නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

සංයුත්තනිකායෙ

සංයුත්ත නිකායෙහි

නිදානවග්ග-අට්ඨකථා

නිදානවග්ග අටුවාව (නිදාන වර්ගයේ අටුවාව)

1. නිදානසංයුත්තං

1. නිදාන සංයුත්තය

1. බුද්ධවග්ගො

1. බුද්ධ වර්ගය

1. පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

1. පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාව

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතන්ති – නිදානවග්ගෙ පඨමං පටිච්චසමුප්පාදසුත්තං. තත්‍රායං අනුපුබ්බපදවණ්ණනා – තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසීති, එත්ථ තත්‍රාති දෙසකාලපරිදීපනං. තඤ්හි ‘‘යං සමයං විහරති, තත්‍ර සමයෙ, යස්මිඤ්ච ජෙතවනෙ විහරති, තත්‍ර ජෙතවනෙ’’ති දීපෙති. භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ දීපෙති. න හි භගවා අයුත්තෙ දෙසෙ කාලෙ ච ධම්මං භාසති. ‘‘අකාලො ඛො තාව බාහියා’’තිආදි (උදා. 10) චෙත්ථ සාධකං. ඛොති පදපූරණමත්තෙ, අවධාරණෙ ආදිකාලත්ථෙ වා නිපාතො. භගවාති ලොකගරුදීපනං. භික්ඛූති කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනං. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛකොති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣූපගතොති භික්ඛූ’’තිආදිනා (පාරා. 45; විභ. 510) නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. ආමන්තෙසීති ආලපි, අභාසි, සම්බොධෙසි, අයමෙත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි හොති. යථාහ – ‘‘ආමන්තයාමි [Pg.2] වො, භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ’’ති. පක්කොසනෙපි. යථාහ – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහී’’ති (අ. නි. 9.11). භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරදීපනං. තඤ්ච භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධත්තා වුත්තං. භික්ඛනසීලතාගුණයුත්තොපි හි භික්ඛු, භික්ඛනධම්මතාගුණයුත්තොපි භික්ඛනෙ සාධුකාරිතාගුණයුත්තොපීති සද්දවිදූ මඤ්ඤන්ති. තෙන ච තෙසං භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතවුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. ‘‘භික්ඛවො’’ති ඉමිනා ච කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො අභිමුඛෙ කරොන්තො තෙනෙව කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන නෙසං වචනෙන සොතුකම්‍යතං ජනෙති, තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන සාධුකං මනසිකාරෙපි නියොජෙති. සාධුකං මනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති.

1. 'එවං මේ සුතං' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන සූත්‍රය නිදාන වර්ගයේ පළමු වන පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍රයයි. එහි 'තත්‍ර' (එහි) යනු දේශනය පැවැත්වූ ස්ථානය හා කාලය දක්වන පදයකි. එනම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කලෙක වැඩ සිටි සේක් ද ඒ කාලයත්, යම් ජේතවනයක වැඩ සිටි සේක් ද ඒ ජේතවනයත් එමගින් අදහස් කෙරේ. එසේත් නැතිනම් දේශනයට සුදුසු දේශය හා කාලය ඉන් පැහැදිලි කෙරේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නුසුදුසු ස්ථානයක හෝ නුසුදුසු කාලයක ධර්මය දේශනා නොකරන බැවිනි. 'බාහිය, දැනට මෙය අකාලයයි' ආදී උදාන පාළි පාඨ මෙහිදී සාක්ෂි වේ. 'ඛො' යනු පද පූර්ණයක් ලෙස හෝ අවධාරණය පිණිස යෙදෙන නිපාත පදයකි. 'භගවා' යනු ලොවට ගෞරවණීය වූ උතුමාණන් හැඳින්වීමේ පදයකි. 'භික්ඛූ' යනු ධර්ම ශ්‍රවණයට සුදුසු පුද්ගලයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන වචනයකි. තවද, මෙහි 'භික්ෂු' යනු සිඟා කන බැවින් හෝ සිඟා යාමේ පිළිවෙතට එළඹි බැවින් යැයි විභංග පාළියෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට එහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. 'ආමන්තේසි' යනු ඇමතූහ, වදාළහ, මැනවින් අවබෝධ කරවූහ යන්නයි. වෙනත් තැන්වල මෙය දැනුම් දීම යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. 'මහණෙනි, මම ඔබ අමතමි, ඔබව අවබෝධ කරවමි' යන්න ඊට උදාහරණයකි. කැඳවීම යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ; 'මහණ, මෙහි එන්න, මාගේ වචනයෙන් සාරිපුත්තයන් අමතන්න' යන්න මීට උදාහරණයකි. 'භික්ඛවො' යනු ආමන්ත්‍රණය කරන ආකාරය දක්වන පදයකි. එය සිඟා කෑමේ ස්වභාවය ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි නිපුණ විද්වතුන් පවසන්නේ සිඟා කෑමේ ස්වභාවය හෝ ඒ සම්බන්ධ මැනවින් කටයුතු කිරීමේ ගුණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා භික්ෂුවක් බවයි. පහත් හෝ උසස් යැයි සම්මත ජීවන ක්‍රමයන් අත්හැර හුදෙක් පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙන බව ප්‍රකාශ කරමින්, භික්ෂූන් තුළ ඇති විය හැකි අතිමානය හෝ හීනමානය මෙල්ල කිරීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම වචනයෙන් සිදු කරති. කරුණාවෙන් පිරි මෙත් සිතින් 'මහණෙනි' කියා ඇමතීමෙන් උන්වහන්සේ භික්ෂූන්ව දේශනය දෙසට යොමු කරවා, ඔවුන් තුළ ධර්මය ඇසීමේ කැමැත්ත ඇති කරවන අතරම මැනවින් මෙනෙහි කිරීමෙහි ඔවුන් යොදවති. මන්ද යත් ශාසනයේ සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ යෝනිසෝ මනසිකාරය මත බැවිනි.

අපරෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූයෙව ආමන්තෙසීති චෙ? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා, පරිසාය ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමං උප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච, ආසන්නා තත්ථ නිසින්නෙසු සත්ථුසන්තිකත්තා, සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තාති. අපිච තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතො. විසෙසතො ච එකච්චෙ භික්ඛූයෙව සන්ධාය අයං දෙසනාපීති එවං ආමන්තෙසි.

අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන් සිටියදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ම ඇමතුවේ මන්ද? වැඩිමහලු බව, ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, බුදුරජාණන් වහන්සේට සමීපව නිරතුරුවම වාසය කිරීම යන හේතූන් නිසා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව මුළු පිරිසට ම පොදු වුවත්, පළමුව පැවිදි වූ බැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිස අතර ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති. ගිහි ගෙයින් නික්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිළිවෙත අනුගමනය කරමින් මුළු ශාසනය ම දරා සිටින බැවින් උන්වහන්සේලා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන උන්වහන්සේ අසලම වාසය කරන බැවින් භික්ෂූහු සමීපතමයෝ වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඇසුරේ නිරතුරුව ගැවසෙන බැවින් උන්වහන්සේලා නිරන්තරයෙන්ම සමීපව සිටිති. තවද, අවවාදයට අනුව පිළිපදින බැවින් ධර්ම දේශනාව පිළිගැනීමට උන්වහන්සේලා සුදුසුම බඳුන් වෙති. විශේෂයෙන් ම ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා අරමුණු කරගෙන ද මෙම දේශනය පවත්වන බැවින් මෙසේ ඇමතූ සේක.

කිමත්ථං පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො පඨමං භික්ඛූ ආමන්තෙසි, න ධම්මමෙව දෙසෙසීති? සතිජනනත්ථං. භික්ඛූ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි වික්ඛිත්තචිත්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති. තෙ අනාමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා කිංපච්චයා කතමාය අට්ඨුප්පත්තියා දෙසිතා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං අසක්කොන්තා දුග්ගහිතං වා ගණ්හෙය්‍යුං, න වා ගණ්හෙය්‍යුං, තෙන නෙසං සතිජනනත්ථං භගවා පඨමං ආමන්තෙත්වා පච්ඡා ධම්මං දෙසෙති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කිරීමට පෙර පළමුව භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතුවේත්, කෙලින්ම ධර්මය දේශනා නොකළේත් කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? සිහිය පිහිටුවීම සඳහා ය. භික්ෂූන් වහන්සේලා වාඩි වී සිටින විට වෙනත් දේ ගැන සිතමින් හෝ විසිරුණු සිතින් හෝ කලින් ඇසූ ධර්මය මෙනෙහි කරමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් හෝ සිටිය හැකිය. එසේ සිටින ඔවුන්ට කල්තියා දැනුම් දීමක් නොකර ධර්මය දේශනා කළහොත්, 'මෙම දේශනයට හේතුව කුමක්ද? කුමන නිමිත්තක් නිසා මෙය දේශනා කළේ ද?' යන්න වටහා ගැනීමට අපොහොසත් වී දේශනය වැරදි ලෙස වටහා ගැනීමට හෝ අවබෝධ කර නොගැනීමට හෝ ඉඩ ඇත. එම නිසා ඔවුන් තුළ සිහිය පිහිටුවීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව අමතා පසුව ධර්මය දේශනා කරන සේක.

භදන්තෙති ගාරවවචනමෙතං, සත්ථුනො පටිවචනදානං වා. අපිචෙත්ථ ‘‘භික්ඛවො’’ති වදමානො භගවා භික්ඛූ ආලපති. ‘‘භදන්තෙ’’ති වදමානා තෙ භගවන්තං පච්චාලපන්ති. තථා හි ‘‘භික්ඛවො’’ති භගවා ආභාසති, ‘‘භදන්තෙ’’ති [Pg.3] පච්චාභාසන්ති. ‘‘භික්ඛවො’’ති පටිවචනං දාපෙති, ‘‘භදන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙන්ති. තෙ භික්ඛූති යෙ භගවා ආමන්තෙසි, තෙ. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති භගවතො ආමන්තනං පතිඅස්සොසුං, අභිමුඛා හුත්වා සුණිංසු සම්පටිච්ඡිංසු පටිග්ගහෙසුන්ති අත්ථො. භගවා එතදවොචාති, භගවා එතං ඉදානි වත්තබ්බං සකලසුත්තං අවොච. එත්තාවතා යං ආයස්මතා ආනන්දෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස බුද්ධානං දෙසනාඤාණගම්භීරභාවසංසූචකස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස සුඛාවගාහණත්ථං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසප්පටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතං, තස්ස අත්ථවණ්ණනා සමත්තා.

'භදන්තේ' (ස්වාමීනි) යනු ගෞරවය ප්‍රකාශ කරන වචනයකි, එසේත් නැතිනම් ශාස්තෘන් වහන්සේට පිළිතුරු දීමකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි' කියා අමතන විට භික්ෂූන් වහන්සේලා 'ස්වාමීනි' කියා පෙරළා පිළිතුරු දෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි' යැයි වදාරමින් පළමුව අමතන අතර භික්ෂූහු 'ස්වාමීනි' යැයි පවසමින් පෙරළා අමතති. 'මහණෙනි' යන්නෙන් පිළිතුරක් ලබා ගැනීමට පොළඹවන අතර 'ස්වාමීනි' යන්නෙන් පිළිතුරු දෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් භික්ෂූන් පිරිසක් ඇමතූ සේක් ද, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට සවන් දුන්හ, උන්වහන්සේ දෙසට හැරී ගෞරවයෙන් පිළිගත්හ යනු එහි අර්ථයයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් දේශනා කිරීමට යන මුළු සූත්‍රය ම වදාළ බවයි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් පිරිපුන් වූ ද, බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ දේශනා ඥානයේ ගැඹුරු බව පෙන්වන මෙම සූත්‍රය පහසුවෙන් අවබෝධ කරගැනීම පිණිස කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස දක්වමින් අලංකාරවත් ලෙස කරන ලද නිදාන වර්ණනාව මෙතෙකින් අවසන් වේ.

ඉදානි පටිච්චසමුප්පාදං වොතිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස සංවණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. සා පනෙසා සුත්තවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙස්සාම. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා – අත්තජ්ඣාසයො, පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසිකො, අට්ඨුප්පත්තිකොති. තත්ථ යානි සුත්තානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති, සෙය්‍යථිදං – දසබලසුත්තන්තහාරකො චන්දොපම-වීණොපම-සම්මප්පධාන-ඉද්ධිපාද-ඉන්ද්‍රියබල-බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ග-සුත්තන්තහාරකොති එවමාදීනි, තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

දැන් 'පටිච්චසමුප්පාදං වෝ' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද සූත්‍රයේ විවරණය සඳහා අවස්ථාව පැමිණ ඇත. සූත්‍රයක් දේශනා කිරීමට මුල් වූ හේතුව (සූත්‍ර නික්ඛේපය) විමසා බැලූ විට එම සූත්‍ර විවරණය වඩාත් පැහැදිලි වන බැවින්, පළමුව එම හේතූන් විමසා බලමු. සූත්‍ර දේශනා කිරීමට මුල් වන හේතූන් සතරකි. එනම්: අත්තජ්ඣාසය, පරජ්ඣාසය, පුච්ඡාවසික සහ අට්ඨුප්පත්තික යනුවෙනි. එහිදී අන් අයගේ ඉල්ලීමක් නොමැතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙක් සිය අභිලාෂයෙන් ම දේශනා කරන සූත්‍ර 'අත්තජ්ඣාසය නික්ඛේපය' නම් වේ. දසබල සූත්‍රය, චන්දූපම සූත්‍රය, වීණූපම සූත්‍රය, සම්මප්පධාන සූත්‍රය, ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග සහ මග්ගංග සූත්‍ර ආදිය මෙයට උදාහරණ වේ.

යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා. යංනූනාහං රාහුලං උත්තරිං ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.121; ම. නි. 3.416) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං නිජ්ඣානක්ඛමං මනං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච අපෙක්ඛිත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – චූළරාහුලොවාදසුත්තං, මහාරාහුලොවාදසුත්තං, ධම්මචක්කප්පවත්තනං, අනත්තලක්ඛණසුත්තං, ආසීවිසොපමසුත්තං, ධාතුවිභඞ්ගසුත්තන්ති, එවමාදීනි, තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

'රාහුලගේ විමුක්තිය මෝරා යාමට අවශ්‍ය ධර්මයන් දැන් මෝරා ඇත. මම රාහුලට ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා තවදුරටත් අනුශාසනා කළහොත් මැනවි' යනාදී වශයෙන් අන් අයගේ අභිලාෂය, කැමැත්ත, මානසික මට්ටම හා අවබෝධ කර ගැනීමේ හැකියාව සලකා බලා දේශනා කරන ලද සූත්‍ර 'පරජ්ඣාසය නික්ඛේපය' නම් වේ. චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රය, මහාරාහුලෝවාද සූත්‍රය, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය, අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය, ආසීවිසෝපම සූත්‍රය, ධාතුවිභංග සූත්‍රය ආදිය මෙයට උදාහරණ වේ.

භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා චතස්සො පරිසා චත්තාරො වණ්ණා නාගා සුපණ්ණා ගන්ධබ්බා අසුරා යක්ඛා මහාරාජානො තාවතිංසාදයො දෙවා මහාබ්‍රහ්මාති එවමාදයො ‘‘බොජ්ඣඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති – (සං. නි. 5.202) නීවරණා නීවරණාති, භන්තෙ, වුච්චන්ති – ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, කිංසූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 1.246; සු. නි. 183) නයෙන පඤ්හං පුච්ඡන්ති. එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි [Pg.4] කථිතානි බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි, යානි වා පනඤ්ඤානිපි දෙවතාසංයුත්ත, මාරසංයුත්ත, බ්‍රහ්මසංයුත්ත, සක්කපඤ්හ, චූළවෙදල්ල, මහාවෙදල්ල, සාමඤ්ඤඵලආළවක, සූචිලොම, ඛරලොමසුත්තාදීනි, තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ සතර පිරිස, සතර වර්ණයන් (කුලයන්), නාගයන්, ගරුඬයන්, ගාන්ධර්වයන්, අසුරයන්, යක්ෂයන්, සතර වරම් දෙවිවරුන්, තව්තිසා වැසි දෙවියන් සහ මහා බ්‍රහ්මයන් ආදීහු, "ස්වාමීනි, බොජ්ඣංග බොජ්ඣංග යයි කියනු ලැබේ", "ස්වාමීනි, නීවරණ නීවරණ යයි කියනු ලැබේ", "ස්වාමීනි, මේ පංච උපාදානස්කන්ධයෝ මොහුද?", "මේ ලෝකයෙහි මිනිසාට ශ්‍රේෂ්ඨතම ධනය කුමක්ද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රශ්න විමසති. මෙසේ විමසන ලදුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් බොජ්ඣංග සංයුත්තාදියක් දේශනා කරන ලද්දේද, නැතහොත් දේවතා සංයුත්ත, මාර සංයුත්ත, බ්‍රහ්ම සංයුත්ත, සක්කපඤ්හ, චූළවේදල්ල, මහා වේදල්ල, සාමඤ්ඤඵල, ආළවක, සූචිලෝම, ඛරලෝම සූත්‍රාදිය දේශනා කරන ලද්දේද, ඒවායේ තැන්පත් කිරීම (ආරම්භය) පුච්ඡාවසික නික්ඛේපය නම් වේ.

යානි පන තානි උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – ධම්මදායාදං. චූළසීහනාදසුත්තං පුත්තමංසූපමං දාරුක්ඛන්ධූපමං අග්ගික්ඛන්ධූපමං ඵෙණපිණ්ඩූපමං පාරිච්ඡත්තකූපමන්ති එවමාදීනි, තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො.

යම් සූත්‍ර කෙනෙක් වනාහි හටගත් යම් කරුණක් (නිමිත්තක්) මුල් කරගෙන දේශනා කරන ලද්දාහුද, එනම් ධම්මදායාද, චූළසීහනාද සූත්‍රය, පුත්තමංසූපම, දාරුක්ඛන්ධූපම, අග්ගික්ඛන්ධූපම, පෙණපිණ්ඩූපම, පාරිච්ඡත්තකූපම සූත්‍රය යනාදියයි. ඒවායේ තැන්පත් කිරීම අට්ඨුප්පත්තික නික්ඛේපය නම් වේ.

එවමෙතෙසු චතූසු නික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස පටිච්චසමුප්පාදසුත්තස්ස පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. පරපුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන හිදං භගවතා නික්ඛිත්තං. කතමෙසං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙනාති? උග්ඝටිතඤ්ඤූනං. චත්තාරො හි පුග්ගලා උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්‍යො පදපරමොති. තත්ථ යස්ස පුග්ගලස්ස සහ උදාහටවෙලාය ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ. යස්ස පුග්ගලස්ස සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ. යස්ස පුග්ගලස්ස උද්දෙසතො පරිපුච්ඡතො යොනිසො මනසිකරොතො, කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවතො, භජතො, පයිරුපාසතො, අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො නෙය්‍යො. යස්ස පුග්ගලස්ස බහුම්පි සුණතො, බහුම්පි ධාරයතො, බහුම්පි වාචයතො න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො පදපරමො. ඉති ඉමෙසු චතූසු පුග්ගලෙසු උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන ඉදං සුත්තං නික්ඛිත්තං.

මෙසේ මෙම නික්ඛේප සතර අතුරින්, මෙම පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍රය පරජ්ඣාසය නික්ඛේපයකි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව දේශනා කරන ලද්දකි. කිනම් පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුවද යත්, උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේය. පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙකි: උග්ඝටිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතඤ්ඤූ, නෙය්‍ය සහ පදපරම යනුවෙනි. එහි යම් පුද්ගලයෙකුට (කෙටි මාතෘකාවක්) ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේදීම ධර්මාවබෝධය වේද, ඒ පුද්ගලයා උග්ඝටිතඤ්ඤූ යයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට සංක්ෂිප්තව දේශනා කරන ලද දෙය විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන කල්හි ධර්මාවබෝධය වේද, ඒ පුද්ගලයා විපඤ්චිතඤ්ඤූ යයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට පෙළ ඉගෙනීමෙන්, ප්‍රශ්න විමසීමෙන්, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් සහ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීම හා සේවනය කිරීමෙන් අනුපිළිවෙලින් ධර්මාවබෝධය වේද, ඒ පුද්ගලයා නෙය්‍ය යයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට බොහෝ ධර්මය ඇසුවද, බොහෝ ධර්මය දැරුවද, බොහෝ ධර්මය කියෙව්වද ඒ ජාතියේදීම ධර්මාවබෝධයක් සිදු නොවේද, ඒ පුද්ගලයා පදපරම යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ පුද්ගලයන් සතර දෙනා අතුරින් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය (අභිලාෂය) අනුව මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී.

තදා කිර පඤ්චසතා ජනපදවාසිකා භික්ඛූ සබ්බෙව එකචරා ද්විචරා තිචරා චතුචරා පඤ්චචරා සභාගවුත්තිනො ධුතඞ්ගධරා ආරද්ධවීරියා යුත්තයොගා විපස්සකා සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං පච්චයාකාරදෙසනං පත්ථයමානා සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, වන්දිත්වා, රත්තකම්බලසාණියා පරික්ඛිපමානා විය දෙසනං පච්චාසීසමානා පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. තෙසං අජ්ඣාසයවසෙන භගවා ඉදං සුත්තං ආරභි. යථා හි ඡෙකො චිත්තකාරො අපරිකම්මකතභිත්තිං ලභිත්වා, න ආදිතොව රූපං සමුට්ඨාපෙසි, මහාමත්තිකලෙපාදීහි පන භිත්තිපරිකම්මං තාව කත්වා, කතපරිකම්මාය [Pg.5] භිත්තියා රූපං සමුට්ඨාපෙති, කතපරිකම්මං පන භිත්තිං ලභිත්වා, භිත්තිපරිකම්මබ්‍යාපාරං අකත්වා, රඞ්ගජාතානි යොජෙත්වා, වට්ටිකං වා තූලිකං වා ආදාය රූපමෙව සමුට්ඨාපෙති, එවමෙව භගවා අකතාභිනිවෙසං ආදිකම්මිකකුලපුත්තං ලභිත්වා නාස්ස ආදිතොව අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති, සීලසමාධිකම්මස්සකතාදිට්ඨිසම්පදාය පන යොජෙන්තො පුබ්බභාගපටිපදං තාව ආචික්ඛති. යං සන්ධාය වුත්තං –

එකල පන්සියයක් පමණ ජනපදවැසි භික්ෂූන් වහන්සේලා සියල්ලෝම තනිව හෝ දෙදෙනා, තිදෙනා, සිව්දෙනා, පස්දෙනා බැගින් හැසිරෙන, සමාන ඇවතුම් පැවතුම් ඇති, ධුතාංගධාරී, ආරබ්ධ වීර්ය ඇති, යෝගාවචර වූ විදර්ශකයෝ වූහ. ඔවුහු සියුම් වූ සූක්ෂ්ම වූ ශූන්‍යතා පටිච්චසමුප්පාද දේශනාව ප්‍රාර්ථනා කරමින් සවස් කාලයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ, රතු පලසකින් වට කළාක් මෙන් පිරිවරාගෙන දේශනාව අපේක්ෂාවෙන් වැඩසිටියහ. ඔවුන්ගේ අදහස සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක. දක්ෂ චිත්‍ර ශිල්පියෙකු පිරියම් නොකළ බිත්තියක් ලැබූ විට මුලින්ම රූපයක් නිර්මාණය නොකරයි. මැටි බදාම ආදියෙන් බිත්තිය පිරියම් කොට, පසුව එම බිත්තියේ රූපය අඳියි. එහෙත් පිරියම් කරන ලද බිත්තියක් ලත් විට, බිත්ති පිරියම් කිරීමේ වෙහෙසක් නොවී, වර්ණ ගන්වා පින්සල ගෙන රූපයම නිර්මාණය කරයි. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පූර්ව අභ්‍යාසයක් නැති ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයෙකු ලැබූ විට, ඔහුට ආරම්භයේදීම අර්හත් ඵලයට පාදක වන සියුම් සූක්ෂ්ම ශූන්‍යතා විදර්ශනා ලක්ෂණ දේශනා නොකරති. සීල, සමාධි, කම්මස්සකතා දෘෂ්ටි සම්පත්තියෙහි යොදවමින් පළමුව පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවම දේශනා කරති. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘තස්මාතිහ ත්වං, භික්ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා. යතො ඛො තෙ, භික්ඛු, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං භවිස්සති දිට්ඨි ච උජුකා. තතො ත්වං, භික්ඛු, සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ තිවිධෙන භාවෙය්‍යාසි. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ ත්වං, භික්ඛු, අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරාහි ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. බහිද්ධා වා කායෙ…පෙ… අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරාහි ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. යතො ඛො ත්වං, භික්ඛු, සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං තිවිධෙන භාවෙස්සසි, තතො තුය්හං, භික්ඛු, යා රත්ති වා දිවසො වා ආගමිස්සති, වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා කුසලෙසු ධම්මෙසු, නො පරිහානී’’ති (සං. නි. 5.369).

"මහණ, එබැවින් තෝ මේ ශාසනයෙහි කුසල් දහම්හි ආදියම (පදනමම) පිරිසිදු කරව. කුසල් දහම්හි ආදිය කුමක්ද? ඉතා පිරිසිදු සීලය සහ සෘජු දෘෂ්ටියයි. මහණ, යම් කලෙක නුඹට සීලය මැනවින් පිරිසිදු වන්නේද, දෘෂ්ටිය සෘජු වන්නේද, එවිට මහණ, නුඹ සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා සතර සතිපට්ඨානයන් තෙවැදෑරුම් ලෙස වඩව. සතර මොනවාද? මහණ, මෙහි තෝ ආධ්‍යාත්මික කයෙහි කය අනුව බලමින් (කායානුපස්සීව), කෙලෙස් තවන වීර්ය ඇතිව, මැනවින් දැනගන්නා නුවණින් හා සිහියෙන් යුතුව, ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන් දුරු කොට වෙසෙව. බාහිර කයෙහිද... පෙ... ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර කයෙහිද... පෙ... ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව, කෙලෙස් තවන වීර්ය ඇතිව, මැනවින් දැනගන්නා නුවණින් හා සිහියෙන් යුතුව, ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සයන් දුරු කොට වෙසෙව. මහණ, යම් කලෙක තෝ සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා මේ සතර සතිපට්ඨානයන් මෙසේ තෙවැදෑරුම්ව වඩන්නෙහිද, එවිට මහණ, නුඹට යම් රැයක් හෝ දවාලක් පැමිණෙන්නේද, එය කුසල් දහම්හි වර්ධනයක්ම මිස පිරිහීමක් නොවන්නේය."

එවං ආදිකම්මිකකුලපුත්තස්ස සීලකථාය පරිකම්මං කථෙත්වා, අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති.

මෙසේ ආරම්භක කුලපුත්‍රයෙකුට සීල කථාවෙන් පූර්ව සූදානම (පිරියම් කිරීම) දේශනා කොට, පසුව අර්හත් ඵලයට ආසන්න හේතුව වූ සියුම් සූක්ෂ්ම ශූන්‍යතා විදර්ශනා ලක්ෂණ දේශනා කරති.

පරිසුද්ධසීලං පන ආරද්ධවීරියං යුත්තයොගං විපස්සකං ලභිත්වා, නාස්ස පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛති, උජුකමෙව පන අරහත්තපදට්ඨානං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණං ආචික්ඛති. ඉමෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ පුබ්බභාගපටිපදං පරිසොධෙත්වා ඨිතා සුධන්තසුවණ්ණසදිසා සුපරිමජ්ජිතමණික්ඛන්ධසන්නිභා, එකො ලොකුත්තරමග්ගොව නෙසං අනාගතො. ඉති තස්සාගමනත්ථාය සත්ථා තෙසං අජ්ඣාසයං අපෙක්ඛමානො ඉදං සුත්තං ආරභි.

පිරිසිදු සීලයක් ඇති, වීර්යය ආරම්භ කළ, භාවනාවෙහි යෙදුණු විදර්ශකයෙකු ලත් විට ඔහුට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනා නොකරති. සෘජුවම අර්හත් ඵලයට ආසන්න හේතුව වූ සියුම් සූක්ෂ්ම ශූන්‍යතා විදර්ශනා ලක්ෂණ දේශනා කරති. මේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පිරිසිදු කරගෙන සිටියාහ. ඔවුහු මැනවින් පිරිසිදු කළ රන් වැනි වූහ, මැනවින් මැද පිරිසිදු කළ මිණි තලයක් බඳු වූහ. ඔවුන්ට නොලැබී තිබුණේ එක් ලෝකෝත්තර මාර්ගයක් පමණි. එබැවින් එය ලබා දීම පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අදහස (අජ්ඣාසය) සලකා මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක.

තත්ථ [Pg.6] පටිච්චසමුප්පාදන්ති පච්චයාකාරං. පච්චයාකාරො හි අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිච්ච සහිතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙති. තස්මා පටිච්චසමුප්පාදොති වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො ගහෙතබ්බො.

එහි 'පටිච්චසමුප්පාද' යනු ප්‍රත්‍යයාකාරයයි (ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැවැත්මයි). ප්‍රත්‍යයාකාරය වනාහි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇසුරු කොට සහජාත ධර්මයන් උපදවයි. එබැවින් පටිච්චසමුප්පාද යයි කියනු ලැබේ. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්ත විස්තරයයි, විස්තරාත්මක විග්‍රහය වනාහි විසුද්ධිමග්ගයෙන් දත යුතුය.

වොති අයං වො-සද්දො පච්චත්ත-උපයොගකරණ-සම්පදාන-සාමිවචන-පදපූරණෙසු දිස්සති. ‘‘කච්චි පන වො අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මොදමානා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.326; මහාව. 466) හි පච්චත්තෙ දිස්සති. ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, පණාමෙමි වො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.157) උපයොගෙ. ‘‘න වො මම සන්තිකෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.157) කරණෙ. ‘‘වනපත්ථපරියායං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.190) සම්පදානෙ. ‘‘සබ්බෙසං වො, සාරිපුත්ත, සුභාසිත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.345) සාමිවචනෙ. ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) පදපූරණමත්තෙ. ඉධ පනායං සම්පදානෙ දට්ඨබ්බො. භික්ඛවෙති පතිස්සවෙන අභිමුඛීභූතානං පුන ආලපනං. දෙසෙස්සාමීති දෙසනාපටිජානනං. තං සුණාථාති තං පටිච්චසමුප්පාදං තං දෙසනං මයා වුච්චමානං සුණාථ.

‘වෝ’ (vo) යන මෙම පදය පඨමා, දුතියා, තතියා, චතුත්ථී, ඡට්ඨී යන විභක්ති අර්ථයන්හි මෙන්ම පදපූරණයක් ලෙසද දක්නට ලැබේ. “අනුරුද්ධයෙනි, ඔබලා සමගිව, සතුටින් වෙසෙන්නහුද?” (Kacci pana vo anuruddhā samaggā...) යනාදී තැන්හි එය පඨමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “මහණෙනි, යන්න, මම ඔබලාව (vo) පිටත් කරමි” යනාදී තැන්හි දුතියා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “ඔබලා විසින් (vo) මගේ සමීපයෙහි නොවැසිය යුතුය” යනාදී තැන්හි තතියා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “මහණෙනි, මම ඔබලාට (vo) වනප්‍රස්ථ පරියාය දේශනා කරමි” යනාදී තැන්හි චතුත්ථී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “සාරිපුත්තයෙනි, ඔබ සැමගේම (vo) දේශනය සුභාෂිතය” යනාදී තැන්හි ඡට්ඨී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. “යම් ආර්ය කෙනෙක් පිරිසිදු කාය කර්ම ඇත්තෝ වෙත්ද” යනාදී තැන්හි හුදු පදපූරණයක් ලෙස යෙදේ. එහෙත් මෙහිදී එය චතුත්ථී (සම්ප්‍රදාන) අර්ථයෙහි ගත යුතුය. ‘භික්ඛවේ’ යනු පිළිතුරු දී නැවතත් මුහුණ ලා සිටින භික්ෂූන්ට කරන ආමන්ත්‍රණයකි. ‘දේසිස්සාමි’ යනු දේශනාව පිළිබඳ ප්‍රතිඥාවයි. ‘තං සුණාථ’ යනු මා විසින් දේශනා කරනු ලබන ඒ පටිච්චසමුප්පාද දේශනාව ශ්‍රවණය කරන්න යන්නයි.

සාධුකං මනසි කරොථාති එත්ථ පන සාධුකං සාධූති එකත්ථමෙතං. අයඤ්ච සාධුසද්දො ආයාචන-සම්පටිච්ඡන-සම්පහංසන-සුන්දර-දළ්හීකම්මාදීසු දිස්සති. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (අ. නි. 4.257; සං. නි. 4.65; 5.381) හි ආයාචනෙ දිස්සති. ‘‘සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘සාධු සාධු, සාරිපුත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.349) සම්පහංසනෙ.

‘සාධුකං මනසි කරෝථ’ යන්නෙහි ‘සාධුකං’ සහ ‘සාධු’ යනු එකම අර්ථ ඇත්තකි. මෙම ‘සාධු’ ශබ්දය ආයාචනය, පිළිගැනීම, ප්‍රසාදය, යහපත සහ ස්ථීර කිරීම (දළ්හීකම්ම) ආදී අර්ථයන්හි යෙදේ. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට සැකෙවින් දහම් දෙසන සේක්වා (sādhu me bhante...)” යනාදී තැන්හි එය ආයාචනා අර්ථයෙහි යෙදේ. “ස්වාමීනි, මැනවැයි (sādhu bhante) පවසා ඒ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අනුමෝදන්ව” යනාදී තැන්හි පිළිගැනීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. “සාදු සාදු, සාරිපුත්තයෙනි” යනාදී තැන්හි ප්‍රසාදය පළ කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘සාධු ධම්මරුචී රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො;

සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො, පාපස්ස අකරණං සුඛ’’න්ති. –

“දහමට ලැදි රජු යහපත්ය, ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා යහපත්ය; මිතුරන්ට ද්‍රෝහි නොවීම යහපත්ය, පව් නොකිරීම සැපයට හේතු වේ.”

ආදීසු (ජා. 2.18.101) සුන්දරෙ. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, සාධුකං සුණාහී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.192) සාධුකසද්දොයෙව දළ්හීකම්මෙ ආණත්තියන්තිපි වුච්චති. ඉධ පනායං එත්ථෙව දළ්හීකම්මෙ ආණත්තියා ච අත්ථො වෙදිතබ්බො, සුන්දරත්ථෙපි වට්ටති. දළ්හීකරණත්ථෙන හි ‘‘දළ්හං ඉමං ධම්මං සුණාථ, සුග්ගහිතං ගණ්හන්තා’’, ආණත්තිඅත්ථෙන ‘‘මම ආණත්තියා සුණාථ’’ සුන්දරත්ථෙන ‘‘සුන්දරමිමං භද්දකං ධම්මං සුණාථා’’ති [Pg.7] එතං දීපිතං හොති. මනසි කරොථාති ආවජ්ජෙථ. සමන්නාහරථාති අත්ථො. අවික්ඛිත්තචිත්තා හුත්වා නිසාමෙථ, චිත්තෙ කරොථාති අධිප්පායො.

යනාදී තැන්හි යහපත් (සුන්දර) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. “බමුණ, එසේ නම් මැනවින් (සාධුකං) අසන්න” යනාදී තැන්හි ‘සාධුකං’ යන ශබ්දයම ස්ථීර කිරීමේ අර්ථයෙහි මෙන්ම අණ කිරීමේ අර්ථයෙහිද යෙදේ. මෙහිදීද එය එම ස්ථීර කිරීමේ අර්ථයෙහි සහ අණ කිරීමේ අර්ථයෙහිම ගත යුතුය, එසේම එය සුන්දර යන අර්ථයටද ගැලපේ. ස්ථීර කිරීමේ අර්ථයෙන් ගත් කල, “මෙම ධර්මය මැනවින් ග්‍රහණය කරගනිමින් ස්ථීර ලෙස අසන්න” යන්නයි. අණ කිරීමේ අර්ථයෙන් ගත් කල, “මගේ අණ පරිදි අසන්න” යන්නයි. සුන්දර අර්ථයෙන් ගත් කල, “මේ යහපත් වූ භද්‍ර වූ ධර්මය අසන්න” යන්නයි. ‘මනසි කරෝථ’ යනු මෙනෙහි කරන්න, අවධානය යොමු කරන්න යන්නයි. විසිරී නොගිය සිතින් යුක්තව ශ්‍රවණය කරන්න, සිතෙහි ධාරණය කරගන්න යනු මෙහි අදහසයි.

ඉදානෙත්ථ තං සුණාථාති සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණමෙතං. සාධුකං මනසි කරොථාති මනසිකාරෙ දළ්හීකම්මනියොජනෙන මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං. පුරිමඤ්චෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසගාහනිවාරණං, පච්ඡිමං අත්ථවිපල්ලාසගාහනිවාරණං. පුරිමෙන ච ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති, පච්ඡිමෙන සුතානං ධම්මානං ධාරණූපපරික්ඛාසු. පුරිමෙන ච ‘‘සබ්‍යඤ්ජනො අයං ධම්මො, තස්මා සවනීයො’’ති දීපෙති, පච්ඡිමෙන ‘‘සාත්ථො, තස්මා මනසි කාතබ්බො’’ති. සාධුකපදං වා උභයපදෙහි යොජෙත්වා, ‘‘යස්මා අයං ධම්මො ධම්මගම්භීරො ච දෙසනාගම්භීරො ච, තස්මා සුණාථ සාධුකං. යස්මා අත්ථගම්භීරො ච පටිවෙධගම්භීරො ච, තස්මා සාධුකං මනසි කරොථා’’ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. භාසිස්සාමීති දෙසෙස්සාමි. ‘‘තං සුණාථා’’ති එත්ථ පටිඤ්ඤාතං දෙසනං සංඛිත්තතොව න දෙසෙස්සාමි, අපිච ඛො විත්ථාරතොපි නං භාසිස්සාමීති වුත්තං හොති. සඞ්ඛෙපවිත්ථාරවාචකානි හි එතානි පදානි. යථාහ වඞ්ගීසත්ථෙරො –

දැන් මෙහි ‘තං සුණාථ’ යන්නෙන් සෝත ඉන්ද්‍රියයේ වික්ෂිප්ත බව වැළැක්වීම අදහස් වේ. ‘සාධුකං මනසි කරෝථ’ යන්නෙන් මනසිකාරයෙහි ස්ථීරව යෙදවීම මගින් මනින්ද්‍රියයේ වික්ෂිප්ත බව වැළැක්වීම අදහස් වේ. මෙහි මුල් පදයෙන් ව්‍යඤ්ජන විපල්ලාසය (පද වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම) වැළැක්වෙන අතර, දෙවන පදයෙන් අර්ථ විපල්ලාසය වැළැක්වේ. තවද, මුල් පදයෙන් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි යොදවන අතර, දෙවන පදයෙන් ඇසූ දහම ධාරණය කරගැනීම හා පරීක්ෂා කිරීමෙහි යොදවයි. තවද, “මෙම ධර්මය ව්‍යඤ්ජන සහිත බැවින් එය ශ්‍රවණය කළ යුතුය” යන්න මුල් පදයෙන් දක්වන අතර, “එය අර්ථ සහිත බැවින් මනසිකාර කළ යුතුය” යන්න දෙවන පදයෙන් දක්වයි. එසේත් නැතිනම් ‘සාධුකං’ යන පදය කොටස් දෙකටම සම්බන්ධ කර මෙසේද අර්ථ දැක්විය හැක: “මෙම ධර්මය ධර්ම වශයෙන්ද දේශනා වශයෙන්ද ගැඹුරු බැවින් මැනවින් ශ්‍රවණය කරන්න. මෙය අර්ථ වශයෙන්ද ප්‍රතිවේධ වශයෙන්ද ගැඹුරු බැවින් මැනවින් මනසිකාර කරන්න.” ‘භාසිස්සාමි’ යනු දේශනා කරමි යන්නයි. “එය අසන්න” යන්නෙන් ප්‍රතිඥා දුන් ඒ දේශනාව මා සැකෙවින් පමණක් නොව විස්තර සහිතවද පවසන බව මින් කියවේ. මන්ද මෙම පද සංක්ෂිප්ත මෙන්ම විස්තාර අර්ථයන්ද ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. වංගීස තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ -

‘‘සංඛිත්තෙනපි දෙසෙති, විත්ථාරෙනපි භාසති;

සාළිකායිව නිග්ඝොසො, පටිභානං උදීරයී’’ති. (සං. නි. 1.214;

ථෙරගා. 1241);

“උන්වහන්සේ සැකෙවින්ද දේශනා කරති, විස්තර සහිතවද වදාරති; වංගීස තෙරුන් සාරිකා පක්ෂියෙකුගේ නාදය මෙන් මිහිරි ස්වරයෙන් යුතුව තමන්ට වැටහෙන ලෙස දහම් වදාළහ.”

එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතා හුත්වා එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිංසු, පටිග්ගහෙසුන්ති වුත්තං හොති.

මෙසේ වදාළ කල්හි, උනන්දුවෙන් යුක්ත වූ ඒ භික්ෂූහු “එසේය ස්වාමීනි” යැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්හ. එනම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය මැනවින් පිළිගෙන ඒ දෙසට අවධානය යොමු කළහ යන්නයි.

අථ නෙසං භගවා එතදවොච – එතං ඉදානි වත්තබ්බං ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො’’තිආදිං සකලං සුත්තං අවොච. තත්ථ කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති, තාසං ඉදං නානත්තං –

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ වදාළ සේක - දැන් වදාළ යුතු ඒ “මහණෙනි, පටිච්චසමුප්පාදය යනු කුමක්ද?” යනාදී මුළු සූත්‍රයම දේශනා කළ සේක. එහි “මහණෙනි, පටිච්චසමුප්පාදය යනු කුමක්ද?” යන ප්‍රශ්නය විස්තර කර දීමේ අභිලාෂයෙන් අසන ලද්දකි. ප්‍රශ්න ඇසීම පස් ආකාර වේ. එනම්: නුදුටු දේ පෙන්වා දීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡා), දුටු දේ සැසඳීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡා), සැක දුරු කිරීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡා), අනුමැතිය ලබා ගැනීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අනුමති පෘච්ඡා) සහ විස්තර කර දීමේ අභිලාෂයෙන් අසන ප්‍රශ්නය (කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡා) යනුවෙනි. ඒවායේ වෙනස මෙසේය -

කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා (මහානි. 150; චූළනි. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 12)? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං. තස්ස ඤාණාය දස්සනාය [Pg.8] තුලනාය තීරණාය විභූතාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා.

නුදුටු දේ පෙන්වා දීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් නොදන්නා ලද, නුදුටු, තුලනය නොකළ, විනිශ්චය නොකළ, ප්‍රකට නොවූ, අවබෝධ නොවූ කල්හි; එම කරුණ දැනගැනීම පිණිස, දැකීම පිණිස, සලකා බැලීම පිණිස, විනිශ්චය කිරීම පිණිස, ප්‍රකට කරගැනීම පිණිස සහ විස්තර කරගැනීම පිණිස යමෙක් ප්‍රශ්න අසයිද, මෙය අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡාවයි.

කතමා දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. සො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා.

දුටු දේ සැසඳීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් දැනගන්නා ලද, දක්නා ලද, තුලනය කරන ලද, විනිශ්චය කරන ලද, ප්‍රකට වූ සහ අවබෝධ වූ කල්හි; ඔහු සෙසු පණ්ඩිතයන් සමග එම කරුණ සැසඳීම පිණිස ප්‍රශ්න අසයිද, මෙය දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡාවයි.

කතමා විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්දො හොති විමතිපක්ඛන්දො ද්වෙළ්හකජාතො – ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති, සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා.

සැක දුරු කිරීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යමෙක් සැකයට පත්ව, “මෙය මෙසේද? නැතහොත් මෙසේ නොවේද? මෙය කෙසේ වේද?” යනාදී වශයෙන් දෙගිඩියාවෙන් යුතුව සිටින කල්හි; ඔහු එම සැකය දුරු කරගනු පිණිස ප්‍රශ්න අසයිද, මෙය විමතිච්ඡේදන පෘච්ඡාවයි.

කතමා අනුමතිපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං අනුමතියා පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති, අනිච්චං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වාති, දුක්ඛං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘‘එතං මම එසොහමස්මි එසො මෙ අත්තා’’ති, නො හෙතං භන්තෙති (සං. නි. 3.79). අයං අනුමතිපුච්ඡා.

අනුමැතිය ලබා ගැනීම සඳහා අසන ප්‍රශ්නය (අනුමති පෘච්ඡා) යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගේ අනුමැතිය ලබා ගැනීම පිණිස මෙසේ ප්‍රශ්න විමසන සේක: “මහණෙනි, ඔබලා මේ ගැන කුමක් සිතන්නහුද? රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද?” “ස්වාමීනි, අනිත්‍යය.” “යමක් අනිත්‍ය නම් එය දුකක්ද සැපක්ද?” “ස්වාමීනි, දුකකි.” “යමක් අනිත්‍ය නම්, දුක් සහිත නම්, විපරිණාමය වන සුළු ධර්මතාවයක් නම්, ‘මෙය මාගේය, මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි’ කියා එය දැකීම සුදුසුද?” “ස්වාමීනි, එය සුදුසු නොවේ.” මෙය අනුමති පෘච්ඡාවයි.

කතමා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’ති? අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති.

කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා හට දේශනා කරනු කැමැත්තෙන් මෙසේ ප්‍රශ්නයක් විමසන සේක: “මහණෙනි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝ වෙති. ඒ සතර දෙනා කවුරුන්ද?” මෙසේ විමසීම කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව නම් වේ.

තත්ථ බුද්ධානං පුරිමා තිස්සො පුච්ඡා නත්ථි. කස්මා? බුද්ධානඤ්හි තීසු අද්ධාසු කිඤ්චි සඞ්ඛතං අද්ධාවිමුත්තං වා අසඞ්ඛතං අදිට්ඨං අජොතිතං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං නාම නත්ථි. තෙන නෙසං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නත්ථි. යං පන භගවතා අත්තනො ඤාණෙන පටිවිද්ධං, තස්ස අඤ්ඤෙන සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා සද්ධිං සංසන්දනකිච්චං නත්ථි. තෙනස්ස දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා නත්ථි. යස්මා පනෙස අකථංකථී තිණ්ණවිචිකිච්ඡො සබ්බධම්මෙසු විහතසංසයො. තෙනස්ස විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා නත්ථි. ඉතරා පන ද්වෙ පුච්ඡා භගවතො අත්ථි. තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාති වෙදිතබ්බා.

එහිදී බුදුවරුන් හට පළමු පෘච්ඡා තුන විද්‍යමාන නොවේ. ඒ මන්ද? බුදුවරුන් හට කාලත්‍රයට අයත් කිසිදු සංඛත ධර්මයක් හෝ කාලත්‍රයෙන් මිදුණු අසංඛත ධර්මයක් හෝ ඥානයෙන් නොදක්නා ලද්දේ, ඥානයෙන් ආලෝකවත් නොකරන ලද්දේ, ඥානයෙන් මැන නොබලන ලද්දේ, ඥානයෙන් තීරණය නොකරන ලද්දේ, ඥානයට ප්‍රකට නොවූයේ හෝ ඥානයෙන් විස්තර කළ නොහැකි වූයේ හෝ නොමැති බැවිනි. එබැවින් උන්වහන්සේලා හට අදිට්ඨජෝතනා පෘච්ඡාව නොමැත. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම ස්වකීය ඥානයෙන් යම් ධර්මයක් අවබෝධ කරගත් සේක්ද, ඒ පිළිබඳව වෙනත් ශ්‍රමණයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු, දෙවියෙකු, මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු සමඟ සසඳා බැලීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැත. එබැවින් උන්වහන්සේට දිට්ඨසංසන්දනා පෘච්ඡාව ද නොමැත. යම් හෙයකින් උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන්හි සැක දුරු කළ, විචිකිච්ඡාවෙන් එතෙර වූ, සැක රහිත වූ සේක්ද, එබැවින් උන්වහන්සේට විමතිච්ඡේදනා පෘච්ඡාව ද නොමැත. අනෙක් පෘච්ඡා ද්විත්වය (අනුමති හා කථේතුකම්‍යතා) භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇත්තේය. ඒ අතරින් මෙය කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව ලෙස දත යුතුය.

ඉදානි තාව පුච්ඡාය පුට්ඨං පච්චයාකාරං විභජන්තො අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරාතිආදිමාහ. එත්ථ ච යථා නාම ‘‘පිතරං කථෙස්සාමී’’ති ආරද්ධො [Pg.9] ‘‘තිස්සස්ස පිතා සොණස්ස පිතා’’ති පඨමතරං පුත්තම්පි කථෙති, එවමෙව භගවා පච්චයං කථෙතුං ආරද්ධො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා නයෙන සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයෙ අවිජ්ජාදිධම්මෙ කථෙන්තො පච්චයුප්පන්නම්පි කථෙසි. ආහාරවග්ගස්ස පන පරියොසානෙ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ’’ති (සං. නි. 2.20) උභයං ආරභිත්වා උභයම්පි කථෙසි. ඉදානි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු පන අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන සබ්බාකාරසම්පන්නා අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදකථා විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතා, තස්මා සා තත්ථ කථිතවසෙනෙව ගහෙතබ්බා.

දැන් එම පෘච්ඡාව මගින් අසන ලද ප්‍රත්‍යයාකාරය (පටිච්චසමුප්පාදය) බෙදා දක්වමින් “මහණෙනි, අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති” යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. මෙහිදී නිදසුනක් ලෙස, “පියා ගැන පවසන්නෙමි” යි ආරම්භ කළ අයෙකු මුලින්ම “තිස්සගේ පියා, සෝණගේ පියා” යැයි පුත්‍රයා ගැන පවසන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ප්‍රත්‍යය (හේතුව) ගැන පැවසීමට ආරම්භ කර “අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති” යනාදී ක්‍රමයෙන් සංස්කාරාදීන්ගේ ප්‍රත්‍යය වූ අවිද්‍යාදී ධර්මයන් දේශනා කරමින් ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන් ද වදාළ සේක. ආහාර වර්ගයේ අවසානයෙහි දී නම් “මහණෙනි, පටිච්චසමුප්පාදය ද පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් ද ඔබට දේශනා කරන්නෙමි” යි දෙවගයම අරඹා දෙවගයම වදාළ සේක. දැන් “අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා” යනාදී තැන්හි අවිද්‍යාව ද ප්‍රත්‍යය ද වන බැවින් “අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යය” නම් වේ. එබැවින් අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ හටගනිති යන මේ ක්‍රමයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ අනුලෝම පටිච්චසමුප්පාද කථාව විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසන ලදී. එබැවින් එය එහි පවසා ඇති පරිද්දෙන්ම ගත යුතුය.

පටිලොමකථායං පන අවිජ්ජාය ත්වෙවාති අවිජ්ජාය තු එව. අසෙසවිරාගනිරොධාති විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධා. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවංනිරොධානං පන සඞ්ඛාරානං නිරොධා විඤ්ඤාණාදීනඤ්ච නිරොධා නාමරූපාදීනි නිරුද්ධානියෙව හොන්තීති දස්සෙතුං සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධොතිආදීනි වත්වා, එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතීති ආහ. තත්ථ කෙවලස්සාති සකලස්ස, සුද්ධස්ස වා, සත්තවිරහිතස්සාති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති. ඉති භගවා අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටකථං කථෙත්වා තමෙව වට්ටං විනිවට්ටෙත්වා පටිලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි විවට්ටං කථෙන්තො අරහත්තෙන දෙසනාය කූටං ගණ්හි. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතා ආරද්ධවිපස්සකා උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලා සූරියරස්මිසම්ඵුට්ඨානි පරිපාකගතානි පදුමානි විය සච්චානි බුජ්ඣිත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

පටිලෝම කථාවෙහි “අවිජ්ජාය ත්වේව” යනු අවිද්‍යාවෙහිම යන්නයි. “අසේසවිරාගනිරෝධා” යනු විරාගය නම් වූ මාර්ගයෙන් ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ කිරීමයි. “සංඛාරනිරෝධෝ” යනු සංස්කාරයන්ගේ නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමයි. මෙසේ නිරුද්ධ වන්නා වූ සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධයෙන් විඤ්ඤාණාදීන්ගේ නිරෝධය ද, නාමරූප ආදිය නිරුද්ධ වීමම ද වන්නේ යැයි පෙන්වීම සඳහා “සංඛාරනිරෝධා විඤ්ඤාණනිරෝධෝ” යනාදිය වදාරා, මෙසේ මේ සකලවිධ දුක්ඛස්කන්ධයාගේ නිරෝධය වන්නේ යැයි වදාළ සේක. එහි “කේවලස්ස” යනු සමස්ත වූ ද, පිරිසිදු වූ ද, සත්ව පුද්ගල භාවයෙන් තොර වූ ද යන අර්ථයයි. “දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස” යනු දුක් රැසෙහි යන්නයි. “නිරෝධෝ හෝති” යනු නූපදීම සිදුවේ යන්නයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුලෝම වශයෙන් පද දොළසකින් වට්ට කථාව (සංසාර චක්‍රය) දේශනා කර, එම වට්ටයම නැවත හරවා පටිලෝම වශයෙන් පද දොළසකින් විවට්ටය (සංසාරයෙන් මිදීම) පවසමින් අර්හත් ඵලය දක්වා දේශනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට වැඩම කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි විදර්ශනා වඩා තිබූ, උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් වූ ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා, සූර්ය රශ්මිය වැදුණු විගස පිපී යන මෝරා ගිය පියුම් මෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි සේක.

ඉදමවොච භගවාති ඉදං වට්ටවිවට්ටවසෙන සකලසුත්තං භගවා අවොච. අත්තමනා තෙ භික්ඛූති තුට්ඨචිත්තා තෙ පඤ්චසතා ඛීණාසවා භික්ඛූ. භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති කරවීකරුතමඤ්ජුනා කණ්ණසුඛෙන පණ්ඩිතජනහදයානං අමතාභිසෙකසදිසෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන භාසතො භගවතො [Pg.10] වචනං අභිනන්දිංසු, අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චාති අත්ථො. තෙනෙතං වුච්චති –

“ඉදමවෝච භාග්‍යවා” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වට්ට හා විවට්ට වශයෙන් මෙම මුළු සූත්‍රයම වදාළ සේක යන්නයි. “අත්තමනා තේ භික්ඛූ” යනු සතුටු සිත් ඇති ඒ පන්සියයක් ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන් වහන්සේලා යන්නයි. “භාගවතෝ භාසිතං අභිනන්දුං” යනු කරවීක පක්ෂියෙකුගේ නාදය මෙන් මධුර වූ, කන්කලු වූ, පණ්ඩිත ජනයාගේ හදවත් වලට අමෘත අභිෂේකයක් බඳු වූ බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් දේශනා කරන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සතුටින් පිළිගත්හ, අනුමෝදන් වූහ, මැනවින් පිළිගත්හ යන අර්ථයයි. ඒ නිසාම මෙය කියනු ලැබේ -

‘‘සුභාසිතං සුලපිතං, සාධු සාධූති තාදිනො;

අනුමොදමානා සිරසා, සම්පටිච්ඡිංසු භික්ඛවො’’ති.

“තාදි ගුණයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මැනවින් වදාළ ඒ සුභාෂිතය, භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘සාධු සාධු’ යැයි අනුමෝදන් වෙමින් සිරස නමා පිළිගත්හ.” මෙසේ දේශනාව නිම වූ අයුරු දත යුතුය.

පඨමපටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ප්‍රථම පටිච්චසමුප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

2. විභංග සූත්‍ර වර්ණනාව

2. දුතියෙපි වුත්තනයෙනෙව සුත්තනික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – පඨමං උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො දස්සිතං, ඉදං විපඤ්චිතඤ්ඤූනං වසෙන විත්ථාරතොති. ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ චතස්සො වල්ලිහාරකපුරිසූපමා වත්තබ්බා, තා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එව. යථා හි වල්ලිහාරකො පුරිසො වල්ලියා අග්ගං දිස්වා තදනුසාරෙන මූලං පරියෙසන්තො තං දිස්වා වල්ලිං මූලෙ ඡෙත්වා ආදාය කම්මෙ උපනෙය්‍ය, එවං භගවා විත්ථාරදෙසනං දෙසෙන්තො පටිච්චසමුප්පාදස්ස අග්ගභූතා ජරාමරණා පට්ඨාය යාව මූලභූතං අවිජ්ජාපදං, තාව දෙසනං ආහරිත්වා පුන වට්ටවිවට්ටං දෙසෙන්තො නිට්ඨපෙසි.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි ද පවසා ඇති ක්‍රමයෙන්ම සූත්‍ර නිකේපය දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: පළමු සූත්‍රය උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් උදෙසා සංක්ෂේපයෙන් පෙන්වන ලදී, මෙය විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් උදෙසා විස්තර වශයෙන් පෙන්වන ලදී. මේ සූත්‍රයෙහි වැල් රැගෙන යන මිනිසාගේ උපමා හතරක් පැවසිය යුතුය, ඒවා විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇත. යම් සේ වැල් කපන මිනිසෙක් වැලක අග දැක එය අනුසාරයෙන් මුල සොයමින්, එය දැක මුලින් වැල කපා ගෙන ගොස් ප්‍රයෝජනයට ගන්නේ ද, එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විස්තර දේශනාව පවත්වමින් පටිච්චසමුප්පාදයේ අග්‍රය වූ ජරාමරණයෙහි සිට මුල වූ අවිද්‍යා පදය දක්වා දේශනාව ගෙන එමින් නැවත වට්ට විවට්ට දේශනාව පවත්වා දේශනාව අවසන් කළ සේක.

තත්‍රායං ජරාමරණාදීනං විත්ථාරදෙසනාය අත්ථනිච්ඡයො – ජරාමරණනිද්දෙසෙ තාව තෙසං තෙසන්ති අයං සඞ්ඛෙපතො අනෙකෙසං සත්තානං සාධාරණනිද්දෙසොති විඤ්ඤාතබ්බො. යා දෙවදත්තස්ස ජරා, යා සොමදත්තස්සාති එවඤ්හි දිවසම්පි කථෙන්තස්ස නෙව සත්තා පරියාදානං ගච්ඡන්ති. ඉමෙහි පන ද්වීහි පදෙහි න කොචි සත්තො අපරියාදින්නො හොති. තස්මා වුත්තං, ‘‘අයං සඞ්ඛෙපතො අනෙකෙසං සත්තානං සාධාරණනිද්දෙසො’’ති. තම්හි තම්හීති අයං ගතිජාතිවසෙන අනෙකෙසං සත්තනිකායානං සාධාරණනිද්දෙසො. සත්තනිකායෙති සාධාරණනිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨස්ස සරූපනිදස්සනං. ජරා ජීරණතාතිආදීසු පන ජරාති සභාවනිද්දෙසො. ජීරණතාති ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා, පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා. අයඤ්හි ජරාති ඉමිනා පදෙන සභාවතො දීපිතා, තෙනස්සායං සභාවනිද්දෙසො[Pg.11]. ජීරණතාති ඉමිනා ආකාරතො, තෙනස්සායං ආකාරනිද්දෙසො. ඛණ්ඩිච්චන්ති ඉමිනා කාලාතික්කමෙ දන්තනඛානං ඛණ්ඩිතභාවකරණකිච්චතො. පාලිච්චන්ති ඉමිනා කෙසලොමානං පලිතභාවකරණකිච්චතො. වලිත්තචතාති ඉමිනා මංසං මිලාපෙත්වා තචවලිභාවකරණකිච්චතො දීපිතා. තෙනස්සා ඉමෙ ඛණ්ඩිච්චන්තිආදයො තයො කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසා. තෙහි ඉමෙසං විකාරානං දස්සනවසෙන පාකටීභූතා පාකටජරා දස්සිතා. යථෙව හි උදකස්ස වා වාතස්ස වා අග්ගිනො වා තිණරුක්ඛාදීනං සංභග්ගපලිභග්ගතාය වා ඣාමතාය වා ගතමග්ගො පාකටො හොති, න ච සො ගතමග්ගො තානෙව උදකාදීනි, එවමෙව ජරාය දන්තාදීසු ඛණ්ඩිච්චාදිවසෙන ගතමග්ගො පාකටො, චක්ඛුං උම්මීලෙත්වාපි ගය්හති න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරා. න හි ජරා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොති.

එහිදී මේ ජරා මරණ ආදී විස්තර දේශනාවේ අර්ථ විනිශ්චය මෙසේය: ජරා මරණ නිර්දේශයේදී පළමුව 'තේසං තේසං' (ඒ ඒ සත්වයන්ගේ) යන මෙම පදය සංක්ෂේපයෙන් බොහෝ සත්වයන්ට පොදු වූ නිර්දේශයක් බව දත යුතුය. 'දේවදත්තගේ ජරාව, සෝමදත්තගේ ජරාව' යනාදී වශයෙන් දවස පුරා කීවත් සත්වයන්ගේ කෙළවරක් නොපෙනේ. එහෙත් මේ පද දෙකෙන් (තේසං තේසං) කිසිදු සත්වයෙකු අත්නොහැරේ. එබැවින් 'මෙය සංක්ෂේපයෙන් බොහෝ සත්වයන්ට පොදු නිර්දේශයකි' යි කියන ලදී. 'තම්හි තම්හි' යන්නෙන් ගති හා ජාති වශයෙන් බොහෝ සත්ව සමූහයන්ට පොදු වූ නිර්දේශය දැක්වේ. 'සත්තනිකායේ' යන්නෙන් පොදු නිර්දේශයෙන් දක්වන ලද සත්ව සමූහයාගේ ස්වරූපය දැක්වේ. 'ජරා ජීර්ණතා' ආදී පදවල 'ජරා' යනු ස්වභාව නිර්දේශයයි. 'ජීර්ණතා' යනු ආකාර නිර්දේශයයි. 'ඛණ්ඩිච්ච' (දත් කැඩීම) ආදී පද තුන කාලය ඉක්මවීමේදී සිදුවන කෘත්‍ය නිර්දේශයන්ය. අවසාන පද දෙක ප්‍රකෘති නිර්දේශයන්ය. 'ජරා' යන පදයෙන් ස්වභාවය දක්වන බැවින් එය ස්වභාව නිර්දේශයයි. 'ජීර්ණතා' යන්නෙන් ආකාරය දක්වන බැවින් ආකාර නිර්දේශයයි. 'ඛණ්ඩිච්ච' යන්නෙන් කාලය ගතවීමත් සමඟ දත් හා නියපොතු කැඩී යන බව දක්වයි. 'පාලිච්ච' යන්නෙන් කෙස් හා ලොම් පැසෙන බව දක්වයි. 'වලිත්තචතා' යන්නෙන් මස් දියවී සම රැළි වැටෙන බව දක්වයි. මේවා ජරාවෙහි කෘත්‍ය නිර්දේශයන්ය. ඒ මගින් වෙනස් වීම් පෙනෙන නිසා 'ප්‍රකට ජරාව' පෙන්වන ලදී. ජලය, සුළඟ හෝ ගින්න ගිය මග තණකොළ හෝ ගස් කැඩී බිඳී යාමෙන් හෝ පිළිස්සී යාමෙන් ප්‍රකට වන්නා සේම, ජරාව ගිය මග ද දත් ආදිය කැඩී යාමෙන් ප්‍රකට වේ. ඇස් හැර බැලූ විට පෙනෙන්නේ දත් කැඩීම ආදිය මිස ජරාව නොවේ. ජරාව ඇසට පෙනෙන දෙයක් නොවේ.

ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකොති ඉමෙහි පන පදෙහි කාලාතික්කමෙයෙව අභිබ්‍යත්තාය ආයුක්ඛය-චක්ඛාදිඉන්ද්‍රිය-පරිපාකසඤ්ඤිතාය පකතියා දීපිතා. තෙනස්සිමෙ පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ යස්මා ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, තස්මා ජරා ‘‘ආයුනො සංහානී’’ති ඵලූපචාරෙන වුත්තා. යස්මා ච දහරකාලෙ සුප්පසන්නානි සුඛුමම්පි අත්තනො විසයං සුඛෙනෙව ගණ්හනසමත්ථානි චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි ජරං පත්තස්ස පරිපක්කානි ආලුළිතානි අවිසදානි, ඔළාරිකම්පි අත්තනො විසයං ගහෙතුං අසමත්ථානි හොන්ති, තස්මා ‘‘ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො’’ති ඵලූපචාරෙනෙව වුත්තා.

'ආයුනෝ සංහානි' (ආයුෂ පිරිහීම) සහ 'ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකෝ' (ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා යෑම) යන මෙම පදවලින් කාලය ගතවීමත් සමඟ මනාව ප්‍රකට වන ආයුෂ ක්ෂය වීම සහ ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා යෑමේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය දක්වයි. එබැවින් මේ අවසාන පද දෙක ප්‍රකෘති නිර්දේශයන් ලෙස දත යුතුය. එහිදී යම් හෙයකින් ජරාවට පත් වූවන්ගේ ආයුෂ පිරිහෙන බැවින් ජරාව 'ආයුෂ පිරිහීම' ලෙස ඵල උපචාර ක්‍රමයෙන් දක්වා ඇත. තවද තරුණ කාලයේ ප්‍රසන්නව, සියුම් අරමුණු පවා පහසුවෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකිව තිබූ ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ජරාවට පත් වූ විට මෝරා ගිය, කැළඹුණු, අප්‍රසන්න බවට පත් වන නිසාත්, රළු අරමුණක් වුවද ග්‍රහණය කරගත නොහැකි වන නිසාත්, එය 'ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා යෑම' (ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකෝ) ලෙස ඵල උපචාරයෙන්ම වදාරන ලදී.

සා පනායං එවං නිද්දිට්ඨා සබ්බාපි ජරා පාකටා පටිච්ඡන්නාති දුවිධා හොති. තත්ථ දන්තාදීසු ඛණ්ඩාදිභාවදස්සනතො රූපධම්මෙසු ජරා පාකටජරා නාම, අරූපධම්මෙසු පන ජරා තාදිසස්ස විකාරස්ස අදස්සනතො පටිච්ඡන්නජරා නාම. තත්ථ ය්වායං ඛණ්ඩාදිභාවො දිස්සති, සො තාදිසානං දන්තාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වණ්ණොයෙව, තං චක්ඛුනා දිස්වා මනොද්වාරෙන චින්තෙත්වා ‘‘ඉමෙ දන්තා ජරාය පහටා’’ති ජරං ජානාති උදකට්ඨානෙ බද්ධානි ගොසීසාදීනි ඔලොකෙත්වා හෙට්ඨා උදකස්ස අත්ථිභාවං ජානනං විය. පුන [Pg.12] අවීචි සවීචීති එවම්පි දුවිධා හොති. තත්ථ මණි-කනක-රජත-පවාළචන්දසූරියාදීනං විය මන්දදසකාදීසු පාණීනං විය ච පුප්ඵඵලපල්ලවාදීසු ච අපාණීනං විය අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා අවීචිජරා නාම, නිරන්තරජරාති අත්ථො. තතො අඤ්ඤෙසු පන යථාවුත්තෙසු අන්තරන්තරා වණ්ණවිසෙසාදීනං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ජරා සවීචිජරා නාමාති වෙදිතබ්බා.

මෙසේ දක්වන ලද ජරාව 'ප්‍රකට ජරාව' සහ 'ප්‍රතිච්ඡන්න (වැසුණු) ජරාව' යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී දත් කැඩීම ආදිය පෙනෙන්නට තිබෙන බැවින් රූප ධර්මයන්හි ජරාව ප්‍රකට ජරාව නම් වේ. නාම ධර්මයන්හි එවැනි වෙනස් වීමක් නොපෙනෙන බැවින් එය ප්‍රතිච්ඡන්න ජරාව නම් වේ. එහි පෙනෙන දත් කැඩීම ආදී ස්වභාවය, එවැනි දත් ආදියේ පැහැය වෙනස් වීම නිසා පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි රූපයක් (වර්ණයක්) පමණි. ඇසින් එය දැක මනෝද්වාරයෙන් සිතා 'මේ දත් ජරාවෙන් පෙළී ඇතැයි' ජරාව හඳුනා ගනී. එය ජලය ඇති තැනක බැඳ ඇති හරක් හිස් ආදිය දැක යටින් ජලය ඇති බව දැනගන්නාක් මෙනි. නැවත ජරාව 'අවීචි' (අන්තරයක් නැති) සහ 'සවීචි' (අන්තරයක් ඇති) වශයෙන් ද දෙවැදෑරුම් වේ. මිණි, රන්, රිදී, මුතු, සඳ, හිරු ආදියේ මෙන්ම සත්වයන්ගේ දශක (වයස් කාණ්ඩ) ආදියේත්, මල්, ඵල, දලු ආදී අචේතනික වස්තූන්ගේත් ජරාව වර්ණ වෙනස් වීම ආදියෙන් හඳුනා ගැනීමට අපහසු බැවින් එය 'අවීචි ජරාව' හෙවත් අන්තරයක් නැති ජරාව නම් වේ. එයින් බැහැර වූ, කලින් සඳහන් කළ අරමුණුවල අතරින් පතර පැහැය වෙනස් වීම් ආදිය පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි බැවින් එය 'සවීචි ජරාව' නම් වේ.

ඉතො පරං තෙසං තෙසන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. චුති චවනතාතිආදීසු පන චුතීති චවනකවසෙන වුච්චති, එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධසාමඤ්ඤවචනමෙතං. චවනතාති භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සනං. භෙදොති චුතික්ඛන්ධානං භඞ්ගුප්පත්තිපරිදීපනං. අන්තරධානන්ති ඝටස්සෙව භින්නස්ස භින්නානං චුතික්ඛන්ධානං යෙන කෙනචි පරියායෙන ඨානාභාවපරිදීපනං. මච්චු මරණන්ති මච්චුසඞ්ඛාතං මරණං, තෙන සමුච්ඡෙදමරණාදීනි නිසෙධෙති. කාලො නාම අන්තකො, තස්ස කිරියා කාලකිරියා. එවං තෙන ලොකසම්මුතියා මරණං දීපෙති.

මෙතැන් සිට 'තේසං තේසං' ආදී පද ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'චුති චවනතා' ආදී පදවල 'චුති' යනු චුත වීමේ ස්වභාවය ඇති ඛන්ධයන් ගැන කියැවෙන, ඒකවෝකාර, චතුවෝකාර සහ පංචවෝකාර ඛන්ධයන්ට පොදු වචනයකි. 'චවනතා' යන භාව වචනයෙන් එහි ලක්ෂණය දැක්වේ. 'භේදෝ' යන්නෙන් චුති ඛන්ධයන්ගේ බිඳී යාම දක්වයි. 'අන්තරධානං' යන්නෙන් බිඳී ගිය භාජනයක් සේ බිඳී ගිය චුති ඛන්ධයන් කිසිදු අයුරකින් ඉතිරි නොවී නැති වී යාම දක්වයි. 'මච්චු මරණං' යනු මෘත්‍යු සංඛ්‍යාත මරණයයි; එයින් සමුච්ඡේද මරණය ආදිය වළක්වයි. 'කාල' යනු කෙළවරයි, එය සිදු කිරීම 'කාලකිරියා' නම් වේ. මෙසේ ඒ පදයෙන් ලෝක සම්මුතිය අනුව මරණය දක්වයි.

ඉදානි පරමත්ථෙන දීපෙතුං ඛන්ධානං භෙදොතිආදිමාහ. පරමත්ථෙන හි ඛන්ධායෙව භිජ්ජන්ති, න සත්තො නාම කොචි මරති. ඛන්ධෙසු පන භිජ්ජමානෙසු සත්තො මරති, භින්නෙසු මතොති වොහාරො හොති. එත්ථ ච චතුපඤ්චවොකාරවසෙන ඛන්ධානං භෙදො, එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. චතුවොකාරවසෙන ච ඛන්ධානං භෙදො, සෙසද්වයවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. කස්මා? භවද්වයෙපි රූපකායසඞ්ඛාතස්ස කළෙවරස්ස සබ්භාවතො. අථ වා යස්මා චාතුමහාරාජිකාදීසු ඛන්ධා භිජ්ජන්තෙව, න කිඤ්චි නික්ඛිපති, තස්මා තෙසං වසෙන ඛන්ධානං භෙදො, මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එත්ථ ච කළෙවරස්ස නික්ඛෙපකාරණතො මරණං ‘‘කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉති අයඤ්ච ජරා ඉදඤ්ච මරණං, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙති ඉදං උභයම්පි එකතො කත්වා ජරාමරණන්ති කථීයති.

දැන් පරමාර්ථ වශයෙන් මරණය දැක්වීමට 'ඛන්ධානං භේදෝ' (ඛන්ධයන්ගේ බිඳීම) ආදිය වදාරන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් බිඳී යන්නේ ඛන්ධයන් පමණි; කිසිදු සත්වයෙකු මිය යන්නේ නැත. ඛන්ධයන් බිඳී යන කල්හි 'සත්වයා මිය යයි' කියා ද, බිඳී ගිය පසු 'මළ තැනැත්තා' කියා ද ව්‍යවහාර කෙරේ. මෙහි පංචවෝකාර සහ චතුවෝකාර වශයෙන් ඛන්ධයන්ගේ බිඳී යාම ද, ඒකවෝකාර වශයෙන් ශරීරය බැහැර කිරීම ද දත යුතුය. චතුවෝකාරයේදී ඛන්ධයන්ගේ බිඳීම ද, අනෙක් භව දෙකේදී (පංචවෝකාර හා ඒකවෝකාර) ශරීරය බැහැර කිරීම ද දත යුතුය. මන්ද? ඒ භව දෙකෙහිම රූප කාය සංඛ්‍යාත ශරීරයක් පවතින බැවිනි. නැතහොත්, චාතුම්මහාරාජික ආදී දිව්‍ය ලෝකවල ඛන්ධයන් බිඳී යනවා මිස කිසිවක් ඉතිරි නොවන බැවින් එහිදී ඛන්ධයන්ගේ බිඳීම පමණක් දත යුතුය. මනුෂ්‍ය ලෝකය ආදියේදී ශරීරය අත්හැර දමන බැවින් 'ශරීරය බැහැර කිරීම' දත යුතුය. මෙහි මරණය 'ශරීරය බැහැර කිරීම' (කළේවරස්ස නික්ඛේපෝ) ලෙස වදාරා ඇත්තේ එය ශරීරය බැහැර කිරීමට හේතුවන බැවිනි. මෙසේ 'මහණෙනි, මේ ජරාව ද මේ මරණය ද වෙයි' කියා මේ දෙකම එක් කොට 'ජරා මරණ' යැයි වදාරනු ලැබේ.

ජාතිනිද්දෙසෙ [Pg.13] ජාති සඤ්ජාතීතිආදීසු ජායනට්ඨෙන ජාති, සා අපරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. සඤ්ජායනට්ඨෙන සඤ්ජාති, සා පරිපුණ්ණායතනවසෙන යුත්තා. ඔක්කමනට්ඨෙන ඔක්කන්ති, සා අණ්ඩජජලාබුජවසෙන යුත්තා. තෙ හි අණ්ඩකොසඤ්ච වත්ථිකොසඤ්ච ඔක්කමන්තා පවිසන්තා විය පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. අභිනිබ්බත්තනට්ඨෙන අභිනිබ්බත්ති, සා සංසෙදජඔපපාතිකවසෙන යුත්තා. තෙ හි පාකටායෙව හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. අයං තාව වොහාරදෙසනා.

ජාති නිද්දේසයෙහි, ‘ජාති සංජාති’ යනාදී පාඨවල උපදින අර්ථයෙන් ‘ජාති’ නම් වේ. එය අපරිපූර්ණ ආයතන ඇති සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. මනාව උපදින අර්ථයෙන් ‘සංජාති’ නම් වේ. එය පරිපූර්ණ ආයතන ඇති සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. බැසගන්නා (ඇතුළු වන) අර්ථයෙන් ‘ඕක්කන්ති’ නම් වේ. එය අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. මන්දයත්, එම අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් බිත්තර කටුවට හෝ ගර්භාෂයට පිවිසෙන්නාක් මෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ගනු ලබන බැවිනි. විශේෂයෙන් හටගන්නා අර්ථයෙන් ‘අභිනිබ්බත්ති’ නම් වේ. එය සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් යෝග්‍ය වේ. මන්දයත්, ඔවුන් ප්‍රකටවම උපදින බැවිනි. මෙය වෝහාර දේශනාවයි.

ඉදානි පරමත්ථදෙසනා හොති. ඛන්ධායෙව හි පරමත්ථතො පාතුභවන්ති, න සත්තො. තත්ථ ච ඛන්ධානන්ති එකවොකාරභවෙ එකස්ස, චතුවොකාරභවෙ චතුන්නං, පඤ්චවොකාරභවෙ පඤ්චන්නම්පි ගහණං වෙදිතබ්බං. පාතුභාවොති උප්පත්ති. ආයතනානන්ති එත්ථ තත්‍ර තත්‍ර උප්පජ්ජමානායතනවසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පටිලාභොති සන්තතියං පාතුභාවොයෙව. පාතුභවන්තානෙව හි තානි පටිලද්ධානි නාම හොන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජාතීති ඉමිනා පදෙන වොහාරතො පරමත්ථතො ච දෙසිතාය ජාතියා නිගමනං කරොතීති.

දැන් පරමත්ථ දේශනාව දක්වනු ලැබේ. පරමාර්ථ වශයෙන් ස්කන්ධයන්ම පහළ වෙති, සත්ත්වයෙක් නොවෙයි. එහි ද ‘ඛන්ධනං’ (ස්කන්ධයන්ගේ) යන පදයෙන් ඒකවෝකාර භවයෙහි එක් ස්කන්ධයක් ද, චතුවෝකාර භවයෙහි ස්කන්ධ සතරක් ද, පංචවෝකාර භවයෙහි ස්කන්ධ පසම ද ගැනීම දත යුතුය. ‘පාතුභාවෝ’ යනු උප්පත්තියයි. ‘ආයතනානං’ යන්නෙහි ඒ ඒ භවයන්හි උපදින ආයතන වශයෙන් සංග්‍රහය දත යුතුය. ‘පටිලාභෝ’ යනු සන්තතියෙහි පහළ වීමමයි. පහළ වන්නා වූ ඒ ආයතනයන්ම ලබන ලද්දාහු නම් වෙති. “මහණෙනි, මේ ජාතිය යැයි කියනු ලැබේ” යන මේ පදයෙන් වෝහාර වශයෙන් හා පරමාර්ථ වශයෙන් දේශනා කරන ලද ජාතිය පිළිබඳ නිගමනය (සමාප්තිය) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිදු කරන සේක.

භවනිද්දෙසෙ කාමභවොති කම්මභවො ච උපපත්තිභවො ච. තත්ථ කම්මභවො නාම කාමභවූපගකම්මමෙව. තඤ්හි තත්ථ උපපත්තිභවස්ස කාරණත්තා ‘‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො (ධ. ප. 194) දුක්ඛො පාපස්ස උච්චයො’’තිආදීනි (ධ. ප. 117) විය ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්තං. උපපත්තිභවො නාම තෙන කම්මෙන නිබ්බත්තං උපාදිණ්ණක්ඛන්ධපඤ්චකං. තඤ්හි තත්ථ භවතීති කත්වා භවොති වුත්තං. සබ්බථාපි ඉදං කම්මඤ්ච උපපත්තිඤ්ච උභයම්පෙතමිධ ‘‘කාමභවො’’ති වුත්තං. එස නයො රූපාරූපභවෙසූති.

භව නිද්දේසයෙහි ‘කාමභව’ යනු කර්ම භවය හා උප්පත්ති භවයයි. එහි කර්ම භවය නම් කාම භවයට පමුණුවන කර්මයමයි. එය එහි උප්පත්ති භවයට හේතු වන බැවින් “බුදුවරුන්ගේ උපත සැපයකි, පව් රැස් කිරීම දුකකි” යනාදියෙහි මෙන් ඵල වෝහාරයෙන් ‘භව’ යැයි කියන ලදී. උප්පත්ති භවය නම් එම කර්මයෙන් හටගත් උපාදින්න ස්කන්ධ පංචකයයි. එය එහි සිදු වන (පවතින) බැවින් ‘භව’ යැයි කියන ලදී. සෑම අයුරින්ම මේ කර්මය ද උප්පත්තිය ද යන දෙකම මෙහි ‘කාමභව’ යැයි කියන ලදී. රූප හා අරූප භවයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

උපාදානනිද්දෙසෙ කාමුපාදානන්තිආදීසු වත්ථුකාමං උපාදියන්ති එතෙන, සයං වා තං උපාදියතීති කාමුපාදානං, කාමො ච සො උපාදානඤ්චාති කාමුපාදානං. උපාදානන්ති දළ්හග්ගහණං වුච්චති. දළ්හත්ථො හි එත්ථ උපසද්දො උපායාසඋපකට්ඨාදීසු විය. පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං කාමුපාදානං? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති (ධ. ස. 1220; විභ. 938) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

උපාදාන නිද්දේසයෙහි ‘කාමුපාදාන’ යනාදී පදවල, මින් වස්තු කාමයන් දැඩිව ගනු ලබයි, නැතහොත් තෙමේම එය දැඩිව ගනියි යන අර්ථයෙන් ‘කාමුපාදාන’ නම් වේ. කාමයම උපාදානයක් වන බැවින් ද ‘කාමුපාදාන’ නම් වේ. ‘උපාදාන’ යනු තදින් අල්ලා ගැනීමයි. මෙහි ‘උප’ ශබ්දය ‘උපායාස’ හා ‘උපකට්ඨ’ යනාදියෙහි මෙන් තද (දැඩි) යන අර්ථයෙහි පවතී. මෙය පංච කාමගුණ විෂයෙහි වූ රාගයට නමකි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි කාමුපාදානය යනු කුමක්ද? කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්දයක් වේද” යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

තථා [Pg.14] දිට්ඨි ච සා උපාදානඤ්චාති දිට්ඨුපාදානං. අථ වා දිට්ඨිං උපාදියති, උපාදියන්ති වා එතෙන දිට්ඨින්ති දිට්ඨුපාදානං. උපාදියති හි පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි, උපාදියන්ති ච තාය දිට්ඨිං. යථාහ – ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්තිආදි (ම. නි. 3.27). සීලබ්බතුපාදානඅත්තවාදුපාදානවජ්ජස්ස සබ්බදිට්ඨිගතස්සෙතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං දිට්ඨුපාදානං? නත්ථි දින්න’’න්ති (ධ. ස. 1221) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

එසේම දිට්ඨියම උපාදානයක් වන බැවින් ‘දිට්ඨුපාදාන’ නම් වේ. නැතහොත් දිට්ඨිය දැඩිව ගනියි, නැතහොත් මින් දිට්ඨිය දැඩිව ගනු ලබයි යන අර්ථයෙන් ‘දිට්ඨුපාදාන’ නම් වේ. මන්දයත්, පෙර දිට්ඨිය පසු දිට්ඨිය විසින් දැඩිව ගනු ලබන අතර, එම දිට්ඨිය මගින් සත්ත්වයෝ දිට්ඨිය දැඩිව ගනිති. “ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය, මෙයම සත්‍යය, අන්‍යය හිස්ය” යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදිය. සීලබ්බතුපාදානය හා අත්තවාදුපාදානය හැර සෙසු සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිවලට මෙය නමකි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි දිට්ඨුපාදානය යනු කුමක්ද? දන් දීමේ පලක් නැත” යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

තථා සීලබ්බතමුපාදියන්ති එතෙන, සයං වා තං උපාදියති, සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චාති වා සීලබ්බතුපාදානං. ගොසීලගොවතාදීනි හි ‘‘එවං සුද්ධී’’ති (ධ. ස. 1222; විභ. 938) අභිනිවෙසතො සයමෙව උපාදානානීති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං සීලබ්බතුපාදානං? ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධී’’ති වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

එසේම මින් ශීලව්‍රත දැඩිව ගනියි, නැතහොත් තෙමේම එය දැඩිව ගනියි, ශීලව්‍රතයම උපාදානයක් වන බැවින් ‘සීලබ්බතුපාදාන’ නම් වේ. ගව වෘත හා ගව ශීල යනාදිය “මෙයින් ශුද්ධිය වේ” යැයි වැරදි ලෙස ඇතුළු වන බැවින් ඒවාම උපාදානයෝ වෙති. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි සීලබ්බතුපාදානය යනු කුමක්ද? මින් පිටත ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ශීලයෙන් ශුද්ධිය වේ යැයි ගැනීම” යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

ඉදානි වදන්ති එතෙනාති වාදො, උපාදියන්ති එතෙනාති උපාදානං, කිං වදන්ති උපාදියන්ති වා? අත්තානං. අත්තනො වාදුපාදානං අත්තවාදුපාදානං. අත්තවාදමත්තමෙව වා අත්තාති උපාදියන්ති එතෙනාති අත්තවාදුපාදානං. වීසතිවත්ථුකාය සක්කායදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං, ‘‘තත්ථ කතමං අත්තවාදුපාදානං? ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී’’ති වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

දැන්, මින් පවසති යන අර්ථයෙන් ‘වාද’ නම් වේ. මින් දැඩිව ගනිති යන අර්ථයෙන් ‘උපාදාන’ නම් වේ. කුමක් පවසත් ද? කුමක් දැඩිව ගනිත් ද? ආත්මයයි. තමා පිළිබඳ වූ වාදය හා උපාදානය ‘අත්තවාදුපාදාන’ නම් වේ. නැතහොත් ආත්ම වාදයම “මෙය ආත්මයයි” කියා දැඩිව ගන්නා බැවින් ‘අත්තවාදුපාදාන’ නම් වේ. මෙය විසි වැදෑරක සක්කාය දිට්ඨියට නමකි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙය, “එහි අත්තවාදුපාදානය යනු කුමක්ද? මෙහි අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා ආර්යයන් නොදක්නේ” යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

තණ්හානිද්දෙසෙ රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හාති එතං චක්ඛුද්වාරාදීසු ජවනවීථියා පවත්තාය තණ්හාය ‘‘සෙට්ඨිපුත්තො බ්‍රාහ්මණපුත්තො’’ති එවමාදීසු පිතිතො නාමං විය පිතිසදිසාරම්මණතො නාමං. එත්ථ ච රූපාරම්මණා තණ්හා, රූපෙ තණ්හාති රූපතණ්හා. සා කාමරාගභාවෙන රූපං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා කාමතණ්හා, සස්සතදිට්ඨිසහගතරාගභාවෙන ‘‘රූපං නිච්චං ධුවං සස්සත’’න්ති එවං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා භවතණ්හා, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතරාගභාවෙන ‘‘රූපං උච්ඡිජ්ජති විනස්සති පෙච්ච න භවතී’’ති එවං අස්සාදෙන්තී පවත්තමානා විභවතණ්හාති රූපතණ්හා එවං තිවිධා හොති. යථා ච රූපතණ්හා, තථා සද්දතණ්හාදයොපීති එවං තානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. තානි අජ්ඣත්තරූපාදීසු අට්ඨාරස, බහිද්ධාරූපාදීසු අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස. ඉති අතීතානි ඡත්තිංස, අනාගතානි ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නානි [Pg.15] ඡත්තිංසාති එවං අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. ‘‘අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අස්මීති හොති, ඉත්ථස්මීති හොතී’’ති (විභ. 973) වා එවමාදීනි අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානි අට්ඨාරස, ‘‘බාහිරස්ස උපාදාය ඉමිනා අස්මීති හොති, ඉමිනා ඉත්ථස්මීති හොතී’’ති (විභ. 975) වා එවමාදීනි බාහිරරූපාදිනිස්සිතානි අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස, ඉති අතීතානි ඡත්තිංස, අනාගතානි ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එවම්පි අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. පුන සඞ්ගහෙ කරියමානෙ රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙව තණ්හාකායා තිස්සොයෙව කාමතණ්හාදයො හොන්තීති. එවං –

තණ්හා නිද්දේසයෙහි ‘රූප තණ්හා’ යනාදී පාඨ මගින් චක්ඛු ද්වාරාදියෙහි ජවන වීථි වශයෙන් පවතින තණ්හාවට, “සිටු පුත්‍රයා, බ්‍රාහ්මණ පුත්‍රයා” යනාදී තැන්වල පියාගේ නමින් නම දක්වන්නාක් මෙන්, පියා වැනි වූ අරමුණ අනුව නම දක්වන ලදී. මෙහි රූපාරම්මණික තණ්හාව ‘රූපේ තණ්හා’ (රූපයෙහි තණ්හාව) යන විග්‍රහයෙන් රූප තණ්හා නම් වේ. එය කාම රාග වශයෙන් රූපය ආස්වාදනය කරමින් පවතින්නේ නම් ‘කාම තණ්හා’ වෙයි. ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාග වශයෙන් “රූපය නිත්‍යය, ස්ථිරය, සදාකාලිකය” යැයි ආස්වාදනය කරමින් පවතින්නේ නම් ‘භව තණ්හා’ වෙයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත රාග වශයෙන් “රූපය සිඳී යයි, විනාශ වෙයි, මරණින් මතු නොවෙයි” යැයි ආස්වාදනය කරමින් පවතින්නේ නම් ‘විභව තණ්හා’ වෙයි. මෙසේ රූප තණ්හාව තෙවැදෑරුම් වේ. රූප තණ්හාව යම් සේ ද, ශබ්ද තණ්හාදීහු ද එසේමය. මෙසේ තණ්හා විචරිත දහඅටක් (18) වෙති. ඒවා ආධ්‍යාත්මික රූපාලම්බන ආදියේ දහඅටක් ද, බාහිර රූපාලම්බන ආදියේ දහඅටක් ද වශයෙන් තිස් හයක් (36) වේ. මෙසේ අතීත තිස් හයයි, අනාගත තිස් හයයි, වර්තමාන තිස් හයයි වශයෙන් තණ්හා විචරිත එක්සිය අටක් (108) වේ. “ආධ්‍යාත්මික දේ ඇසුරු කොට ‘මම වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද, ‘මම මෙබඳු වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද” යනාදී වශයෙන් ආධ්‍යාත්මික දේ ඇසුරු කළ දහඅටක් ද, “බාහිර දේ ඇසුරු කොට ‘මම මෙයින් වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද, ‘මම මෙයින් මෙබඳු වෙමි’ යි ග්‍රහණය වේ ද” යනාදී වශයෙන් බාහිර දේ ඇසුරු කළ දහඅටක් ද වශයෙන් තිස් හයක් වේ. මෙසේ අතීත, අනාගත හා වර්තමාන වශයෙන් එක්සිය අටක් තණ්හා විචරිත වෙති. නැවත සංක්ෂිප්ත කළ හොත් අරමුණු අනුව තණ්හා කාය හයක් ද, කාම තණ්හාදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ද වෙති.

‘‘නිද්දෙසත්ථෙන නිද්දෙස, විත්ථාරා විත්ථාරස්ස ච;

පුන සඞ්ගහතො තණ්හා, විඤ්ඤාතබ්බා විභාවිනා’’ති.

“නිද්දේස අර්ථයෙන් නිද්දේසය ද, විස්තර වශයෙන් විස්තරය ද, නැවත සංක්ෂේප වශයෙන් ද තණ්හාව පිළිබඳව නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.”

වෙදනානිද්දෙසෙ වෙදනාකායාති වෙදනාසමූහා. චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජාවෙදනාති එතං ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජාවෙදනා අත්ථි කුසලා, අත්ථි අකුසලා, අත්ථි අබ්‍යාකතා’’ති එවං විභඞ්ගෙ (විභ. 34) ආගතත්තා චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තානං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතවෙදනානං ‘‘සාරිපුත්තො මන්තාණිපුත්තො’’ති එවමාදීසු මාතිතො නාමං විය මාතිසදිසතො වත්ථුතො නාමං. වචනත්ථො පනෙත්ථ – චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතු ජාතා වෙදනා චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අයං තාවෙත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකා කථා. විපාකවසෙන පන චක්ඛුද්වාරෙ ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි, ද්වෙ මනොධාතුයො, තිස්සො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයොති එතාහි සම්පයුත්තවසෙන වෙදනා වෙදිතබ්බා. එසෙව නයො සොතද්වාරාදීසු. මනොද්වාරෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයුත්තාව.

වේදනා නිර්දේශයෙහි ‘වේදනාකායා’ යනු වේදනා සමූහයයි. චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනාව...පෙ... මනෝසම්ඵස්සජා වේදනාව යන මෙය, ‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනාව කුසල් වශයෙන් ඇත, අකුසල් වශයෙන් ඇත, අබ්‍යාකෘත වශයෙන් ඇත’ යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි සඳහන් වන බැවින්, චක්ඛුද්වාරාදියෙහි පවත්නා කුසල්, අකුසල් සහ අබ්‍යාකෘත වේදනාවන්, ‘සාරිපුත්ත, මන්තානිපුත්ත’ යනාදී වශයෙන් මවගේ නමින් හඳුන්වන්නාක් මෙන්, මව වැනි වූ (ඇස ආදී) වස්තුව නිසා ලැබුණු නමකි. මෙහි පද අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: චක්ඛු සම්ඵස්සය හේතුවෙන් හටගත් වේදනාව චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනාවයි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙය මෙහි සියල්ල ඇතුළත් වන පොදු කථාවයි. විපාක වශයෙන් ගත් කල, චක්ඛුද්වාරයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණ දෙක, මනෝ ධාතු දෙක, මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු තුන යන මොවුන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වීමෙන් ඇති වන වේදනාව දත යුතුය. සෝතද්වාරාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. මනෝද්වාරයෙහි මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාවම වේ.

ඵස්සනිද්දෙසෙ චක්ඛුසම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සො. එස නයො සබ්බත්ථ. චක්ඛුසම්ඵස්සො…පෙ… කායසම්ඵස්සොති එත්තාවතා ච කුසලාකුසලවිපාකා පඤ්චවත්ථුකා දස ඵස්සා වුත්තා හොන්ති. මනොසම්ඵස්සොති ඉමිනා සෙසබාවීසතිලොකියවිපාකමනසම්පයුත්තා ඵස්සා.

ඵස්ස නිර්දේශයෙහි ‘චක්ඛුසම්ඵස්ස’ යනු ඇසෙහි පවත්නා ස්පර්ශයයි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙයමය. ‘චක්ඛුසම්ඵස්ස...පෙ... කායසම්ඵස්ස’ යන මෙපමණකින්, වස්තු රූප පහක් ඇසුරු කොට පවත්නා වූ කුසල් සහ අකුසල් විපාක වූ ස්පර්ශ දහය පවසන ලදී. ‘මනෝසම්ඵස්ස’ යන මෙයින් ඉතිරි වූ විසි දෙවැදෑරුම් ලෞකික විපාක සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්පර්ශයන් අදහස් වේ.

සළායතනනිද්දෙසෙ චක්ඛායතනන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ චෙව ආයතනනිද්දෙසෙ ච වුත්තමෙව.

සළායතන නිර්දේශයෙහි ‘චක්ඛායතන’ ආදී පදවලදී කිවයුතු යමක් වේද, එය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි ඛන්ධ නිර්දේශයෙහි සහ ආයතන නිර්දේශයෙහි පවසන ලද්දේමය.

නාමරූපනිද්දෙසෙ [Pg.16] නමනලක්ඛණං නාමං. රුප්පනලක්ඛණං රූපං. විභජනෙ පනස්ස වෙදනාති වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාති සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චෙතනා ඵස්සො මනසිකාරොති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො. කාමඤ්ච අඤ්ඤෙපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා ධම්මා සන්ති, ඉමෙ පන තයො සබ්බදුබ්බලෙසුපි චිත්තෙසු සන්ති, තස්මා එතෙසංයෙව වසෙනෙත්ථ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො දස්සිතො. චත්තාරො ච මහාභූතාති එත්ථ චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො. මහාභූතාති පථවීආපතෙජවායානමෙතං අධිවචනං. යෙන පන කාරණෙන තානි මහාභූතානීති වුච්චන්ති, යො චෙත්ථ අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො, සො සබ්බො විසුද්ධිමග්ගෙ රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො. චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායාති එත්ථ පන චතුන්නන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, චත්තාරි මහාභූතානීති වුත්තං හොති. උපාදායාති උපාදියිත්වා, ගහෙත්වාති අත්ථො. නිස්සායාතිපි එකෙ. ‘‘වත්තමාන’’න්ති අයඤ්චෙත්ථ පාඨසෙසො. සමූහත්ථෙ වා එතං සාමිවචනං, චතුන්නං මහාභූතානං සමූහං උපාදාය වත්තමානං රූපන්ති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං සබ්බථාපි යානි ච චත්තාරි පථවීආදීනි මහාභූතානි, යඤ්ච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වත්තමානං චක්ඛායතනාදිභෙදෙන අභිධම්මපාළියමෙව වුත්තං තෙවීසතිවිධං රූපං, තං සබ්බම්පි රූපන්ති වෙදිතබ්බං.

නාමරූප නිර්දේශයෙහි අරමුණට නැමෙන සුළු ලක්ෂණය ඇත්තේ ‘නාමය’ යි. වෙනස් වීමේ (පීඩාවට පත්වීමේ) ලක්ෂණය ඇත්තේ ‘රූපය’ යි. එය බෙදා දැක්වීමේදී, ‘වේදනා’ යන පදයෙන් වේදනාක්ඛන්ධය ද, ‘සඤ්ඤා’ යන පදයෙන් සඤ්ඤාක්ඛන්ධය ද, ‘චේතනා, ඵස්ස, මනසිකාර’ යන පදවලින් සංඛාරක්ඛන්ධය ද දත යුතුය. සංඛාරක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වන වෙනත් ධර්මයන් ද ඇත්තෙන්ම පවතියි, නමුත් මේ (චේතනා, ඵස්ස, මනසිකාර යන) ධර්ම තුන ඉතා දුර්වල සිත්වල පවා පවතින බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේවායේ බලයෙන් මෙහි සංඛාරක්ඛන්ධය දක්වා වදාළ සේක. ‘සතර මහා භූතයන්’ යන්නෙහි ‘සතර’ යනු සංඛ්‍යාවකින් වෙන් කර දැක්වීමකි. ‘මහාභූත’ යනු පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන ධාතූන්ට නමකි. යම් හේතුවකින් ඒවා මහාභූත යැයි කියනු ලැබේ ද, ඒ පිළිබඳ වෙනත් විනිශ්චයන් වේ ද, ඒ සියල්ල විශුද්ධිමාර්ගයෙහි රූපක්ඛන්ධ නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. ‘සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට’ (උපාදාය) යන්නෙහි උපාදාය යනු දැඩිව ගෙන හෝ ඇසුරු කොට යන අර්ථයයි. ‘වත්තමානං’ (පවත්නා වූ) යන්න මෙහි ඉතිරි පාඨයයි. මෙසේ පඨවි ආදී සතර මහා භූතයෝ ද, ඒ සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පවත්නා වූ, අභිධර්ම පාලියෙහිම විසිතුන් වැදෑරුම් කොට දක්වන ලද චක්ඛායතනාදී රූප ද යන සියල්ල ‘රූප’ යැයි දත යුතුය.

විඤ්ඤාණනිද්දෙසෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුම්හි විඤ්ඤාණං, චක්ඛුතො වා ජාතං විඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. එවං සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි. ඉතරං පන මනොයෙව විඤ්ඤාණන්ති මනොවිඤ්ඤාණං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතතෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචනං.

විඤ්ඤාණ නිර්දේශයෙහි ‘චක්ඛු විඤ්ඤාණය’ යනු ඇසෙහි පවත්නා වූ හෝ ඇස නිසා හටගත් වූ විඤ්ඤාණයයි. සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය විඤ්ඤාණ ද එසේමය. අනෙක නම් මනසම විඤ්ඤාණය වූ ‘මනෝ විඤ්ඤාණය’ යි. එය ද්විපංච විඤ්ඤාණයන් හැර ඉතිරි වූ ලෞකික භූමි තුනට අයත් විපාක සිත් සඳහා නමකි.

සඞ්ඛාරනිද්දෙසෙ අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණො සඞ්ඛාරො. විභජනෙ පනස්ස කායසඞ්ඛාරොති කායතො පවත්තසඞ්ඛාරො. කායද්වාරෙ චොපනවසෙන පවත්තානං කාමාවචරකුසලතො අට්ඨන්නං, අකුසලතො ද්වාදසන්නන්ති වීසතියා කායසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං. වචීසඞ්ඛාරොති වචනතො පවත්තසඞ්ඛාරො, වචීද්වාරෙ වචනභෙදවසෙන පවත්තානං වීසතියා එව වචීසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං. චිත්තසඞ්ඛාරොති චිත්තතො පවත්තසඞ්ඛාරො, කායවචීද්වාරෙ චොපනං අකත්වා රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස පවත්තානං ලොකියකුසලාකුසලවසෙන එකූනතිංසමනොසඤ්චෙතනානමෙතං අධිවචනං.

සංඛාර නිර්දේශයෙහි සංස්කාරය යනු අභිසංස්කරණය කිරීමේ (සකස් කිරීමේ) ලක්ෂණය ඇත්තකි. එහි බෙදා දැක්වීමේදී ‘කායසංඛාර’ යනු කය නිසා පවත්නා සංස්කාරයි. කය වෙහෙසවීමේ (ක්‍රියාත්මක වීමේ) අයුරින් පවත්නා වූ, කාමාවචර කුසල් අටකින් හා අකුසල් දොළසකින් හටගත් විසි වැදෑරුම් කායසංචේතනාවන්ට මෙය නමකි. ‘වචීසංඛාර’ යනු වචනය නිසා පවත්නා සංස්කාරයි, වචීද්වාරයෙහි වචන බිඳීම (පැවසීම) වශයෙන් පවත්නා විසි වැදෑරුම් වචීසංචේතනාවන්ට මෙය නමකි. ‘චිත්තසංඛාර’ යනු සිත නිසා පවත්නා සංස්කාරයි. කය හෝ වචනය වෙහෙසවීමක් නොකර, හුදෙකලාව හිඳිමින් කල්පනා කරන්නාහුගේ සන්තානයෙහි පවත්නා වූ, ලෞකික කුසල් සහ අකුසල් වශයෙන් වූ එකුන් තිස් මනෝසංචේතනාවන්ට මෙය නමකි.

අවිජ්ජානිද්දෙසෙ [Pg.17] දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණන්ති දුක්ඛසච්චෙ අඤ්ඤාණං, මොහස්සෙතං අධිවචනං. එස නයො දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණන්තිආදීසු. තත්ථ චතූහි කාරණෙහි දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං වෙදිතබ්බං අන්තොගධතො වත්ථුතො ආරම්මණතො පටිච්ඡාදනතො ච. තථා හි තං දුක්ඛසච්චපරියාපන්නත්තා දුක්ඛෙ අන්තොගධං, දුක්ඛසච්චඤ්චස්ස නිස්සයපච්චයභාවෙන වත්ථු, ආරම්මණපච්චයභාවෙන ආරම්මණං, දුක්ඛසච්චං එතං පටිච්ඡාදෙති තස්ස යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙන ඤාණප්පවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙන.

අවිද්‍යා නිර්දේශයෙහි ‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයෙහි නොදැනීමයි. මෙය මෝහයට නමකි. දුක්ඛ සමුදයෙහි නොදැනීම ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයමය. එහිදී කරුණු සතරකින් දුකෙහි නොදැනීම දත යුතුය: ඇතුළත් වීම, වස්තුව වීම, අරමුණ වීම සහ ආවරණය කිරීම වශයෙනි. මක්නිසාද යත්, එය දුක්ඛ සත්‍යයට ඇතුළත් වන බැවින් දුකෙහි ඇතුළත් වේ, දුක්ඛ සත්‍යය එහි නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය බැවින් වස්තුව වේ, ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය බැවින් අරමුණ වේ, එමෙන්ම දුක්ඛ සත්‍යයෙහි යථාභූත ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීම වැළැක්වීමෙන් සහ ඒ පිළිබඳ ඥානය ඉපදීමට ඉඩ නොදීමෙන් එය දුක්ඛ සත්‍යය ආවරණය කරයි.

දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං තීහි කාරණෙහි වෙදිතබ්බං වත්ථුතො ආරම්මණතො පටිච්ඡාදනතො ච. නිරොධෙ පටිපදාය ච අඤ්ඤාණං එකෙනෙව කාරණෙන වෙදිතබ්බං පටිච්ඡාදනතො. නිරොධපටිපදානඤ්හි පටිච්ඡාදකමෙව අඤ්ඤාණං තෙසං යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙන තෙසු ච ඤාණප්පවත්තියා අප්පදානෙන. න පන තං තත්ථ අන්තොගධං තස්මිං සච්චද්වයෙ අපරියාපන්නත්තා, න තස්ස තං සච්චද්වයං වත්ථු අසහජාතත්තා, නාරම්මණං, තදාරබ්භ අප්පවත්තනතො. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයං ගම්භීරත්තා දුද්දසං, න තත්ථ අන්ධභූතං අඤ්ඤාණං පවත්තති. පුරිමං පන වචනීයත්තෙන සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා ගම්භීරං, තත්ථ විපල්ලාසගාහවසෙන පවත්තති.

දුක්ඛ සමුදයෙහි නොදැනීම කරුණු තුනකින් දත යුතුය: වස්තුව, අරමුණ සහ ආවරණය කිරීම වශයෙනි. නිරෝධයෙහි සහ මාර්ගයෙහි නොදැනීම එක් කරුණකින් පමණක් එනම් ආවරණය කිරීමෙන් දත යුතුය. නිරෝධය සහ මාර්ගය පිළිබඳ නොදැනීම ඒවායේ යථාභූත ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීම වැළැක්වීමෙන් සහ ඒවා කෙරෙහි ඥානය ඇති වීමට ඉඩ නොදීමෙන් ඒවා ආවරණය කරයි. නමුත් එය ඒ සත්‍යයන් දෙකෙහි ඇතුළත් නොවේ, ඒ සත්‍යයන් හා සහජාත නොවන බැවින් ඒවා එහි වස්තුව නොවේ, ඒවා අරමුණු නොකරන බැවින් ඒවා එහි අරමුණ ද නොවේ. මක්නිසාද යත්, අවසාන සත්‍යයන් දෙක ගැඹුරු බැවින් දැකීම අපහසුය, එබැවින් අන්ධ වූ අඥානය එහි ක්‍රියාත්මක නොවේ. නමුත් මුල් සත්‍යයන් (දුක්ඛ, සමුදය) විපල්ලාස වශයෙන් අරමුණු කර ගනිමින් එහි අඥානය පවතී.

අපිච ‘‘දුක්ඛෙ’’ති එත්තාවතා සඞ්ගහතො වත්ථුතො ආරම්මණතො කිච්චතො ච අවිජ්ජා දීපිතා. ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ’’ති එත්තාවතා වත්ථුතො ආරම්මණතො කිච්චතො ච. ‘‘දුක්ඛනිරොධෙ දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායා’’ති එත්තාවතා කිච්චතො. අවිසෙසතො පන ‘‘අඤ්ඤාණ’’න්ති එතෙන සභාවතො නිද්දිට්ඨාති ඤාතබ්බා.

තවද ‘දුක්ඛෙ’ යන මෙපමණකින් ඇතුළත් වීම, වස්තුව, අරමුණ සහ කෘත්‍යය යන කරුණු මගින් අවිද්‍යාව දක්වන ලදී. ‘දුක්ඛසමුදයෙ’ යන්නෙන් වස්තුව, අරමුණ සහ කෘත්‍යය ද, ‘දුක්ඛනිරෝධෙ දුක්ඛනිරෝධගාමිනියා පටිපදාය’ යන්නෙන් කෘත්‍යය ද දක්වන ලදී. සාමාන්‍යයෙන් ‘අඤ්ඤාණං’ යන මෙයින් ස්වභාවය අනුව අවිද්‍යාව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොති. අපිචෙත්ථ සබ්බෙහෙව තෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානං දෙසිතං. නිබ්බානඤ්හි ආගම්ම තෙ තෙ ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා තං තෙසං තෙසං නිරොධොති වුච්චති. ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටවිවට්ටං දෙසෙන්තො අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ වුත්තනයෙනෙව පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසූති.

"මහණෙනි, මෙසේය" යන්නෙන් "මහණෙනි, මෙසේ මැයි" යන්න අදහස් වේ. "නිරුද්ධ වේ" යනු අලුතින් හට නොගැනීමයි. තවද, මෙහිදී ඒ සියලු නිරෝධ පදයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිර්වාණය දේශනා කරන ලද්දේය. මක්නිසාද යත්, නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් ඒ ඒ අවිද්‍යාදී ධර්මයන් නිරුද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් එම නිර්වාණය ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ "නිරෝධය" යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි පද දොළොසකින් සංසාර වට්ටය හා වට්ටයෙන් මිදීම (විවට්ටය) දේශනා කරමින්, අර්හත් ඵලය නමැති උත්තරීතර කූටයෙන්ම දේශනාව නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව කෙළවර කියන ලද ක්‍රමයටම පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි සේක.

විභඞ්ගසුත්තං දුතියං.

දෙවන විභංග සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

3. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

3. පටිපදා සූත්‍ර වර්ණනාව

3. තතියෙ [Pg.18] මිච්ඡාපටිපදන්ති අයං තාව අනිය්‍යානිකපටිපදා. නනු ච අවිජ්ජාපච්චයා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොපි අත්ථි ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොපි, සො කථං මිච්ඡාපටිපදා හොතීති. වට්ටසීසත්තා. යඤ්හි කිඤ්චි භවත්තයසඞ්ඛාතං වට්ටං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං, අන්තමසො පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ වා පන සමාපත්තියො, සබ්බං තං වට්ටපක්ඛියං වට්ටසීසන්ති වට්ටසීසත්තා මිච්ඡාපටිපදාව හොති. යං පන කිඤ්චි විවට්ටං නිබ්බානං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං, අන්තමසො උළුඞ්කයාගුමත්තදානම්පි පණ්ණමුට්ඨිදානමත්තම්පි, සබ්බං තං විවට්ටපක්ඛියං විවට්ටනිස්සිතං, විවට්ටපක්ඛිකත්තා සම්මාපටිපදාව හොති. අප්පමත්තකම්පි හි පණ්ණමුට්ඨිමත්තදානකුසලං වා හොතු මහන්තං වෙලාමදානාදිකුසලං වා, සචෙ වට්ටසම්පත්තිං පත්ථෙත්වා වට්ටනිස්සිතවසෙන මිච්ඡා ඨපිතං හොති, වට්ටමෙව ආහරිතුං සක්කොති, නො විවට්ටං. ‘‘ඉදං මෙ දානං ආසවක්ඛයාවහං හොතූ’’ති එවං පන විවට්ටං පත්ථෙන්තෙන විවට්ටවසෙන සම්මා ඨපිතං අරහත්තම්පි පච්චෙකබොධිඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි දාතුං සක්කොතියෙව, න අරහත්තං අප්පත්වා පරියොසානං ගච්ඡති. ඉති අනුලොමවසෙන මිච්ඡාපටිපදා, පටිලොමවසෙන සම්මාපටිපදා දෙසිතාති වෙදිතබ්බා. නනු චෙත්ථ පටිපදා පුච්ඡිතා, නිබ්බානං භාජිතං, නිය්‍යාතනෙපි පටිපදාව නිය්‍යාතිතා. න ච නිබ්බානස්ස පටිපදාති නාමං, සවිපස්සනානං පන චතුන්නං මග්ගානමෙතං නාමං, තස්මා පුච්ඡානිය්‍යාතනෙහි පදභාජනං න සමෙතීති. නො න සමෙති, කස්මා? ඵලෙන පටිපදාය දස්සිතත්තා. ඵලෙන හෙත්ථ පටිපදා දස්සිතා. ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එතං නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං යස්සා පටිපදාය ඵලං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාපටිපදාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ අසෙසවිරාගනිරොධාති එත්ථ විරාගො නිරොධස්සෙව වෙවචනං, අසෙසවිරාගා අසෙසනිරොධාති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. යෙන වා විරාගසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන අසෙසනිරොධො හොති, තං දස්සෙතුං එතං පදභාජනං වුත්තං. එවඤ්හි සති සානුභාවා පටිපදා විභත්තා හොති. ඉති ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති. තතියං.

3. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, "මිච්ඡා පටිපදා" (වැරදි පිළිවෙත) යනු පළමුවෙන්ම සංසාරයෙන් මිදීමට හේතු නොවන පිළිවෙතයි. යමෙක් මෙසේ ප්‍රශ්න කළ හැකිය: "අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් පුණ්‍යාභිසංස්කාරයන්ද, ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාරයන්ද හටගනී. එවැනි කුසල් වැරදි පිළිවෙතක් වන්නේ කෙසේද?" එය සංසාර චක්‍රයට මුල් වන බැවිනි. භවත්‍රය සංඛ්‍යාත වට්ටය (සංසාරය) ප්‍රාර්ථනා කරමින් පවත්වන්නා වූ යම් කුසලයක් වේද, අවසානයේ පංච අභිඥා හෝ අෂ්ට සමාපත්ති වේවා, ඒ සියල්ල සංසාරයට පක්ෂග්‍රාහී බැවින් හා සංසාරය මුල් කරගත් බැවින් වැරදි පිළිවෙතක්ම වේ. එහෙත් යමෙක් සංසාරයෙන් මිදීම වූ නිර්වාණය ප්‍රාර්ථනා කරමින්, අවම වශයෙන් කැඳ හැන්දක දානයක් හෝ පලා මිටක දානයක් හෝ පවත්වයි නම්, ඒ සියල්ල විවට්ටයට (සංසාරයෙන් මිදීමට) පක්ෂග්‍රාහී බැවින් හා නිවන ඇසුරු කරන බැවින් සම්මා පටිපදාව (නිවැරදි පිළිවෙත) වේ. පලා මිටක් වැනි ස්වල්ප වූ දානමය කුසලයක් වේවා, වේලාම දානය වැනි මහත් වූ කුසලයක් වේවා, එය සංසාර සම්පත්තිය ප්‍රාර්ථනා කරමින් වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද්දේ නම්, එයට ලබා දිය හැක්කේ සංසාරයම පමණි; නිවන ලබා දිය නොහැක. එහෙත් "මගේ මෙම දානය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස හේතු වේවා" යයි නිවන ප්‍රාර්ථනා කරමින් නිවැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද්දේ නම්, එය අර්හත් ඵලය හෝ පසේබුදු ඥානය හෝ සර්වඥතා ඥානය පවා ලබා දීමට සමත් වේ. අර්හත් ඵලයට පත් නොවී එම කුසලය අවසන් නොවේ. මෙසේ අනුලෝම වශයෙන් මිච්ඡා පටිපදාවත්, පටිලෝම වශයෙන් සම්මා පටිපදාවත් දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. මෙහිදී යමෙකුට මෙසේ තර්ක කළ හැකිය: "මෙහිදී පිළිවෙත (පටිපදාව) ගැන විමසා, පසුව නිර්වාණය විග්‍රහ කර, නිගමනය කිරීමේදී නැවතත් පිළිවෙත ගැනම සඳහන් කර ඇත. නිර්වාණයට පටිපදාව යන නම භාවිතා නොවේ; එය විපස්සනාව සහිත සතර මාර්ගයන්ට කියන නමකි. එබැවින් ප්‍රශ්නය හා නිගමනය සමඟ පද විග්‍රහය නොගැලපේ." එය නොගැලපෙන්නේ නැත. මන්ද? ඵලය (නිර්වාණය) මගින් පිළිවෙත දක්වා ඇති බැවිනි. "අවිද්‍යාවේම නිරවශේෂ නිරෝධයෙන් සංස්කාර නිරෝධය වේ" යනාදී වශයෙන් නිරෝධය නමින් හඳුන්වන නිර්වාණය යම් පිළිවෙතක ඵලය වේද, මහණෙනි, මෙය සම්මා පටිපදාව යයි කියනු ලැබේ යන අර්ථය මෙහි වේ. මෙම අර්ථයෙහි "අසේස විරාග නිරෝධ" යන්නෙහි "විරාග" යන්න "නිරෝධ" යන්නටම පර්යාය පදයකි. එහි අදහස නම් නිරවශේෂව ඇල්ම ක්ෂය වීමෙන් නිරවශේෂ නිරෝධය වන බවයි. එසේත් නැතිනම්, විරාගය නම් වූ යම් මාර්ගයකින් නිරවශේෂ නිරෝධය (නිවන) සිද්ධ වේද, එය දැක්වීම පිණිස මෙම පද විග්‍රහය වදාරන ලදී. මෙසේ වූ කල, මහා අනුභාව සම්පන්න පිළිවෙත විග්‍රහ කරන ලද්දේ වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහිද සංසාරය හා සංසාරයෙන් මිදීම ගැනම වදාරන ලදී. තුන්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා

4. විපස්සී සූත්‍ර වර්ණනාව

4. චතුත්ථෙ [Pg.19] විපස්සිස්සාති තස්ස කිර බොධිසත්තස්ස යථා ලොකියමනුස්සානං කිඤ්චිදෙව පස්සන්තානං පරිත්තකම්මාභිනිබ්බත්තස්ස කම්මජපසාදස්ස දුබ්බලත්තා අක්ඛීනි විප්ඵන්දන්ති, න එවං විප්ඵන්දිංසු. බලවකම්මනිබ්බත්තස්ස පන කම්මජපසාදස්ස බලවත්තා අවිප්ඵන්දන්තෙහි අනිමිසෙහි එව අක්ඛීහි පස්සි සෙය්‍යථාපි දෙවා තාවතිංසා. තෙන වුත්තං – ‘‘අනිමිසන්තො කුමාරො පෙක්ඛතීති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස ‘විපස්සී විපස්සී’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදී’’ති (දී. නි. 2.40). අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අන්තරන්තරා නිමිසජනිතන්ධකාරවිරහෙන විසුද්ධං පස්සති, විවටෙහි වා අක්ඛීහි පස්සතීති විපස්සී. එත්ථ ච කිඤ්චාපි පච්ඡිමභවිකානං සබ්බබොධිසත්තානං බලවකම්මනිබ්බත්තස්ස කම්මජපසාදස්ස බලවත්තා අක්ඛීනි න විප්ඵන්දන්ති, සො පන බොධිසත්තො එතෙනෙව නාමං ලභි.

4. හතරවන සූත්‍රයෙහි, "විපස්සිස්ස" යනු: ලෞකික මනුෂ්‍යයන් කිසිවක් දෙස බලන විට, ඔවුන්ගේ අල්ප වූ කර්මයන්ගෙන් හටගත් චක්ෂු ප්‍රසාදය දුර්වල බැවින් ඇස් පිය ගැසීම (සෙලවීම) සිදු වේ. එහෙත් එම බෝසතාණන් වහන්සේගේ ඇස් එසේ පිය නොගැසුණි. බලවත් කර්මයෙන් උපන් චක්ෂු ප්‍රසාදය ප්‍රබල බැවින්, තාවතිංස දෙවියන් මෙන් පිය නොහෙලන (නිමේෂ රහිත) දෑසින්ම උන්වහන්සේ බැලූ සේක. එබැවින් "මහණෙනි, පිය නොහෙලා බලන කුමාරයා නිසා විපස්සී කුමරුට විපස්සී, විපස්සී යන නාමය ඇති විය" යයි වදාරන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි: ඇස් පිය හෙලීමෙන් ඇතිවන අන්ධකාරය අතරතුර නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ ඉතා පිරිසිදුව දකිති. නැතහොත් නිරන්තරයෙන් විවෘත වූ දෑසින් බලන බැවින් "විපස්සී" නම් වේ. මෙහිදී අවසාන භවයෙහි වසන සියලු බෝධිසත්වයන්ගේ චක්ෂු ප්‍රසාදය ප්‍රබල බැවින් ඔවුන්ගේද ඇස් පිය නොගැසෙන මුත්, මෙම බෝසතාණන් වහන්සේ එම ගුණය නිසාම මෙම නාමය ලැබූ සේක.

අපිච විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය පස්සතීති විපස්සී, විචිනිත්වා විචිනිත්වා පස්සතීති අත්ථො. එකදිවසං කිර විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසීදිත්වා අත්ථෙ අනුසාසන්තස්ස රඤ්ඤො අලඞ්කතපටියත්තං මහාපුරිසං ආහරිත්වා අඞ්කෙ ඨපයිංසු. තස්ස තං අඞ්කෙ කත්වා පලාළයමානස්සෙව අමච්චා සාමිකං අස්සාමිකං අකංසු. බොධිසත්තො අනත්තමනසද්දං නිච්ඡාරෙසි. රාජා ‘‘කිමෙතං උපධාරෙථා’’ති ආහ. උපධාරයමානා අඤ්ඤං අදිස්වා ‘‘අට්ටස්ස දුබ්බිනිච්ඡිතත්තා එවං කතං භවිස්සතී’’ති පුන සාමිකමෙව සාමිකං කත්වා ‘‘ඤත්වා නු ඛො කුමාරො එවං කරොතී’’ති? වීමංසන්තා පුන සාමිකං අස්සාමිකමකංසු. පුන බොධිසත්තො තථෙව සද්දං නිච්ඡාරෙසි. අථ රාජා ‘‘ජානාති මහාපුරිසො’’ති තතො පට්ඨාය අප්පමත්තො අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය කුමාරො අත්ථෙ පනායති ඤායෙනාති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය ‘විපස්සී විපස්සී’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදී’’ති (දී. නි. 2.41).

තවද, විමසා විමසා බලන බැවින් "විපස්සී" නම් වේ; එහි අර්ථය තෝරා බේරා විමසා බැලීමයි. දිනක් බන්ධුම රජතුමා විනිශ්චය ශාලාවෙහි හිඳ රාජ්‍ය කටයුතු (නඩු තීන්දු) කරන අතරතුර, මනාව සරසන ලද මහා පුරුෂ බෝසත් කුමරුන්ව ගෙනැවිත් රජුගේ උකුලෙහි තැබූහ. කුමරුන් උකුලෙහි තබාගෙන සුරතල් කරමින් සිටින අතරතුර, අමාත්‍යවරු හිමිකරුවා අහිමිකරුවා කොට (වැරදි තීන්දුවක්) දුන්හ. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නොසතුටු හඬක් නැගූ සේක. රජතුමා "මෙය කුමක්දැයි විමසා බලව්" යයි කීවේය. සොයා බලන අමාත්‍යවරුන්ට වෙනත් හේතුවක් නොපෙනී, නඩුව වැරදි ලෙස විනිශ්චය කළ බැවින් මෙසේ හඬ නැගුවේ යයි සිතා, නැවත හිමිකරුවාටම හිමිකම ලබා දී, "කුමරු මෙය දැනගෙනම මෙසේ කරන්නේදැයි" පරීක්ෂා කරනු පිණිස නැවතත් හිමිකරුවා අහිමිකරුවා කළහ. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පෙර පරිදිම නොසතුටු හඬක් නැගූ සේක. එවිට රජතුමා "මහා පුරුෂයා මෙය දන්නේය" යයි පවසා එතැන් පටන් ඉතා පරීක්ෂාකාරීව නඩු තීන්දු කළේය. එබැවින් "මහණෙනි, විපස්සී කුමාරයා විමසා විමසා යුක්ති සහගතව කරුණු දකින බැවින්, ඒ හේතුව නිසාම වැඩියක්ම 'විපස්සී, විපස්සී' යන නාමය ඔහුට ඇති විය" යයි වදාරන ලදී.

භගවතොති භාග්‍යසම්පන්නස්ස. අරහතොති රාගාදිඅරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස වා අරානං හතත්තා, පච්චයානං වා අරහත්තා අරහාති එවං ගුණතො උප්පන්නනාමධෙය්‍යස්ස. සම්මාසම්බුද්ධස්සාති සම්මා නයෙන හෙතුනා සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙන චත්තාරි සච්චානි බුද්ධස්ස. පුබ්බෙව සම්බොධාති [Pg.20] සම්බොධො වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තතො පුබ්බෙව. බොධිසත්තස්සෙව සතොති එත්ථ බොධීති ඤාණං, බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, ඤාණවා පඤ්ඤවා පණ්ඩිතොති අත්ථො. පුරිමබුද්ධානඤ්හි පාදමූලෙ අභිනීහාරතො පට්ඨාය පණ්ඩිතොව සො සත්තො, න අන්ධබාලොති බොධිසත්තො. යථා වා උදකතො උග්ගන්ත්වා ඨිතං පරිපාකගතං පදුමං සූරියරස්මිසම්ඵස්සෙන අවස්සං බුජ්ඣිස්සතීති බුජ්ඣනකපදුමන්ති වුච්චති, එවං බුද්ධානං සන්තිකෙ බ්‍යාකරණස්ස ලද්ධත්තා අවස්සං අනන්තරායෙන පාරමියො පූරෙත්වා බුජ්ඣිස්සතීති බුජ්ඣනකසත්තොතිපි බොධිසත්තො. යා ච එසා චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතා බොධි, තං පත්ථයමානො පවත්තතීති බොධියං සත්තො ආසත්තොතිපි බොධිසත්තො. එවං ගුණතො උප්පන්නනාමවසෙන බොධිසත්තස්සෙව සතො. කිච්ඡන්ති දුක්ඛං. ආපන්නොති අනුප්පත්තො. ඉදං වුත්තං හොති – අහො අයං සත්තලොකො දුක්ඛං අනුප්පත්තොති. චවති ච උපපජ්ජති චාති ඉදං අපරාපරං චුතිපටිසන්ධිවසෙන වුත්තං. නිස්සරණන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි ජරාමරණදුක්ඛතො නිස්සටත්තා තස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. කුදාස්සු නාමාති කතරස්මිං නු ඛො කාලෙ.

භගවතෝ යනු භාග්‍යවන්ත වූ තැනැන් වහන්සේට නමකි. අරහතෝ යනු රාගාදී කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ ගරාදි බිඳ දැමූ බැවින් ද, සිව්පසය පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ද යන ගුණයන් නිසා උපන් නාමයකි. සම්මා සම්බුද්ධස්ස යනු නිවැරදි ක්‍රමයෙන් හා හේතු යුක්තව තමන් වහන්සේම ස්වයංභූ ඥානයෙන් සත්‍ය සතර අවබෝධ කළ බැවිනි. පුබ්බේවා සම්බෝධා යනු සිව් මඟ ඥානය ලැබීමට පෙර අවස්ථාවයි. බෝධිසත්තස්සේව සතෝ යන්නෙහි බෝධි යනු ඥානයයි, බෝධිය හෙවත් ඥානය ඇති සත්ත්වයා බෝධිසත්ත්ව නම් වේ, එහි අර්ථය ඥානවන්ත, ප්‍රඥාවන්ත, පණ්ඩිතයා යන්නයි. පෙර බුදුවරුන් පාමුල කළ අභිනීහාරයේ සිට ඒ සත්ත්වයා පණ්ඩිතයෙකු මිස අන්ධ බාලයෙකු නොවන බැවින් බෝධිසත්ත්ව නම් වේ. ජලයෙන් මතු වී මෝරා ඇති පියුම් කැකුළක් හිරු රැස් ස්පර්ශයෙන් නිසැකවම පිපෙන්නාක් මෙන්, බුදුවරුන් හමුවේ නියත විවරණ ලැබූ බැවින් බාධාවකින් තොරව පාරමී පුරා නිසැකවම බුදු වන බැවින් බුදු වන සත්ත්වයා යන අර්ථයෙන් ද බෝධිසත්ත්ව නම් වේ. එසේම සිව් මඟ ඥානය නමැති බෝධිය පතමින් ව්‍යාවෘත වන බැවින් බෝධියෙහි ඇලුණු සත්ත්වයා යන අර්ථයෙන් ද බෝධිසත්ත්ව නම් වේ. මෙසේ ගුණානුභාවයෙන් උපන් නාමය ඇති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට 'කිච්ඡං' යනු දුකකි. 'ආපන්නෝ' යනු පැමිණියේය යන්නයි. 'අහෝ, මේ සත්ත්ව ලෝකය දුකට පත්ව සිටින්නේය' යනු මෙහි අදහසයි. 'චවති ච උප්පජ්ජති ච' යනු නැවත නැවත සිදුවන චුති-පටිසන්ධි වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. 'නිස්සරණං' යනු නිවනයි. ජරා මරණ දුකෙන් නික්මුණු බැවින් එය නිස්සරණය යැයි කියනු ලැබේ. 'කුදස්සු නාම' යනු කිනම් කලෙක ද යන්නයි.

යොනිසො මනසිකාරාති උපායමනසිකාරෙන පථමනසිකාරෙන. අහු පඤ්ඤාය අභිසමයොති පඤ්ඤාය සද්ධිං ජරාමරණකාරණස්ස අභිසමයො සමවායො සමායොගො අහොසි, ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉදං තෙන දිට්ඨන්ති අත්ථො. අථ වා යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤායාති යොනිසො මනසිකාරෙන ච පඤ්ඤාය ච අභිසමයො අහු. ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණ’’න්ති, එවං ජරාමරණකාරණස්ස පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ.

යෝනිසෝ මනසිකාරා යනු උපාය මනසිකාරය හා හේතු මනසිකාරය මගිනි. 'අහු පඤ්ඤාය අභිසමයෝ' යනු ප්‍රඥාව සමඟ ජරා මරණවල හේතුව නිවැරදිව අවබෝධ කර ගැනීම, ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම හා මැනවින් එක්වීම සිදු විය, එනම් 'ජාතිය ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වේ' යන්න උන්වහන්සේ විසින් දක්නා ලදී. නැතහොත් යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව අවබෝධය ඇති විය. 'ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ වේ' යනාදී වශයෙන් ජරා මරණවල හේතුව විනිවිද දැකීම සිදු විය. සියලු භවයන් සම්බන්ධයෙන් මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ඉති හිදන්ති එවමිදං. සමුදයො සමුදයොති එකාදසසු ඨානෙසු සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වා නිද්දිසති. පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසූති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. එවං ඉතො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු, චතූසු වා අරියසච්චධම්මෙසු. චක්ඛුන්තිආදීනි ඤාණවෙවචනානෙව. ඤාණමෙව හෙත්ථ දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු, ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා, පටිවෙධනට්ඨෙන විජ්ජා, ඔභාසනට්ඨෙන ආලොකොති වුත්තං[Pg.21]. තං පනෙතං චතූසු සච්චෙසු ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. නිරොධවාරෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථං.

ඉති හිදං යනු මෙසේ මෙයයි. 'සමුදයෝ සමුදයෝ' යන්නෙන් ස්ථාන එකොළොසකදී සංස්කාරාදී ධර්මයන්ගේ හටගැනීම එක්කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දක්වති. 'පුබ්බේ අනනුස්සුතේසු' යනු 'අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයන්ගේ සමුදය වේ' යනාදී වශයෙන් මීට පෙර කිසිවෙකුගෙන් අසා නොතිබූ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයන්හි හෝ සතර ආර්ය සත්‍ය ධර්මයන්හි යන්නයි. චක්ඛුං ආදී වචන ප්‍රඥාවටම පර්යාය වචන වේ. මෙහි ප්‍රඥාවම දැකීමේ අර්ථයෙන් 'චක්ඛු' ද, දැන ගැනීමේ අර්ථයෙන් 'ඥාණ' ද, ප්‍රභේද වශයෙන් දැනීමේ අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥා' ද, විනිවිද දැකීමේ අර්ථයෙන් 'විජ්ජා' ද, ආලෝකය පතුරුවන අර්ථයෙන් 'ආලෝක' ද යැයි කියනු ලැබේ. එය සතර සත්‍යය විෂයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය. නිරෝධ වාරයේදී ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. සිව්වන සූත්‍රය නිමයි.

5-10. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. සිඛී සූත්‍ර අටුවා වර්ණනාව.

5-10. පඤ්චමාදීසු සිඛිස්ස, භික්ඛවෙතිආදීනං පදානං ‘‘සිඛිස්සපි, භික්ඛවෙ’’ති න එවං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. කස්මා? එකාසනෙ අදෙසිතත්තා. නානාඨානෙසු හි එතානි දෙසිතානි, අත්ථො පන සබ්බත්ථ සදිසොයෙව. සබ්බබොධිසත්තානඤ්හි බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නානං න අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා ආචික්ඛති – ‘‘අතීතෙ බොධිසත්තා පච්චයාකාරං සම්මසිත්වා බුද්ධා ජාතා’’ති. යථා පන පඨමකප්පිකකාලෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකස්ස ගතමග්ගෙනෙව අපරාපරං වුට්ඨිඋදකං ගච්ඡති, එවං තෙහි තෙහි පුරිමබුද්ධෙහි ගතමග්ගෙනෙව පච්ඡිමා පච්ඡිමා ගච්ඡන්ති. සබ්බබොධිසත්තා හි ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා තං අනුලොමපටිලොමං සම්මසිත්වා බුද්ධා හොන්තීති පටිපාටියා සත්තසු සුත්තෙසු බුද්ධවිපස්සනා නාම කථිතාති.

5-10. පස්වන සූත්‍රයේ සිට 'සිඛිස්ස භික්ඛවේ' යනාදී පද 'සිඛී බුදුන්ගේ ද මහණෙනි' යනුවෙන් සම්බන්ධ කොට අර්ථ නොගත යුතුය. මන්ද යත්, මේවා එකම තැනකදී දේශනා නොකළ බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේවා විවිධ ස්ථානවල දේශනා කළද, සියලු තැන්හි අර්ථය සමානය. බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටින සියලු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලාට 'අතීතයෙහි බෝධිසත්ත්වවරු පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කර බුදු වූහ' යැයි වෙනත් ශ්‍රමණයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු, දෙවියෙකු, මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු පවසා නැත. උදාහරණයක් ලෙස, කල්ප ආරම්භයේදී වැසි වට කල්හි ජලය ගලා ගිය මගෙහිම පසු වැසි ජලය ද ගලා යන්නාක් මෙන්, පෙර බුදුවරුන් වැඩි මගෙහිම පසුකාලීන බෝධිසත්ත්වවරු ද වඩිති. සියලු බෝධිසත්ත්වවරු ආනාපාන සතරවන දැහැනින් නැගී සිට පටිච්චසමුප්පාදයෙහි විපස්සනා ඥානය මෙහෙයවා, එය අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් මෙනෙහි කර බුදු බවට පත් වෙති. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් සූත්‍ර හතකදී බුදුවරුන්ගේ විපස්සනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

බුද්ධවග්ගො පඨමො.

පළමු බුද්ධ වර්ගය නිමයි.

2. ආහාරවග්ගො

2. ආහාර වර්ගය.

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

1. ආහාර සූත්‍ර අටුවා වර්ණනාව.

11. ආහාරවග්ගස්ස පඨමෙ ආහාරාති පච්චයා. පච්චයා හි ආහරන්ති අත්තනො ඵලං, තස්මා ආහාරාති වුච්චන්ති. භූතානං වා සත්තානන්තිආදීසු භූතාති ජාතා නිබ්බත්තා. සම්භවෙසිනොති යෙ සම්භවං ජාතිං නිබ්බත්තිං එසන්ති ගවෙසන්ති. තත්ථ චතූසු යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසිනො නාම, අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච භින්දිත්වා බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජා ඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසිනො නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පභුති භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසිනො නාම, තතො පරං භූතා නාම. අථ වා භූතාති ජාතා අභිනිබ්බත්තා, යෙ භූතා අභිනිබ්බත්තායෙව, න පුන [Pg.22] භවිස්සන්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, තෙසං ඛීණාසවානං එතං අධිවචනං. සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසිනො. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා ආයතිම්පි සම්භවං එසන්තානං සෙක්ඛපුථුජ්ජනානමෙතං අධිවචනං. එවං සබ්බථාපි ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියති. වාසද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො, තස්මා භූතානඤ්ච සම්භවෙසීනඤ්චාති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

11. ආහාර වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ආහාර' යනු ප්‍රත්‍යයෝය. ප්‍රත්‍යයන් විසින් ස්වකීය ඵලය ගෙන එන බැවින් ඒවා ආහාර යැයි කියනු ලැබේ. 'භූතානං වා සත්තානං' යනාදී තන්හි 'භූත' යනු උපන්, හටගත් සත්ත්වයෝය. 'සම්භවේසිනෝ' යනු උපත සොයන සත්ත්වයෝය. එහි යෝනි සතර අතුරින් අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්ත්වයන් බිත්තර කටුව හෝ ගර්භාෂය බිඳගෙන එනතෙක් 'සම්භවේසී' නම් වන අතර, එයින් පිටතට පැමිණි පසු 'භූත' නම් වේ. සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්ත්වයන් පළමු චිත්තක්ෂණයේදී 'සම්භවේසී' වන අතර, දෙවන චිත්තක්ෂණයේ සිට 'භූත' නම් වේ. නැතහොත් යම් ඉරියව්වකින් උපත ලබන්නේ ද, එයින් වෙනත් ඉරියව්වකට මාරු වන තෙක් 'සම්භවේසී' වන අතර පසුව 'භූත' නම් වේ. තවත් ක්‍රමයකට, 'භූත' යනු රහතන් වහන්සේලාය, මන්ද උන්වහන්සේලා උපත ලබා ඇති අතර නැවත උපතක් නැති බැවිනි. 'සම්භවේසී' යනු භව සංයෝජන ප්‍රහීණය නොකළ බැවින් මතු උපතක් සොයන ශෛක්ෂ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන්ය. මෙසේ ආකාර දෙකකින් සියලු සත්ත්වයන් ඇතුළත් වේ. මෙහි 'වා' ශබ්දය සමුච්චය (එක් කිරීම) අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් 'භූතයන්ගේ ද සම්භවේසීන්ගේ ද' යනුවෙන් අර්ථ දත යුතුය.

ඨිතියාති ඨිතත්ථං. අනුග්ගහායාති අනුග්ගහත්ථං. වචනභෙදොයෙව චෙස, අත්ථො පන ද්වින්නම්පි පදානං එකොයෙව. අථ වා ඨිතියාති තස්ස තස්ස සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානං අනුප්පබන්ධවසෙන අවිච්ඡෙදාය. අනුග්ගහායාති අනුප්පන්නානං උප්පාදාය. උභොපි චෙතානි ‘‘භූතානං වා ඨිතියා චෙව අනුග්ගහාය ච, සම්භවෙසීනං වා ඨිතියා චෙව අනුග්ගහාය චා’’ති එවං උභයත්ථ දට්ඨබ්බානීති.

'ට්ඨිතියා' යනු පැවැත්ම සඳහාය. 'අනුග්ගහාය' යනු අනුග්‍රහය පිණිසය. මෙය වචන ප්‍රභේදයක් පමණි, අර්ථය එකමය. නැතහොත් 'ට්ඨිතියා' යනු ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ සන්තානයන්හි උපන් ධර්මයන් නොසිඳී පවත්වා ගැනීම සඳහාය. 'අනුග්ගහාය' යනු නූපන් ධර්මයන් උපදවා ගැනීම සඳහාය. මේ දෙකම 'භූතයන්ගේ ද පැවැත්ම හා අනුග්‍රහය පිණිස, සම්භවේසීන්ගේ ද පැවැත්ම හා අනුග්‍රහය පිණිස' යනුවෙන් දෙපසටම සම්බන්ධ කොට දත යුතුය.

කබළීකාරො ආහාරොති කබළං කත්වා අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො, ඔදනකුම්මාසාදිවත්ථුකාය ඔජායෙතං අධිවචනං. ඔළාරිකො වා සුඛුමො වාති වත්ථුඔළාරිකතාය ඔළාරිකො, සුඛුමතාය සුඛුමො. සභාවෙන පන සුඛුමරූපපරියාපන්නත්තා කබළීකාරො ආහාරො සුඛුමොව හොති. සාපි චස්ස වත්ථුතො ඔළාරිකතා සුඛුමතා ච උපාදායුපාදාය වෙදිතබ්බා. කුම්භීලානඤ්හි ආහාරං උපාදාය මොරානං ආහාරො සුඛුමො. කුම්භීලා කිර පාසාණෙ ගිලන්ති, තෙ ච නෙසං කුච්ඡිප්පත්තා විලීයන්ති. මොරා සප්පවිච්ඡිකාදිපාණෙ ඛාදන්ති. මොරානං පන ආහාරං උපාදාය තරච්ඡානං ආහාරො සුඛුමො. තෙ කිර තිවස්සඡඩ්ඩිතානි විසාණානි චෙව අට්ඨීනි ච ඛාදන්ති, තානි ච නෙසං ඛෙළෙන තෙමිතමත්තානෙව කන්දමූලං විය මුදුකානි හොන්ති. තරච්ඡානං ආහාරං උපාදාය හත්ථීනං ආහාරො සුඛුමො. තෙ හි නානාරුක්ඛසාඛාදයො ඛාදන්ති. හත්ථීනං ආහාරතො ගවයගොකණ්ණමිගාදීනං ආහාරො සුඛුමො. තෙ කිර නිස්සාරානි නානාරුක්ඛපණ්ණාදීනි ඛාදන්ති. තෙසම්පි ආහාරතො ගුන්නං ආහාරො සුඛුමො. තෙ අල්ලසුක්ඛතිණානි ඛාදන්ති. තෙසං ආහාරතො සසානං ආහාරො සුඛුමො. සසානං ආහාරතො සකුණානං ආහාරො සුඛුමො. සකුණානං ආහාරතො පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරතො ගාමභොජකානං ආහාරො [Pg.23] සුඛුමො. ගාමභොජකානං ආහාරතො රාජරාජමහාමත්තානං ආහාරො සුඛුමො. තෙසම්පි ආහාරතො චක්කවත්තිනො ආහාරො සුඛුමො. චක්කවත්තිනො ආහාරතො භුම්මානං දෙවානං ආහාරො සුඛුමො. භුම්මානං දෙවානං ආහාරතො චාතුමහාරාජිකානං. එවං යාව පරනිම්මිතවසවත්තීනං ආහාරා විත්ථාරෙතබ්බා. තෙසං පනාහාරො සුඛුමොත්වෙව නිට්ඨං පත්තො.

කබළීකාර ආහාරය යනු පිඬු කොට (ගුලි කොට) ගිලිය යුතු බැවින් ආහාරය නම් වේ. බත්, කොල්ලු ආදී වස්තූන්හි ඇති ඕජාව සඳහා මෙය නාමයකි. එය රළු හෝ සියුම් යැයි කියනුයේ වස්තුවේ රළු බව නිසා රළු ලෙස ද, සියුම් බව නිසා සියුම් ලෙස ද වේ. එහෙත් ස්වභාවයෙන්ම ඕජාව සියුම් රූපයකට අයත් වන බැවින් කබළීකාර ආහාරය සැමවිටම සියුම්ම වේ. එසේ වුවද එහි වස්තුව අනුව රළු බව සහ සියුම් බව එකිනෙකට සාපේක්ෂව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, කිඹුලන්ගේ ආහාරයට සාපේක්ෂව මොණරුන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. කිඹුල්ලු ගල් ගිලින බව කියනු ලැබේ, ඒවා ඔවුන්ගේ කුසට පැමිණි විට දියවී යයි. මොණරු සර්පයින්, ගෝනුස්සන් වැනි සතුන් අනුභව කරති. මොණරුන්ගේ ආහාරයට සාපේක්ෂව වෘකයන්ගේ (හෝ හයිනාවන්ගේ) ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුන් තුන් වසරක් තිස්සේ ඉවත දමන ලද අං සහ ඇටකටු පවා අනුභව කරන බව කියනු ලැබේ. ඒවා ඔවුන්ගේ ඛේටයෙන් තෙමී අල ගෙඩියක් මෙන් මෘදු බවට පත් වේ. වෘකයන්ගේ ආහාරයට සාපේක්ෂව ඇතින්නන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුහු විවිධ වෘක්ෂ ශාඛා ආදිය අනුභව කරති. ඇතුන්ගේ ආහාරයට වඩා ගවය, ගෝකර්ණ, මුව ආදීන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුහු හරයක් නැති විවිධ වෘක්ෂ පත්‍ර ආදිය අනුභව කරති. ඔවුන්ගේ ආහාරයට වඩා ගවයන්ගේ ආහාරය සියුම් වේ. ඔවුහු අමු හෝ වියළි තණකොළ අනුභව කරති. ඔවුන්ට වඩා හාවුන්ගේ ආහාරය ද, හාවුන්ට වඩා පක්ෂීන්ගේ ආහාරය ද, පක්ෂීන්ට වඩා ප්‍රත්‍යන්තවාසීන්ගේ ආහාරය ද, ඔවුන්ට වඩා ගම්වැසියන්ගේ (හෝ ග්‍රාම භෝජකයන්ගේ) ආහාරය ද, ඔවුන්ට වඩා රජවරුන්ගේ හා මහාමාත්‍යවරුන්ගේ ආහාරය ද සියුම් වේ. ඔවුන්ට වඩා සක්විති රජුගේ ආහාරය ද, සක්විති රජුට වඩා භූමාටු දේවතාවන්ගේ ආහාරය ද, ඔවුන්ට වඩා චාතුම්මහාරාජික දේවතාවන්ගේ ආහාරය ද සියුම් වේ. මෙලෙස පරනිම්මිත වසවත්තී දේවතාවන් දක්වා වූ ආහාරයන්ගේ සියුම් බව විස්තර කළ යුතුය. ඔවුන්ගේ ආහාරය ඉතාම සියුම් බව නිශ්චය කොට ඇත.

එත්ථ ච ඔළාරිකෙ වත්ථුස්මිං ඔජා පරිත්තා හොති දුබ්බලා, සුඛුමෙ බලවතී. තථා හි එකපත්තපූරම්පි යාගුං පීතො මුහුත්තෙනෙව ජිඝච්ඡිතො හොති යංකිඤ්චිදෙව ඛාදිතුකාමො, සප්පිං පන පසතමත්තං පිවිත්වා දිවසං අභොත්තුකාමො හොති. තත්ථ වත්ථු කම්මජතෙජසඞ්ඛාතං පරිස්සයං විනොදෙති, න පන සක්කොති පාලෙතුං. ඔජා පන පාලෙති, න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං. ද්වෙ පන එකතො හුත්වා පරිස්සයඤ්චෙව විනොදෙන්ති පාලෙන්ති චාති.

මෙහිදී රළු වස්තුවක ඕජාව අල්ප වේ, දුබල වේ; සියුම් වස්තුවක එය බලවත් වේ. එබැවින්ම එක් බඳුනක් පුරා කැඳ පානය කළ තැනැත්තා මොහොතකින් කුසගිනි දැනී යමක් අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි. එහෙත් ගිතෙල් ස්වල්පයක් පානය කළ විට දවස පුරා ආහාර රහිතව සිටිය හැකිය. එහිදී වස්තුව (ආහාරය) කර්මජ තේජසින් හටගත් කුසගිනි නම් වූ පීඩාව දුරු කරයි, නමුත් ශරීරය රැකීමට (පෝෂණය කිරීමට) සමත් නොවේ. ඕජාව ශරීරය රකින නමුත් පීඩාව දුරු කිරීමට සමත් නොවේ. එහෙත් වස්තුව සහ ඕජාව යන දෙකම එකතු වූ විට පීඩාව දුරු කරන අතර ශරීරය ද පෝෂණය කරයි.

ඵස්සො දුතියොති චක්ඛුසම්ඵස්සාදි ඡබ්බිධොපි ඵස්සො එතෙසු චතූසු ආහාරෙසු දුතියො ආහාරොති වෙදිතබ්බො. දෙසනානයො එව චෙස, තස්මා ඉමිනා නාම කාරණෙන දුතියො තතියො චාති ඉදමෙත්ථ න ගවෙසිතබ්බං. මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාව වුච්චති. විඤ්ඤාණන්ති චිත්තං. ඉති භගවා ඉමස්මිං ඨානෙ උපාදිණ්ණකඅනුපාදිණ්ණකවසෙන එකරාසිං කත්වා චත්තාරො ආහාරෙ දස්සෙසි. කබළීකාරාහාරො හි උපාදිණ්ණකොපි අත්ථි අනුපාදිණ්ණකොපි, තථා ඵස්සාදයො. තත්ථ සප්පාදීහි ගිලිතානං මණ්ඩූකාදීනං වසෙන උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරො දට්ඨබ්බො. මණ්ඩූකාදයො හි සප්පාදීහි ගිලිතා අන්තොකුච්ඡිගතාපි කිඤ්චි කාලං ජීවන්තියෙව. තෙ යාව උපාදිණ්ණකපක්ඛෙ තිට්ඨන්ති, තාව ආහාරත්ථං න සාධෙන්ති. භිජ්ජිත්වා පන අනුපාදිණ්ණකපක්ඛෙ ඨිතා සාධෙන්ති. තදාපි උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චතීති අට්ඨකථායමෙව පටික්ඛිපිත්වා ඉදං වුත්තං – ඉමෙසං සත්තානං ඛාදන්තානම්පි අඛාදන්තානම්පි භුඤ්ජන්තානම්පි අභුඤ්ජන්තානම්පි පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතා කම්මජා ඔජා නාම අත්ථි, සා යාවපි සත්තමා දිවසා පාලෙති, අයමෙව [Pg.24] උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරොති වෙදිතබ්බො. තෙභූමකවිපාකවසෙන පන උපාදිණ්ණකඵස්සාදයො වෙදිතබ්බා, තෙභූමකකුසලාකුසලකිරියවසෙන අනුපාදිණ්ණකා. ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතාති.

ඵස්සය දෙවැන්නයි යනුවෙන් චක්ඛු සම්ඵස්සය ආදී සය වැදෑරුම් ඵස්සය මෙම සතර ආහාරයන් අතරින් දෙවැන්න ලෙස දත යුතුය. මෙය දේශනා ක්‍රමයකි; එබැවින් මෙම හේතුව නිසා මෙය දෙවැන්න විය, මෙම හේතුව නිසා මෙය තෙවැන්න විය යනුවෙන් මෙහි සෙවිය යුතු නැත. මනෝසංචේතනා යනු චේතනාවටම කියන නමකි. විඤ්ඤාණය යනු සිතයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ස්ථානයේදී උපාදින්නක හා අනුපාදින්නක වශයෙන් වෙන් නොකොට පොදුවේ ආහාර සතරක් දක්වා වදාළ සේක. මක්නිසාද යත්, කබළීකාර ආහාරය උපාදින්නක ද වේ, අනුපාදින්නක ද වේ. ඵස්සය ආදිය ද එසේමය. එහිදී සර්පයන් විසින් ගිලින ලද ගෙම්බන් ආදීන්ගේ වශයෙන් උපාදින්නක කබළීකාර ආහාරය දත යුතුය. සර්පයන් විසින් ගිලින ලද ගෙම්බන් කුස තුළට ගිය ද මඳ වේලාවක් ජීවත් වෙති. ඔවුන් යම් තාක් උපාදින්නක පක්ෂයෙහි සිටිත් ද, ඒ තාක් ආහාර කෘත්‍යය සිදු නොකරති. නමුත් ජීවිතය විනාශ වී අනුපාදින්නක පක්ෂයට පත් වූ විට ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරති. එකල වුව ද උපාදින්නක ආහාර යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් මෙම මතය ආචාර්යවරුන් රුචි නොකරන බැවින් අට්ඨකථාවෙහි එය ප්‍රතික්ෂේප කර මෙසේ පවසන ලදී - මෙම සත්වයන් අනුභව කළත් නැතත්, භුක්ති වින්දත් නැතත්, ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟම උපදින 'කර්මජ ඕජාව' නමින් එකක් ඇත. එය සත්වැනි දවස දක්වා ශරීරය රකියි. මෙයම උපාදින්නක කබළීකාර ආහාරය ලෙස දත යුතුය. තවද, භූමි තුනෙහි (තේභූමක) විපාක වශයෙන් උපාදින්නක ඵස්සාදීහු දත යුතුය. තේභූමක කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා වශයෙන් අනුපාදින්නක ඵස්සාදීහු දත යුතුය. ලෝකෝත්තර ඵස්සාදීන් ආහාර ලෙස හඳුන්වන්නේ රූඪි (ප්‍රකට) අර්ථයෙනි.

එත්ථාහ – ‘‘යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨො, අථ කස්මා අඤ්ඤෙසුපි සත්තානං පච්චයෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව චත්තාරො වුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – අජ්ඣත්තිකසන්තතියා විසෙසපච්චයත්තා. විසෙසපච්චයො හි කබළීකාරාහාරභක්ඛානං සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො, නාමකායෙ වෙදනාය ඵස්සො, විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා, නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං. යථාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයං කායො ආහාරට්ඨිතිකො ආහාරං පටිච්ච තිට්ඨති, අනාහාරො නො තිට්ඨති (සං. නි. 5.183), තථා ඵස්සපච්චයා වෙදනා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (සං. නි. 2.1; විභ. 225).

මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ - 'ඉදින් ප්‍රත්‍ය යන අර්ථය ආහාර යන අර්ථය නම්, සත්වයන්ගේ අන්‍ය වූ ප්‍රත්‍යයන් තිබියදී ඇයි මේ හතරම වදාළේ?' පිළිතුර නම් - ආධ්‍යාත්මික සන්තතියේ විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් වන බැවිනි. කබළීකාර ආහාරය අනුභව කරන සත්වයන්ගේ රූප කායට කබළීකාර ආහාරය විශේෂ ප්‍රත්‍ය වේ. නාම කායෙහි වේදනාවට ඵස්සය ද, විඤ්ඤාණයට මනෝසංචේතනාව ද, නාමරූපයට විඤ්ඤාණය ද විශේෂ ප්‍රත්‍ය වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - 'මහණෙනි, යම් සේ මෙම කය ආහාරය නිසා පවතී ද, ආහාරය නිසාම පවතී ද, ආහාර නැතිව නොපවතී ද, එමෙන්ම ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව ද, සංඛාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූපය ද පවතී'.

කො පනෙත්ථ ආහාරො කිං ආහරතීති? කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරති ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ, විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධිනාමරූපන්ති.

මෙහිදී කුමන ආහාරයක් කුමක් ගෙන එයි ද (ආහරණය කරයි ද)? කබළීකාර ආහාරය ඕජට්ඨමක රූප ගෙන එයි; ඵස්සාහාරය වේදනා තුන ගෙන එයි; මනෝසංචේතනා ආහාරය භව තුන ගෙන එයි; විඤ්ඤාණ ආහාරය ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප ගෙන එයි.

කථං? කබළීකාරාහාරො තාව මුඛෙ ඨපිතමත්තෙයෙව අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙති, දන්තවිචුණ්ණිතං පන අජ්ඣොහරියමානං එකෙකං සිත්ථං අට්ඨට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙතියෙව. එවං කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරති. ඵස්සාහාරො පන සුඛවෙදනීයො ඵස්සො උප්පජ්ජමානොයෙව සුඛං වෙදනං ආහරති, දුක්ඛවෙදනීයො දුක්ඛං, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො අදුක්ඛමසුඛන්ති එවං සබ්බථාපි ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා ආහරති.

එය කෙසේ ද? කබළීකාර ආහාරය මුඛයෙහි තැබූ මාත්‍රයෙන්ම රූප අටක් (ඕජට්ඨමක රූප) උපදවයි. දතින් සපා ගිලින විට එක් එක් බත් ඇටයක් පාසා රූප අට බැගින්ම උපදවයි. මෙසේ කබළීකාර ආහාරය ඕජට්ඨමක රූප ගෙන එයි. ඵස්සාහාරය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, සුඛ වේදනාව ගෙන දෙන ඵස්සය උපදින විටම සුඛ වේදනාව ගෙන එයි; දුක් වේදනා ගෙන දෙන ඵස්සය දුක ද, අදුක්ඛමසුඛ වේදනා ගෙන දෙන ඵස්සය අදුක්ඛමසුඛය ද ගෙන එයි. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ඵස්සාහාරය වේදනා තුනක් ගෙන එනු ලබයි.

මනොසඤ්චෙතනාහාරො කාමභවූපගං කම්මං කාමභවං ආහරති, රූපාරූපභවූපගානි තං තං භවං. එවං සබ්බථාපි මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ ආහරති. විඤ්ඤාණාහාරො පන යෙ ච පටිසන්ධික්ඛණෙ තංසම්පයුත්තකා තයො ඛන්ධා, යානි ච තිසන්තතිවසෙන තිංස රූපානි උප්පජ්ජන්ති, සහජාතාදිපච්චයනයෙන තානි ආහරතීති වුච්චති. එවං විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධිනාමරූපං ආහරතීති. එත්ථ ච ‘‘මනොසඤ්චෙතනා තයො භවෙ ආහරතී’’ති සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා. ‘‘විඤ්ඤාණං [Pg.25] පටිසන්ධිනාමරූපං ආහරතී’’ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තං. අවිසෙසෙන පන තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානං ආහරණතොපෙතෙ ‘‘ආහාරා’’ති වෙදිතබ්බා.

මනෝසංචේතනාහාරය විසින් කාම භවයට පැමිණෙන කර්මය මාර්ගයෙන් කාම භවය ගෙන එනු ලබයි. රූප සහ අරූප භවයන්ට පැමිණෙන්නා වූ ඒ ඒ කර්මයන් ඒ ඒ භවයන් ගෙන එයි. මෙලෙසින් මනෝසංචේතනාහාරය සෑම ආකාරයකින්ම භව තුනම ගෙන එයි. විඤ්ඤාණාහාරය වනාහි ප්‍රතිසන්ධි මොහොතේදී එම ප්‍රතිසන්ධි සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ නාමස්කන්ධ තුන සහ සන්තති වශයෙන් උපදින්නා වූ රූප තිහ සහජාතාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් ගෙන එන බැවින් "විඤ්ඤාණාහාරය ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප ගෙන එයි" යනුවෙන් කියනු ලැබේ. මෙහිදී "මනෝසංචේතනාව භව තුන ගෙන එයි" යන්නෙන් අදහස් කළේ ආශ්‍රව සහිත (ලෞකික) කුසල් සහ අකුසල් චේතනාවන්ය. "විඤ්ඤාණය ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප ගෙන එයි" යන්නෙන් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයම පවසන ලදී. පොදුවේ පවසන්නේ නම්, තමන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සහ තමන් නිසා හටගන්නා වූ ධර්මයන් ගෙන එන (පවත්වා ගන්නා) බැවින් මේවා "ආහාර" යැයි දත යුතුය.

එතෙසු චතූසු ආහාරෙසු කබළීකාරාහාරො උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙති, ඵස්සො ඵුසන්තොයෙව මනොසඤ්චෙතනා ආයූහමානාව, විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව. කථං? කබළීකාරාහාරො හි උපත්ථම්භෙන්තොයෙව කායට්ඨපනෙන සත්තානං ඨිතියා හොති. කම්මජනිතොපි හි අයං කායො කබළීකාරාහාරෙන උපත්ථද්ධො දසපි වස්සානි වස්සසතම්පි යාව ආයුපරිමාණා තිට්ඨති. යථා කිං? යථා මාතුයා ජනිතොපි දාරකො ධාතියා ථඤ්ඤාදීනි පායෙත්වා පොසියමානො චිරං තිට්ඨති, යථා ච උපත්ථම්භෙන උපත්ථම්භිතං ගෙහං. වුත්තම්පි චෙතං –

මේ ආහාර සතර අතුරින් කබලිංකාරාහාරය ශරීරයට උපස්ථම්භනය (රුකුලක්) වෙමින් ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරයි. ඵස්සය අරමුණ ස්පර්ශ කිරීමෙන්ද, මනෝසංචේතනාව කර්ම රැස් කිරීමෙන්ද, විඤ්ඤාණය අරමුණ දැනගැනීමෙන්ද එම කෘත්‍යය සිදු කරයි. ඒ කෙසේද? කබලිංකාරාහාරය වනාහි ශරීරය පවත්වා ගැනීම මගින් සත්වයන්ගේ පැවැත්මට උපකාරී වෙයි. කර්මයෙන් උපන් මේ ශරීරය වුවද කබලිංකාරාහාරයෙන් උපස්ථම්භනය ලැබූ විට වසර දහයක්, වසර සියයක් හෝ ආයුෂ පවතින තාක් පවතියි. ඒ කුමකට බඳුද? මව විසින් බිහි කරන ලද දරුවෙකු කිරි මව විසින් කිරි දී පෝෂණය කළ විට බොහෝ කල් ජීවත් වන්නාක් මෙනි. තවද කණුවක් මගින් දරා සිටිනු ලබන නිවසක් මෙනි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද පවසා ඇත.

‘‘යථා, මහාරාජ, ගෙහෙ පපතන්තෙ අඤ්ඤෙන දාරුනා උපත්ථම්භිතං සන්තං එව තං ගෙහං න පතති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං කායො ආහාරට්ඨිතිකො ආහාරං පටිච්ච තිට්ඨතී’’ති.

"මහාරාජයෙනි, යම් සේ නිවසක් වැටෙන්නට යන විට වෙනත් ලීයකින් එයට රුකුල් දුන් විට ඒ නිවස නොවැටී පවතීද, එසේම මහාරාජයෙනි, මේ ශරීරය ආහාරය නිසා පවතින්නකි, ආහාරය ප්‍රත්‍ය කරගෙන පවතින්නකි."

එවං කබළීකාරො ආහාරො උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙති.

මෙලෙස කබලිංකාරාහාරය උපස්ථම්භනය කරමින් (උපකාර වෙමින්) තම ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරයි.

එවං සාධෙන්තොපි ච කබළීකාරො ආහාරො ද්වින්නං රූපසන්තතීනං පච්චයො හොති ආහාරසමුට්ඨානස්ස ච උපාදිණ්ණකස්ස ච. කම්මජානං අනුපාලකො හුත්වා පච්චයො හොති, ආහාරසමුට්ඨානානං ජනකො හුත්වාති. ඵස්සො පන සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා හොතීති.

මෙසේ ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරන කබලිංකාරාහාරය, ආහාරයෙන් හටගත් රූප සහ කර්මයෙන් හටගත් (උපාදින්නක) රූප යන රූප සන්තති දෙකටම ප්‍රත්‍ය වෙයි. එය කර්මජ රූපයන් ආරක්ෂා කරමින් ප්‍රත්‍ය වන අතර, ආහාර සමුට්ඨාන රූපයන් උපදවමින් ප්‍රත්‍ය වෙයි. ඵස්ස ආහාරය වනාහි සැප ආදී වේදනාවන්ට වස්තු වූ අරමුණ ස්පර්ශ කිරීමෙන්ම සැප ආදී වේදනාවන් පවත්වා ගැනීමෙන් සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස වෙයි. මනෝසංචේතනාව කුසල් අකුසල් කර්මයන් රැස් කිරීමෙන් භවයේ මූලය සිදු කරමින් සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස වෙයි. විඤ්ඤාණය දැනගැනීමෙන්ම නාමරූප පවත්වා ගනිමින් සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස වේ යැයි දත යුතුය.

එවං උපත්ථම්භනාදිවසෙන ආහාරකිච්චං සාධයමානෙසු පනෙතෙසු චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි. සෙය්‍යථිදං – කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තියෙව භයං, ඵස්සෙ උපගමනමෙව, මනොසඤ්චෙතනාය ආයූහනමෙව, විඤ්ඤාණෙ අභිනිපාතොයෙව භයන්ති. කිං කාරණා? කබළීකාරාහාරෙ හි නිකන්තිං [Pg.26] කත්වා සීතාදීනං පුරක්ඛතා සත්තා ආහාරත්ථාය මුද්දාගණනාදිකම්මානි කරොන්තා අනප්පකං දුක්ඛං නිගච්ඡන්ති. එකච්චෙ ච ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වාපි වෙජ්ජකම්මාදිකාය අනෙසනාය ආහාරං පරියෙසන්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ ගාරය්හා හොන්ති, සම්පරායෙපි, ‘‘තස්ස සඞ්ඝාටිපි ආදිත්තා සම්පජ්ජලිතා’’තිආදිනා ලක්ඛණසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.218) වුත්තනයෙන සමණපෙතා හොන්ති. ඉමිනා තාව කාරණෙන කබළීකාරෙ ආහාරෙ නිකන්ති එව භයන්ති වෙදිතබ්බා.

මෙලෙස උපස්ථම්භනය ආදී වශයෙන් ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරන කල්හි මේ ආහාරයන්හි බිය සතරක් දත යුතුය. එනම්, කබලිංකාරාහාරයෙහි ඇති ඇලීමම බියකි, ඵස්සයෙහි එළඹීමම බියකි, මනෝසංචේතනාවෙහි රැස් කිරීමම බියකි, විඤ්ඤාණයෙහි (භවයක) බැසගැනීමම බියකි. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? කබලිංකාරාහාරයෙහි ඇලීම ඇති කරගත් සත්වයෝ ආහාරය උදෙසා ශීතලය ආදියෙන් පීඩා විඳිමින් විවිධ ශිල්ප හා කර්මාන්තයන්හි නියැලෙමින් අප්‍රමාණ දුක් විඳිති. ඇතැම් අය මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පවා වෛද්‍ය කර්ම ආදී අනිසි සෙවීම් (අනෙසන) මගින් ආහාර සොයමින් මෙලොවදීම ගැරහීමට ලක් වෙති. පරලොවදී ද ලක්ඛණ සංයුත්තයෙහි දැක්වෙන පරිදි "ඔහුගේ සඟල සිවුර ගිනිගෙන දැවෙයි" යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි ශ්‍රමණ ප්‍රේතයෝ වෙති. මේ හේතුව නිසා කබලිංකාරාහාරයෙහි ඇලීමම බියක් ලෙස දත යුතුය.

ඵස්සං උපගච්ඡන්තාපි ඵස්සස්සාදිනො පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසු දාරාදීසු භණ්ඩෙසු අපරජ්ඣන්ති, තෙ සහ භණ්ඩෙන භණ්ඩසාමිකා ගහෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං වා ඡින්දිත්වා සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩෙන්ති, රඤ්ඤො වා නිය්‍යාදෙන්ති. තතො තෙ රාජා විවිධා කම්මකාරණා කාරාපෙති. කායස්ස ච භෙදා දුග්ගති තෙසං පාටිකඞ්ඛා හොති. ඉති ඵස්සස්සාදමූලකං දිට්ඨධම්මිකම්පි සම්පරායිකම්පි භයං සබ්බමාගතමෙව හොති. ඉමිනා කාරණෙන ඵස්සාහාරෙ උපගමනමෙව භයන්ති වෙදිතබ්බං.

ඵස්සයට පැමිණෙන, ඵස්සයේ රස විඳින සත්වයෝ අනුන් විසින් ආරක්ෂා කරන ලද අඹුදරුවන් හා වස්තු විෂයෙහි වරදවා හසුරුවමින් අපරාධ කරති. වස්තු හිමියෝ ඔවුන්ව සොරාගත් බඩුත් සමඟ අල්ලාගෙන කැබලිවලට කපා කසල ගොඩවල්වල දමති, නැතහොත් රජුට භාර දෙති. එවිට රජු ඔවුන්ට විවිධ වධහිංසා පමුණුවයි. ශරීරය බිඳීමෙන් පසු ඔවුන්ට දුගතියම උරුම වෙයි. මෙලෙස ඵස්සයේ රසය මුල් කරගත් මෙලොව සහ පරලොව බිය පැමිණෙයි. මේ හේතුව නිසා ඵස්ස ආහාරයෙහි (විෂයයන් කරා) එළඹීමම බියක් ලෙස දත යුතුය.

කුසලාකුසලකම්මායූහනෙ පන තම්මූලකං තීසු භවෙසු භයං සබ්බං ආගතමෙව හොති. ඉමිනා කාරණෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරෙ ආයූහනමෙව භයන්ති වෙදිතබ්බං.

කුසල් අකුසල් කර්මයන් රැස් කිරීමේදී, එය මුල් කරගෙන භව තුනෙහිම සියලු බිය පැමිණෙන්නේමය. මේ හේතුව නිසා මනෝසංචේතනාහාරයෙහි කර්ම රැස් කිරීමම බියක් ලෙස දත යුතුය.

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්ච යස්මිං යස්මිං ඨානෙ අභිනිපතති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පටිසන්ධිනාමරූපං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තති. තස්මිඤ්ච නිබ්බත්තෙ සබ්බභයානි නිබ්බත්තානියෙව හොන්ති තම්මූලකත්තාති ඉමිනා කාරණෙන විඤ්ඤාණාහාරෙ අභිනිපාතොයෙව භයන්ති වෙදිතබ්බොති.

ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය යම් යම් තැනක (භවයක) බැසගනීද, ඒ ඒ තැන ප්‍රතිසන්ධි නාමරූප රැගෙන උපදියි. එසේ උපන් කල්හි එය මුල් කරගෙන සියලු බිය උපදින්නේමය. මේ හේතුව නිසා විඤ්ඤාණාහාරයෙහි බැසගැනීමම (ප්‍රතිසන්ධියම) බියක් ලෙස දත යුතුය.

කිංනිදානාතිආදීසු නිදානාදීනි සබ්බානෙව කාරණවෙවචනානි. කාරණඤ්හි යස්මා ඵලං නිදෙති, ‘‘හන්ද නං ගණ්හථා’’ති අප්පෙති විය, තස්මා නිදානන්ති වුච්චති. යස්මා තං තතො සමුදෙති ජායති පභවති, තස්මා සමුදයො ජාති පභවොති වුච්චති. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – කිංනිදානං එතෙසන්ති කිංනිදානා. කො සමුදයො එතෙසන්ති කිංසමුදයා. කා ජාති එතෙසන්ති කිංජාතිකා. කො පභවො එතෙසන්ති කිංපභවා. යස්මා පන තෙසං තණ්හා යථාවුත්තෙන අත්ථෙන නිදානඤ්චෙව සමුදයො [Pg.27] ච ජාති ච පභවො ච, තස්මා ‘‘තණ්හානිදානා’’තිආදිමාහ. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"කිං නිදානා" (කුමක් නිදාන කොට ඇද්ද) යනාදී තැන්හි නිදාන ආදී සියලු වචන "හේතුව" යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචන වේ. හේතුව විසින් යම් හෙයකින් ඵලය ලබා දෙන බැවින් (එය පවරන්නාක් මෙන්) "නිදාන" යැයි කියනු ලැබේ. එයින් හටගන්නා බැවින් "සමුදය", "ජාති", "පභව" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි පද අර්ථය නම් - මේවාට නිදානය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං නිදානා" නම් වේ. මේවාට සමුදය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං සමුදයා" නම් වේ. මේවාට ජාතිය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං ජාතිකා" නම් වේ. මේවාට ප්‍රභවය කුමක්ද යන අර්ථයෙන් "කිං පභවා" නම් වේ. යම් හෙයකින් තණ්හාව වනාහි ඉහත කී අර්ථයෙන් මේ ආහාරයන්ගේ නිදානයද, සමුදයද, ජාතියද, ප්‍රභවයද වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තණ්හා නිදානා" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. මෙලෙස සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය.

