. ගිලබළිසොති ගිලිතබළිසො. අනයං ආපන්නොති දුක්ඛං පත්තො. බ්‍යසනං ආපන්නොති විනාසං පත්තො. යථාකාමකරණීයොති යථාකාමෙන යථාරුචියා යථෙව නං බාළිසිකො ඉච්ඡති, තථෙවස්ස කත්තබ්බොති අත්ථො. යථාකාමකරණීයො පාපිමතොති යථා කිලෙසමාරස්ස කාමො, එවං කත්තබ්බො, නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා පාපෙතබ්බො. දුතියං.

158. Trong kinh thứ hai. Bāḷisiko (người câu cá) là người giết cá đi lại cầm theo lưỡi câu. Āmisagataṃ (có mồi) là được tẩm mồi. Āmisacakkhu (mắt mồi) là đối với nó (con cá) có sự nhìn thấy ở nơi mồi, nên gọi là mắt mồi. Gilabaḷiso (lưỡi câu bị nuốt) là lưỡi câu đã bị nuốt. Anayaṃ āpanno (gặp điều bất hạnh) là đã đi đến khổ đau. Byasanaṃ āpanno (gặp tai họa) là đã đi đến sự hủy diệt. Yathākāmakaraṇīyo (bị làm theo ý muốn) có nghĩa là: người câu cá muốn làm gì nó (con cá) theo ý muốn, theo sở thích của mình, thì có thể làm được như vậy. Yathākāmakaraṇīyo pāpimato (bị Ác ma làm theo ý muốn) là bị làm theo ý muốn của phiền não ma, bị đưa đến địa ngục, hoặc loài bàng sanh, hoặc cõi ngạ quỷ. (Kinh) thứ hai.

3-4. කුම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

3-4. Chú giải kinh Con Rùa, v.v.

159-160. තතියෙ මහාකුම්මකුලන්ති මහන්තං අට්ඨිකච්ඡපකුලං. අගමාසීති ‘‘එත්ථ අද්ධා කිඤ්චි ඛාදිතබ්බං අත්ථි, තං මච්ඡරායන්තො මං එස නිවාරෙතී’’ති සඤ්ඤාය අගමාසි. පපතායාති පපතා වුච්චති දීඝරජ්ජුකබද්ධො අයකන්තකොසකෙ දණ්ඩකං පවෙසෙත්වා ගහිතො කණ්ණිකසල්ලසණ්ඨානො, අයකණ්ටකො, යස්මිං වෙගෙන පතිත්වා කටාහෙ ලග්ගමත්තෙ දණ්ඩකො නික්ඛමති, රජ්ජුකො එකාබද්ධො ගච්ඡතෙව. සො කුම්මොති සො [Pg.191] විද්ධකුම්මො. යෙන සො කුම්මොති උදකසද්දං සුත්වා සාසඞ්කට්ඨානං භවිස්සතීති නිවත්තිත්වා යෙන සො අත්ථකාමො කුම්මො. න දානි ත්වං අම්හාකන්ති ඉදානි ත්වං අමිත්තහත්ථං ගතො, න අම්හාකං සන්තකොති අත්ථො. එවං සල්ලපන්තානංයෙව ච නෙසං නාවාය ඨිතො ලුද්දො රජ්ජුකං ආකඩ්ඪිත්වා කුම්මං ගහෙත්වා යථාකාමං අකාසි. සෙසමෙත්ථ ඉතො අනන්තරසුත්තෙ ච උත්තානමෙව. තතියචතුත්ථානි.

159-160. Trong kinh thứ ba. Mahākummakulaṃ (bầy rùa lớn) là một bầy rùa lớn có mai bằng xương. Agamāsi (nó đã đi) là nó đã đi với ý nghĩ rằng: "Chắc chắn ở đây có thứ gì đó để ăn, nó (con rùa kia) vì keo kiệt nên ngăn cản ta". Papatāya (bằng cái lao móc): papatā được gọi là một cái móc sắt, có hình dạng như mũi tên có ngạnh, được buộc vào một sợi dây dài, được giữ bằng cách đưa một cái cán vào trong vỏ móc sắt; khi nó rơi xuống nhanh chóng và vừa dính vào mai rùa, cái cán tuột ra, và sợi dây được buộc làm một cứ thế đi theo. So kummo (con rùa đó) là con rùa đã bị đâm. Yena so kummo (nơi có con rùa đó) là nghe tiếng nước, nó quay lại (nghĩ rằng) "đây sẽ là nơi đáng sợ", (và đi) đến nơi có con rùa bạn mong muốn lợi ích. Na dāni tvaṃ amhākaṃ (bây giờ ngươi không phải của chúng ta) có nghĩa là: bây giờ ngươi đã rơi vào tay kẻ thù, không còn là của chúng ta nữa. Trong khi chúng đang nói chuyện như vậy, người thợ săn tàn bạo kéo sợi dây, bắt con rùa và làm theo ý muốn. Phần còn lại ở đây và trong kinh kế tiếp là rõ ràng. (Kinh) thứ ba và thứ tư.

5. මීළ්හකසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Con Bọ Hung.

161. පඤ්චමෙ මීළ්හකාති ගූථපාණකා. ගූථාදීති ගූථභක්ඛා. ගූථපූරාති අන්තො ගූථෙන භරිතා. පුණ්ණා ගූථස්සාති ඉදං පුරිමස්සෙව අත්ථදීපනං. අතිමඤ්ඤෙය්‍යාති පච්ඡිමපාදෙ භූමියං ඨපෙත්වා පුරිමපාදෙ ගූථස්ස උපරි ආරොපෙත්වා ඨිතා ‘‘අහම්හි ගූථාදී’’ති භණන්තී අතිමඤ්ඤෙය්‍ය. පිණ්ඩපාතො චස්ස පූරොති අපරොපිස්ස පත්තපූරො පණීතපිණ්ඩපාතො භවෙය්‍ය. පඤ්චමං.

161. Trong kinh thứ năm. Mīḷhakā (những con bọ hung) là những sinh vật ăn phân. Gūthādī (kẻ ăn phân) là kẻ ăn phân. Gūthapūrā (đầy phân) là được làm đầy phân bên trong. Cụm từ puṇṇā gūthassa (đầy phân) này chỉ làm rõ nghĩa cho cụm từ trước. Atimaññeyya (nó có thể khinh thường) là nó có thể khinh thường, đứng đặt hai chân sau trên mặt đất, đưa hai chân trước lên trên đống phân và nói rằng: "Ta là kẻ ăn phân". Piṇḍapāto cassa pūro (và vật thực khất thực đầy bát của nó) là vật thực khất thực ngon lành đầy bát của người khác có thể có. (Kinh) thứ năm.

6. අසනිසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Sét.

162. ඡට්ඨෙ කං, භික්ඛවෙ, අසනිවිචක්කන්ති, භික්ඛවෙ, කං පුග්ගලං මත්ථකෙ පතිත්වා මද්දමානං සුක්කාසනිචක්කං ආගච්ඡතු. අප්පත්තමානසන්ති අනධිගතාරහත්තං. ඉති භගවා න සත්තානං දුක්ඛකාමතාය, ආදීනවං පන දස්සෙතුං එවමාහ. අසනිචක්කඤ්හි මත්ථකෙ පතිතං එකමෙව අත්තභාවං නාසෙති, ලාභසක්කාරසිලොකෙන පරියාදිණ්ණචිත්තො නිරයාදීසු අනන්තදුක්ඛං අනුභොති. ඡට්ඨං.

162. Trong kinh thứ sáu. Kaṃ, bhikkhave, asanivicakkaṃ (Này các Tỳ khưu, bánh xe sét... của ai?) là: Này các Tỳ khưu, bánh xe sét khô nóng rực rơi xuống và nghiền nát trên đầu của người nào hãy đến? Appattamānasaṃ (người có tâm chưa đạt đến) là người chưa chứng đắc A-la-hán quả. Đức Thế Tôn nói như vậy không phải vì mong muốn chúng sanh đau khổ, mà là để chỉ ra sự nguy hại. Bởi vì bánh xe sét rơi trên đầu chỉ hủy diệt một kiếp sống, (còn) người có tâm bị lợi dưỡng, cung kính, danh vọng chiếm đoạt sẽ phải chịu đựng khổ đau vô tận trong các cõi địa ngục, v.v. (Kinh) thứ sáu.

7. දිද්ධසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Mũi Tên Tẩm Thuốc Độc.

163. සත්තමෙ දිද්ධගතෙනාති ගතදිද්ධෙන. විසල්ලෙනාති විසමක්ඛිතෙන. සල්ලෙනාති සත්තියා. සත්තමං.

163. Trong kinh thứ bảy. Diddhagatena (bởi cái đã được tẩm) là bởi cái đã được tẩm thuốc độc. Visallena (bởi mũi tên độc) là được tẩm thuốc độc. Sallena (bởi mũi tên) là bằng ngọn giáo. (Kinh) thứ bảy.

8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Con Chó Rừng.

164. අට්ඨමෙ [Pg.192] සිඞ්ගාලොති ජරසිඞ්ගාලො. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායො ත්වෙව, තංඛණං ගළිතම්පි ච මුත්තං පූතිමුත්තන්ත්වෙව වුච්චති, එවං තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ජරසිඞ්ගාලොත්වෙව වුච්චති. උක්කණ්ටකෙන නාමාති එවංනාමකෙන රොගෙන. සො කිර සීතකාලෙ උප්පජ්ජති. තස්මිං උප්පන්නෙ සකලසරීරතො ලොමානි පතන්ති, සකලසරීරං නිල්ලොමං හුත්වා, සමන්තතො ඵුටති, වාතබ්භාහතා වණා රුජ්ජන්ති. යථා උම්මත්තකසුනඛෙන දට්ඨො පුරිසො අනවට්ඨිතොව භමති, එවං තස්මිං උප්පන්නෙ භමිතබ්බො හොති, අසුකට්ඨානෙ සොත්ථි භවිස්සතීති න පඤ්ඤායති. අට්ඨමං.

164. Trong kinh thứ tám. Siṅgālo (con chó rừng) là con chó rừng già. Ví như thân thể dù có màu vàng óng cũng được gọi là thân thối, và nước tiểu vừa mới chảy ra cũng được gọi là nước tiểu thối, cũng vậy, con chó rừng dù mới sinh trong ngày cũng được gọi là chó rừng già. Ukkaṇṭakena nāma (bởi bệnh tên ukkaṇṭaka) là bởi một căn bệnh có tên như vậy. Nghe nói bệnh ấy phát sinh vào mùa lạnh. Khi nó phát sinh, lông rụng khắp toàn thân, toàn thân không còn lông, nứt nẻ khắp nơi, các vết thương bị gió thổi vào thì đau nhức. Ví như người bị chó dại cắn thì đi lang thang không ổn định, cũng vậy, khi bệnh ấy phát sinh, nó phải đi lang thang, không biết được rằng "ở nơi kia sẽ được an ổn". (Kinh) thứ tám.

9. වෙරම්භසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Gió Bão Verambha.

165. නවමෙ වෙරම්භවාතාති එවංනාමකා මහාවාතා. කීදිසෙ පන ඨානෙ තෙ වාතා වායන්තීති? යත්ථ ඨිතස්ස චත්තාරො දීපා උප්පලිනිපත්තමත්තා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. යො පක්ඛී ගච්ඡතීති නවවුට්ඨෙ දෙවෙ විරවන්තො වාතසකුණො තත්ථ ගච්ඡති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු හත්ථපාදෙ කීළාපෙන්තො ඛන්ධට්ඨිං වා නාමෙන්තො කායං න රක්ඛති නාම, නානාවිධං දුට්ඨුල්ලකථං කථෙන්තො වාචං න රක්ඛති නාම, කාමවිතක්කාදයො විතක්කෙන්තො චිත්තං න රක්ඛති නාම. අනුපට්ඨිතාය සතියාති කායගතාසතිං අනුපට්ඨපෙත්වා. නවමං.

165. Trong kinh thứ chín. Verambhavātā (những ngọn gió Verambha) là những trận cuồng phong có tên như vậy. Nhưng những cơn gió ấy thổi ở nơi nào? Nơi mà đối với người đứng đó, bốn đại châu lục hiện ra chỉ lớn bằng một chiếc lá sen. Yo pakkhī gacchati (loài chim nào bay đi) là khi trời sấm sét vào đầu mùa mưa, loài chim gió bay đến đó; nói đến điều đó, câu này đã được nói ra. Trong các câu bắt đầu bằng arakkhiteneva kāyena (với thân không được phòng hộ), người cử động tay chân, hoặc uốn cong xương vai, được gọi là không phòng hộ thân; người nói nhiều loại lời nói thô tục được gọi là không phòng hộ khẩu; người suy tầm các tầm về dục, v.v., được gọi là không phòng hộ tâm. Anupaṭṭhitāya satiyā (với niệm không được thiết lập) là không thiết lập niệm về thân. (Kinh) thứ chín.

10. සගාථකසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Có Kệ.

166. දසමෙ අසක්කාරෙන චූභයන්ති අසක්කාරෙන ච උභයෙන. සමාධීති අරහත්තඵලසමාධි. සො හි තෙන න විකම්පති. අප්පමාණවිහාරිනොති අප්පමාණෙන ඵලසමාධිනා විහරන්තස්ස. සාතතිකන්ති සතතකාරිං. සුඛුමංදිට්ඨිවිපස්සකන්ති අරහත්තමග්ගදිට්ඨියා සුඛුමදිට්ඨිඵලසමාපත්තිඅත්ථාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා ආගතත්තා විපස්සකං. උපාදානක්ඛයාරාමන්ති උපාදානක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ රතං. ආහු සප්පුරිසො ඉතීති සප්පුරිසොති කථෙන්තීති. දසමං.

166. Trong kinh thứ mười. Asakkārena cūbhayaṃ (bởi sự không cung kính và bởi cả hai) là bởi sự không cung kính và bởi cả hai (cung kính và không cung kính). Samādhi (định) là định của A-la-hán quả. Vì vị ấy không dao động bởi điều đó. Appamāṇavihārino (của người sống với vô lượng) là của người sống với định của quả vô lượng. Sātikaṃ (liên tục) là người thực hành liên tục. Sukhumaṃdiṭṭhivipassakaṃ (người thấy minh sát với kiến vi tế) là người thực hành minh sát, vì đã đến (trạng thái đó) bằng cách thiết lập minh sát vì mục đích chứng đắc quả định có trí tuệ vi tế bằng trí tuệ đạo A-la-hán. Upādānakkhayārāmaṃ (người vui thích trong sự đoạn tận chấp thủ) là người vui thích trong Nibbāna, được gọi là sự đoạn tận của chấp thủ. Āhu sappuriso iti (họ gọi là bậc chân nhân) là họ gọi là bậc chân nhân. (Kinh) thứ mười.

පඨමො වග්ගො.

Phẩm thứ nhất.

2. දුතියවග්ගො

2. Phẩm thứ hai.

1-2. සුවණ්ණපාතිසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. Chú giải kinh Bát Vàng, v.v.

167-168. දුතියවග්ගස්ස [Pg.193] පඨමෙ සම්පජානමුසා භාසන්තන්ති අප්පමත්තකෙනපි කාරණෙන සම්පජානමෙව මුසා භාසන්තං. ‘‘සීලං පූරෙස්සාමී’’ති සංවිහිතභික්ඛුං සිනෙරුමත්තොපි පච්චයරාසි චාලෙතුං න සක්කොති. යදා පන සීලං පහාය සක්කාරනිස්සිතො හොති, තදා කුණ්ඩකමුට්ඨිහෙතුපි මුසා භාසති, අඤ්ඤං වා අකිච්චං කරොති. දුතියං උත්තානමෙවාති. පඨමදුතියානි.

167-168. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, (cụm từ) sampajānamusā bhāsantaṃ có nghĩa là: nói lời dối trá một cách có ý thức dù chỉ vì một nguyên nhân nhỏ nhặt. Một đống vật dụng dù lớn bằng núi Sineru cũng không thể làm lay động vị tỳ khưu đã được phòng hộ kỹ lưỡng với ý nghĩ: “Ta sẽ làm cho giới được viên mãn.” Nhưng khi vị ấy từ bỏ giới, nương tựa vào sự cung kính, khi ấy vị ấy nói dối dù chỉ vì một nắm tấm, hoặc làm điều không nên làm khác. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng. (Hết) kinh thứ nhất và thứ hai.

3-10. සුවණ්ණනික්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

3-10. Giải Thích Kinh Suvaṇṇanikkha, v.v...

169. තතියාදීසු සුවණ්ණනික්ඛස්සාති එකස්ස කඤ්චනනික්ඛස්ස. සිඞ්ගීනික්ඛස්සාති සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛස්ස. පථවියාති චක්කවාළබ්භන්තරාය මහාපථවියා. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතූති කස්සචිදෙව ආමිසස්ස හෙතු අන්තමසො කුණ්ඩකමුට්ඨිනොපි. ජීවිතහෙතූති අටවියං චොරෙහි ගහෙත්වා ජීවිතෙ වොරොපියමානෙ තස්සපි හෙතු. ජනපදකල්‍යාණියාති ජනපදෙ උත්තමිත්ථියා. තතියාදීනි.

169. Trong các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba, suvaṇṇanikkhassa nghĩa là một nén vàng ròng. Siṅgīnikkhassa nghĩa là một nén vàng siṅgī. Pathaviyā nghĩa là đại địa bên trong dãy núi Cakkavāḷa. Āmisakiñcikkhahetu nghĩa là vì một chút lợi lộc nào đó, cho đến tối thiểu là vì một nắm tấm. Jīvitahetu nghĩa là khi bị bọn cướp bắt trong rừng và sắp bị giết, (vẫn không nói dối) vì mạng sống của mình. Janapadakalyāṇiyā nghĩa là người phụ nữ cao quý nhất trong xứ. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba.

දුතියො වග්ගො.

Phẩm Thứ Hai.

3. තතියවග්ගො

3. Phẩm Thứ Ba

1-2. මාතුගාමසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. Giải Thích Kinh Mātugāma, v.v...

170-171. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ න තස්ස, භික්ඛවෙ, මාතුගාමොති න තස්ස රහො එකකස්ස නිසින්නස්ස තෙන ධම්මෙන අත්ථිකොපි මාතුගාමො චිත්තං පරියාදාතුං සක්කොති, යස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො චිත්තං පරියාදාතුං සක්කොතීති, අත්ථො. දුතියං උත්තානමෙවාති. පඨමදුතියානි.

170-171. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, (câu) na tassa, bhikkhave, mātugāmo có nghĩa là: người đàn bà, dù có ham muốn, cũng không thể chiếm đoạt tâm trí của vị tỳ khưu ấy, người đang ngồi một mình ở nơi vắng vẻ, bằng pháp ấy (tức hành vi xấu xa), trong khi lợi lộc, cung kính, và danh tiếng có thể chiếm đoạt tâm trí của vị ấy. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng. (Hết) kinh thứ nhất và thứ hai.

3-6. එකපුත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා

3-6. Giải Thích Kinh Ekaputtaka, v.v...

172-175. තතියෙ සද්ධාති සොතාපන්නා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තථා චතුත්ථෙ පඤ්චමෙ ඡට්ඨෙ ච. තතියාදීනි.

172-175. Trong kinh thứ ba, saddhā (có đức tin) nghĩa là vị nữ cận sự đã đắc quả Dự Lưu. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Tương tự như vậy trong kinh thứ tư, thứ năm, và thứ sáu. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba.

7. තතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

7. Giải Thích Kinh Tatiyasamaṇabrāhmaṇa

176. සත්තමෙ [Pg.194] සමුදයන්තිආදීසු සහ පුබ්බකම්මෙන අත්තභාවො කොලපුත්තියං වණ්ණපොක්ඛරතා කල්‍යාණවාක්කරණතා ධුතගුණාවීකරණං චීවරධාරණං පරිවාරසම්පත්තීති එවමාදි ලාභසක්කාරස්ස සමුදයො නාම, තං සමුදයසච්චවසෙන නප්පජානාති, නිරොධො ච පටිපදා ච නිරොධසච්චමග්ගසච්චවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. සත්තමං.

176. Trong kinh thứ bảy, ở các đoạn bắt đầu bằng samudayaṃ, v.v...: sự hiện hữu cùng với nghiệp quá khứ, sự sinh trong gia đình cao quý, vẻ đẹp ngoại hình, lời nói tốt đẹp, sự thực hành các phẩm hạnh đầu đà, việc đắp y, sự có được đoàn tùy tùng, v.v... được gọi là sự tập khởi của lợi lộc và cung kính. Vị ấy không hiểu rõ điều đó theo phương diện của Tập Đế. Sự đoạn diệt (nirodho) và con đường (paṭipadā) nên được hiểu theo phương diện của Diệt Đế và Đạo Đế. (Hết) kinh thứ bảy.

8. ඡවිසුත්තවණ්ණනා

8. Giải Thích Kinh Chavi

177. අට්ඨමෙ යස්මා ලාභසක්කාරසිලොකො නරකාදීසු, නිබ්බත්තෙන්තො සකලම්පි ඉමං අත්තභාවං නාසෙති, ඉධාපි මරණම්පි මරණමත්තම්පි දුක්ඛං ආවහති, තස්මා ඡවිං ඡින්දතීතිආදි වුත්තං. අට්ඨමං.

177. Trong kinh thứ tám, bởi vì lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, khi làm cho tái sanh trong các cõi địa ngục, v.v..., nó hủy hoại toàn bộ sự hiện hữu này. Ở đây cũng vậy, nó mang lại cái chết và khổ đau tương đương với cái chết. Do đó, câu nói bắt đầu bằng chaviṃ chindati (cắt đứt da) đã được nói ra. (Hết) kinh thứ tám.

9. රජ්ජුසුත්තවණ්ණනා

9. Giải Thích Kinh Rajju

178. නවමෙ වාළරජ්ජුයාති සුත්තාදිමයා රජ්ජු මුදුකා හොති වාළරජ්ජු ඛරා ඵරුසා, තස්මා අයමෙව ගහිතා. නවමං.

178. Trong kinh thứ chín, vāḷarajjuyā: sợi dây làm bằng chỉ, v.v... thì mềm mại; còn sợi dây làm bằng lông đuôi ngựa thì cứng và thô ráp, do đó chính loại dây này đã được lấy (làm ví dụ). (Hết) kinh thứ chín.

10. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

10. Giải Thích Kinh Bhikkhu

179. දසමෙ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාති ඵලසමාපත්තිසුඛවිහාරා. තෙසාහමස්සාති තෙසං අහං අස්ස. ඛීණාසවො හි ලාභී පුඤ්ඤසම්පන්නො යාගුඛජ්ජකාදීනි ගහෙත්වා ආගතාගතානං අනුමොදනං කරොන්තො ධම්මං දෙසෙන්තො පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිතුං ඔකාසං න ලභති, තං සන්ධාය වුත්තන්ති. දසමං.

179. Trong kinh thứ mười, diṭṭhadhammasukhavihārā nghĩa là sự an trú trong hạnh phúc của quả thiền chứng. Tesāhamassa nên được phân tích thành tesaṃ ahaṃ assa. (Ta nói rằng lợi lộc, cung kính, và danh tiếng) là chướng ngại cho những sự an trú trong hạnh phúc hiện tại ấy của vị ấy. Thật vậy, một vị lậu tận hoặc, có được lợi lộc, đầy đủ phước báu, khi phải tùy hỷ cho những người đến và đi mang theo cháo, vật thực, v.v..., khi phải thuyết pháp, khi phải trả lời câu hỏi, thì không có cơ hội để nhập quả thiền chứng và ngồi yên. (Lời dạy này) được nói ra nhắm đến điều đó. (Hết) kinh thứ mười.

තතියො වග්ගො.

Phẩm Thứ Ba.

4. චතුත්ථවග්ගො

4. Phẩm Thứ Tư

1-4. භින්දිසුත්තාදිවණ්ණනා

1-4. Giải Thích Kinh Bhindi, v.v...

180-183. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමං උත්තානමෙව. දුතියාදීසු කුසලමූලන්ති අලොභාදිතිවිධකුසලධම්මො. සුක්කො ධම්මොති තස්සෙව පරියායදෙසනා[Pg.195]. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්ස කුසලමූලාදිසඞ්ඛාතස්ස අනවජ්ජධම්මස්ස අසමුච්ඡින්නත්තා දෙවදත්තො සග්ගෙ වා නිබ්බත්තෙය්‍ය, මග්ගඵලානි වා අධිගච්ඡෙය්‍ය, ස්වාස්ස සමුච්ඡෙදමගමා සබ්බසො සමුච්ඡින්නො විනට්ඨො. පඨමාදීනි.

180-183. Kinh đầu tiên của phẩm thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. Trong các kinh bắt đầu từ kinh thứ hai, kusalamūlaṃ (căn bản thiện) là pháp thiện có ba loại bắt đầu bằng vô tham. Sukko dhammo (pháp trắng) là một cách nói khác của chính từ đó. Đây là ý nghĩa tóm tắt: pháp vô tội được gọi là căn bản thiện, v.v..., do vì pháp ấy chưa bị đoạn trừ mà Devadatta có thể đã tái sanh ở cõi trời hoặc đã chứng đắc đạo và quả, nhưng pháp ấy của ông ta đã đi đến chỗ bị đoạn trừ, đã bị cắt đứt hoàn toàn, đã bị hủy hoại. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ nhất.

5. අචිරපක්කන්තසුත්තවණ්ණනා

5. Giải Thích Kinh Acirapakkanta

184. පඤ්චමෙ පරාභවායාති අවඩ්ඪියා විනාසාය. අස්සතරීති වළවාය කුච්ඡිස්මිං ගද්‍රභස්ස ජාතා. අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාතීති තං අස්සෙන සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති, සා ගබ්භං ගණ්හිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ විජායිතුං න සක්කොති, පාදෙහි භූමියං පහරන්තී තිට්ඨති, අථස්සා චත්තාරො පාදෙ චතූසු ඛාණුකෙසු බන්ධිත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා පොතං නීහරන්ති, සා තත්ථෙව මරති. තෙනෙතං වුත්තං. පඤ්චමං.

184. Trong kinh thứ năm, parābhavāya nghĩa là để không tăng trưởng, để bị hủy hoại. Assatarī (con la) là con vật được sinh ra trong bụng ngựa cái bởi con lừa. Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti (mang thai để tự hủy hoại) nghĩa là: người ta cho nó (con la cái) giao phối với ngựa đực, nó thụ thai, và khi đến lúc sinh, nó không thể sinh được, nó đứng đó, dùng chân đập xuống đất. Khi ấy, người ta buộc bốn chân của nó vào bốn cái cọc, mổ bụng nó ra và lấy con non ra. Nó chết ngay tại đó. Do đó, câu này đã được nói ra. (Hết) kinh thứ năm.