එත්ථ ච ඉමෙ චත්තාරො ආහාරා තණ්හානිදානාති පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරානං පුරිමතණ්හානං වසෙන නිදානං වෙදිතබ්බං. කථං? පටිසන්ධික්ඛණෙ තාව පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙන, සෙසානං තතො ඌනඌනසන්තතිවසෙන උප්පන්නරූපබ්භන්තරං ජාතා ඔජා අත්ථි, අයං තණ්හානිදානො උපාදිණ්ණකකබළීකාරාහාරො. පටිසන්ධිචිත්තසම්පයුත්තා පන ඵස්සචෙතනා සයඤ්ච චිත්තං විඤ්ඤාණන්ති ඉමෙ තණ්හානිදානා උපාදිණ්ණක-ඵස්සමනොසඤ්චෙතනා-විඤ්ඤාණාහාරාති එවං තාව පුරිමතණ්හානිදානා පටිසන්ධිකා ආහාරා. යථා ච පටිසන්ධිකා, එවං තතො පරං පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදිනිබ්බත්තාපි වෙදිතබ්බා.

මෙහිදී "මේ ආහාර සතර තණ්හාව නිදාන කොට ඇත්තේය" යන්නෙන් ප්‍රතිසන්ධිය ආදි කොට ඇති ආත්මභාවය නම් වූ ආහාරයන්ගේ, පෙර භවයේ තණ්හාවන්ගේ බලපෑමෙන් වූ නිදානය දත යුතුය. ඒ කෙසේද? ප්‍රතිසන්ධි මොහොතේදී පූර්ණ ආයතන ඇති සත්වයන්ට සන්තති හතක වශයෙන්ද, සෙසු අයට ඊට වඩා අඩු සන්තති වශයෙන්ද උපන් කර්මජ රූපයන් තුළ හටගත් ඕජාවක් ඇද්ද, මෙය තණ්හාව නිදාන කොට ගත් උපාදින්නක කබලිංකාරාහාරයයි. ප්‍රතිසන්ධි සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඵස්සය සහ චේතනාවද, ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයද තණ්හාව නිදාන කොට ගත් උපාදින්නක ඵස්ස, මනෝසංචේතනා සහ විඤ්ඤාණ ආහාර වෙති. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් පෙර තණ්හාව නිදාන කොට ගත් ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ ආහාරයන් දත යුතුය. ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ මෙන්ම ඉන් පසුව ප්‍රථම භවාංග චිත්තක්ෂණයේ පටන් උපදින්නා වූ ආහාරයන්ද එසේම දත යුතුය.

යස්මා පන භගවා න කෙවලං ආහාරානමෙව නිදානං ජානාති, ආහාරනිදානභූතාය තණ්හායපි, තණ්හාය නිදානානං වෙදනාදීනම්පි නිදානං ජානාතියෙව, තස්මා තණ්හා චායං, භික්ඛවෙ, කිංනිදානාතිආදිනා නයෙන වට්ටං දස්සෙත්වා විවට්ටං දස්සෙසි. ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ භගවා අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වා අතීතෙන වට්ටං දස්සෙති. කථං? ආහාරවසෙන හි අයං අත්තභාවො ගහිතො.

කෙසේ වෙතත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙක් ආහාරයන්ගේ හේතුව පමණක් නොව, ආහාරයට හේතුව වූ තණ්හාව පිළිබඳවත්, තණ්හාවට හේතුව වූ වේදනාව ආදී ධර්මයන්ගේ හේතුව පිළිබඳවත් මැනවින් දන්නා සේක. එබැවින් “මහණෙනි, මේ තණ්හාව කුමක් හේතු කොට ඇත්තේද?” යනාදී ක්‍රමයෙන් වෘත්තය (සංසාරය) දක්වා විවෘත්තය (නිවන) දේශනා කළ සේක. තවද මේ ස්ථානයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතීතය දෙසට මුහුණ ලා දේශනාව පවත්වා අතීත වෘත්තය දක්වන සේක. ඒ කෙසේද? ආහාරය හේතු කොට ගෙන මේ ආත්මභාවය (පවත්නා බව) ගන්නා ලදී.

තණ්හාති ඉමස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං, වෙදනාඵස්සසළායතනනාමරූපවිඤ්ඤාණානි යස්මිං අත්තභාවෙ ඨත්වා කම්මං ආයූහිතං, තං දස්සෙතුං වුත්තානි, අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං. ඉති ද්වීසු ඨානෙසු අත්තභාවො, ද්වීසු තස්ස ජනකං කම්මන්ති සඞ්ඛෙපෙන කම්මඤ්චෙව කම්මවිපාකඤ්චාති, ද්වෙපි ධම්මෙ දස්සෙන්තෙන අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වා අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං.

‘තණ්හාව’ යනු මේ ආත්මභාවය උපදවන කර්මයයි. වේදනා, ඵස්ස, සළායතන, නාමරූප හා විඤ්ඤාණ යන මේවා වදාරන ලද්දේ යම් ආත්මභාවයක සිට කර්ම රැස් කරන ලද්දේ ද, එය දැක්වීම පිණිසය. අවිජ්ජා හා සංඛාර යනු එම ආත්මභාවය උපදවන කර්මයයි. මෙසේ ස්ථාන දෙකකදී ආත්මභාවය ද, ස්ථාන දෙකකදී එය උපදවන කර්මය ද යනුවෙන් කෙටියෙන් කර්මය හා කර්ම විපාකය යන ධර්ම දෙකම දක්වමින් අතීතයට අභිමුඛව දේශනාව පවත්වා අතීතය මගින් වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) දක්වන ලදී.

තත්‍රායං දෙසනා අනාගතස්ස අදස්සිතත්තා අපරිපුණ්ණාති න දට්ඨබ්බා. නයතො පන පරිපුණ්ණාත්වෙව දට්ඨබ්බා. යථා හි චක්ඛුමා පුරිසො උදකපිට්ඨෙ නිපන්නං සුංසුමාරං දිස්වා තස්ස පරභාගං ඔලොකෙන්තො ගීවං පස්සෙය්‍ය, ඔරතො පිට්ඨිං, පරියොසානෙ නඞ්ගුට්ඨමූලං, හෙට්ඨා කුච්ඡිං ඔලොකෙන්තො පන උදකගතං අග්ගනඞ්ගුට්ඨඤ්චෙව චත්තාරො ච හත්ථපාදෙ න පස්සෙය්‍ය, සො න එත්තාවතා ‘‘අපරිපුණ්ණො සුංසුමාරො’’ති ගණ්හාති, නයතො පන පරිපුණ්ණොත්වෙව ගණ්හාති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

එහිදී, මෙම දේශනාව අනාගතය පිළිබඳව දක්වා නැති බැවින් එය අසම්පූර්ණ යැයි නොසැලකිය යුතුය. න්‍යායාත්මකව (ක්‍රමානුකූලව) බලන කල මෙය සම්පූර්ණ දේශනාවක් ලෙසම දත යුතුය. කෙසේ ද යත්; ඇස් ඇති පුරුෂයෙකු දිය මතුපිට වැතිර සිටින කිඹුලෙකු දැක, ඔහුගේ ශරීරයේ කොටස් බලන්නේ නම්, ගෙල දකියි, ඉන් මෙහා කොන්ද දකියි, අවසානයේ වල්ගයේ මුල දකියි. යට පැත්තෙන් උදරය දෙස බලන විට ජලයේ ගිලී පවතින වල්ගයේ අග කොටස හා අත් පා හතර නොදකියි. ඔහු එපමණකින් “කිඹුලා අසම්පූර්ණයි” කියා නොසිතයි. එහෙත් න්‍යායාත්මකව ඔහු සම්පූර්ණ යැයිම පිළිගනියි. මෙම උපමාව ද එලෙසම දත යුතුය.

උදකපිට්ඨෙ [Pg.28] නිපන්නසුංසුමාරො විය හි තෙභූමකවට්ටං. තීරෙ ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො විය යොගාවචරො. තෙන පුරිසෙන උදකපිට්ඨෙ සුංසුමාරස්ස දිට්ඨකාලො විය යොගිනා ආහාරවසෙන ඉමස්සත්තභාවස්ස දිට්ඨකාලො. පරතො ගීවාය දිට්ඨකාලො විය ඉමස්සත්තභාවස්ස ජනිකාය තණ්හාය දිට්ඨකාලො. පිට්ඨියා දිට්ඨකාලො විය යස්මිං අත්තභාවෙ තණ්හාසඞ්ඛාතං කම්මං කතං, වෙදනාදිවසෙන තස්ස දිට්ඨකාලො. නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො විය තස්සත්තභාවස්ස ජනකානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං දිට්ඨකාලො. හෙට්ඨා කුච්ඡිං ඔලොකෙන්තස්ස පන අග්ගනඞ්ගුට්ඨඤ්චෙව චත්තාරො ච හත්ථපාදෙ අදිස්වාපි ‘‘අපරිපුණ්ණො සුංසුමාරො’’ති අගහෙත්වා නයතො පරිපුණ්ණොත්වෙව ගහණං විය යත්ථ යත්ථ පච්චයවට්ටං පාළියං න ආගතං, තත්ථ තත්ථ ‘‘දෙසනා අපරිපුණ්ණා’’ති අගහෙත්වා නයතො පරිපුණ්ණාත්වෙව ගහණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච ආහාරතණ්හානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, තණ්හාවෙදනානං අන්තරෙ එකො, විඤ්ඤාණසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ එකොති එවං තිසන්ධිචතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති. පඨමං.

ජලය මතුපිට වැතිර සිටින කිඹුලා මෙන් ත්‍රෛභූමක වෘත්තය (සංසාරය) දත යුතුය. වෙරළෙහි සිටින ඇස් ඇති පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා විසින් ජලය මතුපිට සිටින කිඹුලා දුටු කාලය මෙන්, යෝගියා විසින් ආහාරය මගින් මේ ආත්මභාවය දුටු කාලය දත යුතුය. ඉන් ඔබ්බෙහි ගෙල දුටු කාලය මෙන්, මේ ආත්මභාවය උපදවන තණ්හාව දුටු කාලය දත යුතුය. කොන්ද දුටු කාලය මෙන්, යම් ආත්මභාවයක තණ්හාව නමැති කර්මය කරන ලද්දේ ද, වේදනා ආදිය මගින් එය දුටු කාලය දත යුතුය. වල්ගයේ මුල දුටු කාලය මෙන්, එම ආත්මභාවය උපදවන අවිජ්ජා හා සංඛාරයන් දුටු කාලය දත යුතුය. යටින් උදරය බලන්නාට වල්ගයේ අග හා අත් පා හතර නොපෙනුණ ද, “කිඹුලා අසම්පූර්ණයි” කියා නොගෙන න්‍යායාත්මකව සම්පූර්ණ යැයිම පිළිගන්නාක් මෙන්, පාළියෙහි යම් යම් තැනක ප්‍රත්‍ය වෘත්තය (පටිච්චසමුප්පාද චක්‍රය) සඳහන් නොවූවත්, එහිදී “දේශනාව අසම්පූර්ණයි” කියා නොගෙන න්‍යායාත්මකව සම්පූර්ණ බවම පිළිගත යුතුය. එහිදී ආහාරය හා තණ්හාව අතර එක් සන්ධියක් ද, තණ්හාව හා වේදනාව අතර එකක් ද, විඤ්ඤාණය හා සංඛාර අතර එකක් ද වශයෙන් සන්ධි තුනක් හා සංක්ෂේප (කොටස්) හතරක් ඇති වෘත්තය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. පළමු සූත්‍රය නිමයි.

2. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

2. මෝළියඵග්ගුන සූත්‍ර වර්ණනාව

12. දුතියෙ සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහායාති ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ භගවා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. කස්මා? දිට්ඨිගතිකස්ස නිසින්නත්තා. තස්සඤ්හි පරිසති මොළියඵග්ගුනො නාම භික්ඛු දිට්ඨිගතිකො නිසින්නො. අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං උට්ඨහිත්වා මං පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, අථස්සාහං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති පුච්ඡාය ඔකාසදානත්ථං දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. මොළියඵග්ගුනොති මොළීති චූළා වුච්චති. යථාහ –

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි, “සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහාය” (උපතක් සොයන්නන්ගේ අනුග්‍රහය පිණිස) යන මෙතැනින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව නිම කළ සේක. ඒ මන්ද? දෘෂ්ටිගතයෙකු (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු) එහි වාඩි වී සිටි බැවිනි. එම පිරිසෙහි මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ගත් මෝළියඵග්ගුන නම් භික්ෂුවක් වාඩි වී සිටියේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මොහු නැගිට මාගෙන් ප්‍රශ්න විමසනු ඇත, එවිට මම ඔහුට පිළිතුරු දෙන්නෙමි.” ප්‍රශ්න විමසීමට අවස්ථාව දීම පිණිස දේශනාව නිම කළ සේක. ‘මෝළියඵග්ගුන’ යන්නෙහි ‘මෝළි’ යනු සිඛාවට (කොණ්ඩයට) කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිතංවෙහායසං උක්ඛිපි සක්‍යපුඞ්ගවො;

රතනචඞ්කොටවරෙන වාසවො,සහස්සනෙත්තො සිරසා පටිග්ගහී’’ති.

“උතුම් සුවඳ පැන් පොවා තිබූ සිඛාව (කෙස් කළඹ) සිඳ දමා ශාක්‍ය වංශික ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ (සිද්ධාර්ථ කුමාරයා) අහසට විසි කළ සේක. එවිට දහසක් ඇස් ඇති සක් දෙවිඳුන් රන් කරඬුවකින් එය තම හිසින් පිළිගත්තේය.”

සා තස්ස ගිහිකාලෙ මහන්තා අහොසි. තෙනස්ස ‘‘මොළියඵග්ගුනො’’ති සඞ්ඛා උදපාදි. පබ්බජිතම්පි නං තෙනෙව නාමෙන සඤ්ජානන්ති. එතදවොචාති දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තො එතං ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං [Pg.29] ආහාරෙතී’’ති වචනං අවොච. තස්සත්ථො – භන්තෙ, කො නාම සො, යො එතං විඤ්ඤාණාහාරං ඛාදති වා භුඤ්ජති වාති?

ඔහුගේ ගිහි කාලයේදී එම සිඛාව (කොණ්ඩය) ඉතා විශාලව තිබුණි. ඒ නිසාම ඔහුට ‘මෝළියඵග්ගුන’ යන නම ඇති විය. පැවිදි වූ පසු ද ඔහුව එම නමින්ම හඳුනනු ලැබීය. දේශනා අනුසන්ධිය ගළපමින් ඔහු “ස්වාමීනි, විඤ්ඤාණාහාරය අනුභව කරන්නේ කවුද?” යන ප්‍රශ්නය විමසීය. එහි අර්ථය නම් – “ස්වාමීනි, මේ විඤ්ඤාණාහාරය අනුභව කරන්නේ කවුරුන් නම් වූ කෙනෙක්ද?” යන්නයි.

කස්මා පනායං ඉතරෙ තයො ආහාරෙ අපුච්ඡිත්වා ඉමමෙව පුච්ඡතීති? ජානාමීති ලද්ධියා. සො හි මහන්තෙ පිණ්ඩෙ කත්වාව කබළීකාරාහාරං භුඤ්ජන්තෙ පස්සති, තෙනස්ස තං ජානාමීති ලද්ධි. තිත්තිරවට්ටකමොරකුක්කුටාදයො පන මාතුසම්ඵස්සෙන යාපෙන්තෙ දිස්වා ‘‘එතෙ ඵස්සාහාරෙන යාපෙන්තී’’ති තස්ස ලද්ධි. කච්ඡපා පන අත්තනො උතුසමයෙ මහාසමුද්දතො නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ වාලිකන්තරෙ අණ්ඩානි ඨපෙත්වා වාලිකාය පටිච්ඡාදෙත්වා මහාසමුද්දමෙව ඔතරන්ති. තානි මාතුඅනුස්සරණවසෙන න පූතීනි හොන්ති. තානි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙන යාපෙන්තීති තස්ස ලද්ධි. කිඤ්චාපි ථෙරස්ස අයං ලද්ධි, න පන එතාය ලද්ධියා ඉමං පඤ්හං පුච්ඡති. දිට්ඨිගතිකො හි උම්මත්තකසදිසො. යථා උම්මත්තකො පච්ඡිං ගහෙත්වා අන්තරවීථිං ඔතිණ්ණො ගොමයම්පි පාසාණම්පි ගූථම්පි ඛජ්ජඛණ්ඩම්පි තං තං මනාපම්පි අමනාපම්පි ගහෙත්වා පච්ඡියං පක්ඛිපති. එවමෙව දිට්ඨිගතිකො යුත්තම්පි අයුත්තම්පි පුච්ඡති. සො ‘‘කස්මා ඉමං පුච්ඡසී’’ති න නිග්ගහෙතබ්බො, පුච්ඡිතපුච්ඡිතට්ඨානෙ පන ගහණමෙව නිසෙධෙතබ්බං. තෙනෙව නං භගවා ‘‘කස්මා එවං පුච්ඡසී’’ති අවත්වා ගහිතගාහමෙව තස්ස මොචෙතුං නො කල්ලො පඤ්හොතිආදිමාහ.

කුමක් නිසා ඔහු අනෙක් ආහාර තුන ගැන නොවිමසා මෙයම විමසන්නේද? “මම දනිමි” යන හැඟීම (ලබ්ධිය) නිසාය. ඔහු මිනිසුන් ලොකු බත් පිඬු සාදා කබලිංකාර ආහාරය අනුභව කරනු දකියි, ඒ නිසා එය දනිමි යන හැඟීම ඔහුට ඇත. වටු, පරෙවි, මයුර, කුකුළා ආදී සතුන් මව් පහසින් (ස්පර්ශයෙන්) ජීවත් වන බව දැක “මොවුන් ඵස්සාහාරයෙන් ජීවත් වෙති” යන වැටහීම ඔහුට තිබුණි. ඉබ්බන් තම බිත්තර දමන කාලයේදී මහා සමුද්‍රයෙන් නික්ම වෙරළේ වැලි අතර බිත්තර දමා, වැලිවලින් වසා නැවත මහා සමුද්‍රයටම බසිති. එම බිත්තර මවගේ මතකය (අනුස්මරණය) නිසා නරක් නොවේ. ඒවා මනෝසංචේතනාහාරයෙන් පවතින්නේ යැයි ඔහුට හැඟීමක් තිබුණි. තෙරුන් වහන්සේට එවැනි වැටහීමක් තිබුණ ද, එම වැටහීම නිසාම මෙම ප්‍රශ්නය නොවිමසයි. දෘෂ්ටිගත වූ තැනැත්තා උමතු වූවෙකු බඳුය. උමතු වූවෙකු කූඩයක් ගෙන වීදියට බැස ගොම ද, ගල් ද, අසූචි ද, කැවිලි ද යන මනාප වූ හෝ අමනාප වූ ඒ ඒ දේ අහුලා කූඩයට දමා ගන්නාක් මෙනි. එලෙසම දෘෂ්ටිගත වූ තැනැත්තා සුදුසු දේ මෙන්ම නුසුදුසු දේ ද විමසයි. “ඇයි ඔබ මෙසේ අසන්නේ?” කියා ඔහුව පීඩාවට පත් නොකළ යුතුය, විමසන සෑම තැනකදීම ඔහුගේ වැරදි වැටහීම පමණක් වැළැක්විය යුතුය. එබැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ඇයි ඔබ මෙසේ අසන්නේ?” යැයි වදාරන්නේ නැතිව, ඔහුගේ එම වැරදි ග්‍රහණය දුරු කරනු පිණිස “ප්‍රශ්නය සුදුසු නැත” (නො කල්ලො පඤ්හො) යනාදිය වදාළ සේක.

තත්ථ නො කල්ලොති අයුත්තො. ආහාරෙතීති අහං න වදාමීති අහං කොචි සත්තො වා පුග්ගලො වා ආහාරෙතීති න වදාමි. ආහාරෙතීති චාහං වදෙය්‍යන්ති යදි අහං ආහාරෙතීති වදෙය්‍යං. තත්‍රස්ස කල්ලො පඤ්හොති තස්මිං මයා එවං වුත්තෙ අයං පඤ්හො යුත්තො භවෙය්‍ය. කිස්ස නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරොති, භන්තෙ, අයං විඤ්ඤාණාහාරො කතමස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති අත්ථො. තත්‍ර කල්ලං වෙය්‍යාකරණන්ති තස්මිං එවං පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ ඉමං වෙය්‍යාකරණං යුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා පච්චයො’’ති. එත්ථ ච විඤ්ඤාණාහාරොති පටිසන්ධිචිත්තං. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති තෙනෙව විඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නනාමරූපං. තස්මිං භූතෙ සති සළායතනන්ති තස්මිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිසඞ්ඛාතෙ නාමරූපෙ ජාතෙ සති සළායතනං හොතීති අත්ථො.

එහි 'නො කල්ලො' යනු නුසුදුසු වූවකි. 'ආහාර ගනියි' යනුවෙන් මම නොපවසමි. කිසියම් සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් ආහාර ගනියි කියා මා පවසන්නේ නැත. 'ආහාර ගනියි' කියා මා පවසන්නේ නම්, එවිට 'කවුද ආහාර ගන්නේ' කියා ඇසීම සුදුසු පැනයකි. 'ස්වාමීනි, විඤ්ඤාණාහාරය කුමකට ප්‍රත්‍යය වේද?' යන්න මෙහි අදහසයි. එවිට දිය යුතු නිවැරදි විවරණය නම්, 'විඤ්ඤාණාහාරය මතු පැවැත්ම හෙවත් පුනර්භවය ඇති වීම පිණිස ප්‍රත්‍යය වේ' යන්නයි. මෙහි විඤ්ඤාණාහාරය යනු ප්‍රතිසන්ධි සිතයි. 'මතු පැවැත්ම පිණිස හටගැනීම' යනු ඒ විඤ්ඤාණය හා සමග උපදින නාමරූපයි. ඒ නාමරූප ඇති කල්හි සළායතන ඇති වේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

සළායතනපච්චයා [Pg.30] ඵස්සොති ඉධාපි භගවා උත්තරි පඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දිට්ඨිගතිකො හි නවපුච්ඡං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, නිද්දිට්ඨං නිද්දිට්ඨංයෙව පන ගණ්හිත්වා පුච්ඡති, තෙනස්ස භගවා ඔකාසං අදාසි. අත්ථො පනස්ස සබ්බපදෙසු වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, භවතී’’ති කස්මා න පුච්ඡති? දිට්ඨිගතිකස්ස හි සත්තො නාම භූතො නිබ්බත්තොයෙවාති ලද්ධි, තස්මා අත්තනො ලද්ධිවිරුද්ධං ඉදන්ති න පුච්ඡති. අපිච ඉදප්පච්චයා ඉදං ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති බහූසු ඨානෙසු කථිතත්තා සඤ්ඤත්තිං උපගතො, තෙනාපි න පුච්ඡති. සත්ථාපි ‘‘ඉමස්ස බහුං පුච්ඡන්තස්සාපි තිත්ති නත්ථි, තුච්ඡපුච්ඡමෙව පුච්ඡතී’’ති ඉතො පට්ඨාය දෙසනං එකාබද්ධං කත්වා දෙසෙසි. ඡන්නං ත්වෙවාති යතො පට්ඨාය දෙසනාරුළ්හං, තමෙව ගහෙත්වා දෙසනං විවට්ටෙන්තො එවමාහ. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානං අන්තරෙ එකො, භවජාතීනං අන්තරෙ එකොති. දුතියං.

'සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන් ස්පර්ශය වේ' යන මෙහිදී ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මතු ප්‍රශ්න ඇසීමට අවස්ථාව ලබා දෙමින් දේශනාව නතර කළ සේක. දෘෂ්ටිගත වූ පුද්ගලයාට අලුත් ප්‍රශ්නයක් ඉපදවීමට නොහැකි වුවද, දේශනා කළ කරුණුමය අල්ලාගෙන ප්‍රශ්න කරයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අවස්ථාව ලබා දුන් සේක. එහි අර්ථය සියලු පදවල කලින් කී ක්‍රමයටම ගත යුතුය. 'ස්වාමීනි, කවුද භවයට පැමිණෙන්නේ?' කියා ඔහු නොඅසන්නේ ඇයි? දෘෂ්ටිගතිකයාට 'සත්වයා' යනු දැනටමත් පවතින, හටගත් දෙයක් යන මතය ඇති බැවින් තමන්ගේ මතයට විරුද්ධව 'මෙය' කියා ඔහු නොඅසයි. තවද, 'මෙය ප්‍රත්‍යය කොට මෙය වේ' යනුවෙන් බොහෝ තැන්වල වදාළ බැවින් ඔහුට යම් අවබෝධයක් ලැබී ඇත, එබැවින් ද ඔහු නොඅසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද 'මොහු කොතරම් ඇසුවත් තෘප්තියක් නැත, හිස් ප්‍රශ්නම අසයි' කියා සලකා මෙතැන් සිට දේශනාව අඛණ්ඩව එකට සම්බන්ධ කොට වදාළ සේක. 'සළායතන හයම' යනු යම් සළායතන පදයක සිට දේශනාව ආරම්භ වූයේද, එයම ගෙන දේශනාව පවත්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. මෙම සූත්‍රයේ විඤ්ඤාණ-නාමරූප අතර එක් සම්බන්ධයක් (සන්ධියක්), වේදනා-තණ්හා අතර එක් සම්බන්ධයක් සහ භව-ජාති අතර එක් සම්බන්ධයක් ලෙස පෙන්වා දෙන ලදී. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

3. සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

13. තතියෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වාති සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථා බාහිරකසමණබ්‍රාහ්මණා. ජරාමරණං නප්පජානන්තීතිආදීසු ජරාමරණං න ජානන්ති දුක්ඛසච්චවසෙන, ජරාමරණසමුදයං න ජානන්ති සහ තණ්හාය ජාති ජරාමරණස්ස සමුදයොති සමුදයසච්චවසෙන, ජරාමරණනිරොධං න ජානන්ති නිරොධසච්චවසෙන, පටිපදං න ජානන්ති මග්ගසච්චවසෙන. ජාතිං න ජානන්ති දුක්ඛසච්චවසෙන, ජාතිසමුදයං න ජානන්ති සහ තණ්හාය භවො ජාතිසමුදයොති සමුදයසච්චවසෙන. එවං සහ තණ්හාය සමුදයං යොජෙත්වා සබ්බපදෙසු චතුසච්චවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සාමඤ්ඤත්ථං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං වාති එත්ථ අරියමග්ගො සාමඤ්ඤඤ්චෙව බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්ච. උභයත්ථාපි පන අත්ථො නාම අරියඵලං වෙදිතබ්බං. ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ එකාදසසු ඨානෙසු චත්තාරි සච්චානි කථෙසීති. තතියං.

13. තුන්වන සූත්‍රයේ 'ශ්‍රමණයන් හෝ බ්‍රාහ්මණයන්' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමට අසමත් වූ බාහිර ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ය. 'ජරා මරණ නොදනී' යනාදී තැන්වල ජරා මරණය දුක්ඛ සත්‍යය වශයෙන් නොදනී, තණ්හාව හා සමග ඇති ජාතිය ජරා මරණයට හේතුව හෙවත් සමුදය සත්‍යය වශයෙන් නොදනී, ජරා මරණ නිරෝධය නිරෝධ සත්‍යය වශයෙන් නොදනී, ඊට මඟ වන ප්‍රතිපදාව මාර්ග සත්‍යය වශයෙන් නොදනී. ජාතිය දුක්ඛ සත්‍යය ලෙස ද, තණ්හාව හා සමග ඇති භවය ජාතියේ සමුදය සත්‍යය ලෙස ද නොදනී. මෙසේ තණ්හාව සමඟ සමුදය ගළපා සියලු පදවල චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය. 'සාමඤ්ඤ අර්ථය හෝ බ්‍රහ්මඤ්ඤ අර්ථය' යන්නෙහි ආර්ය මාර්ගය සාමඤ්ඤ ද වේ, බ්‍රහ්මඤ්ඤ ද වේ. මේ දෙතැනදීම 'අර්ථය' යනු ආර්ය ඵලය ලෙස දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයේ ස්ථාන එකොළොසකදී සත්‍ය හතර වදාළ සේක. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

4. දෙවන සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

14. චතුත්ථෙ [Pg.31] ඉමෙ ධම්මෙ කතමෙ ධම්මෙති එත්තකං පපඤ්චං කත්වා කථිතං, දෙසනං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන ඉමෙ ධම්මෙ නප්පජානන්තීතිආදි වුත්තං. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. චතුත්ථං.

14. හතරවන සූත්‍රයේ 'මේ ධර්මයන් කවරහුද' යනුවෙන් මෙපමණ විස්තරයක් කොට වදාරන ලදී. දේශනාව අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂය පරිදි 'මේ ධර්මයන් නොදනී' යනාදිය වදාරන ලදී. ඉතිරිය පෙර සූත්‍රයට සමානමය. හතරවන සූත්‍රයයි.

5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා

5. කච්චානගොත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

15. පඤ්චමෙ සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති යං පණ්ඩිතා දෙවමනුස්සා තෙසු තෙසු ඨානෙසු සම්මාදස්සනං වදන්ති, සබ්බම්පි තං ද්වීහි පදෙහි සඞ්ඛිපිත්වා පුච්ඡති. ද්වයනිස්සිතොති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො. යෙභුය්‍යෙනාති ඉමිනා ඨපෙත්වා අරියපුග්ගලෙ සෙසමහාජනං දස්සෙති. අත්ථිතන්ති සස්සතං. නත්ථිතන්ති උච්ඡෙදං. ලොකසමුදයන්ති ලොකො නාම සඞ්ඛාරලොකො, තස්ස නිබ්බත්ති. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතොති සම්මාපඤ්ඤා නාම සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා, තාය පස්සන්තස්සාති අත්ථො. යා ලොකෙ නත්ථිතාති සඞ්ඛාරලොකෙ නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසු පඤ්ඤායන්තෙස්වෙව යා නත්ථීති උච්ඡෙදදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අත්ථො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරානං භඞ්ගං. යා ලොකෙ අත්ථිතාති සඞ්ඛාරලොකෙ භිජ්ජමානෙසු ධම්මෙසු පඤ්ඤායන්තෙස්වෙව යා අත්ථීති සස්සතදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අත්ථො.

15. පස්වන සූත්‍රයේ 'සම්මා දිට්ඨිය' යනු යම් පණ්ඩිත දෙවි මිනිසුන් විවිධ තැන්වල පවසන නිවැරදි දැක්මයි. ඒ සියල්ල පද දෙකකින් සංක්ෂිප්ත කොට (කච්චාන ගොත්ත හිමියන්) අසයි. 'දෙකක් ඇසුරු කළ' යනු (ශාස්වත හා උච්ඡේද යන) දෘෂ්ටි කොටස් දෙකකට බැසගත් බවයි. 'බොහෝ සෙයින්' යන මෙයින් ආර්ය පුද්ගලයන් හැර සෙසු මහජනයා පෙන්වා දෙයි. 'ඇත' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'නැත' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. 'ලෝක සමුදය' යන මෙහි ලෝකය යනු සංස්කාර ලෝකයයි, එහි හටගැනීමයි. 'යහපත් ප්‍රඥාවෙන් දකින්නාට' යන මෙහි සම්මා පඤ්ඤා යනු විපස්සනාව හා සමග පවතින මාර්ග ප්‍රඥාවයි. ඒ ප්‍රඥාවෙන් දකින්නාට යනු අර්ථයයි. 'ලෝකයේ යම් නැති බවක්' යනු සංස්කාර ලෝකයේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයන් පවතින බව පෙනෙද්දීම යම් 'නැත' යන උච්ඡේද දෘෂ්ටියක් උපදින්නේ නම්, එය සිදු නොවේ යන්නයි. 'ලෝක නිරෝධය' යනු සංස්කාරයන්ගේ බිඳී යාමයි. 'ලෝකයේ යම් ඇති බවක්' යනු සංස්කාර ලෝකයේ ධර්මයන් බිඳී යන බව පෙනෙද්දීම යම් 'ඇත' යන ශාස්වත දෘෂ්ටියක් උපදින්නේ නම්, එය සිදු නොවේ යන්නයි.

අපිච ලොකසමුදයන්ති අනුලොමපච්චයාකාරං. ලොකනිරොධන්ති පටිලොමපච්චයාකාරං. ලොකනිස්සයෙ පස්සන්තස්සාපි හි පච්චයානං අනුච්ඡෙදෙන පච්චයුප්පන්නස්ස අනුච්ඡෙදං පස්සතො යා නත්ථීති උච්ඡෙදදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොති. පච්චයනිරොධං පස්සන්තස්සාපි පච්චයනිරොධෙන පච්චයුප්පන්නනිරොධං පස්සතො යා අත්ථීති සස්සතදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා න හොතීති අයම්පෙත්ථ අත්ථො.

තවද ලෝක සමුදය යනු අනුලෝම පටිච්ච සමුප්පාදයයි. ලෝක නිරෝධය යනු පටිලෝම පටිච්ච සමුප්පාදයයි. ලෝකයේ හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැවැත්ම දකින්නාට ප්‍රත්‍යයන් නොසිඳී පවතින බැවින් ඵල ධර්මයන්ගේ ද නොසිඳීම දැකීම නිසා 'නැත' යන උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ඇති නොවේ. ප්‍රත්‍යයන් නිරුද්ධ වීම දකින්නාට ප්‍රත්‍යය නිරෝධයෙන් ඵල ධර්මයන් නිරුද්ධ වීම දැකීම නිසා 'ඇත' යන ශාස්වත දෘෂ්ටිය ඇති නොවේ. මෙහිදී ප්‍රත්‍යයාකාර වශයෙන් සමුදය හා නිරෝධය දැක්වීම යන අර්ථය ද දත යුතුය.

උපයුපාදානාභිනිවෙසවිනිබන්ධොති උපයෙහි ච උපාදානෙහි ච අභිනිවෙසෙහි ච විනිබන්ධො. තත්ථ උපයාති ද්වෙ උපයා තණ්හුපයො ච දිට්ඨුපයො ච. උපාදානාදීසුපි එසෙව නයො. තණ්හාදිට්ඨියො හි යස්මා අහං මමන්තිආදීහි ආකාරෙහි තෙභූමකධම්මෙ උපෙන්ති උපගච්ඡන්ති, තස්මා උපයාති [Pg.32] වුච්චන්ති. යස්මා පන තෙ ධම්මෙ උපාදියන්ති චෙව අභිනිවිසන්ති ච, තස්මා උපාදානාති ච අභිනිවෙසාති ච වුච්චන්ති. තාහි චායං ලොකො විනිබන්ධො. තෙනාහ ‘‘උපයුපාදානාභිනිවෙසවිනිබන්ධො’’ති.

'උපය-උපාදාන-අභිනිවෙශ-විනිබන්ධ' යනු උපයයන්ගෙන් ද උපාදානයන්ගෙන් ද අභිනිවෙශයන්ගෙන් ද බැඳී සිටීමයි. එහි 'උපය' යනු තණ්හා උපය හා දිට්ඨි උපය යන දෙකයි. උපාදානාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'මම' සහ 'මගේ' යන ආකාරයන්ගෙන් තෛභූමික ධර්මයන් කරා එළඹෙන (පැමිණෙන) බැවින් ඒවා 'උපය' නම් වේ. ඒ ධර්මයන් දැඩිව ග්‍රහණය කරන බැවින් සහ ඒ තුළට බැසගන්නා බැවින් 'උපාදාන' සහ 'අභිනිවෙශ' ලෙස ද කියනු ලැබේ. ලෝකයා මේවායින් බැඳී සිටිති. එබැවින් 'උපය-උපාදාන-අභිනිවෙශ-විනිබන්ධය' කියා වදාළ සේක.

තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදානං අයං අරියසාවකො. චෙතසො අධිට්ඨානන්ති චිත්තස්ස පතිට්ඨානභූතං. අභිනිවෙසානුසයන්ති අභිනිවෙසභූතඤ්ච අනුසයභූතඤ්ච. තණ්හාදිට්ඨීසු හි අකුසලචිත්තං පතිට්ඨාති, තා ච තස්මිං අභිනිවිසන්ති චෙව අනුසෙන්ති ච, තස්මා තදුභයං චෙතසො අධිට්ඨානං අභිනිවෙසානුසයන්ති ච ආහ. න උපෙතීති න උපගච්ඡති. න උපාදියතීති න ගණ්හාති. නාධිට්ඨාතීති න අධිට්ඨාති, කින්ති? අත්තා මෙති. දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙව. න කඞ්ඛතීති ‘‘දුක්ඛමෙව උප්පජ්ජති, දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, න අඤ්ඤො එත්ථ සත්තො නාම අත්ථී’’ති කඞ්ඛං න කරොති. න විචිකිච්ඡතීති න විචිකිච්ඡං උප්පාදෙති.

'තඤ්චායං' යනු ඒ තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත උපාය-උපාදානයන් ය. මේ ආර්ය ශ්‍රාවකයා පිළිබඳවයි. 'චේතසෝ අධිට්ඨානං' යනු සිතෙහි (අකුසල් සිතෙහි) පිහිටීමයි. 'අභිනිවේසානුසයං' යනු අභිනිවේශ වූත් අනුශය වූත් බවයි. මක්නිසාද යත්, තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන්හි අකුසල් සිත පිහිටයි, ඒවා ඒ සිතෙහි අභිනිවේශ වෙයි, අනුශය වෙයි. එබැවින් ඒ දෙකම 'චේතසෝ අධිට්ඨානං' සහ 'අභිනිවේසානුසයං' යැයි වදාළ සේක. 'න උපේති' යනු එළඹෙන්නේ නැත (මමය යන තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන් මගින්). 'න උපාදියති' යනු දැඩිව ගන්නේ නැත. 'නාධිට්ඨාති' යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් මෙය 'මගේ ආත්මය' යැයි ඉටා ගන්නේ නැත. 'දුක්ඛමේව' යනු පංච උපාදානස්කන්ධයම පමණකි. 'න කංඛති' යනු 'දුකම උපදියි, දුකම නිරුද්ධ වෙයි, මෙහි දුක හැර අන් සත්වයෙක් නැත' කියා සැක නොකරයි. 'න විචිකිච්ඡති' යනු විචිකිච්ඡාව නූපදවයි.

අපරප්පච්චයාති න පරප්පච්චයෙන, අඤ්ඤස්ස අපත්තියායෙත්වා අත්තපච්චක්ඛඤාණමෙවස්ස එත්ථ හොතීති. එත්තාවතා ඛො, කච්චාන, සම්මාදිට්ඨි හොතීති එවං සත්තසඤ්ඤාය පහීනත්තා එත්තකෙන සම්මාදස්සනං නාම හොතීති මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහ. අයමෙකො අන්තොති එස එකො නිකූටන්තො ලාමකන්තො පඨමකං සස්සතං. අයං දුතියොති එස දුතියො සබ්බං නත්ථීති උප්පජ්ජනකදිට්ඨිසඞ්ඛාතො නිකූටන්තො ලාමකන්තො දුතියකො උච්ඡෙදොති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. පඤ්චමං.

'අපරප්පච්චයා' යනු අන්‍යයෙකුගේ ප්‍රත්‍යයෙන් (අන්‍යයෙකුගේ විශ්වාසය මත) නොව, අන්‍යයෙකු කෙරෙහි විශ්වාසය නොතබා, මෙහි තමාටම ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ඥානය ඇත්තේ වෙයි යන්නයි. 'එත්තාවතා ඛො කච්චාන සම්මාදිට්ඨි හෝති' යන්නෙන් මෙසේ සත්ව සංඥාව ප්‍රහීණ වීම නිසා මේ පමණකින් නිවැරදි දැක්ම හෙවත් සම්මා දිට්ඨිය වන්නේ යැයි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර සම්මා දිට්ඨිය වදාළ සේක. 'අයමේකෝ අන්තෝ' යනු මෙය එක් අන්තයකි, එනම් අධම වූ පළමු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'අයං දුතියෝ' යනු මෙය දෙවන අන්තයයි, එනම් 'සියල්ල නැත' යනුවෙන් උපදනා අධම වූ දෙවන උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලිය. පස්වන සූත්‍රය අවසන්ය.

6. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

6. ධර්මකථික සූත්‍ර වර්ණනාව

16. ඡට්ඨෙ නිබ්බිදායාති නිබ්බින්දනත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති එත්ථ සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නොති වෙදිතබ්බො. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති ලොකුත්තරස්ස නිබ්බානධම්මස්ස අනුධම්මභූතං පටිපදං පටිපන්නො. අනුධම්මභූතන්ති අනුරූපසභාවභූතං. නිබ්බිදා විරාගා නිරොධාති නිබ්බිදාය චෙව විරාගෙන ච නිරොධෙන ච. අනුපාදා විමුත්තොති චතූහි උපාදානෙහි කිඤ්චි ධම්මං අනුපාදියිත්වා විමුත්තො. දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තො. අලං වචනායාති, එවං වත්තබ්බතං අරහති, යුත්තො අනුච්ඡවිකොති අත්ථො[Pg.33]. එවමෙත්ථ එකෙන නයෙන ධම්මකථිකස්ස පුච්ඡා කථිතා, ද්වීහි තං විසෙසෙත්වා සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො නිද්දිට්ඨාති. ඡට්ඨං.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'නිබ්බිදාය' යනු කළකිරීම සඳහාය (නිබ්බිදානුපස්සනාව ලැබීම සඳහාය). 'විරාගාය' යනු නොඇලීම සඳහාය (විරාගානුපස්සනාව ලැබීම සඳහාය). 'නිරෝධාය' යනු නිරුද්ධ කිරීම සඳහාය (නිරෝධානුපස්සනාව ලැබීම සඳහාය). 'පටිපන්නෝ හෝති' යන්නෙහි, සීලයෙහි පිහිටි තැන පටන් අරිහත් මාර්ගය දක්වා පිළිපන්නා වූයේ යැයි දත යුතුය. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ' යනු ලෝකෝත්තර වූ නිවන් ගෙන දෙන ධර්මයට (අරිහත් මාර්ගයට) අනුකූල වූ පිළිවෙතට පිළිපන්නා වූයේ යන්නයි. 'අනුධම්මභූතං' යනු අනුරූප වූ ස්වභාවයයි. 'නිබ්බිදා විරාගා නිරෝධා' යනු නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් ද යනුවෙනි. 'අනුපාදා විමුත්තෝ' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිදු ධර්මයක් (සංඛාර ධර්මයක්) උපාදානය නොකොට මිදුණේ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තෝ' යනු මේ ආත්මයෙහිම නිවනට පත් වූයේ යන්නයි. 'අලං වචනාය' යනු මෙලෙස ධර්මකථික භික්ෂුවකැයි ද, දිට්ඨධම්ම නිබ්බානප්පත්ත භික්ෂුවකැයි ද කීමට සුදුසුය, යෝග්‍යය, අනුරූපය යනු අර්ථයයි. මෙසේ මෙහි එක් ක්‍රමයකින් ධර්මකථිකයාගේ ප්‍රශ්නය වදාරන ලදී, ක්‍රම දෙකකින් එය විශේෂ කොට ශෛක්ෂ අශෛක්ෂ භූමි දේශනා කරන ලදී. හයවන සූත්‍රය අවසන්ය.

7. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා

7. අචේලකස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව

17. සත්තමෙ අචෙලො කස්සපොති ලිඞ්ගෙන අචෙලො නිච්චෙලො, නාමෙන කස්සපො. දූරතොවාති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන පරිවුතං ආගච්ඡන්තං දූරතො එව අද්දස. කිඤ්චිදෙව දෙසන්ති කිඤ්චිදෙව කාරණං. ඔකාසන්ති පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස ඛණං කාලං. අන්තරඝරන්ති ‘‘න පල්ලත්ථිකාය අන්තරඝරෙ නිසීදිස්සාමී’’ති එත්ථ අන්තොනිවෙසනං අන්තරඝරං. ‘‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛු අන්තරඝරෙ ගමිස්සාමී’’ති එත්ථ ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අන්තොගාමො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. යදාකඞ්ඛසීති යං ඉච්ඡසි.

17. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'අචේලෝ කස්සපෝ' යනු වතින් නිර්වස්ත්‍ර වූ, නමින් කස්සප වූ තැනැත්තායි. 'දූරතෝවා' යනු මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වඩින්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේව දුරදීම දැක යන්නයි. 'කිඤ්චිදේව දේසං' යනු කිසියම් කරුණක් අරභයායි. 'ඕකාසං' යනු ප්‍රශ්න විසඳීම සඳහා අවස්ථාවක් (කාලයක්) ලැබීමයි. 'අන්තරඝරං' යනු "න පල්ලත්ථිකාය අන්තරඝරේ නිසීදිස්සාමි" (නිවාසය ඇතුළත පළඟක් බැඳ හිඳ නොගනිමි) යන තැන ගෘහය ඇතුළතයි. "ඔක්ඛිත්තචක්ඛු අන්තරඝරේ ගමිස්සාමි" (යටිහිතැතිව ගම ඇතුළත හැසිරෙමි) යන තැන ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් (දොරකොටුවෙන්) ඇතුළත වූ මුළු ගමමයි. මෙහිදී ද අදහස් කළේ දෙවනුව කී ගම ඇතුළත යන අර්ථයයි. 'යදාකංඛසී' යනු යමක් කැමති නම් (විමසන්නට රිසි නම්) යන්නයි.

කස්මා පන භගවා කථෙතුකාමො යාවතතියං පටික්ඛිපීති? ගාරවජනනත්ථං. දිට්ඨිගතිකා හි ඛිප්පං කථියමානෙ ගාරවං න කරොන්ති, ‘‘සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිතුම්පි පුච්ඡිතුම්පි සුකරං, පුච්ඡිතමත්තෙයෙව කථෙතී’’ති වචනම්පි න සද්දහන්ති. ද්වෙ තයො වාරෙ පටික්ඛිත්තෙ පන ගාරවං කරොන්ති, ‘‘සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිතුම්පි පඤ්හං පුච්ඡිතුම්පි දුක්කර’’න්ති යාවතතියං යාචිතෙ කථියමානං සුස්සූසන්ති සද්දහන්ති. ඉති භගවා ‘‘අයං සුස්සූසිස්සති සද්දහිස්සතී’’ති යාවතතියං යාචාපෙත්වා කථෙසි. අපිච යථා භිසක්කො තෙලං වා ඵාණිතං වා පචන්තො මුදුපාකඛරපාකානං පාකකාලං ආගමයමානො පාකකාලං අනතික්කමිත්වාව ඔතාරෙති. එවං භගවා සත්තානං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානො ‘‘එත්තකෙන කාලෙන ඉමස්ස ඤාණං පරිපාකං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වාව යාවතතියං යාචාපෙසි.

බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාරන්නට කැමතිව සිටියදීත් ඇයි තෙවරක්ම ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක් ද? ගෞරවය ඇති කිරීම පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ වහා පිළිතුරු දුන් විට ගෞරවයක් නොකරති. "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත එළඹීමත් ප්‍රශ්න ඇසීමත් පහසුයි, ඇසූ සැණින් පිළිතුරු දෙයි" කියා සිතා ඒ වචනය විශ්වාස නොකරති. දෙතුන් වරක් ප්‍රතික්ෂේප කළ විට ගෞරවය කරති. "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත එළඹීමත් ප්‍රශ්න ඇසීමත් අපහසුයි" කියා සිතා තෙවරක් ආයාචනා කිරීමෙන් පසු වදාරන වචනයට මැනවින් කන් දෙති, විශ්වාස කරති. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ "මොහු මැනවින් කන් දෙනු ඇත, විශ්වාස කරනු ඇත" කියා සිතා තෙවරක් ආයාචනා කරවා වදාළ සේක. තවද, දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙක් තෙල් හෝ පැණි පිසීමේදී එහි නියම පදම (මෘදු හෝ තද පදම) එනතුරු බලා සිට නියම වේලාවට එය බාන්නාක් මෙනි. එසේම බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්වයන්ගේ ඥානය මේරීම බලාපොරොත්තුවෙන් "මේ කාලය තුළ මොහුගේ ඥානය මේරීමට යන්නේය" කියා දැනගෙනම තෙවරක් ආයාචනා කරවූ සේක.

මා හෙවං, කස්සපාති, කස්සප, මා එවං භණි. සයංකතං දුක්ඛන්ති හි වත්තුං න වට්ටති, අත්තා නාම කොචි දුක්ඛස්ස කාරකො නත්ථීති දීපෙති. පරතොපි එසෙව නයො. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අකාරණෙන යදිච්ඡාය උප්පන්නං. ඉති පුට්ඨො සමානොති කස්මා එවමාහ? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං ‘සයංකතං දුක්ඛ’න්තිආදිනා පුට්ඨො ‘මා හෙව’න්ති වදති, ‘නත්ථී’ති පුට්ඨො ‘අත්ථී’ති වදති. ‘භවං ගොතමො දුක්ඛං න ජානාති න පස්සතී’ති පුට්ඨො ‘ජානාමි ඛ්වාහ’න්ති වදති. කිඤ්චි නු ඛො මයා විරජ්ඣිත්වා පුච්ඡිතො’’ති මූලතො [Pg.34] පට්ඨාය අත්තනො පුච්ඡමෙව සොධෙන්තො එවමාහ. ආචික්ඛතු ච මෙ, භන්තෙ, භගවාති ඉධ සත්ථරි සඤ්ජාතගාරවො ‘‘භව’’න්ති අවත්වා ‘‘භගවා’’ති වදති.

'මා හේවං කස්සප' යනු "කස්සප, එසේ නොකියන්න" යන්නයි. "දුක තමා විසින් කරන ලදී" (සයංකතං දුක්ඛං) කියා කීම සුදුසු නැත. දුක සිදු කරන 'ආත්මය' නමින් කෙනෙකු නැති බව ඉන් දැක්වේ. 'පරතෝ' (අනුන් විසින් කරන ලදී) යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අධිච්චසමුප්පන්නං' යනු හේතුවක් නැතිව ඉබේම උපන් බවයි. "මෙසේ විමසන ලද්දේ" කියා ඇයි මෙලෙස කීවේ ද? ඔහුගේ සිතෙහි මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: "මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගෙන් 'දුක තමා විසින් කරන ලද්දක් ද' කියා ඇසූ විට 'එසේ නොකියන්න' යැයි කියයි. 'එසේනම් එය නැද්ද' කියා ඇසූ විට 'ඇත' යැයි කියයි. 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දුක නොදන්නා සේක් ද, නොදක්නා සේක් ද' කියා ඇසූ විට 'මම දනිමි' යැයි කියයි. මා අතින් වැරදීමකින් ප්‍රශ්නය ඇසුණේ ද?" කියා මුල සිටම තම ප්‍රශ්නය පිරිසිදු කර ගනු කැමැත්තෙන් මෙසේ කීවේය. 'ආචික්ඛතු ච මේ භන්තේ භගවා' යන මෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ ගෞරවය නිසා 'භවං' කියා නොපවසා 'භගවා' යැයි පවසයි.

සො කරොතීතිආදි, ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. එත්ථ ච සතොති ඉදං භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, තස්මා එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – සො කරොති සො පටිසංවෙදයතීති ඛො, කස්සප, ආදිම්හියෙව එවං සති පච්ඡා සයංකතං දුක්ඛන්ති අයං ලද්ධි හොති. එත්ථ ච දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං අධිප්පෙතං. ඉති වදන්ති එතස්ස පුරිමෙන ආදිසද්දෙන අනන්තරෙන ච සස්සතසද්දෙන සම්බන්ධො හොති. ‘‘දීපෙති ගණ්හාතී’’ති අයං පනෙත්ථ පාඨසෙසො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – ඉති එවං වදන්තො ආදිතොව සස්සතං දීපෙති, සස්සතං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, කාරකඤ්ච වෙදකඤ්ච එකමෙව ගණ්හන්තං එතං සස්සතං උපගච්ඡතීති අත්ථො.

'සෝ කරෝති' යනාදිය "දුක තමා විසින් කරන ලද්දකි" යන දෘෂ්ටිය වැළැක්වීම සඳහා වදාරන ලදී. මෙහි 'සතෝ' යන්න සප්තමී විභක්තියේ අර්ථය ගෙන දෙයි. එබැවින් අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "කස්සප, කර්මය කරන්නේ ඔහුමය, විපාකය විඳින්නේත් ඔහුමය" කියා මුලදීම මෙවැනි සංඥා චිත්ත විපල්ලාසයක් ඇති වූ විට පසුව "දුක තමා විසින් කරන ලද්දකි" යන දෘෂ්ටිය ඇති වෙයි. මෙහි 'දුක්ඛ' යනුවෙන් අදහස් කළේ වෘත්ත දුක්ඛයයි (සංසාර දුක්ඛයයි). 'ඉති වදං' (මෙසේ පවසන්නා) යන්නෙහි මුලින් ඇති 'ආදි' ශබ්දය හා පසුව ඇති 'සස්සත' ශබ්දය සමඟ සම්බන්ධයක් ඇත. 'දීපේති ගණ්හාති' යන්න මෙහි ඉතිරි පාඨයයි. මෙයින් අදහස් කළේ: මෙලෙස පවසන්නා ආරම්භයේදීම ශාස්වත දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරයි, ශාස්වත දෘෂ්ටිය ගනියි. මක්නිසාද? ඔහුගේ ඒ වැරදි දැක්ම ශාස්වත දෘෂ්ටියට එළඹෙයි. කරන්නාත් විඳින්නාත් එක් අයෙකුම ලෙස ගැනීමෙන් ඔහු ශාස්වත දෘෂ්ටියට පැමිණෙන්නේය යනු අර්ථයයි.

අඤ්ඤො කරොතීතිආදි පන ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. ‘‘ආදිතො සතො’’ති ඉදං පන ඉධාපි ආහරිතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – අඤ්ඤො කරොති අඤ්ඤො පටිසංවෙදියතීති ඛො පන, කස්සප, ආදිම්හියෙව එවං සති, පච්ඡා ‘‘කාරකො ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, තෙන කතං අඤ්ඤො පටිසංවෙදියතී’’ති එවං උප්පන්නාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා සද්ධිං සම්පයුත්තාය වෙදනාය අභිතුන්නස්ස විද්ධස්ස සතො ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොතීති. ඉති වදන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. තත්‍රායං යොජනා – එවඤ්ච වදන්තො ආදිතොව උච්ඡෙදං දීපෙති, උච්ඡෙදං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං උච්ඡෙදං උපගච්ඡතීති අත්ථො.

“අඤ්ඤෝ කරෝති” (වෙනෙකෙක් කරයි) යනාදී පාඨය වනාහි “දුක වෙනෙකෙකු විසින් කරන ලද්දකි” (පරංකතං දුක්ඛං) යන ලබ්ධිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. “ආදිතෝ සතෝ” යන මෙම පදය වනාහි මෙහි ද ගෙන ආ යුතුය. මෙහි අර්ථය මෙසේය - “කාශ්‍යපය, වෙනෙකෙකු කරයි, වෙනෙකෙකු විඳියි යනුවෙන් මෙසේ මුලදීම පවත්නා කල්හි, පසුව ‘කරන්නා මෙහිම සිඳී යයි, ඔහු කළ දෙය වෙනෙකෙකු විඳියි’ යනුවෙන් මෙසේ උපන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා එක්ව යෙදුණු වේදනාවෙන් පීඩිත වූ, පෙළුණු තැනැත්තා හට ‘දුක පරයා විසින් කරන ලද්දකි’ යන මෙම ලබ්ධිය ඇති වේ.” “ඉති වදන්ති” යනාදියෙහි ද පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි යෝජනාව මෙසේය - මෙසේ පවසන්නා මුල සිටම උච්ඡේදය දක්වයි, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔහුට ඇති එම දර්ශනය ඒ උච්ඡේදයටම පමුණුවන හෙයින්, ඒ උච්ඡේද දෘෂ්ටියටම පැමිණෙන හෙයින් යනු අර්ථයයි.

එතෙ තෙති යෙ සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙ උභො අන්තෙ (අනුපගම්ම තථාගතො ධම්මං දෙසෙති, එතෙ තෙ, කස්සප, උභො අන්තෙ) අනුපගම්ම පහාය අනල්ලීයිත්වා මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති, මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො දෙසෙතීති අත්ථො. කතරං ධම්මන්ති චෙ? යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති. එත්ථ හි කාරණතො ඵලං, කාරණනිරොධෙන චස්ස නිරොධො දීපිතො, න කොචි කාරකො වා වෙදකො වා [Pg.35] නිද්දිට්ඨො. එත්තාවතා සෙසපඤ්හා පටිසෙධිතා හොන්ති. උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති ඉමිනා හි තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තො. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඉමිනා අධිච්චසමුප්පන්නතා චෙව අජානනඤ්ච පටික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

“ඒතේ තේ” යනු ශාශ්වත හා උච්ඡේද යැයි කියනු ලබන ඒ අන්ත දෙකටම (නොපැමිණ තථාගතයන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරති). කාශ්‍යපය, ඒ අන්ත දෙකටම නොපැමිණ, ඒවා ප්‍රහාණය කර, ඒවායෙහි නොඇලී තථාගතයන් වහන්සේ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් ධර්මය දේශනා කරති; මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටා ධර්මය දේශනා කරති යනු අර්ථයයි. ඒ කිනම් ධර්මයක්ද යත්? යම් මේ “අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති” යන්නයි. මෙහිදී හේතුව නිසා ඵලයත්, හේතුව නිරුද්ධ වීමෙන් එහි නිරෝධයත් දක්වන ලද අතර, කිසිදු කරන්නෙකු හෝ විඳින්නෙකු දක්වා නැත. මේ මඟින් ඉතිරි ප්‍රශ්න ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. “උභෝ අන්තේ අනුපගම්ම” යන මෙයින් තුන්වන ප්‍රශ්නය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. “අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා” යන මෙයින් අහේතුකව (ඉබේ) හටගැනීමත්, නොදැනීමත් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බව දත යුතුය.

ලභෙය්‍යන්ති ඉදං සො භගවතො සන්තිකෙ භික්ඛුභාවං පත්ථයමානො ආහ. අථ භගවා යොනෙන ඛන්ධකෙ තිත්ථියපරිවාසො (මහාව. 86) පඤ්ඤත්තො, යං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සාමණෙරභූමියං ඨිතො ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛාමි උපසම්පදං. ස්වාහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චත්තාරො මාසෙ පරිවාසං යාචාමී’’තිආදිනා නයෙන සමාදියිත්වා පරිවසති, තං සන්ධාය යො ඛො, කස්සප, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බොතිආදිමාහ. තත්ථ පබ්බජ්ජන්ති වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වුත්තං. අපරිවසිත්වායෙව හි පබ්බජ්ජං ලභති. උපසම්පදත්ථිකෙන පන නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනාදීනි අට්ඨ වත්තානි පූරෙන්තෙන පරිවසිතබ්බං. ආරද්ධචිත්තාති අට්ඨවත්තපූරණෙන තුට්ඨචිත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙස තිත්ථියපරිවාසො සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය පබ්බජ්ජක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (මහාව. අට්ඨ. 86) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

“ලභෙය්‍යං” යන මෙය ඔහු (අචේල කාශ්‍යප) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි මහණ බව ප්‍රාර්ථනා කරමින් පැවසීය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කරුණක් නිසා විනය මහාවග්ග පාලියෙහි තීර්ථකයන් සඳහා වූ පරිවාසය (තිත්ථියපරිවාස) පනවන ලදද, “ස්වාමීනි, මම අසවල් නම ඇති, පෙර අන්‍ය තීර්ථකයෙකුව සිටි අයෙක්මි. මම මෙම ධර්ම විනයෙහි උපසම්පදාව කැමැත්තෙමි. ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් සතර මසක පරිවාසය අයදිමි” යනාදී වශයෙන් සාමණේර භූමියෙහි පිහිටා යම් පරිවාසයක් සමාදන්ව වසයිද, එය අරභයා “කාශ්‍යපය, යමෙක් පෙර අන්‍ය තීර්ථකයෙකුව සිටියෙක්ද” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පබ්බජ්ජං” (පැවිද්ද) යන්න වචන සුලලිතභාවය පිණිස වදාරන ලදී. පරිවාස නොවසන්නා හට ද පැවිද්ද ලැබේ. උපසම්පදාව කැමති තැනැත්තා විසින් වනාහි අකාලයෙහි ගමට පිවිසීමෙන් වැළකී සිටීම ආදී අට පිරිවෙත් පුරමින් පරිවාසය විසිය යුතුය. “ආරද්ධචිත්තා” යනු අට පිරිවෙත් පිරීමෙන් සතුටු වූ සිත් ඇති බවයි. මෙහි සැකෙවින් අර්ථය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් වනාහි මෙම තීර්ථක පරිවාසය සමන්තපාසාදිකා විනය අට්ඨකථාවෙහි පබ්බජ්ජාක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

අපිච මයාති අයමෙත්ථ පාඨො, අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘අපිච මෙත්ථා’’ති. පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතාති පුග්ගලනානත්තං විදිතං. ‘‘අයං පුග්ගලො පරිවාසාරහො, අයං න පරිවාසාරහො’’ති ඉදං මය්හං පාකටන්ති දස්සෙති. තතො කස්සපො චින්තෙසි – ‘‘අහො අච්ඡරියං බුද්ධසාසනං, යත්ථ එවං ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වා යුත්තමෙව ගණ්හන්ති, අයුත්තං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති. තතො සුට්ඨුතරං පබ්බජ්ජාය සඤ්ජාතුස්සාහො සචෙ, භන්තෙතිආදිමාහ. අථ භගවා තස්ස තිබ්බච්ඡන්දතං විදිත්වා ‘‘න කස්සපො පරිවාසං අරහතී’’ති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ, භික්ඛු, කස්සපං නහාපෙත්වා පබ්බාජෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො තථා කත්වා තං පබ්බාජෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. භගවා ගණෙ නිසීදිත්වා උපසම්පාදෙසි. තෙන වුත්තං අලත්ථ ඛො අචෙලො කස්සපො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පදන්ති. අචිරූපසම්පන්නොතිආදි සෙසං බ්‍රාහ්මණසංයුත්තෙ (සං. නි. 1.187) වුත්තමෙවාති. සත්තමං.

මෙහි “අපි ච මයා” යන්න පාඨයයි. අන් තැන්හි වනාහි “අපි ච මෙත්ථ” යන්න පෙනේ. “පුද්ගලවේමත්තතා විදිතා” යනු පුද්ගලයන්ගේ නානත්වය (වෙනස) දන්නා ලදී යන්නයි. “මෙම පුද්ගලයා පරිවාසයට සුදුසුය, මොහු පරිවාසයට සුදුසු නැත” යන්න තමන් වහන්සේට ප්‍රකට බව දක්වයි. එකල්හි කාශ්‍යප මෙසේ සිතිීය - “බුද්ධ ශාසනය අහෝ ආශ්චර්යයකි! යම් තැනක මෙසේ විමසා බලා, පරීක්ෂා කොට සුදුස්සන්ම පිළිගනිති, නුසුදුස්සන් බැහැර කරති.” ඉන්පසු පැවිදි වීම කෙරෙහි වඩාත් උත්සාහය ඇති කරගත් ඔහු “ස්වාමීනි, ඉදින්” යනාදිය පැවසීය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ තියුණු කැමැත්ත දැන “කාශ්‍යප පරිවාසයට සුදුසු නැත (පරිවාස අවශ්‍ය නැත)” යි සලකා එක්තරා භික්ෂුවක අමතා, “භික්ෂුව, යව, කාශ්‍යපව නාවා, පැවිදි කරවා රැගෙන එන්න” යි වදාළහ. ඒ භික්ෂුව එසේ කර ඔහු පැවිදි කරවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි වැඩහිඳ ඔහු උපසම්පදා කළහ. ඒ නිසා “අචේල කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිද්ද ලැබීය, උපසම්පදාව ලැබීය” යි වදාරන ලදී. “අචිරූපසම්පන්නෝ” යනාදී ඉතිරි කොටස බ්‍රාහ්මණ සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි කියන ලද පරිදිම වේ. හත්වන සූත්‍රයයි.

8. තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා

8. තිම්බරුක සූත්‍ර වර්ණනාව

18. අට්ඨමෙ [Pg.36] සා වෙදනාතිආදි ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා නිසෙධනත්ථං වුත්තං. එත්ථාපි සතොති භුම්මත්ථෙයෙව සාමිවචනං. තත්‍රායං අත්ථදීපනා – ‘‘සා වෙදනා, සො වෙදියතී’’ති ඛො, තිම්බරුක, ආදිම්හියෙව එවං සති ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොති. එවඤ්හි සති වෙදනාය එව වෙදනා කතා හොති. එවඤ්ච වදන්තො ඉමිස්සා වෙදනාය පුබ්බෙපි අත්ථිතං අනුජානාති, සස්සතං දීපෙති සස්සතං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං සස්සතං උපගච්ඡතීති අත්ථො. පුරිමඤ්හි අත්ථං සන්ධායෙවෙතං භගවතා වුත්තං භවිස්සති, තස්මා අට්ඨකථායං තං යොජෙත්වාවස්ස අත්ථො දීපිතො. එවම්පාහං න වදාමීති අහං ‘‘සා වෙදනා, සො වෙදියතී’’ති එවම්පි න වදාමි. ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති එවම්පි න වදාමීති අත්ථො.

18. අටවන සූත්‍රයෙහි “සා වේදනා” යනාදිය “සැප දුක තමන් විසින්ම කරන ලද්දකි” (සයංකතං සුඛදුක්ඛං) යන ලබ්ධිය වැළැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. මෙහි ද “සතෝ” යන්න සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි වචනයකි. එහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙසේය - “තිම්බරුකය, ඒ වේදනාවමය, ඔහුම විඳියි යනුවෙන් මෙසේ මුලදීම පවත්නා කල්හි ‘සැප දුක තමන් විසින්ම කරන ලද්දකි’ යන මෙම ලබ්ධිය ඇති වේ.” මෙසේ වූ කල වේදනාව විසින්ම වේදනාව කරන ලද්දක් වේ. මෙසේ පවසන්නා මෙම වේදනාවට පෙර ද පැවැත්මක් ඇති බව පිළිගනියි, ශාශ්වතය දක්වයි, ශාශ්වත දෘෂ්ටිය ගනී. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔහුට ඇති එම දර්ශනය ඒ ශාශ්වතයටම පමුණුවන හෙයින්, ඒ ශාශ්වත දෘෂ්ටියටම පැමිණෙන හෙයින් යනු අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය පෙර සූත්‍රයෙහි අර්ථය අරභයාම වදාළ සේක. එබැවින් අට්ඨකථාවෙහි එය සම්බන්ධ කර අර්ථය දක්වන ලදී. “ඒවම්පාහං න වදාමි” යනු මම “ඒ වේදනාවමය, ඔහුම විඳියි” කියා මෙසේ ද නොපවසමි, “සැප දුක තමන් විසින්ම කරන ලද්දකි” කියා මෙසේ ද නොපවසමි යනු අර්ථයයි.

අඤ්ඤා වෙදනාතිආදි ‘‘පරංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පටිසෙධනත්ථං වුත්තං. ඉධාපි අයං අත්ථයොජනා –‘‘අඤ්ඤා වෙදනා අඤ්ඤො වෙදියතී’’ති ඛො, තිම්බරුක, ආදිම්හියෙව එවං සති පච්ඡා යා පුරිමපක්ඛෙ කාරකවෙදනා, සා උච්ඡින්නා. තාය පන කතං අඤ්ඤො වෙදියතීති එවං උප්පන්නාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා සද්ධිං සම්පයුත්තාය වෙදනාය අභිතුන්නස්ස සතො ‘‘පරංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොති. එවඤ්ච වදන්තො කාරකො උච්ඡින්නො, අඤ්ඤෙන පටිසන්ධි ගහිතාති උච්ඡෙදං දීපෙති, උච්ඡෙදං ගණ්හාති. කස්මා? තස්ස හි තං දස්සනං එතං පරෙති, එතං උච්ඡෙදං උපගච්ඡතීති අත්ථො. ඉධාපි හි ඉමානි පදානි අට්ඨකථායං ආහරිත්වා යොජිතානෙව. ඉමස්මිං සුත්තෙ වෙදනාසුඛදුක්ඛං කථිතං. තඤ්ච ඛො විපාකසුඛදුක්ඛමෙව වට්ටතීති වුත්තං. අට්ඨමං.

“අඤ්ඤා වේදනා” යනාදිය “සැප දුක පරයා විසින් කරන ලද්දකි” (පරංකතං සුඛදුක්ඛං) යන ලබ්ධිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. මෙහි ද අර්ථ යෝජනාව මෙසේය - “තිම්බරුකය, වේදනාව අනෙකකි, විඳින්නා අනෙකකි යනුවෙන් මෙසේ මුලදීම පවත්නා කල්හි, පසුව පෙර පක්ෂයෙහි යම් කරන්නා වූ වේදනාවක් වේද, එය සිඳී යයි. ඔහු කළ දෙය අනෙකෙක් විඳියි යනුවෙන් මෙසේ උපන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය හා එක්ව යෙදුණු වේදනාවෙන් පීඩිත වූ තැනැත්තා හට ‘සැප දුක පරයා විසින් කරන ලද්දකි’ යන මෙම ලබ්ධිය ඇති වේ.” මෙසේ පවසන්නා කරන්නා සිඳී ගියේය, වෙනෙකෙකු විසින් ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා ලදී යනුවෙන් උච්ඡේදය දක්වයි, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. එයට හේතුව කුමක්ද? ඔහුට ඇති එම දර්ශනය ඒ උච්ඡේදයටම පමුණුවන හෙයින්, ඒ උච්ඡේද දෘෂ්ටියටම පැමිණෙන හෙයින් යනු අර්ථයයි. මෙහි ද මෙම පද අට්ඨකථාවෙහි ගෙන හැර දක්වා සම්බන්ධ කර ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහි වේදනා නම් වූ සැප දුක් ගැන පවසන ලදී. ඒ සැප දුක් ද විපාක සැප දුක් පමණක්ම ලෙස ගැනීම උචිත යැයි පවසන ලදී. අටවන සූත්‍රයයි.

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

9. බාලපණ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව

19. නවමෙ අවිජ්ජානීවරණස්සාති අවිජ්ජාය නිවාරිතස්ස. එවමයං කායො සමුදාගතොති එවං අවිජ්ජාය නිවාරිතත්තා තණ්හාය ච සම්පයුත්තත්තායෙව අයං කායො නිබ්බත්තො. අයඤ්චෙව කායොති අයඤ්චස්ස අත්තනො සවිඤ්ඤාණකො කායො. බහිද්ධා ච නාමරූපන්ති බහිද්ධා ච පරෙසං සවිඤ්ඤාණකො කායො. අත්තනො ච පරස්ස ච පඤ්චහි [Pg.37] ඛන්ධෙහි ඡහි ආයතනෙහි චාපි අයං අත්ථො දීපෙතබ්බොව. ඉත්ථෙතං ද්වයන්ති එවමෙතං ද්වයං. ද්වයං පටිච්ච ඵස්සොති අඤ්ඤත්ථ චක්ඛුරූපාදීනි ද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. මහාද්වයං නාම කිරෙතං. සළෙවායතනානීති සළෙව ඵස්සායතනානි ඵස්සකාරණානි. යෙහි ඵුට්ඨොති යෙහි කාරණභූතෙහි ආයතනෙහි උප්පන්නෙන ඵස්සෙන ඵුට්ඨො. අඤ්ඤතරෙනාති එත්ථ පරිපුණ්ණවසෙන අඤ්ඤතරතා වෙදිතබ්බා. තත්‍රාති තස්මිං බාලපණ්ඩිතානං කායනිබ්බත්තනාදිම්හි. කො අධිප්පයාසොති කො අධිකපයොගො.

19. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'අවිජ්ජානීවරණස්ස' යනු අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද යන්නයි. 'මෙසේ මේ කය හටගත්තේය' යනු මෙසේ අවිද්‍යාවෙන් වැසී ඇති බැවින් සහ තණ්හාව හා එක්වී ඇති බැවින්ම මේ ශරීරය උපන්නේය යන්නයි. 'මේ කය' යනු මෝඩ පුද්ගලයාගේ තමාගේම වූ විඥානය සහිත ශරීරයයි. 'බාහිර නාමරූප' යනු බාහිරව ඇති අන්‍යයන්ගේ විඥානය සහිත ශරීරයයි. තමාගේ මෙන්ම අන්‍යයන්ගේද පංචස්කන්ධය සහ සය ආකාර වූ ආයතනයන්ගෙන් මේ අර්ථය පෙන්වා දිය යුතුය. 'මෙසේ මේ දෙක' යනු මෙසේ වූ මේ අභ්‍යන්තර හා බාහිර සංසිද්ධීන් දෙකයි. 'දෙකක් නිසා ස්පර්ශය උපදී' යන්නෙහි අන්‍ය ස්ථානයන්හි චක්ඛු-රූප ආදී යුගලයන් නිසා චක්ඛුසම්ඵස්ස ආදිය උපදින බව වදාරා ඇත. එහෙත් මෙහිදී අවිභජිතව අභ්‍යන්තර හා බාහිර ආයතනයන් හය පදනම් කරගෙන ස්පර්ශය උපදින බව 'දෙකක් නිසා ස්පර්ශය උපදී' යන්නෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් මෙය 'මහද්වය' (මහා යුගලය) ලෙස හැඳින්වේ. 'සය ආකාර ආයතනයෝ' යනු ස්පර්ශයට හේතු වන්නා වූ ස්පර්ශ ආයතන සයයි. 'යම් ආයතන මගින් ස්පර්ශ වූයේද' යනු හේතු භූත වූ ඒ ආයතනයන් මගින් උපන් ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ වූ බවයි. 'යම් එකක් මගින්' යන්නෙහි ආයතනයන්ගේ සම්පූර්ණ හෝ අසම්පූර්ණ බව අනුව යම් කිසිවක් ලෙස වටහා ගත යුතුය. 'එහි' යනු බාල හා පණ්ඩිත යන දෙපිරිසගේම කය හටගැනීම ආදියෙහිදීය. 'කවර අදහසක්ද' යනු කවර විශේෂ උත්සාහයක්ද යන්නයි.

භගවංමූලකාති භගවා මූලං එතෙසන්ති භගවංමූලකා. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ, භන්තෙ, අම්හාකං ධම්මා පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා, තස්මිං පරිනිබ්බුතෙ එකං බුද්ධන්තරං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි, භගවතා පන නො ඉමෙ ධම්මා උප්පාදිතා. භගවන්තඤ්හි නිස්සාය මයං ඉමෙ ධම්මෙ ආජානාම පටිවිජ්ඣාමාති එවං භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මාති. භගවංනෙත්තිකාති භගවා හි ධම්මානං නෙතා විනෙතා අනුනෙතා, යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගහෙත්වා දස්සෙතාති ධම්මා භගවංනෙත්තිකා නාම හොන්ති. භගවංපටිසරණාති චතුභූමකධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡමානා භගවති පටිසරන්ති නාමාති භගවංපටිසරණා. පටිසරන්තීති සමොසරන්ති. අපිච මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසින්නස්ස භගවතො පටිවෙධවසෙන ඵස්සො ආගච්ඡති ‘‘අහං භගවා කින්නාමො’’ති? ත්වං ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො නාම. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං ආගච්ඡති ‘‘අහං භගවා කින්නාම’’න්ති, ත්වං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණං නාමාති එවං චතුභූමකධම්මානං යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගණ්හන්තො භගවා ධම්මෙ පටිසරතීති භගවංපටිසරණා. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතොව එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො උපට්ඨාතු, තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො.

'භගවංමූලකා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කොට ඇත්තේය යන්නයි. එහි අදහස නම්: 'ස්වාමීනි, අපගේ මේ ධර්මයන් පූර්වයෙහි කාශ්‍යප සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා වෙනත් ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට මේ ධර්මයන් මතු කිරීමට ශක්තියක් නොවීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ ධර්මයන් අපට දේශනා කරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරගෙන අපි මේ ධර්මයන් දැනගනිමු, අවබෝධ කරගනිමු' යන්නයි. එබැවින් 'ස්වාමීනි, අපගේ ධර්මයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කොට ඇත්තේය' යයි කියනු ලැබේ. 'භගවංනෙත්තිකා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය මෙහෙයවන, විනයනය කරන, අනුනයනය කරන සේක. උන්වහන්සේ ස්වභාවය අනුව එක් එක් ධර්මයෙහි නම ගෙන වෙන් වෙන්ව පෙන්වා දෙන බැවින් ධර්මයෝ 'භගවංනෙත්තිකා' නම් වෙති. 'භගවංපටිසරණා' යනු සිව්භූමක ධර්මයන් සර්වඥතා ඥානයට හසුවී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහිම රැඳෙන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. 'පටිසරාන්ති' යනු එක්රැස් වෙති යන්නයි. තවද, මහා බෝ මැඩ වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවබෝධ ඥානය ඉදිරියට ස්පර්ශය පැමිණ 'ස්වාමීනි, මාගේ නම කුමක්ද?' කියා විමසන කල්හි, 'තෝ අරමුණ ස්පර්ශ කරන අර්ථයෙන් ස්පර්ශය නම් වේ' යයි වදාළ සේක. වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර සහ විඥානය පැමිණි විට, 'තෝ අරමුණ දැනගන්නා අර්ථයෙන් විඥානය නම් වේ' යනාදී වශයෙන් සිව්භූමක ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව වෙන් වෙන්ව නම් කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් 'භගවංපටිසරණා' නම් වේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම වැටහේවා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම මේ දේශනාවෙහි අර්ථය ප්‍රකට වේවා, උන්වහන්සේම අපට එය පහදා දෙන සේක්වා යන්නයි.

සා චෙව අවිජ්ජාති එත්ථ කිඤ්චාපි සා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිත්වා නිරුද්ධා, යථා පන අජ්ජාපි යං හිය්‍යො භෙසජ්ජං පීතං, තදෙව භොජනං භුඤ්ජාති සරික්ඛකත්තෙන තදෙවාති වුච්චති, එවමිධාපි සා චෙව අවිජ්ජා සා ච තණ්හාති ඉදම්පි සරික්ඛකත්තෙන වුත්තං. බ්‍රහ්මචරියන්ති [Pg.38] මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. දුක්ඛක්ඛයායාති වට්ටදුක්ඛස්ස ඛයත්ථාය. කායූපගො හොතීති අඤ්ඤං පටිසන්ධිකායං උපගන්තා හොති. යදිදං බ්‍රහ්මචරියවාසොති යො අයං මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො, අයං බාලතො පණ්ඩිතස්ස විසෙසොති දස්සෙති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සබ්බොපි සපටිසන්ධිකො පුථුජ්ජනො ‘‘බාලො’’ති, අප්පටිසන්ධිකො ඛීණාසවො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුත්තො. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො පන ‘‘පණ්ඩිතා’’ති වා ‘‘බාලා’’ති වා න වත්තබ්බා, භජමානා පන පණ්ඩිතපක්ඛං භජන්ති. නවමං.

'එම අවිද්‍යාවම' යන්නෙහි අදහස: ඒ අවිද්‍යාව හා තණ්හාව කර්මය සිදුකර පටිසන්ධිය ලබාදී නිරුද්ධ වුවද, ඊයේ බීව බෙහෙත හෝ ඊයේ කෑ ආහාරය ගැන පවසන විට ඇති සමාන බව නිසා 'එම ධර්මයන්ම' යයි වදාරන ලදී. 'බ්‍රහ්මචර්යාව' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'දුක්ඛයාගේ ක්ෂය වීම පිණිස' යනු සංසාර දුක්ඛයාගේ කෙළවර පිණිසයි. 'කයෙහි උපතට පැමිණෙයි' යනු වෙනත් පටිසන්ධි ශරීරයකට පැමිණෙයි යන්නයි. 'යම් මේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වාසය කිරීම' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ මෝඩයාට වඩා පණ්ඩිතයාගේ ඇති විශේෂය මේ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව බවයි. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි පටිසන්ධි සහිත සියලු පෘථග්ජනයන් 'බාල' (මෝඩ) ලෙසත්, පටිසන්ධියක් නැති ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ 'පණ්ඩිත' (ප්‍රඥාවන්ත) ලෙසත් හඳුන්වා ඇත. සෝවාන්, සකෘදාගාමී හා අනාගාමී උතුමන් 'බාල' හෝ 'පණ්ඩිත' ලෙස නිශ්චිතව නොකිය යුතු වුවද, ඇසුරු කිරීමේදී ඔවුන් පණ්ඩිත පක්ෂයටම අයත් වේ. නවවන සූත්‍රය නිමයි.

10. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

10. පච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව (ප්‍රත්‍ය සූත්‍රය පිළිබඳ විස්තරය)

20. දසමෙ පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙති සත්ථා ඉමස්මිං සුත්තෙ පච්චයෙ ච පච්චයනිබ්බත්තෙ ච සභාවධම්මෙ දෙසෙස්සාමීති උභයං ආරභි. උප්පාදා වා තථාගතානන්ති තථාගතානං උප්පාදෙපි, බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු අනුප්පන්නෙසුපි ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, ජාතියෙව ජරාමරණස්ස පච්චයො. ඨිතාව සා ධාතූති ඨිතොව සො පච්චයසභාවො, න කදාචි ජාති ජරාමරණස්ස පච්චයො න හොති. ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතාති ඉමෙහිපි ද්වීහි පච්චයමෙව කථෙති. පච්චයෙන හි පච්චයුප්පන්නා ධම්මා තිට්ඨන්ති, තස්මා පච්චයොව ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති වුච්චති. පච්චයො ධම්මෙ නියමෙති, තස්මා ‘‘ධම්මනියාමතා’’ති වුච්චති. ඉදප්පච්චයතාති ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයාව ඉදප්පච්චයතා. තන්ති තං පච්චයං. අභිසම්බුජ්ඣතීති ඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣති. අභිසමෙතීති ඤාණෙන අභිසමාගච්ඡති. ආචික්ඛතීති කථෙති. දෙසෙතීති දස්සෙති. පඤ්ඤාපෙතීති ජානාපෙති. පට්ඨපෙතීති ඤාණමුඛෙ ඨපෙති. විවරතීති විවරිත්වා දස්සෙති. විභජතීති විභාගතො දස්සෙති. උත්තානීකරොතීති පාකටං කරොති. පස්සථාති චාහාති පස්සථ ඉති ච වදති. කින්ති? ජාතිපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජරාමරණන්තිආදි.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'මහණෙනි, මම පටිච්චසමුප්පාදය සහ පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් දේශනා කරමි' යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ සූත්‍රයෙහි ප්‍රත්‍යයන් (හේතූන්) සහ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ස්වභාව ධර්මයන් යන දෙකම දේශනා කිරීමට අරඹන ලදී. 'තථාගතයන් වහන්සේලා ලොව පහළ වුවත් නොවුවත්' යනු බුදුවරුන් ලොව පහළ වුවද නොවුවද, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ ඇතිවීම, ජාතියම ජරා මරණයට හේතුවීම ස්ථීර ධර්මතාවකි. 'ඒ ධාතුව ස්ථීරව පවතී' යනු ඒ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය පවතින බවයි, කිසි කලෙක ජාතිය ජරා මරණයට හේතු නොවී නොපවතී. 'ධර්ම ස්ථිතිය හා ධර්ම නියාමය' යන පද දෙකෙන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන්නේ ප්‍රත්‍යයමයි. ප්‍රත්‍යයන් නිසා ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයෝ පවතින බැවින් ප්‍රත්‍යය 'ධර්ම ස්ථිතිය' නම් වේ. ප්‍රත්‍යය විසින් ධර්මයන් නියම කරනු ලබන බැවින් එය 'ධර්ම නියාමය' නම් වේ. 'ඉදප්පච්චයතා' යනු මේ ජරා මරණ ආදියෙහි ප්‍රත්‍යයන් 'ඉදප්පච්චය' නම් වන බවත්, එම ස්වභාවය ඉදප්පච්චයතාව බවත්ය. 'එය' යනු ඒ ප්‍රත්‍යයයි. 'අභිසම්බුජ්ඣති' යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කරගැනීමයි. 'අභිසමේති' යනු ඥානයෙන් මැනවින් අවබෝධයට පැමිණීමයි. 'ආචික්ඛති' යනු පවසන බවයි. 'දේසේති' යනු පෙන්වා දෙන බවයි. 'පඤ්ඤාපේති' යනු දැනගැනීමට සලස්වන බවයි. 'පට්ඨපේති' යනු ඥාන මුඛයෙහි පිහිටුවන බවයි. 'විවරති' යනු විවෘත කොට පෙන්වන බවයි. 'විභජති' යනු කොටස් වශයෙන් බෙදා දක්වන බවයි. 'උත්තානීකරොති' යනු ප්‍රකට කරන බවයි. 'බලව්' යයි වදාරන්නේ: 'මහණෙනි, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වේ' යනාදී වශයෙනි.

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. යා තත්‍රාති යා තෙසු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදීසු. තථතාතිආදීනි පච්චයාකාරස්සෙව වෙවචනානි. සො තෙහි තෙහි පච්චයෙහි අනූනාධිකෙහෙව තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සම්භවතො තථතාති, සාමග්ගිං උපගතෙසු පච්චයෙසු මුහුත්තම්පි තතො නිබ්බත්තානං ධම්මානං අසම්භවාභාවතො අවිතථතාති, අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහි [Pg.39] අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතො අනඤ්ඤථතාති, ජරාමරණාදීනං පච්චයතො වා පච්චයසමූහතො වා ඉදප්පච්චයතාති වුත්තො. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බං.

'මහණෙනි, මෙසේය' යනු භික්ෂූන් අමතා කළ ප්‍රකාශයයි. 'එහි යමක් වේද' යනු ඒ ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ ආදී දේවල ඇති තත්වයයි. 'තථතා' ආදී පද පටිච්චසමුප්පාදය හඳුන්වන පර්යාය පදයන්ය. එම ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැතිව අදාළ ධර්මයන්ම හටගන්නා බැවින් 'තථතා' (ඇති සැටිය) නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් එක්වූ විට මොහොතකටවත් ඵලය හට නොගෙන නොසිටින බැවින් 'අවිතථතා' නම් වේ. එක් ඵලයක ප්‍රත්‍යයකින් වෙනත් ඵලයක් හට නොගන්නා බැවින් 'අනඤ්ඤථතා' නම් වේ. ජරා මරණ ආදියෙහි ප්‍රත්‍ය සමූහයක් වන බැවින් 'ඉදප්පච්චයතා' යයි කියනු ලැබේ. එහි වචනාර්ථය නම්: මේවායේ ප්‍රත්‍යයන් ඉදප්පච්චයෝ වෙති, ඉදප්පච්චයෝම ඉදප්පච්චයතාව නම් වේ, නැතහොත් ඉදප්පච්චයයන්ගේ සමූහය ඉදප්පච්චයතාවයි. මෙහි ලක්ෂණයන් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය අනුව දත යුතුය.

අනිච්චන්ති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චං. එත්ථ ච අනිච්චන්ති න ජරාමරණං අනිච්චං, අනිච්චසභාවානං පන ඛන්ධානං ජරාමරණත්තා අනිච්චං නාම ජාතං. සඞ්ඛතාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති පච්චයෙ නිස්සාය උප්පන්නං. ඛයධම්මන්ති ඛයසභාවං. වයධම්මන්ති විගච්ඡනකසභාවං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනකසභාවං. නිරොධධම්මන්ති නිරුජ්ඣනකසභාවං. ජාතියාපි වුත්තනයෙනෙව අනිච්චතා වෙදිතබ්බා. ජනකපච්චයානං වා කිච්චානුභාවක්ඛණෙ දිට්ඨත්තා එකෙන පරියායෙනෙත්ථ අනිච්චාතිආදීනි යුජ්ජන්තියෙව. භවාදයො අනිච්චාදිසභාවායෙව.

‘අනිච්ච’ (අනිත්‍ය) යනු හටගෙන පසුව නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ. මෙහිදී ‘අනිච්ච’ යන්නෙන් සැබෑ ලෙසම ජරා-මරණ අනිත්‍ය බවක් අදහස් නොවේ; එසේ වුවද අනිත්‍ය ස්වභාවය ඇති ස්කන්ධයන්ගේ ජරා-මරණ වීම නිසා පර්යාය වශයෙන් එය අනිත්‍ය යැයි කියනු ලැබේ. සංඛත ආදී පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ‘සංඛත’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් කරන ලද දෙයයි. ‘පටිච්චසමුප්පන්න’ යනු ප්‍රත්‍යයන් නිසා හටගත් දෙයයි. ‘ඛයධම්ම’ යනු ක්ෂය වන ස්වභාවයයි. ‘වයධම්ම’ යනු විනාශ වී යන ස්වභාවයයි. ‘විරාගධම්ම’ යනු නොඇලෙන ස්වභාවයයි. ‘නිරෝධධම්ම’ යනු නිරුද්ධ වන ස්වභාවයයි. ජාතිය (ඉපදීම) පිළිබඳව ද කලින් කී ආකාරයෙන්ම අනිත්‍ය බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ජනක ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වය පවතින මොහොතක විපාක ධර්මයන් හටගන්නා අයුරු දක්නට ලැබෙන බැවින්, එක් පර්යායකින් මෙහි ‘අනිච්ච’ ආදී පද ගැළපේ. භවය ආදිය ද සැබවින්ම අනිත්‍ය ස්වභාවය ඇත්තාහුම වෙති.

සම්මප්පඤ්ඤායාති සවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. පුබ්බන්තන්ති පුරිමං අතීතන්ති අත්ථො. අහොසිං නු ඛොතිආදීසු ‘‘අහොසිං නු ඛො නනු ඛො’’ති සස්සතාකාරඤ්ච අධිච්චසමුප්පත්තිආකාරඤ්ච නිස්සාය අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කිං කාරණන්ති න වත්තබ්බං, උම්මත්තකො විය බාලපුථුජ්ජනො යථා වා තථා වා පවත්තති. කිං නු ඛො අහොසින්ති ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියො නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො නු ඛො අහොසිං, බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දගහට්ඨපබ්බජිතදෙවමනුස්සානං අඤ්ඤතරො’’ති කඞ්ඛති. කථං නු ඛොති සණ්ඨානාකාරං නිස්සාය ‘‘දීඝො නු ඛො අහොසිං රස්සඔදාතකණ්හපමාණිකඅප්පමාණිකාදීනං අඤ්ඤතරො’’ති කඞ්ඛති. කෙචි පන ‘‘ඉස්සරනිම්මානාදීනි නිස්සාය ‘කෙන නු ඛො කාරණෙන අහොසි’න්ති හෙතුතො කඞ්ඛතී’’ති වදන්ති. කිං හුත්වා කිං අහොසින්ති ජාතිආදීනි නිස්සාය ‘‘ඛත්තියො හුත්වා නු ඛො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං…පෙ… දෙවො හුත්වා මනුස්සො’’ති අත්තනො පරම්පරං කඞ්ඛති. සබ්බත්ථෙව පන අද්ධානන්ති කාලාධිවචනමෙතං. අපරන්තන්ති අනාගතං අන්තං. භවිස්සාමි නු ඛො නනු ඛොති සස්සතාකාරඤ්ච උච්ඡෙදාකාරඤ්ච නිස්සාය අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව.

‘සම්මප්පඤ්ඤාය’ යනු විදර්ශනාව හා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. ‘පුබ්බන්ත’ යනු පෙර වූ අතීතය යන අර්ථයයි. ‘අහෝසිං නු ඛෝ’ ආදී පාඨයන්හි, ‘මම සිටියේද, නොවූයේද’ යනුවෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටිය හෝ අහේතුක (අධිච්චසමුප්පන්න) දෘෂ්ටිය මුල් කරගෙන අතීත භවයෙහි තමාගේ පැවැත්ම හෝ නොපැවැත්ම ගැන සැක කරයි. බාල පෘථග්ජනයා උමතු වූවෙකු මෙන් විවිධ අයුරින් මෙලෙස සිතයි. ‘මම කවරෙක්ව සිටියෙම්ද?’ යනු කුලය, පෙනුම හෝ උප්පත්තිය මුල් කරගෙන ‘මම ක්ෂත්‍රියයෙකුව සිටියෙම්ද? බ්‍රාහ්මණයෙකු, වෛශ්‍යයෙකු, ශුද්‍රයෙකු, ගිහියෙකු, පැවිද්දෙකු, දෙවියෙකු හෝ මිනිසෙකු ලෙස සිටියෙම්ද?’ යැයි සැක කිරීමයි. ‘මම කෙසේ සිටියෙම්ද?’ යනු ශරීර හැඩරුව මුල් කරගෙන ‘මම උස කෙනෙකුව සිටියෙම්ද? මිටි, සුදු, කළු හෝ සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයේ කෙනෙකුව සිටියෙම්ද?’ යැයි සැක කිරීමයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ ඊශ්වර නිර්මාණ ආදිය මුල් කරගෙන ‘කවර හේතුවකින් මම උපන්නෙම්ද?’ කියා හේතුව ගැන සැක කරන බවයි. ‘කුමක් වී කුමක් වූයේද?’ යනු ජාති ආදිය මුල් කරගෙන ‘මම ක්ෂත්‍රියයකුව සිට බ්‍රාහ්මණයෙකු වූයේද? දෙවියකුව සිට මිනිසෙකු වූයේද?’ යැයි තමාගේ භව පරම්පරාව ගැන සැක කිරීමයි. සෑම තැනකම ‘අද්ධාන’ යනු කාලය හැඳින්වීමට යෙදෙන පදයකි. ‘අපරන්ත’ යනු අනාගත කාලයයි. ‘මම අනාගතයේදී උපදින්නෙම්ද නැද්ද’ යන්න ගැන ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටි මුල් කරගෙන සැක කරයි. ඉතිරි කොටස් කලින් විස්තර කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

එතරහි [Pg.40] වා පච්චුප්පන්නං අද්ධානන්ති ඉදානි වා පටිසන්ධිමාදිං කත්වා චුතිපරියන්තං සබ්බම්පි වත්තමානකාලං ගහෙත්වා. අජ්ඣත්තං කථංකථී භවිස්සතීති අත්තනො ඛන්ධෙසු විචිකිච්ඡී භවිස්සති. අහං නු ඛොස්මීති අත්තනො අත්ථිභාවං කඞ්ඛති. යුත්තං පනෙතන්ති? යුත්තං අයුත්තන්ති කා එත්ථ චින්තා. අපිචෙත්ථ ඉදං වත්ථුම්පි උදාහරන්ති – චූළමාතාය කිර පුත්තො මුණ්ඩො, මහාමාතාය පුත්තො අමුණ්ඩො, තං පුත්තං මුණ්ඩෙසුං, සො උට්ඨාය ‘‘අහං නු ඛො චූළමාතාය පුත්තො’’ති චින්තෙසි. එවං අහං නු ඛොස්මීති කඞ්ඛා හොති. නො නු ඛොස්මීති අත්තනො නත්ථිභාවං කඞ්ඛති. තත්‍රාපි ඉදං වත්ථු – එකො කිර මච්ඡෙ ගණ්හන්තො උදකෙ චිරට්ඨානෙන සීතිභූතං අත්තනො ඌරුං මච්ඡොති චින්තෙත්වා පහරි. අපරො සුසානපස්සෙ ඛෙත්තං රක්ඛන්තො භීතො සඞ්කුටිතො සයි, සො පටිබුජ්ඣිත්වා අත්තනො ජණ්ණුකානි ද්වෙ යක්ඛාති චින්තෙත්වා පහරි. එවං නො නු ඛොස්මීති කඞ්ඛති.

‘එතරහි වා පච්චුප්පන්නං අද්ධානං’ යනු මේ වර්තමාන භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධියේ සිට චුතිය දක්වා වූ මුළු කාලයයි. ‘අජ්ඣත්තං කථංකථී භවිස්සති’ යනු තමාගේ ස්කන්ධයන් කෙරෙහි සැක ඇත්තෙකු වීමයි. ‘මම වෙම්ද?’ යනු තමාගේ පැවැත්ම ගැන සැක කිරීමයි. මෙවැනි සැකයන්හි යුක්ති සහගත බවක් තිබේද? මෙවැනි සැකයන් සම්බන්ධයෙන් අටුවාචාරීන් මෙම කථා පුවත උදාහරණයට ගනිති: එක්තරා කුඩා මවකගේ පුතෙකුගේ හිස බා තිබුණි; ලොකු මවගේ පුතාගේ හිස බා නොතිබුණි. ලොකු මවගේ පුතාගේ ද හිස බෑ විට, ඔහු නින්දෙන් අවදි වී තම බෑ හිස අතගා ‘මම කුඩා මවගේ පුතාද?’ කියා සැක කළේය. එලෙසම ‘මම නොවෙම්ද?’ කියා තමාගේ නොපැවැත්ම ගැන ද සැක කරයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් ද මෙම කථාව කියනු ලැබේ: එක්තරා මිනිසෙකු මසුන් අල්ලද්දී ජලයේ බොහෝ වේලාවක් සිටීමෙන් සීතල වූ තමාගේම කලවය මසෙකු යැයි සිතා පහර දුන්නේය. තවත් අයෙකු සොහොනක් අසල කුඹුරක් රකිද්දී බියෙන් හැකිළී නිදා සිට, අවදි වූ විට තමාගේම දණහිස් දෙක යක්ෂයන් දෙදෙනෙකු යැයි සිතා පහර දුන්නේය. මෙලෙස ‘මම නොවෙම්ද’ කියා සැක උපදියි.

කිං නු ඛොස්මීති ඛත්තියොව සමානො අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. දෙවො පන සමානො දෙවභාවං අජානන්තො නාම නත්ථි, සොපි පන ‘‘අහං රූපී නු ඛො අරූපී නු ඛො’’තිආදිනා නයෙන කඞ්ඛති. ඛත්තියාදයො කස්මා න ජානන්තීති චෙ? අපච්චක්ඛා තෙසං තත්ථ තත්ථ කුලෙ උප්පත්ති. ගහට්ඨාපි ච පොත්ථලිකාදයො පබ්බජිතසඤ්ඤිනො, පබ්බජිතාපි ‘‘කුප්පං නු ඛො මෙ කම්ම’’න්තිආදිනා නයෙන ගහට්ඨසඤ්ඤිනො. මනුස්සාපි ච රාජානො විය අත්තනි දෙවසඤ්ඤිනො හොන්ති. කථං නු ඛොස්මීති වුත්තනයමෙව. කෙවලඤ්හෙත්ථ අබ්භන්තරෙ ජීවො නාම අත්ථීති ගහෙත්වා තස්ස සණ්ඨානාකාරං නිස්සාය ‘‘දීඝො නු ඛොස්මි රස්සචතුරස්සඡළංසඅට්ඨංසසොළසංසාදීනං අඤ්ඤතරප්පකාරො’’ති කඞ්ඛන්තො කථං නු ඛොස්මීති? කඞ්ඛතීති වෙදිතබ්බො. සරීරසණ්ඨානං පන පච්චුප්පන්නං අජානන්තො නාම නත්ථි. කුතො ආගතො සො කුහිං ගාමී භවිස්සතීති අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨානං කඞ්ඛන්තො එවං කඞ්ඛති. අරියසාවකස්සාති ඉධ සොතාපන්නො අධිප්පෙතො, ඉතරෙපි පන තයො අවාරිතායෙවාති. දසමං.

‘මම කවරෙක්ද?’ යනු ක්ෂත්‍රියයෙකුව සිටියදීම තමාගේ ක්ෂත්‍රිය භාවය ගැන සැක කිරීමයි. සෙසු බ්‍රාහ්මණ ආදීන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. දෙවියෙකුව උපන් අයෙක් තමා දෙවියෙකු බව නොදැන සිටීමක් නැත. එහෙත් ඔහු ‘මම රූපී දෙවියෙක්ද? අරූපී දෙවියෙක්ද?’ ආදී වශයෙන් සැක කරයි. ක්ෂත්‍රිය ආදීන්ට තම කුලයේ උපත ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන නිසා ඔවුහු ඒ ගැන සැක කරති. පොත්තලික ආදී ගිහියන් තමන් මහණ යැයි සිතති; පැවිද්දන් ද ‘මගේ පැවිද්ද පලුදු වූයේද?’ ආදී වශයෙන් සිතා තමන් ගිහියන් යැයි සිතති. මිනිසුන් ද රජවරුන් සේ තමන් දෙවිවරුන් යැයි සිතති. ‘මම කෙසේ වෙම්ද?’ යන්න කලින් කී පරිදිමයි. විශේෂයෙන්ම මෙහි ශරීරය තුළ ‘ජීව’ නමින් යමක් ඇතැයි ගෙන, එහි හැඩය අනුව ‘මම උසද, මිටිද, සතරැස්ද, සයැස්ද, අටැස්ද, සොළොස් ඇස් ඇත්තෙක්ද?’ කියා සැක කරයි. ශරීරයේ වර්තමාන හැඩය නොදන්නා කෙනෙකු නැත. ‘මෙයා කොහෙන් ආවාද? කොහේ යයිද?’ යනු තමාගේ ආගති-ගති (පැමිණීම හා යන තැන) ගැන සැක කිරීමයි. මෙහි ‘ආර්ය ශ්‍රාවක’ යනු සෝතාපන්න පුද්ගලයායි. සෙසු මාර්ගඵලලාභීන් තිදෙනා ද මෙයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. දසවන සූත්‍රය නිම විය.

ආහාරවග්ගො දුතියො.

දෙවන ආහාර වර්ගය අවසන් විය.

3. දසබලවග්ගො

3. දසබල වර්ගය

1. දසබලසුත්තවණ්ණනා

1. දසබල සූත්‍ර වර්ණනාව

21. දසබලවග්ගස්ස [Pg.41] පඨමං දුතියස්සෙව සඞ්ඛෙපො.

21. දසබල වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය දෙවන සූත්‍රයෙහි සංක්ෂේපයකි.

2. දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන දසබල සූත්‍ර වර්ණනාව

22. දුතියං භගවතා අත්තනො අජ්ඣාසයස්ස වසෙන වුත්තං. තත්ථ දසබලසමන්නාගතොති දසහි බලෙහි සමන්නාගතො. බලඤ්ච නාමෙතං දුවිධං කායබලඤ්ච ඤාණබලඤ්ච. තෙසු තථාගතස්ස කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

22. දෙවන සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය අභිප්‍රාය පරිදි වදාළ සේක. එහි ‘දසබලසමන්නාගත’ යනු ප්‍රත්‍යෙක බුදුවරුන්ට හෝ ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ නොවූ දස වැදෑරුම් ඥාන බලයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය කාය බලය හා ඥාන බලය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි කාය බලය ඇත් කුලයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් දත යුතුය.

‘‘කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති.(ම. නි. අට්ඨ. 1.148;

විභ. අට්ඨ. 760);

–

පුරාණ ආචාර්යවරුන් මෙසේ වදාළහ: ‘කාලාවක, ගංගේය්‍ය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ සහ ඡද්දන්ත යන මේවා එම දස ඇත් කුලයන්ය.’

ඉමානි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකස්ස හත්ථිනො. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං හෙමවතානං, තං එකස්ස උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථිගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සානං, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං. ‘‘දසබලසමන්නාගතො’’ති එත්ථ පන එතං සඞ්ගහං න ගච්ඡති. එතඤ්හි බාහිරකං ලාමකං තිරච්ඡානගතානං සීහාදීනම්පි හොති. එතඤ්හි නිස්සාය දුක්ඛපරිඤ්ඤා වා සමුදයප්පහානං වා මග්ගභාවනා වා ඵලසච්ඡිකිරියා වා නත්ථි. අඤ්ඤං පන දසසු ඨානෙසු අකම්පනත්ථෙන උපත්ථම්භනත්ථෙන ච දසවිධං ඤාණබලං නාම අත්ථි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘දසබලසමන්නාගතො’’ති.

මෙම හස්ති කුල දසයකි. එහි ‘කාළාවක’ යනු සාමාන්‍ය හස්ති කුලය ලෙස දත යුතුය. මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයන් දස දෙනෙකුගේ යම් කායබලයක් වේ ද, එය එක් කාළාවක හස්තියෙකුගේ බලයට සමානය. කාළාවක හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ යම් බලයක් වේ ද, එය එක් ගංගෙය්‍ය හස්තියෙකුගේ බලයට සමානය. ගංගෙය්‍ය හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පණ්ඩර හස්තියෙකුගේ බලයට ද, පණ්ඩර හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තම්බ හස්තියෙකුගේ බලයට ද, තම්බ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පිංගල හස්තියෙකුගේ බලයට ද, පිංගල හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගන්ධ හස්තියෙකුගේ බලයට ද, ගන්ධ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් මංගල හස්තියෙකුගේ බලයට ද, මංගල හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් හේමවත හස්තියෙකුගේ බලයට ද, හේමවත හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් උපෝසථ හස්තියෙකුගේ බලයට ද, උපෝසථ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ඡද්දන්ත හස්තියෙකුගේ බලයට ද සමාන වේ. ඡද්දන්ත හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ යම් බලයක් වේ ද, එය එක් තථාගතයන් වහන්සේගේ කායබලයට සමාන වේ. මෙයට ‘නාරායණ සංඝාත බලය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එය සාමාන්‍ය හස්ති ගණනයෙන් හස්තීන් කෝටි දහසකගේ බලය ද, පුරුෂ ගණනයෙන් පුරුෂයන් කෝටි දසදහසකගේ බලය ද වේ. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ කායබලයයි. එහෙත් ‘දසබලසමන්නාගත’ (දසබලයෙන් යුක්ත) යන මෙහි දී එම කායබලය අදහස් නොකෙරේ. මන්ද, මෙම කායබලය බාහිර වූ, ලාමක වූ, සිංහයා වැනි තිරිසන් සතුන්ට පවා ඇති වන්නකි. මෙය ඇසුරු කොටගෙන දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ අවබෝධ කිරීම හෝ සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීම හෝ මග්ග සත්‍යය වැඩීම හෝ ඵල සාක්ෂාත් කිරීම හෝ කළ නොහැකිය. එහෙත් කරුණු දසයක් විෂයයෙහි නොසැලෙන අර්ථයෙන් සහ උපස්ථම්භක වන අර්ථයෙන් ‘ඥාණ බල’ නම් වූ වෙනත් දසවිධ බලයක් ඇත. ‘දසබලසමන්නාගත’ යැයි වදාරන ලද්දේ එය අරභයාය.

කතමං [Pg.42] පන තන්ති? ඨානාට්ඨානාදීනං යථාභූතං ජානනං. සෙය්‍යථිදං – ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො ජානනං එකං, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො යථාභූතං විපාකජානනං එකං, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාජානනං එකං, අනෙකධාතුනානාධාතුලොකජානනං එකං, පරසත්තානං පරපුග්ගලානං නානාධිමුත්තිකතාජානනං එකං, තෙසංයෙව ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තජානනං එකං, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසවොදානවුට්ඨානජානනං එකං, පුබ්බෙනිවාසජානනං එකං, සත්තානං චුතූපපාතජානනං එකං, ආසවක්ඛයජානනං එකන්ති. අභිධම්මෙ පන –

එම දසවිධ බල කවරේද? කරුණු සහ අකරුණු (හේතු සහ අහේතු) පිළිබඳ ඇති තතු පරිදි අවබෝධ කර ගැනීමයි. එනම්: 1. කරුණ කරුණක් ලෙසත් අකරුණ අකරුණක් ලෙසත් දැනගැනීමේ ඥානය, 2. අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන කර්ම සමාදානයන්ගේ විපාකයන් කරුණු සහිතව හේතු සහිතව තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගැනීමේ ඥානය, 3. සියලු ගති (නිරය ආදී ලෝක සහ නිවන) කරා යන ප්‍රතිපදාව දැනගැනීමේ ඥානය, 4. කාම ධාතු ආදී අනේක ධාතුන්ගෙන් හා විවිධ ස්වභාව ඇති නානා ධාතුන්ගෙන් යුත් ලෝකය දැනගැනීමේ ඥානය, 5. සත්වයන්ගේ විවිධ වූ අදහස් (අධිමුක්ති) දැනගැනීමේ ඥානය, 6. එම සත්වයන්ගේම ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමේරූ බව (පරෝපරියත්ත) දැනගැනීමේ ඥානය, 7. ධ්‍යාන, විමොක්ඛ, සමාධි සහ සමාවත්තීන්ගේ කෙලෙසීම, පිරිසිදු වීම සහ ඒවායින් නැගී සිටීම පිළිබඳ දැනගැනීමේ ඥානය, 8. පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ (පූර්වේනිවාසානුස්මෘති) දැනගැනීමේ ඥානය, 9. සත්වයන්ගේ චුතිය සහ උප්පත්තිය දැනගැනීමේ ඥානය, 10. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිළිබඳ ඥානය යන මේවාය. අභිධර්මයෙහි නම් -

‘‘ඉධ තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. යම්පි තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. ඉදම්පි තථාගතස්ස තථාගතබලං හොති, යං බලං ආගම්ම තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, පරිසාසු සීහනාදං නදති, බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’ති.

“මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ කරුණ කරුණක් ලෙස ද අකරුණ අකරුණක් ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගන්නා සේක. තථාගතයන් වහන්සේ කරුණ කරුණක් ලෙස ද අකරුණ අකරුණක් ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගන්නා සේක් ද, මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බලයකි. යම් බලයක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය (ආසභ ස්ථානය) ප්‍රතිඥා දෙන සේක, පිරිස් මැද සිංහනාද පවත්වන සේක, උතුම් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන සේක.”

ආදිනා (විභ. 760) නයෙන විත්ථාරතො ආගතානෙව. අත්ථවණ්ණනාපි නෙසං විභඞ්ගට්ඨකථායඤ්චෙව (විභ. අට්ඨ. 760) පපඤ්චසූදනියා ච මජ්ඣිමට්ඨකථාය (ම. නි. අට්ඨ. 1.148) සබ්බාකාරතො වුත්තා. සා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බා.

යනාදී ක්‍රමයෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. ඒවායේ අර්ථ වර්ණනාව ද විභංග අට්ඨකථාවෙහි සහ මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපංචසූදනියෙහි සියලු ආකාරයෙන් දක්වා ඇත. එය එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම පිළිගත යුතුය.

චතූහි ච වෙසාරජ්ජෙහීති එත්ථ සාරජ්ජපටිපක්ඛං වෙසාරජ්ජං, චතූසු ඨානෙසු වෙසාරජ්ජභාවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසොමනස්සමයඤාණස්සෙතං නාමං. කතමෙසු චතූසු? ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’’තිආදීසු චොදනාවත්ථූසු. තත්‍රායං පාළි –

‘සතර වෛශාරද්‍යයන්ගෙන්’ යන මෙහි, බියට (සාරජ්ජයට) ප්‍රතිපක්ෂ වූ තත්ත්වය වෛශාරද්‍යය නම් වේ. කරුණු හතරක් විෂයයෙහි වෛශාරද්‍ය භාවය (බිය රහිත බව) ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන තථාගතයන් වහන්සේට උපදින සෝමනස්ස සහගත ඥානයට මෙය නමකි. ඒ කරුණු හතර කවරේද? ‘සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේ විසින් මේ මේ ධර්මයන් අවබෝධ කර නොගන්නා ලදහ’ යනාදී චෝදනා වස්තූන් පිළිබඳව ඇති බිය රහිත බවයි. ඒ පිළිබඳ පාලිය මෙසේය -

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස වෙසාරජ්ජානි…පෙ…. කතමානි චත්තාරි? ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ති තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං, භික්ඛවෙ, න සමනුපස්සාමි. එතමහං, භික්ඛවෙ, නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමි. ‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො [Pg.43] ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණා’ති තත්‍ර වත මං…පෙ… ‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායා’ති තත්‍ර වත මං…පෙ… ‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’ති තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා…පෙ… වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමී’’ති (අ. නි. 4.8).

“මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ වෛශාරද්‍ය සතරකි... කවර සතරක් ද? ‘සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේ විසින් මේ මේ ධර්මයන් අවබෝධ කර නොගන්නා ලදහ’ යනුවෙන් ලෝකයේ යම් මහණෙකු හෝ බමුණෙකු හෝ දෙවියෙකු හෝ මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු හෝ අන් කිසිවෙකු හෝ ධර්මානුකූලව මට චෝදනා කරනු ඇතැයි යන එවැනි කිසිදු කරුණක් (නිමිත්තක්) මම නොදකිමි. මහණෙනි, එවැනි කරුණක් නොදකින මම ක්ෂේමයට පත්ව, බිය රහිතව, වෛශාරද්‍යයට පත්ව වාසය කරමි. ‘ක්ෂීණාශ්‍රව යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබ වහන්සේගේ මේ මේ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය නොවූහ’ යනුවෙන් චෝදනා කිරීමට කරුණක් මම නොදකිමි... ‘යම් අන්තරායකර ධර්මයන් ඔබ වහන්සේ වදාළේ ද, ඒවා සේවනය කරන්නාට අන්තරාය පිණිස නොපවතී’ යනුවෙන් චෝදනා කිරීමට කරුණක් මම නොදකිමි... ‘යම් අර්ථයක් පිණිස ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේ ද, එය පිළිපදින්නාට නිවැරදි ලෙස දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිස හේතු නොවේ’ යනුවෙන් මට චෝදනා කිරීමට කිසිදු මහණෙකු, බමුණෙකු හෝ අන් කිසිවෙකු ලෝකයේ සිටින බවක් මම නොදකිමි. මහණෙනි, මෙලෙස වෛශාරද්‍යයට පත්ව මම වාසය කරමි.”

ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අවට්ඨානං (ම. නි. 1.150). ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානො ච තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

‘ආසභ ස්ථානය’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය හෙවත් උත්තම ස්ථානයයි. නැතහොත් පූර්ව බුදුවරු ‘ආසභ’ නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ස්ථානය ‘ආසභ ස්ථානය’ නම් වේ. තවද ගවයන් සියයකට අධිපති වෘෂභයා ‘උසභ’ නම් වේ, දහසකට අධිපති වෘෂභයා ‘වසභ’ නම් වේ. සියලු ගවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු උවදුරු ඉවසන, සුදු පැහැති, ප්‍රසාදජනක, මහා බර උසුලන, අකුණු සියයක ශබ්දයට පවා නොසැලෙන වෘෂභයා ‘නිසභ’ නම් වේ. මෙහි ‘උසභ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එම නිසභ වෘෂභ රාජයාය. පාද සතරින් පොළොව තදින් පාගා ස්ථාවරව සිටීම ‘ස්ථානය’ (ඨාන) නම් වේ. මෙය ඒ උසභයාගේ ස්වභාවය බඳු බැවින් ‘ආසභ’ නම් වේ. යම් සේ නිසභ නම් වෘෂභ රාජයා වෘෂභ බලයෙන් යුක්තව පාද සතරින් පොළොව පාගා නොසැලී සිටින්නේ ද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද දස තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව, සතර වෛශාරද්‍ය නමැති පාදයන්ගෙන් අටපිරිස් නමැති පොළොව පාගාගෙන, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකුට හෝ විරුද්ධවාදියෙකුට සැලිය නොහැකිව ස්ථාවරව වැඩසිටින සේක. එසේ වැඩසිටිමින් ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආසභ ස්ථානය ප්‍රතිඥා දෙන සේක, එයට එළඹෙන සේක, එය බැහැර නොකරන සේක, තමන් වහන්සේ තුළම එය ආරෝපණය කරගන්නා සේක. එබැවින් ‘ආසභ ස්ථානය ප්‍රතිඥා දෙයි’ යැයි වදාරන ලදී.

පරිසාසූති ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, පරිසා. කතමා අට්ඨ? ඛත්තියපරිසා බ්‍රාහ්මණපරිසා ගහපතිපරිසා සමණපරිසා චාතුමහාරාජිකපරිසා තාවතිංසපරිසා මාරපරිසා බ්‍රහ්මපරිසා’’ති, ඉමාසු අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො චෙව හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං [Pg.44] නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො, ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

පරිසාරූති යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: “සාරිපුත්තය, මෙම පිරිස් අටක් වෙති. ඒ අට මොනවාද? ක්ෂත්‍රිය පිරිස, බ්‍රාහ්මණ පිරිස, ගෘහපති පිරිස, ශ්‍රමණ පිරිස, චාතුම්මහාරාජික පිරිස, තාවතිංස පිරිස, මාර පිරිස සහ බ්‍රහ්ම පිරිස” යන මේ පිරිස් අටෙහි යන්නයි. සීහනාදං නදතීති යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදයක්, නිර්භීත නාදයක් පවත්වති යන්නයි. එසේත් නැතහොත් සිංහරාජයෙකුගේ ගර්ජනාව වැනි වූ අභීත හඬක් පවත්වති යන්නයි. මෙම අර්ථය සීහනාද සූත්‍රය ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. එසේත් නැතහොත් සිංහයා යනු ඉවසීම (සහන) හා නෙරපීම (හනන) යන අර්ථයන් නිසා ‘සීහ’ යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම තථාගතයන් වහන්සේද ලෝක ධර්මයන් ඉවසන බැවින් සහ පරවාදයන් මර්දනය කරන බැවින් ‘සීහ’ (සිංහ) නම් වන සේක. මෙසේ කියන ලද සිංහයාගේ නාදය සීහනාදයයි. එහිදී යම්සේ සිංහ බලයෙන් යුත් සිංහරාජයෙක් සෑම තැනකදීම විශාරදව, ලොමුදැහගැනීම් රහිතව සීහනාද පවත්වයිද, එසේම තථාගත බලයන්ගෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නැමති සිංහයාද අටපිරිස මැද විශාරදව, තැතිගැනීමකින් තොරව “මෙසේ රූපය වේ” යනාදී ක්‍රමයෙන් නානාවිධ දේශනා විලාසයන්ගෙන් යුත් සීහනාදය පවත්වන සේක. එබැවින් “පිරිස් මැද සීහනාද පවත්වති” යි වදාරන ලදී.

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං, විසුද්ධස්ස ධම්මචක්කස්සෙතං අධිවචනං. තං පන ධම්මචක්කං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො වා පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං.

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති යන්නෙහි ‘බ්‍රහ්ම’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ යන්නයි. එය පිරිසිදු වූ ධර්ම චක්‍රයට නමකි. එම ධර්ම චක්‍රය පටිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී ප්‍රඥාවෙන් උපදවන ලද, තමන් වහන්සේට ආර්ය ඵල ලබාදෙන ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. මහා කරුණාවෙන් උපදවන ලද, ශ්‍රාවකයන්ට ආර්ය ඵල ලබාදෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි පටිවේධ ඥානය උපදවන (උප්පජ්ජමාන) සහ උපන් (උප්පන්න) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එය අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි පටන් අරහත් මාර්ගය දක්වා ‘උපදවන ඥානය’ ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී ‘උපන් ඥානය’ ලෙසත් හැඳින්වේ. නැතහොත් තුසිත භවනේ සිට මහා බෝධි පල්ලංකයෙහි අරහත් මාර්ගය දක්වා උපදවන ඥානය ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී උපන් ඥානය ලෙසත් හැඳින්වේ. එසේත් නැතහොත් දීපංකර බුදුරදුන් පාමුල සිට අරහත් මාර්ගය දක්වා උපදවන ඥානය ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී උපන් ඥානය ලෙසත් හැඳින්වේ. දේශනා ඥානයද පවත්වන (පවත්තමාන) සහ පැවැත්වූ (පවත්ත) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එය අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් සෝවාන් මාර්ගයට පැමිණෙන තෙක් පවත්වන ඥානය ලෙසත්, ඵලක්ෂණයේදී පැවැත්වූ ඥානය ලෙසත් හැඳින්වේ. මේවායින් පටිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මෙම ඥාන ද්වයම අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ, බුදුවරුන්ටම පමණක් ආවේණික වූ ඖරස ඥානයන් වේ.

ඉදානි යං ඉමිනා ඤාණෙන සමන්නාගතො සීහනාදං නදති, තං දස්සෙතුං ඉති රූපන්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉති රූපන්ති ඉදං රූපං එත්තකං රූපං, ඉතො උද්ධං රූපං නත්ථීති රුප්පනසභාවඤ්චෙව භූතුපාදායභෙදඤ්ච ආදිං කත්වා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන අනවසෙසරූපපරිග්ගහො වුත්තො. ඉති රූපස්ස සමුදයොති ඉමිනා එවං පරිග්ගහිතස්ස රූපස්ස සමුදයො වුත්තො. තත්ථ ඉතීති එවං සමුදයො හොතීති අත්ථො. තස්ස විත්ථාරො ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො තණ්හාසමුදයා, කම්මසමුදයා ආහාරසමුදයා රූපසමුදයොති නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.50) එවං වෙදිතබ්බො. අත්ථඞ්ගමෙපි ‘‘අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො…පෙ… විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධං පස්සතී’’ති අයං විත්ථාරො.

දැන් මෙම ඥානයෙන් යුක්තව යම් සීහනාදයක් පවත්වයිද, එය දැක්වීමට “ඉති රූපං” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ඉති රූපං’ යන්නෙන් මෙසේ රූපය වේ, රූපය මෙපමණ වේ, මෙයින් ඔබ්බට රූපයක් නැතැයි රූපයේ විපරියාස වන ස්වභාවයද, මහා භූත හා උපාදාය රූප වශයෙන් ඇති බෙදීමද ආදිය කොට ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන, පදට්ඨාන වශයෙන් සියලු රූපයන් වටහා ගැනීම වදාරන ලදී. ‘ඉති රූපස්ස සමුදයෝ’ යන්නෙන් මෙසේ වටහා ගත් රූපයේ හටගැනීම වදාරන ලදී. එහි ‘ඉතීති’ යනු මෙසේ හටගැනීම වන්නේය යන්නයි. එහි විස්තරය නම් “අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී, තෘෂ්ණාව හටගැනීමෙන්, කර්මය හටගැනීමෙන්, ආහාරය හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී යැයි උප්පත්ති ලක්ෂණ දකින්නා රූපස්කන්ධයේ හටගැනීම දකියි” යන්නයි. නිරෝධයෙහිද “අවිද්‍යා නිරෝධයෙන් රූප නිරෝධය වේ...පෙ... විපරිණාම ලක්ෂණ දකින්නා රූපස්කන්ධයේ නිරෝධය දකියි” යනු මෙහි විස්තරයයි.

ඉති වෙදනාතිආදීසුපි අයං වෙදනා එත්තකා වෙදනා, ඉතො උද්ධං වෙදනා නත්ථි, අයං සඤ්ඤා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා, ඉදං විඤ්ඤාණං එත්තකං විඤ්ඤාණං[Pg.45], ඉතො උද්ධං විඤ්ඤාණං නත්ථීති වෙදයිතසඤ්ජානනඅභිසඞ්ඛරණවිජානනසභාවඤ්චෙව සුඛාදිරූපසඤ්ඤාදිඵස්සාදිචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිභෙදඤ්ච ආදිං කත්වා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන අනවසෙසවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණපරිග්ගහො වුත්තො. ඉති වෙදනාය සමුදයොතිආදීහි පන එවං පරිග්ගහිතානං වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානං සමුදයො වුත්තො. තත්‍රාපි ඉතීති එවං සමුදයො හොතීති අත්ථො. තෙසම්පි විත්ථාරො ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො’’ති (පටි. ම. 1.50) රූපෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තීසු ඛන්ධෙසු ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති අවත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා’’ති වත්තබ්බං, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා’’ති. අත්ථඞ්ගමපදම්පි තෙසංයෙව වසෙන යොජෙතබ්බං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන උදයබ්බයවිනිච්ඡයො සබ්බාකාරපරිපූරො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො.

“ඉති වේදනා” යනාදියෙහිද මෙසේ වේදනාව වේ, මෙපමණ වේ, මෙයින් ඔබ්බට වේදනාවක් නැත, මෙසේ සංඥාව වේ, මේවා සංස්කාරයෝ වෙති, මෙසේ විඤ්ඤාණය වේ, මෙපමණ වේ, මෙයින් ඔබ්බට විඤ්ඤාණයක් නැතැයි වේදනාව, සංජානනය, අභිසංස්කරණය සහ විජානනය යන ස්වභාවයන්ද, සුඛාදී වේදනා, රූපසංඥාදී සංඥා, ඵස්සාදී සංස්කාර සහ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදී විඤ්ඤාණ භේදයන්ද ආදිය කොට ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන, පදට්ඨාන වශයෙන් සියලු වේදනා, සංඥා, සංස්කාර හා විඤ්ඤාණයන් වටහා ගැනීම වදාරන ලදී. “ඉති වේදනාය සමුදයෝ” යනාදියෙන් මෙසේ වටහා ගත් වේදනා, සංඥා, සංස්කාර හා විඤ්ඤාණයන්ගේ හටගැනීම වදාරන ලදී. එහිද ‘ඉතීති’ යනු මෙසේ හටගැනීම වන්නේය යන්නයි. ඒවායේ විස්තරයද “අවිද්‍යා සමුදයා වේදනා සමුදයෝ” යනාදී වශයෙන් රූපයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් – ස්කන්ධ තුනකදී (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර) ‘ආහාර සමුදයා’ යැයි නොකියා ‘ඵස්ස සමුදයා’ යැයි කිව යුතුය. විඤ්ඤාණස්කන්ධයේදී ‘නාමරූප සමුදයා’ යැයි කිව යුතුය. නිරෝධ පදයන්ද ඒ ඒ හේතූන්ගේ වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ උදයව්‍යය විනිශ්චය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් දක්වා ඇත.

ඉමස්මිං සති ඉදං හොතීති අයම්පි අපරො සීහනාදො. තස්සත්ථො – ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ සති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං හොති. ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස උප්පාදා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං උප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොතීති ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ අසති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං න හොති. ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස නිරොධා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං නිරුජ්ඣති. ඉදානි යථා තං හොති චෙව නිරුජ්ඣති ච, තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිමාහ.

“ඉමස්මිං සති ඉදං හෝති” (මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි) යන මෙයද තවත් සීහනාදයකි. එහි අර්ථය නම් – මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් ඇති වේ යන්නයි. “ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජති” යනු මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් ඉපදීමෙන් මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් උපදී යන්නයි. “ඉමස්මිං අසති ඉදං න හෝති” යනු මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් නැති කල්හි මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් ඇති නොවේ යන්නයි. “ඉමස්ස නිරෝධා ඉදං නිරුජ්ඣති” යනු මෙම අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් නිරුද්ධ වීමෙන් මෙම සංස්කාරාදී ඵලයන් නිරුද්ධ වේ යන්නයි. දැන් යම්සේ එය වෙයිද, නිරුද්ධ වෙයිද, එය විස්තර වශයෙන් දැක්වීමට “යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා” යනාදිය වදාරන ලදී.

එවං ස්වාක්ඛාතොති එවං පඤ්චක්ඛන්ධවිභජනාදිවසෙන සුට්ඨු අක්ඛාතො කථිතො. ධම්මොති පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරධම්මො. උත්තානොති අනිකුජ්ජිතො. විවටොති විවරිත්වා ඨපිතො. පකාසිතොති දීපිතො ජොතිතො. ඡින්නපිලොතිකොති පිලොතිකා වුච්චති ඡින්නං භින්නං තත්ථ තත්ථ සිබ්බිතගණ්ඨිතං ජිණ්ණවත්ථං, තං යස්ස නත්ථීති අට්ඨහත්ථං නවහත්ථං වා අහතසාටකං නිවත්ථො, සො ඡින්නපිලොතිකො නාම. අයම්පි ධම්මො තාදිසො. න හෙත්ථ කොහඤ්ඤාදිවසෙන ඡින්නභින්නසිබ්බිතගණ්ඨිතභාවො අත්ථි. අපිච ඛුද්දකසාටකොපි පිලොතිකාති වුච්චති, සා යස්ස නත්ථි, අට්ඨනවහත්ථො මහාපටො අත්ථි, සොපි ඡින්නපිලොතිකො, අපගතපිලොතිකොති අත්ථො. තාදිසො අයං ධම්මො. යථා හි චතුහත්ථං සාටකං [Pg.46] ගහෙත්වා පරිග්ගහණං කරොන්තො පුරිසො ඉතො චිතො ච අඤ්ඡන්තො කිලමති, එවං බාහිරකසමයෙ පබ්බජිතා අත්තනො පරිත්තකං ධම්මං ‘‘එවං සති එවං භවිස්සතී’’ති කප්පෙත්වා කප්පෙත්වා වඩ්ඪෙන්තා කිලමන්ති. යථා පන අට්ඨහත්ථනවහත්ථෙන පරිග්ගහණං කරොන්තො යථාරුචි පාරුපති න කිලමති, නත්ථි තත්ථ අඤ්ඡිත්වා වඩ්ඪනකිච්චං; එවං ඉමස්මිම්පි ධම්මෙ කප්පෙත්වා කප්පෙත්වා විභජනකිච්චං නත්ථි, තෙහි තෙහි කාරණෙහි මයාව අයං ධම්මො සුවිභත්තො සුවිත්ථාරිතොති ඉදම්පි සන්ධාය ‘‘ඡින්නපිලොතිකො’’ති ආහ. අපිච කචවරොපි පිලොතිකාති වුච්චති, ඉමස්මිඤ්ච සාසනෙ සමණකචවරං නාම පතිට්ඨාතුං න ලභති. තෙනෙවාහ –

එසේ 'ස්වක්ඛාත' (මැනවින් දේශනා කරන ලද) නම් වූයේ, මෙසේ පංචස්කන්ධය විභජනය කිරීම් ආදී වශයෙන් මැනවින් වදාරන ලද හෙයිනි. 'ධර්මය' නම් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යාකාර ධර්මය හෙවත් පටිච්චසමුප්පාදයයි. 'උත්තාන' යනු යටිකුරු කර නොතබන ලද, පැහැදිලි වූවකි. 'විවට' යනු විවෘත කර තබන ලද්දකි. 'ප්‍රකාශිත' යනු (ප්‍රඥා නමැති ප්‍රදීපයෙන්) ආලෝකවත් කරන ලද, පෙන්වා දෙන ලද දෙයකි. 'ඡින්නපිලෝතික' යනු, ඉරී ගිය හෝ කැඩී ගිය තැන්වල පන් හෝ වැරැහැලි යොදා මහන ලද දිරාගිය වස්ත්‍රයට 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුට එවැනි දිරාගිය වස්ත්‍ර නැතිව, අට රියන් හෝ නව රියන් අළුත් වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටී නම්, ඔහු 'ඡින්නපිලෝතික' (පිලෝතික රහිත වූ තැනැත්තා) නම් වේ. මෙම ධර්මය ද එවැනිය. මෙහි කුහකකම් ආදිය නිසා සිදු වූ ඉරී ගිය, කැඩී ගිය හෝ මසන ලද බවක් නැත. තවද කුඩා වස්ත්‍ර කැබැල්ලකට ද 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුට එවැනි කුඩා වස්ත්‍ර කැබැලි නැතිව, අට-නව රියන් මහත් වස්ත්‍රයක් තිබේ නම්, ඔහු ද 'ඡින්නපිලෝතික' හෙවත් 'අපගතපිලෝතික' නම් වේ. මෙම ධර්මය ද එවැනිය. නිදසුනක් ලෙස, සතර රියන් වස්ත්‍රයක් ගෙන එය හැඳීමට උත්සාහ කරන පුරුෂයෙකු මෙහාටත් එහාටත් අදිමින් වෙහෙසට පත් වන්නා සේ, ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූවෝ තමන්ගේ අල්ප වූ ධර්මය 'මෙසේ වූ කල මෙසේ වනු ඇත' යනුවෙන් සිතමින් වර්ධනය කරන්නට ගොස් වෙහෙසට පත් වෙති. එහෙත් අට-නව රියන් වස්ත්‍රයකින් පෙරවීමක් කරන තැනැත්තා රිසි පරිදි පෙරවයි, ඔහු වෙහෙසට පත් නොවේ; එහි ඇද වර්ධනය කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. එසේම මෙම නෛර්යාණික ධර්මයෙහි ද නැවත නැවත සිතමින් විභජනය කිරීමේ වෙහෙසක් නැත. ඒ ඒ කරුණු නිසා මා විසින්ම මෙම ධර්මය මැනවින් විභජනය කරන ලදී, මැනවින් පතුරුවා හරින ලදී යන අදහසින් 'ඡින්නපිලෝතික' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තවද කුණුකසළවලට ද 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි 'ශ්‍රමණ කසළ' නම් වූවන්ට රැඳී සිටීමට අවකාශයක් නැත. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘කාරණ්ඩවං නිද්ධමථ, කසම්බුං අපකස්සථ;

තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ.

“කුණුකසළ බඳු වූ (දුශ්ශීල) පුද්ගලයන් බැහැර කරව්, කුණු බැහැර කරව්; ඉන්පසු ශ්‍රමණයන් නොවන නමුත් තමන් ශ්‍රමණයන් යැයි සිතා මානයෙන් පසුවන බොල් වී බඳු පුද්ගලයන් බැහැර කරව්.”

‘‘නිද්ධමිත්වාන පාපිච්ඡෙ, පාපආචාරගොචරෙ;

සුද්ධා සුද්ධෙහි සංවාසං, කප්පයව්හො පතිස්සතා;

තතො සමග්ගා නිපකා, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සථා’’ති. (අ. නි. 8.10);

“ලාමක ආශාවන් ඇති, ලාමක වූ ආචාර හා ගෝචර ඇති ඒ පුද්ගලයන් බැහැර කොට, පිරිසිදු වූ තොප පිරිසිදු වූවන් සමඟ ගෞරවාන්විතව එකට වාසය කරව්. එවිට සමඟි වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ තොප දුක කෙළවර කරන්නාහුය.”

ඉති සමණකචවරස්ස ඡින්නත්තාපි අයං ධම්මො ඡින්නපිලොතිකො නාම හොති.

මෙසේ ශ්‍රමණ කසළ බැහැර වී ඇති හෙයින් ද මෙම ධර්මය 'ඡින්නපිලෝතික' නම් වේ.

අලමෙවාති යුත්තමෙව. සද්ධාපබ්බජිතෙනාති සද්ධාය පබ්බජිතෙන. කුලපුත්තෙනාති ද්වෙ කුලපුත්තා ආචාරකුලපුත්තො ජාතිකුලපුත්තො ච. තත්ථ යො යතො කුතොචි කුලා පබ්බජිත්වා සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධෙ පූරෙති, අයං ආචාරකුලපුත්තො නාම. යො පන යසකුලපුත්තාදයො විය ජාතිසම්පන්නකුලා පබ්බජිතො, අයං ජාතිකුලපුත්තො නාම. තෙසු ඉධ ආචාරකුලපුත්තො අධිප්පෙතො. සචෙ පන ජාතිකුලපුත්තො ආචාරවා හොති, අයං උත්තමොයෙව. එවරූපෙන කුලපුත්තෙන. වීරියං ආරභිතුන්ති චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං කාතුං. ඉදානිස්ස චතුරඞ්ගං දස්සෙන්තො කාමං තචො චාතිආදිමාහ. එත්ථ හි තචො එකං අඞ්ගං, න්හාරු එකං, අට්ඨි එකං, මංසලොහිතං එකන්ති. ඉදඤ්ච පන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං අධිට්ඨහන්තෙන නවසු ඨානෙසු සමාධාතබ්බං පුරෙභත්තෙ පච්ඡාභත්තෙ පුරිමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ පච්ඡිමයාමෙ ගමනෙ ඨානෙ නිසජ්ජාය සයනෙති.

'අලමෙව' යනු සුදුසුමය යන්නයි. 'සද්ධාපබ්බජිතේන' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ තැනැත්තා විසිනි. 'කුලපුත්ත' යනු ආචාර කුලපුත්‍ර සහ ජාති කුලපුත්‍ර වශයෙන් දෙවර්ගයකි. එහි යම් පුද්ගලයෙකු යම් කිසි කුලයකින් පැවිදි වී සීලාදී වූ පංච ධර්මස්කන්ධයන් පූර්ණය කෙරේද, ඔහු 'ආචාර කුලපුත්‍ර' නම් වේ. යස කුලපුත්‍රයා ආදීන් මෙන් උසස් කුලයකින් පැමිණ පැවිදි වූ තැනැත්තා 'ජාති කුලපුත්‍ර' නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ ආචාර කුලපුත්‍රයා ගැනයි. ඉදින් ජාති කුලපුත්‍රයා ද යහපත් ආචාරශීලී අයෙකු වේ නම්, ඔහු උත්තම වේ. එවැනි කුලපුත්‍රයෙකු විසින් වීර්යය ආරම්භ කළ යුතුය යනු, අංග සතරකින් යුක්ත වීර්යය වැඩිය යුතුය යන්නයි. දැන් එහි අංග සතර පෙන්වීමට 'කාමං තචෝ ච' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි සම් (සමය) එක අංගයකි, නහර එක අංගයකි, ඇට එක අංගයකි, මස් හා ලේ එක අංගයකි. මෙම සිව්වැදෑරුම් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කරන්නා විසින් අවස්ථා නවයකදී එනම්, පෙරබත් කාලයෙහි, පසුබත් කාලයෙහි, පෙරයම, මැදියම, පැසුළුයම, ගමනෙහි, සිටීමෙහි, හිඳීමෙහි සහ සැතපීමෙහි යන මේ ඉරියව්වලදී එය පවත්වා ගත යුතුය.

දුක්ඛං[Pg.47], භික්ඛවෙ, කුසීතො විහරතීති ඉමස්මිං සාසනෙ යො කුසීතො පුග්ගලො, සො දුක්ඛං විහරති. බාහිරසමයෙ පන යො කුසීතො, සො සුඛං විහරති. වොකිණ්ණොති මිස්සීභූතො. සදත්ථන්ති සොභනං වා අත්ථං සකං වා අත්ථං, උභයෙනාපි අරහත්තමෙව අධිප්පෙතං. පරිහාපෙතීති හාපෙති න පාපුණාති. කුසීතපුග්ගලස්ස හි ඡ ද්වාරානි අගුත්තානි හොන්ති, තීණි කම්මානි අපරිසුද්ධානි, ආජීවට්ඨමකං සීලං අපරියොදාතං, භින්නාජීවො කුලූපකො හොති. සො සබ්‍රහ්මචාරීනං අක්ඛිම්හි පතිතරජං විය උපඝාතකරො හුත්වා දුක්ඛං විහරති, පීඨමද්දනො චෙව හොති ලණ්ඩපූරකො ච, සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං න සක්කොති, දුල්ලභං ඛණං විරාධෙති, තෙන භුත්තො රට්ඨපිණ්ඩොපි න මහප්ඵලො හොති.

“මහණෙනි, අලසයා දුකසේ වසයි” යනු, මෙම ශාසනයෙහි යම් අලස පුද්ගලයෙකු වේද, ඔහු දුකසේ වසයි. ශාසනයෙන් පිටතදී නම් අලසයා සැපසේ වසයි. 'වෝකිණ්ණ' යනු (අකුසල ධර්මයන් හා) මිශ්‍ර වූ බවයි. 'සදත්ථ' යනු ශෝභන වූ හෝ ස්වකීය වූ අර්ථයයි, මේ දෙකින්ම අදහස් කරන්නේ රහත් බවයි. 'පරිහාපේති' යනු පිරිහෙයි, නොපැමිණෙයි යන්නයි. අලස පුද්ගලයාගේ (ඇස ආදී) ද්වාර සය අසංවෘතය, (කාය ආදී) කර්ම තුන අපිරිසිදුය, ආජීවට්ඨමක සීලය පිරිසිදු නැත, හෙතෙම වැරදි ආජීවයෙන් කුලවලට ලං වූවෙක් වෙයි. ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ඇසට වැටුණු දූවිල්ලක් මෙන් පීඩාකාරී වෙමින් දුකසේ වසයි. ඔහු අසුන් ගෙවන්නෙකු හා බඩ පුරවාගන්නෙකු පමණක් වෙයි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට ඔහුට නොහැකිය, ලැබීමට අපහසු ක්ෂණ සම්පත්තිය මඟහරවා ගනී, ඔහු විසින් වළඳන ලද රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය ද මහත් ඵල නොවේ.

ආරද්ධවීරියො ච ඛො, භික්ඛවෙති ආරද්ධවීරියො පුග්ගලො ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ සුඛං විහරති. බාහිරසමයෙ පන යො ආරද්ධවීරියො, සො දුක්ඛං විහරති. පවිවිත්තොති විවිත්තො වියුත්තො හුත්වා. සදත්ථං පරිපූරෙතීති අරහත්තං පාපුණාති. ආරද්ධවීරියස්ස හි ඡ ද්වාරානි සුගුත්තානි හොන්ති, තීණි කම්මානි පරිසුද්ධානි, ආජීවට්ඨමකං සීලං පරියොදාතං සබ්‍රහ්මචාරීනං අක්ඛිම්හි සුසීතලඤ්ජනං විය ධාතුගතචන්දනං විය ච මනාපො හුත්වා සුඛං විහරති, සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්කොති. සත්ථා හි –

“මහණෙනි, වීර්යය ආරම්භ කළ පුද්ගලයා” යනු මෙම ශාසනයෙහිම සැපසේ වසයි. ශාසනයෙන් පිටතදී නම් වීර්යවන්තයා දුකසේ වසයි. 'පවිවිත්ත' යනු අකුසලයන්ගෙන් වෙන්ව හුදකලා වීමයි. 'සදත්ථං පරිපූරේති' යනු අර්හත්වයට පැමිණීමයි. වීර්යවන්තයාගේ ද්වාර සය මැනවින් සුරැකිය, කර්ම තුන පිරිසිදුය, ආජීවට්ඨමක සීලය දීප්තිමත්ය, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ඇසට සිසිල් අඳුනක් මෙන් ද සිත පිනවන සඳුන් මෙන් ද ප්‍රියමනාප වෙමින් සැපසේ වසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට ඔහු සමත් වෙයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘චිරං ජීව මහාවීර, කප්පං තිට්ඨ මහාමුනී’’ති –

“මහාවීරයන් වහන්ස, බොහෝ කල් ජීවත් වන සේක්වා! මහාමුනීන් වහන්ස, කල්පයක් වැඩ සිටින සේක්වා!”

එවං ගොතමියා වන්දිතො, ‘‘න ඛො, ගොතමි, තථාගතා එවං වන්දිතබ්බා’’ති පටික්ඛිපිත්වා තාය යාචිතො වන්දිතබ්බාකාරං ආචික්ඛන්තො එවමාහ –

මෙසේ මහාප්‍රජාපතී ගෝතමිය විසින් වඳින ලදුව, “ගෝතමිය, තථාගතයන් වහන්සේලාට මෙසේ වැඳිය යුතු නොවේ” යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර, ඇයගේ ආයාචනය පරිදි වැඳිය යුතු නිවැරදි ආකාරය පෙන්වා දෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘ආරද්ධවීරියෙ පහිතත්තෙ, නිච්චං දළ්හපරක්කමෙ;

සමග්ගෙ සාවකෙ පස්ස, එසා බුද්ධාන වන්දනා’’ති. (අප. ථෙරී 2.2.171);

“ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති, නිවනට යොමු කළ සිත් ඇති, නිරන්තරයෙන් දැඩි උත්සාහය ඇති, සමඟි වූ ශ්‍රාවකයන් දෙස බලන්න. බුදුවරුන්ට කරන සැබෑ වන්දනාව මෙයයි.”

එවං ආරද්ධවීරියො සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්කොති, දුල්ලභං ඛණං න විරාධෙති. තස්ස හි බුද්ධුප්පාදො ධම්මදෙසනා සඞ්ඝසුප්පටිපත්ති සඵලා හොති සඋද්‍රයා, රට්ඨපිණ්ඩොපි තෙන භුත්තො මහප්ඵලො හොති.

මෙසේ වීර්යවන්තයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට සමත් වෙයි, දුර්ලභ වූ බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණය මඟ නොහරියි. ඔහුට බුද්ධෝත්පාදය, ධර්ම දේශනාව හා සංඝයාගේ සුපටිපන්න භාවය සඵල වේ, අභිවෘද්ධිය සලසයි. ඔහු විසින් වළඳන ලද රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය ද මහත්ඵල වේ.

හීනෙන [Pg.48] අග්ගස්සාති හීනාය සද්ධාය හීනෙන වීරියෙන හීනාය සතියා හීනෙන සමාධිනා හීනාය පඤ්ඤාය අග්ගසඞ්ඛාතස්ස අරහත්තස්ස පත්ති නාම න හොති. අග්ගෙන ච ඛොති අග්ගෙහි සද්ධාදීහි අග්ගස්ස අරහත්තස්ස පත්ති හොති. මණ්ඩපෙය්‍යන්ති පසන්නට්ඨෙන මණ්ඩං, පාතබ්බට්ඨෙන පෙය්‍යං. යඤ්හි පිවිත්වා අන්තරවීථියං පතිතො විසඤ්ඤී අත්තනො සාටකාදීනම්පි අස්සාමිකො හොති, තං පසන්නම්පි න පාතබ්බං, මය්හං පන සාසනං එවං පසන්නඤ්ච පාතබ්බඤ්චාති දස්සෙන්තො ‘‘මණ්ඩපෙය්‍ය’’න්ති ආහ.

'හීනේන අග්ගස්ස' යනු හීන වූ (ලෞකික) ශ්‍රද්ධාවෙන්, හීන වූ වීර්යයෙන්, හීන වූ ස්මෘතියෙන්, හීන වූ සමාධියෙන් හා හීන වූ ප්‍රඥාවෙන් අග්‍ර වූ අර්හත්වයට පැමිණීමක් සිදු නොවන බවයි. 'අග්ගේන ච ඛෝ' යනු අග්‍ර වූ ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ගෙන් අග්‍ර වූ අර්හත්වයට පැමිණීම සිදු වන බවයි. 'මණ්ඩපෙය්‍ය' යනු පිරිසිදු අර්ථයෙන් 'මණ්ඩ' වන අතර, පානය කළ යුතු අර්ථයෙන් 'පෙය්‍ය' වේ. යම් සුරාවක් පානය කොට වීථිය මැද වැටී සිහිමුළා වී තමාගේ වස්ත්‍ර පවා අහිමි කරගන්නේද, එය පිරිසිදු වුවද පානය නොකළ යුතුය. එහෙත් මාගේ ශාසනය මෙසේ පිරිසිදු වූ ද පානය කළ යුතු (පිළිපැදිය යුතු) වූ ද එකක් බව පෙන්වමින් 'මණ්ඩපෙය්‍ය' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

තත්ථ තිවිධො මණ්ඩො – දෙසනාමණ්ඩො, පටිග්ගහමණ්ඩො, බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩොති. කතමො දෙසනාමණ්ඩො? චතුන්නං අරියසච්චානං ආචික්ඛනා දෙසනා පඤ්ඤාපනා පට්ඨපනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං, චතුන්නං සතිපට්ඨානානං…පෙ… අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස ආචික්ඛනා…පෙ… උත්තානීකම්මං, අයං දෙසනාමණ්ඩො. කතමො පටිග්ගහමණ්ඩො? භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො දෙවා මනුස්සා යෙ වා පනඤ්ඤෙපි කෙචි විඤ්ඤාතාරො, අයං පටිග්ගහමණ්ඩො. කතමො බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි, අයං බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො. අපිච අධිමොක්ඛමණ්ඩො සද්ධින්ද්‍රියං, අස්සද්ධියං කසටො, අස්සද්ධියං කසටං ඡඩ්ඩෙත්වා සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛමණ්ඩං පිවතීති මණ්ඩපෙය්‍යන්තිආදිනාපි (පටි. ම. 1.238) නයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්ථා සම්මුඛීභූතොති ඉදමෙත්ථ කාරණවචනං. යස්මා සත්ථා සම්මුඛීභූතො, තස්මා වීරියසම්පයොගං කත්වා පිවථ එතං මණ්ඩං. බාහිරකඤ්හි භෙසජ්ජමණ්ඩම්පි වෙජ්ජස්ස අසම්මුඛා පිවන්තානං පමාණං වා උග්ගමනං වා නිග්ගමනං වා න ජානාමාති ආසඞ්කා හොති. වෙජ්ජසම්මුඛා පන ‘‘වෙජ්ජො ජානිස්සතී’’ති නිරාසඞ්කා පිවන්ති. එවමෙව අම්හාකං ධම්මස්සාමි සත්ථා සම්මුඛීභූතොති වීරියං කත්වා පිවථාති මණ්ඩපානෙ නෙසං නියොජෙන්තො තස්මාතිහ, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සඵලාති සානිසංසා. සඋද්‍රයාති සවඩ්ඪි. ඉදානි නියොජනානුරූපං සික්ඛිතබ්බතං නිද්දිසන්තො අත්තත්ථං වා හි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තත්ථන්ති අත්තනො අත්ථභූතං අරහත්තං. අප්පමාදෙන සම්පාදෙතුන්ති අප්පමාදෙන සබ්බකිච්චානි කාතුං. පරත්ථන්ති පච්චයදායකානං මහප්ඵලානිසංසං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. දුතියං.

එහි ‘මණ්ඩ’ (සාරය හෙවත් ප්‍රභාස්වර බව) දේශනා මණ්ඩය, පටිග්ගහ මණ්ඩය (ප්‍රතිග්‍රාහක සාරය) සහ බ්‍රහ්මචරිය මණ්ඩය (උතුම් හැසිරීම්හි සාරය) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. දේශනා මණ්ඩය යනු කුමක්ද? චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීම, දේශනා කිරීම, පැනවීම, තහවුරු කිරීම, විවෘත කිරීම, බෙදා දැක්වීම හා පැහැදිලි කිරීම ද, සතර සතිපට්ඨානයන් සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ප්‍රකාශ කිරීම් ආදිය ද දේශනා මණ්ඩය නම් වේ. පටිග්ගහ මණ්ඩය යනු කුමක්ද? භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා, දෙවි මිනිස් යන මේ අවබෝධ කරගත හැකි ඕනෑම පිරිසක් පටිග්ගහ මණ්ඩය නම් වේ. බ්‍රහ්මචරිය මණ්ඩය යනු කුමක්ද? සම්මා දිට්ඨි ආදී වූ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයම බ්‍රහ්මචරිය මණ්ඩය නම් වේ. තවද, අධිමොක්ඛ මණ්ඩය (තැන්පත් බව/නැමියාව) නම් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියයි. අශ්‍රද්ධාව නමැති කුණු කසළ බැහැර කර ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය නමැති නිශ්චල ප්‍රභාස්වර බව පානය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘මණ්ඩපෙය්‍ය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ වැඩ සිටිති’ යනු මෙහිලා හේතුව ප්‍රකාශ කිරීමකි. යම් හෙයකින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩ සිටින බැවින්, වීර්යය වඩා මේ ධර්ම සාරය පානය කරන්න. මන්දයත්, බාහිර ඖෂධ සාරයක් වුවද වෛද්‍යවරයා නොමැති තැන පානය කරන්නන්ට එහි ප්‍රමාණය හෝ එය වැමෑරීමක් හෝ අතීසාරයක් ඇති වේදෝ යන සැකය ඇති වේ. වෛද්‍යවරයා ඉදිරියේ නම් ‘වෛද්‍යවරයා දන්නේය’ යන විශ්වාසයෙන් සැක රහිතව පානය කරති. එලෙසම, අපගේ ධර්මස්වාමී වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇස් පනාපිට වැඩ සිටින බැවින් වීර්යය වඩා ධර්මය පානය කරන්නැයි ඔවුන් උනන්දු කරවමින් ‘තස්මාතිහ භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සඵලා’ යනු ආනිසංස සහිත බවයි. ‘සඋද්‍රයා’ යනු අභිවෘද්ධිය සහිත බවයි. දැන් අනුශාසනාවට අනුකූලව හික්මිය යුතු බව පෙන්වා දීමට ‘අත්ථත්ථං හි භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අත්ථත්ථං’ යනු තමාගේ යහපත වූ අර්හත් ඵලයයි. ‘අප්පමාදේන සම්පාදේතුං’ යනු අප්‍රමාදීව සියලු කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීමයි. ‘පරත්ථං’ යනු සිවුපසය පූජා කරන දායකයන්ට ලැබෙන මහා ඵල මහානිසංසයි. ඉතිරි කොටස් සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. දෙවැනි සූත්‍රයයි.

3. උපනිසසුත්තවණ්ණනා

3. උපනිස සූත්‍ර වර්ණනාව

23. තතියෙ [Pg.49] ‘‘ජානතො අහ’’න්තිආදීසු ජානතොති ජානන්තස්ස. පස්සතොති පස්සන්තස්ස. ද්වෙපි පදානි එකත්ථානි, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. එවං සන්තෙපි ‘‘ජානතො’’ති ඤාණලක්ඛණං උපාදාය පුග්ගලං නිද්දිසති. ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණං. ‘‘පස්සතො’’ති ඤාණප්පභාවං උපාදාය. පස්සනප්පභාවඤ්හි ඤාණං, ඤාණසමඞ්ගීපුග්ගලො චක්ඛුමා විය චක්ඛුනා රූපානි, ඤාණෙන විවටෙ ධම්මෙ පස්සති. ආසවානං ඛයන්ති එත්ථ ආසවානං පහානං අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවොති අයම්පි ආසවක්ඛයොති වුච්චති, භඞ්ගොපි මග්ගඵලනිබ්බානානිපි. ‘‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්ති’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.438; විභ. 831) හි ඛීණාකාරො ආසවක්ඛයොති වුච්චති. ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති (විභ. 354) එත්ථ භඞ්ගො.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජානතෝ අහං’ යනාදී තැන්හි, ‘ජානතෝ’ යනු දන්නා වූ තැනැත්තාටයි. ‘පස්සතෝ’ යනු දක්නා වූ තැනැත්තාටයි. මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙන නමුත් ශබ්ද ස්වරූපයෙන් වෙනස් වේ. එසේ වුවද, ‘ජානතෝ’ යන පදයෙන් ඥානයේ ලක්ෂණය මුල් කරගෙන පුද්ගලයා හඳුන්වයි. මන්දයත්, ඥානය දැනගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවිනි. ‘පස්සතෝ’ යන පදයෙන් ඥානයේ ප්‍රභාව (ආනුභාවය) මුල් කරගෙන පුද්ගලයා හඳුන්වයි. ඥානය දැකීමේ ආනුභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි. ඇස් ඇති පුද්ගලයෙකු ඇසින් රූප දකින්නාක් මෙන්, ඥානයෙන් යුත් පුද්ගලයා ප්‍රඥාවෙන් විවෘත වූ ධර්මයන් දකියි. ‘ආසවානං ඛයං’ යන මෙහි, ආශ්‍රවයන් ප්‍රහීණ කිරීම, නැවත නූපදනා ලෙස නැති කිරීම, ක්ෂය වූ ස්වභාවය සහ නැති බව යන මේ සියල්ලම ‘ආසවක්ඛය’ (ආශ්‍රවක්ෂය) ලෙස හැඳින්වේ. තවද, භංගය (බිඳීයාම) මෙන්ම මාර්ග, ඵල සහ නිවන් ද මෙලෙස හැඳින්වේ. ‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චේතෝවිමුත්තිං’ යනාදී තැන්හි ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ ස්වභාවය ‘ආසවක්ඛය’ ලෙස කියැවේ. ‘යෝ ආසවානං ඛයෝ වයෝ භේදෝ...’ යන තැන භංගය (බිඳීයාම) අදහස් වේ.

‘‘සෙක්ඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62);

–

“හික්මෙන්නා වූ, සෘජු මාර්ගය අනුගමනය කරන්නා වූ සේඛ පුද්ගලයාට (ආශ්‍රව) ක්ෂය වීමේදී පළමුව ඥානය උපදියි, ඉන් අනතුරුව (අර්හත් ඵල) ප්‍රඥාව උපදියි.”

එත්ථ මග්ගො. සො හි ආසවෙ ඛෙපෙන්තො වූපසමෙන්තො උප්පජ්ජති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති එත්ථ ඵලං. තඤ්හි ආසවානං ඛීණන්තෙ උප්පජ්ජති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තං.

මෙහි මාර්ගය අදහස් වේ. එය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරමින් හා සංසිඳුවමින් උපදින බැවින් ‘ආසවක්ඛය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ආසවානං ඛයා සමණෝ හෝති’ යන මෙහි ඵලය අදහස් වේ. එය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ පසුව උපදින බැවින් ‘ආසවක්ඛය’ යැයි කියන ලදී.

‘‘ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති;

(ධ. ප. 253) –

“ඔහුගේ ආශ්‍රවයෝ වැඩෙති, ඔහු ආශ්‍රවක්ෂය (නිවන) කෙරෙන් දුරස් වූවෙකි.”

එත්ථ නිබ්බානං. තඤ්හි ආගම්ම ආසවා ඛීයන්ති, තස්මා ආසවානං ඛයොති වුත්තං. ඉධ පන මග්ගඵලානි අධිප්පෙතානි. නො අජානතො නො අපස්සතොති යො පන න ජානාති න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො. එතෙන යෙ අජානතො අපස්සතොපි සංසාරාදීහියෙව සුද්ධිං වදන්ති, තෙ පටික්ඛිත්තා හොන්ති. පුරිමෙන පදද්වයෙන උපායො වුත්තො, ඉමිනා අනුපායං පටිසෙධෙති.

මෙහි නිවන අදහස් වේ. නිවනට පැමිණීමෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වන බැවින් එය ‘ආසවක්ඛය’ යැයි කියන ලදී. මෙහිදී නම් මාර්ග හා ඵලයන් අදහස් කෙරේ. ‘නෝ අජානතෝ නෝ අපස්සතෝ’ යනු යමෙකු නොදන්නේ නම්, නොදකින්නේ නම් ඔහුට (ආශ්‍රවක්ෂය වන බව) මම නොකියමි යන්නයි. මෙයින්, නොදැන හා නොදැක සංසාරය හරහාම පිරිසිදු වීමක් සිදුවන බව පවසන්නන්ගේ වාද ප්‍රතික්ෂේප වේ. මුල් පද දෙකෙන් (දන්නා හා දක්නා) නිවැරදි උපක්‍රමය පවසා ඇති අතර, මෙම පදයෙන් වැරදි උපක්‍රමයන් වළක්වනු ලැබේ.

ඉදානි යං ජානතො ආසවානං ඛයො හොති, තං දස්සෙතුකාමො කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතොති පුච්ඡං ආරභි. තත්ථ ජානනා බහුවිධා. දබ්බජාතිකො එව හි කොචි භික්ඛු ඡත්තං කාතුං ජානාති, කොචි චීවරාදීනං අඤ්ඤතරං, තස්ස ඊදිසානි කම්මානි වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොන්තස්ස සා [Pg.50] ජානනා සග්ගමග්ගඵලානං පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බං. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදීනි කාතුං ජානාති, තස්සෙවං ජානතො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව. තස්මා යං ජානතො පස්සතො ච ආසවානං ඛයො හොති, තදෙව දස්සෙන්තො ඉති රූපන්තිආදිමාහ. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතොති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං උදයබ්බයං ජානන්තස්ස. ආසවානං ඛයො හොතීති ආසවානං ඛයන්තෙ ජාතත්තා ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති ලද්ධනාමං අරහත්තං හොති.

දැන්, යමෙකු කුමක් දන්නා විට ආශ්‍රවක්ෂය වේදැයි පෙන්වීමට කැමති වූ භගවත්හු, ‘මහණෙනි, කුමක් දන්නා විටද?’ යන ප්‍රශ්නය ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘දැනීම’ බොහෝ ආකාර වේ. යම් භික්ෂුවක් කුඩයක් තැනීමට දන්නේ නම් හෝ සිවුරු මැසීමට දන්නේ නම්, වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා ඒවා කරන්නා වූ ඒ භික්ෂුවගේ එම දැනීම දෙව්ලොවට, මගඵලවලට හේතු නොවේ යැයි පැවසිය නොහැක. (එය පාරමිතාවක් විය හැක). එහෙත් යමෙකු ශාසනයෙහි පැවිදි වී වෙදකම් ආදිය කිරීමට දන්නේ නම්, එය දන්නා වූ ඔහුට ආශ්‍රවයන් වැඩෙන්නේමය. එබැවින් යමක් දැනීමෙන් හා දැකීමෙන් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වේද, එයම පෙන්වීමට ‘ඉති රූපං’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ ජානතෝ’ යනු පඤ්චස්කන්ධයේ උදය-වැය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) මෙසේ දන්නා තැනැත්තාටයි. ‘ආසවානං ඛයෝ හෝති’ යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම අවසානයේ උපදින බැවින් ‘ආසවක්ඛය’ යන නම ලත් අර්හත් ඵලය සිදුවේ යන්නයි.

එවං අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා ඉදානි ඛීණාසවස්ස ආගමනීයං පුබ්බභාගපටිපදං දස්සෙතුං යම්පිස්ස තං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඛයස්මිං ඛයෙඤාණන්ති ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතෙ අරහත්තඵලෙ පටිලද්ධෙ සති පච්චවෙක්ඛණඤාණං. තඤ්හි අරහත්තඵලසඞ්ඛාතෙ ඛයස්මිං පඨමවාරං උප්පන්නෙ පච්ඡා උප්පන්නත්තා ඛයෙඤාණන්ති වුච්චති. සඋපනිසන්ති සකාරණං සප්පච්චයං. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. සා හිස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොති. එවං ඉතො පරෙසුපි ලබ්භමානවසෙන පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො.

මෙසේ අර්හත් ඵලය මුදුන් පමුණුවමින් දේශනාව අවසන් කොට, දැන් ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේට මග පෑදූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දැක්වීමට ‘යම්පිස්ස තං භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ඛයස්මිං ඛයේඤාණං’ යනු ආශ්‍රවක්ෂය නම් වූ අර්හත් ඵලය ලැබුණු පසු ඇතිවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. එය අර්හත් ඵල නම් වූ ආශ්‍රව ක්ෂය වීම පළමු වරට ඇති වූ විට, පසුව උපදින බැවින් ‘ඛයේඤාණං’ (ක්ෂය වීම පිළිබඳ ඥානය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සඋපනිසං’ යනු හේතු සහිත, ප්‍රත්‍ය සහිත බවයි. ‘විමුත්ති’ යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. එය මේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. මෙලෙස මින් ඉදිරියට ඇති පදයන්හි ද අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ප්‍රත්‍ය භාවය තේරුම් ගත යුතුය.

විරාගොති මග්ගො. සො හි කිලෙසෙ විරාජෙන්තො ඛෙපෙන්තො උප්පන්නො, තස්මා විරාගොති වුච්චති. නිබ්බිදාති නිබ්බිදාඤාණං. එතෙන බලවවිපස්සනං දස්සෙති. බලවවිපස්සනාති භයතූපට්ඨානෙ ඤාණං ආදීනවානුපස්සනෙ ඤාණං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති යථාසභාවජානනසඞ්ඛාතං දස්සනං. එතෙන තරුණවිපස්සනං දස්සෙති. තරුණවිපස්සනා හි බලවවිපස්සනාය පච්චයො හොති. තරුණවිපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදෙ ඤාණං කඞ්ඛාවිතරණෙ ඤාණං සම්මසනෙ ඤාණං මග්ගාමග්ගෙ ඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං අධිවචනං. සමාධීති පාදකජ්ඣානසමාධි. සො හි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති. සුඛන්ති අප්පනාය පුබ්බභාගසුඛං. තඤ්හි පාදකජ්ඣානස්ස පච්චයො හොති. පස්සද්ධීති දරථපටිප්පස්සද්ධි. සා හි අප්පනාපුබ්බභාගස්ස සුඛස්ස පච්චයො හොති. පීතීති බලවපීති. සා හි දරථපටිප්පස්සද්ධියා පච්චයො හොති. පාමොජ්ජන්ති දුබ්බලපීති. සා හි බලවපීතියා පච්චයො හොති. සද්ධාති අපරාපරං උප්පජ්ජනසද්ධා. සා හි දුබ්බලපීතියා පච්චයො හොති. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං. තඤ්හි අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොති. ජාතීති සවිකාරා ඛන්ධජාති[Pg.51]. සා හි වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො හොති. භවොති කම්මභවො. (සො හි සවිකාරාය ජාතියා පච්චයො හොති.) එතෙනුපායෙන සෙසපදානිපි වෙදිතබ්බානි.

'විරාගය' යනු මාර්ගයයි. එම මාර්ගය කෙලෙස් පහකරමින් සහ ක්ෂය කරමින් උපදින බැවින් 'විරාගය' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිබ්බිදා' යනු නිබ්බිදා ඤාණයයි. මෙයින් 'බලව විපස්සනාව' (ප්‍රබල විදර්ශනාඥානය) දක්වනු ලැබේ. බලව විපස්සනාව යනු භයතුපට්ඨාන ඤාණය, ආදීනවානුපස්සනා ඤාණය, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණය සහ සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණය යන ඤාණ සතරට නමකි. 'යථාභූතඤාණදස්සනය' යනු යථා ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම සංඛ්‍යාත ඥාන දර්ශනයයි. මෙයින් 'තරුණ විපස්සනාව' දක්වනු ලැබේ. මන්ද, තරුණ විපස්සනාව බලව විපස්සනාවට ප්‍රත්‍යය වන බැවිනි. 'තරුණ විපස්සනාව' යනු සංඛාරපරිච්ඡේද ඤාණය, කංඛාවිතරණ ඤාණය, සම්මසන ඤාණය සහ මග්ගාමග්ගඤාණදස්සන ඤාණය යන ඥාන සතරට නමකි. 'සමාධිය' යනු පාදක ධ්‍යාන සමාධියයි. එය තරුණ විපස්සනාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'සැපය' (සුඛය) යනු අර්පණාවට පූර්වභාගයෙහි ඇති වන උපචාර ධ්‍යානගත සැපයයි. එය පාදක ධ්‍යානයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'පස්සද්ධිය' යනු කාමච්ඡන්දාදී කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳීමයි. එය අර්පණාවට පූර්වභාගයෙහි ඇති වන සැපයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'පීතිය' යනු ප්‍රබල පීතියයි (ඵරණ පීතිය). එය කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳීම වන පස්සද්ධියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'පාමොජ්ජය' යනු දුබල පීතියයි. එය ප්‍රබල පීතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ශ්‍රද්ධාව' යනු නැවත නැවත උපදින ශ්‍රද්ධාවයි. එය දුබල පීතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'දුක්ඛය' යනු වට්ට දුක්ඛය හෙවත් සංසාර දුකයි. එය නැවත නැවත උපදින ශ්‍රද්ධාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'ජාතිය' යනු විපර්යාසයට භාජනය වන ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීමයි. එය සංසාර දුකට ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'භවය' යනු කර්ම භවයයි. (එය වෙනස් වන ස්වභාවය ඇති ජාතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි.) මේ අයුරින් සෙසු පදයන් ද තේරුම් ගත යුතුය.

ථුල්ලඵුසිතකෙති මහාඵුසිතකෙ. පබ්බතකන්දරපදරසාඛාති එත්ථ කන්දරං නාම ‘ක’න්තිලද්ධනාමෙන උදකෙන දාරිතො උදකභින්නො පබ්බතපදෙසො, යො ‘‘නිතම්බො’’තිපි ‘‘නදීකුඤ්ඡො’’තිපි වුච්චති. පදරං නාම අට්ඨමාසෙ දෙවෙ අවස්සන්තෙ ඵලිතො භූමිප්පදෙසො. සාඛාති කුසුම්භගාමිනියො ඛුද්දකමාතිකායො. කුසොබ්භාති ඛුද්දකආවාටා. මහාසොබ්භාති මහාආවාටා. කුන්නදියොති ඛුද්දකනදියො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතා. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජූපනිසා සඞ්ඛාරාතිආදීසු අවිජ්ජා පබ්බතොති දට්ඨබ්බා. අභිසඞ්ඛාරා මෙඝොති, විඤ්ඤාණාදිවට්ටං කන්දරාදයොති, විමුත්ති සාගරොති.

'ථුල්ලඵුසිතකේ' යනු මහා වැහි බිංදු ඇති කල්හිය. 'පබ්බතකන්දරපදරසාඛා' යන්නෙහි 'කන්දර' යනු ජලයෙන් හෑරී ගිය පර්වත ප්‍රදේශයයි. එයට 'නිටම්බ' කියා ද 'නදීකුඤ්ඡ' කියා ද කියනු ලැබේ. 'පදර' යනු අටමසක් වැසි නොලැබී පවතින විට පිපිරී යන භූමි ප්‍රදේශයයි. 'සාඛා' යනු කුඩා වළවල් කරා ජලය ගලා යන කුඩා ඇළ වේලි ය. 'කුසොබ්භ' යනු කුඩා වළවල් ය. 'මහාසොබ්භ' යනු විශාල වළවල් ය. 'කුන්නදියෝ' යනු කුඩා ගංගා ය. 'මහානදියෝ' යනු ගංගා, යමුනා ආදී මහා ගංගාවෝ ය. මහණෙනි, එලෙසම 'අවිජ්ජූපනිසා සංඛාරා' ආදී තැන්වල 'අවිද්‍යාව' පර්වතයක් ලෙස ද, 'අභිසංස්කාරයන්' වලාකුළක් ලෙස ද, 'විඤ්ඤාණය' ඇතුළු සංසාර වෘත්තය කන්දර ආදිය ලෙස ද, 'විමුක්තිය' සාගරය ලෙස ද දත යුතුය.

යථා පබ්බතමත්ථකෙ දෙවො වස්සිත්වා පබ්බතකන්දරාදීනි පූරෙන්තො අනුපුබ්බෙන මහාසමුද්දං සාගරං පූරෙති, එවං අවිජ්ජාපබ්බතමත්ථකෙ තාව අභිසඞ්ඛාරමෙඝස්ස වස්සනං වෙදිතබ්බං. අස්සුතවා හි බාලපුථුජ්ජනො අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණී හුත්වා තණ්හාය අභිලාසං කත්වා කුසලාකුසලකම්මං ආයූහති, තං කුසලාකුසලකම්මං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොති, පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදීනි නාමරූපාදීනං. ඉති පබ්බතමත්ථකෙ වුට්ඨදෙවස්ස කන්දරාදයො පූරෙත්වා මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතකාලො විය අවිජ්ජාපබ්බතමත්ථකෙ වුට්ඨස්ස අභිසඞ්ඛාරමෙඝස්ස පරම්පරපච්චයතාය අනුපුබ්බෙන විඤ්ඤාණාදිවට්ටං පූරෙත්වා ඨිතකාලො. බුද්ධවචනං පන පාළියං අගහිතම්පි ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජතී’’ති ඉමාය පාළියා වසෙන ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. යා හි තස්ස කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති, සා කම්මභවපච්චයා සවිකාරා ජාති නාම. සො බුද්ධානං වා බුද්ධසාවකානං වා සම්මුඛීභාවං ආගම්ම වට්ටදොසදීපකං ලක්ඛණාහටං ධම්මකථං සුත්වා වට්ටවසෙන පීළිතො හොති, එවමස්ස සවිකාරා ඛන්ධජාති වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො හොති. සො වට්ටදුක්ඛෙන පීළිතො අපරාපරං සද්ධං ජනෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, එවමස්ස වට්ටදුක්ඛං අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොති. සො පබ්බජ්ජාමත්තෙනෙව අසන්තුට්ඨො ඌනපඤ්චවස්සකාලෙ නිස්සයං [Pg.52] ගහෙත්වා වත්තපටිපත්තිං පූරෙන්තො ද්වෙමාතිකා පගුණං කත්වා කම්මාකම්මං උග්ගහෙත්වා යාව අරහත්තා නිජ්ජටං කත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසන්තො පථවීකසිණාදීසු කම්මං ආරභති, තස්ස කම්මට්ඨානං නිස්සාය දුබ්බලපීති උප්පජ්ජති. තදස්ස සද්ධූපනිසං පාමොජ්ජං, තං බලවපීතියා පච්චයො හොති. බලවපීති දරථපටිප්පස්සද්ධියා, සා අප්පනාපුබ්බභාගසුඛස්ස, තං සුඛං පාදකජ්ඣානසමාධිස්ස. සො සමාධිනා චිත්තකල්ලතං ජනෙත්වා තරුණවිපස්සනාය කම්මං කරොති. ඉච්චස්ස පාදකජ්ඣානසමාධි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති, තරුණවිපස්සනා බලවවිපස්සනාය, බලවවිපස්සනා මග්ගස්ස, මග්ගො ඵලවිමුත්තියා, ඵලවිමුත්ති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්සාති. එවං දෙවස්ස අනුපුබ්බෙන සාගරං පූරෙත්වා ඨිතකාලො විය ඛීණාසවස්ස විමුත්තිසාගරං පූරෙත්වා ඨිතකාලො වෙදිතබ්බොති. තතියං.

යම් සේ පර්වත මුදුනක වැසි වැස පර්වත කන්දර ආදිය පුරවා අනුපිළිවෙලින් මහා සාගරය පුරවන්නේ ද, එසේම අවිද්‍යාව නමැති පර්වත මුදුනෙහි පළමුව අභිසංස්කාර නමැති වැස්ස වැසීම ගැන දත යුතුය. ඇසූ පිරූ තැන් නැති අඥාන පෘථග්ජනයා අවිද්‍යාව නිසා මෝහයට පත්ව තෘෂ්ණාවෙන් යුතුව කුසල් අකුසල් කර්ම රැස් කරයි. එම කුසල් අකුසල් කර්මයන් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය නාමරූපයන්ට ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ පර්වත මුදුනෙහි වැසි ජලය කන්දර ආදිය පුරවා මහා සාගරය දක්වා ගලා ගොස් පවතින කලක් මෙන්, අවිද්‍යාව නමැති පර්වත මුදුනෙහි අභිසංස්කාර නමැති වැසි වැස පරම්පරා ප්‍රත්‍යය භාවයෙන් අනුපිළිවෙලින් විඤ්ඤාණාදී වෘත්ත ධර්මයන් පුරවා පවතින කාලය දත යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාවෙහි මේ සූත්‍ර පාඨයෙහි සෘජුව සඳහන් නොවුණ ද, 'මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ලොව උපදිති, ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වෙති' යන පාඨයේ අනුසාරයෙන් මෙය දත යුතුය. යම් කිසිවෙක් කුලගෙයක උපදියි ද, එය කර්ම භවය ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන ජාතිය නම්‍ වේ. ඔහු බුදුවරයන් වහන්සේ නමකගෙන් හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෙකුගෙන් හෝ සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කොට, සංසාරයේ දෝෂයන් දක්වන ත්‍රිලක්ෂණය සහිත ධර්ම කතාව අසා සංසාර දුකෙන් පීඩිත වෙයි. මෙසේ ඔහුගේ ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීම සංසාර දුකට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඔහු සංසාර දුකෙන් පීඩිතව නැවත නැවත ශ්‍රද්ධාව උපදවා ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වෙයි. මෙසේ සංසාර දුක ශ්‍රද්ධාවට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඔහු පැවිදි වූ පමණින් සතුටු නොවී, පස් වසක් නොපිරුණු කාලයේදී නිශ්ශය ගෙන වත්පිළිවෙත් පුරමින්, උභය ප්‍රාතිමෝක්ෂය ප්‍රගුණ කර, විනය නීති උගෙන, අර්හත්වය තෙක් සැකය දුරු කරනු පිණිස තමාට ගැළපෙන කමටහනක් ගෙන ආරණ්‍යගතව වාසය කරමින් පඨවී කසිණ ආදී කර්මස්ථානයන්හි නිරත වෙයි. ඔහු එම කමටහන ඇසුරු කොට භාවනා කරන විට දුබල පීතිය උපදියි. එවිට ඔහුට ශ්‍රද්ධාව මුල් වූ පාමොජ්ජය උපදියි. එම පාමොජ්ජය ප්‍රබල පීතියට ප්‍රත්‍යය වෙයි. ප්‍රබල පීතිය පස්සද්ධියට ද, පස්සද්ධිය අර්පණා පූර්වභාග සැපයට ද, එම සැපය පාදක ධ්‍යාන සමාධියට ද ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඔහු සමාධියෙන් සිතේ ප්‍රභාස්වර බව උපදවා තරුණ විපස්සනාවෙන් භාවනා කරයි. මෙලෙස ඔහුට පාදක ධ්‍යාන සමාධිය තරුණ විපස්සනාවට ද, තරුණ විපස්සනාව බලව විපස්සනාවට ද, බලව විපස්සනාව මාර්ගයට ද, මාර්ගය ඵල විමුක්තියට ද, ඵල විමුක්තිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයට ද ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ වැසි ජලය අනුපිළිවෙලින් සාගරය පුරවා පවතින කලක් මෙන්, ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේට විමුක්ති සාගරය පුරවා පවතින කාලය දත යුතුය. තෙවන සූත්‍රය නිම විය.

4. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

4. අන්‍යතිත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව

24. චතුත්ථෙ පාවිසීති පවිට්ඨො. සො ච න තාව පවිට්ඨො, ‘‘පවිසිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තත්තා පන එවං වුත්තො. යථා කිං? යථා ‘‘ගාමං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තපුරිසො තං ගාමං අප්පත්තොපි ‘‘කහං ඉත්ථන්නාමො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගාමං ගතො’’ති වුච්චති, එවං. අතිප්පගොති තදා කිර ථෙරස්ස අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තදිවසො අහොසි, අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තභික්ඛූ බොධියඞ්ගණෙ චෙතියඞ්ගණෙ නිවාසනපාරුපනට්ඨානෙති ඉමෙසු ඨානෙසු යාව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, තාව පපඤ්චං කරොන්ති. ථෙරස්ස පන ‘‘යාව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, තාව පරිබ්බාජකෙහි සද්ධිං එකද්වෙකථාවාරෙ කරිස්සාමී’’ති චින්තයතො යංනූනාහන්ති එතදහොසි. පරිබ්බාජකානං ආරාමොති සො කිර ආරාමො දක්ඛිණද්වාරස්ස ච වෙළුවනස්ස ච අන්තරා අහොසි. ඉධාති ඉමෙසු චතූසු වාදෙසු. කිංවාදී කිමක්ඛායීති කිං වදති කිං ආචික්ඛති, කිං එත්ථ සමණස්ස ගොතමස්ස දස්සනන්ති පුච්ඡන්ති. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යාමාති, භොතා ගොතමෙන යං වුත්තං කාරණං, තස්ස අනුකාරණං කථෙය්‍යාම. සහධම්මිකො වාදානුපාතොති පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස වාදානුපාතො වාදප්පවත්ති විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං කොචි අප්පමත්තකොපි කථං නාගච්ඡෙය්‍ය? ඉදං වුත්තං හොති – කථං සබ්බාකාරෙනපි සමණස්ස ගොතමස්ස වාදෙ ගාරය්හං කාරණං න භවෙය්‍යාති?

24. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි ‘පාවිසි’ (පැමිණියේය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පිඬු සිඟා වැඩියේ යන්නයි. උන්වහන්සේ තවමත් නගරයට ඇතුළු නොවූවද, ‘නගරයට පිවිසෙන්නෙමි’ යි (ආරාමයෙන්) නික්මුණු බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. ඒ කෙසේ ද යත්? ‘ගමට යන්නෙමි’ යි නික්මුණු පුරුෂයෙකු, ඒ ගමට තවම ළඟා වී නැති නමුත් ‘මොහු කොහිද’ යැයි ඇසූ විට ‘ගමට ගියේය’ යි පවසන්නාක් මෙනි. ‘අතිප්පගෝ’ (ඉතා වේලාසනින්) යනු, එදින ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ සාමාන්‍ය පිඬු සිඟා වඩින වේලාවට වඩා ඉතා උදෑසනින් නික්මුණු දිනයක් වූ බැවිනි. ඉතා උදෑසනින් නික්මුණු භික්ෂූහු බෝධි මළුවෙහි හෝ චෛත්‍ය මළුවෙහි හෝ සිවුරු සකස් කරන ස්ථානවල පිඬු සිඟා වඩින වේලාව පැමිණෙන තෙක් කල් ගත කරති. එහෙත් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේට ‘පිඬු සිඟා වඩින වේලාව එළඹෙන තෙක් පරිබ්‍රාජකයන් සමඟ ධර්ම කථාවක යෙදෙන්නෙමි’ යි යන සිතුවිල්ල ඇති විය. ‘පරිබ්බාජකානං ආරාමෝ’ යනු, එම ආරාමය දකුණු දොරටුවටත් වේළුවනයටත් අතර පිහිටා තිබුණකි. ‘ඉධ’ යනු, මෙම වාද හතර තුළ යන්නයි. ‘කිංවාදී කිමක්ඛායී’ යනු, කුමක් පවසන්නේ ද, කුමක් දේශනා කරන්නේ ද, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ දැක්ම කුමක් ද යන්න ඔවුන් විමසයි. ‘ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යාම’ යනු, භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් යම් කරුණක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, අප ඒ කරුණට අනුකූලව කරුණු දක්වන්නෙමු යන්නයි. ‘සහධම්මිකෝ වාදානුපාතෝ’ යනු, අනුන් විසින් දක්වන ලද කරුණට අනුව සාධාරණ හේතු සහිතව ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ වාදයට (දර්ශනයට) අනුව පවසන විට, ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගර්හා කළ හැකි කිසිදු සුළු හෝ කරුණක් කෙසේ නම් ඇති වේද? මෙයින් අදහස් කරන්නේ, කිසිදු ආකාරයකින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ වාදයෙහි දෝෂාරෝපණය කළ හැකි කරුණක් කෙසේ නම් නොවන්නේ ද යන්නයි.

ඉති [Pg.53] වදන්ති ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති එවං වදන්තොති අත්ථො. තත්‍රාති තෙසු චතූසු වාදෙසු. තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සාති ඉදං ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති පටිඤ්ඤාය සාධකවචනං. යස්මා හි න විනා ඵස්සෙන දුක්ඛපටිසංවෙදනා අත්ථි, තස්මා ජානිතබ්බමෙතං යථා ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

‘ඉති වදන්ති ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති’ යනු ‘ඵස්සය (ස්පර්ශය) ප්‍රත්‍ය කොට දුක උපදියි’ යනුවෙන් පවසන්නා වූ යන්නයි. ‘තත්‍ර’ යනු එම වාද හතර තුළ යන්නයි. ‘තේ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා’ යනු ‘එය ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට ඇති වූවකි’ යන පිළිගැනීම තහවුරු කරන වචනයකි. මන්ද යත්, ස්පර්ශයෙන් තොරව දුක් විඳීමක් නොමැති බැවින්, එම වාදයන් පවා ‘ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට ඇති වූවක්’ ලෙස අවබෝධ කරගත යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

සාධු, සාධු, ආනන්දාති අයං සාධුකාරො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නො, ආනන්දත්ථෙරෙන පන සද්ධිං භගවා ආමන්තෙසි. එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉධාති නිපාතමත්තං, එකං සමයන්ති අත්ථො. ඉදං වචනං ‘‘න කෙවලං සාරිපුත්තොව රාජගහං පවිට්ඨො, අහම්පි පාවිසිං. න කෙවලඤ්ච තස්සෙවායං විතක්කො උප්පන්නො, මය්හම්පි උප්පජ්ජි. න කෙවලඤ්ච තස්සෙව සා තිත්ථියෙහි සද්ධිං කථා ජාතා, මය්හම්පි ජාතපුබ්බා’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං.

‘සාධු සාධු ආනන්ද’ යන්න ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද සාධුකාරයකි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් වහන්සේ සමඟ ඒ පිළිබඳව සාකච්ඡා කළහ. ‘ඒකමිදාහං’ යන්නෙහි ‘ඉධ’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. ‘එක් සමයෙක්හි’ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ පමණක් නොව, මම ද රජගහ නුවරට පිවිසුණෙමි. උන්වහන්සේට පමණක් නොව, මට ද මෙම සිතුවිල්ල ඇති විය. උන්වහන්සේට පමණක් නොව, මට ද මීට පෙර පරිබ්‍රාජකයන් සමඟ මෙවැනි සාකච්ඡා ඇති වී තිබේ’ යන්න පෙන්වා දීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දේශනා කළහ.

අච්ඡරියං අබ්භුතන්ති උභයම්පෙතං විම්හයදීපනමෙව. වචනත්ථො පනෙත්ථ අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්ති අච්ඡරියං. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අබ්භුතං. එකෙන පදෙනාති ‘‘ඵස්සපච්චයා දුක්ඛ’’න්ති ඉමිනා එකෙන පදෙන. එතෙන හි සබ්බවාදානං පටික්ඛෙපත්ථො වුත්තො. එසෙවත්ථොති එසොයෙව ඵස්සපච්චයා දුක්ඛන්ති පටිච්චසමුප්පාදත්ථො. තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිභාතූති තඤ්ඤෙවෙත්ථ උපට්ඨාතු. ඉදානි ථෙරො ජරාමරණාදිකාය පටිච්චසමුප්පාදකථාය තං අත්ථගම්භීරඤ්චෙව ගම්භීරාවභාසඤ්ච කරොන්තො සචෙ මං, භන්තෙතිආදිං වත්වා යංමූලකා කථා උප්පන්නා, තදෙව පදං ගහෙත්වා විවට්ටං දස්සෙන්තො ඡන්නංත්වෙවාතිආදිමාහ. සෙසං උත්තානමෙවාති. චතුත්ථං.

‘අච්ඡරියං අබ්භුතං’ යන වචන දෙකම පුදුමය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යෙදේ. මෙහි වචනාර්ථය නම්, අතින් අසුරු ගැසීමට තරම් සුදුසු දෙය ‘අච්ඡරිය’ (ආශ්චර්ය) වන අතර, පෙර නොවූ විරූ ලෙස සිදු වූ දෙය ‘අබ්භුත’ (අද්භූත) වේ. ‘ඒකේන පදේන’ යනු ‘ඵස්සපච්චයා දුක්ඛං’ යන මේ එක් පදයකින් යන අර්ථයයි. මෙම පදයෙන් සියලු වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. ‘ඒසේවත්තො’ යනු ‘ඵස්සපච්චයා දුක්ඛං’ යන මෙයම ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද අර්ථය බවයි. ‘තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිබාතූ’ යනු එයම ඔබට මෙහිදී වැටහේවා (වැටහිය යුතුය) යන්නයි. ඉන්පසු ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජරා මරණ ආදී ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද දේශනාව මඟින් එහි අර්ථ ගැඹුරු බව හා එහි ගැඹුරු ස්වභාවය දක්වමින්, ‘ස්වාමීනි, ඉදින් මගෙන් මෙසේ ඇසුවහොත්’ යනාදී වශයෙන් පවසා, යම් ස්පර්ශයක් මුල් කොට මෙම කථාව උපන්නේ ද, එම ස්පර්ශ පදයම ගෙන විවට්ටය (නිවන) පෙන්වා දීම පිණිස ‘ඡන්නං ත්වේව’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කළහ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. හතරවැනි සූත්‍රය නිමා විය.

5. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

5. භූමිජ සූත්‍ර වර්ණනාව

25-26. පඤ්චමෙ භූමිජොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සෙසමිධාපි පුරිමසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – යස්මා ඉදං සුඛදුක්ඛං න කෙවලං ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති, කායෙනපි කරියමානං කරීයති, වාචායපි මනසාපි, අත්තනාපි කරියමානං කරීයති, පරෙනපි කරියමානං කරීයති, සම්පජානෙනපි කරියමානං කරීයති, අසම්පජානෙනපි, තස්මා තස්ස අපරම්පි පච්චයවිසෙසං දස්සෙතුං කායෙ වා හානන්ද, සතීතිආදිමාහ. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායද්වාරෙ උප්පන්නචෙතනාහෙතු. වචීසඤ්චෙතනාමනොසඤ්චෙතනාසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච කායද්වාරෙ කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන [Pg.54] වීසති චෙතනා ලබ්භන්ති, තථා වචීද්වාරෙ. මනොද්වාරෙ නවහි රූපාරූපචෙතනාහි සද්ධිං එකූනතිංසාති තීසු ද්වාරෙසු එකූනසත්තති චෙතනා හොන්ති, තප්පච්චයං විපාකසුඛදුක්ඛං දස්සිතං. අවිජ්ජාපච්චයා චාති ඉදං තාපි චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. යස්මා පන තං යථාවුත්තචෙතනාභෙදං කායසඞ්ඛාරඤ්චෙව වචීසඞ්ඛාරඤ්ච මනොසඞ්ඛාරඤ්ච පරෙහි අනුස්සාහිතො සාමං අසඞ්ඛාරිකචිත්තෙන කරොති, පරෙහි කාරියමානො සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙනාපි කරොති, ‘‘ඉදං නාම කම්මං කරොති, තස්ස එවරූපො නාම විපාකො භවිස්සතී’’ති, එවං කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච ජානන්තොපි කරොති, මාතාපිතූසු චෙතියවන්දනාදීනි කරොන්තෙසු අනුකරොන්තා දාරකා විය කෙවලං කම්මමෙව ජානන්තො ‘‘ඉමස්ස පන කම්මස්ස අයං විපාකො’’ති විපාකං අජානන්තොපි කරොති, තස්මා තං දස්සෙතුං සාමං වා තං, ආනන්ද, කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතීතිආදි වුත්තං.

25-26. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘භූමිජ’ යනු එම ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ නාමයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස ද පූර්ව සූත්‍රයෙහි සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම්: මෙම සුඛ-දුක්ඛයන් හුදෙක් ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොටම පමණක් උපදින්නේ නොවේ. කයින් කරනු ලබන කර්ම මඟින් ද, වචනයෙන් හා සිතින් කරනු ලබන කර්ම මඟින් ද සිදු වේ. තමා විසින්ම කරනු ලබන දේ මඟින් ද, අනුන් ලවා කරවනු ලබන දේ මඟින් ද, දැනුවත්ව කරනු ලබන දේ මඟින් ද, නොදැනුවත්ව කරනු ලබන දේ මඟින් ද සිදු වේ. එබැවින් එහි අනෙක් ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් පෙන්වා දීම පිණිස ‘කායේ වා හානන්ද සති’ යනාදිය දේශනා කරන ලදී. ‘කායසඤ්චේතනාහේතු’ යනු කාය ද්වාරයෙහි උපන් චේතනාව හේතුවෙන් යන්නයි. වාග් සඤ්චේතනා හා මනෝ සඤ්චේතනාවන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහිදී කාය ද්වාරයෙහි කාමාවචර කුසල් අකුසල් වශයෙන් චේතනා විස්සක් (20) ලැබේ. වාග් ද්වාරයෙහි ද එසේමය. මනෝ ද්වාරයෙහි රූපාවචර හා අරූපාවචර චේතනා නවය (9) සමඟින් විසි නවයක් (29) ලැබේ. මෙසේ ද්වාර තුනෙහි චේතනා හැට නවයක් (69) වන අතර, ඒවා ප්‍රත්‍ය කොට ඇති වන විපාක සුඛ-දුක්ඛයන් පෙන්වා දෙන ලදී. ‘අවිජ්ජාපච්චයා ච’ යන්නෙන් එම චේතනාවන් ද අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොටම උපදින බව දක්වා ඇත. තවද, ඉහත කී චේතනා සහිත වූ කාය සංඛාර, වාග් සංඛාර හා මනෝ සංඛාරයන්, අනුන්ගේ මෙහෙයවීමක් නැතිව තමා විසින්ම අසංඛාරික සිතින් කරයි ද, අනුන් ලවා කරවන විට සසංඛාරික සිතින් කරයි ද, ‘මෙම කර්මය කළහොත් මෙවැනි විපාකයක් ලැබේ’ යැයි කර්මය හා විපාකය දැනගෙන කරයි ද, එසේත් නැතිනම් මව්පියන් චෛත්‍ය වැඳීම ආදිය කරන විට ඔවුන් අනුකරණය කරන දරුවන් මෙන් හුදෙක් කර්මය පමණක් දැනගෙන ‘මේ කර්මයට මෙවැනි විපාකයක් ලැබේ’ යැයි විපාකය නොදැන කරයි ද, ඒ සියල්ල පෙන්වා දීම පිණිස ‘සාමං වා තං ආනන්ද කායසංඛාරං අභිසංඛරෝති’ යනාදිය දේශනා කරන ලදී.

ඉමෙසු, ආනන්ද, ධම්මෙසූති යෙ ඉමෙ ‘‘සාමං වා තං, ආනන්ද, කායසඞ්ඛාර’’න්තිආදීසු චතූසු ඨානෙසු වුත්තා ඡසත්තති ද්වෙසතා චෙතනාධම්මා, ඉමෙසු ධම්මෙසු අවිජ්ජා උපනිස්සයකොටියා අනුපතිතා. සබ්බෙපි හි තෙ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ඉදානි විවට්ටං දස්සෙන්තො අවිජ්ජාය ත්වෙවාතිආදිමාහ. සො කායො න හොතීති යස්මිං කායෙ සති කායසඤ්චෙතනාපච්චයං අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං උප්පජ්ජති, සො කායො න හොති. වාචාමනෙසුපි එසෙව නයො. අපිච කායොති චෙතනාකායො, වාචාපි චෙතනාවාචා, මනොපි කම්මමනොයෙව. ද්වාරකායො වා කායො. වාචාමනෙසුපි එසෙව නයො. ඛීණාසවො චෙතියං වන්දති, ධම්මං භණති, කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, කථමස්ස කායාදයො න හොන්තීති? අවිපාකත්තා. ඛීණාසවෙන හි කතං කම්මං නෙව කුසලං හොති නාකුසලං. අවිපාකං හුත්වා කිරියාමත්තෙ තිට්ඨති, තෙනස්ස තෙ කායාදයො න හොන්තීති වුත්තං.

“ආනන්දය, මේ ධර්මයන්හි” යනු “තමා විසින්ම හෝ ආනන්දය, ඒ කාය සංස්කාරය” යනාදී ස්ථාන හතරක දේශනා කරන ලද දෙසිය හැත්තෑ හය (276) ක් වූ චේතනා ධර්මයන් කෙරෙහි අවිද්‍යාව උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් බැඳී පවතී. ඒ සියලු චේතනාවෝ “අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා” යන පදයෙහිම සංග්‍රහ වෙති. දැන් විවර්තය (නිවන) දක්වනු පිණිස “අවිජ්ජාය ත්වේව” යනාදිය වදාළ සේක. “ඒ කය නොවේ” යනු යම් කයක් ඇති කල්හි කාය සංචේතනා හේතුවෙන් අධ්‍යාත්මිකව සැප දුක් උපදී ද, (රහතන් වහන්සේට) ඒ කය නැත. වචනය හා සිත සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තවද “කය” යනු චේතනා කායයි, “වචනය” යනු චේතනා වාචායි, “සිත” යනු කර්ම මනසයි. එසේත් නැතිනම් ද්වාර වශයෙන් පවතින කය “කාය” නම් වේ. වචනය හා සිත සම්බන්ධයෙන් ද මෙයම ක්‍රමයයි. රහතන් වහන්සේ චෛත්‍ය වඳිති, දහම් දෙසති, කමටහන් මනසිකාර කරති, එසේ නම් උන්වහන්සේට කායාදිය නැත්තේ කෙසේදැයි විමසන්නේ නම්? එය විපාක නොදෙන බැවිනි. රහතන් වහන්සේ කරන කර්මය කුසල් හෝ අකුසල් නොවේ. එය විපාක රහිතව ක්‍රියා මාත්‍රයක්ව පවතී. එබැවින් උන්වහන්සේට ඒ (විපාක දෙන) කායාදිය නැතැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ඛෙත්තං තං න හොතීතිආදීසුපි විරුහනට්ඨෙන තං ඛෙත්තං න හොති, පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු න හොති, පච්චයට්ඨෙන ආයතනං න හොති, කාරණට්ඨෙන අධිකරණං න හොති. සඤ්චෙතනාමූලකඤ්හි අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං [Pg.55] උප්පජ්ජෙය්‍ය, සා සඤ්චෙතනා එතෙසං විරුහනාදීනං අත්ථානං අභාවෙන තස්ස සුඛදුක්ඛස්ස නෙව ඛෙත්තං, න වත්ථු න ආයතනං, න අධිකරණං හොතීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වෙදනාදීසු සුඛදුක්ඛමෙව කථිතං, තඤ්ච ඛො විපාකමෙවාති. පඤ්චමං.

“එය කෙතක් නොවේ” යනාදියේදී ද (දුක) ලියලා වැඩෙන අර්ථයෙන් එය කෙතක් (කුඹුරක්) නොවේ, පිහිටන අර්ථයෙන් වස්තුවක් (බිමක්) නොවේ, ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙන් ආයතනයක් නොවේ, කරුණු අර්ථයෙන් අධිකරණයක් (පිහිටක්) නොවේ. අධ්‍යාත්මික සැප දුක් උපදින්නේ සංචේතනා මුල් වීමෙනි. ඒ සංචේතනාවන් තුළ වැඩීම ආදී අර්ථයන් නොමැති බැවින්, ඒ සැප දුක් සඳහා එය කෙතක්, වස්තුවක්, ආයතනයක් හෝ අධිකරණයක් නොවේ. මෙම සූත්‍රයේදී වේදනාදී සැප දුක් ගැනම වදාරන ලදී, එය ද විපාක සැප දුක්මය. පස්වන සූත්‍රය නිමයි.

ඡට්ඨං උපවාණසුත්තං උත්තානමෙව. එත්ථ පන වට්ටදුක්ඛමෙව කථිතන්ති. ඡට්ඨං.

හයවන උපවාණ සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෘත්ත දුක් (සංසාර දුක) ගැනම වදාරන ලදී. හයවන සූත්‍රය නිමයි.

7. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

7. ප්‍රත්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

27-28. සත්තමෙ පටිපාටියා වුත්තෙසු පරියොසානපදං ගහෙත්වා කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජරාමරණන්තිආදි වුත්තං. එවං පච්චයං පජානාතීති එවං දුක්ඛසච්චවසෙන පච්චයං ජානාති. පච්චයසමුදයාදයොපි සමුදයසච්චාදීනංයෙව වසෙන වෙදිතබ්බා. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො. දස්සනසම්පන්නොති තස්සෙව වෙවචනං. ආගතො ඉමං සද්ධම්මන්ති මග්ගසද්ධම්මං ආගතො. පස්සතීති මග්ගසද්ධම්මමෙව පස්සති. සෙක්ඛෙන ඤාණෙනාති මග්ගඤාණෙනෙව. සෙක්ඛාය විජ්ජායාති මග්ගවිජ්ජාය එව. ධම්මසොතං සමාපන්නොති මග්ගසඞ්ඛාතමෙව ධම්මසොතං සමාපන්නො. අරියොති පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤොති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අමතද්වාරං ආහච්ච තිට්ඨතීති අමතං නාම නිබ්බානං, තස්ස ද්වාරං අරියමග්ගං ආහච්ච තිට්ඨතීති. අට්ඨමං උත්තානමෙව. සත්තමඅට්ඨමානි.

27-28. සත්වන සූත්‍රයේදී පිළිවෙළින් වදාළ පටිච්චසමුප්පාද චක්‍රයෙහි අවසාන පදය ගෙන “මහණෙනි, ජරා මරණ යනු කවරේද” යනාදිය වදාරන ලදී. “මෙසේ ප්‍රත්‍යය දැනගනියි” යනු දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් ප්‍රත්‍යය දැනගැනීමයි. ප්‍රත්‍ය සමුදය ආදිය ද සමුදය සත්‍යය ආදියේ අනුසාරයෙන්ම දත යුතුය. “දිට්ඨිසම්පන්නෝ” යනු මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් (සම්මා දිට්ඨියෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තායි. “දස්සනසම්පන්නෝ” යනු ඒ සඳහාම වූ පර්යාය වචනයකි. “මෙම සද්ධර්මයට පැමිණියේ” යනු මාර්ග සද්ධර්මයට පැමිණීමයි. “දකියි” යනු මාර්ග සද්ධර්මයම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාණයෙන් දකියි යන්නයි. “ශෛක්ෂ ඥාණයෙන්” යනු මාර්ග ඥාණයෙන්මය. “ශෛක්ෂ විද්‍යාවෙන්” යනු මාර්ග විද්‍යාවෙන්මය. “ධර්ම සෝතයට (දහම් සැඩපහරට) පැමිණි” යනු මාර්ගය නම් වූ ආර්යයන්ගේ ධර්ම ප්‍රවාහයට පැමිණීමයි. “ආර්ය” යනු පෘථග්ජන භූමිය ඉක්මවා ගිය තැනැත්තායි. “නිබ්බේධික පඤ්ඤෝ” යනු සතර සත්‍යය විනිවිද දකින ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. “අමෘත ද්වාරයට හේත්තු වී සිටියි” යනු අමෘතය නම් වූ නිර්වාණයට පිවිසෙන දොරටුව වන ආර්ය මාර්ගයෙහි පිහිටා සිටීමයි. අටවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. සත්වන හා අටවන සූත්‍ර නිමයි.

9. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

9. සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

29-30. නවමං අක්ඛරභාණකානං භික්ඛූනං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. තෙ හි පරීති උපසග්ගං පක්ඛිපිත්වා වුච්චමානෙ පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොන්ති. නවමං.

29-30. නවවන සූත්‍රය වදාරන ලද්දේ අක්ෂර හා පද දේශනා කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අභිලාෂය පරිදිය. උන්වහන්සේලා “පරි” යන උපසර්ගය යොදා දේශනා කරන කල්හි එය විනිවිද අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙති. නවවන සූත්‍රය නිමයි.

දසමෙ සබ්බං උත්තානමෙව. ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු චතුසච්චපටිවෙධොව කථිතො. දසමං.

දසවන සූත්‍රයෙහි සියල්ල පැහැදිලිය. මෙම සූත්‍ර දෙකේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලද්දේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය ගැනමය. දසවන සූත්‍රය නිමයි.

දසබලවග්ගො තතියො.

තුන්වන දසබල වර්ගය නිමයි.

4. කළාරඛත්තියවග්ගො

4. කළාරඛත්තිය වර්ගය

1. භූතසුත්තවණ්ණනා

1. භූත සූත්‍ර වර්ණනාව

31. කළාරඛත්තියවග්ගස්ස [Pg.56] පඨමෙ අජිතපඤ්හෙති අජිතමාණවෙන පුච්ඡිතපඤ්හෙ. සඞ්ඛාතධම්මාසෙති සඞ්ඛාතධම්මා වුච්චන්ති ඤාතධම්මා තුලිතධම්මා තීරිතධම්මා. සෙක්ඛාති සත්ත සෙක්ඛා. පුථූති තෙයෙව සත්ත ජනෙ සන්ධාය පුථූති වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. නිපකොති නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකො, ත්වං පණ්ඩිතො පබ්‍රූහීති යාචති. ඉරියන්ති වුත්තිං ආචාරං ගොචරං විහාරං පටිපත්තිං. මාරිසාති භගවන්තං ආලපති. සෙක්ඛානඤ්ච සඞ්ඛාතධම්මානඤ්ච ඛීණාසවානඤ්ච පටිපත්තිං මයා පුච්ඡිතො පණ්ඩිත, මාරිස, මය්හං කථෙහීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො.

31. කළාරඛත්තිය වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි “අජිතපඤ්හේ” යනු අජිත මාණවකයා විසින් අසන ලද ප්‍රශ්නයයි. “සංඛාතධම්මාසේ” යනු පිරිසිඳ දන්නා ලද, තුලනය කරන ලද හා තීරණය කරන ලද සත්‍ය ධර්මයන් ඇති තැනැත්තන්ය. “සේක්ඛා” යනු සත් වැදෑරුම් ශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ය. “පුථූ” යනු ඒ සත් පුද්ගලයන්ම අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පදයකි. “ඉධ” යනු මෙම බුදු සසනෙහි යන්නයි. “නිපකෝ” යනු ප්‍රඥාවට කියන නමකි; ඒ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් “නිපක” (ප්‍රඥාවන්ත) නම් වේ. “පණ්ඩිතයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මට වදාරනු මැනවි” යයි ඔහු අයදියි. “ඉරියං” යනු පැවැත්ම, ආචාරය, ගෝචරය, විහරණය හා ප්‍රතිපත්තියයි. “මාරිස” (නිදුකාණන් වහන්ස) යන වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව අමතයි. “ශෛක්ෂයන්ගේ ද පිරිසිඳ දත් ධර්ම ඇති රහතන් වහන්සේලාගේ ද ප්‍රතිපත්තිය, මා විසින් විමසන ලද පණ්ඩිත වූ නිදුකාණන් වහන්ස, මට වදාළ මැනවි” යනු මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි.

තුණ්හී අහොසීති කස්මා යාව තතියං පුට්ඨො තුණ්හී අහොසි? කිං පඤ්හෙ කඞ්ඛති, උදාහු අජ්ඣාසයෙති? අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති, නො පඤ්හෙ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සත්ථා මං සෙක්ඛාසෙක්ඛානං ආගමනීයපටිපදං කථාපෙතුකාමො; සා ච ඛන්ධවසෙන ධාතුවසෙන ආයතනවසෙන පච්චයාකාරවසෙනාති බහූහි කාරණෙහි සක්කා කථෙතුං. කථං කථෙන්තො නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති? අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො පත්තං ආදාය චරන්තො සාවකො නාම පඤ්ඤාය සාරිපුත්තසමො නත්ථි. අයම්පි මයා පඤ්හං පුට්ඨො යාව තතියං තුණ්හී එව. පඤ්හෙ නු ඛො කඞ්ඛති, උදාහු අජ්ඣාසයෙ’’ති. අථ ‘‘අජ්ඣාසයෙ’’ති ඤත්වා පඤ්හකථනත්ථාය නයං දදමානො භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, පස්සසීති ආහ.

“නිශ්ශබ්ද විය” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙවරක්ම විමසූ කල්හි කුමන හේතුවක් නිසා නිශ්ශබ්ද වූයේද? ප්‍රශ්නය ගැන සැකයක් නිසාද, නැතහොත් උන්වහන්සේගේ අදහස ගැන සැකයක් නිසාද? සැකය තිබුණේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස පිළිබඳව මිස ප්‍රශ්නය ගැන නොවේ. ශාරිපුත්‍රයන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “ශාස්තෘන් වහන්සේ මගෙන් ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ගේ මාර්ග ප්‍රතිපදාව ප්‍රකාශ කරවීමට කැමති සේක. එය ස්කන්ධ වශයෙන්, ධාතු වශයෙන්, ආයතන වශයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යාකාර (පටිච්චසමුප්පාද) වශයෙන් බොහෝ ආකාරවලින් ප්‍රකාශ කළ හැකිය. කෙසේ පැවසුවහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස ගෙන පිළිතුරු දීමට මට හැකි වේද?” එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “මා හැරුණු විට මාගේ දේශනා විලාසය දන්නා, ප්‍රඥාවෙන් ශාරිපුත්‍රයාට සමාන වෙනත් ශ්‍රාවකයෙක් නැත. මොහු ද මා ප්‍රශ්නය ඇසූ කල්හි තෙවරක්ම නිශ්ශබ්ද විය. මොහු ප්‍රශ්නය ගැන සැක කරයිද නැතහොත් මාගේ අදහස ගැන සැක කරයිද?” පසුව උන්වහන්සේ “අදහස ගැන සැක කරයි” යනු දැන, ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීම සඳහා මග පෙන්වමින් (නය ලබා දෙමින්) “සාරිපුත්තය, මෙය භූත (හේතූන්ගෙන් හටගත් දෙයක්) ලෙස දකින්නෙහිද?” යයි වදාළ සේක.

තත්ථ භූතන්ති ජාතං නිබ්බත්තං, ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතං නාමං. ඉති සත්ථා ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන, සාරිපුත්ත, ඉමං පඤ්හං කථෙහී’’ති ථෙරස්ස නයං දෙති. සහනයදානෙන පන ථෙරස්ස තීරෙ ඨිතපුරිසස්ස විවටො එකඞ්ගණො මහාසමුද්දො විය නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසි. අථ නං බ්‍යාකරොන්තො භූතමිදන්ති, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ භූතමිදන්ති ඉදං නිබ්බත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සම්මා පස්සති. පටිපන්නො හොතීති සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා නිබ්බිදාදීනං [Pg.57] අත්ථාය පටිපන්නො හොති. තදාහාරසම්භවන්ති ඉදං කස්මා ආරභි? එතං ඛන්ධපඤ්චකං ආහාරං පටිච්ච ඨිතං, තස්මා තං ආහාරසම්භවං නාම කත්වා දස්සෙතුං ඉදං ආරභි. ඉති ඉමිනාපි පරියායෙන සෙක්ඛපටිපදා කථිතා හොති. තදාහාරනිරොධාති තෙසං ආහාරානං නිරොධෙන. ඉදං කස්මා ආරභි? තඤ්හි ඛන්ධපඤ්චකං ආහාරනිරොධා නිරුජ්ඣති, තස්මා තං ආහාරනිරොධසම්භවං නාම කත්වා දස්සෙතුං ඉදං ආරභි. ඉති ඉමිනාපි පරියායෙන සෙක්ඛස්සෙව පටිපදා කථිතා. නිබ්බිදාති ආදීනි සබ්බානි කාරණවචනානීති වෙදිතබ්බානි. අනුපාදා විමුත්තොති චතූහි උපාදානෙහි කඤ්චි ධම්මං අගහෙත්වා විමුත්තො. සාධු සාධූති ඉමිනා ථෙරස්ස බ්‍යාකරණං සම්පහංසෙත්වා සයම්පි තථෙව බ්‍යාකරොන්තො පුන ‘‘භූතමිද’’න්තිආදිමාහාති. පඨමං.

එහි 'භූත' යනු හටගත්, උපන් යන අර්ථයයි. මෙය පංචස්කන්ධයට නමකි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ, "සාරිපුත්තය, පංචස්කන්ධය ක්‍රමය ඇසුරින් මේ ප්‍රශ්නය විසඳන්න" යැයි තෙරුන් වහන්සේට නය ලබා දෙති. ක්‍රමය ලබා දීමත් සමඟම, වෙරළේ සිටින මිනිසෙකුට විවෘත වූ එකම ජල තලයක් ඇති මහා සමුද්‍රය පෙනෙන්නාක් මෙන්, තෙරුන් වහන්සේට සිය ගණන් දහස් ගණන් නය ක්‍රම මගින් ප්‍රශ්න විසඳීමේ වැටහීම පහළ විය. ඉන්පසු එය විස්තර කරමින් 'භූතමිදං භන්තේ' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'භූතමිදං' යනු මේ උපන් පංචස්කන්ධයයි. 'සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති' යනු විපස්සනා ප්‍රඥාව හා මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟ මැනවින් දැකීමයි. 'පටිපන්නෝ හෝති' යනු සීලයේ සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා නිබ්බිදා ඤාණාදිය (කලකිරීමේ ඤාණයන්) ලැබීමේ ප්‍රයෝජනය පිණිස පිළිපන් බවයි. 'තදාහාරසම්භවං' යන්න ඇරඹුවේ ඇයි? මේ පංචස්කන්ධය ආහාරය ප්‍රත්‍යය කොට පවතින බැවින්, එය 'ආහාරයෙන් හටගත්තක්' ලෙස දැක්වීමට මෙය ඇරඹූහ. මෙලෙස මේ ක්‍රමයෙන්ද ශෛක්ෂ ප්‍රතිපදාව දේශනා කරන ලදී. 'තදාහාරනිරෝධා' යනු ඒ ආහාරයන්ගේ නිරෝධයෙනි. මෙය ඇරඹුවේ ඇයි? පංචස්කන්ධය ආහාර නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වන බැවින්, එය 'ආහාර නිරෝධයෙන් සිදුවන නිරෝධය' ලෙස දැක්වීමට මෙය ඇරඹූහ. මෙලෙසින්ද ශෛක්ෂයාගේම පිළිවෙත දේශනා කරන ලදී. 'නිබ්බිදා' යනාදී සියලු වචන හේතු දක්වන වචන ලෙස දත යුතුය. 'අනුපාදා විමුත්තෝ' යනු සිව්වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් කිසිදු ධර්මයක් තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් ග්‍රහණය නොකොට මිදුණු බවයි. 'සාධු සාධු' යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රකාශය අගය කොට, තමන් වහන්සේද එලෙසම ප්‍රකාශ කරනු කැමතිව නැවත 'භූතමිදං' යනාදිය වදාළ සේක. පළමු සූත්‍රය අවසන්ය.

2. කළාරසුත්තවණ්ණනා

2. කළාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

32. දුතියෙ කළාරඛත්තියොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. දන්තා පනස්ස කළාරා විසමසණ්ඨානා, තස්මා ‘‘කළාරො’’ති වුච්චති. හීනායාවත්තොති හීනස්ස ගිහිභාවස්ස අත්ථාය නිවත්තො. අස්සාසමලත්ථාති අස්සාසං අවස්සයං පතිට්ඨං න හි නූන අලත්ථ, තයො මග්ගෙ තීණි ච ඵලානි නූන නාලත්ථාති දීපෙති. යදි හි තානි ලභෙය්‍ය, න සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තෙය්‍යාති අයං ථෙරස්ස අධිප්පායො. න ඛ්වාහං, ආවුසොති අහං ඛො, ආවුසො, ‘‘අස්සාසං පත්තො, න පත්තො’’ති න කඞ්ඛාමි. ථෙරස්ස හි සාවකපාරමීඤාණං අවස්සයො, තස්මා සො න කඞ්ඛති. ආයතිං පනාවුසොති ඉමිනා ‘‘ආයතිං පටිසන්ධි තුම්හාකං උග්ඝාටිතා, න උග්ඝාටිතා’’ති අරහත්තප්පත්තිං පුච්ඡති. න ඛ්වාහං, ආවුසො, විචිකිච්ඡාමීති ඉමිනා ථෙරො තත්ථ විචිකිච්ඡාභාවං දීපෙති.

32. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'කළාරඛත්තිය' යනු ඒ තෙරුන්ගේ නමයි. උන්වහන්සේගේ දත් විෂම ලෙස පිහිටා තිබූ බැවින් 'කළාර' යැයි කියනු ලැබේ. 'හීනායාවත්තෝ' යනු පහත් වූ ගිහිභාවය පිණිස හැරුණු තැනැත්තායි. 'අස්සාසමලත්ථා' යනු අස්වැසිල්ලක්, පිළිසරණක්, පිහිටක් සැබවින්ම නොලැබුණා වැනිය යන අර්ථයයි. මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් සැබවින්ම නොලැබූ බව මෙයින් දක්වයි. ඉදින් ඒවා ලැබුවේ නම්, ශික්ෂාව අතහැර පහත් ගිහිභාවයට පත් නොවනු ඇතැයි යන්න තෙරුන්ගේ අදහසයි. 'න ඛ්වාහං ආවුසෝ' යනු "ඇවැත්නි, මම 'අස්වැසිල්ලට පත්වුණෙමි හෝ නැත' කියා සැක නොකරමි" යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේට ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය පිහිටක් වූ බැවින් උන්වහන්සේ සැක නොකරති. 'ආයතිං පනාවුසෝ' යන්නෙන් "ඔබ වහන්සේලාගේ මතු පිළිසඳර සහමුලින්ම නැති කළේද නැද්ද" යැයි අර්හත් ඵලයට පැමිණීම ගැන විමසයි. 'න ඛ්වාහං ආවුසෝ විචිකිච්ඡාමි' යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේ ඒ පිළිබඳ සැකයක් නැති බව දක්වති.

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘ඉමං සුතකාරණං භගවතො ආරොචෙස්සාමී’’ති උපසඞ්කමි. අඤ්ඤා බ්‍යාකතාති අරහත්තං බ්‍යාකතං. ඛීණා ජාතීති න ථෙරෙන එවං බ්‍යාකතා, අයං පන ථෙරො තුට්ඨො පසන්නො එවං පදබ්‍යඤ්ජනානි ආරොපෙත්වා ආහ. අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසීති තං සුත්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘සාරිපුත්තො ධීරො ගම්භීරො. න සො කෙනචි කාරණෙන එවං බ්‍යාකරිස්සති. සංඛිත්තෙන පන පඤ්හො බ්‍යාකතො [Pg.58] භවිස්සති. පක්කොසාපෙත්වා නං පඤ්හං බ්‍යාකරාපෙස්සාමී’’ති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි.

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනකද එතැනට පැමිණියේය" යනු සාරිපුත්ත තෙරුන්ගෙන් ඇසූ මේ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි යන අදහසින් එතැනට පැමිණියේය යන්නයි. 'අඤ්ඤා බ්‍යාකතා' යනු අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කරන ලදී යන්නයි. 'ඛීණා ජාති' යනාදිය තෙරුන් වහන්සේ විසින් (එලෙසම) ප්‍රකාශ කරන ලද්දක් නොවේ. එහෙත් මේ කළාරඛත්තිය තෙරුන් සාරිපුත්ත තෙරුන් කෙරෙහි සතුටින් හා පැහැදීමෙන් යුතුව මෙලෙස පද හා ව්‍යංජන ගළපා බුදුන් හමුවේ ප්‍රකාශ කළේය. 'අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තේසී' යනු එය අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "සාරිපුත්ත තෙමේ ධීරය, ගැඹුරු ප්‍රඥා ඇත්තෙකි. ඔහු කිසිදු හේතුවක් නිසා මෙලෙස (වැරදි ලෙස) ප්‍රකාශ නොකරනු ඇත. එහෙත් සංක්ෂේපයෙන් ප්‍රශ්නය විසඳන්නට ඇත. ඔහු කැඳවා ප්‍රශ්නය විසඳවන්නෙමි" යි සිතා එක්තරා භික්ෂුවක් ඇමතූ සේක.

සචෙ තං සාරිපුත්තාති ඉදං භගවා ‘‘න එස අත්තනො ධම්මතාය අඤ්ඤං බ්‍යාකරිස්සති, පඤ්හමෙතං පුච්ඡිස්සාමි, තං කථෙන්තොව අඤ්ඤං බ්‍යාකරිස්සතී’’ති අඤ්ඤං බ්‍යාකරාපෙතුං එවං පුච්ඡි. යංනිදානාවුසො, ජාතීති, ආවුසො, අයං ජාති නාම යංපච්චයා, තස්ස පච්චයස්ස ඛයා ඛීණස්මිං ජාතියා පච්චයෙ ජාතිසඞ්ඛාතං ඵලං ඛීණන්ති විදිතං. ඉධාපි ච ථෙරො පඤ්හෙ අකඞ්ඛිත්වා අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අඤ්ඤා නාම තණ්හා ඛීණා, උපාදානං ඛීණං, භවො ඛීණො, පච්චයො ඛීණො, කිලෙසා ඛීණාතිආදීහි බහූහි කාරණෙහි සක්කා බ්‍යාකාතුං, කථං කථෙන්තො පන සත්ථු අජ්ඣාසයං ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමී’’ති.

"ඉදින් සාරිපුත්තය" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මොහු තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් අර්හත් ඵලය ගැන කෙලින්ම ප්‍රකාශ නොකරනු ඇත, එබැවින් මේ ප්‍රශ්නය විමසන්නෙමි, එය පවසන අතරතුරම අර්හත් ඵලය ගැනද ප්‍රකාශ කරනු ඇත" යන අදහසින් අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කරවනු පිණිස මෙලෙස විමසූ සේක. 'යංනිදානාවුසෝ ජාති' යනු, "ඇවැත්නි, මේ ජාතිය යම් ප්‍රත්‍යයක් නිසා වේද, ඒ ප්‍රත්‍යය ක්ෂය වීමෙන් ජාතියේ ප්‍රත්‍යය ගෙවී ගිය කල්හි ජාති නැමැති ඵලයද ක්ෂය වූ බව දත යුතුය" යන්නයි. මෙහිදීද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රශ්නය ගැන සැක නොකොට බුදුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය ගැන සිතති. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: "අර්හත් ඵලය නම් තණ්හාව ක්ෂය වීමයි, ප්‍රත්‍යය ක්ෂය වීමයි, කෙලෙසුන් ක්ෂය වීමයි යනාදී බොහෝ කරුණු මගින් පිළිතුරු දිය හැකිය. එහෙත් කෙසේ පවසමින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය ග්‍රහණය කරගත හැකිද?"

කිඤ්චාපි එවං අජ්ඣාසයෙ කඞ්ඛති, පඤ්හං පන අට්ඨපෙත්වාව පච්චයාකාරවසෙන බ්‍යාකාසි. සත්ථාපි පච්චයාකාරවසෙනෙව බ්‍යාකරාපෙතුකාමො, තස්මා එස බ්‍යාකරොන්තොව අජ්ඣාසයං ගණ්හි. තාවදෙව ‘‘ගහිතො මෙ සත්ථු අජ්ඣාසයො’’ති අඤ්ඤාසි. අථස්ස නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසි. යස්මා පන භගවා උත්තරි පඤ්හං පුච්ඡති, තස්මා තෙන තං බ්‍යාකරණං අනුමොදිතන්ති වෙදිතබ්බං.

බුදුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය ගැන එලෙස සිතුවද, ප්‍රශ්නය නතර නොකොට ප්‍රත්‍යයාකාර (පටිච්චසමුප්පාද) ක්‍රමයෙන්ම පිළිතුරු දුන්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේද බලාපොරොත්තු වූයේ ප්‍රත්‍යයාකාර ක්‍රමයෙන්ම පිළිතුරු ලබා ගැනීමටයි. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දෙන අතරතුරම බුදුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය වටහා ගත්හ. එකෙණෙහිම "ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස මා විසින් වටහා ගන්නා ලදී" යි දැනගත්හ. එකල උන්වහන්සේට සිය ගණන් දහස් ගණන් ක්‍රම මගින් ප්‍රශ්න විසඳීමේ වැටහීම පහළ විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවදුරටත් ප්‍රශ්න විමසන බැවින්, උන්වහන්සේගේ ඒ පිළිතුරු දීම බුදුන් වහන්සේ අනුමත කළ බව දත යුතුය.

කථං ජානතො පන තෙති ඉදං කස්මා ආරභි? සවිසයෙ සීහනාදං නදාපෙතුං. ථෙරො කිර සූකරනිඛාතලෙණද්වාරෙ දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තෙ කථියමානෙ තාලවණ්ටං ගහෙත්වා සත්ථාරං බීජයමානො ඨිතො තිස්සො වෙදනා පරිග්ගහෙත්වා සාවකපාරමීඤාණං අධිගතො, අයමස්ස සවිසයො. ඉමස්මිං සවිසයෙ ඨිතො සීහනාදං නදිස්සතීති නං සන්ධාය සත්ථා ඉදං පඤ්හං පුච්ඡි. අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා, දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා, විපරිණාමකොටියා පන සබ්බාව දුක්ඛා නාම ජාතා. විදිතන්ති යස්මා එවං වෙදනාත්තයං දුක්ඛන්ති විදිතං, තස්මා යා තත්ථ තණ්හා, සා න උපට්ඨාසීති දස්සෙති.

"කෙසේ දන්නා ඔබටද" යන්න ඇරඹුවේ කුමටද? තමන්ගේ විෂය පථයෙහි සීහනාදයක් කරවීමටයි. තෙරුන් වහන්සේ සූකරනිඛාත ලෙන් දොරටුව අසලදී දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට 'වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය' දේශනා කරන කල්හි, පවන් අතුක් ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේට පවන් සලමින් සිටියදී වේදනා තුන පිරිසිඳ දැක ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයට පැමිණියහ. මෙය උන්වහන්සේගේ විෂයයි. "මේ තම විෂයෙහි පිහිටා ඔහු සීහනාදයක් කරනු ඇත" යන අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ප්‍රශ්නය විමසූහ. 'අනිච්චා' යනු හටගෙන නැති වන ස්වභාවය නිසා අනිත්‍ය වේ. 'යදනිච්චං තං දුක්ඛං' යන්නෙහි, සැප වේදනාව පවතින විට සැප වුවද විපරිණාමයේදී දුකකි. දුක් වේදනාව පවතින විට දුක වුවද විපරිණාමයේදී සැපයකි. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව ඤාණයෙන් දන්නා විට සැපයක් වුවද නොදන්නා විට දුකකි. එහෙත් විපරිණාමයේ කෙළවර අනුව බලන කල සියලු වේදනාවෝම දුක්ඛ නම් වෙති. 'විදිතං' යනු මෙලෙස වේදනා තුනම දුක් බව දන්නා බැවින්, එහි යම් තණ්හාවක් වේද එය පහළ නොවන බව දක්වයි.

සාධු [Pg.59] සාධූති ථෙරස්ස වෙදනාපරිච්ඡෙදජානනෙ සම්පහංසනං. ථෙරො හි වෙදනා එකාති වා ද්වෙ තිස්සො චතස්සොති වා අවුත්තෙපි වුත්තනයෙන තාසං තිස්සොති පරිච්ඡෙදං අඤ්ඤාසි, තෙන තං භගවා සම්පහංසන්තො එවමාහ. දුක්ඛස්මින්ති ඉදං භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙන ආහ – ‘‘සාරිපුත්ත, යං තයා ‘ඉමිනා කාරණෙන වෙදනාසු තණ්හා න උපට්ඨාසී’ති බ්‍යාකතං, තං සුබ්‍යාකතං. ‘තිස්සො වෙදනා’ති විභජන්තෙන පන තෙ අතිප්පපඤ්චො කතො, තං ‘දුක්ඛස්මි’න්ති බ්‍යාකරොන්තෙනපි හි තෙ සුබ්‍යාකතමෙව භවෙය්‍ය. යංකිඤ්චි වෙදයිතං, තං දුක්ඛන්ති ඤාතමත්තෙපි හි වෙදනාසු තණ්හා න තිට්ඨති’’.

සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම පිළිබඳ අවබෝධය සම්බන්ධයෙන් 'සාධු සාධු' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශංසා කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ වේදනාව එකක් යැයි හෝ දෙකක්, තුනක්, හතරක් යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරා නොතිබූ කල්හි ද, උන්වහන්සේ වදාළ න්‍යාය අනුව වේදනාවන්ගේ තුන් වැදෑරුම් වූ ප්‍රභේදය අවබෝධ කරගත් සේක. එබැවින් උන්වහන්සේව සතුටු කරවනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. 'දුක්ඛස්මිං' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අදහස් කළේ මෙයයි: 'සාරිපුත්තය, වේදනාවන්ගේ අනිත්‍ය බව හේතුවෙන් ඒවායේ ඇති දුක් සහගත බව දැනගැනීම නිසා වේදනාවන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව හට නොගන්නේ යැයි ඔබ යම් පිළිතුරක් දුන්නේ ද, එය මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි. වේදනාත්‍රය වෙන් කර දැක්වීමේදී ඔබ ඉතා විස්තරාත්මකව දේශනා කළෙහිය. එය දුකක් ලෙස ප්‍රකාශ කළේ නම් ද ඔබගේ පිළිතුර මැනවින් සම්පූර්ණ වන්නේය. මන්ද යත්, යම් කිසි විඳීමක් ඇද්ද එය දුකක් යැයි නිවැරදිව දැනගැනීමෙන් පමණක් වුවද වේදනාවන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව නොපිහිටන බැවිනි.'

කථං විමොක්ඛාති කතරා විමොක්ඛා, කතරෙන විමොක්ඛෙන තයා අඤ්ඤා බ්‍යාකතාති අත්ථො? අජ්ඣත්තං විමොක්ඛාති අජ්ඣත්තවිමොක්ඛෙන, අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා පත්තඅරහත්තෙනාති අත්ථො. තත්ථ චතුක්කං වෙදිතබ්බං – අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං, අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං, බහිද්ධා අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං, බහිද්ධා අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානන්ති. අජ්ඣත්තඤ්හි අභිනිවෙසිත්වා බහිද්ධාධම්මාපි දට්ඨබ්බායෙව, බහිද්ධා අභිනිවෙසිත්වා අජ්ඣත්තධම්මාපි. තස්මා කොචි භික්ඛු අජ්ඣත්තං සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා බහිද්ධා ඔතාරෙති, බහිද්ධාපි පරිග්ගහෙත්වා පුන අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, තස්ස අජ්ඣත්ත සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං නාම. කොචි අජ්ඣත්තං සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා බහිද්ධා ඔතාරෙති, තස්ස බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති අජ්ඣත්තං අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං නාම. කොචි බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා, තෙ වවත්ථපෙත්වා අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, අජ්ඣත්තම්පි පරිග්ගහෙත්වා පුන බහිද්ධා ඔතාරෙති, තස්ස බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති බහිද්ධා අභිනිවෙසො බහිද්ධා වුට්ඨානං නාම. කොචි බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා තෙ වවත්ථපෙත්වා අජ්ඣත්තං ඔතාරෙති, තස්ස අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ සම්මසනකාලෙ මග්ගවුට්ඨානං හොති. ඉති බහිද්ධා අභිනිවෙසො අජ්ඣත්තං වුට්ඨානං නාම. තත්‍ර ථෙරො ‘‘අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා තෙසං වවත්ථානකාලෙ මග්ගවුට්ඨානෙන අරහත්තං පත්තොස්මී’’ති දස්සෙන්තො අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා ඛ්වාහං, ආවුසොති ආහ.

'කථං විමොක්ඛා' යනු කවර විමොක්ෂයකින් ද, කිනම් විමොක්ෂයක් මඟින් ඔබ අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කළේද යන අර්ථයයි. 'අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා' යනු ආධ්‍යාත්මික විමොක්ෂයෙන්, එනම් ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක ලබාගත් අර්හත් ඵලය යන අර්ථයයි. එහිදී මෙම සිව් වැදෑරුම් ක්‍රමය දත යුතුය: ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනාව යොමු කොට ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම (මග්ගවුට්ඨානය), ආධ්‍යාත්මිකව විදර්ශනාව යොමු කොට බාහිර සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම, බාහිරව විදර්ශනාව යොමු කොට බාහිර සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම සහ බාහිරව විදර්ශනාව යොමු කොට ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීමයි. ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනාව පැවැත්වුව ද බාහිර ධර්මයන් ද දැකිය යුතුය, බාහිරව පැවැත්වුව ද ආධ්‍යාත්මික ධර්මයන් ද දැකිය යුතුය. එබැවින් යම් මහණෙක් ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනා ඥානය යොමු කර, ඒවායේ ලක්ෂණ වෙන් කොට හඳුනාගෙන, බාහිර සංස්කාරයන් ද පිරිසිඳ දැක නැවත ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් කෙරෙහි විදර්ශනාව යොමු කරයිද, එවිට ඔහුට ආධ්‍යාත්මික සංස්කාර මෙනෙහි කරන කල්හි මග්ගවුට්ඨානය (මාර්ග ඥානයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් නැගී සිටීම) සිදුවේ. මෙය ආධ්‍යාත්මිකව විදර්ශනාව යොමු කොට ආධ්‍යාත්මිකව මිදීමයි. (මේ අයුරින් සෙසු ප්‍රභේද ද දත යුතුය). සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ, 'මම ආධ්‍යාත්මික සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක ඒවා වෙන් කොට හඳුනාගන්නා කල්හි මාර්ග ඥානයෙන් නැගී සිට අර්හත් භාවයට පත් වීමි' යන්න පෙන්වා දීමට 'ඇවැත්නි, මම ආධ්‍යාත්මික විමොක්ෂයෙන් (අර්හත් වූවෙමි)' යි වදාළ සේක.

සබ්බුපාදානක්ඛයාති [Pg.60] සබ්බෙසං චතුන්නම්පි උපාදානානං ඛයෙන. තථා සතො විහරාමීති තෙනාකාරෙන සතියා සමන්නාගතො විහරාමි. යථා සතං විහරන්තන්ති යෙනාකාරෙන මං සතියා සමන්නාගතං විහරන්තං. ආසවා නානුස්සවන්තීති චක්ඛුතො රූපෙ සවන්ති ආසවන්ති සන්දන්ති පවත්තන්තීති එවං ඡහි ද්වාරෙහි ඡසු ආරම්මණෙසු සවනධම්මා කාමාසවාදයො ආසවා නානුස්සවන්ති නානුප්පවඩ්ඪන්ති, යථා මෙ න උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. අත්තානඤ්ච නාවජානාමීති අත්තානඤ්ච න අවජානාමි. ඉමිනා ඔමානපහානං කථිතං. එවඤ්හි සති පජානනා පසන්නා හොති.

'සබ්බුපාදානක්ඛයා' යනු සතර වැදෑරුම් වූ සියලු උපාදානයන්ගේ ක්ෂය වීමෙනි. 'තථා සතෝ විහරාමි' යනු ඒ ආකාරයෙන් සිහියෙන් යුක්තව වාසය කරමි යන්නයි. 'යථා සතං විහරන්තං' යනු යම් ආකාරයකින් සිහියෙන් යුක්තව වාසය කරන්නා වූ මට, 'ආසවා නානුස්සවන්ති' යනු ඇස ආදී ද්වාරයන්ගෙන් රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහි ආශ්‍රවයන් ගලා නොයයි යන්නයි. එනම් චක්ඛු ආදී ද්වාර හයෙන් රූප ආදී අරමුණු හය කෙරෙහි ගලා යන ස්වභාවය ඇති කාමාශ්‍රව ආදී ආශ්‍රවයෝ මාගේ සන්තානයෙහි ගලා නොයති, අනුශය වශයෙන් වර්ධනය නොවෙති, මට හට නොගනිති යන අර්ථයයි. 'අත්තානඤ්ච නාවජානාමි' යනු මම මාගේ ආත්මය පහත් කොට නොසලකමි යන්නයි. මෙයින් ඕමානය (තමා පහත් කොට සලකන මානය) ප්‍රහාණය කිරීම ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ වූ විට පරමාර්ථ අවබෝධය (පජානන) පිරිසිදු වේ.

සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. තෙස්වාහං න කඞ්ඛාමීති තෙසු අහං ‘‘කතරො කාමාසවො, කතරො භවාසවො, කතරො දිට්ඨාසවො, කතරො අවිජ්ජාසවො’’ති එවං සරූපභෙදතොපි, ‘‘චත්තාරො ආසවා’’ති එවං ගණනපරිච්ඡෙදතොපි න කඞ්ඛාමි. තෙ මෙ පහීනාති න විචිකිච්ඡාමීති තෙ මය්හං පහීනාති විචිකිච්ඡං න උප්පාදෙමි. ඉදං භගවා ‘‘එවං බ්‍යාකරොන්තෙනපි තයා සුබ්‍යාකතං භවෙය්‍ය ‘අජ්ඣත්තං විමොක්ඛා ඛ්වාහං, ආවුසො’තිආදීනි පන තෙ වදන්තෙන අතිප්පපඤ්චො කතො’’ති දස්සෙන්තො ආහ.

'සමණෙන' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති ශ්‍රමණයන් වහන්සේ විසිනි. 'තේස්වාහං න කංඛාමි' යනු ඒ ආශ්‍රවයන් අතුරින් 'කාමාශ්‍රවය කවරේද, භවාශ්‍රවය කවරේද, දිට්ඨාශ්‍රවය කවරේද, අවිජ්ජාශ්‍රවය කවරේද' යනුවෙන් ස්වරූපය අනුව හෝ 'ආශ්‍රවයෝ සතරකි' යනුවෙන් ගණන අනුව හෝ මම සැක නොකරමි. 'තේ මේ පහීනාති න විචිකිච්ඡාමි' යනු 'ඒ ආශ්‍රවයන් මා කෙරෙන් ප්‍රහීණ වී ඇද්දැයි' මම සැකයක් ඇති කර නොගනිමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළේ, 'ඔබ මෙසේ පිළිතුරු දුන්නද එය මැනවින් දෙන ලද පිළිතුරකි, නමුත් ඔබ ආධ්‍යාත්මික විමොක්ෂය ගැන ආදී වශයෙන් කළ ප්‍රකාශය ඉතා දීර්ඝ වූවකි' යන අදහස පෙන්වා දීමටයි.

උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසීති පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනතො උට්ඨහිත්වා විහාරං අන්තොමහාගන්ධකුටිං පාවිසි අසම්භින්නාය එව පරිසාය. කස්මා? බුද්ධා හි අනිට්ඨිතාය දෙසනාය අසම්භින්නාය පරිසාය උට්ඨායාසනා ගන්ධකුටිං පවිසන්තා පුග්ගලථොමනත්ථං වා පවිසන්ති ධම්මථොමනත්ථං වා. තත්ථ පුග්ගලථොමනත්ථං පවිසන්තො සත්ථා එවං චින්තෙසි – ‘‘ඉමං මයා සංඛිත්තෙන උද්දෙසං උද්දිට්ඨං විත්ථාරෙන ච අවිභත්තං ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ උග්ගහෙත්වා ආනන්දං වා කච්චායනං වා උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සන්ති, තෙ මය්හං ඤාණෙන සංසන්දෙත්වා කථෙස්සන්ති, තතොපි ධම්මපටිග්ගාහකා පුන මං පුච්ඡිස්සන්ති. තෙසමහං ‘සුකථිතං, භික්ඛවෙ, ආනන්දෙන, සුකථිතං කච්චායනෙන, මං චෙපි තුම්හෙ එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි නං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍ය’න්ති එවං තෙ පුග්ගලෙ ථොමෙස්සාමි. තතො තෙසු ගාරවං ජනෙත්වා භික්ඛූ උපසඞ්කමිස්සන්ති, තෙපි භික්ඛූ අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච නියොජෙස්සන්ති, තෙ තෙහි නියොජිතා තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති.

'උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි' යනු පැනවූ උතුම් බුද්ධාසනයෙන් නැගිට ගන්ධකුටිය තුළට වැඩම කළ සේක. එවිට පිරිස විසිර ගොස් නොතිබුණි. බුදුවරුන් දේශනාව අවසන් වීමට පෙර පිරිස රැස්ව සිටියදීම ආසනයෙන් නැගිට වැඩම කරන්නේ එක්කෝ යම් පුද්ගලයෙකුට ප්‍රශංසා කිරීමට හෝ ධර්ම ප්‍රතිපත්තියට ප්‍රශංසා කිරීමටය. එහිදී පුද්ගල ප්‍රශංසාව සඳහා වැඩම කරද්දී ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: 'මා විසින් සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කරන ලද, විස්තරාත්මකව බෙදා නොදක්වන ලද මෙම දේශනය ධර්මය ශ්‍රවණය කරන භික්ෂූන් ඉගෙනගෙන ආනන්ද තෙරුන් හෝ කච්චායන තෙරුන් වෙත ගොස් විමසනු ඇත. ඔවුහු මාගේ ඥානය හා ගැලපෙන සේ එය විස්තර කරනු ඇත. ඉන්පසු ඒ භික්ෂූන් නැවතත් මාගෙන් විමසනු ඇත. එවිට මම "මහණෙනි, ආනන්ද විසින් (හෝ කච්චායන විසින්) මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. ඔබ මාගෙන් මෙම අර්ථය විමසුවේ නම් මම ද එය එලෙසම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි" යි පවසා ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට ප්‍රශංසා කරන්නෙමි. එවිට භික්ෂූන් ඔවුන් කෙරෙහි ගෞරවයක් ඇති කරගෙන ඔවුන්ව ඇසුරු කරනු ඇත. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා ද භික්ෂූන්ව අර්ථයෙහි හා ධර්මයෙහි යොදවනු ඇත. එසේ යොමු වූ භික්ෂූන් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සම්පූර්ණ කර දුක් කෙළවර කරනු ඇත' යනුවෙනි.

අථ [Pg.61] වා පනස්ස එවං හොති – ‘‘එස මයි පක්කන්තෙ අත්තනො ආනුභාවං කරිස්සති, අථ නං අහම්පි තථෙව ථොමෙස්සාමි, තං මම ථොමනං සුත්වා ගාරවජාතා භික්ඛූ ඉමං උපසඞ්කමිතබ්බං, වචනඤ්චස්ස සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තං තෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති ධම්මථොමනත්ථං පවිසන්තො එවං චින්තෙසි යථා ධම්මදායාදසුත්තෙ චින්තෙසි. තත්‍ර හිස්ස එවං අහොසි – ‘‘මයි විහාරං පවිට්ඨෙ ආමිසදායාදං ගරහන්තො ධම්මදායාදඤ්ච ථොමෙන්තො ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො සාරිපුත්තො ධම්මං දෙසෙස්සති, එවං ද්වින්නම්පි අම්හාකං එකජ්ඣාසයාය මතියා දෙසිතා අයං දෙසනා අග්ගා ච ගරුකා ච භවිස්සති පාසාණච්ඡත්තසදිසා’’ති.

නැතහොත් උන්වහන්සේට මෙසේ සිතෙයි; “මා වැඩම කළ පසු, මේ සාරිපුත්තයන් තමන්ගේ ආනුභාවය (ප්‍රකාශ) කරනු ඇත. එවිට මම ද එසේම ඔහුට ප්‍රශංසා කරන්නෙමි. මාගේ ඒ ප්‍රශංසාව අසා ගෞරව ඇති කරගන්නා වූ භික්ෂූහු, මේ සාරිපුත්තයන් ඇසුරු කළ යුතුය, ඔහුගේ වචනය ඇසිය යුතුය, එය විශ්වාස කළ යුතුය යයි සිතනු ඇත. එය ඔවුන්ට බොහෝ කල් හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත.” මෙසේ ධර්මය ප්‍රශංසා කරනු පිණිස (විහාරයට) වඩින බුදුරජාණන් වහන්සේ, ධර්මදායාද සූත්‍රයෙහි මෙන් මෙසේ කල්පනා කළ සේක. එහිදී උන්වහන්සේට මෙසේ සිතිණි; “මා විහාරයට පිවිසි කල්හි, ආමිස දායාදයන් ගරහමින් හා ධර්ම දායාදයන් පසසමින්, මේ පිරිස මැදම වැඩහිඳිමින් සාරිපුත්තයන් ධර්ම දේශනා කරනු ඇත. මෙසේ අප දෙදෙනාගේම එකම අදහසින් හා ප්‍රඥාවෙන් දේශනා කරන ලද්දා වූ මේ දේශනාව, පාෂාණමය ජත්‍රයක් (ගල් කුඩයක්) මෙන් උතුම් වූ ද, ගෞරව කටයුතු වූ ද වනු ඇත.”

ඉධ පන ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං උක්කංසෙත්වා පකාසෙත්වා ඨපෙතුකාමො පුග්ගලථොමනත්ථං උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි. ඊදිසෙසු ඨානෙසු භගවා නිසින්නාසනෙයෙව අන්තරහිතො චිත්තගතියා විහාරං පවිසතීති වෙදිතබ්බො. යදි හි කායගතියා ගච්ඡෙය්‍ය, සබ්බා පරිසා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, සා එකවාරං භින්නා පුන දුස්සන්නිපාතා භවෙය්‍යාති භගවා අදිස්සමානෙන කායෙන චිත්තගතියා එව පාවිසි.

මෙහිදී ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ උසස් කොට දක්වනු පිණිසත්, ප්‍රකාශ කරනු පිණිසත්, එම පුද්ගල ප්‍රශංසාව උදෙසා අස්නෙන් නැගිට විහාරයට වැඩි සේක. මෙවැනි කරුණුවලදී බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩ සිටි අස්නෙහිම අතුරුදන්ව සිතේ වේගයෙන් (චිත්තගතියෙන්) විහාරයට වඩින බව දත යුතුය. ඉදින් කායිකව (කයින්) වැඩම කරන්නේ නම්, මුළු පිරිසම බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන යනු ඇත. එසේ පිරිස එක් වරක් විසිර ගියහොත්, නැවත රැස් කිරීම අපහසු වන්නේය. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නොපෙනෙන කයකින්, සිතේ වේගයෙන්ම (විහාරයට) වැඩි සේක.

එවං පවිට්ඨෙ පන භගවති භගවතො අධිප්පායානුරූපමෙව සීහනාදං නදිතුකාමො තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි. පුබ්බෙ අප්පටිසංවිදිතන්ති ඉදං නාම පුච්ඡිස්සතීති පුබ්බෙ මයා අවිදිතං අඤ්ඤාතං. පඨමං පඤ්හන්ති, ‘‘සචෙ තං, සාරිපුත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං කථං ජානතා පන තයා, ආවුසො සාරිපුත්ත, කථං පස්සතා අඤ්ඤා බ්‍යාකතා ඛීණා ජාතී’’ති ඉමං පඨමං පඤ්හං. දන්ධායිතත්තන්ති සත්ථු ආසයජානනත්ථං දන්ධභාවො අසීඝතා. පඨමං පඤ්හං අනුමොදීති, ‘‘ජාති පනාවුසො සාරිපුත්ත, කිංනිදානා’’ති ඉමං දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තො, ‘‘යංනිදානාවුසො, ජාතී’’ති එවං විස්සජ්ජිතං පඨමං පඤ්හං අනුමොදි.

බුදුරජාණන් වහන්සේ එසේ වැඩි පසු, උන්වහන්සේගේ අදහසට අනුවම සීහනාද පවත්වනු කැමති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කර නොබෝ වේලාවකින් භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. ‘පුබ්බේ අප්පටිසංවිදිතං’ යනු “මේ නම ඇති අර්ථය විමසනු ඇතැයි කියා මින් පෙර මා විසින් නොදන්නා ලද, අවබෝධ නොවූ” යන්නයි. ‘පඨමං පඤ්හං’ යනු “ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, කෙසේ දන්නා වූ, කෙසේ දක්නා වූ ඔබ විසින් ජාතිය ක්ෂය වූ බව ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ දැයි සාරිපුත්තයන්ගෙන් විමසන්නේ නම්” යන මේ පළමු ප්‍රශ්නයයි. ‘දන්ධායිතත්තං’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස දැනගනු පිණිස වූ ප්‍රමාද බවයි, නොකඩිනම් බවයි. ‘පඨමං පඤ්හං අනුමෝදි’ යනු “ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, ජාතිය කුමක් නිදාන කොට ඇත්තේ දැයි” මේ දෙවන ප්‍රශ්නය විමසන අතරතුර, “ඇවැත්නි, ජාතිය යමක් නිදාන කොට ඇත්තේ ද” යනුවෙන් විසඳන ලද පළමු ප්‍රශ්නය අනුමෝදන් වූ සේක.

එතදහොසීති භගවතා අනුමොදිතෙ නයසතෙන නයසහස්සෙන පඤ්හස්ස එකඞ්ගණිකභාවෙන පාකටීභූතත්තා එතං අහොසි. දිවසම්පාහං භගවතො එතමත්ථං බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති සකලදිවසම්පි අහං භගවතො එතං පටිච්චසමුප්පාදත්ථං [Pg.62] පුට්ඨො සකලදිවසම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි බ්‍යාකරෙය්‍යං. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘ථෙරො උළාරසීහනාදං නදති, සුකාරණං එතං, දසබලස්ස නං ආරොචෙස්සාමී’’ති. තස්මා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

‘එතදහොසි’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුමෝදන් වූ කල්හි, ක්‍රම සිය ගණනකින් හා දහස් ගණනකින් ප්‍රශ්නය ඒකාකාරව පැහැදිලි වූ බැවින් එම අදහස ඇති විය. ‘දිවසම්පාහං භගවතෝ එතමත්ථං ව්‍යාකරෙය්‍යං’ යනු “මුළු දවස පුරාම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම පටිච්චසමුප්පාද අර්ථය විමසන ලද්දේ නම්, මම ද මුළු දවස පුරාම විවිධ වූ පද හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේට එය විස්තර කර දෙන්නෙමි” යන්නයි. ‘යේන භගවා තේනුපසංකමි’ යනු “තෙරුන් වහන්සේ උදාර සීහනාදයක් පවත්වති, එය යහපත් කරුණකි, මම එය දසබලයන් වහන්සේට දැනුම් දෙන්නෙමි” යයි ඔහුට සිතුණි. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට ඔහු පැමිණියේය.

සා හි භික්ඛු සාරිපුත්තස්ස ධම්මධාතූති එත්ථ ධම්මධාතූති පච්චයාකාරස්ස විවටභාවදස්සනසමත්ථං සාවකපාරමීඤාණං. සාවකානඤ්හි සාවකපාරමීඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකමෙව හොති. යථා බුද්ධානං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා ධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පාකටා හොන්ති, එවං ථෙරස්ස සාවකපාරමීඤාණං සබ්බෙපි සාවකඤාණස්ස ගොචරධම්මෙ ජානාතීති. දුතියං.

‘සා හි භික්ඛු සාරිපුත්තස්ස ධම්මධාතූ’ යන්නෙහි ‘ධම්මධාතු’ යනු පටිච්චසමුප්පාදය විවෘතව දැක්වීමට සමර්ථ වූ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයයි. ශ්‍රාවකයන්ගේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය තමන්ගේ විෂය පථයෙහි සර්වඥතා ඥානය හා සමාන ගති ඇත්තේ වෙයි. බුදුවරුන්ගේ සර්වඥතා ඥානයට අතීත, අනාගත හා වර්තමාන ධර්මයන් ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, තෙරුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ද ශ්‍රාවක ඥානයට ගෝචර වන සියලු ධර්මයන් දනියි. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

3. ඤාණවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

33. තතියෙ තං සුණාථාති තං ඤාණවත්ථුදෙසනං සුණාථ. ඤාණවත්ථූනීති චෙත්ථ ඤාණමෙව ඤාණවත්ථූති වෙදිතබ්බං. ජරාමරණෙ ඤාණන්තිආදීසු චතූසු පඨමං සවනමයඤාණං සම්මසනඤාණං පටිවෙධඤාණං පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති චතුබ්බිධං වට්ටති, තථා දුතියං. තතියං පන ඨපෙත්වා සම්මසනඤාණං තිවිධමෙව හොති, තථා චතුත්ථං. ලොකුත්තරධම්මෙසු හි සම්මසනං නාම නත්ථි. ජාතියා ඤාණන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉමිනා ධම්මෙනාති ඉමිනා චතුසච්චධම්මෙන වා මග්ගඤාණධම්මෙන වා.

33. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘තං සුණාථ’ යනු ඒ ඤාණවත්ථු දේශනාව ශ්‍රවණය කරනු යන්නයි. ‘ඤාණවත්ථූනි’ යන්නෙහි ඤාණයම ඤාණවත්ථු (ඤාණ වස්තූන්) ලෙස දත යුතුය. ‘ජරාමරණේ ඤාණං’ යනාදී සතරෙහි පළමුවැන්න; ශ්‍රැතමය ඥානය, සම්මසන ඥානය, ප්‍රතිවේධ ඥානය හා පච්චවෙක්ඛණ ඥානය යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. දෙවැන්න ද එසේමය. තුන්වැන්නෙහි (ජරාමරණ නිරෝධයෙහි) සම්මසන ඥානය හැර ඉතිරි ඥාන තුනම පවතී. සිව්වැන්න ද එසේමය. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි ‘සම්මසන’ නමකුත් නැත. ‘ජාතියා ඥාණං’ යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ඉමිනා ධම්මේන’ යනු මේ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයෙන් හෝ මාර්ග ඥාන ධර්මයෙන් යන්නයි.

දිට්ඨෙනාතිආදීසු දිට්ඨෙනාති ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨෙන. විදිතෙනාති පඤ්ඤාය විදිතෙන. අකාලිකෙනාති කිඤ්චි කාලං අනතික්කමිත්වා පටිවෙධානන්තරංයෙව ඵලදායකෙන. පත්තෙනාති අධිගතෙන. පරියොගාළ්හෙනාති පරියොගාහිතෙන පඤ්ඤාය අනුපවිට්ඨෙන. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදිනා නයෙන අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති. එත්ථ ච න චතුසච්චධම්මෙන වා මග්ගඤාණධම්මෙන වා සක්කා අතීතානාගතෙ නයං නෙතුං, චතුසච්චෙ පන මග්ගඤාණෙන පටිවිද්ධෙ පරතො පච්චවෙක්ඛණඤාණං නාම හොති. තෙන නයං නෙතීති වෙදිතබ්බා. අබ්භඤ්ඤංසූති අභිඅඤ්ඤංසු ජානිංසු. සෙය්‍යථාපාහං, එතරහීති යථා අහං එතරහි චතුසච්චවසෙන ජානාමි. අන්වයෙ ඤාණන්ති අනුඅයෙ ඤාණං, ධම්මඤාණස්ස අනුගමනෙ ඤාණං, පච්චවෙක්ඛණඤාණස්සෙතං නාමං. ධම්මෙ ඤාණන්ති මග්ගඤාණං. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවස්ස සෙක්ඛභූමි කථිතා හොති. තතියං.

‘දිට්ඨේන’ යනාදියෙහි ‘දිට්ඨේන’ යනු ඥාන චක්ෂුසින් දක්නා ලද යන්නයි. ‘විදිතේන’ යනු ප්‍රඥාවෙන් දන්නා ලද යන්නයි. ‘අකාලිකේන’ යනු කිසිදු කාලයක් ඉක්ම නොගොස්, අවබෝධ කළ සැනින්ම ඵල ලබා දෙන බැවිනි. ‘පත්තේන’ යනු අධිගම කරන ලද යන්නයි. ‘පරියෝගාළ්හේන’ යනු ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ අවබෝධ කරගත් බැවින් ඊට බැසගත් (ප්‍රවිෂ්ට වූ) යන්නයි. ‘අතීතානාගතේ නයං නේති’ යනු “යම් කිසි කෙනෙක්...” යන ක්‍රමයෙන් අතීතයෙහි ද අනාගතයෙහි ද න්‍යාය (ප්‍රතිපත්තිය) මෙහෙයවයි. මෙහි චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයෙන් හෝ මාර්ග ඥාන ධර්මයෙන් පමණක් අතීත අනාගතයට න්‍යාය මෙහෙයවිය නොහැක. චතුරාර්ය සත්‍යය මාර්ග ඥානයෙන් අවබෝධ කළ පසු, පසුව ඇති වන්නා වූ පච්චවෙක්ඛණ ඥානය නමින් හැඳින්වෙන ඥානයෙන් එම න්‍යාය මෙහෙයවන බව දත යුතුය. ‘අබ්භඤ්ඤංසු’ යනු දැනගත්තාහුය යන්නයි. ‘සෙය්‍යථාපාහං ඒතරහි’ යනු දැන් මම චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් දන්නාක් මෙන් යන්නයි. ‘අන්වයේ ඥාණං’ යනු මාර්ග ඥානයට අනුව උපදින ඥානයයි; එනම් පච්චවෙක්ඛණ ඥානයට නමකි. ‘ධම්මේ ඥාණං’ යනු මාර්ග ඥානයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේගේ සේඛ භූමිය (රහත් මග ක්ෂණය) දක්වන ලදී. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

4. ද්විතීය ඤාණවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

34. චතුත්ථෙ [Pg.63] සත්තසත්තරීති සත්ත ච සත්තරි ච. බ්‍යඤ්ජනභාණකා කිර තෙ භික්ඛූ, බහුබ්‍යඤ්ජනං කත්වා වුච්චමානෙ පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොන්ති, තස්මා තෙසං අජ්ඣාසයෙන ඉදං සුත්තං වුත්තං. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති පච්චයාකාරෙ ඤාණං. පච්චයාකාරො හි ධම්මානං පවත්තිට්ඨිතිකාරණත්තා ධම්මට්ඨිතීති වුච්චති, එත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණං, එතස්සෙව ඡබ්බිධස්ස ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. ඛයධම්මන්ති ඛයගමනසභාවං. වයධම්මන්ති වයගමනසභාවං. විරාගධම්මන්ති විරජ්ජනසභාවං. නිරොධධම්මන්ති නිරුජ්ඣනසභාවං. සත්තසත්තරීති එකෙකස්මිං සත්ත සත්ත කත්වා එකාදසසු පදෙසු සත්තසත්තරි. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා. චතුත්ථං.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘සත්තසත්තරී’ යනු හැත්තෑ හතකි. ව්‍යඤ්ජන පිළිබඳව ලැදි (ව්‍යඤ්ජනභාණක) ඒ භික්ෂූහු, පද ව්‍යඤ්ජන බොහෝ කොට දේශනා කළ විට එය අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වෙති. එබැවින් ඔවුන්ගේ අදහස අනුව මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී. ‘ධම්මට්ඨිතිඥාණං’ යනු පටිච්චසමුප්පාදය පිළිබඳ ඥානයයි. පටිච්චසමුප්පාදය වූ කලී ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට (පවත්තියට) හේතු වන බැවින් ‘ධම්මට්ඨිති’ යයි කියනු ලැබේ. එහි ඇති ඥානය ධම්මට්ඨිති ඥානයයි. මෙය සවැදෑරුම් වූ එම ඥානයටම නමකි. ‘ඛයධම්මං’ යනු ක්ෂය වී යන ස්වභාවයයි. ‘වයධම්මං’ යනු වැය වී යන ස්වභාවයයි. ‘විරාගධම්මං’ යනු නොඇලෙන ස්වභාවයයි. ‘නිරෝධධම්මං’ යනු නිරුද්ධ වන ස්වභාවයයි. ‘සත්තසත්තරී’ යනු (ජරාමරණාදී) එකින් එකෙහි සත බැගින් ගෙන පද එකොළහෙහි (11x7) හැත්තෑ හතක් වූ ඤාණ වස්තූන් දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි විපස්සනාව හා පටිවිපස්සනාව (විපස්සනාව පිළිබඳ විපස්සනාව) දේශනා කරන ලදී. හතරවන සූත්‍රයයි.

5. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

5. අවිජ්ජාපච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව

35. පඤ්චමෙ සමුදයො හොතීති සත්ථා ඉධෙව දෙසනං ඔසාපෙසි. කිංකාරණාති? දිට්ඨිගතිකස්ස ඔකාසදානත්ථං. තස්සඤ්හි පරිසති උපාරම්භචිත්තො දිට්ඨිගතිකො අත්ථි, සො පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, අථස්සාහං විස්සජ්ජෙස්සාමීති තස්ස ඔකාසදානත්ථං දෙසනං ඔසාපෙසි. නො කල්ලො පඤ්හොති අයුත්තො පඤ්හො. දුප්පඤ්හො එසොති අත්ථො. නනු ච ‘‘කතමං නු ඛො, භන්තෙ, ජරාමරණ’’න්ති? ඉදං සුපුච්ඡිතන්ති. කිඤ්චාපි සුපුච්ඡිතං, යථා පන සතසහස්සග්ඝනිකෙ සුවණ්ණථාලෙ වඩ්ඪිතස්ස සුභොජනස්ස මත්ථකෙ ආමලකමත්තෙපි ගූථපිණ්ඩෙ ඨපිතෙ සබ්බං භොජනං දුබ්භොජනං හොති ඡඩ්ඩෙතබ්බං, එවමෙව ‘‘කස්ස ච පනිදං ජරාමරණ’’න්ති? ඉමිනා සත්තූපලද්ධිවාදපදෙන ගූථපිණ්ඩෙන තං භොජනං දුබ්භොජනං විය අයම්පි සබ්බො දුප්පඤ්හොව ජාතොති.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'සමුදයෝ හෝති' යනුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙතැනින්ම දේශනාව අවසන් කළ සේක. එයට හේතුව කුමක්ද? මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට අවස්ථාවක් ලබා දීම සඳහාය. ඒ පිරිසෙහි උපාරම්භ චිත්තයෙන් (දෝෂ සෙවීමේ අදහසින්) යුත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු සිටියි. ඔහු ප්‍රශ්න විචාරනු ඇත, එවිට මම එයට පිළිතුරු දෙන්නෙමි යන අදහසින් ඔහුට අවස්ථාවක් දෙනු පිණිස දේශනාව නතර කළ සේක. 'නො කල්ලෝ පඤ්හෝ' යනු නුසුදුසු ප්‍රශ්නයකි. එය වැරදි ලෙස විමසූ ප්‍රශ්නයක් යන අර්ථයයි. ස්වාමීනි, 'ජරා මරණ යනු කුමක්ද?' යන්න මැනවින් විමසූ ප්‍රශ්නයක් නොවේද? එය කොතරම් මැනවින් විමසූවද, ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක තැන්පත් කළ ඉතා ප්‍රණීත භෝජනයක් මත නෙල්ලි ගෙඩියක් පමණ වූ අසූචි පිණ්ඩයක් තැබූ විට මුළු භෝජනයම පිළිකුල් සහගත වී බැහැර කළ යුතු වන්නා සේම, 'මේ ජරා මරණය කාගේද?' යනුවෙන් සත්වයා යන වැරදි වැටහීම ප්‍රකාශ කරන වචනය නමැති අසූචි පිණ්ඩය නිසා, ඒ භෝජනය පිළිකුල් සහගත වන්නාක් මෙන්, මුළු ප්‍රශ්නයම වැරදි ලෙස විමසූ ප්‍රශ්නයක් බවට පත් විය.

බ්‍රහ්මචරියවාසොති අරියමග්ගවාසො. තං ජීවං තං සරීරන්ති යස්ස හි අයං දිට්ඨි, සො ‘‘ජීවෙ උච්ඡිජ්ජමානෙ සරීරං උච්ඡිජ්ජති, සරීරෙ උච්ඡිජ්ජන්තෙ ජීවිතං උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගණ්හාති. එවං ගණ්හතො සා දිට්ඨි ‘‘සත්තො උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගහිතත්තා උච්ඡෙදදිට්ඨි නාම හොති. සචෙ පන සඞ්ඛාරාව උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති චාති ගණ්හෙය්‍ය, සාසනාවචරා සම්මාදිට්ඨි නාම භවෙය්‍ය. අරියමග්ගො ච නාමෙසො වට්ටං නිරොධෙන්තො වට්ටං සමුච්ඡින්දන්තො උප්පජ්ජති[Pg.64], තදෙව තං වට්ටං උච්ඡෙදදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස සම්භවෙ සති විනාව මග්ගභාවනාය නිරුජ්ඣතීති මග්ගභාවනා නිරත්ථකා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතී’’ති.

'බ්‍රහ්මචරියවාස' යනු ආර්ය මාර්ගයෙහි හැසිරීමයි. 'එයම ජීවයයි, එයම ශරීරයයි' යන දෘෂ්ටිය යමෙකුට ඇත්ද, ඔහු 'ජීවය සිඳෙන විට ශරීරය සිඳෙයි, ශරීරය සිඳෙන විට ජීවිතය සිඳෙයි' යනුවෙන් පිළිගනියි. මෙසේ පිළිගන්නා ඔහුගේ ඒ දෘෂ්ටිය 'සත්වයා විනාශ වේ' යන අරුතින් ගන්නා බැවින් එය 'උච්ඡේද දෘෂ්ටිය' නම් වේ. ඉදින් ඔහු 'සංස්කාරයෝම උපදිති, නිරුද්ධ වෙති' යනුවෙන් පිළිගන්නේ නම්, එය ශාසනයට අයත් සම්මා දෘෂ්ටිය වන්නේය. මෙම ආර්ය මාර්ගය නම් වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) නිරුද්ධ කරමින්, වෘත්තය සහමුලින්ම සිඳලමින් උපදින්නකි. උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන් ගත් ආකාරය පවතිද්දී එම වෘත්තය මාර්ග භාවනාවකින් තොරවම නිරුද්ධ වන බැවින්, එවිට මාර්ග භාවනාව නිෂ්ඵල වේ. එබැවින් 'බ්‍රහ්මචරියවාසය නොවන්නේය' යයි වදාරන ලදී.

දුතියනයෙ අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති යස්ස අයං දිට්ඨි, සො ‘‘සරීරං ඉධෙව උච්ඡිජ්ජති, න ජීවිතං, ජීවිතං පන පඤ්ජරතො සකුණො විය යථාසුඛං ගච්ඡතී’’ති ගණ්හාති. එවං ගණ්හතො සා දිට්ඨි ‘‘ඉමස්මා ලොකා ජීවිතං පරලොකං ගත’’න්ති ගහිතත්තා සස්සතදිට්ඨි නාම හොති. අයඤ්ච අරියමග්ගො තෙභූමකවට්ටං විවට්ටෙන්තො උප්පජ්ජති, සො එකසඞ්ඛාරෙපි නිච්චෙ ධුවෙ සස්සතෙ සති උප්පන්නොපි වට්ටං විවට්ටෙතුං න සක්කොතීති මග්ගභාවනා නිරත්ථකා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා භික්ඛු දිට්ඨියා සති බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතී’’ති.

දෙවන ක්‍රමයෙහි 'ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි' යන දෘෂ්ටිය යමෙකුට ඇත්ද, ඔහු 'ශරීරය මෙහිම විනාශ වෙයි, ජීවිතය විනාශ නොවේ; ජීවිතය වනාහි කූඩුවකින් නික්මුණු පක්ෂියෙකු මෙන් කැමති සේ යයි' යනුවෙන් පිළිගනියි. මෙසේ පිළිගන්නා ඔහුගේ එම දෘෂ්ටිය 'මෙලොවින් ගිය ජීවිතය පරලොවට ගියේය' යනුවෙන් ගන්නා බැවින් එය 'සස්සත දෘෂ්ටිය' නම් වේ. මේ ආර්ය මාර්ගය වනාහි ත්‍රෛභූමක වෘත්තය නවත්වමින් උපදින්නකි. එකම සංස්කාරයක් හෝ නිත්‍ය, ස්ථිර, සදාකාලික ලෙස පවතින බවක් ඇත්නම්, මාර්ගය උපන්නද එම සංසාර චක්‍රය නැවැත්වීමට එයට නොහැකි වේ. එබැවින් මාර්ග භාවනාව නිෂ්ඵල වේ. ඒ නිසා 'ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි කියා හෝ මහණෙනි, දෘෂ්ටියක් ඇති කල්හි බ්‍රහ්මචරියවාසය නොවන්නේය' යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක.

විසූකායිකානීතිආදි සබ්බං මිච්ඡාදිට්ඨිවෙවචනමෙව. සා හි සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන විසූකමිව අත්තානං ආවරණතො විසූකායිකං, සම්මාදිට්ඨිං අනනුවත්තිත්වා තස්සා විරොධෙන පවත්තනතො විසෙවිතං, කදාචි උච්ඡෙදස්ස කදාචි සස්සතස්ස ගහණතො විරූපං ඵන්දිතං විප්ඵන්දිතන්ති වුච්චති. තාලාවත්ථුකතානීති තාලවත්ථු විය කතානි, පුන අවිරුහණට්ඨෙන මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය සමූලං තාලං උද්ධරිත්වා තස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානං විය ච කතානීති අත්ථො. අනභාවංකතානීති අනුඅභාවං කතානීති. පඤ්චමං.

'විසූකායිකානි' යනාදී සියලු පද මිථ්‍යා දෘෂ්ටියටම පර්යාය වචන වේ. එය සම්මා දෘෂ්ටිය විනිවිද යන අරුතින් කටුවක් බඳු වූ බැවින්ද, තමන්ව ආවරණය කරගන්නා බැවින්ද 'විසූකායික' නම් වේ. සම්මා දෘෂ්ටිය අනුව නොගොස් එයට විරුද්ධව පවතින බැවින් 'විසේවිත' නම් වේ. ඇතැම් විට උච්ඡේදයත්, ඇතැම් විට සස්සතයත් ගන්නා බැවින් එය විරූපී වූ සැලීමකි, එබැවින් 'විප්ඵන්දිත' යයි කියනු ලැබේ. 'තාලාවත්ථුකතානි' යනු තල් කඳක් මෙන් කරන ලද යන අර්ථයයි. නැවත හට නොගන්නා අරුතින් අග්‍රය සිඳ දැමූ තල් ගසක් මෙන් හෝ, මුල් සහිතව තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානය මෙන් කරන ලද යන අර්ථයයි. 'අනභාවංකතානි' යනු නැවත හට නොගැනීමයි. පස්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

6. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

6. දෙවන අවිජ්ජාපච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව.

36. ඡට්ඨෙ ඉති වා, භික්ඛවෙ, යො වදෙය්‍යාති තස්සං පරිසති දිට්ඨිගතිකො පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො අත්ථි, සො පන අවිසාරදධාතුකො උට්ඨාය දසබලං පුච්ඡිතුං න සක්කොති, තස්මා තස්ස අජ්ඣාසයෙන සයමෙව පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙන්තො සත්ථා එවමාහ. ඡට්ඨං.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, මෙසේ යමෙක් කියන්නේ නම්' යන්නෙන් ඒ පිරිසෙහි ප්‍රශ්න විචාරීමට කැමති මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු සිටියි. ඔහු ප්‍රශ්න ඇසීමට දක්ෂ නැති බැවින් (විශාරද නොවන බැවින්) නැගී සිට දසබලයන් වහන්සේගෙන් විචාරීමට නොහැකිව සිටියි. එබැවින් ඔහුගේ අදහස පරිදි බුදුරජාණන් වහන්සේම ප්‍රශ්න විචාරා පිළිතුරු දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක. හයවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

7. නතුම්හසුත්තවණ්ණනා

7. නතුම්හ සූත්‍ර වර්ණනාව.

37. සත්තමෙ [Pg.65] න තුම්හාකන්ති අත්තනි හි සති අත්තනියං නාම හොති. අත්තායෙව ච නත්ථි, තස්මා ‘‘න තුම්හාක’’න්ති ආහ. නපි අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤො නාම පරෙසං අත්තා, තස්මිං සති අඤ්ඤෙසං නාම සියා, සොපි නත්ථි, තස්මා ‘‘නපි අඤ්ඤෙස’’න්ති ආහ. පුරාණමිදං, භික්ඛවෙ, කම්මන්ති නයිදං පුරාණකම්මමෙව, පුරාණකම්මනිබ්බත්තො පනෙස කායො, තස්මා පච්චයවොහාරෙන එවං වුත්තො. අභිසඞ්ඛතන්තිආදි කම්මවොහාරස්සෙව වසෙන පුරිමලිඞ්ගසභාගතාය වුත්තං, අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අභිසඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි කතොති දට්ඨබ්බො. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති චෙතනාවත්ථුකො චෙතනාමූලකොති දට්ඨබ්බො. වෙදනියන්ති වෙදනියවත්ථූති දට්ඨබ්බො. සත්තමං.

37. සත්වන සූත්‍රයෙහි, 'න තුම්හාකං' (නුඹලාගේ නොවේ) යනු ආත්මයක් ඇති කල්හි 'ආත්මයට අයත් දෙයක්' (අත්තිනිය) වන්නේය. ආත්මය කියා දෙයක්ම නැත, එබැවින් 'නුඹලාගේ නොවේ' යයි වදාළ සේක. 'නාපි අඤ්ඤේසං' යන්නෙහි අන්‍යයන්ගේ යනු පරයන්ගේ ආත්මයයි. එය පවතින කල්හි අන්‍යයන්ගේ යයි කිව හැකිය, එයද නොමැති බැවින් 'අන්‍යයන්ගේද නොවේ' යයි වදාළ සේක. 'පුරාණමිදං භික්ඛවේ කම්මං' යන්නෙහි, මේ ශරීරය පුරාණ කර්මයම නොවේ, නමුත් මේ කය පුරාණ කර්මයෙන් හටගත්තකි. එබැවින් ප්‍රත්‍යය (හේතුව) යන අරුතින් මෙසේ වදාරන ලදී. 'අභිසංඛතං' යනාදිය කර්ම යන ව්‍යවහාරය අනුවම පෙර වදාළ ලිංග සාම්‍යය සඳහා පවසන ලදී. මෙහි අර්ථය මෙසේය - 'අභිසංඛතං' යනු ප්‍රත්‍යයන් විසින් කරන ලද බවයි. 'අභිසඤ්චේතයිතං' යනු චේතනාව වස්තුව කොට ගත්, චේතනාව මූලික කරගත් බවයි. 'වේදනීයං' යනු වේදනාවට වස්තුවක් (අරමුණක්) වූ බවයි. සත්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

8. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

8. චේතනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

38. අට්ඨමෙ යඤ්ච, භික්ඛවෙ, චෙතෙතීති යං චෙතනං චෙතෙති, පවත්තෙතීති අත්ථො. යඤ්ච පකප්පෙතීති යං පකප්පනං පකප්පෙති, පවත්තෙතිච්චෙව අත්ථො. යඤ්ච අනුසෙතීති යඤ්ච අනුසයං අනුසෙති, පවත්තෙතිච්චෙව අත්ථො. එත්ථ ච චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා, පකප්පෙතීති අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨිකප්පා ගහිතා, අනුසෙතීති ද්වාදසන්නං චෙතනානං සහජාතකොටියා චෙව උපනිස්සයකොටියා ච අනුසයො ගහිතො. ආරම්මණමෙතං හොතීති (චෙතනාදිධම්මජාතෙ සති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා අවාරිතත්තා) එතං චෙතනාදිධම්මජාතං පච්චයො හොති. පච්චයො හි ඉධ ආරම්මණන්ති අධිප්පෙතා. විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතත්ථං. ආරම්මණෙ සතීති තස්මිං පච්චයෙ සති. පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොතීති තස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතෙ විඤ්ඤාණෙති තස්මිං කම්මවිඤ්ඤාණෙ පතිට්ඨිතෙ. විරූළ්හෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය නිබ්බත්තමූලෙ ජාතෙ. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති පුනබ්භවසඞ්ඛාතා අභිනිබ්බත්ති.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, යමක් චේතනා කරයිද' යනු යම් චේතනාවක් සිතයිද, පවත්වයිද යන අර්ථයයි. 'යමක් කල්පනා කරයිද' (පකප්පේති) යනු යම් තෘෂ්ණා හෝ දෘෂ්ඨි කල්පනාවක් පවත්වයිද යන අරුතයි. 'යමක් අනුසය වේද' යනු යම් අනුසයක් පවත්වයිද යන අරුතයි. මෙහිදී 'චේතනා කරයි' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමක කුසල අකුසල චේතනා ගන්නා ලදී. 'කල්පනා කරයි' යන්නෙන් ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි පවතින තෘෂ්ණා හා දෘෂ්ඨි කල්පනා ගන්නා ලදී. 'අනුසය වේ' යන්නෙන් චේතනාවන්ගේ සහජාත හා උපනිශ්ශය වශයෙන් පවතින අනුසය ගන්නා ලදී. 'මෙය අරමුණක් වේ' යනු (චේතනාදී ධර්මයන් පවතින කල්හි කර්ම විඤ්ඤාණයේ ඉපදීම වැළැක්විය නොහැකි බැවින්) මේ චේතනාදී ධර්ම සමූහය ප්‍රත්‍යයක් වේ. මෙහිදී අරමුණ යනු ප්‍රත්‍යය (හේතුව) යන අදහසයි. 'විඤ්ඤාණයේ පැවැත්ම සඳහා' යනු කර්ම විඤ්ඤාණය පිහිටීම සඳහාය. 'අරමුණක් ඇති කල්හි' යනු එම ප්‍රත්‍යය පවතින කල්හි යන්නයි. 'විඤ්ඤාණයේ පිහිටීම වේ' යනු එම කර්ම විඤ්ඤාණයේ පිහිටීම සිදුවේ. 'එම විඤ්ඤාණය පිහිටි කල්හි' යනු එම කර්ම විඤ්ඤාණය පිහිටා ඇති කල්හි යන්නයි. 'විරූළ්හේ' (වර්ධනය වූ කල්හි) යනු කර්මය ජවන බවට පත් කර ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමට සමත් වන පරිදි මුල් හටගත් කල්හිය. 'පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති' යනු නැවත භවය නම් වූ විශේෂ උපතයි.

නො [Pg.66] චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙතීති ඉමිනා තෙභූමකචෙතනාය අප්පවත්තනක්ඛණො වුත්තො. නො චෙ පකප්පෙතීති ඉමිනා තණ්හාදිට්ඨිකප්පානං අප්පවත්තනක්ඛණො. අථ චෙ අනුසෙතීති ඉමිනා තෙභූමකවිපාකෙසු පරිත්තකිරියාසු රූපෙති එත්ථ අප්පහීනකොටියා අනුසයො ගහිතො. ආරම්මණමෙතං හොතීති අනුසයෙ සති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියා අවාරිතත්තා එතං අනුසයජාතං පච්චයොව හොති.

'මහණෙනි, ඉදින් චේතනා නොකරයි නම්' යන මෙයින් ත්‍රෛභූමක චේතනාවන්ගේ නොපැවැත්මේ ක්ෂණය පවසන ලදී. 'කල්පනා නොකරයි නම්' යන්නෙන් තෘෂ්ණා හා දෘෂ්ඨි කල්පනාවන්ගේ නොපැවැත්ම පවසන ලදී. 'එසේ වුවත් අනුසය පවතී නම්' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමක විපාකයන්හිද, කාමාවචර ක්‍රියා සිත්හිද, රූපයෙහිද ප්‍රහීණ නොවුණු ස්වභාවයෙන් පවතින අනුසය ගන්නා ලදී. 'මෙය අරමුණක් වේ' යනු අනුසය පවතින කල්හි කර්ම විඤ්ඤාණයේ ඉපදීම වැළැක්විය නොහැකි බැවින් මේ අනුසය සමූහය ප්‍රත්‍යයක්ම (හේතුවක්ම) වේ.

නො චෙව චෙතෙතීතිආදීසු පඨමපදෙ තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා නිවත්තා, දුතියපදෙ අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො, තතියපදෙ වුත්තප්පකාරෙසු ධම්මෙසු යො අප්පහීනකොටියා අනුසයිතො අනුසයො, සො නිවත්තො.

'නො චේව චේතේති' යනාදී පාඨයන්හි පළමු පදයෙහි ත්‍රෛභූමක කුසල් හා අකුසල් චේතනාවන් වළක්වන ලදී (නිවෘත්ත කරන ලදී). දෙවන පදයෙහි ලෝභ මූල සිත් අටෙහි පවතින තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය වළක්වන ලදී. තුන්වන පදයෙහි ඉහත සඳහන් කරන ලද ධර්මයන් කෙරෙහි සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රහාණය නොවීම නිසා අනුශය වශයෙන් පවතින යම් අනුශය ධර්මයක් වේ ද, එය වළක්වන ලදී.

අපිචෙත්ථ අසම්මොහත්ථං චෙතෙති පකප්පෙති අනුසෙති, චෙතෙති න පකප්පෙති අනුසෙති, න චෙතෙති න පකප්පෙති අනුසෙති, න චෙතෙති න පකප්පෙති න අනුසෙතීති ඉදම්පි චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ පඨමනයෙ ධම්මපරිච්ඡෙදො දස්සිතො. දුතියනයෙ චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලචෙතනා චෙව චතස්සො ච අකුසලචෙතනා ගහිතා. න පකප්පෙතීති අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තා. අනුසෙතීති තෙභූමකකුසලෙ උපනිස්සයකොටියා, චතූසු අකුසලචෙතනාසු සහජාතකොටියා චෙව උපනිස්සයකොටියා ච අනුසයො ගහිතො. තතියනයෙ න චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලං නිවත්තං, න පකප්පෙතීති අට්ඨසු චිත්තෙසු තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තා, අනුසෙතීති සුත්තෙ ආගතං වාරෙත්වා තෙභූමකකුසලාකුසලවිපාකකිරියාරූපෙසු අප්පහීනකොටියා උපනිස්සයො ගහිතො. චතුත්ථනයො පුරිමසදිසොව.

තවද, මෙහි මුළාව දුරු කිරීම පිණිස 'චේතේති පකප්පේති අනුසේති, චේතේති න පකප්පේති අනුසේති, න චේතේති න පකප්පේති අනුසේති, න චේතේති න පකප්පේති න අනුසේති' යන මේ සතර ආකාරය ද දත යුතුය. එහි පළමු ක්‍රමයෙහි ධර්මයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් දැක්වීම සිදු කරන ලදී. දෙවන ක්‍රමයෙහි 'චේතේති' යන පදයෙන් ත්‍රෛභූමක කුසල් චේතනාවන් ද, දෝස මූල හා මෝහ මූල සහගත අකුසල් චේතනා සතර ද ගන්නා ලදී. 'න පකප්පේති' යන පදයෙන් ලෝභ මූල සිත් අටෙහි පවතින තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය වළක්වන ලදී. 'අනුසේති' යන පදයෙන් ත්‍රෛභූමක කුසලයන්හි උපනිශ්‍රය වශයෙන් ද, අකුසල් චේතනා සතරෙහි සහජාත හා උපනිශ්‍රය වශයෙන් ද පවතින අනුශය ගන්නා ලදී. තුන්වන ක්‍රමයෙහි 'න චේතේති' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමක කුසල් හා අකුසල් වල නිවෘත්තිය ගන්නා ලදී. 'න පකප්පේති' යන්නෙන් ලෝභ මූල සිත් අටෙහි තණ්හා දෘෂ්ටීන්ගේ වැළකීම ගන්නා ලදී. 'අනුසේති' යන්නෙන් සූත්‍රයෙහි ආ පරිදි වළක්වන ලද ලෝභ මූල සිත්හි පවතින අනුශය හැර, ත්‍රෛභූමක කුසල්, අකුසල්, විපාක, ක්‍රියා සහ රූප ධර්මයන්හි ප්‍රහාණය නොවූ අනුශය ස්වභාවය (උපනිශ්‍රය) ගන්නා ලදී. සිව්වන ක්‍රමය පෙර දැක්වූ ක්‍රමය හා සමානම වේ.

තදප්පතිට්ඨිතෙති තස්මිං අප්පතිට්ඨිතෙ. අවිරූළ්හෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය අනිබ්බත්තමූලෙ. එත්ථ පන කිං කථිතන්ති? අරහත්තමග්ගස්ස කිච්චං, ඛීණාසවස්ස කිච්චකරණන්තිපි නවලොකුත්තරධම්මාතිපි වත්තුං වට්ටති. එත්ථ ච විඤ්ඤාණස්ස චෙව ආයතිං පුනබ්භවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරෙ එකො, භවජාතීනමන්තරෙ එකොති. අට්ඨමං.

'තදප්පතිට්ඨිතේ' යනු එම විඤ්ඤාණය පිහිටා නොමැති කල්හිය. 'අවිරූළ්හේ' යනු කර්මය ජවන බවට පත්කොට පටිසන්ධිය ඇද ගැනීමට සමත් මූලයන් හට නොගත් කල්හිය. මෙහි කුමක් වදාරන ලද්දේ ද යත්? අර්හත් මාර්ගයේ කෘත්‍යය හෝ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ ක්ෂය කිරීමේ කෘත්‍යය හෝ ලෝකෝත්තර ධර්ම නවයම හෝ වදාරන ලද්දේ යැයි කීම සුදුසුය. මෙහි විඤ්ඤාණය සහ මතු උපදින පුනර්භවය අතර එක් සන්ධියක් ද, වේදනාව සහ තණ්හාව අතර එක් සන්ධියක් ද, භවය සහ ජාතිය අතර එක් සන්ධියක් ද වේ. අටවන සූත්‍රය නිමාවට පත්විය.

9. දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

9. දෙවන චේතනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

39. නවමෙ [Pg.67] විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරෙ එකො, භවජාතීනමන්තරෙ එකොති. නවමං.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි: විඤ්ඤාණය හා නාමරූප අතර එක් සන්ධියක් ද, වේදනාව හා තණ්හාව අතර එක් සන්ධියක් ද, භවය හා ජාතිය අතර එක් සන්ධියක් ද වේ යයි දත යුතුය. නවවන සූත්‍රය නිමාවට පත්විය.

10. තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

10. තුන්වන චේතනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

40. දසමෙ නතීති තණ්හා. සා හි පියරූපෙසු රූපාදීසු නමනට්ඨෙන ‘‘නතී’’ති වුච්චති. ආගති ගති හොතීති ආගතිම්හි ගති හොති, ආගතෙ පච්චුපට්ඨිතෙ කම්මෙ වා කම්මනිමිත්තෙ වා ගහිනිමිත්තෙ වා පටිසන්ධිවසෙන විඤ්ඤාණස්ස ගති හොති. චුතූපපාතොති එවං විඤ්ඤාණස්ස ආගතෙ පටිසන්ධිවිසයෙ ගතියා සති ඉතො චවනසඞ්ඛාතා චුති, තත්ථූපපත්තිසඞ්ඛාතො උපපාතොති අයං චුතූපපාතො නාම හොති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ නතියා ච ආගතිගතියා ච අන්තරෙ එකොව සන්ධි කථිතොති. දසමං.

40. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'නති' යනු තණ්හාවයි. සැබවින්ම එම තණ්හාව රූප ආදී ප්‍රිය අරමුණු කෙරෙහි නැමෙන (ඇදී යන) අර්ථයෙන් 'නති' යයි කියනු ලැබේ. 'ආගති ගති හෝති' යනු ආගති වශයෙන් දැක්වෙන කර්ම, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත ඉදිරියෙහි පවතින කල්හි, පටිසන්ධි වශයෙන් විපාක විඤ්ඤාණයේ ගතිය (පැමිණීම) සිදු වේ. 'චුතූපපාතෝ' යනු මෙසේ විඤ්ඤාණය පටිසන්ධි වශයෙන් ලැබුණු අරමුණක බැසගත් කල්හි, මෙම භවයෙන් චුත වීම 'චුති' ලෙස ද, මතු උපත ලැබීම 'උපපාත' ලෙස ද හැඳින්වේ. මේ අනුව මෙම සූත්‍රයෙහි තණ්හාව සහ පටිසන්ධි විඤ්ඤාණය අතර පවතින එක් සන්ධියක් (හේතු-ඵල සම්බන්ධය) පමණක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. දසවන සූත්‍රය නිමාවට පත්විය.

කළාරඛත්තියවග්ගො චතුත්ථො.

සතරවන කළාරඛත්තිය වර්ගය නිමාවට පත්විය.

5. ගහපතිවග්ගො

5. ගහපති වර්ගය

1. පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

1. පංචවේරභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

41. ගහපතිවග්ගස්ස පඨමෙ යතොති යදා. භයානි වෙරානීති භයවෙරචෙතනායො. සොතාපත්තියඞ්ගෙහීති දුවිධං සොතාපත්තියා අඞ්ගං, (සොතාපත්තියා ච අඞ්ගං,) යං පුබ්බභාගෙ සොතාපත්තිපටිලාභාය සංවත්තති, ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තී’’ති (දී. නි. 3.311) එවං ආගතං, පටිලද්ධගුණස්ස ච සොතාපත්තිං පත්වා ඨිතස්ස අඞ්ගං, යං සොතාපන්නස්ස අඞ්ගන්තිපි වුච්චති, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදාදීනං එතං අධිවචනං. ඉදමිධ අධිප්පෙතං. අරියොති නිද්දොසො නිරුපාරම්භො. ඤායොති පටිච්චසමුප්පන්නං ඤත්වා ඨිතඤාණම්පි පටිච්චසමුප්පාදොපි. යථාහ – ‘‘ඤායො වුච්චති පටිච්චසමුප්පාදො, අරියොපි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ඤායො’’ති. පඤ්ඤායාති අපරාපරං උප්පන්නාය විපස්සනාපඤ්ඤාය. සුදිට්ඨො හොතීති අපරාපරං උප්පජ්ජිත්වා දස්සනවසෙන සුට්ඨු දිට්ඨො.

41. ගහපති වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'යතෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. 'භයානි වේරානි' යනු බිය සහ වෛරය උපදවන ප්‍රාණාඝාතාදී අකුසල් චේතනාවන්ය. 'සෝතාපත්තිඅංගෙහි' යනු සෝතාපත්ති අංග දෙවැදෑරුම් වේ. යම් අංගයන් සෝතාපත්ති ඵලය ලබාගැනීම පිණිස පූර්වභාගයෙහි පවතී ද, ඒ බව 'සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය, ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. සෝතාපන්න වූ තැනැත්තා සතු අංගයන් 'සෝතාපන්නයාගේ අංග' ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ අචල ප්‍රසාදය ආදියට නමකි. මෙහි අදහස් කරන්නේ දෙවනුව කී අංගයන්ය. 'අරියෝ' යනු දෝෂ රහිත වූ, උපාලම්භ රහිත වූ යන්නයි. 'ඤායෝ' යනු පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කරගත් ඥානය සහ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ: "ඤාය යනු පටිච්චසමුප්පාදයයි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද ඤාය නම් වේ." 'පඤ්ඤාය' යනු පිළිවෙළින් උපදවන ලද විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙනි. 'සුදිට්ඨෝ හෝති' යනු මාර්ග ඥානයෙන් මැනවින් දක්නා ලද්දේ වෙයි.

ඛීණනිරයොතිආදීසු [Pg.68] ආයතිං තත්ථ අනුප්පජ්ජනතාය ඛීණො නිරයො මය්හන්ති සො අහං ඛීණනිරයො. එස නයො සබ්බත්ථ. සොතාපන්නොති මග්ගසොතං ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති න විනිපාතසභාවො. නියතොති පඨමමග්ගසඞ්ඛාතෙන සම්මත්තනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායනොති උත්තරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතො සම්බොධි පරං අයනං මය්හන්ති සොහං සම්බොධිපරායනො, තං සම්බොධිං අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකොති අත්ථො.

'ඛීණනිරයෝ' යනාදී පදයන්හි, මතු එහි නූපදින බැවින් "මාගේ නිරය ක්ෂය විය" යන අදහසින් "මම ක්ෂය වූ නිරය ඇත්තෙමි" යන්නයි. මෙම ක්‍රමය සෙසු පදයන්හි ද දත යුතුය. 'සෝතාපන්නෝ' යනු මාර්ග නමැති ප්‍රවාහයට පැමිණි තැනැත්තායි. 'අවිනිපාතධම්මෝ' යනු අපායෙහි වැටෙන ස්වභාවයක් නැති බවයි. 'නියතෝ' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගය නමැති සම්මත්ත නියාමයෙන් නියම වූ බවයි. 'සම්බෝධිපරායණෝ' යනු මතු ලැබිය යුතු ඉහළ මාර්ග තුන නමැති සම්බෝධිය පරම පිහිට කොට ඇත්තේ යන්නයි. එම සම්බෝධිය ඒකාන්තයෙන්ම අවබෝධ කරගන්නා සුළුය යනු අර්ථයයි.

පාණාතිපාතපච්චයාති පාණාතිපාතකම්මකාරණා. භයං වෙරන්ති අත්ථතො එකං. වෙරඤ්ච නාමෙතං දුවිධං හොති බාහිරං අජ්ඣත්තිකන්ති. එකෙන හි එකස්ස පිතා මාරිතො හොති, සො චින්තෙසි ‘‘එතෙන කිර මෙ පිතා මාරිතො, අහම්පි තංයෙව මාරෙස්සාමී’’ති නිසිතං සත්ථං ආදාය චරති. යා තස්ස අබ්භන්තරෙ උප්පන්නවෙරචෙතනා, ඉදං බාහිරං වෙරං නාම. යා පන ඉතරස්ස ‘‘අයං කිර මං මාරෙස්සාමීති චරති, අහමෙව නං පඨමතරං මාරෙස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදං අජ්ඣත්තිකං වෙරං නාම. ඉදං තාව උභයම්පි දිට්ඨධම්මිකමෙව. යා පන තං නිරයෙ උප්පන්නං දිස්වා ‘‘එතං පහරිස්සාමී’’ති ජලිතං අයමුග්ගරං ගණ්හතො නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං බාහිරවෙරං. යා චස්ස ‘‘අයං නිද්දොසං මං පහරිස්සාමීති ආගච්ඡති, අහමෙව නං පඨමතරං පහරිස්සාමී’’ති චෙතනා උප්පජ්ජති, ඉදමස්ස සම්පරායිකං අජ්ඣත්තවෙරං. යං පනෙතං බාහිරවෙරං, තං අට්ඨකථායං ‘‘පුග්ගලවෙර’’න්ති වුත්තං. දුක්ඛං දොමනස්සන්ති අත්ථතො එකමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසපදෙසුපි ‘‘ඉමිනා මම භණ්ඩං හටං, මය්හං දාරෙසු චාරිත්තං ආපන්නං, මුසා වත්වා අත්ථො භග්ගො, සුරාමදමත්තෙන ඉදං නාම කත’’න්තිආදිනා නයෙන වෙරුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. අවෙච්චප්පසාදෙනාති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන. අරියකන්තෙහීති පඤ්චහි සීලෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි පියානි. භවන්තරගතාපි අරියා තානි න විජහන්ති, තස්මා ‘‘අරියකන්තානී’’ති වුච්චන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තමෙව. පඨමං.

'පාණාතිපාතපච්චයා' යනු ප්‍රාණාඝාතය නමැති අකුසල් කර්මය හේතුවෙනි. 'භයං වේරං' යන පද දෙක අර්ථයෙන් එකමය. වෛරය යනු බාහිර හා ආභ්‍යන්තර වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. යමෙකු තම පියා මැරූ තැනැත්තා කෙරෙහි "මොහු මාගේ පියා මැරීය, මම ද මොහු මරමි"යි සිතා තියුණු ආයුධයක් ගෙන යයි ද, ඔහුගේ සිතෙහි උපන් වෛරී චේතනාව බාහිර වෛරයයි. අන් තැනැත්තා "මොහු මා මරන්නට එයි, මම ඔහුට පෙර මොහු මරමි"යි සිතා ඇති කරගන්නා චේතනාව ආභ්‍යන්තර වෛරයයි. මේවා මෙලොව බිය හා වෛරයන්ය. නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයෙකු දැක "මොහුට පහර දෙමි"යි ගිනියම් වූ යකඩ මුගුරක් ගන්නා නිරය පාලකයාගේ චේතනාව සාම්පරායික බාහිර වෛරයයි. එම සත්ත්වයා "මොහු නිදොස් වූ මට පහර දීමට එයි, මම ඔහුට පෙර පහර දෙමි"යි සිතන චේතනාව සාම්පරායික ආභ්‍යන්තර වෛරයයි. අටුවාවෙහි බාහිර වෛරය 'පුද්ගල වෛරය' ලෙස ද හැඳින්වේ. 'දුක්ඛං දෝමනස්සං' යනු අර්ථයෙන් එකමය. සෙසු පදයන්හි ද "මොහු මාගේ බඩු සොරා ගත්තේය, මාගේ භාර්යාවට වැරදි ලෙස හැසිරුණේය, බොරු කියා මට පාඩු කළේය, මත්පැන් බී මෙවැනි දේ කළේය" ආදී වශයෙන් වෛරය හටගන්නා ආකාරය දත යුතුය. 'අවේච්චප්පසාදේන' යනු ලැබූ අචල ප්‍රසාදයෙනි. 'අරියකන්තේහි' යනු ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන බැවින් පංච ශීලයට නමකි. ආර්යයෝ වෙනත් භවයකට ගිය ද එම ශීලයන් අත්නොහරිති. මෙහි ඉතිරිව ඇති සියල්ල විශුද්ධි මාර්ගයේ අනුස්සති නිද්දේසයෙහි පවසා ඇත. පළමු සූත්‍රයයි.

2. දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන පංචවේරභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

42. දුතියෙ භික්ඛූනං කථිතභාවමත්තමෙව විසෙසො. දුතියං.

42. දෙවන සූත්‍රයෙහි, භික්ෂූන් වහන්සේලාට දේශනා කළ බව පමණක් විශේෂත්වයකි. දෙවන සූත්‍රය අවසන් ය.

3. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

3. දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

43. තතියෙ [Pg.69] දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. සමුදයන්ති ද්වෙ සමුදයා ඛණිකසමුදයො ච පච්චයසමුදයො ච. පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපි භික්ඛු ඛණිකසමුදයං පස්සති, ඛණිකසමුදයං පස්සන්තොපි පච්චයසමුදයං පස්සති. අත්ථඞ්ගමොපි අච්චන්තත්ථඞ්ගමො භෙදත්ථඞ්ගමොති දුවිධො. අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපි භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සති, භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපි අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සති. දෙසෙස්සාමීති ඉදං වට්ටදුක්ඛස්ස සමුදයඅත්ථඞ්ගමං නිබ්බත්තිභෙදං නාම දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථාති අත්ථො. පටිච්චාති නිස්සයවසෙන චෙව ආරම්මණවසෙන ච පච්චයං කත්වා. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සොති තිණ්ණං සඞ්ගතියා ඵස්සො. අයං ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛස්ස සමුදයොති අයං වට්ටදුක්ඛස්ස නිබ්බත්ති නාම. අත්ථඞ්ගමොති භෙදො. එවඤ්හි වට්ටදුක්ඛං භින්නං හොති අප්පටිසන්ධියං. තතියං.

43. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘දුක්ඛස්ස’ යනු වෘත්ත දුක්ඛය (සංසාර දුක) පිළිබඳවයි. ‘සමුදය’ යනු ක්ෂණික සමුදය හා ප්‍රත්‍ය සමුදය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ප්‍රත්‍ය සමුදය දකින භික්ෂුව ක්ෂණික සමුදය ද දකියි, ක්ෂණික සමුදය දකින්නා ප්‍රත්‍ය සමුදය ද දකියි. ‘අත්ථංගම’ (නිරුද්ධ වීම) ද අච්චන්ත අත්ථංගම (සම්පූර්ණ නිරුද්ධ වීම) සහ භේද අත්ථංගම (බිඳී යාම) යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. අච්චන්ත අත්ථංගමය දකින්නා භේද අත්ථංගමය ද, භේද අත්ථංගමය දකින්නා අච්චන්ත අත්ථංගමය ද දකියි. ‘දේශනා කරන්නෙමි’ යනු වෘත්ත දුක්ඛයාගේ සමුදය හා අත්ථංගමය නැමැති උපත හා විනාශය දේශනා කරමි, එය අසනු යන අර්ථයයි. ‘පටිච්ච’ යනු නිශ්‍රය (ඇසුර) හා ආරම්මණ (අරමුණු) ප්‍රත්‍ය කොට ගෙනයි. ‘තිණ්ණං සංගති ඵස්සෝ’ යනු ඉන්ද්‍රිය, අරමුණ හා විඤ්ඤාණය යන තිදෙනාගේ එක්වීමෙන් ස්පර්ශය ඇති වන බවයි. ‘මහණෙනි, මේ දුක්ඛයාගේ සමුදයයි’ යනු මේ තෘෂ්ණාව වෘත්ත දුක්ඛයාගේ හටගැනීම බවයි. ‘අත්ථංගමෝ’ යනු බිඳී යාම හෙවත් නිරුද්ධ වීමයි. මෙසේ තෘෂ්ණාව නිරුද්ධ වීමෙන් වෘත්ත දුක්ඛය බිඳී යයි, නැවත පිළිසඳරක් නැති වෙයි. තෙවන සූත්‍රය අවසන් ය.

4. ලොකසුත්තවණ්ණනා

4. ලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව

44. චතුත්ථෙ ලොකස්සාති සඞ්ඛාරලොකස්ස. අයමෙත්ථ විසෙසො. චතුත්ථං.

44. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකස්ස’ යනු සංස්කාර ලෝකය පිළිබඳවයි. මෙහි ඇති විශේෂත්වය මෙයයි. සිව්වන සූත්‍රය අවසන් ය.

5. ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා

5. ඤාතික සූත්‍ර වර්ණනාව

45. පඤ්චමෙ ඤාතිකෙති ද්වින්නං ඤාතකානං ගාමෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාපාසාදෙ. ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණං. උපස්සුතීති උපස්සුතිට්ඨානං, යං ඨානං උපගතෙන සක්කා හොති භගවතො සද්දං සොතුං, තත්ථ ඨිතොති අත්ථො. සො කිර ගන්ධකුටිපරිවෙණසම්මජ්ජනත්ථං ආගතො අත්තනො කම්මං පහාය භගවතො ධම්මඝොසං සුණන්තො අට්ඨාසි. අද්දසාති තදා කිර භගවතො ආදිතොව පච්චයාකාරං මනසිකරොන්තස්ස ‘‘ඉදං ඉමිනා පච්චයෙන හොති, ඉදං ඉමිනා’’ති ආවජ්ජතො යාව භවග්ගා එකඞ්ගණං අහොසි, සත්ථා මනසිකාරං පහාය වචසා සජ්ඣායං කරොන්තො යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා, ‘‘අපි නු ඛො ඉමං ධම්මපරියායං කොචි අස්සොසී’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං භික්ඛුමද්දස. තෙන වුත්තං ‘‘අද්දසා ඛො භගවා’’ති.

45. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඤාතිකේ’ යනු නෑයන් දෙදෙනෙකුට අයත් ගමෙහි යන්නයි. ‘ගිඤ්ජකාවසථේ’ යනු ගඩොලින් කරන ලද මහා ප්‍රාසාදයෙහි යන්නයි. ‘ධම්මපරියායං’ යනු ධර්ම කාරණයයි. ‘උපස්සුතිං’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හඬ ඇසිය හැකි ස්ථානයකට පැමිණ සිටීමයි; යම් තැනක සිට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හඬ ඇසිය හැකිද, එහි රැඳී සිටි බව අර්ථයයි. ඒ භික්ෂුව ගඳකිළි මිදුල ඇමදීමට පැමිණ, තමාගේ කාර්යය පසෙක තබා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම හඬ අසමින් සිටියේය. ‘දැක්කාහ’ යනු එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ ආරම්භයේ සිටම පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය මෙනෙහි කරමින් ‘මෙය මේ ප්‍රත්‍යයෙන් වෙයි, මෙය මේ ප්‍රත්‍යයෙන් වෙයි’ යනුවෙන් මෙනෙහි කරන කල භවාග්‍රය දක්වා පිරිසිදුව පෙනුණි. ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙනෙහි කර අවසානයේ දේශනාව නිමවා, ‘කවරෙක් හෝ මේ ධර්ම පරියාය ඇසුවේද’ යැයි බලන කල ඒ භික්ෂුව දුටු සේක. එබැවින් ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක්කාහ’ යි වදාරන ලදී.

අස්සොසි [Pg.70] නොති අස්සොසි නු. අථ වා අස්සොසි නොති අම්හාකං භාසන්තානං අස්සොසීති. උග්ගණ්හාහීතිආදීසු සුත්වා තුණ්හීභූතොව පගුණං කරොන්තො උග්ගණ්හාති නාම. පදානුපදං ඝටෙත්වා වාචාය පරිචිතං කරොන්තො පරියාපුණාති නාම. උභයථාපි පගුණං ආධාරප්පත්තං කරොන්තො ධාරෙති නාම. අත්ථසංහිතොති කාරණනිස්සිතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පතිට්ඨානභූතො. ඉති තීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. පඤ්චමං.

‘අස්සෝසි නෝ’ යනු ඇසුවේද යන්නයි. නැතහොත් ‘අප පවසන දේ ඇසුවේද’ යන අර්ථයයි. ‘උග්ගණ්හාහි’ ආදී පදයන්හි, අසා නිශ්ශබ්දව සිටිමින් චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයෙන් පුහුණු කරන්නේ නම් ‘උගනියි’ (උග්ගණ්හාති) නම් වේ. පදයෙන් පදය ගළපා වචනයෙන් පුරුදු කරන්නේ නම් ‘පරිචිත කරයි’ (පරියාපුණාති) නම් වේ. අවස්ථා දෙකේදීම ස්මරණයෙහි ස්ථිරව තබා ගන්නේ නම් ‘දරා ගනියි’ (ධාරේති) නම් වේ. ‘අත්ථසංහිතෝ’ යනු පරමාර්ථ සාධනයට අදාළ කාරණා සහිත බවයි. ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියකෝ’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පදනම වූවකි. මෙසේ මේ සූත්‍ර තුනෙහිම වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) පිළිබඳවම දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රය අවසන් ය.

6. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

6. අඤ්ඤතර බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

46. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤතරොති නාමවසෙන අපාකටො අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො. ඡට්ඨං.

46. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘අඤ්ඤතරෝ’ යනු නමින් ප්‍රසිද්ධ නැති එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකි. හයවන සූත්‍රය අවසන් ය.

7. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

7. ජාණුස්සෝණි සූත්‍ර වර්ණනාව

47. සත්තමෙ ජාණුස්සොණීති ඨානන්තරවසෙන එවංලද්ධනාමො අසීතිකොටිවිභවො මහාපුරොහිතො. සත්තමං.

47. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජාණුස්සෝණි’ යනු තනතුර අනුව ලත් නමකි, ඔහු කෝටි අසූවක සම්පත් ඇති මහා පුරෝහිතයෙකි. හත්වන සූත්‍රය අවසන් ය.

8. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

8. ලෝකායතික සූත්‍ර වර්ණනාව

48. අට්ඨමෙ ලොකායතිකොති විතණ්ඩසත්ථෙ ලොකායතෙ කතපරිචයො. ජෙට්ඨමෙතං ලොකායතන්ති පඨමං ලොකායතං. ලොකායතන්ති ච ලොකස්සෙව ආයතං, බාලපුථුජ්ජනලොකස්ස ආයතං, මහන්තං ගම්භීරන්ති උපධාරිතබ්බං පරිත්තං භාවං දිට්ඨිගතං. එකත්තන්ති එකසභාවං, නිච්චසභාවමෙවාති පුච්ඡති. පුථුත්තන්ති පුරිමසභාවෙන නානාසභාවං, දෙවමනුස්සාදිභාවෙන පඨමං හුත්වා පච්ඡා න හොතීති උච්ඡෙදං සන්ධාය පුච්ඡති. එවමෙත්ථ ‘‘සබ්බමත්ථි, සබ්බමෙකත්ත’’න්ති ඉමා ද්වෙපි සස්සතදිට්ඨියො, ‘‘සබ්බං නත්ථි, සබ්බං පුථුත්ත’’න්ති ඉමා ද්වෙ උච්ඡෙදදිට්ඨියොති වෙදිතබ්බා. අට්ඨමං.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකායතිිකෝ’ යනු ලෝකායත (විතණ්ඩ) ශාස්ත්‍රයෙහි පුහුණුව ලැබූ තැනැත්තායි. ‘ඒතං පඨමං ලෝකායතං’ යනු පළමුවන ලෝකායත මතයයි. ‘ලෝකායතං’ යනු ලෝකයාගේම (අඥාන පෘථග්ජනයන්ගේ) ආයතනයයි; එය මහා ගැඹුරු දෙයක් ලෙස සැලකුවද ඇත්ත වශයෙන්ම එය අල්ප වූ දෘෂ්ටිගතයකි. ‘ඒකත්තං’ යනු ඒක ස්වභාවය හෙවත් නිත්‍ය ස්වභාවය ගැන විමසීමයි. ‘පුථුත්තං’ යනු පූර්ව ස්වභාවයට වඩා වෙනස් ස්වභාවයක් ඇද්ද, එනම් දෙව් මිනිස් ආදී වශයෙන් ඇති වී පසුව නැති වී යන්නේද යැයි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය අරමුණු කර විමසීමයි. මෙසේ මෙහි ‘සියල්ල ඇත, සියල්ල ඒකීය වේ’ යන දෘෂ්ටි දෙක ශාශ්වත දෘෂ්ටි වන අතර, ‘සියල්ල නැත, සියල්ල පෘථක් වේ’ යන දෘෂ්ටි දෙක උච්ඡේද දෘෂ්ටි බව දත යුතුය. අටවන සූත්‍රය අවසන් ය.

9. අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

9. අරියසාවක සූත්‍ර වර්ණනාව

49. නවමෙ කිං නු ඛොති සංසයුප්පත්තිආකාරදස්සනං. සමුදයතීති උප්පජ්ජති. නවමං.

49. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘කිං නු ඛෝ’ යනු සැකය උපදනා ආකාරය දැක්වීමේ පදයකි. ‘සමුදයති’ යනු උපදී යන්නයි. නවවන සූත්‍රය අවසන් ය.

10. දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

10. දුතිය අරියසාවක සූත්‍ර වර්ණනාව

50. දසමෙ [Pg.71] ද්වෙපි නයා එකතො වුත්තා. ඉදමෙව පුරිමෙන නානත්තං, සෙසං තාදිසමෙවාති. දසමං.

50. දසවන සූත්‍රයෙහි ක්‍රම දෙකම එක් කොට වදාරන ලදී. පූර්ව සූත්‍රයට වඩා මෙහි ඇති විශේෂත්වය මෙයයි, ඉතිරි කරුණු එයට සමාන වේ. දසවන සූත්‍රය අවසන් ය.

ගහපතිවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන ගහපති වර්ගය අවසන් ය.

6. දුක්ඛවග්ගො

6. දුක්ඛ වර්ගය

1. පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා

1. පරිවීමංසන සූත්‍ර වර්ණනාව

51. දුක්ඛවග්ගස්ස පඨමෙ පරිවීමංසමානොති උපපරික්ඛමානො. ජරාමරණන්ති කස්මා ජරාමරණං එකමෙව ‘‘අනෙකවිධං නානප්පකාරක’’න්ති වත්වා ගහිතන්ති චෙ? තස්මිං ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා. යථා හි චූළාය ගහිතෙ පුරිසෙ සො පුරිසො ගහිතොව හොති, එවං ජරාමරණෙ ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛං ගහිතමෙව හොති. තස්මා ‘‘යං ඛො ඉදං අනෙකවිධං නානප්පකාරකං දුක්ඛං ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති න්හත්වා ඨිතං පුරිසං විය සබ්බදුක්ඛං දස්සෙත්වා තං චූළාය ගණ්හන්තො විය ජරාමරණං ගණ්හි.

51. දුක්ඛ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පරිවීමංසමානෝ’ යනු පිරික්සා බලන්නේ යන්නයි. ජරා මරණ යනු එකක් වුවද එය ‘අනේකවිධ නානාප්‍රකාර’ යැයි පැවසුවේ ඇයිද යත්, ජරා මරණ ගත් කල සියලු වෘත්ත දුක්ඛයන්ම ඇතුළත් වන බැවිනි. යම්සේ හිසකෙස් වැටියෙන් මිනිසෙකු අල්ලා ගත් කල මුළු මිනිසාම අල්ලා ගත්තාක් මෙන්, ජරා මරණ ගත් කල සියලු දුක් ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් ‘ලෝකයෙහි උපදනා වූ යම් මේ අනේකවිධ දුකක් වේද’ යැයි පවසමින්, නා ගෙන සිටින මිනිසෙකුගේ හිසකෙස් වැටියෙන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් ජරා මරණ ගනු ලැබීය.

ජරාමරණනිරොධසාරුප්පගාමිනීති ජරාමරණනිරොධස්ස සාරුප්පභාවෙන නික්කිලෙසතාය පරිසුද්ධතාය සදිසාව හුත්වා ගාමිනීති අත්ථො. තථා පටිපන්නො ච හොතීති යථා තං පටිපන්නොති වුච්චති, එවං පටිපන්නො හොති. අනුධම්මචාරීති නිබ්බානධම්මං අනුගතං පටිපත්තිධම්මං චරති, පූරෙතීති අත්ථො. දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නොති සීලං ආදිං කත්වා ජරාමරණදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථාය පටිපන්නො. සඞ්ඛාරනිරොධායාති සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථාය. එත්තාවතා යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා.

‘ජරාමරණනිරෝධසාරුප්පගාමිනී’ යනු ජරා මරණ නිරුද්ධ වීමට අනුකූල වූ, කෙලෙස් රහිත වූ, පිරිසිදු වූ නිවනට පමුණුවන මග යන අර්ථයයි. ‘තථා පටිපන්නෝ ච හෝති’ යනු යම් මගක පිළිපන් තැනැත්තා ‘පිළිපන්නෙක්’ යැයි කියනු ලැබේද, එසේ පිළිපන් බවයි. ‘අනුධම්මචාරී’ යනු නිවන් දහමට අනුකූල වූ ප්‍රතිපත්ති ධර්මය පුරන බවයි. ‘දුක්ඛක්ඛයාය පටිපන්නෝ’ යනු සීලය ආදී කොට ඇති පිළිවෙත ජරා මරණ දුක නිරුද්ධ කිරීම පිණිස අනුගමනය කරන භික්ෂුවයි. ‘සංඛාරනිරෝධාය’ යනු සංස්කාර දුක්ඛය නිරුද්ධ කිරීම පිණිස යන්නයි. මෙතෙකින් රහත් බව දක්වා දේශනාව පවසන ලදී.

ඉදානි අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණං සතතවිහාරඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනා නිවත්තෙතබ්බා සියා, තථා අකත්වා අවිජ්ජාගතොති ඉදං කස්මා ගණ්හාතීති? ඛීණාසවස්ස සමතික්කන්තවට්ටදුක්ඛදස්සනත්ථං. අපිච පුන වට්ටං ආරභිත්වා විවට්ටෙ කථියමානෙ බුජ්ඣනකසත්තො චෙත්ථ අත්ථි, තස්ස අජ්ඣාසයවසෙනාපි ඉදං ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බො. තත්ථ අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය [Pg.72] ගතො උපගතො සමන්නාගතො. පුරිසපුග්ගලොති පුරිසොයෙව පුග්ගලො. උභයෙනාපි සම්මුතිකථං කථෙති. බුද්ධානඤ්හි සම්මුතිකථා පරමත්ථකථාති ද්වෙ කථා හොන්ති. තත්ථ ‘‘සත්තො නරො පුරිසො පුග්ගලො තිස්සො නාගො’’ති එවං පවත්තා සම්මුතිකථා නාම. ‘‘ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානී’’ති එවං පවත්තා පරමත්ථකථා නාම. පරමත්ථං කථෙන්තාපි සම්මුතිං අමුඤ්චිත්වා කථෙන්ති. තෙ සම්මුතිං කථෙන්තාපි පරමත්ථං කථෙන්තාපි සච්චමෙව කථෙන්ති. තෙනෙව වුත්තං –

දැන් අර්හත් ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව සහ සතත විහාරය දක්වා දේශනාව අවසන් කළ යුතුව තිබුණද, එසේ නොකොට 'අවිද්‍යාවට පැමිණි' යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? රහතන් වහන්සේ විසින් සංසාර දුක සම්පූර්ණයෙන්ම ඉක්මවා ඇති බව පෙන්වීම පිණිසයි. තවද, නැවත වරක් වට්ට කතාව (සංසාර චක්‍රය) ආරම්භ කොට විවට්ට කතාව (සංසාරයෙන් මිදීම) දේශනා කරන කල්හි, එය අවබෝධ කරගත හැකි සත්ත්වයන් පිරිසෙහි සිටින බැවින්, ඔවුන්ගේ අභිලාෂයන් අනුවද මෙය වදාළ බව දත යුතුය. එහි 'අවිජ්ජාගතෝ' යනු අවිද්‍යාවට පැමිණි, එයට පිවිසි, එයින් සමන්විත වූ යන්නයි. 'පුරිසපුග්ගලෝ' යනු පුරුෂයාම වූ පුද්ගලයායි. මේ වචන දෙකෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මුති කතාව වදාළ සේක. බුදුවරුන්ගේ දේශනාව සම්මුති කතාව සහ පරමත්ථ කතාව යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි 'සත්ත්වයා, නරයා, පුරුෂයා, පුද්ගලයා, තිස්ස, නාග' යනාදී වශයෙන් පවතින දේශනාව සම්මුති කතාව නමි. 'ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන' යනාදී වශයෙන් පවතින දේශනාව පරමත්ථ කතාව නමි. පරමාර්ථය දේශනා කරන විටද සම්මුතිය අත්නොහැර දේශනා කරති. ඔවුන් සම්මුතිය දේශනා කළත්, පරමාර්ථය දේශනා කළත් දේශනා කරන්නේ සත්‍යයම වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නූපලබ්භති;

සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණං;

පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතලක්ඛණ’’න්ති.

"දේශකයන් අතර උත්තම වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්මුතිය සහ පරමාර්ථය යන සත්‍යයන් දෙක වදාළ සේක; තුන්වන සත්‍යයක් හමු නොවේ. ලෝක සම්මුතිය හේතුවෙන් පවතින සංකේත වචන (සම්මුතිය) සත්‍යයකි; ධර්මයන්ගේ නියම ස්වභාවය පෙන්වන පරමාර්ථ වචනද සත්‍යයකි."

පුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරන්ති තෙරසචෙතනාභෙදං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. අභිසඞ්ඛරොතීති කරොති. පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං කම්මපුඤ්ඤෙන උපගතං සම්පයුත්තං හොති, විපාකවිඤ්ඤාණං විපාකපුඤ්ඤෙන. අපුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරන්ති ද්වාදසචෙතනාභෙදං අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති. ආනෙඤ්ජං චෙ සඞ්ඛාරන්ති චතුචෙතනාභෙදං ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරං. ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණන්ති කම්මානෙඤ්ජෙන කම්මවිඤ්ඤාණං, විපාකානෙඤ්ජෙන විපාකවිඤ්ඤාණං උපගතං හොති. එත්ථ ච තිවිධස්ස කම්මාභිසඞ්ඛාරස්ස ගහිතත්තා ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො ගහිතොව හොති. එත්තාවතා වට්ටං දස්සිතං.

'පින් වූ සංස්කාර' යනු දහතුන් වැදෑරුම් වූ පුණ්‍යාභිසංස්කාර චේතනාවන්ය. 'අභිසංස්කාර කෙරෙයි' යනු සිදු කරයි යන්නයි. 'විඤ්ඤාණය පිනට අනුගත වෙයි' යනු කර්ම විඤ්ඤාණය කුසල් කර්මය හා යෙදී පවතින බවත්, විපාක විඤ්ඤාණය පින් විපාකය හා යෙදී පවතින බවත්ය. 'පව් වූ සංස්කාර' යනු දොළොස් වැදෑරුම් අපුණ්‍යාභිසංස්කාරයන්ය. 'ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර' යනු සිවු වැදෑරුම් අරූපාවචර කුසල් චේතනාවන්ය. විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජයට අනුගත වීම යනු කර්ම විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජ කර්මය හාද, විපාක විඤ්ඤාණය ආනෙඤ්ජ විපාකය හාද යෙදී පැවතීමයි. මෙහිදී තිවිධ අභිසංස්කාරයන් ගැනීමෙන් දොළොස් පදයකින් යුත් පටිච්චසමුප්පාදයම ගන්නා ලදී. මෙතෙකින් සංසාර වෘත්තය දක්වන ලදී.

ඉදානි විවට්ටං දස්සෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අවිජ්ජාති චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං. විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණං. එත්ථ ච පඨමමෙව අවිජ්ජාය පහීනාය විජ්ජා උප්පජ්ජති. යථා පන චතුරඞ්ගෙපි තමෙ රත්තිං පදීපුජ්ජලෙන අන්ධකාරො පහීයති, එවං විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජාය පහානං වෙදිතබ්බං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ කිඤ්චි ධම්මං න ගණ්හාති න පරාමසති. අනුපාදියං න පරිතස්සතීති අනුපාදියන්තො අගණ්හන්තො නෙව තණ්හාපරිතස්සනාය, න භයපරිතස්සනාය පරිතස්සති, න තණ්හායති න භායතීති අත්ථො. පච්චත්තඤ්ඤෙවාති සයමෙව අත්තනාව පරිනිබ්බායති, න අඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන.

දැන් විවට්ටය (සංසාරයෙන් මිදීම) දක්වමින් "මහණෙනි, යම් කලෙක" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අවිද්‍යාව' යනු සතර සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීමයි. 'විද්‍යාව' යනු අර්හත් මාර්ග ඥානයයි. මෙහිදී ප්‍රථමයෙන්ම අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වූ කල්හි විද්‍යාව උපදී. සිවුරඟ අඳුර පවතින රාත්‍රියක පහනක් දැල්වූ සැනින් අඳුර නැති වී යන්නාක් මෙන්, විද්‍යාව ඉපදීමෙන් අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වන බව දත යුතුය. 'ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය කර නොගනී' යනු ලෝකයෙහි කිසිදු ධර්මයක් 'මගේය' කියා ග්‍රහණය කර නොගැනීමයි, වැරදි ලෙස ස්පර්ශ නොකිරීමයි. 'උපාදානය නොකරමින් තැති නොගනී' යනු දැඩිව ග්‍රහණය කර නොගන්නා බැවින් තණ්හාව නිසා හෝ බිය නිසා හෝ තැති නොගැනීමයි, තණ්හා නොකිරීමයි, බිය නොවීමයි යන්න අර්ථයයි. 'පච්චත්තංයේව' යනු අනුන්ගේ ආනුභාවයෙන් නොව තමා විසින්ම පිරිනිවන් පායි යන්නයි.

සො [Pg.73] සුඛං චෙ වෙදනන්ති ඉදං කස්මා ආරභි? ඛීණාසවස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං දස්සෙත්වා සතතවිහාරං දස්සෙතුං ආරභි. අනජ්ඣොසිතාති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා අගහිතා. අථ දුක්ඛවෙදනා කස්මා වුත්තා, කිං තම්පි අභිනන්දන්තො අත්ථීති? ආම අත්ථි. සුඛං අභිනන්දන්තොයෙව හි දුක්ඛං අභිනන්දති නාම දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථනතො සුඛස්ස ච විපරිණාමදුක්ඛතොති. කායපරියන්තිකන්ති කායපරිච්ඡින්නං, යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්තං පඤ්චද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. ජීවිතපරියන්තිකන්ති ජීවිතපරිච්ඡින්නං. යාව ජීවිතං පවත්තති, තාව පවත්තං මනොද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො.

"ඔහු සැප වේදනාවක් විඳින්නේ නම්" යනාදිය ආරම්භ කළේ ඇයි? රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වා උන්වහන්සේගේ සතත විහාරය (නිරන්තර වාසය) දැක්වීම පිණිස එය ආරම්භ කරන ලදී. 'අනජ්ඣොසිතා' යනු තණ්හාවෙන් ගිල නොගන්නා ලද, දැඩිව අල්ලා නොගන්නා ලද යන්නයි. එසේ නම් දුක් වේදනාව ගැන වදාළේ ඇයි? එයත් අභිනන්දනය කරන අයෙක් සිටීද? ඔව්, සිටී. සැප වේදනාව අභිනන්දනය කරන්නාම දුක් වේදනාවද අභිනන්දනය කරයි. මන්ද යත්, දුකකට පත් වූ විට සැපයක් ප්‍රාර්ථනා කරන බැවිනුත්, සැපය පවා විපරිණාම දුක්ඛයක් (වෙනස් වීම නිසා ඇති වන දුකක්) වන බැවිනුත්ය. 'කායපරියන්තික' යනු ශරීරයෙන් සීමා වූ, පංචද්වාරික කය පවතින තාක් පවතින පංචද්වාරික වේදනාවයි. 'ජීවිතපරියන්තික' යනු ජීවිතයෙන් සීමා වූ, ජීවිතය පවතින තාක් පවතින මනෝද්වාරික වේදනාවයි.

තත්ථ පඤ්චද්වාරිකවෙදනා පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣති, මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣති. සා හි පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපස්මිංයෙව පතිට්ඨාති. පඤ්චද්වාරිකා පවත්තෙ පඤ්චද්වාරවසෙන පවත්තමානා පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අධිමත්තා බලවතී හොති, පණ්ණාසවස්සකාලෙ ඨිතා හොති, සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය පරිහායමානා අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ මන්දා හොති. තදා හි සත්තා ‘‘චිරරත්තං එකතො නිසීදිම්හා නිපජ්ජිම්හා’’ති වදන්තෙපි ‘‘න සඤ්ජානාමා’’ති වදන්ති. අධිමත්තානිපි රූපාදිආරම්මණානි ‘‘න පස්සාම න සුණාම’’, ‘‘සුගන්ධං දුග්ගන්ධං වා සාදුං අසාදුං වා ථද්ධං මුදුකන්ති වා න ජානාමා’’ති වදන්ති. ඉති නෙසං පඤ්චද්වාරිකවෙදනා භග්ගා හොති, මනොද්වාරිකාව පවත්තති. සාපි අනුපුබ්බෙන පරිහායමානා මරණසමයෙ හදයකොටිංයෙව නිස්සාය පවත්තති. යාව පනෙසා පවත්තති, තාව සත්තො ජීවතීති වුච්චති. යදා නප්පවත්තති, තදා මතො නිරුද්ධොති වුච්චති.

එහි පංචද්වාරික වේදනාව පසුව ඉපිද පළමුව නිරුද්ධ වේ. මනෝද්වාරික වේදනාව පළමුව ඉපිද පසුව නිරුද්ධ වේ. එය ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී හෘදය වස්තුව ඇසුරු කොට පවතී. පංචද්වාරික වේදනාව ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී පංච ද්වාරයන් ඔස්සේ පවතින අතර, වයස විසි වන වියේදී ඇලීම, ගැටීම සහ මුළාවීම නිසා එය ඉතා බලවත් වේ. වයස පනහේදී එය ස්ථාවරව පවතී. හැටේ සිට පිරිහීමට පත්වී අසූව-අනූව වන විට ඉතා දුර්වල වේ. එවිට සත්ත්වයෝ "අපි බොහෝ කලක් එකට සිටියෙමු, නිදාගත්තෙමු" යැයි කීවත් "අපට මතක නැත" යැයි පවසති. ඉතා පැහැදිලි රූප ආදී අරමුණු පවා "පෙනෙන්නේ නැත, ඇසෙන්නේ නැත", "සුවඳ-දුර්ගන්ධය, රස-නීරස හෝ තද-මොළොක් බව අපට නොදැනේ" යැයි පවසති. මෙලෙස ඔවුන්ගේ පංචද්වාරික වේදනාව බිඳී ගොස් මනෝද්වාරික වේදනාව පමණක් පවතී. එයද ක්‍රමයෙන් පිරිහී මරණාසන්න මොහොතේදී හෘදය වස්තු රූපයම ඇසුරු කොට පවතී. යම් තාක් කල් මෙය පවතීද, ඒ තාක් සත්ත්වයා 'ජීවත් වේ' යැයි කියනු ලැබේ. එය නතර වූ විට සත්ත්වයා 'මළේය, නිරුද්ධ වූයේය' යැයි කියනු ලැබේ.

ස්වායමත්ථො වාපියා දීපෙතබ්බො –

මේ අර්ථය වැවක උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය –

යථා හි පුරිසො පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නං වාපිං කරෙය්‍ය, පඨමං දෙවෙ වුට්ඨෙ පඤ්චහි උදකමග්ගෙහි උදකං පවිසිත්වා අන්තොවාපියං ආවාටෙ පූරෙය්‍ය, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකමග්ගෙ පූරෙත්වා ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං ඔත්ථරිත්වා උදකං තිට්ඨෙය්‍ය තතො තතො විස්සන්දමානං, අථ නිද්ධමනතුම්බෙ විවරිත්වා ඛෙත්තෙසු කම්මෙ කරියමානෙ උදකං නික්ඛමන්තං, සස්සපාකකාලෙ (උදකං නික්ඛමන්තං,) උදකං පරිහීනං ‘‘මච්ඡෙ ගණ්හාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය, තතො [Pg.74] කතිපාහෙන ආවාටෙසුයෙව උදකං සණ්ඨහෙය්‍ය. යාව පන තං ආවාටෙසු හොති, තාව ‘‘මහාවාපියං උදකං අත්ථී’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. යදා පන තත්ථ ඡිජ්ජති, තදා ‘‘වාපියං උදකං නත්ථී’’ති වුච්චති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

යම්සේ පුරුෂයෙක් ජල මාර්ග පහකින් සමන්විත වැවක් කරවන්නේද, පළමුව වැසි වැටෙන විට ඒ ජල මාර්ග පහෙන් ජලය පැමිණ වැව ඇතුළත ඇති වළවල් පුරවයි. නැවත නැවත වැසි වසින විට ජල මාර්ග පිරී ගොස් ගව්වක් හෝ යොදුන් භාගයක් පමණ පෙදෙසක් ජලයෙන් වැසී පවතී. ඉන්පසු සොරොව් විවෘත කර කුඹුරු වැඩ කරන විට ජලය පිටතට ගලා යයි. ගොයම් පැසෙන කාලයට ජලය අඩුවී ගිය පසු "මාළු අල්ලමු" යැයි කියන තත්ත්වයට පත්වේ. ඉන් දින කිහිපයකට පසු ජලය ඉතිරි වන්නේ වළවල්වල පමණි. යම් තාක් කල් ඒ වළවල්වල ජලය පවතීද, ඒ තාක් "මහ වැවේ ජලය තිබේ" යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. යම් කලෙක එහි ජලය සිඳී යයිද, එවිට "වැවේ ජලය නැත" යැයි කියනු ලැබේ. මේ උපමාව එලෙසම දත යුතුය.

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චහි මග්ගෙහි උදකෙ පවිසන්තෙ ආවාටානං පූරණකාලො විය හි පඨමමෙව පටිසන්ධික්ඛණෙ මනොද්වාරිකවෙදනාය වත්ථුරූපෙ පතිට්ඨිතකාලො, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චන්නං මග්ගානං පූරිතකාලො විය පවත්තෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය පවත්තිකාලො, ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං අජ්ඣොත්ථරණං විය පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනාදිවසෙන තස්සා අධිමත්තබලවභාවො, යාව වාපිතො උදකං න නිග්ගච්ඡති, තාව පූරාය වාපියා ඨිතකාලො විය පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ තස්සා ඨිතකාලො, නිද්ධමනතුම්බෙසු විවටෙසු කම්මන්තෙ කරියමානෙ උදකස්ස නික්ඛමනකාලො විය සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය තස්සා පරිහානි, උදකෙ භට්ඨෙ උදකමග්ගෙසු පරිත්තොදකස්ස ඨිතකාලො විය අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය මන්දකාලො, ආවාටෙසුයෙව උදකස්ස පතිට්ඨානකාලො විය හදයවත්ථුකොටිං නිස්සාය මනොද්වාරිකවෙදනාය පවත්තිකාලො, ආවාටෙසු පරිත්තෙපි උදකෙ සති ‘‘වාපියං උදකං අත්ථී’’ති වත්තබ්බකාලො විය යාව සා පවත්තති, තාව ‘‘සත්තො ජීවතී’’ති වුච්චති. යථා පන ආවාටෙසු උදකෙ ඡින්නෙ ‘‘නත්ථි වාපියං උදක’’න්ති වුච්චති, එවං මනොද්වාරිකවෙදනාය අප්පවත්තමානාය ‘‘සත්තො මතො’’ති වුච්චති. ඉමං වෙදනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදියමානො’’ති.

මුලින්ම වැසි වසින විට සොරොව් පහකින් ජලය ඇතුළු වී වළවල් පිරෙන කාලය මෙන්, ප්‍රථමයෙන්ම ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී හදය වස්තු රූපයෙහි පිහිටි මනෝද්වාරික වේදනාව දත යුතුය. නැවත නැවත වැසි වසින විට සොරොව් පහම පිරී යන කාලය මෙන්, ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි පඤ්චද්වාරික වේදනාව පවතින කාලය දත යුතුය. ගාවුත අඩක් හෝ යොදුනක් පමණ පෙදෙසක් ජලයෙන් යටවීම මෙන්, ප්‍රථම වයසේදී එනම් විසි වයස් කාලයේදී ඇල්ම (රාගය) ආදිය නිසා එම පඤ්චද්වාරික වේදනාවේ අතිශයින් බලවත් බව දත යුතුය. වැවෙන් පිටතට ජලය ගලා නොයන තාක් පිරුණු වැවේ ජලය පවතින කාලය මෙන්, පනස් වයස් කාලය දක්වා එම පඤ්චද්වාරික වේදනාවේ පැවැත්ම දත යුතුය. සොරොව් විවෘත කළ විට හා ගොවිතැන් කටයුතු කරන විට ජලය බැස යන කාලය මෙන්, සැට වයස් කාලයේ සිට එම පඤ්චද්වාරික වේදනාවේ පිරිහීම දත යුතුය. ජලය බැස ගිය පසු දිය පාරවල්වල ඉතිරි වූ ස්වල්ප ජලය පවතින කාලය මෙන්, අසූව හෝ අනූව වයස් කාලයේදී පඤ්චද්වාරික වේදනාව ඉතා දුර්වල වන කාලය දත යුතුය. වළවල්වලම ජලය ඉතිරි වී පවතින කාලය මෙන්, හදය වස්තු කෙළවර කොට ගෙන පවතින මනෝද්වාරික වේදනාවේ පැවැත්ම දත යුතුය. වළවල්වල ස්වල්ප ජලයක් හෝ ඇති තාක් 'වැවේ ජලය තිබේ' යැයි කිව හැකි කාලය මෙන්, එම මනෝද්වාරික වේදනාව පවතින තාක් 'සත්වයා ජීවත් වේ' යැයි කියනු ලැබේ. යම් සේ වළවල්වල ජලය සිඳී ගිය පසු 'වැවේ ජලය නැත' යැයි කියනු ලැබේ ද, එලෙසම මනෝද්වාරික වේදනාව පවතින්නේ නැති විට 'සත්වයා මළේය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම වේදනාව අරමුණු කොට 'ජීවිතපරියන්තික වේදනාව විඳින්නේය' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

කායස්ස භෙදාති කායස්ස භෙදෙන. ජීවිතපරියාදානා උද්ධන්ති ජීවිතක්ඛයතො උද්ධං. ඉධෙවාති පටිසන්ධිවසෙන පරතො අගන්ත්වා ඉධෙව. සීතීභවිස්සන්තීති පවත්තිවිප්ඵන්දදරථරහිතානි සීතානි අප්පවත්තනධම්මානි භවිස්සන්ති. සරීරානීති ධාතුසරීරානි. අවසිස්සන්තීති අවසිට්ඨානි භවිස්සන්ති.

'කායස්ස භේදා' යනු ශරීරයේ බිඳී යාමෙනි. 'ජීවිතපරියාදානා උද්ධං' යනු ජීවිතය කෙළවර වීමෙන් පසුවය. 'ඉධේව' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පරලොවට නොගොස් මෙහිම යන්නයි. 'සීතීභවිස්සන්ති' යනු සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම, සැලීම හා දැවීම් රහිතව ශීතල වූ, නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවයට පත්වීමයි. 'සරීරානි' යනු ධාතු ශරීර හෙවත් ශරීරාවශේෂයන්ය. 'අවසිස්සන්ති' යනු ඉතිරි වන්නේය යන්නයි.

කුම්භකාරපාකාති කුම්භකාරස්ස භාජනපචනට්ඨානතො. පටිසිස්සෙය්‍යාති ඨපෙය්‍ය. කපල්ලානීති සහ මුඛවට්ටියා එකාබද්ධානි කුම්භකපල්ලානි. අවසිස්සෙය්‍යුන්ති [Pg.75] තිට්ඨෙය්‍යුං. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ආදිත්තකුම්භකාරපාකො විය හි තයො භවා දට්ඨබ්බා, කුම්භකාරො විය යොගාවචරො, පාකතො කුම්භකාරභාජනානං නීහරණදණ්ඩකො විය අරහත්තමග්ගඤාණං, සමො භූමිභාගො විය අසඞ්ඛතං නිබ්බානතලං, දණ්ඩකෙන උණ්හකුම්භං ආකඩ්ඪිත්වා සමෙ භූමිභාගෙ කුම්භස්ස ඨපිතකාලො විය ආරද්ධවිපස්සකස්ස රූපසත්තකං අරූපසත්තකං විපස්සන්තස්ස කම්මට්ඨානෙ ච පගුණෙ විභූතෙ උපට්ඨහමානෙ තථාරූපං උතුසප්පායාදිං ලභිත්වා එකාසනෙ නිසින්නස්ස විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පත්වා චතූහි අපායෙහි අත්තභාවං උද්ධරිත්වා ඵලසමාපත්තිවසෙන අසඞ්ඛතෙ නිබ්බානතලෙ ඨිතකාලො දට්ඨබ්බො. ඛීණාසවො පන උණ්හකුම්භො විය අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව න පරිනිබ්බාති, සාසනප්පවෙණිං පන ඝටයමානො පණ්ණාසසට්ඨිවස්සානි ඨත්වා චරිමකචිත්තප්පත්තියා උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බාති. අථස්ස කුම්භස්ස විය කපල්ලානි අනුපාදිණ්ණකසරීරානෙව අවසිස්සන්තීති. සරීරානි අවසිස්සන්තීති පජානාතීති ඉදං පන ඛීණාසවස්ස අනුයොගාරොපනත්ථං වුත්තං.

'කුම්භකාරපාකා' යනු කුඹල්කරුගේ මැටි බඳුන් පුළුස්සන පෝරණුවයි. 'පටිසිස්සෙය්‍ය' යනු තබන්නේය යන්නයි. 'කපල්ලානි' යනු මුවවිටි සහිත වූ ඒකාබද්ධ වූ කුඹල් කැබලි හෙවත් මැටි බඳුන්වල කැබලි වේ. 'අවසිස්සෙය්‍යුං' යනු ඉතිරි වන්නේය යන්නයි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන මෙහි මෙය උපමාව සහ උපමේයය සැසඳීමයි. දැවෙන කුඹල් පෝරණුවක් මෙන් භව තුන දත යුතුය. කුඹල්කරු මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. පෝරණුවෙන් මැටි බඳුන් පිටතට ගන්නා දණ්ඩ මෙන් අර්හත් මාර්ග ඥානය දත යුතුය. සමතලා භූමියක් මෙන් අසංඛත වූ නිවන් තලය දත යුතුය. දණ්ඩෙන් රත් වූ මැටි බඳුනක් ගෙන සමතලා භූමියක තැබූ කාලය මෙන්, ආරද්ධ විපස්සක භික්ෂුව රූප සත්තකය හා අරූප සත්තකය විදර්ශනා කරමින්, කර්මස්ථානයන්හි මනාව පුහුණුව, එය ප්‍රකටව හා ඉදිරියේ ඇතිව තිබියදී, එබඳු වූ සෘතු සප්පාය ආදිය ලබාගෙන, එකම ආසනයේ හිඳ විදර්ශනාව වර්ධනය කොට අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත් භාවයට පත්ව, සතර අපායෙන් ආත්මභාවය ගලවා ගෙන, ඵල සමාපත්ති වශයෙන් අසංඛත නිවන් තලයෙහි සිටින කාලය දත යුතුය. රහතන් වහන්සේ රත් වූ බඳුනක් මෙන් අර්හත් භාවයට පත් වූ දිනයේදීම පිරිනිවන් නොපාති. ශාසන පරම්පරාව පවත්වමින් පනස් හෝ හැට වසරක් වැඩ සිට, අවසාන චිත්තයට පැමිණීමෙන් උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පාති. එවිට බඳුනක කැබලි මෙන් අනුපාදින්නක වූ ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා පමණක් ඉතිරි වෙති. 'සරීරානි අවසිස්සන්ති' යන්නෙන් රහතන් වහන්සේට නැවත භවයක් නොමැති බව ඒත්තු ගැන්වීම සඳහා මෙසේ වදාරන ලදී.

විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථ. සාධු සාධූති ථෙරානං බ්‍යාකරණං සම්පහංසති. එවමෙතන්ති යදෙතං තිවිධෙ අභිසඞ්ඛාරෙ අසති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස අප්පඤ්ඤාණන්තිආදි, එවමෙව එතං. අධිමුච්චථාති සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං අධිමොක්ඛං පටිලභථ. එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති අයමෙව වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තො අයං පරිච්ඡෙදො, යදිදං නිබ්බානන්ති. පඨමං.

'විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායේථ' යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රකට වේ යන්නයි. 'සාධු සාධූ' යන වචනයෙන් තෙරුන් වහන්සේලාගේ ප්‍රකාශය අනුමත කරමින් සතුටු වූ සේක. 'ඒවමේතං' යනු යම් සේ ත්‍රිවිධ අභිසංස්කාරයන් නැති කල්හි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයක් ප්‍රකට නොවේ යැයි පැවසුණේ ද, එය එසේම වේ. 'අධිමුච්චථ' යනු ස්ථිර නිශ්චය සංඛ්‍යාත අධිමොක්ඛය (විශ්වාසය) ලබා ගන්න. 'ඒසේවන්තො දුක්ඛස්ස' යනු මේ නිවනම වෘත්ත දුක්ඛයාගේ කෙළවරයි, කෙළවර කිරීමයි. පළමු සූත්‍රය අවසන්ය.

2. උපාදානසුත්තවණ්ණනා

2. උපාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

52. දුතියෙ උපාදානියෙසූති චතුන්නං උපාදානානං පච්චයෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. අස්සාදානුපස්සිනොති අස්සාදං අනුපස්සන්තස්ස. තත්‍රාති තස්මිං අග්ගික්ඛන්ධෙ. තදාහාරොති තංපච්චයො. තදුපාදානොති තස්සෙව වෙවචනං. එවමෙව ඛොති එත්ථ අග්ගික්ඛන්ධො විය හි තයො භවා, තෙභූමකවට්ටන්තිපි එතදෙව, අග්ගිජග්ගකපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො, සුක්ඛතිණගොමයාදිපක්ඛිපනං විය අස්සාදානුපස්සිනො පුථුජ්ජනස්ස [Pg.76] තණ්හාදිවසෙන ඡහි ද්වාරෙහි කුසලාකුසලකම්මකරණං. තිණගොමයාදීසු ඛීණෙසු පුනප්පුනං තෙසං පක්ඛිපනෙන අග්ගික්ඛන්ධස්ස වඩ්ඪනං විය බාලපුථුජ්ජනස්ස උට්ඨාය සමුට්ඨාය යථාවුත්තකම්මායූහනෙන අපරාපරං වට්ටදුක්ඛනිබ්බත්තනං.

52. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'උපාදානියෙසු' යනු සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ට ප්‍රත්‍ය වූ තෛභූමක ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'අස්සාදානුපස්සිනො' යනු ආශ්වාදය නැවත නැවත බලන්නා වූ තැනැත්තාගේය. 'තත්‍ර' යනු එම ගිනි කඳෙහිය. 'තදාහාරො' යනු එයම ආහාර කොට හෙවත් එයම ප්‍රත්‍ය කොට ගත් යන්නයි. 'තදුපාදානො' යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන මෙහි උපමාව මෙසේය: මහා ගිනි කඳක් මෙන් භව තුන දත යුතුය, තෛභූමක වෘත්තය ද මෙයමය. ගින්න පවත්වාගෙන යන පුරුෂයා මෙන් වෘත්තයට ඇලුම් කරන බාල පෘථග්ජනයා දත යුතුය. වියළි තණ සහ ගොම ආදිය ගින්නට දැමීම මෙන්, ආශ්වාදය දකින පෘථග්ජනයා තණ්හාදී වශයෙන් ද්වාර හයෙන් කුසල් අකුසල් කර්ම කිරීම දත යුතුය. තණ සහ ගොම ආදිය අවසන් වන විට නැවත නැවතත් ඒවා දැමීමෙන් ගිනි කඳ විශාල වන්නා සේ, බාල පෘථග්ජනයා වීරිය වඩා පවසා ඇති පරිදි කුසල් අකුසල් කර්ම රැස් කිරීමෙන් නැවත නැවතත් වෘත්ත දුක්ඛය උපදවා ගැනීම දත යුතුය.

න කාලෙන කාලං සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍යාති තඤ්හි කොචි අත්ථකාමො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘භො කස්මා උට්ඨාය සමුට්ඨාය කලාපෙ බන්ධිත්වා සුක්ඛතිණකට්ඨානං පච්ඡියඤ්ච පූරෙත්වා සුක්ඛගොමයානි පක්ඛිපන්තො එතං අග්ගිං ජාලෙසි? අපි නු තෙ අත්ථි ඉතොනිදානං කාචි වඩ්ඪීති? වංසාගතමෙතං භො අම්හාකං, ඉතොනිදානං පන මෙ අවඩ්ඪියෙව, කුතො වඩ්ඪි? අහඤ්හි ඉමං අග්ගිං ජග්ගන්තො නෙව න්හායිතුං න භුඤ්ජිතුං න නිපජ්ජිතුං ලභාමීති. තෙන හි භො කිං තෙ ඉමිනා නිරත්ථකෙන අග්ගිජාලනෙන? එහි ත්වං එතානි ආභතානි තිණාදීනි එත්ථ නික්ඛිප, තානි සයමෙව ඣායිස්සන්ති, ත්වං පන අසුකස්මිං ඨානෙ සීතොදකා පොක්ඛරණී අත්ථි, තත්ථ න්හත්වා, මාලාගන්ධවිලෙපනෙහි අත්තානං මණ්ඩෙත්වා සුනිවත්ථො සුපාරුතොව පාදුකාහි නගරං පවිසිත්වා පාසාදවරමාරුය්හ වාතපානං විවරිත්වා මහාවීථියං විරොචමානො නිසීද එකග්ගො සුඛසමප්පිතො හුත්වා, තත්ථ තෙ නිසින්නස්ස තිණාදීනං ඛයෙන සයමෙව අයං අග්ගි අප්පණ්ණත්තිභාවං ගමිස්සතී’’ති. සො තථා කරෙය්‍ය. තථෙව ච තත්ථ නිසින්නස්ස සො අග්ගි උපාදානක්ඛයෙන අප්පණ්ණත්තිභාවං ගච්ඡෙය්‍ය. ඉදං සන්ධායෙතං ‘‘න කාලෙන කාල’’න්තිආදි වුත්තං.

"කලින් කලට වියළි තණකොළ හෝ දර ආදිය ගින්නට නොදමන්නේ නම්" යන මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කරනු කැමති යම් අර්ථකාමී පුද්ගලයෙක් ඒ ගිනි දල්වන්නාට මෙසේ පවසන්නේය: "භවත්නි, ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා උද්‍යෝගිමත්ව, වීර්යය වඩා තණකොළ මිටි බැඳ, වියළි දර හා තණකොළවලින් පැති පුරවා, වියළි ගොම ද දමමින් මේ ගින්න දල්වන්නේද? මෙලෙස ගින්න වැඩීමෙන් ඔබට ලැබෙන යම් අභිවෘද්ධියක් තිබේද?" එවිට ඔහු මෙසේ පවසයි: "පින්වත, මෙය අපේ පරම්පරාවෙන් එන දෙයකි. නමුත් මෙයින් මට ඇති අභිවෘද්ධියක් නැත. මට කොහෙන්ද අභිවෘද්ධියක්? මම මේ ගින්න පෝෂණය කරන නිසා මට ස්නානය කිරීමටවත්, ආහාර ගැනීමටවත්, සැතපීමටවත් අවස්ථාවක් නොලැබේ." එවිට අර්ථකාමී තැනැත්තා මෙසේ කියයි: "භවත්නි, එසේ නම් ඔබට මේ නිශ්ඵල ගිනි දැල්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? ඔබ මෙහි ගෙන ආ තණකොළ ආදිය මෙහි දමන්න. ඒවා නිරායාසයෙන්ම දැවී යනු ඇත. ඔබ අසවල් ස්ථානයෙහි සීතල ජලය ඇති පොකුණක් තිබේ, එහි ගොස් ස්නානය කර, මල් ගඳ විලවුන්වලින් සරසී, මැනවින් වස්ත්‍ර හැඳ පෙරවා, පාවහන් පැළඳ නගරයට පිවිස, උතුම් ප්‍රාසාදයකට නැග, කවුළු විවර කර, මහා වීථියෙහි බබළමින්, සිත එකඟ කරගත් සුවපහසු පුද්ගලයෙකු වී හිඳගන්න. එහි හිඳින ඔබගේ ඒ තණකොළ ආදිය අවසන් වීමෙන්, මේ ගින්න නිරායාසයෙන්ම 'ගිනි කඳ' යන ප්‍රඥප්තියක් නොවන බවට (නිවී යාමට) පත්වනු ඇත." ඔහු එලෙසම කරන්නේය. ඔහු එසේ ප්‍රාසාදයෙහි හිඳ සිටින අතරතුර, ඒ ගින්න ඉන්ධන ක්ෂය වීමෙන් ප්‍රඥප්තියක් නොවන බවට පත් වන්නේය. මෙය අරමුණු කොට "න කාලේන කාලං" යනාදිය වදාරන ලදී.

එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – චත්තාලීසාය කට්ඨවාහානං ජලමානො මහාඅග්ගික්ඛන්ධො විය හි තෙභූමකවට්ටං දට්ඨබ්බං, අග්ගිජග්ගනකපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතකො යොගාවචරො, අත්ථකාමො පුරිසො විය සම්මාසම්බුද්ධො, තෙන පුරිසෙන තස්ස දින්නඔවාදො විය තථාගතෙන ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, තෙභූමකධම්මෙසු නිබ්බින්ද, එවං වට්ටදුක්ඛා මුච්චිස්සසී’’ති තස්ස තෙභූමකධම්මෙසු කම්මට්ඨානස්ස කථිතකාලො, තස්ස පුරිසස්ස යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිත්වා පාසාදෙ නිසින්නකාලො විය යොගිනො [Pg.77] සුගතොවාදං සම්පටිච්ඡිත්වා සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස තෙභූමකධම්මෙසු විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන යථානුරූපං ආහාරසප්පායාදිං ලභිත්වා, එකාසනෙ නිසින්නස්ස අග්ගඵලෙ පතිට්ඨිතකාලො, තස්ස න්හානවිලෙපනාදීහි සුධොතමණ්ඩිතකායත්තා තස්මිං නිසින්නස්ස එකග්ගසුඛසමප්පිතකාලො විය යොගිනො අරියමග්ගපොක්ඛරණියං මග්ගඤාණොදකෙන සුන්හාතසුධොතකිලෙසමලස්ස හිරොත්තප්පසාටකෙ නිවාසෙත්වා සීලවිලෙපනානුලිත්තස්ස අරහත්තමණ්ඩනෙන අත්තභාවං මණ්ඩෙත්වා විමුත්තිපුප්ඵදාමං පිළන්ධිත්වා ඉද්ධිපාදපාදුකා ආරුය්හ නිබ්බානනගරං පවිසිත්වා ධම්මපාසාදං ආරුය්හ සතිපට්ඨානමහාවීථියං විරොචමානස්ස නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නකාලො. තස්ස පන පුරිසස්ස තස්මිං නිසින්නස්ස තිණාදීනං ඛයෙන අග්ගික්ඛන්ධස්ස අප්පණ්ණත්තිගමනකාලො විය ඛීණාසවස්ස යාවතායුකං ඨත්වා උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස මහාවට්ටවූපසමො දට්ඨබ්බො. දුතියං.

"එලෙසම" යන්නෙහි මේ උපමා සංසන්දනය මෙසේ දත යුතුය: දර කරත්ත හතළිහක ප්‍රමාණයෙන් ඇවිළෙන මහා ගිනි කඳක් මෙන් තේභූමක වට්ටය දත යුතුය. ගින්න පෝෂණය කරන පුරුෂයා මෙන් වට්ටයෙහි ඇලී සිටින යෝගාවචරයා දත යුතුය. අර්ථකාමී පුරුෂයා මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා විසින් දෙන ලද අවවාදය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් "මහණ, තොප එන්න, තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි කලකිරෙන්න, එවිට වට්ට දුකින් මිදෙන්නෙහිය" යි ඒ භික්ෂුවට තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි කමටහන් වදාළ කාලය දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා අවවාදය පරිදි පිළිපැද ප්‍රාසාදයෙහි හිඳගත් කාලය මෙන්, යෝගියා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාදය පිළිගෙන, ශුන්‍යාගාරයකට පිවිස, තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි විදර්ශනා වඩා, අනුපිළිවෙලින් අනුරූප ආහාර පානාදිය ලබා, එකම ආසනයක හිඳ අරහත් ඵලයෙහි පිහිටි කාලය දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා ස්නානය කර විලවුන් තවරා පිරිසිදුව සැරසී ප්‍රාසාදයෙහි එකඟ සිතින් යුතුව සුවසේ සිටි කාලය මෙන්, යෝගියා ආර්ය මාර්ගය නමැති පොකුණෙහි මාර්ග ඥානය නමැති පැන්වලින් කෙලෙස් මල සෝදා හැර, හිරිඔතප් නමැති වස්ත්‍ර හැඳ, සීල නමැති විලවුන් තවරා, අරහත් ඵල නමැති සැරසිල්ලෙන් සිරුර සරසා, විමුක්ති නමැති මල්දම් පැළඳ, සතර ඉද්ධිපාද නමැති පාවහන්වලින් නිවන් නමැති පුරයට පිවිස, ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැග, සතිපට්ඨාන නමැති මහා වීථියෙහි බබළමින් නිවන අරමුණු කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සිටින කාලය දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා එහි හිඳ සිටින විට තණකොළ ආදිය ක්ෂය වීමෙන් ගින්න ප්‍රඥප්ති රහිත බවට පත් වූවාක් මෙන්, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ආයු පවතින තෙක් සිට උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාමෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවී ගිය කල්හි මහා සංසාර වට්ටය සන්සිඳී යාම දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

3. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

3. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

53. තතියෙ සංයොජනියෙසූති දසන්නං සංයොජනානං පච්චයෙසු. ඣායෙය්‍යාති ජලෙය්‍ය. තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය වට්ටිං උපසංහරෙය්‍යාති දීපපටිජග්ගනත්ථං තෙලභාජනඤ්ච මහන්තඤ්ච වට්ටිකපාලං ගහෙත්වා සමීපෙ නිච්චං ඨිතොව තෙලෙ ඛීණෙ තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය, වට්ටියා ඛීණාය වට්ටිං උපසංහරෙය්‍ය. සෙසමෙත්ථ සද්ධිං ඔපම්මසංසන්දනෙන පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තතියං.

53. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සංයෝජනීයේසු' යනු දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ට ප්‍රත්‍ය වූ ධර්මයන්හිය. 'ජායෙය්‍ය' යනු දැල්වෙන්නේය යන්නයි. 'තෙලං ආසිඤ්චෙය්‍ය වට්ටිට්ඨං උපසංහරෙය්‍ය' යනු පහන රැකබලා ගැනීම පිණිස තෙල් භාජනයක් හා විශාල පහන් වැටි කපාලයක් ගෙන, සමීපයෙහි නිරන්තරයෙන් රැඳී සිටිමින්, තෙල් අවසන් වූ විට තෙල් වත් කරන්නේය, වැටිය අවසන් වූ විට වැටිය ඉදිරියට කරන්නේය (අලුත් වැටියක් තබන්නේය). මෙහි ඉතිරි කොටස උපමා සංසන්දනයන් සමඟ පූර්වයෙහි සඳහන් වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. තෙවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

4. දුතියසංයොජනසුත්තවණ්ණනා

4. දුතිය සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

54. චතුත්ථෙ උපමං පඨමං කත්වා පච්ඡා අත්ථො වුත්තො. සෙසං තාදිසමෙව. චතුත්ථං.

54. සිව්වන සූත්‍රයෙහි පළමුව උපමාව දක්වා පසුව අර්ථය වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස ද ඒ හා සමානමය. සිව්වන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

5. මහාරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

5. මහාරුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

55. පඤ්චමෙ උද්ධං ඔජං අභිහරන්තීති පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච උපරි ආරොපෙන්ති. ඔජාය ආරොපිතත්තා හත්ථසතුබ්බෙධස්ස රුක්ඛස්ස අඞ්කුරග්ගෙසු බින්දුබින්දූනි විය හුත්වා සිනෙහො තිට්ඨති. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං [Pg.78] – මහාරුක්ඛො විය හි තෙභූමකවට්ටං, මූලානි විය ආයතනානි, මූලෙහි ඔජාය ආරොහනං විය ඡහි ද්වාරෙහි කම්මාරොහනං, ඔජාය අභිරුළ්හත්තා මහාරුක්ඛස්ස යාවකප්පට්ඨානං විය වට්ටනිස්සිතබාලපුථුජ්ජනස්ස ඡහි ද්වාරෙහි කම්මං ආයූහන්තස්ස අපරාපරං වට්ටස්ස වඩ්ඪනවසෙන දීඝරත්තං ඨානං.

55. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'උද්ධං ඕජං අභිහරන්ති' යනු පෘථිවි රසය හා ආපෝ රසය ඉහළට පමුණුවති යන්නයි. ඕජාව ඉහළට ගෙන යන බැවින්, රියන් සියයක් උසැති වෘක්ෂයක අංකුර අග්‍රයන්හි බිංදු බිංදු මෙන් සිනේහය (යුෂය) රැඳී පවතී. මෙහි උපමා සංසන්දනය මෙසේය: මහා වෘක්ෂය මෙන් තේභූමක වට්ටය දත යුතුය, මුල් මෙන් ආයතනයන් දත යුතුය, මුල් මගින් ඕජාව ඉහළට නැගීම මෙන් ද්වාර හය මගින් කර්මයන්ගේ වැඩීම දත යුතුය. ඕජාව ඉහළට නැගීම නිසා මහා වෘක්ෂය කල්පයක් පුරා පවතින්නාක් මෙන්, වට්ටයෙහි ඇලී සිටින අඥාන පෘථග්ජනයා ද්වාර හය මගින් කර්මයන් රැස් කරමින් නැවත නැවත වට්ටය වැඩීමේ වසයෙන් දීර්ඝ කාලයක් පැවතීම දත යුතුය.

කුද්දාලපිටකන්ති කුද්දාලඤ්චෙව පච්ඡිභාජනඤ්ච. ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දෙය්‍යාති ඛුද්දකමහන්තානි ඛණ්ඩාඛණ්ඩානි කරොන්තො ඡින්දෙය්‍ය. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – ඉධාපි හි මහාරුක්ඛො විය තෙභූමකවට්ටං, රුක්ඛං නාසෙතුකාමො පුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය ඤාණං, පච්ඡි විය සමාධි, රුක්ඛච්ඡෙදනඵරසු විය ඤාණං, රුක්ඛස්ස මූලෙ ඡින්නකාලො විය යොගිනො ආචරියසන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා මනසිකරොන්තස්ස පඤ්ඤා, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දනකාලො විය සඞ්ඛෙපතො චතුන්නං මහාභූතානං මනසිකාරො, ඵාලනං විය ද්වෙචත්තාලීසාය කොට්ඨාසෙසු විත්ථාරමනසිකාරො, සකලිකං සකලිකං කරණකාලො විය උපාදාරූපස්ස චෙව රූපක්ඛන්ධාරම්මණස්ස විඤ්ඤාණස්ස චාති ඉමෙසං වසෙන නාමරූපපරිග්ගහො, මූලානං උපච්ඡෙදනං විය තස්සෙව නාමරූපස්ස පච්චයපරියෙසනං, වාතාතපෙ විසොසෙත්වා අග්ගිනා ඩහනකාලො විය අනුපුබ්බෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අඤ්ඤතරං සප්පායං ලභිත්වා කම්මට්ඨානෙ විභූතෙ උපට්ඨහමානෙ එකපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස අග්ගඵලප්පත්ති, මසිකරණං විය අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව අපරිනිබ්බායන්තස්ස යාවතායුකං ඨිත කාලො, මහාවාතෙ ඔපුනනං නදියා පවාහනං විය ච උපාදිණ්ණකක්ඛන්ධභෙදෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස වට්ටවූපසමො වෙදිතබ්බො. පඤ්චමං.

‘කුදාලපිටක’ යනු උදැල්ල සහ කූඩයයි. ‘කෑලි කෑලිවලට කපන්නේය’ යනු කුඩා හා විශාල කැබලි කරමින් කපන්නේය යන්නයි. මෙහි උපමා සැසඳීම මෙසේය – මෙහි ද මහා වෘක්ෂයක් මෙන් ත්‍රෛභූමක වට්ටය (සංසාර චක්‍රය) දත යුතුය; වෘක්ෂය විනාශ කිරීමට කැමති පුරුෂයෙකු මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය; උදැල්ලක් මෙන් ඥානය දත යුතුය; කූඩයක් මෙන් සමාධිය දත යුතුය; ගස කැපීමට ගන්නා පොරවක් මෙන් (විදර්ශනා) ඥානය දත යුතුය; ගස මුලින් කපන අවස්ථාව මෙන් යෝගී පුද්ගලයා ආචාර්යවරුන් වෙතින් කමටහන් ගෙන මෙනෙහි කරන විදර්ශනා ප්‍රඥාව දත යුතුය; කෑලි කෑලිවලට කපන අවස්ථාව මෙන් සංක්ෂිප්තව සතර මහා භූතයන් මෙනෙහි කිරීම දත යුතුය; පලන අවස්ථාව මෙන් දෙසාළිස් (42) ආකාර වූ කොට්ඨාසයන් විස්තර වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම දත යුතුය; පතුරෙන් පතුර කැබලි කරන අවස්ථාව මෙන් උපාදා රූපයත් රූපස්කන්ධය අරමුණු කරන විඤ්ඤාණයත් යන මෙහි වසයෙන් නාමරූප පරිච්ඡේදය (වෙන්කර හඳුනා ගැනීම) දත යුතුය; මුල් සිඳීම මෙන් ඒ නාමරූපයන්ගේ ප්‍රත්‍ය (හේතු) සෙවීම දත යුතුය; සුළඟේ හා අව්වේ වියළා ගින්නෙන් දවන කාලය මෙන් අනුපිළිවෙලින් විදර්ශනාව වඩා කිසියම් සප්පායයක් ලබාගෙන කමටහන් පැහැදිලිව වැටහෙන කල්හි එකම පර්යංකයකින් වැඩහිඳ ශමණ ධර්මයේ යෙදෙන්නා හට අග්‍රඵලය (අරහත් ඵලය) ලැබීම දත යුතුය; මෙනෙහි කිරීම මෙන් අරහත් ඵලයට පත් වූ දිනයේම පිරිනිවන් නොපා ආයුෂ ඇති තාක් වැඩසිටින කාලය දත යුතුය; තද සුළඟේ විසුරුවා හැරීම හෝ ගඟේ පා කර හැරීම මෙන් උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාමෙන් (මරණයෙන්) අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑමෙන් වෘත්තයන්ගේ (සංසාර දුකේ) සංසිඳීම දත යුතුය. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. දුතියමහාරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

6. දෙවන මහාරුක්ඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

56. ඡට්ඨෙපි උපමං පඨමං වත්වා පච්ඡා අත්ථො වුත්තො, ඉදමෙව නානත්තං. ඡට්ඨං.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි ද පළමුව උපමාව පවසා පසුව අර්ථය දක්වන ලදී. මෙහි ඇති වෙනස මෙයම පමණි. හයවන සූත්‍රයයි.

7. තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

7. තරුණරුක්ඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

57-59. සත්තමෙ [Pg.79] තරුණොති අජාතඵලො. පලිමජ්ජෙය්‍යාති සොධෙය්‍ය. පංසුං දදෙය්‍යාති ථද්ධඵරුසපංසුං හරිත්වා මුදුගොමයචුණ්ණමිස්සං මධුරපංසුං පක්ඛිපෙය්‍ය. වුද්ධින්ති වුද්ධිං ආපජ්ජිත්වා පුප්ඵූපගො පුප්ඵං, ඵලූපගො ඵලං ගණ්හෙය්‍ය. ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං – තරුණරුක්ඛො විය හි තෙභූමකවට්ටං, රුක්ඛජග්ගකො පුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො, මූලඵලසන්තානාදීනි විය තීහි ද්වාරෙහි කුසලාකුසලකම්මායූහනං, රුක්ඛස්ස වුඩ්ඪිආපජ්ජනං විය පුථුජ්ජනස්ස තීහි ද්වාරෙහි කම්මං ආයූහතො අපරාපරං වට්ටප්පවත්ති. විවට්ටං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව. සත්තමාදීනි.

57-59. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘තරුණෝ’ යනු ඵල නොදැරූ (බාල ගසයි). ‘පලිමජ්ජෙය්‍ය’ යනු පවිත්‍ර කරන්නේය (සුද්ධ කරන්නේය). ‘පංසුං දදෙය්‍ය’ යනු තද රළු පස් ඉවත් කොට මෘදු ගොම කුඩු මිශ්‍ර මිහිරි පස් දමන්නේය යන්නයි. ‘වුද්ධිං’ යනු වර්ධනය වී මල් පල දරන අවස්ථාවට පැමිණ මල් හා ගෙඩි හටගන්නේය යන්නයි. මෙහි උපමා සැසඳීම මෙසේය – තරුණ වෘක්ෂය මෙන් ත්‍රෛභූමක වට්ටය දත යුතුය; වෘක්ෂය පෝෂණය කරන පුරුෂයා මෙන් වට්ටය (සංසාරය) ඇසුරු කළ පෘථග්ජනයා දත යුතුය; ගසේ මුල්, ඵල හා පරම්පරාව මෙන් ද්වාරත්‍රයෙන් සිදු කරන කුසල් අකුසල් කර්ම රැස් කිරීම දත යුතුය; ගස වර්ධනය වීම මෙන් පෘථග්ජනයා ද්වාරත්‍රයෙන් කර්ම රැස් කිරීම නිසා නැවත නැවත වට්ටයෙහි (සංසාරයෙහි) පැවැත්ම දත යුතුය. විවට්ටය (නිවන) පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. අටවන හා නවවන සූත්‍රයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. හත්වන සූත්‍රය ආදියයි.

10. නිදානසුත්තවණ්ණනා

10. නිදාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

60. දසමෙ කුරූසු විහරතීති කුරූති එවං බහුවචනවසෙන ලද්ධවොහාරෙ ජනපදෙ විහරති. කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමොති එවංනාමකො කුරූනං නිගමො, තං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. ආයස්මාති පියවචනමෙතං ගරුවචනමෙතං. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. එකමන්තං නිසීදීති ඡ නිසජ්ජදොසෙ විවජ්ජෙන්තො දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලස්ස අභිමුඛට්ඨානෙ ඡබ්බණ්ණානං බුද්ධරස්මීනං අන්තො පවිසිත්වා පසන්නලාඛාරසං විගාහන්තො විය සුවණ්ණපටං පාරුපන්තො විය රත්තකම්බලවිතානමජ්ඣං පවිසන්තො විය ධම්මභණ්ඩාගාරිකො ආයස්මා ආනන්දො නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති.

60. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘කුරූසු විහරති’ යනු කුරු යන නමින් හැඳින්වෙන ජනපදයෙහි වැඩසිටින බවයි. ‘කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමෝ’ යනු කම්මාසධම්ම නම් වූ කුරු රට වැසියන්ගේ නියම්ගමයි; එය ගොදුරු ගම් කොට ගෙන යනු අර්ථයයි. ‘ආයස්මා’ යනු ප්‍රිය වචනයකි, ගෞරව වචනයකි. ‘ආනන්දෝ’ යනු ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ නාමයයි. ‘ඒකමන්තං නිසීදි’ යනු හිඳීමේ දොස් හය බැහැර කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණු දණ මඬලට අභිමුඛව, සවණක් රැස් විහිදෙන බුදුරැස් මාලා මධ්‍යයට පිවිස, පැහැදිලි ලාකඩ රසයක ගිලෙන්නාක් මෙන් ද, රන් සළුවක් පොරවන්නාක් මෙන් ද, රතු පලසකින් කළ වියනක් මැදට පිවිසෙන්නාක් මෙන් ද, ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ වැඩසිටියහ. එහෙයින් ‘එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය’ යි පවසන ලදී.

කාය පන වෙලාය කෙන කාරණෙන අයමායස්මා භගවන්තං උපසඞ්කමන්තොති? සායන්හවෙලාය පච්චයාකාරපඤ්හං පුච්ඡනකාරණෙන. තං දිවසං කිර අයමායස්මා කුලසඞ්ගහත්ථාය ඝරද්වාරෙ ඝරද්වාරෙ සහස්සභණ්ඩිකං නික්ඛිපන්තො විය කම්මාසධම්මං පිණ්ඩාය චරිත්වා පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සත්ථු වත්තං දස්සෙත්වා සත්ථරි ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා අත්තනො දිවාට්ඨානං ගන්ත්වා අන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පටික්කන්තෙසු දිවාට්ඨානං පටිසම්මජ්ජිත්වා චම්මක්ඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා උදකතුම්බතො උදකෙන හත්ථපාදෙ [Pg.80] සීතලං කත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා. අථ පරිච්ඡින්නකාලවසෙන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙසි. සො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිතො පට්ඨාය අන්තං, අන්තතො පට්ඨාය ආදිං, උභයන්තතො පට්ඨාය මජ්ඣං, මජ්ඣතො පට්ඨාය උභො අන්තෙ පාපෙන්තො තික්ඛත්තුං ද්වාදසපදං පච්චයාකාරං සම්මසි. තස්සෙවං සම්මසන්තස්ස පච්චයාකාරො විභූතො හුත්වා උත්තානකුත්තානකො විය උපට්ඨාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘අයං පච්චයාකාරො සබ්බබුද්ධෙහි ගම්භීරො චෙව ගම්භීරාවභාසො චාති කථිතො, මය්හං ඛො පන පදෙසඤාණෙ ඨිතස්ස සාවකස්ස සතො උත්තානො විය විභූතො පාකටො හුත්වා උපට්ඨාති, මය්හංයෙව නු ඛො එස උත්තානකො විය උපට්ඨාති, උදාහු අඤ්ඤෙසම්පීති අත්තනො උපට්ඨානකාරණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමී’’ති නිසින්නට්ඨානතො උට්ඨාය චම්මක්ඛණ්ඩං පප්ඵොටෙත්වා ආදාය සායන්හසමයෙ භගවන්තං උපසඞ්කමි. තෙන වුත්තං – ‘‘සායන්හවෙලායං පච්චයාකාරපඤ්හං පුච්ඡනකාරණෙන උපසඞ්කමන්තො’’ති.

කවර වේලාවක කවර හේතුවක් නිසා මෙම ආයුෂ්මත් තෙරණුවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ ද? සවස් කාලයෙහි ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ප්‍රශ්නය විමසන කරුණෙනි. එදින මෙම ආයුෂ්මත් තෙරණුවෝ කුලයන්ට සංග්‍රහ පිණිස ගෙයක් ගෙයක් පාසා රන් දහසක මල්ලක් තබන්නාක් මෙන් කම්මාසධම්ම ගමෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී (පසු වී), ශාස්තෘන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් දක්වා, ශාස්තෘන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩි පසු, ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ තමන් වහන්සේගේ දිවා විහරණ ස්ථානයට ගොස්, අතවැසි ශිෂ්‍යයන්ට වත් දක්වා ඔවුන් ගිය පසු දිවා විහරණ ස්ථානය අතුගා පිරිසිදු කර, සම් කඩක් පනවා, පැන් කෙණ්ඩියෙන් පැන් ගෙන අත් පා සිසිල් කර, පර්යංකය බැඳ වැඩහිඳ සෝවාන් ඵල සමාපත්තියට සමවැදුණහ. ඉන්පසු නියමිත කාලය අවසානයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවූහ. උන්වහන්සේ ‘අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ’ යනාදී වශයෙන් මුල සිට අගට ද, අග සිට මුලට ද, දෙකෙළවරින් පටන් ගෙන මැදට ද, මැද සිට පටන් ගෙන දෙකෙළවරට ද පමුණුවමින් තෙවරක් දොළොස් පදයකින් යුත් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය මෙනෙහි කළහ. එසේ මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මය ඉතා පැහැදිලි වී ඉතා නොගැඹුරු දෙයක් මෙන් වැටහුණි. එවිට උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: ‘මේ ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මය සියලු බුදුවරුන් විසින් ගැඹුරු වූ ද ගැඹුරු පෙනුමක් ඇති දෙයක් ලෙස ද පවසන ලදී; එහෙත් ප්‍රදේශ ඥානයෙහි (සීමිත ඥානයක) පිහිටි ශ්‍රාවකයෙකු වූ මට මෙය ඉතා පැහැදිලිව, ප්‍රකටව වැටහෙයි. මෙය මට පමණක් මෙසේ පැහැදිලිව වැටහෙන්නේ ද නැතහොත් අන් අයටත් මෙසේම වැටහෙන්නේ ද යන්න ගැනත්, තමන්ට වැටහුණු ආකාරය ගැනත් ශාස්තෘන් වහන්සේට දැනුම් දෙන්නෙමි’ යි අසුනෙන් නැගී සිට, සම් කඩ ගසා දමා රැගෙන සවස් කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. එහෙයින් ‘සවස් කාලයෙහි ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ප්‍රශ්නය විමසන කරුණෙන් පැමිණියහ’ යි මා විසින් පවසන ලදී.

යාව ගම්භීරොති එත්ථ යාවසද්දො පමාණාතික්කමෙ. අතික්කම්ම පමාණං ගම්භීරො, අතිගම්භීරොති අත්ථො. ගම්භීරාවභාසොති ගම්භීරොව හුත්වා අවභාසති, දිස්සතීති අත්ථො. එකඤ්හි උත්තානමෙව ගම්භීරාවභාසං හොති පූතිපණ්ණරසවසෙන කාළවණ්ණං පුරාණඋදකං විය. තඤ්හි ජාණුප්පමාණම්පි සතපොරිසං විය දිස්සති. එකං ගම්භීරං උත්තානාවභාසං හොති මණිභාසං විප්පසන්නඋදකං විය. තඤ්හි සතපොරිසම්පි ජාණුප්පමාණං විය ඛායති. එකං උත්තානං උත්තානාවභාසං හොති පාතිආදීසු උදකං විය. එකං ගම්භීරං ගම්භීරාවභාසං හොති සිනෙරුපාදකමහාසමුද්දෙ උදකං විය. එවං උදකමෙව චත්තාරි නාමානි ලභති. පටිච්චසමුප්පාදෙ පනෙතං නත්ථි. අයඤ්හි ගම්භීරො ච ගම්භීරාවභාසො චාති එකමෙව නාමං ලභති. එවරූපො සමානොපි අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායති, තදිදං අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙති එවං අත්තනො විම්හයං පකාසෙන්තො පඤ්හං පුච්ඡිත්වා තුණ්හීභූතො නිසීදි.

‘යාව ගම්භීරෝ’ යන්නෙහි ‘යාව’ ශබ්දය ප්‍රමාණාතික්‍රමණය (සීමාව ඉක්මවා යෑම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ගැඹුර ඇති හෙයින් ‘අතිගම්භීර’ (ඉතා ගැඹුරු) යනු එහි අර්ථයයි. ‘ගම්භීරාවභාස’ යනු ගැඹුරු වූයේ ම ගැඹුරු ලෙස වැටහෙන්නේය (පෙනෙන්නේය) යන අර්ථයයි. මන්දයත්, ඇතැම් ජලය මතුපිටින් පෙනෙන තරම් නොගැඹුරු වුව ද, කුණු වූ කොළ රොඩු ආදිය නිසා කළු පැහැ ගැන්වුණු පැරණි ජලය මෙන් ගැඹුරු බවක් පෙන්වයි. එය දණහිසක් පමණ ගැඹුරු වුව ද මිනිසුන් සියයකගේ උසක් (පුරුෂ දෙසියයක්) පමණ ගැඹුරු සේ පෙනේ. ඇතැම් ජලය ගැඹුරු වුව ද, මැණික් පැහැයක් ගත් ඉතා පැහැදිලි ජලය මෙන් නොගැඹුරු සේ පෙනේ. එය මිනිසුන් සියයකගේ උසක් පමණ ගැඹුරු වුව ද දණහිසක් පමණ ගැඹුරු සේ පෙනේ. ඇතැම් ජලය නොගැඹුරු වූත්, නොගැඹුරු ලෙසම පෙනෙන්නා වූත් වෙයි; ඒ පාත්‍ර ආදියේ ඇති ජලය මෙනි. ඇතැම් ජලය ගැඹුරු වූත්, ගැඹුරු ලෙසම පෙනෙන්නා වූත් වෙයි; ඒ මහාමේරු පර්වත පාමුල ඇති මහා සාගරයේ ජලය මෙනි. මෙලෙස ජලය සඳහා (ගැඹුරු-නොගැඹුරු බව අනුව) නම් සතරක් ලැබෙයි. එහෙත් පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයෙහි මෙම බෙදීම නැත. මක්නිසාද යත්, පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරු වූත්, ගැඹුරු ලෙසම වැටහෙන්නා වූත් යන එකම නාමය ලබන බැවිනි. ‘ස්වාමීනී, මෙවන් ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ ද මෙම ධර්මය මට නම් අතිශයින්ම නොගැඹුරු ලෙස වැටහෙයි. ස්වාමීනී, මෙය ආශ්චර්යයකි, අද්භූතයකි’ යි මෙලෙස තමන්ගේ විස්මය ප්‍රකාශ කරමින් ප්‍රශ්නය විමසා ආනන්ද තෙරණුවෝ නිහඬව වැඩසිටියහ.

භගවා [Pg.81] තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ආනන්දො භවග්ගගහණාය හත්ථං පසාරෙන්තො විය සිනෙරුං භින්දිත්වා මිඤ්ජං නීහරිතුං වායමමානො විය විනා නාවාය මහාසමුද්දං තරිතුකාමො විය පථවිං පරිවත්තෙත්වා පථවොජං ගහෙතුං වායමමානො විය බුද්ධවිසයං පඤ්හං අත්තනො උත්තානුත්තානන්ති වදති, හන්දස්ස ගම්භීරභාවං ආචික්ඛාමී’’ති චින්තෙත්වා මා හෙවන්තිආදිමාහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ වචනය අසා, “ආනන්දයෝ භවග්‍රය (ලෝකයේ ඉහළම තලය) අල්ලා ගැනීමට අත දිගු කරන මිනිසෙකු මෙන් ද, මහාමේරු පර්වතය පලා එහි සාරය පිටතට ගැනීමට වෙහෙසෙන මිනිසෙකු මෙන් ද, නැවක් නොමැතිව මහා සාගරයෙන් එතෙර වීමට කැමති මිනිසෙකු මෙන් ද, මහා පෘථිවිය පෙරළා එහි සාරය ගැනීමට උත්සාහ කරන මිනිසෙකු මෙන් ද, බුද්ධ විෂයට අයත් ප්‍රශ්නයක් තමන්ට ඉතා නොගැඹුරු යැයි පවසති. දැන් මම මොහුට මෙහි ඇති ගැඹුරු බව කියා දෙන්නෙමි” යි සිතා “මා හේවං” (එසේ නොකියන්න) යනාදී වචන වදාළ සේක.

තත්ථ මා හෙවන්ති හ-කාරො නිපාතමත්තං, එවං මා භණීති අත්ථො. ‘‘මා හෙව’’න්ති ච ඉදං වචනං භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං උස්සාදෙන්තොපි භණති අපසාදෙන්තොපි. තත්ථ උස්සාදෙන්තොපීති, ආනන්ද, ත්වං මහාපඤ්ඤො විසදඤාණො, තෙන තෙ ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය ඛායති, අඤ්ඤෙසං පනෙස උත්තානකොති න සල්ලක්ඛෙතබ්බො, ගම්භීරොයෙව ච සො ගම්භීරාවභාසො ච.

එහි ‘මා හේවං’ යන්නෙහි ‘හ’ කාරය නිපාතයක් පමණි. ‘එසේ නොකියන්න’ යනු එහි අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ‘මා හේවං’ යන වචනය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ව දිරිමත් කිරීමට මෙන්ම නිවැරදි කිරීමට ද වදාළ සේක. එහි දිරිමත් කිරීම යනු: “ආනන්දය, ඔබ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, පිරිසිදු ඥානයක් ඇත්තෙකි. ඒ නිසා ඉතා ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය ඔබට නොගැඹුරු ලෙස වැටහෙයි. එහෙත් මෙය අන් අයට ද නොගැඹුරු යැයි නොසිතිය යුතුය. එය සැබවින්ම ගැඹුරුය, ගැඹුරු ලෙසම වැටහෙන්නකි.”

තත්ථ චතස්සො උපමා වදන්ති – ඡ මාසෙ සුභොජනරසපුට්ඨස්ස කිර කතයොගස්ස මහාමල්ලස්ස සමජ්ජසමයෙ කතමල්ලපාසාණපරිචයස්ස යුද්ධභූමිං ගච්ඡන්තස්ස අන්තරා මල්ලපාසාණං දස්සෙසුං. සො ‘‘කිං එත’’න්ති ආහ. මල්ලපාසාණොති. ආහරථ නන්ති. ‘‘උක්ඛිපිතුං න සක්කොමා’’ති වුත්තෙ සයං ගන්ත්වා ‘‘කුහිං ඉමස්ස භාරියට්ඨාන’’න්ති වත්වා ද්වීහි හත්ථෙහි ද්වෙ පාසාණෙ උක්ඛිපිත්වා කීළාගුළෙ විය ඛිපිත්වා අගමාසි. තත්ථ මල්ලස්ස මල්ලපාසාණො ලහුකොති න අඤ්ඤෙසම්පි ලහුකොති වත්තබ්බො. ඡ මාසෙ සුභොජනරසපුට්ඨො මල්ලො විය හි කප්පසතසහස්සං අභිනීහාරසම්පන්නො ආයස්මා ආනන්දො. යථා මල්ලස්ස මහාබලතාය මල්ලපාසාණො ලහුකො, එවං ථෙරස්ස මහාපඤ්ඤතාය පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති වත්තබ්බො, සො අඤ්ඤෙසං උත්තානොති න වත්තබ්බො.

ඒ සම්බන්ධයෙන් ආචාර්යවරු උපමා හතරක් දක්වති: මාස හයක් තිස්සේ ප්‍රණීත භෝජනයෙන් පෝෂණය වූ, ව්‍යායාම කළ, ගල් එසවීමෙහි පුහුණුව ලැබූ මල්ලවයෙක් උත්සව අවස්ථාවක යුද බිමට යන්නේ අතරමගදී මල්ලවයන් ඔසවන ගලක් දැක “මේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. “එය මල්ලවයන් ඔසවන ගලකි” යි කී විට, “එය ගෙනෙන්න” යි ඔහු කීවේය. “අපට එය එසවිය නොහැක” යි කී විට, ඔහුම එහි ගොස් “මෙහි බර පැත්ත කොහේද?” යි අසා, අත් දෙකෙන් ගල් දෙකක් ඔසවා, කෙළිබෝල මෙන් විසි කර දමා ගියේය. එහිදී ඒ මල්ලවයාට ඒ ගල සැහැල්ලු වූ පමණින් අන් අයට ද එය සැහැල්ලු යැයි නොකිය යුතුය. කල්ප ලක්ෂයක් තිස්සේ පාරමී ධර්මයන්ගෙන් පෝෂණය වූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ මල්ලවයා මෙනි. මල්ලවයාගේ මහා ශක්තිය නිසා ඒ බරැති ගල සැහැල්ලු වූවා සේ, තෙරුන් වහන්සේගේ මහා ප්‍රඥාව නිසා පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය නොගැඹුරු යැයි කිව හැකි වුව ද, එය අන් අයට නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය.

මහාසමුද්දෙ ච තිමි නාම මහාමච්ඡො ද්වියොජනසතිකො, තිමිඞ්ගලො තියොජනසතිකො, තිමිරපිඞ්ගලො පඤ්චයොජනසතිකො, ආනන්දො තිමිනන්දො අජ්ඣාරොහො මහාතිමීති ඉමෙ චත්තාරො යොජනසහස්සිකා. තත්ථ තිමිරපිඞ්ගලෙනෙව දීපෙන්ති. තස්ස කිර දක්ඛිණකණ්ණං චාලෙන්තස්ස පඤ්චයොජනසතෙ පදෙසෙ උදකං චලති, තථා වාමකණ්ණං, තථා නඞ්ගුට්ඨං, තථා සීසං. ද්වෙ පන කණ්ණෙ චාලෙත්වා නඞ්ගුට්ඨෙන [Pg.82] පහරිත්වා සීසං අපරාපරං කත්වා කීළිතුං ආරද්ධස්ස සත්තට්ඨයොජනසතෙ ඨානෙ භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධනෙ ආරොපිතං විය උදකං පක්කුථති. යොජනසතමත්තෙ පදෙසෙ උදකං පිට්ඨිං ඡාදෙතුං න සක්කොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං මහාසමුද්දො ගම්භීරොති වදන්ති, කුතස්ස ගම්භීරතා, මයං පිට්ඨිමත්තච්ඡාදනම්පි උදකං න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස තිමිරපිඞ්ගලස්ස මහාසමුද්දො උත්තානොති අඤ්ඤෙසඤ්ච ඛුද්දකමච්ඡානං උත්තානොති න වත්තබ්බො, එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො. සුපණ්ණරාජා ච දියඩ්ඪයොජනසතිකො හොති. තස්ස දක්ඛිණපක්ඛො පඤ්ඤාසයොජනිකො හොති, තථා වාමපක්ඛො, පිඤ්ඡවට්ටි ච සට්ඨියොජනිකා, ගීවා තිංසයොජනිකා, මුඛං නවයොජනං, පාදා ද්වාදසයොජනිකා, තස්මිං සුපණ්ණවාතං දස්සෙතුං ආරද්ධෙ සත්තට්ඨයොජනසතං ඨානං නප්පහොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං ආකාසො අනන්තොති වදන්ති, කුතස්ස අනන්තතා, මයං පක්ඛවාතප්පත්ථරණොකාසම්පි න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස සුපණ්ණරඤ්ඤො ආකාසො පරිත්තොති අඤ්ඤෙසඤ්ච ඛුද්දකපක්ඛීනං පරිත්තොති න වත්තබ්බො, එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො.

මහා සාගරයෙහි ‘තිමි’ නම් මත්ස්‍යයා යොදුන් දෙසියයක් දිගය, ‘තිමිංගල’ මත්ස්‍යයා යොදුන් තුන්සියයක් දිගය, ‘තිමිරපිංගල’ මත්ස්‍යයා යොදුන් පන්සියයක් දිගය. ආනන්ද, තිමිනන්ද, අජ්ඣාරෝහ සහ මහාතිමි යන මත්ස්‍යයෝ සතර දෙනා යොදුන් දහසක් බැගින් දිග වෙති. එහි තිමිරපිංගල මත්ස්‍යයා ගැන මෙසේ දක්වති: ඔහු සිය දකුණු කන සලන විට යොදුන් පන්සියයක ප්‍රදේශයක ජලය සෙලවෙයි. වම් කන, වලිගය සහ හිස සලන විට ද එසේමය. ඔහු සියල්ල සලමින් කෙළි සෙල්ලම් කරන විට, යොදුන් හත් අට සියයක ප්‍රදේශයක සාගර ජලය හැළියක ජලය මෙන් නටන්නට පටන් ගනී. යොදුන් සියයක පමණ ප්‍රදේශයක ජලයට ඔහුගේ පිට වැසීමට පවා නොහැකි වෙයි. එවිට ඔහු මෙසේ කිව හැකිය: “මේ මහා සාගරය ගැඹුරු යැයි මිනිස්සු පවසති, මෙහි ගැඹුරක් කොහේද? මගේ පිට වැසෙන තරමටවත් ජලයක් මෙහි නැත.” මහා ශරීරයක් ඇති තිමිරපිංගල මත්ස්‍යයාට මහා සාගරය නොගැඹුරු වුව ද, කුඩා මත්ස්‍යයන්ට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. එලෙසම මහා ප්‍රඥාවන්ත තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු වුව ද අන් අයට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. එමෙන්ම ගුරුළු රජා යොදුන් එකසිය පණහක් දිගය. පියාපත් විදහා සුළං ඇති කරන විට, යොදුන් හත් අට සියයක ඉඩ ප්‍රමාණය පවා ඔහුට ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඔහු මෙසේ කිව හැකිය: “මේ ආකාශය අනන්ත යැයි පවසති, මෙහි අනන්ත බව කොහේද? මට පියාපත් විදහන්නටවත් මෙහි ඉඩක් නැත.” මහා ශරීරයක් ඇති ගුරුළු රජුට ආකාශය කුඩා වුව ද, කුඩා පක්ෂීන්ට එය කුඩා යැයි නොකිය යුතුය. එලෙසම මහා ප්‍රඥාවන්ත තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු වුව ද අන් අයට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය.

රාහු අසුරින්දො පන පාදන්තතො යාව කෙසන්තා යොජනානං චත්තාරි සහස්සානි අට්ඨ ච සතානි හොන්ති. තස්ස ද්වින්නං බාහානං අන්තරෙ ද්වාදසයොජනසතිකං, බහලත්තෙන ඡයොජනසතිකං, හත්ථපාදතලානි තියොජනසතිකානි, තථා මුඛං, එකඞ්ගුලිපබ්බං පඤ්ඤාසයොජනං, තථා භමුකන්තරං, නලාටං තියොජනසතිකං, සීසං නවයොජනසතිකං. තස්ස මහාසමුද්දං ඔතිණ්ණස්ස ගම්භීරං උදකං ජාණුප්පමාණං හොති. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අයං මහාසමුද්දො ගම්භීරොති වදන්ති. කුතස්ස ගම්භීරතා? මයං ජාණුප්පටිච්ඡාදනමත්තම්පි උදකං න ලභාමා’’ති. තත්ථ කායූපපන්නස්ස රාහුනො මහාසමුද්දො උත්තානොති අඤ්ඤෙසඤ්ච උත්තානොති න වත්තබ්බො. එවමෙව ඤාණූපපන්නස්ස ථෙරස්ස පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති [Pg.83] අඤ්ඤෙසම්පි උත්තානොති න වත්තබ්බො. එතමත්ථං සන්ධාය භගවා මා හෙවං, ආනන්ද, මා හෙවං, ආනන්දාති ආහ.

රාහු 1අසුරේන්ද්‍රයා පතුලේ සිට කේසාන්තය දක්වා යොදුන් හාරදහස් අටසියයක් උසය. ඔහුගේ බාහුවල අන්තරය (පළල) යොදුන් එක්දහස් දෙසියයකි, ඝනකම යොදුන් හයසියයකි, අල්ල සහ පතුල් යොදුන් තුන්සියයක් බැගින් වෙයි, මුඛය ද එසේමය. ඇඟිලි පුරුකක් යොදුන් පනහකි, එසේම බැම අතර පරතරය ද වේ. නළල යොදුන් තුන්සියයකි, හිස යොදුන් නවසියයකි. මහා සමුද්‍රයට බැසගත් ඔහුට එහි ගැඹුරු ජලය දණහිස දක්වා පමණක් වෙයි. ඔහු මෙසේ කියනු ඇත - 'මේ මහා සමුද්‍රය ගැඹුරු යැයි මිනිසුන් පවසති. මෙහි ගැඹුර කොහේද? අපට නම් දණහිස වැසෙන මාත්‍රයකවත් ජලයක් නැත' යනුවෙනි. එහිදී එබඳු යෝධ ශරීරයක් ඇති රාහු අසුරයාට මහා සමුද්‍රය නොගැඹුරු වූ පමණින්, අන් අයට ද එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. එමෙන්ම මහා ප්‍රඥාවෙන් යුත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු ලෙස වැටහුණු පමණින්, අන් අයට ද එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආනන්ද, එසේ නොකියන්න, ආනන්ද, එසේ නොකියන්න' යැයි වදාළේ මෙම අර්ථය අරමුණු කරගෙනය.

ථෙරස්ස හි චතූහි කාරණෙහි ගම්භීරො පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානොති උපට්ඨාසි. කතමෙහි චතූහි? පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා තිත්ථවාසෙන සොතාපන්නතාය බහුස්සුතභාවෙනාති.

ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට කරුණු සතරක් නිසා ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු එකක් ලෙස වැටහුණි. ඒ කරුණු සතර මොනවාද? පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසාද, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි වාසය කිරීම නිසාද, සෝවාන් භාවයට පත්ව සිටීම නිසාද සහ බහුශ්‍රුත භාවය නිසාද යනුවෙනි.

ඉතො කිර සතසහස්සිමෙ කප්පෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තස්ස හංසවතී නාම නගරං අහොසි, ආනන්දො නාම රාජා පිතා, සුමෙධා නාම දෙවී මාතා, බොධිසත්තො උත්තරකුමාරො නාම අහොසි. සො පුත්තස්ස ජාතදිවසෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා පධානමනුයුත්තො අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා, ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති උදානං උදානෙත්වා සත්තාහං බොධිපල්ලඞ්කෙ වීතිනාමෙත්වා ‘‘පථවියං පාදං ඨපෙස්සාමී’’ති පාදං අභිනීහරි. අථ පථවිං භින්දිත්වා මහන්තං පදුමං උට්ඨාසි. තස්ස ධුරපත්තානි නවුතිහත්ථානි, කෙසරං තිංසහත්ථං, කණ්ණිකා ද්වාදසහත්ථා, නවඝටප්පමාණා රෙණු අහොසි.

මීට කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේගේ නගරය හංසවතී නම් විය. පියා ආනන්ද නම් රජතුමා වූ අතර, මව සුමේධා නම් දේවියයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උත්තර නම් කුමාරයා විය. උන්වහන්සේ තම පුත් කුමරු උපන් දිනයෙහිම අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර පැවිදි වී, වීර්යය වඩා අනුපිළිවෙලින් සර්වඥතා ඥානය ලබා, 'අනේකජාති සංසාරං' යන උදානය ප්‍රකාශ කොට සත් දිනක් බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩසිට 'පොළොවෙහි පය තබන්නෙමි' යි ශ්‍රී පාදය ඉදිරියට තැබූ සේක. එකල්හි පොළොව පළාගෙන මහා පද්මයක් පැන නැගුණි. එහි පිටත පෙති රියන් අනූවක් විය, රේණු රියන් තිහක් විය, කර්ණිකාව (මල් දල) රියන් දොළසක් විය, කළ නවයක් පමණ පිරවිය හැකි රේණු (රොන්) එහි තිබුණි.

සත්ථා පන උබ්බෙධතො අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථො අහොසි, තස්ස උභින්නං බාහානමන්තරං අට්ඨාරසහත්ථං, නලාටං පඤ්චහත්ථං, හත්ථපාදා එකාදසහත්ථා. තස්ස එකාදසහත්ථෙන පාදෙන ද්වාදසහත්ථාය කණ්ණිකාය අක්කන්තමත්තාය නවඝටප්පමාණා රෙණු උට්ඨාය අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථං පදෙසං උග්ගන්ත්වා ඔකිණ්ණමනොසිලාචුණ්ණං විය පච්චොකිණ්ණං. තදුපාදාය භගවා ‘‘පදුමුත්තරො’’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තස්ස දෙවිලො ච සුජාතො ච ද්වෙ අග්ගසාවකා අහෙසුං, අමිතා ච අසමා ච ද්වෙ අග්ගසාවිකා, සුමනො නාම උපට්ඨාකො. පදුමුත්තරො භගවා පිතුසඞ්ගහං කුරුමානො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතියා රාජධානියා වසති.

ශාස්තෘන් වහන්සේ උසින් රියන් පනස් අටක් වූ සේක. උන්වහන්සේගේ බාහු දෙක අතර පරතරය රියන් දහඅටකි, නළල රියන් පහකි, හස්ත සහ පාද තල රියන් එකොළහක් බැගින් විය. උන්වහන්සේ රියන් එකොළහක් වූ ශ්‍රී පාදයෙන් රියන් දොළසක් වූ පද්ම කර්ණිකාව පෑගූ මාත්‍රයෙන්, කළ නවයක් පමණ වූ රේණු ඉහළට නැගී රියන් පනස් අටක් පමණ පෙදෙසක විසිරී ගියේ හරියට විසුරුවන ලද මනෝසීල කුඩු මෙනි. එය නිමිති කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පදුමුත්තර' යන නමින් ප්‍රකට වූ සේක. උන්වහන්සේට දේවිල සහ සුජාත යන අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනෙක් වූහ. අමිතා සහ අසමා යන අග්‍රශ්‍රාවිකාවන් දෙදෙනෙක් වූහ. උපස්ථායකයා සුමන නම් විය. පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිය රජුට සංග්‍රහ කරනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් පිරිවරා හංසවතී රාජධානියෙහි වැඩවසන සේක.

කනිට්ඨභාතා පනස්ස සුමනකුමාරො නාම. තස්ස රාජා හංසවතිතො වීසයොජනසතෙ භොගං අදාසි. සො කදාචි ආගන්ත්වා පිතරඤ්ච සත්ථාරඤ්ච පස්සති. අථෙකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො. සුමනො රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි. රාජා ‘‘ත්වං මයා, තාත, කස්මා ඨපිතො’’ති පටිපෙසෙසි. සො චොරෙ වූපසමෙත්වා ‘‘උපසන්තො, දෙව, ජනපදො’’ති රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා තුට්ඨො ‘‘සීඝං මම පුත්තො ආගච්ඡතූ’’ති ආහ. තස්ස [Pg.84] සහස්සමත්තා අමච්චා හොන්ති. සො තෙහි සද්ධිං අන්තරාමග්ගෙ මන්තෙසි – ‘‘මය්හං පිතා තුට්ඨො සචෙ මෙ වරං දෙති, කිං ගණ්හාමී’’ති? අථ නං එකච්චෙ ‘‘හත්ථිං ගණ්හථ, අස්සං ගණ්හථ, ජනපදං ගණ්හථ, සත්තරතනානි ගණ්හථා’’ති ආහංසු. අපරෙ ‘‘තුම්හෙ පථවිස්සරස්ස පුත්තා, න තුම්හාකං ධනං දුල්ලභං, ලද්ධම්පි චෙතං සබ්බං පහාය ගමනීයං, පුඤ්ඤමෙව එකං ආදාය ගමනීයං, තස්මා දෙවෙ වරං දදමානෙ තෙමාසං පදුමුත්තරං භගවන්තං උපට්ඨාතුං වරං ගණ්හථා’’ති. සො ‘‘තුම්හෙ මය්හං කල්‍යාණමිත්තා නාම, මමෙතං චිත්තං නත්ථි, තුම්හෙහි පන උප්පාදිතං, එවං කරිස්සාමී’’ති, ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා පිතරා ආලිඞ්ගෙත්වා, මත්ථකෙ චුම්බිත්වා ‘‘වරං තෙ, පුත්ත, දෙමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉච්ඡාමහං, මහාරාජ, භගවන්තං තෙමාසං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ජීවිතං අවඤ්ඣං කාතුං, ඉදං මෙ වරං දෙහී’’ති ආහ. න සක්කා, තාත, අඤ්ඤං වරෙහීති. දෙව, ඛත්තියානං නාම ද්වෙකථා නත්ථි, එතමෙව මෙ දෙහි, න මමඤ්ඤෙන අත්ථොති. තාත, බුද්ධානං නාම චිත්තං දුජ්ජානං, සචෙ භගවා න ඉච්ඡිස්සති, මයා දින්නම්පි කිං භවිස්සතීති? ‘‘සාධු, දෙව, අහං භගවතො චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

උන්වහන්සේගේ බාල සහෝදරයා සුමන කුමාරයා නම් විය. රජතුමා ඔහුට හංසවතී නුවර සිට යොදුන් එකසිය විස්සක් දුරින් ප්‍රදේශයක් පාලනයට දුන්නේය. ඔහු කලින් කලට පැමිණ පියා සහ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක වැඳපුදා ගනියි. දිනක් දේශසීමාවේ කැරැල්ලක් ඇති විය. සුමන කුමාරයා ඒ බව රජුට දන්වා යැවීය. රජතුමා 'පුතණුවනි, මා ඔබව එහි නතර කළේ මන්ද (එය මර්ධනය කරන්න)' යැයි පණිවිඩයක් යැවීය. ඔහු සොරුන් දමනය කර 'දේවයන් වහන්ස, ජනපදය දැන් සාමකාමී ය' යැයි රජුට දන්වා යැවීය. රජතුමා සතුටු වී 'මගේ පුතා වහාම එන්න' යැයි කීවේය. ඔහුට දහසක් පමණ අමාත්‍යවරු සිටියහ. ඔහු ඔවුන් සමඟ මගදී මෙසේ සාකච්ඡා කළේය - 'මගේ පියා සතුටු වී මට වරයක් දෙන්නේ නම්, මා කුමක් ගත යුතුද?'. එවිට ඇතැමෙක් 'ඇතුන් ගන්න, අශ්වයන් ගන්න, ජනපදයක් ගන්න, සත් රුවන් ගන්න' යැයි කීහ. තවත් පිරිසක් 'ඔබ වහන්සේ පෘථිවි පාලකයෙකුගේ පුත්‍රයෙකි, ඔබට ධනය ලැබීම අපහසු නැත. ඒ සියල්ල ලැබුණත් අත්හැර යා යුතුය, රැගෙන යා හැක්කේ පින් පමණි. එබැවින් රජතුමා වරයක් දෙන විට තෙමසක් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට වරයක් ඉල්ලන්න' යැයි කීහ. ඔහු 'ඔබලා මගේ කල්‍යාණ මිත්‍රයෝය, මගේ සිතේ එවැනි අදහසක් තිබුණේ නැත, නමුත් ඔබලා එය ඇති කළා, මම එසේ කරන්නෙමි' යැයි කියා, ගොස් පියා වැඳ, පියා විසින් ඔහුව වැළඳගෙන හිස සිපගෙන 'පුතණුවනි, මම ඔබට වරයක් දෙමි' යි කී කල, 'මහාරාජයෙනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තෙමසක් සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරමින් මගේ ජීවිතය සාර්ථක කර ගැනීමට කැමැත්තෙමි, මට ඒ වරය දෙන්න' යැයි කීය. 'පුතණුවනි, එය කළ නොහැකිය, වෙනත් වරයක් ඉල්ලන්න' යැයි රජු කීවේය. 'දේවයන් වහන්ස, ක්ෂත්‍රියයන්ගේ වචන දෙකක් නැත, මට මෙයම දෙන්න, මට වෙනත් දෙයකින් වැඩක් නැත' යැයි ඔහු කීය. 'පුතණුවනි, බුදුවරුන්ගේ සිත් දැනගැනීම අපහසුය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අකමැති වුවහොත් මා දුන් වරයෙන් ඇති වැඩක් කුමක්ද?' යැයි රජු ඇසීය. 'යහපති දේවයන් වහන්ස, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දැනගන්නෙමි' යි පවසා ඔහු විහාරයට ගියේය.

තෙන ච සමයෙන භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා භගවා ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො හොති. සො මණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං භික්ඛූනං සන්තිකං අගමාසි. තෙ නං ආහංසු – ‘‘රාජපුත්ත කස්මා ආගතොසී’’ති? භගවන්තං දස්සනාය, දස්සෙථ මෙ භගවන්තන්ති. ‘‘න මයං, රාජපුත්ත, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සත්ථාරං දට්ඨුං ලභාමා’’ති. කො පන, භන්තෙ, ලභතීති? සුමනත්ථෙරො නාම රාජපුත්තාති. සො ‘‘කුහිං භන්තෙ ථෙරො’’ති? ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා වන්දිත්වා – ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං පස්සිතුං, දස්සෙථ මෙ භගවන්ත’’න්ති ආහ. ථෙරො ‘‘එහි, රාජපුත්තා’’ති තං ගහෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඨපෙත්වා ගන්ධකුටිං ආරුහි. අථ නං භගවා ‘‘සුමන, කස්මා ආගතොසී’’ති ආහ. රාජපුත්තො, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය ආගතොති. තෙන හි භික්ඛු ආසනං පඤ්ඤපෙහීති. ථෙරො ආසනං පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. රාජපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං අකාසි, ‘‘කදා ආගතොසි රාජපුත්තා’’ති? භන්තෙ, තුම්හෙසු ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙසු, භික්ඛූ පන ‘‘න මයං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ භගවන්තං දට්ඨුං ලභාමා’’ති මං ථෙරස්ස සන්තිකං පාහෙසුං, ථෙරො පන එකවචනෙනෙව දස්සෙසි, ථෙරො, භන්තෙ, තුම්හාකං [Pg.85] සාසනෙ වල්ලභො මඤ්ඤෙති. ආම, රාජකුමාර, වල්ලභො එස භික්ඛු මය්හං සාසනෙති. භන්තෙ, බුද්ධානං සාසනෙ කිං කත්වා වල්ලභො හොතීති? දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා, කුමාරාති. භගවා අහම්පි ථෙරො විය බුද්ධසාසනෙ වල්ලභො හොතුකාමො, තෙමාසං මෙ වස්සාවාසං අධිවාසෙථාති. භගවා, ‘‘අත්ථි නු ඛො ගතෙන අත්ථො’’ති ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථී’’ති දිස්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, රාජකුමාර, තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති වත්වා – ‘‘අහං, භන්තෙ, පුරිමතරං ගන්ත්වා විහාරං කාරෙමි, මයා පෙසිතෙ භික්ඛුසතසහස්සෙන සද්ධිං ආගච්ඡථා’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දින්නා මෙ, දෙව, භගවතා පටිඤ්ඤා, මයා පහිතෙ තුම්හෙ භගවන්තං පෙසෙය්‍යාථා’’ති පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කාරෙත්වා වීසයොජනසතං අද්ධානං ගතො. ගන්ත්වා අත්තනො නගරෙ විහාරට්ඨානං විචිනන්තො සොභනස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස උය්‍යානං දිස්වා සතසහස්සෙන කිණිත්වා සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා විහාරං කාරෙසි. තත්ථ භගවතො ගන්ධකුටිං, සෙසභික්ඛූනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානත්ථාය කුටිලෙණමණ්ඩපෙ කාරාපෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං ද්වාරකොට්ඨකඤ්ච නිට්ඨාපෙත්වා පිතු සන්තිකං පෙසෙසි ‘‘නිට්ඨිතං මය්හං කිච්චං, සත්ථාරං පහිණථා’’ති.

එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වැළඳීම අවසන් කොට ගන්ධකුටියට වැඩම කර සිටි සේක. ඒ සුමන කුමාරයා මණ්ඩලමාලයෙහි (සභා මණ්ඩපයෙහි) රැස්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයට ගියේය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසූහ: “රාජපුත්‍රය, ඔබ කුමන කරුණකට පැමිණියෙහිද?” “ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක වැඳපුදා ගැනීමට පැමිණියෙමි. මට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වනු මැනවි” යි ඔහු කීවේය. “රාජපුත්‍රය, අපට වුවද කැමති කැමති වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ගැනීමට අවස්ථාව නොලැබේ” යැයි භික්ෂූහු කීහ. “ස්වාමීනී, එසේ නම් කැමති කැමති වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ගැනීමට අවස්ථාව ලබන්නේ කවරෙක්ද?” “රාජපුත්‍රය, සුමන තෙරුන් වහන්සේ නම් කැමති කැමති වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ගැනීමට අවස්ථාව ලබති” යැයි භික්ෂූහු පැවසූහ. ඔහු “ස්වාමීනී, ඒ තෙරුන් වහන්සේ කොහිද?” යි විමසා, තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන අසා දැන එහි ගොස් වැඳ, “ස්වාමීනී, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට කැමැත්තෙමි, මට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දෙනු මැනවි” යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ “රාජපුත්‍රය, එන්න” යැයි පවසා ඔහු කැඳවාගෙන ගොස් ගන්ධකුටි පරිවේණයෙහි නතර කර ගන්ධකුටියට ඇතුළු වූහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සුමන, කුමන කරුණකට පැමිණියෙහිද?” යි ඇසූ සේක. “ස්වාමීනී, රාජපුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක වැඳපුදා ගැනීමට පැමිණ සිටියි” යනුවෙන් තෙරුන් වහන්සේ සැළ කළහ. “එසේ නම් මහණ, ආසනයක් පනවන්න” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ආසනයක් පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩසිටි සේක. රාජපුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය. “රාජපුත්‍රය, ඔබ කවදා පැමිණියෙහිද?” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසූ සේක. “ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කළ පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රකාශ කළේ තමන් වහන්සේලාට පවා කැමති කැමති වේලාවට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකගත නොහැකි බවයි. ඒ නිසා ඔවුහු මාව තෙරුන් වහන්සේ වෙත යැවූහ. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි එක වචනයෙන්ම මට ඔබ වහන්සේ දැකීමට අවස්ථාව ලබා දුන්හ. ස්වාමීනී, මේ තෙරුන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඉතා විශ්වාසවන්ත (ප්‍රියතම) කෙනෙකැයි මට සිතේ” යි සැළ කළේය. “එසේය රාජකුමාරය, මේ භික්ෂුව මාගේ ශාසනයෙහි ඉතා විශ්වාසවන්තය (ප්‍රියතමය)” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. “ස්වාමීනී, බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි කුමක් කිරීමෙන් මෙලෙස විශ්වාසවන්ත (ප්‍රියතම) පුද්ගලයෙක් විය හැකිද?” “කුමාරය, දන් දී, සීල සමාදානයෙහි යෙදී, උපෝසථ කර්ම කිරීමෙන් එලෙස ප්‍රියතම විය හැකිය” යි වදාළ සේක. එවිට “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම ද මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ප්‍රියතම අයෙක් වීමට කැමැත්තෙමි. මා වෙනුවෙන් මේ තෙමසක් මුළුල්ලෙහි වස් වාසය පිළිගන්නා සේක්වා” යි සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “වැඩම කිරීමෙන් යම් වැඩක් වේදැයි” බලා, එයින් වැඩක් වන බව දැක, “රාජකුමාරය, තථාගතවරු ශුන්‍යාගාරයන්හි (නිසල තැන්හි) ඇලී වෙසෙති” යි වදාළ සේක. කුමාරයා “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එය මම තේරුම් ගත්තෙමි, සුගතයන් වහන්ස, මම එය අවබෝධ කරගත්තෙමි” යි පවසා, “ස්වාමීනී, මම පළමුව ගොස් විහාරයක් කරවන්නෙමි, මා පණිවිඩයක් එවූ පසු ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරා වැඩම කරනු මැනවි” යි පවසා ප්‍රතිඥාව ලබාගත්තේය. පියාණන් වන රජතුමා වෙත ගොස් “දේවයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ප්‍රතිඥාව ලබා දුන් සේක, මා පණිවිඩයක් එවූ විට ඔබ වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරවන්න” යැයි පවසා පියාණන් වැඳ නික්ම ගොස්, සෑම යොදුනක් පාසාම විහාරයක් කරවමින් යොදුන් එකසිය විස්සක දුරක් ගියේය. එහි ගොස් තමාගේ නගරයෙහි විහාරයට සුදුසු තැනක් සොයන්නේ, සෝභන නම් සිටුවරයෙකුගේ උයන දැක, එය ලක්ෂයක ධනය වැය කර මිලට ගෙන තවත් ලක්ෂයක් වැය කොට විහාරයක් කරවීය. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ගන්ධකුටියක්ද, සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් රැය හා දහවල ගත කිරීම සඳහා කුටි, ලෙන් සහ මණ්ඩපද කරවා, පවුරු වටකර දොරටු සහිත මණ්ඩපද නිමවා, “මාගේ කටයුතු අවසන්ය, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කරවන්න” යැයි පියාණන් වෙත පණිවිඩයක් යැවීය.

රාජා භගවන්තං භොජෙත්වා ‘‘භගවා සුමනස්ස කිච්චං නිට්ඨිතං, තුම්හාකං ආගමනං පච්චාසීසතී’’ති. භගවා සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරො යොජනෙ යොජනෙ විහාරෙසු වසමානො අගමාසි. කුමාරො ‘‘සත්ථා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා යොජනං පච්චුග්ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානො විහාරං පවෙසෙත්වා –

රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන් පූජා කර “ස්වාමීනී, සුමනගේ කටයුතු නිම වී ඇත, ඔහු ඔබ වහන්සේගේ වැඩමවීම අපේක්ෂා කරයි” යැයි සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා සෑම යොදුනක් පාසා කරවූ විහාරයන්හි වසමින් වැඩම කළ සේක. කුමාරයා “ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කරති” යි අසා යොදුනක් දුරට ඉදිරියට ගොස් සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින් විහාරයට වැඩම කරවා ගත්තේය.

‘‘සතසහස්සෙන මෙ කීතං, සතසහස්සෙන මාපිතං;

සොභනං නාම උය්‍යානං පටිග්ගණ්හ, මහාමුනී’’ති. –

“ලක්ෂයක් ධනය දී මිලට ගත්, ලක්ෂයක් වැය කොට කරවන ලද ශෝභන නම් වූ මේ උයන, මහා මුනීන් වහන්ස, පිළිගන්නා සේක්වා” යි සැළ කරමින්,

විහාරං නිය්‍යාතෙසි. සො වස්සූපනායිකදිවසෙ දානං දත්වා අත්තනො පුත්තදාරෙ ච අමච්චෙ ච පක්කොසාපෙත්වා ආහ –‘‘සත්ථා අම්හාකං සන්තිකං දූරතො ආගතො, බුද්ධා ච නාම ධම්මගරුනොව, නාමිසගරුකා. තස්මා අහං ඉමං තෙමාසං ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා දස සීලානි සමාදියිත්වා ඉධෙව [Pg.86] වසිස්සාමි, තුම්හෙ ඛීණාසවසතසහස්සස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන තෙමාසං දානං දදෙය්‍යාථා’’ති.

විහාරය පූජා කළේය. ඔහු වස් එළඹෙන දිනයෙහි දන් පූජා කර සිය අඹුදරුවන් හා ඇමතිවරුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය: “ශාස්තෘන් වහන්සේ අප වෙත බොහෝ දුර සිට වැඩම කළ සේක. බුදුවරු නම් ධර්මයම ගරු කරන්නෝය, ආමිසයට ගරු කරන්නෝ නොවෙති. එබැවින් මම මේ තෙමස මුළුල්ලෙහි සළු දෙකක් පමණක් හැඳ, දස ශීලය සමාදන්ව මෙහිම වසන්නෙමි. ඔබලා රහතන් වහන්සේලා ලක්ෂයකට මේ අයුරින්ම තෙමස මුළුල්ලෙහි දන් පූජා කරන්න” යි කීවේය.

සො සුමනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානසභාගෙයෙව ඨානෙ වසන්තො යං ථෙරො භගවතො වත්තං කරොති, තං සබ්බං දිස්වා, ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එකන්තවල්ලභො එස ථෙරො, එතස්සෙව ඨානන්තරං පත්ථෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා, උපකට්ඨාය පවාරණාය ගාමං පවිසිත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ භික්ඛූසතසහස්සස්ස පාදමූලෙ තිචීවරං ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යදෙතං මයා මග්ගෙ යොජනන්තරිකවිහාරකාරාපනතො පට්ඨාය පුඤ්ඤං කතං, තං නෙව සක්කසම්පත්තිං, න මාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං පත්ථයන්තෙන, බුද්ධස්ස පන උපට්ඨාකභාවං පත්ථෙන්තෙන කතං. තස්මා අහම්පි භගවා අනාගතෙ සුමනත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස උපට්ඨාකො හොමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පතිත්වා වන්දිත්වා නිපන්නො. භගවා ‘‘මහන්තං කුලපුත්තස්ස චිත්තං, ඉජ්ඣිස්සති නු ඛො, නො’’ති ඔලොකෙන්තො, ‘‘අනාගතෙ ඉතො සතසහස්සිමෙ කප්පෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්සෙව උපට්ඨාකො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා –

ඔහු සුමන තෙරුන් වහන්සේ වැඩවසන ස්ථානයට සමාන ස්ථානයක වසමින් තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන සියලු උපස්ථාන දැක, “මේ ස්ථානයෙහි මේ තෙරුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රියතමය (විශ්වාසවන්තය), මම ද මේ තනතුරම පැතිය යුතු යැයි” සිතීය. පවාරණය ආසන්න වූ විට ගමට පිවිස සත් දිනක් මහා දානයක් දී, සත්වන දිනයෙහි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉදිරියෙහි තිසිවුරු තබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනී, මම මග දිගට යොදුනෙන් යොදුන විහාර කරවීමේ සිට යම් පිනක් කළෙමි නම්, එය මම ශක්‍ර සම්පත් හෝ මාර බ්‍රහ්ම සම්පත් පතා නොකළෙමි, බුදුන්ගේ උපස්ථායක භාවය පතාම කළෙමි. එබැවින් මම ද අනාගතයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන් එක් බුදුවරයෙකුගේ උපස්ථායකයෙක් වෙම්වා” යි පඤ්චපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ වැතිර සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “කුලපුත්‍රයාගේ සිත ඉතා උදාරය, මෙය සමෘද්ධි වේද?” යි බලන සේක්, “මෙහි සිට කල්ප ලක්ෂයකින් පසු ගෞතම නමින් බුදු කෙනෙකු උපදින්නේය, ඔහු ඒ බුදුන්ගේම උපස්ථායකයා වන්නේය” යි දැනගෙන,

‘‘ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු;

සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා’’ති. –

“ඔබ පැතූ පැතුම් සියල්ල සමෘද්ධි වේවා, පසළොස්වක සඳ මෙන් ඔබගේ සියලු සංකල්පනා පූර්ණ වේවා” යැයි,

ආහ. කුමාරො සුත්වා ‘‘බුද්ධා නාම අද්වෙජ්ඣකථා හොන්තී’’ති දුතියදිවසෙයෙව තස්ස භගවතො පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගච්ඡන්තො විය අහොසි. සො තස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වස්සසතසහස්සං දානං දත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙපි පිණ්ඩාය චරතො ථෙරස්ස පත්තග්ගහණත්ථං උත්තරිසාටකං දත්වා පූජං අකාසි. පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිරාජා හුත්වා අට්ඨන්නං පච්චෙකබුද්ධානං පණ්ණසාලායො කාරෙත්වා මණිආධාරකෙ උපට්ඨපෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි දසවස්සසහස්සානි උපට්ඨානං අකාසි. එතානි පාකටට්ඨානානි.

වදාළ සේක. කුමාරයා එය අසා “බුදුවරුන්ගේ වචන අසත්‍ය නොවේ (ඒකාන්තය)” යි සිතා දෙවන දිනයෙහි සිටම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පසෙකින් යනවා වැනි හැඟීමකින් පසුවිය. ඔහු ඒ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි වසර ලක්ෂයක් දන් දී දෙව්ලොව උපත ලබා, කාශ්‍යප බුදුරදුන්ගේ කාලයෙහිද පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින තෙරුන් වහන්සේ නමකගේ පාත්‍රය රැගෙන යාමට උදව් වනු පිණිස උතුරු සළුවක් පූජා කොට පින් කළේය. නැවත දෙව්ලොව උපත ලබා එයින් චුතව බාරාණසී රජු වී පසේබුදුවරුන් අටනමකට පන්සල් කරවා, මණි පාද සහිත පාත්‍ර පූජා කොට වසර දස දහසක් සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කළේය. මේවා ආනන්ද තෙරුන්ගේ ප්‍රකට කුසල් කළ ස්ථානයන් වේ.

කප්පසතසහස්සං පන දානං දදමානොව අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බෙන කතාභිනික්ඛමනො සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා තතො නික්ඛමන්තෙ භගවති භගවතො පරිවාරත්ථං [Pg.87] රාජකුමාරෙසු පබ්බජන්තෙසු භද්දියාදීහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස සන්තිකෙ ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. එවමෙස ආයස්මා පුබ්බූපනිස්සයසම්පන්නො, තස්සිමාය පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය උපට්ඨාසි.

තවද, කල්ප ලක්ෂයක් කාලය මුළුල්ලේ දන් දෙමින්ම අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමඟ තුසිත දිව්‍ය ලෝකයෙහි ඉපිද, එතැනින් චුතව අමිතෝදන ශාක්‍ය රජුගේ නිවසේ පිළිසඳ ගෙන, අනුපිළිවෙලින් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව ප්‍රථම වරට කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කර එතැනින් නික්ම යන කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිරිවර පිණිස රාජකුමාරවරුන් පැවිදි වන විට භද්දිය ආදී කුමාරවරුන් සමඟ නික්ම ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි විය. එසේ පැවිදි වී වැඩි කලක් නොගොස්ම මන්තාණීපුත්ත පූර්ණ ස්වාමින් වහන්සේගෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය කර සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. මෙසේ මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේගේ ඒ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසා අතිශය ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය පවා ඉතා පැහැදිලි හා පහසු දෙයක් ලෙස වැටහුණි.

තිත්ථවාසොති පන ගරූනං සන්තිකෙ උග්ගහණසවනපරිපුච්ඡනධාරණානි වුච්චන්ති. සො ථෙරස්ස අතිවිය පරිසුද්ධො. තෙනාපිස්සායං ගම්භීරොපි උත්තානකො විය උපට්ඨාසි. සොතාපන්නානඤ්ච නාම පච්චයාකාරො උත්තානකො හුත්වා උපට්ඨාති, අයඤ්ච ආයස්මා සොතාපන්නො. බහුස්සුතානං චතුහත්ථෙ ඔවරකෙ පදීපෙ ජලමානෙ මඤ්චපීඨං විය නාමරූපපරිච්ඡෙදො පාකටො හොති, අයඤ්ච ආයස්මා බහුස්සුතානං අග්ගො. ඉති බාහුසච්චභාවෙනපිස්ස ගම්භීරොපි පච්චයාකාරො උත්තානකො විය උපට්ඨාසි. පටිච්චසමුප්පාදො චතූහි ගම්භීරතාහි ගම්භීරො. සා පනස්ස ගම්භීරතා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාව. සා සබ්බාපි ථෙරස්ස උත්තානකා විය උපට්ඨාසි. තෙන භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං උස්සාදෙන්තො මා හෙවන්තිආදිමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ආනන්ද, ත්වං මහාපඤ්ඤො විසදඤාණො, තෙන තෙ ගම්භීරොපි පටිච්චසමුප්පාදො උත්තානකො විය ඛායති. තස්මා ‘‘මය්හමෙව නු ඛො එස උත්තානකො විය හුත්වා උපට්ඨාති, උදාහු අඤ්ඤෙසම්පී’’ති මා එවං අවච.

ගුරුවරුන් සමීපයෙහි ධර්මය උගෙනීම, ශ්‍රවණය කිරීම, විමසීම සහ ධාරණය කර ගැනීම 'තිත්ථවාස' යනුවෙන් හැඳින්වේ. එය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ තුළ අතිශයින්ම පිරිසිදුව පැවතුණි. ඒ නිසාම උන්වහන්සේට මේ ගැඹුරු පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය පවා ඉතා පැහැදිලි ලෙස වැටහුණි. සාමාන්‍යයෙන් සෝවාන් වූ පුද්ගලයන්ට පටිච්චසමුප්පාදය ඉතා පැහැදිලිව වැටහෙන අතර ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද සෝවාන් ඵලස්ථ වූවෙකි. රියන් හතරක කුටියක පහනක් දැල්වෙන විට එහි ඇති ඇඳ පුටු ආදිය පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙන්, බහුශ්‍රැතයන්ට නාමරූපයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ඇති ස්වභාවය පැහැදිලිව ප්‍රකට වේ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ බහුශ්‍රැතයන් අතර අගතැන්පත්ය. මෙසේ බහුශ්‍රැත භාවය නිසාම උන්වහන්සේට මේ ගැඹුරු ප්‍රත්‍යයාකාරය (පටිච්චසමුප්පාදය) ඉතා පැහැදිලිව වැටහුණි. පටිච්චසමුප්පාදය කරුණු සතරකින් ගැඹුරු වේ. එම ගැඹුරු බව මා විසින් විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ඒ සියලු ගැඹුරු කරුණු තෙරුන් වහන්සේට ඉතා පැහැදිලිව වැටහුණි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේව පසසමින් "මා හේවං" (එසේ නොකියන්න) ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි අදහස නම්: "ආනන්දය, ඔබ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, පැහැදිලි ඥානයක් ඇත්තෙකි. ඒ නිසා මේ ගැඹුරු පටිච්චසමුප්පාදය පවා ඔබට ඉතා පැහැදිලිව වැටහෙයි. එබැවින් මෙය මට පමණක් මෙසේ පැහැදිලිව වැටහෙන්නේද නැතහොත් අන් අයටත් එසේමදැයි මෙසේ නොකියන්න" යන්නයි.

යං පන වුත්තං ‘‘අපසාදෙන්තො’’ති, තත්ථායමධිප්පායො – ආනන්ද, ‘‘අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති මා හෙවං අවච. යදි හි තෙ එස උත්තානකුත්තානකො විය ඛායති, කස්මා ත්වං අත්තනො ධම්මතාය සොතාපන්නො නාහොසි, මයා දින්නනයෙ ඨත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣි? ආනන්ද, ඉදං නිබ්බානමෙව ගම්භීරං, පච්චයාකාරො පන උත්තානකො ජාතො, අථ කස්මා ඔළාරිකං කාමරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං ඔළාරිකං කාමරාගානුසයං පටිඝානුසයන්ති ඉමෙ චත්තාරො කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා සකදාගාමිඵලං න සච්ඡිකරොසි, තෙයෙව අණුසහගතෙ චත්තාරො කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා අනාගාමිඵලං න සච්ඡිකරොසි, රූපරාගාදීනි [Pg.88] පඤ්ච සංයොජනානි, මානානුසයං භවරාගානුසයං අවිජ්ජානුසයන්ති ඉමෙ අට්ඨ කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා අරහත්තං න සච්ඡිකරොසි? කස්මා වා සතසහස්සකප්පාධිකං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පූරිතපාරමිනො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා විය සාවකපාරමීඤාණං න පටිවිජ්ඣසි, සතසහස්සකප්පාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිනො පච්චෙකබුද්ධා විය ච පච්චෙකබොධිඤාණං න පටිවිජ්ඣසි? යදි වා තෙ සබ්බථාව එස උත්තානකො හුත්වා උපට්ඨාසි. අථ කස්මා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිනො බුද්ධා විය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං න සච්ඡිකරොසි? කිං අනත්ථිකොසි එතෙහි විසෙසාධිගමෙහි? පස්ස යාව ච තෙ අපරද්ධං, ත්වං නාම සාවකපදෙසඤාණෙ ඨිතො අතිගම්භීරං පච්චයාකාරං ‘‘උත්තානකො විය මෙ උපට්ඨාතී’’ති වදසි. තස්ස තෙ ඉදං වචනං බුද්ධානං කථාය පච්චනීකං හොති. තාදිසෙන නාම භික්ඛුනා බුද්ධානං කථාය පච්චනීකං කථෙතබ්බන්ති න යුත්තමෙතං. නනු මය්හං, ආනන්ද, ඉමං පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තස්සෙව කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතික්කන්තානි. පච්චයාකාරපටිවිජ්ඣනත්ථාය ච පන මෙ අදින්නදානං නාම නත්ථි, අපූරිතපාරමී නාම නත්ථි. ‘‘අජ්ජ පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිස්සාමී’’ති පන මෙ නිරුස්සාහං විය මාරබලං විධමන්තස්ස අයං මහාපථවී ද්වඞ්ගුලමත්තම්පි නාකම්පි, තථා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං සම්පාදෙන්තස්ස. පච්ඡිමයාමෙ පන මෙ බලවපච්චූසසමයෙ, ‘‘අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං නවහි ආකාරෙහි පච්චයො හොතී’’ති දිට්ඨමත්තෙයෙව දසසහස්සිලොකධාතු අයදණ්ඩෙන ආකොටිතකංසථාලො විය විරවසතං විරවසහස්සං මුඤ්චමානා වාතාහතෙ පදුමිනිපණ්ණෙ උදකබින්දු විය පකම්පිත්ථ. එවං ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච, එතස්ස, ආනන්ද, ධම්මස්ස අනනුබොධා…පෙ… නාතිවත්තතීති.

"අපසාදෙන්තෝ" (බැහැර කරමින්/අවවාද කරමින්) යනුවෙන් පැවසූ දෙයෙහි අදහස මෙයයි: "ආනන්දය, මට නම් මෙය ඉතාමත් පැහැදිලිව පෙනේ යැයි එසේ නොකියන්න. ඉදින් මෙය ඔබට එතරම්ම පැහැදිලිව පෙනේ නම්, ඔබ ස්වභාවයෙන්ම සෝවාන් නොවී, මා පෙන්වා දුන් ක්‍රමයෙහි පිහිටා සෝවාන් මාර්ගය අවබෝධ කළේ ඇයි? ආනන්දය, ඉදින් නිවන පමණක් ගැඹුරු වී පටිච්චසමුප්පාදය පැහැදිලි වූවා නම්, ඔබ රළු වූ කාමරාග සංයෝජනය හා පටිඝ සංයෝජනය ද, රළු වූ කාමරාගානුසය හා පටිඝානුසය ද යන මේ කෙලෙස් සතර සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කර සකෘදාගාමි ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ ඇයි? එම කෙලෙස් සතරම සියුම් ලෙස පවතිද්දී ඒවා සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කර අනාගාමි ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ ඇයි? රූපරාගාදී සංයෝජන පහ ද, මානානුසය, භවරාගානුසය, අවිජ්ජානුසය යන මේ කෙලෙස් අට ප්‍රහීණ කර අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ ඇයි? එසේම කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍යයක් පාරමී පිරූ සැරියුත් මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේලා මෙන් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය අවබෝධ කර නොගන්නේ ඇයි? කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍ය දෙකක් පාරමී පිරූ පසේබුදුවරුන් මෙන් පසේබුදු ඥානය අවබෝධ කර නොගන්නේ ඇයි? ඉදින් ඔබට මේ ධර්මය සෑම ආකාරයකින්ම පැහැදිලිව වැටහේ නම්, කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍ය සතරක්, අටක් හෝ දහසයක් පාරමී පිරූ බුදුවරුන් මෙන් සර්වඥතා ඥානය සාක්ෂාත් කර නොගන්නේ ඇයි? ඔබට මේ සුවිශේෂී අවබෝධයන් ගැන වුවමනාවක් නැද්ද? ඔබේ වරද කොතරම්දැයි බලන්න. ශ්‍රාවක ප්‍රදේශ ඥානයක පිහිටා සිටිමින්, අතිශය ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය 'මට පැහැදිලිව වැටහේ' යැයි ඔබ කියයි. ඔබේ ඒ වචනය බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට පටහැනි වේ. ඔබ වැනි භික්ෂුවක් බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට පටහැනි දේ පැවසීම නොගැලපේ. ආනන්දය, මට මේ පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගැනීමට උත්සාහ කරන විට කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍ය හතරක් ගත වූවා නොවේද? පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස මා විසින් නොදුන් දානයක් නැත, නොපිරූ පාරමිතාවක් නැත. 'අද පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කොට වෙහෙසක් නැතිව මෙන් මාර සේනාව පරාජය කරන මට, යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් ඝනකම ඇති මේ මහා පොළොව අඟල් දෙකක්වත් කම්පා නොවීය. එසේම ප්‍රථම යාමයේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ද, මධ්‍යම යාමයේ දිබ්බචක්ඛු ඥානය ද ලබන විට මේ මහා පොළොව කම්පා නොවීය. එහෙත් පශ්චිම යාමයේ අලුයම් කාලයේදී, 'අවිද්‍යාව ආකාර නවයකින් සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි දකිනවාත් සමඟම, දසදහසක් ලෝක ධාතුව යකඩ පොල්ලකින් පහර දුන් ලෝකඩ තැටියක් මෙන් සිය දහස් වාරයක් ශබ්ද නගමින්, සුළඟින් සැලෙන නෙළුම් පතක දිය බිඳක් මෙන් කම්පා විය. ආනන්දය, මේ පටිච්චසමුප්පාදය ඒ තරම්ම ගැඹුරුය, ගැඹුරු ලෙසම ප්‍රකට වන්නේය. ආනන්දය, මේ ධර්මය අවබෝධ කර නොගැනීම නිසා සත්වයා සංසාරයෙන් එතෙර විය නොහැක්කේය."

එතස්ස ධම්මස්සාති එතස්ස පච්චයධම්මස්ස. අනනුබොධාති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන අනනුබුජ්ඣනා. අප්පටිවෙධාති තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන අප්පටිවිජ්ඣනා. තන්තාකුලකජාතාති තන්තං විය ආකුලජාතා. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ‘‘ඉදං අග්ගං, ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති. එවමෙව සත්තා ඉමස්මිං පච්චයාකාරෙ ඛලිතා ආකුලා බ්‍යාකුලා හොන්ති[Pg.89], න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතුං. තත්ථ තන්තං පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කාපි භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. යථා පන ආකුලං තන්තං කඤ්ජියං දත්වා කොච්ඡෙන පහටං තත්ථ තත්ථ ගුළකජාතං හොති ගණ්ඨිබද්ධං, එවමිමෙ සත්තා පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වා පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ගුළකජාතා හොන්ති ගණ්ඨිබද්ධා. යෙ හි කෙචි දිට්ඨියො සන්නිස්සිතා, සබ්බෙ තෙ පච්චයං උජුං කාතුං අසක්කොන්තායෙව.

‘මෙම ධර්මයෙහි’ (එතස්ස ධම්මස්ස) යනු මෙම ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද නම් වූ ප්‍රත්‍ය ධර්මයෙහි ය. ‘අනනුබෝධා’ යනු ඥාත පරිඥා වශයෙන් අවබෝධ නොකිරීමයි. ‘අප්පටිවේධා’ යනු තීරණ පරිඥා හා ප්‍රහාණ පරිඥා වශයෙන් පසක් නොකිරීමයි. ‘තන්තාකුලකජාතා’ යනු වියමනක නූල් මෙන් අවුල් වූ ස්වභාවයට පත් වූයේ ය. යම් සේ පේෂකාරයන්ගේ වියන ලද නූල් ගොඩක් මීයන් විසින් කන ලදුව, තැනින් තැන අවුල් වී ගිය කල්හි, ‘මෙය අගය, මෙය මුලය’ කියා අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ එක් කොට ගලපා ගැනීමට දුෂ්කර වේ ද, එමෙන්ම සත්ත්වයෝ මෙම ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මයෙහි මුළා වී, අවුල් වී, වියවුල් වී එය ඍජු කර ගැනීමට (අවබෝධ කර ගැනීමට) අපොහොසත් වෙති. එහිදී, වියමනක් සම්බන්ධයෙන් නම් යම් පුරුෂයෙකුගේ උත්සාහයෙන් එය ඍජු කළ හැකි වුවත්, බෝධිසත්ත්වවරුන් දෙදෙනා (මහා බෝධිසත්ත්ව හා පසේ බෝධිසත්ත්ව) හැරුණු කොට අන් කිසිදු සත්ත්වයෙකුට තමාගේම ස්වභාවයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය ඍජු කිරීමට (අවබෝධ කිරීමට) සමර්ථකමක් නැත. යම් සේ අවුල් වූ නූල් ගොඩක් කැඳ දමා පෙඟවූ විට තැනින් තැන ගුළි ගැසී, ගැට ගැසී යන්නේ ද, එමෙන්ම මේ සත්ත්වයෝ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් කෙරෙහි මුළා වී, ඒවා ඍජු ලෙස දැකීමට අපොහොසත් ව, හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වශයෙන් ගුළි ගැසුණු හා ගැට ගැසුණු ස්වභාවයට පත්වෙති. යම් කෙනෙක් යම් දෘෂ්ටියක් ඇසුරු කරත් ද, ඒ සියල්ලෝම ප්‍රත්‍ය ධර්මය ඍජු ලෙස අවබෝධ කර ගැනීමට අපොහොසත් වන්නෝමය.

කුලාගණ්ඨිකජාතාති කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං. කුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකොතිපි එකෙ. යථා හි තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

‘කුලාගණ්ඨිකජාතා’ යන පදයෙන් පේෂකාරයන් විසින් කැඳ දමා පෙඟවූ, අවුල් වූ බැවින් අග මුල හඳුනාගත නොහැකි නූල් ගොඩක් අදහස් වේ. ‘කුලා’ යනු කුඩා පක්ෂියෙකි; සමහර ගුරුවරුන් පවසන්නේ එය කුරුලු කූඩුවක් බඳු වූයේ කියාය. ඒ දෙවර්ගයම අවුල් සහගත බැවින්, අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීමට අපහසු සේම, පෙර කී ක්‍රමයටම මෙයද ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය හා ගලපා ගත යුතුය.

මුඤ්ජපබ්බජභූතාති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතා තාදිසා ජාතා. යථා හි තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජු ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං, ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං, තම්පි පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, එවමයං පජා පච්චයං උජුං කාතුං අසක්කොන්තී දිට්ඨිගතවසෙන ගණ්ඨිකජාතා හුත්වා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති.

‘මුඤ්ජපබ්බජභූතා’ යනු මුඤ්ජ තණ හා පබ්බජ තණ මෙන් වූ ස්වභාවයට පත් වූයේ යන්නයි. යම් සේ එම තණ කොළ වලින් තැනූ ලණුවක් දිරා ගිය කල්හි, එහි අග සහ මුල වෙන් කොට හඳුනා ගැනීමට අපහසු වේ ද, පුරුෂ වීර්යයෙන් එය යම් තාක් දුරකට කළ හැකි වුවත්, බෝධිසත්ත්වවරුන් දෙදෙනා හැර අන් කිසිදු සත්ත්වයෙකුට ස්වයං ස්වභාවයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය ඍජු කිරීමට (අවබෝධ කිරීමට) ශක්තියක් නැත. එසේම මේ සත්ව ප්‍රජාව ප්‍රත්‍ය ධර්මය ඍජු ලෙස දැකීමට නොහැකිව, දෘෂ්ටි වශයෙන් ගැට ගැසී, අපාය, දුග්ගතිය, විනිපාතය හා සංසාරය ඉක්මවා යාමට නොහැකිව සිටිති.

තත්ථ අපායොති නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයඅසුරකායා. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස අයස්ස අභාවතො ‘‘අපායො’’ති වුච්චති, තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති, සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

එහි ‘අපාය’ යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය හා අසුර කායයි. දියුණුව හෙවත් සැපය (ආය) නැති බැවින් ඒ සියල්ල ‘අපාය’ නම් වේ. එමෙන්ම දුක් ඇති ගමනක් බැවින් ‘දුග්ගතිය’ නම් වේ. සැපයෙන් පිරිහී වැටෙන බැවින් ‘විනිපාතය’ නම් වේ. අනෙක් පදය වූ සංසාරය යනු -

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්භොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති’’.

“ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතූන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද නොකැඩී පවත්නා පෙළගැස්ම සංසාරය යැයි කියනු ලැබේ.”

තං සබ්බම්පි නාතිවත්තති නාතික්කමති, අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං, පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානා තීසු භවෙසු චතූසු [Pg.90] යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තා නාවා විය යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව. ඉති සබ්බමෙතං භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං අපසාදෙන්තො ආහ. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙවාති. දසමං.

ඒ සියලු සංසාර දුක සත්ත්වයා ඉක්මවා නොයයි. චුතියෙන් පසු ප්‍රතිසන්ධිය ද, ප්‍රතිසන්ධියෙන් පසු චුතිය ද ලබමින්, භව තුනෙහි, යෝනි හතරෙහි, ගති පහෙහි, විඤ්ඤාණට්ඨිති හතෙහි හා සත්තාවාස නවයෙහි, මහා සමුද්‍රයේ රළ පහරට හසු වූ නැවක් මෙන් ද, තෙල් හිඳින යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනෙකු මෙන් ද නැවත නැවතත් භ්‍රමණය වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මෙම කරුණු වදාලේ සංවේගයක් ඇති කරවනු පිණිසය. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර විස්තර කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. දසවන සූත්‍රය නිමයි.

දුක්ඛවග්ගො ඡට්ඨො.

හයවන දුක්ඛ වර්ගය නිමයි.

7. මහාවග්ගො

7. මහා වර්ගය

1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

1. අස්සුතවා සූත්‍ර වර්ණනාව

61. මහාවග්ගස්ස පඨමෙ අස්සුතවාති ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයරහිතො. පුථුජ්ජනොති පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදිකාරණෙහි පුථුජ්ජනො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා’’ති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. අපිච පුථූනං ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනො, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොති පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහිපි පදෙහි යෙ තෙ –

61. මහා වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අස්සුතවා’ යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද හා සතිපට්ඨාන ආදියෙහි ඉගෙනීම (උග්ගහ), විමසීම (පරිපුච්ඡා) හා තීරණය කිරීම (විනිච්ඡය) යන මේවායින් තොර වූ තැනැත්තායි. නේකාකාර ක්ලේශයන් උපදවන බැවින් ‘පෘථග්ජන’ නම් වේ. ‘බොහෝ ක්ලේශයන් උපදවන බැවින් පෘථග්ජනයෝ ය’ යන්න මෙහි විස්තරයයි. තවද, ආර්ය ධර්මයට පිටුපාමින් ලාමක වූ හැසිරීම් ඇති බොහෝ ජනයා අතරට ඇතුළත් වන බැවින් ද, ශීල ශ්‍රැතාදි ගුණයන්ගෙන් යුත් ආර්යයන්ගෙන් වෙන්ව සිටින බැවින් ද ඔහු පෘථග්ජන නම් වේ. මෙසේ ‘අස්සුතවා පෘථග්ජන’ යන පද දෙකෙන් දක්වනු ලබන්නේ යම් ඒ -

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. (මහානි. 94);

–

“බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලදී; ඒ අන්ධ පෘථග්ජනයා සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ය.”

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො. ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙති. චාතුමහාභූතිකස්මින්ති චතුමහාභූතකායෙ චතුමහාභූතෙහි නිබ්බත්තෙ චතුමහාභූතමයෙති අත්ථො. නිබ්බින්දෙය්‍යාති උක්කණ්ඨෙය්‍ය. විරජ්ජෙය්‍යාති න රජ්ජෙය්‍ය. විමුච්චෙය්‍යාති මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍ය. ආචයොති වුඩ්ඪි. අපචයොති පරිහානි. ආදානන්ති නිබ්බත්ති. නික්ඛෙපනන්ති භෙදො.

පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාලත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ ‘අන්ධ පෘථග්ජනයා’ ය. ‘ඉමස්මිං’ (මෙහි) යන්නෙන් වර්තමාන ප්‍රත්‍යක්ෂ ශරීරය දක්වයි. ‘චාතුමහාභූතිකස්මිං’ යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් හටගත් ශරීරයෙහි යන්නයි. ‘නිබ්බින්දෙය්‍ය’ යනු කලකිරෙන්නේය යන්නයි. ‘විරජ්ජෙය්‍ය’ යනු නොඇලෙන්නේය යන්නයි. ‘විමුච්චෙය්‍ය’ යනු මිදීමට කැමති වන්නේය යන්නයි. ‘ආචය’ යනු වැඩීමයි. ‘අපචය’ යනු පිරිහීමයි. ‘ආදාන’ යනු උත්පත්තියයි. ‘නික්ඛේපන’ යනු ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීමයි.

තස්මාති යස්මා ඉමෙ චත්තාරො වුඩ්ඪිහානිනිබ්බත්තිභෙදා පඤ්ඤායන්ති, තස්මා තංකාරණාති අත්ථො. ඉති භගවා චාතුමහාභූතිකෙ කායෙ රූපං [Pg.91] පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කත්වා අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූපං කරොති. කස්මා? තෙසඤ්හි භික්ඛූනං රූපස්මිං ගාහො බලවා අධිමත්තො, තෙන තෙසං රූපෙ ගාහස්ස පරිග්ගහෙතබ්බරූපතං දස්සෙත්වා නික්කඩ්ඪන්තො අරූපෙ පතිට්ඨාපනත්ථං එවමාහ.

‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් මෙම වර්ධනය, පිරිහීම, උපත සහ බිඳීම යන සතර පෙනෙන්නේ ද, ඒ හෙයිනි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුත් කයෙහි රූපය පිරිසිඳ දැකීම නුසුදුසු බව පෙන්වා, නාම ධර්මයන් (අරූපය) පිරිසිඳ දැකීම සුදුසු බව දක්වති. ඒ මන්ද යත්? ඒ භික්ෂූන්ගේ රූපය කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණා මාන දෘෂ්ටි ග්‍රහණයන් ප්‍රබල බැවින්, රූපයෙහි ඇලීම බැහැර කර නාම ධර්මයන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවීම සඳහා මෙසේ වදාලහ.

චිත්තන්තිආදි සබ්බං මනායතනස්සෙව නාමං. තඤ්හි චිත්තවත්ථුතාය චිත්තගොචරතාය සම්පයුත්තධම්මචිත්තතාය ච චිත්තං, මනනට්ඨෙන මනො, විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. නාලන්ති න සමත්ථො. අජ්ඣොසිතන්ති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහිතං. මමායිතන්ති තණ්හාමමත්තෙන මම ඉදන්ති ගහිතං. පරාමට්ඨන්ති දිට්ඨියා පරාමසිත්වා ගහිතං. එතං මමාති තණ්හාගාහො, තෙන අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං ගහිතං හොති. එසොහමස්මීති මානගාහො, තෙන නව මානා ගහිතා හොන්ති. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො, තෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ගහිතා හොන්ති. තස්මාති යස්මා එවං දීඝරත්තං ගහිතං, තස්මා නිබ්බින්දිතුං න සමත්ථො.

‘චිත්ත’ ආදී සියලු පද මනායතනයටම නාමයන් වේ. විසිතුරු අරමුණු ගන්නා බැවින් ‘සිත’ (චිත්ත) යැයි ද, සිතන (දන්නා) බැවින් ‘මනස’ (මන) යැයි ද, අරමුණ විශේෂයෙන් දන්නා බැවින් ‘විඤ්ඤාණය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘නාලං’ යනු සමර්ථ නැත යන්නයි. ‘අජ්ඣෝසිතං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් ගිලගෙන දැඩිව ගත් දෙයයි. ‘මමායිතං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් මමත්වය කළ දෙයයි. ‘පරාමට්ඨං’ යනු දෘෂ්ටියෙන් වැරදියට පරාමර්ශනය කළ දෙයයි. ‘ඒතං මම’ යනු තෘෂ්ණා ග්‍රහණයයි; එයින් එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතයන් ගැනේ. ‘ඒසෝහමස්මි’ යනු මාන ග්‍රහණයයි; එයින් නවවිධ මානයන් ගැනේ. ‘ඒසෝ මේ අත්තා’ යනු දෘෂ්ටි ග්‍රහණයයි; එයින් සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන් ගැනේ. යම් හෙයකින් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ මෙසේ දැඩිව අල්ලාගෙන සිටින බැවින්, ඔහුට එහි කලකිරීමට නොහැකිය.

වරං, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආහ? පඨමඤ්හි තෙන රූපං පරිග්ගහෙතුං අයුත්තරූපං කතං, අරූපං යුත්තරූපං, අථ ‘‘තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඤත්වා තං නික්කඩ්ඪිතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍යාති අත්තාති ගණ්හෙය්‍ය. භිය්‍යොපීති වස්සසතතො උද්ධම්පි. කස්මා පන භගවා එවමාහ? කිං අතිරෙකවස්සසතං තිට්ඨමානං රූපං නාම අත්ථි? නනු පඨමවයෙ පවත්තං රූපං මජ්ඣිමවයං න පාපුණාති, මජ්ඣිමවයෙ පවත්තං පච්ඡිමවයං, පුරෙභත්තෙ පවත්තං පච්ඡාභත්තං, පච්ඡාභත්තෙ පවත්තං පඨමයාමං, පඨමයාමෙ පවත්තං මජ්ඣිමයාමං, මජ්ඣිමයාමෙ පවත්තං පච්ඡිමයාමං න පාපුණාති? තථා ගමනෙ පවත්තං ඨානං, ඨානෙ පවත්තං නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය පවත්තං සයනං න පාපුණාති. එකඉරියාපථෙපි පාදස්ස උද්ධරණෙ පවත්තං අතිහරණං, අතිහරණෙ පවත්තං වීතිහරණං, වීතිහරණෙ පවත්තං වොස්සජ්ජනං, වොස්සජ්ජනෙ පවත්තං සන්නික්ඛෙපනං, සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තං සන්නිරුජ්ඣනං න පාපුණාති, තත්ථ තත්ථෙව ඔධි ඔධි පබ්බං පබ්බං හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය පටපටායන්තා සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්තීති? සච්චමෙතං. යථා පන පදීපස්ස ජලතො ජාතා තං තං වට්ටිප්පදෙසං අනතික්කමිත්වා තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජති, අථ ච පන පවෙණිසම්බන්ධවසෙන සබ්බරත්තිං ජලිතො පදීපොති [Pg.92] වුච්චති, එවමිධාපි පවෙණිවසෙන අයම්පි කායො එවං චිරට්ඨිතිකො විය කත්වා දස්සිතො.

"මහණෙනි, (අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා හට මේ ශරීරය සම්බන්ධයෙන් කලකිරීමට පත්වීම) වඩා උතුම්ය" යන මේ දේශනාව කුමක් නිසා වදාළ සේක් ද? මුලින්ම උන්වහන්සේ විසින් රූපය (ආත්මය ලෙස) ගැනීමට නුසුදුසු බවත්, අරූපය (නාම ධර්මයන්) ගැනීමට සුදුසු බවත් දැක්වූ සේක. ඉන්පසු "මේ භික්ෂූන්ගේ රූපය කෙරෙහි වූ ඇල්ම (ග්‍රහණය) ඉවත්ව ගොස් අරූපය වෙත ගොස් ඇතැයි" දැන, එය ද බැහැර කරවීම පිණිස මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'අත්තතෝ උපගච්ඡෙය්‍යා' යනු ආත්මය යැයි ග්‍රහණය කරන්නේය යන්නයි. 'භීය්‍යෝපි' යනු වසර සියයකට වඩා වැඩි කාලයක් වුව ද පවතින්නේය යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ කුමක් නිසා මෙසේ වදාළ සේක් ද? වසර සියයකට වඩා පවතින රූපයක් නම් ඇත්තේද? පළමු වයසෙහි පැවති රූපය මැදි වයසට නොපැමිණෙයි, මැදි වයසෙහි පැවති රූපය පසු වයසට (මහලු වයසට) නොපැමිණෙයි, දහවලට පෙර පැවති රූපය පස්වරුවට නොපැමිණෙයි, පස්වරුවෙහි පැවති රූපය පෙරයමයට ද, පෙරයමයෙහි වූ රූපය මැදියමට ද, මැදියමෙහි වූ රූපය පැසුළුයමයට ද නොපැමිණෙන්නේ නොවේද? එසේම ගමනෙහි (ඇවිදීමේදී) පැවති රූපය සිටගැනීමට ද, සිටගැනීමේ රූපය හිඳගැනීමට ද, හිඳගැනීමේ රූපය නිදාගැනීමට ද නොපැමිණෙයි. එකම ඉරියව්වක වුවද, පියවරක් එසවීමේදී (උද්ධරණ) පැවති රූපය ඉදිරියට ගෙනයාමට (අතිහරණ) නොපැමිණෙයි, ඉදිරියට ගෙනයාමේදී පැවති රූපය තැබීමට (වීතිහරණ) නොපැමිණෙයි, තැබීමේදී පැවති රූපය පය බිම තැබීමට (වොස්සජ්ජන) නොපැමිණෙයි, බිම තැබීමේදී පැවති රූපය පොළොව මත ස්පර්ශව පවතින අවස්ථාවට (සන්නික්ඛේපන) නොපැමිණෙයි. ඒ ඒ තැන්හිදීම, කොටසින් කොටස, පුරුකෙන් පුරුක බිඳෙමින්, රත්වූ තැටියක දැමූ තල මෙන් 'පටපට' හඬ නගමින් සංස්කාරයෝ බිඳී යති. මෙය සත්‍යයකි. එසේ වුවද, පහන් සිළුවක් දැල්වීමේදී එය ඒ ඒ වැටි පෙදෙස ඉක්මවා නොගොස් එහිදීම බිඳී යන නමුත්, පරම්පරාගත සම්බන්ධය (පවේණි සම්බන්ධය) නිසා 'මුළු රාත්‍රිය පුරා පහන දැල්වුණේය' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම මෙහිදී ද සන්තතියේ (පරම්පරාවේ) බලයෙන් මේ රූප කාය මෙසේ බොහෝ කාලයක් පවතින්නාක් මෙන් පෙන්වා දෙන ලදී.

රත්තියා ච දිවසස්ස චාති රත්තිම්හි ච දිවසෙ ච. භුම්මත්ථෙ හෙතං සාමිවචනං. අඤ්ඤදෙව උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති යං රත්තිං උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති ච, තතො අඤ්ඤදෙව දිවා උප්පජ්ජති ච නිරුජ්ඣති චාති අත්ථො. අඤ්ඤං උප්පජ්ජති, අනුප්පන්නමෙව අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො. ‘‘රත්තියා ච දිවසස්ස චා’’ති ඉදං පුරිමපවෙණිතො පරිත්තකං පවෙණිං ගහෙත්වා පවෙණිවසෙනෙව වුත්තං, එකරත්තිං පන එකදිවසං වා එකමෙව චිත්තං ඨාතුං සමත්ථං නාම නත්ථි. එකස්මිඤ්හි අච්ඡරාක්ඛණෙ අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්ති. වුත්තම්පි චෙතං මිලින්දපඤ්හෙ –

'රත්තියා ච දිවසස්ස චා' යනු රාත්‍රියෙහි සහ දවාලෙහි යන්නයි. මෙහි ස්වාමි වචනය සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'අඤ්ඤදේව උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣති' යනු රාත්‍රියෙහි යම් සිතක් උපදී ද නිරුද්ධ වේ ද, දහවල උපදින්නේත් නිරුද්ධ වන්නේත් ඊට වඩා වෙනස්ම සිතකි යන්න අර්ථයයි. අන්‍ය සිතක් උපදියි, පෙර නූපන් තවත් සිතක් නිරුද්ධ වෙයි යන අර්ථය මෙහි නොගත යුතුය. 'රාත්‍රියෙහි සහ දවාලෙහි' යන මෙය පෙර සඳහන් කළ (රූපයේ) පරම්පරාවට වඩා කෙටි පරම්පරාවක් ගෙන, එම පරම්පරා ක්‍රමය අනුවම වදාරන ලදී. සැබවින්ම එක් රාත්‍රියක් හෝ එක් දවාලක් පුරා එකම සිතකට පැවතිය නොහැකිය. එක් අසුරු සැණෙකදී කෝටි ලක්ෂයක් පමණ සිත් උපදී. මෙය මිළින්ද පඤ්ඤයෙහි ද මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘වාහසතං ඛො, මහාරාජ, වීහීනං, අඩ්ඪචූළඤ්ච වාහා, වීහිසත්තම්බණානි, ද්වෙ ච තුම්බා, එකච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තස්ස චිත්තස්ස එත්තකා වීහී ලක්ඛං ඨපීයමානා පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති.

"මහාරාජයෙනි, වී වාහ (කරත්ත) සියයක් ද, අඩක් අඩු කරත්ත සියයක් ද, වී අම්බණ සතක් ද, තුම්බ දෙකක් ද යන මේ සියලු වී ඇට ප්‍රමාණය, එක් අසුරු සැණෙකදී උපදින සිතේ වාරයන් සමඟ සංසන්දනය කළහොත්, එම වී ඇට ප්‍රමාණය අවසන් වී ගියත් සිතේ වාරයන් ගණන් කර නිම කළ නොහැකිය."

පවනෙති මහාවනෙ. තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාති, තං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං ගණ්හාතීති ඉමිනා න සො ගණ්හිතබ්බසාඛං අලභිත්වා භූමිං ඔතරති. අථ ඛො තස්මිං මහාවනෙ විචරන්තො තං තං සාඛං ගණ්හන්තොයෙව චරතීති අයමත්ථො දස්සිතො.

'පවනේ' යනු මහ වනයෙහි යන්නයි. 'එය අතහැර අන්‍ය එකක් ගනියි' යන මෙයින් අදහස් වන්නේ, එම වඳුරා අල්ලා ගැනීමට අත්තක් නොමැතිව පොළොවට බසින්නේ නැති බවයි. ඒ වෙනුවට එම මහා වනයෙහි සැරිසරමින් ඒ ඒ අත්ත අල්ලා ගනිමින්ම හැසිරෙන බව මෙහි පෙන්වා දී ඇති අර්ථයයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤමහාවනං විය හි ආරම්මණවනං වෙදිතබ්බං. තස්මිං වනෙ විචරණමක්කටො විය ආරම්මණවනෙ උප්පජ්ජනකචිත්තං. සාඛාගහණං විය ආරම්මණෙ ලුබ්භනං. යථා සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො තං තං සාඛං පහාය තං තං සාඛං ගණ්හාති, එවමිදං ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි කදාචි රූපාරම්මණං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති, කදාචි සද්දාදීසු අඤ්ඤතරං, කදාචි අතීතං, කදාචි අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා, තථා කදාචි අජ්ඣත්තං, කදාචි බාහිරං. යථා ච සො අරඤ්ඤෙ විචරන්තො මක්කටො සාඛං අලභිත්වා ඔරුය්හ භූමියං නිසින්නොති න වත්තබ්බො, එකං පන පණ්ණසාඛං [Pg.93] ගහෙත්වාව නිසීදති, එවමෙව ආරම්මණවනෙ විචරන්තං චිත්තම්පි එකං ඔලුබ්භාරම්මණං අලභිත්වා උප්පන්නන්ති න වත්තබ්බං, එකජාතියං පන ආරම්මණං ගහෙත්වාව උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා ච පන භගවතා රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො, අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ.

'එසේම' යන්නෙහි උපමාව මෙසේ සැසඳිය යුතුය - ආරණ්‍ය මහා වනය මෙන් අරමුණු නමැති වනය දත යුතුය. එම වනයෙහි සැරිසරන වඳුරා මෙන් අරමුණු වනයෙහි උපදින සිත දත යුතුය. අත්තක් අල්ලා ගැනීම මෙන් අරමුණෙහි ඇලීම දත යුතුය. යම්සේ ඒ වනයේ සැරිසරන වඳුරා ඒ ඒ අත්ත අතහරිමින් වෙනත් අතු අල්ලා ගන්නේ ද, එසේම මේ අරමුණු වනයෙහි සැරිසරන සිත ද ඇතැම් විට රූපාරම්මණයක් ගෙන උපදියි, ඇතැම් විට ශබ්දාදී අරමුණක් ද, ඇතැම් විට අතීත හෝ අනාගත හෝ වර්තමාන අරමුණක් ද, එසේම ඇතැම් විට ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර අරමුණක් ගෙන උපදියි. යම්සේ වනයේ සැරිසරන වඳුරා අත්තක් නොලැබ පොළොවට බැස හිඳ ගන්නේ යැයි කිව නොහැකි ද, ඔහු එක් කොළ අත්තක් හෝ අල්ලාගෙනම හිඳගන්නේ ද, එසේම අරමුණු වනයෙහි සැරිසරන සිත ද කිසිදු අරමුණක් රහිතව උපදින්නේ යැයි කිව නොහැකිය. එය එක්තරා අරමුණක් ගෙනම උපදින්නේ යැයි දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් රූපයෙන් බැහැර කරවා අරූපයෙහි (නාම ධර්මයෙහි) ඇලීම පිහිටුවන ලදී, නැවත අරූපයෙන් බැහැර කරවා රූපයෙහි ඇලීම පිහිටුවන ලදී.

ඉදානි තං උභයතො නික්කඩ්ඪිතුකාමො තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකොති දෙසනං ආරභි. අයං පනත්ථො ආසීවිසදට්ඨූපමාය දීපෙතබ්බො – එකො කිර පුරිසො ආසීවිසෙන දට්ඨො, අථස්ස විසං හරිස්සාමීති ඡෙකො භිසක්කො ආගන්ත්වා වමනං කාරෙත්වා හෙට්ඨා ගරුළො, උපරි නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා විසං උපරි ආරොපෙසි. සො යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හභාවං ඤත්වා ‘‘ඉතො පරං අභිරුහිතුං න දස්සාමි, දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙස්සාමී’’ති උපරි ගරුළො, හෙට්ඨා නාගොති මන්තං පරිවත්තෙත්වා කණ්ණෙ ධුමෙත්වා දණ්ඩකෙන පහරිත්වා විසං ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපෙසි. තත්‍රස්ස ඨිතභාවං ඤත්වා අගදලෙපෙන විසං නිම්මථෙත්වා න්හාපෙත්වා ‘‘සුඛී හොහී’’ති වත්වා යෙනකාමං පක්කාමි.

දැන් එය (ඇලීම) දෙපසින්ම බැහැර කරනු කැමතිව "මහණෙනි, එහි ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා..." යන දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. මෙම අර්ථය විෂඝෝර සර්පයෙකු දෂ්ට කළ පුද්ගලයෙකුගේ උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය - එක්තරා පුද්ගලයෙකුට සර්පයෙකු දෂ්ට කළේය. එවිට ඔහුගේ විෂ ඉවත් කරමියි දක්ෂ වෙදැදුරෙක් පැමිණ, වමනය කරවා, "යට ගරුඬාය, උඩ නාගයාය" යන මන්ත්‍රය මතුරා විෂ ඉහළට මතු කළේය. ඔහු විෂ ඇස දක්වා ඉහළට පැමිණි බව දැන, "මීට වඩා ඉහළට යාමට නොදෙමි, දෂ්ට කළ තැනම විෂ රඳවන්නෙමි" යි සිතා, "උඩ ගරුඬාය, යට නාගයාය" යන මන්ත්‍රය මතුරා, කනට පිඹ, දණ්ඩකින් තට්ටු කර විෂ පහතට බස්සවා දෂ්ට කළ ස්ථානයේම රඳවා තැබීය. එහි විෂ රැඳී ඇති බව දැන ඖෂධ ආලේප කර විෂ නසා, නහවා, "සුවපත් වේවා" යි පවසා කැමති තැනකට ගියේය.

තත්ථ ආසීවිසෙන දට්ඨස්ස කායෙ විසපතිට්ඨානං විය ඉමෙසං භික්ඛූනං රූපෙ අධිමත්තගාහකාලො, ඡෙකො භිසක්කො විය තථාගතො, මන්තං පරිවත්තෙත්වා උපරි විසස්ස ආරොපිතකාලො විය තථාගතෙන තෙසං භික්ඛූනං රූපතො ගාහං නීහරිත්වා අරූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො, යාව අක්ඛිප්පදෙසා ආරුළ්හවිසස්ස උපරි අභිරුහිතුං අදත්වා පුන මන්තබලෙන ඔතාරෙත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව ඨපනං විය සත්ථාරා තෙසං භික්ඛූනං අරූපතො ගාහං නීහරිත්වා රූපෙ පතිට්ඨාපිතකාලො. දට්ඨට්ඨානෙ ඨිතස්ස විසස්ස අගදලෙපෙන නිම්මථනං විය උභයතො ගාහං නීහරණත්ථාය ඉමිස්සා දෙසනාය ආරද්ධකාලො වෙදිතබ්බො. තත්ථ නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති ඉමිනා මග්ගො කථිතො, විරාගා විමුච්චතීති ඵලං, විමුත්තස්මින්තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණා. පඨමං.

එහි සර්පයා දෂ්ට කළ පුද්ගලයාගේ ශරීරයෙහි විෂ පිහිටීම මෙන් මේ භික්ෂූන්ගේ රූපයෙහි දැඩි ලෙස බැඳී සිටි කාලය දත යුතුය. දක්ෂ වෙදැදුරා මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ දත යුතුය. මන්ත්‍ර මතුරා විෂ ඉහළට නැංවූ කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් එම භික්ෂූන්ගේ රූපය කෙරෙහි වූ ඇල්ම ඉවත් කර අරූපයෙහි පිහිටුවූ කාලය දත යුතුය. ඇස දක්වා නැගි විෂ ඉහළට යාමට නොදී නැවත මන්ත්‍ර බලයෙන් පහතට බස්සවා දෂ්ට කළ තැනම රඳවා තැබීම මෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් එම භික්ෂූන්ගේ අරූපය කෙරෙහි වූ ඇල්ම ඉවත් කර රූපයෙහි පිහිටුවූ කාලය දත යුතුය. දෂ්ට කළ තැන තිබූ විෂ ඖෂධයෙන් නැසීම මෙන්, දෙපසින්ම (රූප-අරූප දෙකින්ම) ඇල්ම බැහැර කරනු පිණිස මේ දේශනාව ආරම්භ කළ කාලය දත යුතුය. එහි 'නිබ්බින්දං විරජ්ජති' යන්නෙන් මාර්ගය වදාරන ලදී, 'විරාගා විමුච්චති' යන්නෙන් ඵලය ද, 'විමුත්තස්මිං' යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය ද වදාරන ලදී. පළමු වැනි (අස්සුතවා සූත්‍රය) නිම විය.

2. දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන අස්සුතවා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

62. දුතියෙ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයං. ඵස්සන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිං. නනු ච චක්ඛුසම්ඵස්සො සුඛවෙදනාය පච්චයො න හොතීති? සහජාතපච්චයෙන න හොති, උපනිස්සයපච්චයෙන පන ජවනවෙදනාය හොති[Pg.94], තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සොතසම්ඵස්සාදීසුපි එසෙව නයො. තජ්ජන්ති තජ්ජාතිකං තස්සාරුප්පං, තස්ස ඵස්සස්ස අනුරූපන්ති අත්ථො. දුක්ඛවෙදනියන්තිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ඝට්ටනසමොධානාති සඞ්ඝට්ටනෙන චෙව සමොධානෙන ච, සඞ්ඝට්ටනසම්පිණ්ඩනෙනාති අත්ථො. උස්මාති උණ්හාකාරො. තෙජො අභිනිබ්බත්තතීති අග්ගිචුණ්ණො නික්ඛමතීති න ගහෙතබ්බං, උස්මාකාරස්සෙව පන එතං වෙවචනං. තත්ථ ද්වින්නං කට්ඨානන්ති ද්වින්නං අරණීනං. තත්ථ අධොඅරණී විය වත්ථු, උත්තරාරණී විය ආරම්මණං, සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො, උස්මාධාතු විය වෙදනා. දුතියං.

62. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'සුඛවේදනීයං' යනු සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍යය වූ යන්නයි. 'ඵස්සං' යනු චක්ඛුසම්ඵස්සය ආදියයි. 'චක්ඛුසම්ඵස්සය සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍යයක් නොවේ ද?' යනුවෙන් විමසන්නේ නම්, එය සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් (එක්ව ඉපදීමෙන්) ප්‍රත්‍ය නොවේ. එහෙත් උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ජවන වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙය වදාරන ලදී. සෝතසම්ඵස්සය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තජ්ජං' යනු එයින් උපන්, එයට අනුරූප වූ, එම ඵස්සයට ගැළපෙන යන අර්ථයයි. 'දුක්ඛවේදනීයං' යනාදී පද ද ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'සංඝට්ටනසමෝධානා' යනු ගැටීමෙන් හා එක්වීමෙන් වූ, එනම් ගැටී එක්වීමෙන් යන අර්ථයයි. 'උස්මා' යනු උෂ්ණ ස්වභාවයයි. 'තේජෝ අභිනිබ්බත්තති' යන්නෙන් ගිනි පුපුරු පිටවේ යැයි නොගත යුතුය, එය උෂ්ණ ස්වභාවයටම කියන තවත් නමකි. එහි 'ද්වින්නං කට්ඨානං' යනු අරණි ලී දෙකක් (ගිනි නිපදවන ලී දෙකක්) ගැනය. එහි යට අරණි ලී මෙන් වස්තු රූපය ද, උඩ අරණි ලී මෙන් අරමුණ ද, ගැටීම මෙන් ඵස්සය ද, උෂ්මා ධාතුව මෙන් වේදනාව ද දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

3. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා

3. පුත්තමංසූපම සූත්‍ර වර්ණනාව (දරුවෙකුගේ මස් උපමාව පිළිබඳ සූත්‍රයේ විවරණය)

63. තතියෙ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි වුත්තනයමෙව. යස්මා පනස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො, තස්මා තං දස්සෙත්වාවෙත්ථ අනුපුබ්බපදවණ්ණනං කරිස්සාමි. කතරාය පන ඉදං අට්ඨුප්පත්තියා නික්ඛිත්තන්ති? ලාභසක්කාරෙන. භගවතො කිර මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි, යථා තං චත්තාරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ පූරිතදානපාරමීසඤ්චයස්ස. සබ්බදිසාසු හිස්ස යමකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා මහොඝං විය සබ්බපාරමියො ‘‘එකස්මිං අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමා’’ති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා, ‘‘කහං බුද්ධො, කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො නරාසභො පුරිසසීහො’’ති? භගවන්තං පරියෙසන්ති. සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරං ආහච්ච තිට්ඨන්ති චෙව අනුප්පවත්තන්ති ච අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණාදයො විය. සබ්බං ඛන්ධකෙ තෙසු තෙසු සුත්තෙසු ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

63. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'චත්තාරෝ මේ භික්ඛවේ ආහාරා' යනාදිය කලින් විස්තර කළ පරිදිමය. යම් හෙයකින් මෙම සූත්‍රය දේශනා කිරීමට නිමිති වූ කරුණු (අටුප්පත්ති) ඇති බැවින්, එය දක්වා මෙහි අනුපිළිවෙලින් පද විවරණය කරන්නෙමි. කිනම් කරුණක් නිසා මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ ද? ලාභ සක්කාරය නිමිති කරගෙනය. සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පුරන ලද දාන පාරමිතා සම්භාරයක් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා ලාභ සක්කාර උපන්නේය. සතර දිශාවෙන්ම නැගුණු යමක මහා මේඝයක් මහා ජල කඳක් වස්සන්නාක් මෙන්, සියලු පාරමිතාවෝ 'මේ එකම ආත්මභාවයේ දී විපාක දෙන්නෙමු' යි එක් රැස් වූවාක් මෙන් ලාභ සක්කාර මහෝඝයක් ඇති කළහ. ඒ ඒ දනව්වලින් හා ගම්වලින් ආහාර පාන, යාන වාහන, වස්ත්‍ර, මල්, සුවඳ විලවුන් ආදිය අතැතිව ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණාදීහු පැමිණ, 'බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහිද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහිද? දේවදේව වූ, නරාසභ වූ, පුරිසසීහ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහිද?' යි විමසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සොයති. සිය ගණන් කරත්තවලින් පිරිකර රැගෙන ආවෝ, පූජා කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබී අවට ගාවුතයක් පමණ දුරට කරත්ත වියගහක තවත් කරත්තයක වියගහක් වදින සේ පෙළගැසී සිටිති. අන්ධකවින්ද බ්‍රාහ්මණයා ආදීන් මෙන් උන්වහන්සේ වැඩසිටින තැන සිටිති, වඩින තැන පස්සෙන් යති. මේ සියල්ල මහාවග්ග පාලියේ ඛන්ධකයන්හි සහ ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි එන පරිදි දත යුතුය.

යථා භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි. වුත්තඤ්චෙතං –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන්ම භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට ද එලෙසම විය. මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවර-පිණ්ඩපාත-සෙනාසන-ගිලාන-පච්චය-භෙසජ්ජ-පරික්ඛාරානං. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො සක්කතො හොති…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14; සං. නි. 2.70).

“එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්කාර කරන ලද්දේ, ගරු කරන ලද්දේ, මානය කරන ලද්දේ, පූජා කරන ලද්දේ, බුහුමන් කරන ලද්දේ, සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානපච්චය භේසජ්ජ පරික්ඛාර ලබන්නෙකු වූහ. භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ද සත්කාර කරන ලද්දේ... (පෙ)... පරික්ඛාර ලබන්නෙකු වූහ.”

තථා [Pg.95] ‘‘යාවතා ඛො, චුන්ද, එතරහි සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකසඞ්ඝම්පි සමනුපස්සාමි එවං ලාභග්ගයසග්ගපත්තං යථරිවායං, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176).

එලෙසම “චුන්දය, යම්තාක් මේ ලෝකයෙහි සංඝයෝ හෝ ගණයෝ උපන්නාහු ද, චුන්දය, මම මේ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ වැනි මෙතරම් ලාභාග්‍රයට හා යසාග්‍රයට පත් වූ අන් කිසිදු එක් සංඝයෙකු හෝ ගණයක් නොදකිමි.”

ස්වායං භගවතො ච සඞ්ඝස්ස ච උප්පන්නො ලාභසක්කාරො එකතො හුත්වා ද්වින්නං මහානදීනං උදකං විය අප්පමෙය්‍යො අහොසි. අථ සත්ථා රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘මහාලාභසක්කාරො අතීතබුද්ධානම්පි එවරූපො අහොසි, අනාගතානම්පි එවරූපො භවිස්සති. කිං නු ඛො භික්ඛූ ආහාරපරිග්ගාහකෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතා මජ්ඣත්තා නිච්ඡන්දරාගා හුත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජිතුං සක්කොන්ති, න සක්කොන්තී’’ති?

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සහ සංඝයා වහන්සේට උපන් ඒ ලාභ සක්කාරය එකට එක් වූ විට මහා ගංගා දෙකක ජලය මෙන් අප්‍රමාණ විය. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ විවේකීව වැඩසිටිමින් මෙසේ සිතූහ: “මහා ලාභ සක්කාරය අතීත බුදුවරුන්ට ද මෙබඳුම විය, අනාගත බුදුවරුන්ට ද මෙබඳුම වනු ඇත. භික්ෂූන් වහන්සේලා ආහාර වැළඳීමේ දී සිහිනුවණින් (සතිසම්පජඤ්ඤයෙන්) යුක්තව, උපේක්ෂා සහගතව, ආශාවෙන් හා ඇල්මෙන් තොරව වැළඳීමට සමත් වෙත් ද? නැතහොත් අසමත් වෙත් ද?”

සො අද්දස එකච්චෙ අධුනා පබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ අපච්චවෙක්ඛිත්වා ආහාරං පරිභුඤ්ජමානෙ. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘‘මයා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙන්තෙන න චීවරාදිහෙතු පූරිතා, උත්තමඵලස්ස පන අරහත්තස්සත්ථාය පූරිතා. ඉමෙපි භික්ඛූ මම සන්තිකෙ පබ්බජන්තා න චීවරාදිහෙතු පබ්බජිතා, අරහත්තස්සෙව පන අත්ථාය පබ්බජිතා. තෙ ඉදානි අසාරමෙව සාරං අනත්ථමෙව ච අත්ථං කරොන්තී’’ති එවමස්ස ධම්මසංවෙගො උදපාදි. තතො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ පඤ්චමං පාරාජිකං පඤ්ඤපෙතුං සක්කා අභවිස්ස, අපච්චවෙක්ඛිතාහාරපරිභොගො පඤ්චමං පාරාජිකං කත්වා පඤ්ඤපෙතබ්බො භවෙය්‍ය. න පන සක්කා එවං කාතුං, ධුවපටිසෙවනට්ඨානඤ්හෙතං සත්තානං. යථා පන කථිතෙ පඤ්චමං පාරාජිකං විය නං පස්සිස්සන්ති. එවං ධම්මාදාසං සංවරං මරියාදං ඨපෙස්සාමි, යං ආවජ්ජිත්වා ආවජ්ජිත්වා අනාගතෙ භික්ඛූ චත්තාරො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති. ඉමාය අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං පුත්තමංසූපමසුත්තන්තං නික්ඛිපි. තත්ථ චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

උන්වහන්සේ අලුතින් පැවිදි වූ සමහර කුලපුත්‍රයන් ආහාර ගැනීමේ දී සිහිනුවණින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර වළඳනු දුටුහ. දැක උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: “මා විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පුරන ලද්දේ සිවුරු ආදිය සඳහා නොවේ, උත්තම ඵලය වූ අර්හත්ත්වය උදෙසාමය. මේ භික්ෂූන් ද මා වෙත පැවිදි වූයේ සිවුරු ආදිය සඳහා නොවේ, අර්හත්ත්වය සඳහාමය. ඔවුන් දැන් හරයක් නැති දෙය හරය ලෙසත්, අනර්ථය අර්ථය ලෙසත් සලකති” යි මෙසේ උන්වහන්සේට ධර්ම සංවේගයක් උපන්නේය. ඉක්බිති මෙසේ සිතුණි: “පස්වන පාරාජිකාවක් පැනවීමට හැකි වූයේ නම්, සිහිනුවණින් තොරව ආහාර වැළඳීම පස්වන පාරාජිකාව ලෙස පනවන්නට තිබුණි. එහෙත් එසේ කළ නොහැක්කේ මෙය සත්ත්වයන්ට නිරන්තරයෙන් ඇසුරු කිරීමට සිදුවන දෙයක් බැවිනි. එහෙත් යම් ලෙසකින් දේශනා කළහොත් ඔවුන් එය පස්වන පාරාජිකාවක් මෙන් සලකනු ඇත් ද? මෙසේ මම ධර්මය නමැති කැඩපතක්, සංවරයක් හා සීමාවක් පනවන්නෙමි. එය නැවත නැවත සිහිපත් කිරීමෙන් අනාගතයෙහි භික්ෂූන් සතර පච්චයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට වළඳනු ඇත.” මෙම අටුප්පත්තිය නිමිති කරගෙන මෙම පුත්තමංසූපම සූත්‍රය වදාරන ලදී. එහි 'චත්තාරෝ මේ භික්ඛවේ ආහාරා' යනාදියෙහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිමය.

චත්තාරො පන ආහාරෙ විත්ථාරෙත්වා ඉදානි තෙසු ආදීනවං දස්සෙතුං කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, කබළීකාරො ආහාරො දට්ඨබ්බොතිආදිමාහ? තත්ථ ජායම්පතිකාති ජායා චෙව පති ච. පරිත්තං සම්බලන්ති පුටභත්තසත්තුමොදකාදීනං අඤ්ඤතරං අප්පමත්තකං පාථෙය්‍යං. කන්තාරමග්ගන්ති කන්තාරභූතං මග්ගං, කන්තාරෙ වා මග්ගං. කන්තාරන්ති චොරකන්තාරං වාළකන්තාරං අමනුස්සකන්තාරං නිරුදකකන්තාරං අප්පභක්ඛකන්තාරන්ති පඤ්චවිධං. තෙසු යත්ථ චොරභයං අත්ථි[Pg.96], තං චොරකන්තාරං. යත්ථ සීහබ්‍යග්ඝාදයො වාළා අත්ථි, තං වාළකන්තාරං. යත්ථ බලවාමුඛයක්ඛිනිආදීනං අමනුස්සානං වසෙන භයං අත්ථි, තං අමනුස්සකන්තාරං. යත්ථ පාතුං වා න්හායිතුං වා උදකං නත්ථි, තං නිරුදකකන්තාරං. යත්ථ ඛාදිතබ්බං වා භුඤ්ජිතබ්බං වා අන්තමසො කන්දමූලාදිමත්තම්පි නත්ථි, තං අප්පභක්ඛකන්තාරං නාම. යත්ථ පනෙතං පඤ්චවිධම්පි භයං අත්ථි, තං කන්තාරමෙව. තං පනෙතං එකාහද්වීහතීහාදිවසෙන නිත්ථරිතබ්බම්පි අත්ථි, න තං ඉධ අධිප්පෙතං. ඉධ පන නිරුදකං අප්පභක්ඛං යොජනසතිකකන්තාරං අධිප්පෙතං. එවරූපෙ කන්තාරෙ මග්ගං. පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති ඡාතකභයෙන චෙව රොගභයෙන ච රාජභයෙන ච උපද්දුතා පටිපජ්ජෙය්‍යුං ‘‘එතං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා ධම්මිකස්ස රඤ්ඤො නිරුපද්දවෙ රට්ඨෙ සුඛං වසිස්සාමා’’ති මඤ්ඤමානා.

ආහාර සතර පිළිබඳව විස්තර කිරීමෙන් අනතුරුව, දැන් එම ආහාරයන්හි ඇති ආදීනව දැක්වීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, කබලිංකාර ආහාරය කෙසේ බැලිය යුතුද?" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'ජායම්පතිකා' යනු බිරිඳ සහ ස්වාමියා ය. 'පරිත්තං සම්බලං' යනු බත් මුල්, අග්ගලා වැනි ඉතා ස්වල්ප වූ මග වියදම් (පාතෙය්‍ය) ය. 'කන්තාර මග්ගං' යනු කාන්තාරයක් වැනි වූ මාර්ගයයි. කාන්තාරය යනු සොර කාන්තාරය, වාල කාන්තාරය, අමනුෂ්‍ය කාන්තාරය, නිර්ජල කාන්තාරය සහ ආහාර විරල කාන්තාරය යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. සොර බිය පවතින ස්ථානය සොර කාන්තාරයයි. සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදී රුදුරු සතුන් සිටින ස්ථානය වාල කාන්තාරයයි. බලවත් යක්ෂණියන් වැනි අමනුෂ්‍යයන් නිසා බිය ඇති ස්ථානය අමනුෂ්‍ය කාන්තාරයයි. බීමට හෝ ස්නානයට ජලය නොමැති ස්ථානය නිර්ජල කාන්තාරයයි. අලයක් හෝ මුලක් වැනි දෙයක් පවා අනුභව කිරීමට නොමැති ස්ථානය ආහාර විරල (දුර්භික්ෂ) කාන්තාරයයි. මේ පස් වැදෑරුම් බියම පවතින ස්ථානය නියම කාන්තාරයයි. දිනක් හෝ දින දෙක තුනකින් එතෙර විය හැකි කාන්තාර මෙහි අදහස් නොකෙරේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ ජලය හා ආහාර රහිත වූ යොදුන් සියයක් පමණ දිගු මහා කාන්තාරයකි. කුසගින්නෙන්, රෝග බියෙන් හෝ රජ බියෙන් පීඩිත වූවෝ, "මෙම කාන්තාරයෙන් එතෙර වී ධාර්මික රජෙකුගේ උපද්‍රව රහිත රාජ්‍යයක සැපසේ වාසය කරන්නෙමු" යි සිතා මෙවැනි කාන්තාර මාර්ගයකට පිළිපන්නාහ.

එකපුත්තකොති උක්ඛිපිත්වා ගහිතො අනුකම්පිතබ්බයුත්තො අථිරසරීරො එකපුත්තකො. වල්ලූරඤ්ච සොණ්ඩිකඤ්චාති ඝනඝනට්ඨානතො ගහෙත්වා වල්ලූරං, අට්ඨිනිස්සිතසිරානිස්සිතට්ඨානානි ගහෙත්වා සූලමංසඤ්චාති අත්ථො. පටිපිසෙය්‍යුන්ති පහරෙය්‍යුං. කහං එකපුත්තකාති අයං තෙසං පරිදෙවනාකාරො.

'එකපුත්තකෝ' යනු වඩාගෙන යන ලද, අනුකම්පා කළ යුතු වූ, නොමේරූ ශරීරයක් ඇති එකම පුත්‍රයා ය. 'වල්ලූරඤ්ච සොණ්ඩිකඤ්ච' යනු මාංශ බහුල තැන්වලින් ගත් මස් (වල්ලූර) සහ ඇට නහරවල රැඳී ඇති මස් කොටස් (සූලමාංස) යන අර්ථයයි. 'පටිපිසෙය්‍යුං' යනු (ළයට) පහර දෙන්නාහ. 'අපේ එකම පුතු කොහේද?' යනු ඔවුන්ගේ විලාපයේ ස්වරූපයයි.

අයං පනෙත්ථ භූතමත්ථං කත්වා ආදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනා – ද්වෙ කිර ජායම්පතිකා පුත්තං ගහෙත්වා පරිත්තෙන පාථෙය්‍යෙන යොජනසතිකං කන්තාරමග්ගං පටිපජ්ජිංසු. තෙසං පඤ්ඤාසයොජනානි ගන්ත්වා පාථෙය්‍යං නිට්ඨාසි, තෙ ඛුප්පිපාසාතුරා විරළච්ඡායායං නිසීදිංසු. තතො පුරිසො භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ ඉතො සමන්තා පඤ්ඤාසයොජනානි ගාමො වා නිගමො වා නත්ථි. තස්මා යං තං පුරිසෙන කාතබ්බං බහුම්පි කසිගොරක්ඛාදිකම්මං, න දානි සක්කා තං මයා කාතුං, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සාපි තං ආහ – ‘‘සාමි මයා දානි යං තං ඉත්ථියා කාතබ්බං බහුම්පි සුත්තකන්තනාදිකම්මං, තං කාතුං න සක්කා, එහි මං මාරෙත්වා උපඩ්ඪමංසං ඛාදිත්වා උපඩ්ඪං පාථෙය්‍යං කත්වා පුත්තෙන සද්ධිං කන්තාරං නිත්ථරාහී’’ති. පුන සොපි තං ආහ – ‘‘භද්දෙ මාතුගාමමරණෙන ද්වින්නං මරණං පඤ්ඤායති. න හි මන්දො කුමාරො මාතරා විනා [Pg.97] ජීවිතුං සක්කොති. යදි පන මයං ජීවාම. පුන දාරකං ලභෙය්‍යාම. හන්ද දානි පුත්තකං මාරෙත්වා, මංසං ගහෙත්වා කන්තාරං නිත්ථරාමා’’ති. තතො මාතා පුත්තමාහ – ‘‘තාත, පිතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති, සො අගමාසි. අථස්ස පිතා, ‘‘මයා ‘පුත්තකං පොසෙස්සාමී’ති කසිගොරක්ඛාදීහි අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතුං, ත්වංයෙව තව පුත්තං මාරෙහී’’ති වත්වා, ‘‘තාත මාතුසන්තිකං ගච්ඡා’’ති ආහ. සො අගමාසි. අථස්ස මාතාපි, ‘‘මයා පුත්තං පත්ථෙන්තියා ගොවතකුක්කුරවතදෙවතායාචනාදීහිපි තාව අනප්පකං දුක්ඛමනුභූතං, කො පන වාදො කුච්ඡිනා පරිහරන්තියා? න සක්කොමි අහං පුත්තං මාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘තාත, පිතුසන්තිකමෙව ගච්ඡා’’ති ආහ. එවං සො ද්වින්නමන්තරා ගච්ඡන්තොයෙව මතො. තෙ තං දිස්වා පරිදෙවිත්වා වුත්තනයෙන මංසානි ගහෙත්වා ඛාදන්තා පක්කමිංසු.

මෙහි සිද්ධිය පැහැදිලි කරමින් මුල සිට කෙටියෙන් කරන අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: අඹුසැමියන් දෙදෙනෙකු තම දරුවා ද රැගෙන ස්වල්ප වූ මග වියදම් ඇතිව යොදුන් සියයක් දිගු කාන්තාර මාර්ගයකට පිළිපන්නාහ. යොදුන් පණහක් ගිය තැන ඔවුන්ගේ මග වියදම් අවසන් විය. ඔවුහු කුසගින්නෙන් හා පිපාසයෙන් පීඩිතව ගසක අල්ප වූ සෙවණක වාඩි වූහ. එවිට ස්වාමියා බිරිඳට මෙසේ කීය: "සොඳුරිය, මෙතැන් සිට අවට යොදුන් පණහක් යනතුරු ගමක් හෝ නියම්ගමක් නැත. එබැවින් ගොවිතැන් කිරීම හෝ ගව පාලනය වැනි පුරුෂයෙකු විසින් කළ යුතු බොහෝ දේ කිරීමට මට දැන් ශක්තියක් නැත. එබැවින් මා මරා මගේ මස්වලින් අඩක් අනුභව කර, ඉතිරි අඩ මග වියදම් ලෙස ගෙන පුතු සමඟ කාන්තාරයෙන් එතෙර වන්න." එවිට බිරිඳ ද ඔහුට මෙසේ කීවාය: "හිමියනි, නූල් කැපීම වැනි ස්ත්‍රියක විසින් කළ යුතු බොහෝ දේ කිරීමට මට ද දැන් නොහැක. එබැවින් මා මරා මස් අනුභව කර පුතු සමඟ එතෙර වන්න." එවිට සැමියා නැවතත් මෙසේ කීය: "සොඳුරිය, මව මියගියහොත් දෙදෙනෙකුගේම මරණය පෙනේ. මේ කුඩා දරුවාට මව නොමැතිව ජීවත් විය නොහැක. ඉදින් අප ජීවත් වුවහොත් අපට නැවත දරුවෙකු ලැබිය හැකිය. එබැවින් දැන් පුතු මරා, මස් ගෙන කාන්තාරයෙන් එතෙර වෙමු." ඉන්පසු මව පුතුට, "පුතේ, පියා ළඟට යන්න" යි කීවාය. ඔහු පියා ළඟට ගියේය. එවිට පියා, "මම මේ පුතු පෝෂණය කරමි'යි සිතා ගොවිතැන් ආදියෙන් අපමණ දුක් වින්දෙමි. මට පුතු මැරීමට නොහැක. ඔබම ඔබේ පුතු මරන්න" යි පවසා, "පුතේ, මව ළඟට යන්න" යි කීය. ඔහු මව ළඟට ගියේය. එවිට මව ද, "පුතෙකු පතා මම ගව වත්, සුනඛ වත් රකිමින් දෙවියන් යදිමින් අපමණ දුක් වින්දෙමි. දස මසක් කුසින් දරා සිටි දුක ගැන කවර කතාද? මට ද පුතු මැරීමට නොහැක" යි පවසා, "පුතේ, පියා ළඟටම යන්න" යි කීවාය. මෙසේ ඔහු දෙමව්පියන් දෙදෙනා අතරේ ඒ මේ අත යමින් සිටියදීම මියගියේය. ඔවුහු ඒ දැක හඬා වැළපී, කලින් කී පරිදි මස් රැගෙන අනුභව කරමින් ඉදිරියට ගියහ.

තෙසං සො පුත්තමංසාහාරො නවහි කාරණෙහි පටිකූලත්තා නෙව දවාය හොති, න මදාය, න මණ්ඩනාය, න විභූසනාය, කෙවලං කන්තාරනිත්ථරණත්ථායෙව හොති. කතමෙහි නවහි කාරණෙහි පටිකූලොති චෙ? සජාතිමංසතාය ඤාතිමංසතාය පුත්තමංසතාය පියපුත්තමංසතාය තරුණමංසතාය ආමකමංසතාය අභොගමංසතාය අලොණතාය අධූපිතතායාති. එවඤ්හි තෙ නවහි කාරණෙහි පටිකූලං තං පුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව පන නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු. න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතට්ඨානානි අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තං මංසමෙව පන ඛාදිංසු. න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං කත්වා ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු. න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමච්ඡෙරමලෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු. න අඤ්ඤං කිඤ්චි මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමාති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු. න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා [Pg.98] වා ඣාපයිංසු. න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු. ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති න හීළෙත්වා ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු. න ‘‘තුය්හං භාගො මය්හං භාගො තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු. සමග්ගා පන සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු. ඉමං නෙසං එවරූපං නිච්ඡන්දරාගාදිපරිභොගං සම්පස්සමානො සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝම්පි තං කාරණං අනුජානාපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, අපි නු තෙ දවාය වා ආහාරං ආහාරෙය්‍යුන්තිආදිමාහ. තත්ථ දවාය වාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.18) විත්ථාරිතානෙව. කන්තාරස්සාති නිත්තිණ්ණාවසෙසස්ස කන්තාරස්ස.

ඒ මව්පිය දෙදෙනාට එම පුත්‍ර මාංශය අනුභව කිරීම කරුණු නවයක් නිසා පිළිකුල් සහගත වන බැවින්, එය කිසිසේත්ම ක්‍රීඩාව පිණිස හෝ මදය පිණිස හෝ ශරීරය අලංකාර කරගැනීම පිණිස හෝ විභූෂණය පිණිස හෝ නොවීය. එය හුදෙක් කාන්තාරය තරණය කිරීමේ අරමුණින්ම පමණක් විය. කිනම් කරුණු නවයක් නිසා එය පිළිකුල් සහගත වේද යත්? එය සමාන ජාතියක මාංශයක් වීම, ඥාති මාංශයක් වීම, පුත්‍ර මාංශයක් වීම, ප්‍රියතම පුත්‍රයාගේ මාංශයක් වීම, ලාබාල මාංශයක් වීම, අමු මාංශයක් වීම, අනුභවයට නුසුදුසු මාංශයක් වීම, ලුණු රහිත වීම සහ දුම් ගසා පදම් නොකිරීම යන කරුණු නවය නිසා එය පිළිකුල් සහගත වේ. මෙසේ ඒ මව්පියෝ කරුණු නවයකින් පිළිකුල් සහගත වූ ඒ පුත්‍ර මාංශය අනුභව කරන කල්හි, එය කෙරෙහි ඇලුම් කරමින් හෝ ගිජු වූ සිතින් යුක්තව හෝ අනුභව නොකළහ. එසේ නොවී ඔවුහු මධ්‍යස්ථව, ඡන්දරාගයෙන් තොරව එම පරිභෝජනයෙහි පිහිටා අනුභව කළහ. ඔවුහු ඇට, නහර සහ සම් වලට ඇලී ඇති කොටස් ඉවත් කරමින් තෝරාගත් මෘදු වූ උසස් මාංශයන්ම අනුභව නොකළහ; අතට හසු වූ මාංශයම අනුභව කළහ. ඔවුහු තෘප්තිමත් වන තෙක් උගුර දක්වා පිරෙන සේ අනුභව නොකළහ; එදිනට යැපිය හැකි ප්‍රමාණය පමණක් ස්වල්ප වශයෙන් අනුභව කළහ. ඔවුහු එකිනෙකා කෙරෙහි මසුරුකම් කරමින් අනුභව නොකළහ; මසුරුකම නමැති කිලිටි නැති පිරිසිදු සිතින්ම අනුභව කළහ. ඔවුහු 'අපි වෙනත් කිසියම් මුව මස් හෝ මයුර මස් වැනි යමක් අනුභව කරමු' යැයි මුළාවට පත්ව අනුභව නොකළහ; ප්‍රිය පුත්‍රයාගේ මාංශය බව දැන දැනම අනුභව කළහ. 'අහෝ! අපට නැවතත් මෙවැනි පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කිරීමට ලැබේවා' යි ප්‍රාර්ථනා කරමින් අනුභව නොකළහ; එවැනි ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් තොරවම අනුභව කළහ. 'කාන්තාරයෙහි මෙපමණක් අනුභව කර, ඉතිරි කොටස කාන්තාරය තරණය කළ පසු ලුණු ඇඹුල් ආදිය යොදා අනුභව කරමු' යැයි සිතා ඉතිරි කර තබා නොගත්හ; කාන්තාරය අවසානයේදී 'මහජනයා දකින්නට පෙර' එය පොළොවෙහි වැළලූහ, නැතහොත් ගින්නෙන් දවා දැමූහ. 'අප මෙන් මෙවැනි පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කිරීමට වෙන කිසිවෙකුට නොලැබේ' යැයි කියා මානයක් හෝ දර්පයක් ඇති කර නොගත්හ; නිහතමානීව, දර්පය දුරු කර අනුභව කළහ. 'මේ ලුණු ඇඹුල් නැති, සුවඳ නැති, දුර්ගන්ධ ඇති මාංශයෙන් ඇති පලය කිමදැයි' ගර්හා කරමින් අනුභව නොකළහ; ගර්හා කිරීමෙන් තොරවම අනුභව කළහ. 'මේ උඹේ කොටසය, මේ මගේ කොටසය, මේ උඹේ පුතාය, මේ මගේ පුතාය' කියා එකිනෙකා ඉක්මවා නොසිතූහ. සමගියෙන් හා සතුටින් යුක්තව අනුභව කළහ. ඔවුන්ගේ මෙවැනි වූ ඡන්දරාගයෙන් තොර පරිභෝජනය මැනවින් දුටු ශාස්තෘන් වහන්සේ, භික්ෂු සංඝයාටද එම කරුණ අනුදැන වදාරනු පිණිස 'මහණෙනි, ඒ මව්පියන් ක්‍රීඩාව පිණිස ඒ ආහාරය අනුභව කරන්නේද?' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දවාය' යනාදී පද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'කන්තාරස්ස' යනු තරණය කර අවසන් වීමට ඉතිරිව ඇති කාන්තාරය පිළිබඳවයි.

එවමෙව ඛොති නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පියපුත්තමංසසදිසො කත්වා දට්ඨබ්බොති අත්ථො. කතමෙසං නවන්නං? ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනං. ගමනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හාති, පරියෙසනපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, පරිභොගනිධානආසයපරිපක්කාපරිපක්කසම්මක්ඛණනිස්සන්දපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි, තානි පනෙතානි ගමනපාටිකුල්‍යතාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.294) ආහාරපාටිකුල්‍යතානිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානෙව. ඉති ඉමෙසං නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන පුත්තමංසූපමං කත්වා ආහාරො පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

එලෙසම, පිළිකුල් සහගත කරුණු නවයක අනුසාරයෙන් ආහාරය ප්‍රිය පුත්‍රයෙකුගේ මාංශයට සමාන කර දැක්විය යුතු බව මෙහි අදහසයි. කිනම් කරුණු නවයක්ද? ගමන පිළිකුල් සහගත වීම ආදියයි. පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමනෙහි පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාද කබලිංකාර ආහාරය පිරිසිඳ දනී. සෙවීම, පරිභෝජනය, තැන්පත් වීම, ආශය (කුසෙහි පිහිටීම), පැසීම, නොපැසීම, ශරීරයෙහි තැවරීම සහ බැහැර වීම යන කරුණු වල පිළිකුල් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාද එම ආහාරය පිරිසිඳ දනී. මේ ගමන පිළිකුල් සහගත බව ආදිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි 'ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤා නිද්දේසයෙහි' විස්තර කර ඇත. මෙසේ මේ පිළිකුල් සහගත කරුණු නවය අනුසාරයෙන් ආහාරය පුත්‍ර මාංශයට උපමා කර පරිභෝජනය කළ යුතුය.

යථා තෙ ජායම්පතිකා පාටිකුල්‍යං පියපුත්තමංසං ඛාදන්තා න සාරත්තා ගිද්ධමානසා හුත්වා ඛාදිංසු, මජ්ඣත්තභාවෙයෙව නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතා ඛාදිංසු, එවං නිච්ඡන්දරාගපරිභොගං කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතං අපනෙත්වා ථූලථූලං වරමංසමෙව ඛාදිංසු, හත්ථසම්පත්තමෙව පන ඛාදිංසු, එවං සුක්ඛභත්තමන්දබ්‍යඤ්ජනාදීනි පිට්ඨිහත්ථෙන අපටික්ඛිපිත්වා වට්ටකෙන විය කුක්කුටෙන විය ච ඔධිං අදස්සෙත්වා තතො තතො සප්පිමංසාදිසංසට්ඨවරභොජනංයෙව විචිනිත්වා අභුඤ්ජන්තෙන සීහෙන විය සපදානං පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

ඒ මව්පියන් පිළිකුල් සහගත වූ ප්‍රිය පුත්‍ර මාංශය අනුභව කරන කල්හි ඇලීමෙන් හෝ ගිජු බවින් තොරව, මධ්‍යස්ථව හා ඡන්දරාගයෙන් තොරව අනුභව කළාක් මෙන්, ආහාරයද ඡන්දරාගයෙන් තොරව පරිභෝජනය කළ යුතුය. එමෙන්ම ඔවුන් ඇට, නහර, සමෙහි ඇලී ඇති කොටස් ඉවත් කරමින් තෝරාගත් මස් පමණක් අනුභව නොකොට අතට පත් වූ කොටසම අනුභව කළාක් මෙන්, වියළි බත් හෝ රස අඩු ව්‍යංජන ආදිය අතේ පිටිපසින් බැහැර නොකොට, වටුවෙකු හෝ කුකුළෙකු මෙන් තෝරා බේරා නොගෙන, සිංහයෙකු මෙන් අනුපිළිවෙලින් (සපදානචාරීව) ආහාරය පරිභෝජනය කළ යුතුය.

යථා ච තෙ න යාවදත්ථං කණ්ඨප්පමාණං ඛාදිංසු, ථොකං ථොකං පන එකෙකදිවසං යාපනමත්තමෙව ඛාදිංසු, එවමෙව ආහරහත්ථකාදිබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරෙන විය යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං අභුඤ්ජන්තෙන චතුන්නං පඤ්චන්නං වා [Pg.99] ආලොපානං ඔකාසං ඨපෙත්වාව ධම්මසෙනාපතිනා විය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සො කිර පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි තිට්ඨමානො ‘‘පච්ඡාභත්තෙ අම්බිලුග්ගාරසමුට්ඨාපකං කත්වා එකදිවසම්පි ආහාරං න ආහාරෙසි’’න්ති වත්වා සීහනාදං නදන්තො ඉමං ගාථමාහ –

ඔවුන් රිසි සේ උගුර දක්වා පිරෙන තුරු අනුභව නොකොට, දිනකට යැපිය හැකි ප්‍රමාණය පමණක් ස්වල්ප වශයෙන් අනුභව කළාක් මෙන්, බඩ පිරෙන තෙක් අනුභව කරන බ්‍රාහ්මණයන් මෙන් නොවී, බත් පිඬු සතරක හෝ පහක ඉඩක් ඉතිරි කොට ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ මෙන් ආහාරය වැළඳිය යුතුය. උන්වහන්සේ වසර හතළිස් පහක් මුළුල්ලෙහි මහණ දම් පුරන අතරතුර, ආහාර අනුභවයෙන් පසු ඇඹුල් ගතියක් ඇති වන සේ කිසිදු දිනක ආහාර වැළඳුවේ නැතැයි පවසා, සිංහ නාද පවත්වමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක;

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

'බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉතිරිව තිබියදීම ආහාර ගැනීම නතර කර පැන් පානය කළ යුතුය. නිවනට යොමු කළ සිතක් ඇති භික්ෂුවකට පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත්ය.'

යථා ච තෙ න අඤ්ඤමඤ්ඤං මච්ඡරායන්තා ඛාදිංසු, විගතමලමච්ඡෙරෙන පන පරිසුද්ධෙනෙව චෙතසා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා අමච්ඡරායිත්වා ‘‘ඉමං සබ්බං ගණ්හන්තස්ස සබ්බං දස්සාමි, උපඩ්ඪං ගණ්හන්තස්ස උපඩ්ඪං, සචෙ ගහිතාවසෙසො භවිස්සති, අත්තනා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘අඤ්ඤං කිඤ්චි මයං මිගමංසං වා මොරමංසාදීනං වා අඤ්ඤතරං ඛාදාමා’’ති සම්මූළ්හා ඛාදිංසු, පියපුත්තමංසභාවං පන ජානන්තාව ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘අහං ඛාදාමි භුඤ්ජාමී’’ති අත්තූපලද්ධිසම්මොහං අනුප්පාදෙත්වා ‘‘කබළීකාරාහාරො න ජානාති ‘චාතුමහාභූතිකකායං වඩ්ඪෙමී’ති, කායොපි න ජානාති ‘කබළීකාරාහාරො මං වඩ්ඪෙතී’’’ති, එවං සම්මොහං පහාය පරිභුඤ්ජිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤවසෙනාපි චෙස අසම්මූළ්හෙනෙව හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

එමෙන්ම ඔවුන් එකිනෙකා කෙරෙහි මසුරුකම් නොකොට මසුරුකම දුරු වූ පිරිසිදු සිතින් යුතුව අනුභව කළාක් මෙන්, පිණ්ඩපාතය ලත් කල්හි මසුරු නොවී 'මේ සියල්ල ගන්නාට සියල්ල දෙමි, අඩක් ගන්නාට අඩක් දෙමි, යමක් ඉතිරි වුවහොත් පමණක් මම අනුභව කරමි' යැයි සාරණීය ධර්මයන්හි පිහිටා ආහාර පරිභෝජනය කළ යුතුය. එමෙන්ම ඔවුන් 'අපි වෙනත් මුව මස් හෝ මයුර මස් අනුභව කරමු' යැයි මුළාවට පත් නොවී පුත්‍ර මාංශය බව දැන දැනම අනුභව කළාක් මෙන්, පිණ්ඩපාතය ලත් කල්හි 'මම අනුභව කරමි, මම භුක්ති විඳිමි' යැයි ආත්ම දෘෂ්ටියෙන් යුත් මුළාව ඇති කර නොගෙන, 'කබලිංකාර ආහාරය සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුණු කය වඩවමි' කියා නොදනී, කයද 'කබලිංකාර ආහාරය මාව වඩවයි' කියා නොදනී' යනුවෙන් මුළාව දුරු කර ආහාර වැළඳිය යුතුය. එසේම සති සම්පජඤ්ඤයෙහි පිහිටා මුළාවෙන් තොරවම ආහාරය පරිභෝජනය කළ යුතුය.

යථා ච තෙ න ‘‘අහො වත මයං පුනපි එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදෙය්‍යාමා’’ති පත්ථනං කත්වා ඛාදිංසු, පත්ථනං පන වීතිවත්තාව හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලද්ධා ‘අහො වතාහං ස්වෙපි පුනදිවසෙපි එවරූපං ලභෙය්‍යං’, ලූඛං වා පන ලද්ධා ‘‘හිය්‍යො විය මෙ අජ්ජ පණීතභොජනං න ලද්ධ’’න්ති පත්ථනං වා අනුසොචනං වා අකත්වා නිත්තණ්හෙන –

එම අඹුසැමියන් දෙදෙනා 'අහෝ! අපට නැවතත් මෙවැනි පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කරන්නට ලැබෙන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්දැයි' පතමින් එය අනුභව නොකළහ. එබඳු ප්‍රාර්ථනාවන් ඉක්මවා ගියෝව (තෘෂ්ණාවෙන් තොරව) එය අනුභව කළහ. එලෙසින්ම ප්‍රණීත භෝජනයක් ලැබුණු කල්හි 'අහෝ! මට හෙටත්, අනිද්දාත් මෙවැනිම භෝජනයක් ලැබේවා' කියා හෝ, රූක්ෂ භෝජනයක් ලැබුණු කල්හි 'ඊයේ මෙන් මට අද ප්‍රණීත භෝජනයක් ලැබුණේ නැතැයි' කියා හෝ ප්‍රාර්ථනා කිරීමක් හෝ ශෝක කිරීමක් නොකොට තෘෂ්ණාවෙන් තොරව ආහාර වැළඳිය යුතුය.

‘‘අතීතං නානුසොචාමි, නප්පජප්පාමිනාගතං;

පච්චුප්පන්නෙන යාපෙමි, තෙන වණ්ණො පසීදතී’’ති. (ජා. 2.22.90) –

"මම අතීතය ගැන ශෝක නොවෙමි, අනාගතය පතමින් ලතැවෙන්නේ නැත; වර්තමානයෙන් යැපෙමි, ඒ හේතුවෙන් මාගේ වර්ණය (ශරීර පැහැය) ප්‍රසන්න වෙයි."

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන ‘‘පච්චුප්පන්නෙනෙව යාපෙස්සාමී’’ති පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

"වර්තමානයෙන් ලැබෙන දෙයින්ම යැපෙන්නෙමි" යන මෙම අවවාදය සිහිපත් කරමින් ආහාර වැළඳිය යුතුය.

යථා ච තෙ න ‘‘එත්තකං කන්තාරෙ ඛාදිත්වා අවසිට්ඨං කන්තාරං අතික්කම්ම ලොණම්බිලාදීහි යොජෙත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති සන්නිධිං අකංසු, කන්තාරපරියොසානෙ [Pg.100] පන ‘‘පුරෙ මහාජනො පස්සතී’’ති භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසු, එවමෙව –

එම අඹුසැමියන් "කාන්තාරයේදී මෙපමණක් අනුභව කොට, ඉතිරි මස් කාන්තාරයෙන් එතෙර වූ පසු ලුණු, ඇඹුල් ආදිය දමාගෙන අනුභව කරන්නෙමු" යැයි සිතා ආහාර තැන්පත් කර නොතැබූහ. කාන්තාරය අවසානයේදී "මහජනයා දැකීමට පෙර" යැයි සිතා ඒවා පොළොවේ වැළලූහ, නැතහොත් ගින්නෙන් දවා දැමූහ. එලෙසින්ම -

‘‘අන්නානමථො පානානං,ඛාදනීයානං අථොපි වත්ථානං;

ලද්ධා න සන්නිධිං කයිරා,න ච පරිත්තසෙ තානි අලභමානො’’ති. (සු. නි. 930);

–

"ආහාර වේවා, පාන වර්ග වේවා, කැවිලි පෙවිලි වේවා, ඇඳුම් පැලඳුම් වේවා ලැබුණු කල්හි ඒවා රැස් කර තැන්පත් කර නොතැබිය යුතුය. ඒවා නොලැබුණු කල්හි ද ඒ ගැන තැති නොගත යුතුය."

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන චතූසු පච්චයෙසු යං යං ලභති, තතො තතො අත්තනො යාපනමත්තං ගහෙත්වා, සෙසං සබ්‍රහ්මචාරීනං විස්සජ්ජෙත්වා සන්නිධිං පරිවජ්ජන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘කොචි අඤ්ඤො අම්හෙ විය එවරූපං පුත්තමංසං ඛාදිතුං න ලභතී’’ති මානං වා දප්පං වා අකංසු, නිහතමානා පන නිහතදප්පා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පණීතභොජනං ලභිත්වා ‘‘අහමස්මි ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතාදීන’’න්ති න මානො වා දප්පො වා කාතබ්බො. ‘‘නායං පබ්බජ්ජා චීවරාදිහෙතු, අරහත්තහෙතු පනායං පබ්බජ්ජා’’ති පච්චවෙක්ඛිත්වා නිහතමානදප්පෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බො.

මෙම අවවාදය සිහිපත් කරන මහණ තෙමේ සිවුපසයෙන් යමක් ලබයිද, එයින් තමාගේ යැපීමට පමණක් ගෙන, ඉතිරිය සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා උදෙසා අත්හැර දමා, ආහාර රැස් කිරීම වළකා ආහාර වැළඳිය යුතුය. එම අඹුසැමියන් "අප මෙන් මෙබඳු පුත්‍ර මාංශයක් අනුභව කිරීමට වෙනත් කිසිවෙකුට නොලැබේ" යැයි කියා මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති කර නොගත්හ. මානය හා උඩඟුකම දුරු කොට ඔවුහු එය අනුභව කළහ. එලෙසින්ම ප්‍රණීත භෝජන ලැබුණු කල්හි "මම සිවුරු පිණ්ඩපාත ආදිය ලබන්නෙක්මි" කියා මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති නොකරගත යුතුය. "මෙම පැවිද්ද සිවුරු ආදිය උදෙසා නොව, අර්හත්වය උදෙසාමය" කියා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට මානය හා උඩඟුකම දුරු කරගෙනම ආහාර වැළඳිය යුතුය.

යථා ච තෙ ‘‘කිං ඉමිනා අලොණෙන අනම්බිලෙන අධූපිතෙන දුග්ගන්ධෙනා’’ති හීළෙත්වා න ඛාදිංසු, හීළනං පන වීතිවත්තා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙව පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා ‘‘කිං ඉමිනා අස්සගොණභත්තසදිසෙන ලූඛෙන නිරසෙන, සුවානදොණියං තං පක්ඛිපථා’’ති එවං පිණ්ඩපාතං වා ‘‘කො ඉමං භුඤ්ජිස්සති, කාකසුනඛාදීනං දෙහී’’ති එවං දායකං වා අහීළෙන්තෙන –

එම අඹුසැමියන් "ලුණු නැති, ඇඹුල් නැති, තෙම්පරාදු නොකළ, දුර්ගන්ධ වූ මෙයින් ඇති වැඩක් නැතැයි" ගරහමින් අනුභව නොකළහ. ගර්හාව ඉක්මවා ගොස් ඔවුහු ආහාර ගත්හ. එලෙසින්ම පිණ්ඩපාතය ලැබුණු කල්හි "අස්වයන්ට, ගවයන්ට දෙන බත වැනි මෙබඳු රූක්ෂ, නීරස දෙයින් කුමන පලක්ද? මෙය බල්ලන්ගේ ආහාර භාජනයට දමන්න" කියා පිණ්ඩපාතයට ගැරහීමෙන් හෝ, "කවුද මේවා කන්නේ? කපුටන්ට, බල්ලන්ට දෙන්න" කියා දායකයාට ගැරහීමෙන් තොරව -

‘‘ස පත්තපාණි විචරන්තො, අමූගො මූගසම්මතො;

අප්පං දානං න හීළෙය්‍ය, දාතාරං නාවජානියා’’ති. (සු. නි. 718);

–

"පාත්‍රය අතැතිව පිඬු සිඟා වඩින, ගොළු නොවුණත් ගොළුවෙකු සේ සමානුගත වූ ඒ මහණ තෙමේ, ලැබෙන ස්වල්ප වූ දානයට වුවද ගර්හා නොකළ යුතුය, දායකයාව ද අවමන් නොකළ යුතුය."