6. පඤ්චරථසතසුත්තවණ්ණනා

6. Giải Thích Kinh Pañcarathasata

185. ඡට්ඨෙ භත්තාභිහාරොති අභිහරිතබ්බං භත්තං. තස්ස පන පමාණං දස්සෙතුං පඤ්ච ච ථාලිපාකසතානීති වුත්තං. තත්ථ එකො ථාලිපාකො දසන්නං පුරිසානං භත්තං ගණ්හාති. නාසාය පිත්තං භින්දෙය්‍යුන්ති අච්ඡපිත්තං වා මච්ඡපිත්තං වාස්ස නාසපුටෙ පක්ඛිපෙය්‍යං. ඡට්ඨං.

185. Trong kinh thứ sáu, bhattābhihāro nghĩa là vật thực được mang đến. Để chỉ rõ số lượng của nó, câu pañca ca thālipākasatāni (năm trăm nồi cơm) đã được nói ra. Ở đây, một nồi cơm chứa đủ thức ăn cho mười người. Nāsāya pittaṃ bhindeyyuṃ (họ sẽ làm vỡ mật trong mũi) nghĩa là họ sẽ nhỏ mật gấu hoặc mật cá vào lỗ mũi của người ấy. (Hết) kinh thứ sáu.

7-13. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

7-13. Giải Thích Kinh Mātu, v.v...

186-187. සත්තමෙ මාතුපි හෙතූති ‘‘සචෙ මුසා භණසි, මාතරං තෙ විස්සජ්ජෙස්සාම. නො චෙ භණසි, න විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති එවං චොරෙහි අටවියං පුච්ඡමානො තස්සා චොරහත්ථගතාය මාතුයාපි හෙතු සම්පජානමුසා න භාසෙය්‍යාති අත්ථො. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයොති. සත්තමාදීනි.

186-187. Trong kinh thứ bảy, mātupi hetu (vì mẹ) có nghĩa là: khi bị bọn cướp hỏi trong rừng rằng: “Nếu ngươi nói dối, chúng ta sẽ thả mẹ ngươi ra. Nếu ngươi không nói, chúng ta sẽ không thả,” người ấy không nên cố ý nói dối dù là vì người mẹ đã rơi vào tay bọn cướp. Đây là ý nghĩa. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp sau. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ bảy.

ලාභසක්කාරසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần Giải Thích Tương Ưng Lợi Lộc và Cung Kính đã hoàn tất.

7. රාහුලසංයුත්තං

7. Tương Ưng Rāhula

1. පඨමවග්ගො

1. Phẩm Thứ Nhất

1-8. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

1-8. Chú giải kinh Mắt, v.v...

188-195. රාහුලසංයුත්තස්ස [Pg.196] පඨමෙ එකොති චතූසු ඉරියාපථෙසු එකවිහාරී. වූපකට්ඨොති විවෙකට්ඨො නිස්සද්දො. අප්පමත්තොති සතියා අවිප්පවසන්තො. ආතාපීති වීරියසම්පන්නො. පහිතත්තො විහරෙය්‍යන්ති විසෙසාධිගමත්ථාය පෙසිතත්තො හුත්වා විහරෙය්‍යං. අනිච්චන්ති හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චං. අථ වා උප්පාදවයවන්තතාය තාවකාලිකතාය විපරිණාමකොටියා නිච්චපටික්ඛෙපතොති ඉමෙහිපි කාරණෙහි අනිච්චං. දුක්ඛන්ති චතූහි කාරණෙහි දුක්ඛං දුක්ඛමනට්ඨෙන දුක්ඛවත්ථුකට්ඨෙන සතතසම්පීළනට්ඨෙන සුඛපටික්ඛෙපෙනාති. කල්ලන්ති යුත්තං. එතං මමාති තණ්හාගාහො. එසොහමස්මීති මානගාහො. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො. තණ්හාගාහො චෙත්ථ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතවසෙන, මානගාහො නවවිධමානවසෙන, දිට්ඨිගාහො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිවසෙන වෙදිතබ්බො. නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති එත්ථ විරාගවසෙන චත්තාරො මග්ගා කථිතා, විරාගා විමුච්චතීති එත්ථ විමුත්තිවසෙන චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි.

188-195. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Rāhula, `eko` (một mình) là sống một mình trong bốn oai nghi. `Vūpakaṭṭho` (sống riêng biệt) có nghĩa là sống viễn ly, vắng lặng. `Appamatto` (không phóng dật) là không rời xa niệm. `Ātāpī` (nhiệt tâm) là có tinh tấn. `Pahitatto vihareyyaṃ` (nên sống với tâm đã được hướng đến) là nên sống với tâm đã được hướng đến để chứng đắc pháp đặc biệt. `Aniccaṃ` (vô thường) là vô thường theo nghĩa có rồi không có. Hoặc là, vô thường vì những lý do này: có sanh diệt, có tính tạm thời, có bản chất biến hoại, và phủ định cái thường hằng. `Dukkhaṃ` (khổ) là khổ vì bốn lý do: theo nghĩa khó chịu đựng, là nền tảng của khổ, theo nghĩa luôn bị bức bách, và phủ định cái an lạc. `Kallaṃ` (thích hợp) là đúng đắn. `Etaṃ mama` (cái này là của tôi) là sự chấp thủ bằng tham ái. `Eso’ham asmi` (đây là tôi) là sự chấp thủ bằng ngã mạn. `Eso me attā` (đây là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ bằng tà kiến. Ở đây, sự chấp thủ bằng tham ái nên được hiểu theo cách của một trăm lẻ tám sự vận hành của tham ái, sự chấp thủ bằng ngã mạn nên được hiểu theo cách của chín loại ngã mạn, sự chấp thủ bằng tà kiến nên được hiểu theo cách của sáu mươi hai loại tà kiến. Ở đây, trong câu `nibbindaṃ virajjati` (nhàm chán nên ly tham), bốn đạo được nói đến qua sự ly tham; ở đây, trong câu `virāgā vimuccati` (do ly tham nên giải thoát), bốn quả Sa-môn được nói đến qua sự giải thoát.

එත්ථ ච පඤ්චසු ද්වාරෙසු පසාදාව ගහිතා, මනොති ඉමිනා තෙභූමකං සම්මසනචාරචිත්තං. දුතියෙ පඤ්චසු ද්වාරෙසු ආරම්මණමෙව. තතියෙ පඤ්චසු ද්වාරෙසු පසාදවත්ථුකචිත්තමෙව, මනොවිඤ්ඤාණෙන තෙභූමකං සම්මසනචාරචිත්තං ගහිතං. එවං සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො. ඡට්ඨෙ තෙභූමකධම්මා. අට්ඨමෙ පන තණ්හාති තස්මිං තස්මිං ද්වාරෙ ජවනප්පත්තාව ලබ්භති. පඨමාදීනි.

Và ở đây (trong kinh đầu tiên), ở năm căn môn, chỉ các sắc thần kinh được đề cập; với từ `mano` này, tâm quán xét thuộc ba cõi (được đề cập). Trong kinh thứ hai, ở năm căn môn, chỉ các đối tượng (được đề cập). Trong kinh thứ ba, ở năm căn môn, chỉ tâm nương vào vật chất sắc thần kinh (được đề cập); với ý thức, tâm quán xét thuộc ba cõi được đề cập. Phương pháp này nên được áp dụng ở mọi nơi. Trong kinh thứ sáu, các pháp thuộc ba cõi (được đề cập). Còn trong kinh thứ tám, với từ `taṇhā` (tham ái), chỉ tham ái đã đạt đến giai đoạn tốc hành tâm ở mỗi căn môn tương ứng được hiểu. Kinh đầu tiên, v.v...

9. ධාතුසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Giới

196. නවමෙ විඤ්ඤාණධාතුවසෙන නාමං, සෙසාහි රූපන්ති නාමරූපං කථිතං. නවමං.

196. Trong kinh thứ chín, danh được nói đến qua thức giới, còn sắc được nói đến qua các giới còn lại; như vậy, danh và sắc được nói đến. Kinh thứ chín.

10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Uẩn

197. දසමෙ [Pg.197] රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො, සෙසා චත්තාරො සබ්බසඞ්ගාහිකපරිච්ඡෙදෙන චතුභූමකා. ඉධ පන තෙභූමකාති ගහෙතබ්බා. දසමං.

197. Trong kinh thứ mười, sắc uẩn thuộc Dục giới; bốn uẩn còn lại, theo cách phân chia bao gồm tất cả, thuộc bốn cõi. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là thuộc ba cõi. Kinh thứ mười.

පඨමො වග්ගො.

Phẩm thứ nhất.

2. දුතියවග්ගො

2. Phẩm thứ hai

1-10. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

1-10. Chú giải kinh Mắt, v.v...

198-199. දුතියෙ දස උත්තානත්ථානෙව. පඨමාදීනි.

198-199. Trong phẩm thứ hai, mười kinh có ý nghĩa rõ ràng. Kinh đầu tiên, v.v...

11. අනුසයසුත්තවණ්ණනා

11. Chú giải kinh Tùy miên

200. එකාදසමෙ ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙති අත්තනො සවිඤ්ඤාණකකායං දස්සෙති, බහිද්ධා චාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකං වා අවිඤ්ඤාණකං වා. පුරිමෙන වා අත්තනො ච පරස්ස ච විඤ්ඤාණමෙව දස්සෙති, පච්ඡිමෙන බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති අහංකාරදිට්ඨි ච මමංකාරතණ්හා ච මානානුසයා ච. න හොන්තීති එතෙ කිලෙසා කථං ජානන්තස්ස එතෙසු වත්ථූසු න හොන්තීති පුච්ඡති. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුට්ඨු පස්සති. එකාදසමං.

200. Trong kinh thứ mười một, với câu `imasmiñca saviññāṇake kāye` (trong thân có thức này), ngài chỉ ra thân có thức của chính mình; với câu `bahiddhā ca` (và bên ngoài), ngài chỉ ra thân có thức hoặc không có thức của người khác. Hoặc là, với câu trước, ngài chỉ ra chính thức của mình và của người khác; với câu sau, (ngài chỉ ra) sắc bên ngoài không thuộc quyền. `Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā` (các tùy miên về 'ta', 'của ta', và ngã mạn) là tà kiến 'ta', tham ái 'của ta', và các tùy miên ngã mạn. `Na honti` (không có) là hỏi rằng: 'Đối với người biết như thế nào thì những phiền não này không khởi sanh trong những đối tượng này?' `Sammappaññāya passati` (thấy với chánh trí tuệ) là thấy rõ ràng bằng trí tuệ của đạo cùng với minh sát. Kinh thứ mười một.

12. අපගතසුත්තවණ්ණනා

12. Chú giải kinh Đoạn trừ

201. ද්වාදසමෙ අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතන්ති අහංකාරතො ච මමංකාරතො ච මානතො ච අපගතං. විධා සමතික්කන්තන්ති මානකොට්ඨාසෙ සුට්ඨු අතික්කන්තං. සන්තං සුවිමුත්තන්ති කිලෙසවූපසමෙන සන්තං, කිලෙසෙහෙව සුට්ඨු විමුත්තං. සෙසං උත්තානමෙවාති. ද්වාදසමං.

201. Trong kinh thứ mười hai, `ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ` (đã đoạn trừ 'ta', 'của ta', và ngã mạn) là đã thoát khỏi 'ta', 'của ta', và ngã mạn. `Vidhā samatikkantaṃ` (đã vượt qua các loại) là đã vượt qua hoàn toàn các loại ngã mạn. `Santaṃ suvimuttanti` (tịch tịnh, khéo giải thoát) là tịch tịnh do sự lắng dịu của phiền não, và khéo giải thoát khỏi chính các phiền não. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. Kinh thứ mười hai.

දුතියො වග්ගො.

Phẩm thứ hai.

ද්වීසුපි [Pg.198] අසෙක්ඛභූමි කථිතා. පඨමො පනෙත්ථ ආයාචන්තස්ස දෙසිතො, දුතියො අනායාචන්තස්ස. සකලෙපි පන රාහුලසංයුත්තෙ ථෙරස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මාව කථිතාති.

Trong cả hai (phẩm), địa vị Vô học được nói đến. Trong đó, phẩm thứ nhất được thuyết giảng cho người thỉnh cầu, phẩm thứ hai (được thuyết giảng) cho người không thỉnh cầu. Hơn nữa, trong toàn bộ Tương Ưng Rāhula, chỉ các pháp làm cho sự giải thoát của trưởng lão được thuần thục được nói đến.

රාහුලසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Chú giải Tương Ưng Rāhula đã hoàn tất.

8. ලක්ඛණසංයුත්තං

8. Tương Ưng Lakkhaṇa

1. පඨමවග්ගො

1. Phẩm thứ nhất

1. අට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Xương

202. ලක්ඛණසංයුත්තෙ [Pg.199] ය්වායං ආයස්මා ච ලක්ඛණොති ලක්ඛණත්ථෙරො වුත්තො, එස ජටිලසහස්සබ්භන්තරෙ එහිභික්ඛූපසම්පදාය උපසම්පන්නො ආදිත්තපරියායාවසානෙ අරහත්තං පත්තො එකො මහාසාවකොති වෙදිතබ්බො. යස්මා පනෙස ලක්ඛණසම්පන්නෙන සබ්බාකාරපරිපූරෙන බ්‍රහ්මසමෙන අත්තභාවෙන සමන්නාගතො, තස්මා ‘‘ලක්ඛණො’’ති සඞ්ඛං ගතො. මහාමොග්ගල්ලානො පන පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ අරහත්තං පත්තො දුතියො අග්ගසාවකො.

202. Trong Tương Ưng Lakkhaṇa, vị trưởng lão Lakkhaṇa được nói đến là `āyasmā ca lakkhaṇo`. Vị này, trong số một ngàn vị bện tóc, đã xuất gia bằng nghi thức `ehibhikkhu`, và nên được hiểu là một vị đại thinh văn đã chứng đắc A-la-hán vào cuối bài kinh Lửa Cháy. Hơn nữa, vì vị này có được thân thể đầy đủ các tướng tốt, viên mãn mọi phương diện, giống như Phạm thiên, do đó ngài được gọi là 'Lakkhaṇa'. Còn ngài Mahāmoggallāna là vị Thượng thủ Thinh văn thứ hai, đã chứng đắc A-la-hán vào ngày thứ bảy kể từ ngày xuất gia.

සිතං පාත්වාකාසීති මන්දහසිතං පාතුඅකාසි, පකාසයි දස්සෙසීති වුත්තං හොති. කිං පන දිස්වා ථෙරො සිතං පාත්වාකාසීති? උපරි පාළියං ආගතං අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං එකං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තං සත්තං දිස්වා. තඤ්ච ඛො දිබ්බෙන චක්ඛුනා, න පසාදචක්ඛුනා. පසාදචක්ඛුස්ස හි එතෙ අත්තභාවා න ආපාථං ආගච්ඡන්ති. එවරූපං පන අත්තභාවං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙ කත්තබ්බෙ කස්මා සිතං පාත්වාකාසීති? අත්තනො ච බුද්ධඤාණස්ස ච සම්පත්තිං සමනුස්සරණතො. තඤ්හි දිස්වා ථෙරො ‘‘අදිට්ඨසච්චෙන නාම පුග්ගලෙන පටිලභිතබ්බා එවරූපා අත්තභාවා මුත්තො අහං, ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ’’ති අත්තනො ච සම්පත්තිං අනුස්සරිත්වා – ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණසම්පත්ති, ‘යො කම්මවිපාකො, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යො න චින්තෙතබ්බො’ති දෙසෙසි, පච්චක්ඛං වත කත්වා බුද්ධා දෙසෙන්ති, සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතූ’’ති එවං බුද්ධඤාණසම්පත්තිඤ්ච අනුස්සරිත්වා සිතං පාත්වාකාසීති.

`Sitaṃ pātvākāsi` (ngài mỉm cười) có nghĩa là ngài đã mỉm cười nhẹ, ngài đã biểu lộ, ngài đã cho thấy. 'Thấy gì mà trưởng lão mỉm cười?' (Ngài mỉm cười) sau khi thấy một chúng sanh sanh trong cõi ngạ quỷ, chỉ là một bộ xương, được đề cập trong đoạn kinh văn ở trên. Và ngài thấy điều đó bằng thiên nhãn, không phải bằng mắt thịt. Vì những thân thể này không hiện ra trong tầm nhìn của mắt thịt. 'Nhưng sau khi thấy một thân thể như vậy, đáng lẽ phải khởi lòng bi mẫn, tại sao ngài lại mỉm cười?' (Ngài mỉm cười) do hồi tưởng đến sự thành tựu của chính mình và của Phật trí. Thật vậy, sau khi thấy điều đó, trưởng lão đã hồi tưởng đến sự thành tựu của chính mình rằng: 'Ta đã thoát khỏi những thân thể như thế này, vốn là điều mà một người chưa thấy chân lý phải nhận lấy. Thật là lợi ích cho ta! Thật là được lợi ích tốt đẹp cho ta!' – và hồi tưởng đến sự thành tựu của Phật trí như sau: 'Ôi, sự thành tựu trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn! Ngài đã dạy rằng: 'Này các Tỳ khưu, quả của nghiệp là không thể nghĩ bàn, không nên suy nghĩ đến.' Thật vậy, các vị Phật thuyết giảng sau khi đã trực nhận. Giới pháp của các vị Phật thật được thấu triệt tốt đẹp!' – do đó ngài đã mỉm cười.

අථ ලක්ඛණත්ථෙරො කස්මා න අද්දස, කිමස්ස දිබ්බචක්ඛු නත්ථීති? නො නත්ථි, මහාමොග්ගල්ලානො පන ආවජ්ජෙන්තො අද්දස, ඉතරො පන අනාවජ්ජනෙන න අද්දස. යස්මා පන ඛීණාසවා නාම න අකාරණා සිතං කරොන්ති, තස්මා තං ලක්ඛණත්ථෙරො පුච්ඡි කො නු ඛො, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, හෙතු, කො පච්චයො සිතස්ස පාතුකම්මායාති? ථෙරො පන [Pg.200] යස්මා යෙහි අයං උපපත්ති සාමං අදිට්ඨා, තෙ දුස්සද්ධාපයා හොන්ති, තස්මා භගවන්තං සක්ඛිං කත්වා බ්‍යාකාතුකාමතාය අකාලො ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. තතො භගවතො සන්තිකෙ පුට්ඨො ඉධාහං, ආවුසොතිආදිනා නයෙන බ්‍යාකාසි.

Vậy tại sao trưởng lão Lakkhaṇa không thấy, phải chăng vị ấy không có thiên nhãn? Không phải là không có. Nhưng trưởng lão Mahāmoggallāna thấy được là do ngài hướng tâm đến, còn vị kia không thấy là do không hướng tâm đến. Vả lại, vì rằng các bậc lậu tận không mỉm cười vô cớ, do đó trưởng lão Lakkhaṇa đã hỏi ngài rằng: 'Này hiền giả Moggallāna, nhân gì, duyên gì khiến ngài mỉm cười?' Nhưng vì những người chưa từng tự mình thấy cảnh giới này thì khó làm cho họ tin, do đó trưởng lão, với ý muốn trình bày khi có Đức Thế Tôn làm chứng, đã nói rằng: 'Này hiền giả, đây không phải lúc...' v.v... Sau đó, khi được hỏi ở trước mặt Đức Thế Tôn, ngài đã trình bày theo cách thức bắt đầu bằng: 'Này hiền giả, ở đây tôi...'

තත්ථ අට්ඨිකසඞ්ඛලිකන්ති සෙතං නිම්මංසලොහිතං අට්ඨිසඞ්ඝාතං. ගිජ්ඣාපි කාකාපි කුලලාපීති එතෙපි යක්ඛගිජ්ඣා චෙව යක්ඛකාකා ච යක්ඛකුලලා ච පච්චෙතබ්බා. පාකතිකානං පන ගිජ්ඣාදීනං ආපාථම්පි එතං රූපං නාගච්ඡති. අනුපතිත්වා අනුපතිත්වාති අනුබන්ධිත්වා අනුබන්ධිත්වා. විතුදෙන්තීති අසිධාරූපමෙහි තිඛිණෙහි ලොහතුණ්ඩකෙහි විජ්ඣිත්වා විජ්ඣිත්වා ඉතො චිතො ච චරන්ති ගච්ඡන්ති. සා සුදං අට්ටස්සරං කරොතීති එත්ථ සුදන්ති නිපාතො, සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා අට්ටස්සරං ආතුරස්සරං කරොතීති අත්ථො. අකුසලවිපාකානුභවනත්ථං කිර යොජනප්පමාණාපි තාදිසා අත්තභාවා නිබ්බත්තන්ති, පසාදුස්සදා ච හොන්ති පක්කගණ්ඩසදිසා. තස්මා සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා බලවවෙදනාතුරා තාදිසං සද්දමකාසීති.

Trong đó, 'bộ xương' (aṭṭhikasaṅkhalikaṃ) là một khối xương trắng, không thịt không máu. 'Cả kên kên, cả quạ, cả diều hâu' (gijjhāpi kākāpi kulalāpi) nên được hiểu là cả kên kên dạ xoa, quạ dạ xoa, và diều hâu dạ xoa. Vì hình dạng ấy không hiện ra trong tầm mắt của các loài kên kên thông thường. 'Theo đuổi' (anupatitvā anupatitvā) nghĩa là rượt theo, rượt theo. 'Mổ' (vitudenti) nghĩa là chúng đi lại đây đó, dùng những chiếc mỏ sắt sắc bén như lưỡi gươm mà mổ, mà đục. Trong câu 'Nó phát ra tiếng kêu đau đớn' (sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karoti), từ 'sudaṃ' chỉ là một bất biến từ; nghĩa là bộ xương ấy phát ra tiếng kêu đau đớn, tiếng kêu thống khổ. Nghe nói, để trải nghiệm quả của nghiệp bất thiện, những thân thể như vậy, dù có kích thước cả do-tuần, cũng được sinh ra, và chúng có nhiều chỗ đau nhức giống như những mụn nhọt đã chín. Do đó, bộ xương ấy, bị cơn đau dữ dội hành hạ, đã phát ra tiếng kêu như vậy.

එවඤ්ච පන වත්වා පුන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ‘‘වට්ටගාමිසත්තා නාම එවරූපා අත්තභාවා න මුච්චන්තී’’ති සත්තෙසු කාරුඤ්ඤං පටිච්ච උප්පන්නං ධම්මසංවෙගං දස්සෙන්තො තස්ස මය්හං, ආවුසො, එතදහොසි අච්ඡරියං වත භොතිආදිමාහ. තතො භගවා ථෙරස්ස ආනුභාවං පකාසෙන්තො චක්ඛුභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්තීතිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛු භූතං ජාතං උප්පන්නං එතෙසන්ති චක්ඛුභූතා, භූතචක්ඛුකා උප්පන්නචක්ඛුකා චක්ඛුං උප්පාදෙත්වා විහරන්තීති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යත්‍ර හි නාමාති එත්ථ යත්‍රාති කාරණවචනං. තත්‍රායං අත්ථයොජනා – යස්මා නාම සාවකොපි එවරූපං ඤස්සති වා දක්ඛති වා සක්ඛිං වා කරිස්සති, තස්මා අවොචුම්හ – ‘‘චක්ඛුභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්ති, ඤාණභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්තී’’ති. පුබ්බෙව මෙ සො, භික්ඛවෙ, සත්තො දිට්ඨොති බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිවෙධෙන අප්පමාණෙසු චක්කවාළෙසු අප්පමාණෙ සත්තනිකායෙ භවගතියොනිඨිතිනිවාසෙ ච පච්චක්ඛං කරොන්තෙන මයා පුබ්බෙව සො සත්තො දිට්ඨොති වදති.

Và sau khi nói như vậy, trưởng lão Mahāmoggallāna, để biểu lộ sự chấn động tâm linh (dhamma-saṃvega) phát sinh do lòng bi mẫn đối với chúng sanh rằng: 'Các chúng sanh luân hồi trong vòng sinh tử không thể thoát khỏi những thân thể như thế này', ngài lại nói: 'Này hiền giả, tôi đã nghĩ thế này: Thật là kỳ diệu thay...' v.v... Sau đó, Đức Thế Tôn, để tuyên dương oai lực của vị trưởng lão, đã nói: 'Này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là mắt...' v.v... Trong đó, 'như là mắt' (cakkhubhūtā) có nghĩa là những vị này có con mắt đã trở thành, đã sinh khởi, đã phát sinh; nghĩa là các vị có thiên nhãn, có con mắt đã phát sinh, các vị sống sau khi đã làm phát sinh con mắt (thiên nhãn). Đối với từ thứ hai (ñāṇabhūtā), phương pháp cũng tương tự. Trong câu 'yatra hi nāma', từ 'yatra' là một từ chỉ nguyên nhân. Ở đây, sự kết hợp ý nghĩa là như sau: vì rằng một vị Thinh văn sẽ biết hoặc sẽ thấy một cảnh tượng như vậy, hoặc sẽ làm chứng, do đó chúng ta đã nói: 'Này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là mắt, này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là trí'. Trong câu 'Này các Tỳ khưu, chúng sanh ấy đã được Ta thấy từ trước', ngài nói rằng: 'Tại Bồ-đề đoàn, do sự chứng ngộ Nhất thiết chủng trí, Ta, người đã trực nhận vô số chúng sanh trong vô số thế giới, cùng với các cảnh giới, các cõi đi, các loài, các nơi trú và các nơi ở của chúng sanh, đã thấy chúng sanh ấy từ trước rồi'.

ගොඝාතකොති [Pg.201] ගාවො වධිත්වා අට්ඨිතො මංසං මොචෙත්වා වික්කිණිත්වා ජීවිකං කප්පනකසත්තො. තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනාති තස්ස නානාචෙතනාහි ආයූහිතස්ස අපරාපරියකම්මස්ස. තත්‍ර හි යාය චෙතනාය නරකෙ පටිසන්ධි ජනිතා, තස්සා විපාකෙ පරික්ඛීණෙ අවසෙසකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරම්මණං කත්වා පුන පෙතාදීසු පටිසන්ධි නිබ්බත්තති, තස්මා සා පටිසන්ධි කම්මසභාගතාය ආරම්මණසභාගතාය වා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසො’’ති වුච්චති. අයඤ්ච සත්තො එවං උප්පන්නො. තෙනාහ – ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති. තස්ස කිර නරකා චවනකාලෙ නිම්මංසකතානං ගුන්නං අට්ඨිරාසියෙව නිමිත්තං අහොසි. සො පටිච්ඡන්නම්පි තං කම්මං විඤ්ඤූනං පාකටං විය කරොන්තො අට්ඨිසඞ්ඛලිකපෙතො ජාතො. පඨමං.