ඉමං ඔවාදං අනුස්සරන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බො. යථා ච තෙ න ‘‘තුය්හං භාගො, මය්හං භාගො, තව පුත්තො මම පුත්තො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිමඤ්ඤිංසු, සමග්ගා පන, සම්මොදමානා හුත්වා ඛාදිංසු, එවමෙවං පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා යථා එකච්චො ‘‘කො තුම්හාදිසානං දස්සති නික්කාරණා උම්මාරෙසු පක්ඛලන්තානං ආහිණ්ඩන්තානං විජාතමාතාපි වො දාතබ්බං න මඤ්ඤති, මයං පන [Pg.101] ගතගතට්ඨානෙ පණීතානි චීවරාදීනි ලභාමා’’ති සීලවන්තෙ සබ්‍රහ්මචාරී අතිමඤ්ඤති, යං සන්ධාය වුත්තං –

මෙම අවවාදය සිහිපත් කරමින් ආහාර වැළඳිය යුතුය. එම අඹුසැමියන් "මේ ඔබේ කොටසය, මේ මගේ කොටසය, ඔබේ පුතාය, මගේ පුතාය" කියා එකිනෙකා අභිබවා නොසිතූහ. ඔවුහු සමගිව, සතුටු වෙමින් එය අනුභව කළහ. එලෙසින්ම පිණ්ඩපාතය ලැබුණු කල්හි ඇතැමෙක් "ඔබ වැනි අයට කවුද දෙන්නේ? නිකරුණේ දොරකඩවල් ගානේ ඇවිදින ඔබට වැදූ මව පවා දිය යුතුයැයි නොසිතනු ඇත. අප නම් ගිය ගිය තැන ප්‍රණීත වූ සිවුරු පිරිකර ලබන්නෙමු" යැයි කියා සිල්වත් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අවමන් කරත්ද, ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘සො තෙන ලාභසක්කාරසිලොකෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො අඤ්ඤෙ පෙසලෙ භික්ඛූ අතිමඤ්ඤති. තඤ්හි තස්ස, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසස්ස හොති දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති (සං. නි. 2.161).

"ඔහු ඒ ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා විසින් යටපත් කරන ලද සිතැතිව අනෙක් සිල්වත් මහණවරුන්ට අවමන් කරයි. මහණෙනි, එම මෝඝ පුරුෂයාට එය බොහෝ කල් අහිත පිණිසත්, දුක් පිණිසත් පවතියි."

එවං කඤ්චි අනතිමඤ්ඤිත්වා සබ්බෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සමග්ගෙන සම්මොදමානෙන හුත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

මෙසේ කිසිවෙකුටත් අවමන් නොකොට සියලු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ සමඟිව, සතුටින් යුතුව ආහාර වැළඳිය යුතුය.

පරිඤ්ඤාතෙති ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤාති ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. කථං? ඉධ භික්ඛු ‘‘කබළීකාරාහාරො නාම අයං සවත්ථුකවසෙන ඔජට්ඨමකරූපං හොති, ඔජට්ඨමකරූපං කත්ථ පටිහඤ්ඤති? ජිව්හාපසාදෙ, ජිව්හාපසාදො කින්නිස්සිතො? චතුමහාභූතනිස්සිතො. ඉති ඔජට්ඨමකං ජිව්හාපසාදො තස්ස පච්චයානි මහාභූතානීති ඉමෙ ධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම, තං පරිග්ගණ්හතො උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. ඉති සබ්බෙපිමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා සඞ්ඛෙපතො නාමරූපමත්තං හොතී’’ති පජානාති. සො තෙ ධම්මෙ සරසලක්ඛණතො වවත්ථපෙත්වා තෙසං පච්චයං පරියෙසන්තො අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං පස්සති. එත්තාවතානෙන කබළීකාරාහාරමුඛෙන සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දිට්ඨත්තා කබළීකාරාහාරො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. සො තදෙව සප්පච්චයං නාමරූපං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති තීණි ලක්ඛණානි ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන සම්මසති. එත්තාවතානෙන සො තිලක්ඛණපටිවෙධසම්මසනඤාණසඞ්ඛාතාය තීරණපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොති. තස්මිංයෙව නාමරූපෙ ඡන්දරාගාවකඩ්ඪනෙන අනාගාමිමග්ගෙන පරිජානතා පහානපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතො හොතීති.

"පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ" (පරිඤ්ඤාතේ) යනු ඥාත පරිඤ්ඤා, තීරණ පරිඤ්ඤා සහ පහාන පරිඤ්ඤා යන තුන් වැදෑරුම් පරිඥාවන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනීමයි. එය කෙසේද? මෙහි මහණ තෙමේ "මෙම කබලීකාරාහාරය නම් වස්තුව වශයෙන් ඕජාෂ්ටමක රූපයකි. එම ඕජාෂ්ටමක රූපය ගැටෙන්නේ කොහිද? ජිව්හා ප්‍රසාදයෙහි ගැටෙයි. ජිව්හා ප්‍රසාදය කුමක් ඇසුරු කරයිද? සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කරයි. මෙලෙස ඕජාෂ්ටමක රූපය ද, ජිව්හා ප්‍රසාදය ද, එහි ප්‍රත්‍යයන් වූ මහා භූතයන් ද යන මේ ධර්මයෝ රූපස්කන්ධය නම් වෙති" යැයි දැනගනියි. එය පිරිසිඳ ගන්නා ඔහුට හටගන්නා වූ ඵස්සය පස්වැන්න කොට ඇති ධර්මයෝ සතර අරූපස්කන්ධයෝ වෙති. මෙසේ මේ සියලු පංචස්කන්ධයෝ සංක්ෂිප්තව නාම-රූප මාත්‍රයක් වෙතියි දැනගනියි. ඔහු එම ධර්මයන් ස්වකීය ලක්ෂණ මඟින් නිශ්චය කොට, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් සොයන්නේ අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පටිච්ච සමුප්පාදය දකියි. මෙපමණකින් කබලීකාරාහාරය මුල් කොටගෙන ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූපයන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැකීම නිසා, කබලීකාරාහාරය ඥාත පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. ඔහු ඒ ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූපයන් අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත වශයෙන් ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කරමින් සත්විධ අනුපස්සනාවන් මඟින් සම්මසනය කරයි. මෙපමණකින් ඔහු ත්‍රිලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ සම්මසන ඥානය නම් වූ තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. එම නාම-රූපයන්හිම ඡන්දරාගය බැහැර කරන අනාගාමී මාර්ගය මඟින් පිරිසිඳ දන්නා කල්හි පහාන පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි.

පඤ්චකාමගුණිකොති පඤ්චකාමගුණසම්භවො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොති. එත්ථ පන තිස්සො පරිඤ්ඤා එකපරිඤ්ඤා සබ්බපරිඤ්ඤා මූලපරිඤ්ඤාති. කතමා එකපරිඤ්ඤා? යො භික්ඛු ජිව්හාද්වාරෙ එකරසතණ්හං පරිජානාති, තෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති. කස්මා? තස්සායෙව තත්ථ උප්පජ්ජනතො. සායෙව හි තණ්හා චක්ඛුද්වාරෙ උප්පන්නා රූපරාගො [Pg.102] නාම හොති, සොතද්වාරාදීසු උප්පන්නා සද්දරාගාදයො. ඉති යථා එකස්සෙව චොරස්ස පඤ්චමග්ගෙ හනතො එකස්මිං මග්ගෙ ගහෙත්වා සීසෙ ඡින්නෙ පඤ්චපි මග්ගා ඛෙමා හොන්ති, එවං ජිව්හාද්වාරෙ රසතණ්හාය පරිඤ්ඤාතාය පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං එකපරිඤ්ඤා නාම.

"පංචකාමගුණික" යනු පංච කාම ගුණයන්ගෙන් උපදින රාගය පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙහි ඒක පරිඤ්ඤා, සබ්බ පරිඤ්ඤා සහ මූල පරිඤ්ඤා යනුවෙන් පරිඥා තුනකි. ඒක පරිඤ්ඤා යනු කුමක්ද? යම් මහණෙක් ජිව්හා ද්වාරයෙහි එක් රස තෘෂ්ණාවක් පිරිසිඳ දනියි ද, එයින් පංචකාම ගුණික රාගය පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වෙයි. ඒ මන්ද? එම තෘෂ්ණාවම එහි උපදින බැවිනි. එම තෘෂ්ණාවම චක්ඛු ද්වාරයෙහි උපන් කල්හි රූප රාගය නම් වෙයි, සෝත ද්වාර ආදියෙහි උපන් කල්හි සද්ද රාග ආදිය වෙයි. මෙසේ මාවත් පහක මංකොල්ලකන එක් සොරුකු එක් මාවතකදී අල්ලා හිස සිඳ දැමූ විට මාවත් පහම ආරක්ෂිත වන්නා සේ, ජිව්හා ද්වාරයෙහි රස තෘෂ්ණාව පිරිසිඳ දත් කල්හි පංචකාම ගුණික රාගය පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙය ඒක පරිඤ්ඤා නම් වේ.

කතමා සබ්බපරිඤ්ඤා? පත්තෙ පක්ඛිත්තපිණ්ඩපාතස්මිඤ්හි එකස්මිංයෙව පඤ්චකාමගුණිකරාගො ලබ්භති. කථං? පරිසුද්ධං තාවස්ස වණ්ණං ඔලොකයතො රූපරාගො හොති, උණ්හෙ සප්පිම්හි තත්ථ ආසිඤ්චන්තෙ පටපටාති සද්දො උට්ඨහති, තථාරූපං ඛාදනීයං වා ඛාදන්තස්ස මුරුමුරූති සද්දො උප්පජ්ජති, තං අස්සාදයතො සද්දරාගො. ජීරකාදිවසගන්ධං අස්සාදෙන්තස්ස ගන්ධරාගො, සාදුරසවසෙන රසරාගො. මුදුභොජනං ඵස්සවන්තන්ති අස්සාදයතො ඵොට්ඨබ්බරාගො. ඉති ඉමස්මිං ආහාරෙ සතිසම්පජඤ්ඤෙන පරිග්ගහෙත්වා නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙන පරිභුත්තෙ සබ්බොපි සො පරිඤ්ඤාතො හොතීති අයං සබ්බපරිඤ්ඤා නාම.

"සබ්බපරිඤ්ඤා" (සර්ව පරිඥා) යනු කුමක්ද? පාත්‍රයට බෙදන ලද එකම පිණ්ඩපාත ආහාරයෙහි පවා පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කළ රාගය ඇති විය හැකිය. ඒ කෙසේද? පළමුව එම ආහාරයේ පිරිසිදු වර්ණය දෙස බලන මහණෙකුට රූප රාගය ඇති වේ. එහි රත්වූ ගිතෙල් වත්කරන විට 'පට පට' යන ශබ්දය නැඟේ; එවැනි දෑ වළඳන විට 'මුරු මුරු' යන ශබ්දය උපදී. ඒ ශබ්දයට ඇලුම් කරන්නාට ශබ්ද රාගය උපදී. සූදුරු ආදී සුවඳ ද්‍රව්‍යවලින් එන සුවඳ විඳින්නාට ගන්ධ රාගය ද, මිහිරි රසය නිසා රස රාගය ද උපදී. මෘදු වූ ආහාරය 'යහපත් ස්පර්ශ ඇත්තේය' යි විඳින්නාට පොට්ඨබ්බ රාගය (ස්පර්ශය කෙරෙහි රාගය) උපදී. මෙසේ මේ ආහාරය පිළිබඳව සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව වටහාගෙන, ඡන්දරාගයෙන් තොරව වැළඳීමෙන් ඒ සියලු රාගයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙය 'සබ්බපරිඤ්ඤා' නම් වේ.

කතමා මූලපරිඤ්ඤා? පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස හි කබළීකාරාහාරො මූලං. කස්මා? තස්මිං සති තස්සුප්පත්තිතො. බ්‍රාහ්මණතිස්සභයෙ කිර ද්වාදස වස්සානි ජායම්පතිකානං උපනිජ්ඣානචිත්තං නාම නාහොසි. කස්මා? ආහාරමන්දතාය. භයෙ පන වූපසන්තෙ යොජනසතිකො තම්බපණ්ණිදීපො දාරකානං ජාතමඞ්ගලෙහි එකමඞ්ගලො අහොසි. ඉති මූලභූතෙ ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතීති අයං මූලපරිඤ්ඤා නාම.

"මූලපරිඤ්ඤා" (මූල පරිඥා) යනු කුමක්ද? පංචකාමගුණික රාගයට කබලිංකාර ආහාරය (බත් ආදී ආහාර) මූලය වේ. ඒ මන්ද? එම ආහාරය ඇති කල්හි ඒ රාගය උපදින බැවිනි. කියනු ලබන පරිදි, බ්‍රාහ්මණතිස්ස බිය (බැමිණිටියා සාය) පැවති කාලයෙහි වසර දොළසක් මුළුල්ලේ අඹුසැමියන් අතර පවා රාග සිතක් ඇති නොවීය. ඒ මන්ද? ආහාරයේ හිඟකම නිසාය. බිය සංසිඳුණු පසු යොදුන් සියයක් පමණ වූ ලංකා දීපය දරුවන්ගේ උපත් මංගල්‍යයන්ගෙන් එකම මංගල්‍යයක් බඳු විය. මෙසේ මූලභූත වූ ආහාරය පිරිසිඳ දත් කල්හි පංචකාමගුණික රාගය ද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වෙයි. මෙය 'මූලපරිඤ්ඤා' නම් වේ.

නත්ථි තං සංයොජනන්ති තෙන රාගෙන සද්ධිං පහානෙකට්ඨතාය පහීනත්තා නත්ථි. එවමයං දෙසනා යාව අනාගාමිමග්ගා කථිතා. ‘‘එත්තකෙන පන මා වොසානං ආපජ්ජිංසූ’’ති එතෙසංයෙව රූපාදීනං වසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා යාව අරහත්තා කථෙතුං වට්ටතීති. පඨමාහාරො (නිට්ඨිතො).

"නත්ථි තං සංයෝජනන්ති" යනු - ඒ රාගය සමඟ ප්‍රහාණය කළ යුතු එකම තත්ත්වයක් ඇති බැවින් (එය) ප්‍රහීණ වූ නිසා එම සංයෝජනය තවදුරටත් නැත යන්නයි. මෙසේ මේ දේශනාව අනාගාමී මාර්ගය දක්වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. "මෙපමණකින්ම නිමාවට පත් නොවෙත්වා" යන අදහසින්, එම රූප ආදියෙහි වශයෙන් පංචස්කන්ධය කෙරෙහි විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වය දක්වාම මේ පළමු ආහාරය (කබලිංකාර ආහාරය) ගැන දේශනා කිරීම වටී. පළමුවන ආහාර කථාව නිම විය.

දුතියෙ [Pg.103] නිච්චම්මාති ඛුරතො පට්ඨාය යාව සිඞ්ගමූලා සකලසරීරතො උද්දාලිතචම්මා කිංසුකරාසිවණ්ණා. කස්මා පන අඤ්ඤං හත්ථිඅස්සගොණාදිඋපමං අගහෙත්වා නිච්චම්මගාවූපමා ගහිතාති? තිතික්ඛිතුං අසමත්ථභාවදීපනත්ථං. මාතුගාමො හි උප්පන්නං දුක්ඛවෙදනං තිතික්ඛිතුං අධිවාසෙතුං න සක්කොති, එවමෙව ඵස්සාහාරො අබලො දුබ්බලොති දස්සනත්ථං සදිසමෙව උපමං ආහරි. කුට්ටන්ති සිලාකුට්ටාදීනං අඤ්ඤතරං. කුට්ටනිස්සිතා පාණා නාම උණ්ණනාභිසරබූමූසිකාදයො. රුක්ඛනිස්සිතාති උච්චාලිඞ්ගපාණකාදයො. උදකනිස්සිතාති මච්ඡසුංසුමාරාදයො. ආකාසනිස්සිතාති ඩංසමකසකාකකුලලාදයො. ඛාදෙය්‍යුන්ති ලුඤ්චිත්වා ඛාදෙය්‍යුං. සා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ තං තංඨානසන්නිස්සයමූලිකං පාණඛාදනභයං සම්පස්සමානා නෙව අත්තනො සක්කාරසම්මානං, න පිට්ඨිපරිකම්මසරීරසම්බාහනඋණ්හොදකානි ඉච්ඡති, එවමෙව භික්ඛු ඵස්සාහාරමූලකං කිලෙසපාණකඛාදනභයං සම්පස්සමානො තෙභූමකඵස්සෙන අනත්ථිකො හොති.

දෙවැන්නෙහි "නිච්චම්මා" යනු - කුරයේ පටන් අං මුල දක්වා මුළු සිරුරෙහිම හම ගැලවූ, කෑල මල් රෑනක පැහැය ඇති (ගවදෙනයි). වෙනත් ඇත්, අස්, ගව ආදී උපමාවක් නොගෙන හම රහිත ගවදෙනකගේ උපමාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගත්තේ මන්ද? ඉවසීමට නොහැකි බව පෙන්වීම සඳහාය. මවක මෙන් උපන් දුක් වේදනාව ඉවසීමට හෝ විඳදරාගැනීමට නොහැකි බවත්, එමෙන්ම ඵස්සාහාරය බෙලහීන හා දුර්වල බවත් පෙන්වනු පිණිස මේ හා සමාන උපමාවක් ගෙන දක්වන ලදී. "කුට්ටං" යනු පවුරකි. පවුර ඇසුරු කළ ප්‍රාණීන් නම් මකුළුවන්, හූනන්, මීයන් ආදීහුය. "රුක්ඛනිස්සිතා" යනු දළඹුවන් ආදී පණුවන්ය. "උදකනිස්සිතා" යනු මසුන්, කිඹුලන් ආදීහුය. "ආකාසනිස්සිතා" යනු මැස්සන්, මදුරුවන්, කපුටන්, උකුස්සන් ආදීහුය. ඔවුහු එම ගවදෙනව ඇද කොටා කන්නාහුය. එම ගවදෙන ඒ ඒ ස්ථානය ඇසුරු කරගෙන සිටින ප්‍රාණීන්ගෙන් තමන් කෑමට ලක්වේය යන බිය දකිමින් තමන්ට ලැබෙන සත්කාර සම්මානයන් හෝ පිට පිරිමැදීම හෝ උණුදිය ස්නානය හෝ රුචි නොකරයි. එමෙන්ම භික්ෂුව ඵස්සාහාරය මුල් කොටගත් ක්ලේශ නමැති පණුවන්ගෙන් කෑමට ලක්වීමේ බිය දකිමින් තෛභූමික ඵස්සයෙහි නිස්සාර බව දකියි.

ඵස්සෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි තිස්සො පරිඤ්ඤා. තත්ථ ‘‘ඵස්සො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙසං වත්ථාරම්මණානි රූපක්ඛන්ධො’’ති එවං සප්පච්චයස්ස නාමරූපස්ස යාථාවතො දස්සනං ඤාතපරිඤ්ඤා. තත්ථෙව තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන අනිච්චාදිතො තුලනං තීරණපරිඤ්ඤා. තස්මිංයෙව පන නාමරූපෙ ඡන්දරාගනික්කඩ්ඪනො අරහත්තමග්ගො පහානපරිඤ්ඤා. තිස්සො වෙදනාති එවං ඵස්සාහාරෙ තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ තිස්සො වෙදනා පරිඤ්ඤාතාව හොන්ති තම්මූලකත්තා තංසම්පයුත්තත්තා ච. ඉති ඵස්සාහාරවසෙන දෙසනා යාව අරහත්තා කථිතා. දුතියාහාරො.

"ඵස්සේ භික්ඛවේ ආහාරේ පරිඤ්ඤාතේ" යනු - පරිඥා තුනකින් පිරිසිඳ දත් කල්හිය. මෙහිද පරිඥා තුනකි. එහි "ඵස්සය සංස්කාර ස්කන්ධයයි, එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව වේදනා ස්කන්ධයයි, සංඥාව සංඥා ස්කන්ධයයි, සිත විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයයි, ඔවුන්ගේ වස්තු හා අරමුණු රූප ස්කන්ධයයි" මෙසේ ප්‍රත්‍යයන් සහිත නාමරූපයන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැකීම 'ඤාතපරිඤ්ඤා' නම් වේ. එහිම ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට අනුපස්සනා හතක වශයෙන් අනිත්‍ය ආදියෙන් පිරික්සීම 'තීරණපරිඤ්ඤා' නම් වේ. එම නාමරූපයන්හිම ඡන්දරාගය බැහැර කරන්නා වූ අර්හත් මාර්ගය 'පහානපරිඤ්ඤා' නම් වේ. "තිස්සෝ වේදනා" යනු මෙසේ ඵස්සාහාරය පරිඥා තුනකින් පිරිසිඳ දත් කල්හි, එය මුල් කරගත් බැවින් හා එය හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් වේදනා තුන ද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වෙයි. මෙසේ ඵස්සාහාරය වශයෙන් අර්හත්වය දක්වා දේශනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. දෙවන ආහාරය නිම විය.

තතියෙ අඞ්ගාරකාසූති අඞ්ගාරානං කාසු. කාසූති රාසිපි වුච්චති ආවාටොපි.

තුන්වැන්නෙහි "අංගාරකාසූ" යනු - ගිනි අඟුරු වළයි. "කාසු" යන වචනය ගොඩකට මෙන්ම වළකට ද භාවිතා වේ.

‘‘අඞ්ගාරකාසුං [Pg.104] අපරෙ ඵුණන්ති,නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා;

භයඤ්හි මං වින්දති සූත දිස්වා,පුච්ඡාමි තං මාතලි දෙවසාරථී’’ති. (ජා. 2.22.462);

–

"අංගාරකාසුං අපරේ ඵුණන්ති, නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා; භයංහි මං වින්දති සූත දිස්වා, පුච්ඡාමි තං මාතලි දේවසාරථී" (අනෙක් මිනිස්සු ගිනි අඟුරු වළවල්වල වැටෙති, දවන ලද සිරුරු ඇතිව හඬමින් සිටින ඔවුන් දැක මට මහත් බියක් ඇති වෙයි, දිව්‍ය සාරථී වූ මාතලිය, මම ඒ ගැන ඔබෙන් විමසමි).

එත්ථ රාසි ‘‘කාසූ’’ති වුත්තො.

මෙහිදී "කාසු" යන්නෙන් 'ගොඩ' (රාශිය) අදහස් වේ.

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛනසි සාරථී’’ති? (ජා. 2.22.3). –

"කින්නු සන්තරමානෝව, කාසුං ඛනසි සාරථී" (සාරථිය, ඔබ කුමක් නිසා මෙතරම් කලබලයෙන් වළක් හාරන්නේද?)

එත්ථ ආවාටො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. සාධිකපොරිසාති අතිරෙකපොරිසා පඤ්චරතනප්පමාණා. වීතච්චිකානං වීතධූමානන්ති එතෙනස්ස මහාපරිළාහතං දස්සෙති. ජාලාය වා හි ධූමෙ වා සති වාතො සමුට්ඨාති, පරිළාහො මහා න හොති, තදභාවෙ වාතාභාවතො පරිළාහො මහා හොති. ආරකාවස්සාති දූරෙයෙව භවෙය්‍ය.

මෙහිදී "කාසු" යන්නෙන් 'වළ' (ආවාටය) අදහස් වේ. මෙහිද අදහස් කෙරෙන්නේ එයමය. "සාධිකපෝරිසා" යනු සාමාන්‍ය මිනිසෙකුගේ උසට වඩා වැඩි, රියන් පහක පමණ ප්‍රමාණයකි. "වීතච්චිකානං වීතධූමානං" යන්නෙන් එහි ඇති මහත් දැවිල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දෙති. ගිනිදැල් හෝ දුම පවතින විට සුළඟ හමන බැවින් දැවිල්ල එතරම් දැනෙන්නේ නැත. ඒවා නොමැති විට සුළඟක් ද නොමැති බැවින් දැවිල්ල අධික වේ. "ආරකාවස්සා" යනු එය බොහෝ දුරින්ම විය යුතුය යන්නයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අඞ්ගාරකාසු විය හි තෙභූමකවට්ටං දට්ඨබ්බං. ජීවිතුකාමො පුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො. ද්වෙ බලවන්තො පුරිසා විය කුසලාකුසලකම්මං. තෙසං තං පුරිසං නානාබාහාසු ගහෙත්වා අඞ්ගාරකාසුං උපකඩ්ඪනකාලො විය පුථුජ්ජනස්ස කම්මායූහනකාලො. කම්මඤ්හි ආයූහියමානමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති නාම. අඞ්ගාරකාසුනිදානං දුක්ඛං විය කම්මනිදානං වට්ටදුක්ඛං වෙදිතබ්බං.

"ඒවමේව ඛෝ" යන්නෙහි මේ උපමා සංසන්දනය මෙසේ දත යුතුය - අඟුරු වළක් මෙන් තෛභූමික වෘත්තය (සංසාරය) දැක්ක යුතුය. ජීවත් වීමට කැමති මිනිසා මෙන් සංසාරය ඇසුරු කළ බාල පෘථග්ජනයා දත යුතුය. බලවත් මිනිසුන් දෙදෙනෙකු මෙන් කුසලාකුසල කර්මයන් දත යුතුය. එම මිනිසාගේ අත් දෙකෙන් අල්ලාගෙන අඟුරු වළට ඇදගෙන යන කාලය මෙන් පෘථග්ජනයාගේ කර්ම රැස් කරන කාලය දත යුතුය. කර්මය රැස් කරන විටම එය ප්‍රතිසන්ධියට ඇද ගනියි. අඟුරු වළ නිසා ඇතිවන දුක මෙන් කර්මය නිසා ඇතිවන වෘත්ත දුක්ඛය (සංසාර දුක) දත යුතුය.

පරිඤ්ඤාතෙති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. පරිඤ්ඤායොජනා පනෙත්ථ ඵස්සෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. තිස්සො තණ්හාති කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති ඉමා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති. කස්මා? තණ්හාමූලකත්තා මනොසඤ්චෙතනාය. න හි හෙතුම්හි අප්පහීනෙ ඵලං පහීයති. ඉති මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා. තතියාහාරො.

"පරිඤ්ඤාතේ" යනු පරිඥා තුනකින් පිරිසිඳ දත් කල්හිය. මෙහි පරිඥා සම්බන්ධය ඵස්සාහාරයෙහි දැක්වූ පරිදිම දත යුතුය. "තිස්සෝ තණ්හා" යනු කාම තණ්හා, භව තණ්හා, විභව තණ්හා යන මේවා පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වෙයි. ඒ මන්ද? මනෝසංචේතනාව තණ්හාව මූල කරගෙන පවතින බැවිනි. සත්‍ය වශයෙන්ම හේතුව ප්‍රහීණ නොකළ විට ඵලය ප්‍රහීණ නොවේ. මෙසේ මනෝසංචේතනාහාරය වශයෙන්ද අර්හත්වය දක්වා දේශනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. තුන්වන ආහාරය නිම විය.

චතුත්ථෙ ආගුචාරින්ති පාපචාරිං දොසකාරකං. කථං සො පුරිසොති සො පුරිසො කථංභූතො, කිං යාපෙති, න යාපෙතීති පුච්ඡති? තථෙව දෙව ජීවතීති යථා පුබ්බෙ, ඉදානිපි තථෙව ජීවති.

හතරවැන්නෙහි "ආගුචාරිං" යනු පාපයන්හි හැසිරෙන, වැරදි කරන්නා වූ අපරාධකරුවාය. "කථං සෝ පුරිසෝ" යන්නෙන් ඒ මිනිසා කෙබඳුද, ඔහු කෙසේ යැපෙන්නේද, ඔහු නොයැපෙන්නේදැයි විමසයි. "තථේව දේව ජීවති" යනු මහරජතුමනි, පෙර මෙන්ම දැනුදු ඔහු එලෙසම ජීවත් වන බවයි.

එවමෙව [Pg.105] ඛොති ඉධාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රාජා විය හි කම්මං දට්ඨබ්බං, ආගුචාරී පුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො, තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, ආගුචාරිං පුරිසං ‘‘තීහි සත්තිසතෙහි හනථා’’ති රඤ්ඤා ආණත්තකාලො විය කම්මරඤ්ඤා වට්ටසන්නිස්සිතපුථුජ්ජනං ගහෙත්වා පටිසන්ධියං පක්ඛිපනකාලො. තත්ථ කිඤ්චාපි තීණි සත්තිසතානි විය පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, සත්තීසු පන දුක්ඛං නත්ථි, සත්තීහි පහටවණමූලකං දුක්ඛං, එවමෙව පටිසන්ධියම්පි දුක්ඛං නත්ථි, දින්නාය පන පටිසන්ධියා පවත්තෙ විපාකදුක්ඛං සත්තිපහටවණමූලකං දුක්ඛං විය හොති.

එලෙසම මේ දේශනාවෙහි ද මෙම උපමා සැසඳීම දත යුතුය – එනම් රජෙකු මෙන් කර්මය දත යුතුය, වැරදිකාර පුරුෂයෙකු මෙන් වෘත්තයට (සංසාරයට) ඇලුම් කරන බාල පෘථග්ජනයා දත යුතුය, හෙළි තුන්සියයක් මෙන් ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය දත යුතුය. වැරදිකාර පුරුෂයාව 'හෙළි තුන්සියයකින් පහර දෙව්' යැයි රජු අණ කළ අවස්ථාව මෙන්, කර්මය නැමැති රජු විසින් වෘත්තයට ඇලුම් කරන පෘථග්ජනයා ගෙන ප්‍රතිසන්ධියෙහි බහාලන අවස්ථාව දත යුතුය. එහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය හෙළි තුන්සියයක් බඳු වුවත්, හෙළි තුළ දුකක් නැත. හෙළිවලින් පහර දීම නිසා ඇති වන තුවාලය මුල් කරගෙන දුක උපදී. එලෙසම ප්‍රතිසන්ධියෙහි ද දුකක් නැත, නමුත් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබුණු කල්හි පවත්නා කාලයෙහි හටගන්නා විපාක දුක, හෙළි පහරින් උපදින තුවාලය නිසා ඇති වන දුක හා සමාන වේ.

පරිඤ්ඤාතෙති තීහෙව පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ. ඉධාපි පරිඤ්ඤායොජනා ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. නාමරූපන්ති විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. විඤ්ඤාණස්මිඤ්හි පරිඤ්ඤාතෙ තං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති තම්මූලකත්තා සහුප්පන්නත්තා ච. ඉති විඤ්ඤාණාහාරවසෙනපි යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතාති. චතුත්ථාහාරො. තතියං.

‘පරිඤ්ඤාතේති’ යනු පරිඥා තුනෙන්ම පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ යන අර්ථයයි. මෙහි ද පරිඥා යෙදීම ඵස්සාහාරයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය. ‘නාමරූපන්ති’ යනු විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා නාමරූපයි. විඤ්ඤාණය පිරිසිඳ දන්නා කල්හි, එය (නාමරූපය) ද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි. මක්නිසාද යත් එය විඤ්ඤාණය මුල් කරගෙන හටගන්නා බැවින් හා විඤ්ඤාණය හා එකට උපදින බැවිනි. මෙසේ විඤ්ඤාණාහාරය වශයෙන් ද අරහත් ඵලය දක්වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනාව වදාරන ලද්දී වෙයි. සිව්වන ආහාරයයි. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා

4. අත්ථිරාග සූත්‍ර වර්ණනාව

64. චතුත්ථෙ රාගොතිආදීනි ලොභස්සෙව නාමානි. සො හි රඤ්ජනවසෙන රාගො, නන්දනවසෙන නන්දී, තණ්හායනවසෙන තණ්හාති වුච්චති. පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හන්ති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය පතිට්ඨිතඤ්චෙව විරූළ්හඤ්ච. යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්මං, සබ්බත්ථ වා පුරිමපුරිමපදෙ එතං භුම්මං. අත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධීති ඉදං ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙ ඨිතස්ස ආයතිවට්ටහෙතුකෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය වුත්තං. යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති යස්මිං ඨානෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති අත්ථි.

64. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘රාගෝ’ යනාදී පද ලෝභයටම නම් වේ. එය ඇලෙන සුළු බැවින් ‘රාගය’ යැයි ද, සතුටු වන බැවින් ‘නන්දි’ යැයි ද, ආශා කරන බැවින් ‘තණ්හා’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරූළ්හන්ති’ යනු කර්මය මෙහෙයවා ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගැනීමට සමර්ථ බැවින් විඤ්ඤාණය පිහිටියේ හා වැඩුණේ වෙයි. ‘යත්ථාති’ යනු තෛභූමක වෘත්තය (කාම, රූප, අරූප භව) විෂයෙහි සත්තමී විභක්තියයි. නැතහොත් සෑම තැනකම පෙර පදයන්හි එම සත්තමී විභක්තිය යෙදේ. ‘අත්ථි තත්ථ සංඛාරානං වුද්ධීති’ යනු මෙම විපාක වෘත්තයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ මතු වෘත්තයට හේතු වන සංස්කාරයන් අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති’ යනු යම් කරුණක් ඇති කල්හි මතු පුනර්භවයක් හටගැනීම පවතී ද යන්නයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රජකචිත්තකාරා විය හි සහකම්මසම්භාරං කම්මං, ඵලකභිත්තිදුස්සපටා විය තෙභූමකවට්ටං. යථා රජකචිත්තකාරා පරිසුද්ධෙසු ඵලකාදීසු රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති, එවමෙව සසම්භාරකකම්මං භවෙසු රූපං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ යථා අකුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං විරූපං හොති දුස්සණ්ඨිතං අමනාපං, එවමෙව එකච්චො [Pg.106] කම්මං කරොන්තො ඤාණවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං අදත්වා දුබ්බණ්ණං දුස්සණ්ඨිතං මාතාපිතූනම්පි අමනාපං රූපං සමුට්ඨාපෙති. යථා පන කුසලෙන චිත්තකාරෙන සමුට්ඨාපිතං රූපං සුරූපං හොති සුසණ්ඨිතං මනාපං, එවමෙව එකච්චො කම්මං කරොන්තො ඤාණසම්පයුත්තෙන චිත්තෙන කරොති, තං කම්මං රූපං සමුට්ඨාපෙන්තං චක්ඛාදීනං සම්පත්තිං දත්වා සුවණ්ණං සුසණ්ඨිතං අලඞ්කතපටියත්තං විය රූපං සමුට්ඨාපෙති.

‘ඒවමේව ඛෝති’ යන්නෙහි මෙම උපමා සැසඳීම දත යුතුය – සිත්තරෙකු හෝ රජකයෙකු මෙන් කර්ම සම්භාරයන් සහිත කර්මය දත යුතුය. පුවරු, බිත්ති හෝ වස්ත්‍ර මෙන් තෛභූමක වෘත්තය දත යුතුය. සිත්තරෙකු පිරිසිදු පුවරු ආදියෙහි රූපයක් මතු කරන්නාක් මෙන්, සම්භාරයන් සහිත කර්මය භවයන්හි රූපය හටගන්වයි. එහි අදක්ෂ සිත්තරෙකු විසින් මතු කරන ලද රූපය අවලස්සන, දුෂ්ඨ හා අමනාප වන්නාක් මෙන්, යම් පුද්ගලයෙක් ඥානවිප්‍රයුක්ත සිතින් කර්ම රැස් කරයි ද, එම කර්මය රූපය උපදවන කල්හි ඇස් ආදියෙහි සම්පත්තිය ලබා නොදී දුර්වර්ණ, විරූපී හා මවුපියන්ට පවා අමනාප වූ රූපයක් උපදවයි. යම් සේ දක්ෂ සිත්තරෙකු විසින් මතු කරන ලද රූපය ලස්සන, මනා හැඩැති හා මනාප වන්නාක් මෙන්, යම් පුද්ගලයෙක් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් කර්ම රැස් කරයි ද, එම කර්මය රූපය උපදවන කල්හි ඇස් ආදියෙහි සම්පත්තිය ලබා දී, ස්වර්ණමය වූ, මනා හැඩැති හා ආභරණයෙන් සැරසූවක් මෙන් මනහර රූපයක් උපදවයි.

එත්ථ ච ආහාරං විඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සඞ්ඛිපිත්වා ආහාරනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, විපාකවිධිං නාමරූපෙන සඞ්ඛිපිත්වා නාමරූපසඞ්ඛාරානං අන්තරෙ එකො සන්ධි, සඞ්ඛාරානඤ්ච ආයතිභවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධීති වෙදිතබ්බො.

මෙහිදී ආහාරය විඤ්ඤාණය හා එක්කොට ගත් කල, ආහාර හා නාමරූප අතර එක් සන්ධියක් (සම්බන්ධයක්) ද, විපාක ක්‍රමය නාමරූප හා එක්කොට ගත් කල, නාමරූප හා සංස්කාර අතර එක් සන්ධියක් ද, සංස්කාර හා මතු භවය අතර එක් සන්ධියක් ද පවතින බව දත යුතුය.

කූටාගාරන්ති එකකණ්ණිකං ගාහාපෙත්වා කතං අගාරං. කූටාගාරසාලාති ද්වෙ කණ්ණිකෙ ගහෙත්වා කතසාලා. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඛීණාසවස්ස කම්මං සූරියරස්මිසමං වෙදිතබ්බං. සූරියරස්මි පන අත්ථි, සා කෙවලං පතිට්ඨාය අභාවෙන අප්පතිට්ඨා නාම ජාතා, ඛීණාසවස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං. තස්ස හි කායාදයො අත්ථි, තෙහි පන කතකම්මං කුසලාකුසලං නාම න හොති, කිරියමත්තෙ ඨත්වා අවිපාකං හොති. එවමස්ස කම්මං නත්ථිතාය එව අප්පතිට්ඨං නාම ජාතන්ති. චතුත්ථං.

‘කූටාගාරන්ති’ යනු එක් මුදුන් කණුවක් යොදා කළ ගෘහයකි. ‘කූටාගාරසාලා’ යනු මුදුන් කණු දෙකක් යොදා කළ ශාලාවකි. ‘ඒවමේව ඛෝති’ යන්නෙහි රහතන් වහන්සේගේ කර්මය සූර්ය රශ්මියට සමාන බව දත යුතුය. සූර්ය රශ්මිය පවතී, නමුත් එය පිහිටීමට තැනක් නැති බැවින් අප්‍රතිෂ්ඨිත යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේගේ කර්මය ද (විපාක දීමට) නැති බැවින් අප්‍රතිෂ්ඨිතය. උන්වහන්සේට කය ආදිය පවතී, නමුත් ඒවායින් කරන කර්මය කුසල් හෝ අකුසල් ලෙස නම් නොකෙරේ. ක්‍රියා මාත්‍රයක්ව පවතින බැවින් විපාක රහිත වේ. මෙසේ උන්වහන්සේගේ කර්මය (විපාක දීමට) නොමැති බැවින් අප්‍රතිෂ්ඨිත වූයේ යැයි දත යුතුය. සිව්වන සූත්‍රයයි.

5. නගරසුත්තවණ්ණනා

5. නගර සූත්‍ර වර්ණනාව

65. පඤ්චමෙ නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ‘‘සඞ්ඛාරෙසු සති විඤ්ඤාණ’’න්ති ච ‘‘අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා’’ති ච වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තදුභයම්පි න වුත්තං. කස්මා? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො, තෙහි සද්ධිං අයං විපස්සනා න ඝටීයති. මහාපුරිසො හි පච්චුප්පන්නපඤ්චවොකාරවසෙන අභිනිවිට්ඨොති.

65. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘නාමරූපේ ඛෝ සති විඤ්ඤාණන්ති’ යන තැන ‘සංස්කාර ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය වේ’ කියා ද, ‘අවිද්‍යාව ඇති කල්හි සංස්කාර වේ’ කියා ද පැවසිය යුතුව තිබුණත්, එසේ වදාරා නැත. ඒ මන්ද? අවිද්‍යාව හා සංස්කාර තෙවන භවය (අතීතය) වන බැවිනි. එම අතීතය හා මෙම විදර්ශනාව නොගැලපේ. මහා පුරුෂයාණන් (බෝධිසත්ත්වයන්) වහන්සේ වර්තමාන පංචවෝකාර භවය කෙරෙහිම අවධානය යොමු කළ බැවිනි.

නනු ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙසු අදිට්ඨෙසු න සක්කා බුද්ධෙන භවිතුන්ති. සච්චං න සක්කා, ඉමිනා පන තෙ භවඋපාදානතණ්හාවසෙන දිට්ඨාව. තස්මා යථා නාම ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො තං කූපං පවිට්ඨං දිස්වා ඔතරිත්වා පවිට්ඨට්ඨානං ඛණිත්වා ගොධං ගහෙත්වා පක්කමෙය්‍ය, න පරභාගං ඛනෙය්‍ය[Pg.107], කස්මා? කස්සචි නත්ථිතාය. එවං මහාපුරිසොපි ගොධං අනුබන්ධන්තො පුරිසො විය බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො ජරාමරණතො පට්ඨාය ‘‘ඉමස්ස අයං පච්චයො, ඉමස්ස අයං පච්චයො’’ති පරියෙසන්තො යාව නාමරූපධම්මානං පච්චයං දිස්වා තස්සපි පච්චයං පරියෙසන්තො විඤ්ඤාණමෙව අද්දස. තතො ‘‘එත්තකො පඤ්චවොකාරභවවසෙන සම්මසනචාරො’’ති විපස්සනං පටිනිවත්තෙසි, පරතො තුච්ඡකූපස්ස අභින්නට්ඨානං විය අවිජ්ජාසඞ්ඛාරද්වයං අත්ථි, තදෙතං හෙට්ඨා විපස්සනාය ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනූපගං න හොතීති න අග්ගහෙසි.

‘අවිද්‍යාව හා සංස්කාර නොදැක බුදු විය නොහැකි නොවේ ද?’ යන ප්‍රශ්නය සත්‍යයකි, එසේ බුදු විය නොහැක. නමුත් මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ විසින් භව, උපාදාන හා තණ්හා යන මේවා දකින අතරතුර ඒවා (අවිද්‍යා-සංස්කාර) ද දක්නා ලදහ. යම් සේ ගොයෙකු (තලගොයෙකු) පසුපස හඹා යන මිනිසෙක්, ඌ වළකට රිංගනු දැක, වළ හාරා ඌව අල්ලාගෙන යන්නේ ද, ඉන් එහාට නොහාරන්නේ ද, ඒ මන්ද? එහි අන් කිසිවක් නැති බැවිනි. එසේම මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ ද බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ ජරා මරණයේ සිට ‘මීට මේ හේතුවයි’ යනුවෙන් සොයමින් නාමරූප දක්වා පැමිණ, එහි ද හේතුව සොයන කල විඤ්ඤාණයම දුටු සේක. ඉන්පසු ‘පංචවෝකාර භවය සම්බන්ධ විදර්ශනා පරාසය මෙපමණයි’ කියා විදර්ශනාව ආපසු හැරවූ සේක. මක්නිසාද යත් හිස් වළක නොහාරන ලද කොටසක් මෙන් අවිද්‍යා සංස්කාර දෙක පවතින බැවිනි. ඒවා පහළ විදර්ශනාවේදීම ග්‍රහණය කර ඇති බැවින්, වෙන් වශයෙන් විදර්ශනාවට නොගත් සේක.

පච්චුදාවත්තතීති පටිනිවත්තති. කතමං පනෙත්ථ විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තතීති? පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණම්පි විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. තත්ථ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පච්චයතො පටිනිවත්තති, විපස්සනාවිඤ්ඤාණං ආරම්මණතො. උභයම්පි නාමරූපං නාතික්කමති, නාමරූපතො පරං න ගච්ඡති. එත්තාවතා ජායෙථ වාතිආදීසු විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ, ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙසු හොන්තෙසු එත්තකෙන ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා. ඉතො හි පරං කිමඤ්ඤං ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා, නනු එතදෙව ජායති ච උපපජ්ජති චාති?

‘පච්චුදාවත්තති’ යනු ආපසු හැරෙයි යන්නයි. මෙහි කිනම් විඤ්ඤාණයක් ආපසු හැරෙන්නේද? ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය සහ විපස්සනා විඤ්ඤාණය යන දෙකමයි. එහිදී ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය වශයෙන්ද, විපස්සනා විඤ්ඤාණය අරමුණ වශයෙන්ද ආපසු හැරෙයි. මේ දෙවදෑරුම් විඤ්ඤාණයම නාමරූපය ඉක්මවා නොයයි, නාමරූපයෙන් ඔබ්බට ගමන් නොකරයි. ‘එත්තාවතා ජායේථ වා’ යනාදී තන්හි, විඤ්ඤාණය නාමරූපයට ප්‍රත්‍යය වන කල්හිද, නාමරූපය විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වන කල්හිද, මෙලෙස දෙවැදෑරුම් ලෙසම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වන කල්හි මේ පමණකින්ම උපත හෝ හටගැනීම සිදු වෙයි. මින් ඔබ්බට වෙනත් කිනම් දෙයක් උපදින්නේද? ඇත්ත වශයෙන්ම උපදින්නේත් හටගන්නේත් මේ නාමරූප-විඤ්ඤාණ ධර්මයන්ම නොවේද?

එවං සද්ධිං අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහි පඤ්ච පදානි දස්සෙත්වා පුන තං එත්තාවතාති වුත්තමත්ථං නිය්‍යාතෙන්තො යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වත්වා තතො පරං අනුලොමපච්චයාකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපමූලකං ආයතිජරාමරණං දස්සෙතුං නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදිමාහ.

මෙසේ පිළිවෙළින් සිදුවන චුති-ප්‍රතිසන්ධීන් හා සමඟ ‘ජායේථ වා’ යනාදී පද පහ දක්වා, නැවත ‘එත්තාවතා’ යන්නෙන් කියැවුණු ඒ අර්ථයම තහවුරු කරමින්, ‘යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං’ (එනම් නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණයද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූපයද වෙයි) යනුවෙන් වදාරා, ඉන්පසු අනුලෝම ප්‍රත්‍යාකාර වශයෙන් විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය කොට ඇති, නාමරූපය මුල් කරගත් මතු කාලයෙහි සිදුවන ජරා-මරණ දැක්වීම පිණිස ‘නාමරූපපච්චයා සළායතනං’ යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

අඤ්ජසන්ති මග්ගස්සෙව වෙවචනං. උද්ධාපවන්තන්ති ආපතො උග්ගතත්තා උද්ධාපන්ති ලද්ධවොහාරෙන පාකාරවත්ථුනා සමන්නාගතං. රමණීයන්ති සමන්තා චතුන්නං ද්වාරානං අබ්භන්තරෙ ච නානාභණ්ඩානං සම්පත්තියා රමණීයං. මාපෙහීති මහාජනං පෙසෙත්වා වාසං කාරෙහි. මාපෙය්‍යාති වාසං කාරෙය්‍ය. කාරෙන්තො ච පඨමං අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො පෙසෙත්වා ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි පඤ්චපඤ්ඤාසකුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි තිංස [Pg.108] කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරං කුලසහස්සං පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි එකාදසනහුතානි කුලානි පෙසෙය්‍ය. පුන පුච්ඡිත්වා ‘‘න තාව සම්පුණ්ණ’’න්ති වුත්තෙ අපරානි චතුරාසීතිකුලසහස්සානි පෙසෙය්‍ය. පුන ‘‘සම්පුණ්ණ’’න්ති පුච්ඡිතෙ, ‘‘මහාරාජ, කිං වදෙසි? මහන්තං නගරං අසම්බාධං, ඉමිනා නයෙන කුලානි පෙසෙත්වා න සක්කා පූරෙතුං, භෙරිං පන චරාපෙත්වා ‘අම්හාකං නගරං ඉමාය ච ඉමාය ච සම්පත්තියා සම්පන්නං, යෙ තත්ථ වසිතුකාමා, යථාසුඛං ගච්ඡන්තු, ඉමඤ්චිමඤ්ච පරිහාරං ලභිස්සන්තී’ති නගරස්ස චෙව වණ්ණං ලොකස්ස ච පරිහාරලාභං ඝොසාපෙථා’’ති වදෙය්‍ය. සො එවං කරෙය්‍ය. තතො මනුස්සා නගරගුණඤ්චෙව පරිහාරලාභඤ්ච සුත්වා සබ්බදිසාහි සමොසරිත්වා නගරං පූරෙය්‍යුං. තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්ච. තං සන්ධාය තදස්ස නගරං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්චාතිආදි වුත්තං.

‘අඤ්ජසං’ යනු මාර්ගයටම පර්යාය වචනයකි. ‘උද්ධ්පාපවන්තං’ යනු අගලෙහි ජලයෙන් ඉහළට මතු වී ඇති බැවින් ‘උද්ධ්පාප’ යන නම ලත් ප්‍රාකාර වස්තුවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘රමණීයං’ යනු සතර දිශාවෙහි වූ දොරටු ඇතුළත නොයෙක් භාණ්ඩ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් මනරම් වූ යන්නයි. ‘මාපේහි’ යනු මහජනයා යොදවා පදිංචි කරවන්න යන්නයි. ‘මාපෙය්‍ය’ යනු පදිංචි කරවන්නේය යන්නයි. එසේ පදිංචි කරවීමේදී පළමුව මිනිසුන් කෝටි දහඅටක් යවා ‘නගරය පිරී තිබේද?’ යි විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් පහක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් පනස් පහක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් තිහක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් දහසක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් එක්ලක්ෂ දසදහසක් යවන්නේය. නැවත විචාරා ‘තවම පිරී නැත’ යි කී කල්හි තවත් පවුල් අසූහතරදහසක් යවන්නේය. නැවත ‘පිරී තිබේද?’ යි ඇසූ කල්හි, ‘මහරජතුමනි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? මේ නගරය ඉතා විශාලය, ඉඩකඩ සහිතය, මෙලෙස පවුල් යැවීමෙන් පමණක් මෙය පුරවාලිය නොහැක. එබැවින් අණබෙර යවා අපගේ නගරය මෙවැනි සම්පත්වලින් යුක්තය, එහි පදිංචි වීමට කැමති අය රිසි සේ පැමිණෙත්වා, ඔවුන්ට මෙවැනි වරප්‍රසාද ලැබෙනු ඇතැයි නගරයේ ගුණ සහ ජනයාට ලැබෙන ආරක්ෂාව ප්‍රසිද්ධ කරවන්න’ යැයි පවසන්නේය. රජු එලෙසම කරන්නේය. එවිට මිනිසුන් නගරයේ ගුණ සහ ලැබෙන වරප්‍රසාද අසා සතර දිශාවෙන්ම රැස් වී නගරය පුරවන්නාහ. මතු කාලයකදී ඒ නගරය සශ්‍රීක වූත්, දියුණු වූත් එකක් වන්නේය. ඒ බව අරභයා ‘මතු කාලයකදී ඔහුගේ ඒ නගරය සශ්‍රීක වූත් දියුණු වූත් එකක් විය’ යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

තත්ථ ඉද්ධන්ති සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති සබ්බසම්පත්තීහි පුප්ඵිතං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතබ්බං, බහුජනානං හිතං වා. ‘‘බහුජන’’න්තිපි පාඨො. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති මනුස්සෙහි ආකිණ්ණං නිරන්තරං ඵුට්ඨං. වුඩ්ඪිවෙපුල්ලප්පත්තන්ති වුඩ්ඪිප්පත්තඤ්චෙව වෙපුල්ලප්පත්තඤ්ච, සෙට්ඨභාවඤ්චෙව විපුලභාවඤ්ච පත්තං, දසසහස්සචක්කවාළෙ අග්ගනගරං ජාතන්ති අත්ථො.

එහි ‘ඉද්ධං’ යනු සමෘද්ධිමත් වූ, සුභික්ෂ වූ යන්නයි. ‘ඵීතං’ යනු සියලු සම්පත්වලින් පිබිදුණු (සපිරි) යන්නයි. ‘බාහුජඤ්ඤං’ යනු බොහෝ දෙනා දන්නා වූ හෝ බොහෝ ජනයාට හිතකර වූ යන්නයි. ‘බහුජනං’ යන්නද පාඨයකි. ‘ආකිණ්ණමනුස්සං’ යනු මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත්, අතුරු සිදුරු රහිතව පිරී පවතින යන්නයි. ‘වුද්ධිවේපුල්ලප්පත්තං’ යනු වෘද්ධියට මෙන්ම විපුලත්වයටද පත් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයට හා විශාලත්වයට පත් වූ යන්නයි. එනම් දසදහසක් සක්වල අග්‍ර නගරය බවට පත් වූයේය යනු අර්ථයයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – අරඤ්ඤපවනෙ චරමානපුරිසො විය හි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය පාරමියො පූරයමානො මහාපුරිසො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පුබ්බකෙහි මනුස්සෙහි අනුයාතමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස අනුපුබ්බෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස පුබ්බභාගෙ අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්ස දස්සනං, පුරිසස්ස තං එකපදිකමග්ගං අනුගච්ඡතො අපරභාගෙ මහාමග්ගදස්සනං විය මහාසත්තස්ස උපරිවිපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ ලොකුත්තරමග්ගදස්සනං, පුරිසස්ස තෙනෙව මග්ගෙන ගච්ඡතො පුරතො නගරදස්සනං විය තථාගතස්ස නිබ්බානනගරදස්සනං, බහිනගරං පනෙත්ථ අඤ්ඤෙන දිට්ඨං, අඤ්ඤෙන මනුස්සවාසං කතං, නිබ්බානනගරං සත්ථා සයමෙව පස්සි, සයං වාසමකාසි. තස්ස පුරිසස්ස චතුන්නං ද්වාරානං දිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතුන්නං මග්ගානං දිට්ඨකාලො, තස්ස චතූහි ද්වාරෙහි නගරං පවිට්ඨකාලො විය තථාගතස්ස චතූහි මග්ගෙහි [Pg.109] නිබ්බානං පවිට්ඨකාලො, තස්ස නගරබ්භන්තරෙ භණ්ඩවවත්ථානකාලො විය තථාගතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පරොපණ්ණාසකුසලධම්මවවත්ථානකාලො. නගරස්ස අගාරකරණත්ථං කුලපරියෙසනකාලො විය සත්ථු ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වෙනෙය්‍යසත්තෙ වොලොකනකාලො, තෙන පුරිසෙන යාචිතස්ස රඤ්ඤො එකං මහාකුටුම්බිකං දිට්ඨකාලො විය මහාබ්‍රහ්මුනා යාචිතස්ස භගවතො අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං දිට්ඨකාලො, රඤ්ඤො මහාකුටුම්බිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘නගරවාසං කරොහී’’ති පහිතකාලො විය භගවතො එකස්මිං පච්ඡාභත්තෙ අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා ආසාළ්හිපුණ්ණමදිවසෙ බාරාණසියං ඉසිපතනං පවිසිත්වා ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මං දෙසිතකාලො, මහාකුටුම්බිකෙන අට්ඨාරස පුරිසකොටියො ගහෙත්වා නගරං අජ්ඣාවුට්ඨකාලො විය තථාගතෙන ධම්මචක්කෙ පවත්තිතෙ ථෙරස්ස අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතකාලො, එවං නිබ්බානනගරං පඨමං ආවාසිතං, තතො සම්පුණ්ණං නගරන්ති පුච්ඡිත්වා න තාවාති වුත්තෙ පඤ්ච කුලානි ආදිං කත්වා යාව චතුරාසීතිකුලසහස්සපෙසනං විය තථාගතස්ස පඤ්චමදිවසතො පට්ඨාය අනත්තලක්ඛණසුත්තාදීනි දෙසෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ආදිං කත්වා යසපමුඛා පඤ්චපණ්ණාස කුලපුත්තා, තිංස භද්දවග්ගියා, සහස්සපුරාණජටිලා, බිම්බිසාරපමුඛානි එකාදසපුරිසනහුතානි, තිරොකුට්ටානුමොදනෙ චතුරාසීතිසහස්සානීති එත්තකස්ස ජනස්ස අරියමග්ගං ඔතාරෙත්වා නිබ්බානනගරං පෙසිතකාලො, අථ තෙන නයෙන නගරෙ අපූරියමානෙ භෙරිං චරාපෙත්වා නගරස්ස වණ්ණඝොසනං කුලානං පරිහාරලාභඝොසනං විය ච මාසස්ස අට්ඨ දිවසෙ තත්ථ තත්ථ නිසීදිත්වා ධම්මකථිකානං නිබ්බානවණ්ණස්ස චෙව නිබ්බානප්පත්තානං ජාතිකන්තාරාදිනිත්ථරණානිසංසස්ස ච ඝොසනං, තතො සබ්බදිසාහි ආගන්ත්වා මනුස්සානං නගරසමොසරණං විය තත්ථ තත්ථ ධම්මකථං සුත්වා තතො තතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජ්ජං ආදිං කත්වා අනුලොමපටිපදං පටිපන්නානං අපරිමාණානං කුලපුත්තානං නිබ්බානසමොසරණං දට්ඨබ්බං.

'එවමේව ඛෝ' යන්නෙහි මෙය උපමාව හා උපමේයය ගැලපීමයි. එනම්, මහා වනයක හැසිරෙන මිනිසෙකු මෙන්, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට ආරම්භ කොට පාරමිතාවන් පුරන්නා වූ මහා පුරුෂයා (බෝධිසත්වයන් වහන්සේ) දත යුතුය. එම මිනිසාට පැරණි මිනිසුන් විසින් අනුගමනය කරන ලද මාර්ගයක් දක්නට ලැබුණාක් මෙන්, මහාසත්වයන් වහන්සේට අනුපිළිවෙලින් බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටින විට, පූර්ව භාගයෙහිදී අෂ්ටාංගික විපස්සනා මාර්ගය දැකීම දත යුතුය. මිනිසා එම පටු මාවතේ යන විට පසුව මහා මාර්ගයක් දක්නට ලැබුණාක් මෙන්, මහාසත්වයන් වහන්සේ ඉහළ විපස්සනාවෙහි යෙදී අවසන් වන විට ලෝකෝත්තර මාර්ගය දැකීම දත යුතුය. මිනිසා එම මාර්ගයේම යන විට ඉදිරියෙන් නගරයක් දක්නට ලැබුණාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේට නිර්වාණ නගරය දක්නට ලැබීම දත යුතුය. එහිදී නගරයෙන් පිටත වෙනත් අයෙකු විසින් දකින ලදී, වෙනත් අයෙකු විසින් මිනිස් වාසය කරන ලදී. එහෙත් නිර්වාණ නගරය ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම දකින ලදී, තමන් වහන්සේම වාසය කළ සේක. එම මිනිසාට දොරටු සතර දක්නට ලැබුණු කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේට මාර්ග සතර දක්නට ලැබුණු කාලය දත යුතුය. ඔහු දොරටු සතරින් නගරයට ඇතුළු වූ කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ මාර්ග සතරින් නිර්වාණයට ඇතුළු වූ කාලය දත යුතුය. ඔහු නගරය ඇතුළත බඩු බාහිරාදිය වෙන් කර හඳුනාගත් කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ පච්චවෙක්ඛණ ඥානයෙන් පනස් දෙකක් පමණ වූ කුසල ධර්මයන් වෙන් කර හඳුනාගත් කාලය දත යුතුය. නගරයෙහි ගෙවල් සෑදීම සඳහා පවුල් සොයන කාලය මෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගිට විණෙය ජනයා දෙස බැලූ කාලය දත යුතුය. ඒ මිනිසා විසින් ඉල්ලන ලද රජු විසින් එක් මහා සිටුවරයෙකු දුටු කාලය මෙන්, මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනා කරන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් දුටු කාලය දත යුතුය. රජු මහා සිටුවරයා කැඳවා 'නගරයෙහි වාසය කරව' යැයි නියෝග කළ කාලය මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් පස්වරු කාලයක යොදුන් දහඅටක මග ගෙවා ඇසළ පුර පසළොස්වක දිනක බාරාණසියේ ඉසිපතනයට වැඩම කොට තෙරුන් වහන්සේ සාක්ෂිකරුවෙකු කොට ධර්මය දේශනා කළ කාලය දත යුතුය. මහා සිටුවරයා මිනිස් කෝටි දහඅටක් රැගෙන නගරයෙහි පදිංචි වූ කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි තෙරුන් වහන්සේ බ්‍රහ්ම කෝටි දහඅටක් සමඟ සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටි කාලය දත යුතුය. මෙසේ නිර්වාණ නගරය මුලින්ම ජනාවාස විය. ඉන්පසු නගරය පිරුණේදැයි විමසා, 'තවම නැත'යි කී කල්හි පවුල් පහක් පටන් ගෙන පවුල් අසූහතර දහසක් දක්වා යොමු කළාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ පස්වන දින සිට අනාත්මලක්ඛණ සූත්‍රාදිය දේශනා කොට පස්වග මහණුන් ඇතුළු යස කුලපුත්‍රයා ප්‍රමුඛ පනස් පස් දෙනෙකුද, තිස් දෙනෙකු වූ භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන්ද, දහසක් වූ පැරණි ජටිලයන්ද, බිම්බිසාර රජු ප්‍රමුඛ එක්ලක්ෂ දසදහසක් වූ ජනයාද, තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍ර අනුමෝදනාවේදී අසූහතර දහසක් වූ සත්වයින්ද යන මෙපමණ ජනතාව ආර්ය මාර්ගයට පමුණුවා නිර්වාණ නගරයට යොමු කළ කාලය දත යුතුය. ඉන්පසු එම ක්‍රමයෙන් නගරය නොපිරෙන කල්හි බෙර හඬ පතුරුවා නගරයේ ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් පවුල් වලට වරප්‍රසාද ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන්, මාසයකට දින අටක් තැනින් තැන වැඩසිට ධර්ම කථිකයන් වහන්සේලා නිර්වාණයේ ගුණයත් නිර්වාණයට පත් වූවන්ගේ ජාති කාන්තාරයෙන් එතෙර වීමේ ආනිසංසයත් ප්‍රකාශ කිරීම දත යුතුය. ඉන්පසු සෑම දිශාවකින්ම පැමිණ මිනිසුන් නගරයට එක්රැස් වන්නාක් මෙන්, තැනින් තැන ධර්ම කථාව අසා ඒ ඒ තැන්වලින් නික්ම පැවිදි වීම ආදිය පෙරටු කොට අනුලෝම ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වූ අප්‍රමාණ කුලපුත්‍රයන් නිර්වාණයට පැමිණීම දත යුතුය.

පුරාණං මග්ගන්ති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං. අයඤ්හි අරියමග්ගො පවාරණසුත්තෙ (සං. නි. 1.215) අවත්තමානකට්ඨෙන ‘‘අනුප්පන්නමග්ගො’’ති වුත්තො, ඉමස්මිං සුත්තෙ අවළඤ්ජනට්ඨෙන ‘‘පුරාණමග්ගො’’ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලසාසනං. ඉද්ධන්ති ඣානස්සාදෙන [Pg.110] සමිද්ධං සුභික්ඛං. ඵීතන්ති අභිඤ්ඤාභරණෙහි පුප්ඵිතං. විත්ථාරිකන්ති විත්ථිණ්ණං. බාහුජඤ්ඤන්ති බහුජනවිඤ්ඤෙය්‍යං. යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති යාව දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සෙහි පරිච්ඡෙදො අත්ථි, එතස්මිං අන්තරෙ සුප්පකාසිතං සුදෙසිතං තථාගතෙනාති. පඤ්චමං.

'පුරාණං මග්ගං' යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. මෙම ආර්ය මාර්ගය පවාරණ සූත්‍රයෙහි (බුදුවරුන් පහළ නොවන කාලවල) නොපවත්නා අර්ථයෙන් 'අනුප්පන්න මග්ගෝ' (නුපන් මග) ලෙස දක්වා ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහි භාවිත නොවන අර්ථයෙන් 'පුරාණ මග්ගෝ' (පැරණි මග) ලෙස වදාරන ලදී. 'බ්‍රහ්මචරියං' යනු ත්‍රිශික්ෂාව ඇතුළත් මුළු ශාසනයමයි. 'ඉද්ධං' යනු ධ්‍යාන සැපයෙන් සමෘද්ධිමත් වීමයි. 'ඵීතං' යනු අභිඥා නමැති ආභරණවලින් පිබිදුණු (සමෘද්ධිමත්) බවයි. 'විත්ථාරිකං' යනු පැතිරුණු බවයි. 'බාහුජඤ්ඤං' යනු බොහෝ ජනයා විසින් දත යුතු වූ බවයි. 'යාව දේවමනුස්සේහි සුප්පකාසිතං' යනු දසදහසක් සක්වළ දේව මිනිසුන් යම් තාක් ඇද්ද, ඒ තාක් අතරෙහි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද, මැනවින් දේශනා කරන ලද බවයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. සම්මසසුත්තවණ්ණනා

6. සම්මස සූත්‍ර වර්ණනාව

66. ඡට්ඨෙ ආමන්තෙසීති කස්මා ආමන්තෙසි? යස්මාස්ස සුඛුමා තිලක්ඛණාහතා ධම්මදෙසනා උපට්ඨාසි. තස්මිං කිර ජනපදෙ මනුස්සා සහෙතුකා පඤ්ඤවන්තො. සිනිද්ධානි කිරෙත්ථ භොජනානි, තානිසෙවතො ජනස්ස පඤ්ඤා වඩ්ඪති, තෙ ගම්භීරං තිලක්ඛණාහතං ධම්මකථං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා හොන්ති. තෙනෙව භගවා දීඝමජ්ඣිමෙසු මහාසතිපට්ඨානානි (දී. නි. 2.372 ආදයො) මහානිදානං (දී. නි. 2.95 ආදයො), ආනෙඤ්ජසප්පායං (ම. නි. 3.66 ආදයො), සංයුත්තකෙ චූළනිදානාදිසුත්තන්ති එවමාදීනි අඤ්ඤානි ගම්භීරානි සුත්තානි තත්ථෙව කථෙසි. සම්මසථ නොති සම්මසථ නු. අන්තරං සම්මසන්ති අබ්භන්තරං පච්චයසම්මසනං. න සො භික්ඛු භගවතො චිත්තං ආරාධෙසීති පච්චයාකාරවසෙන බ්‍යාකාරාපෙතුකාමස්ස භගවතො තථා අබ්‍යාකරිත්වා ද්වත්තිංසාකාරවසෙන බ්‍යාකරොන්තො අජ්ඣාසයං ගහෙතුං නාසක්ඛි.

66. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ආමන්තේසි' (ඇමතුවේය) යන්නෙහි - කුමක් නිසා ඇමතුවේද? යත්: ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සියුම් වූ, ත්‍රිලක්ෂණය සහිත වූ ධර්ම දේශනාවක් වැටහුණු බැවිනි. ඇත්තෙන්ම එම ජනපදයේ මිනිසුන් (නිවනට) හේතු සහිත වූ ප්‍රඥාවන්තයෝ වූහ. එහි ප්‍රණීත භෝජන තිබූ බව කියවේ. ඒවා පරිභෝජනය කරන ජනයාගේ ප්‍රඥාව වැඩෙයි. ඔවුහු ත්‍රිලක්ෂණය සහිත ගැඹුරු ධර්ම කථාව අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වෙති. එබැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දීඝ සහ මජ්ඣිම නිකායයන්හි මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍ර, මහානිදාන සූත්‍ර, ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍ර සහ සංයුත්ත නිකායෙහි චූළනිදාන ආදී සූත්‍ර වැනි ගැඹුරු සූත්‍ර එහීම දේශනා කළ සේක. 'සම්මසථ නෝ' යනු 'සලකා බලන්නහුද?' යන්නයි. 'අන්තරං සම්මසන්ති' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි ප්‍රත්‍යයන් (හේතු) පිරික්සීමයි. 'න සෝ භික්ඛු භගවතෝ චිත්තං ආරාධේසි' යනු ප්‍රත්‍යාකාර (හේතු-ඵල) වශයෙන් පිළිතුරු දෙනු දැකීමට කැමති වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායට අනුව පිළිතුරු නොදී, දෙතිස් කුණප කොට්ඨාස වශයෙන් පිළිතුරු දුන් බැවින්, උන්වහන්සේගේ අදහස වටහා ගැනීමට ඒ භික්ෂුව අසමත් විය.

එතදවොචාති දෙසනා යථානුසන්ධිං න ගතා, දෙසනාය යථානුසන්ධිගමනත්ථං එතදවොච. තෙනහානන්ද, සුණාථාති ඉදං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං. අඤ්ඤත්ථ හි එවං වුත්තං නාම නත්ථි. උපධිනිදානන්ති ඛන්ධුපධිනිදානං. ඛන්ධපඤ්චකඤ්හෙත්ථ උපධීති අධිප්පෙතං. උප්පජ්ජතීති ජායති. නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨහති.

'ඒතදවෝච' යනු දේශනාව අනුසන්ධි (ගැලපීම) වශයෙන් ඉදිරියට නොගිය බැවින්, දේශනාව අනුසන්ධි ගැලපීම පිණිස ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මෙය පැවසූහ. 'තේනහානන්ද සුණාථ' යනු ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබෙන සුවිශේෂී පදයකි. වෙනත් තැනක මෙබඳු වචනයක් නොමැත. 'උපධිනිදානං' යනු ස්කන්ධ උපධිය නිදානය (හේතුව) කොට ඇත්තේය. මෙහි පංචස්කන්ධය 'උපධි' ලෙස අදහස් කෙරේ. 'උප්පජ්ජති' යනු උපදියි. 'නිවිසති' යනු නැවත නැවත පැවතීමෙන් පිහිටයි.

යං ඛො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපන්ති යං ලොකස්මිං පියසභාවඤ්චෙව මධුරසභාවඤ්ච. චක්ඛුං ලොකෙතිආදීසු ලොකස්මිඤ්හි චක්ඛාදීසු මමත්තෙන අභිනිවිට්ඨා සත්තා සම්පත්තියං පතිට්ඨිතා අත්තනො චක්ඛුං ආදාසාදීසු නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙන විප්පසන්නපඤ්චපසාදං සුවණ්ණවිමානෙ උග්ඝාටිතමණිසීහපඤ්ජරං විය මඤ්ඤන්ති, සොතං රජතපනාළිකං විය පාමඞ්ගසුත්තං විය [Pg.111] ච මඤ්ඤන්ති, තුඞ්ගනාසාති ලද්ධවොහාරං ඝානං වට්ටෙත්වා ඨපිතහරිතාලවට්ටිං විය මඤ්ඤන්ති, ජිව්හං රත්තකම්බලපටලං විය මුදුසිනිද්ධමධුරරසදං මඤ්ඤන්ති, කායං සාලලට්ඨිං විය සුවණ්ණතොරණං විය ච මඤ්ඤන්ති, මනං අඤ්ඤෙසං මනෙන අසදිසං උළාරං මඤ්ඤන්ති.

ලෝකයෙහි ධර්ම ස්වභාවයක් වූ යම් ප්‍රිය රූපයක් හා මිහිරි රූපයක් වේද, එනම් ලෝකයෙහි යම් ප්‍රිය ස්වභාවයක් හා මධුර ස්වභාවයක් ඇත්තේද එයයි. 'ඇස ලෝකයෙහි' යනාදී තැන්වලදී, ඇස ආදී ලෝකයෙහි මමත්වයෙන් දැඩිව ගත්, සම්පත්තියෙහි පිහිටා සිටි සත්වයෝ, කැඩපතක තමන්ගේ රූපය බලන්නාක් මෙන්, පිරිසිදු වූ පංච ප්‍රසාදයන්ගෙන් යුත් තම ඇස, රන් විමනක විවෘත කරන ලද මැණික් සිංහ පංජරයක් (කවුළුවක්) මෙන් සලකති. කන රිදී නළයක් මෙන් ද, මංගල රන් සූත්‍රයක් මෙන් ද සලකති. 'උස් නාසය' යන ව්‍යවහාරය ලත් නාසය, රවුම් කර තබන ලද හරිතාල (ගොපිචන්දන) වටියක් මෙන් සලකති. මෘදු වූ ද, සිහින් වූ ද, මිහිරි රස ලබා දෙන්නා වූ ද දිව, රතු පලසක් මෙන් සලකති. කය, සල් රුකක් මෙන් ද, රන් තොරණක් මෙන් ද සලකති. සිත, අන්‍යයන්ගේ සිත්වලට වඩා අසදෘශ වූ, උදාර වූවක් ලෙස සලකති.

නිච්චතො අද්දක්ඛුන්ති නිච්චන්ති අද්දසංසු. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න පරිමුච්චිංසු දුක්ඛස්මාති සකලස්මාපි වට්ටදුක්ඛා න පරිමුච්චිංසු. දක්ඛිස්සන්තීති පස්සිස්සන්ති. ආපානීයකංසොති සරකස්ස නාමං. යස්මා පනෙත්ථ ආපං පිවන්ති, තස්මා ‘‘ආපානීයො’’ති වුච්චති. ආපානීයො ච සො කංසො චාති ආපානීයකංසො. සුරාමණ්ඩසරකස්සෙතං නාමං. ‘‘වණ්ණසම්පන්නො’’තිආදිවචනතො පන කංසෙ ඨිතපානමෙව එවං වුත්තං. ඝම්මාභිතත්තොති ඝම්මෙන අභිතත්තො. ඝම්මපරෙතොති ඝම්මෙන ඵුට්ඨො, අනුගතොති අත්ථො. පිවතො හි ඛො තං ඡාදෙස්සතීති පිවන්තස්ස තං පානීයං වණ්ණාදිසම්පත්තියා රුච්චිස්සති, සකලසරීරං වා ඵරිත්වා තුට්ඨිං උප්පාදයමානං ඨස්සති. අප්පටිසඞ්ඛාති අපච්චවෙක්ඛිත්වා.

'නිත්‍ය වශයෙන් දුටුවාහුය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නිත්‍ය යැයි දුටු බවයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'දුකෙන් නිදහස් නොවූහ' යනු සියලු වට්ට දුකෙන් නිදහස් නොවූ බවයි. 'දකින්නාහුය' යනු බලන්නාහුය යන්නයි. 'ආපානීය කංස' යනු පැන් බොන බඳුනකට නමකි. එහි පැන් බොන බැවින් එය 'ආපානීය' යැයි කියනු ලැබේ. එය පානීය බඳුනක් මෙන්ම ලෝකඩ බඳුනක් ද වන බැවින් 'ආපානීය කංස' නම් වේ. මෙය මද්‍යසාර (රා) බඳුනකට නමකි. 'වර්ණ සම්පන්න' යනාදී වචනවලින් කියවෙන්නේ ලෝකඩ බඳුනක බහා ඇති විෂ සහිත පානය ගැනමය. 'ඝම්මාභිතත්ත' යනු අව් රශ්මියෙන් තැවුණු යන්නයි. 'ඝම්මපරේත' යනු තාපයෙන් පීඩිත වූ, ඒ අනුව ගිය යන අර්ථයයි. 'බොන විට එය ඔහුට ප්‍රිය වනු ඇත' යනු බොන තැනැත්තාට එහි වර්ණාදී සම්පත්තිය නිසා එය රුචි වනු ඇත, නැතහොත් මුළු සිරුරම වෙළා ගනිමින් සතුටක් ඇති කරමින් පවතිනු ඇත යන්නයි. 'අප්පටිසංඛා' යනු නුවණින් විමසා නොබලා යන්නයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ආපානීයකංසො විය හි ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං ආරම්මණං දට්ඨබ්බං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො, ආපානීයකංසෙන නිමන්තනපුරිසො විය ලොකෙ පියරූපෙන සාතරූපෙන ආරම්මණෙන නිමන්තකජනො, ආපානීයකංසෙ සම්පත්තිඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙන්තො ආපානකමනුස්සො විය ආචරියුපජ්ඣායාදිකො කල්‍යාණමිත්තො. යථෙව හි තස්ස පුරිසස්ස අපලොකිතමනුස්සො ආපානීයකංසෙ ගුණඤ්ච ආදීනවඤ්ච ආරොචෙති, එවමෙව ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා භික්ඛුනො පඤ්චසු කාමගුණෙසු අස්සාදඤ්ච නිස්සරණඤ්ච කථෙති.

'එලෙසින්ම' යන මෙහි මේ උපමා සංසන්දනය දත යුතුය - විෂ මිශ්‍ර පානය සහිත බඳුන මෙන් ලෝකයෙහි ප්‍රිය ස්වභාවය හා මිහිරි ස්වභාවය ඇති අරමුණ දත යුතුය. අව්වෙන් තැවුණු පුරුෂයා මෙන් සංසාරය ඇසුරු කළ පෘථග්ජනයා දත යුතුය. විෂ මිශ්‍ර පානයෙන් ඇරයුම් කරන පුරුෂයා මෙන් ලෝකයෙහි ප්‍රිය වූ මධුර වූ අරමුණින් ඇරයුම් කරන්නා දත යුතුය. විෂ මිශ්‍ර පානයෙහි ගුණය ද දෝෂය ද පවසන නැණවත් මිනිසා මෙන්, ආචාර්ය උපාධ්‍යාය ආදී කල්‍යාණ මිත්‍රයා දත යුතුය. යම් සේ ඒ පුරුෂයාට අනුකම්පා කරන මිනිසෙකු විෂ සහිත පානයෙහි ගුණය ද දෝෂ ද පවසා ද, එලෙසින්ම ආචාර්යවරයා හෝ උපාධ්‍යායවරයා හෝ භික්ෂුවට පංච කාම ගුණයන්හි ආස්වාදය හා නිස්සරණය (මිදීම) පවසයි.

තත්ථ යථා ආපානීයකංසම්හි ගුණෙ ච ආදීනවෙ ච ආරොචිතෙ සො පුරිසො පියවණ්ණාදිසම්පදායමෙව සඤ්ජාතවෙගො ‘‘සචෙ මරණං භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති සහසා අප්පටිසඞ්ඛාය තං පිවිත්වා මරණං වා මරණමත්තං වා දුක්ඛං නිගච්ඡති, එවමෙව, භික්ඛු, ‘‘පඤ්චසු කාමගුණෙසු දස්සනාදිවසෙන උප්පන්නසොමනස්සමත්තමෙව අස්සාදො, ආදීනවො පන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකො බහු නානප්පකාරො, අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා’’ති [Pg.112] එවං ආචරියුපජ්ඣායෙහි ආනිසංසඤ්ච ආදීනවඤ්ච කථෙත්වා – ‘‘සමණපටිපදං පටිපජ්ජ, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භව භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියං අනුයුත්තො’’ති එවං ඔවදිතොපි අස්සාදබද්ධචිත්තතාය ‘‘සචෙ වුත්තප්පකාරො ආදීනවො භවිස්සති, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති ආචරියුපජ්ඣායෙ අපසාදෙත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි චෙව වත්තපටිපත්තිඤ්ච පහාය ලොකාමිසකථං කථෙන්තො කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුකාමතාය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති. තතො දුච්චරිතානි පූරෙන්තො සන්ධිච්ඡෙදනාදිකාලෙ ‘‘චොරො අය’’න්ති ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සිතො ඉධෙව හත්ථපාදාදිඡෙදනං පත්වා සම්පරායෙ චතූසු අපායෙසු මහාදුක්ඛං අනුභොති.

එහිදී යම් සේ විෂ සහිත පානයෙහි ගුණ හා දෝෂ පවසා ඇති කල්හි, ඒ පුරුෂයා එහි ප්‍රිය වර්ණාදී සම්පත්තිය කෙරෙහි හටගත් වේගය ඇත්තේව 'ඉදින් මරණය වන්නේ නම් පසුව බලාගනිමි' යි සිතා, වහාම නුවණින් නොවිමසා එය පානය කර මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුකකට පත් වේ ද, එලෙසින්ම මහණෙනි, 'පංච කාම ගුණයන්හි රූප දර්ශනාදියෙන් උපදින සොම්නස පමණක්ම ආස්වාදයයි, මෙලොව හා පරලොව ඇති වන්නා වූ දෝෂය වනාහි නොයෙක් ආකාරයෙන් බොහෝ වේ, කාමයෝ අල්ප ආස්වාද ඇත්තාහ, බොහෝ දුක් හා බොහෝ ආයාස ඇත්තාහ' යි මෙසේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ආනිශංස හා දෝෂ පවසා, 'මහණ පිළිවෙතෙහි නියැලෙන්න, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇතිවන්න, භෝජනයෙහි පමණ දන්නෙකු වන්න, නිදි වැරීමෙහි නියැලෙන්න' යි මෙසේ අවවාද කරනු ලැබූවත්, ආස්වාදයෙහි බැඳුණු සිත් ඇති බැවින් 'ඉදින් කී පරිදි දෝෂයක් වන්නේ නම් පසුව බලාගනිමි' යි ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි අප්‍රසාදය ඇති කරගෙන, ධර්මය ඉගෙනීම හා විමසීම ද වත්පිළිවෙත් ද අත්හැර, ලෝකාමිස කතා පවත්වමින්, කාමයන් අනුභව කිරීමේ කැමැත්තෙන් ශික්ෂාව පසෙක ලා හීන වූ ගිහිභාවයට හැරෙයි. ඉක්බිති දුශ්චරිතයන්හි යෙදෙමින්, ගෙවල් බිඳීම ආදී සොරකම් කරන කල්හි 'මොහු සොරෙකි' යි අල්ලාගෙන රජුට පමුණුවනු ලැබ මෙලොවදීම අත් පා කැපීම් ආදී දුක් විඳ පරලොවදී සතර අපායෙහි මහා දුක් අනුභව කරයි.

පානීයෙන වා විනෙතුන්ති සීතෙන වාරිනා හරිතුං. දධිමණ්ඩකෙනාති දධිමණ්ඩනමත්තෙන. භට්ඨලොණිකායාති සලොණෙන සත්තුපානීයෙන. ලොණසොවීරකෙනාති සබ්බධඤ්ඤඵලකළීරාදීනි පක්ඛිපිත්වා ලොණසොවීරකං නාම කරොන්ති, තෙන.

'පැන්වලින් දුරු කිරීමට' යනු සීතල ජලයෙන් පහ කිරීමටයි. 'දධි මණ්ඩකයෙන්' යනු මීකිරි දියෙන් පමණි. 'භට්ඨලෝණිකායෙන්' යනු ලුණු සහිත බැදපු පිටි පැන් මගිනි. 'ලෝණසෝවීරකයෙන්' යනු සියලු ධාන්‍ය වර්ග, ඵල වර්ග, අංකුර ආදිය දමා සාදන 'ලෝණසෝවීරක' නම් ඖෂධයෙනි.

ඔපම්මසංසන්දනං පනෙත්ථ – ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය වට්ටසන්නිස්සිතකාලෙ යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, තස්ස පුරිසස්ස පටිසඞ්ඛා ආපානීයකංසං පහාය පානීයාදීහි පිපාසස්ස විනොදනං විය භික්ඛුනො ආචරියුපජ්ඣායානං ඔවාදෙ ඨත්වා ඡද්වාරාදීනි පරිග්ගහෙත්වා අනුක්කමෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තස්ස අරහත්තඵලාධිගමො, පානීයාදීනි චත්තාරි පානානි විය හි චත්තාරො මග්ගා, තෙසු අඤ්ඤතරං පිවිත්වා සුරාපිපාසිතං විනොදෙත්වා සුඛිනො යෙන කාමං ගමනං විය ඛීණාසවස්ස චතුමග්ගපානං පිවිත්වා තණ්හං විනොදෙත්වා අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගමනකාලො වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨං.

මෙහි උපමා සංසන්දනය මෙසේය - අව්වෙන් තැවුණු පුරුෂයා මෙන් සංසාරය ඇසුරු කළ කාලයෙහි යෝගාවචරයා දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා නුවණින් විමසා විෂ මිශ්‍ර පානය අත්හැර පැන් ආදියෙන් පිපාසය සංසිඳුවා ගැනීම මෙන්, භික්ෂුව ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සය දොර පාලනය කරමින් අනුපිළිවෙළින් විපස්සනා වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීම දත යුතුය. පැන් ආදී පාන වර්ග සතර මෙන් සතර මාර්ගයන් දත යුතුය. එයින් එක්තරා මාර්ග පැනයක් පානය කර මද්‍ය පිපාසය දුරු කර සැපසේ කැමති තැනක යන්නාක් මෙන්, රහතන් වහන්සේ සතර මඟ නමැති පානය පානය කර තණ්හාව දුරු කර මින් පෙර නොගිය විරූ නිවන් දෙසට වැඩම කරන කාලය දත යුතුය. හයවැන්න අවසන්ය.

7. නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා

7. නළකලාපී සූත්‍ර වර්ණනාව.

67. සත්තමෙ කින්නු ඛො, ආවුසොති කස්මා පුච්ඡති? ‘‘එවං පුට්ඨො කථං නු ඛො බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති. ථෙරස්ස අජ්ඣාසයජානනත්ථං. අපිච අතීතෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා ඉමං පඤ්හං විනිච්ඡයිංසූති අනාගතෙ භික්ඛූ ජානිස්සන්තීතිපි පුච්ඡති. ඉදානෙව ඛො මයන්ති ඉදං ථෙරො යස්ස නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං පච්චයොති වුත්තං, තදෙව නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස පච්චයොති [Pg.113] වුත්තත්තා ආහ. නළකලාපියොති ඉධ පන අයකලාපාදිවසෙන උපමං අනාහරිත්වා විඤ්ඤාණනාමරූපානං අබලදුබ්බලභාවදස්සනත්ථං අයං උපමා ආභතා.

67. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ඇවැත්නි, කිමෙක්ද?' කියා විමසන්නේ කුමක් නිසාද? 'මෙසේ විමසූ විට ඔහු කෙසේ නම් පිළිතුරු දේවිද?' කියා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අදහස දැනගැනීම පිණිසයි. තවද, අතීතයෙහි අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම මේ ප්‍රශ්නය විසඳූහ, අනාගතයෙහි භික්ෂූන් ද මෙය දැනගනු ඇත යන අදහසින් ද විමසයි. 'දැනුදු අප විසින්' යනු යම් නාමරූපයක් ප්‍රත්‍ය කොට විඤ්ඤාණය වේ යැයි කියන ලද්දේ ද, ඒ නාමරූපයම විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වන බව ප්‍රකාශ කළ බැවින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ එසේ පැවසූහ. 'නළකලාපියෝ' යනු මෙහි යකඩ කූරු මිටි ආදිය උපමාවට නොගෙන, විඤ්ඤාණ හා නාමරූපයන්ගේ දුර්වල භාවය (එකිනෙකා මත යැපෙන බව) පෙන්වීම සඳහා මේ බට මිටි උපමාව ගෙන එන ලදී.

නිරොධො හොතීති එත්තකෙ ඨානෙ පච්චයුප්පන්නපඤ්චවොකාරභවවසෙන දෙසනා කථිතා. ඡත්තිංසාය වත්ථූහීති හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙසු ද්වාදසසු පදෙසු එකෙකස්මිං තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ඡත්තිංසාය කාරණෙහි. එත්ථ ච පඨමො ධම්මකථිකගුණො, දුතියා පටිපත්ති, තතියං පටිපත්තිඵලං. තත්ථ පඨමනයෙන දෙසනාසම්පත්ති කථිතා, දුතියෙන සෙක්ඛභූමි, තතියෙන අසෙක්ඛභූමීති. සත්තමං.

'නිරෝධය වේ' යන මෙතෙක් තැනකදී ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් පංචවෝකාර භවය වශයෙන් දේශනාව පවත්වන ලදී. 'කරුණු තිස් හයකින්' යනු ඉහත විස්තර කළ පද දොළොසෙහි එකකට තුන බැගින් වූ කරුණු තිස් හය මගිනි. මෙහි පළමු (අනුමෝදනාව) ධර්මකථික ගුණයයි, දෙවැන්න ප්‍රතිපත්තියයි, තුන්වැන්න ප්‍රතිපත්ති ඵලයයි. එහි පළමු ක්‍රමයෙන් දේශනා සම්පත්තිය පවසන ලදී, දෙවැන්නෙන් සේඛ භූමිය ද, තුන්වැන්නෙන් අසේඛ භූමිය ද පවසන ලදී. සත්වැන්න අවසන්ය.

8. කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා

8. කෝසම්බි සූත්‍ර වර්ණනාව.

68. අට්ඨමෙ අඤ්ඤත්‍රෙවාති එකච්චො හි පරස්ස සද්දහිත්වා යං එස භණති, තං භූතන්ති ගණ්හාති. අපරස්ස නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස යං කාරණං රුච්චති, සො ‘‘අත්ථි එත’’න්ති රුචියා ගණ්හාති. එකො ‘‘චිරකාලතො පට්ඨාය එවං අනුස්සවො අත්ථි, භූතමෙත’’න්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති. අඤ්ඤස්ස විතක්කයතො එකං කාරණං උපට්ඨාති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති ආකාරපරිවිතක්කෙන ගණ්හාති. අපරස්ස චින්තයතො එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, යායස්ස තං කාරණං නිජ්ඣායන්තස්ස ඛමති, සො ‘‘අත්ථෙත’’න්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා ගණ්හාති. ථෙරො පන පඤ්චපි එතානි කාරණානි පටික්ඛිපිත්වා පච්චක්ඛඤාණෙන පටිවිද්ධභාවං පුච්ඡන්තො අඤ්ඤත්‍රෙව, ආවුසො මුසිල, සද්ධායාතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤත්‍රෙවාති සද්ධාදීනි කාරණානි ඨපෙත්වා, විනා එතෙහි කාරණෙහීති අත්ථො. භවනිරොධො නිබ්බානන්ති පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො නිබ්බානං.

68. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘අන්‍යත්‍ර’ යනු, යම් පුද්ගලයෙකු අන් අයෙකු කෙරෙහි විශ්වාසය තබා ඔහු පවසන දෙය සත්‍ය යැයි පිළිගනී. තවත් අයෙකු තනිව වාඩි වී කල්පනා කරද්දී තමාට රුචි වන කරුණක් සත්‍ය යැයි රුචියෙන් පිළිගනී. එක් අයෙකු ‘දීර්ඝ කාලයක සිට මෙවැනි ප්‍රවෘත්තියක් පවතී, එබැවින් මෙය සත්‍යයකි’ යි අනුශ්‍රවය මගින් (ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බවෙන්) පිළිගනී. තවත් අයෙකුට තර්ක කරද්දී එක් කරුණක් වැටහේ, ඔහු එය තර්ක ක්‍රමය මගින් පිළිගනී. තවත් අයෙකුට කල්පනා කරද්දී යම් දෘෂ්ටියක් උපදී, ඔහු එම කරුණ දෘෂ්ටි නිජ්ඣානක්ඛන්තිය මගින් (මැනවින් සලකා බලා රුචි වීමෙන්) පිළිගනී. එහෙත් පවිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ මේ කරුණු පහම බැහැර කරමින්, තම ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් බව විමසනු පිණිස ‘ආවුසෝ මුසීල, ශ්‍රද්ධාවෙන් තොරව’ යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘අන්‍යත්‍ර’ යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී කරුණු හැර, ඒ කරුණුවලින් තොරව යන්නයි. ‘භව නිරෝධය නිවනයි’ යනු පංචස්කන්ධයේ නිරෝධය නිවන යන්නයි.

තුණ්හී අහොසීති ථෙරො ඛීණාසවො, අහං පන ඛීණාසවොති වා න වාති වා අවත්වා තුණ්හීයෙව අහොසි. ආයස්මා නාරදො ආයස්මන්තං පවිට්ඨං එතදවොචාති කස්මා අවොච? සො කිර චින්තෙසි – ‘‘භවනිරොධො නිබ්බානං නාමාති සෙඛෙහිපි ජානිතබ්බො පඤ්හො එස, අයං පන ථෙරො ඉමං ථෙරං අසෙඛභූමියා කාරෙති, ඉමං ඨානං ජානාපෙස්සාමී’’ති එතං අවොච.

‘නිශ්ශබ්ද විය’ යනු, එම තෙරුන් වහන්සේ ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) වුවද, ‘මම ක්ෂීණාශ්‍රව වෙමි’ හෝ ‘නොවෙමි’ යි නොපවසා නිශ්ශබ්ද වූහ. ආයුෂ්මත් නාරද තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් පවිට්ඨ තෙරුන්ට මෙය පැවසුවේ කුමන හේතුවක් නිසාද? උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: ‘භව නිරෝධය නිවන යන්න සේඛ පුද්ගලයන් පවා දත යුතු ප්‍රශ්නයකි. එහෙත් පවිට්ඨ තෙරුන් වහන්සේ මුසීල තෙරුන්ව රහත් භූමියෙහි (අසේඛ භූමියෙහි) පිහිටුවා විමසති. එබැවින් මම මේ සැබෑ තත්ත්වය දැනුම් දෙන්නෙමි’ යි සිතා මෙය පැවසූහ.

සම්මප්පඤ්ඤාය [Pg.114] සුදිට්ඨන්ති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුට්ඨු දිට්ඨං. න චම්හි අරහන්ති අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතත්තා අරහං න හොමීති දීපෙති. යං පනස්ස ඉදානි ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති ඤාණං, තං එකූනවීසතියා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි විමුත්තං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. උදපානොති වීසතිංසහත්ථගම්භීරො පානීයකූපො. උදකවාරකොති උදකඋස්සිඤ්චනවාරකො. උදකන්ති හි ඛො ඤාණං අස්සාති තීරෙ ඨිතස්ස ඔලොකයතො එවං ඤාණං භවෙය්‍ය. න ච කායෙන ඵුසිත්වාති උදකං පන නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිත්වා විහරිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. උදපානෙ උදකදස්සනං විය හි අනාගාමිනො නිබ්බානදස්සනං, ඝම්මාභිතත්තපුරිසො විය අනාගාමී, උදකවාරකො විය අරහත්තමග්ගො, යථා ඝම්මාභිතත්තපුරිසො උදපානෙ උදකං පස්සති. එවං අනාගාමී පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන ‘‘උපරි අරහත්තඵලසමයො නාම අත්ථී’’ති ජානාති. යථා පන සො පුරිසො උදකවාරකස්ස නත්ථිතාය උදකං නීහරිත්වා කායෙන ඵුසිතුං න ලභති, එවං අනාගාමී අරහත්තමග්ගස්ස නත්ථිතාය නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අරහත්තඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිතුං න ලභති. අට්ඨමං.

‘සම්මා ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දක්නා ලදී’ යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව හා මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟ මැනවින් දක්නා ලදී යන්නයි. ‘මම රහත් නොවෙමි’ යන්නෙන් තමන් අනාගාමී මාර්ගයෙහි සිටින බැවින් රහත් නොවූ බව දක්වති. දැන් උන්වහන්සේට ඇති ‘භව නිරෝධය නිවනයි’ යන ඥානය වූ කලී, දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන්ගෙන් වෙන්වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයකි. ‘ළිඳ’ යනු රියන් විස්සක් හෝ තිහක් ගැඹුරු පැන් ළිඳකි. ‘දිය අදින භාජනය’ යනු ජලය ඉවතට ගැනීමට ගන්නා බඳුනයි. ‘ජලය ඥානයට උපමාවකි’. ළිං ගැට්ටේ සිට බලන්නෙකුට මෙවැනි ඥානයක් ඇති වේ. ‘කයින් ස්පර්ශ නොකොට’ යනු ජලය පිටතට ගෙන කයින් ස්පර්ශ කරමින් වාසය කිරීමට නොහැකි වීමයි. අනාගාමී උත්තමයා නිවන දැකීම, ළිඳේ ජලය දැකීම වැනිය. අනාගාමී උත්තමයා අව්වෙන් පීඩිත වූ (පිපාසිත) මිනිසෙකු වැනිය. අර්හත් මාර්ගය දිය අදින බඳුන වැනිය. අව්වෙන් පීඩිත මිනිසා ළිඳෙහි ජලය දකින්නාක් මෙන්, අනාගාමී උත්තමයා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් ‘මතු අනාගතයේ අර්හත් ඵල ලැබීමේ කාලයක් ඇතැයි’ දැන ගනී. එහෙත් එම මිනිසාට දිය අදින බඳුනක් නොමැති බැවින් ජලය පිටතට ගෙන කයින් ස්පර්ශ කිරීමට නොලැබෙන්නාක් මෙන්, අනාගාමී උත්තමයාට අර්හත් මාර්ගය නොමැති බැවින් නිවන අරමුණු කොට අර්හත් ඵල සමාපත්තියට සමවැදී සිටීමට නොලැබේ. අටවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

9. උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා

9. උපයන්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

69. නවමෙ උපයන්තොති උදකවඩ්ඪනසමයෙ උපරි ගච්ඡන්තො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතායො. උපයාපෙතීති උපරි යාපෙති, වඩ්ඪෙති පූරෙතීති අත්ථො. අවිජ්ජා උපයන්තීති අවිජ්ජා උපරි ගච්ඡන්තී සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං සක්කුණන්තී. සඞ්ඛාරෙ උපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ උපරි යාපෙති වඩ්ඪෙති. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපයන්තොති අපගච්ඡන්තො ඔසරන්තො. අවිජ්ජා අපයන්තීති අවිජ්ජා අපගච්ඡමානා ඔසරමානා උපරි සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං න සක්කුණන්තීති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ අපයාපෙතීති සඞ්ඛාරෙ අපගච්ඡාපෙති. එස නයො සබ්බපදෙසු. නවමං.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘උපයන්තෝ’ යනු ජලය වැඩි වන කාලයෙහි ඉහළට ගලා යෑමයි. ‘මහා නදී’ යනු ගංගා, යමුනා ආදී මහා ගංගාවන් ය. ‘උපයාපේති’ යනු ඉහළට පමුණුවයි, පෝෂණය කරයි, පුරවයි යන අර්ථයයි. ‘අවිද්‍යාව උපයන්ති’ යනු අවිද්‍යාව ඉහළට යමින් (වැඩෙමින්) සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වීමයි. ‘සංස්කාරයන් උපයාපේති’ යනු සංස්කාරයන් තමාගෙන් ඔබ්බට පමුණුවයි, පෝෂණය කරයි. මෙලෙස සියලු පදවල අර්ථ දත යුතුය. ‘අපයන්තෝ’ යනු පහව යන, බැස යන යන්නයි. ‘අවිද්‍යාව අපයන්ති’ යනු අවිද්‍යාව බැස යමින් ඉහළ සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වීමට අසමත් වීම යන අර්ථයයි. ‘සංස්කාරයන් අපයාපේති’ යනු සංස්කාරයන් පහව යෑමට සැලැස්වීමයි. සියලු පදවල මෙසේ ක්‍රමය දත යුතුය. නවවන සූත්‍රය නිමාවට පත් විය.

10. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

10. සුසීම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

70. දසමෙ ගරුකතොති සබ්බෙහි දෙවමනුස්සෙහි පාසාණච්ඡත්තං විය චිත්තෙන ගරුකතො. මානිතොති මනෙන පියායිතො. පූජිතොති චතුපච්චයපූජාය [Pg.115] පූජිතො. අපචිතොති නීචවුත්තිකරණෙන අපචිතො. සත්ථාරඤ්හි දිස්වා මනුස්සා හත්ථික්ඛන්ධාදීහි ඔතරන්ති මග්ගං දෙන්ති, අංසකූටතො සාටකං අපනෙන්ති, ආසනතො වුට්ඨහන්ති වන්දන්ති. එවං සො තෙහි අපචිතො නාම හොති. සුසිමොති එවංනාමකො වෙදඞ්ගෙසු කුසලො පණ්ඩිතපරිබ්බාජකො. එහි ත්වන්ති තෙසං කිර එතදහොසි – ‘‘සමණො ගොතමො න ජාතිගොත්තාදීනි ආගම්ම ලාභග්ගප්පත්තො ජාතො, කවිසෙට්ඨො පනෙස උත්තමකවිතාය සාවකානං ගන්ථං බන්ධිත්වා දෙති, තං තෙ උග්ගණ්හිත්වා උපට්ඨාකානං උපනිසින්නකථම්පි අනුමොදනම්පි සරභඤ්ඤම්පීති එවමාදීනි කථෙන්ති, තෙ තෙසං පසන්නා ලාභං උපසංහරන්ති. සචෙ මයං යං සමණො ගොතමො ජානාති, තතො ථොකං ජානෙය්‍යාම, අත්තනො සමයං තත්ථ පක්ඛිපිත්වා මයම්පි උපට්ඨාකානං කථෙය්‍යාම, තතො එතෙහි ලාභිතරා භවෙය්‍යාම. කො නු ඛො සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඛිප්පමෙව උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති. තෙ එවං චින්තෙත්වා ‘‘සුසිමො පටිබලො’’ති දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු.

70. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘ගරු කරන ලද’ යනු සියලු දෙවි මිනිසුන් විසින් ගල් කුඩයක් මෙන් සිතින් ගරු කරන ලද යන්නයි. ‘මානිත’ යනු සිතින් ප්‍රිය කරන ලද යන්නයි. ‘පූජිත’ යනු සතර පසයෙන් පිදූ යන්නයි. ‘අපචිත’ යනු යටහත් පහත් පැවැත්මෙන් ගරු කරන ලද යන්නයි. සැබවින්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක මිනිස්සු ඇත් කඳ ආදියෙන් බැස මාර්ගය ඉඩ දෙති, උරහිසින් සළුව ඉවත් කරති, අසුනින් නැගී වඳිති. මෙසේ උන්වහන්සේ ඔවුන් විසින් ගරු කරන ලද්දෝ වෙති. ‘සුසීම’ යනු මෙබඳු නමක් ඇති, වේදාංගයන්හි දක්ෂ, පණ්ඩිත පරිබ්‍රාජකයෙකි. ‘එව, තෝ’ යනු ඒ තීර්ථකයන්ට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ජාතිය හෝ ගෝත්‍රය නිසා මෙබඳු උතුම් ලාභයකට පත් වූවෙක් නොවේ. උන්වහන්සේ උතුම් කවිත්වයෙන් යුත් ශ්‍රේෂ්ඨ කවියෙකු බැවින් ශ්‍රාවකයන්ට ග්‍රන්ථ (ධර්මය) සකස් කර දෙති. ඔවුන් ඒවා ඉගෙන උපස්ථායකයන්ට අනුමෝදනා කතා, සරභඤ්ඤ ආදී ධර්ම කතා පවත්වති. එවිට ඒ උපස්ථායකයෝ ඔවුන් කෙරෙහි පැහැදී ලාභ සත්කාර පිරිනමති. ඉදින් අපි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් දන්නා දෙයින් ස්වල්පයක් හෝ දැනගෙන, අපේ සමය (මතය) ද එහි ඇතුළත් කර අපේ උපස්ථායකයන්ට පවසන්නෙමු නම්, අපට මොවුන්ටත් වඩා ලාභ ලැබිය හැකිය. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත පැවිදි වී ඉක්මනින් මේවා ඉගෙන ගත හැක්කේ කාටද?’ යි. ඔවුහු මෙසේ සිතා, ‘සුසීම සමත්ය’ කියා දැක ඔහු වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසූහ.

යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘කස්ස නු ඛො සන්තිකං ගන්ත්වා අහං ඉමං ධම්මං ඛිප්පං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති? තතො චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො ගරු තෙජුස්සදො නියමමනුයුත්තො, න සක්කා අකාලෙ උපසඞ්කමිතුං, අඤ්ඤෙපි බහූ ඛත්තියාදයො සමණං ගොතමං උපසඞ්කමන්ති, තස්මිම්පි සමයෙ න සක්කා උපසඞ්කමිතුං. සාවකෙසුපිස්ස සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤො විපස්සනාලක්ඛණම්හි එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාමොග්ගල්ලානො සමාධිලක්ඛණස්මිං එතදග්ගෙ ඨපිතො, මහාකස්සපො ධුතඞ්ගධරෙසු අනුරුද්ධො දිබ්බචක්ඛුකෙසු, පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො ධම්මකථිකෙසු, උපාලිත්ථෙරො විනයධරෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අයං පන ආනන්දො බහුස්සුතො තිපිටකධරො, සත්ථාපිස්ස තත්ථ තත්ථ කථිතං ධම්මං ආහරිත්වා කථෙති, පඤ්චසු ඨානෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අට්ඨන්නං වරානං ලාභී, චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො, තස්ස සමීපං ගතො ඛිප්පං ධම්මං ලද්ධුං සක්ඛිස්සාමී’’ති. තස්මා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි.

ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ වෙත එළඹියේ කුමන හේතුවක් නිසා ද? සුසීම පරිබ්‍රාජකයාට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: "මා හට මෙම ධර්මය ඉක්මනින් ලබා ගැනීමට කා වෙත යා හැකි ද?" ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අතිශය ගෞරවණීය ය, මහා තේජවන්ත ය, දැඩි වත්පිළිවෙත්වල යෙදී සිටින බැවින් අකාලයේ උන්වහන්සේ වෙත එළඹිය නොහැක. තවද රජවරුන් ආදී බොහෝ දෙනා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන බැවින් ඒ වේලාවේද උන්වහන්සේ වෙත එළඹිය නොහැක. ශ්‍රාවකයන් අතර ද සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ය, විදර්ශනා ලක්ෂණයෙන් අග්‍රස්ථානය ලැබූ සේක; මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ සමාධි ලක්ෂණයෙන් අග්‍රස්ථානය ලැබූ සේක; මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ධුතාංගධාරීන් අතර ද අනුරුද්ධ මහ රහතන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් ද මන්තාණිපුත්ත පුණ්ණ මහ රහතන් වහන්සේ ධර්ම කථිකයන් අතර ද උපාලි මහ රහතන් වහන්සේ විනයධරයන් අතර ද අග්‍රස්ථානයේ තබන ලදහ. එහෙත් මේ ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ බහුශ්‍රැත ය, ත්‍රිපිටකධර ය, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ ඒ පිරිස් අතරේ දේශනා කළ ධර්මය උන්වහන්සේ ද දේශනා කරති, කරුණු පහකින් අග්‍රස්ථානය ලැබූ, අෂ්ට වර ලාභී, කරුණු සතරකින් අතිශය ආශ්චර්යවත් ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත ය. උන්වහන්සේගේ සමීපයට ගියහොත් ඉක්මනින් ධර්මය ඉගෙන ගැනීමට මට හැකි වනු ඇත." එබැවින් ඔහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ වෙත එළඹුණි.

යෙන [Pg.116] භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා සයං අපබ්බාජෙත්වා උපසඞ්කමි? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං තිත්ථියසමයෙ පාටියෙක්කො ‘අහං සත්ථා’ති පටිජානන්තො චරති, පබ්බජිත්වා සාසනස්ස අලාභායපි පරිසක්කෙය්‍ය. න ඛො පනස්සාහං අජ්ඣාසයං ආජානාමි, සත්ථා ජානිස්සතී’’ති. තස්මා තං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථාති සත්ථා කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං පරිබ්බාජකො තිත්ථියසමයෙ ‘අහං පාටියෙක්කො සත්ථා’ති පටිජානමානො චරති, ‘ඉධ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං චරිතුං ඉච්ඡාමී’ති කිර වදති. කිං නු ඛො මයි පසන්නො, උදාහු මය්හං සාවකෙසු, උදාහු මය්හං වා මම සාවකානං වා ධම්මකථාය පසන්නො’’ති? අථස්ස එකට්ඨානෙපි පසාදාභාවං ඤත්වා, ‘‘අයං මම සාසනෙ ධම්මං ථෙනෙස්සාමීති පබ්බජති. ඉතිස්ස ආගමනං අපරිසුද්ධං; නිප්ඵත්ති නු ඛො කීදිසා’’ති? ඔලොකෙන්තො ‘‘කිඤ්චාපි ‘ධම්මං ථෙනෙස්සාමී’ති පබ්බජති, කතිපාහෙනෙව පන ඝටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘තෙනහානන්ද, සුසිමං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹුණේ ඇයි? ආනන්ද හිමියන් තමන්ම ඔහු මහණ නොකර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියේ ඇයි? උන්වහන්සේට මෙවැනි අදහසක් විය: "මොහු අන්‍ය තීර්ථක සමයක තමාම ශාස්තෘවරයෙකු යැයි පවසමින් හැසිරුණු අයෙකි. මොහු මහණ වී ශාසනයේ ලාභ ප්‍රයෝජන නැති කිරීමට ද උත්සාහ කළ හැක. මම මොහුගේ අදහස හරිහැටි නොදනිමි, ශාස්තෘන් වහන්සේම එය දැනගනු ඇත" කියා ය. එබැවින් ඔහු ද කැටුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹුණි. "එසේ නම් ආනන්ද, සුසීමව මහණ කරන්න" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මෙම පරිබ්‍රාජකයා තීර්ථකයන් අතර තමාම ශාස්තෘවරයෙකු යැයි පවසමින් සිට දැන් මෙහි මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරීමට කැමති යැයි පවසයි. මොහු මා කෙරෙහි පැහැදී ද? නැතහොත් මාගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ද? නැතහොත් මාගේ හෝ මාගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ ධර්ම කථාව කෙරෙහි පැහැදී ද?" කියා ය. එවිට ඔහු කෙරෙහි කිසිදු පැහැදීමක් නැති බව දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මොහු මාගේ ශාසනයේ ධර්මය සොරා ගැනීමට මහණ වීමට කැමති වෙයි. මොහුගේ පැමිණීම පිරිසිදු නැත. එහෙත් මෙහි ප්‍රතිඵලය කෙසේ වේද?" කියා බැලූ සේක. "ධර්මය සොරකම් කිරීමට මහණ වුව ද, දින කිහිපයකින් උත්සාහ කොට මොහු අර්හත් ඵලය ලබා ගන්නේ ය" යන්න දැනගෙන, "එසේ නම් ආනන්ද, සුසීමව මහණ කරන්න" යැයි වදාළ සේක.

අඤ්ඤා බ්‍යාකතා හොතීති තෙ කිර භික්ඛූ සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තෙමාසං වස්සං වසන්තා තස්මිංයෙව අන්තොතෙමාසෙ ඝටෙන්තා වායමන්තා අරහත්තං පටිලභිංසු. තෙ ‘‘පටිලද්ධගුණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමා’’ති පවාරිතපවාරණා සෙනාසනං සංසාමෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගන්ත්වා අත්තනො පටිලද්ධගුණං ආරොචෙසුං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අඤ්ඤාති අරහත්තස්ස නාමං. බ්‍යාකතාති ආරොචිතා. අස්සොසීති සො කිර ඔහිතසොතො හුත්වා තෙසං තෙසං භික්ඛූනං ඨිතට්ඨානං ගච්ඡති තං තං කථං සුණිතුකාමො. යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? තං කිරස්ස පවත්තිං සුත්වා එතදහොසි – ‘‘අඤ්ඤා නාම ඉමස්මිං සාසනෙ පරමප්පමාණං සාරභූතා ආචරියමුට්ඨි මඤ්ඤෙ භවිස්සති, පුච්ඡිත්වා නං ජානිස්සාමී’’ති. තස්මා උපසඞ්කමි.

"අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කරන ලදි" යනු එම භික්ෂූන් වහන්සේලා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන තෙමසක් වස් වසමින් ඒ තෙමස ඇතුළතම වීර්යය වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගත්හ. "ලබා ගත් අර්හත් ගුණය ශාස්තෘන් වහන්සේට දන්වන්නෙමු" යැයි පවසා වස් පවාරණය අවසානයේ සෙනසුන් තැන්පත් කර ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ තමන් ලැබූ ගුණය ප්‍රකාශ කළහ. එය අරභයා මෙය කියන ලදි. "අඤ්ඤා" යනු අර්හත් ඵලයට නමකි. "බ්‍යාකතා" යනු ප්‍රකාශ කරන ලදි යන්නයි. "ඇසුවේය" යනු ඒ සුසීම තෙමේ ඉතා ඕනෑකමින් කන් යොමු කරගෙන ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටින තැනට ගොස් ඒ ඒ කතා ඇසීමට කැමති වීමයි. ඒ භික්ෂූන් වෙත ඔහු එළඹුණේ ඇයි? එම පුවත අසා ඔහුට මෙසේ සිතුණි: "අඤ්ඤා (අර්හත් ඵලය) යනු මේ ශාසනයේ උත්කෘෂ්ටම, හරය වූ කරුණකි. එය ගුරු මුෂ්ටියක් (රහසක්) වැනි ධර්මයක් විය යුතුය, මම එය විමසා දැනගන්නෙමි" කියා ය. එබැවින් උන්වහන්සේලා වෙත එළඹුණි.

අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති ආවිභාවං ගහෙත්වා තිරොභාවං, තිරොභාවං ගහෙත්වා ආවිභාවං කාතුං සක්කොථාති පුච්ඡති. තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං. ඉතරපදද්වයෙපි [Pg.117] එසෙව නයො. උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති උම්මුජ්ජනඤ්ච නිමුජ්ජනඤ්ච. පල්ලඞ්කෙනාති පල්ලඞ්කබන්ධනෙන. කමථාති නිසීදිතුං වා ගන්තුං වා සක්කොථාති පුච්ඡති? පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ඉමස්ස ඉද්ධිවිධස්ස, ඉතො පරෙසං දිබ්බසොතාදීනඤ්ච වණ්ණනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති.

"අනේකවිහිතං" යනු නොයෙක් ප්‍රකාර වූ යන්නයි. "ඉද්ධිවිධං" යනු සෘද්ධි කොටස් ය. "පෙනී සිටීම හා නොපෙනී සිටීම" යනු පෙනී සිට නැවත නොපෙනී යාමටත්, නොපෙනී සිට පෙනී සිටීමටත් හැකි දැයි ඔහු විමසයි. "තිරෝකුට්ටං" යනු බිත්තියෙන් එහා පැත්තයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද අර්ථය මෙසේමය. "උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං" යනු පොළොවෙහි මතුවීම හා කිමිදීමයි. "පල්ලංකේන" යනු පර්යංක බන්ධනයෙනි. "හැකි ද" යනු එසේ වැඩ සිටීමට හෝ යාමට හැකි දැයි ඔහු විමසයි. "පක්ඛී සකුණෝ" යනු පියාපත් ඇති පක්ෂියා ය. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙය වන අතර, විස්තර වශයෙන් මෙම සෘද්ධි ප්‍රභේදයන් ගැන ද ඉන්පසු එන දිව්‍ය ශ්‍රෝත්‍ර ආදිය ගැන ද විවරණය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි දත යුතුය.

සන්තා විමොක්ඛාති අඞ්ගසන්තතාය චෙව ආරම්මණසන්තතාය ච සන්තා ආරුප්පවිමොක්ඛා. කායෙන ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ඵුසිත්වා පටිලභිත්වා. පඤ්ඤාවිමුත්තා ඛො මයං, ආවුසොති, ආවුසො, මයං නිජ්ඣානකා සුක්ඛවිපස්සකා පඤ්ඤාමත්තෙනෙව විමුත්තාති දස්සෙති. ආජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, ආවුසො සුසිම, න වා ත්වං ආජානෙය්‍යාසීති කස්මා එවමාහංසු? එවං කිර නෙසං අහොසි – ‘‘මයං ඉමස්ස අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සාම, දසබලං පන පුච්ඡිත්වා නික්කඞ්ඛො භවිස්සතී’’ති. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති විපස්සනාඤාණං, තං පඨමතරං උප්පජ්ජති. නිබ්බානෙ ඤාණන්ති විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙ පවත්තමග්ගඤාණං, තං පච්ඡා උප්පජ්ජති. තස්මා භගවා එවමාහ.

"ශාන්ත විමොක්ෂ" යනු අංගයන්ගේ ශාන්තභාවය නිසාත් අරමුණෙහි ශාන්තභාවය නිසාත් ශාන්ත වූ අරූප විමොක්ෂයන් ය. "කයින් ස්පර්ශ කොට" යනු නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට ලබා ගැනීමයි. "ඇවැත්නි, අපි ප්‍රඥාවෙන් මිදුණෙමු" යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ "ඇවැත්නි, අපි ධ්‍යාන (අරූප ධ්‍යාන) රහිත වූ, ශුෂ්ක විදර්ශක වූ, ප්‍රඥාවෙන්ම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු අය වෙමු" යන්නයි. "ඇවැත් සුසීම, ඔබ දැනගත්ත ද නැත ද" යැයි ඔවුන් පැවසුවේ ඇයි? ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: "අපට මොහුගේ අදහස තේරුම් ගෙන පිළිතුරු දිය නොහැක, නමුත් දසබලයන් වහන්සේගෙන් විමසූ විට ඔහු සැක රහිත වනු ඇත" කියා ය. "ධර්මස්ථිති ඥානය" යනු විදර්ශනා ඥානයයි, එය ප්‍රථමයෙන් උපදී. "නිබ්බානෙ ඥාණය" යනු විදර්ශනා වැඩීම කෙළවර ඇතිවන මාර්ග ඥානයයි, එය පසුව උපදී. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

ආජානෙය්‍යාසි වාතිආදි කස්මා වුත්තං? විනාපි සමාධිං එවං ඤාණුප්පත්තිදස්සනත්ථං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුසිම, මග්ගො වා ඵලං වා න සමාධිනිස්සන්දො, න සමාධිආනිසංසො, න සමාධිස්ස නිප්ඵත්ති, විපස්සනාය පනෙසො නිස්සන්දො, විපස්සනාය ආනිසංසො, විපස්සනාය නිප්ඵත්ති, තස්මා ජානෙය්‍යාසි වා ත්වං, න වා ත්වං ජානෙය්‍යාසි, අථ ඛො ධම්මට්ඨිතිඤාණං පුබ්බෙ, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණන්ති.

"ඔබ දැනගත්ත ද නැත ද" යන ආදිය වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසා ද? සමාධියක් (අරූප සමාධි) නොමැතිව වුවද මෙසේ ඥානය උපදින බව පෙන්වීම සඳහා ය. මෙහි අර්ථය මෙසේ ය: "සුසීම, මාර්ගය හෝ ඵලය යනු සමාධියෙන් හටගන්නා දෙයක් නොවේ, එය සමාධියෙහි ආනිශංසයක් නොවේ, සමාධියෙහි නිමාවක් ද නොවේ. සැබවින්ම මෙය විදර්ශනාවෙහි ප්‍රතිඵලයකි, විදර්ශනාවෙහි ආනිශංසයකි, විදර්ශනාවෙහි කෙළවරයි. එබැවින් ඔබ දැනගත්ත ද නැත ද, සැබවින්ම පළමුව ධර්මස්ථිති ඥානය ද පසුව නිවන පිළිබඳ ඥානය ද උපදී" යන්නයි.

ඉදානිස්ස පටිවෙධභබ්බතං ඤත්වා තෙපරිවට්ටං ධම්මදෙසනං දෙසෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, සුසිම? රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වාතිආදිමාහ? තෙ පරිවට්ටදෙසනාවසානෙ පන ථෙරො අරහත්තං පත්තො. ඉදානිස්ස අනුයොගං ආරොපෙන්තො ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති, සුසිම, පස්සසීතිආදිමාහ. අපි පන ත්වං, සුසිමාති ඉදං කස්මා ආරභි? නිජ්ඣානකානං සුක්ඛවිපස්සකභික්ඛූනං පාකටකරණත්ථං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – න කෙවලං ත්වමෙව නිජ්ඣානකො සුක්ඛවිපස්සකො, එතෙපි භික්ඛූ එවරූපායෙවාති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙවාති. දසමං.

දැන් එම සුසීම හට මඟපල ලැබීමට ඇති සුදුසුකම (පටිවේධභබ්බතා) දැන, ත්‍රිපරිවර්ත ධර්ම දේශනාව දේශනා කරමින් "සුසීම, ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද?" යන ආදිය වදාළ සේක. ත්‍රිපරිවර්ත දේශනාව අවසානයේ තෙරුන් වහන්සේ අරහත් භාවයට පැමිණියහ. දැන් ඔහු අනුයෝගයෙහි (වීර්යයෙහි) පිහිටුවනු පිණිස "සුසීම, ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ වේ යයි දකින්නෙහිද" යන ආදිය වදාළ සේක. "නමුත් සුසීම, ඔබද..." යන මෙය කුමක් හෙයින් ආරම්භ කළ සේක්ද? ධ්‍යාන රහිත වූ ශුෂ්ක විපස්සක භික්ෂූන්ගේ තත්ත්වය ප්‍රකට කරනු පිණිසය. මෙහි අදහස නම් - ඔබ පමණක් ධ්‍යාන රහිත ශුෂ්ක විපස්සකයෙකු නොවේ, ඔබ විමසූ මේ භික්ෂූන්ද එවැනිම ස්වභාව ඇත්තෝමය යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනම ප්‍රකටමය. දසවැන්නයි.

මහාවග්ගො සත්තමො.

සත්වන මහා වර්ගය නිමවිය.

8. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො

8. සමණබ්‍රාහ්මණ වර්ගය

1. ජරාමරණසුත්තාදිවණ්ණනා

1. ජරාමරණ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

71-72. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගෙ [Pg.118] ජරාමරණාදීසු එකෙකපදවසෙන එකෙකං කත්වා එකාදස සුත්තානි වුත්තානි, තානි උත්තානත්ථානෙවාති.

71-72. සමණබ්‍රාහ්මණ වර්ගයෙහි ජරා මරණ ආදී එක් එක් පදයන්ගේ වශයෙන් වෙන් වෙන් කොට සූත්‍ර එකොළසක් වදාරන ලදී. ඒවා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො අට්ඨමො.

අටවන සමණබ්‍රාහ්මණ වර්ගය නිමවිය.

9. අන්තරපෙය්‍යාලං

9. අන්තරපෙය්‍යාලය

1. සත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා

1. සත්ථු සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

73. ඉතො පරං ‘‘සත්ථා පරියෙසිතබ්බො’’තිආදිනයප්පවත්තා ද්වාදස අන්තරපෙය්‍යාලවග්ගා නාම හොන්ති. තෙ සබ්බෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යපුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තා. තත්ථ සත්ථාති බුද්ධො වා හොතු සාවකො වා, යං නිස්සාය මග්ගඤාණං ලභති, අයං සත්ථා නාම, සො පරියෙසිතබ්බො. සික්ඛා කරණීයාති තිවිධාපි සික්ඛා කාතබ්බා. යොගාදීසු යොගොති පයොගො. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. උස්සොළ්හීති සබ්බසහං අධිමත්තවීරියං. අප්පටිවානීති අනිවත්තනා. ආතප්පන්ති කිලෙසතාපනවීරියමෙව. සාතච්චන්ති සතතකිරියං. සතීති ජරාමරණාදිවසෙන චතුසච්චපරිග්ගාහිකා සති. සම්පජඤ්ඤන්ති තාදිසමෙව ඤාණං. අප්පමාදොති සච්චභාවනාය අප්පමාදො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

73. මෙතැන් සිට "ශාස්තෘන් වහන්සේ සෙවිය යුතුය" යනාදී නයින් පැවති සූත්‍ර දොළස අන්තරපෙය්‍යාල වර්ගය නම් වේ. ඒ සියල්ල ඒ ඒ ආකාරයෙන් අවබෝධ කරගත හැකි වෙණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් වශයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'සත්ථා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ හෝ ශ්‍රාවකයෙකු හෝ වේවා, යමෙකු ඇසුරු කොට මඟ නුවණ ලබන්නේද, ඔහු ශාස්තෘ නම් වේ; ඔහු සෙවිය යුතුය. 'සික්ඛා කරණීයා' යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ම පිරවිය යුතුය යන්නයි. යෝගාදී පදයන්හි 'යෝග' යනු යෙදීමයි (භාවනාවෙහි). 'ඡන්ද' යනු කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'උස්සෝළ්හී' යනු සියල්ල ඉවසන අධික වීර්යයයි. 'අප්පටිවානී' යනු පසුබට නොවන උත්සාහයයි. 'ආතප්ප' යනු කෙලෙස් තවන වීර්යයමය. 'සාතච්ච' යනු නිරන්තරයෙන්ම කිරීමයි. 'සති' යනු ජරා මරණ ආදියේ වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය පිරිසිඳ ගන්නා සිහියයි. 'සම්පජඤ්ඤ' යනු එවැනිම වූ ප්‍රඥාවයි. 'අප්පමාද' යනු සත්‍යය භාවනාවෙහි පමාවකින් තොර වීමයි. ඉතිරිය සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

අන්තරපෙය්‍යාලො නවමො.

නවවන අන්තරපෙය්‍යාල වර්ගය නිමවිය.

නිදානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිදාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවන ලදී.

2. අභිසමයසංයුත්තං

2. අභිසමය සංයුත්තය

1. නඛසිඛාසුත්තවණ්ණනා

1. නඛසිඛා සූත්‍ර වර්ණනාව

74. අභිසමයසංයුත්තස්ස [Pg.119] පඨමෙ නඛසිඛායන්ති මංසට්ඨානෙන විමුත්තෙ නඛග්ගෙ. නඛසිඛා ච නාම ලොකියානං මහතීපි හොති, සත්ථු පන රත්තුප්පලපත්තකොටි විය සුඛුමා. කථං පනෙත්ථ පංසු පතිට්ඨිතොති? අධිට්ඨානබලෙන. භගවතා හි අත්ථං ඤාපෙතුකාමෙන අධිට්ඨානබලෙන තත්ථ පතිට්ඨාපිතො. සතිමං කලන්ති මහාපථවියා පංසුං සතකොට්ඨාසෙ කත්වා තතො එකකොට්ඨාසං. පරතොපි එසෙව නයො. අභිසමෙතාවිනොති පඤ්ඤාය අරියසච්චානි අභිසමෙත්වා ඨිතස්ස. පුරිමං දුක්ඛක්ඛන්ධං පරික්ඛීණං පරියාදිණ්ණං උපනිධායාති එතදෙව බහුතරං දුක්ඛං, යදිදං පරික්ඛීණන්ති එවං පඨමං වුත්තං දුක්ඛක්ඛන්ධං උපනිධාය, ඤාණෙන තං තස්ස සන්තිකෙ ඨපෙත්වා උපපරික්ඛියමානෙති අත්ථො. කතමං පනෙත්ථ පුරිමදුක්ඛං නාම? යං පරික්ඛීණං. කතමං පන පරික්ඛීණං? යං පඨමමග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය. කතමං පන උපනිධාය? යං සත්තසු අත්තභාවෙසු අපායෙ අට්ඨමඤ්ච පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා යත්ථ කත්ථචි උප්පජ්ජෙය්‍ය, සබ්බං තං පරික්ඛීණන්ති වෙදිතබ්බං. සත්තක්ඛත්තුන්ති සත්ත වාරෙ, සත්තසු අත්තභාවෙසූති අත්ථො. පරමතාති ඉදමස්ස පරං පමාණන්ති දස්සෙති. මහත්ථියොති මහතො අත්ථස්ස නිප්ඵාදකො. පඨමං.

74. අභිසමය සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නඛසිඛායං' යනු මස් සහිත ස්ථානයෙන් වෙන් වූ නිය අගය. නිය අග යනු ලෝකවැසියන්ට විශාල එකක් විය හැකි මුත්, ශාස්තෘන් වහන්සේට රත් නෙළුම් පෙත්තක අග මෙන් ඉතා සියුම්ය. එහි පස් රැඳුණේ කෙසේද? අධිෂ්ඨාන බලයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්ථය අවබෝධ කරවනු කැමැත්තෙන් අධිෂ්ඨාන බලයෙන් එහි පස් රඳවන ලදී. 'සතිමං කලං' යනු මහා පෘථිවියේ පස් කොටස් සියයකට බෙදා ඉන් එක් කොටසකි. ඉන් පසුවද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අභිසමේතාවිනෝ' යනු ප්‍රඥාවෙන් ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කොට සිටින පුද්ගලයාගේය. 'පූර්ව දුක්ඛස්කන්ධය ගෙවී අවසන් වූ බව හා සසඳන කල' යනු පූර්වයෙහි වදාළ ගෙවී ගිය දුක් සමූහය හා සසඳා, නුවණින් එය තමා ඉදිරියෙහි තබාගෙන විමසා බලන විට යන අර්ථයයි. මෙහි 'පූර්ව දුක්ඛ' නම් කවරේද? යමක් ගෙවී ගියේද එයයි. ගෙවී ගියේ කවරක්ද? පළමු මාර්ගය (සෝවාන් මඟ) නොවැඩීම නිසා හටගත හැකිව තිබූ යම් දුකක් වේද, එය ගෙවී ගියේය. කුමකට සාපේක්ෂවද? ආත්ම භව හතකදී, අපායෙහිදී සහ අටවන ප්‍රතිසන්ධියේ සිට යම් තැනක හෝ හටගත හැකිව තිබූ ඒ සියලු දුක්ඛයන් ගෙවී ගිය බව දත යුතුය. 'සත්තක්ඛත්තුං' යනු සත් වරක්, එනම් ආත්ම භව හතක් යන අර්ථයයි. 'පරමතා' යනු මෙය ඔහුගේ උපරිම සීමාව බව දක්වයි. 'මහත්ථියෝ' යනු මහා අර්ථයක් සිද්ධ කරන්නා වූ යන්නයි. පළමුවැන්නයි.

2. පොක්ඛරණීසුත්තවණ්ණනා

2. පොක්ඛරණී සූත්‍ර වර්ණනාව

75. දුතියෙ පොක්ඛරණීති වාපී. උබ්බෙධෙනාති ගම්භීරතාය. සමතිත්තිකාති මුඛවට්ටිසමා. කාකපෙය්‍යාති සක්කා හොති තීරෙ ඨිතෙන කාකෙන පකතියාපි මුඛතුණ්ඩිකං ඔතාරෙත්වා පාතුං. දුතියං.

75. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'පොක්ඛරණී' යනු පොකුණයි. 'උබ්බේධේන' යනු ගැඹුරින් යන අර්ථයයි. 'සමතිත්තිකා' යනු ඉවුර හා සමානව පිරී ඇති බවයි. 'කාකපෙය්‍යා' යනු ඉවුරේ සිටින කපුටෙකුට වුවද සාමාන්‍ය ලෙස හොට පහත් කොට පැන් බීමට හැකි තරම් පිරී ඇති බවයි. දෙවැන්නයි.

3. සංභෙජ්ජඋදකසුත්තාදිවණ්ණනා

3. සම්භේජ්ජඋදක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

76-77. තතියෙ යත්ථිමාති යස්මිං සම්භිජ්ජට්ඨානෙ ඉමා. සංසන්දන්තීති සමාගන්ත්වා සන්දන්ති. සමෙන්තීති සමාගච්ඡන්ති. ද්වෙ වා ති වාති ද්වෙ වා තීණි වා. උදකඵුසිතානීති උදකබින්දූනි. සංභෙජ්ජඋදකන්ති අඤ්ඤාහි නදීහි සද්ධිං සම්භින්නට්ඨානෙ උදකං. චතුත්ථං උත්තානත්ථමෙව. තතියචතුත්ථානි.

76-77. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'යත්ථිමා' යනු යම් ගංගා එක්වන තැනක මේ ගංගාවෝ (වෙත්ද) යන්නයි. 'සංසන්දන්ති' යනු එක්ව ගලා යති. 'සමෙන්ති' යනු එක් වෙති. 'දුවේ වා තීණි වා' යනු දෙකක් හෝ තුනක් හෝ වේ. 'උදකඵුසිතානි' යනු දිය බින්දුය. 'සම්භේජ්ජඋදකං' යනු අනෙක් ගංගාවන් සමඟ මිශ්‍ර වූ ස්ථානයේ ඇති ජලයයි. සිව්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. තුන්වන සහ සිව්වන සූත්‍රයන්ය.

5. පථවීසුත්තාදිවණ්ණනා

5. පඨවි සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

78-84. පඤ්චමෙ [Pg.120] මහාපථවියාති චක්කවාළබ්භන්තරාය මහාපථවියා උද්ධරිත්වා. කොලට්ඨිමත්තියොති පදරට්ඨිපමාණා. ගුළිකාති මත්තිකගුළිකා. උපනික්ඛිපෙය්‍යාති එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙය්‍ය. ඡට්ඨාදීසු වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරියොසානෙ පන අඤ්ඤතිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානං අධිගමොති බාහිරකානං සබ්බොපි ගුණාධිගමො පඨමමග්ගෙන අධිගතගුණානං සතභාගම්පි සහස්සභාගම්පි සතසහස්සභාගම්පි න උපගච්ඡතීති. පඤ්චමාදීනි.

78-84. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'මහාපඨවියා' යනු සක්වළ ඇතුළත මහා පෘථිවියෙන් ගෙන යන්නයි. 'කෝලට්ඨිමත්තියෝ' යනු මසං ඇට (ජීජී ඇට) ප්‍රමාණයේ මැටි ගුලිය. 'ගුළිකා' යනු මැටි ගුලිය. 'උපනික්ඛිපෙය්‍ය' යනු එක් තැනක තබන්නේ නම් යන්නයි. හයවැන්නාදී සූත්‍රයන්හි අර්ථය පෙර කී නයින්ම දත යුතුය. අවසානයෙහි 'අන්‍යතිර්ථක ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ පරිබ්‍රාජකයන්ගේ අවබෝධය' යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ගේ සියලු ගුණාධිගමයන්, පළමු මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මඟින්) ලැබූ ගුණයන්ගේ සියයෙන් පංගුවකට, දහසින් පංගුවකට හෝ ලක්ෂයෙන් පංගුවකටවත් සමාන නොවන බවයි. පස්වැන්නාදී සූත්‍රයන්ය.

අභිසමයසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අභිසමය සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවන ලදී.

3. ධාතුසංයුත්තං

3. ධාතු සංයුත්තය

1. නානත්තවග්ගො

1. නානත්ත වර්ගය

1.ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

1. ධාතුනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

85. ධාතුසංයුත්තස්ස [Pg.121] පඨමෙ නිස්සත්තට්ඨසුඤ්ඤතට්ඨසඞ්ඛාතෙන සභාවට්ඨෙන ධාතූති ලද්ධනාමානං ධම්මානං නානාසභාවො ධාතුනානත්තං. චක්ඛුධාතූතිආදීසු චක්ඛුපසාදො චක්ඛුධාතු, රූපාරම්මණං රූපධාතු, චක්ඛුපසාදවත්ථුකං චිත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. සොතපසාදො සොතධාතු, සද්දාරම්මණං සද්දධාතු, සොතපසාදවත්ථුකං චිත්තං සොතවිඤ්ඤාණධාතු. ඝානපසාදො ඝානධාතු, ගන්ධාරම්මණං ගන්ධධාතු, ඝානපසාදවත්ථුකං චිත්තං ඝානවිඤ්ඤාණධාතු. ජිව්හාපසාදො ජිව්හාධාතු, රසාරම්මණං රසධාතු, ජිව්හාපසාදවත්ථුකං චිත්තං ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු. කායපසාදො කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායපසාදවත්ථුකං චිත්තං කායවිඤ්ඤාණධාතු. තිස්සො මනොධාතුයො මනොධාතු, වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා සුඛුමරූපානි නිබ්බානඤ්ච ධම්මධාතු, සබ්බම්පි මනොවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණධාතූති. එත්ථ ච සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, අවසානෙ ද්වෙ චතුභූමිකාති. පඨමං.

85. ධාතු සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, සත්ත්වයෙකු නොවන ශුන්‍ය වූ ස්වභාවය යන අර්ථයෙන් 'ධාතු' යයි නම් ලත් ධර්මයන්ගේ විවිධ ස්වභාවය 'ධාතු නානත්තය' නම් වේ. 'චක්ඛුධාතු' ආදියේදී චක්ඛු ප්‍රසාදය චක්ඛු ධාතුවයි, රූප අරමුණ රූප ධාතුවයි, චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. සෝත ප්‍රසාදය සෝත ධාතුවයි, ශබ්ද අරමුණ ශබ්ද ධාතුවයි, සෝත ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත සෝත විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. ඝාණ ප්‍රසාදය ඝාණ ධාතුවයි, ගන්ධ අරමුණ ගන්ධ ධාතුවයි, ඝාණ ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. ජිව්හා ප්‍රසාදය ජිව්හා ධාතුවයි, රස අරමුණ රස ධාතුවයි, ජිව්හා ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. කාය ප්‍රසාදය කාය ධාතුවයි, ස්පර්ශ අරමුණ පොට්ඨබ්බ ධාතුවයි, කාය ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ සිත කාය විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මනෝ ධාතු තුන (පංචද්වාරාවජ්ජන සහ සම්පටිච්ඡන දෙක) මනෝ ධාතුවයි; වේදනා ආදී ස්කන්ධ තුන, සියුම් රූප සහ නිවන ධර්ම ධාතුවයි; සියලු මනෝ විඤ්ඤාණයන් මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මෙහි ධාතු දහසයක් කාමාවචර වේ, අවසාන ධාතු දෙක (මනෝ ධාතු හා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු) සිවු භූමියටම (චතුභූමික) අයත් වේ. පළමුවැන්නයි.

2. ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

2. ඵස්සනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

86. දුතියෙ උප්පජ්ජති ඵස්සනානත්තන්ති නානාසභාවො ඵස්සො උප්පජ්ජති. තත්ථ චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසම්පයුත්තා, මනොසම්ඵස්සො මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො, තස්මා. මනොධාතුං පටිච්චාති මනොද්වාරාවජ්ජනං කිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතුං පටිච්ච පඨමජවනසම්ඵස්සො උප්පජ්ජතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. දුතියං.

86. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘උප්පජ්ජති ඵස්සනානත්තං’ යනු නානා ස්වභාව ඇති ස්පර්ශය උපදියි යන්නයි. එහි චක්ඛුසම්ඵස්සාදිය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි. මනෝසම්ඵස්සය මනෝද්වාරයෙහි පළමු ජවන සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි, එබැවිනි. ‘මනෝධාතුං පටිච්ච’ යන්නෙන් මනෝද්වාරාවජ්ජන කිරිය මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව නිසා පළමු ජවන සම්ඵස්සය උපදියි යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

3. නෝඵස්සනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

87. තතියෙ නො මනොසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති මනොධාතූති මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තං ඵස්සං පටිච්ච ආවජ්ජනකිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතු නො උප්පජ්ජතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. තතියං.

87. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘නෝ මනෝසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති මනෝධාතූ’ යන්නෙන් මනෝද්වාරයෙහි පළමු ජවන සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය නිසා ආවජ්ජන කිරිය මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව නූපදියි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

4. වේදනානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

88. චතුත්ථෙ [Pg.122] චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාති සම්පටිච්ඡනමනොධාතුතො පට්ඨාය සබ්බාපි තස්මිං ද්වාරෙ වෙදනා වත්තෙය්‍යුං, නිබ්බත්තිඵාසුකත්ථං පන අනන්තරං සම්පටිච්ඡනවෙදනමෙව ගහෙතුං වට්ටතීති වුත්තං. මනොසම්ඵස්සං පටිච්චාති මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනසම්ඵස්සං පටිච්ච පඨමජවනවෙදනා, පඨමජවනසම්ඵස්සං පටිච්ච දුතියජවනවෙදනාති අයමධිප්පායො. චතුත්ථං.

88. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වේදනා’ යනු සම්පටිච්ඡන මනෝධාතුවෙහි පටන් ඒ ද්වාරයෙහි උපදින සියලුම වේදනාවන් පැවතිය හැකි වුවද, ඉපදීම පෙන්වීමේ පහසුව පිණිස (උපනිශ්‍රය වශයෙන්) චක්ඛුවිඤ්ඤාණයට අනතුරුව ඇති වන සම්පටිච්ඡන වේදනාවම ගැනීම සුදුසු යැයි කියන ලදී. ‘මනෝසම්ඵස්සං පටිච්ච’ යනු මනෝද්වාරයෙහි ආවජ්ජන සම්ඵස්සය නිසා පළමු ජවන වේදනාව ද, පළමු ජවන සම්ඵස්සය නිසා දෙවන ජවන වේදනාව ද උපදියි යන මෙය මෙහි අදහසයි. හතරවන සූත්‍රයයි.

5. දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

5. දුතිය වේදනානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

89. පඤ්චමෙ තතියචතුත්ථෙසු වුත්තනයාව එකතො කත්වා දෙසිතාති. ඉති දුතියාදීසු චතූසු සුත්තෙසු මනොධාතුං මනොධාතූති අගහෙත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං මනොධාතූති ගහිතං. සබ්බානි චෙතානි තථා තථා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන දෙසිතානි. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. පඤ්චමං.

89. පස්වන සූත්‍රයෙහි තුන්වන හා හතරවන සූත්‍රවල කියන ලද ක්‍රමයම එකට එක්කොට දේශනා කරන ලදී. මෙසේ දෙවන ආදී සූත්‍ර සතරෙහි මනෝධාතුව (පඤ්චද්වාරාවජ්ජන සම්පටිච්ඡන) මනෝධාතුව ලෙස නොගෙන, මනෝද්වාරාවජ්ජනය මනෝධාතුව ලෙස ගන්නා ලදී. මේ සියලු සූත්‍ර එලෙස දේශනා කරන ලද්දේ අවබෝධ කරගත හැකි වේනෙයයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුවය. මෙතැන් සිට ඉදිරියට ද මේ ක්‍රමයම වේ. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

6. බාහිර ධාතුනානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

90. ඡට්ඨෙ පන පඤ්ච ධාතුයො කාමාවචරා, ධම්මධාතු චතුභූමිකාති. ඡට්ඨං.

90. හයවන සූත්‍රයෙහි පංච ධාතූන් (රූප ධාතු ආදිය) කාමාවචර වෙති. ධම්ම ධාතුව සිවු භූමියෙහිම (චතුභූමික) පවතියි. හයවන සූත්‍රයයි.

7. සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා

7. සඤ්ඤානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

91. සත්තමෙ රූපධාතූති ආපාථෙ පතිතං අත්තනො වා පරස්ස වා සාටකවෙඨනාදිවත්ථුකං රූපාරම්මණං. රූපසඤ්ඤාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤා. රූපසඞ්කප්පොති සම්පටිච්ඡනාදීහි තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තො සඞ්කප්පො. රූපච්ඡන්දොති රූපෙ ඡන්දිකතට්ඨෙන ඡන්දො. රූපපරිළාහොති රූපෙ අනුඩහනට්ඨෙන පරිළාහො. රූපපරියෙසනාති පරිළාහෙ උප්පන්නෙ සන්දිට්ඨසම්භත්තෙ ගහෙත්වා තස්ස රූපස්ස පටිලාභත්ථාය පරියෙසනා. එත්ථ ච සඤ්ඤාසඞ්කප්පඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති, පරිළාහපරියෙසනා පන නානාජවනවාරෙයෙව ලබ්භන්තීති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ධාතුනානත්තන්ති එත්ථ ච එවං රූපාදිනානාසභාවං ධාතුං පටිච්ච රූපසඤ්ඤාදිනානාසභාවසඤ්ඤා උප්පජ්ජතීති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්තමං.

91. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘රූපධාතූ’ යනු චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි ගැටුණු තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ වස්ත්‍ර, හිස් පළඳනා ආදිය නිමිති කරගත් රූපාරම්මණයි. ‘රූපසඤ්ඤා’ යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාවයි. ‘රූපසංකප්පෝ’ යනු සම්පටිච්ඡන ආදී සිතුවිලි තුන හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංකල්පයයි (විතර්කයයි). ‘රූපච්ඡන්දෝ’ යනු රූපයෙහි කැමැත්ත ඇති කරන අර්ථයෙන් ඡන්දයයි. ‘රූපපරිළාහෝ’ යනු රූපය කෙරෙහි හාත්පසින් දවන අර්ථයෙන් පරිළාහයයි (තණ්හාවයි). ‘රූපපරියේසනා’ යනු පරිළාහය (තණ්හාව) උපන් කල්හි, දුටු පුරුදු මිත්‍රාදීන් කැටුව ඒ රූපය ලබාගැනීම පිණිස හාත්පස සොයා යෑමයි. මෙහි සංඥා, සංකල්ප හා ඡන්ද යන ධර්මයන් එකම ජවන වාරයක හෝ විවිධ ජවන වාරයන්හි ලැබිය හැකිය. පරිළාහය හා පර්යේෂණය ලැබෙන්නේ විවිධ ජවන වාරයන්හිමය. ‘ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ ධාතුනානත්තං’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ රූප ආදී වූ නානා ස්වභාව ඇති ධාතූන් නිසා රූපසංඥා ආදී වූ නානා ස්වභාව ඇති සංඥාවන් උපදියි යන ක්‍රමයට දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රයයි.

8. නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

8. නෝපරියේසනානානත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

92. අට්ඨමෙ [Pg.123] නො ධම්මපරියෙසනං පටිච්ච උප්පජ්ජති ධම්මපරිළාහොති එවං ආගතං පටිසෙධමත්තමෙව නානං. අට්ඨමං.

92. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘නෝ ධම්මපරියේසනං පටිච්ච උප්පජ්ජති ධම්මපරිළාහෝ’ යනුවෙන් ආවේ ‘නෝ’ යන ප්‍රතිෂේධ මාත්‍රය පමණක් වෙනස් වන බැවිනි. අටවන සූත්‍රයයි.

9. බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

9. බාහිරඵස්සනානත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

93-94. නවමෙ උප්පජ්ජති රූපසඤ්ඤාති වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙ උප්පජ්ජති සඤ්ඤා. රූපසඞ්කප්පොති තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තසඞ්කප්පො. රූපසම්ඵස්සොති තදෙවාරම්මණං ඵුසමානො ඵස්සො. වෙදනාති තදෙව ආරම්මණං අනුභවමානා වෙදනා. ඡන්දාදයො වුත්තනයාව. රූපලාභොති පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං ‘‘රූපලාභො’’ති වුත්තං. අයං තාව සබ්බසඞ්ගාහිකනයො එකස්මිං යෙවාරම්මණෙ සබ්බධම්මානං උප්පත්තිවසෙන වුත්තො. අපරො ආගන්තුකාරම්මණමිස්සකො හොති – රූපසඤ්ඤා රූපසඞ්කප්පො ඵස්සො වෙදනාති ඉමෙ තාව චත්තාරො ධම්මා ධුවපරිභොගෙ නිබද්ධාරම්මණෙ හොන්ති. නිබද්ධාරම්මණඤ්හි ඉට්ඨං කන්තං මනාපං පියං යංකිඤ්චි විය උපට්ඨාති, ආගන්තුකාරම්මණං පන යංකිඤ්චි සමානම්පි ඛොභෙත්වා තිට්ඨති.

93-94. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘උප්පජ්ජති රූපසඤ්ඤා’ යනු ඉහත කී පරිදි රූපාරම්මණයෙහි සංඥාව උපදියි යන්නයි. ‘රූපසංකප්පෝ’ යනු එම අරමුණෙහිම සිතුවිලි තුන හා සම්ප්‍රයුක්ත සංකල්පයයි. ‘රූපසම්ඵස්සෝ’ යනු එම අරමුණම ස්පර්ශ කරන්නා වූ ස්පර්ශයයි. ‘වේදනා’ යනු එම අරමුණම විඳින්නා වූ වේදනාවයි. ඡන්ද ආදිය පෙර කී ක්‍රමයටම වේ. ‘රූපලාභෝ’ යනු සොයා ලබාගත් තණ්හාව සහිත වූ අරමුණයි. මෙය එක් අරමුණකදීම සියලු ධර්මයන්ගේ හටගැනීම පෙන්වන සියලු දේ ඇතුළත් වන ක්‍රමයයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් ආගන්තුක අරමුණු මිශ්‍ර වූ ක්‍රමයයි - රූපසංඥා, රූපසංකල්ප, ස්පර්ශ, වේදනා යන ධර්ම සතර නිතර පරිභෝජනය කරන (නිබද්ධ) අරමුණෙහි උපදියි. නිබද්ධ අරමුණ ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප, ප්‍රිය වූයේ ද, නොසැලකිලිමත් ලෙස වැටහෙයි. නමුත් ආගන්තුක අරමුණ සාමාන්‍ය එකක් වුවද සිත කැළඹීමට (සලිත කිරීමට) හේතු වෙයි.

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර අමච්චපුත්තො ගාමියෙහි පරිවාරිතො ගාමමජ්ඣෙ ඨත්වා කම්මං කරොති. තස්මිඤ්චස්ස සමයෙ උපාසිකා නදිං ගන්ත්වා න්හත්වා අලඞ්කතපටියත්තා ධාතිගණපරිවුතා ගෙහං ගච්ඡති. සො දූරතො දිස්වා ‘‘ආගන්තුකමාතුගාමො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා ‘‘ගච්ඡ, භණෙ ජානාහි, කා එසා’’ති පුරිසං පෙසෙසි. සො ගන්ත්වා තං දිස්වා පච්චාගතො, ‘‘කා එසා’’ති පුට්ඨො යථාසභාවං ආරොචෙසි. එවං ආගන්තුකාරම්මණං ඛොභෙති. තස්මිං උප්පන්නො ඡන්දො රූපඡන්දො නාම, තදෙව ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නො පරිළාහො රූපපරිළාහො නාම, සහායෙ ගණ්හිත්වා තස්ස පරියෙසනං රූපපරියෙසනා නාම, පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො නාම.

ඒ පිළිබඳව මෙම කතාව වෙයි: එක් අමාත්‍ය පුත්‍රයෙක් ගම්වැසියන් පිරිවරාගෙන ගම මැද සිට රාජකාරි කටයුතු කරයි. ඒ අවස්ථාවෙහි ඔහුගේ බිරිඳ ගඟට ගොස් ස්නානය කර ආභරණවලින් සැරසී පරිවාර ස්ත්‍රීන් පිරිවරා නිවසට යයි. ඔහු ඇය දූරතින්ම දැක ‘ඇය ආගන්තුක ස්ත්‍රියක් විය යුතුය’ යන සංඥාව උපදවා, ‘එම්බා පුරුෂය, ගොස් ඇය කවුදැයි දැනගන්න’ යැයි පුරුෂයෙකු යැවීය. ඔහු ගොස් ඇය දැක නැවත පැමිණ, ‘ඇය කවුදැයි’ ඇසූ විට ඇත්ත ඇති සැටියෙන් කීවේය. මෙසේ ආගන්තුක අරමුණ සිත කැළඹීමට පත් කරයි. එහි උපන් ඡන්දය ‘රූපච්ඡන්දය’ නම් වේ. එම අරමුණම නිසා උපන් දැවිල්ල ‘රූපපරිළාහය’ නම් වේ. යහළුවන් කැටුව එය සෙවීම ‘රූපපරියේසනා’ නම් වේ. සොයා ලබාගත් තණ්හාව සහිත අරමුණ ‘රූපලාභය’ නම් වේ.

උරුවල්ලියවාසී චූළතිස්සත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කිඤ්චාපි භගවතා ඵස්සවෙදනා පාළියා මජ්ඣෙ ගහිතා, පාළිං පන පරිවට්ටෙත්වා වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, තස්මිංයෙව සඞ්කප්පො රූපසඞ්කප්පො තස්මිං [Pg.124] ඡන්දො රූපච්ඡන්දො, තස්මිං පරිළාහො රූපපරිළාහො, තස්මිං පරියෙසනා රූපපරියෙසනා, පරියෙසිත්වා ලද්ධං සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො. එවං ලද්ධාරම්මණෙ පන ඵුසනං ඵස්සො, අනුභවනං වෙදනා. රූපසම්ඵස්සො රූපසම්ඵස්සජා වෙදනාති ඉදං ද්වයං ලබ්භතී’’ති. අපරම්පි අවිභූතවාරං නාම ගණ්හන්ති. ආරම්මණඤ්හි සාණිපාකාරෙහි වා පරික්ඛිත්තං තිණපණ්ණාදීහි වා පටිච්ඡන්නං හොති, තං ‘‘උපඩ්ඪං දිට්ඨං මෙ ආරම්මණං, සුට්ඨු නං පස්සිස්සාමී’’ති ඔලොකයතො තස්මිං ආරම්මණෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා නාම. තස්මිංයෙව උප්පන්නා සඞ්කප්පාදයො රූපසඞ්කප්පාදයො නාමාති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි ච සඤ්ඤාසඞ්කප්පඵස්සවෙදනාඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති, පරිළාහපරියෙසනාලාභා නානාජවනවාරෙයෙවාති. දසමං උත්තානමෙවාති. නවමදසමානි.

උරුවේලායෙහි වාසය කළ චූළතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්පර්ශය හා වේදනාව පාළියෙහි මැදට ගත්තද, පාළි අනුපිළිවෙළ වෙනස් කොට රූපාරම්මණයෙහි උපන් සංඥාව රූපසංඥාව ලෙසත්, එහි සංකල්පය රූපසංකල්පය ලෙසත්, එහි ඡන්දය රූපච්ඡන්දය ලෙසත්, එහි පරිළාහය රූපපරිළාහය ලෙසත්, එහි පරියේසනාව රූපපරියේසනාව ලෙසත්, ලබාගත් අරමුණ රූපලාභය ලෙසත් ගත යුතුය. මෙසේ ලබාගත් අරමුණෙහි ස්පර්ශ වීම ස්පර්ශයයි, විඳීම වේදනාවයි. රූපසම්ඵස්සය හා රූපසම්ඵස්සජා වේදනාව යන මේ දෙක ලැබෙන්නේ එවිටයි.’ තවත් පිරිසක් අරමුණ පැහැදිලි නැති (අවිභූත) වාරය ගනිති. අරමුණ තිරයකින් හෝ තෘණ පත්‍ර ආදියෙන් වැසී ඇති විට, ‘අරමුණෙන් අඩක් දුටුවෙමි, එය හොඳින් බලන්නෙමි’ යි බලන්නාට උපදින සංඥාව රූපසංඥාවයි. එහිම උපන් සංකල්ප ආදිය රූපසංකල්ප ආදිය ලෙස දත යුතුය. මෙහිදී සංඥා, සංකල්ප, ස්පර්ශ, වේදනා හා ඡන්ද යන ධර්මයන් එක් ජවන වාරයක හෝ විවිධ ජවන වාරයන්හි ලැබිය හැකි අතර, පරිළාහ, පරියේසනා හා ලාභ ලැබෙන්නේ විවිධ ජවන වාරයන්හිම පමණි. දසවන සූත්‍රය අතිශයින් පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් පහසුය. නවවන හා දසවන සූත්‍රයි.

නානත්තවග්ගො පඨමො.

පළමු නානත්ත වර්ගය නිම විය.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වර්ගයයි.

1. සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා

1. සත්තධාතු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

95. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ ආභාධාතූති ආලොකධාතු. ආලොකස්සපි ආලොකකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා උප්පන්නජ්ඣානස්සාපීති සහාරම්මණස්ස ඣානස්ස එතං නාමං. සුභධාතූති සුභකසිණෙ උප්පන්නජ්ඣානවසෙන සහාරම්මණජ්ඣානමෙව. ආකාසානඤ්චායතනමෙව ආකාසානඤ්චායතනධාතු. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධොව සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු. ඉති භගවා අනුසන්ධිකුසලස්ස භික්ඛුනො තත්ථ නිසීදිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමස්ස ඔකාසං දෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

95. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘ආභාධාතු’ (ආභා ධාතුව) යනු ආලෝක ධාතුවයි. ආලෝක කසිණයෙහි පරිකර්ම කොට උපන් ධ්‍යානයට ද, ආලෝකයට ද යන අරමුණ සහිත වූ ධ්‍යානයට මෙය නමකි. ‘සුභධාතු’ යනු ශුභ කසිණයෙහි උපන් ධ්‍යානය වශයෙන් වූ අරමුණ සහිත ධ්‍යානයම වේ. ආකාසානඤ්චායතනයම ‘ආකාසානඤ්චායතන ධාතුව’ නමි. සංඥා සහ වේදනාවන්ගේ නිරුද්ධ වීමම ‘සංඥාභේදනිරෝධ ධාතුව’ නමි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩසිට ප්‍රශ්න විචාරීමට කැමැත්තෙන් සිටි, අනුසන්ධි ගැලපීමෙහි දක්ෂ වූ භික්ෂූන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දෙමින් උදේසයෙහි (දේශනාවෙහි ආරම්භයෙහි) දේශනාව අවසන් කළ සේක.

අන්ධකාරං පටිච්චාති අන්ධකාරො හි ආලොකෙන පරිච්ඡින්නො, ආලොකොපි අන්ධකාරෙන. අන්ධකාරෙන හි සො පාකටො හොති. තස්මා ‘‘අන්ධකාරං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති ආහ. අසුභං පටිච්චාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අසුභඤ්හි සුභෙන, සුභඤ්ච අසුභෙන පරිච්ඡින්නං, අසුභෙ සති සුභං පඤ්ඤායති, තස්මා එවමාහ. රූපං පටිච්චාති රූපාවචරසමාපත්තිං පටිච්ච. රූපාවචරසමාපත්තියා හි සති ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති නාම [Pg.125] හොති රූපසමතික්කමො වා, තස්මා එවමාහ. විඤ්ඤාණඤ්චායතනධාතුආදීසුපි එසෙව නයො. නිරොධං පටිච්චාති චතුන්නං ඛන්ධානං පටිසඞ්ඛාඅප්පවත්තිං පටිච්ච. ඛන්ධනිරොධඤ්හි පටිච්ච නිරොධසමාපත්ති නාම පඤ්ඤායති, න ඛන්ධපවත්තිං, තස්මා එවමාහ. එත්ථ ච චතුන්නං ඛන්ධානං නිරොධොව නිරොධසමාපත්තීති වෙදිතබ්බො.

‘අන්ධකාරය නිසා’ යන්නෙහි, අන්ධකාරය ආලෝකය මගින් ද, ආලෝකය අන්ධකාරය මගින් ද වෙන් කරනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, අන්ධකාරය නිසාම ආලෝකය ප්‍රකට වේ. එබැවින් “අන්ධකාරය නිසා (ආලෝකය) පැනවේ” යැයි වදාළ සේක. ‘අශුභය නිසා’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, අශුභය ශුභය මගින් ද, ශුභය අශුභය මගින් ද වෙන් කරනු ලැබේ. අශුභය ඇති කල්හි ශුභය පැනවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. ‘රූපය නිසා’ යනු රූපාවචර සමාපත්තිය නිසා ය. රූපාවචර සමාපත්තිය ඇති කල්හි ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය හෝ රූපය ඉක්මවා යාම සිදු වේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධාතු ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘නිරෝධය නිසා’ යනු නාමස්කන්ධ සතරේ නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීම නිසා ය. ස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය නිසා නිරෝධ සමාපත්තිය පැනවේ මිස, ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්ම නිසා නොවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. මෙහි ස්කන්ධ සතරේ නිරුද්ධ වීමම නිරෝධ සමාපත්තිය ලෙස දත යුතුය.

කථං සමාපත්ති පත්තබ්බාති කථං සමාපත්තියො කීදිසා සමාපත්තියො නාම හුත්වා පත්තබ්බාති? සඤ්ඤාසමාපත්ති පත්තබ්බාති සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙන සඤ්ඤාසමාපත්තියො සඤ්ඤාසමාපත්තියො නාම හුත්වා පත්තබ්බා. සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්ති පත්තබ්බාති සුඛුමසඞ්ඛාරානං අවසිට්ඨතාය සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්ති නාම හුත්වා පත්තබ්බා. නිරොධසමාපත්ති පත්තබ්බාති නිරොධොව නිරොධසමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති නාම හුත්වා පත්තබ්බාති අත්ථො. පඨමං.

‘සමාපත්තියට කෙසේ පැමිණිය යුතුද’ යන්නෙන්, කිනම් ආකාරයේ සමාපත්තීන්, කිනම් ස්වභාවයක සමාපත්තීන් වී ඒවාට පැමිණිය යුතු ද යන්න අදහස් වේ. ‘සංඥා සමාපත්තියට පැමිණිය යුතුයි’ යනු සංඥාව පවතින බැවින් සංඥා සමාපත්තීන් සංඥා සමාපත්තීන්ම වී ඒවාට පැමිණිය යුතු බවයි. ‘සංඛාරාවශේෂ සමාපත්තියට පැමිණිය යුතුයි’ යනු සියුම් සංස්කාරයන් ඉතිරිව පවතින බැවින් සංඛාරාවශේෂ සමාපත්තිය නමින් වී පැමිණිය යුතුය යන්නයි. ‘නිරෝධ සමාපත්තියට පැමිණිය යුතුයි’ යනු නිරෝධයම නිරෝධ සමාපත්තිය වී එයට පැමිණිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. පළමු සූත්‍රයයි.

2. සනිදානසුත්තවණ්ණනා

2. සනිදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

96. දුතියෙ සනිදානන්ති භාවනපුංසකමෙතං, සනිදානො සපච්චයො හුත්වා උප්පජ්ජතීති අත්ථො. කාමධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්චාති එත්ථ කාමවිතක්කොපි කාමධාතු කාමාවචරධම්මාපි, විසෙසතො සබ්බාකුසලම්පි. යථාහ –

96. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සනිදානං’ යන්න භාව නපුංසක පදයකි. එය නිදානයක් සහිතව, ප්‍රත්‍යයක් සහිතව උපදී යන්න අර්ථයයි. ‘මහණෙනි, කාමධාතුව නිසා’ යන්නෙහි කාම විතර්කය ද කාමධාතුවයි, කාමාවචර ධර්මයන් ද කාමධාතුවයි, විශේෂයෙන් සියලු අකුසල් ද කාමධාතුවයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා බ්‍යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා මිච්ඡාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති කාමධාතු. හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙ අන්තොකරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං වුච්චති කාමධාතු. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ’’ති (විභ. 182).

“එහි කාමධාතුව යනු කවරේ ද? කාමය හා සම්බන්ධ වූ තර්කය, විතර්කය, සංකල්පය, සිත්හි පිහිටුවීම, දැඩිව පිහිටුවීම, සිතෙහි අභිනිරෝපණය, මිථ්‍යා සංකල්පය - මීට කාමධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. යටින් අවීචි නිරය සීමා කොට, මතුපිටින් පරනිම්මිත වසවත්ති දෙව්ලොව සීමා කොට, ඒ අතර පවතින ඒ ඒ තැන්වල උපන් ඒ ඒ තැන්වලට අයත් ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, රූප, වේදනා, සංඥා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන මෙය කාමධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සියලු අකුසල ධර්මයන් ද කාමධාතුහු වෙති” (විභංග 182).

එත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකා අසම්භින්නාති ද්වෙ කථා හොන්ති. කථං? කාමධාතුග්ගහණෙන හි බ්‍යාපාදධාතුවිහිංසාධාතුයො ගහිතා හොන්තීති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තාසං පන ද්වින්නං ධාතූනං විසුං ආගතත්තා සෙසධම්මා කාමධාතූති අයං අසම්භින්නකථා. අයමිධ ගහෙතබ්බා ඉමං කාමධාතුං ආරම්මණවසෙන වා සම්පයොගවසෙන වා පටිච්ච කාමසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. කාමසඤ්ඤං [Pg.126] පටිච්චාති කාමසඤ්ඤං පන සම්පයොගවසෙන වා උපනිස්සයවසෙන වා පටිච්ච කාමසඞ්කප්පො නාම උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. තීහි ඨානෙහීති තීහි කාරණෙහි. මිච්ඡා පටිපජ්ජතීති අයාථාවපටිපදං අනිය්‍යානිකපටිපදං පටිපජ්ජති.

මෙහි ‘සියල්ල ඇතුළත් වන’ (සබ්බසංගාහිකා) සහ ‘වෙන් වෙන් වූ’ (අසම්භින්නා) යනුවෙන් දේශනා දෙකක් වේ. ඒ කෙසේ ද? කාමධාතුව යන වචනයෙන් ව්‍යාපාද ධාතුව සහ විහිංසා ධාතුව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලදහ. එබැවින් මෙය සියල්ල ඇතුළත් වන දේශනාවයි. එහෙත් එම ධාතූන් දෙක වෙන් වෙන්ව දේශනා කළ බැවින්, ව්‍යාපාද හා විහිංසා හැර ඉතිරි ධර්මයන් කාමධාතුව යැයි දේශනා කිරීම ‘වෙන් වෙන් වූ’ (අසම්භින්න) දේශනාවයි. මෙහිදී ගත යුත්තේ එම අසම්භින්න කථාවයි. මෙම කාමධාතුව අරමුණු වශයෙන් හෝ සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් හෝ නිසා ‘කාමසංඥාව’ උපදී. ‘කාමසංඥාව නිසා’ යන්නෙහි කාමසංඥාව සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් හෝ උපනිශ්‍රය වශයෙන් හෝ නිසා ‘කාමසංකල්පය’ උපදී. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. ‘කරුණු තුනකින්’ (තීහි ඨානේහි) යනු හේතු තුනකිනි. ‘මිථ්‍යා අන්දමින් පිළිපදියි’ යනු අයථාර්ථවත් වූ, සසරින් එතෙර නොකරන්නා වූ පිළිවෙතක පිළිපදියි යන්නයි.

බ්‍යාපාදධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ බ්‍යාපාදවිතක්කොපි බ්‍යාපාදධාතු බ්‍යාපාදොපි. යථාහ –

‘මහණෙනි, ව්‍යාපාද ධාතුව’ යන්නෙහි ව්‍යාපාද විතර්කය ද ව්‍යාපාද ධාතුවයි, ව්‍යාපාදය ද එසේමය. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘තත්ථ කතමා බ්‍යාපාදධාතු? බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. දසසු ආඝාතවත්ථූසු චිත්තස්ස ආඝාතො පටිවිරොධො කොපො පකොපො…පෙ… අනත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතූ’’ති (විභ. 182).

“එහි ව්‍යාපාද ධාතුව යනු කවරේ ද? ව්‍යාපාදය හා සම්බන්ධ වූ තර්කය, විතර්කය... පෙ... මීට ව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. දස වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන්හි සිතෙහි ඇති වන ක්‍රෝධය, පටිඝය, කෝපය, දැඩි කෝපය... පෙ... සිතේ නොසතුටු බව, මීට ව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ” (විභංග 182).

ඉමං බ්‍යාපාදධාතුං සහජාතපච්චයාදිවසෙන පටිච්ච බ්‍යාපාදසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

මෙම ව්‍යාපාද ධාතුව සහජාත ප්‍රත්‍යය ආදියෙන් නිසා ‘ව්‍යාපාද සංඥාව’ උපදී. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

විහිංසාධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ විහිංසාවිතක්කොපි විහිංසාධාතු විහිංසාපි. යථාහ –

‘මහණෙනි, විහිංසා ධාතුව’ යන්නෙහි විහිංසා විතර්කය ද විහිංසා ධාතුවයි, විහිංසාව ද එසේමය. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

‘‘තත්ථ කතමා විහිංසාධාතු? විහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… අයං වුච්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා සත්තෙ විහෙඨෙති. යා එවරූපා හෙඨනා විහෙඨනා හිංසනා විහිංසනා රොසනා පරූපඝාතො, අයං වුච්චති විහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182).

“එහි විහිංසා ධාතුව යනු කවරේ ද? විහිංසාව හා සම්බන්ධ වූ තර්කය, විතර්කය... පෙ... මීට විහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක් අතින් හෝ ගලකින් හෝ පොල්ලකින් හෝ ආයුධයකින් හෝ ලණුවකින් හෝ වෙනත් යමකින් සතුන්ට පීඩා කරති. මෙබඳු වූ යම් පෙළීමක්, වෙහෙසීමක්, හිංසාවක්, පීඩාවක්, රෝසනයක්, පරෝපඝාතයක් වේ ද, මීට විහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ” (විභංග 182).

ඉමං විහිංසාධාතුං සහජාතපච්චයාදිවසෙන පටිච්ච විහිංසාසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

මෙම විහිංසා ධාතුව සහජාත ප්‍රත්‍යය ආදියෙන් නිසා ‘විහිංසා සංඥාව’ උපදී. මෙහි ද ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

තිණදායෙති තිණගහනෙ අරඤ්ඤෙ. අනයබ්‍යසනන්ති අවුඩ්ඪිං විනාසං. එවමෙව ඛොති එත්ථ සුක්ඛතිණදායො විය ආරම්මණං දට්ඨබ්බං, තිණුක්කා විය අකුසලසඤ්ඤා, තිණකට්ඨනිස්සිතා පාණා විය ඉමෙ සත්තා. යථා සුක්ඛතිණදායෙ ඨපිතං තිණුක්කං ඛිප්පං වායමිත්වා අනිබ්බාපෙන්තස්ස තෙ පාණා අනයබ්‍යසනං පාපුණන්ති. එවමෙව යෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා [Pg.127] උප්පන්නං අකුසලසඤ්ඤං වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදප්පහානෙහි නප්පජහන්ති, තෙ දුක්ඛං විහරන්ති.

‘තිණදායේ’ යනු තණකොළවලින් ගහණ වූ වනාන්තරයෙහි ය. ‘අනයබ්‍යසනං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති විනාශයයි. ‘එවමේව ඛෝ’ යන්නෙහි වියළි තණ කැලෑවක් මෙන් අරමුණ දත යුතුය. තණ හුළක් (පන්දමක්) මෙන් අකුසල සංඥාව දත යුතුය. තණ සහ දර ඇසුරු කළ කුඩා පණුවන් මෙන් මෙම සත්වයෝ දත යුතුය. යම් සේ වියළි තණ කැලෑවක තැබූ තණ හුළ වහා උත්සාහ කොට නිවා නොදමන්නාට, ඒ පණුවන් විනාශයට පත් වේ ද, එසේම යම් මහණෙක් හෝ බමුණෙක් හෝ උපන් අකුසල සංඥාව විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය, තදංග ප්‍රහාණය හෝ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහාණය නොකරයි ද, ඔවුහු දුකින් වසති.

විසමගතන්ති රාගවිසමාදීනි අනුගතං අකුසලසඤ්ඤං. න ඛිප්පමෙව පජහතීති වික්ඛම්භනාදිවසෙන සීඝං නප්පජහති. න විනොදෙතීති න නීහරති. න බ්‍යන්තීකරොතීති භඞ්ගමත්තම්පි අනවසෙසෙන්තො න විගතන්තං කරොති. න අනභාවං ගමෙතීති න අනුඅභාවං ගමෙති. එවං සබ්බපදෙසු න – කාරො ආහරිතබ්බො. පාටිකඞ්ඛාති පාටිකඞ්ඛිතබ්බා ඉච්ඡිතබ්බා.

‘විසමගතං’ යනු රාගාදී විෂම ධර්මයන් අනුව ගිය අකුසල සංඥාවයි. ‘වහා ප්‍රහාණය නොකරයි’ යනු විෂ්කම්භනාදී වශයෙන් ඉක්මනින් අත් නොහරියි යන්නයි. ‘විනෝදනය නොකරයි’ යනු බැහැර නොකරයි යන්නයි. ‘ව්‍යන්තීකරණය නොකරයි’ යනු බිඳීමක් පමණක්වත් ඉතිරි නොවන සේ කෙළවර නොකරයි යන්නයි. ‘නොපැවැත්මට පත් නොකරයි’ යනු අභාවයට පත් නොකරයි යන්නයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි ‘න’ (නැත) යන අර්ථය යෙදිය යුතුය. ‘පාටිකංඛා’ යනු බලාපොරොත්තු විය යුතු, කැමති විය යුතු යන්නයි.

නෙක්ඛම්මධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ නෙක්ඛම්මවිතක්කොපි නෙක්ඛම්මධාතු සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා. යථාහ –

"මහණෙනි, නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව" යන්නෙහි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය විතර්කය ද නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුවයි, සියලු කුසල් දහම් ද (නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුවයි). ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘තත්ථ කතමා නෙක්ඛම්මධාතු? නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො…පෙ… සම්මාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති (විභ. 182).

"එහි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව යනු කවරී ද? නෛෂ්ක්‍රම්‍යය හා සබැඳි තර්කය, විතර්කය ...පෙ... සම්මා සංකල්පයයි. මෙය නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ."

ඉධාපි දුවිධා කථා. නෙක්ඛම්මධාතුග්ගහණෙන හි ඉතරාපි ද්වෙ ධාතුයො ගහණං ගච්ඡන්ති කුසලධම්මපරියාපන්නත්තා, අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තා පන ධාතුයො විසුං දීපෙතබ්බාති තා ඨපෙත්වා සෙසා සබ්බකුසලා නෙක්ඛම්මධාතූති අයං අසම්භින්නා. ඉමං නෙක්ඛම්මධාතුං සහජාතාදිපච්චයවසෙන පටිච්ච නෙක්ඛම්මසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සඤ්ඤාදීනි පටිච්ච විතක්කාදයො යථානුරූපං.

මෙහි ද ද්විවිධ කථාවක් ඇත. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව යනුවෙන් ගැනීමේදී, අනෙක් ධාතුන් දෙක ද කුසල් දහම්හි ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා ද ගැනේ; මෙය සර්වසංග්‍රාහක කථාවයි. එහෙත් එම ධාතූන් වෙන් වෙන්ව දැක්විය යුතු බැවින්, ඒවා තබා ඉතිරි සියලු කුසල් දහම් නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව නමි; මෙය අසම්භින්න කථාවයි. මෙම නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව සහජාත ආදි ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ඇසුරු කරගෙන නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සංඥාව නම් වූ ධර්මය උපදී. සංඥාව ආදිය ඇසුරු කරගෙන විතර්කාදිය ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුකූලව උපදී.

අබ්‍යාපාදධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථ අබ්‍යාපාදවිතක්කොපි අබ්‍යාපාදධාතු අබ්‍යාපාදොපි. යථාහ –

"මහණෙනි, අව්‍යාපාද ධාතුව" යන්නෙහි අව්‍යාපාද විතර්කය ද අව්‍යාපාද ධාතුවයි, අව්‍යාපාදය ද (අව්‍යාපාද ධාතුවයි). ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘තත්ථ කතමා අබ්‍යාපාදධාතු? අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. යා සත්තෙසු මෙත්ති මෙත්තායනා මෙත්තායිතත්තං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතූ’’ති (විභ. 182).

"එහි අව්‍යාපාද ධාතුව යනු කවරී ද? අව්‍යාපාදය හා සබැඳි තර්කය ...පෙ... මෙය අව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සත්ත්වයන් කෙරෙහි යම් මෙත් බවක්, මෙත් කරන ආකාරයක්, මෙත් බවට පත් වූ ස්වභාවයක්, මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තියක් ඇද්ද, මෙය අව්‍යාපාද ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ."

ඉමං අබ්‍යාපාදධාතුං පටිච්ච වුත්තනයෙනෙව අබ්‍යාපාදසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති.

මෙම අව්‍යාපාද ධාතුව ඇසුරු කරගෙන පෙර කී පරිදිම අව්‍යාපාද සංඥාව නම් වූ ධර්මය උපදී.

අවිහිංසාධාතුං, භික්ඛවෙති එත්ථාපි අවිහිංසාවිතක්කොපි අවිහිංසාධාතු කරුණාපි. යථාහ –

"මහණෙනි, අවිහිංසා ධාතුව" යන්නෙහි ද අවිහිංසා විතර්කය ද අවිහිංසා ධාතුවයි, කරුණාව ද (අවිහිංසා ධාතුවයි). ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘තත්ථ [Pg.128] කතමා අවිහිංසාධාතු? අවිහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණායිතත්තං කරුණාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතූ’’ති (විභ. 182).

"එහි අවිහිංසා ධාතුව යනු කවරී ද? අවිහිංසාව හා සබැඳි තර්කය ...පෙ... මෙය අවිහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ. සත්ත්වයන් කෙරෙහි යම් කරුණාවක්, කරුණා කරන ආකාරයක්, කරුණා සහගත බවක්, කරුණා චේතෝවිමුක්තියක් ඇද්ද, මෙය අවිහිංසා ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ."

ඉමං අවිහිංසාධාතුං පටිච්ච වුත්තනයෙනෙව අවිහිංසාසඤ්ඤා නාම උප්පජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. දුතියං.

මෙම අවිහිංසා ධාතුව ඇසුරු කරගෙන පෙර කී පරිදිම අවිහිංසා සංඥාව නම් වූ ධර්මය උපදී. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම කියන ලද අනුපිළිවෙළින්ම දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා

3. ගිඤ්ජකාවසථ සූත්‍ර වර්ණනාව

97. තතියෙ ධාතුං, භික්ඛවෙති ඉතො පට්ඨාය අජ්ඣාසයං ධාතූති දීපෙති. උප්පජ්ජති සඤ්ඤාති අජ්ඣාසයං පටිච්ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජති, විතක්කො උප්පජ්ජතීති. ඉධාපි ‘‘කච්චානො පඤ්හං පුච්ඡිස්සතී’’ති තස්ස ඔකාසදානත්ථං එත්තාවතාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. අසම්මාසම්බුද්ධෙසූති ඡසු සත්ථාරෙසු. සම්මාසම්බුද්ධාති මයමස්ම සම්මාසම්බුද්ධාති. කිං පටිච්ච පඤ්ඤායතීති කිස්මිං සති හොතීති? සත්ථාරානං උප්පන්නං දිට්ඨිං පුච්ඡති. අසම්මාසම්බුද්ධෙසු තෙසු සම්මාසම්බුද්ධා එතෙති එවං උප්පන්නං තිත්ථියසාවකානම්පි දිට්ඨිං පුච්ඡතියෙව.

97. තෙවන සූත්‍රයෙහි "මහණෙනි, ධාතුව" යන්නෙන් මෙතැන් සිට අජ්ඣාසය (අදහස) ධාතුවක් ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දක්වති. "සංඥාව උපදී" යනු අජ්ඣාසය ඇසුරු කරගෙන සංඥාව උපදී, දෘෂ්ටිය උපදී, විතර්කය උපදී යන්නයි. මෙහි ද "කච්චාන ප්‍රශ්නයක් අසනු ඇත" යැයි සිතා ඔහුට අවස්ථාව දීම සඳහා මෙපමණකින් දේශනාව නතර කරන ලදී. "අසම්මාසම්බුද්ධේසු" යනු පූර්ණ කස්සප ආදි ශාස්තෘවරුන් හයදෙනා කෙරෙහිය. "අපි සම්මා සම්බුදුවරු වෙමු" යැයි (ඔවුන් සිතූහ). "කුමක් ඇසුරු කොට පෙනේ ද?" යන්නෙන් කුමක් ඇති කල්හි වේ ද යන්නයි. ශාස්තෘවරුන්ට ඇති වූ දෘෂ්ටිය ගැන අසයි. සම්මා සම්බුදුවරුන් නොවන ඔවුන් කෙරෙහි "මොවුහු සම්මා සම්බුදුවරුමය" යැයි තීර්ථක ශ්‍රාවකයන්ට ඇති වූ දෘෂ්ටිය ගැන ද අසයි.

ඉදානි යස්මා තෙසං අවිජ්ජාධාතුං පටිච්ච සා දිට්ඨි හොති, අවිජ්ජාධාතු ච නාම මහතී ධාතු, තස්මා මහතිං ධාතුං පටිච්ච තස්සා උප්පත්තිං දීපෙන්තො මහතී ඛො එසාතිආදිමාහ. හීනං, කච්චාන, ධාතුං පටිච්චාති හීනං අජ්ඣාසයං පටිච්ච. පණිධීති චිත්තට්ඨපනං. සා පනෙසා ඉත්ථිභාවං වා මක්කටාදිතිරච්ඡානභාවං වා පත්ථෙන්තස්ස උප්පජ්ජති. හීනො පුග්ගලොති යස්සෙතෙ හීනා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, සබ්බො සො පුග්ගලොපි හීනො නාම. හීනා වාචාති යා තස්ස වාචා, සාපි හීනා. හීනං ආචික්ඛතීති සො ආචික්ඛන්තොපි හීනමෙව ආචික්ඛති, දෙසෙන්තොපි හීනමෙව දෙසෙතීති සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි. උපපත්තීති ද්වෙ උපපත්තියො පටිලාභො ච නිබ්බත්ති ච. නිබ්බත්ති හීනකුලාදිවසෙන වෙදිතබ්බා, පටිලාභො චිත්තුප්පාදක්ඛණෙ හීනත්තිකවසෙන. කථං? තස්ස හි පඤ්චසු නීචකුලෙසු උප්පජ්ජනතො හීනා නිබ්බත්ති, වෙස්සසුද්දකුලෙසු උප්පජ්ජනතො මජ්ඣිමා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණකුලෙසු උප්පජ්ජනතො පණීතා. ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදානං පන පටිලාභතො [Pg.129] හීනො පටිලාභො, තෙභූමකධම්මානං පටිලාභතො මජ්ඣිමො, නවලොකුත්තරධම්මානං පටිලාභතො පණීතො. ඉමස්මිං පන ඨානෙ නිබ්බත්තියෙව අධිප්පෙතාති. තතියං.

දැන් ඔවුන්ට එම දෘෂ්ටිය ඇති වන්නේ අවිද්‍යා ධාතුව ඇසුරු කරගෙන බැවින් ද, අවිද්‍යා ධාතුව යනු මහා ධාතුවක් බැවින් ද, ඒ මහා ධාතුව ඇසුරු කොට එම දෘෂ්ටියේ උපත දැක්වීමට "මහතී ඛො එසා" යනාදිය වදාරන ලදී. "කච්චාන, හීන වූ ධාතුව ඇසුරු කොට" යනු හීන වූ අජ්ඣාසය (අදහස) ඇසුරු කොට යන්නයි. "පණිධි" යනු සිත පිහිටුවීමයි. එය ස්ත්‍රී භාවය හෝ වඳුරු ආදි තිරිසන් භාවය පතන්නාට උපදී. "හීන පුද්ගලයා" යනු යමෙකුට මෙම හීන වූ සංඥා විතර්ක ආදි ධර්මයන් උපදී ද, ඒ සියලු පුද්ගලයාම හීන පුද්ගලයා නම් වේ. "හීන වචනය" යනු ඔහුගේ යම් වචනයක් ඇද්ද එය ද හීන වේ. "හීන දහම් පවසයි" යනු ඔහු පවසන්නේ ද හීන දෙයක්මය, දේශනා කරන්නේ ද හීන දෙයක්මය යනාදී වශයෙන් සියලු පද යෙදිය යුතුය. "උපපත්ති" යනු ප්‍රතිලාභය හා නිබ්බත්තිය (උපත) යන ද්විවිධ උපපත්තියයි. නිබ්බත්තිය හීන කුල ආදි වශයෙන් දත යුතුය. ප්‍රතිලාභය චිත්තෝත්පාද ක්ෂණයෙහි හීන තිකය වශයෙන් දත යුතුය. ඒ කෙසේ ද? ඔහු පංච නීච කුලයන්හි උපදින බැවින් එය හීන නිබ්බත්තියකි, වෛශ්‍ය ශුද්‍ර කුලයන්හි උපදින බැවින් මධ්‍යම නිබ්බත්තියකි, ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණ කුලයන්හි උපදින බැවින් ප්‍රණීත නිබ්බත්තියකි. අකුසල් සිත් දොළස ලැබීම හීන ප්‍රතිලාභයකි, තෛභූමක ධර්මයන් ලැබීම මධ්‍යම ප්‍රතිලාභයකි, නව ලෝකුත්තර ධර්මයන් ලැබීම ප්‍රණීත ප්‍රතිලාභයකි. මෙහිදී නිබ්බත්තියම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අදහස් කළ සේක. තෙවන සූත්‍රයයි.

4. හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා

4. හීනාධිමුත්තික සූත්‍ර වර්ණනාව

98. චතුත්ථෙ සංසන්දන්තීති එකතො හොන්ති. සමෙන්තීති සමාගච්ඡන්ති, නිරන්තරා හොන්ති. හීනාධිමුත්තිකාති හීනජ්ඣාසයා. කල්‍යාණාධිමුත්තිකාති කල්‍යාණජ්ඣාසයා. චතුත්ථං.

98. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "සංසන්දන්ති" යනු එකම අදහසක් ඇතිව එකතු වෙති යන්නයි. "සමෙන්ති" යනු එක් වෙති, සමාන වෙති, සමාන අදහස් ඇතිව නිරන්තර (සමීප) වෙති යන්නයි. "හීනාධිමුක්තිකා" යනු ලාමක අදහස් ඇත්තෝය. "කල්‍යාණාධිමුක්තිකා" යනු යහපත් අදහස් ඇත්තෝය. සිව්වන සූත්‍රයයි.

5. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

5. චංකම සූත්‍ර වර්ණනාව

99. පඤ්චමෙ පස්සථ නොති පස්සථ නු. සබ්බෙ ඛො එතෙති සාරිපුත්තත්ථෙරො භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.189) මහාපඤ්ඤෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ඛන්ධන්තරං ධාත්වන්තරං ආයතනන්තරං සතිපට්ඨානබොධිපක්ඛියධම්මන්තරං තිලක්ඛණාහතං ගම්භීරං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමා’’ති මහාපඤ්ඤාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං පථවිං පත්ථරෙන්තො විය සිනෙරුපාදතො වාලිකං උද්ධරන්තො විය චක්කවාළපබ්බතං භින්දන්තො විය සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො විය ආකාසං විත්ථාරෙන්තො විය චන්දිමසූරියෙ උට්ඨාපෙන්තො විය ච පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහාපඤ්ඤා’’ති.

99. පස්වන සූත්‍රයෙහි "පස්සථ නො" යනු බලන්න යන්නයි. "සබ්බේ ඛො ඒතේ" යනු සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සැරියුත් අග්‍ර වේ" යැයි මහා ප්‍රඥාවන්තයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින් උන්වහන්සේගෙන් "ස්කන්ධ විභාගය, ධාතු විභාගය, ආයතන විභාගය, සතිපට්ඨාන බෝධිපාක්ෂික ධර්ම විභාගය, ත්‍රිලක්ෂණය හා සබැඳි ගැඹුරු ප්‍රශ්න අසන්නෙමු" යැයි මහා ප්‍රඥාවන්තයෝම උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට පොළොව දිගහරින්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වත පාමුලින් වැලි මතු කරන්නාක් මෙන් ද, සක්වළ පර්වතය පලන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන් ද, අහස විදහා දක්වන්නාක් මෙන් ද, හිරු සඳු උදා කරවන්නාක් මෙන් ද ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්න පවසති. එබැවින් "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෝය" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

මහාමොග්ගල්ලානොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති ඉද්ධිමන්තෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘පරිකම්මං ආනිසංසං අධිට්ඨානං විකුබ්බනං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ඉද්ධිමන්තොව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං වුත්තනයෙනෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහිද්ධිකා’’ති.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මගේ ඍද්ධිමත් ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වේ" යැයි ඍද්ධිමතුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින් උන්වහන්සේගෙන් "ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය ලැබීමේ පරිකර්මය, ආනිසංස, අධිෂ්ඨානය හා විකුර්වණ අසන්නෙමු" යැයි ඍද්ධිමත්තුම උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට පෙර කී පරිදිම ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්න පවසති. එබැවින් "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු මහා ඍද්ධිමත්හුය" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

මහාකස්සපොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධුතවාදානං යදිදං මහාකස්සපො’’ති ධුතවාදෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ධුතඞ්ගපරිහාරං ආනිසංසං සමොධානං අධිට්ඨානං භෙදං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ධුතවාදාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තථෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං බ්‍යාකරොති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ධුතවාදා’’ති.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මගේ ධුතවාදී ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කාශ්‍යප අග්‍ර වේ" යැයි ධුතවාදීන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින් උන්වහන්සේගෙන් "ධුතාංග ආරක්ෂා කිරීම, ආනිසංස, (ප්‍රත්‍යයන් හා සබැඳි) සමෝධානය, අධිෂ්ඨානය හා ප්‍රභේද අසන්නෙමු" යැයි ධුතවාදීහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට එමෙන්ම ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්න විස්තර කරති. එබැවින් "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු ධුතවාදීහුය" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

අනුරුද්ධත්ථෙරොපි [Pg.130] භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.192) දිබ්බචක්ඛුකෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මං ආනිසංසං උපක්කිලෙසං පුච්ඡිස්සාමා’’ති දිබ්බචක්ඛුකාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තථෙව පුච්ඡිතපුච්ඡිතං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ දිබ්බචක්ඛුකා’’ති.

අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, දිව්‍ය චක්ෂුස (දිවැස්) ඇති මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ අනුරුද්ධ තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "දිව්‍ය චක්ෂුස සඳහා කරන පරිකර්ම, එහි ආනිසංස සහ උපක්කිලේශ (බාධක) පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන් විසින් අසන ලද ප්‍රශ්න එලෙසම විසඳා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

පුණ්ණත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධම්මකථිකානං යදිදං පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.196) ධම්මකථිකෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ධම්මකථාය සඞ්ඛෙපවිත්ථාරගම්භීරුත්තානවිචිත්‍රකථාදීසු තං තං ආකාරං පුච්ඡිස්සාමා’’ති ධම්මකථිකාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං ‘‘ආවුසො, ධම්මකථිකෙන නාම ආදිතො පරිසං වණ්ණෙතුං වට්ටති, මජ්ඣෙ සුඤ්ඤතං පකාසෙතුං, අන්තෙ චතුසච්චවසෙන කූටං ගණ්හිතු’’න්ති එවං තං තං ධම්මකථානයං ආචික්ඛති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ධම්මකථිකා’’ති.

පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, ධර්මකථික වූ මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මන්තානිපුත්ත පුණ්ණ තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා ධර්මකථිකයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "ධර්ම දේශනයෙහි සංක්ෂේප (කෙටි), විස්තර, ගැඹුරු, පැහැදිලි හා විචිත්‍ර වූ ආකාරයන් පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා ධර්මකථික භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට, "ඇවැත්නි, ධර්මකථිකයෙකු විසින් ආරම්භයේදී අන්‍යන්ට ප්‍රශංසා කිරීම ද, මධ්‍යයේදී ශුන්‍යතාවය ප්‍රකාශ කිරීම ද, අවසානයේදී සතර සත්‍යය මගින් නිමාව (කූටප්‍රාප්ත කිරීම) දැක්වීම ද කළ යුතුය" යි ඒ ඒ ධර්ම දේශනා ක්‍රමයන් කියා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු ධර්මකථිකයෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

උපාලිත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’ති (අ. නි. 1.228) විනයධරෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘ගරුකලහුකං සතෙකිච්ඡඅතෙකිච්ඡං ආපත්තානාපත්තිං පුච්ඡිස්සාමා’’ති විනයධරාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං පුච්ඡිතපුච්ඡිතං තථෙව කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ විනයධරා’’ති.

උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, විනයධර වූ මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ උපාලි තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා විනයධරයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "ගරුක හා ලාහුක ඇවැත් පිළිබඳව ද, පිළියම් සහිත හා පිළියම් රහිත ඇවැත් පිළිබඳව ද, ඇවැත් පැමිණීම හා ඇවැත් නොපැමිණීම පිළිබඳව ද විමසන්නෙමු" යි සිතා විනයධර භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන් විසින් අසන ලද ප්‍රශ්න එලෙසම විසඳා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු විනයධරයෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතා ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.223) බහුස්සුතෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො. ඉති නං ‘‘දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අට්ඨුප්පත්තිං අනුසන්ධිං පුබ්බාපරං පුච්ඡිස්සාමා’’ති බහුස්සුතාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං ‘‘ඉදං එවං වත්තබ්බං, ඉදං එවං ගහෙතබ්බ’’න්ති සබ්බං කථෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ බහුස්සුතා’’ති.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, බහුශ්‍රුත වූ මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා බහුශ්‍රුතයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදහ. එබැවින්, "දස වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන බුද්ධිය, අර්ථ උත්පත්ති, අනුසන්ධි සහ පූර්වාපර සබඳතා පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා බහුශ්‍රුත භික්ෂූහුම උන්වහන්සේ පිරිවරා ගනිති. උන්වහන්සේ ද ඔවුන්ට, "මෙය මෙසේ පැවසිය යුතුය, මෙය මෙසේ වටහා ගත යුතුය" යි සියල්ල කියා දෙති. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු බහුශ්‍රුතයෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

දෙවදත්තො පන පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො, තෙන නං ‘‘කුලසඞ්ගණ්හනපරිහාරං නානප්පකාරකං කොහඤ්ඤතං පුච්ඡිස්සාමා’’ති පාපිච්ඡාව පරිවාරෙන්ති. සොපි තෙසං තං තං නියාමං ආචික්ඛති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පාපිච්ඡා’’ති.

එහෙත් දේවදත්ත තෙමේ ලාමක ආශාවන් ඇති, පාපී ආශාවෙන් මඩනා ලද්දෙකි. එබැවින්, "කුලයන් (දායකයන්) වසඟ කරගන්නා ආකාරය හා විවිධ වංචනික ක්‍රියා (කුහකකම්) පිළිබඳව විමසන්නෙමු" යි සිතා ලාමක ආශාවන් ඇති භික්ෂූහුම ඔහු පිරිවරා ගනිති. ඔහු ද ඔවුන්ට ඒ ඒ ක්‍රමයන් කියා දෙයි. ඒ නිසා "මහණෙනි, මේ සියලු භික්ෂූහු ලාමක ආශා ඇත්තෝය" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

කස්මා [Pg.131] පනෙතෙ අවිදූරෙ චඞ්කමිංසූති. ‘‘දෙවදත්තො සත්ථරි පදුට්ඨචිත්තො අනත්ථම්පි කාතුං උපක්කමෙය්‍යා’’ති ආරක්ඛග්ගහණත්ථං. අථ දෙවදත්තො කස්මා චඞ්කමීති? ‘‘අකාරකො අයං, යදි කාරකො භවෙය්‍ය, න ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති අත්තනො කතදොසපටිච්ඡාදනත්ථං. කිං පන දෙවදත්තො භගවතො අනත්ථං කාතුං සමත්ථො, භගවතො වා ආරක්ඛකිච්චං අත්ථීති? නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘අට්ඨානමෙතං, ආනන්ද, අනවකාසො, යං තථාගතො පරූපක්කමෙන පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති (චූළව. 341). භික්ඛූ පන සත්ථරි ගාරවෙන ආගතා. තෙනෙව භගවා එවං වත්වා ‘‘විස්සජ්ජෙහි, ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝ’’න්ති විස්සජ්ජාපෙසි. පඤ්චමං.

ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් සක්මන් කළේ මන්ද? "දේවදත්ත තෙමේ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි දූෂිත සිතින් යුක්තව යම් අනර්ථයක් කිරීමට උත්සාහ කරනු ඇතැයි" සිතා, ආරක්ෂාව සැලසීම පිණිස නුදුරින් සක්මන් කළහ. එසේ නම් දේවදත්ත සක්මන් කළේ මන්ද? "මම කිසිදු අනර්ථයක් කරන්නෙකු නොවේ, ඉදින් මම අනර්ථයක් කරන්නෙකු වූවා නම් මෙහි නොපැමිණෙන්නෙමි" යි තමා කළ වරද වසා ගැනීම පිණිස සක්මන් කළේය. දේවදත්තට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අනර්ථයක් කිරීමට හැකි ද? නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරක්ෂාවක් අවශ්‍ය ද? නැත. එබැවින්, "ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ අන්‍යයෙකුගේ උපක්‍රමයකින් පිරිනිවන් පාන්නාහුය යන මෙය නොවිය හැක්කකි, එයට ඉඩක් නැත" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහෙත් භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා එතැනට රැස් වූහ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වදාරා, "ආනන්දය, භික්ෂු සංඝයා විසිර යවන්න" යි ඔවුන් පිටත් කර යැවූහ. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. සගාථාසුත්තවණ්ණනා

6. සගාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

100. ඡට්ඨෙ ගූථො ගූථෙන සංසන්දති සමෙතීති සමුද්දන්තරෙ ජනපදන්තරෙ චක්කවාළන්තරෙ ඨිතොපි වණ්ණෙනපි ගන්ධෙනපි රසෙනපි නානත්තං අනුපගච්ඡන්තො සංසන්දති සමෙති, එකසදිසොව හොති නිරන්තරො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන අනිට්ඨඋපමා හීනජ්ඣාසයානං හීනඅජ්ඣාසයස්ස සරික්ඛභාවදස්සනත්ථං ආහටා, ඛීරාදිවිසිට්ඨොපමා කල්‍යාණජ්ඣාසයානං අජ්ඣාසයස්ස සරික්ඛභාවදස්සනත්ථං.

100. සයවන සූත්‍රයෙහි, "අශූචි අශූචි සමඟම එක්වෙයි, සමාන වෙයි" යන්නෙහි අර්ථය නම් - සාගරයක් එපිට, ජනපදයක් එපිට හෝ සක්වළක් එපිට තිබුණ ද, වර්ණයෙන්, ගන්ධයෙන් හෝ රසයෙන් වෙනසක් නොවී සමානත්වයට පත්වෙයි, ඒකාකාරී වෙයි. මුත්‍ර, ඛේල (කෙළ) ආදී සෙසු දෙයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාමක අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ගේ ලාමක අදහස්වල සමානත්වය පෙන්වීම සඳහා මෙම අනිෂ්ට උපමාව ගෙන හැර දැක්වූ සේක. යහපත් අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ගේ අදහස්වල සමානත්වය පෙන්වීම සඳහා කිරි ආදී විශිෂ්ට උපමා ගෙන හැර දැක්වූ සේක.

සංසග්ගාති දස්සනසවනසංසග්ගාදිවත්ථුකෙන තණ්හාස්නෙහෙන. වනථො ජාතොති කිලෙසවනං ජාතං. අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජතීති එකතො ඨානනිසජ්ජාදීනි අකරොන්තස්ස අසංසග්ගෙන අදස්සනෙන ඡිජ්ජති. සාධුජීවීති පරිසුද්ධජීවිතං ජීවමානො. සහාවසෙති සහවාසං වසෙය්‍ය. ඡට්ඨං.

"සංසග්ගා" යනු දැකීම, ඇසීම ආදී කරුණු මුල් කොට ගත් තණ්හාව නැමැති ඇලීමයි. "වනථො ජාතො" යනු කෙලෙස් වනය උපන්නේය යන්නයි. "අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජති" යනු එක්ව සිටීම, හිඳීම ආදිය නොකිරීමෙන් හා නොඇලීමෙන් (කෙලෙස් වනය) සිඳී යයි යන්නයි. "සාධුජීවී" යනු පිරිසිදු ජීවිතයක් ගත කරන්නායි. "සහාවසෙ" යනු එක්ව වාසය කළ යුතුය යන්නයි. හයවන සූත්‍රයයි.

7. අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා

7. අස්සද්ධසංසන්දන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

101. සත්තමෙ අස්සද්ධා අස්සද්ධෙහීතිආදීසු බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා සද්ධාවිරහිතා නිරොජා නිරසා පුග්ගලා සමුද්දස්ස ඔරිමතීරෙ ඨිතා පාරිමතීරෙපි ඨිතෙහි අස්සද්ධෙහි සද්ධිං තාය අස්සද්ධතාය එකසදිසා නිරන්තරා හොන්ති. තථා අහිරිකා භින්නමරියාදා අලජ්ජිපුග්ගලා අහිරිකෙහි, අනොත්තප්පිනො පාපකිරියාය අභායමානා අනොත්තප්පීහි, අප්පස්සුතා සුතවිරහිතා අප්පස්සුතෙහි, කුසීතා ආලසියපුග්ගලා [Pg.132] කුසීතෙහි, මුට්ඨස්සතිනො භත්තනික්ඛිත්තකාකමංසනික්ඛිත්තසිඞ්ගාලසදිසා මුට්ඨස්සතීහි, දුප්පඤ්ඤා ඛන්ධාදිපරිච්ඡෙදිකාය පඤ්ඤාය අභාවෙන නිප්පඤ්ඤා තාදිසෙහෙව දුප්පඤ්ඤෙහි, සද්ධාසම්පන්නා චෙතියවන්දනාදිකිච්චපසුතා සද්ධෙහි, හිරිමනා ලජ්ජිපුග්ගලා හිරිමනෙහි, ඔත්තප්පිනො පාපභීරුකා ඔත්තප්පීහි, බහුස්සුතා සුතධරා ආගමධරා තන්තිපාලකා වංසානුරක්ඛකා බහුස්සුතෙහි, ආරද්ධවීරියා පරිපුණ්ණපරක්කමා ආරද්ධවීරියෙහි, උපට්ඨිතස්සතී සබ්බකිච්චපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතා උපට්ඨිතස්සතීහි, පඤ්ඤවන්තො මහාපඤ්ඤෙහි වජිරූපමඤාණෙහි පඤ්ඤවන්තෙහි සද්ධිං දූරෙ ඨිතාපි තාය පඤ්ඤාසම්පත්තියා සංසන්දන්ති සමෙන්ති. සත්තමං.

101. හත්වන සූත්‍රයෙහි, "අශ්‍රද්ධාවන්තයෝ අශ්‍රද්ධාවන්තයන් සමඟ" යනාදී වාක්‍යයන්හි අර්ථය නම් - බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර වූ, ශ්‍රද්ධාව නමැති ඕජාව හා රසය රහිත වූ පුද්ගලයෝ, මහා සමුද්‍රයේ මෙතෙර සිටිය ද එතෙර සිටින අශ්‍රද්ධාවන්තයන් සමඟම අශ්‍රද්ධාවන්ත භාවයෙන් සමාන වෙති, අන්‍ය නොවෙති. එමෙන්ම, ලජ්ජා නැති, සීමා බිඳ දැමූ අලජ්ජී පුද්ගලයෝ ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන් සමඟම සමාන වෙති. පව් කිරීමට බිය නැති, ඔතප් රහිත පුද්ගලයෝ ඔතප් රහිත අය සමඟ ද, අල්පශ්‍රැතයෝ අල්පශ්‍රැතයන් සමඟ ද, කුසීතයෝ කුසීතයන් සමඟ ද සමාන වෙති. මුළා වූ සිහි ඇති, බත් දමන ලද කබලට කඩා වදින හෝ කබලෙන් වැටුණු මස් කැබැල්ලක් සොයන සිවලෙකු වැනි වූ පුද්ගලයෝ මුළා වූ සිහි ඇත්තන් සමඟම සමාන වෙති. ස්කන්ධ ආදිය වෙන් කර හඳුනාගන්නා ප්‍රඥාව නොමැතිකමින් ප්‍රඥා රහිත වූ පුද්ගලයෝ එවැනිම වූ දුෂ්ප්‍රඥයන් සමඟ සමාන වෙති. ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ, චෛත්‍ය වන්දනාදී කටයුතුවල නිරත පුද්ගලයෝ දුර සිටිය ද එම ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය හේතුවෙන් ශ්‍රද්ධාවන්තයන් සමඟම එක් වෙති, සමාන වෙති. ලජ්ජා සහගත සිතැති ලජ්ජී පුද්ගලයෝ ලජ්ජී පුද්ගලයන් සමඟ ද, පවට බිය ඇති ඔතප් ඇත්තෝ ඔතප් ඇත්තන් සමඟ ද, ධර්මය දරන්නා වූ, ආගම ධර්මය හා සත්පුරුෂ වංශය රකින්නා වූ බහුශ්‍රුතයෝ බහුශ්‍රුතයන් සමඟ ද, මනා වීර්යය හා පරිපූර්ණ උත්සාහය ඇති පුද්ගලයෝ ආරබ්ධ වීර්යය ඇත්තන් සමඟ ද එක් වෙති. එළඹ සිටි සිහිය ඇති, සියලු කටයුතුවලදී සිහියෙන් යුක්ත පුද්ගලයෝ එළඹ සිටි සිහිය ඇත්තන් සමඟ ද, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ, වජ්‍රයක් වැනි ප්‍රඥා ඇති ප්‍රඥාවන්තයෝ දුර සිටිය ද එම ප්‍රඥා සම්පත්තිය හේතුවෙන් ප්‍රඥාවන්තයන් සමඟම එක් වෙති, සමාන වෙති. හත්වන සූත්‍රයයි.

8-12. අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා

8-12. අස්සද්ධමූලක සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

102-106. අට්ඨමාදීනි තෙයෙව අස්සද්ධාදිධම්මෙ තිකවසෙන කත්වා දෙසිතානි. තත්ථ අට්ඨමෙ අස්සද්ධාදිමූලකා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන පඤ්ච තිකා වුත්තා, නවමෙ අහිරිකමූලකා චත්තාරො. දසමෙ අනොත්තප්පමූලකා තයො, එකාදසමෙ අප්පස්සුතමූලකා ද්වෙ, ද්වාදසමෙ කුසීතමූලකො එකො තිකො වුත්තොති සබ්බෙපි පඤ්චසු සුත්තන්තෙසු පන්නරස තිකා හොන්ති. පන්නරස චෙතෙ සුත්තන්තාතිපි වදන්ති. අයං තිකපෙය්‍යාලො නාම. අට්ඨමාදීනි.

102-106. අටවන සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර පහ එම අශ්‍රද්ධාව ආදී ධර්මයන්ම තික (තුන බැගින් වූ කොටස්) වශයෙන් ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. එහි අටවන සූත්‍රයෙහි අශ්‍රද්ධාව ආදිය මුල් කරගෙන අකුසල් පක්ෂය හා කුසල් පක්ෂය වශයෙන් තික පහක් වදාරන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි අහිරිකය මුල් කරගත් තික හතරකි. දසවන සූත්‍රයෙහි අනොත්තප්පය මුල් කරගත් තික තුනකි. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි අප්පස්සුත බව මුල් කරගත් තික දෙකකි. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි කුසීත බව මුල් කරගත් තික එකක් වදාරන ලදී. මෙසේ සූත්‍ර පහෙහිම සියල්ල තික පහළොවක් වෙයි. මේ තික පහළොවම සූත්‍රයන් ලෙස ද හඳුන්වති. මෙය 'තික පෙය්‍යාලය' නම්‍ වේ. අටවන සූත්‍රය ආදියයි.

දුතියො වග්ගො.

දෙවන වර්ගය නිමවිය.

3. කම්මපථවග්ගො

3. කම්මපථ වර්ගය.

1-2. අසමාහිතසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. අසමාහිත සූත්‍රය ආදියේ විස්තරය.

107-108. ඉතො පරෙසු පඨමං අස්සද්ධාදිපඤ්චකවසෙන වුත්තං, තථා දුතියං. පඨමෙ පන අසමාහිතපදං චතුත්ථං, දුතියෙ දුස්සීලපදං. එවං වුච්චමානෙ බුජ්ඣනකපුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන හි එතානි වුත්තානි. එත්ථ අසමාහිතාති උපචාරප්පනාසමාධිරහිතා. දුස්සීලාති නිස්සීලා. පඨමදුතියානි.

107-108. මින් පසුව එන සූත්‍ර අතරින් පළමු සූත්‍රය අශ්‍රද්ධාව ආදී පංචකයක් වශයෙන් වදාරන ලදී, දෙවන සූත්‍රය ද එසේමය. පළමු සූත්‍රයෙහි 'අසමාහිත' පදය හතරවැන්න වේ. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'දුශ්ශීල' පදය හතරවැන්න වේ. මෙසේ වදාරන ලද්දේ අවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය (අදහස) පරිදිය. මෙහි 'අසමාහිත' යනු උපචාර සමාධියෙන් හා අප්පනා සමාධියෙන් තොර වූවන්ය. 'දුශ්ශීල' යනු සිල් නැති අයයි. පළමු හා දෙවන සූත්‍රයන්ය.

3-5. පඤ්චසික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා

3-5. පඤ්ච සික්ඛාපද සූත්‍රය ආදියේ විස්තරය.

109-111. තතියං [Pg.133] පඤ්චකම්මපථවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං, චතුත්ථං සත්තකම්මපථවසෙන, පඤ්චමං දසකම්මපථවසෙන. තත්ථ තතියෙ සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනොති සුරාමෙරයසඞ්ඛාතං මජ්ජං යාය පමාදචෙතනාය පිවන්ති, සා ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදො’’ති වුච්චති, තස්මිං තිට්ඨන්තීති සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනො. අයං තාවෙත්ථ අසාධාරණපදස්ස අත්ථො.

109-111. තුන්වන සූත්‍රය කර්ම පථ පහක් වශයෙන් ද, හතරවන සූත්‍රය කර්ම පථ හතක් වශයෙන් ද, පස්වන සූත්‍රය කර්ම පථ දහයක් වශයෙන් ද අවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. එහි තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සුරාමේරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායිනො' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් ප්‍රමාද චේතනාවකින් සුරා මේරය නම් වූ මද්‍යපානය කෙරෙද්ද, එය 'සුරාමේරයමජ්ජප්පමාදය' යැයි කියනු ලැබේ. එහි යෙදී සිටින්නා වූ පුද්ගලයා සුරාමේරයමජ්ජප්පමාදට්ඨායී නම්‍ වේ. මෙය මෙහි එන සුවිශේෂී පදයක අර්ථයයි.

පඤ්චමෙ පාණං අතිපාතෙන්තීති පාණාතිපාතිනො, පාණඝාතිකාති අත්ථො. අදින්නං ආදියන්තීති අදින්නාදායිනො, පරස්සහාරිනොති අත්ථො. වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන මිච්ඡා චරන්තීති කාමෙසුමිච්ඡාචාරිනො. මුසා වදන්තීති මුසාවාදිනො, පරෙසං අත්ථභඤ්ජකං තුච්ඡං අලිකං වාචං භාසිතාරොති අත්ථො. පිසුණා වාචා එතෙසන්ති පිසුණවාචා. මම්මච්ඡෙදිකා ඵරුසා වාචා එතෙසන්ති ඵරුසවාචා. සම්ඵං නිරත්ථකං වචනං පලපන්තීති සම්ඵප්පලාපිනො. අභිජ්ඣායන්තීති අභිජ්ඣාලුනො, පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනසීලාති අත්ථො. බ්‍යාපන්නං පූතිභූතං චිත්තමෙතෙසන්ති බ්‍යාපන්නචිත්තා. මිච්ඡා පාපිකා විඤ්ඤුගරහිතා එතෙසං දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨිකා, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවත්ථුකාය මිච්ඡත්තපරියාපන්නාය අනිය්‍යානිකදිට්ඨියා සමන්නාගතාති අත්ථො. සම්මා සොභනා විඤ්ඤුපසත්ථා එතෙසං දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨිකා, කම්මපථපරියාපන්නාය ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාය කම්මස්සකතදිට්ඨියා සම්මත්තපරියාපන්නාය මග්ගදිට්ඨියා ච සමන්නාගතාති අත්ථො. ඉදං තාවෙත්ථ අනුත්තානානං පදානං පදවණ්ණනාමත්තං.

පස්වන සූත්‍රයෙහි; පණ ඇති සතුන් නසන බැවින් 'පාණාතිපාතී' නම් වේ, සතුන් මරන්නෝ යන අර්ථයයි. නුදුන් දෙය ගන්නා බැවින් 'අදින්නාදායී' නම් වේ, අනුන් සතු දේ සොරාගන්නෝ යන අර්ථයයි. වස්තු කාමයන්හි කෙලෙස් කාමයෙන් වරදවා හැසිරෙන බැවින් 'කාමේසුමිච්ඡාචාරී' නම් වේ. බොරු කියන බැවින් 'මුසාවාදී' නම් වේ, අනුන්ගේ යහපත නසන හිස් වූ අසත්‍ය වචන පවසන්නෝ යන අර්ථයයි. අනුන් භේද කරවන වචන ඇති බැවින් 'පිසුණාවාචා' නම් වේ. රළු වචන ඇති බැවින් 'පරුසාවාචා' නම් වේ. හිස් වචන පවසන බැවින් 'සම්ඵප්පලාපී' නම් වේ. අනුන්ගේ වස්තුවට ලොබ බඳින බැවින් 'අභිජ්ඣාලු' නම් වේ, පර වස්තුවට ලොබ බඳින ස්වභාවය ඇති අය යන අර්ථයයි. දූෂිත වූ සිත් ඇති බැවින් 'බ්‍යාපන්න චිත්ත' නම් වේ. මිථ්‍යා වූ පාපිෂ්ඨ දෘෂ්ටි ඇති බැවින් 'මිච්ඡාදිට්ඨික' නම් වේ, එනම් කර්ම පථයට අයත් 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' ආදී අර්ථ ඇති සසරින් එතෙර නොකරන දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වීමයි. නිවැරදි වූ ශෝභන දෘෂ්ටි ඇති බැවින් 'සම්මාදිට්ඨික' නම් වේ, එනම් කර්ම පථයට අයත් කර්මස්සකතා දෘෂ්ටියෙන් හා මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වීමයි. මෙය මෙහි එන පදයන්ගේ විස්තරය පමණකි.

යො පන තෙසං පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති කණ්හපක්ඛෙ දසවිධො අත්ථො හොති. තත්ථ පාණස්ස අතිපාතො පාණාතිපාතො, පාණවධො පාණඝාතොති වුත්තං හොති. පාණොති චෙත්ථ වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. සො ගුණවිරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු පාණෙසු ඛුද්දකෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො. කස්මා? පයොගමහන්තතාය[Pg.134], පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාය. ගුණවන්තෙසු මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජොති වෙදිතබ්බො.

පණ ඇති සත්වයාගේ දිවි තොර කිරීම 'පාණාතිපාත' නම් වේ. ප්‍රාණ යනු ව්‍යවහාරිකව සත්වයා වුව ද පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එම සත්වයා කෙරෙහි සත්ව සංඥාව ඇතිව ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන උපක්‍රමයක් ඇති කරන, කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් එකක උපදින වධක චේතනාව පාණාතිපාතයයි. එය ගුණ නැති තිරිසන් ආදී සතුන් අතර කුඩා සතකු මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, මහා ශරීර ඇති සතකු මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය වේ. ඒ ප්‍රයෝගයේ හෝ වස්තුවේ විශාලත්වය නිසාය. ගුණවත් මිනිසුන් අතර ගුණයෙන් අඩු අය මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය ද, මහා ගුණැත්තන් මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය ද වේ. ගුණය හා ශරීරය සමාන වූ කල්හි, කෙලෙස්වල හා ප්‍රයෝගයේ මෘදු බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය ද, තීව්‍ර බව නිසා මහා සාවද්‍ය ද වන බව දත යුතුය.

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො හොති, තස්මා තං න විත්ථාරයාම, අඤ්ඤඤ්ච එවරූපං. අත්ථිකෙහි පන සමන්තපාසාදිකං විනයට්ඨකථං (පාරා. අට්ඨ. 172) ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බො.

එහි අංග පහකි: සත්වයකු වීම, සත්වයකු බව දැන ගැනීම, මැරීමේ සිත, උපක්‍රමය, එමගින් මරණය සිදු වීමයි. සාහත්ථික, ආණත්තික, නිස්සග්ගිය, ථාවර, විජ්ජාමය, ඉද්ධිමය වශයෙන් ප්‍රයෝග හයකි. මේ කරුණ විස්තර කිරීමේදී අතිශයින් දීර්ඝ වන බැවින් එය විස්තර නොකරමු. කැමති අය 'සමන්තපාසාදිකා' විනය අටුවාව බලා එය වටහා ගත යුතුය.

අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං, පරස්සහරණං ථෙය්‍යං චොරිකාති වුත්තං හොති. තත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො හොති. තස්මිං පන පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. තං හීනෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, පණීතෙ මහාසාවජ්ජං. කස්මා? වත්ථුපණීතතාය. වත්ථුසමත්තෙ සති ගුණාධිකානං සන්තකෙ වත්ථුස්මිං මහාසාවජ්ජං, තං තං ගුණාධිකං උපාදාය තතො තතො හීනගුණස්ස සන්තකෙ වත්ථුස්මිං අප්පසාවජ්ජං.

නුදුන් දෙය ගැනීම 'අදින්නාදානය' යි. අනුන් සතු දෙය සොරා ගැනීම හෝ වංචාවෙන් ගැනීම මෙහි අදහසයි. අනුන් විසින් අයිති කරගෙන ඇති දෙයෙහි, එය අනුන් සතු බව දැනගෙන, එය සොරා ගැනීමේ චේතනාව අදින්නාදානයයි. එය වටිනාකමින් අඩු දෙයකදී අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, වටිනා දෙයකදී මහා සාවද්‍ය වේ. වස්තුව සමාන වූ විට ගුණවත් අයගේ වස්තුවකදී මහා සාවද්‍ය ද, ගුණ අඩු අයගේ වස්තුවකදී අල්ප සාවද්‍ය ද වේ.

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, ථෙය්‍යචිත්තං, උපක්කමො, තෙන හරණන්ති. ඡ පයොගා සාහත්ථිකාදයොව. තෙ ච ඛො යථානුරූපං ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, කුසාවහාරොති ඉමෙසං අවහාරානං වසෙන පවත්තාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 92) වුත්තො.

එහි අංග පහකි: අනුන් සතු වස්තුවක් වීම, අනුන් සතු බව දැන ගැනීම, සොර සිත, උපක්‍රමය, පැහැර ගැනීමයි. සාහත්ථික ආදී ප්‍රයෝග හයකි. තවද හොරෙන් ගැනීම, බලහත්කාරයෙන් ගැනීම ආදී විවිධ ක්‍රම මගින් මෙය සිදු වේ. මෙය මෙහි කෙටි විස්තරයයි. විස්තරාත්මක විග්‍රහය 'සමන්තපාසාදිකා' අටුවාවෙහි පවසා ඇත.

කාමෙසුමිච්ඡාචාරොති එත්ථ පන කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු. මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො. තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගිනිරක්ඛිතා ඤාතිරක්ඛිතා [Pg.135] ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා සාරක්ඛා සපරිදණ්ඩාති මාතුරක්ඛිතාදයො දස, ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී භොගවාසිනී පටවාසිනී ඔදපත්තකිනී ඔභතචුම්බටා දාසී ච භරියා ච කම්මකාරී ච භරියා ච ධජාහටා මුහුත්තිකාති එතා ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති ඉත්ථියො. ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං, දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං ඉත්ථීනං අඤ්ඤෙ පුරිසා. ඉදං අගමනීයට්ඨානං නාම. සො පනෙස මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට්ඨානෙ අප්පසාවජ්ජො, සීලාදිගුණසම්පන්නෙ මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා – අගමනීයවත්ථු, තස්මිං සෙවනචිත්තං, සෙවනප්පයොගො, මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකො එව.

කාමේසුමිච්ඡාචාරය යන්නෙහි 'කාමේසු' යනු මෙවුන්දම් සේවනයෙහි හැසිරීමයි. 'මිච්ඡාචාරය' යනු ඒකාන්තයෙන්ම නින්දිත වූ, ලාමක හැසිරීමයි. ලක්ෂණ වශයෙන් ගත් කල, අසද්ධර්ම ලුහුබැඳීමේ අදහසින් කායද්වාරයෙහි පවතින, අගමනීයස්ථානයන්හි (නොයා යුතු තැන්හි) ඉක්මවා යාමේ චේතනාව කාමේසුමිච්ඡාචාරයයි. එහි අගමනීයස්ථාන නම්, පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල: මවු රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (මාතෘරක්ෂිතා), පිය රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (පිතෘරක්ෂිතා), මවුපිය දෙදෙනාගේම රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (මාතාපිතෘරක්ෂිතා), සහෝදර රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (භාතෘරක්ෂිතා), සහෝදරියගේ රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (භගිනීරක්ෂිතා), ඥාති රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (ඥාතිරක්ෂිතා), ගෝත්‍රයේ රැකවරණය ඇති තැනැත්තිය (ගෝත්‍රරක්ෂිතා), ධර්මය විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තිය (ධර්මරක්ෂිතා), ගර්භාෂයෙහි සිටියදීම විවාහයට නියම වූ තැනැත්තිය (සාරක්ඛා) සහ දඬුවම් නියම කර රැකවල් ඇති තැනැත්තිය (සපරිදණ්ඩා) යන මේ මාතෘරක්ෂිතාදී ස්ත්‍රීන් දස දෙනෙකි. එසේම ධනයෙන් මිලට ගත් භාර්යාව (ධනක්කීතා), තම කැමැත්තෙන් වසන භාර්යාව (ඡන්දවාසිනී), භෝග සම්පත් නිසා වසන භාර්යාව (භෝගවාසිනී), වස්ත්‍ර සඳහා වසන භාර්යාව (පටවාසිනී), දිය බඳුනක අත් ගිල්වා විවාහ වූ භාර්යාව (ඕදපත්තකිනී), කර තැබූ බර ඉවත් කර වසන භාර්යාව (ඕභතචුම්බටා), දාසියක වූත් භාර්යාවක වූත් තැනැත්තිය (දාසී ච භරියා ච), මෙහෙකාරියක වූත් භාර්යාවක වූත් තැනැත්තිය (කම්මකාරී ච භරියා ච), යුද්ධයෙන් පැහැරගෙන ආ භාර්යාව (ධජාහටා) සහ මොහොතකට වසන භාර්යාව (මුහුත්තිකා) යන මේ ධනක්කීතාදී දස දෙනා ද ඇතුළුව ස්ත්‍රීන් විසි දෙනෙකි. ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, සාරක්ඛා සහ සපරිදණ්ඩා යන දෙදෙනාටත්, ධනක්කීතාදී දස දෙනාටත් යන මේ දොළොස් දෙනාට තමන්ගේ ස්වාමියා හැර අන්‍ය වූ පුරුෂයෝ අගමනීයස්ථාන වෙති. මෙම මිච්ඡාචාරය සීලාදී ගුණයෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි සිදුවන විට අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූවන් කෙරෙහි සිදුවන විට මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග හතරකි: අගමනීය වස්තුවක් වීම, එහි සේවනය කිරීමේ සිත, සේවනය සඳහා කරන ප්‍රයෝගය සහ මාර්ගයෙන් මාර්ගය පිළිපැදීම ඉවසීම (සතුටු වීම) යනුයි. මෙහි ප්‍රයෝගය සාහත්ථික ප්‍රයෝගය පමණකි.

මුසාති විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො කායප්පයොගො වා, විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදනකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා, මුසාවාදො. අපරො නයො – මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු. වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං. ලක්ඛණතො පන අතථං වත්ථුං තථතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථාවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො යමත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පතාය අප්පසාවජ්ජො, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. අපි ච ගහට්ඨානං අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය නත්ථීතිආදිනයප්පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, සක්ඛිනා හුත්වා අත්ථභඤ්ජනත්ථං වුත්තො මහාසාවජ්ජො. පබ්බජිතානං අප්පකම්පි තෙලං වා සප්පිං වා ලභිත්වා හසාධිප්පායෙන ‘‘අජ්ජ ගාමෙ තෙලං නදී මඤ්ඤෙ සන්දතී’’ති පූරණකථානයෙන පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, අදිට්ඨංයෙව පන ‘‘දිට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන වදන්තානං මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා හොන්ති – අතථං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකොව. සො කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා වාචාය වා පරවිසංවාදකකිරියාකරණෙ දට්ඨබ්බො. තාය චෙ කිරියාය පරො තමත්ථං ජානාති, අයං කිරියාසමුට්ඨාපිකචෙතනාක්ඛණෙයෙව මුසාවාදකම්මුනා බජ්ඣති.

මුසාවාදය යනු මුළා කිරීම පෙරදැරි කරගත්, අර්ථය විනාශ කරන්නා වූ වාග් ප්‍රයෝගය හෝ කාය ප්‍රයෝගයයි. අන්‍යයන් මුළා කිරීමේ අදහසින් පවතින, අන්‍යයන් මුළා කරවන කාය හෝ වාග් ප්‍රයෝගයන් ඉපදවීමට හේතු වන චේතනාව මුසාවාදයයි. තවත් ක්‍රමයකට පවසතොත්, 'මුසා' යනු අභූත වූ, අසත්‍ය වූ වස්තුවයි. 'වාද' යනු එය ඇති සැටියෙන් සත්‍යයක් ලෙස අන්‍යයන්ට හැඟවීමයි. ලක්ෂණ වශයෙන් ගත් කල, අසත්‍ය දෙයක් සත්‍ය ලෙස අන්‍යයන්ට හැඟවීමේ අදහසින් යුත්, ඒ අයුරින් හැඟවීමට හේතු වන චේතනාව මුසාවාදයයි. එය යම් අර්ථයක් විනාශ කරයිද, එම අර්ථය කුඩා වීම නිසා අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, එය විශාල වීම නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. තවද ගිහියන් තමන් සතු දෙයක් දීමට අකමැති වීම නිසා 'නැත' යනාදී වශයෙන් පවසන මුසාවාදය අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, සාක්ෂිකරුවකු වී අන්‍යයන්ගේ අර්ථය නැසීමට පවසන මුසාවාදය මහා සාවද්‍ය වේ. පැවිද්දන් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, තෙල් හෝ ගිතෙල් ස්වල්පයක් ලැබී, විහිළුවට මෙන් 'අද ගමේ තෙල් ගඟක් මෙන් ගලා යයි' යනාදී වශයෙන් අතිශයෝක්තියෙන් පවසන මුසාවාදය අල්ප සාවද්‍ය වේ. එහෙත් නොදුටු දේ 'දුටුවෙමි' යනාදී වශයෙන් පවසන මුසාවාදය මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග හතරකි: අසත්‍ය වස්තුවක් වීම, මුළා කිරීමේ සිත, ඊට අදාළ උත්සාහය (ව්‍යායාමය) සහ අන්‍යයාට එය වැටහීම යනුයි. මෙහි ප්‍රයෝගය සාහත්ථික ප්‍රයෝගය පමණකි. එය කයෙන් හෝ කයට සම්බන්ධ දෙයකින් හෝ වචනයෙන් හෝ අන්‍යයන් මුළා කරන ක්‍රියාවක් සිදු කිරීමෙහි ලා දත යුතුය. ඒ ක්‍රියාවෙන් අන්‍යයා ඒ අර්ථය වැටහුණහොත්, ක්‍රියාව ඉපදවීමට හේතු වන චේතනා ක්ෂණයේදීම මුසාවාද කර්මයෙන් බැඳේ.

පිසුණවාචාතිආදීසු යාය වාචාය, යස්ස තං වාචං භාසති, තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං, පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති, සා පිසුණවාචා[Pg.136]. යාය පන අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, යා වාචා සයම්පි ඵරුසා, නෙව කණ්ණසුඛා න හදයඞ්ගමා, අයං ඵරුසවාචා. යෙන පන සම්ඵං පලපති නිරත්ථකං, සො සම්ඵප්පලාපො. තෙසං මූලභූතා චෙතනාපි පිසුණවාචාදිනාමමෙව ලභති. සා එව ච ඉධ අධිප්පෙතාති.

පිසුණාවාචා යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: යම් වචනයක් මඟින්, එය පවසන තැනැත්තා කෙරෙහි සිතෙහි ප්‍රේමයක් ද, අන්‍යයා කෙරෙහි හිස් බවක් (අමනාපයක්) ද ඇති කෙරේද, එය පිසුණාවාචා (කේලාම්) නම් වේ. යම් වචනයක් නිසා තමා ද අන්‍යයා ද රළු බවට පත් කෙරේද, යම් වචනයක් තමා විසින්ම රළු වූයේ ද, කනට සුවදායක නොවේද, හදවතට ප්‍රිය නොවේද, එය ඵරුසාවාචා නම් වේ. යම් වචනයක් මඟින් නිසරු වූ හිස් වචන පවසයිද, එය සම්ඵප්පලාප නම් වේ. මේ පිසුණාවාචාදී පාපයන්ට මූලික වන චේතනාව ද පිසුණාවාචාදී නාමයන්ම ලබයි. මෙහි කර්ම පථයන්හිදී අදහස් කරනු ලබන්නේ ද එම චේතනාවමය.

තත්ථ සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස පරෙසං වා භෙදාය, අත්තනො පියකම්‍යතාය වා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පිසුණවාචා. සා යස්ස භෙදං කරොති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා චත්තාරො සම්භාරා – භින්දිතබ්බො පරො, ඉති ඉමෙ නානා භවිස්සන්ති, විනා භවිස්සන්තීති භෙදපුරෙක්ඛාරතා, ඉති අහං පියො භවිස්සාමි විස්සාසිකොති පියකම්‍යතා වා, තජ්ජො වායාමො, තස්ස තදත්ථවිජානනන්ති.

එහිදී කෙලෙසුන්ගෙන් කිලුටු වූ සිතැතිව, අන්‍යයන් බිඳවීම සඳහා හෝ තමා කෙරෙහි ආදරය ඇති කර ගැනීම සඳහා හෝ කයින් හා වචනයෙන් කරන ප්‍රයෝගයන්ට හේතු වන චේතනාව පිසුණාවාචා නම් වේ. එය යමකු බිඳවයි ද, ඔහුගේ ගුණ මඳ බව නිසා එය අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, ඔහුගේ ගුණ මහත් බව නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග හතරකි: බිඳවිය යුතු අන්‍ය පුද්ගලයකු සිටීම, 'මොවුන් වෙන් වන්නාහුය, වෙන් වන්නාහුය' යනුවෙන් බිඳවීමේ අදහස හෝ 'මම මොවුන්ට ප්‍රිය වන්නෙමි, විශ්වාසවන්ත වන්නෙමි' යන පියකම්‍යතාව, ඊට අදාළ උත්සාහය සහ අන්‍යයාට එය වැටහීම යනුයි.

පරස්ස මම්මච්ඡෙදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. තස්සා ආවිභාවත්ථමිදං වත්ථු – එකො කිර දාරකො මාතු වචනං අනාදියිත්වා අරඤ්ඤං ගච්ඡති. මාතා තං නිවත්තෙතුං අසක්කොන්තී, ‘‘චණ්ඩා තං මහිංසී අනුබන්ධතූ’’ති අක්කොසි. අථස්ස තථෙව අරඤ්ඤෙ මහිංසී උට්ඨාසි. දාරකො, ‘‘යං මම මාතා මුඛෙන කථෙසි, තං මා හොතු, යං චිත්තෙන චින්තෙසි, තං හොතූ’’ති සච්චකිරියං අකාසි. මහිංසී තත්ථෙව බද්ධා විය අට්ඨාසි. එවං මම්මච්ඡෙදකොපි පයොගො චිත්තසණ්හතාය ඵරුසවාචා න හොති. මාතාපිතරො හි කදාචි පුත්තකෙ එවං වදන්ති – ‘‘චොරා වො ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කරොන්තූ’’ති, උප්පලපත්තම්පි ච නෙසං උපරි පතන්තං න ඉච්ඡන්ති. ආචරියුපජ්ඣායා ච කදාචි නිස්සිතකෙ එවං වදන්ති – ‘‘කිං ඉමෙ අහිරිකා අනොත්තප්පිනො චරන්ති, නිද්ධමථ නෙ’’ති. අථ ච නෙසං ආගමාධිගමසම්පත්තිං ඉච්ඡන්ති. යථා ච චිත්තසණ්හතාය ඵරුසවාචා න හොති, එවං වචනසණ්හතාය අඵරුසවාචාපි න හොති. න හි මාරාපෙතුකාමස්ස ‘‘ඉමං සුඛං සයාපෙථා’’ති වචනං අඵරුසවාචා හොති. චිත්තඵරුසතාය පනෙසා ඵරුසවාචාව. සා යං සන්ධාය පවත්තිතා, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා තයො සම්භාරා – අක්කොසිතබ්බො පරො, කුපිතචිත්තං, අක්කොසනාති.

අන්‍යයන්ගේ හදවත පාරවන කාය වාග් ප්‍රයෝගයන්ට හේතු වන ඒකාන්තයෙන්ම රළු වූ චේතනාව ඵරුසාවාචා (පරුෂ වචන) නම් වේ. මෙය පැහැදිලි කිරීමට මෙම කතාව දත යුතුය: එක් දරුවෙක් මවගේ වචනය නොතකා වනයට ගියේය. මව ඔහු නැවැත්වීමට නොහැකි වූ කල, 'රුදුරු මීදෙනක ඔබ පසුපස ලුහුබඳීවා' යි ශාප කළාය. එවිට වනයේදී මීදෙනක් ඔහු ඉදිරියට පැමිණියාය. දරුවා, 'මගේ මව කටින් පැවසූ දෙය සිදු නොවේවා, ඇය සිතින් සිතූ දෙය සිදු වේවා' යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළේය. මීදෙන බැඳ තැබුවාක් මෙන් එතැනම නැවතුණාය. මෙසේ හදවත පාරවන ප්‍රයෝගයක් වුවද සිතෙහි මෘදු බව නිසා එය ඵරුසාවාචා නොවේ. මවුපියෝ තම දරුවන්ට ඇතැම් විට 'සොරුන් නුඹලා කැබලිවලට කපත්වා' යි පැවසුවද ඔවුන්ගේ හිස මත මානෙල් පෙත්තක්වත් වැටෙනවාට අකමැති වෙති. ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් ද ඇතැම් විට ශිෂ්‍යයන්ට 'මොවුන් ලැජ්ජා බය නැතිව හැසිරෙති, මොවුන් පලවා හරිව්' යි පවසති. එසේ වුවද ඔවුන්ගේ ධර්මාවබෝධය හා අධිගම සම්පත් පතති. සිතෙහි මෘදු බව නිසා ඵරුසාවාචා නොවන්නාක් මෙන්, වචනයේ මෘදු බව නිසාම එය අඵරුසාවාචා ද නොවේ. මරනු කැමැත්තෙන් 'මොහු සුවසේ නිදි කරවව්' යැයි පැවසීම අඵරුසාවාචා නොවේ. සිතෙහි ඇති රළු බව නිසා එය ඵරුසාවාචාම වේ. එය යමකු අරභයා පවත්වයි ද, ඔහුගේ ගුණ මඳ බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, ඔහුගේ ගුණ මහත් බව නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග තුනකි: ආක්‍රෝශ කළ යුතු අන්‍යයෙකු සිටීම, කිපුණු සිත සහ ආක්‍රෝශ කිරීම යනුයි.

අනත්ථවිඤ්ඤාපිකා [Pg.137] කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා අකුසලචෙතනා සම්ඵප්පලාපො. සො ආසෙවනමන්දතාය අප්පසාවජ්ජො, ආසෙවනමහන්තතාය මහාසාවජ්ජො. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා – භාරතයුද්ධ-සීතාහරණාදි-නිරත්ථකකථා-පුරෙක්ඛාරතා, තථාරූපීකථාකථනඤ්චාති.

අනර්ථය හඟවන, කයින් හා වචනයෙන් කරන ප්‍රයෝගයන්ට හේතු වන අකුසල චේතනාව සම්ඵප්පලාප (හිස් වචන) නම් වේ. එය නැවත නැවත සේවනය කිරීමේ මඳ බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, නිතර නිතර සේවනය කිරීමේ මහත් බව නිසා මහා සාවද්‍ය වේ. මෙහි අංග දෙකකි: භාරත යුද්ධය, සීතා පැහැරගැනීම ආදී වූ නිසරු කතා පැවසීම පෙරදැරි කර ගැනීම සහ එවැනි කතා පැවසීම යනුයි.

අභිජ්ඣායතීති අභිජ්ඣා. පරභණ්ඩාභිමුඛී හුත්වා තන්නින්නතාය පවත්තතීති අත්ථො. සා ‘‘අහො වතිදං මමස්සා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනලක්ඛණා අදින්නාදානං විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා පරභණ්ඩං අත්තනො පරිණාමනඤ්ච. පරභණ්ඩවත්ථුකෙ හි ලොභෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව න ‘‘අහො වතිදං මමස්සා’’ති අත්තනො පරිණාමෙතීති.

අන්‍යයන්ගේ වස්තුව තමා සතු කරගැනීමට සිතීම අභිජ්ඣාවයි. අන් අයගේ දේ දෙස බලා ඒවා තමාගේ වේවා යන නැඹුරුවෙන් යුක්තව පැවතීම මෙහි අර්ථයයි. අහෝ මේ වස්තුව මට ලැබෙන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්ද යනුවෙන් අන්‍යයන්ගේ වස්තුව තමා සතු කරගැනීමට සිතන ලක්ෂණය ඇති එය, අදත්තාදානය මෙන් ම අල්ප සාවද්‍ය හෙවත් අඩු විපාක ඇති සහ මහා සාවද්‍ය හෙවත් වැඩි විපාක ඇති විය හැකිය. එම අභිජ්ඣාව සම්පූර්ණ වීමට අංග දෙකක් අවශ්‍ය වේ: එනම් අනුන් සතු වස්තුවක් වීම සහ එය තමා සතු කරගැනීමට සිතින් නැඹුරු වීමයි. අන්‍යයන්ගේ වස්තුවක් කෙරෙහි ලෝභයක් උපන්නද, අහෝ මෙය මට වේවා කියා තමා සතු කරගැනීමට සිතින් නැඹුරු නොවන තාක් කර්මපථය බිඳී නොයන බව දත යුතුය.

හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති, බ්‍යාපාදො. සො පරවිනාසාය මනොපදොසලක්ඛණො. ඵරුසවාචා විය අප්පසාවජ්ජො මහාසාවජ්ජො ච. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා පරසත්තො ච, තස්ස ච විනාසචින්තා. පරසත්තවත්ථුකෙ හි කොධෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව න ‘‘අහො වතායං උච්ඡිජ්ජෙය්‍ය විනස්සෙය්‍යා’’ති තස්ස විනාසං චින්තෙති.

හිතසුව පිණිස පවතින යහපත විනාශ කරන බැවින් එය ව්‍යාපාදයයි. එය අන්‍යයන්ගේ විනාශය පතන දූෂිත මනෝ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වේ. ඵරුසාවාචාව මෙන් ම මෙය ද අල්ප සාවද්‍ය සහ මහා සාවද්‍ය ලෙස දෙවැදෑරුම් වේ. ව්‍යාපාදය සම්පූර්ණ වීමට අංග දෙකකි: එනම් අන්‍ය සත්වයෙකු වීම සහ එම සත්වයාගේ විනාශය පැතීමයි. අන්‍ය සත්වයෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධයක් උපන්නද, අහෝ මේ සත්වයා විනාශ වේවා හෝ නැති වී යේවා කියා ඔහුගේ විනාශය සිතින් නොපැතූ තාක් කල් කර්මපථය බිඳී නොයයි.

යථාභුච්චගහණාභාවෙන මිච්ඡා පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි. සා ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන විපරීතදස්සනලක්ඛණා සම්ඵප්පලාපො විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. අපි ච අනියතා අප්පසාවජ්ජා, නියතා මහාසාවජ්ජා. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා – වත්ථුනො ච ගහිතාකාරවිපරීතතා යථා ච නං ගණ්හාති, තථාභාවෙන තස්සා උපට්ඨානන්ති.

ඇති තතු නිවැරදිව වටහා නොගෙන වරදවා දැකීම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. එය දුන් දෙයෙහි විපාක නැත යනාදී වශයෙන් සත්‍යය විපරීතව දැකීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. සම්ඵප්පලාපය මෙන් ම මෙය ද අල්ප සාවද්‍ය සහ මහා සාවද්‍ය විය හැකිය. තවද අනියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අල්ප සාවද්‍ය වන අතර නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මහා සාවද්‍ය වේ. එය සම්පූර්ණ වීමට අංග දෙකකි: එනම් වස්තුවේ සැබෑ ස්වභාවය වැරදි ලෙස ගැනීම සහ තමා ගන්නා ආකාරයට ම එය වැරදි ලෙස සිතට වැටහීමයි.

ඉමෙසං පන දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ධම්මතො කොට්ඨාසතො ආරම්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාධම්මාව හොන්ති, අභිජ්ඣාදයො තිස්සො චෙතනාසම්පයුත්තා. කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත, මිච්ඡාදිට්ඨි චාති ඉමෙ අට්ඨ කම්මපථා එව හොන්ති, නො මූලානි, අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා ලොභො අකුසලමූලං හොති, බ්‍යාපාදො දොසො අකුසලමූලං.

මෙම අකුසල කර්මපථ දසය පිළිබඳ විනිශ්චය ධර්ම වශයෙන්, කොටස් වශයෙන්, අරමුණු වශයෙන්, වේදනා වශයෙන් සහ මූල වශයෙන් යන ආකාර පහකින් දත යුතුය. එහි ධර්ම වශයෙන් යනු: මෙම කර්මපථයන්ගෙන් අනුපිළිවෙළින් මුල් සත චේතනා ධර්මයෝ ම වෙති; අභිජ්ඣා ආදී මනෝ කර්මපථ තුන චේතනාව සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ වෙති. කොටස් වශයෙන් යනු: අනුපිළිවෙළින් මුල් සත සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය යන අට කර්මපථ පමණක් වන අතර අකුසල මූලයන් නොවේ. අභිජ්ඣාව සහ ව්‍යාපාදය කර්මපථ මෙන් ම අකුසල මූලයන් ද වේ. මන්ද යත්, අභිජ්ඣාව මූල අවස්ථාවට පැමිණි විට ලෝභ අකුසල මූලය වන අතර, ව්‍යාපාදය දෝස අකුසල මූලය ද වේ.

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණතො සඞ්ඛාරාරම්මණො හොති, අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා, මිච්ඡාචාරො ඵොට්ඨබ්බවසෙන [Pg.138] සඞ්ඛාරාරම්මණොව, සත්තාරම්මණොතිපි එකෙ. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, තථා පිසුණවාචා. ඵරුසවාචා සත්තාරම්මණාව. සම්ඵප්පලාපො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, තථා අභිජ්ඣා. බ්‍යාපාදො සත්තාරම්මණොව. මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණා.

අරමුණු වශයෙන් යනු: ප්‍රාණාතිපාතය ජීවිතේන්ද්‍රිය අරමුණු කරගන්නා බැවින් සංස්කාර අරමුණු කොට පවතියි. අදත්තාදානය සත්ව අරමුණු හෝ සංස්කාර අරමුණු විය හැකිය. කාමිච්ඡාචාරය ස්පර්ශය හෙවත් ඵොට්ඨබ්බය මුල් කොටගෙන සංස්කාර අරමුණු වෙයි, ඇතැම් ආචාර්යවරුන් එය සත්ව අරමුණු ලෙස ද පවසති. මුසාවාදය සත්ව අරමුණු හෝ සංස්කාර අරමුණු වෙයි. පිසුණාවාචාව ද එසේමය. ඵරුසාවාචාව සත්ව අරමුණු ම වෙයි. සම්ඵප්පලාපය දුටු, ඇසූ, විඳි හෝ දැනගත් දේ අනුව සත්ව හෝ සංස්කාර අරමුණු වෙයි. අභිජ්ඣාව ද එසේමය. ව්‍යාපාදය සත්ව අරමුණු ම වෙයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය තෛභූමක ධර්මයන් අනුව සංස්කාර අරමුණු වෙයි.

වෙදනාතොති පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො හොති. කිඤ්චාපි හි රාජානො චොරං දිස්වා හසමානාපි ‘‘ගච්ඡථ නං ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනා පන නෙසං දුක්ඛසම්පයුත්තාව හොති. අදින්නාදානං තිවෙදනං, මිච්ඡාචාරො සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනො, සන්නිට්ඨාපකචිත්තෙ පන මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති. මුසාවාදො තිවෙදනො, තථා පිසුණවාචා ඵරුසවාචා දුක්ඛවෙදනා, සම්ඵප්පලාපො තිවෙදනො, අභිජ්ඣා සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනා, තථා මිච්ඡාදිට්ඨි. බ්‍යාපාදො දුක්ඛවෙදනො.

වේදනා වශයෙන් යනු: ප්‍රාණාතිපාතය දුක් වේදනා සහගතය. රජවරුන් සොරුන් දැක සිනාසෙමින් වුව ද මොහු ගෙන ගොස් මරා දමව් යැයි පැවසුව ද, ඔවුන්ගේ තීරණාත්මක චේතනාව හෙවත් සන්නිට්ඨාපක චේතනාව දුක් වේදනාවෙන් ම යුක්ත වේ. අදත්තාදානය වේදනා තුනෙන් ම විය හැකිය. කාමිච්ඡාචාරය සැප හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය, නමුත් තීරණාත්මක සිතේ මධ්‍යස්ථ වේදනාවක් නැත. මුසාවාදය වේදනා තුනෙන් ම විය හැකිය. පිසුණාවාචාව ද එසේමය. ඵරුසාවාචාව දුක් වේදනා සහගත ය. සම්ඵප්පලාපය වේදනා තුනෙන් ම විය හැකිය. අභිජ්ඣාව සැප හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද එසේමය. ව්‍යාපාදය දුක් වේදනා සහගත ය.

මූලතොති පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකො හොති, අදින්නාදානං දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, මිච්ඡාචාරො ලොභමොහවසෙන. මුසාවාදො දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා, තථා පිසුණවාචා සම්ඵප්පලාපො ච. ඵරුසවාචා දොසමොහවසෙන, අභිජ්ඣා මොහවසෙන එකමූලා, තථා බ්‍යාපාදො. මිච්ඡාදිට්ඨි ලොභමොහවසෙන ද්විමූලාති.

මූල වශයෙන් යනු: ප්‍රාණාතිපාතය දෝෂ සහ මෝහ වශයෙන් මූලයන් දෙකකින් යුක්ත වේ. අදත්තාදානය දෝෂ-මෝහ හෝ ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකින් යුක්ත වේ. කාමිච්ඡාචාරය ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකි. මුසාවාදය, පිසුණාවාචාව සහ සම්ඵප්පලාපය දෝෂ-මෝහ හෝ ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකි. ඵරුසාවාචාව දෝෂ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකි. අභිජ්ඣාව මෝහය මුල් කොටගෙන එක් මූලයක් සහිත ය, ව්‍යාපාදය ද එසේමය. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ලෝභ-මෝහ වශයෙන් මූල දෙකකින් යුක්ත වේ. අකුසල කර්මපථ කථාව මෙයින් අවසන් වේ.

පාණාතිපාතා පටිවිරතාතිආදීසු පාණාතිපාතාදයො වුත්තත්ථා එව. යාය පන විරතියා එතෙ පටිවිරතා නාම හොන්ති, සා භෙදතො තිවිධා හොති සම්පත්තවිරති සමාදානවිරති සමුච්ඡෙදවිරතීති. තත්ථ අසමාදින්නසික්ඛාපදානං අත්තනො ජාතිවයබාහුසච්චාදීනි පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘අයුත්තං අම්හාකං එවරූපං කාතු’’න්ති සම්පත්තං වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සම්පත්තවිරතීති වෙදිතබ්බා සීහළදීපෙ චක්කනඋපාසකස්ස විය. තස්ස කිර දහරකාලෙයෙව මාතු රොගො උප්පජ්ජි. වෙජ්ජෙන ච ‘‘අල්ලසසකමංසං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තතො චක්කනස්ස භාතා ‘‘ගච්ඡ තාත ඛෙත්තං ආහිණ්ඩාහී’’ති චක්කනං පෙසෙසි. සො තත්ථ ගතො. තස්මිඤ්ච සමයෙ එකො සසො තරුණසස්සං ඛාදිතුං ආගතො හොති. සො තං දිස්වා වෙගෙන ධාවන්තො වල්ලියා බද්ධො ‘‘කිරි කිරී’’ති සද්දමකාසි[Pg.139]. චක්කනො තෙන සද්දෙන ගන්ත්වා තං ගහෙත්වා චින්තෙසි ‘‘මාතු භෙසජ්ජං කරොමී’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘න මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං මාතු ජීවිතකාරණා පරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය’’න්ති. අථ නං ‘‘ගච්ඡ අරඤ්ඤෙ සසෙහි සද්ධිං තිණොදකං පරිභුඤ්ජා’’ති මුඤ්චි. භාතරා ච ‘‘කිං තාත සසො ලද්ධො’’ති? පුච්ඡිතො තං පවත්තිං ආචික්ඛි. තතො නං භාතා පරිභාසි. සො මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘යතොහං ජාතො, නාභිජානාමි සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙතා’’ති සච්චං වත්වා අට්ඨාසි, තාවදෙව චස්ස මාතා අරොගා අහොසි.

ප්‍රාණාතිපාතා වේරමණී ආදී පාඨයන්හි ප්‍රාණාතිපාත ආදී පදයන්ගේ අර්ථ පෙර පවසන ලදි. යම් විරතියකින් මෙම පුද්ගලයෝ පවෙන් වෙන් වූවෝ වෙත් ද, එම විරතිය ප්‍රභේද වශයෙන් සම්පත්ත විරතිය, සමාදාන විරතිය සහ සමුච්ඡේද විරතිය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී සිල් පද සමාදන් නොවී, තමාගේ කුලය, වයස, උගත්කම ආදිය සලකා බලා මෙවැනි අකුසලයක් කිරීම අප වැන්නවුන්ට නුසුදුසු යැයි සිතා එළඹි අවස්ථාවෙහි අකුසල වස්තුව ඉක්මවා නොයන පුද්ගලයන්ට ඇති වන විරතිය සම්පත්ත විරතියයි. එය ලංකා ද්වීපයේ චක්කන උපාසකයාගේ විරතිය මෙනි. ඔහු කුඩා කාලයේ දී ඔහුගේ මවට රෝගයක් වැළඳුණි. වෛද්‍යවරයා විසින් අළුත් හාවෙකුගේ මස් මවට බෙහෙත් පිණිස අවශ්‍ය බව පවසන ලදි. එවිට චක්කනගේ සහෝදරයා මල්ලි කුඹුරට ගොස් හාවෙකු සොයාගෙන එන්නැයි චක්කන පිටත් කළේය. ඔහු එතැනට ගිය අවස්ථාවේ දී එක් හාවෙක් ළපටි ගොයම් කෑමට පැමිණ සිටියේය. ඌ චක්කන දැක බිය වී වේගයෙන් දුවද්දී වැල් පටක පැටලී කිරි කිරි යනුවෙන් හඬ නැගීය. චක්කන එම හඬ ඇසී එතැනට ගොස් හාවා අල්ලාගෙන මවට බෙහෙත් පිණිස ගන්නෙමි යි සිතුවේය. පසුව ඔහු මෙසේ සිතීය: මවගේ ජීවිතය වෙනුවෙන් තවත් පණක් ජීවිතයෙන් තොර කිරීම මට නුසුදුසු ය. පසුව යන්න, වනයේ අනෙක් හාවුන් සමඟ තණකොළ සහ දිය බී ජීවත් වන්නැයි පවසා හාවා නිදහස් කළේය. සහෝදරයා මල්ලි හාවෙක් ලැබුණාදැයි ඇසූ විට ඔහු සිදු වූ පුවත පැවසීය. එවිට සහෝදරයා ඔහුට දොස් පැවරීය. ඔහු මව වෙත ගොස්, මා උපන් දා පටන් කිසිම සත්වයෙකු දැනුවත්ව ජීවිතයෙන් තොර කළ බවක් මා නොදනිමි යි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළේය. එකෙණෙහි ම ඔහුගේ මව රෝගයෙන් සුවපත් වූවාය.

සමාදින්නසික්ඛාපදානං පන සික්ඛාපදසමාදානෙ ච තතුත්තරි ච අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පජ්ජමානා විරති සමාදානවිරතීති වෙදිතබ්බා, උත්තරවඩ්ඪමානපබ්බතවාසීඋපාසකස්ස විය. සො කිර අම්බරියවිහාරවාසීපිඞ්ගලබුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා ඛෙත්තං කසති. අථස්ස ගොණො නට්ඨො, සො තං ගවෙසන්තො උත්තරවඩ්ඪමානපබ්බතං ආරුහි, තත්‍ර නං මහාසප්පො අග්ගහෙසි. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමාය තිඛිණාය වාසියා සීසං ඡින්දාමී’’ති. පුන චින්තෙසි – ‘‘න මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං භාවනීයස්ස ගරුනො සන්තිකෙ සික්ඛාපදං ගහෙත්වා භින්දෙය්‍ය’’න්ති. එවං යාවතතියං චින්තෙත්වා – ‘‘ජීවිතං පරිච්චජාමි, න සික්ඛාපද’’න්ති අංසෙ ඨපිතං තිඛිණදණ්ඩවාසිං අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙසි. තාවදෙව මහාවාළො නං මුඤ්චිත්වා අගමාසීති.

සමාදන් වූ ශික්ෂාපද ඇත්තන් විසින් හෝ ශික්ෂාපද සමාදන් වීමේදී හෝ ඉන් පසුව හෝ ස්වකීය ජීවිතය පරිත්‍යාග කොට වස්තුව ඉක්මවා නොයන්නවුන්ට උපදින විරතිය 'සමාදාන විරතිය' යයි දත යුතුය. අන්තරවඩ්ඪමාන පර්වතයේ විසූ උපාසකයාගේ විරතිය මෙනි. ඔහු අම්බරිය විහාරවාසී පිංගල බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ශික්ෂාපද සමාදන්ව කුඹුරු කොටයි. එකල්හි ඔහුගේ ගොනකු නැති විය. ඔහු ඒ ගොනා සොයමින් අන්තරවඩ්ඪමාන පර්වතයට නැංගේය. එහිදී ඔහු විශාල පිඹුරෙකු විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. ඔහු 'මේ මුවහත් වෑයෙන් පිඹුරාගේ හිස කපමි' යි සිතීය. නැවත ඔහු 'ගරු කටයුතු වූ ආචාර්යයන් වහන්සේ නමකගෙන් ශික්ෂාපද සමාදන්ව එය බිඳීම මට නුසුදුසුය' යි සිතීය. මෙසේ තුන් වරක් සිතා 'ජීවිතය අත් හරිමි, ශික්ෂාපදය අත් නොහරිමි' යි පසෙක තිබූ මුවහත් මිටක් සහිත වෑය වනයට විසිකළේය. එසෙණෙහිම ඒ මහා පිඹුරා ඔහු මුදා හැර ගියේය.

අරියමග්ගසම්පයුත්තා පන විරති සමුච්ඡෙදවිරතීති වෙදිතබ්බා, යස්සා උප්පත්තිතො පභුති පාණං ඝාතෙස්සාමීති අරියපුග්ගලානං චිත්තම්පි න උප්පජ්ජතීති.

ආර්ය මාර්ගයට සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතිය 'සමුච්ඡේද විරතිය' යයි දත යුතුය. එය උපන් තැන් පටන් ආර්ය පුද්ගලයන්ට 'ප්‍රාණඝාතයක් කරන්නෙමි' යන සිතකුදු උපදින්නේ නැත.

යථා ච අකුසලානං, එවං ඉමෙසම්පි කුසලකම්මපථානං ධම්මතො කොට්ඨාසතො ආරම්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපි, අන්තෙ තයො චෙතනාසම්පයුත්තාව.

අකුසල් සම්බන්ධයෙන් මෙන්ම මේ කුසල කර්මපථයන් පිළිබඳවද ධර්ම වශයෙන්, කොට්ඨාස වශයෙන්, ආරම්මණ වශයෙන්, වේදනා වශයෙන් සහ මූල වශයෙන් යන ආකාර පහකින් විනිශ්චය දත යුතුය. එහි ධර්ම වශයෙන් නම්: මෙහි පිළිවෙළින් එන කර්මපථ සත චේතනාද වෙයි, විරතිද වෙයි. අවසාන තුන චේතනා සම්ප්‍රයුක්තමය.

කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත කම්මපථා එව, න මූලානි, අන්තෙ තයො කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අනභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා අලොභො [Pg.140] කුසලමූලං හොති, අබ්‍යාපාදො අදොසො කුසලමූලං, සම්මාදිට්ඨි අමොහො කුසලමූලං.

කොට්ඨාස වශයෙන් නම්: පිළිවෙළින් එන සත කර්මපථ පමණක්ම වෙයි, මූලයන් නොවේ. අවසාන තුන කර්මපථද වෙයි, මූලයන්ද වෙයි. මක්නිසාද යත්, අනභිජ්ඣාව මූල අවස්ථාවට පැමිණි කල අලෝභ කුසල මූලය වෙයි, අව්‍යාපාදය අදෝෂ කුසල මූලය වෙයි, සම්මා දිට්ඨිය අමෝහ කුසල මූලය වෙයි.

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතාදීනං. ආරම්මණානෙව එතෙසං ආරම්මණානි. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුතොයෙව හි විරති නාම හොති. යථා පන නිබ්බානාරම්මණො අරියමග්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණාපෙතෙ කම්මපථා පාණාතිපාතාදීනි දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති වෙදිතබ්බා.

ආරම්මණ වශයෙන් නම්: ප්‍රාණඝාතාදියෙහි අරමුණුම මේවායේද අරමුණු වෙයි. මක්නිසාද යත්, ඉක්මවිය යුතු වස්තුවෙන්ම විරතිය ඇති වන බැවිනි. නිවන අරමුණු කරගත් ආර්ය මාර්ගය කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කරන්නාක් මෙන්, ජීවිතේන්ද්‍රියාදිය අරමුණු කරගත් මේ කර්මපථයන්ද ප්‍රාණඝාතාදී දුශ්ශීලභාවයන් ප්‍රහාණය කරයි.

වෙදනාතොති සබ්බෙ සුඛවෙදනා වා හොන්ති මජ්ඣත්තවෙදනා වා. කුසලං පත්වා හි දුක්ඛවෙදනා නාම නත්ථි.

වේදනා වශයෙන් නම්: සියලු කුසල කර්මපථ සුඛ වේදනාවෙන් හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනාවෙන් හෝ යුක්ත වෙයි. කුසලයෙහි දුක් වේදනාවක් නම් නැත.

මූලතොති පටිපාටියා සත්ත ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලා හොන්ති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලා. අනභිජ්ඣා ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලා හොති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන එකමූලා. අලොභො පන අත්තනාව අත්තනො මූලං න හොති. අබ්‍යාපාදෙපි එසෙව නයො. සම්මාදිට්ඨි අලොභඅදොසවසෙන ද්විමූලාවාති. තතියාදීනි.

මූල වශයෙන් නම්: පිළිවෙළින් ඇති කර්මපථ සත ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් වළකින්නාට අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ වශයෙන් මූල තුනකින් යුක්ත වෙයි. ඥානවිප්පයුක්ත සිතින් වළකින්නාට මූල දෙකකින් යුක්ත වෙයි. අනභිජ්ඣාව ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් වළකින්නාට මූල දෙකක් ඇති අතර ඥානවිප්පයුක්ත සිතින් එක මූලයකි. අලෝභය තමාටම මූලයක් නොවන බැවිනි. අව්‍යාපාදයෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. සම්මා දිට්ඨිය අලෝභ අදෝෂ වශයෙන් මූල දෙකක්ම වේ. තුන්වන ආදී සූත්‍රයන් මෙසේය.

6. අට්ඨඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

6. අට්ඨංගික සූත්‍ර වර්ණනාව

112. ඡට්ඨං අට්ඨමග්ගඞ්ගවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. ඡට්ඨං.

112. හයවැන්න, අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ අංග වශයෙන් සහ සත්‍යාවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයන්ගේ අජ්ඣාසය පරිදි වදාරන ලදී. හයවන සූත්‍රයයි.

7. දසඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

7. දසංග සූත්‍ර වර්ණනාව

113. සත්තමං දසමිච්ඡත්තසම්මත්තවසෙන. තත්ථ මිච්ඡාඤාණිනොති මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙන සමන්නාගතාති අත්ථො. මිච්ඡාවිමුත්තිනොති අනිය්‍යානිකවිමුත්තිනො කුසලවිමුත්තීති ගහෙත්වා ඨිතා. සම්මාඤාණිනොති සම්මාපච්චවෙක්ඛණා. සම්මාවිමුත්තිනොති නිය්‍යානිකාය ඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතාති. සත්තමං.

113. හත්වැන්න, දස මිත්‍යාත්වයන් හා දස සම්‍යත්ත්වයන් වශයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'මිච්ඡාඤාණිනෝ' යනු වැරදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූවෝ යන අර්ථයයි. 'මිච්ඡාවිමුත්තීනෝ' යනු නිස්සරණයක් නොවන මිථ්‍යා විමුක්තිය කුසල විමුක්තියක් ලෙස ගෙන සිටින්නෝය. 'සම්මාඤාණිනෝ' යනු නිවැරදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි. 'සම්මාවිමුත්තීනෝ' යනු නිස්සරණය ඇති කරන ඵල විමුක්තියෙන් යුක්ත වූවෝ යන අර්ථය දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රයයි.

කම්මපථවග්ගො තතියො.

තුන්වන කර්මපථ වර්ගය නිමවිය.

4. චතුත්ථවග්ගො

4. හතරවන වර්ගය

1. චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා

1. චතුධාතු සූත්‍ර වර්ණනාව

114. චතුත්ථවග්ගස්ස [Pg.141] පඨමෙ පථවීධාතූති පතිට්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන වීසතිකොට්ඨාසාදිවසෙන එතා කථෙතබ්බා. පඨමං.

114. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'පඨවිධාතු' යනු පිහිටීමේ ධාතුවයි. 'ආපෝධාතු' යනු බැඳගැනීමේ ධාතුවයි. 'තේජෝධාතු' යනු පැසවීමේ ධාතුවයි. 'වායෝධාතු' යනු දරාසිටීමේ ධාතුවයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් විසි කෝට්ඨාස ආදී වශයෙන් මේවා පැවසිය යුතුය. පළමු සූත්‍රයයි.

2. පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා

2. පුබ්බේ සම්බෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව

115. දුතියෙ අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති අයං පථවීධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං කායං අබ්භුන්නාමෙත්වා උදරං පසාරෙත්වා, ‘‘ඉධ මෙ අඞ්ගුලං පවෙසිතුං වායමථා’’ති වා හත්ථං පසාරෙත්වා, ‘‘ඉමං නාමෙතුං වායමථා’’ති වා වදති, එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. අනිච්චාතිආදීසු හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චා, පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛා, සභාවවිගමාකාරෙන විපරිණාමධම්මා. අයං පථවීධාතුයා ආදීනවොති යෙන ආකාරෙන සා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයමාකාරො පථවීධාතුයා ආදීනවොති අත්ථො. ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානන්ති නිබ්බානං ආගම්ම පථවීධාතුයා ඡන්දරාගො විනීයති චෙව පහීයති ච, තස්මා නිබ්බානමස්සා නිස්සරණං.

115. දෙවැන්නෙහි 'අයං පඨවීධාතුයා අස්සාදෝ' යනු පඨවිධාතුව ඇසුරු කොට ඇති වන ආශ්වාදයයි. එය, තමාගේ කය කෙළින් කොට බඩ ඉදිරියට දමා 'මගේ මෙහි ඇඟිල්ලක් ඇතුළු කිරීමට උත්සාහ කරන්න' යැයි කීම හෝ අත දිගු කොට 'මෙය නැමීමට උත්සාහ කරන්න' යැයි කීම වැනි ක්‍රියා පවත්වන්නන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය. 'අනිච්චා' ආදී පදවල ඇති වී නැති වන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍යය, පෙළෙන ස්වභාවයෙන් දුක්ය, ස්වභාවයෙන් බැහැර වන බැවින් විපරිණාම ධර්මය. 'අයං පඨවීධාතුයා ආදීනවෝ' යනු යම් ආකාරයකින් එය අනිත්‍යද, දුක්ඛද, විපරිණාම ධර්මද, ඒ ආකාරය පඨවිධාතුවේ ආදීනවය යන අර්ථය දත යුතුය. 'ඡන්දරාග විනයෝ ඡන්දරාගප්පහානං' යනු නිවන ඇසුරු කොට පඨවිධාතුවෙහි ඡන්දරාගය විනයනය වෙයි, ප්‍රහීණද වෙයි. එබැවින් නිවනම එහි නිස්සරණය වෙයි.

අයං ආපොධාතුයා අස්සාදොති අයං ආපොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං අඤ්ඤං ආපොධාතුයා උපද්දුතං දිස්වා, ‘‘කිං අයං නිපන්නකාලතො පට්ඨාය පස්සාවට්ඨානාභිමුඛො නික්ඛමති චෙව පවිසති ච, අප්පමත්තකම්පිස්ස කම්මං කරොන්තස්ස සෙදතින්තං වත්ථං පීළෙතබ්බතාකාරං පාපුණාති, අනුමොදනමත්තම්පි කථෙන්තස්ස තාලවණ්ටං ගණ්හිතබ්බං හොති, මයං පන සායං නිපන්නා පාතොව උට්ඨහාම, මාසපුණ්ණඝටො විය නො සරීරං, මහාකම්මං කරොන්තානං සෙදමත්තම්පි නො න උප්පජ්ජති, අසනිසද්දෙන විය ධම්මං කථෙන්තානං සරීරෙ උසුමාකාරමත්තම්පි නො නත්ථී’’ති එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො.

'අයං ආපෝධාතුයා අස්සාදෝ' යනු ආපෝධාතුව ඇසුරු කොට ඇති වන ආශ්වාදයයි. එය, ආපෝධාතුවෙන් පීඩා විඳින අන් අයෙකු දැක, 'මොහු වැතිරුණු තැන් පටන් මුත්‍රා කරන තැන සොයමින් යයිද, එයිද, සුළු වැඩක් කරන විටත් ඔහුගේ රෙදි මිරිකිය හැකි තරමට දහදියෙන් තෙත් වෙයිද, අනුමෝදනාවක් කරන විටත් පවන් අතක් ගත යුතු වෙයිද, එහෙත් අපි සවස් කාලයේ වැතිරී අලුයම අවදි වෙමු, අපගේ ශරීරය ජලයෙන් පිරුණු කළයක් වැනිය, මහත් වැඩක් කරන අපට දහදිය බින්දුවක්වත් හට නොගනී, හෙන හඬක් මෙන් ධර්මය දේශනා කරන අපගේ ශරීරයේ උණුසුම් ගතියක්වත් නැත' යි මෙසේ පවසන්නන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය.

අයං [Pg.142] තෙජොධාතුයා අස්සාදොති අයං තෙජොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං සීතගහණිකෙ දිස්වා, ‘‘කිං ඉමෙ කිඤ්චිදෙව යාගුභත්තඛජ්ජමත්තං අජ්ඣොහරිත්වා ථද්ධකුච්ඡිනො නිසීදිත්වා සබ්බරත්තිං අඞ්ගාරකටාහං පරියෙසන්ති, ඵුසිතමත්තෙසුපි සරීරෙ පතිතෙසු අඞ්ගාරකටාහං ඔත්ථරිත්වා පාරුපිත්වාව නිපජ්ජන්ති? මයං පන අතිථද්ධම්පි මංසං වා පූවං වා ඛාදාම, කුච්ඡිපූරං භත්තං භුඤ්ජාම, තාවදෙව නො සබ්බං ඵෙණපිණ්ඩො විය විලීයති, සත්තාහවද්දලිකාය වත්තමානාය සරීරෙ සීතානුදහනමත්තම්පි නො නත්ථී’’ති එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො.

'අයං තේජෝධාතුයා අස්සාදෝ' යනු තේජෝධාතුව ඇසුරු කොට ඇති වන ආශ්වාදයයි. එය, මඳ ආහාර ජීර්ණ ශක්තියක් ඇත්තන් දැක, 'මොවුන් ස්වල්ප වූ කැඳ බත් හෝ කෑමක් අනුභව කොට තද වූ කුස ඇත්තන්ව හිඳ මුළු රාත්‍රිය පුරා ගිනි කබල් සොයන්නේ ඇයි? ශරීරයට වතුර බින්දුවක් වැටුණු විටත් ගිනි කබලට උඩින් රෙදි පොරවාගෙන නිදාගන්නේ ඇයි? එහෙත් අපි ඉතා තද මස් හෝ කැවිලි හෝ කමු, කුස පිරෙන්නට බත් කමු, ඒ සියල්ල එසෙණෙහිම ඛෙට පිණ්ඩයක් මෙන් දිය වී යයි, සත් දිනක් වැස්ස ඇති විටත් අපගේ ශරීරයට සීතලක් දැනෙන්නේවත් නැත' යි මෙසේ පවසන්නන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය.

අයං වායොධාතුයා අස්සාදොති අයං වායොධාතුනිස්සයො අස්සාදො. ස්වායං අඤ්ඤෙ වාතභීරුකෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං අප්පමත්තකම්පි කම්මං කරොන්තානං අනුමොදනමත්තම්පි කථෙන්තානං සරීරං වාතො විජ්ඣති, ගාවුතමත්තම්පි අද්ධානං ගතානං හත්ථපාදා සීදන්ති, පිට්ඨි රුජ්ජති, කුච්ඡිවාතසීසවාතකණ්ණවාතාදීහි නිච්චුපද්දුතා තෙලඵාණිතාදීනි වාතභෙසජ්ජානෙව කරොන්තා අතිනාමෙන්ති, අම්හාකං පන මහාකම්මං කරොන්තානම්පි තියාමරත්තිං ධම්මං කථෙන්තානම්පි එකදිවසෙනෙව දස යොජනානි ගච්ඡන්තානම්පි හත්ථපාදසංසීදනමත්තං වා පිට්ඨිරුජ්ජනමත්තං වා න හොතී’’ති, එවං පවත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. එවං පවත්තා හි එතා ධාතුයො අස්සාදෙන්ති නාම.

"වායෝ ධාතුවේ ආස්වාදය යනු මෙයයි" යන්නෙහි අර්ථය නම් වායෝ ධාතුව ඇසුරු කරගෙන පවතින ආස්වාදයයි. සුළඟට බිය වන්නා වූ (සුළඟින් පීඩා විඳින) අනෙකුත් අය දෙස බලා මෙසේ එහි ආස්වාදය දත යුතුය: "ඉතා සුළු වැඩක් කරන්නා වූ හෝ අනුමෝදනා බණක් පමණක් දේශනා කරන්නා වූ මොවුන්ගේ ශරීරයට සුළඟින් පීඩා වේ; ගාවුතයක් පමණ දුර ගිය විට ද අත් පා අප්‍රාණික වේ, පිට කොන්ද රිදේ; මොවුන් කුස තුළ වාතය, හිසෙහි වාතය, කන්වල වාතය ආදියෙන් නිරන්තරයෙන් පීඩා විඳිමින් තෙල් පැණි ආදී වාත රෝග සඳහා වන බෙහෙත් කරමින්ම කාලය ගත කරති. එහෙත් අප වැනි මහරජවරු මහා කර්මාන්ත (වැඩකටයුතු) කළ ද, තුන් යාමයක් මුළුල්ලේ ධර්මය දේශනා කළ ද, එක දවසින් යොදුන් දසයක් ගමන් කළ ද, අත් පා අප්‍රාණික වීමක් හෝ පිට කොන්දේ රුජාවක් හෝ ඇති නොවේ." මෙසේ වූ ස්වභාවයක් ඇති උතුමන්ගේ වශයෙන් වායෝ ධාතුවේ ආස්වාදය දත යුතුය. මෙලෙස පවතින මේ ධාතූහු ආස්වාදය නමි.

අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අඤ්ඤාසිං. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති උත්තරවිරහිතං සබ්බසෙට්ඨං සම්මා සාමඤ්ච බොධිං, අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධිං. බොධීති රුක්ඛොපි මග්ගොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි නිබ්බානම්පි. ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති (මහාව. 1; උදා. 1) ච ‘‘අන්තරා ච බොධිං අන්තරා ච ගය’’න්ති (මහාව. 11; ම.නි. 1.285) ච ආගතට්ඨානෙසු හි රුක්ඛො බොධීති වුච්චති. ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121) ආගතට්ඨානෙ මග්ගො. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරිමෙධසො’’ති (දී. නි. 3.217) ආගතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ නිබ්බානං. ඉධ පන භගවතො අරහත්තමග්ගො අධිප්පෙතො.

"අබ්භඤ්ඤාසිං" යනු විශිෂ්ට වූ (රහත් මඟ) ඤාණයෙන් දැනගත්තෙමි යන්නයි. "අනුත්තරං සම්මා සම්බෝධිං" යනු අතිශයින් උතුම් වූ, සියල්ලට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මැනවින් තමන් විසින්ම අවබෝධ කරගත් බෝධියයි; එසේත් නැතිනම් ප්‍රශංසනීය වූ ද සුන්දර වූ ද බෝධියයි. "බෝධි" යන වචනය බෝධි වෘක්ෂය, මාර්ගය, සර්වඥතා ඤාණය සහ නිවන යන අර්ථයන්හි යෙදේ. "බෝධි මූලයෙහි පළමුව බුදු වූ සේක" සහ "බෝධිය හා ගයාව අතර" වැනි තැන්හි බෝධි වෘක්ෂයට "බෝධි" යැයි කියනු ලැබේ. "සතර මාර්ගයන්හි පවතින ඤාණය බෝධිය යැයි කියනු ලැබේ" යන තැන්හි මාර්ගය බෝධියයි. "මහා ප්‍රඥාවන්ත තෙමේ බෝධියට පැමිණෙයි" යන තැන්හි සර්වඥතා ඤාණය බෝධියයි. "අමෘත වූ අසංඛත වූ බෝධියට පැමිණ" යන තැන්හි නිවන බෝධියයි. එහෙත් මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අර්හත් මාර්ගය අදහස් කරන ලදී.

සාවකානං [Pg.143] අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා බොධි හොති, න හොතීති? න හොති. කස්මා? අසබ්බගුණදායකත්තා. තෙසඤ්හි කස්සචි අරහත්තමග්ගො අරහත්තඵලමෙව දෙති, කස්සචි තිස්සො විජ්ජා, කස්සචි ඡ අභිඤ්ඤා, කස්සචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කස්සචි සාවකපාරමීඤාණං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි පච්චෙකබොධිඤාණමෙව දෙති. බුද්ධානං පන සබ්බගුණසම්පත්තිං දෙති අභිසෙකො විය රඤ්ඤො සබ්බලොකිස්සරියභාවං. තස්මා අඤ්ඤස්ස කස්සචිපි අනුත්තරා බොධි න හොති.

ශ්‍රාවකයන්ගේ අර්හත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධියක් වේද නැද්ද? එය අනුත්තර බෝධියක් නොවේ. ඒ මන්ද? එය සියලු ගුණධර්ම ලබා නොදෙන බැවිනි. එම ශ්‍රාවකයන් අතරින් ඇතැමෙකුගේ අර්හත් මාර්ගය අර්හත් ඵලය පමණක් ලබා දෙයි, ඇතැමෙකුට ත්‍රිවිද්‍යාව ද, ඇතැමෙකුට ෂඩ් අභිඥා ද, ඇතැමෙකුට සිවුපිළිසිඹියා ද, ඇතැමෙකුට ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය ද ලබා දෙයි. පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ අර්හත් මාර්ගය ද පසේබුදු ඤාණය පමණක් ලබා දෙයි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අර්හත් මාර්ගය වනාහි රජෙකුගේ අභිෂේකය මුළු ලොවටම අධිපති බව ලබා දෙන්නාක් මෙන් සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා දෙයි. එබැවින් වෙනත් කිසිවෙකුගේ අර්හත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධියක් නොවේ.

අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසින්ති ‘‘අභිසම්බුද්ධො අහං පත්තො පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො’’ති එවං පටිජානිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදීති අධිගතගුණදස්සනසමත්ථං පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච මෙ උදපාදි. අකුප්පා මෙ විමුත්තීති ‘‘අයං මය්හං අරහත්තඵලවිමුත්ති අකුප්පා’’ති එවං ඤාණං උදපාදි. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි අකුප්පතා වෙදිතබ්බා කාරණතො ච ආරම්මණතො ච. සා හි චතූහි මග්ගෙහි සමුච්ඡින්නකිලෙසානං පුන අනිවත්තනතාය කාරණතොපි අකුප්පා, අකුප්පධම්මං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තතාය ආරම්මණතොපි අකුප්පා. අන්තිමාති පච්ඡිමා. නත්ථි දානි පුනබ්භවොති ඉදානි පුන අඤ්ඤො භවො නාම නත්ථීති.

"අභිසම්බුද්ධෝති පච්චඤ්ඤාසිං" යනු "මම අභිසම්බුද්ධත්වයට පැමිණියෙමි, (අර්හත් ඵලය) අවබෝධ කරගෙන එහි පිහිටා සිටිමි" යැයි මෙසේ ප්‍රතිඥා දුන් බවයි. "ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං උදපාදි" යනු තමන් ලබාගත් ගුණධර්ම දැකීමට සමත් වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය මා තුළ උපන්නා යන්නයි. "අකුප්පා මේ විමුත්තී" යනු "මාගේ මේ අර්හත් ඵල විමුක්තිය නොවෙනස් වන්නකි (අකෝප්‍යය)" යන ඤාණය උපන් බවයි. එහි අකෝප්‍ය බව (නොවෙනස් බව) කරුණු දෙකකින් දත යුතුය, එනම් හේතු වශයෙන් සහ අරමුණු වශයෙනි. එම අර්හත් ඵල විමුක්තිය සතර මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳලූ කෙලෙසුන් නැවත කිසිදා හට නොගන්නා බැවින් හේතු වශයෙන් ද අකෝප්‍යය; නොවෙනස් වන ස්වභාවය ඇති නිවන අරමුණු කරගෙන පවතින බැවින් අරමුණු වශයෙන් ද අකෝප්‍යය. "අන්තිමා" යනු අවසාන ජාතියයි. "නත්ථි දානි පුනබ්භවෝ" යනු දැන් නැවත වෙනත් භවයක් නැත යන්නයි.

ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරි සච්චානි කථිතානි. කථං? චතූසු හි ධාතූසු අස්සාදො සමුදයසච්චං, ආදීනවො දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනො මග්ගො මග්ගසච්චං. විත්ථාරවසෙනපි කථෙතුං වට්ටතියෙව. එත්ථ හි යං පථවීධාතුං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති පහානපටිවෙධො සමුදයසච්චං. යා පථවීධාතු අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං පථවීධාතුයා, ආදීනවොති පරිඤ්ඤාපටිවෙධො දුක්ඛසච්චං. යො පථවීධාතුයා ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං පථවීධාතුයා නිස්සරණන්ති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො නිරොධසච්චං. යා ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු දිට්ඨි සඞ්කප්පො වාචා කම්මන්තො ආජීවො වායාමො සති සමාධි, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති. දුතියං.

මේ සූත්‍රයෙහි සතර සත්‍යය දේශනා කරන ලදී. ඒ කෙසේද? ධාතු සතරෙහි පවතින ආස්වාදය සමුදය සත්‍යයයි; ආදීනවය දුක්ඛ සත්‍යයයි; නිස්සරණය නිරෝධ සත්‍යයයි; නිරෝධය මැනවින් දැනගන්නා වූ මාර්ගය මාර්ග සත්‍යයයි. විස්තර වශයෙන් ද මෙය දේශනා කිරීම සුදුසුය. එනම්, පඨවි ධාතුව නිසා යම් සැපයක්, සොම්නසක් උපදී ද, මෙය පඨවි ධාතුවේ ආස්වාදයයි - මෙහි ප්‍රහාණය කළ යුතු අර්ථය සමුදය සත්‍යයයි. යම් පඨවි ධාතුවක් අනිත්‍ය ද, දුක්ඛ ද, විපරිණාම ධර්ම ද, මෙය පඨවි ධාතුවේ ආදීනවයයි - මෙහි පිරිසිඳ දැකීමෙන් අවබෝධ කළ යුතු අර්ථය දුක්ඛ සත්‍යයයි. පඨවි ධාතුවෙහි යම් ඡන්දරාගය දුරු කිරීමක්, ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමක් ඇද්ද, මෙය පඨවි ධාතුවේ නිස්සරණයයි - මෙහි සාක්ෂාත් කිරීමෙන් අවබෝධ කළ යුතු අර්ථය නිරෝධ සත්‍යයයි. මේ ආස්වාද, ආදීනව හා නිස්සරණ යන කරුණු තුන සම්බන්ධව පවතින යම් සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංගයන් ඇද්ද, මෙය භාවනා වශයෙන් අවබෝධ කළ යුතු වූ මාර්ග සත්‍යයයි. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. අචරිංසුත්තවණ්ණනා

3. අචරිං සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

116. තතියෙ අචරින්ති ඤාණචාරෙන අචරිං, අනුභවනචාරෙනාති අත්ථො. යාවතාති යත්තකො. තතියං.

116. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "අචරිං" යනු ඤාණ චර්යාවෙන් හැසිරුණෙමි, විඳීමේ චර්යාවෙන් හැසිරුණෙමි යන්න අර්ථයයි. "යාවතා" යනු යම් තාක් ද යන්නයි. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා

4. නෝචේදං සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

117. චතුත්ථෙ [Pg.144] නිස්සටාතිආදීනි ආදිතො වුත්තපටිසෙධෙන යොජෙත්වා ‘‘න නිස්සටා, න විසංයුත්තා, න විප්පමුත්තා, න විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරිංසූ’’ති එවං වෙදිතබ්බානි. දුතියනයෙ විමරියාදිකතෙනාති නිම්මරියාදිකතෙන. තත්ථ දුවිධා මරියාදා කිලෙසමරියාදා වට්ටමරියාදාති. තත්ථ ච යස්ස උපඩ්ඪා කිලෙසා පහීනා, උපඩ්ඪා අප්පහීනා, වට්ටං වා පන උපඩ්ඪං පහීනං, උපඩ්ඪං අප්පහීනං, තස්ස චිත්තං පහීනකිලෙසෙ වා වට්ටං වා සන්ධාය විමරියාදිකතං, අප්පහීනකිලෙසෙ වා වට්ටං වා සන්ධාය න විමරියාදිකතං. ඉධ පන උභයස්සාපි පහීනත්තා ‘‘විමරියාදිකතෙන චෙතසා’’ති වුත්තං, මරියාදං අකත්වා ඨිතෙන අතික්කන්තමරියාදෙන චෙතසාති අත්ථො. ඉති තීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතං. චතුත්ථං.

117. සතරවන සූත්‍රයෙහි "නිස්සටා" ආදී පද මුලදී පවසන ලද "න" යන නිෂේධ පදය සමඟ යොදා "නික්මුණේ නැත, වෙන් වූයේ නැත, මිදුණේ නැත, සීමා රහිත සිතින් වාසය කළේ නැත" යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. දෙවන ක්‍රමයෙහි "විමරියාදිකතේන" යනු සීමා රහිත කරන ලද යන්නයි. එහි සීමාවෝ (මරියාදා) කෙලෙස් සීමාව සහ වෘත්ත සීමාව යැයි දෙවදෑරුම් වෙති. එහි යමෙකුට කෙලෙසුන්ගෙන් අඩක් ප්‍රහීණ වී අඩක් ප්‍රහීණ වී නැත්නම්, හෝ වෘත්තයෙන් අඩක් ප්‍රහීණ වී අඩක් ප්‍රහීණ වී නැත්නම්, ඔහුගේ සිත ප්‍රහීණ වූ කොටස අනුව සීමා රහිත වූවක් ලෙස ද, ප්‍රහීණ නොවූ කොටස අනුව සීමා සහිත වූවක් ලෙස ද සැලකේ. එහෙත් මෙහිදී දෙවදෑරුම් සීමාවන්ම ප්‍රහීණ වී ඇති බැවින් "සීමා රහිත සිතින්" යැයි පවසන ලදී. සීමා පැනවීමක් නොකර පවතින, සීමාවන් ඉක්මවා ගිය සිතින් යනු එහි අර්ථයයි. මෙසේ මේ සූත්‍ර තුනෙහිම දේශනා කරන ලද්දේ සතර සත්‍යයම වේ. සතරවන සූත්‍රයයි.

5. එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

5. ඒකන්ත දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

118. පඤ්චමෙ එකන්තදුක්ඛාති අතික්කමිත්වා ඨිතස්ස තත්තකාරො විය එකන්තෙනෙව දුක්ඛා. දුක්ඛානුපතිතාති දුක්ඛෙන අනුපතිතා. දුක්ඛාවක්කන්තාති දුක්ඛෙන ඔක්කන්තා ඔතිණ්ණා. සුඛාති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං. පඤ්චමං.

118. පස්වන සූත්‍රයෙහි "ඒකන්ත දුක්ඛා" යනු නිවී ගිය ද දිලිසෙමින් පවතින රත් වූ ගිනි අඟුරු රාශියක් මෙන් ඒකාන්තයෙන්ම දුක් සහගත වූ දේවල්ය. "දුක්ඛානුපතිතා" යනු දුක පිටුපසම එන දේවල්ය. "දුක්ඛාවක්කන්තා" යනු දුකටම බැසගත්, දුකටම වැටුණු දේවල්ය. "සුඛා" යනු සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ දේවල්ය. මෙලෙස සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දුක්ඛ ලක්ෂණය දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයයි.

6-10. අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

6-10. අභිනන්ද සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

119-123. ඡට්ඨසත්තමෙසු විවට්ටං, අවසානෙ තීසු චතුසච්චමෙවාති. ඡට්ඨාදීනි.

119-123. හයවන හා හත්වන සූත්‍රවල විවෘත්තය (වෘත්තයෙන් මිදීම) ගැන දේශනා කරන ලදී. අවසාන සූත්‍ර තුනෙහි සතර සත්‍යයම දේශනා කරන ලදී. හයවන සූත්‍රයේ සිට දසවන සූත්‍රය දක්වා මෙසේ දත යුතුය.

චතුත්ථො වග්ගො.

සතරවන වර්ගයයි.

ධාතුසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධාතු සංයුත්ත වර්ණනාව නිම විය.

4. අනමතග්ගසංයුත්තං

4. අනමතග්ග සංයුත්තය

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වර්ගය

1. තිණකට්ඨසුත්තවණ්ණනා

1. තිණකට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

124. අනමතග්ගසංයුත්තස්ස [Pg.145] පඨමෙ අනමතග්ගොති අනු අමතග්ගො, වස්සසතං වස්සසහස්සං ඤාණෙන අනුගන්ත්වාපි අමතග්ගො අවිදිතග්ගො, නාස්ස සක්කා ඉතො වා එත්තො වා අග්ගං ජානිතුං, අපරිච්ඡින්නපුබ්බාපරකොටිකොති අත්ථො. සංසාරොති ඛන්ධාදීනං අවිච්ඡින්නප්පවත්තා පටිපාටි. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායතීති පුරිමමරියාදා න දිස්සති. යදග්ගෙන චස්ස පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායති, පච්ඡිමාපි තදග්ගෙනෙව න පඤ්ඤායති, වෙමජ්ඣෙයෙව පන සත්තා සංසරන්ති. පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යාති ඉදං උපමාය ඛුද්දකත්තා වුත්තං. බාහිරසමයස්මිඤ්හි අත්ථො පරිත්තො හොති, උපමා මහතී. ‘‘හත්ථී විය අයං ගොණො, ගොණො විය සූකරො, සමුද්දො විය තළාක’’න්ති හි වුත්තෙ න තෙසං තාදිසං පමාණං හොති. බුද්ධසමයෙ පන උපමා පරිත්තා, අත්ථො මහා. පාළියඤ්හි එකො ජම්බුදීපො ගහිතො, එවරූපානං පන ජම්බුදීපානං සතෙපි සහස්සෙපි සතසහස්සෙපි තිණාදීනි තෙන උපක්කමෙන පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යුං, න ත්වෙව පුරිසස්ස මාතු මාතරොති. දුක්ඛං පච්චනුභූතන්ති තුම්හෙහි දුක්ඛං අනුභූතං. තිබ්බන්ති තස්සෙව වෙවචනං. බ්‍යසනන්ති ඤාතිබ්‍යසනාදිඅනෙකවිධං. කටසීති සුසානං, පථවීයෙව වා. සා හි පුනප්පුනං මරන්තෙහි සරීරනික්ඛෙපෙන වඩ්ඪිතා. අලමෙවාති යුත්තමෙව. පඨමං.

124. අනමතග්ග සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අනමතග්ගෝ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: 'අනු අමතග්ගෝ' යනු වසර සියයක් දහසක් ඥානයෙන් ලුහුබැඳ ගියද එහි කෙළවරක් නොදන්නා බැවින්, නොදන්නා අගක් (කෙළවරක්) ඇත්තේය යන්නයි. මෙතැනින් හෝ එතැනින් යැයි එහි ආරම්භය දැනගත නොහැකිය, එනම් නොපැනෙන පූර්වාපර කෙළවරක් ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. 'සංසාරෝ' යනු ඛන්ධ ආදියෙහි නොසිඳී පවතින අනුපිළිවෙළයි. 'පුබ්බා කෝටි න පඤ්ඤායති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එහි මුල් සීමාව නොපෙනෙන බවයි. යම් හෙයකින් එහි පෙර කෙළවර නොපෙනේ ද, එමෙන්ම පසු කෙළවර ද නොපෙනේ; සත්ත්වයෝ සංසාර මධ්‍යයෙහිම සැරිසරති. 'පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍ය' (ගෙවී යන්නේය) යන මෙය උපමාවේ ස්වල්ප බව නිසා වදාරන ලද්දකි. බාහිර ශාස්ත්‍රයන්හි අර්ථය ස්වල්ප වුවද උපමාව විශාල වෙයි. 'මේ ගොනා ඇතෙකු වැනිය, ඌරා ගොනෙකු වැනිය, පොකුණ මුහුද වැනිය' කියා කීවත් ඔවුන්ට එවැනි ප්‍රමාණයක් නැත. බුදු සසුනෙහි උපමාව ස්වල්ප වුවද අර්ථය මහා විශාලය. පාලියෙහි එක් ජම්බුද්වීපයක් ගැන සඳහන් කළ ද, මෙබඳු ජම්බුද්වීප ලක්ෂයක ඇති තණ කොළ දර ආදිය වුවද එම ක්‍රමයට ගෙවී යා හැකිය, නමුත් පුරුෂයෙකුගේ මව්වරුන්ගේ පරම්පරාව අවසන් නොවේ. 'දුක්ඛං පච්චනුභූතං' යනු ඔබ විසින් දුක අනුභව කරන ලද බවයි. 'තිබ්බං' යනු එම දුක්ඛ යන පදයටම සමාන පදයකි. 'බ්‍යසනං' යනු ඥාති බ්‍යසන ආදී නොයෙක් ආකාරයේ විනාශයන්ය. 'කටසී' යනු සොහොනයි, නැතහොත් පොළොවයි. නැවත නැවත මිය යන අයගේ ශරීර බැහැර කිරීමෙන් එය වර්ධනය වේ. 'අලමේව' යනු සුදුසුමය යන්නයි. පළමු සූත්‍රයයි.

2. පථවීසුත්තවණ්ණනා

2. පඨවී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

125. දුතියෙ මහාපථවින්ති චක්කවාළපරියන්තං මහාපථවිං. නික්ඛිපෙය්‍යාති තං පථවිං භින්දිත්වා වුත්තප්පමාණං ගුළිකං කරිත්වා එකමන්තං ඨපෙය්‍ය. දුතියං.

125. දෙවන සූත්‍රයේ 'මහාපථවිං' යනු සක්වළ කෙළවර කොට ඇති මහා පොළොවයි. 'නික්ඛිපෙය්‍ය' යනු එම පොළොව කැබලි කර දක්වන ලද ප්‍රමාණයේ (කොළ ඇටයක ප්‍රමාණයේ) ගුළි කර එක පැත්තක තබන්නේය යන්නයි. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. අස්සුසුත්තවණ්ණනා

3. අස්සු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

126. තතියෙ [Pg.146] කන්දන්තානන්ති සසද්දං රුදමානානං. පස්සන්නන්ති සන්දිතං පවත්තං. චතූසු මහාසමුද්දෙසූති සිනෙරුරස්මීහි පරිච්ඡින්නෙසු චතූසු මහාසමුද්දෙසු. සිනෙරුස්ස හි පාචීනපස්සං රජතමයං, දක්ඛිණපස්සං මණිමයං, පච්ඡිමපස්සං ඵලිකමයං, උත්තරපස්සං සුවණ්ණමයං. පුබ්බදක්ඛිණපස්සෙහි නික්ඛන්තා රජතමණිරස්මියො එකතො හුත්වා මහාසමුද්දපිට්ඨෙන ගන්ත්වා චක්කවාළපබ්බතං ආහච්ච තිට්ඨන්ති, දක්ඛිණපච්ඡිමපස්සෙහි නික්ඛන්තා මණිඵලිකරස්මියො, පච්ඡිමුත්තරපස්සෙහි නික්ඛන්තා ඵලිකසුවණ්ණරස්මියො, උත්තරපාචීනපස්සෙහි නික්ඛන්තා සුවණ්ණරජතරස්මියො එකතො හුත්වා මහාසමුද්දපිට්ඨෙන ගන්ත්වා චක්කවාළපබ්බතං ආහච්ච තිට්ඨන්ති. තාසං රස්මීනං අන්තරෙසු චත්තාරො මහාසමුද්දා හොන්ති. තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චතූසු මහාසමුද්දෙසූ’’ති. ඤාතිබ්‍යසනන්තිආදීසු බ්‍යසනන්ති විඅසනං, විනාසොති අත්ථො. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, භොගානං බ්‍යසනං භොගබ්‍යසනං. රොගො පන සයමෙව ආරොග්‍යං වියසති විනාසෙතීති බ්‍යසනං, රොගොව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. තතියං.

126. තෙවන සූත්‍රයේ 'කන්දන්තානං' යනු ශබ්ද නගා හඬන්නන්ගේ යන්නයි. 'පස්සන්නං' යනු ගලා ගිය, වැගිරුණු යන්නයි. 'චතූසු මහාසමුද්දේසු' යනු මහමෙරේ රශ්මියෙන් වෙන් කරන ලද මහා සමුදුර හතරෙහිය. මහා මේරු පර්වතයේ නැගෙනහිර පැත්ත රිදියෙන් ද, දකුණු පැත්ත ඉන්ද්‍රනීල මැණිකෙන් ද, බටහිර පැත්ත පළිඟුයෙන් ද, උතුරු පැත්ත රන් රනින් ද නිමිතය. නැගෙනහිර සහ දකුණු පැතිවලින් නික්මෙන රිදී සහ මැණික් රශ්මීන් එකතු වී මහා සමුදුර මතුපිටින් ගොස් සක්වළ පර්වතයේ වැදී නවතී. දකුණු සහ බටහිර පැතිවලින් නික්මෙන මැණික් හා පළිඟු රශ්මීන් ද, බටහිර හා උතුරු පැතිවලින් නික්මෙන පළිඟු හා රන් රශ්මීන් ද, උතුරු හා නැගෙනහිර පැතිවලින් නික්මෙන රන් හා රිදී රශ්මීන් ද එකතු වී මහා සමුදුර මතුපිටින් ගොස් සක්වළ පර්වතයේ වැදී නවතී. ඒ රශ්මීන් අතර මහා සමුදුර හතරක් පිහිටා ඇත. ඒවා අරමුණු කරගෙන 'චතූසු මහාසමුද්දේසු' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. 'ඥාතිබ්‍යසනං' ආදී තැන්හි 'බ්‍යසනං' යනු විනාශය, පිරිහීම යන අර්ථයයි. නෑයන්ගේ විනාශය ඥාති බ්‍යසනයයි, වස්තුවෙහි විනාශය භෝග බ්‍යසනයයි. රෝගය වනාහි තමාම නිරෝගී බව විනාශ කරන බැවින් බ්‍යසනයක් නම් වේ, රෝගයම බ්‍යසනය වීම රෝග බ්‍යසනයයි. තෙවන සූත්‍රයයි.

4. ඛීරසුත්තවණ්ණනා

4. ඛීර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

127. චතුත්ථෙ මාතුථඤ්ඤන්ති එකනාමිකාය මනුස්සමාතු ඛීරං. ඉමෙසඤ්හි සත්තානං ගණ්ඩුප්පාදකිපිල්ලිකාදීසු වා මච්ඡකච්ඡපාදීසු වා පක්ඛිජාතෙසු වා නිබ්බත්තකාලෙ මාතුඛීරමෙව නත්ථි, අජපසුමහිංසාදීසු නිබ්බත්තකාලෙ ඛීරං අත්ථි, තථා මනුස්සෙසු. තත්ථ අජාදිකාලෙ ච මනුස්සෙසු චාපි ‘‘දෙවී සුමනා තිස්සා’’ති එවං නානානාමිකානං කුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලෙ අග්ගහෙත්වා තිස්සාති එකනාමිකාය එව මාතු කුච්ඡියං නිබ්බත්තකාලෙ පීතං ථඤ්ඤං චතූසු මහාසමුද්දෙසු උදකතො බහුතරන්ති වෙදිතබ්බං. චතුත්ථං.

127. හතරවන සූත්‍රයේ 'මාතුථඤ්ඤං' යනු එකම නමක් ඇති මිනිස් මවකගේ මව්කිරිය. ගැඩවිලුන්, කූඹින්, මසුන්, ඉබ්බන් හෝ පක්ෂීන් ලෙස උපදින කාලයේදී මව්කිරි නැත. එළුවන්, මුවන්, මී හරකුන් ආදී වී උපන් කල මව්කිරි ඇත, මිනිසුන් අතර උපන් කලද එසේමය. එහිදී එළුවන් ආදී වී උපන් කල සහ මිනිසුන් වී උපන් කල 'දේවී, සුමනා, තිස්සා' ආදී වශයෙන් විවිධ නම් ඇති මව්වරුන්ගේ කුසෙහි උපන් කාලය නොගෙන, 'තිස්සා' යනුවෙන් එකම නමක් ඇති මවකගේම කුසෙහි ඉපිද බී ඇති මව්කිරි ප්‍රමාණය සිව් මහා සමුදුරේ දියට වඩා වැඩි බව දත යුතුය. හතරවන සූත්‍රයයි.

5. පබ්බතසුත්තවණ්ණනා

5. පබ්බත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

128. පඤ්චමෙ සක්කා පන, භන්තෙති සො කිර භික්ඛු චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා අනමතග්ගස්ස සංසාරස්ස දීඝතමත්තා ‘න සුකරං න සුකර’න්ති කථෙතියෙව[Pg.147], කථං නච්ඡින්දති, සක්කා නු ඛො උපමං කාරාපෙතු’’න්ති. තස්මා එවමාහ. කාසිකෙනාති තයො කප්පාසංසූ එකතො ගහෙත්වා කන්තිතසුත්තමයෙන අතිසුඛුමවත්ථෙන. තෙන පන පරිමට්ඨෙ කිත්තකං ඛීයෙය්‍යාති. සාසපමත්තං. පඤ්චමං.

128. පස්වන සූත්‍රයේ 'සක්කා පන භන්තේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එම භික්ෂුව මෙසේ සිතූ බවයි: 'ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාමතග්ග සංසාරයේ දීර්ඝ බව නිසාම එය පහසු නැතැයි පවසති, එය කෙළවර කරන්නේ කෙසේද? උපමාවක් කරවා ගත හැකිද?' එබැවින් මෙසේ ඇසීය. 'කාසිකේන' යනු කපු නූල් තුනක් එකට ගෙන නූල් අඹරා වියන ලද ඉතා සිනිඳු රෙදි කඩකිනි. එයින් පිරිමැද්ද කල්හි කොපමණ ප්‍රමාණයක් ගෙවී යයිද? අබ ඇටයක් තරම් ප්‍රමාණයක් ගෙවී යයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. සාසපසුත්තවණ්ණනා

6. සාසප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

129. ඡට්ඨෙ ආයසං නගරන්ති ආයසෙන පාකාරෙන පරික්ඛිත්තං නගරං, න පන අන්තො ආයසෙහි එකභූමිකාදිපාසාදෙහි ආකිණ්ණන්ති දට්ඨබ්බං. ඡට්ඨං.

129. හයවන සූත්‍රයේ 'ආයසං නගරං' යනු යකඩ පවුරකින් වට වූ නගරයකි. එහි ඇතුළත යකඩින් කළ එක් මහල් ආදී ප්‍රාසාදවලින් ගහණ වී නැති බව දත යුතුය. හයවන සූත්‍රයයි.

7. සාවකසුත්තවණ්ණනා

7. සාවක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

130. සත්තමෙ අනුස්සරෙය්‍යුන්ති එකෙන කප්පසතසහස්සෙ අනුස්සරිතෙ අපරො තස්ස ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤං සතසහස්සං, අඤ්ඤොපි අඤ්ඤන්ති එවං චත්තාරොපි චත්තාරිසතසහස්සානි අනුස්සරෙය්‍යුං. සත්තමං.

130. හත්වන සූත්‍රයේ 'අනුස්සරෙය්‍යුං' යනු එක් ශ්‍රාවකයෙකු කල්ප ලක්ෂයක් සිහිපත් කළ විට, අනෙකා ඔහු නැවතී තැන සිට තවත් කල්ප ලක්ෂයක් ද, තවත් අයෙකු තවත් කල්ප ලක්ෂයක් ද වශයෙන් සිව් දෙනාම කල්ප ලක්ෂ හතරක් සිහිපත් කරති යන්නයි. හත්වන සූත්‍රයයි.

8-9. ගඞ්ගාසුත්තාදිවණ්ණනා

8-9. ගංගා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

131-132. අට්ඨමෙ යා එතස්මිං අන්තරෙ වාලිකාති යා එතස්මිං ආයාමතො පඤ්චයොජනසතිකෙ අන්තරෙ වාලිකා. නවමෙ වත්තබ්බං නත්ථි. අට්ඨමනවමානි.

131-132. අටවන සූත්‍රයේ 'යා එතස්මිං අන්තරේ වාලිකා' යනු දිගින් යොදුන් පන්සියයක් වන මේ අතරෙහි ඇති යම් වැලි ප්‍රමාණයක් වේද එයයි. නවවන සූත්‍රයේ අමුතුවෙන් කිව යුත්තක් නැත. අටවන හා නවවන සූත්‍රයි.

10. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

10. පුග්ගල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

133. දසමෙ අට්ඨිකඞ්කලොතිආදීනි තීණිපි රාසිවෙවචනානෙව. ඉමෙසං පන සත්තානං සඅට්ඨිකාලතො අනට්ඨිකාලොව බහුතරො. ගණ්ඩුප්පාදකාදිපාණභූතානඤ්හි එතෙසං අට්ඨිමෙව නත්ථි, මච්ඡකච්ඡපාදිභූතානං පන අට්ඨිමෙව බහුතරං, තස්මා අනට්ඨිකාලඤ්ච බහුඅට්ඨිකාලඤ්ච අග්ගහෙත්වා සමට්ඨිකාලොව ගහෙතබ්බො. උත්තරො ගිජ්ඣකූටස්සාති ගිජ්ඣකූටස්ස උත්තරපස්සෙ ඨිතො. මගධානං ගිරිබ්බජෙති මගධරට්ඨස්ස ගිරිබ්බජෙ, ගිරිපරික්ඛෙපෙ ඨිතොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. දසමං.

133. දසවන සූත්‍රයේ 'අට්ඨිකංකලෝ' ආදී පද තුනම 'රාශිය' හෙවත් 'ගොඩ' යන අර්ථයට සමාන පද වේ. මෙම සත්ත්වයන්ට ඇට සහිත කාලයට වඩා ඇට රහිත කාලය වැඩිය. ගැඩවිලුන් ආදී සතුන් වී උපන් කල ඔවුන්ට ඇට නැත, මසුන් හා ඉබ්බන් වී උපන් කල ඇට ප්‍රමාණය වැඩිය. එබැවින් ඇට රහිත කාලයත්, ඇට බහුල කාලයත් නොගෙන, සාමාන්‍යයෙන් ඇට පවතින කාලයම ගත යුතුය. 'උත්තරෝ ගිජ්ඣකූටස්ස' යනු ගිජ්ජකූට පර්වතයේ උතුරු පැත්තේ පිහිටි යන්නයි. 'මගධානාං ගිරිබ්බජේ' යනු මගධ රටේ ගිරි වළල්ලෙන් වට වූ රජගහ නුවරෙහි පිහිටි යනු අර්ථයයි. සෙසු සියලු තැන් පැහැදිලිය. දසවන සූත්‍රයයි.

පඨමො වග්ගො.

පළමු වග්ගය නිමයි.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වග්ගය.

1. දුග්ගතසුත්තවණ්ණනා

1. දුග්ගත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

134. දුතියවග්ගස්ස [Pg.148] පඨමෙ දුග්ගතන්ති දලිද්දං කපණං. දුරූපෙතන්ති දුස්සණ්ඨානෙහි හත්ථපාදෙහි උපෙතං. පඨමං.

134. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'දුග්ගතං' යනු දිළිඳු වූ, අසරණ වූ තැනැත්තායි. 'දුරූපේතං' යනු අවලස්සන අත් පා ආදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. පළමු සූත්‍රයයි.

2. සුඛිතසුත්තවණ්ණනා

2. සුඛිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

135. දුතියෙ සුඛිතන්ති සුඛසමප්පිතං මහද්ධනං මහාභොගං. සුසජ්ජිතන්ති අලඞ්කතපටියත්තං හත්ථික්ඛන්ධගතං මහාපරිවාරං. දුතියං.

135. දෙවන සූත්‍රයේ 'සුඛිතං' යනු සැපයෙන් යුත්, මහා ධනවත්, මහා සම්පත් ඇති තැනැත්තායි. 'සුසජ්ජිතං' යනු මනාව අලංකාර කළ, ඇත් කඳ මත සිටින, මහා පිරිවරක් ඇති තැනැත්තායි. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. තිංසමත්තසුත්තවණ්ණනා

3. තිංසමත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

136. තතියෙ පාවෙය්‍යකාති පාවෙය්‍යදෙසවාසිනො. සබ්බෙ ආරඤ්ඤිකාතිආදීසු ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන තෙසං ආරඤ්ඤිකාදිභාවො වෙදිතබ්බො. සබ්බෙ සසංයොජනාති සබ්බෙ සබන්ධනා, කෙචි සොතාපන්නා, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො. තෙසු හි පුථුජ්ජනො වා ඛීණාසවො වා නත්ථි. ගුන්නන්තිආදීසු සෙතකාළාදිවණ්ණෙසු එකෙකවණ්ණකාලොව ගහෙතබ්බො. පාරිපන්ථකාති පරිපන්ථෙ තිට්ඨනකා පන්ථඝාතචොරා. පාරදාරිකාති පරදාරචාරිත්තං ආපජ්ජනකා. තතියං.

136. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'පාවෙය්‍යකා' යනු පාවෙය්‍ය දේශයෙහි වාසය කරන්නෝ ය. 'සබ්බේ ආරඤ්ඤිකා' යනාදී පාඨයන්හි ධුතාංග සමාදානය කිරීමේ බලයෙන් එම භික්ෂූන්ගේ ආරණ්‍යක භාවය ආදිය දත යුතු ය. 'සබ්බේ සසංයෝජනා' යනු සියල්ලෝ ම කෙලෙස් බන්ධන සහිත වූවෝ ය. එනම් ඇතමෙක් සෝවාන් වූවෝ ය, ඇතමෙක් සකෘදාගාමී වූවෝ ය, ඇතමෙක් අනාගාමී වූවෝ ය. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් අතර පෘථග්ජනයෙකු හෝ රහතන් වහන්සේ නමක හෝ නැත. 'ගුන්නං' යනාදී පාඨයන්හි සුදු, කළු ආදී වර්ණ අතුරින් එක් එක් වර්ණයක් බැගින් ගත යුතු ය. 'පාරිපන්ථකා' යනු මග රැක සිටින මංපහරන සොරුන් ය. 'පාරදාරිකා' යනු පරදාර සේවනයේ යෙදෙන්නන් ය. තෙවන සූත්‍රයයි.

4-9. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

4-9. මාතු සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

137-142. චතුත්ථාදීසු ලිඞ්ගනියමෙන චෙව චක්කවාළනියමෙන ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරිසානඤ්හි මාතුගාමකාලො, මාතුගාමානඤ්ච පුරිසකාලොති එවමෙත්ථ ලිඞ්ගනියමො. ඉමම්හා චක්කවාළා සත්තා පරචක්කවාළං, පරචක්කවාළා ච ඉමං චක්කවාළං සංසරන්ති. තෙසු ඉමස්මිං චක්කවාළෙ මාතුගාමකාලෙ මාතුභූතඤ්ඤෙව දස්සෙන්තො යො නමාතාභූතපුබ්බොති ආහ. යො නපිතාභූතපුබ්බොතිආදීසුපි එසෙව නයො. චතුත්ථාදීනි.

137-142. හතරවන සූත්‍රයේ සිට ලිංග නියමය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) සහ සක්වළ නියමය අනුව අර්ථය දත යුතු ය. මක්නිසාද යත්, පුරුෂයන්ට මාතෘගාමී (ස්ත්‍රී) කාලයක් ද, ස්ත්‍රීන්ට පුරුෂ කාලයක් ද ඇති බැවින් මෙහි ස්ථිර ලිංග නියමයක් නැත. මෙම සක්වළින් සත්ත්වයන් වෙනත් සක්වළවලට ද, වෙනත් සක්වළවලින් මෙම සක්වළට ද සංසාරයෙහි සැරිසරති. එබැවින් සක්වළ නියමයක් ද නැත. ඔවුන් අතර මෙම සක්වළේදී මාතෘගාමීව සිටි කාලයෙහි මව් වූ බව ම දක්වමින් 'යො න මාතාභූතපුබ්බො' (යමෙක් මවක් නොවූයේ ද) යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. 'යො න පිතාභූතපුබ්බො' යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය. හතරවන සූත්‍රයේ සිට නවවන සූත්‍රය දක්වා ය.

10. වෙපුල්ලපබ්බතසුත්තවණ්ණනා

10. වේපුල්ලපබ්බත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

143. දසමෙ [Pg.149] භූතපුබ්බන්ති අතීතකාලෙ එකං අපදානං ආහරිත්වා දස්සෙති. සමඤ්ඤා උදපාදීති පඤ්ඤත්ති අහොසි. චතූහෙන ආරොහන්තීති ඉදං ථාමමජ්ඣිමෙ සන්ධාය වුත්තං. අග්ගන්ති උත්තමං. භද්දයුගන්ති සුන්දරයුගලං. තීහෙන ආරොහන්තීති එත්තාවතා කිර ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ යොජනං පථවී උස්සන්නා, සො පබ්බතො තියොජනුබ්බෙධො ජාතො.

143. දසවන සූත්‍රයෙහි 'භූතපුබ්බං' යන්නෙන් අතීත කාලයේ එක් පුවතක් ගෙන දක්වයි. 'සමඤ්ඤා උදපාදි' යනු නාම පඤ්ඤප්තියක් ඇති විය යන්නයි. 'චතූහේන ආරෝහන්ති' යන්න මධ්‍යම ශක්තිය ඇති අය අරභයා වදාළ දෙයකි. 'අග්ගං' යනු උත්තම යන්නයි. 'භද්දයුගං' යනු යහපත් යුගලයයි (අග්‍රශ්‍රාවකයන්). 'තීහේන ආරෝහන්ති' යන්නෙන් කියැවෙන්නේ බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු (කකුසඳ සහ කෝණාගමන) අතර කාලය තුළ පොළොව යොදුනක් උස් වූ බවයි. ඒ අනුව එම පර්වතය යොදුන් තුනක් උස විය.

අප්පං වා භිය්‍යොති වස්සසතතො උත්තරිං අප්පං දස වා වීසං වා වස්සානි. පුන වස්සසතමෙව ජීවනකො නාම නත්ථි, උත්තමකොටියා පන සට්ඨි වා අසීති වා වස්සානි ජීවන්ති. වස්සසතං පන අප්පත්වා පඤ්චවස්සදසවස්සාදිකාලෙ මීයමානාව බහුකා. එත්ථ ච කකුසන්ධො භගවා චත්තාලීසවස්සසහස්සායුකකාලෙ, කොණාගමනො තිංසවස්සසහස්සායුකකාලෙ නිබ්බත්තොති ඉදං අනුපුබ්බෙන පරිහීනසදිසං කතං, න පන එවං පරිහීනං, වඩ්ඪිත්වා වඩ්ඪිත්වා පරිහීනන්ති වෙදිතබ්බං. කථං? කකුසන්ධො තාව භගවා ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ චත්තාලීසවස්සසහස්සායුකකාලෙ නිබ්බත්තො ආයුප්පමාණං පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා චත්තාරො ඨත්වා පඤ්චමෙ විජ්ජමානෙයෙව පරිනිබ්බුතො. තං ආයු පරිහායමානං දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා තතො පරිහායමානං තිංසවස්සසහස්සායුකකාලෙ ඨිතං, තදා කොණාගමනො නිබ්බත්තො. තස්මිම්පි තථෙව පරිනිබ්බුතෙ තං ආයු දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා පරිහායිත්වා වීසවස්සසහස්සකාලෙ ඨිතං, තදා කස්සපො භගවා නිබ්බත්තො. තස්මිම්පි තථෙව පරිනිබ්බුතෙ තං ආයු දසවස්සකාලං පත්වා පුන වඩ්ඪමානං අසඞ්ඛෙය්‍යං හුත්වා පරිහායිත්වා වස්සසතකාලං පත්තං, අථ අම්හාකං සම්මාසම්බුද්ධො නිබ්බත්තො. එවං අනුපුබ්බෙන පරිහායිත්වා වඩ්ඪිත්වා වඩ්ඪිත්වා පරිහීනන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ච යං ආයුපරිමාණෙසු මන්දෙසු බුද්ධා නිබ්බත්තන්ති, තෙසම්පි තදෙව ආයුපරිමාණං හොතීති. දසමං.

'අප්පං වා භිය්‍යො' යනු වසර සියයකට වඩා මඳක් වැඩි කාලයක්, එනම් වසර දහයක් හෝ විස්සක් පමණි. නැවත වසර සියයකට වඩා ජීවත් වන්නෙක් නැත. උපරිම වශයෙන් වසර හැටක් හෝ අසූවක් ජීවත් වෙති. එහෙත් වසර සියයකට නොපැමිණ වසර පහේ දහයේ කාලයේදී මියයන්නෝ ම බොහෝ වෙති. මෙහි කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ මිනිස් ආයුෂ වසර හතළිස් දහසක් වූ කාලයේදී ද, කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ වසර තිස් දහසක් වූ කාලයේදී ද පහළ වූ බව වදාළේ පිළිවෙළින් ආයුෂ පිරිහීම පෙන්වීමට ය. එහෙත් එය හුදෙක් පිරිහීමක් ම නොවේ; ආයුෂ ක්‍රමයෙන් වැඩි වී නැවත පිරිහෙන බව දත යුතු ය. එය කෙසේද? කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම කල්පයේ ම මිනිස් ආයුෂ වසර හතළිස් දහසක් වූ කාලයේ පහළ වී, ආයු ප්‍රමාණය කොටස් පහකට බෙදා ඉන් කොටස් හතරක් වැඩසිට පස්වන කොටස ඉතිරිව තිබියදී පිරිනිවන් පෑ සේක. එම ආයුෂ පිරිහෙමින් ගොස් වසර දහයට පැමිණ, නැවත වැඩි වී අසංඛ්‍යය දක්වා ගොස්, එතැන් සිට නැවත පිරිහෙමින් වසර තිස් දහසට පැමිණි විට කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේ ද එලෙස ම පිරිනිවන් පෑ පසු ආයුෂ වසර දහයට පිරිහී, නැවත වැඩි වී අසංඛ්‍යයට ගොස්, එතැන් සිට පිරිහෙමින් වසර විසි දහසට පැමිණි විට කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේ ද එලෙස ම පිරිනිවන් පෑ පසු එම ආයුෂ වසර දහයට පිරිහී, නැවත වැඩි වී අසංඛ්‍යයට ගොස්, එතැන් සිට පිරිහෙමින් වසර සියයකට පැමිණි විට අපගේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. මෙසේ පිළිවෙළින් පිරිහෙමින් හා වැඩි වෙමින් පිරිහී ගිය බව දත යුතු ය. එහිදී ආයු ප්‍රමාණයන් අඩුවන කාලවලදී බුදුවරුන් පහළ වන අතර උන්වහන්සේලාගේ ආයුෂ ද එම ප්‍රමාණය ම වෙයි. දසවන සූත්‍රයයි.

දුතියො වග්ගො.

දෙවන වර්ගයයි.

අනමතග්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනමතග්ග සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. කස්සපසංයුත්තං

5. කස්සප සංයුත්තය

1. සන්තුට්ඨසුත්තවණ්ණනා

1. සන්තුට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

144. කස්සපසංයුත්තස්ස [Pg.150] පඨමෙ සන්තුට්ඨායන්ති සන්තුට්ඨො අයං. ඉතරීතරෙනාති න ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන කෙනචි, අථ ඛො යථාලද්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨොති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො.

144. කස්සප සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සන්තුට්ඨායං' යනු මෙම කස්සප තෙරුන් වහන්සේ සතුටු වන බවයි. 'ඉතරීතරේන' යනු ඝන වූ, සියුම් වූ, රළු වූ, ප්‍රණීත වූ, ශක්තිමත් වූ හෝ පරණ වූ යන සිවුරු අතුරින් යම් සිවුරක් ලැබුණ ද එයින් සතුටු වන බවයි. එනම් ලැබුණු දෙයින් සතුටු වන අර්ථයයි. සිවුර සම්බන්ධයෙන් සන්තෝස (සතුට) තුනකි. එනම් යථාලාභ සන්තෝසය, යථාබල සන්තෝසය සහ යථාසාරුප්ප සන්තෝසයයි. පිණ්ඩපාතය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

තෙසං අයං පභෙදසංවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වා – ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං, ඉදං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං, ඉදං අප්පලාභීනං හොතූ’’ති දත්වා තෙසං පුරාණචීවරං වා සඞ්කාරකූටාදිතො වා පන නන්තකානි උච්චිනිත්වා තෙහි සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

ඒවායේ ප්‍රභේද වර්ණනාව මෙසේය: මෙහි භික්ෂුවක් යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ යම් සිවුරක් ලබයි ද, ඉන් ම යැපෙයි. වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. ලැබුණ ද එය භාර නොගනියි. මෙය උන්වහන්සේගේ සිවුර කෙරෙහි වූ 'යථාලාභ සන්තෝසය' යි. යම් හෙයකින් ස්වභාවයෙන් ම දුර්වල හෝ රෝගී වූ හෝ ජරාවෙන් පෙළෙන හෝ කෙනෙකුට බර සිවුරක් පොරවන විට පීඩා දැනේ නම්, උන්වහන්සේ සභාග භික්ෂුවක සමඟ එය හුවමාරු කරගෙන සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපුණ ද සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය උන්වහන්සේගේ 'යථාබල සන්තෝසය' යි. තවත් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත ප්‍රත්‍ය ලබන්නෙකි. උන්වහන්සේ පාත්‍ර, සිවුරු ආදියෙන් යම් වටිනා සිවුරක් හෝ සිවුරු රාශියක් ලැබූ විට 'මෙය බොහෝ කලක් මහණ වූ තෙරුන් වහන්සේලාට ද, බහුශ්‍රැත තෙරුන් වහන්සේලාට ද, ගිලන් වූවන්ට ද, අල්ප ලාභීන්ට ද සුදුසු ය' කියා ඒවා පූජා කර, ඔවුන්ගේ පරණ සිවුරු හෝ කසළ ගොඩවල් ආදියෙන් රෙදි කැබලි තෝරාගෙන ඒවායින් සඟළ සිවුරක් මසා දරයි ද, එසේ වුවත් උන්වහන්සේ සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය උන්වහන්සේගේ 'යථාසාරුප්ප සන්තෝසය' යි.

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභ සන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං ලභති, යෙනස්ස පරිභුත්තෙන අඵාසු හොති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො තං දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිත-බහුස්සුත-අප්පලාභගිලානානං දත්වා[Pg.151], තෙසං වා සෙසකං පිණ්ඩාය වා චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

මෙහි භික්ෂුවක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද, ඉන් ම යැපෙයි. වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණ ද නොගනියි. මෙය පිණ්ඩපාතයෙහි වූ 'යථාලාභ සන්තෝසය' යි. යමෙක් තමාට අසත්පාය වූ හෝ රෝගයකට අගුණ වූ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද, එය අනුභව කිරීමෙන් තමාට අපහසුවක් වේ නම්, එය සභාග භික්ෂුවක හට දී උන්වහන්සේගෙන් සත්පාය භෝජනයක් ගෙන වළඳා ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදුණ ද සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාබල සන්තෝසය' යි. තවත් භික්ෂුවක් බොහෝ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාත ලබයි. උන්වහන්සේ සිවුරු මෙන් ම ඒවා ද දිගු කලක් මහණ වූ, බහුශ්‍රැත, අල්ප ලාභී හෝ ගිලන් භික්ෂූන්ට දී, ඔවුන්ගේ ඉතිරි වූ දෙයක් හෝ නැවත පිඬු සිඟා ගොස් මිශ්‍ර ආහාරයක් වළඳයි ද, උන්වහන්සේ ද සන්තෝස වූවෙක් ම වෙයි. මෙය පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තෝසය' යි.

ඉධ පන භික්ඛු සෙනාසනං ලභති මනාපං වා අමනාපං වා, සො තෙන නෙව සොමනස්සං න පටිඝං උප්පාදෙති, අන්තමසො තිණසන්ථාරකෙනාපි යථාලද්ධෙනෙව තුස්සති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති, සො තානි චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. යොපි ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨානං, තත්ථ නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස පටිබුජ්ඣතො පාපවිතක්කා පාතුභවන්තී’’ති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා තාදිසං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති, සො තං පටික්ඛිපිත්වා අබ්භොකාසරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තො සන්තුට්ඨොව හොති. අයම්පි සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

මෙහි තවත් කරුණක් තිබේ; එනම් භික්ෂුවක් තමාට ප්‍රිය වූ හෝ අප්‍රිය වූ සේනාසනයක් ලබයි. ඔහු එම සේනාසනය හේතුවෙන් සතුටක් හෝ අමනාපයක් ඇති කර නොගනී, අවම වශයෙන් ලත් පමණින් තණ ඇතිරිල්ලකින් වුවද සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනය පිළිබඳව 'යථාලාභසන්තෝෂය' (ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම) වේ. තවද, යම් භික්ෂුවක් තමාට ස්වභාවයෙන්ම නුසුදුසු වූ හෝ ව්‍යාධියට නුසුදුසු වූ සේනාසනයක් ලබයිද, එහි වාසය කිරීම ඔහුට අපහසු වේ නම්, ඔහු එම සේනාසනය තමාට සමාන ශීලාදී ගුණ ඇති වෙනත් භික්ෂුවකට දී, ඒ භික්ෂුව සතු තමාට සප්පාය වූ (සුදුසු) සේනාසනයක වාසය කරමින්ද සන්තෝෂයෙන් වෙසෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනය පිළිබඳව 'යථාබලසන්තෝෂය' (තම ශක්තියට හා සෞඛ්‍යයට ගැලපෙන දෙයින් සතුටු වීම) වේ. මහා පින් ඇති තවත් භික්ෂුවක් ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාර ආදී බොහෝ ප්‍රණීත සේනාසනයන් ලබයි. ඔහු එම සේනාසනයන් සිවුරු ආදිය මෙන්ම, බොහෝ කල් පැවිදි වූ, බහුශ්‍රුත වූ, ලාභ අඩු වූ හෝ ගිලන් වූ භික්ෂූන්ට පූජා කර, තමා ඕනෑම තැනක වාසය කරමින් වුවද සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනය පිළිබඳව 'යථාසාරුප්පසන්තෝෂය' (තමාගේ තත්ත්වයට සුදුසු පරිදි සතුටු වීම) වේ. තවද යමෙක්, 'උතුම් සේනාසනය ප්‍රමාදයට කරුණකි, එහි හුන් කල්හි ථීනමිද්ධය (අලසකම) ඇතිවේ, නින්දෙන් මැඩී පිබිදුණු විට අකුසල් විතර්ක ඇතිවේ' යැයි සලකා, එවැනි උතුම් සේනාසනයක් ලැබුණත් එය පිළි නොගනී. ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප කර, එළිමහනේ හෝ රුක්මුල් ආදියෙහි වාසය කරමින් සතුටු වෙයි. මෙයද සේනාසනය පිළිබඳ 'යථාසාරුප්පසන්තෝෂය' ම වේ.

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො යං ලභති තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන තෙලෙනත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලං ගහෙත්වා වා අඤ්ඤදෙව වා පරියෙසිත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිත-බහුස්සුත-අප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං ආභතෙන යෙන කෙනචි යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං ‘‘ගණ්හ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, අථ ‘‘මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව [Pg.152] හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. ඉති ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨායං, භික්ඛවෙ, කස්සපො ඉතරීතරෙන චීවරෙනා’’ති වුත්තං.

තවද මෙහි භික්ෂුවක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ බෙහෙත් ලබයි. ඔහු තමා ලබන දෙයින්ම සතුටු වෙයි, වෙනත් දෙයක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණද (අවශ්‍යතාවක් නැතිනම්) පිළි නොගනී. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පස පිරිකර පිළිබඳ 'යථාලාභසන්තෝෂය' වේ. යම් භික්ෂුවක් තෙල් අවශ්‍යව සිටියදී පැණි ලබයිද, ඔහු එම පැණි සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂුවකට දී, ඒ භික්ෂුවගෙන් තෙල් ගෙන හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් සොයාගෙන බෙහෙත් කළද සතුටු වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ගිලන්පස පිරිකර පිළිබඳ 'යථාබලසන්තෝෂය' වේ. මහා පින් ඇති වෙනත් භික්ෂුවක් බොහෝ තෙල්, මීපැණි, සකුරු ආදී ප්‍රණීත බෙහෙත් ලබයි. ඔහු ඒවා සිවුරු පූජා කරන්නාක් මෙන්, බොහෝ කල් පැවිදි වූ, බහුශ්‍රුත වූ, අල්පලාභී වූ හා ගිලන් වූ භික්ෂූන්ට දී, ඔවුන් විසින් ගෙනෙන ලද යම් පමණ වූ බෙහෙතකින් වුවද යැපෙමින් සතුටු වෙයි. යම් භික්ෂුවක් එක් භාජනයක ගෝමුත්‍රයෙන් පදම් කළ අරළු (මුත්තහරීතක) ද, තවත් භාජනයක චතුමධුරද තබා, 'ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගන්න' යැයි පැවසූ විට, එයින් යම් බෙහෙතකින් රෝගය සුව වන්නේද, එහිදී 'ගෝමුත්‍රයෙන් පදම් කළ අරළු බුද්ධාදී උත්තමයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි' යි සිතා චතුමධුර ප්‍රතික්ෂේප කර, ගෝමුත්‍ර අරළුවලින් බෙහෙත් කරයිද, ඔහු පරම සන්තෝෂයට පත් වූවෙක් වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පස පිළිබඳ 'යථාසාරුප්පසන්තෝෂය' වේ. මෙසේ සන්තෝෂයන් තුන් ආකාරය ගැන සලකා, 'මහණෙනි, මේ කස්සප ලත් පමණ වූ සිවුරෙන් සතුටු වෙයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති. එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො සන්තුට්ඨො ච හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති. අයං තාදිසොති දස්සෙතුං ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදීති වුත්තං. අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගප්පභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අලද්ධාති අලභිත්වා. යථා ච එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතස්සති, අයං එවං අලද්ධා ච චීවරං න පරිතස්සති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අගධිතොති විගතලොභගෙධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡං අනාපන්නො. අනජ්ඣාපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථටො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති, ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති වුත්තනිස්සරණමෙව ජානන්තො පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො. ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාතිආදීසුපි යථාලද්ධාදීනං යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන, යෙන කෙනචි සෙනාසනෙන, යෙන කෙනචි ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙනාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

'වණ්ණවාදී' යනු; ඇතැම් භික්ෂුවක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක් (ලැබෙන දෙයින් සතුටු වන්නෙක්) වුවද, සන්තෝෂයෙහි ගුණ නොකියයි. ඇතැමෙක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක් නොවන මුත්, සන්තෝෂයෙහි ගුණ කියයි. ඇතැමෙක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක්ද නොවේ, සන්තෝෂයෙහි ගුණද නොකියයි. ඇතැමෙක් තමා සන්තෝෂ වූවෙක්ද වෙයි, සන්තෝෂයෙහි ගුණද කියයි. මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ එම සතරවන පුද්ගලයා බඳු බව දැක්වීමට 'ලත් පමණ වූ සිවුරෙන් සතුටු වන අතර එහි ගුණද කියන්නෙකි' යි වදාරන ලදී. 'අනේසන' යනු දූත මෙහෙවරෙහි යෙදීම ආදී නන් වැදෑරුම් වැරදි ආකාරයෙන් ලබන මිථ්‍යා ආජීවයයි. 'අලද්ධා' යනු (එවැනි ක්‍රම මගින් පවා) නොලැබීමයි. ඇතැමෙක් 'මම කෙසේ සිවුරක් ලබන්නද' යැයි සිතා, පින් ඇති භික්ෂූන් සමග එක්ව කුහකකම් කරමින් තැතිගැනීමටත් පීඩාවටත් පත්වෙයි. එහෙත් මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිවුරක් නොලැබුණත් පීඩාවට පත් නොවේ. 'ලද්ධා ච' යනු දැහැමිව හා සාධාරණව ලැබීමයි. 'අගධිතෝ' යනු ලෝභයෙන් හා ගිජු බවින් තොර වීමයි. 'අමුච්ඡිතෝ' යනු අධික තෘෂ්ණාවෙන් යුතුව මුළා නොවීමයි. 'අනජ්ඣාපන්නෝ' යනු තෘෂ්ණාවෙන් යටපත් නොවීම හා බැඳී නොසිටීමයි. 'ආදීනවදස්සාවී' යනු වැරදි ලෙස සෙවීමේදී සිදුවන ඇවැත් සහ තෘෂ්ණාවෙන් පරිභෝජනය කිරීමේ දෝෂය දක්නා ස්වභාවයයි. 'නිස්සරණපඤ්ඤෝ' යනු 'යම් තාක් සීතල පීඩාව වැළැක්වීම සඳහා' ආදී වශයෙන් වදාළ නියම විමුක්ති අර්ථය දැනගෙන පරිභෝජනය කිරීමයි. 'ඉතරීතර පිණ්ඩපාතේන' ආදී තැන්වලද, ලත් පමණ වූ යම් කිසි පිණ්ඩපාතයකින්, සේනාසනයකින් හෝ ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකරකින් සතුටු වීම යන අර්ථය දත යුතුය.

කස්සපෙන වා හි වො, භික්ඛවෙ, ඔවදිස්සාමීති එත්ථ යථා මහාකස්සපත්ථෙරො චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨො, තුම්හෙපි තථාරූපා භවථාති ඔවදන්තො කස්සපෙන ඔවදති නාම. යො වා පනස්ස කස්සපසදිසොති එත්ථාපි යො වා පනඤ්ඤොපි කස්සපසදිසො මහාකස්සපත්ථෙරො විය චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨො භවෙය්‍ය, තුම්හෙපි තථාරූපා භවථාති ඔවදන්තො කස්සපසදිසෙන ඔවදති නාම. තථත්තාය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමාය ඉමස්මිං සන්තුට්ඨිසුත්තෙ වුත්තසල්ලෙඛාචාරපටිපත්තියා කථනං නාම භාරො, අම්හාකම්පි [Pg.153] ඉමං පටිපත්තිං පරිපූරං කත්වා පූරණං භාරොයෙව, ආගතො ඛො පන භාරො ගහෙතබ්බො’’ති චින්තෙත්වා යථා මයා කථිතං, තථත්තාය තථාභාවාය තුම්හෙහිපි පටිපජ්ජිතබ්බන්ති. පඨමං.

'කස්සපේන වා හි වෝ භික්ඛවේ ඕවදිස්සාමි' යන්නෙහි අදහස නම්; 'මහණෙනි, මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ සිව්පසයෙහි සන්තෝෂයන් තුනෙන් යුතුව සතුටු වන්නාක් මෙන්, ඔබලාද එවැනි ස්වභාව ඇති අය වන්න' යැයි අවවාද කරන බැවින් එය කස්සප තෙරුන් මගින් අවවාද කිරීම නම් වේ. 'යෝ වා පන කස්සපසදිසෝ' යන්නෙහිද, මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේ මෙන් සිව්පසයෙහි සන්තෝෂයන් තුනෙන් යුක්ත වූ වෙනත් යමෙක් වේද, ඔබලාද ඔහු හා සමාන වන්නැයි අවවාද කරන බැවින් කස්සප හා සමාන අයෙකු මගින් අවවාද කිරීම නම් වේ. 'තථත්තාය පටිපජ්ජිතබ්බං' යනු, 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම සන්තෝෂ සූත්‍රයෙහි වදාළ සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව දේශනා කිරීම උන්වහන්සේගේ බර (වගකීම) වේ, අප විසින් මෙම ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කිරීම අපගේ බර (වගකීම) වේ, එබැවින් පැමිණි වගකීම දැරිය යුතුය' යි සිතා, මා විසින් දේශනා කරන ලද පරිදි ඒ සඳහා ඔබලා විසින් පිළිපැදිය යුතුය යන්නයි. පළමුවන සූත්‍රය නිමයි.

2. අනොත්තප්පීසුත්තවණ්ණනා

2. අනොත්තප්පී සූත්‍ර වර්ණනාව

145. දුතියෙ අනාතාපීති යං වීරියං කිලෙසෙ ආතපති, තෙන රහිතො. අනොත්තප්පීති නිබ්භයො කිලෙසුප්පත්තිතො කුසලානුප්පත්තිතො ච භයරහිතො. සම්බොධායාති සම්බුජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය. අනුත්තරස්ස යොගක්ඛෙමස්සාති අරහත්තස්ස තඤ්හි අනුත්තරඤ්චෙව චතූහි ච යොගෙහි ඛෙමං.

145. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'අනාතාපී' යනු යම් වීර්යයක් කෙලෙස් තවන සුළු වේද, එම වීර්යයෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. 'අනොත්තප්පී' යනු කෙලෙස් ඉපදීම කෙරෙහි හෝ කුසල් නූපදීම කෙරෙහි බියක් නොමැති තැනැත්තායි. 'සම්බෝධාය' යනු අවබෝධය පිණිසයි. 'නිබ්බානාය' යනු නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිසයි. 'අනුත්තරස්ස යෝගක්ඛේමස්ස' යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, එම අර්හත් ඵලය උතුම් වූද, සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් නිර්භය වූද බැවිනි.

අනුප්පන්නාතිආදීසු යෙ පුබ්බෙ අප්පටිලද්ධපුබ්බං චීවරාදිං වා පච්චයං උපට්ඨාකසද්ධිවිහාරික-අන්තෙවාසීනං වා අඤ්ඤතරතො මනුඤ්ඤවත්ථුං පටිලභිත්වා තං සුභං සුඛන්ති අයොනිසො ගණ්හන්තස්ස අඤ්ඤතරං වා පන අනනුභූතපුබ්බං ආරම්මණං යථා තථා වා අයොනිසො ආවජ්ජෙන්තස්ස ලොභාදයො පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තෙ අනුප්පන්නාති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නා නාම පාපකා ධම්මා නත්ථි. අනුභූතපුබ්බෙපි ච වත්ථුම්හි ආරම්මණෙ වා යස්ස පකතිබුද්ධියා වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාය වා පරියත්තිනවකම්මයොනිසොමනසිකාරානං වා අඤ්ඤතරවසෙන පුබ්බෙ අනුප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා තාදිසෙන පච්චයෙන සහසා උප්පජ්ජන්ති, ඉමෙපි ‘‘අනුප්පන්නා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති වෙදිතබ්බා. තෙසුයෙව පන වත්ථාරම්මණෙසු පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානා නප්පහීයන්ති නාම, තෙ ‘‘උප්පන්නා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන උප්පන්නානුප්පන්නභෙදො ච පහානප්පහානවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසෙ කථිතං.

'අනුප්පන්නා' (නූපන්) යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. යම් පුද්ගලයෙක් පෙර නොලැබූ සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් හෝ උපස්ථායක, සද්ධිවිහාරික හෝ අන්තේවාසික යන ශිෂ්‍යයන් අතුරෙන් කවරෙකුගෙන් හෝ මනෝඥ වස්තුවක් ලබාගෙන, එය 'ශෝභනයි, සැපයි' කියා අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් (නුණුවණින්) පිළිගන්නේද, ඔහුට හෝ පෙර අනුභව නොකළ අරමුණක් යම් කිසි ලෙසකින් අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ පුද්ගලයාට ලෝභාදී පාපී අකුසල ධර්මයෝ උපදිත්ද, ඒවා 'නූපන්' (අනුප්පන්න) ලෙස දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඇරඹුමක් නොපෙනෙන අනාමතග්ග සංසාරයෙහි නූපන් අකුසල ධර්මයක් නම් නැත. පෙර අනුභව කළ වස්තුවක හෝ අරමුණක වුවද, යම් පුද්ගලයෙකුට සහජ බුද්ධියෙන් හෝ ඉගෙනීම හා විමසීම මගින් හෝ පරියප්තිය, නවකර්ම (ආරාමික වැඩ) සහ අයෝනිසෝ මනසිකාරය යන මෙයින් එක්තරා ක්‍රමයකින් පෙර නූපන්ව තිබී, පසුව එවැනි ප්‍රත්‍යයක් හේතුවෙන් හදිසියේ අකුසල් උපදීද, මේවාද 'නූපන්ව තිබී උපදින විට අනර්ථය පිණිස පවතින' බව දත යුතුය. එම වස්තූන් හා අරමුණු කෙරෙහිම නැවත නැවත උපදින නමුත් ප්‍රහීණ නොකරන ලද අකුසල් 'උපන් නමුත් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් අනර්ථය පිණිස පවතින' බව දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි. උපන් හා නූපන් අකුසල් පිළිබඳ විස්තරයත්, ප්‍රහීණ කිරීමේ හා ප්‍රහීණ නොකිරීමේ ක්‍රමවේදයත් යන සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි 'ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නිද්දේසයෙහි' මා විසින් පවසන ලදී.

අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මාති අප්පටිලද්ධාපි සීලසමාධිමග්ගඵලසඞ්ඛාතා අනවජ්ජධම්මා. උප්පන්නාති තෙයෙව පටිලද්ධා. නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති තෙ සීලාදිධම්මා පරිහානිවසෙන පුන අනුප්පත්තියා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථ ච ලොකියා පරිහායන්ති, ලොකුත්තරානං පරිහානි නත්ථීති. ‘‘උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති ඉමස්ස [Pg.154] පන සම්මප්පධානස්ස වසෙනායං දෙසනා කතා. දුතියමග්ගො වා සීඝං අනුප්පජ්ජමානො, පඨමමග්ගො නිරුජ්ඣමානො අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ඉමෙ චත්තාරො සම්මප්පධානා පුබ්බභාගවිපස්සනාවසෙන කථිතාති. දුතියං.

'අනුප්පන්නා මේ කුසලා ධම්මා' (නූපන් මාගේ කුසල් දහම්) යනු තවමත් ලබා නොගත් ශීල, සමාධි, මාර්ග හා ඵල යන නිර්දෝෂී ධර්මයන්ය. 'උප්පන්නා' යනු ඒවාම ලබාගත් අවස්ථාවයි. 'නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තේය්‍යුං' යනු ඒ ශීලාදී ධර්මයන් පිරිහීමෙන් නැවත ඇති නොවන සේ නිරුද්ධ වන්නේ නම් එය අනර්ථය පිණිස පවතින බව දත යුතුය. මෙහිදී ලෞකික ධර්මයෝ පිරිහෙති, ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගේ පිරිහීමක් නැත. 'උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා' යන සතරවන සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෙහි අනුසාරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම දේශනාව කරනු ලැබීය. එසේම දෙවන මාර්ගය ඉක්මනින් නූපදින කල්හි, නිරුද්ධ වූ පළමු මාර්ගය අනර්ථය පිණිස පවතින්නේය යන්නද මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනා වශයෙන් මෙම සම්‍යක් ප්‍රධාන සතර වදාරන ලදී. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. චන්දූපමසුත්තවණ්ණනා

3. චන්දූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

146. තතියෙ චන්දූපමාති චන්දසදිසා හුත්වා. කිං පරිමණ්ඩලතාය? නො, අපිච ඛො යථා චන්දො ගගනතලං පක්ඛන්දමානො න කෙනචි සද්ධිං සන්ථවං වා සිනෙහං වා ආලයං වා නිකන්තිං වා පත්ථනං වා පරියුට්ඨානං වා කරොති, න ච න හොති මහාජනස්ස පියො මනාපො, තුම්හෙපි එවං කෙනචි සද්ධිං සන්ථවාදීනං අකරණෙන බහුජනස්ස පියා මනාපා චන්දූපමා හුත්වා ඛත්තියකුලාදීනි චත්තාරි කුලානි උපසඞ්කමථාති අත්ථො. අපිච යථා චන්දො අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං ඵරති, එවං කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන ඤාණාලොකඵරණෙන චාපි චන්දූපමා හුත්වාති එවමාදීහිපි නයෙහි එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

146. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'චන්දූපමා' යනු චන්ද්‍රයා හා සමාන වීමයි. එය රවුම් බවින් සමාන වීමක්ද? නැත, එසේ වුවත් චන්ද්‍රයා අහස් තලයෙහි ගමන් කරන විට කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍රකමක්, සෙනෙහසක්, බැඳීමක්, ඇල්මක්, ප්‍රාර්ථනාවක් හෝ දැඩි ග්‍රහණයක් ඇති කර නොගන්නා සේම, එහෙත් මහජනයාට ප්‍රියමනාප වූවක් වන්නා සේම, ඔබ වහන්සේලාද කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍රතා ආදිය ඇති කර නොගෙන, බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප වූ සඳක් වැනි වී ක්ෂත්‍රිය කුලාදී සතර කුලයන් කරා එළඹිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. තවද සඳ අඳුර දුරු කර ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් අඳුර දුරු කිරීමෙන් හා ප්‍රඥා ලෝකය පැතිරවීමෙන්ද සඳ වැනි විය යුතු බව යනාදී ක්‍රමයන්ගෙන්ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්තන්ති තෙනෙව සන්ථවාදීනං අකරණෙන කායඤ්ච චිත්තඤ්ච අපකස්සිත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො. යො හි භික්ඛු අරඤ්ඤෙපි න වසති, කාමවිතක්කාදයොපි විතක්කෙති, අයං නෙව කායං අපකස්සති, න චිත්තං. යො හි අරඤ්ඤෙපි ඛො විහරති, කාමවිතක්කාදයො පන විතක්කෙති, අයං කායමෙව අපකස්සති, න චිත්තං. යො ගාමන්තෙ වසති, කාමවිතක්කාදයොපි ඛො න ච විතක්කෙති, අයං චිත්තමෙව අපකස්සති, න කායං. යො පන අරඤ්ඤෙ චෙව වසති, කාමවිතක්කාදයො ච න විතක්කෙති, අයං උභයම්පි අපකස්සති. එවරූපා හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමථාති දීපෙන්තො ‘‘අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්ත’’න්ති ආහ.