‘Người đồ tể’ (goghātako) là chúng sanh sinh sống bằng cách giết bò, lóc thịt khỏi xương rồi đem bán. ‘Do tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’ (tasseva kammassa vipākāvasesena) có nghĩa là của nghiệp hậu báo (aparāpariyavedanīya) đã được tích lũy bởi nhiều tư tâm khác nhau. Vì rằng, trong số đó, do tư tâm nào mà sự tái sanh trong địa ngục được tạo ra, thì khi quả của tư tâm ấy đã cạn kiệt, sự tái sanh lại phát sinh trong cõi ngạ quỷ v.v... bằng cách lấy nghiệp còn sót lại hoặc nghiệp tướng làm đối tượng. Do đó, sự tái sanh ấy, do sự tương đồng về nghiệp hoặc tương đồng về đối tượng, được gọi là ‘tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’. Và chúng sanh này đã sinh ra như vậy. Do đó, ngài nói: ‘Do tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’. Nghe nói, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính đống xương của những con bò đã bị lóc hết thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ bộ xương, như thể làm cho nghiệp ấy, dù đã được che giấu, trở nên rõ ràng đối với người có trí. Hết phẩm thứ nhất.

2. පෙසිසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Pesi (Miếng Thịt)

203. මංසපෙසිවත්ථුස්මිං ගොඝාතකොති ගොමංසපෙසියො කත්වා සුක්ඛාපෙත්වා වල්ලූරවික්කයෙන අනෙකානි වස්සානි ජීවිකං කප්පෙසි, තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපෙසියෙව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපෙසිපෙතො ජාතො. දුතියං.

203. Trong câu chuyện về miếng thịt, ‘người đồ tể’ (goghātako) có nghĩa là người đã sinh sống trong nhiều năm bằng cách làm những miếng thịt bò, phơi khô rồi bán thịt khô. Do đó, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính những miếng thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ miếng thịt. Hết phẩm thứ hai.

3. පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Piṇḍa (Cục Thịt)

204. මංසපිණ්ඩවත්ථුස්මිං සාකුණිකොති සකුණෙ ගහෙත්වා වික්කිණනකාලෙ නිප්පක්ඛචම්මෙ මංසපිණ්ඩමත්තෙ කත්වා වික්කිණන්තො ජීවිකං කප්පෙසි, තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපිණ්ඩොව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපිණ්ඩපෙතො ජාතො. තතියං.

204. Trong câu chuyện về cục thịt, ‘người bẫy chim’ (sākuṇiko) có nghĩa là người đã sinh sống bằng cách bắt chim, và khi bán, đã vặt hết lông, chỉ để lại một cục thịt rồi đem bán. Do đó, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính cục thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ cục thịt. Hết phẩm thứ ba.

4. නිච්ඡවිසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Nicchavi (Không Da)

205. නිච්ඡවිවත්ථුස්මිං තස්ස ඔරබ්භිකස්ස එළකෙ වධිත්වා වධිත්වා නිච්චම්මෙ කත්වා කප්පිතජීවිකස්ස පුරිමනයෙනෙව නිච්චම්මං එළකසරීරං නිමිත්තං අහොසි. සො නිච්ඡවිපෙතො ජාතො. චතුත්ථං.

205. Trong câu chuyện về người không có da, đối với người đồ tể giết cừu, người đã sinh sống bằng cách giết cừu liên tục và lột da chúng, theo cách thức đã nói trước, chính thân cừu không da đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ không da. Hết phẩm thứ tư.

5. අසිලොමසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Asiloma (Lông Gươm)

206. අසිලොමවත්ථුස්මිං [Pg.202] සො සූකරිකො දීඝරත්තං නිවාපපුට්ඨෙ සූකරෙ අසිනා වධිත්වා වධිත්වා දීඝරත්තං ජීවිකං කප්පෙසි, තස්ස උක්ඛිත්තාසිකභාවොව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා අසිලොමපෙතො ජාතො. පඤ්චමං.

206. Trong câu chuyện về người có lông gươm, người đồ tể heo ấy đã sinh sống trong một thời gian dài bằng cách liên tục dùng gươm giết những con heo được nuôi bằng thức ăn thừa. Đối với người ấy, chính hình ảnh lưỡi gươm giơ lên đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, người ấy đã sinh làm ngạ quỷ có lông gươm. Hết phẩm thứ năm.

6. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Satti (Lông Giáo)

207. සත්තිලොමවත්ථුස්මිං සො මාගවිකො එකං මිගඤ්ච සත්තිඤ්ච ගහෙත්වා වනං ගන්ත්වා තස්ස මිගස්ස සමීපං ආගතාගතෙ මිගෙ සත්තියා විජ්ඣිත්වා මාරෙසි, තස්ස සත්තියා විජ්ඣනකභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සත්තිලොමපෙතො ජාතො. ඡට්ඨං.

207. Trong câu chuyện về người có lông giáo, người thợ săn ấy đã cầm một con nai (mồi) và một cây giáo đi vào rừng, rồi dùng giáo đâm chết những con nai nào đến gần con nai mồi. Đối với người ấy, chính hình ảnh việc đâm bằng giáo đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, người ấy đã sinh làm ngạ quỷ có lông giáo. Hết phẩm thứ sáu.

7. උසුලොමසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Usuloma (Lông Tên)

208. උසුලොමවත්ථුස්මිං කාරණිකොති රාජාපරාධිකෙ අනෙකාහි කාරණාහි පීළෙත්වා අවසානෙ කණ්ඩෙන විජ්ඣිත්වා මාරණකපුරිසො. සො කිර ‘‘අමුකස්මිං පදෙසෙ විද්ධො මරතී’’ති ඤත්වාව විජ්ඣති. තස්සෙවං ජීවිකං කප්පෙත්වා නරකෙ උප්පන්නස්ස තතො පක්කාවසෙසෙන ඉධූපපත්තිකාලෙ උසුනා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා උසුලොමපෙතො ජාතො. සත්තමං.

208. Trong câu chuyện về ngạ quỷ lông tên, `kāraṇiko` là người hành quyết, sau khi hành hạ những kẻ phạm tội với vua bằng nhiều cách tra tấn, cuối cùng dùng tên bắn chết. Người ấy, được biết, chỉ bắn sau khi biết rằng: "bị bắn ở chỗ này thì sẽ chết". Người ấy, sau khi sinh sống như vậy, đã sanh vào địa ngục, do quả báo còn sót lại từ đó, vào lúc sanh ở đây, chính sự việc bị tên bắn đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, đã sanh làm ngạ quỷ lông tên. (Kinh) thứ bảy.

8. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Lông Kim

209. සූචිලොමවත්ථුස්මිං සූතොති අස්සදමකො. ගොදමකොතිපි වදන්තියෙව. තස්ස පතොදසූචියා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සූචිලොමපෙතො ජාතො. අට්ඨමං.

209. Trong câu chuyện về ngạ quỷ lông kim, `sūto` là người huấn luyện ngựa. (Các vị thầy) cũng nói là người huấn luyện bò. Đối với người ấy, chính sự việc đâm bằng cây gậy có mũi nhọn đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, đã sanh làm ngạ quỷ lông kim. (Kinh) thứ tám.

9. දුතියසූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Lông Kim thứ hai

210. දුතියෙ සූචිලොමවත්ථුස්මිං සූචකොති පෙසුඤ්ඤකාරකො. සො කිර මනුස්සෙ අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච භින්දි, රාජකුලෙ ච ‘‘ඉමස්ස ඉමං නාම අත්ථි, ඉමිනා ඉදං නාම කත’’න්ති සූචෙත්වා සූචෙත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසි. තස්මා යථා තෙන සූචෙත්වා මනුස්සා භින්නා, තථා සූචීහි භෙදනදුක්ඛං [Pg.203] පච්චනුභොතුං කම්මමෙව නිමිත්තං කත්වා සූචිලොමපෙතො ජාතො. නවමං.

210. Trong câu chuyện thứ hai về ngạ quỷ lông kim, `sūcako` là người nói đâm thọc. Người ấy, được biết, đã chia rẽ người ta với nhau, và trong hoàng tộc, sau khi tố cáo nhiều lần rằng: "Người này có cái này, người này đã làm việc này", đã khiến (họ) đi đến tai họa và bất hạnh. Do đó, cũng như những người đã bị chia rẽ do lời tố cáo của y, cũng vậy, để trải nghiệm nỗi khổ bị những cây kim đâm xuyên, lấy chính nghiệp ấy làm tướng, y đã sanh làm ngạ quỷ lông kim. (Kinh) thứ chín.

10. කුම්භණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Kumbhaṇḍa (Tinh hoàn)

211. අණ්ඩභාරිවත්ථුස්මිං ගාමකූටකොති විනිච්ඡයාමච්චො. තස්ස කම්මසභාගතාය කුම්භමත්තා මහාඝටප්පමාණා අණ්ඩා අහෙසුං. සො හි යස්මා රහො පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ ලඤ්ජං ගහෙත්වා කූටවිනිච්ඡයෙන පාකටං දොසං කරොන්තො සාමිකෙ අස්සාමිකෙ අකාසි, තස්මාස්ස රහස්සං අඞ්ගං පාකටං නිබ්බත්තං. යස්මා දණ්ඩං පට්ඨපෙන්තො පරෙසං අසය්හං භාරං ආරොපෙසි, තස්මාස්ස රහස්සං අඞ්ගං අසය්හභාරො හුත්වා නිබ්බත්තං. යස්මා යස්මිං ඨානෙ ඨිතෙන සමෙන භවිතබ්බං, තස්මිං ඨත්වා විසමො අහොසි, තස්මාස්ස රහස්සඞ්ගෙ විසමා නිසජ්ජාව අහොසීති. දසමං.

211. Trong câu chuyện về ngạ quỷ mang tinh hoàn nặng, `gāmakūṭako` là vị quan xét xử. Do sự tương ứng của nghiệp, những tinh hoàn lớn bằng cái nồi, có kích thước bằng cái vại lớn đã sanh ra cho y. Bởi vì người ấy, sau khi nhận hối lộ ở nơi kín đáo, che khuất, bằng sự phán quyết gian trá, đã làm cho lỗi lầm trở nên rõ ràng, đã biến người chủ thành không phải chủ; do đó, bộ phận kín của y đã sanh ra một cách lộ liễu. Bởi vì khi áp đặt hình phạt, y đã chất gánh nặng không thể chịu đựng nổi lên người khác; do đó, bộ phận kín của y đã sanh ra, trở thành một gánh nặng không thể chịu đựng nổi. Bởi vì, ở nơi mà người đứng đó phải công bằng, y lại đứng đó mà không công bằng; do đó, y chỉ có thể ngồi một cách không cân bằng trên bộ phận kín của mình. (Kinh) thứ mười.

පඨමො වග්ගො.

Phẩm thứ nhất.

2. දුතියවග්ගො

2. Phẩm thứ hai

1. සසීසකසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Có Đầu

212. පාරදාරිකවත්ථුස්මිං සො සත්තො පරස්ස රක්ඛිතගොපිතං සස්සාමිකං ඵස්සං ඵුසන්තො මීළ්හසුඛෙන කාමසුඛෙන චිත්තං රමයිත්වා කම්මසභාගතාය ගූථඵස්සං ඵුසන්තො දුක්ඛමනුභවිතුං තත්ථ නිබ්බත්තො. පඨමං.

212. Trong câu chuyện về người thông gian với vợ người khác, chúng sanh ấy, trong khi xúc chạm với người vợ có chồng, được người khác gìn giữ, bảo vệ, đã làm cho tâm hoan hỷ với dục lạc, với cái lạc thú như phân; do sự tương ứng của nghiệp, đã sanh ra ở nơi ấy để trải nghiệm nỗi khổ trong khi xúc chạm với phân. (Kinh) thứ nhất.

2. ගූථඛාදසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Ăn Phân

213. දුට්ඨබ්‍රාහ්මණවත්ථු පාකටමෙව. දුතියං.

213. Câu chuyện về người Bà-la-môn ác độc đã rõ ràng. (Kinh) thứ hai.

3. නිච්ඡවිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Người Nữ Không Da

214. නිච්ඡවිත්ථිවත්ථුස්මිං යස්මා මාතුගාමො නාම අත්තනො ඵස්සෙ අනිස්සරො, සා ච තං සාමිකස්ස සන්තකං ඵස්සං ථෙනෙත්වා පරෙසං අභිරතිං උප්පාදෙසි, තස්මා කම්මසභාගතාය සුඛසම්ඵස්සා වට්ටිත්වා දුක්ඛසම්ඵස්සං අනුභවිතුං නිච්ඡවිත්ථී හුත්වා උප්පන්නා. තතියං.

214. Trong câu chuyện về người nữ không da, bởi vì người nữ không có quyền làm chủ đối với sự xúc chạm của chính mình, và người nữ ấy sau khi trộm sự xúc chạm ấy, vốn là tài sản của người chồng, đã làm phát sanh sự hoan hỷ cho những người khác; do đó, do sự tương ứng của nghiệp, đã từ bỏ sự xúc chạm an lạc để trải nghiệm sự xúc chạm đau khổ, đã sanh ra, trở thành người nữ không da. (Kinh) thứ ba.

4. මඞ්ගුලිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Người Nữ Xấu Xí

215. මඞ්ගුලිත්ථිවත්ථුස්මිං [Pg.204] මඞ්ගුලින්ති විරූපං දුද්දසිකං බීභච්ඡං. සා කිර යක්ඛදාසිකම්මං කරොන්තී ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච එවං බලිකම්මෙ කතෙ අයං නාම තුම්හාකං වඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීනි වඤ්චනාය ගහෙත්වා මහාජනං දුද්දිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨිං ගණ්හාපෙසි, තස්මා තාය කම්මසභාගතාය ගන්ධපුප්ඵාදීනං ථෙනිතත්තා දුග්ගන්ධා, දුද්දස්සනස්ස ගාහිතත්තා දුද්දසිකා විරූපා බීභච්ඡා හුත්වා නිබ්බත්තා. චතුත්ථං.

215. Trong câu chuyện về người nữ xấu xí, `maṅguli` là xấu xí, khó nhìn, ghê tởm. Người nữ ấy, được biết, trong khi làm công việc của nữ tỳ của dạ-xoa, sau khi lừa gạt lấy hương, hoa, v.v... của quần chúng bằng cách nói rằng: "Khi việc cúng tế được thực hiện như thế này với vật này và vật này, sự thịnh vượng như thế này sẽ đến với các vị", đã khiến quần chúng chấp giữ ác kiến, tà kiến. Do đó, do sự tương ứng của nghiệp ấy, vì đã trộm hương, hoa, v.v... nên có mùi hôi; vì đã khiến (người khác) chấp giữ cái thấy xấu xa, đã sanh ra, trở nên khó nhìn, xấu xí, và ghê tởm. (Kinh) thứ tư.

5. ඔකිලිනීසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Okilinī (Người Nữ Bị Nung Nấu)

216. ඔකිලිනීවත්ථුස්මිං උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනින්ති සා කිර අඞ්ගාරචිතකෙ නිපන්නා විප්ඵන්දමානා විපරිවත්තමානා පච්චති, තස්මා උප්පක්කා චෙව හොති උණ්හෙන අග්ගිනා පක්කසරීරා, ඔකිලිනී ච කිලින්නසරීරා, බින්දූනිස්සා සරීරතො පග්ඝරන්ති, ඔකිරිනී ච අඞ්ගාරසම්පරිකිණ්ණා. තස්සා හි හෙට්ඨතොපි කිංසුකපුප්ඵවණ්ණා අඞ්ගාරා, උභයපස්සෙසුපි, ආකාසතොපිස්සා උපරි පතන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනි’’න්ති. සා ඉස්සාපකතා සපත්තිං අඞ්ගාරකටාහෙන ඔකිරීති තස්ස කිර රඤ්ඤො එකා නාටකිනී අඞ්ගාරකටාහං සමීපෙ ඨපෙත්වා ගත්තතො උදකං පුඤ්ඡති, පාණිනා ච සෙදං කරොති. රාජාපි තාය සද්ධිං කථඤ්ච කරොති, පරිතුට්ඨාකාරඤ්ච දස්සෙති. අග්ගමහෙසී තං අසහමානා ඉස්සාපකතා හුත්වා අචිරපක්කන්තස්ස රඤ්ඤො තං අඞ්ගාරකටාහං ගහෙත්වා තස්සා උපරි අඞ්ගාරෙ ඔකිරි. සා තං කම්මං කත්වා තාදිසංයෙව විපාකං පච්චනුභවිතුං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තා. පඤ්චමං.

216. Trong câu chuyện về Okilinī, về (cụm từ) `uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ`: người nữ ấy, được biết, nằm trên một đống than hồng, quằn quại, lăn qua lộn lại, bị nung nấu. Do đó, nàng vừa bị nung nấu, có thân bị nung bởi lửa nóng; vừa bị vấy bẩn, có thân bị dơ bẩn, những giọt (mủ máu) chảy ra từ thân của nàng; vừa bị bao phủ, bị than hồng rải khắp xung quanh. Quả vậy, bên dưới nàng là những hòn than hồng màu như hoa kimsuka, ở cả hai bên sườn cũng vậy, và từ trên trời, chúng cũng rơi xuống trên nàng. Do đó, đã được nói: `uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ`. Về (câu) "Nàng, do ganh tỵ, đã đổ chảo than hồng lên tình địch": Được biết, một nữ vũ công của vị vua ấy đặt một chảo than hồng gần bên và lau nước trên thân, và dùng tay làm cho mồ hôi (khô). Vị vua cũng nói chuyện với nàng và tỏ vẻ hài lòng. Hoàng hậu, không thể chịu đựng được điều đó, bị lòng ganh tỵ xâm chiếm, sau khi vua vừa rời đi không lâu, đã lấy chảo than hồng ấy và đổ than hồng lên trên nàng vũ công. Nàng (hoàng hậu) ấy, sau khi làm nghiệp đó, đã sanh vào cõi ngạ quỷ để trải nghiệm quả báo tương tự. (Kinh) thứ năm.

6. අසීසකසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Không Đầu

217. චොරඝාතවත්ථුස්මිං සො රඤ්ඤො ආණාය දීඝරත්තං චොරානං සීසානි ඡින්දිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො අසීසකං කබන්ධං හුත්වා නිබ්බත්ති. ඡට්ඨං.

217. Trong câu chuyện về người đao phủ chém trộm, người ấy, theo lệnh của vua, trong một thời gian dài, sau khi chặt đầu của những tên trộm, khi sanh vào cõi ngạ quỷ, đã sanh ra, trở thành một thân hình không đầu. (Kinh) thứ sáu.

7-11. පාපභික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

7-11. Chú giải kinh Tỳ-khưu Ác, v.v...

218-222. භික්ඛුවත්ථුස්මිං [Pg.205] පාපභික්ඛූති ලාමකභික්ඛු. සො කිර ලොකස්ස සද්ධාදෙය්‍යෙ චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිත්වා කායවචීද්වාරෙහි අසංයතො භින්නාජීවො චිත්තකෙළිං කීළන්තො විචරි. තතො එකං බුද්ධන්තරං නිරයෙ පච්චිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො භික්ඛුසදිසෙනෙව අත්තභාවෙන නිබ්බත්ති. භික්ඛුනීසික්ඛමානාසාමණෙරසාමණෙරීවත්ථූසුපි අයමෙව විනිච්ඡයො. සත්තමාදීනි.

218-222. Trong câu chuyện về vị tỳ-khưu, `pāpabhikkhu` là vị tỳ-khưu tồi tệ. Vị ấy, được biết, sau khi thọ dụng bốn món vật dụng do tín tâm của thế gian cúng dường, đã đi lại, không thu thúc qua thân môn và khẩu môn, có mạng sống bại hoại, vui đùa với trò chơi của tâm. Sau đó, sau khi bị nung nấu trong địa ngục suốt một Phật-kỳ, khi sanh vào cõi ngạ quỷ, đã sanh ra với thân tướng giống như một vị tỳ-khưu. Trong các câu chuyện về tỳ-khưu-ni, học nữ, sa-di, và sa-di-ni cũng có cùng cách giải thích này. (Các kinh) bắt đầu từ thứ bảy.

ලක්ඛණසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Chú giải Tương Ưng Lakkhaṇa đã hoàn tất.

9. ඔපම්මසංයුත්තං

9. Tương Ưng Ví Dụ

1. කූටසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Nóc Nhà

223. ඔපම්මසංයුත්තස්ස [Pg.206] පඨමෙ කූටං ගච්ඡන්තීති කූටඞ්ගමා. කූටං සමොසරන්තීති කූටසමොසරණා. කූටසමුග්ඝාතාති කූටස්ස සමුග්ඝාතෙන. අවිජ්ජාසමුග්ඝාතාති අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාය සමුග්ඝාතෙන. අප්පමත්තාති සතියා අවිප්පවාසෙ ඨිතා හුත්වා. පඨමං.

223. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Ví Dụ, (những cây kèo) đi đến nóc nhà, vì thế được gọi là kūṭaṅgamā. (Những cây kèo) cùng quy tụ về nóc nhà, vì thế được gọi là kūṭasamosaraṇā. Kūṭasamugghāta có nghĩa là bằng sự nhổ bật nóc nhà. Avijjāsamugghāta có nghĩa là bằng sự nhổ bật vô minh bởi Thánh đạo A-la-hán. Appamattā có nghĩa là đã an trú trong sự không rời xa chánh niệm. (Kinh) thứ nhất.

2. නඛසිඛසුත්තවණ්ණනා

2. Giải Thích Kinh Móng Tay.

224. දුතියෙ මනුස්සෙසු පච්චාජායන්තීති යෙ මනුස්සලොකතො චුතා මනුස්සෙසු ජායන්ති, තෙ එවං අප්පකාති අධිප්පායො. අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති යෙ පන මනුස්සලොකතො චුතා ඨපෙත්වා මනුස්සලොකං චතූසු අපායෙසු පච්චාජායන්ති, තෙ මහාපථවියං පංසු විය බහුතරා. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ දෙවාපි මනුස්සෙහෙව සඞ්ගහිතා. තස්මා යථා මනුස්සෙසු ජායන්තා අප්පකා, එවං දෙවෙසුපීති වෙදිතබ්බා. දුතියං.

224. Trong kinh thứ hai, câu manussesu paccājāyanti có nghĩa là: những chúng sanh nào mệnh chung từ cõi người rồi sanh vào loài người, những chúng sanh ấy quả là ít ỏi, đây là chủ ý. Câu aññatra manussehi có nghĩa là: còn những chúng sanh nào mệnh chung từ cõi người, ngoại trừ cõi người, lại tái sanh trong bốn đường ác, những chúng sanh ấy lại nhiều hơn, ví như đất trên đại địa. Và trong kinh này, chư thiên cũng được bao gồm trong loài người. Do đó, nên hiểu rằng: giống như những chúng sanh sanh vào loài người là ít ỏi, cũng vậy, (những chúng sanh sanh) vào cõi chư thiên cũng (ít ỏi). (Kinh) thứ hai.

3. කුලසුත්තවණ්ණනා

3. Giải Thích Kinh Thiện Nam Tử.

225. තතියෙ සුප්පධංසියානීති සුවිහෙඨියානි. කුම්භත්ථෙනකෙහීති යෙ පරඝරං පවිසිත්වා දීපාලොකෙන ඔලොකෙත්වා පරභණ්ඩං හරිතුකාමා ඝටෙ දීපං කත්වා පවිසන්ති, තෙ කුම්භත්ථෙනකා නාම, තෙහි කුම්භත්ථෙනකෙහි. සුප්පධංසියො හොති අමනුස්සෙහීති මෙත්තාභාවනාරහිතං පංසුපිසාචකා විධංසයන්ති, පගෙව උළාරා අමනුස්සා. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති චිත්තෙන සුට්ඨු සමාරද්ධා. තතියං.

225. Trong kinh thứ ba, suppadhaṃsiyāni có nghĩa là dễ bị quấy nhiễu. Kumbhatthenakehi có nghĩa là: những kẻ trộm nào muốn lấy tài sản của người khác, sau khi vào nhà người khác, nhìn xem bằng ánh sáng của ngọn đèn, rồi đặt ngọn đèn vào trong cái nồi và đi vào, những kẻ ấy được gọi là kumbhatthenakā; bởi những kẻ trộm dùng nồi ấy. Vị ấy dễ bị phi nhân làm hại có nghĩa là: ngay cả các quỷ pamsupisācaka cũng làm hại được vị tỳ khưu không có sự tu tập tâm từ, huống nữa là các phi nhân cao cấp. Bhāvitā có nghĩa là được làm cho tăng trưởng. Bahulīkatā có nghĩa là được làm đi làm lại nhiều lần. Yānīkatā có nghĩa là được làm như cỗ xe đã được thắng ngựa. Vatthukatā có nghĩa là được làm như nền tảng với ý nghĩa là nơi nương tựa. Anuṭṭhitā có nghĩa là được quyết định. Paricitā có nghĩa là được tích lũy, được làm cho tăng trưởng tốt đẹp từ mọi phía. Susamāraddhā có nghĩa là được khéo khởi sự một cách tốt đẹp bởi tâm. (Kinh) thứ ba.

4. ඔක්ඛාසුත්තවණ්ණනා

4. Giải Thích Kinh Okkhā.

226. චතුත්ථෙ ඔක්ඛාසතන්ති මහාමුඛඋක්ඛලීනං සතං. දානං දදෙය්‍යාති පණීතභොජනභරිතානං මහාඋක්ඛලීනං සතං දානං දදෙය්‍ය. ‘‘උක්කාසත’’න්තිපි පාඨො[Pg.207], තස්ස දණ්ඩදීපිකාසතන්ති අත්ථො. එකාය පන දීපිකාය යත්තකෙ ඨානෙ ආලොකො හොති, තතො සතගුණං ඨානං සත්තහි රතනෙහි පූරෙත්වා දානං දදෙය්‍යාති අත්ථො. ගද්දුහනමත්තන්ති ගොදුහනමත්තං, ගාවියා එකවාරං අග්ගථනාකඩ්ඪනමත්තන්ති අත්ථො. ගන්ධඌහනමත්තං වා, ද්වීහි අඞ්ගුලීහි ගන්ධපිණ්ඩං ගහෙත්වා එකවාරං ඝායනමත්තන්ති අත්ථො. එත්තකම්පි හි කාලං යො පන ගබ්භපරිවෙණවිහාරූපචාර පරිච්ඡෙදෙන වා චක්කවාළපරිච්ඡෙදෙන වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු වා සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණං මෙත්තචිත්තං භාවෙතුං සක්කොති, ඉදං තතො එකදිවසං තික්ඛත්තුං දින්නදානතො මහප්ඵලතරං. චතුත්ථං.