'අපකස්සේව කායං අපකස්ස චිත්තං' යනු එම මිත්‍රතා ආදිය නොකිරීමෙන්ම කය හා සිත ඉවත් කර ගැනීම (ඈත් කර ගැනීම) යන්නයි. යම් මහණෙක් වනයෙහි වාසය නොකරන්නේද, කාම විතර්කාදියද සිතන්නේද, ඔහු කය හෝ සිත ඉවත් කර ගත්තෙකු නොවේ. යම් මහණෙක් වනයෙහි වාසය කරන නමුත් කාම විතර්කාදිය සිතන්නේද, ඔහු කය පමණක් ඉවත් කර ගත්තෙකි, සිත නොවේ. යම් මහණෙක් ගම අසල වසන නමුත් කාම විතර්කාදිය නොසිතන්නේද, ඔහු සිත පමණක් ඉවත් කර ගත්තෙකි, කය නොවේ. යම් මහණෙක් වනයෙහි වාසය කරමින් කාම විතර්කාදියද නොසිතන්නේද, ඔහු කය හා සිත යන දෙකම ඉවත් කර ගත්තෙකි. මෙවැනි (සිව්වන) පුද්ගලයා මෙන් වී කුලයන් කරා එළඹිය යුතු බව දක්වමින් 'අපකස්සේව කායං අපකස්ස චිත්තං' යන්න වදාරන ලදී.

නිච්චනවකාති නිච්චං නවකාව, ආගන්තුකසදිසා එව හුත්වාති අත්ථො. ආගන්තුකො හි පටිපාටියා සම්පත්තගෙහං පවිසිත්වා සචෙ නං ඝරසාමිකා දිස්වා, ‘‘අම්හාකං පුත්තභාතරො විප්පවාසං ගතා එවං විචරිංසූ’’ති අනුකම්පමානා නිසීදාපෙත්වා භොජෙන්ති, භුත්තමත්තොයෙව ‘‘තුම්හාකං භාජනං [Pg.155] ගණ්හථා’’ති උට්ඨාය පක්කමති, න තෙහි සද්ධිං සන්ථවං වා කරොති, න කිච්චකරණීයානි වා සංවිදහති, එවං තුම්හෙපි පටිපාටියා සම්පත්තඝරං පවිසිත්වා යං ඉරියාපථෙසු පසන්නා මනුස්සා දෙන්ති, තං ගහෙත්වා ඡින්නසන්ථවා, තෙසං කිච්චකරණීයෙ අබ්‍යාවටා හුත්වා නික්ඛමථාති දීපෙති.

'නිච්චනවකා' යනු නිතරම අලුත් කෙනෙකු ලෙස, එනම් ආගන්තුකයෙකු හා සමාන වීමයි. ආගන්තුකයෙකු පිළිවෙළින් නිවසකට පැමිණි විට, නිවැසියන් ඔහු දැක "අපේ පුතුන් හෝ සහෝදරයන් බැහැර ගොස් මෙලෙස හැසිරෙන්නට ඇතැයි" අනුකම්පා කර හිඳුවා ආහාර දෙයි නම්, ඔහු ආහාර ගත් විගස "ඔබේ බඳුන ගන්න" යැයි කියා නැගිට යයි; ඔවුන් සමඟ මිත්‍රකම් නොපවත්වයි, ගෙදර දොර කටයුතු සම්පාදනය නොකරයි. එලෙසම ඔබ වහන්සේලාද පිළිවෙළින් නිවසකට එළඹුණු විට, ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදුණු මිනිසුන් දෙන දෙය ලබාගෙන, බැඳීම් සිඳගත් අය වී, ඔවුන්ගේ කටයුතු වල නිරත නොවී නික්ම යා යුතු බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

ඉමස්ස පන නිච්චනවකභාවස්ස ආවිභාවත්ථං ද්වෙභාතිකවත්ථු කථෙතබ්බං – වසාළනගරගාමතො කිර ද්වෙ භාතිකා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා, තෙ චූළනාගත්ථෙරො ච මහානාගත්ථෙරො චාති පඤ්ඤායිංසු. තෙ චිත්තලපබ්බතෙ තිංස වස්සානි වසිත්වා අරහත්තං පත්තා ‘‘මාතරං පස්සිස්සාමා’’ති ආගන්ත්වා වසාළනගරවිහාරෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ මාතුගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. මාතාපි තෙසං උළුඞ්කෙන යාගුං නීහරිත්වා එකස්ස පත්තෙ ආකිරි. තස්සා තං ඔලොකයමානාය පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි. අථ නං ආහ – ‘‘ත්වං, තාත, මය්හං පුත්තො මහානාගො’’ති. ථෙරො ‘‘පච්ඡිමං ථෙරං පුච්ඡ උපාසිකෙ’’ති වත්වා පක්කාමි. පච්ඡිමථෙරස්සපි යාගුං දත්වා, ‘‘තාත, ත්වං මය්හං පුත්තො චූළනාගො’’ති පුච්ඡි? ථෙරො ‘‘කිං, උපාසිකෙ, පුරිමං ථෙරං න පුච්ඡසී’’ති? වත්වා පක්කාමි. එවං මාතරාපි සද්ධිං ඡින්නසන්ථවො භික්ඛු නිච්චනවකො නාම හොති.

මෙම නිරන්තර ආගන්තුක භාවය පැහැදිලි කිරීම සඳහා සහෝදරයන් දෙදෙනෙකුගේ කතාව කිව යුතුය. වසාල නගර ග්‍රාමයෙන් සහෝදරයන් දෙදෙනෙක් නික්ම පැවිදි වූහ. ඔවුහු චූළනාග තෙරණුවෝ සහ මහානාග තෙරණුවෝ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඔවුහු චිත්තල පර්වතයෙහි තිස් වසරක් වාසය කර රහත් බවට පත්ව "මව දකින්නෙමු" යි පැමිණ වසාල නගර විහාරයෙහි නැවතී, පසුදින මව සිටින ගමට පිඬු සිඟා වැඩිහිටියහ. මවද හැන්දකින් කැඳ බෙදා එක් තෙරනමකගේ පාත්‍රයට වත් කළාය. ඇය දෙස බලන විට ඇයට පුත්‍ර සෙනෙහස උපන්නාය. එවිට ඇය "පුතණුවනි, ඔබ මාගේ පුත් මහානාග නේද?" යි ඇසුවාය. තෙරණුවෝ "උපාසිකාවනි, පසුපස එන තෙරණුවන්ගෙන් අසන්න" යැයි පවසා වැඩිහිටියහ. පසුපස ආ තෙරණුවන්ටද කැඳ දී "පුතණුවනි, ඔබ මාගේ පුත් චූළනාග නේද?" යි ඇසුවාය. තෙරණුවෝ "උපාසිකාවනි, ඇයි පෙර වැඩිය තෙරණුවන්ගෙන් නොඇසුවේ?" යැයි පවසා වැඩිහිටියහ. මෙලෙස මව සමඟ පවා බැඳීම් සිඳගත් භික්ෂුව 'නිච්චනවක' (නිරන්තර ආගන්තුක) නම් වේ.

අප්පගබ්භාති න පගබ්භා, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතාති අත්ථො. අට්ඨට්ඨානං කායපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගල-භොජනසාලා-ජන්තාඝරනහානතිත්ථ-භික්ඛාචාරමග්ග-අන්තරඝරප්පවෙසනෙසු කායෙන අප්පතිරූපකරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ පල්ලත්ථිකාය වා නිසීදති පාදෙ පාදං ආධායිත්වා වාති එවමාදි (මහානි. 165). තථා ගණමජ්ඣෙ. ගණමජ්ඣෙති චතුපරිසසන්නිපාතෙ වා සුත්තන්තිකගණාදිසන්නිපාතෙ වා. තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ. භොජනසාලාය පන වුඩ්ඪානං ආසනං න දෙති, නවානං ආසනං පටිබාහති. තථා ජන්තාඝරෙ. වුඩ්ඪෙ චෙත්ථ අනාපුච්ඡා අග්ගිජලනාදීනි කරොති. න්හානතිත්ථෙ ච යදිදං ‘‘දහරො වුඩ්ඪොති පමාණං අකත්වා ආගතපටිපාටියා න්හායිතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තම්පි අනාදියන්තො පච්ඡා ආගන්ත්වා උදකං ඔතරිත්වා වුඩ්ඪෙ ච නවෙ ච බාධති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ පන අග්ගාසනඅග්ගොදකඅග්ගපිණ්ඩානං [Pg.156] අත්ථාය පුරතො ගච්ඡති බාහාය බාහං පහරන්තො. අන්තරඝරප්පවෙසනෙ වුඩ්ඪෙහි පඨමතරං පවිසති, දහරෙහි සද්ධිං කායකීළනකං කරොතීති එවමාදි.

'අප්පගබ්භා' යනු ප්‍රගල්භ (නොහික්මුණු) නොවීමයි. එනම් අටවැදෑරුම් කායික නොහික්මුණු බවින් ද, සිවුවැදෑරුම් වාචසික නොහික්මුණු බවින් ද, නොයෙක් වැදෑරුම් මානසික නොහික්මුණු බවින් ද තොර වීම යන අර්ථයයි. අටවැදෑරුම් කායික නොහික්මුණු බව (කාය පාගබ්භිය) නම් සඟ පිරිස මැද, ගණ පිරිස මැද, පුද්ගලයන් අතර, දන්හලෙහි, ගිනිහල් ගෙයෙහි (ජන්තාඝර), ස්නානය කරන තොටෙහි, පිඬුසිඟා යන මාවතෙහි සහ නිවෙස් තුළට පිවිසෙන අවස්ථාවන්හිදී කය මගින් නුසුදුසු හැසිරීම් දැක්වීමයි. එනම්, මෙහි ඇතැම් මහණෙක් සඟ පිරිස මැද පලක් බැඳ (දණහිස් බැඳ) හිඳීම හෝ පාදයක් මත පාදයක් තබා හිඳීම ආදියයි. එමෙන්ම ගණ පිරිස මැද ද එසේමය. ගණ පිරිස මැද යනු සිව් පිරිස රැස්වූ ස්ථානයක හෝ සූත්‍ර දේශනා කරන පිරිසක් රැස්වූ ස්ථානයකදීය. එසේම තමාට වඩා වැඩිමහලු භික්ෂූන් ඉදිරියේ ද නුසුදුසු ලෙස හැසිරීමයි. තවද දන්හලෙහිදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට ආසන නොදීම, නවක භික්ෂූන්ට ලැබිය යුතු ආසන වැළැක්වීම ද මෙයට අයත් වේ. ජන්තාඝරයෙහිදී ද එසේමය. එහිදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා ගිනි දැල්වීම් ආදිය කරයි. ස්නානය කරන තොටෙහිදී 'බාල හෝ මහලු කියා වෙනසක් නොකොට පැමිණි පිළිවෙළට ස්නානය කළ යුතුය' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ නියමය නොතකා, පසුව පැමිණ දියට බැස වැඩිමහලු හා නවක භික්ෂූන්ට බාධා පමුණුවයි. පිඬුසිඟා යන මාවතෙහිදී ද උසස් ආසන, අග්‍ර පැන් සහ අග්‍ර පිණ්ඩය ලැබීමේ අරමුණින් අන් අයට වැලමිටෙන් හෝ ශරීරයෙන් පහර දෙමින් පෙරට යයි. නිවෙස්වලට ඇතුළු වීමේදී වැඩිමහලු භික්ෂූන්ට පෙර ඇතුළු වෙයි. තරුණ භික්ෂූන් සමග ශරීරයෙන් කෙළිසෙල්ලම් කිරීම් ආදිය කරයි.

චතුට්ඨානං වචීපාගබ්භියං නාම සඞ්ඝගණපුග්ගලඅන්තරඝරෙසු අප්පතිරූපවාචානිච්ඡාරණං. සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනාපුච්ඡා ධම්මං භාසති. තථා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස ගණස්ස මජ්ඣෙ පුග්ගලස්ස ච සන්තිකෙ, තත්ථෙව මනුස්සෙහි පඤ්හං පුට්ඨො වුඩ්ඪතරං අනාපුච්ඡා විස්සජ්ජෙති. අන්තරඝරෙ පන ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ කිං අත්ථි? කිං යාගු, උදාහු ඛාදනීයං භොජනීයං? කිං මෙ දස්සසි? කිං අජ්ජ ඛාදිස්සාම? කිං භුඤ්ජිස්සාම? කිං පිවිස්සාමා’’තිආදීනි භාසති.

සිවුවැදෑරුම් වාචසික නොහික්මුණු බව (වචී පාගබ්භිය) නම් සඟ පිරිස මැද, ගණ පිරිස මැද, පුද්ගලයන් අතර සහ නිවෙස් තුළ නුසුදුසු වචන පිට කිරීමයි. එනම්, මෙහි ඇතැම් මහණෙක් සඟ පිරිස මැද (වැඩිමහල්ලන්ගෙන්) නොවිමසා ධර්ම දේශනා කරයි. එමෙන්ම කලින් කී පරිදි ගණ පිරිස මැද සහ වැඩිමහලු භික්ෂූන් සමීපයෙහි සිටියදී, මිනිසුන් ප්‍රශ්න ඇසූ විට වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා පිළිතුරු දෙයි. නිවෙස් තුළදී නම් "අසවලාට කුමක් තිබේද? කැඳ තිබේද? නැතහොත් කෑයුතු දෙයක් හෝ භෝජනයක් තිබේද? මට කුමක් දෙන්නෙහිද? අද අපි කුමක් කමුද? කුමක් වළඳමුද? කුමක් බොමුද?" යනාදී අසම්ප්‍රප්පලාපයන් පවසයි.

අනෙකට්ඨානං මනොපාගබ්භියං නාම තෙසු තෙසු ඨානෙසු කායවාචාහි අජ්ඣාචාරං අනාපජ්ජිත්වාපි මනසාව කාමවිතක්කාදීනං විතක්කනං. අපිච දුස්සීලස්සෙව සතො ‘‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති එවං පවත්තා පාපිච්ඡතාපි මනොපාගබ්භියං. ඉති සබ්බෙසම්පි ඉමෙසං පාගබ්භියානං අභාවෙන අප්පගබ්භා හුත්වා උපසඞ්කමථාති වදති.

නොයෙක් වැදෑරුම් මානසික නොහික්මුණු බව (මනෝ පාගබ්භිය) නම් ඒ ඒ තැන්හිදී කයින් හෝ වචනයෙන් අකුසලයන්හි නොයෙදුණ ද, මනසින්ම කාම විතර්කාදිය සිතීමයි. තවද දුශ්ශීලව සිටියදීම "මහජනයා මා සිල්වතෙකැයි දැනගනිත්වා" යනුවෙන් ඇති වන ලාමක ආශාව (පාපිච්ඡතාව) ද මානසික නොහික්මුණු බවකි. මෙලෙස මේ සියලු නොහික්මුණු බව්න් තොරව 'අප්පගබ්භ' (නොහික්මුණු බවින් තොර වූවන්) වී කුලයන් කරා එළඹෙන්නැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරති.

ජරුදපානන්ති ජිණ්ණකූපං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතෙ විසමං පපාතට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදියා විදුග්ගං ඡින්නතටට්ඨානං. අපකස්සෙව කායන්ති තාදිසානි ඨානානි යො ඛිඩ්ඩාදිපසුතො කායං අනපකස්ස එකතොභාරියං අකත්වාව වායුපත්ථම්භකං අග්ගාහාපෙත්වා චිත්තම්පි අනපකස්ස ‘‘එත්ථ පතිතො හත්ථපාදභඤ්ජනාදීනි පාපුණාතී’’ති අනාදීනවදස්සාවිතාය අනුබ්බෙජෙත්වා සම්පියායමානො ඔලොකෙති, සො පතිත්වා හත්ථපාදභඤ්ජනාදිඅනත්ථං පාපුණාති. යො පන උදකත්ථිකො වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි කිච්චෙන ඔලොකෙතුකාමො කායං අපකස්ස එකතො භාරියං කත්වා වායුපත්ථම්භකං ගාහාපෙත්වා, චිත්තම්පි අපකස්ස ආදීනවදස්සනෙන සංවෙජෙත්වා ඔලොකෙති, සො න පතති, යථාරුචිං ඔලොකෙත්වා සුඛී යෙනකාමං පක්කමති.

'ජරුදපානං' යනු දිරාගිය පැරණි ළිඳකි. 'පබ්බතවිසමං' යනු පර්වතයක ඇති විෂම වූ ප්‍රපාත ස්ථානයකි. 'නදීවිදුග්ගං' යනු ගඟක ගමන් කිරීමට අපහසු කඩාවැටුණු ඉවුරු සහිත ස්ථානයකි. 'අපකස්සේව කායං' යනු එවැනි ස්ථානවලදී සෙල්ලමට බර වූ යම් පුරුෂයෙක් තම කය පසෙකට නොගෙන, එක් පසෙකට බර නොවී, ශරීරය සවිමත් කර නොගෙන, සිත ද පසෙකට නොගෙන "මෙහි වැටුණහොත් අත් පා කැඩීම් ආදියට පත්වේ යැයි" ආදීනව නොදක්නා සුලු බව නිසා බියක් නැතිව ප්‍රිය කරමින් බලයිද, ඔහු එහි වැටී අත් පා කැඩී විනාශයට පත්වෙයි. යම් පුරුෂයෙක් පැන් සෙවීමට හෝ වෙනත් යම් කටයුත්තකට බැලීමට කැමැතිව, කය පසෙකට ගෙන, එක් පසෙකට බර වී, ශරීරය සවිමත් කරගෙන, සිත ද පසෙකට ගෙන, ආදීනව දැකීමෙන් සංවේගයට පත්ව බලයිද, ඔහු එහි නොවැටෙයි. ඔහු කැමැති පරිදි බලා සුවසේ රිසි තැනකට යයි.

එවමෙව [Pg.157] ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ජරුදපානාදයො විය හි චත්තාරි කුලානි, ඔලොකනපුරිසො විය භික්ඛු. යථා අනපකට්ඨකායචිත්තො තානි ඔලොකෙන්තො පුරිසො තත්ථ පතති, එවං අරක්ඛිතෙහි කායාදීහි කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු බජ්ඣති, තතො නානප්පකාරං සීලපාදභඤ්ජනාදිඅනත්ථං පාපුණාති. යථා පන අපකට්ඨකායචිත්තො පුරිසො තත්ථ න පතති, එවං රක්ඛිතෙනෙව කායෙන රක්ඛිතෙහි චිත්තෙහි රක්ඛිතාය වාචාය සුප්පට්ඨිතාය සතියා අපකට්ඨකායචිත්තො හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු න බජ්ඣති. අථස්ස යථා තත්ථ අපතිතස්ස පුරිසස්ස, න පාදා භඤ්ජන්ති, එවං සීලපාදො න භිජ්ජති. යථා හත්ථා න භඤ්ජන්ති, එවං සද්ධාහත්ථො න භිජ්ජති. යථා කුච්ඡි න භිජ්ජති, එවං සමාධිකුච්ඡි න භිජ්ජති. යථා සීසං න භිජ්ජති, එවං ඤාණසීසං න භිජ්ජති, යථා ච තං ඛාණුකණ්ටකාදයො න විජ්ඣන්ති, එවමිමං රාගකණ්ටකාදයො න විජ්ඣන්ති. යථා සො නිරුපද්දවො යථාරුචි ඔලොකෙත්වා සුඛී යෙනකාමං පක්කමති, එවං භික්ඛු කුලානි නිස්සාය චීවරාදයො පච්චයෙ පටිසෙවන්තො කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අරහත්තං පත්වා ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතො යෙනකාමං අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගච්ඡති.

'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි උපමාව සැසඳීම මෙසේය: දිරාගිය ළිඳ ආදිය මෙන් සිවු වැදෑරුම් කුලයන් දත යුතුය. බලන පුරුෂයා මෙන් භික්ෂුව දත යුතුය. යම්සේ පසෙකට නොගත් කය හා සිත ඇතිව ඒවා බලන පුරුෂයා එහි වැටේද, එසේම අසංවර වූ කය ආදියෙන් යුතුව කුලයන් කරා එළඹෙන භික්ෂුව කුලයන් කෙරෙහි බැඳෙයි. ඉන්පසු ශීල නැමති පාදය බිඳී යාම ආදී නොයෙක් විනාශයන්ට පත්වෙයි. යම්සේ පසෙකට ගත් කය හා සිත ඇති පුරුෂයා එහි නොවැටේද, එසේම සංවර වූ කයින් ද, සංවර වූ සිතින් ද, සංවර වූ වචනයෙන් ද, මැනවින් පිහිටි සිහියෙන් ද යුතුව, පසෙකට ගත් කය හා සිත ඇත්තකු වී කුලයන් කරා එළඹෙන භික්ෂුව කුලයන් කෙරෙහි නොබැඳෙයි. එවිට එහි නොවැටුණු පුරුෂයාගේ පාද නොකැඩෙන්නාක් මෙන්, මොහුගේ ශීල නැමති පාදය ද බිඳී නොයයි. දෑත් නොකැඩෙන්නාක් මෙන් ශ්‍රද්ධා නැමති හස්තය ද බිඳී නොයයි. කුස (බඩ) බිඳී නොයන්නාක් මෙන් සමාධි නැමති කුසය ද බිඳී නොයයි. හිස බිඳී නොයන්නාක් මෙන් ප්‍රඥා නැමති හිස ද බිඳී නොයයි. යම්සේ ඔහුට කණු, කටු ආදිය ඇනෙන්නේ නැතිද, එසේම මොහුට රාග නැමති කටු ආදිය ඇනෙන්නේ නැත. යම්සේ ඔහු උවදුරු රහිතව රිසි පරිදි බලා සුවසේ රිසි තැනකට යයිද, එසේම භික්ෂුව කුලයන් ඇසුරු කරමින් සිවුපසය පරිභෝජනය කරමින් කර්මස්ථානයන් වඩා, සංස්කාරයන් පිරික්සමින් අර්හත් ඵලයට පැමිණ, ලෝකෝත්තර සුවයෙන් සුවපත් වී, මින් පෙර නොගිය විරූ නිවන් නැමති දිශාවට ගමන් කරයි.

ඉදානි යො හීනාධිමුත්තිකො මිච්ඡාපටිපන්නො එවං වදෙය්‍ය ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ‘තිවිධං පාගබ්භියං පහාය නිච්චනවකත්තෙන චන්දූපමා කුලානි උපසඞ්කමථා’ති වදන්තො අට්ඨානෙ ඨපෙති, අසය්හං භාරං ආරොපෙති, යං න සක්කා කාතුං තං කාරෙතී’’ති, තස්ස වාදපථං පච්ඡින්දිත්වා, ‘‘සක්කා එවං කාතුං, අත්ථි එවරූපො භික්ඛූ’’ති දස්සෙන්තො කස්සපො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

දැන් යම් හීන අදහස් ඇති මිථ්‍යා ප්‍රතිපන්න පුද්ගලයෙක් මෙසේ කිව හැකිය: "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'ත්‍රිවිධ ප්‍රගල්භ බව අත්හැර, නිරන්තරයෙන් ආගන්තුකයෙකු මෙන් චන්ද්‍රෝපමව කුලයන් කරා එළඹෙන්න' යැයි වදාරමින් නුසුදුසු තැනක අපව පිහිටුවති, උසුලාගත නොහැකි බරක් පටවති, කළ නොහැකි දෙයක් කරවති" යනුවෙනි. ඔහුගේ ඒ වාදපථය සිඳලමින්, "මෙසේ කිරීම කළ හැකිය, මෙවැනි භික්ෂූන් ලොව සිටිති" යනුවෙන් පෙන්වා දීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කස්සපෝ භික්ඛවේ" යනාදිය වදාළ සේක.

ආකාසෙ පාණිං චාලෙසීති නීලෙ ගගනන්තරෙ යමකවිජ්ජුතං චාරයමානො විය හෙට්ඨාභාගං උපරිභාගං උභතොපස්සෙසු පාණිං සඤ්චාරෙසි. ඉදඤ්ච පන තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං නාම. අත්තමනොති තුට්ඨචිත්තො සකමනො, න දොමනස්සෙන පච්ඡින්දිත්වා ගහිතමනො. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙති ඉදම්පි පුරිමනයෙනෙව පරවාදං පච්ඡින්දිත්වා අත්ථි එවරූපො භික්ඛූති දස්සනත්ථං වුත්තං.

'ආකාසේ පාණිං චාලේසි' යනු නිල් අහස් තලය මැද අකුණු වැලක් හසුරුවන්නාක් මෙන් පහළට ද, ඉහළට ද, දෙපසට ද දෑත් චලනය කළ සේක යන්නයි. මේ පදය ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි වෙනත් පද සමග මිශ්‍ර නොවන අනන්‍ය වූ පදයකි. 'අත්තමනෝ' යනු සතුටු වූ සිත ඇති, තමාගේම පාලනයෙහි වූ සිත ඇති, දෝමනස්සයෙන් නොසිඳුණු සිත ඇති යන අර්ථයයි. "කස්සපස්ස භික්ඛවේ" යන මෙම වචනය ද පෙර කී පරිදිම පරවාදයන් මැඩපවත්වා මෙවැනි උතුම් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටින බව පෙන්වා දීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දකි.

පසන්නාකාරං [Pg.158] කරෙය්‍යුන්ති චීවරාදයො පච්චයෙ දදෙය්‍යුං. තථත්තාය පටිපජ්ජෙය්‍යුන්ති සීලස්ස ආගතට්ඨානෙ සීලං පූරයමානා, සමාධිවිපස්සනා මග්ගඵලානං ආගතට්ඨානෙ තානි තානි සම්පාදයමානා තථාභාවාය පටිපජ්ජෙය්‍යුං. අනුදයන්ති රක්ඛණභාවං. අනුකම්පන්ති මුදුචිත්තතං. උභයඤ්චෙතං කාරුඤ්ඤස්සෙව වෙවචනං. කස්සපො, භික්ඛවෙති ඉදම්පි පුරිමනයෙනෙව පරවාදං පච්ඡින්දිත්වා අත්ථි එවරූපො භික්ඛූති දස්සනත්ථං වුත්තං. කස්සපෙන වාති එත්ථ චන්දොපමාදිවසෙන යොජනං කත්වා පුරිමනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තතියං.

"පසන්නාකාරං කරෙය්‍යුං" යනු සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් පූජා කළ යුතුය යන්නයි. "තථත්තාය පටිපජ්ජෙය්‍යුං" යනු සීලය පිළිබඳව සඳහන් වන තන්හි සීලය සම්පූර්ණ කරමින් ද, සමාධි, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵලයන් පිළිබඳව සඳහන් වන තන්හි ඒ ඒ ගුණයන් සපුරාලමින් ද, එම තත්ත්වයට පත්වීම සඳහා පිළිපැදිය යුතුය යන්නයි. "අනුදයා" යනු ආරක්ෂා කරන බවයි. "අනුකම්පා" යනු මෘදු සිතැති බවයි. මේ පද දෙකම කරුණාවටම නාම පද වේ. "කස්සපො භික්ඛවෙ" යැයි මෙසේ වදාළේ ද පෙර ක්‍රමයටම පරවාදයන් බැහැර කර එවැනි ස්වභාව ඇති භික්ෂුවක් සිටින බව පෙන්වීම පිණිසය. "කස්සපෙන වා" යන මෙහි චන්ද්‍රෝපමා ක්‍රමයට සම්බන්ධ කොට පෙර පරිදිම අර්ථය දත යුතුය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

4. කුලූපක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

147. චතුත්ථෙ කුලූපකොති කුලඝරානං උපගන්තා. දෙන්තුයෙව මෙති දදන්තුයෙව මය්හං. සන්දීයතීති අට්ටීයති පීළියති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. චතුත්ථං.

147. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "කුලූපකෝ" යනු කුල නිවෙස් කරා එළඹෙන්නා ය. "දෙන්තුයෙව මෙ" යනු මටම පූජා කරත්වා යන්නයි. "සන්දීයති" යනු වෙහෙසෙයි, පීඩාවට පත්වෙයි යන්නයි. මෙහි සෙසු කොටස පෙර පවසා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය. සිව්වන සූත්‍රයයි.

5. ජිණ්ණසුත්තවණ්ණනා

5. ජිණ්ණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

148. පඤ්චමෙ ජිණ්ණොති ථෙරො මහල්ලකො. ගරුකානීති තං සත්ථු සන්තිකා ලද්ධකාලතො පට්ඨාය ඡින්නභින්නට්ඨානෙ සුත්තසංසිබ්බනෙන චෙව අග්ගළදානෙන ච අනෙකානි පටලානි හුත්වා ගරුකානි ජාතානි. නිබ්බසනානීති පුබ්බෙ භගවතා නිවාසෙත්වා අපනීතතාය එවංලද්ධනාමානි. තස්මාති යස්මා ත්වං ජිණ්ණො චෙව ගරුපංසුකූලො ච. ගහපතානීති පංසුකූලිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා ගහපතීහි දින්නචීවරානි ධාරෙහීති වදති. නිමන්තනානීති පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා සලාකභත්තාදීනි නිමන්තනානි භුඤ්ජාහීති වදති. මම ච සන්තිකෙති ආරඤ්ඤිකඞ්ගං විස්සජ්ජෙත්වා ගාමන්තසෙනාසනෙයෙව වසාහීති වදති.

148. පස්වන සූත්‍රයෙහි "ජිණ්ණො" යනු මහලු වූ තෙරුන් වහන්සේය. "ගරුකානි" යනු ඒ පාංශුකූල සිවුරු බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙන් ලැබූ කාලයේ සිට දිරාගිය තැන්වල නූල්වලින් මැසීමෙන් හා අණ්ඩ දැමීමෙන් ස්ථර රාශියක් වී බර වී ඇති බවයි. "නිබ්බසනානි" යනු පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පරිභෝග කොට පසුව ඉවත් කළ හෙයින් ඒ නම ලැබී ඇත. "තස්මා" යනු ඔබ වහන්සේ මහලු බැවින් හා සිවුර බර වූ බැවින් යන අර්ථයයි. "ගහපතානි" යනු පාංශුකූලිකාංගය අත්හැර ගෘහපතියන් විසින් පූජා කරන සිවුරු දරන්නැයි පැවසීමයි. "නිමන්තනානි" යනු පිණ්ඩපාතිකාංගය අත්හැර සලාක බත් ආදී ආරාධිත දානයන් වළඳන්නැයි පැවසීමයි. "මම ච සන්තිකෙ" යනු ආරණ්‍යකංගය අත්හැර ගමට නුදුරු සේනාසනයන්හි වාසය කරන්නැයි පැවසීමයි.

නනු ච යථා රාජා සෙනාපතිං සෙනාපතිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා තස්ස රාජූපට්ඨානාදිනා අත්තනො කම්මෙන ආරාධෙන්තස්සෙව තං ඨානන්තරං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්ස දදමානො අයුත්තං නාම කරොති, එවං සත්ථා මහාකස්සපත්ථෙරස්ස පච්චුග්ගමනත්ථාය තිගාවුතං මග්ගං ගන්ත්වා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකරුක්ඛමූලෙ නිසින්නො තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පාදෙත්වා තෙන සද්ධිං අත්තනො චීවරං පරිවත්තෙත්වා ථෙරං ජාතිආරඤ්ඤිකඞ්ගඤ්චෙව ජාතිපංසුකූලිකඞ්ගඤ්ච [Pg.159] අකාසි, සො තස්මිං කත්තුකම්‍යතාඡන්දෙන සත්ථු චිත්තං ආරාධෙන්තස්සෙව පංසුකූලාදීනි විස්සජ්ජාපෙත්වා ගහපතිචීවරපටිග්ගහණාදීසු නියොජෙන්තො අයුත්තං නාම කරොතීති. න කරොති. කස්මා? අත්තජ්ඣාසයත්තා. න හි සත්ථා ධුතඞ්ගානි විස්සජ්ජාපෙතුකාමො, යථා පන අඝට්ටිතා භෙරිආදයො සද්දං න විස්සජ්ජෙන්ති, එවං අඝට්ටිතා එවරූපා පුග්ගලා න සීහනාදං නදන්තීති නදාපෙතුකාමො සීහනාදජ්ඣාසයෙන එවමාහ. ථෙරොපි සත්ථු අජ්ඣාසයානුරූපෙනෙව ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, දීඝරත්තං ආරඤ්ඤිකො චෙවා’’තිආදිනා නයෙන සීහනාදං නදති.

යම්සේ රජෙකු විසින් සේනාපතියෙකු සේනාපති තනතුරෙහි තබා, ඔහු රජුට උපස්ථාන කරමින් රජුගේ කටයුතු මැනවින් ඉටුකරමින් රජු සතුටු කරන කල්හි, එම තනතුර ඔහුගෙන් ඉවත් කොට වෙනකෙකුට දීම අයෝග්‍ය ක්‍රියාවක් වන්නා සේම, බුදුරජාණන් වහන්සේ මහකාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ පිළිගැනීම පිණිස ගව් තුනක් මඟ ගෙවා රජගහනුවර හා නාලන්දාව අතර වූ බහුපුත්තක නුග රුක මුල වැඩ හිඳ ඕවාද තුනකින් උපසම්පදාව ලබා දී තමන් වහන්සේගේ සිවුර උන්වහන්සේට මාරු කර දී උන්වහන්සේව ආරණ්‍යක හා පාංශුකූලික කරවූ සේක. එසේ තිබියදී, උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිත සතුටු කරමින් සිටියදී පාංශුකූලිකාංග ආදිය අත්හැරීමට පවසා ගෘහපති සිවුරු පිළිගැනීමට යොමු කිරීම අයෝග්‍ය ක්‍රියාවක් නොවේද? නැත, එය අයෝග්‍ය නොවේ. ඒ මන්ද? අභිප්‍රාය සලකා බැලීමෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේට ධුතාංග අත්හැරවීමේ වුවමනාවක් නොතිබුණි. නමුත්, නොගැසූ බෙරයකින් ශබ්දයක් පිට නොවන්නා සේ, මෙබඳු උතුමන්ව පොලඹවන්නේ නැතිව ඔවුහු සිංහ නාද නොකරති. එබැවින් සිංහ නාද කරවීමේ අදහසින් "කාශ්‍යප, ඔබ දැන් මහලුයි" ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායට අනුකූලව "ස්වාමීනි, මම දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ ආරණ්‍යකව" ආදී වශයෙන් සිංහ නාද කළහ.

දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො නාම ආරඤ්ඤිකස්සෙව ලබ්භති, නො ගාමන්තවාසිනො. ගාමන්තස්මිඤ්හි වසන්තො දාරකසද්දං සුණාති, අසප්පායරූපානි පස්සති, අසප්පායෙ සද්දෙ සුණාති, තෙනස්ස අනභිරති උප්පජ්ජති. ආරඤ්ඤිකො පන ගාවුතං වා අඩ්ඪයොජනං වා අතික්කමිත්වා අරඤ්ඤං අජ්ඣොගාහෙත්වා වසන්තො දීපිබ්‍යග්ඝසීහාදීනං සද්දෙ සුණාති, යෙසං සවනපච්චයා අමානුසිකාසවනරති උප්පජ්ජති. යං සන්ධාය වුත්තං –

"දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං" යනු මෙලොව සැප පිණිස පවතින විහරණය ආරණ්‍යක භික්ෂුවටම ලැබේ, ගම්වැසි භික්ෂුවට නොලැබේ. ගමක වසන කල දරුවන්ගේ ශබ්ද ඇසෙයි, අසප්පාය රූප පෙනෙයි, අසප්පාය ශබ්ද ඇසෙයි, එමගින් උන්වහන්සේට නොඇල්ම හටගනී. නමුත් ආරණ්‍යක භික්ෂුව ගවුවක් හෝ යොදුනක් පමණ දුර ගොස් වනයට ඇතුළු වී වසන කල කොටින්ගේ, ව්‍යාඝ්‍රයන්ගේ, සිංහයන්ගේ ශබ්ද ඇසෙයි. ඒවා ඇසීමෙන් මිනිසුන්ගෙන් වෙන් වූ විවේකී රතිය උපදියි. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

"ශුන්‍යාගාරයකට පිවිසියා වූ, සන්සුන් සිත් ඇති, මැනවින් දහම් විදර්ශනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට මිනිසුන්ගෙන් වෙන් වූ අසිරිමත් රතියක් ඇති වේ."

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානතං. (ධ. ප. 373-374);

"යම් යම් අවස්ථාවක පංචස්කන්ධයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම විමසයි ද, එවිට නිවන දන්නා වූ ඒ තැනැත්තා ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලබයි."

‘‘පුරතො පච්ඡතො වාපි, අපරො චෙ න විජ්ජති;

තත්ථෙව ඵාසු භවති, එකස්ස රමතො වනෙ’’ති.

"ඉදිරියෙන් හෝ පසුව හෝ වෙනත් අයෙකු දක්නට නොමැති නම්, වනයෙහි හුදකලාව ඇලී වසන්නාට එහිම පහසුව ඇති වේ."

තථා පිණ්ඩපාතිකස්සෙව ලබ්භති, නො අපිණ්ඩපාතිකස්ස. අපිණ්ඩපාතිකො හි අකාලචාරී හොති, තුරිතචාරං ගච්ඡති, පරිවත්තෙති, පලිබුද්ධොව ගච්ඡති, තත්ථ ච බහුසංසයො හොති. පිණ්ඩපාතිකො පන න අකාලචාරී හොති, න තුරිතචාරං ගච්ඡති, න පරිවත්තෙති, අපලිබුද්ධොව ගච්ඡති, තත්ථ ච න බහුසංසයො හොති.

එසේම, එම සැපය පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවටම ලැබේ, පිණ්ඩපාතික නොවන භික්ෂුවට නොලැබේ. පිණ්ඩපාතික නොවන භික්ෂුව අකාලයේ හැසිරෙන්නෙකු වෙයි, ඉක්මනින් ගමන් කරයි, මාරු කරයි, බාධා සහිතවම යයි, එහි සැක සහිත බව බොහෝ වෙයි. නමුත් පිණ්ඩපාතික භික්ෂුව අකාලයේ නොහැසිරෙයි, ඉක්මන් ගමන් නැත, මාරු නොකරයි, බාධා රහිතවම යයි, එහි සැක සහිත බවක් නැත.

කථං? අපිණ්ඩපාතිකො හි ගාමතො දූරවිහාරෙ වසමානො කාලස්සෙව ‘‘යාගුං වා පාරිවාසිකභත්තං වා ලච්ඡාමි, ආසනසාලාය වා පන [Pg.160] උද්දෙසභත්තාදීසු කිඤ්චිදෙව මය්හං පාපුණිස්සතී’’ති මක්කටකසුත්තානි ඡින්දන්තො සයිතගොරූපානි උට්ඨාපෙන්තො පාතොව ගච්ඡන්තො අකාලචාරී හොති. මනුස්සෙ ඛෙත්තකම්මාදීනං අත්ථාය ගෙහා නික්ඛන්තෙයෙව සම්පාපුණිතුං මිගං අනුබන්ධන්තො විය වෙගෙන ගච්ඡන්තො තුරිතචාරී හොති. අන්තරා කිඤ්චිදෙව දිස්වා ‘‘අසුකඋපාසකො වා අසුකඋපාසිකා වා ගෙහෙ, නො ගෙහෙ’’ති පුච්ඡති, ‘‘නො ගෙහෙ’’ති සුත්වා ‘‘ඉදානි කුතො ලභිස්සාමී’’ති? අග්ගිදඩ්ඪො විය පවෙධති, සයං පච්ඡිමදිසං ගන්තුකාමො පාචීනදිසාය සලාකං ලභිත්වා අඤ්ඤං පච්ඡිමදිසාය ලද්ධසලාකං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං පච්ඡිමදිසං ගමිස්සාමි, මම සලාකං තුම්හෙ ගණ්හථ, තුම්හාකං සලාකං මය්හං දෙථා’’ති සලාකං පරිවත්තෙති. එකං වා පන සලාකභත්තං ආහරිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො ‘‘අපරස්සාපි සලාකභත්තස්ස පත්තං දෙථා’’ති මනුස්සෙහි වුත්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පත්තං දෙථ, අහං මය්හං පත්තෙ භත්තං පක්ඛිපිත්වා තුම්හාකං පත්තං දස්සාමී’’ති අඤ්ඤස්ස පත්තං දාපෙත්වා භත්තෙ ආහටෙ අත්තනො පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පත්තං පටිදෙන්තො පත්තං පරිවත්තෙති නාම. විහාරෙ රාජරාජමහාමත්තාදයො මහාදානං දෙන්ති, ඉමිනා ච භිය්‍යො දූරගාමෙ සලාකා ලද්ධා, තත්ථ අගච්ඡන්තො පුන සත්තාහං සලාකං න ලභතීති අලාභභයෙන ගච්ඡති, එවං ගච්ඡන්තො පලිබුද්ධො හුත්වා ගච්ඡති නාම. යස්ස චෙස සලාකභත්තාදිනො අත්ථාය ගච්ඡති, ‘‘තං දස්සන්ති නු ඛො මෙ, උදාහු න දස්සන්ති, පණීතං නු ඛො දස්සන්ති, උදාහු ලූඛං, ථොකං නු ඛො, උදාහු බහුකං, සීතලං නු ඛො, උදාහු උණ්හ’’න්ති එවං තත්ථ ච බහුසංසයො හොති.

එය කෙසේ ද? පින්ඩපාතික ධුතංගය සමාදන් නොවූ, ගමෙන් බැහැර දුර විහාරයක වසන භික්ෂුවක්, 'මම උදෑසන ම කැඳ හෝ ඉතිරි වූ බත් ලබන්නෙමි, නැතහොත් ආසන ශාලාවේ දී උදේස්සභත්ත ආදී දානයන්ගෙන් මට යමක් ලැබෙනු ඇතැයි' සිතා, මකුළු දැල් කඩමින්, නිදා සිටින ගවයන් නඟුටුවමින් ඉතා උදෑසන ම (ගමට) යන්නේ 'අකාලචාරී' (වැරදි වේලාවෙහි හැසිරෙන්නෙකු) වෙයි. ගොවිතැන් ආදී කටයුතු සඳහා නිවෙස්වලින් පිටත් වන මිනිසුන් මුණගැසීම පිණිස මුවෙකු පසුපස පන්නන්නෙකු මෙන් වේගයෙන් යන්නේ 'තුරිතචාරී' (කලබලයෙන් හැසිරෙන්නෙකු) වෙයි. මඟ දී යමෙකු දැක, 'අසවල් උපාසකයා හෝ උපාසිකාව ගෙදර සිටී ද? නැද්ද?' කියා විමසයි. 'ගෙදර නැත' යන්න අසා, 'දැන් මට කොහෙන් (දන්) ලැබේද?' කියා ගින්නෙන් පිළිස්සුණෙකු මෙන් වෙව්ලයි. තමන් බස්නාහිර දෙසට යෑමට කැමති ව සිටිය ද, නැගෙනහිර දිශාවට හිමි සලාකයක් (දන් පතක්) ලැබුණහොත්, බස්නාහිර දිශාවට හිමි සලාකයක් ලැබුණු වෙනත් භික්ෂුවක් වෙත ගොස්, 'ස්වාමීනි, මම බස්නාහිර දිශාවට යන්නෙමි, මගේ සලාකය ඔබ වහන්සේ ගන්න, ඔබ වහන්සේගේ සලාකය මට දෙන්න' කියා සලාක මාරු කරයි. නැතහොත් එක් සලාක බතක් ගෙන වළඳන අතරතුර, 'තවත් සලාක බතක් සඳහා පාත්‍රය දෙන්නැයි' මිනිසුන් කී විට, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍රය දෙන්න, මම මගේ පාත්‍රයට බත් බෙදාගෙන ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍රය දෙන්නෙමි' කියා, අන්‍ය භික්ෂුවකගේ පාත්‍රය ගෙන්වා ගෙන, බත් ගෙනවුත් තම පාත්‍රයට දමාගෙන එම පාත්‍රය ආපසු දීම 'පාත්‍ර මාරු කිරීම' නම් වෙයි. විහාරයෙහි රජවරු, ඇමතිවරු ආදීන් මහා දානයක් පවත්වන කල්හි, මේ භික්ෂුවට ඊට වඩා දුර බැහැර ගමක සලාකයක් ලැබුණොත්, එහි නොගියහොත් නැවත සත් දිනක් යනතුරු සලාකය නොලැබේ යැයි යන 'අලාභ භීතියෙන්' එහි යයි. මෙසේ යන්නා වූ භික්ෂුව 'පලිබුද්ධ' (බැඳීමක් සහිතව) යන්නේ නමි. මේ සලාක බත් ආදිය සඳහා යන ඔහුට, 'ඔවුහු මට එය දෙත් ද? නැද්ද? ප්‍රණීත දෙයක් දෙත් ද? නැතහොත් රූක්ෂ දෙයක් ද? ස්වල්පයක් දෙත් ද? නැතහොත් බොහෝ සෙයින් ද? සිසිල් දෙයක් දෙත් ද? නැතහොත් උණුසුම් දෙයක් ද?' කියා එහි දී බොහෝ සැක සංකා ඇති වෙයි.

පිණ්ඩපාතිකො පන කාලස්සෙව වුට්ඨාය වත්තපටිවත්තං කත්වා සරීරං පටිජග්ගිත්වා වසනට්ඨානං පවිසිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකත්වා කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා මහාජනස්ස උළුඞ්කභික්ඛාදීනි දාතුං පහොනකකාලෙ ගච්ඡතීති න අකාලචාරී හොති, එකෙකං පදවාරං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා විපස්සන්තො ගච්ඡතීති න තුරිතචාරී හොති, අත්තනො ගරුභාවෙන ‘‘අසුකො ගෙහෙ, න ගෙහෙ’’ති න පුච්ඡති, සලාකභත්තාදීනියෙව න ගණ්හාති. අගණ්හන්තො කිං පරිවත්තෙස්සති? න අඤ්ඤස්ස වසෙන පලිබුද්ධොව හොති[Pg.161], කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො යථාරුචි ගච්ඡති, ඉතරො විය න බහුසංසයො හොති. එකස්මිං ගාමෙ වා වීථියා වා අලභිත්වා අඤ්ඤත්ථ චරති. තස්මිම්පි අලභිත්වා අඤ්ඤත්ථ චරන්තො මිස්සකොදනං සඞ්කඩ්ඪිත්වා අමතං විය පරිභුඤ්ජිත්වා ගච්ඡති.

නමුත් පින්ඩපාතික භික්ෂුව වනාහි, ඉතා අලුයම අවදි වී වත් පිළිවෙත් කොට, සිරුර පිරිසිදු කරගෙන, වාසස්ථානයට වැදී කමටහන් මෙනෙහි කරයි. ඉන්පසු සුදුසු කාලය සලකා බලා, මිනිසුන්ට හැඳි වත් (කැඳ) ආදිය දානය කිරීමට හැකි කාලයෙහි වඩින බැවින් 'අකාලචාරී' නොවේ. පියවරක් පාසා සයකට බෙදා (විදර්ශනා කරමින්) වඩින බැවින් 'තුරිතචාරී' නොවේ. ස්වකීය ගෞරවණීය බව නිසා, 'අසවල් තැනැත්තා ගෙදර සිටී ද? නැද්ද?' කියා නොවිමසයි. සලාක බත් ආදිය ද පිළිගන්නේ නැත. එසේ පිළිනොගන්නා ඔහු කුමක් මාරු කරන්න ද? අන් අය නිසා ඔහුට බාධාවක් ද නැත. කමටහන් මෙනෙහි කරමින් තම කැමැත්ත පරිදි වඩියි. අන් අය මෙන් ඔහුට බොහෝ සැක සංකා ද නැත. එක් ගමක හෝ එක් වීදියක (දන්) නොලැබුණහොත් වෙනත් තැනක හැසිරෙයි. එහි ද නොලැබුණහොත් වෙනත් තැනක හැසිරෙමින්, ලැබෙන මිශ්‍ර ආහාර එක් රැස් කරගෙන එය අමෘතයක් මෙන් වළඳා වඩියි.

පංසුකූලිකස්සෙව ලබ්භති, නො අපංසුකූලිකස්ස. අපංසුකූලිකො හි වස්සාවාසිකං පරියෙසන්තො චරති, න සෙනාසනසප්පායං පරියෙසති. පංසුකූලිකො පන න වස්සාවාසිකං පරියෙසන්තො චරති, සෙනාසනසප්පායමෙව පරියෙසති. තෙචීවරිකස්සෙව ලබ්භති, න ඉතරස්ස. අතෙචීවරිකො හි බහුභණ්ඩො බහුපරික්ඛාරො හොති, තෙනස්ස ඵාසුවිහාරො නත්ථි. අප්පිච්ඡාදීනඤ්චෙව ලබ්භති, න ඉතරෙසන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්තනො ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං සම්පස්සමානො’’ති. පඤ්චමං.

මෙම ආනිශංස ලැබෙන්නේ පාංශුකූලික භික්ෂුවට ම ය, පාංශුකූලික නොවන අයට නොවේ. මක්නිසාද යත්, පාංශුකූලික නොවන භික්ෂුව වස් වසන කාලයට අවශ්‍ය සිවුරු සොයමින් හැසිරෙන අතර, සේනාසන සප්පාය පිරික්සන්නේ නැත. නමුත් පාංශුකූලික භික්ෂුව වස් කාලයට සිවුරු සොයමින් නොහැසිර, සේනාසන සප්පාය ම සොයයි. තෙචීවරික (සිවුරු තුනක් පමණක් දරන) භික්ෂුවට ද මෙය ලැබේ, අනෙක් අයට නොවේ. මක්නිසාද යත්, තෙචීවරික නොවන භික්ෂුව බොහෝ බඩු බාහිරාදිය හා පිරිකර ඇත්තෙකු වන බැවින් ඔහුට පහසු විහරණයක් නැත. අල්පේච්ඡාදී ගුණයන් ඇත්තන්ට ම මෙය ලැබේ, අනෙක් අයට නොලැබේ. එබැවින් 'තමාගේ දෘෂ්ටධර්ම සුඛ විහරණය සලකමින්' යැයි (මහා කාශ්‍යප හිමියන් විසින්) පවසන ලදී. පස්වන (සූත්‍රයයි).

6. ඔවාදසුත්තවණ්ණනා

6. ඕවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

149. ඡට්ඨෙ අහං වාති කස්මා ආහ? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපනත්ථං. කිං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා නත්ථීති? අත්ථි. එවං පනස්ස අහොසි ‘‘ඉමෙ න චිරං ඨස්සන්ති, කස්සපො පන වීසවස්සසතායුකො, සො මයි පරිනිබ්බුතෙ සත්තපණ්ණිගුහායං නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගහං කත්වා මම සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණකාලපවත්තනකං කරිස්සති, අත්තනො තං ඨානෙ ඨපෙමි, එවං භික්ඛූ කස්සපස්ස සුස්සූසිතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති. තස්මා එවමාහ. දුබ්බචාති දුක්ඛෙන වත්තබ්බා. දොවචස්සකරණෙහීති දුබ්බචභාවකරණෙහි. අප්පදක්ඛිණග්ගාහිනොති අනුසාසනිං සුත්වා පදක්ඛිණං න ගණ්හන්ති යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජන්ති, අප්පටිපජ්ජන්තා වාමගාහිනො නාම ජාතාති දස්සෙති. අච්චාවදන්තෙති අතික්කම්ම වදන්තෙ, සුතපරියත්තිං නිස්සාය අතිවිය වාදං කරොන්තෙති අත්ථො. කො බහුතරං භාසිස්සතීති ධම්මං කථෙන්තො කො බහුං භාසිස්සති, කිං ත්වං, උදාහු අහන්ති? කො සුන්දරතරන්ති, එකො බහුං භාසන්තො අසහිතං අමධුරං භාසති, එකො සහිතං මධුරං, තං සන්ධායාහ ‘‘කො සුන්දරතර’’න්ති? එකො පන බහුඤ්ච සුන්දරඤ්ච කථෙන්තො චිරං න භාසති, ලහුඤ්ඤෙව උට්ඨාති, එකො අද්ධානං පාපෙති, තං සන්ධායාහ ‘‘කො චිරතර’’න්ති? ඡට්ඨං.

149. හයවන සූත්‍රයෙහි 'මම' යැයි කියා පවසන ලද්දේ කුමක් නිසා ද? මහා කාශ්‍යප තේරණුවන් තමන් වහන්සේගේ තනතුරෙහි තැබීම පිණිස ය. සැරියුත් මුගලන් දෙනම වැඩසිටියේ නැද්ද? වැඩසිටියහ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: 'මොවුහු වැඩි කාලයක් නොසිටිති. නමුත් කාශ්‍යප වනාහි එකසිය විසි වසරක් ආයුෂ ඇත්තෙකි. ඔහු මා පිරිනිවන් පෑ පසු සත්තපණ්ණි ගුහාවේ වැඩ හිඳ ධර්ම විනය සංගායනා කොට, මාගේ ශාසනය වසර පන්දහසක් පවතින සේ සිදු කරනු ඇත. එබැවින් ඔහු මාගේ තනතුරෙහි තබමි. එවිට භික්ෂූහු කාශ්‍යපගේ වචනයට සවන් දිය යුතු යැයි සිතන්නාහ.' එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. 'දුබ්බච' යනු අපහසුවෙන් කීකරු කළ යුතු තැනැත්තා ය. 'දෝවචස්සකරණෙහි' යනු නපුරු වචන කතා කරන ස්වභාවය ඇති කරන කරුණු ය. 'අප්පදක්ඛිණග්ගාහිනෝ' යනු අවවාදය අසා එය ගෞරවයෙන් පිළිනොගන්නා, අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නේ නැති අයයි. අනුශාසනා නොපිළිපදින්නන් 'වාමගාහී' (වැරදි ලෙස වටහා ගන්නන්) බවට පත් වී ඇති බව පෙන්වයි. 'අච්චාවදන්තේ' යනු එකිනෙකා අභිබවා කතා කිරීමයි; ඉගෙන ගත් පර්යාප්තිය ඇසුරු කරගෙන පමණ ඉක්මවා වාද කිරීම යන්න අර්ථයයි. 'කවුරුන් වැඩියෙන් කතා කරයි ද' යනු ධර්මය දේශනා කරන විට කවුරුන් වැඩියෙන් කතා කරයි ද, ඔබ ද නැතහොත් මම ද යන්නයි. 'කවුරුන් වඩාත් යහපත් ලෙස කතා කරයි ද' යනු, එක් අයෙක් බොහෝ වේලාවක් කතා කළ ද එය පූර්වාපර සබඳතාවක් නැති, මධුර නොවන ලෙස කතා කරයි; තවකෙකු පූර්වාපර සබඳතා ඇතිව මධුර ලෙස කතා කරයි. එය අරභයා 'කවුරුන් වඩා යහපත් ද' කියා වදාළ සේක. තවද එක් අයෙක් බොහෝ දේ මධුර ලෙස කතා කළත් වැඩි වේලාවක් කතා නොකරයි, වහා අවසන් කරයි; තවත් අයෙක් දීර්ඝ කාලයක් දේශනය පවත්වයි. එය අරභයා 'කවුරුන් දීර්ඝ කාලයක් කතා කරයි ද' කියා වදාළ සේක. හයවන (සූත්‍රයයි).

7. දුතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

7. දෙවන ඕවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

150. සත්තමෙ [Pg.162] සද්ධාති ඔකප්පනසද්ධා. වීරියන්ති කායිකචෙතසිකං වීරියං. පඤ්ඤාති කුසලධම්මජානනපඤ්ඤා. න සන්ති භික්ඛූ ඔවාදකාති ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඔවාදකා අනුසාසකා කල්‍යාණමිත්තා නත්ථීති ඉදං, භන්තෙ, පරිහානන්ති දස්සෙති. සත්තමං.

150. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධා' යනු (බුද්ධාදී අරමුණුවල) බැසගත් විශ්වාසයයි. 'වීිරිය' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. 'පඤ්ඤා' යනු කුසල් දහම් දැනගන්නා ප්‍රඥාවයි. 'න සන්ති භික්ඛූ ඕවාදකා' යනු මේ පුද්ගලයාට අවවාද අනුශාසනා කරන කල්‍යාණ මිත්‍රයන් නැති බවයි. ස්වාමීනි, මෙය පිරිහීමක් බව පෙන්වයි. හත්වන (සූත්‍රයයි).

8. තතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

8. තෙවන ඕවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

151. අට්ඨමෙ තථා හි පනාති පුබ්බෙ සොවචස්සතාය, එතරහි ච දොවචස්සතාය කාරණපට්ඨපනෙ නිපාතො. තත්‍රාති තෙසු ථෙරෙසු. කො නාමායං භික්ඛූති කො නාමො අයං භික්ඛු? කිං තිස්සත්ථෙරො කිං නාගත්ථෙරොති? තත්‍රාති තස්මිං එවං සක්කාරෙ කයිරමානෙ. තථත්තායාති තථාභාවාය, ආරඤ්ඤිකාදිභාවායාති අත්ථො. සබ්‍රහ්මචාරිකාමොති ‘‘ඉමෙ මං පරිවාරෙත්වා චරන්තූ’’ති එවං කාමෙති ඉච්ඡති පත්ථෙතීති සබ්‍රහ්මචාරිකාමො. තථත්තායාති ලාභසක්කාරනිබ්බත්තනත්ථාය. බ්‍රහ්මචාරුපද්දවෙනාති යො සබ්‍රහ්මචාරීනං චතූසු පච්චයෙසු අධිමත්තච්ඡන්දරාගො උපද්දවොති වුච්චති, තෙන උපද්දුතා. අභිපත්ථනාති අධිමත්තපත්ථනා. බ්‍රහ්මචාරිඅභිපත්ථනෙනාති බ්‍රහ්මචාරීනං අධිමත්තපත්ථනාසඞ්ඛාතෙන චතුපච්චයභාවෙන. අට්ඨමං.

151. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'තථා හි පන' යනු පෙර (ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි) කීකරු බව ද, දැන් (පසු කාලයෙහි) අකීකරු බව ද යන කරුණු දැක්වීමේ නිපාතයකි. 'තත්‍ර' යනු එම තෙරවරුන් අතුරින් යන්නයි. 'කෝ නාමායං භික්ඛූ' යනු මේ භික්ෂුව කවර නමකින් යුක්ත ද? තිස්ස තෙරුන් ද? නාග තෙරුන් ද? යන අර්ථයයි. 'තත්‍ර' යනු එම සත්කාර ගෞරව කරනු ලබන කල්හි යන්නයි. 'තථත්තාය' යනු එම ස්වභාවය හෙවත් ආරණ්‍යක ආදී භාවය පිණිස යන අර්ථයයි. 'සබ්‍රහ්මචාරිකාමෝ' යනු "මේ අය මා පිරිවරාගෙන හැසිරෙත්වා" යි මෙසේ පතන, කැමති වන තැනැත්තා ය. 'තථත්තාය' යනු ලාභ සත්කාර උපදවා ගැනීම පිණිස යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචාරුපද්දවේන' යනු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ සිව්පසයෙහි පවත්නා යම් අධික කැමැත්තක් ඇද්ද, එය උපද්‍රවය යැයි කියනු ලැබේ. එයින් පීඩිත වූ යන්නයි. 'අභිපත්ථනා' යනු අධික ප්‍රාර්ථනාවයි. 'බ්‍රහ්මචාරී අභිපත්ථනේන' යනු සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි පවත්නා අධික ප්‍රාර්ථනාව නම් වූ සිව්පසය පිළිබඳ ආශාවෙනි. අටවන සූත්‍රය නිමයි.

9. ඣානාභිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

9. ඣාන අභිඥා සූත්‍ර වර්ණනාව (විවරණය)

152. නවමෙ යාවදෙව ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමි. යානි පන ඉතො පරං විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදිනා නයෙන චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාතිආදිනා නයෙන චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධන්ති එවං නිරොධසමාපත්ති, අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදිනා නයෙන පඤ්ච ලොකිකාභිඤ්ඤා ච වුත්තා. තත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං අනුපදවණ්ණනාය චෙව භාවනාවිධානෙන ච සද්ධිං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69) විත්ථාරිතමෙව. ඡළභිඤ්ඤාය පන ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයෙන. අනාසවන්ති ආසවානං අපච්චයභූතං. චෙතොවිමුත්තින්ති අරහත්තඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තඵලපඤ්ඤං. නවමං.

152. නවවන සූත්‍රයෙහි 'යාවදේව ආකංඛාමි' යනු යම් තාක් කැමති වෙම් ද යන්නයි. මින් මතු 'විවිච්චේව කාමේහි' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ රූපාවචර ඣාන සතර ද, 'සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ අරූප සමාපත්ති සතර ද, 'සබ්බසෝ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවේදයිතනිරෝධං' යන නිරෝධ සමාපත්තිය ද, 'අනේකවිහිතං ඉද්ධිවිධං' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ ලෞකික අභිඥා පහ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල පද විවරණය හා භාවනා ක්‍රම ද සමඟ විසුද්ධිමග්ගයෙහි මා විසින් විස්තර කරන ලද්දේ ම ය. ෂඩභිඥාවන්හි 'ආසවානං ඛයා' යනු ආසවයන් ක්ෂය වීමෙනි. 'අනාසවං' යනු ආසවයන්ට ප්‍රත්‍ය නොවන භාවයයි. 'චේතෝවිමුත්තිං' යනු අර්හත් ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවයි. නවවන සූත්‍රය නිමයි.

10. උපස්සයසුත්තවණ්ණනා

10. උපස්සය සූත්‍ර වර්ණනාව

153. දසමෙ [Pg.163] ආයාම, භන්තෙති කස්මා භික්ඛුනීඋපස්සයගමනං යාචති? න ලාභසක්කාරහෙතු, කම්මට්ඨානත්ථිකා පනෙත්ථ භික්ඛුනියො අත්ථි, තා උස්සුක්කාපෙත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙස්සාමීති යාචති. නනු ච සො සයම්පි තෙපිටකො බහුස්සුතො, කිං සයං කථෙතුං න සක්කොතීති? නො න සක්කොති. බුද්ධපටිභාගස්ස පන සාවකස්ස කථං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති යාචති. බහුකිච්චො ත්වං බහුකරණීයොති කිං ථෙරො නවකම්මාදිපසුතො, යෙන නං එවමාහාති? නො, සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ චතස්සො පරිසා ආනන්දත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉදානි කස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා චරථ, කස්ස පරිවෙණං සම්මජ්ජථ, කස්ස මුඛොදකං දෙථා’’ති රොදන්ති පරිදෙවන්ති. ථෙරො ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, වුද්ධසරීරෙපි නිල්ලජ්ජොව මච්චුරාජා පහරි. එසා සඞ්ඛාරානං ධම්මතා, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථා’’ති පරිසං සඤ්ඤාපෙති. ඉදමස්ස බහුකිච්චං. තං සන්ධාය ථෙරො එවමාහ. සන්දස්සෙසීති පටිපත්තිගුණං දස්සෙසි. සමාදපෙසීති ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති සමුස්සාහෙසි. සම්පහංසෙසීති පටිලද්ධගුණෙන මොදාපෙසි.

153. දසවන සූත්‍රයෙහි 'ස්වාමීනි, වඩිනු මැනවි' යැයි ආනන්ද තෙරුන් භික්ෂුණී ආශ්‍රමයට වැඩම කිරීමට ඇරයුම් කළේ කුමට ද? ලාභ සත්කාර උදෙසා නොවේ. එහි කමටහන් අපේක්ෂා කරන භික්ෂුණීන් සිටින බැවින්, ඔවුන් උනන්දු කරවා කමටහන් දේශනා කරවනු පිණිස ඇරයුම් කළහ. උන්වහන්සේ ද ත්‍රිපිටකධර බහුශ්‍රැතයෙකු බැවින් තමන් වහන්සේට ම දේශනා කළ නොහැකි ද? නොහැකි නොවේ. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේ බඳු මහා ශ්‍රාවකයෙකුගේ (කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ) වචනය වඩාත් විශ්වාස කටයුතු යැයි ඔවුන් සිතනු ඇතැයි සලකා මෙසේ ඇරයුම් කළහ. 'ඔබ බොහෝ කිස (කටයුතු) ඇත්තෙකි...' යැයි වදාළේ ආනන්ද තෙරුන් නවකම් ආදියෙහි නියුතු වූ නිසා ද? නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි සිව්වනක් පිරිස ආනන්ද තෙරුන් වෙත පැමිණ 'ස්වාමීනි, දැන් කවරෙකුගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන හැසිරෙමු ද, කවරෙකුගේ පිරිවෙන් අමදිමු ද, කවරෙකුට මුඛ සෝදන පැන් දෙමු ද' යැයි හඬා වැලපෙද්දී, 'සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ, බුදු සිරුරට පවා මාරයා පහර දුන්නේ ය... එබැවින් ශෝක නොකරන්න' යැයි පිරිස සැනසූහ. මෙය උන්වහන්සේගේ බොහෝ වූ කටයුත්තයි. එය අරභයා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ එසේ වදාළහ. 'සන්දස්සේසි' යනු පිළිවෙත් ගුණය දැක්වී ය. 'සමාදපේසි' යනු (කමටහන්) සමාදන් කරවී ය. 'සමුත්තේජේසි' යනු උනන්දු කරවී ය. 'සම්පහංසේසි' යනු ලද ගුණයෙන් සතුටු කරවී ය.

ථුල්ලතිස්සාති සරීරෙන ථූලා, නාමෙන තිස්සා. වෙදෙහමුනිනොති පණ්ඩිතමුනිනො. පණ්ඩිතො හි ඤාණසඞ්ඛාතෙන වෙදෙන ඊහති සබ්බකිච්චානි කරොති, තස්මා ‘‘වෙදෙහො’’ති වුච්චති. වෙදෙහො ච සො මුනි චාති, වෙදෙහමුනි. ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤතීති තිපිටකධරස්ස ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස සම්මුඛෙ සයං අරඤ්ඤවාසී පංසුකූලිකො සමානො ‘‘ධම්මකථිකො අහ’’න්ති ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤති. ඉදං කිං පන, කථං පනාති? අවජානමානා භණති. අස්සොසීති අඤ්ඤෙන ආගන්ත්වා ආරොචිතවසෙන අස්සොසි. ආගමෙහි ත්වං, ආවුසොති තිට්ඨ ත්වං, ආවුසො. මා තෙ සඞ්ඝො උත්තරි උපපරික්ඛීති මා භික්ඛුසඞ්ඝො අතිරෙකඔකාසෙ තං උපපරික්ඛීති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ආනන්දෙන බුද්ධපටිභාගො සාවකො වාරිතො, එකා භික්ඛුනී න වාරිතා, තාය සද්ධිං සන්ථවො වා සිනෙහො වා භවිස්සතී’’ති මා තං සඞ්ඝො එවං අමඤ්ඤීති.

'ථුල්ලතිස්සා' යනු ශරීරයෙන් මහත් වූ, නමින් තිස්සා නම් වූ තැනැත්තියයි. 'වේදේහමුනිනෝ' යනු පණ්ඩිත මුණිවරයාගේ (ආනන්ද තෙරුන්ගේ) යන්නයි. මක්නිසාද යත්, පණ්ඩිතයා 'වේද' නම් වූ ඥානයෙන් සියලු කටයුතු සම්පාදනය කරයි, එබැවින් 'වේදේහ' යැයි කියනු ලැබේ. පණ්ඩිත ද වන මුණි ද වන බැවින් 'වේදේහ මුණි' නම් වේ. 'ධම්මං භාසිතබ්බං මඤ්ඤති' යනු ත්‍රිපිටකධර ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද තෙරුන් ඉදිරියෙහි, වනවාසී පංසුකූලික වූ තමන් 'මම ධර්ම කථිකයෙක්මි' යි සිතා ධර්මය දේශනා කළ යුතු යැයි සිතීමයි. ඇය මෙසේ කීවේ (අනෙක් තෙරුන්) හෙළා දකිමිනි. 'අස්සෝසි' යනු වෙනත් අයෙකු පැමිණ දැන්වූ බැවින් ඇසුයේ ය යන්නයි. 'ආගමේහි ත්වං ආවුසෝ' යනු ඇවැත්නි, ඔබ මොහොතක් ඉවසන්න (නවතින්න) යන්නයි. 'මා තේ සංඝෝ උත්තරි උපපරික්ඛි' යනු මහා සංඝයා වහන්සේ වැඩිදුරටත් ඔබ ගැන විමසීමක් නොකරත්වා යන්නයි. මෙයින් අදහස් කළේ, ආනන්ද තෙරුන් බුදුසමාන මහා ශ්‍රාවකයෙකු වැළැක්වූයේ නැත, එක් භික්ෂුණියක් පමණක් වැළැක්වී ය, ඇය සමඟ යම් ඇල්මක් හෝ මිත්‍රත්වයක් ඇතැයි සංඝයා වහන්සේ නොසිතත්වා යන්නයි.

ඉදානි [Pg.164] අත්තනො බුද්ධපටිභාගභාවං දීපෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසොතිආදිමාහ? සත්තරතනන්ති සත්තහත්ථප්පමාණං. නාගන්ති හත්ථිං. අඩ්ඪට්ඨරතනං වාති අඩ්ඪරතනෙන ඌනඅට්ඨරතනං, පුරිමපාදතො පට්ඨාය යාව කුම්භා විදත්ථාධිකසත්තහත්ථුබ්බෙධන්ති අත්ථො. තාලපත්තිකායාති තරුණතාලපණ්ණෙන. චවිත්ථාති චුතා, න මතා වා නට්ඨා වා, බුද්ධපටිභාගස්ස පන සාවකස්ස උපවාදං වත්වා මහාකස්සපත්ථෙරෙ ඡහි අභිඤ්ඤාහි සීහනාදං නදන්තෙ තස්සා කාසාවානි කණ්ටකසාඛා විය කච්ඡුසාඛා විය ච සරීරං ඛාදිතුං ආරද්ධානි, තානි හාරෙත්වා සෙතකානි නිවත්ථක්ඛණෙයෙවස්සා චිත්තස්සාදො උදපාදීති. දසමං.

දැන් තමන් වහන්සේගේ බුදුසමාන ගුණය දක්වමින් 'ඇවැත්නි, ඒ කුමක් සිතන්නෙහි ද?' යනාදිය වදාළහ. 'සත්තරතනං' යනු සත් රියන් ප්‍රමාණයයි. 'නාගං' යනු ඇතායි. 'අඩ්ඪට්ඨරතනං වා' යනු අඩ රියනක් අඩු අට රියනකි (සත් රියන් හමාරකි). පෙර පාදයේ සිට කුම්භස්ථලය දක්වා වියතක් සහිත සත් රියන් උස යන්න අර්ථයයි. 'තාලපත්තිකාය' යනු ළපටි තල කොළයකිනි. 'චවිත්ථා' යනු චුත වූවා (ශාසනයෙන් බැහැර වූවා) යන්නයි. මිය ගියා හෝ විනාශ වූවා නොවේ. බුදුසමාන ශ්‍රාවක මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ට අපහාස කොට, උන්වහන්සේ ෂඩභිඥා බලයෙන් සීහනාද පවත්වද්දී, ඇගේ සිවුරු කටු අතු මෙන් ද කසන (කැසීම ඇති කරන) අතු මෙන් ද ශරීරය පෙළන්නට විය. ඒවා ඉවත් කොට සුදු වස්ත්‍ර හැඳි කෙණෙහි ම ඇයට චිත්ත ප්‍රසාදය (සැනසීම) ඇති විය. දසවන සූත්‍රය නිමයි.

11. චීවරසුත්තවණ්ණනා

11. චීවර සූත්‍ර වර්ණනාව

154. එකාදසමෙ දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති රාජගහං පරිවාරෙත්වා ඨිතස්ස ගිරිනො දක්ඛිණභාගෙ ජනපදො දක්ඛිණාගිරි නාම, තස්මිං චාරිකං චරතීති අත්ථො. චාරිකා ච නාම දුවිධා හොති තුරිතචාරිකා ච අතුරිතචාරිකා ච. තත්ථ යං එකච්චො එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා පත්තචීවරං අංසෙ ලග්ගෙත්වා ඡත්තං ආදාය සරීරතො සෙදෙහි පග්ඝරන්තෙහි දිවසෙන සත්තට්ඨයොජනානි ගච්ඡති, යං වා පන බුද්ධා කිඤ්චිදෙව බොධනෙය්‍යසත්තං දිස්වා යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි ඛණෙන ගච්ඡන්ති, එසා තුරිතචාරිකා නාම. දෙවසිකං පන ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං තිගාවුතං යොජනන්ති එත්තකං අද්ධානං අජ්ජතනාය නිමන්තනං අධිවාසයතො ජනසඞ්ගහං කරොතො ගමනං, එසා අතුරිතචාරිකා නාම. අයං ඉධ අධිප්පෙතා.

154. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'දක්ඛිණාගිරිස්මිං' යනු රජගහ නුවර පිරිවරා පිහිටි පර්වතයේ දකුණු දිග ජනපදය දක්ඛිණාගිරියයි. එහි චාරිකාවේ හැසිරෙති යන්න අර්ථයයි. චාරිකාව නම් 'තුරිත චාරිකාව' හා 'අතුරිත චාරිකාව' යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි යම් මහණෙක් එක් සිවුරක් හැඳ, තවකක් පෙරවා, පාත්‍ර සිවුරු කර තබා, කුඩයක් ද ගෙන දහදිය වගුරුවමින් දිනකට යොදුන් හත අටක් යයි ද, නැතහොත් බුදුවරු යම් අවබෝධය ලැබිය යුතු සත්ත්වයෙකු දැක යොදුන් සියයක් දහසක් වුව ද මොහොතකින් වඩිත් ද, මෙය 'තුරිත චාරිකාව' නම් වේ. දිනපතා ගාවුතක්, යොදුන් භාගයක්, ගාවුත තුනක් හෝ යොදුනක් වැනි දුරක් වඩිමින් එදිනට ලැබෙන ආරාධනා පිළිගනිමින් ජනයාට අනුග්‍රහ කරමින් වඩින ගමන 'අතුරිත චාරිකාව' නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙයයි.

නනු ච ථෙරො පඤ්චවීසති වස්සානි ඡායා විය දසබලස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො ගච්ඡන්තොව අහොසි, ‘‘කහං ආනන්දො’’ති වචනස්ස ඔකාසමෙව න අදාසි, සො කිස්මිං කාලෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං චාරිකං චරිතුං ඔකාසං ලභතීති? සත්ථු පරිනිබ්බානසංවච්ඡරෙ. පරිනිබ්බුතෙ කිර සත්ථරි මහාකස්සපත්ථෙරො සත්ථු පරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං පඤ්චසතෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා, ‘‘ආවුසො, මයං රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මවිනයං සඞ්ගායිස්සාම, තුම්හෙ පුරෙ [Pg.165] වස්සූපනායිකාය අත්තනො පලිබොධං උච්ඡින්දිත්වා රාජගහෙ සන්නිපතථා’’ති වත්වා අත්තනා රාජගහං ගතො. ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතො පත්තචීවරං ආදාය මහාජනං සඤ්ඤාපෙන්තො සාවත්ථිං ගන්ත්වා තතො නික්ඛම්ම රාජගහං ගච්ඡන්තො දක්ඛිණාගිරිස්මිං චාරිකං චරි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

ඇත්ත වශයෙන්ම ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වසර විසි පහක් පුරා සෙවණැල්ලක් මෙන් දසබලයන් වහන්සේගේ පසුපසින්ම වැඩම කළහ. "ආනන්ද කොහේද?" යනුවෙන් විමසීමට බුදුරජාණන් වහන්සේට අවස්ථාවක් පවා ඉතිරි නොකළහ. එබඳු වූ උන්වහන්සේ කිනම් කාලයක භික්ෂු සංඝයා සමඟ චාරිකාවේ හැසිරීමට අවස්ථාවක් ලැබුවේද? බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ වර්ෂයේදීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම නිසා රැස් වූ භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයේ වැඩ හිඳ ධර්ම විනය සංගායනා කිරීම පිණිස භික්ෂූන් පන්සිය නමක් තෝරාගෙන, "ඇවැත්නි, අපි රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්ම විනය සංගායනා කරන්නෙමු. ඔබ වහන්සේලා පෙර වස් එළඹීමට පෙර තමන්ගේ පලිබෝධයන් (බැඳීම්) කපා හැර රජගහ නුවරට රැස් වන්න" යැයි පවසා තමන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩම කළහ. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මහා ජනයාට කරුණු වටහා දෙමින් සැවැත් නුවරට වැඩම කොට, එතැනින් නික්ම රජගහ නුවරට වඩින අතරතුර දක්ඛිණාගිරි ජනපදයෙහි චාරිකාවේ හැසිරුණහ. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

යෙභුය්‍යෙන කුමාරභූතාති යෙ තෙ හීනායාවත්තා නාම, තෙ යෙභුය්‍යෙන කුමාරකා දහරා තරුණා එකවස්සිකද්වෙවස්සිකා භික්ඛූ චෙව අනුපසම්පන්නකුමාරකා ච. කස්මා පනෙතෙ පබ්බජිතා, කස්මා හීනායාවත්තාති? තෙසං කිර මාතාපිතරො චින්තෙසුං – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො සත්ථු විස්සාසිකො අට්ඨ වරෙ යාචිත්වා උපට්ඨහති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං සත්ථාරං ගහෙත්වා ගන්තුං සක්කොති, අම්හාකං දාරකෙ එතස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙම, සො සත්ථාරං ගහෙත්වා ආගමිස්සති, තස්මිං ආගතෙ මයං මහාසක්කාරං කාතුං ලභිස්සාමා’’ති. ඉමිනා තාව කාරණෙන නෙසං ඤාතකා තෙ පබ්බාජෙසුං. සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ තෙසං සා පත්ථනා උපච්ඡින්නා, අථ තෙ එකදිවසෙනෙව උප්පබ්බාජෙසුං.

"බොහෝ සෙයින් තරුණ වූ" (යෙභුය්යේන කුමාරභූතා) යනු හීන වූ ගිහි බවට පත් වූවෝ වෙත්ද, ඔවුහු බොහෝ සෙයින් කුඩා දරුවන් වූ, බාල වූ, තරුණ වූ, වස් එකක් හෝ දෙකක් ඇති භික්ෂූන් සහ උපසම්පදා නොවූ සාමණේර දරුවන්ය. කුමක් හෙයින් මොවුහු පැවිදි වූයේද? කුමක් හෙයින් ගිහි බවට පත් වූයේද? ඔවුන්ගේ දෙමව්පියෝ මෙසේ සිතූහ: "ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ විශ්වාසවන්ත වූ, වර අටක් ඉල්ලා උපස්ථාන කරන කෙනෙකි. කැමති කැමති තැනකට බුදුරජාණන් වහන්සේ කැඳවාගෙන යාමට උන්වහන්සේට හැකිය. අපගේ දරුවන් උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි කරවමු. උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ කැඳවාගෙන වැඩම කරනු ඇත. එවිට අපට මහත් වූ සත්කාර කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙන්නේය" යනුවෙනි. මේ හේතුව නිසා ඔවුන්ගේ ඥාතීන් ඔවුන් පැවිදි කරවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි ඔවුන්ගේ ඒ බලාපොරොත්තුව නැති විය. ඉක්බිති ඔවුහු එක දවසින්ම උපැවිදි වූහ.

යථාභිරන්තන්ති යථාරුචියා යථාඅජ්ඣාසයෙන. තිකභොජනං පඤ්ඤත්තන්ති, ඉදං ‘‘ගණභොජනෙ අඤ්ඤත්‍ර සමයා පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 211). ඉදං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි තිණ්ණං ජනානං අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා එකතො පටිග්ගණ්හන්තානම්පි අනාපත්ති, තස්මා ‘‘තිකභොජන’’න්ති වුත්තං.

"යථාභිරන්තං" යනු රුචිය පරිදි, අදහස පරිදිය. "තිකභෝජනය පණවන ලදී" යනු "ගණ භෝජනයෙහි අන්‍ය සමයකින් තොරව ප්‍රාචිත්තිය වේ" යන මේ ශික්ෂා පදය අරභයා මහා කාශ්‍යප තෙරුන් විසින් පවසන ලදී. මන්ද යත්, එහිදී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුට අකැප ආරාධනාවක් පිළිගෙන එක්ව වැළඳුවත් ඇවැත් සිදු නොවන බැවිනි. එබැවින් "තිකභෝජනය" යැයි පවසන ලදී.

දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති දුස්සීලපුග්ගලානං නිග්ගණ්හනත්ථං. පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරායාති දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහෙනෙව පෙසලානං උපොසථපවාරණා වත්තන්ති, සමග්ගවාසො හොති, අයං තෙසං ඵාසුවිහාරො හොති, ඉමස්ස ඵාසුවිහාරස්ස අත්ථාය. මා පාපිච්ඡා පක්ඛං නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති යථා දෙවදත්තො සපරිසො කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තො පාපිච්ඡෙ නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දි, එවං අඤ්ඤෙපි පාපිච්ඡා ගණබන්ධෙන කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජමානා ගණං වඩ්ඪෙත්වා තං පක්ඛං නිස්සාය මා සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති, ඉති ඉමිනා කාරණෙන පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො. කුලානුද්දයතාය චාති භික්ඛුසඞ්ඝෙ උපොසථපවාරණං කත්වා සමග්ගවාසං වසන්තෙ [Pg.166] මනුස්සා සලාකභත්තාදීනි දත්වා සග්ගපරායණා භවන්ති, ඉති ඉමාය කුලානුද්දයතාය ච පඤ්ඤත්තන්ති අත්ථො.

"දුශ්ශීල පුද්ගලයන් මර්දනය කරනු පිණිස" යනු දුශ්ශීල පුද්ගලයන් පාලනය කිරීම සඳහාය. "ප්‍රියශීලී භික්ෂූන්ගේ පහසු විහරණය පිණිස" යනු දුශ්ශීලයන් මර්දනය කිරීමෙන්ම ප්‍රියශීලී ලජ්ජී භික්ෂූන්ට උපෝසථ පවාරණ කටයුතු නිසි පරිදි සිදුවන අතර සමගි වාසය ද ඇති වේ. මේ සඳහා මෙය පණවන ලදී. "පාපී අදහස් ඇත්තන් පක්ෂයක් ගෙන සංඝයා භේද නොකරත්වා" යන තන්හි, දේවදත්තයන් පිරිවර සමඟ කුලයන්ගෙන් විඥාපනය කරමින් වළඳමින් පාපී පිරිස ඇසුරු කොට සංඝයා භේද කළාක් මෙන්, අන්‍ය වූ පාපී භික්ෂූන් ද කල්ලි ගැසී කුලයන්ගෙන් ඉල්ලා වළඳමින් පිරිස වර්ධනය කරගෙන, ඒ පක්ෂය ඇසුරින් සංඝයා භේද නොකරත්වා යන මේ හේතුව නිසා ශික්ෂා පදය පණවන ලද බව අර්ථයයි. "කුලයන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ද" යනු, භික්ෂු සංඝයා සමගිව වසන කල්හි මිනිස්සු සලාක බත් ආදිය පූජා කර ස්වර්ග පරායණ වෙති. මෙසේ මේ දායකයන්ට අනුකම්පා කිරීම පිණිස ද මෙය පණවන ලද බව අර්ථයයි.

සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති සස්සං ඝාතෙන්තො විය ආහිණ්ඩසි. කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති කුලානි උපඝාතෙන්තො විය හනන්තො විය ආහිණ්ඩසි. ඔලුජ්ජතීති විසෙසෙන පලුජ්ජති භිජ්ජති. පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ, ආවුසො, නවප්පායාති, ආවුසො, එතෙ තුය්හං පායෙන යෙභුය්‍යෙන නවකා එකවස්සිකදුවස්සිකා දහරා චෙව සාමණෙරා ච පලුජ්ජන්ති භිජ්ජන්ති. න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති අයං කුමාරකො අත්තනො පමාණං න ජානාතීති ථෙරං තජ්ජෙන්තො ආහ.

"ගොයම් විනාශ කරන්නාක් මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය" යනු ගොයම් පාගා විනාශ කරන්නෙකු මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය යන්නයි. "කුලයන් විනාශ කරන්නාක් මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය" යනු දායකයන් පීඩාවට පත් කරමින් ඔවුන් නසන්නෙකු මෙන් හැසිරෙන්නෙහිය යන්නයි. "ඔලුජ්ජති" යනු විශේෂයෙන් වැනසෙයි, බිඳෙයි. "ඇවැත්නි, ඔබගේ නවක පිරිස වැනසෙති" යනු, ඇවැත්නි, ඔබගේ බොහෝ සෙයින් වස් එකක් හෝ දෙකක් ඇති නවක වූ මේ භික්ෂූහු ද සාමණේරයෝ ද ශාසනයෙන් පිරිහී වැනසෙති යන්නයි. "මේ දරුවා පමණ නොදනී" යනු මේ දරුවා තමාගේ ප්‍රමාණය නොදනී යැයි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ට තර්ජනය කරමින් වදාළහ.

කුමාරකවාදා න මුච්චාමාති කුමාරකවාදතො න මුච්චාම. තථා හි පන ත්වන්ති ඉදමස්ස එවං වත්තබ්බතාය කාරණදස්සනත්ථං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යස්මා ත්වං ඉමෙහි නවෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියසංවරරහිතෙහි සද්ධිං විචරසි, තස්මා කුමාරකෙහි සද්ධිං විචරන්තො කුමාරකොති වත්තබ්බතං අරහසීති.

"ළදරු යන වචනයෙන් මිදිය නොහැක්කෙමු" යනු ළදරුවෙකු යැයි කියන වචනයෙන් මිදිය නොහැකි බවයි. "එසේ වුවත් ඔබ" යන්න උන්වහන්සේට මෙසේ පැවසීමට හේතුව දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී. මෙහි අදහස මෙයයි - යම් හෙයකින් ඔබ ඉඳුරන් සංවර නැති මේ නවක භික්ෂූන් සමඟ හැසිරෙන්නෙහි ද, එබැවින් ළදරුවන් සමඟ හැසිරෙන ඔබ "ළදරුවෙකි" යැයි කියනු ලැබීමට සුදුසුය යන්න මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ අදහසයි.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සමානොති ඉදං යස්මා ථෙරස්ස ඉමස්මිං සාසනෙ නෙව ආචරියො න උපජ්ඣායො පඤ්ඤායති, සයං කාසායානි ගහෙත්වා නික්ඛන්තො, තස්මා අනත්තමනතාය අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බතං ආරොපයමානා ආහ.

"අන්‍ය තීර්ථකයෙකු වූයේ" යන මෙය, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මේ ශාසනයෙහි ආචාර්යවරයෙකු හෝ උපජ්ඣායවරයෙකු හෝ දක්නට නොලැබෙන බැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්ම පැවිද්ද ලැබූ බැවින්), උන්වහන්සේ විසින්ම සිවුරු ගෙන නික්ම ආ බැවින්, අමනාපයෙන් උන්වහන්සේ අන්‍ය තීර්ථකයෙකු ලෙස පෙන්වමින් ථුල්ලනන්දා මෙහෙණිය පැවසුවාය.

සහසාති එත්ථ රාගමොහචාරොපි සහසාචාරො, ඉදං පන දොසචාරවසෙන වුත්තං. අප්පටිසඞ්ඛාති අප්පච්චවෙක්ඛිත්වා, ඉදානි අත්තනො පබ්බජ්ජං සොධෙන්තො යත්වාහං, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසිතුන්ති ඨපෙත්වා භගවන්තං අඤ්ඤං මය්හං සත්ථාති එවං උද්දිසිතුං න ජානාමි. සම්බාධො ඝරාවාසොතිආදීසු සචෙපි සට්ඨිහත්ථෙ ඝරෙ යොජනසතන්තරෙපි වා ද්වෙ ජායම්පතිකා වසන්ති, තථාපි තෙසං සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොයෙව. රජාපථොති රාගරජාදීනං උට්ඨානට්ඨානන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ආගමනපථො’’තිපි වත්තුං වට්ටති. අලග්ගනට්ඨෙන අබ්භොකාසො වියාති අබ්භොකාසො. පබ්බජිතො හි කූටාගාරරතනමයපාසාදදෙවවිමානාදීසු පිහිතද්වාරවාතපානෙසු පටිච්ඡන්නෙසු වසන්තොපි නෙව ලග්ගති න සජ්ජති න බජ්ඣති, තෙන වුත්තං [Pg.167] ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’ති. අපිච සම්බාධො ඝරාවාසො කුසලකිරියාය ඔකාසාභාවතො රජාපථො අසංවුතසඞ්කාරට්ඨානං විය රජානං, කිලෙසරජානං සන්නිපාතට්ඨානතො, අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා කුසලකිරියාය යථා සුඛං ඔකාසසබ්භාවතො.

"සහසා" යන්නෙහි රාගයෙන් හා මෝහයෙන් හැසිරීම ද ක්ෂණික හැසිරීමකි, එහෙත් මෙහිදී ද්වේෂය නිසා පවසන ලද්දක් බව කියවේ. "අප්පටිසංඛා" යනු නුවණින් විමසා නොබලාය. දැන් තමාගේ පැවිද්දේ පාරිශුද්ධත්වය දක්වමින් "ඇවැත්නි, මම යම් දිනක සිට..." යනාදිය වදාළහ. එහි "අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු උදෙසා" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අන්‍ය වූ කෙනෙකු "මගේ ශාස්තෘවරයාය" කියා හැඳින්වීමට මම නොදනිමි යන්නයි. "ගිහිගෙය පීඩාකාරී ය" යනාදි තැන්හි, රියන් හැටක් ඇති ගෙයක හෝ යොදුන් සියයක් ඈතින් හෝ අඹුසැමියන් දෙදෙනෙකු වෙසෙත් නම්, ඔවුන්ට සකලවිධ පලිබෝධයන් ඇති බැවින් ගිහිගෙය පීඩාකාරී (සම්බාධ) මය. "රජාපථ" යනු රාගාදී කෙලෙස් ධූලි නැගෙන ස්ථානය යැයි මහා අට්ඨකථාවෙහි පවසන ලදී. "කෙලෙස් පැමිණෙන මාවත" යැයි කීම ද වටී. ඇලීමක් නැති අර්ථයෙන් විවෘත එළිමහනක් බඳු බැවින් "අබ්භෝකාශ" නම් වේ. මන්ද යත්, පැවිදි වූ උන්වහන්සේ දොර ජනෙල් වසා ආවරණය කරන ලද කූටාගාර, රත්නමය ප්‍රාසාද, දේව විමාන බඳු තැන්වල විසුවද එහි නොඇලෙන බැවින්, නොබැඳෙන බැවින් "පැවිද්ද එළිමහනකි" යැයි පවසන ලදී. තවද, ගිහිගෙය කුසල් කිරීමට අවකාශයක් නැති බැවින් පීඩාකාරී වේ. නොවැසූ කුණු ගොඩක් මෙන් කෙලෙස් ධූලි රැස්වන බැවින් "රජාපථ" වේ. පැවිද්ද කුසල් කිරීමට රිසි සේ අවකාශ ඇති බැවින් එළිමහනක් බඳු වේ.

නයිදං සුකරං…පෙ… පබ්බජෙය්‍යන්ති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපකථා – යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං චරිතබ්බං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලීනං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං, සඞ්ඛලිඛිතං ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං, ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං, යංනූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජ්ජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තං පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියාති ඤාතබ්බා, තං අනගාරියං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පටිපජ්ජෙය්‍යං.

‘නයිදං සුකරං’ යනාදී පාඨයෙහි මෙය සංක්ෂේප කථාවයි - යම් මේ ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචරියාවක් ඇද්ද, එය එක් දිනක් පවා නොකඩ කොට චරිමක චිත්තය (මරණ සිත) දක්වා පැමිණවිය යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණව හැසිරිය යුතුය. එක් දිනක් පවා කෙලෙස් මලින් කිලිටි නොකොට චරිමක චිත්තය දක්වා පැමිණවිය යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදුව, පිරියම් කරන ලද සක් ගෙඩියක් බඳු වූ ඒකාන්තයෙන්ම නිර්මල වූ ශික්ෂාත්‍රයෙහි හැසිරිය යුතුය. ගිහිගෙයි වසන්නෙකුට මෙය ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණව... පෙ... හැසිරීම පහසු නොවේ. මම හිසකේ හා රැවුල බා, කසාය පැහැය ගත් සිවුරු දරන්නන්ට සුදුසු වූ වස්ත්‍ර හැඳ පොරවා, ගිහිගෙයින් නික්ම ශාසනයෙහි පැවිදි වන්නෙම් නම් මැනවයි මෙසේ ඔහුට අදහසක් ඇති විය. මෙහි ‘අගාරිය’ යනු ගිහිගෙයට හිතකර වූ සී සෑම, වෙළඳාම වැනි කටයුතුයි. පැවිද්දෙහි එවැනි කටයුතු නැති බැවින් පැවිද්ද ‘අනාගාරිය’ (ගිහිගෙයක් නැති බව) ලෙස දත යුතුය. ඒ අනාගාරිය සඛ්‍යාත පැවිද්දට පැමිණෙන්නෙමි යනු මෙහි අදහසයි.

පටපිලොතිකානන්ති ජිණ්ණපිලොතිකානං තෙරසහත්ථොපි හි නවසාටකො දසානං ඡින්නකාලතො පට්ඨාය පිලොතිකාති වුච්චති. ඉති මහාරහානි වත්ථානි ඡින්දිත්වා කතං සඞ්ඝාටිං සන්ධාය ‘‘පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටි’’න්ති වුත්තං. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති අඩ්ඪයොජනතො පට්ඨාය මග්ගො අද්ධානන්ති වුච්චති, තං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, දීඝමග්ගං පටිපන්නොති අත්ථො.

‘පටපිලෝතිකානං’ යනු දිරාගිය රෙදි කැබලිවලින් කළ යන්නයි. රියන් දහතුනක් පමණ වූ අළුත් වස්ත්‍රයක් වුවද එහි වාටි කපා දැමූ තැන සිට ‘පිලෝතිකා’ (රෙදි කැබැල්ලක්) යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මහත් අගනා වස්ත්‍ර කපා සකස් කරන ලද සඟළ සිවුර අරභයා ‘පටපිලෝතිකානං සංඝාටිං’ යැයි කියන ලදී. ‘අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෝ’ යනු අර්ධ යොජනාවක සිට ඉදිරියට ඇති මාර්ගය ‘අද්ධාන’ (දීර්ඝ මාර්ගය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එම දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්, එනම් දුර මාර්ගයක් ගමන් කරන්නා වූ යනු අර්ථයයි.

ඉදානි යථා එස පබ්බජිතො, යථා ච අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, ඉමස්සත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං අභිනීහාරතො පට්ඨාය අනුපුබ්බිකථා කථෙතබ්බා – අතීතෙ කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා උදපාදි, තස්මිං හංසවතීනගරං උපනිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ වෙදෙහො නාම කුටුම්බිකො අසීතිකොටිධනවිභවො පාතොව සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය ගන්ධපුප්ඵාදීනි ගහෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සත්ථා මහානිසභත්ථෙරං නාම තතියසාවකං ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං [Pg.168] භික්ඛූනං ධුතවාදානං යදිදං නිසභො’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි. උපාසකො තං සුත්වා පසන්නො ධම්මකථාවසානෙ මහාජනෙ උට්ඨාය ගතෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථා’’ති ආහ. මහා ඛො, උපාසක, භික්ඛුසඞ්ඝොති. කිත්තකො භගවාති. අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සන්ති. භන්තෙ, එකං සාමණෙරම්පි විහාරෙ අසෙසෙත්වා භික්ඛං අධිවාසෙථාති. සත්ථා අධිවාසෙසි. උපාසකො සත්ථු අධිවාසනං විදිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා මහාදානං සජ්ජෙත්වා පුනදිවසෙ සත්ථු කාලං ආරොචාපෙසි. සත්ථා පත්තචීවරමාදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපාසකස්ස ඝරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො දක්ඛිණොදකාවසානෙ යාගුභත්තාදීනි සම්පටිච්ඡන්තො භත්තවිස්සග්ගං අකාසි. උපාසකොපි සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි.

දැන් මේ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ යම් පරිද්දෙකින් පැවිදි වූයේද, යම් පරිද්දෙකින් දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්නේද, යන මේ කරුණ පැහැදිලි කිරීම පිණිස අභිනීහාරයේ (ප්‍රාර්ථනාවේ) සිට අනුපිළිවෙළ කථාව කිය යුතුයි - මෙයට කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව උපන් සේක. උන්වහන්සේ හංසවතී නුවර ඇසුරු කොට ඛේම නම් මිගදායෙහි වැඩවසන සේක. එකල අසූ කෝටියක් ධනය ඇති වේදේහ නම් ගෘහපතියෙක් අලුයම මනා භෝජන අනුභව කොට, පෙහෙවස් සමාදන්ව, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන විහාරයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කොට වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තේය. ඒ මොහොතේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා නිසභ නම් තෙරුන් වහන්සේව “මහණෙනි, ධුතවාදී (ධුතාංගධාරී) වූ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ නිසභ තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය” යි වදාරා තෙවන මහා ශ්‍රාවක තනතුරෙහි තැබූ සේක. උපාසකයා එය අසා පැහැදී, ධර්ම දේශනාව අවසානයේ මහජනයා නැගිට ගිය පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනී, හෙට දිනයේ මාගේ දානය ඉවසන සේක්වා” යි ඇරයුම් කළේය. “උපාසකය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝය” යි වදාළ කල, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, කෙතරම්ද?” යි ඇසීය. “භික්ෂූන් හැට අට ලක්ෂයකි” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනී, එක් සාමණේර නමකදු විහාරයේ ඉතිරි නොකොට දානය ඉවසන සේක්වා” යි කී කල ශාස්තෘන් වහන්සේ එය ඉවසූ සේක. උපාසකයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඉවසීම දැන ගෙට ගොස් මහා දානයක් පිළියෙළ කොට පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේට කාලය දැන්වීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා උපාසකයාගේ නිවසට වැඩම කොට පනවන ලද අසුන්හි වැඩසිට, දැක්ඛිණෝදකය පිරිනැමූ පසු කැඳ බත් ආදිය පිළිගනිමින් දානමය පුණ්‍යකර්මය සිදු කළ සේක. උපාසකයාද ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳගත්තේය.

තස්මිං අන්තරෙ මහානිසභත්ථෙරො පිණ්ඩාය චරන්තො තමෙව වීථිං පටිපජ්ජි. උපාසකො දිස්වා උට්ඨාය ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, නො දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං අදාසි. භන්තෙ, ඉධෙව පවිසථ, සත්ථාපි ගෙහෙ නිසින්නොති. න වට්ටිස්සති උපාසකාති. උපාසකො ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා නීහරිත්වා අදාසි. තතො ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තො සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, මහානිසභත්ථෙරො ‘සත්ථා ගෙහෙ නිසින්නො’ති වුත්තෙපි පවිසිතුං න ඉච්ඡි, අත්ථි නු ඛො එතස්ස තුම්හාකං ගුණෙහි අතිරෙකො ගුණො’’ති. බුද්ධානඤ්ච වණ්ණමච්ඡෙරං නාම නත්ථි. අථ සත්ථා එවමාහ – ‘‘උපාසක, මයං භික්ඛං ආගමයමානා ගෙහෙ නිසීදාම, සො භික්ඛු න එවං නිසීදිත්වා භික්ඛං උදික්ඛති. මයං ගාමන්තසෙනාසනෙ වසාම, සො අරඤ්ඤස්මිංයෙව වසති. මයං ඡන්නෙ වසාම, සො අබ්භොකාසම්හියෙව වසති. ඉති තස්ස අයඤ්ච අයඤ්ච ගුණො’’ති මහාසමුද්දං පූරයමානොව කථෙසි. උපාසකො පකතියාපි ජලමානදීපො තෙලෙන ආසිත්තො විය සුට්ඨුතරං පසන්නො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං අඤ්ඤාය සම්පත්තියා, අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ ධුතවාදානං අග්ගභාවත්ථාය පත්ථනං කරිස්සාමී’’ති?

එම අතරතුර මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩිමින් එම වීදියටම පිළිපන් සේක. උපාසකයා උන්වහන්සේ දැක නැගිට ගොස් තෙරුන් වැඳ, “ස්වාමීනී, අපට පාත්‍රය දෙනු මැනව” යි කීය. තෙරුන් වහන්සේ පාත්‍රය දුන් සේක. “ස්වාමීනී, මෙහිම වැඩම කළ මැනව, ශාස්තෘන් වහන්සේද ගෙයි වැඩහිඳින සේක” යි කී කල, “උපාසකය, එය සුදුසු නොවේ” යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. උපාසකයා තෙරුන්ගේ පාත්‍රය ගෙන පිණ්ඩපාතයෙන් පුරවා ගෙනැවිත් පූජා කළේය. ඉන්පසු තෙරුන් පසුපස මඳ දුරක් ගොස් ආපසු පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයේ හිඳ මෙසේ කීය - “ස්වාමීනී, මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ ගෙයි වැඩහිඳින සේක’ යි කීවත් ඇතුළට වැඩම කිරීමට අකමැති වූ සේක. උන්වහන්සේට ඔබ වහන්සේගේ ගුණවලටත් වඩා වැඩි ගුණයක් ඇද්ද?” බුදුවරුන් තුළ ගුණ පිළිබඳ මසුරුකමක් නැත. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - “උපාසකය, අපි දානය අපේක්ෂාවෙන් ගෙයි වැඩහිඳිමු, නමුත් ඒ භික්ෂුව එසේ වාඩි වී දානය දෙස බලමින් නොසිටියි. අපි ගම් ඇසුරු කළ සේනාසනවල වසමු, ඔහු ආරණ්‍යයේම වසයි. අපි වහලක් ඇති තැන්වල වසමු, ඔහු එළිමහනේම වසයි. මෙසේ ඔහුට මෙවැනි ගුණ ඇත්තේය” යි මහා සමුද්‍රය පුරවන්නාක් මෙන් ගුණ වදාළ සේක. උපාසකයා ස්වභාවයෙන්ම දැල්වෙන පහනකට තෙල් දැමූ කලෙක මෙන් වඩාත් පැහැදී මෙසේ සිතීය - “මට අන් සැප සම්පත්වලින් ඇති පලය කිම? මතු අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සමීපයෙහි ධුතවාදීන් අතර අග්‍ර තනතුර සඳහා ප්‍රාර්ථනාවක් කරන්නෙමි”.

සො පුනපි සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි දානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සස්ස තිචීවරානි දත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ, සත්ත දිවසානි දානං දෙන්තස්ස [Pg.169] මෙත්තං කායකම්මං මෙත්තං වචීකම්මං මෙත්තං මනොකම්මං, ඉමිනාහං න අඤ්ඤං දෙවසම්පත්තිං වා සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං වා පත්ථෙමි, ඉදං පන මෙ කම්මං අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ මහානිසභත්ථෙරෙන පත්තට්ඨානන්තරං පාපුණනත්ථාය තෙරසධුතඞ්ගධරානං අග්ගභාවස්ස පච්චයො හොතූ’’ති. සත්ථා ‘‘මහන්තං ඨානං ඉමිනා පත්ථිතං, සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො’’ති ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ආහ – ‘‘මනාපං තෙ ඨානං පත්ථිතං, අනාගතෙ සතසහස්සකප්පමත්ථකෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ත්වං තතියසාවකො මහාකස්සපත්ථෙරො නාම භවිස්සසී’’ති. තං සුත්වා උපාසකො ‘‘බුද්ධානං ද්වෙ කථා නාම නත්ථී’’ති පුනදිවසෙ පත්තබ්බං විය තං සම්පත්තිං අමඤ්ඤිත්ථ. සො යාවතායුකං සීලං රක්ඛිත්වා තත්ථ කාලඞ්කතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

ඔහු නැවතත් ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට එම ක්‍රමයෙන්ම සත් දිනක් දන් දී, සත්වන දිනයේ හැට අට ලක්ෂයක් භික්ෂූන්ට තිසිවුරු පූජා කොට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල වැතිර මෙසේ කීය - “ස්වාමීනී, සත් දිනක් දන් දෙන්නා වූ මාගේ යම් මෙත්තා සහගත කාය කර්මයක්, වාග් කර්මයක් හා මනෝ කර්මයක් ඇද්ද, මෙයින් මම අන් කිසිදු දිව්‍ය සම්පත්තියක් හෝ ශක්‍ර, මාර, බ්‍රහ්ම සම්පත්තියක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි. මාගේ මේ පින මතු අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සමීපයෙහි මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ ලැබූ තනතුර ලැබීමටත්, තෙළෙස් ධුතාංගධාරීන් අතර අග්‍රත්වයට පැමිණීමටත් හේතු වේවා!” ශාස්තෘන් වහන්සේ “මොහු විසින් උතුම් තනතුරක් ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී, එය ඉටු වේදැයි” බලා වදාරන සේක්, එය ඉටු වන බව දැක මෙසේ වදාළ සේක - “ඔබ කැමති වූ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී. මතු කල්ප ලක්ෂයකින් පසුව ගෞතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වන සේක. ඔබ උන්වහන්සේගේ තෙවන මහා ශ්‍රාවක වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වන්නේය.” එය ඇසූ උපාසකයා “බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි දෙකක් නැතැයි” සිතා පසුදිනම එම සම්පත්තිය ලැබෙන්නාක් මෙන් ඒ ගැන සතුටු විය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් සිල් රකිනු ලැබ, එතැනින් චුතව දෙව්ලොව උපන්නේය.

තතො පට්ඨාය දෙවමනුස්සෙසු සම්පත්තිං අනුභවන්තො ඉතො එකනවුතිකප්පෙ විපස්සිම්හි සම්මාසම්බුද්ධෙ බන්ධුමතීනගරං නිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ දෙවලොකා චවිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං පරිජිණ්ණෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්මිඤ්ච කාලෙ ‘‘විපස්සී භගවා සත්තමෙ සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ ධම්මං කථෙතී’’ති මහන්තං කොලාහලං හොති. සකලජම්බුදීපෙ දෙවතා ‘‘සත්ථා ධම්මං කථෙස්සතී’’ති ආරොචෙන්ති, බ්‍රාහ්මණො තං සාසනං අස්සොසි. තස්ස ච නිවාසනසාටකො එකො හොති, තථා බ්‍රාහ්මණියා, පාරුපනං පන ද්වින්නම්පි එකමෙව. සකලනගරෙ ‘‘එකසාටකබ්‍රාහ්මණො’’ති පඤ්ඤායති. බ්‍රාහ්මණානං කෙනචිදෙව කිච්චෙන සන්නිපාතෙ සති බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා සයං ගච්ඡති, බ්‍රාහ්මණීනං සන්නිපාතෙ සති සයං ගෙහෙ තිට්ඨති, බ්‍රාහ්මණී තං වත්ථං පාරුපිත්වා ගච්ඡති. තස්මිං පන දිවසෙ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ආහ – ‘‘භොති, කිං රත්තිං ධම්මස්සවනං සුණිස්සසි දිවා’’ති? ‘‘මයං මාතුගාමජාතිකා නාම රත්තිං සොතුං න සක්කොම, දිවා සොස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණං ගෙහෙ ඨපෙත්වා වත්ථං පාරුපිත්වා උපාසිකාහි සද්ධිං දිවා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසින්නා ධම්මං සුත්වා උපාසිකාහියෙව සද්ධිං ආගමාසි. අථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා වත්ථං පාරුපිත්වා විහාරං ගතො.

එතැන් පටන් දෙව්ලොව හා මිනිස්ලොව සම්පත් අනුභව කරමින්, මෙයින් කල්ප අනූ එකකට පෙර විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බන්දුමතී නුවර ඇසුරු කරමින් ඛේම නම් මිගදායෙහි වැඩවසන කාලයෙහි, දෙව්ලොවෙන් චුතව එක්තරා දිළිඳු බමුණු කුලයක උපත ලැබීය. එකල විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්වන වසරෙහි දහම් දෙසන බැවින් "බුදුරජාණන් වහන්සේ දහම් දෙසන සේකැයි" මුළු දඹදිව පුරා දේවතාවුන් පණිවුඩ පැතිරවීම නිසා මහත් කලබලයක් ඇති විය. බමුණා ද ඒ ආරංචිය ඇසීය. එකල බමුණාට හැඳගැනීමට තිබුණේ එක් වස්ත්‍රයක් පමණි, බැමිණියට ද එසේමය. දෙදෙනාටම පොරවා ගැනීමට තිබුණේ පොදු වූ එක් වස්ත්‍රයක් පමණි. එබැවින් මුළු නගරයෙහිම ඔහු "ඒකසාටක බමුණා" නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. කිසියම් කටයුත්තකට බමුණන්ගේ රැස්වීමක් ඇති වූ විට බැමිණිය නිවසේ නතර කර ඔහු එය පොරවාගෙන යයි. බැමිණියන්ගේ රැස්වීමකදී ඔහු නිවසේ නතර වී බැමිණිය එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන යයි. එදින බමුණා බැමිණිය අමතා "පින්වතිය, ඔබ දහම් ඇසීමට යන්නේ රාත්‍රියේ ද දවාලේ ද?"යි ඇසීය. "ස්ත්‍රී පාර්ශවය වන අපට රාත්‍රියේ දහම් ඇසීමට යා නොහැක, එබැවින් දවාලේ යන්නෙමි"යි පවසා බමුණා නිවසේ නතර කර, වස්ත්‍රය පොරවාගෙන උපාසිකාවන් සමඟ දවාලේ ගොස් බුදුරදුන් වැඳ එකත්පසක හිඳ දහම් අසා පෙරළා පැමිණියාය. ඉන්පසු බමුණා බැමිණිය නිවසේ නතර කර වස්ත්‍රය පොරවාගෙන විහාරයට ගියේය.

තස්මිං ච සමයෙ සත්ථා පරිසමජ්ඣෙ අලඞ්කතධම්මාසනෙ සන්නිසින්නො චිත්තබීජනිං ආදාය ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය සිනෙරුං මත්ථං කත්වා [Pg.170] සාගරං නිම්මථෙන්තො විය ධම්මකථං කථෙති. බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසන්තෙ නිසින්නස්ස ධම්මං සුණන්තස්ස පඨමයාමස්මිංයෙව සකලසරීරං පූරයමානා පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජි. සො පාරුතවත්ථං සඞ්ඝරිත්වා ‘‘දසබලස්ස දස්සාමී’’ති චින්තෙසි. අථස්ස ආදීනවසහස්සං දස්සයමානං මච්ඡෙරං උප්පජ්ජි, සො ‘‘බ්‍රාහ්මණියා ච මය්හඤ්ච එකමෙව වත්ථං, අඤ්ඤං කිඤ්චි පාරුපනං නත්ථි, අපාරුපිත්වා ච නාම බහි චරිතුං න සක්කා’’ති සබ්බථාපි අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස නික්ඛන්තෙ පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි, සො තථෙව ච චින්තෙත්වා තථෙව අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස මජ්ඣිමයාමෙ නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි, සො ‘‘තරණං වා හොතු මරණං වා, පච්ඡාපි ජානිස්සාමී’’ති වත්ථං සඞ්ඝරිත්වා සත්ථු පාදමූලෙ ඨපෙසි. තතො වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන තික්ඛත්තුං අප්ඵොටෙත්වා ‘‘ජිතං මෙ ජිතං මෙ’’ති තයො වාරෙ නදි.

එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිස මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳිමින්, විසිතුරු විජිනිපතක් අතින් ගෙන ආකාශ ගංගාව ගලා බස්වන්නාක් මෙන් ද මහා මේරු පර්වතය මන්ථයක් කොට මහා සමුද්‍රය කලඹන්නාක් මෙන් ද දහම් දෙසූ සේක. පිරිස කෙළවර හිඳ දහම් අසමින් සිටි බමුණාට ප්‍රථම යාමයෙහිම මුළු ශරීරයම පුරා පැතිර යන පංචවර්ණ ප්‍රීතියක් ඇති විය. ඔහු තමා පොරවා සිටි වස්ත්‍රය නමා "දසබලයන් වහන්සේට පූජා කරමි"යි සිතුවේය. එවිට දහසක් ආදීනව දක්වමින් ඔහු තුළ මසුරුකමක් ඇති විය. "මගේ බිරිඳටත් මටත් ඇත්තේ මේ එකම වස්ත්‍රයයි, මෙය හැර වෙනත් පොරෝනයක් නැත, මෙය නොමැතිව පිටතට යා නොහැක"යි සිතා කිසිසේත්ම පූජා නොකිරීමට තීරණය කළේය. ප්‍රථම යාමය ගෙවී මධ්‍යම යාමය පැමිණි කල ද පෙර පරිදිම ප්‍රීතිය උපන්නත් මසුරු සිත නිසා පූජා කිරීමට නොහැකි විය. පශ්චිම යාමයෙහි ද ප්‍රීතිය උපන් කල "මොනවා වුණත් කමක් නැත, ජීවත් වුණත් මළත් පසුව බලාගන්නෙමි"යි දැඩි ලෙස අදිටන් කරගෙන වස්ත්‍රය නමා බුදුරදුන්ගේ පාමුල පූජා කළේය. ඉන්පසු වම් අත හකුළුවා දකුණු අතින් තුන් වරක් කිහිලි සන් ගසමින් "මා දිනුවා, මා දිනුවා"යි තුන් වරක් මොරගෑවේය.

තස්මිඤ්ච සමයෙ බන්ධුමරාජා ධම්මාසනස්ස පච්ඡතො අන්තොසාණියං නිසින්නො ධම්මං සුණාති. රඤ්ඤො ච නාම ‘‘ජිතං මෙ’’ති සද්දො අමනාපො හොති. සො පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ එතං පුච්ඡ කිං වදෙසී’’ති? සො තෙන ගන්ත්වා පුච්ඡිතො ආහ – ‘‘අවසෙසා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ අසිචම්මාදීනි ගහෙත්වා පරසෙනං ජිනන්ති, න තං අච්ඡරියං, අහං පන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තස්ස කූටගොණස්ස මුග්ගරෙන සීසං භින්දිත්වා තං පලාපෙන්තො විය මච්ඡෙරචිත්තං මද්දිත්වා පාරුතවත්ථං දසබලස්ස අදාසිං, තං මෙ මච්ඡරියං ජිත’’න්ති ආහ. පුරිසො ගන්ත්වා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ආහ – ‘‘අම්හෙ භණෙ දසබලස්ස අනුරූපං න ජානිම්හා, බ්‍රාහ්මණො පන ජානී’’ති වත්ථයුගම්පි පෙසෙසි. තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මය්හං තුණ්හී නිසින්නස්ස පඨමං කිඤ්චි අදත්වා සත්ථු ගුණෙ කථෙන්තස්ස අදාසි, සත්ථු ගුණෙ පටිච්ච උප්පන්නෙන මය්හං කො අත්ථො’’ති තම්පි වත්ථයුගං දසබලස්සෙව අදාසි. රාජා ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණෙන කත’’න්ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘තම්පි තෙන වත්ථයුගං තථාගතස්සෙව දින්න’’න්ති සුත්වා අඤ්ඤානි ද්වෙ වත්ථයුගානි පෙසෙසි. සො තානිපි අදාසි. රාජා අඤ්ඤානිපි චත්තාරීති එවං යාව ද්වත්තිංස වත්ථයුගානි පෙසෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණො [Pg.171] ‘‘ඉදං වඩ්ඪෙත්වා ගහණං විය හොතී’’ති අත්තනො අත්ථාය එකං බ්‍රාහ්මණියා අත්ථාය එකන්ති ද්වෙ වත්ථයුගානි ගහෙත්වා තිංස යුගානි තථාගතස්සෙව අදාසි. තතො පට්ඨාය ච සත්ථු විස්සාසිකො ජාතො.

එකල බන්දුම රජතුමා ධර්මාසනයට පිටුපසින් තිරයකට මුවා වී දහම් අසමින් සිටියේය. රජවරුන්ට "මා දිනුවා" යන ශබ්දය අමනාප දෙයකි. රජතුමා සේවකයෙකු යවා "ගොස් ඔහුගෙන් කුමක් දිනුවාදැයි විමසන්න"යි නියෝග කළේය. සේවකයා ගොස් විමසූ කල බමුණා මෙසේ කීවේය: "අන් අය ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු පිට නැඟ කඩු පළිහ ගෙන සතුරු සේනාවන් දිනති, එය පුදුමයක් නොවේ. මම වනාහි තමා පසුපස ලුහුබඳින දරුණු ගොනෙකුගේ හිසට මුගුරකින් පහර දී පලවා හරින්නාක් මෙන්, මා තුළ උපන් මසුරු සිත මැඩපවත්වා, අප දෙදෙනාටම තිබූ එකම වස්ත්‍රය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කළෙමි. ඒ මසුරුකම මම දිනුවෙමි." සේවකයා ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වීය. "අපි දසබලයන් වහන්සේට සුදුසු දේ නොදත්තෙමු, මේ බමුණා එය දන්නේය"යි පවසා රජතුමා වස්ත්‍ර යුගලක් ඔහුට යැවීය. බමුණා සිතුවේ, "මේ රජතුමා මම නිහඬව සිටි මුල් අවස්ථාවේ කිසිවක් නොදී බුදුගුණ වර්ණනා කරන විට මෙය ලබා දුන්නේය. බුදුගුණ නිසා ලැබුණු දෙයින් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කිම?"යි සිතා ඒ වස්ත්‍ර යුගලය ද බුදුරජාණන් වහන්සේටම පූජා කළේය. රජතුමා "බමුණා කුමක් කළේදැයි" විමසා, ඔහු එය ද බුදුරදුන්ට පිදූ බව අසා තවත් වස්ත්‍ර යුගල දෙකක් එවීය. ඔහු ඒවා ද පූජා කළේය. රජතුමා සතරක් බැගින් මෙලෙස වස්ත්‍ර යුගල තිස් දෙකක් දක්වා එවීය. එවිට බමුණා "මෙය දිගින් දිගටම ලැබෙන දෙයක්" යයි සිතා තමාට එකක් ද බැමිණියට එකක් ද වශයෙන් වස්ත්‍ර යුගල දෙකක් තබාගෙන, ඉතිරි තිහම බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළේය. එතැන් සිට ඔහු බුදුරදුන් කෙරෙහි ලෙන්ගතු විශ්වාසවන්තයෙකු බවට පත් විය.

අථ නං රාජා එකදිවසං සීතසමයෙ සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තං දිස්වා සතසහස්සග්ඝනිකං අත්තනො පාරුතං රත්තකම්බලං දත්වා ආහ – ‘‘ඉතො පට්ඨාය ඉදං පාරුපිත්වා ධම්මං සුණාහී’’ති. සො ‘‘කිං මෙ ඉමිනා කම්බලෙන ඉමස්මිං පූතිකායෙ උපනීතෙනා’’ති? චින්තෙත්වා, අන්තොගන්ධකුටියං තථාගතමඤ්චස්ස උපරි විතානං කත්වා අගමාසි. අථ එකදිවසං රාජා පාතොව විහාරං ගන්ත්වා අන්තොගන්ධකුටියං සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො කම්බලං පටිහඤ්ඤන්ති, කම්බලො අතිවිය විරොචති. රාජා උද්ධං ඔලොකෙන්තො සඤ්ජානිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං එස කම්බලො, අම්හෙහි එකසාටකබ්‍රාහ්මණස්ස දින්නො’’ති. තුම්හෙහි, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණො පූජිතො, බ්‍රාහ්මණෙන අහං පූජිතොති. රාජා ‘‘බ්‍රාහ්මණො යුත්තකං අඤ්ඤාසි, න මය’’න්ති පසීදිත්වා යං මනුස්සානං උපකාරභූතං, තං සබ්බං අට්ඨට්ඨකං කත්වා සබ්බට්ඨකං නාම දානං දත්වා පුරොහිතට්ඨානෙ ඨපෙසි. සොපි ‘‘අට්ඨට්ඨකං නාම චතුසට්ඨි හොතී’’ති චතුසට්ඨි සලාකභත්තානි උපනිබන්ධාපෙත්වා යාවජීවං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

පසුව එක් ශීත සෘතුවක රජතුමා බුදුරදුන් සමීපයෙහි දහම් අසන බමුණා දැක, ලක්ෂයක් වටිනා තමා පරිහරණය කළ රතු කම්බිලියක් ඔහුට දී "මෙතැන් පටන් මෙය පොරවාගෙන දහම් අසන්න"යි කීවේය. "මේ කුණු වූ ශරීරයට මෙවැනි අගනා කම්බිලියකින් ඇති පල කිම?"යි සිතූ බමුණා එය ගන්ධකුටිය තුළ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින ඇඳට ඉහළින් වියනක් කොට බැඳ ආපසු ගියේය. දිනක් රජතුමා උදෑසනම විහාරයට ගොස් ගන්ධකුටියෙහි බුදුරදුන් සමීපයෙහි හිඳගත්තේය. එකල බුදුරදුන්ගේ ශරීරයෙන් නික්මුණු ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මි ධාරාවෝ ඒ කම්බිලියෙහි වැදී එය අතිශයින් බැබළවූහ. රජතුමා උඩ බලා එය හඳුනාගෙන "ස්වාමීනි, මේ අප ඒකසාටක බමුණාට දුන් කම්බිලිය නේද?"යි ඇසීය. "මහරජ, ඔබ බමුණාට පිදුවේය, බමුණා මට පිදුවේය"යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. රජතුමා "බමුණා සුදුසු දෙය හඳුනාගත්තේය, අප එසේ නොකළෙමු"යි පවසා මිනිසුන්ට ප්‍රයෝජනවත් වන සෑම දෙයකින්ම අට බැගින් වූ "සබ්බට්ඨක" නම් මහා දානය පිරිනමා ඔහුව පුරෝහිත තනතුරෙහි පිහිටුවීය. හෙතෙම "අට බැගින් අට වතාවක් යනු හැට හතරකි"යි සිතා හැට හතරක් සලාක බත් පිරිනමමින් සැමදා දන් දී, සිල් රැක මරණින් මතු දෙව්ලොව උපන්නේය.

පුන තතො චුතො ඉමස්මිං කප්පෙ කොණාගමනස්ස ච භගවතො කස්සපදසබලස්ස චාති ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ බාරාණසියං කුටුම්බියඝරෙ නිබ්බත්තො, සො වුද්ධිමන්වාය ඝරාවාසං වසන්තො එකදිවසං අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝවිහාරං චරති. තස්මිඤ්ච සමයෙ පච්චෙකබුද්ධො නදීතීරෙ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙතුං ආරද්ධො. සො දිස්වා, ‘‘කස්මා, භන්තෙ, සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙථා’’ති? ආහ. අනුවාතො නප්පහොතීති. ‘‘ඉමිනා, භන්තෙ, කරොථා’’ති සාටකං දත්වා, ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කෙනචි පරිහානි මා හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. ඝරෙපිස්ස භගිනියා සද්ධිං භරියාය කලහං කරොන්තියා පච්චෙකබුද්ධො පිණ්ඩාය පාවිසි.

නැවතත් එතැනින් චුතව මේ භද්‍ර කල්පයෙහි කෝණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේ යන බුදුවරුන් දෙදෙනා අතර වූ අන්තරා කාලයෙහි බාරාණසි නුවර සිටුවරයෙකුගේ නිවසක උපත ලැබීය. ඔහු වැඩිවියට පත්ව ගිහිගෙයි වසමින් සිටියදී දිනක් වනාන්තරයෙහි සක්මන් කරමින් සිටියේය. ඒ අවස්ථාවෙහි එක්තරා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් නදී තීරයෙහි සිවුරක් මසමින් සිටි අතර, වාටිය මදි වූ බැවින් එය නමා තැබීමට උත්සාහ කළ සේක. එය දුටු ඔහු, "ස්වාමීනි, කුමන කරුණක් නිසා මෙය නමා තබන්නේද?" යි විමසීය. "වාටිය ප්‍රමාණවත් නැත" යි වදාළ කල්හි, "ස්වාමීනි, මෙයින් (වාටිය) කරනු මැනව" යි පවසමින් රෙදි කඩක් පූජා කොට, "මා උපදින උපදින සෑම තැනකදීම මට කිසිදු අඩුවක් නොවේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඒ අතරතුර නිවසේදී ඔහුගේ බිරිඳ තම සොහොයුරිය සමඟ රණ්ඩු වෙමින් සිටි අතර, ඒ මොහොතේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය සඳහා එතැනට වැඩම කළ සේක.

අථස්ස [Pg.172] භගිනී පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා තස්ස භරියං සන්ධාය ‘‘එවරූපං බාලං යොජනසතෙන පරිවජ්ජෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. සා ගෙහද්වාරෙ ඨිතා තං සුත්වා, ‘‘ඉමාය දින්නං භත්තං එස මා භුඤ්ජතූ’’ති පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලස්ස පූරෙත්වා අදාසි. ඉතරා දිස්වා, ‘‘බාලෙ මං තාව අක්කොස වා පහර වා. එවරූපස්ස පන ද්වෙ අසඞ්ඛෙය්‍යානි පූරිතපාරමිස්ස පත්තතො භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලං දාතුං න යුත්ත’’න්ති ආහ. අථස්ස භරියාය පටිසඞ්ඛානං උප්පජ්ජි. සා ‘‘තිට්ඨථ, භන්තෙ’’ති කලලං ඡඩ්ඩෙත්වා පත්තං ධොවිත්වා ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා පවරස්ස චතුමධුරස්ස පූරෙත්වා උපරි ආසිත්තෙන පදුමගබ්භවණ්ණෙන සප්පිනා විජ්ජොතමානං පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා, ‘‘යථා අයං පිණ්ඩපාතො ඔභාසජාතො, එවං ඔභාසජාතං මෙ සරීරං හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. පච්චෙකබුද්ධො අනුමොදිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. තෙපි ජායම්පතිකා යාවතායුකං කුසලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා පුන තතො චවිත්වා උපාසකො බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස සෙට්ඨිනො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ඉතරා තාදිසස්සෙව ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

එවිට ඔහුගේ සොහොයුරිය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතය පූජා කොට, තම ඛේලිකාව (බිරිඳ) අරමුණු කරගනිමින් "මතු භවයේදී මෙවැනි මෝඩ ස්ත්‍රියකගෙන් යොදුන් සියයක් ඈතින් වෙසෙන්නට ලැබේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. නිවසේ දොරකඩ සිටි බිරිඳ එය අසා, "මෑ දුන් පිණ්ඩපාතය මොහු වළඳන්නේ නැතිවෙත්වා" යි සිතා පාත්‍රය උදුරා ගෙන දානය ඉවත් කර, එය මඩවලින් පුරවා පූජා කළාය. අනෙක් තැනැත්තිය එය දැක, "මෝඩ තැනැත්තිය, මට ඕනෑ නම් බැනපන්, පහර දීපන්, නමුත් අසංඛෙය්‍ය කල්ප දෙකක් පාරමී පිරූ මෙවැනි උතුමෙකුගේ පාත්‍රයෙන් දානය ඉවත් කර මඩ පිරවීම කිසිසේත්ම සුදුසු නැතැ" යි පැවසුවාය. එවිට බිරිඳට පසුතැවිල්ලක් ඇති විය. ඇය "ස්වාමීනි, මඳක් වැඩ සිටිනු මැනව" යි පවසා, මඩ ඉවත් කර පාත්‍රය සෝදා සුවඳ කුඩු ආලේප කර, ප්‍රණීත වූ චතුමධුරයෙන් පුරවා, මතුපිට පියුම් ගැබක පැහැය ඇති ගිතෙල් වත් කර බැබළෙන්නා වූ ඒ පාත්‍රය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතෙහි තබා, "මේ පිණ්ඩපාතය යම් සේ බබළන්නේද, එසේම මාගේ ශරීරයද බබළත්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදු කොට අහසට පැන නැංග සේක. ඒ අඹුසැමි යුවළද දිවි ඇති තෙක් පින්කම් කොට ස්වර්ගයෙහි ඉපදී, නැවත එතැනින් චුතව උපාසක තෙමේ බාරාණසි නුවර කෝටි අසූවක සම්පත් ඇති සිටුවරයෙකුගේ පුත්‍රයෙකුව උපත ලැබීය. අනෙක් තැනැත්තියද එවැනිම සිටු පවුලක දියණියකව උපත ලැබුවාය.

තස්ස වුද්ධිප්පත්තස්ස තමෙව සෙට්ඨිධීතරං ආනයිංසු. තස්සා පුබ්බෙ අදින්නවිපාකස්ස තස්ස කම්මස්ස ආනුභාවෙන පතිකුලං පවිට්ඨමත්තාය උම්මාරබ්භන්තරෙ සකලසරීරං උග්ඝාටිතවච්චකුටි විය දුග්ගන්ධං ජාතං. සෙට්ඨිකුමාරො ‘‘කස්සායං ගන්ධො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සෙට්ඨිකඤ්ඤායා’’ති සුත්වා ‘‘නීහරථ නීහරථා’’ති ආභතනියාමෙනෙව කුලඝරං පෙසෙසි. සා එතෙනෙව නීහාරෙන සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තිතා චින්තෙසි – ‘‘අහං සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තා. කිං මෙ ජීවිතෙනා’’ති? අත්තනො ආභරණභණ්ඩං භඤ්ජාපෙත්වා සුවණ්ණිට්ඨකං කාරෙසි රතනායතං විදත්ථිවිත්ථතං චතුරඞ්ගුලුබ්බෙධං. තතො හරිතාලමනොසිලාපිණ්ඩං ගහෙත්වා අට්ඨ උප්පලහත්ථකෙ ආදාය කස්සපදසබලස්ස චෙතියකරණට්ඨානං ගතා. තස්මිඤ්ච ඛණෙ එකා ඉට්ඨකපන්ති පරික්ඛිපිත්වා ආගච්ඡමානා ඝටනිට්ඨකාය ඌනා හොති. සෙට්ඨිධීතා වඩ්ඪකිං ආහ – ‘‘ඉමං ඉට්ඨකං එත්ථ ඨපෙථා’’ති. අම්ම, භද්දකෙ කාලෙ ආගතාසි, සයමෙව ඨපෙහීති. සා ආරුය්හ තෙලෙන හරිතාලමනොසිලං යොජෙත්වා තෙන බන්ධනෙන ඉට්ඨකං පතිට්ඨපෙත්වා උපරි [Pg.173] අට්ඨහි උප්පලහත්ථකෙහි පූජං කත්වා වන්දිත්වා, ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කායතො චන්දනගන්ධො වායතු, මුඛතො උප්පලගන්ධො’’ති පත්ථනං කත්වා, චෙතියං වන්දිත්වා, පදක්ඛිණං කත්වා අගමාසි.

ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු එම සිටු දියණියවම විවාහය සඳහා කැඳවාගෙන ආවෝය. ඇය පෙර කරන ලද අකුසල කර්මයේ විපාකය නිසා, ස්වාමියාගේ නිවසට ඇතුළු වනවාත් සමඟම දොරකඩදීම ඇගේ මුළු ශරීරයෙන්ම විවෘත කළ වැසිකිළියක මෙන් දුර්ගන්ධයක් හැමීය. සිටු පුත්‍රයා "මේ කාගේ ගන්ධයක්ද?" යි විමසා, "සිටු දියණියගේ" යැයි අසා, "මෑ පිටත් කරනු, පිටත් කරනු" යි පවසමින් ගෙනා ආකාරයෙන්ම ඇයගේ මවුපියන්ගේ නිවසට යැවීය. ඇය මේ ආකාරයෙන්ම ස්ථාන හතකදීම ප්‍රතික්ෂේප වී ආපසු හැරී ආවාය. එවිට ඇය, "මම ස්ථාන හතකදීම ප්‍රතික්ෂේප වූවෙමි, මට මේ ජීවිතයෙන් ඇති පලය කිමද?" යි සිතුවාය. ඇය තම ආභරණ උණු කරවා, රනින් කළ ගඩොලක් කරවූවාය. එය දිගින් රියනක්, පළලින් වියතක් හා උසින් සතරඟුලක් විය. ඉන්පසු හිරියල් හා මනෝසීල ගෙන නිල් මහනෙල් මල් මිටි අටක්ද රැගෙන කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ චෛත්‍යය කරවන ස්ථානයට ගියාය. ඒ මොහොතේ චෛත්‍යයේ එක් ගඩොල් පෙළක අඩුවක්ව තිබුණි. සිටු දියණිය වඩුවාට "මේ ගඩොල මෙහි තබන්න" යි පැවසුවාය. "දියණියනි, ඔබ පැමිණියේ ඉතා සුදුසු වේලාවකය, ඔබම මෙය තබන්න" යි ඔහු කීවේය. ඇය ඉහළට නැඟ තෙල් සහ හිරියල් මනෝසීල මිශ්‍ර කර එම බන්ධනයෙන් ගඩොල ස්ථිරව තබා, මතුපිට මහනෙල් මල් මිටි අටෙන් පූජා කොට වැඳ, "උපදින උපදින තැනදී මාගේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳද, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳද විහිදේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කොට, චෛත්‍යය වටා පැදකුණු කොට නිවසට ගියාය.

අථ තස්මිංයෙව ඛණෙ යස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස පඨමං ගෙහං නීතා, තස්ස තං ආරබ්භ සති උදපාදි. නගරෙපි නක්ඛත්තං සංඝුට්ඨං හොති. සො උපට්ඨාකෙ ආහ – ‘‘තදා ඉධ ආනීතා සෙට්ඨිධීතා අත්ථි, කහං සා’’ති? ‘‘කුලගෙහෙ සාමී’’ති. ‘‘ආනෙථ නං, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමා’’ති. තෙ ගන්ත්වා, තං වන්දිත්වා ඨිතා ‘‘කිං, තාතා, ආගතත්ථා’’ති? තාය පුට්ඨා තං පවත්තිං ආචික්ඛිංසු. ‘‘තාතා, මයා ආභරණභණ්ඩෙන චෙතියං පූජිතං, ආභරණං මෙ නත්ථී’’ති. තෙ ගන්ත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස ආරොචෙසුං. ‘‘ආනෙථ නං, පිළන්ධනං ලභිස්සාමා’’ති. තෙ ආනයිංසු. තස්සා සහ ඝරප්පවෙසෙන සකලගෙහං චන්දනගන්ධඤ්චෙව නීලුප්පලගන්ධඤ්ච වායි.

ඒ මොහොතේම, මුලින්ම ඇයව කැඳවාගෙන ගිය සිටු පුත්‍රයාට ඇය කෙරෙහි නැවත සෙනෙහසක් ඇති විය. එකල නගරයෙහි උත්සවයක් ප්‍රකාශයට පත් කර තිබුණි. ඔහු තම සේවකයන්ට, "එදා මෙහි ගෙනා සිටු දියණිය කොහිද?" යි විමසීය. "ඇය ඇගේ මවුපියන්ගේ නිවසේ වෙසේ" යැයි පැවසූ විට, "ඇයව කැඳවාගෙන එන්න, අපි උත්සවයට සහභාගී වෙමු" යි පැවසීය. ඔවුහු ගොස් ඇයට වැඳ සිටි කල්හි, "පියවරුනි, කුමකට පැමිණියහුද?" යි ඇය ඇසුවාය. ඔවුහු එම පුවත දැන්වූහ. "පියවරුනි, මා සතු ආභරණවලින් මා චෛත්‍යය පූජා කළෙමි, දැන් මා සතුව පැළඳීමට ආභරණ නැතැ" යි ඇය කීවාය. ඔවුහු ආපසු ගොස් සිටු පුත්‍රයාට ඒ බව කීහ. "ඇයව කැඳවාගෙන එන්න, මම ආභරණ ලබා දෙන්නෙමි" යි ඔහු කීවේය. ඔවුහු ඇයව කැඳවාගෙන ආහ. ඇය නිවසට ඇතුළු වූ සැණින් මුළු නිවසම සඳුන් සුවඳින් හා නිල් මහනෙල් මල් සුවඳින් පිරී ගියේය.

සෙට්ඨිපුත්තො තං පුච්ඡි – ‘‘පඨමං තව සරීරතො දුග්ගන්ධො වායි, ඉදානි පන තෙ සරීරතො චන්දනගන්ධො, මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති. කිං එත’’න්ති? සා ආදිතො පට්ඨාය අත්තනො කතකම්මං ආරොචෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො ‘‘නිය්‍යානිකං වත බුද්ධානං සාසන’’න්ති පසීදිත්වා යොජනිකං සුවණ්ණචෙතියං කම්බලකඤ්චුකෙන පරික්ඛිපිත්වා තත්ථ තත්ථ රථචක්කප්පමාණෙහි සුවණ්ණපදුමෙහි අලඞ්කරි. තෙසං ද්වාදසහත්ථා ඔලම්බකා හොන්ති. සො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිතො යොජනමත්තෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං අමච්චකුලෙ නිබ්බත්ති. සෙට්ඨිකඤ්ඤා දෙවලොකතො චවිත්වා රාජකුලෙ ජෙට්ඨධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

සිටු පුත්‍රයා ඇගෙන් මෙසේ විමසීය: "පළමුව ඔබගේ ශරීරයෙන් දුර්ගන්ධයක් හැමීය, නමුත් දැන් ඔබගේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳත්, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳත් විහිදෙන්නේ ඇයි?" ඇය මුල සිටම තමා කළ පින්කම පිළිබඳව විස්තර කළාය. සිටු පුත්‍රයා, "බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ශාසනය සැබවින්ම දුකින් මුදවාලන එකක්ම වේ" යැයි සිතා පැහැදී, යොදුනක් උස රන් චෛත්‍යය රන්වන් වස්ත්‍රයකින් වට කොට, තැනින් තැන රිය සකක ප්‍රමාණයේ රන් පියුම්වලින් අලංකාර කළේය. ඒවායේ රියන් දොළසක් දිග මුතු ලැල් එල්ලා තිබුණි. ඔහු එහි දිවි ඇති තෙක් වාසය කර ස්වර්ගයෙහි ඉපදී, එතැනින් චුතව බාරාණසි නුවර සිට යොදුනක් පමණ දුරින් පිහිටි එක්තරා ඇමති කුලයක උපත ලැබීය. සිටු දියණිය දෙව්ලොවින් චුතව රජ පවුලක වැඩිමහල් දියණිය වී උපන්නාය.

තෙසු වයප්පත්තෙසු කුමාරස්ස වසනගාමෙ නක්ඛත්තං සංඝුට්ඨං, සො මාතරං ආහ – ‘‘සාටකං මෙ අම්ම දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති. සා ධොතවත්ථං නීහරිත්වා අදාසි. ‘‘අම්ම ථූලං ඉද’’න්ති. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ – ‘‘තාත, යාදිසෙ ගෙහෙ මයං ජාතා, නත්ථි නො ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤ’’න්ති. ‘‘ලභනට්ඨානං ගච්ඡාමි අම්මා’’ති. ‘‘පුත්ත අහං අජ්ජෙව තුය්හං බාරාණසිනගරෙ රජ්ජපටිලාභම්පි ඉච්ඡාමී’’ති. සො මාතරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘ගච්ඡාමි අම්මා’’ති. ‘‘ගච්ඡ, තාතා’’ති. එවං කිරස්සා චිත්තං අහොසි [Pg.174] – ‘‘කහං ගමිස්සති, ඉධ වා එත්ථ වා ගෙහෙ නිසීදිස්සතී’’ති? සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා උය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි. සො චා බාරාණසිරඤ්ඤො කාලඞ්කතස්ස සත්තමො දිවසො හොති.

ඔවුන් වයසින් වැඩුණු කල්හි, කුමාරයා පදිංචිව සිටි ගමෙහි නැකත් උත්සවයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. එවිට ඔහු මෑණියන් අමතා, “මෑණියනි, මට සළුවක් දෙන්න, මම නැකත් කෙළියට යන්නෙමි” යි කීවේය. ඕ තොමෝ පිරිසිදු කරන ලද වස්ත්‍රයක් ගෙනවුත් දුන්නාය. “මෑණියනි, මෙය ඉතා රළු ය” යි ඔහු කීවේය. ඇය වෙනත් වස්ත්‍රයක් ගෙනවුත් දුන් නමුත් ඔහු එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළේය. නැවතත් වෙනත් වස්ත්‍රයක් ගෙනවුත් දුන් අතර ඔහු එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එකල මෑණියන් ඔහුට මෙසේ කීවාය: “පුතණුවනි, අප උපන් මෙවැනි නිවසක, මෙයට වඩා සියුම් වස්ත්‍ර ලැබීමට තරම් පිනක් අපට නැත.” “මෑණියනි, එසේ නම් මම එවැනි දෑ ලැබෙන තැනකට යන්නෙමි” යි ඔහු කීවේය. “පුතණුවනි, මම අදම ඔබ බරණැස් නුවර රජකම ලබනු දකින්නට කැමැත්තෙමි” යි ඇය පැවසුවාය. ඔහු මෑණියන්ට වැඳ, “මෑණියනි, මම යන්නෙමි” යි පැවසීය. “පුතණුවනි, යන්න” යි ඕ තොමෝ කීවාය. “ඔහු කොහේ යන්නේද? මෙහි හෝ අසල නිවසක හෝ සිටිනු ඇතැයි” ඇයට සිතෙන්නට ඇත. නමුත් ඔහු පින් මහිමයෙන් පිටත්ව ගොස් බරණැස් නුවරට පැමිණ, උයනෙහි වූ මඟුල් සලා පුවරුව මත හිස දක්වා පෙරවාගෙන නිදාගත්තේය. එදින බරණැස් රජු කළුරිය කර සත්වැනි දිනය විය.

අමච්චා රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘රඤ්ඤො එකා ධීතාව අත්ථි, පුත්තො නත්ථි. අරාජකං රජ්ජං න තිට්ඨති. කො රාජා හොතී’’ති මන්තෙත්වා, ‘‘ත්වං හොහි, ත්වං හොහී’’ති. පුරොහිතො ආහ – ‘‘බහුං ඔලොකෙතුං න වට්ටති, ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙමා’’ති. තෙ කුමුදවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා, පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං සෙතච්ඡත්තඤ්ච රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුඛො අහොසි, ‘‘පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති, නිවත්තෙමා’’ති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො ‘‘මා නිවත්තයිත්ථා’’ති ආහ. රථො කුමාරං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහනසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. පුරොහිතො පාරුපනකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො ‘‘තිට්ඨතු අයං දීපො, ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු දීපෙසු එස රජ්ජං කාතුං යුත්තො’’ති වත්වා, ‘‘පුනපි තූරියානි පග්ගණ්හාථ පුනපි පග්ගණ්හාථා’’ති තික්ඛත්තුං තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි.

ඇමතිවරු රජුගේ ආදාහන කෘත්‍යය නිමවා රජ මිදුලට රැස්ව මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: “රජුට සිටින්නේ එකම දියණියක පමණි, පුතකු නැත. රජකු නැතිව රටක් පැවතිය නොහැකිය. රජකමට පත් වන්නේ කවුද?” යි විමසා, “ඔබ රජ වන්න, ඔබ රජ වන්න” යැයි ඔවුනොවුන් කතා වූහ. එවිට පුරෝහිත බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ කීවේය: “වැඩිදුර සෙවීම සුදුසු නැත, අපි ඵුස්ස රථය මුදා හරිමු.” ඔවුහු සුදු නෙලුම් මලක පැහැය ඇති සින්ධව අශ්වයන් හතර දෙනෙකු රථයෙහි යොදා, පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩ සහ සේසත රථයෙහිම තබා, රථය මුදා හැර පසුව පසතුරු නාද පවත්වන්නට සැලැස්වූහ. රථය නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නික්ම උයන දෙසට ගමන් කළේය. “පුරුද්දට මෙන් උයන දෙසටම රථය යයි, එබැවින් එය හරවා ගනිමු” යි ඇතැමෙක් කීහ. “එය නොහරවන්න” යි පුරෝහිත කීවේය. රථය කුමාරයා වටා පැදකුණු කොට, ඔහුට නැගීමට සූදානම්ව නතර විය. පුරෝහිතයා කුමාරයා පෙරවා සිටි වස්ත්‍ර කොන මෑත් කොට පා පතුල් බලා, “මේ ලක්දිව තබා, ද්විසහස්‍ර පරිවාර ද්වීපයන් සහිත සතර මහා ද්වීපයෙහිම රජකම් කිරීමට මොහු සුදුසු ය” යි පවසා, “නැවතත් පසතුරු නාද පවත්වන්න, නැවතත් පසතුරු නාද පවත්වන්න” යි තෙවරක්ම පසතුරු නාද කරවීය.

අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා, ‘‘කෙන කම්මෙන ආගතත්ථා’’ති? ආහ. ‘‘දෙව, තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතී’’ති. ‘‘රාජා කහ’’න්ති. ‘‘දෙවත්තං ගතො සාමී’’ති. ‘‘කති දිවසා අතික්කන්තා’’ති? ‘‘අජ්ජ සත්තමො දිවසො’’ති. ‘‘පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථී’’ති. ‘‘ධීතා අත්ථි දෙව, පුත්තො නත්ථී’’ති. ‘‘තෙන හි කරිස්සාමි රජ්ජ’’න්ති. තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා උය්‍යානං ආනෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු.

එවිට කුමාරයා මුහුණ විවෘත කොට බලා, “ඔබලා කුමන කරුණකට පැමිණියහුද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබට රජකම හිමි වී ඇතැයි” ඔවුහු කීහ. “රජු කොහේද?” යි ඔහු ඇසීය. “ස්වාමීනි, රජතුමා දෙව්ලොව ගියේය (කළුරිය කළේය)” යි ඔවුහු කීහ. “කී දවසක් ගත වීද?” යි ඇසූ කල, “අදට සත්වැනි දිනයයි” යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. “පුතෙකු හෝ දියණියක නැද්ද?” යි විමසූ විට, “දේවයන් වහන්ස, දියණියක සිටී, නමුත් පුතෙකු නැත” යි ඔවුහු කීහ. “එසේ නම් මම රජකම භාර ගන්නෙමි” යි කුමාරයා කීවේය. ඔවුහු එකෙණෙහිම අභිෂේක මණ්ඩපයක් කරවා, රජ දියණිය සියලු ආභරණවලින් සරසා උයනට කැඳවාගෙන විත් කුමාරයා අභිෂේක කළහ.

අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සතසහස්සග්ඝනිකං වත්ථං උපහරිංසු. සො ‘‘කිමිදං, තාතා’’ති? ආහ. ‘‘නිවාසනවත්ථං දෙවා’’ති. ‘‘නනු, තාතා, ථූල’’න්ති. ‘‘මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි දෙවා’’ති. ‘‘තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසී’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං [Pg.175] රාජා, සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරථ, ලභිස්සාම වත්ථ’’න්ති. සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරිංසු. සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා, මුඛං වික්ඛාලෙත්වා, හත්ථෙන උදකං ආදාය, පුරත්ථිමදිසාය අබ්භුක්කිරි, ඝනපථවිං භින්දිත්වා අට්ඨ කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. පුන උදකං ගහෙත්වා දක්ඛිණං පච්ඡිමං උත්තරන්ති එවං චතස්සො දිසා අබ්භුක්කිරි, සබ්බදිසාසු අට්ඨ අට්ඨ කත්වා ද්වත්තිංස කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ‘‘නන්දරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තිංසූති එවං භෙරිං චාරාපෙථා’’ති වත්වා, ඡත්තං උස්සාපෙත්වා, අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා, පාසාදං ආරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි.

අභිෂේක ලැබූ ඔහුට ලක්ෂයක් අගනා වස්ත්‍රයක් පිළිගැන්වූහ. ඔහු “පින්වත්නි, මේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මෙය ඇඳීමට ගන්නා වස්ත්‍රයකි” යි ඔවුහු කීහ. “පින්වත්නි, මෙය රළු නැද්ද?” යි ඔහු ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මිනිසුන් පරිභෝජනය කරන වස්ත්‍ර අතර මෙයට වඩා සියුම් වස්ත්‍රයක් නැතැයි” ඔවුහු කීහ. “ඔබේ රජු මෙවැනි දෑ ඇන්දේද?” යි ඇසූ විට, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. “ඔබේ රජු පිනැත්තෙකු යැයි මම නොසිතමි, රන් කෙණ්ඩිය ගෙනෙන්න, අපි වස්ත්‍ර ලබා ගන්නෙමු” යි ඔහු කීවේය. ඔවුහු රන් කෙණ්ඩිය ගෙන ආහ. ඔහු නැගී සිට දෑත් සෝදා, මුහුණ පිරිසිදු කොට, අතින් පැන් ගෙන පෙරදිග දෙසට ඉසීය. එවිට තද පොළොව පලාගෙන කප් රුක් අටක් පැන නැගුණි. නැවත පැන් ගෙන දකුණ, බටහිර සහ උතුර යන සතර දිශාවටම ඉසීය. සෑම දිශාවකින්ම අට බැගින් කප් රුක් තිස් දෙකක් පොළොවෙන් පැන නැගුණි. ඔහු දිව්‍යමය වස්ත්‍රයක් ඇඳ තවකක් පොරවාගෙන, “නන්ද රජුගේ රාජ්‍යයෙහි නූල් කටින ස්ත්‍රීන් තවදුරටත් නූල් නොකැටිය යුතු බවට බෙර හඬ පතුරුවන්න” යි පවසා, සේසත් ඔසවා, මැනවින් සැරසී උතුම් ඇත් රජෙකු පිට නැගී නුවරට වැදී, මාලිගයට ගොස් මහා රාජ සම්පත් අනුභව කළේය.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො සම්පත්තිං දිස්වා, ‘‘අහො තපස්සී’’ති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. ‘‘කිමිදං දෙවී’’ති? ච පුට්ඨා, ‘‘අතිමහතී, දෙව, සම්පත්ති, අතීතෙ බුද්ධානං සද්දහිත්වා කල්‍යාණං අකත්ථ, ඉදානි අනාගතස්ස පච්චයං කුසලං න කරොථා’’ති? ආහ. ‘‘කස්ස දස්සාමි? සීලවන්තො නත්ථී’’ති. ‘‘අසුඤ්ඤො, දෙව, ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානමෙව සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමී’’ති ආහ. රාජා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙ දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී පාතොව උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපරිපාසාදෙ පුරත්ථාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජිත්වා – ‘‘සචෙ එතිස්සා දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ආගච්ඡන්තු අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තස්සං දිසායං අරහන්තො නාහෙසුං. තං සක්කාරං කපණද්ධිකයාචකානං අදංසු.

මෙසේ කාලය ගතවන විට, එක් දිනක් බිසව රජුගේ සම්පත් දැක, “අහෝ, මොහු අවාසනාවන්තයෙකි” යි පවසමින් අනුකම්පා සහගත ස්වරූපයක් දැක්වූවාය. “බිසව, මේ කුමක්ද?” යි ඇසූ කල්හි, ඕ තොමෝ මෙසේ කීවාය: “දේවයන් වහන්ස, ඔබේ සම්පත් ඉතා විශාලය. අතීතයේ බුදුවරුන් කෙරෙහි විශ්වාසය තබා කුසල් කළ නිසා මේවා ලැබුණි. නමුත් දැන් මතු ජීවිතය වෙනුවෙන් ඔබ කුසල් නොකරන්නෙහිය.” “මම කා හට දන් දෙම්ද? සිල්වතුන් නැතැයි” රජු කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, දඹදිව රහතන් වහන්සේලාගෙන් හිස් නොවේ. ඔබ දානය සූදානම් කරන්න, මම රහතන් වහන්සේලා වැඩම කරවා ගන්නෙමි” යි ඇය කීවාය. රජු පසුදින පෙරදිග දොරටුවෙහි දානය සූදානම් කරවීය. බිසව අලුයම අටසිල් සමාදන් වී, මාලිගය මතුපිට පෙරදිග බලා වැතිර, “ඉදින් මේ දිශාවෙහි රහතන් වහන්සේලා වැඩ සිටිත් නම්, වැඩම කොට අපගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා” යි පැතුවාය. ඒ දිශාවෙන් රහතන් වහන්සේලා වැඩම නොකළහ. එබැවින් ඒ පූජාව අසරණ මගීන්ට හා යාචකයන්ට ලබා දුන්හ.

පුනදිවසෙ දක්ඛිණද්වාරෙ දානං සජ්ජෙත්වා තථෙව අකාසි, පුනදිවසෙ පච්ඡිමද්වාරෙ. උත්තරද්වාරෙ සජ්ජිතදිවසෙ පන දෙවියා තථෙව නිමන්තෙන්තියා හිමවන්තෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො භාතිකෙ ආමන්තෙසි ‘‘මාරිසා, නන්දරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙති, අධිවාසෙථ තස්සා’’ති. තෙ අධිවාසෙත්වා පුනදිවසෙ අනොතත්තදහෙ මුඛං ධොවිත්වා ආකාසෙන ආගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා ගන්ත්වා ‘‘පඤ්චසතා, දෙව, පච්චෙකබුද්ධා ආගතා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සද්ධිං දෙවියා ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා [Pg.176] සඞ්ඝථෙරස්ස, දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා, ‘‘අය්‍යා පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්ති, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං යාවජීවං ඉධ නිවාසාය පටිඤ්ඤං දෙථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ පඤ්ච පණ්ණසාලාසතානි පඤ්ච චඞ්කමනසතානීති සබ්බාකාරෙන නිවාසට්ඨානං සම්පාදෙත්වා තත්ථ වසාපෙසුං.

පසුදින දකුණු දොරටුවෙහි දන් පිළියෙළ කොට පෙර දින මෙන්ම දානය පැවැත්වීය. පසුදින බටහිර දොරටුවෙහි ද එසේම කළේය. උතුරු දොරටුවෙහි දන් පිළියෙළ කළ දිනයෙහි බිසව විසින් එලෙසම ආරාධනා කළ කල්හි, හිමාලයෙහි වසන්නා වූ පදුමවතී දේවියගේ පුත් වූ පසේබුදුන් වහන්සේලා පන්සිය නම අතුරින් වැඩිමහලු මහා පදුම පසේබුදුන් වහන්සේ සෙසු පසේබුදුන් වහන්සේලා අමතා, "නිදුකාණන් වහන්ස, නන්ද රජතුමා ඔබ වහන්සේලාට ආරාධනා කරයි, ඔහුගේ ඒ ආරාධනාව ඉවසා වදාරනු මැනව" යි වදාළහ. උන්වහන්සේලා එය ඉවසා වදාරා, පසුදින අනවතප්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා පිරිසිදු වී, අහසින් වැඩම කොට උතුරු දොරටුවෙන් බිමට වැඩි සේක. මනුෂ්‍යයෝ ගොස් "දේවයන් වහන්ස, පසේබුදුන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වැඩම කළ සේකැ"යි රජුට දැන්වූහ. රජතුමා බිසව සමඟ ගොස් වැඳ, පාත්‍ර පිළිගෙන, පසේබුදුන් වහන්සේලා ප්‍රාසාදයට වැඩම කරවා උන්වහන්සේලාට දන් පිළිගැන්වීය. දන් වළඳා අවසානයෙහි රජතුමා සංඝයාගේ වැඩිමහලු තෙරුන්ගේ පාමුල ද, බිසව සංඝයා අතර නවක වූ තෙරුන්ගේ පාමුල ද වැතිර වැඳ, "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේලා සිවුපසයෙන් පීඩා නොවිඳිනු ඇත, අපි ද පිනෙන් නොපිරිහෙන්නෙමු; එබැවින් අප කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ජීවිතාන්තය දක්වා මෙහි වැඩසිටීමට පොරොන්දු වනු මැනව" යි ආරාධනා කොට පොරොන්දුව ලබා ගත්හ. ඉක්බිති උයනෙහි පන්සියයක් පන්සල් ද පන්සියයක් සක්මන් මලු ද කරවා, සියලු ආකාරයෙන් වාසස්ථාන සම්පූර්ණ කොට එහි වැඩසිටීමට සැලැස්වූහ.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. ‘‘අහං පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගච්ඡාමි, ත්වං පච්චෙකබුද්ධෙසු මා පමජ්ජී’’ති දෙවිං ඔවදිත්වා ගතො. තස්මිං අනාගතෙයෙව පච්චෙකබුද්ධානං ආයුසඞ්ඛාරා ඛීණා. මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො තියාමරත්තිං ඣානකීළං කීළිත්වා අරුණුග්ගමනෙ ආලම්බනඵලකං ආලම්බිත්වා ඨිතකොව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එතෙනුපායෙන සෙසාපීති සබ්බෙපි පරිනිබ්බුතා. පුනදිවසෙ දෙවී පච්චෙකබුද්ධානං නිසීදනට්ඨානං හරිතූපලිත්තං කාරෙත්වා පුප්ඵානි විකිරිත්වා ධූපං දත්වා තෙසං ආගමනං ඔලොකයන්තී නිසින්නා ආගමනං අපස්සන්තී පුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ, තාත, ජානාහි, කිං අය්‍යානං කිඤ්චි අඵාසුක’’න්ති? සො ගන්ත්වා මහාපදුමස්ස පණ්ණසාලාය ද්වාරං විවරිත්වා තත්ථ අපස්සන්තො චඞ්කමනං ගන්ත්වා ආලම්බනඵලකං නිස්සාය ඨිතං දිස්වා වන්දිත්වා, ‘‘කාලො, භන්තෙ’’ති ආහ. පරිනිබ්බුතසරීරං කිං කථෙස්සති? සො ‘‘නිද්දායති මඤ්ඤෙ’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාදෙ හත්ථෙන පරාමසි. පාදානං සීතලතාය චෙව ථද්ධතාය ච පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා දුතියස්ස සන්තිකං අගමාසි, එවං තතියස්සාති සබ්බෙසං පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා රාජකුලං ගතො. ‘‘කහං, තාත, පච්චෙකබුද්ධා’’ති? පුට්ඨො ‘‘පරිනිබ්බුතා, දෙවී’’ති ආහ. දෙවී කන්දන්තී රොදන්තී නික්ඛමිත්වා නාගරෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා සාධුකීළිතං කාරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි.

මෙලෙස කාලය ගතවන විට රජුගේ සීමාන්ත පෙදෙසක කැරැල්ලක් හටගත්තේය. "මම සීමාන්තයේ කැරැල්ල සංසිඳුවීමට යමි, ඔබ පසේබුදුන් වහන්සේලා කෙරෙහි අප්‍රමාදී වන්නැ"යි බිසවට අවවාද කොට රජතුමා පිටත්ව ගියේය. රජු ආපසු ඒමට පෙරම පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ ආයු සංස්කාරය ගෙවී ගියේය. මහා පදුම පසේබුදුන් වහන්සේ රැය තුන් යාමයෙහි ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවෙහි යෙදී, අරුණෝදයෙහි ආධාරක ලෑල්ලකට හේත්තු වී සිටි ඉරියව්වෙන්ම අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. එම ක්‍රමයෙන්ම සෙසු සියලු පසේබුදුන් වහන්සේලා ද පිරිනිවන් පෑ සේක. පසුදින බිසව පසේබුදුන් වහන්සේලා වැඩසිටින ස්ථානය ගොම ගා පිරිසිදු කරවා, මල් ඉස, සුවඳ දුම් දී උන්වහන්සේලා වඩිනා මඟ බලා සිටියාය. උන්වහන්සේලා වඩිනු නොදැක, පුරුෂයෙකු යවමින්, "පුත, ගොස් බලන්න, ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේලාට යම් අපහසුවක් දැයි දැනගන්න" යැයි කීවාය. ඔහු ගොස් මහා පදුම පසේබුදුන්ගේ පන්සලේ දොර හැර එහි උන්වහන්සේ නොදැක, සක්මන් මළුවට ගොස් ආධාරක ලෑල්ලට හේත්තු වී සිටිනු දැක වැඳ, "ස්වාමීනී, (දානයට) කාලය පැමිණ ඇත" යි කීවේය. පිරිනිවන් පෑ සිරුර කුමක් පවසන්නද? ඔහු "නිදා සිටිනවා විය හැකිය" යි සිතා ළඟට ගොස් පතුල් පිරිමැද්දේය. පාදයන්ගේ සීතල බවෙන් හා තද බවෙන් පිරිනිවන් පෑ බව දැන, දෙවන පසේබුදුන් වහන්සේ ළඟට ද, එලෙසම තෙවන පසේබුදුන් වහන්සේ ළඟට ද ගොස් සියලු දෙනාම පිරිනිවන් පෑ බව දැන රජ මැදුරට ගියේය. "පුත, පසේබුදුන් වහන්සේලා කොහේදැ"යි ඇසූ කල්හි "දේවියනි, පසේබුදුන් වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑ සේකැ"යි ඔහු කීවේය. බිසව හඬා වැලපෙමින් නික්ම ගොස්, නගර වැසියන් සමඟ එහි ගොස් උචිත පූජා පවත්වා, පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා ධාතුන් වහන්සේලා ගෙන චෛත්‍යයක් කරවා නිධන් කළාය.

රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො පච්චුග්ගමනං ආගතං දෙවිං පුච්ඡි ‘‘කිං, භද්දෙ, පච්චෙකබුද්ධෙසු නප්පමජ්ජි, නිරොගා අය්‍යා’’ති? ‘‘පරිනිබ්බුතා දෙවා’’ති. රාජා චින්තෙසි – ‘‘එවරූපානම්පි පණ්ඩිතානං මරණං උප්පජ්ජති, අම්හාකං කුතො මොක්ඛො’’ති? සො නගරං අගන්ත්වා උය්‍යානමෙව පවිසිත්වා ජෙට්ඨපුත්තං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස රජ්ජං පටියාදෙත්වා සයං සමණකපබ්බජ්ජං පබ්බජි, දෙවීපි [Pg.177] ‘‘ඉමස්මිං පබ්බජිතෙ අහං කිං කරිස්සාමී’’ති? තත්ථෙව උය්‍යානෙ පබ්බජිතා. ද්වෙපි ඣානං භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු.

රජතුමා සීමාන්තයේ කැරැල්ල සංසිඳුවා ආපසු පැමිණි කල්හි, තමා පෙරගමන් කිරීමට පැමිණි බිසවගෙන්, "පින්වත්නිය, පසේබුදුන් වහන්සේලා කෙරෙහි අප්‍රමාදී වූවාද? උන්වහන්සේලා නිරෝගීව වැඩසිටිනවාදැ"යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, උන්වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑ සේකැ"යි බිසව කීවාය. එවිට රජු, "මොනතරම් පණ්ඩිත උතුමන්ට වුවද මරණය පැමිණෙන්නේය; එසේ නම් අපට එයින් නිදහසක් කොයින්දැ"යි සිතුවේය. ඔහු නගරයට නොගොස් උයනටම වැදී, වැඩිමහලු පුතු කැඳවා ඔහුට රාජ්‍යය පවරා තමා ශ්‍රමණ වෙස් ගෙන මහණ විය. බිසව ද "මොහු මහණ වූ කල්හි මම කුමක් කරන්නදැ"යි සිතා එම උයනේදීම මහණ වූවාය. ඒ දෙදෙනාම ධ්‍යාන වඩා එයින් චුතව බඹලොව උපන්නාහුය.

තෙසු තත්ථෙව වසන්තෙසු අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං පාවිසි. අයං පිප්පලිමාණවො මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථබ්‍රාහ්මණගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, අයං භද්දා කාපිලානී මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරෙ කොසියගොත්තබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තා. තෙසං ඛො අනුක්කමෙන වඩ්ඪමානානං පිප්පලිමාණවස්ස වීසතිමෙ වස්සෙ භද්දාය සොළසමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ මාතාපිතරො පුත්තං ඔලොකෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං වයප්පත්තො, කුලවංසො නාම පතිට්ඨපෙතබ්බො’’ති අතිවිය නිප්පීළයිංසු. මාණවො ආහ – ‘‘මය්හං සොතපථෙ එවරූපං කථං මා කථෙථ. අහං යාව තුම්හෙ ධරථ, තාව පටිජග්ගිස්සාමි, තුම්හාකං පච්ඡතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙ කතිපාහං අතික්කමිත්වා පුන කථයිංසු, සොපි තථෙව පටික්ඛිපි. පුන කථයිංසු, පුනපි පටික්ඛිපි. තතො පට්ඨාය මාතා නිරන්තරං කථෙතියෙව.

ඔවුන් එහි වසන කාලයෙහි අප මහා ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වී, උතුම් දම්සක් පවත්වා පිළිවෙළින් රජගහනුවරට වැඩි සේක. මේ පිප්ඵලී මාණවක තෙමේ මගධ රට මහාතිත්ථ බමුණු ගමෙහි කපිල බමුණාගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි උපන්නේය. මේ භද්දා කාපිලානි තොමෝ මද්ද රට සාගල නුවර කෝසිය ගෝත්‍රික බමුණාගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි උපන්නාය. ඔවුන් ක්‍රමයෙන් වැඩෙන කල, පිප්ඵලී මාණවකයාට විසි වයසත් භද්දාවට දහසය වයසත් එළඹි කල්හි මව්පියෝ පුතු දෙස බලා, "පුත, ඔබ දැන් වයසට පැමිණ ඇත, කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යා යුතුය" යි පවසමින් බෙහෙවින් බල කළහ. මාණවකයා මෙසේ කීවේය: "මව්පියෙනි, මගේ කනට මෙවැනි කතා නොකියන්න. ඔබ දෙපළ ජීවත්ව සිටින තාක් මම උපස්ථාන කරමි, ඔබගෙන් පසු ගිහිගෙයින් නික්ම ගොස් මහණ වෙමි." ඔවුන් දින කිහිපයකට පසු නැවතත් එය කී අතර ඔහු පෙර පරිදිම එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. නැවතත් කීහ, නැවතත් ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එතැන් පටන් මව නිරන්තරයෙන්ම ඒ ගැන පවසන්නට වූවාය.

මාණවො ‘‘මම මාතරං සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති රත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසහස්සං දත්වා සුවණ්ණකාරෙහි එකං ඉත්ථිරූපං කාරාපෙත්වා තස්ස මජ්ජනඝට්ටනාදිකම්මපරියොසානෙ තං රත්තවත්ථං නිවාසාපෙත්වා වණ්ණසම්පන්නෙහි පුප්ඵෙහි චෙව නානාඅලඞ්කාරෙහි ච අලඞ්කාරාපෙත්වා මාතරං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘අම්ම එවරූපං ආරම්මණං ලභන්තො ගෙහෙ වසාමි, අලභන්තො න වසාමී’’ති. පණ්ඩිතා බ්‍රාහ්මණී චින්තෙසි – ‘‘මය්හං පුත්තො පුඤ්ඤවා දින්නදානො කතාභිනීහාරො, පුඤ්ඤං කරොන්තො න එකකොව අකාසි, අද්ධා එතෙන සහ කතපුඤ්ඤා සුවණ්ණරූපකපටිභාගා භවිස්සතී’’ති අට්ඨ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා, ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, යත්ථ අම්හාකං ජාතිගොත්තභොගෙහි සමානකුලෙ එවරූපං දාරිකං පස්සථ, ඉමමෙව සුවණ්ණරූපකං, පණ්ණාකාරං කත්වා දෙථා’’ති උය්‍යොජෙසි.

එවිට මාණවකයා "මාගේ මවට මෙය ඒත්තු ගන්වන්නෙමි" යි සිතා, රන්කරුවන්ට රන් නික්ඛ දහසක් දී රනින් එක් ස්ත්‍රී රූපයක් කරවා, එහි මැදීම ඔප දැමීම් ආදී කටයුතු නිම වූ පසු එයට රතු පැහැති වස්ත්‍රයක් අන්දවා, වර්ණවත් මල් හා නානාප්‍රකාර ආභරණවලින් සරසවා මව කැඳවා මෙසේ කීවේය: "මෑණියනි, මෙවැනි රූපයක් ඇත්තියක ලබන්නේ නම් මම ගෘහයෙහි වසමි, නොලබන්නේ නම් නොවසිමි." නැණවත් බැමිණිය මෙසේ සිතුවාය: "මාගේ පුත්‍රයා පින්වන්තයෙකි, දන් දී ඇත්තෙකි, පෙර කළ ප්‍රාර්ථනා ඇත්තෙකි. පින් කරන කල්හි ඔහු තනිවම නොකළේය. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු හා එක්ව පින් කළ, මේ රන් රූපයට සමාන ස්ත්‍රියක සිටිය යුතුය." ඇය බමුණන් අටදෙනකු කැඳවා ඔවුන් සියලු කැමැත්තෙන් සතුටු කරවා, රන් රූපය රථයක තබ්බවා, "පියවරුනි, යන්න, අපේ ජාති ගෝත්‍ර හා සම්පත්වලට සමාන කුලයක මෙවැනි රූපයක් ඇති දැරියක දකින්නහු නම්, මේ රන් රූපයම පඬුරක් කොට දී එන්න" යැයි පවසා පිටත් කර යැවූවාය.