226. Trong kinh thứ tư, okkhāsataṃ có nghĩa là một trăm cái nồi lớn có miệng rộng. Dānaṃ dadeyya có nghĩa là nên bố thí một trăm cái nồi lớn có miệng rộng chứa đầy vật thực hảo hạng. Cũng có bài đọc là ukkāsataṃ, ý nghĩa của từ này là một trăm ngọn đuốc. Lại nữa, ý nghĩa là: một ngọn đuốc có thể chiếu sáng một nơi chốn đến mức độ nào, thì nên bố thí bằng cách làm cho đầy bảy loại báu vật ở một nơi chốn lớn gấp trăm lần như vậy. Gadduhanamattaṃ có nghĩa là trong khoảng vắt sữa bò, ý nghĩa là trong khoảng thời gian kéo đầu vú của con bò cái một lần. Hoặc là gandhaūhanamattaṃ, ý nghĩa là trong khoảng thời gian lấy một cục hương bằng hai ngón tay và ngửi một lần. Thật vậy, trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như thế, vị nào có thể tu tập tâm từ, với sự biến mãn lợi ích đến tất cả chúng sanh trong phạm vi giới hạn của một phòng trong, một tịnh xá, một khu vực tu viện, hoặc trong phạm vi một thế giới, hoặc trong vô lượng thế giới, thì việc này có quả lớn hơn sự bố thí được cho ba lần trong một ngày như đã nói ở trên. (Kinh) thứ tư.

5. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

5. Giải Thích Kinh Cây Thương.

227. පඤ්චමෙ පටිලෙණිස්සාමීතිආදීසු අග්ගෙ පහරිත්වා කප්පාසවට්ටිං විය නාමෙන්තො නිය්‍යාසවට්ටිං විය ච එකතො කත්වා අල්ලියාපෙන්තො පටිලෙණෙති නාම. මජ්ඣෙ පහරිත්වා නාමෙත්වා ධාරාය වා පහරිත්වා ද්වෙපි ධාරා එකතො අල්ලියාපෙන්තො පටිකොට්ටෙති නාම. කප්පාසවට්ටනකරණීයං විය පවත්තෙන්තො චිරකාලං සංවෙල්ලිතකිලඤ්ජං පසාරෙත්වා පුන සංවෙල්ලෙන්තො විය ච පටිවට්ටෙති නාම. පඤ්චමං.

227. Trong kinh thứ năm, trong các câu bắt đầu bằng paṭileṇissāmi, việc đánh vào mũi nhọn rồi uốn cong nó lại như cuộn bông gòn, hoặc làm cho nó dính lại với nhau thành một khối như cục nhựa cây, được gọi là paṭileṇeti. Việc đánh vào giữa rồi uốn cong lại, hoặc đánh vào lưỡi bén rồi làm cho cả hai lưỡi bén dính lại với nhau, được gọi là paṭikoṭṭeti. Việc xoắn lại như thể đang làm một cuộn bông gòn, hoặc như trải một tấm chiếu đã được cuộn lại trong một thời gian dài rồi lại cuộn lại, được gọi là paṭivaṭṭeti. (Kinh) thứ năm.

6. ධනුග්ගහසුත්තවණ්ණනා

6. Giải Thích Kinh Người Cầm Cung.

228. ඡට්ඨෙ දළ්හධම්මා ධනුග්ගහාති දළ්හධනුනො ඉස්සාසා. දළ්හධනු නාම ද්විසහස්සථාමං වුච්චති, ද්විසහස්සථාමං නාම යස්ස ආරොපිතස්ස ජියාබද්ධො ලොහසීසාදීනං භාරො දණ්ඩෙ ගහෙත්වා යාව කණ්ඩප්පමාණා උක්ඛිත්තස්ස පථවිතො මුච්චති. සුසික්ඛිතාති දසද්වාදසවස්සානි ආචරියකුලෙ උග්ගහිතසිප්පා. කතහත්ථාති යො සිප්පමෙව උග්ගණ්හාති, සො කතහත්ථො න හොති, ඉමෙ පන කතහත්ථා චිණ්ණවසීභාවා. කතූපාසනාති රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පා.

228. Trong kinh thứ sáu, daḷhadhammā dhanuggahā có nghĩa là những cung thủ có cây cung chắc chắn. Cây cung chắc chắn được gọi là (cây cung có) sức mạnh hai ngàn. Sức mạnh hai ngàn có nghĩa là: khi đã giương cung, dây cung được buộc chặt, nếu cầm một vật nặng bằng sắt, chì, v.v... ở thân cung rồi nhấc lên đến độ cao của một mũi tên, thì vật nặng đó nhấc khỏi mặt đất. Susikkhitā có nghĩa là những người đã học nghề tại nhà thầy trong mười đến mười hai năm. Katahatthā có nghĩa là: người nào chỉ học nghề thôi thì không phải là người có tay nghề điêu luyện; còn những người này, do đã thực hành thuần thục, nên là những người có tay nghề điêu luyện. Katūpāsanā có nghĩa là những người đã biểu diễn tay nghề của mình trong các hoàng tộc, v.v...

තස්ස පුරිසස්ස ජවොති එවරූපො අඤ්ඤො පුරිසො නාම න භූතපුබ්බො, බොධිසත්තස්සෙව පන ජවනහංසකාලො නාම ආසි. තදා බොධිසත්තො චත්තාරි [Pg.208] කණ්ඩානි ආහරි. තදා කිරස්ස කනිට්ඨභාතරො ‘‘මයං, භාතික, සූරියෙන සද්ධිං ජවිස්සාමා’’ති ආරොචෙසුං. බොධිසත්තො ආහ – ‘‘සූරියො සීඝජවො, න සක්ඛිස්සථ තුම්හෙ තෙන සද්ධිං ජවිතු’’න්ති. තෙ දුතියං තතියම්පි තථෙව වත්වා එකදිවසං ‘‘ගච්ඡාමා’’ති යුගන්ධරපබ්බතං ආරුහිත්වා නිසීදිංසු. බොධිසත්තො ‘‘කහං මෙ භාතරො’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘සූරියෙන සද්ධිං ජවිතුං ගතා’’ති වුත්තෙ, ‘‘විනස්සිස්සන්ති තපස්සිනො’’ති තෙ අනුකම්පමානො සයම්පි ගන්ත්වා තෙසං සන්තිකෙ නිසීදි. අථ සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ ද්වෙපි භාතරො සූරියෙන සද්ධිංයෙව ආකාසං පක්ඛන්තා, බොධිසත්තොපි තෙහි සද්ධිංයෙව පක්ඛන්තො. තෙසු එකස්ස අපත්තෙයෙව අන්තරභත්තසමයෙ පක්ඛන්තරෙසු අග්ගි උට්ඨහි, සො භාතරං පක්කොසිත්වා ‘‘න සක්කොමී’’ති ආහ. තමෙනං බොධිසත්තො ‘‘මා භායී’’ති සමස්සාසෙත්වා පක්ඛපඤ්ජරෙන පලිවෙඨෙත්වා දරථං විනොදෙත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති පෙසෙසි.

Về câu tassa purisassa javo, một người như vậy, ngoài vị Bồ-tát ra, chưa từng có trước đây. Tuy nhiên, đã có một thời Bồ-tát là vua ngỗng Javanahaṃsa. Khi ấy, Bồ-tát đã mang theo bốn mũi tên. Nghe nói, khi ấy, các em của ngài đã thưa rằng: "Thưa huynh trưởng, chúng đệ sẽ thi tốc độ với mặt trời." Bồ-tát nói: "Mặt trời có tốc độ rất nhanh, các em sẽ không thể thi tốc độ với nó được." Họ nói như vậy lần thứ hai, lần thứ ba, rồi một hôm, với ý nghĩ "chúng ta hãy đi", họ đã leo lên núi Yugandhara và ngồi đó. Bồ-tát hỏi: "Các em của ta đâu rồi?", và khi được trả lời: "Họ đã đi thi tốc độ với mặt trời", ngài nghĩ: "Những kẻ đáng thương ấy sẽ bị hủy diệt", và vì lòng bi mẫn đối với họ, chính ngài cũng đi đến và ngồi gần họ. Rồi khi mặt trời mọc, cả hai người em cùng bay vào không trung với mặt trời, và Bồ-tát cũng bay cùng với họ. Trong số họ, lửa đã bốc lên giữa các lông cánh của một người em út ngay cả trước giờ ăn trưa. Người ấy gọi huynh trưởng và nói: "Đệ không thể được nữa." Bồ-tát đã an ủi người em ấy rằng: "Đừng sợ", rồi bao bọc em bằng lồng cánh của mình, làm tan biến cơn nóng bức và bảo đi rằng: "Hãy đi đi."

දුතියො යාව අන්තරභත්තා ජවිත්වා පක්ඛන්තරෙසු අග්ගිම්හි උට්ඨහිතෙ තථෙවාහ. තම්පි සො තථෙව කත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති පෙසෙසි. සයං පන යාව මජ්ඣන්හිකා ජවිත්වා, ‘‘එතෙ බාලාති මයාපි බාලෙන න භවිතබ්බ’’න්ති නිවත්තිත්වා – ‘‘අදිට්ඨසහායකං බාරාණසිරාජං පස්සිස්සාමී’’ති බාරාණසිං අගමාසි. තස්මිං නගරමත්ථකෙ පරිබ්භමන්තෙ ද්වාදසයොජනං නගරං පත්තකටාහෙන ඔත්ථටපත්තො විය අහොසි. අථ පරිබ්භමන්තස්ස පරිබ්භමන්තස්ස තත්ථ තත්ථ ඡිද්දානි පඤ්ඤායිංසු. සයම්පි අනෙකහංසසහස්සසදිසො පඤ්ඤායි. සො වෙගං පටිසංහරිත්වා රාජගෙහාභිමුඛො අහොසි. රාජා ඔලොකෙත්වා – ‘‘ආගතො කිර මෙ පියසහායො ජවනහංසො’’ති වාතපානං විවරිත්වා රතනපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. බොධිසත්තො රතනපීඨෙ නිසීදි.

Con thứ hai bay cho đến giữa buổi ăn, khi sức nóng nổi lên ở bên trong đôi cánh, nó cũng nói như vậy. Vị ấy cũng làm với nó như vậy rồi cho đi: “Hãy đi đi”. Còn chính ngài thì bay cho đến giữa trưa, rồi quay trở lại, nghĩ rằng: “Những kẻ này là kẻ ngu, ta cũng không nên là kẻ ngu”, và “Ta sẽ gặp vị vua Bārāṇasī, người bạn chưa từng gặp mặt”, rồi đi đến Bārāṇasī. Khi ngài bay lượn trên thành phố, thành phố rộng mười hai do-tuần đã trở nên giống như một cái bát được đậy bằng nắp bát. Rồi khi bay lượn, bay lượn, các lỗ hổng ở nơi này nơi kia đã hiện ra. Chính ngài cũng hiện ra giống như nhiều ngàn con thiên nga. Vị ấy giảm tốc độ lại, hướng về phía hoàng cung. Đức vua nhìn thấy, nghĩ rằng: “Người bạn thân yêu của ta, thiên nga Javanahaṃsa, đã đến rồi”, liền mở cửa sổ ra, chuẩn bị một chiếc ghế báu và đứng nhìn. Bồ-tát ngồi xuống trên chiếc ghế báu.

අථස්ස රාජා සහස්සපාකෙන තෙලෙන පක්ඛන්තරානි මක්ඛෙත්වා, මධුලාජෙ චෙව මධුරපානකඤ්ච අදාසි. තතො නං කතපරිභොගං ‘‘සම්ම, කහං අගමාසී’’ති? පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආරොචෙත්වා ‘‘අථාහං, මහාරාජ, යාව මජ්ඣන්හිකා ජවිත්වා – ‘නත්ථි ජවිතෙන අත්ථො’ති නිවත්තො’’ති ආචික්ඛි. අථ රාජා ආහ – ‘‘අහං, සාමි, තුම්හාකං සූරියෙන සද්ධිං ජවනවෙගං [Pg.209] පස්සිතුකාමො’’ති. දුක්කරං, මහාරාජ, න සක්කා තයා පස්සිතුන්ති. තෙන හි, සාමි, සරික්ඛකමත්තම්පි දස්සෙහීති. ආම, මහාරාජ, ධනුග්ගහෙ සන්නිපාතෙහීති. රාජා සන්නිපාතෙසි. හංසො තතො චත්තාරො ගහෙත්වා නගරමජ්ඣෙ තොරණං කාරෙත්වා අත්තනො ගීවාය ඝණ්ඩං පිළන්ධාපෙත්වා තොරණස්ස උපරි නිසීදිත්වා – ‘‘චත්තාරො ජනා තොරණං නිස්සාය චතුදිසාභිමුඛා එකෙකං කණ්ඩං ඛිපන්තූ’’ති වත්වා, සයං පඨමකණ්ඩෙනෙව සද්ධිං උප්පතිත්වා, තං කණ්ඩං අග්ගහෙත්වාව, දක්ඛිණාභිමුඛං ගතකණ්ඩං ධනුතො රතනමත්තාපගතං ගණ්හි. දුතියං ද්විරතනමත්තාපගතං, තතියං තිරතනමත්තාපගතං, චතුත්ථං භූමිං අප්පත්තමෙව ගණ්හි. අථ නං චත්තාරි කණ්ඩානි ගහෙත්වා තොරණෙ නිසින්නකාලෙයෙව අද්දසංසු. සො රාජානං ආහ – ‘‘පස්ස, මහාරාජ, එවංසීඝො අම්හාකං ජවො’’ති. එවං බොධිසත්තෙනෙව ජවනහංසකාලෙ තානි කණ්ඩානි ආහරිතානීති වෙදිතබ්බානි.

Bấy giờ, đức vua dùng dầu được nấu một ngàn lần xoa bóp bên trong đôi cánh của vị ấy, và dâng cả cốm tẩm mật ong lẫn thức uống ngọt. Sau đó, khi vị ấy đã dùng xong, vua hỏi: “Này bạn, bạn đã đi đâu vậy?”. Vị ấy kể lại câu chuyện đó và giải thích: “Rồi tâu đại vương, tôi đã bay cho đến giữa trưa, rồi nghĩ rằng ‘việc bay nhanh chẳng có ích lợi gì’ nên đã quay trở lại”. Bấy giờ, đức vua nói: “Thưa ngài, tôi muốn xem tốc độ bay nhanh của ngài cùng với mặt trời”. “Thật khó, tâu đại vương, ngài không thể xem được đâu”. “Vậy thì, thưa ngài, xin hãy cho xem dù chỉ bằng một mức độ tương tự”. “Vâng, tâu đại vương, xin hãy tập hợp các cung thủ”. Đức vua đã tập hợp họ. Con thiên nga sau đó chọn lấy bốn người, cho làm một cổng chào ở giữa thành phố, cho đeo một cái chuông vào cổ mình, rồi ngồi trên đỉnh cổng chào và nói: “Bốn người hãy dựa vào cổng chào, hướng về bốn phương, mỗi người bắn một mũi tên”. Chính ngài bay lên cùng lúc với mũi tên đầu tiên, không bắt lấy mũi tên đó, mà bắt mũi tên bay về hướng nam khi nó vừa rời khỏi cây cung khoảng một cubit. Mũi thứ hai khi cách hai cubit, mũi thứ ba khi cách ba cubit, mũi thứ tư đã bắt được trước khi nó chạm đất. Rồi họ chỉ nhìn thấy ngài vào lúc ngài đã bắt bốn mũi tên và ngồi trên cổng chào. Vị ấy nói với đức vua: “Tâu đại vương, xin hãy xem, tốc độ của chúng tôi nhanh như vậy đó”. Nên biết rằng, như vậy, chính Bồ-tát trong thời kỳ là thiên nga Javanahaṃsa đã mang những mũi tên đó về.

පුරතො ධාවන්තීති අග්ගතො ජවන්ති. න පනෙතා සබ්බකාලං පුරතොව හොන්ති, කදාචි පුරතො, කදාචි පච්ඡතො හොන්ති. ආකාසට්ඨකවිමානෙසු හි උය්‍යානානිපි හොන්ති පොක්ඛරණියොපි, තා තත්ථ නහායන්ති, උදකකීළං කීළමානා පච්ඡතොපි හොන්ති, වෙගෙන පන ගන්ත්වා පුන පුරතොව ධාවන්ති. ආයුසඞ්ඛාරාති රූපජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි තතො සීඝතරං ඛීයති. අරූපධම්මානං පන භෙදො න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං. ඡට්ඨං.

“Chạy ở phía trước” nghĩa là đi nhanh ở phía trước. Nhưng những vị này không phải lúc nào cũng ở phía trước; đôi khi ở phía trước, đôi khi ở phía sau. Vì trong các lâu đài trên không, có cả vườn thượng uyển và hồ sen; họ tắm ở đó, và trong khi vui đùa dưới nước, họ cũng ở phía sau. Nhưng sau đó đi với tốc độ nhanh, họ lại chạy ở phía trước. “Mạng hành” được nói để chỉ sắc mạng quyền. Vì mạng quyền ấy tiêu hao nhanh hơn thế nữa. Còn sự tan hoại của các pháp vô sắc thì không thể trình bày được. Hết phẩm thứ sáu.

7. ආණිසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Āṇi

229. සත්තමෙ දසාරහානන්ති එවංනාමකානං ඛත්තියානං. තෙ කිර සතතො දසභාගං ගණ්හිංසු, තස්මා ‘‘දසාරහා’’ති පඤ්ඤායිංසු. ආනකොති එවංලද්ධනාමො මුදිඞ්ගො. හිමවන්තෙ කිර මහාකුළීරදහො අහොසි. තත්ථ මහන්තො කුළීරො ඔතිණ්ණොතිණ්ණං හත්ථිං ඛාදති. අථ හත්ථී උපද්දුතා එකං කරෙණුං සක්කරිංසු ‘‘ඉමිස්සා පුත්තං නිස්සාය අම්හාකං සොත්ථි භවිස්සතී’’ති. සාපි මහෙසක්ඛං පුත්තං විජායි. තෙ තම්පි සක්කරිංසු. සො වුද්ධිප්පත්තො මාතරං පුච්ඡි, ‘‘කස්මා මං එතෙ සක්කරොන්තී’’ති? සා තං පවත්තිමාචික්ඛි. සො ‘‘කිං මය්හං කුළීරො පහොති? එථ ගච්ඡාමා’’ති මහාහත්ථිපරිවාරො [Pg.210] තත්ථ ගන්ත්වා පඨමමෙව ඔතරි. කුළීරො උදකසද්දෙනෙව ආගන්ත්වා තං අග්ගහෙසි. මහන්තො කුළීරස්ස අළො, සො තං ඉතො වා එත්තො වා චාලෙතුං අසක්කොන්තො මුඛෙ සොණ්ඩං පක්ඛිපිත්වා විරවි. හත්ථිනො ‘‘යංනිස්සාය මයං ‘සොත්ථි භවිස්සතී’ති අමඤ්ඤිම්හා, සො පඨමතරං ගහිතො’’ති තතො තතො පලායිංසු.

229. Trong kinh thứ bảy, “của những người Dasāraha” nghĩa là của những vị Sát-đế-lỵ có tên như vậy. Nghe nói rằng họ đã lấy một phần mười từ tài sản, do đó, họ được biết đến là “Dasāraha”. “Ānaka” là một cái trống mudiṅga có tên như vậy. Nghe nói rằng ở Hy-mã-lạp-sơn có một cái hồ lớn tên là Kuḷīra. Ở đó, một con cua lớn ăn thịt bất kỳ con voi nào đi xuống hồ. Rồi những con voi bị quấy nhiễu đã tôn kính một con voi cái, nghĩ rằng: “Nhờ vào con trai của con voi cái này, sự an lành sẽ đến với chúng ta”. Con voi cái ấy cũng đã sinh ra một đứa con có oai lực lớn. Chúng cũng tôn kính đứa con ấy. Khi nó trưởng thành, nó hỏi mẹ: “Tại sao những con voi này lại tôn kính con?”. Bà mẹ kể lại câu chuyện đó. Nó nói: “Con cua đó có thể làm gì được ta? Nào, chúng ta hãy đi!”. Được một đàn voi lớn vây quanh, nó đi đến đó và xuống hồ ngay lập tức. Con cua chỉ nghe tiếng nước động đã đến và bắt lấy nó. Càng của con cua rất lớn; nó không thể làm con cua lay chuyển từ bên này hay bên kia, nên đã đưa vòi vào miệng và rống lên. Những con voi nghĩ rằng: “Người mà chúng ta đã nghĩ rằng ‘nhờ vào nó, sự an lành sẽ đến’, lại bị bắt đầu tiên”, rồi chúng bỏ chạy khỏi nơi này nơi kia.

අථස්ස මාතා අවිදූරෙ ඨත්වා ‘‘මයං ථලනාගා, තුම්හෙ උදකනාගා නාම, නාගෙහි නාගො න විහෙඨෙතබ්බො’’ති කුළීරං පියවචනෙන වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

Bấy giờ, mẹ của nó đứng ở gần đó, nói với con cua bằng những lời thân ái: “Chúng tôi là nāga trên cạn, các ngài được gọi là nāga dưới nước, nāga không nên làm hại nāga”, rồi đọc bài kệ này:

‘‘යෙ කුළීරා සමුද්දස්මිං, ගඞ්ගාය යමුනාය ච;

තෙසං ත්වං වාරිජො සෙට්ඨො, මුඤ්ච රොදන්තියා පජ’’න්ති.

“Những con cua nào ở trong đại dương, trong sông Hằng và sông Yamunā; trong số những loài sinh ra từ nước đó, ngài là bậc tối thượng. Xin hãy thả đứa con của người mẹ đang khóc lóc này”.

මාතුගාමසද්දො නාම පුරිසෙ ඛොභෙත්වා තිට්ඨති, තස්මා සො ගහණං සිථිලමකාසි. හත්ථිපොතො වෙගෙන උභො පාදෙ උක්ඛිපිත්වා තං පිට්ඨියං අක්කමි. සහ අක්කමනා පිට්ඨි මත්තිකභාජනං විය භිජ්ජි. අථ නං දන්තෙහි විජ්ඣිත්වා උක්ඛිපිත්වා ථලෙ ඡඩ්ඩෙත්වා තුට්ඨරවං රවි. අථ නං හත්ථී ඉතො චිතො ච ආගන්ත්වා මද්දිංසු. තස්ස එකො අළො පටික්කමිත්වා පති, තං සක්කො දෙවරාජා ගහෙත්වා ගතො.

Tiếng nói của người nữ có khả năng làm xáo động người nam, do đó, nó đã nới lỏng cái kẹp của mình. Con voi con nhanh chóng nhấc cả hai chân lên và giẫm lên lưng nó. Ngay khi bị giẫm, cái mai đã vỡ tan như một cái nồi đất. Rồi nó dùng ngà đâm, nhấc bổng lên, ném xuống đất, và rống lên một tiếng vui mừng. Rồi những con voi từ khắp nơi đến và giẫm đạp lên nó. Một cái càng của nó bị gãy và rơi ra; Đế Thích, vua của các vị trời, đã lấy cái càng đó và đi mất.

ඉතරො පන අළො වාතාතපෙන සුක්ඛිත්වා පක්කලාඛාරසවණ්ණො අහොසි, සො දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකොඝෙන වුය්හන්තො දසභාතිකානං රාජූනං උපරිසොතෙ ජාලං පසාරාපෙත්වා ගඞ්ගාය කීළන්තානං ආගන්ත්වා ජාලෙ ලග්ගි. තෙ කීළාපරියොසානෙ ජාලම්හි උක්ඛිපියමානෙ තං දිස්වා පුච්ඡිංසු ‘‘කිං එත’’න්ති? ‘‘කුළීරඅළො සාමී’’ති. ‘‘න සක්කා එස ආභරණත්ථාය උපනෙතුං, පරියොනන්ධාපෙත්වා භෙරිං කරිස්සාමා’’ති? පරියොනන්ධාපෙත්වා පහරිංසු. සද්දො ද්වාදසයොජනං නගරං අවත්ථරි. තතො ආහංසු – ‘‘න සක්කා ඉදං දිවසෙ දිවසෙ වාදෙතුං, ඡණදිවසත්ථාය මඞ්ගලභෙරී හොතූ’’ති මඞ්ගලභෙරිං අකංසු. තස්මිං වාදිතෙ මහාජනො අන්හායිත්වා අපිළන්ධිත්වා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ සීඝං සන්නිපතන්ති. ඉති මහාජනං පක්කොසිත්වා විය ආනෙතීති ආනකො ත්වෙවස්ස නාමං අහොසි.

Còn cái càng kia, do bị gió và nắng làm cho khô héo, đã trở nên có màu sắc giống như nhựa cánh kiến đã nấu chín. Khi trời mưa, nó bị dòng nước cuốn trôi đi, đến mắc vào lưới của mười vị vua anh em, là những người đã cho giăng lưới ở thượng nguồn trong lúc đang vui chơi trên sông Gaṅgā. Vào lúc kết thúc cuộc vui chơi, khi lưới được kéo lên, các vị vua ấy thấy cái càng bèn hỏi rằng: “Vật này là gì vậy?” – “Tâu đại vương, đó là cái càng cua.” – “Cái này không thể dùng làm đồ trang sức được, chúng ta hãy cho bọc da lại rồi làm thành cái trống.” Sau khi cho bọc da, họ đã đánh trống. Âm thanh đã bao trùm khắp thành phố rộng mười hai do-tuần. Sau đó, các vị vua nói rằng: “Cái trống này không thể đánh mỗi ngày được, hãy để nó làm trống báu vào những ngày lễ hội.” Rồi họ đã làm thành cái trống báu. Khi cái trống ấy được đánh lên, dân chúng không tắm, không trang điểm, leo lên voi, xe ngựa v.v... nhanh chóng tụ tập lại. Vì nó mang dân chúng đến giống như là đang triệu tập, nên tên của nó đã trở thành Ānaka.

අඤ්ඤං [Pg.211] ආණිං ඔදහිංසූති අඤ්ඤං සුවණ්ණරජතාදිමයං ආණිං ඝටයිංසු. ආණිසඞ්ඝාටොව අවසිස්සීති සුවණ්ණාදිමයානං ආණීනං සඞ්ඝාටමත්තමෙව අවසෙසං අහොසි. අථස්ස ද්වාදසයොජනප්පමාණො සද්දො අන්තොසාලායම්පි දුක්ඛෙන සුය්‍යිත්ථ.

“Họ đã gắn một cái chốt khác” có nghĩa là: họ đã gắn một cái chốt khác làm bằng vàng, bạc v.v... “Chỉ còn lại một khối chốt” có nghĩa là: chỉ còn lại một khối chốt làm bằng vàng v.v... Khi ấy, âm thanh (vốn) vang xa mười hai do-tuần của cái trống ấy, ngay cả ở bên trong nhà trống cũng khó mà nghe được.

ගම්භීරාති පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා (ම. නි. 1.449 ආදයො). ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා. සුඤ්ඤතප්පටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤතධම්මමත්තමෙව පකාසකා සංඛිත්තසංයුත්තසදිසා. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ ච. කවිකතාති කවීහි කතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිභූතා. සාවකභාසිතාති තෙසං තෙසං සාවකෙහි භාසිතා. සුස්සූසිස්සන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සවනසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සාමණෙරදහරභික්ඛුමාතුගාමමහාගහපතිකාදයො ‘‘එස ධම්මකථිකො’’ති සන්නිපතිත්වා සොතුකාමා භවිස්සන්ති. තස්මාති යස්මා තථාගතභාසිතා සුත්තන්තා අනුග්ගය්හමානා අන්තරධායන්ති, තස්මා. සත්තමං.

“Sâu sắc” có nghĩa là: sâu sắc về phương diện Pāḷi, giống như kinh Salla. “Sâu sắc về ý nghĩa” có nghĩa là: sâu sắc về phương diện ý nghĩa, giống như kinh Mahāvedalla. “Siêu thế” có nghĩa là: làm sáng tỏ ý nghĩa siêu thế. “Tương ưng với tánh không” có nghĩa là: chỉ trình bày về pháp tánh không của chúng sanh, giống như các kinh trong Tương Ưng Súc Tích. “Cần phải học thuộc lòng, cần phải thông hiểu” có nghĩa là: về những điều cần phải học thuộc lòng và những điều cần phải thông hiểu. “Do thi sĩ sáng tác” có nghĩa là: do các thi sĩ sáng tác. Từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. “Văn tự hoa mỹ” có nghĩa là: có văn tự hoa mỹ. Từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. “Ngoại đạo” có nghĩa là: ở bên ngoài giáo pháp. “Do đệ tử thuyết giảng” có nghĩa là: được các đệ tử của những vị ấy nói ra. “Họ sẽ lắng nghe” có nghĩa là: do văn tự hoa mỹ và do sự hoàn hảo của việc nghe, sau khi hoan hỷ, các sa-di, tỳ-khưu trẻ, nữ nhân, đại gia chủ v.v... sẽ tụ tập lại và muốn nghe, (nghĩ rằng): “Vị này là một pháp sư.” “Vì thế” có nghĩa là: vì rằng các kinh điển do Như Lai thuyết giảng, do không được nâng đỡ, sẽ biến mất, vì thế... (Kinh) thứ bảy.

8. කලිඞ්ගරසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Kaliṅgara

230. අට්ඨමෙ කලිඞ්ගරූපධානාති කලිඞ්ගරඝටිකං සීසූපධානඤ්චෙව පාදූපධානඤ්ච කත්වා. අප්පමත්තාති සිප්පුග්ගහණෙ අප්පමත්තා. ආතාපිනොති උට්ඨානවීරියාතාපෙන යුත්තා. උපාසනස්මින්ති සිප්පානං අභියොගෙ ආචරියානඤ්ච පයිරුපාසනෙ. තෙ කිර තදා පාතොව උට්ඨාය සිප්පසාලං ගච්ඡන්ති, තත්ථ සිප්පං උග්ගහෙත්වා සජ්ඣායාදීහි අභියොගං කත්වා මුඛං ධොවිත්වා යාගුපානාය ගච්ඡන්ති. යාගුං පිවිත්වා පුන සිප්පසාලං ගන්ත්වා සිප්පං ගණ්හිත්වා සජ්ඣායං කරොන්තා පාතරාසාය ගච්ඡන්ති. කතපාතරාසා සමානා ‘‘මා පමාදෙන චිරං නිද්දොක්කමනං අහොසී’’ති ඛදිරඝටිකාසු සීසෙ ච පාදෙ ච උපදහිත්වා ථොකං නිපජ්ජිත්වා පුන සිප්පසාලං ගන්ත්වා සිප්පං ගහෙත්වා සජ්ඣායන්ති. සායං සජ්ඣායං කරොන්තා ච ගෙහං ගන්ත්වා භුත්තසායමාසා පඨමයාමං සජ්ඣායං කත්වා සයනකාලෙ තථෙව කලිඞ්ගරං [Pg.212] උපධානං කත්වා සයන්ති. එවං තෙ අක්ඛණවෙධිනො වාලවෙධිනො ච අහෙසුං. ඉදං සන්ධායෙතං වුත්තං.

230. Trong kinh thứ tám, “dùng khúc gỗ làm gối” có nghĩa là: làm khúc gỗ làm gối đầu và gối chân. “Không dể duôi” có nghĩa là: không dể duôi trong việc học nghề. “Nhiệt tâm” có nghĩa là: có sự nỗ lực tinh tấn. “Trong việc hầu cận” có nghĩa là: trong việc chuyên tâm học nghề và trong việc hầu cận các vị thầy. Được biết, khi ấy họ thức dậy từ sáng sớm, đi đến trường dạy nghề. Ở đó, sau khi học nghề, chuyên tâm vào việc đọc tụng v.v..., rửa mặt rồi đi đến để uống cháo. Sau khi uống cháo, họ lại đi đến trường dạy nghề, học nghề và đọc tụng, rồi đi đến để ăn sáng. Sau khi đã ăn sáng xong, (nghĩ rằng): “Mong rằng chúng ta không ngủ quên lâu do dể duôi,” họ đặt đầu và chân lên những khúc gỗ chiên đàn, nằm xuống một chút, rồi lại đi đến trường dạy nghề, học nghề và đọc tụng. Vào buổi chiều, trong khi đọc tụng, họ về nhà, sau khi đã ăn tối, họ đọc tụng trong canh đầu, và vào lúc đi ngủ, họ cũng làm khúc gỗ làm gối rồi ngủ như vậy. Như vậy, họ đã trở thành những người có thể bắn trúng mục tiêu trong chớp mắt và bắn xuyên qua một sợi lông. Điều này được nói ra là nhắm đến ý nghĩa ấy.

ඔතාරන්ති විවරං. ආරම්මණන්ති පච්චයං. පධානස්මින්ති පධානභූමියං වීරියං කුරුමානා. පඨමබොධියං කිර භික්ඛූ භත්තකිච්චං කත්වාව කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්ති. තෙසං මනසිකරොන්තානංයෙව සූරියො අත්ථං ගච්ඡති. තෙ න්හායිත්වා පුන චඞ්කමං ඔතරිත්වා පඨමයාමං චඞ්කමන්ති. තතො ‘‘මා චිරං නිද්දායිම්හා’’ති සරීරදරථවිනොදනත්ථං නිපජ්ජන්තා කට්ඨඛණ්ඩං උපදහිත්වා නිපජ්ජන්ති, තෙ පුන පච්ඡිමයාමෙ වුට්ඨාය චඞ්කමං ඔතරන්ති. තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං. අයම්පි දීපො තිණ්ණං රාජූනං කාලෙ එකඝණ්ඩිනිග්ඝොසො එකපධානභූමි අහොසි. නානාමුඛෙ පහටඝණ්ඩි පිලිච්ඡිකොළියං ඔසරති, කල්‍යාණියං පහටඝණ්ඩි නාගදීපෙ ඔසරති. ‘‘අයං භික්ඛු පුථුජ්ජනො, අයං පුථුජ්ජනො’’ති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො අහොසි. එකදිවසං සබ්බෙ අරහන්තොව අහෙසුං. තස්මාති යස්මා කලිඞ්ගරූපධානානං මාරො ආරම්මණං න ලභති, තස්මා. අට්ඨමං.

“Cơ hội” có nghĩa là: kẽ hở. “Duyên cớ” có nghĩa là: nguyên nhân. “Trong sự tinh tấn” có nghĩa là: trong khi nỗ lực tinh tấn tại nơi hành thiền. Được biết, vào thời kỳ đầu giác ngộ, các tỳ-khưu sau khi làm xong phận sự về vật thực liền tác ý đến đề mục thiền. Ngay trong lúc họ đang tác ý thì mặt trời lặn. Họ tắm rửa, rồi lại đi xuống kinh hành trong canh đầu. Sau đó, (nghĩ rằng): “Mong rằng chúng ta không ngủ lâu,” trong khi nằm xuống để xua tan sự mệt mỏi của thân, họ đặt một khúc gỗ (dưới đầu) rồi nằm xuống. Họ lại thức dậy vào canh cuối và đi xuống kinh hành. Điều này được nói ra là nhắm đến các vị ấy. Hòn đảo này vào thời của ba vị vua đã có cùng một tiếng chuông, đã là một nơi hành thiền thống nhất. Tiếng chuông được đánh ở Nānāmukha vang đến Pilicchikoḷiya; tiếng chuông được đánh ở Kalyāṇi vang đến Nāgadīpa. Đã có thể chỉ tay mà nói rằng: “Vị tỳ-khưu này là phàm nhân, vị này là phàm nhân.” Trong một ngày, tất cả đều đã trở thành A-la-hán. “Vì thế” có nghĩa là: vì rằng Ma vương không tìm được cơ hội đối với những vị dùng khúc gỗ làm gối, vì thế... (Kinh) thứ tám.

9. නාගසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Nāga

231. නවමෙ අතිවෙලන්ති අතික්කන්තවෙලං කාලං අතික්කන්තප්පමාණං කාලං. කිමඞ්ගං පනාහන්ති අහං පන කිංකාරණා න උපසඞ්කමිස්සාමි? භිසමුළාලන්ති භිසඤ්චෙව මුළාලඤ්ච. අබ්බුහෙත්වාති උද්ධරිත්වා. භිඞ්කච්ඡාපාති හත්ථිපොතකා. තෙ කිර අභිණ්හං භිඞ්කාරසද්දං කරොන්ති, තස්මා භිඞ්කච්ඡාපාති වුච්චන්ති. පසන්නාකාරං කරොන්තීති පසන්නෙහි කත්තබ්බාකාරං කරොන්ති, චත්තාරො පච්චයෙ දෙන්ති. ධම්මං භාසන්තීති එකං ද්වෙ ජාතකානි වා සුත්තන්තෙ වා උග්ගණ්හිත්වා අසම්භින්නෙන සරෙන ධම්මං දෙසෙන්ති. පසන්නාකාරං කරොන්තීති තෙසං තාය දෙසනාය පසන්නා ගිහී පච්චයෙ දෙන්ති. නෙව වණ්ණාය හොති න බලායාති නෙව ගුණවණ්ණාය, න ඤාණබලාය හොති, ගුණවණ්ණෙ පන පරිහායන්තෙ සරීරවණ්ණොපි සරීරබලම්පි පරිහායති, තස්මා සරීරස්ස නෙව වණ්ණාය න බලාය හොති. නවමං.

231. Trong kinh thứ chín. Ativelam có nghĩa là atikkantavelaṃ kālaṃ, thời gian đã trôi qua, atikkantappamāṇaṃ kālaṃ, thời gian vượt quá mức quy định. Kimaṅgaṃ panāham có nghĩa là: còn ta, vì lý do gì mà không đến gần? Bhisamuḷālam có nghĩa là bhisañceva muḷālañca, cả ngó sen và củ sen. Abbuhetvā có nghĩa là uddharitvā, nhổ lên. Bhiṅkacchāpā có nghĩa là hatthipotakā, voi con. Tương truyền rằng chúng thường xuyên tạo ra âm thanh bhiṅkāra, do đó được gọi là bhiṅkacchāpā. Pasannākāraṃ karonti có nghĩa là họ làm những việc cần làm của người có đức tin, họ cúng dường bốn món vật dụng. Dhammaṃ bhāsanti có nghĩa là sau khi học thuộc một hoặc hai câu chuyện Bổn Sanh hay bài kinh, họ thuyết pháp với giọng không bị ngắt quãng. Pasannākāraṃ karonti có nghĩa là những người tại gia có đức tin nhờ bài thuyết pháp ấy của họ nên cúng dường các vật dụng. Neva vaṇṇāya hoti na balāya có nghĩa là không phải để có được vẻ đẹp của đức hạnh, không phải để có được sức mạnh của trí tuệ, nhưng khi vẻ đẹp của đức hạnh suy giảm thì vẻ đẹp của thân thể và sức mạnh của thân thể cũng suy giảm, do đó không phải để có được vẻ đẹp của thân thể, cũng không phải để có được sức mạnh. Hết phẩm thứ chín.

10. බිළාරසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Biḷāra (Con Mèo)

232. දසමෙ [Pg.213] සන්ධිසමලසංකටීරෙති එත්ථ සන්ධීති භින්නඝරානං සන්ධි, සමලොති ගාමතො ගූථනික්ඛමනමග්ගො, සංකටීරන්ති සඞ්කාරට්ඨානං. මුදුමූසින්ති මුදුකං මූසිකං. වුට්ඨානං පඤ්ඤායතීති දෙසනා පඤ්ඤායති. දසමං.

232. Trong kinh thứ mười, ở đây trong câu sandhisamalasaṃkaṭīre, sandhi có nghĩa là chỗ nối của những ngôi nhà bị hư hỏng, samalo có nghĩa là đường thoát phân từ làng, saṃkaṭīram có nghĩa là nơi đổ rác. Mudumūsim có nghĩa là con chuột mềm. Vuṭṭhānaṃ paññāyati có nghĩa là việc phát lồ được biết đến. Hết phẩm thứ mười.

11. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

11. Chú giải kinh Siṅgāla (Con Chó Rừng)

233. එකාදසමෙ යෙන යෙන ඉච්ඡතීති සො ජරසිඞ්ගාලො ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙ ඉරියාපථකප්පනෙන සීතවාතූපවායනෙන ච අන්තරන්තරා චිත්තස්සාදම්පි ලභතීති දස්සෙති. සක්‍යපුත්තියපටිඤ්ඤොති ඉදං දෙවදත්තං සන්ධාය වුත්තං. සො හි එත්තකම්පි චිත්තස්සාදං අනාගතෙ අත්තභාවෙ න ලභිස්සතීති. එකාදසමං.

233. Trong kinh thứ mười một, câu yena yena icchati cho thấy rằng: con chó rừng già ấy, ở bất cứ nơi nào nó muốn, bằng cách thay đổi oai nghi và nhờ làn gió mát thổi qua, thỉnh thoảng cũng có được sự thỏa mãn trong tâm. Câu Sakyaputtiyapaṭiñño này được nói ra nhắm đến Devadatta. Vì rằng ông ta, trong kiếp sống tương lai, sẽ không có được dù chỉ một chút thỏa mãn trong tâm như thế. Hết phẩm thứ mười một.

12. දුතියසිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

12. Chú giải kinh Siṅgāla thứ hai

234. ද්වාදසමෙ කතඤ්ඤුතාති කතජානනං. කතවෙදිතාති කතවිසෙසජානනං. තත්‍රිදං ජරසිඞ්ගාලස්ස කතඤ්ඤුතාය වත්ථු – සත්ත කිර භාතරො ඛෙත්තං කසන්ති. තෙසං සබ්බකනිට්ඨො ඛෙත්තපරියන්තෙ ඨත්වා ගාවො රක්ඛති. අථෙකං ජරසිඞ්ගාලං අජගරො ගණ්හි, සො තං දිස්වා යට්ඨියා පොථෙත්වා විස්සජ්ජාපෙසි. අජගරො සිඞ්ගාලං විස්සජ්ජෙත්වා තමෙව ගණ්හි. සිඞ්ගාලො චින්තෙසි – ‘‘මය්හං ඉමිනා ජීවිතං දින්නං, අහම්පි ඉමස්ස දස්සාමී’’ති යාගුඝටස්ස උපරි ඨපිතං වාසිං මුඛෙන ඩංසිත්වා තස්ස සන්තිකං අගමාසි. ඉතරෙ භාතරො දිස්වා, ‘‘සිඞ්ගාලො වාසිං හරතී’’ති අනුබන්ධිංසු. සො තෙහි දිට්ඨභාවං ඤත්වා වාසිං තස්ස සන්තිකෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. ඉතරෙ ආගන්ත්වා කනිට්ඨං අජගරෙන ගහිතං දිස්වා වාසියා අජගරං ඡින්දිත්වා තං ගහෙත්වා අගමංසු. එවං ජරසිඞ්ගාලෙ සියා යා කාචි කතඤ්ඤුතා කතවෙදිතා. සක්‍යපුත්තියපටිඤ්ඤෙති ඉදම්පි දෙවදත්තස්ස ආචාරමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති. ද්වාදසමං.

234. Trong kinh thứ mười hai, kataññutā có nghĩa là biết ơn. Kataveditā có nghĩa là biết rõ ơn đã được làm. Ở đây, đây là câu chuyện về lòng biết ơn của con chó rừng già: Tương truyền có bảy anh em cày ruộng. Người em út nhất trong số họ đứng ở bìa ruộng để trông bò. Bấy giờ, một con trăn bắt được một con chó rừng già, cậu bé thấy vậy liền dùng gậy đánh nó và bắt nó nhả ra. Con trăn nhả con chó rừng ra rồi bắt lấy chính cậu bé. Con chó rừng suy nghĩ: ‘Người này đã cho ta mạng sống, ta cũng sẽ cho lại người này mạng sống,’ rồi nó ngậm lấy cái rìu đặt trên nồi cháo và đi đến gần cậu bé. Những người anh khác thấy vậy, nghĩ rằng ‘con chó rừng đang lấy cái rìu’ nên đuổi theo. Nó biết mình đã bị nhìn thấy, liền vứt cái rìu xuống gần cậu bé rồi bỏ chạy. Những người anh khác đến, thấy em út bị trăn bắt, liền dùng rìu chặt con trăn, rồi đưa em về. Như vậy, ngay cả ở con chó rừng già cũng có thể có lòng biết ơn và đền ơn. Câu Sakyaputtiyapaṭiññā này cũng được nói ra nhắm đến chính hành vi của Devadatta. Hết phẩm thứ mười hai.

ඔපම්මසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần chú giải Tương Ưng Ví Dụ kết thúc.

10. භික්ඛුසංයුත්තං

10. Tương Ưng Tỳ Khưu

1. කොලිතසුත්තවණ්ණනා

1. Chú giải kinh Kolita

235. භික්ඛුසංයුත්තස්ස [Pg.214] පඨමෙ, ආවුසොති සාවකානං ආලාපො. බුද්ධා හි භගවන්තො සාවකෙ ආලපන්තා, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපන්ති, සාවකා පන ‘‘බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමා’’ති, ‘‘ආවුසො’’ති පඨමං වත්වා පච්ඡා, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති භණන්ති. බුද්ධෙහි ච ආලපිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝො, ‘‘භන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙති සාවකෙහි, ‘‘ආවුසො’’ති. අයං වුච්චතීති යස්මා දුතියජ්ඣානෙ විතක්කවිචාරා නිරුජ්ඣන්ති, යෙසං නිරොධා සද්දායතනං අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා යදෙතං දුතියං ඣානං නාම, අයං වුච්චති ‘‘අරියානං තුණ්හීභාවො’’ති. අයමෙත්ථ යොජනා. ‘‘ධම්මී වා කථා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති එත්ථ පන කම්මට්ඨානමනසිකාරොපි පඨමජ්ඣානාදීනිපි අරියො තුණ්හීභාවොත්වෙව සඞ්ඛං ගතානි.

235. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Tỳ Khưu, āvuso là cách gọi của các vị đệ tử. Vì rằng các đức Phật, các đấng Thế Tôn, khi gọi các vị đệ tử, các ngài gọi là ‘bhikkhave’ (này các tỳ khưu), còn các vị đệ tử, với ý nghĩ ‘chúng ta không nên giống như các đức Phật,’ trước tiên nói ‘āvuso’ (này hiền giả) rồi sau đó mới nói ‘bhikkhave.’ Và khi được các đức Phật gọi, Tăng đoàn tỳ khưu đáp lại là ‘bhante’ (bạch Thế Tôn), còn khi được các vị đệ tử gọi, họ đáp là ‘āvuso.’ Câu Ayaṃ vuccati có nghĩa là: vì trong thiền thứ hai, tầm và tứ chấm dứt, do sự chấm dứt của chúng mà thanh xứ không còn khởi sanh, do đó, cái được gọi là thiền thứ hai này được gọi là ‘sự im lặng của bậc thánh.’ Đây là sự liên kết ở đây. Hơn nữa, trong câu ‘hoặc là pháp thoại, hoặc là sự im lặng của bậc thánh,’ thì cả sự tác ý đến đề mục thiền định và các tầng thiền như sơ thiền v.v... cũng được kể là sự im lặng của bậc thánh.

විතක්කසහගතාති විතක්කාරම්මණා. සඤ්ඤාමනසිකාරාති සඤ්ඤා ච මනසිකාරො ච. සමුදාචරන්තීති පවත්තන්ති. ථෙරස්ස කිර දුතියජ්ඣානං න පගුණං. අථස්ස තතො වුට්ඨිතස්ස විතක්කවිචාරා න සන්තතො උපට්ඨහිංසු. ඉච්චස්ස දුතියජ්ඣානම්පි සඤ්ඤාමනසිකාරාපි හානභාගියාව අහෙසුං, තං දස්සෙන්තො එවමාහ. සණ්ඨපෙහීති සම්මා ඨපෙහි. එකොදිභාවං කරොහීති එකග්ගං කරොහි. සමාදහාති සම්මා ආදහ ආරොපෙහි. මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡළභිඤ්ඤතං. සත්ථා කිර ඉමිනා උපායෙන සත්ත දිවසෙ ථෙරස්ස හානභාගියං සමාධිං වඩ්ඪෙත්වා ථෙරං ඡළභිඤ්ඤතං පාපෙසි. පඨමං.

Vitakkasahagatā có nghĩa là có tầm làm đối tượng. Saññāmanasikārā có nghĩa là tưởng và tác ý. Samudācaranti có nghĩa là chúng khởi sanh. Tương truyền rằng thiền thứ hai của vị trưởng lão không được thuần thục. Rồi khi ngài xuất khỏi thiền ấy, tầm và tứ không liên tục hiện khởi. Do đó, cả thiền thứ hai và tưởng và tác ý của ngài đều thuộc phần thoái thất. Để chỉ rõ điều này, ngài đã nói như vậy. Saṇṭhapehi có nghĩa là hãy thiết lập cho đúng. Ekodibhāvaṃ karohi có nghĩa là hãy làm cho nhất tâm. Samādahā có nghĩa là hãy đặt vào, hãy hướng tâm vào cho đúng. Mahābhiññatam có nghĩa là sáu thắng trí. Tương truyền rằng, bậc Đạo Sư bằng phương pháp này, trong bảy ngày, đã phát triển định lực đang bị thoái thất của vị trưởng lão và giúp ngài đạt được sáu thắng trí. Hết phẩm thứ nhất.

2. උපතිස්සසුත්තවණ්ණනා

2. Chú giải kinh Upatissa

236. දුතියෙ අත්ථි නු ඛො තං කිඤ්චි ලොකස්මින්ති ඉදං අතිඋළාරම්පි සත්තං වා සඞ්ඛාරං වා සන්ධාය වුත්තං. සත්ථුපි ඛොති ඉදං යස්මා ආනන්දත්ථෙරස්ස සත්ථරි අධිමත්තො ඡන්දො ච පෙමඤ්ච, තස්මා ‘‘කිං නු ඛො ඉමස්ස ථෙරස්ස සත්ථු විපරිණාමෙනපි සොකාදයො නුප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති ජානනත්ථං පුච්ඡති? දීඝරත්තන්ති සූකරඛතලෙණද්වාරෙ දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තං දෙසිතදිවසතො පට්ඨාය අතික්කන්තකාලං සන්ධායාහ. තස්මිඤ්හි [Pg.215] දිවසෙ ථෙරස්ස ඉමෙ වට්ටානුගතකිලෙසා සමූහතාති. දුතියං.

236. Trong kinh thứ hai, câu atthi nu kho taṃ kiñci lokasmim này được nói ra nhắm đến một chúng sanh hoặc một pháp hữu vi vô cùng cao thượng. Câu satthupi kho này, vì trưởng lão Ānanda có lòng ái mộ và thương mến bậc Đạo Sư một cách quá mức, do đó ngài hỏi để biết rằng: ‘Liệu có phải đối với vị trưởng lão này, ngay cả khi bậc Đạo Sư biến đổi (qua đời), sầu muộn v.v... cũng sẽ không khởi sanh chăng?’ Dīgharattam có nghĩa là ngài nói nhắm đến khoảng thời gian đã trôi qua kể từ ngày bài kinh Vedanāpariggaha được thuyết cho du sĩ Dīghanakha tại cửa hang Sūkarakhata. Vì vào ngày đó, những phiền não đi theo vòng luân hồi này của vị trưởng lão đã được nhổ sạch. Hết phẩm thứ hai.

3. ඝටසුත්තවණ්ණනා

3. Chú giải kinh Ghaṭa (Cái Lọ)

237. තතියෙ එකවිහාරෙති එකස්මිං ගබ්භෙ. තදා කිර බහූ ආගන්තුකා භික්ඛූ සන්නිපතිංසු. තස්මිං පරිවෙණග්ගෙන වා විහාරග්ගෙන වා සෙනාසනෙසු අපාපුණන්තෙසු ද්වින්නං ථෙරානං එකො ගබ්භො සම්පත්තො. තෙ දිවා පාටියෙක්කෙසු ඨානෙසු නිසීදන්ති, රත්තිං පන නෙසං අන්තරෙ චීවරසාණිං පසාරෙන්ති. තෙ අත්තනො අත්තනො පත්තපත්තට්ඨානෙයෙව නිසීදන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘එකවිහාරෙ’’ති. ඔළාරිකෙනාති ඉදං ඔළාරිකාරම්මණතං සන්ධාය වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතධාතුවිහාරෙන හි සො විහාසි, තෙසඤ්ච රූපායතනසද්දායතනසඞ්ඛාතං ඔළාරිකං ආරම්මණං. ඉති දිබ්බචක්ඛුනා රූපස්ස දිට්ඨත්තා දිබ්බාය ච සොතධාතුයා සද්දස්ස සුතත්තා සො විහාරො ඔළාරිකො නාම ජාතො. දිබ්බචක්ඛු විසුජ්ඣීති භගවතො රූපදස්සනත්ථාය විසුද්ධං අහොසි. දිබ්බා ච සොතධාතූති සාපි භගවතො සද්දසුණනත්ථං විසුජ්ඣි. භගවතොපි ථෙරස්ස රූපදස්සනත්ථඤ්චෙව සද්දසුණනත්ථඤ්ච තදුභයං විසුජ්ඣි. තදා කිර ථෙරො ‘‘කථං නු ඛො එතරහි සත්ථා විහරතී’’ති ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා සත්ථාරං ජෙතවනෙ විහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නං දිස්වා තස්ස දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණි. සත්ථාපි තථෙව අකාසි. එවං තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිංසු චෙව, සද්දඤ්ච අස්සොසුං.

237. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ekavihāre (sống một mình) có nghĩa là trong một căn phòng. Nghe nói khi ấy, nhiều vị tỳ khưu khách đã tụ hội lại. Khi ấy, do chỗ ở không đủ, hoặc theo phần tịnh xá hoặc theo phần tự viện, một căn phòng đã được dành cho hai vị trưởng lão. Ban ngày, các ngài ngồi ở những nơi riêng biệt, còn ban đêm thì các ngài giăng một tấm màn bằng y ở giữa. Các ngài ngồi ở ngay tại chỗ mà mình đã nhận được. Do đó, được nói là “sống một mình”. Cụm từ oḷārikena này được nói đến với ý nghĩa là có đối tượng thô. Vị ấy đã an trú bằng sự an trú của thiên nhãn và thiên nhĩ giới, và đối tượng của chúng là thô, được gọi là sắc xứ và thanh xứ. Như vậy, do sắc được thấy bằng thiên nhãn và do thanh được nghe bằng thiên nhĩ giới, nên sự an trú ấy được gọi là thô. (Cụm từ) dibbacakkhu visujjhi (thiên nhãn được thanh tịnh) có nghĩa là đã trở nên thanh tịnh để thấy được sắc thân của Đức Thế Tôn. Và (cụm từ) dibbā sotadhātu (thiên nhĩ giới) có nghĩa là nó cũng đã được thanh tịnh để nghe được âm thanh của Đức Thế Tôn. Về phần Đức Thế Tôn, cả hai (thiên nhãn và thiên nhĩ) cũng đã được thanh tịnh để thấy được sắc thân và nghe được âm thanh của vị trưởng lão. Nghe nói khi ấy, vị trưởng lão, với ý nghĩ “Bây giờ, bậc Đạo Sư đang an trú như thế nào nhỉ?”, đã làm cho ánh sáng tăng trưởng, và bằng thiên nhãn đã thấy bậc Đạo Sư đang ngồi trong hương phòng tại tu viện Jetavana, rồi bằng thiên nhĩ giới đã nghe được âm thanh của ngài. Bậc Đạo Sư cũng đã làm như vậy. Như thế, các ngài đã thấy nhau và cũng đã nghe được âm thanh của nhau.

ආරද්ධවීරියොති පරිපුණ්ණවීරියො පග්ගහිතවීරියො. යාවදෙව උපනික්ඛෙපනමත්තායාති තියොජනසහස්සවිත්ථාරස්ස හිමවතො සන්තිකෙ ඨපිතා සාසපමත්තා පාසාණසක්ඛරා ‘‘හිමවා නු ඛො මහා, අයං නු ඛො පාසාණසක්ඛරා’’ති එවං යාව උපනික්ඛෙපනමත්තස්සෙව අත්ථාය භවෙය්‍යාති වුත්තං හොති. පරතොපි එසෙව නයො. කප්පන්ති ආයුකප්පං. ලොණඝටායාති චක්කවාළමුඛවට්ටියා ආධාරකං කත්වා මුඛවට්ටියා බ්‍රහ්මලොකං ආහච්ච ඨිතාය ලොණචාටියාති දස්සෙති.

(Cụm từ) āraddhavīriyo (tinh cần) có nghĩa là có tinh tấn viên mãn, có tinh tấn được đề cao. (Cụm từ) yāvadeva upanikkhepanamattāya (chỉ vừa đủ để đặt gần) có nghĩa là: một viên sỏi đá nhỏ bằng hạt cải được đặt gần núi Himavanta rộng ba ngàn do-tuần, (sự so sánh) “núi Himavanta thật to lớn, còn viên sỏi đá này thật nhỏ bé” chỉ có ý nghĩa vừa đủ để đặt gần nhau mà thôi. Về phần sau cũng theo phương pháp này. (Từ) kappaṃ (một kiếp) có nghĩa là một tuổi thọ kiếp. (Cụm từ) loṇaghaṭāya (của hũ muối) chỉ ra rằng: đó là một cái chum muối đứng vững, lấy vành miệng núi Cakkavāḷa làm giá đỡ, và miệng của nó chạm đến cõi Phạm thiên.

ඉමෙ [Pg.216] පන ථෙරා උපමං ආහරන්තා සරික්ඛකෙනෙව ච විජ්ජමානගුණෙන ච ආහරිංසු. කථං? අයඤ්හි ඉද්ධි නාම අච්චුග්ගතට්ඨෙන චෙව විපුලට්ඨෙන ච හිමවන්තසදිසා, පඤ්ඤා චතුභූමකධම්මෙ අනුපවිසිත්වා ඨිතට්ඨෙන සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු අනුපවිට්ඨලොණරසසදිසා. එවං තාව සරික්ඛකට්ඨෙන ආහරිංසු. සමාධිලක්ඛණං පන මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස විභූතං පාකටං. කිඤ්චාපි සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස අවිජ්ජමානඉද්ධි නාම නත්ථි, භගවතා පන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති අයමෙව එතදග්ගෙ ඨපිතො. විපස්සනාලක්ඛණං පන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විභූතං පාකටං. කිඤ්චාපි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්සාපි පඤ්ඤා අත්ථි, භගවතා පන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.189) අයමෙව එතදග්ගෙ ඨපිතො. තස්මා යථා එතෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ධුරං න පාපුණන්ති, එවං විජ්ජමානගුණෙන ආහරිංසු. සමාධිලක්ඛණස්මිඤ්හි මහාමොග්ගල්ලානො නිප්ඵත්තිං ගතො, විපස්සනාලක්ඛණෙ සාරිපුත්තත්ථෙරො, ද්වීසුපි එතෙසු සම්මාසම්බුද්ධොති. තතියං.

Lại nữa, hai vị trưởng lão này khi đưa ra ví dụ đã đưa ra dựa trên sự tương đồng và dựa trên phẩm chất hiện có. Như thế nào? Thật vậy, thần thông này, do ý nghĩa là rất cao và rộng lớn, nên tương tự như núi Himavanta; trí tuệ, do ý nghĩa là đi sâu vào và đứng vững trong các pháp bốn cõi, nên tương tự như vị mặn của muối đã thấm vào tất cả các món ăn. Trước hết, các ngài đã đưa ra ví dụ theo ý nghĩa tương đồng như vậy. Lại nữa, đặc tính của định thì nổi bật và rõ ràng nơi trưởng lão Mahāmoggallāna. Mặc dù trưởng lão Sāriputta không phải là không có thần thông, nhưng chính ngài Mahāmoggallāna đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta có thần thông, tối thắng là Mahāmoggallāna”. Lại nữa, đặc tính của minh sát thì nổi bật và rõ ràng nơi trưởng lão Sāriputta. Mặc dù trưởng lão Mahāmoggallāna cũng có trí tuệ, nhưng chính ngài Sāriputta đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta có trí tuệ lớn, tối thắng là Sāriputta”. Do đó, các ngài đã đưa ra ví dụ dựa trên phẩm chất hiện có, theo cách mà mỗi vị không đạt đến vai trò của vị kia. Thật vậy, về đặc tính của định, trưởng lão Mahāmoggallāna đã đạt đến sự hoàn mãn; về đặc tính của minh sát, trưởng lão Sāriputta (đã đạt đến sự hoàn mãn); còn bậc Chánh Đẳng Giác đã đạt đến sự hoàn mãn trong cả hai phương diện này. Kinh thứ ba.

4. නවසුත්තවණ්ණනා

4. Chú giải kinh Nava

238. චතුත්ථෙ අප්පොස්සුක්කොති නිරුස්සුක්කො. සඞ්කසායතීති විහරති. වෙය්‍යාවච්චන්ති චීවරෙ කත්තබ්බකිච්චං. ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචිත්තං උත්තමචිත්තං නිස්සිතානං. නිකාමලාභීති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජනසමත්ථතාය නිකාමලාභී. අකිච්ඡලාභීති ඣානපාරිපන්ථිකෙ සුඛෙන වික්ඛම්භෙත්වා සමාපජ්ජනසමත්ථතාය අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨානසමත්ථතාය විපුලලාභී, පගුණජ්ඣානොති අත්ථො. සිථිලමාරබ්භාති සිථිලවීරියං පවත්තෙත්වා. චතුත්ථං.

238. Trong kinh thứ tư, (từ) appossukko (ít bận rộn) có nghĩa là không bận tâm. (Từ) saṅkasāyati có nghĩa là an trú. (Từ) veyyāvaccaṃ (việc phục vụ) là công việc cần làm đối với y. (Từ) ābhicetasikānaṃ (thuộc về tăng thượng tâm) có nghĩa là (của những pháp) liên quan đến tâm cao cả, tâm tối thượng. (Từ) nikāmalābhī (đạt được theo ý muốn) có nghĩa là người đạt được theo ý muốn do có khả năng nhập định vào bất cứ lúc nào mong muốn. (Từ) akicchalābhī (đạt được không khó khăn) có nghĩa là người đạt được không khổ sở do có khả năng nhập định sau khi đã dễ dàng chế ngự các chướng ngại của thiền. (Từ) akasiralābhī (đạt được không mệt nhọc) có nghĩa là người đạt được một cách rộng rãi do có khả năng xuất định theo thời gian đã định; ý nghĩa là người có thiền thuần thục. (Cụm từ) sithilamārabbha (khởi lên sự lười biếng) có nghĩa là đã làm phát sinh tinh tấn uể oải. Kinh thứ tư.

5. සුජාතසුත්තවණ්ණනා

5. Chú giải kinh Sujāta

239. පඤ්චමෙ අභිරූපොති අඤ්ඤානි රූපානි අතික්කන්තරූපො. දස්සනීයොති දට්ඨබ්බයුත්තො. පාසාදිකොති දස්සනෙන චිත්තං පසාදෙතුං සමත්ථො. වණ්ණපොක්ඛරතායාති ඡවිවණ්ණසුන්දරතාය. පඤ්චමං.

239. Trong kinh thứ năm, (từ) abhirūpo (xinh đẹp) có nghĩa là có sắc tướng vượt trội hơn các sắc tướng khác. (Từ) dassanīyo (ưa nhìn) có nghĩa là đáng để ngắm nhìn. (Từ) pāsādiko (khả ái) có nghĩa là có khả năng làm cho tâm tịnh tín qua việc nhìn thấy. (Cụm từ) vaṇṇapokkharatāya (do vẻ đẹp của nước da) có nghĩa là do vẻ đẹp của màu da. Kinh thứ năm.

6. ලකුණ්ඩකභද්දියසුත්තවණ්ණනා

6. Chú giải kinh Lakuṇḍakabhaddiya

240. ඡට්ඨෙ [Pg.217] දුබ්බණ්ණන්ති විරූපසරීරවණ්ණං. ඔකොටිමකන්ති රස්සං. පරිභූතරූපන්ති පමාණවසෙන පරිභූතජාතිකං. තං කිර ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො භද්දිය, ආවුසො, භද්දියා’’ති තත්ථ තත්ථ පරාමසිත්වා නානප්පකාරං කීළන්ති ආකඩ්ඪන්ති පරිකඩ්ඪන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිභූතරූප’’න්ති. කස්මා පනෙස එවරූපො ජාතො? අයං කිර අතීතෙ එකො මහාරාජා අහොසි, තස්ස මහල්ලකා ච මහල්ලකිත්ථියො ච පටිකූලා හොන්ති. සො සචෙ මහල්ලකෙ පස්සති, තෙසං චූළං ඨපාපෙත්වා කච්ඡං බන්ධාපෙත්වා යථාරුචි කීළාපෙති. මහල්ලකිත්ථියොපි දිස්වා තාසම්පි ඉච්ඡිතිච්ඡිතං විප්පකාරං කත්වා යථාරුචි කීළාපෙති. තෙසං පුත්තධීතාදීනං සන්තිකෙ මහාසාරජ්ජං උප්පජ්ජති. තස්ස පාපකිරියා පථවිතො පට්ඨාය ඡදෙවලොකෙ එකකොලාහලං අකාසි.

240. Trong kinh thứ sáu, (từ) dubbaṇṇaṃ (xấu xí) có nghĩa là có màu da và thân hình xấu xí. (Từ) okoṭimakaṃ (thấp lùn) có nghĩa là lùn. (Từ) paribhūtarūpaṃ (có hình dáng đáng khinh) có nghĩa là có bản chất đáng bị khinh miệt về phương diện kích thước. Nghe nói, nhóm sáu vị tỳ khưu thường trêu chọc ngài bằng nhiều cách, chạm vào ngài ở chỗ này chỗ kia và nói: “Này hiền giả Bhaddiya, này hiền giả Bhaddiya”, rồi họ kéo tới, kéo lui. Do đó, được nói là “có hình dáng đáng khinh”. Nhưng tại sao vị này lại có hình dáng như vậy? Nghe nói, trong quá khứ, vị này là một vị đại vương. Đối với vị vua ấy, những người đàn ông và đàn bà lớn tuổi đều đáng ghê tởm. Nếu thấy những người đàn ông lớn tuổi, ông ta bắt họ để tóc búi tó, mặc đóng khố rồi cho họ trêu đùa theo ý thích. Khi thấy những người đàn bà lớn tuổi, ông ta cũng làm những điều sai trái với họ theo ý muốn rồi cho họ trêu đùa theo ý thích. Trước mặt con cái của họ, một sự xấu hổ lớn đã phát sinh. Hành động xấu xa của ông ta đã gây ra một tiếng náo động đồng loạt từ mặt đất cho đến sáu cõi trời.

අථ සක්කො චින්තෙසි – ‘‘අයං අන්ධබාලො මහාජනං විහෙඨෙති, කරිස්සාමිස්ස නිග්ගහ’’න්ති. සො මහල්ලකගාමියවණ්ණං කත්වා යානකෙ එකං තක්කචාටිං ආරොපෙත්වා යානං පෙසෙන්තො නගරං පවිසති. රාජාපි හත්ථිං ආරුය්හ නගරතො නික්ඛන්තො තං දිස්වා – ‘‘අයං මහල්ලකො තක්කයානකෙන අම්හාකං අභිමුඛො ආගච්ඡති, වාරෙථ වාරෙථා’’ති ආහ. මනුස්සා ඉතො චිතො ච පක්ඛන්දන්තාපි න පස්සන්ති. සක්කො හි ‘‘රාජාව මං පස්සතු, මා අඤ්ඤෙ’’ති එවං අධිට්ඨහි. අථ තෙසු මනුස්සෙසු ‘‘කහං, දෙව, කහං දෙවා’’ති වදන්තෙසු එව රාජා සහ හත්ථිනා වච්ඡො විය ධෙනුයා යානස්ස හෙට්ඨා පාවිසි. සක්කො තක්කචාටිං භින්දි.

Bấy giờ, vua trời Sakka suy nghĩ: "Tên vua ngu muội này đang làm hại dân chúng, ta sẽ trừng trị hắn." Vị ấy hóa thành một ông già nhà quê, chất một hũ sữa chua lớn lên chiếc xe nhỏ, rồi vừa đẩy xe vừa đi vào thành. Nhà vua cũng cỡi voi đi ra khỏi thành, thấy ông lão ấy liền nói: "Ông già này đang đẩy chiếc xe sữa chua đi thẳng về phía chúng ta, hãy cản lại, hãy cản lại." Những người lính dù chạy qua chạy lại cũng không thấy. Vì vua trời Sakka đã chú nguyện rằng: "Chỉ mong nhà vua thấy ta, những người khác đừng thấy." Khi ấy, trong lúc những người lính đang nói: "Đâu, tâu đại vương, đâu ạ?", nhà vua cùng với con voi đã chui vào gầm xe, như con bê con chui xuống dưới bụng bò mẹ. Vua trời Sakka liền đập vỡ hũ sữa chua.

රාජා සීසතො පට්ඨාය තක්කෙන කිලින්නසරීරො අහොසි. සො සරීරං උබ්බට්ටාපෙත්වා උය්‍යානපොක්ඛරණියං න්හත්වා අලඞ්කතසරීරො නගරං පවිසන්තො පුන තං අද්දස. දිස්වා ‘‘අයං සො අම්හෙහි දිට්ඨමහල්ලකො පුන දිස්සති. වාරෙථ වාරෙථ න’’න්ති ආහ. මනුස්සා ‘‘කහං, දෙව, කහං, දෙවා’’ති ඉතො චිතො ච විධාවිංසු. සො පඨමවිප්පකාරමෙව පුන පාපුණි. තස්මිං ඛණෙ සක්කො ගොණෙ ච යානඤ්ච අන්තරධාපෙත්වා ආකාසෙ [Pg.218] ඨත්වා ආහ, ‘‘අන්ධබාල, ත්වං මයි තක්කවාණිජකො එසො’’ති සඤ්ඤං කරොසි, සක්කොහං දෙවරාජා, ‘‘තවෙතං පාපකිරියං නිවාරෙස්සාමී’’ති ආගතො, ‘‘මා පුන එවරූපං අකාසී’’ති සන්තජ්ජෙත්වා අගමාසි. ඉමිනා කම්මෙන සො දුබ්බණ්ණො අහොසි.

Thân mình nhà vua từ đầu trở xuống ướt đẫm sữa chua. Vị ấy cho người chà rửa thân thể, tắm trong hồ ở ngự uyển, trang điểm xong, trong lúc đi vào thành lại thấy ông lão ấy. Thấy vậy, vua liền nói: "Đây chính là ông già mà chúng ta đã thấy, lại xuất hiện rồi. Hãy cản ông ta lại, hãy cản lại." Những người lính liền chạy qua chạy lại tìm kiếm và nói: "Đâu, tâu đại vương, đâu ạ?" Vị vua ấy lại gặp phải tình trạng tồi tệ như lần trước. Ngay lúc đó, vua trời Sakka làm cho đôi bò và cỗ xe biến mất, rồi đứng trên hư không và nói: "Hỡi tên vua ngu muội, ngươi tưởng ta là một người bán sữa chua, nhưng ta là Sakka, vua của chư thiên. Ta đến đây để ngăn chặn hành vi xấu xa này của ngươi. Ngươi đừng tái phạm việc như vậy nữa." Sau khi hăm dọa, vị ấy liền ra đi. Do nghiệp này, vị ấy (về sau) có dung sắc xấu xí.

විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පනෙස චිත්තපත්තකොකිලො නාම හුත්වා ඛෙමෙ මිගදායෙ වසන්තො එකදිවසං හිමවන්තං ගන්ත්වා මධුරං අම්බඵලං තුණ්ඩෙන ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරං සත්ථාරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු රිත්තකො තථාගතං පස්සාමි. අජ්ජ පන මෙ ඉමං අම්බපක්කං අත්ථි, දසබලස්ස තං දස්සාමී’’ති ඔතරිත්වා ආකාසෙ චරති. සත්ථා තස්ස චිත්තං ඤත්වා උපට්ඨාකං ඔලොකෙසි. සො පත්තං නීහරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි. කොකිලො දසබලස්ස පත්තෙ අම්බපක්කං පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා තත්ථෙව නිසීදිත්වා තං පරිභුඤ්ජි. කොකිලො පසන්නචිත්තො පුනප්පුනං දසබලස්ස ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා දසබලං වන්දිත්වා අත්තනො කුලාවකං ගන්ත්වා සත්තාහං පීතිසුඛෙනෙව වීතිනාමෙසි. ඉමිනා කම්මෙන සරො මධුරො අහොසි.

Lại nữa, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Vipassī, vị này đã là một con chim tu hú có bộ lông lốm đốm, sống trong vườn Lộc Uyển Khemā. Một hôm, sau khi bay đến Hy-mã-lạp sơn, nó dùng mỏ ngậm một quả xoài chín ngọt rồi bay về. Trên đường về, nó thấy Đức Bổn Sư được Tăng chúng vây quanh liền suy nghĩ: "Những ngày khác, ta thấy Đức Như Lai với hai tay không. Nhưng hôm nay ta có quả xoài chín này, ta sẽ dâng nó lên Đức Thập Lực." Nghĩ vậy, nó bay xuống và di chuyển trên không. Đức Bổn Sư biết được tâm của nó, liền nhìn vị thị giả. Vị thị giả ấy lấy bát ra, đảnh lễ Đức Thập Lực rồi đặt vào tay Đức Bổn Sư. Con chim tu hú đặt quả xoài chín vào trong bát của Đức Thập Lực. Đức Bổn Sư ngồi ngay tại đó và thọ dụng quả xoài ấy. Con chim tu hú với tâm hoan hỷ, liên tục suy niệm về các ân đức của Đức Thập Lực, đảnh lễ Ngài rồi bay về tổ của mình, trải qua bảy ngày chỉ với hỷ và lạc. Do nghiệp này, vị ấy có giọng nói ngọt ngào.

කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පන චෙතියෙ ආරද්ධෙ ‘‘කිංපමාණං කරොම? සත්තයොජනප්පමාණං. අතිමහන්තං එතං, ඡයොජනප්පමාණං කරොම. ඉදම්පි අතිමහන්තං, පඤ්චයොජනං කරොම, චතුයොජනං, තියොජනං, ද්වියොජන’’න්ති. අයං තදා ජෙට්ඨකවඩ්ඪකී හුත්වා, ‘‘එවං, භො, අනාගතෙ සුඛපටිජග්ගිතං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්වා රජ්ජුං ආදාය පරික්ඛිපන්තො ගාවුතමත්තකෙ ඨත්වා, ‘‘එකෙකං මුඛං ගාවුතං හොතු, චෙතියං යොජනාවට්ටං යොජනුබ්බෙධං භවිස්සතී’’ති ආහ. තෙ තස්ස වචනෙ අට්ඨංසු. චෙතියං සත්තදිවසසත්තමාසාධිකෙහි සත්තහි සංවච්ඡරෙහි නිට්ඨිතං. ඉති අප්පමාණස්ස බුද්ධස්ස පමාණං අකාසීති. තෙන කම්මෙන ඔකොටිමකො ජාතො.

Lại nữa, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa, khi việc xây dựng bảo tháp được bắt đầu, người ta bàn luận: "Chúng ta nên làm kích thước bao nhiêu? Bảy do-tuần chăng? Cái này lớn quá, chúng ta làm sáu do-tuần. Cái này cũng quá lớn, chúng ta làm năm do-tuần, bốn do-tuần, ba do-tuần, hai do-tuần." Vị này lúc đó là một người thợ mộc cả, đã nói: "Thưa quý vị, nên làm sao để trong tương lai việc tu sửa được dễ dàng." Nói vậy rồi, ông lấy dây đo và căng ra, đứng ở khoảng một gāvuta và nói: "Mỗi mặt hãy là một gāvuta, như vậy bảo tháp sẽ có chu vi một do-tuần và cao một do-tuần." Họ đã làm theo lời của ông. Bảo tháp đã được hoàn thành trong bảy năm, bảy tháng và bảy ngày. Như vậy, ông đã định ra kích thước cho Đức Phật, người không thể đo lường. Do nghiệp đó, ông đã trở thành người lùn.

හත්ථයො පසදා මිගාති හත්ථිනො ච පසදමිගා ච. නත්ථි කායස්මිං තුල්‍යතාති කායස්මිං පමාණං නාම නත්ථි, අකාරණං කායපමාණන්ති අත්ථො. ඡට්ඨං.

Cụm từ "Hatthayo pasadā migā" có nghĩa là voi và loài hươu pasāda. Cụm từ "Natthi kāyasmiṃ tulyatā" có nghĩa là về thân thể, không có sự tương đồng về kích thước; ý nghĩa là kích thước thân thể không phải là nguyên nhân (quan trọng). Dứt phẩm thứ sáu.

7. විසාඛසුත්තවණ්ණනා

7. Chú giải kinh Visākha.

241. සත්තමෙ [Pg.219] පොරියා වාචායාති පුරවාසීනං නගරමනුස්සානං වාචාසදිසාය අපරිහීනක්ඛරපදාය මධුරවාචාය. විස්සට්ඨායාති අසන්දිද්ධාය අපලිබුද්ධාය, පිත්තසෙම්හෙහි අනුපහතායාති අත්ථො. අනෙලගලායාති යථා දන්ධමනුස්සා මුඛෙන ඛෙළං ගළන්තෙන වාචං භාසන්ති, න එවරූපාය, අථ ඛො නිද්දොසාය විසදවාචාය. පරියාපන්නායාති චතුසච්චපරියාපන්නාය චත්තාරි සච්චානි අමුඤ්චිත්වා පවත්තාය. අනිස්සිතායාති වට්ටනිස්සිතං කත්වා අකථිතාය. ධම්මො හි ඉසිනං ධජොති නවවිධලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාමාති. සත්තමං.

241. Trong kinh thứ bảy, cụm từ "poriyā vācāya" có nghĩa là với lời nói ngọt ngào, giống như lời nói của những người dân thành thị, với âm và từ không thiếu sót. Cụm từ "Vissaṭṭhāya" có nghĩa là không ngập ngừng, không bị cản trở; nghĩa là không bị ảnh hưởng bởi mật và đờm. Cụm từ "Anelagalāya" có nghĩa là không phải loại lời nói như của những người chậm chạp nói với nước bọt chảy ra từ miệng, mà là lời nói trong sáng, không có lỗi. Cụm từ "Pariyāpannāya" có nghĩa là bao gồm trong Tứ diệu đế, được nói ra mà không rời khỏi bốn sự thật. Cụm từ "Anissitāya" có nghĩa là không được nói ra bằng cách nương tựa vào vòng luân hồi. Cụm từ "Dhammo hi isinaṃ dhajo" có nghĩa là chín loại Pháp siêu thế được gọi là ngọn cờ của các bậc ẩn sĩ. Dứt kinh thứ bảy.

8. නන්දසුත්තවණ්ණනා

8. Chú giải kinh Nanda.

242. අට්ඨමෙ ආකොටිතපච්චාකොටිතානීති එකස්මිං පස්සෙ පාණිනා වා මුග්ගරෙන වා ආකොටනෙන ආකොටිතානි, පරිවත්තෙත්වා ආකොටනෙන පච්චාකොටිතානි. අඤ්ජෙත්වාති අඤ්ජනෙන පූරෙත්වා. අච්ඡං පත්තන්ති විප්පසන්නවණ්ණං මත්තිකාපත්තං. කස්මා පන ථෙරො එවමකාසීති? සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘සචෙ සත්ථා ‘සොභති වත මෙ අයං කනිට්ඨභාතිකො’ති වක්ඛති, යාවජීවං ඉමිනා වාකාරෙන චරිස්සාමි. සචෙ එත්ථ දොසං දස්සති, ඉමං ආකාරං පහාය සඞ්කාරචොළං ගහෙත්වා චීවරං කත්වා ධාරෙන්තො පරියන්තසෙනාසනෙ වසන්තො චරිස්සාමී’’ති. අස්සසීති භවිස්සසි.

242. Trong kinh thứ tám, cụm từ "ākoṭitapaccākoṭitāni" có nghĩa là được gõ ở một bên bằng tay hoặc bằng búa, rồi lật lại và gõ lần nữa. Cụm từ "Añjetvā" có nghĩa là tô đầy bằng thuốc kẻ mắt. Cụm từ "Acchaṃ pattaṃ" có nghĩa là một cái bát bằng đất có màu sắc trong sáng. Tại sao vị trưởng lão lại làm như vậy? Để biết được ý của Đức Bổn Sư. Nghe nói, ý nghĩ của ngài đã như thế này: "Nếu Đức Bổn Sư nói: 'Người em trai nhỏ này của ta thật đẹp', ta sẽ hành xử theo cách này suốt đời. Nếu Ngài chỉ ra lỗi trong việc này, ta sẽ từ bỏ cách thức này, lấy vải từ đống rác làm thành y và mặc vào, rồi sống và tu tập ở một nơi trú ngụ hẻo lánh."

අඤ්ඤාතුඤ්ඡෙනාති අභිලක්ඛිතෙසු ඉස්සරජනගෙහෙසු කටුකභණ්ඩසම්භාරං සුගන්ධං භොජනං පරියෙසන්තස්ස උඤ්ඡො ඤාතුඤ්ඡො නාම. ඝරපටිපාටියා පන ද්වාරෙ ඨිතෙන ලද්ධං මිස්සකභොජනං අඤ්ඤාතුඤ්ඡො නාම. අයමිධ අධිප්පෙතො. කාමෙසු අනපෙක්ඛිනන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු නිරපෙක්ඛං. ආරඤ්ඤිකො චාතිආදි සබ්බං සමාදානවසෙනෙව වුත්තං. කාමෙසු ච අනපෙක්ඛොති ඉදං සුත්තං දෙවලොකෙ අච්ඡරායො දස්සෙත්වා ආගතෙන අපරභාගෙ කථිතං. ඉමස්ස කථිතදිවසතො පට්ඨාය ථෙරො ඝටෙන්තො වායමන්තො කතිපාහෙනෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො ජාතො. අට්ඨමං.

Bằng cách lượm mót không được biết đến (aññātuñchena): Việc khất thực của vị tỳ khưu tìm kiếm vật thực có hương thơm, được chuẩn bị với các loại gia vị cay nồng trong những gia đình quyền thế, được gọi là việc lượm mót được biết đến (ñātuñcha). Trái lại, việc khất thực tìm kiếm vật thực hổ lốn, nhận được do đứng ở cửa theo thứ tự các nhà, được gọi là việc lượm mót không được biết đến (aññātuñcha). Điều này được ngụ ý ở đây. Không luyến ái trong các dục (kāmesu anapekkhinaṃ) nghĩa là không luyến ái trong các dục đối tượng và dục phiền não. Tất cả những điều như là vị sống trong rừng (āraññiko ca), v.v... đều được nói theo ý nghĩa của việc thực hành (các hạnh đầu đà). Bài kinh này, Kāmesu ca anapekkhoti, đã được thuyết giảng vào một dịp sau đó bởi đức Thế Tôn, sau khi Ngài trở về từ việc chỉ cho thấy các thiên nữ ở cõi trời. Kể từ ngày bài kinh này được thuyết giảng, vị trưởng lão, do nỗ lực, do tinh tấn, chỉ trong vài ngày đã an trú vào quả A-la-hán và đã trở thành vị đáng được cúng dường bậc nhất trong thế gian cùng với chư thiên. (Kinh) thứ tám.

9. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

9. Chú giải kinh Tissa

243. නවමෙ [Pg.220] දුම්මනොති උප්පන්නදොමනස්සො. කස්මා පනායං එවං දුක්ඛී දුම්මනො ජාතොති? ඛත්තියපබ්බජිතො හෙස, තෙන නං පබ්බාජෙත්වා දුපට්ටසාටකං නිවාසාපෙත්වා වරචීවරං පාරුපෙත්වා අක්ඛීනි අඤ්ජෙත්වා මනොසිලාතෙලෙන සීසං මක්ඛෙසුං. සො භික්ඛූසු රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං ගතෙසු ‘‘භික්ඛුනා නාම විවිත්තොකාසෙ නිසීදිතබ්බ’’න්ති අජානන්තො භොජනසාලං ගන්ත්වා මහාපීඨං ආරුහිත්වා නිසීදි. දිසාවචරා ආගන්තුකා පංසුකූලිකා භික්ඛූ ආගන්ත්වා, ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන රජොකිණ්ණෙහි ගත්තෙහි න සක්කා දසබලං පස්සිතුං. භණ්ඩකං තාව ඨපෙස්සාමා’’ති භොජනසාලං අගමංසු. සො තෙසු මහාථෙරෙසු ආගච්ඡන්තෙසු නිච්චලො නිසීදියෙව. අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ‘‘පාදවත්තං කරොම, තාලවණ්ටෙන බීජාමා’’ති ආපුච්ඡන්ති. අයං පන නිසින්නකොව ‘‘කතිවස්සත්ථා’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘මයං අවස්සිකා. තුම්හෙ පන කතිවස්සත්ථා’’ති? වුත්තෙ, ‘‘මයං අජ්ජ පබ්බජිතා’’ති ආහ. අථ නං භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො, අධුනා ඡින්නචූළොසි, අජ්ජාපි තෙ සීසමූලෙ ඌකාගන්ධො වායතියෙව, ත්වං නාම එත්තකෙසු වුඩ්ඪතරෙසු වත්තං ආපුච්ඡන්තෙසු නිස්සද්දො නිච්චලො නිසින්නො, අපචිතිමත්තම්පි තෙ නත්ථි, කස්ස සාසනෙ පබ්බජිතොසී’’ති? පරිවාරෙත්වා තං වාචාසත්තීහි පහරන්තා ‘‘කිං ත්වං ඉණට්ටො වා භයට්ටො වා ජීවිතුං අසක්කොන්තො පබ්බජිතො’’ති? ආහංසු. සො එකම්පි ථෙරං ඔලොකෙසි, තෙන ‘‘කිං මං ඔලොකෙසි මහල්ලකා’’ති? වුත්තෙ අඤ්ඤං ඔලොකෙසි, තෙනපි තථෙව වුත්තෙ අථස්ස ‘‘ඉමෙ මං පරිවාරෙත්වා වාචාසත්තීහි විජ්ඣන්තී’’ති ඛත්තියමානො උප්පජ්ජි. අක්ඛීසු මණිවණ්ණානි අස්සූනි සඤ්චරිංසු. තතො නෙ ආහ – ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතත්ථා’’ති. තෙ ‘‘කිං පන ත්වං ‘මය්හං සන්තිකං ආගතා’ති? අම්හෙ මඤ්ඤසි ගිහිබ්‍යඤ්ජනභට්ඨකා’’ති වත්වා, ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස සත්ථු සන්තිකං ආගතම්හා’’ති ආහංසු. සො ‘‘මය්හං භාතු සන්තිකෙ ආගතා තුම්හෙ, යදි එවං ඉදානි වො ආගතමග්ගෙනෙව ගමනං කරිස්සාමී’’ති කුජ්ඣිත්වා නික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ චින්තෙසි – ‘‘මයි ඉමිනාව නීහාරෙන ගතෙ සත්ථා එතෙ න නීහරාපෙස්සතී’’ති දුක්ඛී දුම්මනො අස්සූනි පවත්තයමානො අගමාසි. ඉමිනා කාරණෙන එස එවං ජාතොති.

243. Trong bài kinh thứ chín, buồn rầu (dummano) nghĩa là người có ưu phiền đã sanh khởi. Nhưng tại sao vị này lại trở thành người đau khổ, buồn rầu như vậy? Bởi vì vị này là người xuất gia từ dòng dõi Sát-đế-lỵ. Do đó, sau khi cho vị ấy xuất gia, họ đã cho vị ấy mặc chiếc sāṭaka hai lớp, khoác chiếc y thượng hạng, kẻ mắt, và xức dầu hùng hoàng lên đầu vị ấy. Vị ấy, khi các vị tỳ khưu đã đi đến nơi ở ban đêm và ban ngày, không biết rằng: “Một vị tỳ khưu nên ngồi ở nơi thanh vắng,” đã đi đến nhà ăn, leo lên một chiếc ghế lớn và ngồi xuống. Các vị tỳ khưu khách, những vị mặc y phấn tảo, từ các phương khác đến, nghĩ rằng: “Không thể đến gặp bậc Thập Lực với thân thể dính đầy bụi bặm như thế này. Trước tiên, chúng ta hãy đặt vật dụng xuống,” rồi đi đến nhà ăn. Khi các vị đại trưởng lão ấy đang đến, vị ấy vẫn ngồi yên không nhúc nhích. Các vị tỳ khưu khác hỏi: “Chúng con xin làm phận sự rửa chân, chúng con xin quạt bằng quạt lá cọ.” Vị này, vẫn ngồi yên, hỏi: “Quý vị đã được bao nhiêu hạ?” Sau khi được hỏi, (họ đáp): “Chúng tôi chưa có hạ. Còn ngài, ngài đã được bao nhiêu hạ?” Khi được nói vậy, vị ấy đáp: “Chúng tôi mới xuất gia hôm nay.” Bấy giờ, các vị tỳ khưu vây quanh vị ấy, đả kích bằng những lời nói như mũi giáo, rằng: “Này hiền giả, ngài mới vừa được cạo tóc, hôm nay mùi chấy rận vẫn còn thoang thoảng nơi chân tóc của ngài. Ngài, trong khi có biết bao vị trưởng lão hơn đang hỏi để làm phận sự, lại ngồi im lặng, không nhúc nhích. Ngài không có một chút tôn kính nào. Ngài đã xuất gia trong giáo pháp của ai vậy? Có phải ngài xuất gia vì bị nợ nần, hay bị sợ hãi, hay không thể kiếm sống?” Vị ấy nhìn một vị trưởng lão, khi vị ấy nói: “Này ông già, nhìn tôi làm gì?” Vị ấy lại nhìn một vị khác, khi vị ấy cũng nói y như vậy, bấy giờ lòng kiêu mạn của dòng Sát-đế-lỵ nổi lên trong vị ấy, nghĩ rằng: “Những người này đang vây quanh và đâm ta bằng những lời nói như mũi giáo.” Những giọt nước mắt màu ngọc báu trào ra trong mắt vị ấy. Sau đó, vị ấy nói với họ: “Quý vị đã đến gặp ai?” Họ đáp: “Này kẻ phá hoại tướng mạo của người tại gia, có phải ngài nghĩ rằng chúng tôi đến gặp ngài chăng? Chúng tôi đã đến gặp đức Đạo Sư, bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên.” Vị ấy nói: “Các người đã đến gặp anh của ta. Nếu vậy, bây giờ ta sẽ khiến các người phải trở về con đường mà các người đã đến,” rồi nổi giận và bỏ đi. Trên đường đi, vị ấy suy nghĩ: “Nếu ta đi với thái độ này, đức Đạo Sư sẽ không đuổi họ đi.” Đau khổ, buồn rầu, nước mắt tuôn rơi, vị ấy ra đi. Vì lý do này mà vị ấy đã trở nên như vậy.

වාචාසන්නිතොදකෙනාති [Pg.221] වචනපතොදෙන. සඤ්ජම්භරිමකංසූති සඤ්ජම්භරිතං නිරන්තරං ඵුටං අකංසු, උපරි විජ්ඣිංසූති වුත්තං හොති. වත්තාති පරෙ යදිච්ඡකං වදතියෙව. නො ච වචනක්ඛමොති පරෙසං වචනං ඛමිතුං න සක්කොති. ඉදානි තාව ත්වං ඉමිනා කොපෙන ඉමිනා වුත්තවාචාසන්නිතොදකෙන විද්ධො. අතීතෙ පන රට්ඨතො ච පබ්බාජිතොති. එවං වුත්තෙ, ‘‘කතරස්මිං කාලෙ භගවා’’ති? භික්ඛූ භගවන්තං යාචිංසු.

Bằng mũi nhọn của lời nói đã được mài sắc (vācāsannitodakena) nghĩa là bằng mũi nhọn của lời nói. Họ đã lăng mạ (sañjambharim akaṃsu) nghĩa là họ đã làm cho bị xúc phạm liên tục, họ đã đâm chích từ bên trên, điều này được nói đến. Người nói (vattā) nghĩa là những người khác nói bất cứ điều gì họ muốn. Và không phải là người kham nhẫn lời nói (no ca vacanakkhamo) nghĩa là không thể kham nhẫn lời nói của người khác. Bây giờ, con bị đâm bởi sự sân hận này, bởi mũi nhọn của lời nói đã được nói đến này. Nhưng trong quá khứ, con cũng đã bị trục xuất khỏi vương quốc. Khi được nói như vậy, các vị tỳ khưu đã thỉnh cầu đức Thế Tôn: “Bạch đức Thế Tôn, vào thời điểm nào?”

සත්ථා ආහ – අතීතෙ බාරාණසියං බාරාණසිරාජා රජ්ජං කාරෙසි. අථෙකො ජාතිමා, එකො මාතඞ්ගොති ද්වෙ ඉසයො බාරාණසිං අගමංසු. තෙසු ජාතිමා පුරෙතරං ගන්ත්වා කුම්භකාරසාලායං නිසීදි. මාතඞ්ගො තාපසො පච්ඡා ගන්ත්වා තත්ථ ඔකාසං යාචි කුම්භකාරො ‘‘අත්ථෙත්ථ පඨමතරං පවිට්ඨො පබ්බජිතො, තං පුච්ඡා’’ති ආහ. සො අත්තනො පරික්ඛාරං ගහෙත්වා සාලාය ද්වාරමූලෙ ඨත්වා, ‘‘අම්හාකම්පි ආචරිය එකරත්තිවාසාය ඔකාසං දෙථා’’ති ආහ. ‘‘පවිස, භො’’ති. පවිසිත්වා නිසින්නං, ‘‘භො, කිං ගොත්තොසී’’ති? පුච්ඡි. ‘‘චණ්ඩාලගොත්තොම්හී’’ති. ‘‘න සක්කා තයා සද්ධිං එකට්ඨානෙ නිසීදිතුං, එකමන්තං ගච්ඡා’’ති. සො ච තත්ථෙව තිණසන්ථාරකං පත්ථරිත්වා නිපජ්ජි, ජාතිමා ද්වාරං නිස්සාය නිපජ්ජි. ඉතරො පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තො තං උරස්මිං අක්කමි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ? ‘‘අහං ආචරියා’’ති ආහ. ‘‘රෙ චණ්ඩාල, කිං අඤ්ඤතො මග්ගං න පස්සසි? අථ මෙ ආගන්ත්වා අක්කමසී’’ති. ‘‘ආචරිය, අදිස්වා මෙ අක්කන්තොසි, ඛම මය්හ’’න්ති. සො මහාපුරිසෙ බහි නික්ඛන්තෙ චින්තෙසි – ‘‘අයං පච්චාගච්ඡන්තොපි ඉතොව ආගමිස්සතී’’ති පරිවත්තෙත්වා නිපජ්ජි. මහාපුරිසොපි ‘‘ආචරියො ඉතො සීසං කත්වා නිපන්නො, පාදසමීපෙන ගමිස්සාමී’’ති පවිසන්තො පුන උරස්මිංයෙව අක්කමි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ? ‘‘අහං ආචරියා’’ති ආහ. ‘‘පඨමං තාව තෙ අජානන්තෙන කතං, ඉදානි මං ඝටෙන්තොව අකාසි, සූරියෙ තෙ උග්ගච්ඡන්තෙ සත්තධා මුද්ධා ඵලතූ’’ති සපි. මහාපුරිසො කිඤ්චි අවත්වා පුරෙඅරුණෙයෙව සූරියං ගණ්හි, නාස්ස උග්ගන්තුං අදාසි. මනුස්සා ච හත්ථිඅස්සාදයො ච පබුජ්ඣිංසු.

Bậc Đạo Sư nói: Vào thời quá khứ, ở thành Bārāṇasī, vua Bārāṇasī trị vì vương quốc. Khi ấy, có hai vị ẩn sĩ, một vị tên là Jātimā, một vị tên là Mātaṅga, đã đi đến thành Bārāṇasī. Trong hai vị ấy, vị Jātimā đi đến trước và ngồi trong nhà nghỉ của người thợ gốm. Ẩn sĩ Mātaṅga đi đến sau, xin một chỗ ở đó. Người thợ gốm nói: "Ở đây có một vị xuất gia đã vào trước, hãy hỏi vị ấy." Vị ấy (Mātaṅga) lấy vật dụng của mình, đứng ở cửa nhà nghỉ và nói: "Thưa đạo sư, xin hãy cho chúng tôi một chỗ để ở lại một đêm." "Này ông, hãy vào đi." Khi vị ấy đã vào và ngồi xuống, (Jātimā) hỏi: "Này ông, ông thuộc dòng dõi nào?" "Tôi thuộc dòng dõi Chiên-đà-la." "Không thể ngồi cùng một chỗ với ông được, hãy đi đến một nơi riêng biệt." Và vị ấy (Mātaṅga) trải một tấm lót bằng cỏ ngay tại đó và nằm xuống, còn Jātimā nằm xuống gần cửa. Vị kia (Mātaṅga) khi đi ra ngoài để đi vệ sinh đã giẫm lên ngực vị ấy (Jātimā). Khi được hỏi: "Ai đó?" Vị ấy đáp: "Là con, thưa đạo sư." "Này gã Chiên-đà-la, ngươi không thấy con đường nào khác sao? Mà lại đến giẫm lên ta." "Thưa đạo sư, vì không thấy nên con đã giẫm phải ngài, xin hãy tha thứ cho con." Khi vị Đại sĩ đã đi ra ngoài, vị ấy (Jātimā) suy nghĩ: "Gã này khi quay trở lại cũng sẽ đi từ hướng này," rồi xoay người lại và nằm xuống. Vị Đại sĩ cũng nghĩ: "Vị đạo sư đã quay đầu về hướng này mà nằm, ta sẽ đi qua phía chân," và khi đi vào, lại giẫm phải ngay ngực. Khi được hỏi: "Ai đó?" Vị ấy đáp: "Là con, thưa đạo sư." "Lần đầu, ngươi làm vậy là do không biết. Bây giờ, ngươi cố tình làm hại ta. Khi mặt trời mọc, đầu ngươi hãy vỡ ra làm bảy mảnh," rồi nguyền rủa. Vị Đại sĩ không nói gì, ngay trước lúc rạng đông đã nắm giữ mặt trời, không cho nó mọc lên. Con người và các loài vật như voi, ngựa... đều đã thức giấc.

මනුස්සා [Pg.222] රාජකුලං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, සකලනගරෙ අප්පබුද්ධො නාම නත්ථි, න ච අරුණුග්ගං පඤ්ඤායති, කින්නු ඛො එත’’න්ති? තෙන හි නගරං පරිවීමංසථාති. තෙ පරිවීමංසන්තා කුම්භකාරසාලායං ද්වෙ තාපසෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං එතං කම්මං භවිස්සතී’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රඤ්ඤා ච ‘‘පුච්ඡථ නෙ’’ති වුත්තා ආගන්ත්වා ජාතිමන්තං පුච්ඡිංසු – ‘‘තුම්හෙහි අන්ධකාරං කත’’න්ති. ‘‘න මයා කතං, එස පන කූටජටිලො ඡවො අනන්තමායො, තං පුච්ඡථා’’ති. තෙ ආගන්ත්වා මහාපුරිසං පුච්ඡිංසු – ‘‘තුම්හෙහි, භන්තෙ, අන්ධකාරං කත’’න්ති. ‘‘ආම අයං ආචරියො මං අභිසපි, තස්මා මයා කත’’න්ති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජාපි ආගන්ත්වා මහාපුරිසං ‘‘තුම්හෙහි කතං, භන්තෙ’’ති? පුච්ඡි. ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘කස්මා භන්තෙ’’ති? ‘‘ඉමිනා අභිසපිතොම්හි, සචෙ මං එසො ඛමාපෙස්සති, සූරියං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති. රාජා ‘‘ඛමාපෙථ, භන්තෙ, එත’’න්ති ආහ. ඉතරො ‘‘මාදිසො ජාතිමා කිං එවරූපං චණ්ඩාලං ඛමාපෙස්සති? න ඛමාපෙමී’’ති.

Dân chúng đi đến hoàng cung và tâu: "Tâu Đại vương, trong khắp thành phố không có ai là chưa thức giấc, nhưng bình minh lại không thấy đâu. Việc này là thế nào?" (Vua nói:) "Vậy thì hãy đi điều tra trong thành." Họ trong khi điều tra, thấy hai vị ẩn sĩ trong nhà nghỉ của người thợ gốm, (nghĩ rằng) "Việc này hẳn là do họ làm," rồi đi tâu lên vua. Được vua bảo: "Hãy hỏi họ," họ đến hỏi vị Jātimanta: "Có phải các ngài đã tạo ra bóng tối này không?" "Không phải do tôi làm. Nhưng gã đạo sĩ bối tóc xảo trá, hèn hạ, nhiều mưu mẹo kia, hãy hỏi gã ấy." Họ đến hỏi vị Đại sĩ: "Thưa ngài, có phải ngài đã tạo ra bóng tối này không?" "Phải, vị đạo sư này đã nguyền rủa tôi, vì thế tôi đã làm vậy." Họ đi tâu lên vua. Vua cũng đến hỏi vị Đại sĩ: "Thưa ngài, có phải ngài đã làm không?" "Vâng, tâu Đại vương." "Vì sao vậy, thưa ngài?" "Tôi đã bị vị này nguyền rủa. Nếu vị ấy xin tôi tha thứ, tôi sẽ thả mặt trời ra." Vua nói: "Thưa ngài (Jātimanta), xin hãy xin vị này tha thứ." Vị kia nói: "Một người thuộc dòng dõi cao quý như ta sao lại phải xin lỗi một gã Chiên-đà-la như thế? Ta không xin lỗi."

අථ නං මනුස්සා ‘‘න කිං ත්වං අත්තනො රුචියා ඛමාපෙස්සසී’’ති? වත්වා හත්ථෙසු ච පාදෙසු ච ගහෙත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ‘‘ඛමාපෙහී’’ති ආහංසු. සො නිස්සද්දො නිපජ්ජි. පුනපි නං ‘‘ඛමාපෙහී’’ති ආහංසු. තතො ‘‘ඛම මය්හං, ආචරියා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘අහං තාව තුය්හං ඛමිත්වා සූරියං විස්සජ්ජෙස්සාමි, සූරියෙ පන උග්ගතෙ තව සීසං සත්තධා ඵලිස්සතී’’ති වත්වා, ‘‘ඉමස්ස සීසප්පමාණං මත්තිකාපිණ්ඩං මත්ථකෙ ඨපෙත්වා එතං නදියා ගලප්පමාණෙ උදකෙ ඨපෙථා’’ති ආහ. මනුස්සා තථා අකංසු. එත්තාවතා සරට්ඨකං රාජබලං සන්නිපති. මහාපුරිසො සූරියං මුඤ්චි. සූරියරස්මි ආගන්ත්වා මත්තිකාපිණ්ඩං පහරි. සො සත්තධා භිජ්ජි. තාවදෙව සො නිමුජ්ජිත්වා එකෙන තිත්ථෙන උත්තරිත්වා පලායි. සත්ථා ඉමං වත්ථුං ආහරිත්වා, ‘‘ඉදානි තාව ත්වං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පරිභාසං ලභසි, පුබ්බෙපි ඉමං කොධං නිස්සාය රට්ඨතො පබ්බාජිතො’’ති අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා අථ නං ඔවදන්තො න ඛො තෙ තං තිස්ස පතිරූපන්තිආදිමාහ. නවමං.

Khi ấy, dân chúng nói với vị ấy: "Sao? Ngươi không tự ý xin lỗi à?" rồi nắm lấy tay chân, bắt nằm xuống dưới chân (vị Đại sĩ) và nói: "Hãy xin lỗi đi." Vị ấy nằm im lặng. Họ lại nói với vị ấy: "Hãy xin lỗi đi." Sau đó, vị ấy nói: "Xin hãy tha thứ cho tôi, thưa đạo sư." Vị Đại sĩ nói: "Trước hết, ta sẽ tha thứ cho ngươi và thả mặt trời ra, nhưng khi mặt trời mọc, đầu ngươi sẽ vỡ ra làm bảy mảnh," rồi nói thêm: "Hãy lấy một cục đất sét to bằng đầu của vị này đặt lên trên đầu, rồi đặt vị này xuống nước sâu đến cổ trong sông." Dân chúng đã làm như vậy. Trong lúc đó, quân đội của vua cùng với dân trong nước đã tụ tập lại. Vị Đại sĩ thả mặt trời ra. Ánh nắng mặt trời chiếu đến và đập vào cục đất sét. Cục đất ấy vỡ ra làm bảy mảnh. Ngay lúc đó, vị ấy (Jātimanta) lặn xuống, trồi lên ở một bến nước và bỏ chạy. Bậc Đạo Sư, sau khi kể lại câu chuyện này, đã kết nối các sự kiện lại: "Này Tissa, bây giờ ngươi bị các Tỳ khưu khiển trách, trong quá khứ cũng vì sân hận này mà ngươi đã bị trục xuất khỏi xứ." Rồi, trong khi giáo huấn vị ấy, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: "Này Tissa, điều ấy không thích hợp với ngươi..." Hết kinh thứ chín.

10. ථෙරනාමකසුත්තවණ්ණනා

10. Chú giải kinh Theranāmaka

244. දසමෙ වණ්ණවාදීති ආනිසංසවාදී. යං අතීතං තං පහීනන්ති අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ ඡන්දරාගප්පහානෙන තං පහීනං නාම හොති. අනාගතන්ති අනාගතම්පි ඛන්ධපඤ්චකං තත්ථ ඡන්දරාගපටිනිස්සග්ගෙන පටිනිස්සට්ඨං නාම හොති[Pg.223]. සබ්බාභිභුන්ති සබ්බා ඛන්ධායතනධාතුයො ච තයො භවෙ ච අභිභවිත්වා ඨිතං. සබ්බවිදුන්ති තං වුත්තප්පකාරං සබ්බං විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතං. සබ්බෙසු ධම්මෙසූති තෙස්වෙව ධම්මෙසු තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි අනුපලිත්තං. සබ්බඤ්ජහන්ති තදෙව සබ්බං තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන ජහිත්වා ඨිතං. තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තන්ති තණ්හක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය විමුත්තියා විමුත්තං. දසමං.

244. Trong kinh thứ mười, vaṇṇavādī có nghĩa là người thường nói về lợi ích. Cụm từ yaṃ atītaṃ taṃ pahīnaṃ (cái gì đã qua, cái đó đã được đoạn trừ) có nghĩa là: đối với năm uẩn trong quá khứ, do đoạn trừ tham dục, nên cái đó được gọi là đã đoạn trừ. Cụm từ anāgataṃ (vị lai) có nghĩa là: cả năm uẩn trong vị lai, do từ bỏ tham dục đối với chúng, nên được gọi là đã từ bỏ hoàn toàn. Sabbābhibhuṃ (người chinh phục tất cả) có nghĩa là người đã chinh phục tất cả các uẩn, xứ, giới và ba cõi, và an trú (trong trạng thái đó). Sabbaviduṃ (người biết tất cả) có nghĩa là người đã làm cho tất cả những điều đã được nói đến trở nên được biết rõ, hiển nhiên, và an trú (trong trạng thái đó). Sabbesu dhammesu (trong tất cả các pháp) có nghĩa là không bị dính mắc bởi những sự bôi trát là tham ái và tà kiến trong chính các pháp hữu vi ấy. Sabbañjahaṃ (người từ bỏ tất cả) có nghĩa là người đã từ bỏ tất cả những pháp hữu vi ấy do đoạn trừ tham dục đối với chúng, và an trú (trong trạng thái đó). Taṇhakkhaye vimuttaṃ (người giải thoát trong sự đoạn tận ái) có nghĩa là người đã giải thoát nhờ sự giải thoát (quả giải thoát) có Níp-bàn, được gọi là sự đoạn tận ái, làm đối tượng. Hết kinh thứ mười.

11. මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා

11. Chú giải kinh Mahākappina

245. එකාදසමෙ මහාකප්පිනොති එවංනාමකො අභිඤ්ඤාබලප්පත්තො අසීතිමහාසාවකානං අබ්භන්තරො මහාථෙරො. සො කිර ගිහිකාලෙ කුක්කුටවතීනගරෙ තියොජනසතිකං රජ්ජං අකාසි. පච්ඡිමභවිකත්තා පන තථාරූපං සාසනං සොතුං ඔහිතසොතො විචරති. අථෙකදිවසං අමච්චසහස්සපරිවුතො උය්‍යානකීළිකං අගමාසි. තදා ච මජ්ඣිමදෙසතො ජඞ්ඝවාණිජා තං නගරං ගන්ත්වා, භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා, ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරහත්ථා රාජකුලද්වාරං ගන්ත්වා, ‘‘රාජා උය්‍යානං ගතො’’ති සුත්වා, උය්‍යානං ගන්ත්වා, ද්වාරෙ ඨිතා, පටිහාරස්ස ආරොචයිංසු. අථ රඤ්ඤො නිවෙදිතෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාතිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ, ‘‘තාතා, කුතො ආගතත්ථා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘සාවත්ථිතො දෙවා’’ති. ‘‘කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජා’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘අත්ථි පන තුම්හාකං දෙසෙ කිඤ්චි සාසන’’න්ති? ‘‘අත්ථි, දෙව, න පන සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතු’’න්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙ සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදථා’’ති? ආහ. ‘‘බුද්ධොති දෙව වදාමා’’ති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා, ‘‘බුද්ධොති පදං අපරිමාණං, නාස්ස සක්කා පරිමාණං කාතු’’න්ති තස්මිංයෙව පසන්නො සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති? පුච්ඡි. ‘‘දෙව ධම්මරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති? පුච්ඡි. ‘‘සඞ්ඝරතනං දෙව උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං [Pg.224] දත්වා දින්නභාවං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා, ‘‘තාතා, දෙවියා සන්තිකං ගච්ඡථා’’ති පෙසෙසි. තෙසු ගතෙසු අමච්චෙ පුච්ඡි, ‘‘තාතා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? ‘‘දෙව තුම්හෙ කිං කත්තුකාමා’’ති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති. තෙ සබ්බෙපි ඝරං වා කුටුම්බං වා අනපලොකෙත්වා යෙ අස්සෙ ආරුය්හ ගතා, තෙහෙව නික්ඛමිංසු.

245. Trong kinh thứ mười một. Mahākappina: Vị đại trưởng lão có tên như vậy, đã đạt đến năng lực thần thông, là một trong tám mươi vị đại thinh văn. Tương truyền, vào thời tại gia, ngài đã trị vì một vương quốc rộng ba trăm do-tuần ở thành Kukkuṭavatī. Vì là kiếp chót, ngài đi lại với tai lắng nghe để được nghe một tin tức như vậy. Rồi một hôm, cùng với một ngàn vị đại thần tùy tùng, ngài đi đến ngự uyển để du ngoạn. Lúc bấy giờ, các thương nhân đi bộ từ Trung Ấn đến thành ấy, sau khi cất giữ hàng hóa, tay cầm lễ vật, họ đến cổng hoàng cung với ý định: “Chúng ta sẽ yết kiến đức vua.” Khi nghe tin: “Đức vua đã đi đến ngự uyển,” họ liền đi đến ngự uyển, đứng ở cổng và báo cho người gác cổng biết. Khi được báo lại cho đức vua, vua cho gọi họ vào. Khi họ đã dâng lễ vật và đứng lạy chào, vua hỏi: “Này các khanh, các khanh từ đâu đến?” – “Tâu đại vương, từ thành Sāvatthī.” – “Xứ sở của các khanh có được sung túc không, đức vua có anh minh không?” – “Tâu đại vương, vâng ạ.” – “Ở xứ của các khanh có tin tức gì không?” – “Tâu đại vương, có ạ, nhưng không thể nói với miệng chưa súc.” Vua cho người mang nước đến trong một cái bình vàng. Họ súc miệng xong, hướng về đức Thập Lực, chắp tay và thưa: “Tâu đại vương, ở xứ của chúng thần đã xuất hiện một báu vật tên là Phật bảo.” Vừa nghe lời “Phật,” niềm hỷ lạc khởi lên lan khắp toàn thân đức vua. Sau đó, ngài hỏi: “Này các khanh, các khanh nói ‘Phật’ ư?” – “Tâu đại vương, chúng thần nói ‘Phật’.” Sau khi cho họ nói lại ba lần như vậy, ngài hoan hỷ ngay nơi đó, nghĩ rằng: “Từ ‘Phật’ này là vô lượng, không thể đo lường được,” rồi ban cho họ một trăm ngàn, và hỏi tiếp: “Còn tin tức gì khác không?” – “Tâu đại vương, đã xuất hiện một báu vật tên là Pháp bảo.” Nghe vậy, ngài cũng cho họ xác nhận lại ba lần, rồi lại ban cho một trăm ngàn nữa, và hỏi tiếp: “Còn tin tức gì khác không?” – “Tâu đại vương, đã xuất hiện Tăng bảo.” Nghe vậy, ngài cũng cho họ xác nhận lại ba lần, rồi lại ban cho một trăm ngàn nữa, cho viết việc ban thưởng lên một tờ lá, rồi phái họ đi: “Này các khanh, hãy đến gặp hoàng hậu.” Khi họ đã đi, vua hỏi các vị đại thần: “Này các khanh, đức Phật đã xuất hiện trên đời, các khanh sẽ làm gì?” – “Tâu đại vương, ngài định làm gì ạ?” – “Ta sẽ xuất gia.” – “Chúng thần cũng sẽ xuất gia.” Tất cả họ, không từ biệt nhà cửa hay gia đình, đã ra đi trên chính những con ngựa mà họ đã cưỡi đến.

වාණිජා අනොජාදෙවියා සන්තිකං ගන්ත්වා පණ්ණං දස්සෙසුං. සා වාචෙත්වා ‘‘රඤ්ඤා තුම්හාකං බහූ කහාපණා දින්නා, කිං තුම්හෙහි කතං, තාතා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘පියසාසනං දෙවි ආනීත’’න්ති. ‘‘අම්හෙපි සක්කා, තාතා, සුණාපෙතු’’න්ති. ‘‘සක්කා දෙවි, උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි පන වත්තුං න සක්කා’’ති. සා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතනයෙනෙව ආරොචෙසුං. සාපි සුත්වා උප්පන්නපාමොජ්ජා තෙනෙව නයෙන එකෙකස්මිං පදෙ තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පටිඤ්ඤාගණනාය තීණි තීණි කත්වා නවසතසහස්සානි අදාසි. වාණිජා සබ්බානිපි ද්වාදසසතසහස්සානි ලභිංසු. අථ නෙ ‘‘රාජා කහං, තාතා’’ති, පුච්ඡි. ‘‘පබ්බජිස්සාමීති නික්ඛන්තො දෙවී’’ති. ‘‘තෙන හි, තාතා, තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති තෙ උය්‍යොජෙත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං ගතානං අමච්චානං මාතුගාමෙ පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තුම්හෙ අත්තනො සාමිකානං ගතට්ඨානං ජානාථ අම්මා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ජානාම අය්‍යෙ, රඤ්ඤා සද්ධිං උය්‍යානකීළිකං ගතා’’ති. ආම ගතා, තත්ථ පන ගන්ත්වා, ‘‘බුද්ධො උප්පන්නො, ධම්මො උප්පන්නො, සඞ්ඝො උප්පන්නො’’ති සුත්වා, ‘‘දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති ගතා. ‘‘තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තුම්හෙ පන අය්‍යෙ කිං කත්තුකාමා’’ති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමි, න තෙහි වන්තවමනං ජිව්හග්ගෙ ඨපෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යදි එවං, මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති සබ්බා රථෙ යොජාපෙත්වා නික්ඛමිංසු.

Các thương nhân đến gặp hoàng hậu Anojā và trình tờ lá. Bà đọc xong và hỏi: “Đức vua đã ban cho các khanh nhiều tiền kahāpaṇa, các khanh đã làm gì vậy?” – “Tâu hoàng hậu, chúng thần đã mang đến một tin vui.” – “Này các khanh, có thể cho ta nghe được không?” – “Tâu hoàng hậu, có thể ạ, nhưng không thể nói với miệng chưa súc.” Bà cho người mang nước đến trong một cái bình vàng. Họ súc miệng xong và kể lại theo cách họ đã trình báo với đức vua. Bà nghe xong, lòng tràn ngập niềm vui, cũng theo cách đó, với mỗi từ, bà cho họ xác nhận lại ba lần, và với mỗi lần xác nhận, bà ban thưởng gấp ba, tổng cộng là chín trăm ngàn. Các thương nhân nhận được tất cả là một triệu hai trăm ngàn. Sau đó, bà hỏi họ: “Này các khanh, đức vua ở đâu?” – “Tâu hoàng hậu, ngài đã ra đi với ý định xuất gia.” – “Vậy thì, các khanh hãy đi đi.” Sau khi cho họ đi, bà cho gọi các phu nhân của những vị đại thần đã đi theo vua và hỏi: “Này các phu nhân, các vị có biết chồng mình đã đi đâu không?” – “Thưa lệnh bà, chúng tôi biết, họ đã đi cùng đức vua đến ngự uyển để du ngoạn.” – “Đúng là họ đã đi, nhưng sau khi đến đó và nghe tin: ‘Phật đã xuất hiện, Pháp đã xuất hiện, Tăng đã xuất hiện,’ họ đã ra đi để xuất gia nơi đức Thập Lực. Các vị sẽ làm gì?” – “Thưa lệnh bà, còn lệnh bà định làm gì ạ?” – “Ta sẽ xuất gia, ta sẽ không đặt lên đầu lưỡi thứ mà họ đã nôn ra.” – “Nếu vậy, chúng tôi cũng sẽ xuất gia.” Tất cả họ cho thắng xe và ra đi.

රාජාපි අමච්චසහස්සෙන සද්ධිං ගඞ්ගාය තීරං පාපුණි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ගඞ්ගා පූරා හොති. අථ නං දිස්වා, ‘‘අයං ගඞ්ගා පූරා චණ්ඩමච්ඡාකිණ්ණා, අම්හෙහි සද්ධිං ආගතා දාසා වා මනුස්සා වා නත්ථි, යෙ නො නාවං වා උළුම්පං වා කත්වා දදෙය්‍යුං, එතස්ස පන සත්ථු ගුණා නාම හෙට්ඨා අවීචිතො උපරි යාව භවග්ගා පත්ථටා, සචෙ එස සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරපිට්ඨානි මා තෙමෙන්තූ’’ති උදකපිට්ඨෙන අස්සෙ පක්ඛන්දාපෙසුං[Pg.225]. එකඅස්සස්සාපි ඛුරපිට්ඨමත්තං න තෙමි, රාජමග්ගෙන ගච්ඡන්තා විය පරතීරං පත්වා පුරතො අඤ්ඤං මහානදිං පාපුණිංසු. තත්ථ අඤ්ඤා සච්චකිරියා නත්ථි, තාය එව සච්චකිරියාය තම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං අතික්කමිංසු. අථ තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමිංසු.

Đức vua cùng với một ngàn vị đại thần cũng đến bờ sông Gaṅgā. Vào lúc ấy, sông Gaṅgā đầy nước. Thấy vậy, ngài nghĩ: “Sông Gaṅgā này đầy nước và đầy những loài cá dữ, không có tôi tớ hay người nào đi cùng chúng ta để có thể làm thuyền hay bè cho chúng ta. Tuy nhiên, các đức hạnh của vị Đạo sư này lan tỏa từ địa ngục Avīci bên dưới cho đến cõi trời cao nhất bên trên. Nếu vị Đạo sư ấy là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, mong rằng móng của những con ngựa này không bị ướt.” Rồi họ thúc ngựa đi trên mặt nước. Móng của một con ngựa cũng không hề bị ướt. Như đi trên đường hoàng gia, họ đến bờ bên kia và tiếp tục đến một con sông lớn khác ở phía trước. Ở đó, không cần một lời chân thật nguyện nào khác, chỉ bằng lời chân thật nguyện ấy, họ đã vượt qua cả con sông rộng nửa do-tuần đó. Sau đó, họ đến con sông lớn thứ ba tên là Candabhāgā và cũng vượt qua nó bằng chính lời chân thật nguyện ấy.

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගච්ඡතී’’ති දිස්වා, ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා, පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව පත්තචීවරං ගහෙත්වා, ආකාසෙ උප්පතිත්වා චන්දභාගාය නදියා තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථස්ස අභිමුඛෙ ඨානෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි, තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා ච ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විධාවන්තියො ඔලොකෙන්තා දසබලස්ස පුණ්ණචන්දසස්සිරිකං මුඛං දිස්වා, ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං පබ්බජිතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔනතා වන්දමානා ආගම්ම සත්ථාරං වන්දිංසු. රාජා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචිංසු. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ ඉමෙ චීවරදානස්ස දින්නත්තා අත්තනො චීවරානි ගහෙත්වාව ආගතා’’ති සුවණ්ණවණ්ණං හත්ථං පසාරෙත්වා, ‘‘එථ භික්ඛවො ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, චරථ බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති ආහ. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි, වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

Bậc Đạo Sư cũng vậy, vào ngày hôm ấy, lúc rạng đông, sau khi xuất khỏi đại bi định, quán xét thế gian, Ngài thấy rằng: "Hôm nay, vua Mahākappina, từ bỏ vương quốc rộng ba trăm do-tuần, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn vị đại thần, đang đến chỗ ta để xuất gia." Nghĩ rằng: "Ta nên đi đón họ," vào buổi sáng sớm, sau khi thực hiện các phận sự về thân thể, cùng với Tăng chúng đi khất thực ở Sāvatthī, sau bữa ăn, khi đã trở về từ nơi khất thực, Ngài một mình mang y bát, bay lên không trung, đến bờ sông Candabhāgā. Tại một nơi đối diện với bến đò mà họ sẽ đi qua, có một cây đa lớn. Tại đó, Ngài ngồi kiết-già, an trú chánh niệm trước mặt, và phóng ra sáu loại hào quang của Đức Phật. Họ, trong khi đang qua bến đò ấy, nhìn thấy sáu loại hào quang của Đức Phật tỏa ra đây đó, thấy được gương mặt của Bậc Thập Lực, rạng rỡ như mặt trăng tròn, và nghĩ rằng: "Vị Đạo Sư mà chúng ta hướng đến để xuất gia, chắc chắn chính là Ngài đây rồi." Chỉ bằng việc nhìn thấy mà họ đi đến kết luận, và từ nơi nhìn thấy, họ cúi mình đảnh lễ và tiến đến đảnh lễ Bậc Đạo Sư. Vua nắm lấy mắt cá chân của Bậc Đạo Sư và đảnh lễ, rồi cùng với một ngàn vị đại thần ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư thuyết pháp cho họ. Khi thời pháp kết thúc, tất cả đều chứng đắc quả A-la-hán và xin Bậc Đạo Sư cho được xuất gia. Bậc Đạo Sư, biết rằng: "Do trong quá khứ những vị này đã cúng dường y, nên họ đã đến đây mang theo y của chính mình," Ngài duỗi cánh tay màu vàng ròng ra và nói: "Hãy đến, các Tỳ-khưu! Giáo pháp đã được khéo thuyết giảng. Hãy thực hành phạm hạnh để chấm dứt hoàn toàn khổ đau." Đó chính là lễ xuất gia và cụ túc giới của các vị tôn giả ấy. Họ vây quanh Bậc Đạo Sư như những vị trưởng lão đã có sáu mươi hạ.

අනොජාපි දෙවී රථසහස්සපරිවාරා ගඞ්ගාතීරං පත්වා රඤ්ඤො අත්ථාය ආභතං නාවං වා උළුම්පං වා අදිස්වා අත්තනො බ්‍යත්තතාය චින්තෙසි – ‘‘රාජා සච්චකිරියං කත්වා ගතො භවිස්සති, සො පන සත්ථා න කෙවලං තෙසංයෙව [Pg.226] අත්ථාය නිබ්බත්තො, සචෙ සො සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, අම්හාකං රථා මා උදකෙ නිමුජ්ජිංසූ’’ති උදකපිට්ඨෙ රථෙ පක්ඛන්දාපෙසි. රථානං නෙමිවට්ටිමත්තම්පි න තෙමි. දුතියතතියනදීපි තෙනෙව සච්චකාරෙන උත්තරමානායෙව නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සත්ථාරං අද්දස. සත්ථා ‘‘ඉමාසං අත්තනො සාමිකෙ පස්සන්තීනං ඡන්දරාගො උප්පජ්ජිත්වා මග්ගඵලානං අන්තරායං කරෙය්‍ය, සො එවං කාතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති යථා අඤ්ඤමඤ්ඤෙ න පස්සන්ති, තථා අකාසි. තා සබ්බාපි තිත්ථතො උත්තරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තාසං ධම්මං කථෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බාපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පස්සිංසු. සත්ථා ‘‘උප්පලවණ්ණා ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. ථෙරී ආගන්ත්වා සබ්බා පබ්බාජෙත්වා ආදාය භික්ඛුනීනං උපස්සයං ගතා. සත්ථා භික්ඛුසහස්සං ගහෙත්වා ආකාසෙන ජෙතවනං අගමාසි. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘මහාකප්පිනොති එවං නාමකො අභිඤ්ඤාබලප්පත්තො අසීතිමහාසාවකානං අබ්භන්තරො මහාථෙරො’’ති.

Hoàng hậu Anojā cũng vậy, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn cỗ xe, đến bờ sông Gaṅgā, không thấy thuyền hay bè nào được mang đến cho nhà vua, do sự thông minh của mình, bà suy nghĩ: "Nhà vua hẳn đã đi bằng cách lập lời chân thật. Vị Đạo Sư ấy không chỉ xuất hiện vì lợi ích của riêng họ. Nếu vị Đạo Sư ấy là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, mong rằng những cỗ xe của chúng ta sẽ không chìm trong nước." Bà cho các cỗ xe tiến xuống mặt nước. Ngay cả vành bánh xe cũng không bị ướt. Vượt qua con sông thứ hai và thứ ba cũng bằng lời chân thật ấy, bà thấy Bậc Đạo Sư dưới gốc cây đa. Bậc Đạo Sư nghĩ: "Nếu những người phụ nữ này nhìn thấy chồng mình, tham dục sẽ khởi lên và gây trở ngại cho Đạo và Quả, khiến họ không thể thành tựu được," Ngài làm cho họ không thể nhìn thấy nhau. Tất cả họ sau khi qua bến đò, đã đảnh lễ Bậc Thập Lực và ngồi xuống. Bậc Đạo Sư thuyết pháp cho họ, khi thời pháp kết thúc, tất cả đều chứng đắc quả Tu-đà-hoàn và họ nhìn thấy nhau. Bậc Đạo Sư nghĩ: "Uppalavaṇṇā hãy đến đây." Vị Trưởng lão ni đến, cho tất cả họ xuất gia và đưa họ đến trú xứ của các Tỳ-khưu-ni. Bậc Đạo Sư cùng với một ngàn vị Tỳ-khưu bay qua không trung trở về tu viện Jetavana. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: "Mahākappina là vị Đại Trưởng lão có tên như vậy, người đã đạt được năng lực thần thông, là một trong tám mươi vị đại thinh văn."

ජනෙතස්මින්ති ජනිතෙ පජායාති අත්ථො. යෙ ගොත්තපටිසාරිනොති යෙ ‘‘මයං වාසෙට්ඨා ගොතමා’’ති ගොත්තං පටිසරන්ති පටිජානන්ති, තෙසං ඛත්තියො සෙට්ඨොති අත්ථො. විජ්ජාචරණසම්පන්නොති අට්ඨහි විජ්ජාහි චෙව පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන ච සමන්නාගතො. තපතීති විරොචති. ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණොති ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො තපති විරොචති. තස්මිං පන ඛණෙ කාලුදායිත්ථෙරො දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො අවිදූරෙ නිසින්නො හොති. බුද්ධො තපතීති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො විරොචති. සබ්බමඞ්ගලගාථා කිරෙසා. භාතිකරාජා කිර එකං පූජං කාරෙත්වා ආචරියකං ආහ – ‘‘තීහි රතනෙහි අමුත්තං එකං ජයමඞ්ගලං වදථා’’ති. සො තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා ඉමං ගාථං වදන්තො ‘‘දිවා තපති ආදිච්චො’’ති වත්වා අත්ථඞ්ගමෙන්තස්ස සූරියස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘රත්තිමාභාති චන්දිමා’’ති, උට්ඨහන්තස්ස චන්දස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘සන්නද්ධො ඛත්තියො තපතී’’ති රඤ්ඤො අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘බුද්ධො තපති තෙජසා’’ති වත්වා පන මහාචෙතියස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. අථ නං රාජා ‘‘මා හත්ථං ඔතාරෙහී’’ති උක්ඛිත්තස්මිංයෙව හත්ථෙ සහස්සං ඨපෙසි. එකාදසමං.

"Trong loài người" (janetasmiṃ) có nghĩa là trong chúng sanh, trong dân chúng. "Những ai chấp vào dòng dõi" (Ye gottapaṭisārino) có nghĩa là những ai dựa vào, tuyên bố dòng dõi của mình rằng "chúng tôi là Vāseṭṭha, là Gotama"; trong số họ, dòng Sát-đế-lỵ là cao quý nhất. "Bậc đầy đủ minh và hạnh" (Vijjācaraṇasampanno) là bậc thành tựu tám loại minh và mười lăm pháp thuộc về hạnh. "Tỏa sáng" (tapati) có nghĩa là chiếu rọi. "Bà-la-môn tỏa sáng khi thiền định" (Jhāyī tapati brāhmaṇo) có nghĩa là vị Bà-la-môn đã đoạn tận lậu hoặc, khi đang thiền định với hai loại thiền, thì tỏa sáng, chiếu rọi. Vào lúc ấy, Trưởng lão Kāḷudāyī đang ngồi không xa, thiền định với hai loại thiền. "Đức Phật tỏa sáng" (Buddho tapati) có nghĩa là bậc Toàn Giác chiếu rọi. Đây được cho là bài kệ về tất cả điềm lành. Tương truyền, vua Bhātika sau khi tổ chức một lễ cúng dường đã nói với vị đạo sư: "Xin hãy đọc một bài kệ chiến thắng cát tường mà không liên quan đến Tam Bảo." Vị ấy sau khi nghiên cứu Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, đã đọc bài kệ này. Khi nói "Ban ngày mặt trời tỏa sáng," vị ấy chắp tay hướng về mặt trời đang lặn. Khi nói "Ban đêm mặt trăng chiếu rọi," vị ấy chắp tay hướng về mặt trăng đang lên. Khi nói "Vua Sát-đế-lỵ tỏa sáng khi mang giáp trụ," vị ấy chắp tay hướng về nhà vua. Khi nói "Bà-la-môn tỏa sáng khi thiền định," vị ấy chắp tay hướng về Tăng chúng. Nhưng khi nói "Đức Phật tỏa sáng bằng uy lực," vị ấy chắp tay hướng về đại bảo tháp. Bấy giờ, nhà vua nói: "Xin đừng hạ tay xuống," và đặt một ngàn (đồng tiền) vào tay vị ấy khi tay vẫn còn đang giơ lên. (Kinh) thứ mười một.

12. සහායකසුත්තවණ්ණනා

12. Chú giải kinh Người Bạn Đồng Hành.

246. ද්වාදසමෙ [Pg.227] චිරරත්තංසමෙතිකාති දීඝරත්තං සංසන්දිත්වා සමෙත්වා ඨිතලද්ධිනො. තෙ කිර පඤ්චජාතිසතානි එකතොව විචරිංසු. සමෙති නෙසං සද්ධම්මොති ඉදානි ඉමෙසං අයං සාසනධම්මො සංසන්දති සමෙති. ධම්මෙ බුද්ධප්පවෙදිතෙති බුද්ධෙන පවෙදිතෙ ධම්මෙ එතෙසං සාසනධම්මො සොභතීති අත්ථො. සුවිනීතා කප්පිනෙනාති අත්තනො උපජ්ඣායෙන අරියප්පවෙදිතෙ ධම්මෙ සුට්ඨු විනීතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ද්වාදසමං.

246. Trong (kinh) thứ mười hai, "những người đã cùng nhau trong thời gian dài" (cirarattaṃsametikā) có nghĩa là những người có quan điểm đã được thiết lập sau khi đã kết giao và hội họp trong một thời gian dài. Tương truyền, họ đã cùng nhau đi lại trong năm trăm kiếp. "Diệu pháp của họ hòa hợp" (Sameti nesaṃ saddhammo) có nghĩa là bây giờ, giáo pháp này của họ tương ứng và hòa hợp. "Trong giáo pháp do Đức Phật tuyên thuyết" (Dhamme buddhappavedite) có nghĩa là trong giáo pháp do Đức Phật tuyên thuyết, giáo pháp của họ trở nên tốt đẹp. "Được Kappina khéo huấn luyện" (Suvinītā kappinena) có nghĩa là được vị thầy tế độ của mình khéo huấn luyện trong giáo pháp do bậc Thánh tuyên thuyết. Phần còn lại ở mọi nơi đều dễ hiểu. (Kinh) thứ mười hai.

භික්ඛුසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Chú giải Tương Ưng Tỳ Khưu đã hoàn tất.

ඉති සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

Như vậy, trong Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ,

නිදානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

phần Chú giải Phẩm Nhân Duyên đã hoàn tất.