තෙ ‘‘අම්හාකං නාම එතං කම්ම’’න්ති නික්ඛමිත්වා, ‘‘කත්ථ ගමිස්සාමා’’ති? චින්තෙත්වා, ‘‘මද්දරට්ඨං නාම ඉත්ථාකරො, මද්දරට්ඨං ගමිස්සාමා’’ති මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරං [Pg.178] අගමිංසු. තත්ථ තං සුවණ්ණරූපකං න්හානතිත්ථෙ ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අථ භද්දාය ධාතී භද්දං න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා සිරිගබ්භෙ නිසීදාපෙත්වා න්හායිතුං ආගච්ඡන්තී තං රූපකං දිස්වා, ‘‘අය්‍යධීතා මෙ ඉධාගතා’’ති සඤ්ඤාය තජ්ජෙත්වා ‘‘දුබ්බිනිතෙ, කිං ත්වං ඉධාගතා’’ති? තලසත්තිකං උග්ගිරිත්වා, ‘‘ගච්ඡ සීඝ’’න්ති ගණ්ඩපස්සෙ පහරි. හත්ථො පාසාණෙ පටිහතො විය කම්පිත්ථ. සා පටික්කමිත්වා ‘‘එවං ථද්ධං නාම මහාගීවං දිස්වා, ‘අය්‍යධීතා මෙ’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙසිං, අය්‍යධීතාය හි මෙ අයං නිවාසනපටිග්ගාහිකාපි අයුත්තා’’ති ආහ. අථ නං තෙ මනුස්සා පරිවාරෙත්වා ‘‘එවරූපා තෙ සාමිධීතා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘කිං එසා, ඉමාය සතගුණෙන සහස්සගුණෙන මය්හං අය්‍යා අභිරූපතරා, ද්වාදසහත්ථෙ ගබ්භෙ නිසින්නාය පදීපකිච්චං නත්ථි, සරීරොභාසෙනෙව තමං විධමතී’’ති. ‘‘තෙන හි ආගච්ඡා’’ති තං ඛුජ්ජං ගහෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා කොසියගොත්තස්ස ඝරද්වාරෙ ඨත්වා ආගමනං නිවෙදයිංසු.

ඒ පිරිස "මේ කර්තව්‍යය අපේ වගකීමකි" යැයි සිතා නික්ම ගොස්, "කොහේ යමුද?" යැයි තීරණය කරමින්, "මද්ද රට යනු රූමත් ස්ත්‍රීන් සිටින දේශයකි, එබැවින් අපි මද්ද රටට යමු" යැයි මද්ද රටේ සාගල නුවරට ගියහ. එහිදී ඒ රන් රූපය නෑමට ගන්නා තොටුපළක තබා පසෙක වාඩි වූහ. එකල්හි භද්දාවගේ කිරිමව භද්දාව නහවා, ආභරණයෙන් සරසා සිරිගැබෙහි හිඳුවා, තමා නෑමට පැමිණෙන අතරතුර ඒ රූපය දැක, "මගේ ස්වාමිදූ මෙහි පැමිණ සිටින්නීය" යන හැඟීමෙන් ඇයට තර්ජනය කරමින්, "හික්මීමක් නැති තැනැත්තිය, ඔබ මෙහි ආවේ මක්නිසාද?" යැයි අසා අතුල් පහරක් දීමට අත ඔසවා "වහාම ගෙදර යන්න" යැයි පවසමින් රන් රූපයේ කම්මුලට පහරක් ගැසුවාය. එවිට ඇගේ අත ගලකට ගැසුවාක් මෙන් රිදුම් දුන්නේය. ඇය ආපසු හැරී, "මෙතරම් දැඩි වූ ගෙලක් දැක මගේ ස්වාමිදූ යැයි වරදවා වටහා ගත්තෙමි; මාගේ ස්වාමිදුවට නම් මේ රුව ඇය ඇඳි සළුපෙළ පිළිගන්නා මෙහෙකාරියක වීමට පවා සුදුසු නැත" යැයි පැවසුවාය. එවිට ඒ මිනිස්සු ඇය පිරිවරාගෙන "ඔබේ ස්වාමිදූ මේ රූපයට සමානද?" යැයි ඇසූහ. "කුමක් පවසනවාද? මගේ ස්වාමිදූ මේ රූපයට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් රූමත්ය. රියන් දොළහක කාමරයක ඇය හිඳින කල පහන් දැල්වීමක් අවශ්‍ය නැත, ඇගේ ශරීරයෙන් නික්මෙන ආලෝකයෙන්ම අඳුර දුරු වේ" යැයි ඇය පැවසුවාය. "එසේ නම් එන්න" යැයි පවසා ඒ කිරිමව කැඳවාගෙන, රන් රුව රථයකට නංවාගෙන කෝසිය ගෝත්‍රික බමුණාගේ නිවෙස් දොරකඩට ගොස් තමන්ගේ පැමිණීම දැන්වූහ.

බ්‍රාහ්මණො පටිසන්ථාරං කත්වා, ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස ඝරතො’’ති. ‘‘කිං කාරණා ආගතා’’ති. ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති. ‘‘කල්‍යාණං, තාතා, සමජාතිගොත්තවිභවො අම්හාකං බ්‍රාහ්මණො, දස්සාමි දාරික’’න්ති පණ්ණාකාරං ගණ්හි. තෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස සාසනං පහිණිංසු – ‘‘ලද්ධා දාරිකා, කත්තබ්බං කරොථා’’ති. තං සාසනං සුත්වා පිප්පලිමාණවස්ස ආරොචයිංසු – ‘‘ලද්ධා කිර දාරිකා’’ති. මාණවො ‘‘අහං න ලභිස්සාමීති චින්තෙසිං, ඉමෙ ලද්ධාති ච වදන්ති, අනත්ථිකො හුත්වා පණ්ණං පෙසිස්සාමී’’ති රහොගතො පණ්ණං ලිඛි, ‘‘භද්දා අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු, අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනී අහොසී’’ති. භද්දාපි ‘‘අසුකස්ස කිර මං දාතුකාමා’’ති සුත්වා රහොගතා පණ්ණං ලිඛි, ‘‘අය්‍යපුත්තො අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු. අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරී අහොසී’’ති. ද්වෙපි පණ්ණානි අන්තරාමග්ගෙ සමාගච්ඡිංසු. ‘‘ඉදං කස්ස පණ්ණ’’න්ති? පිප්පලිමාණවෙන භද්දාය පහිතන්ති. ‘‘ඉදං කස්ස පණ්ණ’’න්ති? භද්දාය පිප්පලිමාණවස්ස පහිතන්ති ච වුත්තෙ ද්වෙපි වාචෙත්වා, ‘‘පස්සථ දාරකානං කම්ම’’න්ති ඵාලෙත්වා අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙත්වා [Pg.179] සමානපණ්ණං ලිඛිත්වා ඉතො ච එත්තො ච පෙසෙසුං. ඉති තෙසං අනිච්ඡමානානංයෙව සමාගමො අහොසි.

බ්‍රාහ්මණයා පිළිසඳරෙහි යෙදී "ඔබලා කොහේ සිට පැමිණියහුද?" යැයි ඇසීය. "මගධ රටේ මහාතිත්ථ ගමෙහි කපිල බමුණාගේ නිවසේ සිටය" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. "කුමන කරුණකට පැමිණියහුද?" යැයි ඇසූ කල, "මේ කරුණ සඳහාය" යැයි කීහ. "යහපති දරුවෙනි, ජාතියෙන්, ගෝත්‍රයෙන් හා වස්තුවෙන් අපට සමාන වූ බමුණෙකි, මම මගේ දැරිය ලබා දෙන්නෙමි" යැයි පවසා පඬුරු පිළිගත්තේය. ඒ පණිවිඩකරුවන් කපිල බමුණාට "දැරිය ලැබුණා, කළ යුතු කටයුතු සම්පාදනය කරන්න" යැයි පණිවිඩයක් යැවූහ. ඒ පණිවිඩය අසා ඔවුහු පිප්ඵලි මාණවකයාට "දැරිය ලැබුණාලු" යැයි දැන්වූහ. එවිට මාණවකයා "මට ඇය නොලැබේවා යැයි සිතුවෙමි, නමුත් මොවුන් ලැබුණා යැයි පවසති. මම මෙයට අකමැති බැවින් ලිපියක් යවමි" යැයි සිතා හුදෙකලාවේ ලිපියක් ලිවීය. "භද්දාවනි, ඔබගේ ජාතියට, ගෝත්‍රයට හා සම්පතට ගැලපෙන ගෘහ ජීවිතයක් ගත කළ හැකි අයෙකු සොයාගන්න, මම නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න" යනු එහි අන්තර්ගතයයි. භද්දාවද "අසවල් කුමරුට මාව දීමට කැමතිලු" යන්න අසා හුදෙකලාව ලිපියක් ලිව්වාය. "ස්වාමිපුත්‍රයාණෙනි, ඔබගේ ජාතියට, ගෝත්‍රයට හා සම්පතට ගැලපෙන ගෘහ ජීවිතයක් ගත කරන්න, මම නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න" යනු එහි අන්තර්ගතයයි. මඟදී මේ ලිපි දෙකම රැගත් පණිවිඩකරුවෝ හමු වූහ. "මේ කාගේ ලිපියක්ද?" පීප්ඵලි මාණවකයා භද්දාවට යැවූ එකකි. "මේ කාගේද?" භද්දාව පිප්ඵලි මාණවකයාට යැවූ එකකි. මෙසේ පවසද්දී ලිපි දෙකම කියවා, "දරුවන්ගේ වැඩ බලන්න" යැයි පවසා ඒවා ඉරා වනයේ දමා, දෙදෙනාම එකඟ බව අඟවන නව ලිපි ලියා දෙපැත්තටම යැවූහ. මෙසේ ඔවුන්ගේ අකමැත්ත තිබියදීම දෙදෙනාගේ එක්වීම සිදු විය.

තංදිවසංයෙව ච මාණවොපි එකං පුප්ඵදාමං ගන්ථාපෙසි, භද්දාපි එකං ගන්ථාපෙසි. තානි ආසනමජ්ඣෙ ඨපෙත්වා භුත්තසායමාසා උභොපි ‘‘සයනං ආරුහිස්සාමා’’ති සමාගන්ත්වා මාණවො දක්ඛිණපස්සෙන සයනං ආරුහි. භද්දා වාමපස්සෙන ආරුහිත්වා ආහ – ‘‘යස්ස පස්සෙ පුප්ඵානි මිලායන්ති, තස්ස රාගචිත්තං උප්පන්නන්ති විජානිස්සාම, ඉමං පුප්ඵදාමං න අල්ලීයිතබ්බ’’න්ති. තෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සරීරසම්ඵස්සභයෙන තියාමරත්තිං නිද්දං අනොක්කමන්තාව වීතිනාමෙන්ති, දිවා පන හසිතමත්තම්පි න හොති. තෙ ලොකාමිසෙන අසංසට්ඨා යාව මාතාපිතරො ධරන්ති, තාව කුටුම්බං අවිචාරෙත්වා තෙසු කාලඞ්කතෙසු විචාරයිංසු. මහතී මාණවස්ස සම්පත්ති, එකදිවසං සරීරං උබ්බට්ටෙත්වා ඡඩ්ඩෙතබ්බං සුවණ්ණචුණ්ණමෙව මගධනාළියා ද්වාදසනාළිමත්තං ලද්ධුං වට්ටති. යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කම්මන්තො ද්වාදසයොජනිකො, අනුරාධපුරප්පමාණා චුද්දස දාසගාමා, චුද්දස හත්ථානීකා, චුද්දස අස්සානීකා, චුද්දස රථානීකා.

එදිනම මාණවකයාද මල් දමක අමුණා ගත්තේය, භද්දාවද මල් දමක් අමුණා ගත්තාය. ඒවා යහන මැද තබා රාත්‍රී ආහාරයෙන් පසු දෙදෙනාම "යහනට යමු" යැයි පැමිණියහ. මාණවකයා දකුණු පසින් යහනට නැග්ගේය. භද්දාව වම් පසින් නැඟී මෙසේ කීවාය - "යමෙකුගේ පැත්තේ තිබෙන මල් මැලවී යයිද, ඔහුට රාග සිතක් උපන් බව ඉන් දැනගනිමු, එබැවින් මේ මල් දම ස්පර්ශ නොකළ යුතුය." ඔවුහු එකිනෙකාගේ ශරීර ස්පර්ශය කෙරෙහි ඇති බිය නිසා රාත්‍රී තුන් යාමයම නින්දට නොගොස් කල් ගෙවූහ. දහවල් කාලයේදී සිනහවක් පවා ඔවුන් අතර ඇති නොවීය. ඔවුහු ලෞකික සැප සම්පත් කෙරෙහි ඇලීමක් නැතිව මව්පියන් ජීවත්ව සිටින තාක් කල් ගේ දොර කටයුතු පාලනය නොකර සිටි අතර, මව්පියන් කළුරිය කළ පසු ඒවා කළමනාකරණය කළහ. මාණවකයාගේ සම්පත ඉතා විශාලය. එක් දිනකදී සිරුරේ ආලේප කර පසුව ඉවත් කරන රන් කුඩු පමණක් මගධ නැළියෙන් නැළි දොළහක් පමණ විය. යන්ත්‍ර මඟින් බැඳි මහා වැව් හැටක්ද, යොදුන් දොළහක වපසරිය ඇති කර්මාන්ත භූමියක්ද, අනුරාධපුරය වැනි දාස ගම්මාන දහහතරක්ද, ඇත් සේනා දහහතරක්, අස් සේනා දහහතරක් හා රිය සේනා දහහතරක් ද ඔහු සතු විය.

සො එකදිවසං අලඞ්කතං අස්සං ආරුය්හ මහාජනපරිවුතො කම්මන්තං ගන්ත්වා ඛෙත්තකොටියං ඨිතො නඞ්ගලෙහි භින්නට්ඨානතො කාකාදයො සකුණෙ ගණ්ඩුප්පාදකාදිපාණෙ උද්ධරිත්වා ඛාදන්තෙ දිස්වා, ‘‘තාතා, ඉමෙ කිං ඛාදන්තී’’ති පුච්ඡි? ‘‘ගණ්ඩුප්පාදකෙ අය්‍යා’’ති. ‘‘එතෙහි කතං පාපං කස්ස හොතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං, අය්‍යා’’ති. සො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ එතෙහි කතං පාපං මය්හං හොති, කිං මෙ කරිස්සති සත්තඅසීතිකොටිධනං? කිං ද්වාදසයොජනො කම්මන්තො, කිං යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කිං චුද්දස ගාමා? සබ්බමෙතං භද්දාය කාපිලානියා නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති.

ඔහු එක් දිනක් අලංකාර ලෙස සැරසූ අශ්වයෙකු පිට නැඟී මහා ජනකායක් පිරිවරාගෙන කර්මාන්ත බිමට ගොස්, කුඹුරු සීමාවේ රැඳී සිටියදී නඟුලෙන් බිඳුණු පස තුළින් ගැඩවිලුන් ආදී පණුවන් මතු කරගෙන කන කපුටන් ආදී පක්ෂීන් දැක, "මිතුරනි, මොවුන් මොනවාද කන්නේ?" යැයි ඇසීය. "ස්වාමිනි, ගැඩවිලුන්" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. "මොවුන් කරන මේ පව කාට හිමි වේද?" යැයි ඇසූ කල, "ස්වාමිනි, ඔබටයි" යැයි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. එවිට ඔහු මෙසේ සිතීය - "සැබැවින්ම මොවුන් කරන පව මට හිමි වන්නේ නම්, මගේ මේ අසූ හත් කෝටියක ධනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? යොදුන් දොළහක කර්මාන්ත බිමෙන්, වැව් හැටෙන්, මේ ගම්මාන දහහතරෙන් ඇති වැඩක් තිබේද? මේ සියලු සම්පත් භද්දා කාපිලානියට පවරා දී නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි."

භද්දාපි කාපිලානී තස්මිං ඛණෙ අබ්භන්තරවත්ථුම්හි තයො තිලකුම්භෙ පත්ථරාපෙත්වා ධාතීහි පරිවුතා නිසින්නා කාකෙ තිලපාණකෙ ඛාදමානෙ දිස්වා, ‘‘අම්මා කිං ඉමෙ ඛාදන්තී’’ති? පුච්ඡි. ‘‘පාණකෙ අය්‍යෙ’’ති. ‘‘අකුසලං කස්ස හොතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං අය්‍යෙ’’ති. සා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චතුහත්ථවත්ථං නාළිකොදනමත්තඤ්ච ලද්ධුං වට්ටති, යදි ච පනෙතං එත්තකෙන ජනෙන කතං අකුසලං මය්හං හොති, භවසහස්සෙනපි වට්ටතො සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කා[Pg.180], අය්‍යපුත්තෙ ආගතමත්තෙයෙව සබ්බං තස්ස නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සාමී’’ති.

භද්දා කාපිලානියද ඒ මොහොතේ ම මාලිගය තුළ තල නැළි තුනක් අව්වේ වියළන්නට දමා කිරිමව්වරුන් පිරිවරාගෙන සිටින විට, කපුටන් තල පණුවන් කනු දැක, "මෑණියනි, මුන් මොනවාද කන්නේ?" යැයි ඇසුවාය. "ස්වාමිදුවනි, පණුවන්" යැයි ඇය කීවාය. "මේ අකුසලය කාට හිමි වේද?" යැයි ඇසූ විට, "ස්වාමිදුවනි, ඔබටයි" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. ඇය මෙසේ සිතුවාය - "මට ඇඳීමට රියන් හතරක රෙදි කඩකුත්, ආහාරයට බත් නැළියකුත් පමණක් සෑහේ. නමුත් මෙපමණ පිරිසක් කරන මේ අකුසලය මට හිමි වන්නේ නම්, මතු භව දහසකින්වත් මේ සසර වෘත්තයෙන් හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත. ස්වාමිපුත්‍රයා පැමිණි වහාම මේ සියලු සම්පත් ඔහුට පවරා දී නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි."

මාණවො ආගන්ත්වා න්හත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදි, අථස්ස චක්කවත්තිනො අනුච්ඡවිකං භොජනං සජ්ජයිංසු. ද්වෙපි භුඤ්ජිත්වා පරිජනෙ නික්ඛන්තෙ රහොගතා ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිංසු. තතො මාණවො භද්දං ආහ – ‘‘භද්දෙ, ත්වං ඉමං ඝරං ආගච්ඡන්තී කිත්තකං ධනං ආහරී’’ති? ‘‘පඤ්චපණ්ණාස සකටසහස්සානි අය්‍යා’’ති. ‘‘එතං සබ්බං, යා ච ඉමස්මිං ඝරෙ සත්තඅසීතිකොටියො, යන්තබද්ධා සට්ඨිතළාකාදිභෙදා සම්පත්ති අත්ථි, සබ්බං තුය්හංයෙව නිය්‍යාතෙමී’’ති. ‘‘තුම්හෙ පන අය්‍යා’’ති. ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘අය්‍යා අහම්පි තුම්හාකංයෙව ආගමනං ඔලොකයමානා නිසින්නා, අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙසං ආදිත්තපණ්ණකුටි විය තයො භවා උපට්ඨහිංසු. තෙ ‘‘පබ්බජිස්සාමා’’ති වත්වා අන්තරාපණතො කසායරසපීතානි වත්ථානි මත්තිකාපත්තෙ ච ආහරාපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං කෙසෙ ඔහාරෙත්වා, ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස අම්හාකං පබ්බජ්ජා’’ති පබ්බජිත්වා ථවිකාසු පත්තෙ ඔසාපෙත්වා අංසෙ ලග්ගෙත්වා පාසාදතො ඔතරිංසු. ගෙහෙ දාසෙසු ච කම්මකාරෙසු ච න කොචි සඤ්ජානි.

පිප්ඵලි මාණවකයා පැමිණ, ස්නානය කොට, ප්‍රාසාදයට නැඟී මහඟු ආසනයක වැඩසිටියේය. එකල්හි ඔහුට සක්විති රජෙකුට සුදුසු භෝජන පිළියෙල කරන ලදී. දෙදෙනාම අනුභව කොට පිරිස පිටව ගිය පසු රහසිගතව සැපදායී ස්ථානයක වාඩි වූහ. එවිට මාණවකයා භද්‍රාවගෙන් මෙසේ ඇසීය - "සොඳුරිය, ඔබ මේ නිවසට එනවිට කොපමණ ධනයක් රැගෙන ආවෙහිද?" "හිමියනි, කරත්ත පන්දහස් පන්සියයකි." "ඒ සියල්ලත්, මේ නිවසේ ඇති අසූහත් කෝටියක ධනයත්, යන්ත්‍රසූත්‍ර හා සැටක් පමණ වූ තටාක ආදී මේ සියලු සම්පත්තියත් මම ඔබටම පවරා දෙමි." "එසේ නම් ඔබ වහන්සේ?" "මම පැවිදි වන්නෙමි." "හිමියනි, මමත් ඔබ වහන්සේගේ පැමිණීම දෙස බලා සිටියේ ඒ සඳහාමය. මමත් පැවිදි වන්නෙමි." ඔවුන්ට භවත්‍රයම ගිනිගත් පන්සැලක් මෙන් වැටහිණි. ඔවුන් "පැවිදි වන්නෙමු" යි පවසා කඩපිලෙන් කසාය වර්ණ සිවුරු හා මැටි පාත්‍ර ගෙන්වාගෙන, එකිනෙකාගේ හිසකෙස් බාගෙන, "ලෝකයෙහි යම් රහතන් වහන්සේලා වෙත්ද, උන්වහන්සේලා උදෙසා අපගේ මේ පැවිද්ද වේවා" යි පවසා පැවිදි වී, පාත්‍ර මළු තුළ බහා උරෙහි ලාගෙන ප්‍රාසාදයෙන් බැස ගියහ. නිවසේ දාසයන් හෝ කම්කරුවන් කිසිවෙක් ඒ බව නොදැනගත්හ.

අථ නෙ බ්‍රාහ්මණගාමතො නික්ඛම්ම දාසගාමද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙ ආකප්පකුත්තවසෙන දාසගාමවාසිනො සඤ්ජානිංසු. තෙ රුදන්තා පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘කිං අම්හෙ අනාථෙ කරොථ අය්‍යා’’ති? ආහංසු. ‘‘මයං, භණෙ ‘ආදිත්තපණ්ණසාලා විය තයො භවා’ති පබ්බජිම්හා, සචෙ තුම්හෙසු එකෙකං භුජිස්සං කරොම, වස්සසතම්පි නප්පහොති, තුම්හෙව තුම්හාකං සීසං ධොවිත්වා භුජිස්සා හුත්වා ජීවථා’’ති වත්වා තෙසං රොදන්තානංයෙව පක්කමිංසු. ථෙරො පුරතො ගච්ඡන්තො නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං භද්දා කාපිලානී සකලජම්බුදීපග්ඝනිකා ඉත්ථී මය්හං පච්ඡතො ආගච්ඡති. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං කොචිදෙව එවං චින්තෙය්‍ය ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්ති, අනනුච්ඡවිකං කරොන්තී’’ති. ‘‘කොචි වා පන මනං පදූසෙත්වා අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමං පහාය මයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි.

ඉක්බිති ඔවුන් බමුණු ගමෙන් නික්ම දාස ගම් දොරින් යනවිට, ඔවුන්ගේ ඉරියව් හා හැසිරීම් දෙස බලා දාස ගම්වැසියෝ ඔවුන් හඳුනා ගත්හ. ඔවුහු හඬමින් පාමුල වැටී, "හිමියනි, අප අනාථ කරන්නේ ඇයිදැයි" ඇසූහ. "පින්වතුනි, අපට භවත්‍රයම ගිනිගත් පන්සැලක් මෙන් පෙනුණ බැවින් පැවිදි වීමු. ඔබ සැම එකිනෙකා නිදහස් කළත්, වසර සියයක් වුවද ඒ සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඔබලාම හිස සෝදාගෙන නිදහස් මිනිසුන් ලෙස ජීවත් වන්න" යි පවසා ඔවුන් හඬද්දීම පිටත්ව ගියහ. තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් වඩිමින් හැරී බලා මෙසේ සිතූහ - "මුළු දඹදිවම අගනා සම්පත්වලට සමාන මේ භද්‍රා කාපිලානිය මා පසුපසින් එන්නීය. 'මොවුන් පැවිදි වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිව නුසුදුසු දේ කරති' යි යමෙකු සිතීමට ඉඩ ඇත. යමෙකු සිත දූෂණය කරගෙන අපායගාමී විය හැකිය. ඇය අතහැර තනිවම යාම මට සුදුසුය" යි සිතක් උපදවා ගත්හ.

සො [Pg.181] පුරතො ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං දිස්වා තස්ස මත්ථකෙ අට්ඨාසි. භද්දාපි ආගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ආහ – ‘‘භද්දෙ, තාදිසිං ඉත්ථිං මම පච්ඡතො ආගච්ඡන්තිං දිස්වා, ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්තී’ති චින්තෙත්වා අම්හෙසු පදුට්ඨචිත්තො මහාජනො අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ද්වෙධාපථෙ ත්වං එකං ගණ්හ, අහං එකෙන ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘ආම, අය්‍ය, පබ්බජිතානං මාතුගාමො නාම මලං, ‘පබ්බජිත්වාපි විනා න භවන්තී’ති අම්හාකං දොසං පස්සන්ති, තුම්හෙ එකං මග්ගං ගණ්හථ, විනා භවිස්සාමා’’ති තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ, ‘‘සතසහස්සකප්පප්පමාණෙ අද්ධානෙ කතො මිත්තසන්ථවො අජ්ජ භිජ්ජතී’’ති වත්වා, ‘‘තුම්හෙ දක්ඛිණජාතිකා නාම, තුම්හාකං දක්ඛිණමග්ගො වට්ටති, මයං මාතුගාමා නාම වාමජාතිකා, අම්හාකං වාමමග්ගො වට්ටතී’’ති වන්දිත්වා මග්ගං පටිපන්නා. තෙසං ද්වෙධාභූතකාලෙ අයං මහාපථවී ‘‘අහං චක්කවාළගිරිසිනෙරුපබ්බතෙ ධාරෙතුං සක්කොන්තීපි තුම්හාකං ගුණෙ ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය විරවමානා අකම්පි, ආකාසෙ අසනිසද්දො විය පවත්ති, චක්කවාළපබ්බතො උන්නදි.

උන්වහන්සේ ඉදිරියෙන් වඩිද්දී මංසන්ධියක් දැක එහි නතර වූහ. භද්‍රාව ද පැමිණ වැඳ නතර වූවාය. එවිට ඇයට මෙසේ වදාළහ - "සොඳුරිය, මෙවැනි ස්ත්‍රියක මා පසුපස එනු දැක, 'මොවුන් පැවිදි වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිය' යි සිතා අප කෙරෙහි දූෂිත සිතින් මිනිසුන් අපායගාමී විය හැකිය. මේ මංසන්ධියෙන් ඔබ එක් මඟක් ගන්න, මම අනෙක් මඟින් යන්නෙමි." "එසේය හිමියනි, පැවිද්දන්ට ස්ත්‍රිය යනු කිලුටකි. 'පැවිදි වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිය' යි අපගේ දොස් දකිති. ඔබ වහන්සේ එක් මඟක් ගන්න, අපි වෙන් වන්නෙමු" යි තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කොට, සිව් දිසාවෙහි පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ, දස ඇඟිලි එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී, "ලක්ෂයක් කල්ප පුරා පැවති මිත්‍රත්වය අදින් අවසන් වේ" යි පවසා, "ඔබ වහන්සේලා පුරුෂයන් බැවින් දකුණු මඟ සුදුසුය, අප ස්ත්‍රීන් බැවින් වම් මඟ සුදුසුය" යි පවසා වැඳ වම් මඟින් ගියාය. ඔවුන් වෙන් වන මොහොතේ, "මට සක්විති පර්වත හා මහා මේරු පර්වතය දරාගත හැකි වුවද ඔබේ ගුණ දරාගත නොහැකිය" යි පවසන්නාක් මෙන් මහා පෘථිවිය ගුගුරමින් කම්පා විය. අහසේ අකුණු හඬ මෙන් ශබ්ද විය, සක්විති පර්වතය ද නාද විය.

සම්මාසම්බුද්ධො වෙළුවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නො පථවීකම්පනසද්දං සුත්වා, ‘‘කස්ස නු ඛො පථවී කම්පතී’’ති? ආවජ්ජෙන්තො ‘‘පිප්පලිමාණවො ච භද්දා ච කාපිලානී මං උද්දිස්ස අප්පමෙය්‍යං සම්පත්තිං පහාය පබ්බජිතා, තෙසං වියොගට්ඨානෙ උභින්නම්පි ගුණබලෙන අයං පථවීකම්පො ජාතො, මයාපි එතෙසං සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම සයමෙව පත්තචීවරං ආදාය, අසීතිමහාථෙරෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකනිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නිසීදන්තො පන අඤ්ඤතරො පංසුකූලිකො විය අනිසීදිත්වා බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා අසීතිහත්ථා ඝනබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තො නිසීදි. ඉති තස්මිං ඛණෙ පණ්ණඡත්තසකටචක්කකූටාගාරාදිප්පමාණා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දන්තියො විධාවන්තියො චන්දිමසහස්සසූරියසහස්සඋග්ගමනකාලො විය කුරුමානා තං වනන්තරං එකොභාසං අකංසු. ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානං සිරියා සමුජ්ජලිතතාරාගණං විය ගගනං, සුපුප්ඵිතකමලකුවලයං විය සලිලං, වනන්තරං විරොචිත්ථ. නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස නාම ඛන්ධො සෙතො [Pg.182] හොති, පත්තානි නීලානි පක්කානි රත්තානි. තස්මිං පන දිවසෙ සතසාඛො නිග්‍රොධරුක්ඛො සුවණ්ණවණ්ණො අහොසි.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවන මහා විහාරයේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටියදී පෘථිවි කම්පන ශබ්දය ඇසී, "පෘථිවිය කම්පා වන්නේ කුමක් නිසාදැයි" මෙනෙහි කළහ. "පිප්ඵලි මාණවකයා සහ භද්‍රා කාපිලානිය මා උදෙසා අපරිමිත සම්පත් අතහැර පැවිදි වී ඇත. ඔවුන් වෙන් වූ ස්ථානයේ ඔවුන් දෙදෙනාගේම ගුණ බලයෙන් මේ පෘථිවි කම්පනය ඇති විය. මා විසින් ඔවුන්ට සංග්‍රහ කළ යුතුය" යි සිතා ගන්ධකුටියෙන් නික්ම තමන් වහන්සේම පා සිවුරු ගෙන, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ගෙන් කිසිවෙකුටත් නොදන්වා ගාවුත් තුනක මඟක් පෙරගමන් කොට, රජගහ නුවර සහ නාලන්දා නුවර අතර පිහිටි බහුපුත්තක නුග රුක් මූලයෙහි පලක් බැඳ වැඩසිටියහ. වැඩසිටින බුදුරජාණන් වහන්සේ සාමාන්‍ය පාංශුකූලික භික්ෂුවක මෙන් නොව, බුද්ධ වේශයෙන් යුතුව අසූ රියන් ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවමින් වැඩසිටියහ. එකල්හි පත්‍ර සහිත කුඩ, කරත්ත රෝද, කූටාගාර ආදී ප්‍රමාණයේ බුදු රැස් එහා මෙහා විහිදෙමින් දහසක් සඳුන් හා දහසක් හිරුන් උදා වූවාක් මෙන් මුළු වනයම ඒකාලෝක කළේය. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගේ අසිරියෙන් බැබළෙන තාරකා සමූහයකින් යුත් අහසක් මෙන්ද, මැනවින් පිපුණු නෙළුම් හා මානෙල් මල් සහිත ජලාශයක් මෙන්ද ඒ වනාන්තරය බැබළුණි. නුග ගසේ කඳ සුදුය, පත්‍ර නිල්ය, ඵලයන් රතු පැහැතිය. එහෙත් එදින ශාඛා සියයකින් යුත් ඒ නුග ගස සම්පූර්ණයෙන්ම රන්වන් පැහැ විය.

ඉති යා සා අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති පදස්ස අත්ථං වත්වා, ‘‘ඉදානි යථා එස පබ්බජිතො, යථා ච අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො. ඉමස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං අභිනීහාරතො පට්ඨාය අයං අනුපුබ්බිකථා කථෙතබ්බා’’ති වුත්තා, සා එවං වෙදිතබ්බා.

මෙලෙස "අද්ධානමග්ගපටිපන්නෝ" යන පදයේ අර්ථය පවසා, "දැන් ඔහු පැවිදි වූ ආකාරයත්, මාර්ගයට පිළිපන් ආකාරයත්, මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස අභිනීහාරයේ සිට මේ අනුපිළිවෙළ කතාව පැවසිය යුතුය" යි පවසන ලද එම කතාව මෙසේ දත යුතුය.

අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දන්ති රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච අන්තරෙ. සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සත්ථාරං පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සත්ථාරා භවිතුං සක්කාති. සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මාපටිපත්තියා සුට්ඨු ගතත්තා සුගතං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සුගතෙන භවිතුං සක්කාති. සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මා සාමඤ්ච සච්චානි බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමංයෙව භගවන්තං පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන භවිතුං සක්කාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. එවං දස්සනෙනෙව ‘‘භගවති ‘අයං සත්ථා, අයං සුගතො, අයං සම්මාසම්බුද්ධො’ති නික්කඞ්ඛො අහං, ආවුසො, අහොසි’’න්ති දීපෙති. සත්ථා මෙ, භන්තෙති ඉදං කිඤ්චාපි ද්වෙ වාරෙ ආගතං, තික්ඛත්තුං පන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනා හි සො ‘‘එවං තික්ඛත්තුං සාවකත්තං සාවෙසිං, ආවුසො’’ති දීපෙති.

"රජගහ නුවර සහ නාලන්දා නුවර අතර" යනු රජගහ නුවරටත් නාලන්දා නුවරටත් අතර ප්‍රදේශයයි. "මම ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක දකින්නෙම් නම්, ඒ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ "මට මෙයින් (බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්) බාහිරව වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු සිටිය නොහැක" යන්නයි. "මම සුගතයන් වහන්සේ නමක දකින්නෙම් නම්..." යන්නෙන් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් මැනවින් වැඩම කළ හෙයින් 'සුගත' නම් වූ ඒ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි යන්නයි. "මට මෙයින් බාහිරව වෙනත් සුගතයෙකු සිටිය නොහැක." "මම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක දකින්නෙම් නම්..." යන්නෙන් සම්මා සම්බුද්ධ නම් වූ ඒ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙමි යන්නයි. "මට මෙයින් බාහිරව වෙනත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක සිටිය නොහැක" යනු මෙහි අදහසයි. මෙසේ දැකීමෙන්ම "ඇවැත්නි, මේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මේ සුගතයන් වහන්සේය, මේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි මම සැක රහිත වූයෙමි" යි පෙන්වා දෙයි. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මගේ ශාස්තෘවරයාණෝය" යන මෙම වචනය දෙවතාවක් පාළියෙහි පැමිණියද, මහා කාශ්‍යප හිමියන් විසින් තෙවතාවක් පවසන ලදැයි දත යුතුය. මෙයින් උන්වහන්සේ "ඇවැත්නි, මෙසේ තෙවතාවක් මාගේ ශ්‍රාවක භාවය ප්‍රකාශ කළෙමි" යි දක්වයි.

අජානඤ්ඤෙවාති අජානමානොව. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍යාති යස්ස අඤ්ඤස්ස ‘‘අජානංයෙව ජානාමී’’ති පටිඤ්ඤස්ස බාහිරකස්ස සත්ථුනො එවං සබ්බචෙතසා සමන්නාගතො පසන්නචිත්තො සාවකො එවරූපං පරමනිපච්චකාරං කරෙය්‍ය, තස්ස වණ්ටඡින්නතාලපක්කං විය ගීවතො මුද්ධාපි විපතෙය්‍ය, සත්තධා පන ඵලෙය්‍යාති අත්ථො. කිං වා එතෙන, සචෙ මහාකස්සපත්ථෙරො ඉමිනා චිත්තප්පසාදෙන ඉමං පරමනිපච්චකාරං මහාසමුද්දස්ස කරෙය්‍ය, තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තඋදකබින්දු විය විලයං ගච්ඡෙය්‍ය. සචෙ චක්කවාළස්ස කරෙය්‍ය, ථුසමුට්ඨි විය විකිරෙය්‍ය. සචෙ සිනෙරුපබ්බතස්ස කරෙය්‍ය, කාකතුණ්ඩෙන පහටපිට්ඨමුට්ඨි විය විද්ධංසෙය්‍ය[Pg.183]. සචෙ මහාපථවියා කරෙය්‍ය, වාතාහතභස්මපුඤ්ජො විය විකිරෙය්‍ය. එවරූපොපි පන ථෙරස්ස නිපච්චාකාරො සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණෙ පාදපිට්ඨෙ ලොමමත්තම්පි විකොපෙතුං නාසක්ඛි. තිට්ඨතු ච මහාකස්සපො, මහාකස්සපසදිසානං භික්ඛූනං සහස්සම්පි සතසහස්සම්පි නිපච්චාකාරදස්සනෙන නෙව දසබලස්ස පාදපිට්ඨෙ ලොමමත්තම්පි විකොපෙතුං පංසුකූලචීවරෙ වා අංසුමත්තම්පි චාලෙතුං සක්කොති. එවං මහානුභාවො හි සත්ථා.

"නොදැනම" යනු නොදන්නා බවමය. දෙවන පදයෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. "ඔහුගේ හිස පවා පිපිරෙන්නේය" යනු "නොදැනම දනිමි" යි පිළිගන්නා ශාසනයෙන් බාහිර වූ යම් අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකුට, මෙසේ සකල චේතනාවෙන්ම යුක්ත වූ ප්‍රසන්න සිත් ඇති ශ්‍රාවකයෙකු මෙබඳු උතුම් ගෞරවයක් දක්වන්නේ නම්, නටුවෙන් ගිලිහුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඔහුගේ හිස ගෙලෙන් ගිලිහී සත් කඩකට පැළෙන්නේය යන්න අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ මේ සිත් පැහැදීමෙන් යුතුව මෙම උතුම් ගෞරවය මහා සමුද්‍රයට කළේ නම්, රත් වූ තැටියක දැමූ දිය බිඳක් මෙන් එය විනාශ වී යන්නේය. සක්වළට කළේ නම්, නිවුඩු මිටක් මෙන් විසිරී යන්නේය. සිනේරු පර්වතයට කළේ නම්, කපුටු හොටකින් පහර දුන් පිටි මිටක් මෙන් විනාශ වී යන්නේය. මහා පෘථිවියට කළේ නම්, සුළඟින් පහර ලත් අළු ගොඩක් මෙන් විසිරී යන්නේය. මෙබඳු වූද තෙරුන් වහන්සේගේ ගෞරව කිරීම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ස්වර්ණ වර්ණ පාද තලයේ රෝම කූපයක් පවා සෙලවීමට අසමත් විය. මහා කාශ්‍යප හිමියන් පමණක් නොව, මහා කාශ්‍යප හිමියන් වැනි භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් හෝ ලක්ෂයක් හෝ කරන ගෞරව දැක්වීමකින් දසබලධාරීන් වහන්සේගේ පාද තලයේ රෝම කූපයක් පවා සෙලවීමට හෝ පංසුකූල සිවුරේ නූල් පොටක් පවා සෙලවීමට නොහැකිය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතරම්ම මහානුභාව සම්න්නය.

තස්මාතිහ තෙ කස්සපාති යස්මා අහං ජානන්තො එව ‘‘ජානාමී’’ති, පස්සන්තො එව ච ‘‘පස්සාමී’’ති වදාමි, තස්මා, කස්සප, තයා එවං සික්ඛිතබ්බං. තිබ්බන්ති බහලං මහන්තං. හිරොත්තප්පන්ති හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච. පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සතීති පඨමතරමෙව උපට්ඨිතං භවිස්සති. යො හි ථෙරාදීසු හිරොත්තප්පං උපට්ඨපෙත්වා උපසඞ්කමති ථෙරාදයොපි තං සහිරිකා සඔත්තප්පා ච හුත්වා උපසඞ්කමන්තීති අයමෙත්ථ ආනිසංසො. කුසලූපසංහිතන්ති කුසලසන්නිස්සිතං. අට්ඨිං කත්වාති අත්තානං තෙන ධම්මෙන අට්ඨිකං කත්වා, තං වා ධම්මං ‘‘එස මය්හං අත්ථො’’ති අට්ඨිං කත්වා. මනසි කත්වාති චිත්තෙ ඨපෙත්වා. සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වාති චිත්තස්ස ථොකම්පි බහි ගන්තුං අදෙන්තො සබ්බෙන සමන්නාහාරචිත්තෙන සමන්නාහරිත්වා. ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො, ඤාණසොතඤ්ච පසාදසොතඤ්ච ඔදහිත්වා මයා දෙසිතං ධම්මං සක්කච්චමෙව සුණිස්සාමීති එවඤ්හි තෙ සික්ඛිතබ්බං. සාතසහගතා ච මෙ කායගතාසතීති අසුභෙසු චෙව ආනාපානෙ ච පඨමජ්ඣානවසෙන සුඛසම්පයුත්තා කායගතාසති. යො ච පනායං තිවිධො ඔවාදො, ථෙරස්ස අයමෙව පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි.

"කස්සප, එබැවින්" යනු මම දන්නා බැවින්ම "දනිමි" යි ද, දකින බැවින්ම "දකිමි" යි ද පවසන බැවින්, කස්සප, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය. "තිබ්බං" යනු බහුල වූ, මහත් වූ යන්නයි. "හිරොත්තප්පං" යනු හිරි සහ ඔත්තප්පයයි. "පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සති" යනු පළමුවෙන්ම මැනවින් පිහිටා තිබෙනු ඇත. යමෙක් ස්ථවිරාදීන් කෙරෙහි හිරි-ඔත්තප්ප පිහිටුවා එළඹෙන්නේද, ස්ථවිරාදීහුද ඔහු කෙරෙහි හිරි-ඔත්තප්ප ඇතිව පිළිගනිති, මෙය මෙහි ආනිශංසයයි. "කුසලූපසංහිතං" යනු කුසලය ඇසුරු කළ යන්නයි. "අට්ඨිං කත්වා" යනු තමා ඒ ධර්මයෙන් ප්‍රයෝජන ලබන්නෙකු බවට පත් කොට, නැතහොත් "මෙය මගේ යහපත පිණිස වේ" යැයි එම ධර්මය අවශ්‍ය දෙයක් ලෙස සලකා යන්නයි. "මනසි කත්වා" යනු සිතෙහි තබාගෙන යන්නයි. "සබ්බචේතසා සමන්නාහරිත්වා" යනු සිත ස්වල්පයක් හෝ පිටතට යාමට ඉඩ නොදී, සම්පූර්ණ අවධානයෙන් යුත් සිතින් යුක්තව යන්නයි. "ඕහිතසෝතෝ" යනු යොමු කළ කන් ඇතිව, එනම් ප්‍රඥා නමැති කන සහ ප්‍රසාද නමැති කන යොමු කොට "මා විසින් දේශනා කරන ධර්මය සකස් කොටම අසන්නෙමි" යි මෙසේ ඔබ හික්මිය යුතුය. "සාතසහගතා ච මේ කායගතාසතී" යනු අසුභයෙහි සහ ආනාපානයෙහිද ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් සුඛයෙන් යුක්ත වූ කායගතාසතියයි. යම් මේ තුන් වැදෑරුම් අවවාදයක් ඇද්ද, එයම මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ පැවිද්ද සහ උපසම්පදාව විය.

සරණොති සකිලෙසො සඉණො හුත්වා. රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජින්ති සද්ධාදෙය්‍යං භුඤ්ජිං. චත්තාරො හි පරිභොගා ථෙය්‍යපරිභොගො ඉණපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො සාමිපරිභොගොති. තත්ථ දුස්සීලස්ස සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තස්සාපි පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාම. කස්මා? චතූසු පච්චයෙසු අනිස්සරතාය. සීලවතො අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. සත්තන්නං සෙඛානං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. ඛීණාසවස්ස පරිභොගො සාමිපරිභොගො නාම. ඉති ඛීණාසවොව සාමී හුත්වා අනණො පරිභුඤ්ජති. ථෙරො අත්තනා [Pg.184] පුථුජ්ජනෙන හුත්වා පරිභුත්තපරිභොගං ඉණපරිභොගංයෙව කරොන්තො එවමාහ. අට්ඨමියා අඤ්ඤා උදපාදීති අට්ඨමෙ දිවසෙ අරහත්තඵලං උප්පජ්ජි.

"සසොවෘ" (ණය සහිතව) යනු කෙලෙස් සහිතව, ණය සහිතව වී යන්නයි. "රටෙහි පිණ්ඩපාතය වැළඳුවෙමි" යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද දානය වැළඳුවෙමි යන්නයි. පරිභෝග හතරකි: තෙය්‍ය පරිභෝගය, ඉණ පරිභෝගය, දායජ්ජ පරිභෝගය සහ සාමි පරිභෝගය යනුවෙනි. එහිදී, සංඝයා මැද හිඳ වළඳන දුශ්ශීලයාගේ පරිභෝගය 'තෙය්‍ය පරිභෝගය' නම් වේ. ඒ මන්ද? සිව්පසය කෙරෙහි ඔහුට අයිතියක් නොමැති බැවිනි. සිල්වතාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළ පරිභෝගය 'ඉණ පරිභෝගය' නම් වේ. සප්තවිධ සේඛ පුද්ගලයන්ගේ පරිභෝගය 'දායජ්ජ පරිභෝගය' නම් වේ. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ පරිභෝගය 'සාමි පරිභෝගය' නම් වේ. මෙසේ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේම හිමිකරුවෙකු වී ණය රහිතව පරිභෝග කරති. තෙරුන් වහන්සේ තමන් පෘථග්ජනව සිටියදී කළ පරිභෝගය ඉණ පරිභෝගයක් ලෙස සලකමින් මෙසේ වදාළහ. "අටවන දිනයෙහි මගඵල ලැබුණි" යනු අටවන දිනයේදී අර්හත් ඵලය උපන් බවයි.

අථ ඛො, ආවුසො, භගවා මග්ගා ඔක්කම්මාති මග්ගතො ඔක්කමනං පඨමතරං තංදිවසෙයෙව අහොසි, අරහත්තාධිගමො පච්ඡා. දෙසනාවාරස්ස පන එවං ආගතත්තා අරහත්තාධිගමො පඨමං දීපිතො. කස්මා පන භගවා මග්ගා ඔක්කන්තොති? එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘ඉමං භික්ඛුං ජාතිආරඤ්ඤිකං ජාතිපංසුකූලිකං ජාතිඑකාසනිකං කරිස්සාමී’’ති. තස්මා ඔක්කමි.

"ඇවැත්නි, එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගින් ඉවත් වී" යනු මගින් ඉවත් වීම ප්‍රථමයෙන්ම එදිනම සිදු විය, අර්හත් ඵල ලැබීම සිදු වූයේ පසුවය. දේශනා ක්‍රමයෙහි මෙසේ පැමිණි බැවින් අර්හත් ඵල ලැබීම පළමුව දක්වන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගින් ඉවත් වූයේ මන්ද? උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: "මම මේ භික්ෂුව ජාති-ආරණ්‍යක, ජාති-පංසුකූලික සහ ජාති-ඒකාසනික භික්ෂුවක් කරන්නෙමි" යනුවෙනි. එබැවින් මගින් ඉවත් වූ සේක.

මුදුකා ඛො ත්‍යායන්ති මුදුකා ඛො තෙ අයං. ඉමඤ්ච පන වාචං භගවා තං චීවරං පදුමපුප්ඵවණ්ණෙන පාණිනා අන්තන්තෙන පරාමසන්තො ආහ. කස්මා එවමාහාති? ථෙරෙන සහ චීවරං පරිවත්තෙතුකාමතාය. කස්මා පරිවත්තෙතුකාමො ජාතොති? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙතුකාමතාය. ථෙරො පන යස්මා චීවරස්ස වා පත්තස්ස වා වණ්ණෙ කථිතෙ ‘‘ඉමං තුම්හාකං ගණ්හථා’’තිවචනං චාරිත්තමෙව, තස්මා ‘‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ, භන්තෙ, භගවා’’ති ආහ. ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානීති, කස්සප, ත්වං ඉමානි පරිභොගජිණ්ණානි පංසුකූලානි පාරුපිතුං සක්ඛිස්සසීති වදති. තඤ්ච ඛො න කායබලං සන්ධාය, පටිපත්තිපූරණං පන සන්ධාය එවමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අහං ඉමං චීවරං පුණ්ණං නාම දාසිං පාරුපිත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං තං සුසානං පවිසිත්වා තුම්බමත්තෙහි පාණකෙහි සම්පරිකිණ්ණං තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා මහාඅරියවංසෙ ඨත්වා අග්ගහෙසිං, තස්ස මෙ ඉමං චීවරං ගහිතදිවසෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ මහාපථවී මහාවිරවං විරවමානා කම්පිත්ථ, ආකාසො තටතටායි, චක්කවාළදෙවතා සාධුකාරමදංසු, ‘‘ඉමං චීවරං ගණ්හන්තෙන භික්ඛුනා ජාතිපංසුකූලිකෙන ජාතිආරඤ්ඤිකෙන ජාතිඑකාසනිකෙන ජාතිසපදානචාරිකෙන භවිතුං වට්ටති, ත්වං ඉමස්ස චීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුං සක්ඛිස්සසී’’ති. ථෙරොපි අත්තනා පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරෙති, සො තං අතක්කයිත්වා ‘‘අහමෙතං පටිපත්තිං පූරෙස්සාමී’’ති උස්සාහෙන සුගතචීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුකාමො ‘‘ධාරෙස්සාමහං, භන්තෙ’’ති ආහ. පටිපජ්ජින්ති පටිපන්නොස්මි. එවං පන චීවරපරිවත්තනං කත්වා ච ථෙරෙන පාරුතචීවරං භගවා [Pg.185] පාරුපි, සත්ථු චීවරං ථෙරො. තස්මිං සමයෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා උන්නදන්තී කම්පිත්ථ.

"කස්සප, ඔබගේ මෙම (සඟළ) සිවුර ඉතා මෘදුය." 'මුදුකා ඛෝ ත්‍යායං' යන්නෙහි පද විග්‍රහය 'මුදුකා ඛෝ තේ අයං' යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නෙළුම් මලක පැහැය ඇති තම ශ්‍රී හස්තයෙන්, මහා කස්සප තෙරුන්ගේ එම සිවුරේ වාටිය පිරිමදිමින් මෙසේ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළේ ඇයි? තෙරුන් වහන්සේ සමඟ සිවුරු හුවමාරු කර ගැනීමට කැමති වූ නිසාය. උන්වහන්සේ සිවුරු හුවමාරු කර ගැනීමට කැමති වූයේ මන්ද? තෙරුන් වහන්සේව තමන් වහන්සේගේ ස්ථානයෙහි තැබීමට කැමති වූ බැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, යම් විටක සිවුරක හෝ පාත්‍රයක ගුණ වර්ණනා කළ විට, "මෙය ඔබ වහන්සේලා ගත් මැනවැ"යි පැවසීම සිරිතක් බැවින්, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ මේ සිවුර පිළිගන්නා සේක්වා" යි පැවසූහ. "කස්සප, ඔබ මාගේ මේ පාවිච්චි කර දිරාගිය පන්සකුල සිවුරු දැරීමට සමත් වන්නෙහිද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ ශාරීරික ශක්තිය ගැන නොව, ප්‍රතිපත්ති පූරණය කිරීම සම්බන්ධයෙනි. මෙහි අදහස නම්: "මම පුණ්ණා නම් දාසියකගේ මෘත දේහය වෙළා අමු සොහොනක දමා තිබූ, පණුවන් පිරී ගිය මෙම සිවුර, මහා අරියවංශ ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටා ලබා ගත්තෙමි. මා මෙය ලබාගත් දිනයේ දසදහසක් සක්වළ මහා පොළොව ගුගුරමින් කම්පා විය, අහස ගිගුම් දුන්නේය, දෙවිවරු සාධුකාර දුන්හ. මෙම සිවුර දරන භික්ෂුව ජාති පන්සකුලික, ජාති ආරණ්‍යක ආදී ගුණවලින් යුක්ත විය යුතුය. ඔබ මෙයට අනුකූලව ප්‍රතිපත්ති පිරීමට සමත් වන්නෙහිද?" යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේද තමන් සතු පස් ඇතුන්ගේ ශක්තිය ගැන නොසිතා, "ස්වාමීනි, මම මෙම ප්‍රතිපත්තිය පූරණය කරන්නෙමි" යන උත්සාහයෙන් යුතුව, බුද්ධ චීවරය දැරීමට කැමතිව "ස්වාමීනි, මම මෙය දරන්නෙමි" යි පැවසූහ. උන්වහන්සේ එම ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටියහ. මෙසේ සිවුරු හුවමාරු කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ සිවුරත්, තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිවුරත් පෙරවූහ. ඒ මොහොතේ මහා පොළොව සයුර කෙළවර කොට ගිගුම් දෙමින් කම්පා විය.

භගවතො පුත්තොතිආදීසු ථෙරො භගවන්තං නිස්සාය අරියාය ජාතියා ජාතොති භගවතො පුත්තො. උරෙන වසිත්වා මුඛතො නික්ඛන්තඔවාදවසෙන පබ්බජ්ජාය චෙව උපසම්පදාය ච පතිට්ඨිතත්තා ඔරසො මුඛතො ජාතො. ඔවාදධම්මතො ජාතත්තා ඔවාදධම්මෙන ච නිම්මිතත්තා ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො. ඔවාදධම්මදායාදං නවලොකුත්තරධම්මදායාදමෙව වා අරහතීති ධම්මදායාදො . පටිග්ගහිතානි සාණානි පංසුකූලානීති සත්ථාරා පාරුතං පංසුකූලචීවරං පාරුපනත්ථාය පටිග්ගහිතං.

'භගවතෝ පුත්තෝ' යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේය: තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුත්‍රයා' නම් වේ. ශ්‍රී මුඛයෙන් නික්මුණු අවවාද අනුශාසනා පරිදි පැවිදි උපසම්පදාව ලැබූ බැවින් 'ඖරස' නම් වේ, මුඛයෙන් උපන් (මුඛතෝ ජාත) නම් වේ. අවවාද නමැති ධර්මයෙන් උපන් බැවින් සහ එම ධර්මයෙන් මවන ලද බැවින් 'ධර්මජ' සහ 'ධර්ම නිම්මිත' නම් වේ. එමෙන්ම නව ලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මය නමැති දායාදයට හිමිකම් කියන බැවින් 'ධර්ම දායාද' නම් වේ. 'පටිග්ගහිතානි සාණානි පංසුකූලානි' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පෙරවන ලද පන්සකුල සිවුර පෙරවීම පිණිස පිළිගන්නා ලද්දේය යන්නයි.

සම්මා වදමානො වදෙය්‍යාති යං පුග්ගලං ‘‘භගවතො පුත්තො’’තිආදීහි ගුණෙහි සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය, මමං තං සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය, අහං එවරූපොති. එත්තාවතා ථෙරෙන පබ්බජ්ජා ච පරිසොධිතා හොති. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ආවුසො, යස්ස න උපජ්ඣායො පඤ්ඤායති, න ආචරියො, කිං සො අනුපජ්ඣායො අනාචරියො න්හාපිතමුණ්ඩකො සයංගහිතකාසාවො ‘‘තිත්ථියපක්කන්තකො’’ති සඞ්ඛං ගතො එවං තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං ලභති, තීහි ඔවාදෙහි පබ්බජ්ජං වා උපසම්පදං වා ලභති, කායෙන කායං චීවරපරිවත්තනං ලභති? පස්ස යාව දුබ්භාසිතං වචනං ථුල්ලනන්දාය භික්ඛුනියාති. එවං පබ්බජ්ජං සොධෙත්වා ඉදානි ඡහි අභිඤ්ඤාහි සීහනාදං නදිතුං අහං ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එකාදසමං.

'සම්මා වදමානෝ වදෙය්‍ය' යනු යම් පුද්ගලයෙකු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුත්‍රයා' යනාදී ගුණවලින් නිවැරදිව හඳුන්වන්නේ නම්, ඒ මාවමය. මම එවැනි ගුණ ඇත්තෙමි යන්නයි. මෙතෙකින් තෙරුන් වහන්සේගේ පැවිද්දේ පිරිසිදු බව ප්‍රකාශ වේ. මෙහි අදහස නම්: "ඇවැත්නි, යමෙකුට උපාධ්‍යායවරයෙකු හෝ ආචාර්යවරයෙකු පෙනෙන්නට නැතිද, තමාම හිස මුඩු කරගෙන සිවුරු ගෙන මහණ වූ තීර්ථකයෙකු බඳු අයෙකුට බුදුරජාණන් වහන්සේ ගව් තුනක් පෙරමගට වැඩම කිරීමක් හෝ අවවාද තුනකින් පැවිදි උපසම්පදාව ලැබීමක් හෝ ශරීරයෙන් ශරීරයට සිවුරු මාරු කර ගැනීමක් ලැබේවිද? එබැවින් ථුල්ලනන්දා මෙහෙණියගේ අසභ්‍ය වචනය දෙස බලන්න" යන්නයි. මෙසේ තමන්ගේ පැවිද්දේ පිරිසිදු බව දක්වා, දැන් ෂඩ් අභිඥාවන්ගෙන් යුතුව සිංහනාද කරනු පිණිස 'අයං ඛෝ ආවුසෝ' යනාදිය වදාළහ. ඉතිරි කොටස පෙර පරිදිම දත යුතුය. එකොළොස්වන සූත්‍රයයි.

12. පරංමරණසුත්තවණ්ණනා

12. පරම්මරණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

155. ද්වාදසමෙ තථාගතොති සත්තො. න හෙතං, ආවුසො, අත්ථසංහිතන්ති, ආවුසො, එතං දිට්ඨිගතං අත්ථසන්නිස්සිතං න හොති. නාදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පුබ්බභාගපටිපදාපි න හොති. එතඤ්හි, ආවුසො, අත්ථසංහිතන්ති, ආවුසො, එතං චතුසච්චකම්මට්ඨානං අත්ථසන්නිස්සිතං. එතං ආදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති එතං මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පුබ්බභාගපටිපදා. ද්වාදසමං.

155. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'තථාගත' යනු සත්ත්වයායි. 'න හේතං ආවුසෝ අත්ථසංහිතං' යනු, ඇවැත්නි, මෙම දෘෂ්ටිය මෙලොව පරලොව යහපත පිණිස නොපවතියි යන්නයි. 'නාදිබ්‍රහ්මචරියකං' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවක් පවා නොවන බවයි. 'ඒතං ආවුසෝ අත්ථසංහිතං' යනු මෙම සිවුසච්ච කමටහන මෙලොව පරලොව දියුණුවට හේතු වන බවයි. 'ඒතං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං' යනු මෙය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භක පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වන බවයි. දොළොස්වන සූත්‍රයයි.

13. සද්ධම්මප්පතිරූපකසුත්තවණ්ණනා

13. සද්ධම්මප්පතිරූපක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

156. තෙරසමෙ [Pg.186] අඤ්ඤාය සණ්ඨහිංසූති අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. සද්ධම්මප්පතිරූපකන්ති ද්වෙ සද්ධම්මප්පතිරූපකානි අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකඤ්ච පරියත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකඤ්ච. තත්ථ –

156. දහතුන්වන සූත්‍රයෙහි 'අඤ්ඤාය සංඨහිංසු' යනු අර්හත්ඵලයෙහි පිහිටියහ යන්නයි. 'සද්ධම්මප්පතිරූපකං' යනු සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක (ව්‍යාජ ධර්මය) දෙවදෑරුම් වේ. එනම්: අධිගම සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක සහ පරියත්ති සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක වශයෙනි. එහි -

‘‘ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ ච, පීතියා ච විකම්පති;

පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව, යෙහි චිත්තං පවෙධති.

"ආලෝකය (ඕභාස) කෙරෙහිද, ඥානය කෙරෙහිද, ප්‍රීතිය කෙරෙහිද සිත සැලෙයි. පස්සද්ධිය (සංසිඳීම) සහ සැපය (සුඛ) කෙරෙහිද සිත සැලෙයි."

‘‘අධිමොක්ඛෙ ච පග්ගාහෙ, උපට්ඨානෙ ච කම්පති;

උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙව, උපෙක්ඛාය ච නිකන්තියා.

"අධිමොක්ඛය (අධික ශ්‍රද්ධාව), පග්ගාහය (වීර්යය) සහ උපට්ඨානය (ස්මෘතිය) කෙරෙහි සිත සැලෙයි. උපෙක්ඛාව (මධ්‍යස්ථ බව) සහ නිකන්තිය (ඇලීම) කෙරෙහිද සිත සැලෙයි."

‘‘ඉමානි දස ඨානානි, පඤ්ඤා යස්ස පරිචිතා;

ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොති, න ච සම්මොහ ගච්ඡතී’’ති. (පටි. ම. 2.7);

–

"යමෙකුට මෙම කරුණු දහය පිළිබඳ ප්‍රඥාව පවතීද, ඔහු ධර්ම උද්ධච්චයෙහි දක්ෂයෙකු වන අතර මුළාවට පත් නොවේ."

ඉදං විපස්සනාඤාණස්ස උපක්කිලෙසජාතං අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකං නාම. තිස්සො පන සඞ්ගීතියො අනාරුළ්හං ධාතුකථා ආරම්මණකථා අසුභකථා ඤාණවත්ථුකථා විජ්ජාකරණ්ඩකොති ඉමෙහි පඤ්චහි කථාවත්ථූහි පරිබාහිරං ගුළ්හවිනයං ගුළ්හවෙස්සන්තරං ගුළ්හමහොසධං වණ්ණපිටකං අඞ්ගුලිමාලපිටකං රට්ඨපාලගජ්ජිතං ආළවකගජ්ජිතං වෙදල්ලපිටකන්ති අබුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකං නාම.

මෙම විදර්ශනා උපක්ලේශ දසය 'අධිගම සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක' නම් වේ. සංගායනා තුනට ඇතුළත් නොවූ ධාතුකථා, ආරම්මණකථා, අසුභකථා, ඥාණවත්ථුකථා, විජ්ජාකරණ්ඩක යන කථා වස්තූන්ගෙන් බැහැර වූ, ගූළ්හ විනය, ගූළ්හ වෙස්සන්තර, ගූළ්හ මහෝසධ, වර්ණ පිටකය, අංගුලිමාල පිටකය, රට්ඨපාල ගජ්ජිත, ආළවක ගජ්ජිත, වේදල්ල පිටකය වැනි බුද්ධ භාෂිත නොවන දෑ 'පරියත්ති සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක' නම් වේ.

ජාතරූපප්පතිරූපකන්ති සුවණ්ණරසවිධානං ආරකූටමයං සුවණ්ණවණ්ණං ආභරණජාතං. ඡණකාලෙසු හි මනුස්සා ‘‘ආභරණභණ්ඩකං ගණ්හිස්සාමා’’ති ආපණං ගච්ඡන්ති. අථ නෙ ආපණිකා එවං වදන්ති, ‘‘සචෙ තුම්හෙ ආභරණත්ථිකා, ඉමානි ගණ්හථ. ඉමානි හි ඝනානි චෙව වණ්ණවන්තානි ච අප්පග්ඝානි චා’’ති. තෙ තෙසං සුත්වා, ‘‘කාරණං ඉමෙ වදන්ති, ඉමානි පිළන්ධිත්වා සක්කා නක්ඛත්තං කීළිතුං, සොභන්ති චෙව අප්පග්ඝානි චා’’ති තානි ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. සුවණ්ණභණ්ඩං අවික්කියමානං නිදහිත්වා ඨපෙතබ්බං හොති. එවං තං ජාතරූපප්පතිරූපකෙ උප්පන්නෙ අන්තරධායති නාම.

‘ජාතරූපපතිරූපක’ යනු රන්වන් පැහැය ඇති, ලෝකඩවලින් නිමවා රන් ආලේප කරන ලද ව්‍යාජ ආභරණ විශේෂයකි. උත්සව කාලවලදී මිනිසුන් ‘ආභරණ මිලදී ගනිමු’ යැයි සිතා වෙළඳසැල් වෙත යති. එවිට වෙළෙන්දෝ ඔවුන්ට මෙසේ පවසති: ‘ඔබට ආභරණ අවශ්‍ය නම් මේවා මිලදී ගන්න. මේවා ඝනකමින් වැඩිය, වර්ණවත්ය, එමෙන්ම මිලෙන්ද ඉතා අඩුය.’ මිනිසුන් ඔවුන්ගේ එම වචන අසා, ‘මොවුන් පවසන කරුණ සාධාරණයි, මේවා පැළඳ උත්සව නැරඹීමට යා හැකිය, මේවා ලස්සන මෙන්ම ලාභදායී ද වේ’ යැයි සිතා ඒවා රැගෙන යති. එවිට සැබෑ රන් ආභරණ අලෙවි නොවී සඟවා තැබීමට සිදුවේ. මෙසේ ව්‍යාජ රන් උපන් කල්හි සැබෑ රන් අතුරුදහන් වන්නාක් මෙන්, ව්‍යාජ ධර්මය පහළ වූ විට සද්ධර්මය අතුරුදහන් වේ.

අථ සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං හොතීති අධිගමසද්ධම්මස්ස පටිපත්තිසද්ධම්මස්ස පරියත්තිසද්ධම්මස්සාති තිවිධස්සාපි සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං හොති. පඨමබොධියඤ්හි [Pg.187] භික්ඛූ පටිසම්භිදප්පත්තා අහෙසුං. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පටිසම්භිදා පාපුණිතුං න සක්ඛිංසු, ඡළභිඤ්ඤා අහෙසුං. තතො ඡ අභිඤ්ඤා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා පාපුණිංසු. ඉදානි කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තිස්සො විජ්ජා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා ආසවක්ඛයමත්තං පාපුණිස්සන්ති. තම්පි අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලං. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සොතාපත්තිඵලම්පි පත්තුං න සක්ඛිස්සන්ති. අථ නෙසං යදා විපස්සනා ඉමෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨා ආරද්ධමත්තාව ඨස්සති, තදා අධිගමසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සති.

‘ඉන්පසු සද්ධර්මයේ අතුරුදහන් වීම සිදු වේ’ යනු අධිගම සද්ධර්මය, පටිපත්ති සද්ධර්මය සහ පරියත්ති සද්ධර්මය යන ත්‍රිවිධ සද්ධර්මයේම අතුරුදහන් වීමයි. බුද්ධ ශාසනයේ මුල් භාගයේදී (ප්‍රථම බෝධි කාලයේදී) භික්ෂූන් වහන්සේලා සිව්පිළිසිඹියා ලාභී වූහ. කාලය ගතවත්ම පටිසම්භිදාවන්ට පැමිණීමට නොහැකි වී ෂඩ් අභිඥාලාභී වූහ. ඉන්පසුව ෂඩ් අභිඥාවන්ට පැමිණීමට නොහැකි වී ත්‍රිවිද්‍යාලාභී වූහ. වර්තමානය වන විට ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට පැමිණීමට නොහැකි වී හුදෙක් ආශ්‍රවක්ෂය කිරීමට (රහත් වීමට) පමණක් සමත් වෙති. පසුව එයටද නොහැකිව අනාගාමී ඵලයට ද, ඉන්පසු සකෘදාගාමී ඵලයට ද, ඉන්පසු සෝතාපත්ති ඵලයට ද පත්වෙති. කාලය තවත් ගතවත්ම සෝතාපත්ති ඵලයට පත්වීමට පවා නොහැකි වනු ඇත. ඉන්පසු යම් කලෙක ඔවුන්ගේ විදර්ශනාව විදර්ශනා උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වී හුදෙක් වීර්යය කිරීමක් පමණක් ඉතිරි වේද, එකල්හි අධිගම සද්ධර්මය අතුරුදහන් වූවා නම් වේ.

පඨමබොධියඤ්හි භික්ඛූ චතුන්නං පටිසම්භිදානං අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරයිංසු. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තං අසක්කොන්තා ඡන්නං අභිඤ්ඤානං, තම්පි අසක්කොන්තා තිස්සන්නං විජ්ජානං, තම්පි අසක්කොන්තා අරහත්තඵලමත්තස්ස. ගච්ඡන්තෙ පන කාලෙ අරහත්තස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරෙතුං අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං පූරෙස්සන්ති, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලස්ස, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලස්ස. යදා පන සොතාපත්තිඵලස්සපි අනුච්ඡවිකං පටිපදං පූරෙතුං අසක්කොන්තා සීලපාරිසුද්ධිමත්තෙව ඨස්සන්ති, තදා පටිපත්තිසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සති.

ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර පටිසම්භිදාවන්ට අනුරූප ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කළහ. කාලය ගතවත්ම එයට නොහැකි වී ෂඩ් අභිඥාවන්ට ද, ඉන්පසු ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට ද, ඉන්පසු රහත් ඵලය සඳහා පමණක් ද අනුරූප ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කළහ. ඉන්පසුව රහත් ඵලය සඳහා අනුරූප ප්‍රතිපදාව පිරීමට නොහැකි වී අනාගාමී ඵලය සඳහා ද, පසුව සකෘදාගාමී ඵලය සඳහා ද, පසුව සෝතාපත්ති ඵලය සඳහා ද අනුරූප ප්‍රතිපදාව පුරනු ඇත. යම් කලෙක සෝතාපත්ති ඵලය සඳහා වූ ප්‍රතිපදාව පිරීමට පවා නොහැකි වී හුදෙක් ශීල පාරිශුද්ධියෙහි පමණක් පිහිටා සිටිත් ද, එකල්හි පටිපත්ති සද්ධර්මය අතුරුදහන් වූවා නම් වේ.

යාව පන තෙපිටකං බුද්ධවචනං වත්තති, න තාව සාසනං අන්තරහිතන්ති වත්තුං වට්ටති. තිට්ඨන්තු තීණි වා, අභිධම්මපිටකෙ අන්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද්වීසු තිට්ඨන්තෙසුපි අන්තරහිතන්ති න වත්තබ්බමෙව. ද්වීසු අන්තරහිතෙසු විනයපිටකමත්තෙ ඨිතෙපි, තත්‍රාපි ඛන්ධකපරිවාරෙසු අන්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ්ගමත්තෙ, මහාවිනයෙ අන්තරහිතෙ ද්වීසු පාතිමොක්ඛෙසු වත්තමානෙසුපි සාසනං අනන්තරහිතමෙව. යදා පන ද්වෙ පාතිමොක්ඛා අන්තරධායිස්සන්ති, අථ පරියත්තිසද්ධම්මස්ස අන්තරධානං භවිස්සති. තස්මිං අන්තරහිතෙ සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්ති අන්තරධායති, පටිපත්තියා අන්තරහිතාය අධිගමො අන්තරධායති. කිං කාරණා? අයඤ්හි පරියත්ති පටිපත්තියා පච්චයො හොති, පටිපත්ති අධිගමස්ස. ඉති පටිපත්තිතොපි පරියත්තිමෙව පමාණං.

යම් තාක් කල් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පවතී ද, ඒ තාක් ශාසනය අතුරුදහන් වූයේ යැයි පැවසීම නුසුදුසු ය. පිටක තුනම තබා, අභිධර්ම පිටකය අතුරුදහන් වුවද සෙසු පිටක දෙක පවතින තාක් ශාසනය අතුරුදහන් වූයේ යැයි නොකිය යුතුය. පිටක දෙකක් අතුරුදහන් වී විනය පිටකය පමණක් පැවතිය ද, එහිද ඛන්ධක හා පරිවාර අතුරුදහන් වී උභතෝ විභංගය (මහාවිභංගය) පමණක් පැවතිය ද, මහා විනය අතුරුදහන් වී ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙක (භික්ෂු-භික්ෂුණී) පවතින තාක් ශාසනය අතුරුදහන් වූයේ නොවේ. යම් කලෙක ප්‍රාතිමෝක්ෂ දෙක අතුරුදහන් වේද, එකල්හි පරියත්ති සද්ධර්මයේ අතුරුදහන් වීම සිදු වේ. පරියත්තිය අතුරුදහන් වූ කල්හි ශාසනය අතුරුදහන් වූවා නම් වේ. පරියත්තිය අතුරුදහන් වීමෙන් පටිපත්තිය ද, පටිපත්තිය අතුරුදහන් වීමෙන් අධිගමය ද අතුරුදහන් වේ. එයට හේතුව පරියත්තිය පටිපත්තියට ප්‍රත්‍ය වීමත්, පටිපත්තිය අධිගමයට ප්‍රත්‍ය වීමත් ය. එබැවින් පටිපත්තියට වඩා පරියත්තියම ශාසනයේ පැවැත්ම තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකය වේ.

නනු [Pg.188] ච කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ කපිලො නාම අනාරාධකභික්ඛු ‘‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’ති බීජනිං ගහෙත්වා ආසනෙ නිසින්නො ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං වත්තන්තා’’ති පුච්ඡි, අථ තස්ස භයෙන යෙසම්පි පාතිමොක්ඛො වත්තති, තෙපි ‘‘මයං වත්තාමා’’ති අවත්වා ‘‘න වත්තාමා’’ති වදිංසු, සො බීජනිං ඨපෙත්වා උට්ඨායාසනා ගතො, තදා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං ඔසක්කිතන්ති? කිඤ්චාපි ඔසක්කිතං, පරියත්ති පන එකන්තෙනෙව පමාණං. යථා හි මහතො තළාකස්ස පාළියා ථිරාය උදකං න ඨස්සතීති න වත්තබ්බං, උදකෙ සති පදුමාදීනි පුප්ඵානි න පුප්ඵිස්සන්තීති න වත්තබ්බං, එවමෙව මහාතළාකස්ස ථිරපාළිසදිසෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සති මහාතළාකෙ උදකසදිසා පටිපත්තිපූරකා කුලපුත්තා නත්ථීති න වත්තබ්බා, තෙසු සති මහාතළාකෙ පදුමාදීනි පුප්ඵානි විය සොතාපන්නාදයො අරියපුග්ගලා නත්ථීති න වත්තබ්බාති එවං එකන්තතො පරියත්තියෙව පමාණං.

කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී කපිල නම් වූ පවිටු භික්ෂුවක් ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදේසනය කරමියි’ පවසා විජිනිපතක් ගෙන අසුන් ගෙන, ‘මේ ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහි හැසිරෙන්නෝ සිටිත්ද?’ යි විමසීය. එවිට ඔහුට ඇති බිය නිසා ප්‍රාතිමෝක්ෂය රකින භික්ෂූන් පවා ‘අපි රකින්නෙමු’ යැයි නොකියා ‘අපි නොරකින්නෙමු’ යැයි පැවසූහ. ඔහු විජිනිපත තබා අසුනින් නැගිට ගියේය. එවිට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහුණේ දැයි කෙනෙකු ප්‍රශ්න කළ හැකිය. යම් පමණකට පිරිහුණද, පරියත්තියම ශාසනයේ පැවැත්ම පිළිබඳ ඒකාන්ත ප්‍රමාණය වේ. උදාහරණයක් ලෙස, විශාල තටාකයක බැම්ම ශක්තිමත්ව පවතී නම්, එහි ජලය නොරඳන්නේ යැයි හෝ ජලය ඇති කල්හි නෙළුම් ආදී මල් නොපිපෙන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. එමෙන්ම, මහා තටාකයේ ශක්තිමත් බැම්ම වැනි ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පවතින තාක්, පටිපත්තිය පුරන කුලපුත්‍රයන් නැතැයි නොකිය යුතුය. ඔවුන් සිටින කල්හි සෝවාන් ආදී ආර්ය පුද්ගලයන් නැතැයි ද නොකිය යුතුය. මෙසේ පරියත්තියම ශාසනයේ පැවැත්මට ප්‍රධානම සාධකය වේ.

පථවීධාතූති ද්වෙ සතසහස්සානි චත්තාරි ච නහුතානි බහලා මහාපථවී. ආපොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව සුභකිණ්හබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතං කප්පවිනාසකං උදකං. තෙජොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතො කප්පවිනාසකො අග්ගි. වායොධාතූති පථවිතො පට්ඨාය යාව වෙහප්ඵලබ්‍රහ්මලොකා උග්ගතො කප්පවිනාසකො වායු. එතෙසු හි එකධම්මොපි සත්ථු සාසනං අන්තරධාපෙතුං න සක්කොති, තස්මා එවමාහ. ඉධෙව තෙ උප්පජ්ජන්තීති ලොහතො ලොහඛාදකං මලං විය ඉමස්මිං මය්හංයෙව සාසනෙ තෙ උප්පජ්ජන්ති. මොඝපුරිසාති තුච්ඡපුරිසා.

‘පඨවි ධාතුව’ යනු යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් ඝනකම ඇති මහා පෘථිවියයි. ‘ආපෝ ධාතුව’ යනු පෘථිවියේ සිට සුභකිණ්ණ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන, කල්ප විනාශකාරී ජලයයි. ‘තේජෝ ධාතුව’ යනු පෘථිවියේ සිට ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන, කල්ප විනාශකාරී ගින්නයි. ‘වායෝ ධාතුව’ යනු පෘථිවියේ සිට වේහප්ඵල බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරෙන, කල්ප විනාශකාරී වායුවයි. මේ මහා භූත ධාතූන්ගෙන් එකකටවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදහන් කිරීමට නොහැකිය. එබැවින් ‘මෙහිම ඔවුහු උපදිති’ යන්නෙන් වදාළේ යකඩින් උපන් මලකඩ යකඩම කා දමන්නාක් මෙන්, මාගේ මේ ශාසනයෙහිම උපදින මෝඝ පුරුෂයන් (හිස් පුද්ගලයන්) විසින් ශාසනය අතුරුදහන් කරන බවයි. මෝඝ පුරුෂයන් යනු මාර්ග ඵලවලින් ශූන්‍ය වූ පුද්ගලයෝය.

ආදිකෙනෙව ඔපිලවතීති එත්ථ ආදිකෙනාති ආදානෙන ගහණෙන. ඔපිලවතීති නිමුජ්ජති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා උදකචරා නාවා භණ්ඩං ගණ්හන්තී නිමුජ්ජති, එවං පරියත්තිආදීනං පූරණෙන සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං න හොති. පරියත්තියා හි හායමානාය පටිපත්ති හායති, පටිපත්තියා හායමානාය අධිගමො හායති. පරියත්තියා පූරයමානාය පරියත්තිධරා පුග්ගලා පටිපත්තිං පූරෙන්ති, පටිපත්තිපූරකා අධිගමං පූරෙන්ති. ඉති නවචන්දො [Pg.189] විය පරියත්තියාදීසු වඩ්ඪමානාසු මය්හං සාසනං වඩ්ඪති යෙවාති දස්සෙති.

‘ආදිකේනේව ඕපිලවති’ යන්නෙහි ‘ආදිකේන’ යනු බඩු බාහිරාදිය පටවා ගැනීමයි. ‘ඕපිලවති’ යනු ගිලී යාමයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි: ජලයෙහි ගමන් කරන නෞකාවක් බඩු බාහිරාදිය පටවාගත් විට ගිලී යන්නාක් මෙන්, පරියත්තිය ආදිය පිරීම නිසා සද්ධර්මයේ අතුරුදහන් වීම සිදු නොවේ. සැබවින්ම පරියත්තිය පිරිහෙන විට පටිපත්තිය පිරිහෙයි, පටිපත්තිය පිරිහෙන විට අධිගමය පිරිහෙයි. පරියත්තිය පවතින තාක් පරියත්තිධර පුද්ගලයෝ පටිපත්තිය සම්පූර්ණ කරති, පටිපත්තිය සම්පූර්ණ කරන්නෝ අධිගමය සම්පූර්ණ කරති. මෙසේ පරියත්තිය ආදිය වැඩෙන කල්හි, පුර පසළොස්වක සඳ මෙන් මාගේ ශාසනය වැඩෙන්නේමය යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ.

ඉදානි යෙහි ධම්මෙහි සද්ධම්මස්ස අන්තරධානඤ්චෙව ඨිති ච හොති, තෙ දස්සෙන්තො පඤ්ච ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ ඔක්කමනීයාති අවක්කමනීයා, හෙට්ඨාගමනීයාති අත්ථො. සත්ථරි අගාරවාතිආදීසු අගාරවාති ගාරවරහිතා. අප්පතිස්සාති අප්පතිස්සයා අනීචවුත්තිකා. තත්ථ යො චෙතියඞ්ගණං ආරොහන්තො ඡත්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, අඤ්ඤතො ඔලොකෙත්වා කථං කථෙන්තො ගච්ඡති, අයං සත්ථරි අගාරවො නාම.

දැන් යම් ධර්මයන්ගෙන් සද්ධර්මයාගේ අතුරුදහන් වීමත් පැවැත්මත් සිදුවේද, ඒ කරුණු පෙන්වනු පිණිස ‘පඤ්ච ඛෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ඔක්කමනීයා’ යනු පිරිහීමට පමුණුවන, පහළට ඇද දමන යන අර්ථයයි. ‘සත්ථරි අගාරවා’ යනාදියෙහි ‘අගාරවා’ යනු ගෞරවයෙන් තොර වීමයි. ‘අප්පතිස්සා’ යනු යටහත් පහත් පැවැත්මක් නොමැති වීමයි. එහි යමෙක් චෛත්‍ය මළුවට නගින විට කුඩයක් දරයිද, සෙරෙප්පු පලඳියිද, වෙනත් දෙසක් බලමින් කතා කරමින් යයිද, ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි.

යො ධම්මස්සවනස්ස කාලෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ දහරසාමණෙරෙහි පරිවාරිතො නිසීදති, අඤ්ඤානි වා නවකම්මාදීනි කරොති, ධම්මස්සවනග්ගෙ නිසින්නො නිද්දායති, වික්ඛිත්තො වා අඤ්ඤං කථෙන්තො නිසීදති, අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම.

ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ඝෝෂා කරන කල්හි, යමෙක් තරුණ සාමණේරයන් පිරිවරාගෙන හිඳියිද, නොහොත් වෙනත් අලුත් වැඩ කටයුතු කරයිද, ධර්ම ශ්‍රවණ ශාලාවෙහි හිඳගෙන නිදයිද, නැතහොත් විසිරුණු සිත් ඇතිව අන් කතා කරමින් හිඳියිද, ඔහු ධර්මය කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි.

යො ථෙරුපට්ඨානං ගන්ත්වා, අවන්දිත්වා නිසීදති, හත්ථපල්ලත්ථිකං දුස්සපල්ලත්ථිකං කරොති, අඤ්ඤං වා පන හත්ථපාදකුක්කුච්චං කරොති, වුඩ්ඪානං සන්තිකෙ අනජ්ඣිට්ඨො කථෙති, අයං සඞ්ඝෙ අගාරවො නාම.

යමෙක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා බැහැදැකීමට ගොස්, වැඳුම් පිදුම් නොකර හිඳියිද, අතින් පයින් විවිධ අසංවර ක්‍රියා (හත්ථපල්ලත්ථික ආදිය) කරයිද, නොහොත් අතපය හොලවමින් අසංවරව හැසිරෙයිද, වැඩිහිටියන් සමීපයෙහි නියෝගයක් රහිතව කතා කරයිද, ඔහු සංඝයා කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි.

තිස්සො පන සික්ඛා අපූරෙන්තොව සික්ඛාය අගාරවො නාම හොති. අට්ඨ සමාපත්තියො අනිබ්බත්තෙන්තො තාසං වා පන නිබ්බත්තනත්ථාය පයොගං අකරොන්තො සමාධිස්මිං අගාරවො නාම. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙනෙව වෙදිතබ්බොති. තෙරසමං.

ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ නොකරන්නා ශික්ෂාව කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකු වේ. අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා නොගන්නා වූ හෝ ඒවා ඉපදවීම පිණිස උත්සාහ නොකරන්නා වූ තැනැත්තා සමාධිය කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකි. මෙහි ශුක්ල පක්ෂය (ගෞරව කිරීමේ පාර්ශවය) මෙයට විපරීත වශයෙන් දත යුතුය. දහතුන්වන සූත්‍රයේ විවරණය මෙයින් අවසන් වේ.

කස්සපසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කස්සප සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. ලාභසක්කාරසංයුත්තං

6. ලාභසක්කාර සංයුත්තය

1. පඨමවග්ගො

1. පළමුවන වර්ගය

1. දාරුණසුත්තවණ්ණනා

1. දාරුණ සූත්‍ර වර්ණනාව

157. ලාභසක්කාරසංයුත්තස්ස [Pg.190] පඨමෙ දාරුණොති ථද්ධො. ලාභසක්කාරසිලොකොති එත්ථ ලාභො නාම චතුපච්චයලාභො. සක්කාරොති තෙසංයෙව සුකතානං සුසඞ්ඛතානං ලාභො. සිලොකොති වණ්ණඝොසො. කටුකොති තිඛිණො. ඵරුසොති ඛරො. අන්තරායිකොති අන්තරායකරො. පඨමං.

157. ලාභසක්කාර සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘දාරුණෝ’ යනු දැඩි වූ යන්නයි. ‘ලාභසක්කාරසිලෝකෝ’ යන්නෙහි ‘ලාභ’ යනු සිවුපසය ලැබීමයි. ‘සක්කාර’ යනු එම සිවුපසයම මැනවින් පිළියෙල කර පූජා කිරීමයි. ‘සිලෝකෝ’ යනු ගුණ කීර්තියයි. ‘කටුකෝ’ යනු තියුණු වූ යන්නයි. ‘ඵරුසෝ’ යනු රළු වූ යන්නයි. ‘අන්තරායිකෝ’ යනු අන්තරාය ඇති කරන්නා වූ යන්නයි. පළමු සූත්‍රයයි.

2. බළිසසුත්තවණ්ණනා

2. බළිස සූත්‍ර වර්ණනාව

158. දුතියෙ බාළිසිකොති බළිසං ගහෙත්වා චරමානො මච්ඡඝාතකො. ආමිසගතන්ති ආමිසමක්ඛිතං. ආමිසචක්ඛූති ආමිසෙ චක්ඛු දස්සනං අස්සාති ආමිසචක්ඛු. ගිලබළිසොති ගිලිතබළිසො. අනයං ආපන්නොති දුක්ඛං පත්තො. බ්‍යසනං ආපන්නොති විනාසං පත්තො. යථාකාමකරණීයොති යථාකාමෙන යථාරුචියා යථෙව නං බාළිසිකො ඉච්ඡති, තථෙවස්ස කත්තබ්බොති අත්ථො. යථාකාමකරණීයො පාපිමතොති යථා කිලෙසමාරස්ස කාමො, එවං කත්තබ්බො, නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා පාපෙතබ්බො. දුතියං.

158. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘බාළිසිකෝ’ යනු බිලී පිත්ත ගෙන යන මසුන් මරන්නායි. ‘ආමිසගතං’ යනු ගොදුරු තැවරූ යන්නයි. ‘ආමිසචක්ඛූ’ යනු ආමිසය දෙස බලා සිටින ඇසක් ඇත්තායි. ‘ගිලබළිසෝ’ යනු බිලී කොක්ක ගිල දැමූ යන්නයි. ‘අනයං ආපන්නෝ’ යනු දුකට පත් වූ යන්නයි. ‘බ්‍යසනං ආපන්නෝ’ යනු විනාශයට පත් වූ යන්නයි. ‘යථාකාමකරණීයෝ’ යනු බිලී වැද්දාට කැමති පරිදි මත්ස්‍යයා කෙරෙහි යම් කටයුත්තක් කළ හැකිද, එසේම කළ හැකි බවයි. ‘යථාකාමකරණීයෝ පාපිමතෝ’ යනු කෙලෙස් මාරයාට රුචි පරිදි නිරය, තිරිසන් යෝනිය හෝ ප්‍රේත ලෝකය කරා පමුණුවනු ලැබීමට සුදුසු වීමයි. දෙවන සූත්‍රයයි.

3-4. කුම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

3-4. කුම්ම සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

159-160. තතියෙ මහාකුම්මකුලන්ති මහන්තං අට්ඨිකච්ඡපකුලං. අගමාසීති ‘‘එත්ථ අද්ධා කිඤ්චි ඛාදිතබ්බං අත්ථි, තං මච්ඡරායන්තො මං එස නිවාරෙතී’’ති සඤ්ඤාය අගමාසි. පපතායාති පපතා වුච්චති දීඝරජ්ජුකබද්ධො අයකන්තකොසකෙ දණ්ඩකං පවෙසෙත්වා ගහිතො කණ්ණිකසල්ලසණ්ඨානො, අයකණ්ටකො, යස්මිං වෙගෙන පතිත්වා කටාහෙ ලග්ගමත්තෙ දණ්ඩකො නික්ඛමති, රජ්ජුකො එකාබද්ධො ගච්ඡතෙව. සො කුම්මොති සො [Pg.191] විද්ධකුම්මො. යෙන සො කුම්මොති උදකසද්දං සුත්වා සාසඞ්කට්ඨානං භවිස්සතීති නිවත්තිත්වා යෙන සො අත්ථකාමො කුම්මො. න දානි ත්වං අම්හාකන්ති ඉදානි ත්වං අමිත්තහත්ථං ගතො, න අම්හාකං සන්තකොති අත්ථො. එවං සල්ලපන්තානංයෙව ච නෙසං නාවාය ඨිතො ලුද්දො රජ්ජුකං ආකඩ්ඪිත්වා කුම්මං ගහෙත්වා යථාකාමං අකාසි. සෙසමෙත්ථ ඉතො අනන්තරසුත්තෙ ච උත්තානමෙව. තතියචතුත්ථානි.

159-160. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘මහාකුම්මකුලං’ යනු විශාල කැස්බෑ පවුලකි. ‘අගමාසි’ යනු "මෙහි නිසැකවම කෑමට යමක් ඇත, මේ මෝඩ කැස්බෑවා මා වළක්වන්නේ මසුරුකම නිසාය" යන හැඟීමෙන් ගියේය. ‘පපතායා’ යනු දිගු ලණුවක් බැඳි, යකඩ උලක් සහිත කෙටේරියක් වැනි ආයුධයකි. එය වේගයෙන් වැදී කටුවෙහි ලැගුණු සැණින් දණ්ඩ ගැලවී ලණුව සමග කැස්බෑවා ඇදී යයි. ‘සෝ කුම්මෝ’ යනු ඒ විදින ලද කැස්බෑවාය. ‘යේන සෝ කුම්මෝ’ යනු ජල ශබ්දය ඇසී භයානක ස්ථානයක් යැයි සිතා ආපසු හැරී තම හිතෛෂී කැස්බෑවා සිටි තැනට ගිය බවයි. "දැන් ඔබ අපේ කෙනෙක් නොවේ" යනු සතුරා අතට පත් වූ බැවින් තවදුරටත් අපේ පිරිසට අයත් නොවන බවයි. මෙසේ ඔවුන් කතා කරමින් සිටියදීම වැද්දා ලණුව ඇද කැස්බෑවා ගෙන තම රුචිය පරිදි කටයුතු කළේය. මෙහි ඉතිරි කොටස සහ ඊළඟ සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. තුන්වන සහ හතරවන සූත්‍රයි.

5. මීළ්හකසුත්තවණ්ණනා

5. මීළ්හක සූත්‍ර වර්ණනාව

161. පඤ්චමෙ මීළ්හකාති ගූථපාණකා. ගූථාදීති ගූථභක්ඛා. ගූථපූරාති අන්තො ගූථෙන භරිතා. පුණ්ණා ගූථස්සාති ඉදං පුරිමස්සෙව අත්ථදීපනං. අතිමඤ්ඤෙය්‍යාති පච්ඡිමපාදෙ භූමියං ඨපෙත්වා පුරිමපාදෙ ගූථස්ස උපරි ආරොපෙත්වා ඨිතා ‘‘අහම්හි ගූථාදී’’ති භණන්තී අතිමඤ්ඤෙය්‍ය. පිණ්ඩපාතො චස්ස පූරොති අපරොපිස්ස පත්තපූරො පණීතපිණ්ඩපාතො භවෙය්‍ය. පඤ්චමං.

161. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘මීළ්හකා’ යනු අසූචි පණුවෝය. ‘ගූථාදී’ යනු අසූචි අනුභව කරන්නායි. ‘ගූථපූරා’ යනු කුස ඇතුළත අසූචිවලින් පිරුණු යන්නයි. ‘පුණ්ණා ගූථස්ස’ යන්නෙන් කලින් පදයේ අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. ‘අතිමඤ්ඤෙය්‍ය’ යනු පසුපස පාද බිම තබා ඉදිරි පාද අසූචි ගොඩක් මත තබාගෙන "මමද අසූචි අනුභව කරන්නෙක්මි" යැයි කියමින් අන්‍යයන් පහත් කොට සැලකීමයි. "ඔහුගේ පාත්‍රය පිරී තිබේ" යනු පණීත පිණ්ඩපාතයෙන් පාත්‍රය පිරී තිබීමයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. අසනිසුත්තවණ්ණනා

6. අසනි සූත්‍ර වර්ණනාව

162. ඡට්ඨෙ කං, භික්ඛවෙ, අසනිවිචක්කන්ති, භික්ඛවෙ, කං පුග්ගලං මත්ථකෙ පතිත්වා මද්දමානං සුක්කාසනිචක්කං ආගච්ඡතු. අප්පත්තමානසන්ති අනධිගතාරහත්තං. ඉති භගවා න සත්තානං දුක්ඛකාමතාය, ආදීනවං පන දස්සෙතුං එවමාහ. අසනිචක්කඤ්හි මත්ථකෙ පතිතං එකමෙව අත්තභාවං නාසෙති, ලාභසක්කාරසිලොකෙන පරියාදිණ්ණචිත්තො නිරයාදීසු අනන්තදුක්ඛං අනුභොති. ඡට්ඨං.

162. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘කං භික්ඛවේ අසනිවිචක්කං’ යනු මහණෙනි, යමෙකුගේ හිස මතට වැටී විනාශ කරන විදුලි සක්රායුධය කුමක්ද? ‘අප්පත්තමානසං’ යනු අර්හත් ඵලයට පත් නොවූ සේඛ පුද්ගලයායි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළේ සත්ත්වයන්ට දුකක් පතන නිසා නොව, මෙහි ඇති ආදීනව පෙන්වනු පිණිසය. මක්නිසාද යත්, හිස මත වැටුණු විදුලි සැරයකින් විනාශ වන්නේ එකම ආත්මභාවයකි; නමුත් ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා නිසා මත්වූ සිත් ඇති තැනැත්තා නිරයාදී අපායන්හි අනන්ත කාලයක් දුක් විඳියි. හයවන සූත්‍රයයි.

7. දිද්ධසුත්තවණ්ණනා

7. දිද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

163. සත්තමෙ දිද්ධගතෙනාති ගතදිද්ධෙන. විසල්ලෙනාති විසමක්ඛිතෙන. සල්ලෙනාති සත්තියා. සත්තමං.

163. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘දිද්ධගතේන’ යනු තැවරූ විෂ සහිත වූ යන්නයි. ‘විසල්ලේන’ යනු විෂ පෙවූ යන්නයි. ‘සල්ලේන’ යනු හීයකින් හෝ හෙල්ලයකින් යන්නයි. හත්වන සූත්‍රයයි.

8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

8. සිගාල සූත්‍ර වර්ණනාව

164. අට්ඨමෙ [Pg.192] සිඞ්ගාලොති ජරසිඞ්ගාලො. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායො ත්වෙව, තංඛණං ගළිතම්පි ච මුත්තං පූතිමුත්තන්ත්වෙව වුච්චති, එවං තදහුජාතොපි සිඞ්ගාලො ජරසිඞ්ගාලොත්වෙව වුච්චති. උක්කණ්ටකෙන නාමාති එවංනාමකෙන රොගෙන. සො කිර සීතකාලෙ උප්පජ්ජති. තස්මිං උප්පන්නෙ සකලසරීරතො ලොමානි පතන්ති, සකලසරීරං නිල්ලොමං හුත්වා, සමන්තතො ඵුටති, වාතබ්භාහතා වණා රුජ්ජන්ති. යථා උම්මත්තකසුනඛෙන දට්ඨො පුරිසො අනවට්ඨිතොව භමති, එවං තස්මිං උප්පන්නෙ භමිතබ්බො හොති, අසුකට්ඨානෙ සොත්ථි භවිස්සතීති න පඤ්ඤායති. අට්ඨමං.

164. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘සිගාලෝ’ යනු මහලු හිවලෙකි. රන්වන් වූ කය පවා ‘පූතිකාය’ (කුණු වූ කය) යැයි කියනු ලැබේ. පිටවූ විගස මුත්‍ර පවා ‘පූතිමුත්ත’ (පිළුණු මුත්‍ර) යැයි කියනු ලැබේ. එලෙසම එදින උපන් හිවලුන්ටද ‘ජරසිගාල’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘උක්කණ්ටක’ නම් රෝගය සීතල කාලයේදී හටගනී. එය වැළඳුණු විට ශරීරයේ ලොම් හැලී යයි, මුළු ශරීරයම පැළී යයි, සුළං වදින විට තුවාල රිදෙයි. පිස්සු බලු රෝගය වැළඳුණු මිනිසෙකු ස්ථාවරත්වයක් නැතිව තැන් තැන්වල ඇවිදින්නාක් මෙන්, මේ රෝගය වැළඳුණු හිවලාද සැනසීමක් සොයාගත නොහැකිව තැන් තැන්වල ඇවිදියි. අටවන සූත්‍රයයි.

9. වෙරම්භසුත්තවණ්ණනා

9. වේරම්භ සූත්‍ර වර්ණනාව

165. නවමෙ වෙරම්භවාතාති එවංනාමකා මහාවාතා. කීදිසෙ පන ඨානෙ තෙ වාතා වායන්තීති? යත්ථ ඨිතස්ස චත්තාරො දීපා උප්පලිනිපත්තමත්තා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. යො පක්ඛී ගච්ඡතීති නවවුට්ඨෙ දෙවෙ විරවන්තො වාතසකුණො තත්ථ ගච්ඡති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු හත්ථපාදෙ කීළාපෙන්තො ඛන්ධට්ඨිං වා නාමෙන්තො කායං න රක්ඛති නාම, නානාවිධං දුට්ඨුල්ලකථං කථෙන්තො වාචං න රක්ඛති නාම, කාමවිතක්කාදයො විතක්කෙන්තො චිත්තං න රක්ඛති නාම. අනුපට්ඨිතාය සතියාති කායගතාසතිං අනුපට්ඨපෙත්වා. නවමං.

165. නවම සූත්‍රයෙහි 'වේරම්භවාතා' යනු එම නම ඇති මහා සුළඟයි. එම සුළඟ කෙබඳු ස්ථානයක හමා යන්නේද? යම් අහසක සිට බලන්නෙකුට සතර මහා දීපයන් මහ නෙළුම් පතක ප්‍රමාණයට පෙනෙන්නේද, එහි හමා යයි. 'යෝ පක්ඛී ගච්ඡති' යනු අලුතින් වැසි වසිනා කල්හි අහසේ නාද කරමින් සැරිසරන වාත පක්ෂියාය, ඒ අරභයා මෙය වදාරන ලදී. 'අරක්ඛිතේනේව කායේන' යනාදී පදයන්හි අත් පා සලවමින් හෝ පිටකොන්ද නමමින් සිටින මහණ තෙමේ කය නොරකින බව දත යුතුය. විවිධ වූ ලාමක කතා පවසන මහණ තෙමේ වචනය නොරකින බව දත යුතුය. කාම විතර්කාදිය සිතන මහණ තෙමේ සිත නොරකින බව දත යුතුය. 'අනුපට්ඨිතාය සතියා' යනු කායගතා සතිය මැනවින් පිහිටුවා නොගැනීමයි. නවම සූත්‍රයයි.

10. සගාථකසුත්තවණ්ණනා

10. සගාථක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

166. දසමෙ අසක්කාරෙන චූභයන්ති අසක්කාරෙන ච උභයෙන. සමාධීති අරහත්තඵලසමාධි. සො හි තෙන න විකම්පති. අප්පමාණවිහාරිනොති අප්පමාණෙන ඵලසමාධිනා විහරන්තස්ස. සාතතිකන්ති සතතකාරිං. සුඛුමංදිට්ඨිවිපස්සකන්ති අරහත්තමග්ගදිට්ඨියා සුඛුමදිට්ඨිඵලසමාපත්තිඅත්ථාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා ආගතත්තා විපස්සකං. උපාදානක්ඛයාරාමන්ති උපාදානක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ රතං. ආහු සප්පුරිසො ඉතීති සප්පුරිසොති කථෙන්තීති. දසමං.

166. දසම සූත්‍රයෙහි, 'අසක්කාරේන චුභයං' යනු අසත්කාරයෙන් ද සත්කාර අසත්කාර යන දෙකෙන්ම ද යනුයි. 'සමාධී' යනු අර්හත් ඵල සමාධියයි. ඒ රහතන් වහන්සේ එම සත්කාර අසත්කාර දෙකින්ම කම්පා නොවේ. 'අප්පමාදවිහාරිනෝ' යනු අප්‍රමාද වූ ඵල සමාධියෙන් වාසය කරන්නා වූ යන්නයි. 'සාතතිකං' යනු නිරන්තරයෙන් කරන්නා වූ යන්නයි. 'සුඛුමදිට්ඨිවිපස්සකං' යනු අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති සියුම් දැක්මෙන් අර්හත් ඵල සමාධිය පිණිස විදර්ශනාව වඩා පැමිණි බැවින් 'විපස්සක' නම් වේ. 'උපාදානක්ඛයාරාමං' යනු උපාදානයන්ගේ ක්ෂය වීම වූ නිවනෙහි ඇලුණු බවයි. 'ආහු සප්පුරිසෝ ඉති' යනු සත්පුරුෂයෙකැයි පවසති යන්නයි. දසම සූත්‍රයයි.

පඨමො වග්ගො.

පළමු වන වර්ගයයි.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වර්ගයයි.

1-2. සුවණ්ණපාතිසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. සුවණ්ණපාති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

167-168. දුතියවග්ගස්ස [Pg.193] පඨමෙ සම්පජානමුසා භාසන්තන්ති අප්පමත්තකෙනපි කාරණෙන සම්පජානමෙව මුසා භාසන්තං. ‘‘සීලං පූරෙස්සාමී’’ති සංවිහිතභික්ඛුං සිනෙරුමත්තොපි පච්චයරාසි චාලෙතුං න සක්කොති. යදා පන සීලං පහාය සක්කාරනිස්සිතො හොති, තදා කුණ්ඩකමුට්ඨිහෙතුපි මුසා භාසති, අඤ්ඤං වා අකිච්චං කරොති. දුතියං උත්තානමෙවාති. පඨමදුතියානි.

167-168. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සම්පජානමුසා භාසන්තං' යනු ඉතා සුළු කරුණක් නිසා වුවද දැන දැනම බොරු පවසන්නා යන්නයි. 'මම සීලය සම්පූර්ණ කරන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කරගත් භික්ෂුවක, මහමෙරක් වැනි වූ ප්‍රත්‍ය රාශියකට වුවද සලිත කළ නොහැක. එහෙත් යමෙකු සීලය අත්හැර සත්කාරයන්හි ඇලෙයිද, එවිට හෙතෙම කුඩු මිටක් වැනි සුළු දෙයකට පවා මුසාවාද පවසයි, නැතහොත් වෙනත් අකටයුත්තක් කරයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. පළමු හා දෙවන සූත්‍රයි.

3-10. සුවණ්ණනික්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

3-10. සුවණ්ණනික්ඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

169. තතියාදීසු සුවණ්ණනික්ඛස්සාති එකස්ස කඤ්චනනික්ඛස්ස. සිඞ්ගීනික්ඛස්සාති සිඞ්ගීසුවණ්ණනික්ඛස්ස. පථවියාති චක්කවාළබ්භන්තරාය මහාපථවියා. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතූති කස්සචිදෙව ආමිසස්ස හෙතු අන්තමසො කුණ්ඩකමුට්ඨිනොපි. ජීවිතහෙතූති අටවියං චොරෙහි ගහෙත්වා ජීවිතෙ වොරොපියමානෙ තස්සපි හෙතු. ජනපදකල්‍යාණියාති ජනපදෙ උත්තමිත්ථියා. තතියාදීනි.

169. තුන්වන සූත්‍රය ආදියේ 'සුවණ්ණනික්ඛස්ස' යනු එක් රන් නික්ඛයක අගයයි. 'සිංගීනික්ඛස්ස' යනු සිංගී රන් නික්ඛයක අගයයි. 'පථවියා' යනු සක්වළ ඇතුළත වූ මහා පෘථිවියයි. 'ආමිසකිඤ්චික්ඛහේතූ' යනු යම්කිසි ආමිසයක් නිසා, අන්තයටම කුඩු මිටක් වැනි දෙයක් නිසා වුවද යන්නයි. 'ජීවිතහේතූ' යනු වනයේදී සොරුන් විසින් අල්ලාගෙන ජීවිතය නසන්නට සැරසෙන කල්හි, ඒ ජීවිතය බේරාගැනීම නිසා පවා යන්නයි. 'ජනපදකල්‍යාණියා' යනු ජනපදයේ රූපවත්ම ස්ත්‍රියයි. තුන්වන සූත්‍රය ආදියයි.

දුතියො වග්ගො.

දෙවන වර්ගය නිමයි.

3. තතියවග්ගො

3. තුන්වන වර්ගයයි.

1-2. මාතුගාමසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. මාතුගාම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

170-171. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ න තස්ස, භික්ඛවෙ, මාතුගාමොති න තස්ස රහො එකකස්ස නිසින්නස්ස තෙන ධම්මෙන අත්ථිකොපි මාතුගාමො චිත්තං පරියාදාතුං සක්කොති, යස්ස ලාභසක්කාරසිලොකො චිත්තං පරියාදාතුං සක්කොතීති, අත්ථො. දුතියං උත්තානමෙවාති. පඨමදුතියානි.

170-171. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'න තස්ස භික්ඛවේ මාතුගාමෝ' යනු හුදකලාව සිටින ඒ භික්ෂුවගේ සිත මැඬපැවැත්වීමට, ඒ කාම ධර්මය ප්‍රාර්ථනා කරන ස්ත්‍රියකට වුවද නොහැකි බවයි; එහෙත් යම් මහණෙකුගේ සිත මැඬපැවැත්වීමට ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා සමත් වේද, ඒ අර්ථය මෙහි දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. පළමු හා දෙවන සූත්‍රයි.

3-6. එකපුත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා

3-6. ඒකපුත්තක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

172-175. තතියෙ සද්ධාති සොතාපන්නා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තථා චතුත්ථෙ පඤ්චමෙ ඡට්ඨෙ ච. තතියාදීනි.

172-175. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධා' යනු සෝවාන් වූ තැනැත්තියයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. හතරවන, පස්වන හා හයවන සූත්‍ර ද එසේමය. තුන්වන සූත්‍රය ආදියයි.

7. තතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

7. තතියසමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

176. සත්තමෙ [Pg.194] සමුදයන්තිආදීසු සහ පුබ්බකම්මෙන අත්තභාවො කොලපුත්තියං වණ්ණපොක්ඛරතා කල්‍යාණවාක්කරණතා ධුතගුණාවීකරණං චීවරධාරණං පරිවාරසම්පත්තීති එවමාදි ලාභසක්කාරස්ස සමුදයො නාම, තං සමුදයසච්චවසෙන නප්පජානාති, නිරොධො ච පටිපදා ච නිරොධසච්චමග්ගසච්චවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. සත්තමං.

176. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සමුදයං' යනාදී පදයන්හි පෙර කරන ලද කුසල් කර්මයන් සමඟ ලැබුණු මේ ආත්මභාවය, කුලවත් බව, රූප සම්පත්තිය, කතාබහේ දක්ෂතාව, ධුතාංග ගුණයන් ප්‍රකාශ කිරීම, සිවුරු දැරීම, පිරිවර සම්පත්තිය යනාදිය ලාභ සත්කාරයන්ගේ හටගැනීම (සමුදය) නම් වේ. එය සමුදය සත්‍යය වශයෙන් හෙතෙම නොදනියි. නිරෝධය සහ ප්‍රතිපදාව ද නිරෝධ සත්‍යය සහ මාර්ග සත්‍යය වශයෙන්ම දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රයයි.

8. ඡවිසුත්තවණ්ණනා

8. ඡවි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

177. අට්ඨමෙ යස්මා ලාභසක්කාරසිලොකො නරකාදීසු, නිබ්බත්තෙන්තො සකලම්පි ඉමං අත්තභාවං නාසෙති, ඉධාපි මරණම්පි මරණමත්තම්පි දුක්ඛං ආවහති, තස්මා ඡවිං ඡින්දතීතිආදි වුත්තං. අට්ඨමං.

177. අටවන සූත්‍රයෙහි, යම් හෙයකින් ලාභ සත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසාවන් නරකාදියෙහි උපත ලබා දෙමින් මේ මුළු ආත්මභාවයම විනාශ කරයිද, මේ ලෝකයෙහිද මරණය හෝ මරණය බඳු දුකක් පමුණුවයිද, එබැවින් 'ඡවිං ඡින්දති' (සම සිඳියි) යනාදිය වදාරන ලදී. අටවන සූත්‍රයයි.

9. රජ්ජුසුත්තවණ්ණනා

9. රජ්ජු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

178. නවමෙ වාළරජ්ජුයාති සුත්තාදිමයා රජ්ජු මුදුකා හොති වාළරජ්ජු ඛරා ඵරුසා, තස්මා අයමෙව ගහිතා. නවමං.

178. නවම සූත්‍රයෙහි 'වාළරජ්ජුයා' යන්නෙහි නූල් ආදියෙන් කළ ලණුව මෘදුය; එහෙත් අශ්ව වල්ගා ලෝමවලින් කළ ලණුව රළුය, ගොරෝසුය. එබැවින් උපමාව පිණිස මෙයම ගන්නා ලදී. නවම සූත්‍රයයි.

10. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

10. භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

179. දසමෙ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාති ඵලසමාපත්තිසුඛවිහාරා. තෙසාහමස්සාති තෙසං අහං අස්ස. ඛීණාසවො හි ලාභී පුඤ්ඤසම්පන්නො යාගුඛජ්ජකාදීනි ගහෙත්වා ආගතාගතානං අනුමොදනං කරොන්තො ධම්මං දෙසෙන්තො පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිතුං ඔකාසං න ලභති, තං සන්ධාය වුත්තන්ති. දසමං.

179. දසම සූත්‍රයෙහි 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා' යනු ඵලසමාපත්ති සුඛවිහාරයයි. 'තේසාහමස්ස' යනු තේසං අහං අස්ස යන්නයි. ලාභී වූ පින්වන්ත වූ රහතන් වහන්සේ නමකට කැඳ, කැවිලි ආදිය රැගෙන එන දායක දායිකාවන්ට අනුමෝදනාව පවත්වමින්, ධර්මය දේශනා කරමින්, ප්‍රශ්න විසඳමින් සිටීම නිසා ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වාසය කිරීමට අවකාශයක් නොලැබේ. ඒ අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. දසම සූත්‍රයයි.

තතියො වග්ගො.

තුන්වන වර්ගය නිමයි.

4. චතුත්ථවග්ගො

4. හතරවන වර්ගයයි.

1-4. භින්දිසුත්තාදිවණ්ණනා

1-4. භින්දි සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

180-183. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමං උත්තානමෙව. දුතියාදීසු කුසලමූලන්ති අලොභාදිතිවිධකුසලධම්මො. සුක්කො ධම්මොති තස්සෙව පරියායදෙසනා[Pg.195]. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්ස කුසලමූලාදිසඞ්ඛාතස්ස අනවජ්ජධම්මස්ස අසමුච්ඡින්නත්තා දෙවදත්තො සග්ගෙ වා නිබ්බත්තෙය්‍ය, මග්ගඵලානි වා අධිගච්ඡෙය්‍ය, ස්වාස්ස සමුච්ඡෙදමගමා සබ්බසො සමුච්ඡින්නො විනට්ඨො. පඨමාදීනි.

180-183. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය පැහැදිලිය. දෙවන සූත්‍රයේ 'කුසලමූලං' යනු අලෝභ ආදී තෙවැදෑරුම් කුසල් දහම්ය. 'සුක්කෝ ධම්මෝ' යනු ඒ කුසල් මූලයන්ටම තවත් නමකි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: කුසල් මූලයන් ආදී වූ යම් අනවජ්‍ය (නිවැරදි) ධර්මයන් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා දේවදත්ත තෙමේ ස්වර්ගයෙහි හෝ ඉපදිය හැකිව තිබුණේ ද, ඒ ධර්මයන් ඔහු කෙරෙන් සහමුලින්ම සිඳී ගියේය, විනාශ විය. පළමු සූත්‍රය ආදියයි.

5. අචිරපක්කන්තසුත්තවණ්ණනා

5. අචිරපක්කන්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

184. පඤ්චමෙ පරාභවායාති අවඩ්ඪියා විනාසාය. අස්සතරීති වළවාය කුච්ඡිස්මිං ගද්‍රභස්ස ජාතා. අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාතීති තං අස්සෙන සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති, සා ගබ්භං ගණ්හිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ විජායිතුං න සක්කොති, පාදෙහි භූමියං පහරන්තී තිට්ඨති, අථස්සා චත්තාරො පාදෙ චතූසු ඛාණුකෙසු බන්ධිත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා පොතං නීහරන්ති, සා තත්ථෙව මරති. තෙනෙතං වුත්තං. පඤ්චමං.

184. පස්වන සූත්‍රයේ 'පරාභවාය' යනු අභිවෘද්ධියක් නොවීම පිණිස හෙවත් විනාශය පිණිස ය. 'අස්සතරී' යනු වෙළඹකගේ කුසෙහි කොටළුවකුට දාව උපන් අශ්ව ජානීයයෙකි. 'අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාති' යනු ඇය අශ්වයෙකු හා සංයෝග කළ විට, ගැබ්ගෙන ප්‍රසූත කරන කාලය පැමිණි කල ප්‍රසූත කිරීමට නොහැකිව, පාදවලින් පොළොවට ගසමින් සිටියි. එවිට ඇයගේ පා හතර කණු හතරක බැඳ, කුස පලා පැටවා පිටතට ගනිති; ඇය එහිදීම මිය යයි. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. පඤ්චරථසතසුත්තවණ්ණනා

6. පඤ්චරථසත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

185. ඡට්ඨෙ භත්තාභිහාරොති අභිහරිතබ්බං භත්තං. තස්ස පන පමාණං දස්සෙතුං පඤ්ච ච ථාලිපාකසතානීති වුත්තං. තත්ථ එකො ථාලිපාකො දසන්නං පුරිසානං භත්තං ගණ්හාති. නාසාය පිත්තං භින්දෙය්‍යුන්ති අච්ඡපිත්තං වා මච්ඡපිත්තං වාස්ස නාසපුටෙ පක්ඛිපෙය්‍යං. ඡට්ඨං.

185. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'භත්තාභිහාරො' යනු ඉදිරිපත් කළ යුතු දානය (බත) යි. එහි ප්‍රමාණය දැක්වීමට 'සාලි අටු (පිසින ලද බත් බඳුන්) පන්සියයක්' යැයි කියන ලදී. එහි එක් එක් බත් බඳුනක් පුරුෂයන් දස දෙනෙකුට සෑහෙන බතක් ගනී. 'නසාය පිත්තං භින්දෙය්‍යුං' යනු වලස් පිතක් හෝ මසුන්ගේ පිතක් හෝ නාස් පුඩුවෙහි බහාලීමයි. හයවැන්නයි.

7-13. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

7-13. මාතු සූත්‍රය ආදී වර්ණනාවයි.

186-187. සත්තමෙ මාතුපි හෙතූති ‘‘සචෙ මුසා භණසි, මාතරං තෙ විස්සජ්ජෙස්සාම. නො චෙ භණසි, න විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති එවං චොරෙහි අටවියං පුච්ඡමානො තස්සා චොරහත්ථගතාය මාතුයාපි හෙතු සම්පජානමුසා න භාසෙය්‍යාති අත්ථො. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයොති. සත්තමාදීනි.

186-187. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'මාතුපි හේතූ' යනු, "ඉදින් ඔබ බොරු පවසන්නේ නම්, ඔබේ මෑණියන් මුදා හරින්නෙමු. ඉදින් බොරු නොපවසන්නේ නම්, මුදා නොහරින්නෙමු" යැයි මෙසේ වනයේ දී සොරුන් විසින් අසනු ලැබූ කල්හි, සොරුන් අතට පත්ව සිටින ඒ මෑණියන්ගේ හේතුවෙන් වුව ද දැන දැන බොරු නොකළ යුතුය යන අර්ථයයි. මින් පසුව එන (පිය ආදී) පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. සත්වැනි සූත්‍රය ආදියයි.

ලාභසක්කාරසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලාභසක්කාර සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. රාහුලසංයුත්තං

7. රාහුල සංයුත්තය.

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වර්ගය.

1-8. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

1-8. චක්ඛු සූත්‍රය ආදී වර්ණනාවයි.

188-195. රාහුලසංයුත්තස්ස [Pg.196] පඨමෙ එකොති චතූසු ඉරියාපථෙසු එකවිහාරී. වූපකට්ඨොති විවෙකට්ඨො නිස්සද්දො. අප්පමත්තොති සතියා අවිප්පවසන්තො. ආතාපීති වීරියසම්පන්නො. පහිතත්තො විහරෙය්‍යන්ති විසෙසාධිගමත්ථාය පෙසිතත්තො හුත්වා විහරෙය්‍යං. අනිච්චන්ති හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චං. අථ වා උප්පාදවයවන්තතාය තාවකාලිකතාය විපරිණාමකොටියා නිච්චපටික්ඛෙපතොති ඉමෙහිපි කාරණෙහි අනිච්චං. දුක්ඛන්ති චතූහි කාරණෙහි දුක්ඛං දුක්ඛමනට්ඨෙන දුක්ඛවත්ථුකට්ඨෙන සතතසම්පීළනට්ඨෙන සුඛපටික්ඛෙපෙනාති. කල්ලන්ති යුත්තං. එතං මමාති තණ්හාගාහො. එසොහමස්මීති මානගාහො. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො. තණ්හාගාහො චෙත්ථ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතවසෙන, මානගාහො නවවිධමානවසෙන, දිට්ඨිගාහො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිවසෙන වෙදිතබ්බො. නිබ්බින්දං විරජ්ජතීති එත්ථ විරාගවසෙන චත්තාරො මග්ගා කථිතා, විරාගා විමුච්චතීති එත්ථ විමුත්තිවසෙන චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි.

188-195. රාහුල සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'එකො' යනු සතර ඉරියව්වෙහි තනිව වෙසෙන තැනැත්තා ය. 'වූපකට්ඨො' යනු විවේකී වූ, නිශ්ශබ්ද වූ තැනැත්තා ය. 'අප්පමත්තො' යනු සිහියෙන් තොර නොවන තැනැත්තා ය. 'ආතාපී' යනු කෙලෙස් තවන වීරියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'පහිතත්තො විහරෙය්‍යුං' යනු විශේෂ අවබෝධයක් (මග පල) ලබා ගැනීම සඳහා මෙහෙයවන ලද සිත් ඇතිව වාසය කිරීමයි. 'අනිච්චං' යනු ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙන් අනිත්‍ය වේ. එසේත් නැතහොත් ඇතිවීම හා බිඳී යාම ඇති බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද, වෙනස් වන ස්වභාවයේ කෙළවර පවතින බැවින් ද, නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද යන මේ කරුණුවලින් ද අනිත්‍ය නම් වේ. 'දුක්ඛං' යනු කරුණු සතරකින් දුක් වේ; එනම්, ඉවසීමට අපහසු බැවින් ද, දුකට රුකුල් දෙන බැවින් ද, නිරන්තරයෙන් පෙළන බැවින් ද, සැපය ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද යනුවෙනි. 'කල්ලං' යනු සුදුසු යන්නයි. 'එතං මම' යනු තණ්හාවෙන් දැඩිව ගැනීමයි. 'එසොහමස්මි' යනු මානයෙන් ගැනීමයි. 'එසො මෙ අත්තා' යනු දිට්ඨියෙන් ගැනීමයි. මෙහි තණ්හාවෙන් ගැනීම එකසිය අට වැදෑරුම් තණ්හා විචරිත වශයෙන් ද, මානයෙන් ගැනීම නව වැදෑරුම් මාන වශයෙන් ද, දිට්ඨියෙන් ගැනීම සැට දෙවැදෑරුම් දිට්ඨි වශයෙන් ද දත යුතුය. 'නිබ්බින්දං විරජ්ජති' යන්නෙහි විරාගය වශයෙන් සතර මග ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'විරාගා විමුච්චති' යන්නෙහි විමුක්තිය වශයෙන් සතර සාමඤ්ඤ ඵල ප්‍රකාශ කරන ලදී.

එත්ථ ච පඤ්චසු ද්වාරෙසු පසාදාව ගහිතා, මනොති ඉමිනා තෙභූමකං සම්මසනචාරචිත්තං. දුතියෙ පඤ්චසු ද්වාරෙසු ආරම්මණමෙව. තතියෙ පඤ්චසු ද්වාරෙසු පසාදවත්ථුකචිත්තමෙව, මනොවිඤ්ඤාණෙන තෙභූමකං සම්මසනචාරචිත්තං ගහිතං. එවං සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො. ඡට්ඨෙ තෙභූමකධම්මා. අට්ඨමෙ පන තණ්හාති තස්මිං තස්මිං ද්වාරෙ ජවනප්පත්තාව ලබ්භති. පඨමාදීනි.

මෙහි ද්වාර පසෙහි ප්‍රසාදයන්ම ගන්නා ලදී. 'මනො' යන්නෙන් ත්‍රෛභූමික විදර්ශනා චාර චිත්තය ගැනේ. දෙවැන්නෙහි ද්වාර පසෙහි අරමුණු පමණක් ගැනේ. තෙවැන්නෙහි ද්වාර පසෙහි ප්‍රසාද රූප වස්තු කොට ඇති සිතම ගැනේ, මනෝවිඤ්ඤාණයෙන් ත්‍රෛභූමික විදර්ශනා චාර චිත්තය ගන්නා ලදී. මෙසේ සෑම තැනකම ක්‍රමය දත යුතුය. හයවැන්නෙහි ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් ගැනේ. අටවැන්නෙහි 'තණ්හා' යනු ඒ ඒ ද්වාරයන්හි ජවන් අවස්ථාවට පත් තණ්හාවම ලැබේ. පළමු සූත්‍රය ආදියයි.

9. ධාතුසුත්තවණ්ණනා

9. ධාතු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

196. නවමෙ විඤ්ඤාණධාතුවසෙන නාමං, සෙසාහි රූපන්ති නාමරූපං කථිතං. නවමං.

196. නවවැනි සූත්‍රයෙහි විඤ්ඤාණ ධාතු වශයෙන් නාමය ද, සෙසු ධාතුන්ගෙන් රූපය ද වශයෙන් නාම-රූප දේශනා කරන ලදී. නවවැන්නයි.

10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

10. ඛන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

197. දසමෙ [Pg.197] රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො, සෙසා චත්තාරො සබ්බසඞ්ගාහිකපරිච්ඡෙදෙන චතුභූමකා. ඉධ පන තෙභූමකාති ගහෙතබ්බා. දසමං.

197. දසවැනි සූත්‍රයෙහි රූපක්ඛන්ධය කාමාවචර වේ, සෙසු ස්කන්ධ සතර සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි සතර භූමික වේ. නමුත් මෙහි ත්‍රෛභූමික වශයෙන් ගත යුතුය. දසවැන්නයි.

පඨමො වග්ගො.

පළමු වර්ගයයි.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවැනි වර්ගයයි.

1-10. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

1-10. චක්ඛු සූත්‍රය ආදී වර්ණනාවයි.

198-199. දුතියෙ දස උත්තානත්ථානෙව. පඨමාදීනි.

198-199. දෙවැනි වර්ගයෙහි සූත්‍ර දසයම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. පළමු සූත්‍රය ආදියයි.

11. අනුසයසුත්තවණ්ණනා

11. අනුසය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

200. එකාදසමෙ ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙති අත්තනො සවිඤ්ඤාණකකායං දස්සෙති, බහිද්ධා චාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකං වා අවිඤ්ඤාණකං වා. පුරිමෙන වා අත්තනො ච පරස්ස ච විඤ්ඤාණමෙව දස්සෙති, පච්ඡිමෙන බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති අහංකාරදිට්ඨි ච මමංකාරතණ්හා ච මානානුසයා ච. න හොන්තීති එතෙ කිලෙසා කථං ජානන්තස්ස එතෙසු වත්ථූසු න හොන්තීති පුච්ඡති. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුට්ඨු පස්සති. එකාදසමං.

200. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ' යන්නෙන් තමාගේ විඤ්ඤාණය සහිත කය දක්වයි. 'බහිද්ධා ච' යන්නෙන් අනුන්ගේ විඤ්ඤාණය සහිත හෝ විඤ්ඤාණය රහිත කය දක්වයි. එසේත් නැතහොත්, මුල් පදයෙන් තමාගේත් අනුන්ගේත් විඤ්ඤාණයම දක්වයි, පසු පදයෙන් බාහිර වූ ඉන්ද්‍රියයන්ට බද්ධ නොවූ රූප දක්වයි. 'අහංකාර මමංකාර මානානුසයා' යනු අහංකාර දිට්ඨිය ද, මමංකාර තණ්හාව ද, මානානුසය ද වේ. 'න හොන්ති' යන්නෙන් මේ කෙලෙස් කෙසේ දන්නා තැනැත්තාට මේ වස්තූන් කෙරෙහි ඇති නොවන්නේ ද කියා විමසයි. 'සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මග්ග පඤ්ඤාවෙන් මැනවින් දකින බවයි. එකොළොස්වැන්නයි.

12. අපගතසුත්තවණ්ණනා

12. අපගත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

201. ද්වාදසමෙ අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතන්ති අහංකාරතො ච මමංකාරතො ච මානතො ච අපගතං. විධා සමතික්කන්තන්ති මානකොට්ඨාසෙ සුට්ඨු අතික්කන්තං. සන්තං සුවිමුත්තන්ති කිලෙසවූපසමෙන සන්තං, කිලෙසෙහෙව සුට්ඨු විමුත්තං. සෙසං උත්තානමෙවාති. ද්වාදසමං.

201. දොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'අහංකාර මමංකාර මානාපගතං' යනු අහංකාරයෙන් ද මමංකාරයෙන් ද මානයෙන් ද තොර වූ බවයි. 'විධා සමතික්කන්තං' යනු මාන කොටස් මැනවින් ඉක්මවා ගිය බවයි. 'සන්තං සුවිමුත්තං' යනු කෙලෙස් සංසිඳීමෙන් ශාන්ත වූ, කෙලෙසුන්ගෙන්ම මැනවින් මිදුණු බවයි. සෙසු පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. දොළොස්වැන්නයි.

දුතියො වග්ගො.

දෙවැනි වර්ගයයි.

ද්වීසුපි [Pg.198] අසෙක්ඛභූමි කථිතා. පඨමො පනෙත්ථ ආයාචන්තස්ස දෙසිතො, දුතියො අනායාචන්තස්ස. සකලෙපි පන රාහුලසංයුත්තෙ ථෙරස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මාව කථිතාති.

වර්ග දෙකෙහිම අසේඛ භූමිය (රහත් බව) ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි පළමු වර්ගය ආරාධනා කළ බැවින් දේශනා කරන ලදී, දෙවැන්න ආරාධනාවකින් තොරව දේශනා කරන ලදී. මුළු රාහුල සංයුත්තයෙහිම තේරුන් වහන්සේගේ විමුක්තිය මුහුකුරා යාමට හේතු වන ධර්මයන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

රාහුලසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රාහුල සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. ලක්ඛණසංයුත්තං

8. ලක්ඛණ සංයුත්තය.

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වර්ගය.

1. අට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

1. අට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

202. ලක්ඛණසංයුත්තෙ [Pg.199] ය්වායං ආයස්මා ච ලක්ඛණොති ලක්ඛණත්ථෙරො වුත්තො, එස ජටිලසහස්සබ්භන්තරෙ එහිභික්ඛූපසම්පදාය උපසම්පන්නො ආදිත්තපරියායාවසානෙ අරහත්තං පත්තො එකො මහාසාවකොති වෙදිතබ්බො. යස්මා පනෙස ලක්ඛණසම්පන්නෙන සබ්බාකාරපරිපූරෙන බ්‍රහ්මසමෙන අත්තභාවෙන සමන්නාගතො, තස්මා ‘‘ලක්ඛණො’’ති සඞ්ඛං ගතො. මහාමොග්ගල්ලානො පන පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ අරහත්තං පත්තො දුතියො අග්ගසාවකො.

202. ලක්ඛණ සංයුත්තයෙහි 'ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ' යයි යම් ලක්ඛණ ස්ථවිර නමක් ගැන සඳහන් වේ ද, උන්වහන්සේ දහසක් ජටිලයන් අතර 'එහි භික්ඛු' පැවිද්දෙන් උපසම්පදා වී ආදිත්තපරියාය සූත්‍රය කෙළවර රහත් භාවයට පත් වූ එක් මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් මේ මහා තේරුන් වහන්සේ සියලු අංගයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ, බ්‍රහ්මයා හා සමාන වූ, ශරීර ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ආත්ම භාවයකින් යුක්ත වූ ද, එබැවින් උන්වහන්සේ 'ලක්ඛණ' යන නාමයට පත් වූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තේරුන් වහන්සේ වනාහි පැවිදි වූ දින සිට සත්වැනි දින රහත් භාවයට පත් වූ දෙවැනි අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේය.

සිතං පාත්වාකාසීති මන්දහසිතං පාතුඅකාසි, පකාසයි දස්සෙසීති වුත්තං හොති. කිං පන දිස්වා ථෙරො සිතං පාත්වාකාසීති? උපරි පාළියං ආගතං අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං එකං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තං සත්තං දිස්වා. තඤ්ච ඛො දිබ්බෙන චක්ඛුනා, න පසාදචක්ඛුනා. පසාදචක්ඛුස්ස හි එතෙ අත්තභාවා න ආපාථං ආගච්ඡන්ති. එවරූපං පන අත්තභාවං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙ කත්තබ්බෙ කස්මා සිතං පාත්වාකාසීති? අත්තනො ච බුද්ධඤාණස්ස ච සම්පත්තිං සමනුස්සරණතො. තඤ්හි දිස්වා ථෙරො ‘‘අදිට්ඨසච්චෙන නාම පුග්ගලෙන පටිලභිතබ්බා එවරූපා අත්තභාවා මුත්තො අහං, ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ’’ති අත්තනො ච සම්පත්තිං අනුස්සරිත්වා – ‘‘අහො බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණසම්පත්ති, ‘යො කම්මවිපාකො, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යො න චින්තෙතබ්බො’ති දෙසෙසි, පච්චක්ඛං වත කත්වා බුද්ධා දෙසෙන්ති, සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතූ’’ති එවං බුද්ධඤාණසම්පත්තිඤ්ච අනුස්සරිත්වා සිතං පාත්වාකාසීති.

'සිතං පාත්වාකාසි' යනු මද සිනහවක් පහළ කළ බවයි, ප්‍රකාශ කළේය, පෙන්වීය යනු එහි අර්ථයයි. තේරුන් වහන්සේ කුමක් දැක සිනහ පහළ කළේ ද යත්? මතු පාළියෙහි එන ප්‍රේත ලෝකයේ උපන් ඇටසැකිල්ලක් වැනි වූ එක් සත්වයෙකු දැකීමෙනි. එය ද දිව්‍ය චක්ෂුසින් මිස මාංශ චක්ෂුසින් නොවේ. මාංශ චක්ෂුසට මෙවැනි ආත්ම භාවයන් දෘශ්‍යමාන නොවේ. මෙවැනි ආත්ම භාවයක් දැක කරුණාව උපදවා ගත යුතු කල්හි කුමන හේතුවක් නිසා සිනහ පහළ කළේ ද යත්? තමාගේ සහ බුද්ධ ඥානයේ සම්පත්තිය සිහිපත් වීමෙනි. ඒ ප්‍රේතයා දැක තේරුන් වහන්සේ මෙසේ සිහි කළහ: "සත්‍යය අවබෝධ නොකළ පෘථග්ජන පුද්ගලයා විසින් මෙවැනි ආත්ම භාවයන් ලැබිය හැකිය, මම ඉන් මිදුණෙමි, මට ඒකාන්තයෙන්ම ලාභයකි, මට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් ලැබීමකි" යි තමාගේ සම්පත්තිය සිහිපත් කොට ද - "භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන සම්පත්තිය අහෝ ආශ්චර්යවත්ය, 'මහණෙනි, කර්ම විපාකය අචින්ත්‍යය, නොසිතිය යුතුය' යි දේශනා කළ සේක, බුදුවරු වනාහි ප්‍රත්‍යක්ෂ කොටම දේශනා කරති, බුදුවරුන්ගේ ධර්ම ධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරන ලද්දකි" යි මෙසේ බුද්ධ ඥාන සම්පත්තිය සිහිපත් කොට සිනහ පහළ කළහ.

අථ ලක්ඛණත්ථෙරො කස්මා න අද්දස, කිමස්ස දිබ්බචක්ඛු නත්ථීති? නො නත්ථි, මහාමොග්ගල්ලානො පන ආවජ්ජෙන්තො අද්දස, ඉතරො පන අනාවජ්ජනෙන න අද්දස. යස්මා පන ඛීණාසවා නාම න අකාරණා සිතං කරොන්ති, තස්මා තං ලක්ඛණත්ථෙරො පුච්ඡි කො නු ඛො, ආවුසො මොග්ගල්ලාන, හෙතු, කො පච්චයො සිතස්ස පාතුකම්මායාති? ථෙරො පන [Pg.200] යස්මා යෙහි අයං උපපත්ති සාමං අදිට්ඨා, තෙ දුස්සද්ධාපයා හොන්ති, තස්මා භගවන්තං සක්ඛිං කත්වා බ්‍යාකාතුකාමතාය අකාලො ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. තතො භගවතො සන්තිකෙ පුට්ඨො ඉධාහං, ආවුසොතිආදිනා නයෙන බ්‍යාකාසි.

එසේ නම්, ලක්ඛණ තෙරුන් වහන්සේ එය නොදුටුවේ මන්ද? උන්වහන්සේට දිව්‍ය චක්ෂුස නැද්ද? නැත්තේ නොවේ, ඇත. එහෙත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ (ඒ පිළිබඳව) මෙනෙහි කළ බැවින් එය දුටු සේක. අනෙක් තෙරුන් වහන්සේ (ලක්ඛණ තෙරුන්) මෙනෙහි නොකළ බැවින් එය නොදුටු සේක. රහතන් වහන්සේලා නිකරුණේ සිනහ පහළ නොකරන බැවින්, ඒ පිළිබඳව ලක්ඛණ තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ විමසූ සේක: "ඇවැත්නි මොග්ගල්ලානයෙනි, ඔබ වහන්සේ සිනහ පහළ කිරීමට හේතුව කුමක්ද? ඒ සඳහා වූ ප්‍රත්‍යය කුමක්ද?" තෙරුන් වහන්සේ ද, යම් හෙයකින් මෙම උපත තමා විසින්ම ඇසින් නොදුටු අයට එය විශ්වාස කරවීම අපහසු බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාක්ෂියට තබා විස්තර කිරීමේ අභිලාෂයෙන් "ඇවැත්නි, මෙය ඒ සඳහා සුදුසු කාලය නොවේ" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේදී විමසන ලදුව, "ඇවැත්නි, මම මෙහිදී..." යනාදී ක්‍රමයෙන් විස්තර කළ සේක.

තත්ථ අට්ඨිකසඞ්ඛලිකන්ති සෙතං නිම්මංසලොහිතං අට්ඨිසඞ්ඝාතං. ගිජ්ඣාපි කාකාපි කුලලාපීති එතෙපි යක්ඛගිජ්ඣා චෙව යක්ඛකාකා ච යක්ඛකුලලා ච පච්චෙතබ්බා. පාකතිකානං පන ගිජ්ඣාදීනං ආපාථම්පි එතං රූපං නාගච්ඡති. අනුපතිත්වා අනුපතිත්වාති අනුබන්ධිත්වා අනුබන්ධිත්වා. විතුදෙන්තීති අසිධාරූපමෙහි තිඛිණෙහි ලොහතුණ්ඩකෙහි විජ්ඣිත්වා විජ්ඣිත්වා ඉතො චිතො ච චරන්ති ගච්ඡන්ති. සා සුදං අට්ටස්සරං කරොතීති එත්ථ සුදන්ති නිපාතො, සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා අට්ටස්සරං ආතුරස්සරං කරොතීති අත්ථො. අකුසලවිපාකානුභවනත්ථං කිර යොජනප්පමාණාපි තාදිසා අත්තභාවා නිබ්බත්තන්ති, පසාදුස්සදා ච හොන්ති පක්කගණ්ඩසදිසා. තස්මා සා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකා බලවවෙදනාතුරා තාදිසං සද්දමකාසීති.

එහි 'අට්ඨිකසංඛලික' යනු මස් හා ලේ රහිත වූ, සුදු පැහැති ඇටසැකිල්ලකි. 'ගිජ්ඣාපි කාකාපි කුලලාපි' යන්නෙන් ඒ ගිජුලිහිණියන්, කපුටන් හා උකුස්සන් යනු යක්ෂ ගිජුලිහිණියන්, යක්ෂ කපුටන් හා යක්ෂ උකුස්සන් ලෙස දත යුතුය. සාමාන්‍ය ගිජුලිහිණියන් ආදීන්ට මේ ප්‍රේත රූපය දර්ශන පථයට හසු නොවේ. 'අනුපතිත්වා අනුපතිත්වා' යනු ලුහුබැඳ ලුහුබැඳ ගොස් යන්නයි. 'විතුදෙන්ති' යනු කඩු වැනි තියුණු ලෝහමය හොටවලින් ඇන ඇන තැනින් තැනට හැසිරෙති යන්නයි. 'සා සුදං අට්ඨස්සරං කරොති' යන්නෙහි 'සුදං' යනු නිපාතයකි. ඒ ඇටසැකිලි ප්‍රේතයා වේදනාවෙන් අඳෝනා නගයි යනු එහි අර්ථයයි. අකුසල විපාක විඳීම පිණිස යොදුනක් පමණ විශාල වූ මෙවැනි ආත්මභාවයන් උපදින බවත්, ඒවා ඉතා සංවේදී පටකවලින් යුක්තව ඉදුණු ගෙඩියක් (වණයක්) බඳු වන බවත් පැවසේ. එබැවින් ඒ ඇටසැකිලි ප්‍රේතයා බලවත් වේදනාවෙන් පෙළෙමින් එවැනි ශබ්දයක් කළේය.

එවඤ්ච පන වත්වා පුන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ‘‘වට්ටගාමිසත්තා නාම එවරූපා අත්තභාවා න මුච්චන්තී’’ති සත්තෙසු කාරුඤ්ඤං පටිච්ච උප්පන්නං ධම්මසංවෙගං දස්සෙන්තො තස්ස මය්හං, ආවුසො, එතදහොසි අච්ඡරියං වත භොතිආදිමාහ. තතො භගවා ථෙරස්ස ආනුභාවං පකාසෙන්තො චක්ඛුභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්තීතිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛු භූතං ජාතං උප්පන්නං එතෙසන්ති චක්ඛුභූතා, භූතචක්ඛුකා උප්පන්නචක්ඛුකා චක්ඛුං උප්පාදෙත්වා විහරන්තීති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යත්‍ර හි නාමාති එත්ථ යත්‍රාති කාරණවචනං. තත්‍රායං අත්ථයොජනා – යස්මා නාම සාවකොපි එවරූපං ඤස්සති වා දක්ඛති වා සක්ඛිං වා කරිස්සති, තස්මා අවොචුම්හ – ‘‘චක්ඛුභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්ති, ඤාණභූතා වත, භික්ඛවෙ, සාවකා විහරන්තී’’ති. පුබ්බෙව මෙ සො, භික්ඛවෙ, සත්තො දිට්ඨොති බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිවෙධෙන අප්පමාණෙසු චක්කවාළෙසු අප්පමාණෙ සත්තනිකායෙ භවගතියොනිඨිතිනිවාසෙ ච පච්චක්ඛං කරොන්තෙන මයා පුබ්බෙව සො සත්තො දිට්ඨොති වදති.

මෙසේ පවසා නැවත ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ, "සංසාරයෙහි සැරිසරන සත්ත්වයන් මෙවැනි ආත්මභාවයන්ගෙන් නොමිදෙන්නේය" යි සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් උපන් ධර්ම සංවේගය දක්වමින් "ඇවැත්නි, මට මෙය පුදුමයකි, අසිරියකි" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින්, "මහණෙනි, ශ්‍රාවකයෝ සැබවින්ම චක්ෂුස්භූතව (ඇස් ඇතිව) වෙසෙති" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'චක්ෂුස්භූත' යනු ඔවුන්ට ඒ දිව්‍ය චක්ෂුස උපන් බැවින්, උපන් දිව්‍ය චක්ෂුස ඇතිව, එය උපදවාගෙන වෙසෙති යනු අර්ථයයි. දෙවන පදයෙහි ද (ඥානභූත) මෙම ක්‍රමයම වේ. 'යත්‍ර හි නාම' යන්නෙහි 'යත්‍ර' යනු හේතුව හැඟවීමට යෙදෙන පදයකි. එහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: යම් හෙයකින් ශ්‍රාවකයෙකු පවා මෙවැනි ප්‍රේතයන්ගේ ස්වභාවය දන්නේද, දකින්නේද, මගේ ප්‍රකාශයට සාක්ෂි දරන්නේද, එබැවින් "මහණෙනි, ශ්‍රාවකයෝ සැබවින්ම ඇස් ඇතිව වෙසෙති, ඥානය ඇතිව වෙසෙති" යි වදාළෙමු. "මහණෙනි, මම ද පෙරදී මේ සත්ත්වයා දුටුවෙමි" යන්නෙන්, බෝ මැඩදී සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගැනීමෙන් අප්‍රමාණ වූ සක්වළවල්හි, අප්‍රමාණ වූ සත්ත්ව සමූහයන් ද, සත්ත්වයන්ගේ පැවැත්ම හා වාසස්ථාන ද ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් තමන් වහන්සේ විසින් බුදු වූ මුල් කාලයේදීම ඒ සත්ත්වයා දුටු බව වදාරති.

ගොඝාතකොති [Pg.201] ගාවො වධිත්වා අට්ඨිතො මංසං මොචෙත්වා වික්කිණිත්වා ජීවිකං කප්පනකසත්තො. තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනාති තස්ස නානාචෙතනාහි ආයූහිතස්ස අපරාපරියකම්මස්ස. තත්‍ර හි යාය චෙතනාය නරකෙ පටිසන්ධි ජනිතා, තස්සා විපාකෙ පරික්ඛීණෙ අවසෙසකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරම්මණං කත්වා පුන පෙතාදීසු පටිසන්ධි නිබ්බත්තති, තස්මා සා පටිසන්ධි කම්මසභාගතාය ආරම්මණසභාගතාය වා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසො’’ති වුච්චති. අයඤ්ච සත්තො එවං උප්පන්නො. තෙනාහ – ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති. තස්ස කිර නරකා චවනකාලෙ නිම්මංසකතානං ගුන්නං අට්ඨිරාසියෙව නිමිත්තං අහොසි. සො පටිච්ඡන්නම්පි තං කම්මං විඤ්ඤූනං පාකටං විය කරොන්තො අට්ඨිසඞ්ඛලිකපෙතො ජාතො. පඨමං.

"ගෝඝාතක" යනු ගවයන් මරා, ඇටවලින් මස් ඉවත් කර, ඒවා විකුණා ජීවිකාව ගෙන ගිය තැනැත්තායි. "තස්සේව කම්මස්ස විපාකාවසේසේන" යනු විවිධ චේතනාවන්ගෙන් රැස් කරන ලද ඒ අපරාපරිය වේදනීය කර්මයේ (ඉතිරි වූ ශක්තියෙන්) යන්නයි. මන්දයත්, එහි යම් චේතනාවකින් නිරයේ ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වූයේද, එහි විපාකය අවසන් වූ පසු, ඉතිරි වූ කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට නැවත ප්‍රේත ලෝකාදියේ ප්‍රතිසන්ධිය ලබන බැවිනි. එබැවින් ඒ ප්‍රතිසන්ධිය කර්මයේ හෝ අරමුණේ සමාන බව නිසා "එම කර්මයේම විපාකාවශේෂය" යැයි කියනු ලැබේ. මේ සත්ත්වයා ද එලෙස උපන්නේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "එම කර්මයේම විපාකාවශේෂයෙන්" යැයි වදාළ සේක. ඔහු නිරයෙන් චුත වන අවස්ථාවේදී මස් ඉවත් කරන ලද ගව ඇට ගොඩක්ම ඔහුට නිමිත්ත වූ බව පැවසේ. ඒ අකුසල කර්මය සැඟවුණ ද, නුවණැත්තන්ට එය ප්‍රකට කරන්නාක් මෙන් ඔහු ඇටසැකිලි ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. පළමු සූත්‍රයයි.

2. පෙසිසුත්තවණ්ණනා

2. පේසි සූත්‍ර වර්ණනාව.

203. මංසපෙසිවත්ථුස්මිං ගොඝාතකොති ගොමංසපෙසියො කත්වා සුක්ඛාපෙත්වා වල්ලූරවික්කයෙන අනෙකානි වස්සානි ජීවිකං කප්පෙසි, තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපෙසියෙව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපෙසිපෙතො ජාතො. දුතියං.

203. මස් වැදැල්ලක් බඳු ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, "ගෝඝාතක" යනු ගව මස් කැබලි කර, වියළා, එම වියළි මස් විකුණා ජීවිකාව කළ තැනැත්තායි. එබැවින් ඔහු නිරයෙන් චුත වන විට මස් වැදැල්ලක්ම නිමිත්ත විය. ඔහු මස් වැදැලි ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

3. පිණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව.

204. මංසපිණ්ඩවත්ථුස්මිං සාකුණිකොති සකුණෙ ගහෙත්වා වික්කිණනකාලෙ නිප්පක්ඛචම්මෙ මංසපිණ්ඩමත්තෙ කත්වා වික්කිණන්තො ජීවිකං කප්පෙසි, තෙනස්ස නරකා චවනකාලෙ මංසපිණ්ඩොව නිමිත්තං අහොසි. සො මංසපිණ්ඩපෙතො ජාතො. තතියං.

204. මස් පිඩක් බඳු ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, "සාකුණික" යනු පක්ෂීන් අල්ලා විකුණන විට, ඔවුන්ගේ පිහාටු සහ හම ඉවත් කර මස් පිඩක් බඳු කොට විකුණා ජීවිකාව කළ වැද්දායි. එබැවින් ඔහු නිරයෙන් චුත වන විට මස් පිඩක්ම නිමිත්ත විය. ඔහු මස් පිඩක් බඳු ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. නිච්ඡවිසුත්තවණ්ණනා

4. නිච්ඡවි සූත්‍ර වර්ණනාව.

205. නිච්ඡවිවත්ථුස්මිං තස්ස ඔරබ්භිකස්ස එළකෙ වධිත්වා වධිත්වා නිච්චම්මෙ කත්වා කප්පිතජීවිකස්ස පුරිමනයෙනෙව නිච්චම්මං එළකසරීරං නිමිත්තං අහොසි. සො නිච්ඡවිපෙතො ජාතො. චතුත්ථං.

205. සම රහිත ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, ඒ බැටළු වැද්දා බැටළුවන් මරා, හම ඉවත් කර (සම නැති කොට) ජීවත් වූ බැවින්, පෙර ක්‍රමයටම සම රහිත බැටළු සිරුරම නිමිත්ත විය. ඔහු සම රහිත ප්‍රේතයෙකු (නිච්ඡවි ප්‍රේත) වී උපන්නේය. හතරවන සූත්‍රයයි.

5. අසිලොමසුත්තවණ්ණනා

5. අසිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

206. අසිලොමවත්ථුස්මිං [Pg.202] සො සූකරිකො දීඝරත්තං නිවාපපුට්ඨෙ සූකරෙ අසිනා වධිත්වා වධිත්වා දීඝරත්තං ජීවිකං කප්පෙසි, තස්ස උක්ඛිත්තාසිකභාවොව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා අසිලොමපෙතො ජාතො. පඤ්චමං.

206. අසිලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, ඒ ඌරු වැද්දා දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ කෑම දී ඇති දැඩි කරන ලද ඌරන් කඩුවෙන් මරා ජීවත් විය. ඔහුට (මරණාසන්න මොහොතේ) එසවූ කඩුවම නිමිත්ත විය. එබැවින් ශරීරය පුරා කඩු වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

6. සත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව.

207. සත්තිලොමවත්ථුස්මිං සො මාගවිකො එකං මිගඤ්ච සත්තිඤ්ච ගහෙත්වා වනං ගන්ත්වා තස්ස මිගස්ස සමීපං ආගතාගතෙ මිගෙ සත්තියා විජ්ඣිත්වා මාරෙසි, තස්ස සත්තියා විජ්ඣනකභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සත්තිලොමපෙතො ජාතො. ඡට්ඨං.

207. සත්තිලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, ඒ මුව වැද්දා හීලෑ කළ එක් මුවෙකු සහ හෙල්ලක් රැගෙන වනයට ගොස්, ඒ මුවා අසලට පැමිණෙන මුවන්ට හෙල්ලෙන් ඇන මරා දැමීය. ඔහුට ඒ හෙල්ලෙන් ඇනීමම නිමිත්ත විය. එබැවින් හෙල්ල වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. හයවන සූත්‍රයයි.

7. උසුලොමසුත්තවණ්ණනා

7. උසුලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

208. උසුලොමවත්ථුස්මිං කාරණිකොති රාජාපරාධිකෙ අනෙකාහි කාරණාහි පීළෙත්වා අවසානෙ කණ්ඩෙන විජ්ඣිත්වා මාරණකපුරිසො. සො කිර ‘‘අමුකස්මිං පදෙසෙ විද්ධො මරතී’’ති ඤත්වාව විජ්ඣති. තස්සෙවං ජීවිකං කප්පෙත්වා නරකෙ උප්පන්නස්ස තතො පක්කාවසෙසෙන ඉධූපපත්තිකාලෙ උසුනා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා උසුලොමපෙතො ජාතො. සත්තමං.

208. උසුලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, "කාරණික" යනු රජුගේ වැරදිවලට හසු වූවන්ට විවිධ වධහිංසා පමුණුවා, අවසානයේ ඊතලවලින් විද මරා දමන තැනැත්තායි. ඔහු "මෙම ස්ථානයට විදීමෙන් මොහු මිය යනු ඇතැයි" දැනගෙනම විදියි. මෙලෙස ජීවත් වී නිරයේ උපන් ඔහුට, එහි ඉතිරි වූ විපාකයෙන් මෙහි ප්‍රේතයෙකු වී උපදින විට ඊතලවලින් විදීමම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඊතල වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. හත්වන සූත්‍රයයි.

8. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

8. සූචිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

209. සූචිලොමවත්ථුස්මිං සූතොති අස්සදමකො. ගොදමකොතිපි වදන්තියෙව. තස්ස පතොදසූචියා විජ්ඣනභාවොයෙව නිමිත්තං අහොසි. තස්මා සූචිලොමපෙතො ජාතො. අට්ඨමං.

209. සූචිලෝම ප්‍රේත වස්තුවේදී, "සූත" යනු අශ්වයන් හීලෑ කරන තැනැත්තායි. ගවයන් හීලෑ කරන තැනැත්තා යැයි ද කියති. ඔහුට (සතුන්ට විදින) ඉදිකටුවක් වැනි තුඩක් ඇති කෙවිටෙන් ඇනීමම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඉදිකටු වැනි රෝම ඇති ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. අටවන සූත්‍රයයි.

9. දුතියසූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

9. දෙවන සූචිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව.

210. දුතියෙ සූචිලොමවත්ථුස්මිං සූචකොති පෙසුඤ්ඤකාරකො. සො කිර මනුස්සෙ අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච භින්දි, රාජකුලෙ ච ‘‘ඉමස්ස ඉමං නාම අත්ථි, ඉමිනා ඉදං නාම කත’’න්ති සූචෙත්වා සූචෙත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙසි. තස්මා යථා තෙන සූචෙත්වා මනුස්සා භින්නා, තථා සූචීහි භෙදනදුක්ඛං [Pg.203] පච්චනුභොතුං කම්මමෙව නිමිත්තං කත්වා සූචිලොමපෙතො ජාතො. නවමං.

210. දෙවන සූචිලෝම ප්‍රේත වස්තුවෙහි 'සූචක' යනු කේලාම් කියන්නාය. ඔහු මිනිසුන් සහ රජ පවුල් අතර 'මොහුට මෙබඳු දෙයක් ඇත, මොහු මෙබඳු දෙයක් කළේය' යි කේලාම් කියා ඔවුන් අතර භේද ඇති කර විනාශයට පැමිණවූයේය. එබැවින් ඔහු මිනිසුන් භේද කළා සේම, ඉදිකටු වලින් විදීමෙන් වන දුක් අත්විඳීම පිණිස එම කර්මයම නිමිත්ත කොට සූචිලෝම ප්‍රේතයාව උපන්නේය. නවවැනි සූත්‍රයයි.

10. කුම්භණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

10. කුම්භණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව.

211. අණ්ඩභාරිවත්ථුස්මිං ගාමකූටකොති විනිච්ඡයාමච්චො. තස්ස කම්මසභාගතාය කුම්භමත්තා මහාඝටප්පමාණා අණ්ඩා අහෙසුං. සො හි යස්මා රහො පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ ලඤ්ජං ගහෙත්වා කූටවිනිච්ඡයෙන පාකටං දොසං කරොන්තො සාමිකෙ අස්සාමිකෙ අකාසි, තස්මාස්ස රහස්සං අඞ්ගං පාකටං නිබ්බත්තං. යස්මා දණ්ඩං පට්ඨපෙන්තො පරෙසං අසය්හං භාරං ආරොපෙසි, තස්මාස්ස රහස්සං අඞ්ගං අසය්හභාරො හුත්වා නිබ්බත්තං. යස්මා යස්මිං ඨානෙ ඨිතෙන සමෙන භවිතබ්බං, තස්මිං ඨත්වා විසමො අහොසි, තස්මාස්ස රහස්සඞ්ගෙ විසමා නිසජ්ජාව අහොසීති. දසමං.

211. අණ්ඩභාරි වස්තුවෙහි 'ගාමකූටක' යනු විනිශ්චය ඇමතිවරයාය. ඔහුගේ කර්මයට අනුරූපව මහත් වූ කළයක් බඳු විශාල වෘෂණ කෝෂ ඇති විය. ඔහු රහසිගත ස්ථානවලදී අල්ලස් ගෙන, වංචනික විනිශ්චය මගින් සැබෑ අයිතිකරුවන් අහිමිකරුවන් කළ බැවින් ඔහුගේ රහස් අවයවය එසේ ප්‍රසිද්ධියේ පහළ විය. ඔහු දඬුවම් පැනවීමේදී අන් අයට උසුලාගත නොහැකි බරක් පැටවූ බැවින් ඔහුගේ රහස් අවයවය ඔහුටම උසුලාගත නොහැකි බරක් වී උපන්නේය. යම් ස්ථානයක යුක්ති සහගතව සිටිය යුතු වූවත් ඔහු එතැනදී අයුක්ති සහගත වූ බැවින් ඔහුගේ ඒ වෘෂණ කෝෂ නිසා හිඳ ගැනීමට පවා අපහසු විය. දසවැනි සූත්‍රයයි.

පඨමො වග්ගො.

පළමු වර්ගය නිමවා ඇත.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වර්ගය.

1. සසීසකසුත්තවණ්ණනා

1. සසීසක සූත්‍ර වර්ණනාව.

212. පාරදාරිකවත්ථුස්මිං සො සත්තො පරස්ස රක්ඛිතගොපිතං සස්සාමිකං ඵස්සං ඵුසන්තො මීළ්හසුඛෙන කාමසුඛෙන චිත්තං රමයිත්වා කම්මසභාගතාය ගූථඵස්සං ඵුසන්තො දුක්ඛමනුභවිතුං තත්ථ නිබ්බත්තො. පඨමං.

212. පාරදාරික වස්තුවෙහි, ඒ සත්වයා අනුන් විසින් රකිනු ලබන හිමියන් සහිත ස්ත්‍රීන්ගේ ස්පර්ශය ලබමින්, අශුචි වැනි කාම සැපයෙන් සිත පිනවා, ඒ කර්මයට අනුරූපව අශුචි ස්පර්ශය ලබමින් දුක් විඳීම පිණිස ගිජුකුළු පර්වතයෙහි උපන්නේය. පළමු සූත්‍රයයි.

2. ගූථඛාදසුත්තවණ්ණනා

2. ගූථඛාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

213. දුට්ඨබ්‍රාහ්මණවත්ථු පාකටමෙව. දුතියං.

213. දුෂ්ට බ්‍රාහ්මණ වස්තුව ප්‍රකටය. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. නිච්ඡවිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

3. නිච්ඡවිත්ථි සූත්‍ර වර්ණනාව.

214. නිච්ඡවිත්ථිවත්ථුස්මිං යස්මා මාතුගාමො නාම අත්තනො ඵස්සෙ අනිස්සරො, සා ච තං සාමිකස්ස සන්තකං ඵස්සං ථෙනෙත්වා පරෙසං අභිරතිං උප්පාදෙසි, තස්මා කම්මසභාගතාය සුඛසම්ඵස්සා වට්ටිත්වා දුක්ඛසම්ඵස්සං අනුභවිතුං නිච්ඡවිත්ථී හුත්වා උප්පන්නා. තතියං.

214. නිච්ඡවිත්ථි වස්තුවෙහි, මාතුගාමයා යනු තමාගේ ස්පර්ශය පිළිබඳව තමාටම අයිතියක් නැත්තියකි (එය හිමියා සතුය). ඇය හිමියා සතු ඒ ස්පර්ශය සොරාගෙන අන් පුරුෂයන්ට සතුටක් ලබා දුන් බැවින්, කර්මයට අනුරූපව සුවදායක ස්පර්ශය වෙනුවට දුක් සහිත ස්පර්ශය විඳීම පිණිස සම් රහිත ස්ත්‍රියකව උපන්නීය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. මඞ්ගුලිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

4. මංගුලිත්ථි සූත්‍ර වර්ණනාව.

215. මඞ්ගුලිත්ථිවත්ථුස්මිං [Pg.204] මඞ්ගුලින්ති විරූපං දුද්දසිකං බීභච්ඡං. සා කිර යක්ඛදාසිකම්මං කරොන්තී ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච එවං බලිකම්මෙ කතෙ අයං නාම තුම්හාකං වඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති මහාජනස්ස ගන්ධපුප්ඵාදීනි වඤ්චනාය ගහෙත්වා මහාජනං දුද්දිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨිං ගණ්හාපෙසි, තස්මා තාය කම්මසභාගතාය ගන්ධපුප්ඵාදීනං ථෙනිතත්තා දුග්ගන්ධා, දුද්දස්සනස්ස ගාහිතත්තා දුද්දසිකා විරූපා බීභච්ඡා හුත්වා නිබ්බත්තා. චතුත්ථං.

215. මංගුලිත්ථි වස්තුවෙහි 'මංගුලි' යනු විරූපී වූ, දැකීමට අප්‍රසන්න වූ, පිළිකුල් සහගත තැනැත්තියකි. ඇය යක්ෂයන්ට මෙහෙවර කරමින් 'මෙය සහ මෙය කළ විට ඔබට මෙබඳු අභිවෘද්ධියක් වනු ඇතැයි' පවසා මිනිසුන්ගේ සුවඳ මල් ආදිය වංචාවෙන් ලබාගෙන ඔවුන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටෙව්වාය. එබැවින් කර්මයට අනුරූපව සුවඳ මල් සොරාගත් බැවින් දුර්ගන්ධ වූ ද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි පිහිටුවූ බැවින් විරූපී පිළිකුල් සහගත වූ ද තැනැත්තියකව උපන්නීය. හතරවන සූත්‍රයයි.

5. ඔකිලිනීසුත්තවණ්ණනා

5. ඕකිලිනී සූත්‍ර වර්ණනාව.

216. ඔකිලිනීවත්ථුස්මිං උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනින්ති සා කිර අඞ්ගාරචිතකෙ නිපන්නා විප්ඵන්දමානා විපරිවත්තමානා පච්චති, තස්මා උප්පක්කා චෙව හොති උණ්හෙන අග්ගිනා පක්කසරීරා, ඔකිලිනී ච කිලින්නසරීරා, බින්දූනිස්සා සරීරතො පග්ඝරන්ති, ඔකිරිනී ච අඞ්ගාරසම්පරිකිණ්ණා. තස්සා හි හෙට්ඨතොපි කිංසුකපුප්ඵවණ්ණා අඞ්ගාරා, උභයපස්සෙසුපි, ආකාසතොපිස්සා උපරි පතන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘උප්පක්කං ඔකිලිනිං ඔකිරිනි’’න්ති. සා ඉස්සාපකතා සපත්තිං අඞ්ගාරකටාහෙන ඔකිරීති තස්ස කිර රඤ්ඤො එකා නාටකිනී අඞ්ගාරකටාහං සමීපෙ ඨපෙත්වා ගත්තතො උදකං පුඤ්ඡති, පාණිනා ච සෙදං කරොති. රාජාපි තාය සද්ධිං කථඤ්ච කරොති, පරිතුට්ඨාකාරඤ්ච දස්සෙති. අග්ගමහෙසී තං අසහමානා ඉස්සාපකතා හුත්වා අචිරපක්කන්තස්ස රඤ්ඤො තං අඞ්ගාරකටාහං ගහෙත්වා තස්සා උපරි අඞ්ගාරෙ ඔකිරි. සා තං කම්මං කත්වා තාදිසංයෙව විපාකං පච්චනුභවිතුං පෙතලොකෙ නිබ්බත්තා. පඤ්චමං.

216. ඕකිලිනී වස්තුවෙහි 'උප්පක්කං ඕකිලිනිං ඕකිරිනිං' යනු ඇය අඟුරු ගොඩක වැතිර වෙව්ලමින් පෙරළෙමින් පැසෙන්නීය. රශ්මියෙන් දැවුණු ශරීර ඇත්තී ද (උප්පක්කා), කිලිටි ශරීර ඇත්තී ද (ඕකිලිනී) වෙයි. ඇගේ ශරීරයෙන් බිංදු වැගිරෙන අතර හාත්පස අඟුරුවලින් ගැවසී ගත්තී (ඕකිරිනි) වෙයි. ඇයට යටින්, දෙපසින් මෙන්ම අහසින් ද අඟුරු පතිත වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'උප්පක්කං ඕකිලිනිං ඕකිරිනිං' යැයි වදාළ සේක. කාලිංග රජුගේ එක් නළඟනක් අඟුරු කබලක් අසල තබාගෙන ශරීරය පිසදමමින් සිටි අතර රජු ඇය සමග සතුටින් කතා කළේය. අග්‍රමහේෂිකාව එය ඉවසාගත නොහැකිව ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පෙළී රජු බැහැර වූ විගස ඒ අඟුරු කබල ඇය මත හැළුවාය. ඇය ඒ අකුසල කර්මය කර ප්‍රේත ලෝකයේ උපන්නාය. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. අසීසකසුත්තවණ්ණනා

6. අසීසක සූත්‍ර වර්ණනාව.

217. චොරඝාතවත්ථුස්මිං සො රඤ්ඤො ආණාය දීඝරත්තං චොරානං සීසානි ඡින්දිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො අසීසකං කබන්ධං හුත්වා නිබ්බත්ති. ඡට්ඨං.

217. චෝරඝාත වස්තුවෙහි, ඔහු රජුගේ අණ පරිදි බොහෝ කලක් සොරුන්ගේ හිස් ගසා ප්‍රේත ලෝකයේ උපදින විට හිසක් නැති කබන්ධ ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. හයවන සූත්‍රයයි.

7-11. පාපභික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

7-11. පාපභික්ඛු ආදී සූත්‍ර වර්ණනාව.

218-222. භික්ඛුවත්ථුස්මිං [Pg.205] පාපභික්ඛූති ලාමකභික්ඛු. සො කිර ලොකස්ස සද්ධාදෙය්‍යෙ චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිත්වා කායවචීද්වාරෙහි අසංයතො භින්නාජීවො චිත්තකෙළිං කීළන්තො විචරි. තතො එකං බුද්ධන්තරං නිරයෙ පච්චිත්වා පෙතලොකෙ නිබ්බත්තන්තො භික්ඛුසදිසෙනෙව අත්තභාවෙන නිබ්බත්ති. භික්ඛුනීසික්ඛමානාසාමණෙරසාමණෙරීවත්ථූසුපි අයමෙව විනිච්ඡයො. සත්තමාදීනි.

218-222. භික්ෂු වස්තුවෙහි 'පාප භික්ෂූ' යනු ලාමක භික්ෂුවයි. ඔහු ලෝකයා ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් සිව්පසය වැළඳ, අසංවරව මිථ්‍යා ආජීවයෙන් යුතුව හැසිරුණේය. ඔහු කාශ්‍යප බුද්ධ ශාසනයෙන් පසු එක් බුද්ධාන්තරයක් නිරයේ පැසී ප්‍රේත ලෝකයේ උපදින විට භික්ෂුවකගේ වැනි ස්වරූපයකින් උපන්නේය. භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී වස්තූන්හි ද මෙම විනිශ්චයම දත යුතුය. සත්වැනි සූත්‍රයේ සිට අවසානය දක්වායි.

ලක්ඛණසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලක්ඛණ සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. ඔපම්මසංයුත්තං

9. ඕපම්ම සංයුත්තය.

1. කූටසුත්තවණ්ණනා

1. කූට සූත්‍ර වර්ණනාව.

223. ඔපම්මසංයුත්තස්ස [Pg.206] පඨමෙ කූටං ගච්ඡන්තීති කූටඞ්ගමා. කූටං සමොසරන්තීති කූටසමොසරණා. කූටසමුග්ඝාතාති කූටස්ස සමුග්ඝාතෙන. අවිජ්ජාසමුග්ඝාතාති අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාය සමුග්ඝාතෙන. අප්පමත්තාති සතියා අවිප්පවාසෙ ඨිතා හුත්වා. පඨමං.

223. ඕපම්ම සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, කූටයට (මුදුනට) යන බැවින් 'කූටංගමා' නම් වෙයි. කූටයෙහි රැස් වන බැවින් 'කූටසමෝසරණා' නම් වෙයි. 'කූටසමුග්ඝාතා' යනු කූටය විනාශ කිරීමෙනි. 'අවිජ්ජාසමුග්ඝාතා' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යාව නැසීමෙනි. 'අප්පමත්තා' යනු සිහියෙන් යුක්තව සිටීමයි. පළමු සූත්‍රයයි.

2. නඛසිඛසුත්තවණ්ණනා

2. නඛසිඛ සූත්‍ර වර්ණනාව.

224. දුතියෙ මනුස්සෙසු පච්චාජායන්තීති යෙ මනුස්සලොකතො චුතා මනුස්සෙසු ජායන්ති, තෙ එවං අප්පකාති අධිප්පායො. අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති යෙ පන මනුස්සලොකතො චුතා ඨපෙත්වා මනුස්සලොකං චතූසු අපායෙසු පච්චාජායන්ති, තෙ මහාපථවියං පංසු විය බහුතරා. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ දෙවාපි මනුස්සෙහෙව සඞ්ගහිතා. තස්මා යථා මනුස්සෙසු ජායන්තා අප්පකා, එවං දෙවෙසුපීති වෙදිතබ්බා. දුතියං.

224. දෙවන සූත්‍රයෙහි, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් චුත වී නැවත මනුෂ්‍යයන් අතර උපදින්නේ ඉතා ස්වල්ප දෙනෙකු බව මින් අදහස් කෙරේ. මනුෂ්‍ය ලෝකය හැර සතර අපායෙහි උපදින්නාහු මහා පෘථිවියේ පස් මෙන් බොහෝ වෙති. මෙම සූත්‍රයෙහි දෙවියන් ද මනුෂ්‍යයන් සමගම ගැනේ. එබැවින් මනුෂ්‍යයන් මෙන්ම දෙවියන් අතර උපදින්නාහු ද ස්වල්ප බව දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. කුලසුත්තවණ්ණනා

3. කුල සූත්‍ර වර්ණනාව.

225. තතියෙ සුප්පධංසියානීති සුවිහෙඨියානි. කුම්භත්ථෙනකෙහීති යෙ පරඝරං පවිසිත්වා දීපාලොකෙන ඔලොකෙත්වා පරභණ්ඩං හරිතුකාමා ඝටෙ දීපං කත්වා පවිසන්ති, තෙ කුම්භත්ථෙනකා නාම, තෙහි කුම්භත්ථෙනකෙහි. සුප්පධංසියො හොති අමනුස්සෙහීති මෙත්තාභාවනාරහිතං පංසුපිසාචකා විධංසයන්ති, පගෙව උළාරා අමනුස්සා. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති චිත්තෙන සුට්ඨු සමාරද්ධා. තතියං.

225. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සුප්පධංසියානි' යනු පහසුවෙන් පීඩා කළ හැකි බවයි. 'කුම්භත්ථේනකේහි' යනු කළයක් තුළ පහනක් තබාගෙන සොරකමේ යන සොරුන්ය. මෙත්තා භාවනාවෙන් තොර මහණා පාංශු පිසාචයන්ට පවා විනාශ කළ හැකිය, එසේ නම් බලවත් අමනුෂ්‍යයන් ගැන කිව යුතු කුමක්ද? 'භාවිතා' යනු වඩන ලද්දේය. 'බහුලීකතා' යනු නැවත නැවත කරන ලද්දේය. 'යානීකතා' යනු පුහුණු කළ රථයක් මෙන් කරන ලද්දේය. 'වත්ථුකතා' යනු පදනමක් මෙන් කරන ලද්දේය. 'අනුට්ඨිතා' යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද්දේය. 'පරිචිතා' යනු හාත්පසින් වඩන ලද්දේය. 'සුසමාරද්ධා' යනු සිතින් මැනවින් උත්සාහ කරන ලද්දේය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

4. ඔක්ඛාසුත්තවණ්ණනා

4. ඕක්ඛා සූත්‍ර වර්ණනාව

226. චතුත්ථෙ ඔක්ඛාසතන්ති මහාමුඛඋක්ඛලීනං සතං. දානං දදෙය්‍යාති පණීතභොජනභරිතානං මහාඋක්ඛලීනං සතං දානං දදෙය්‍ය. ‘‘උක්කාසත’’න්තිපි පාඨො[Pg.207], තස්ස දණ්ඩදීපිකාසතන්ති අත්ථො. එකාය පන දීපිකාය යත්තකෙ ඨානෙ ආලොකො හොති, තතො සතගුණං ඨානං සත්තහි රතනෙහි පූරෙත්වා දානං දදෙය්‍යාති අත්ථො. ගද්දුහනමත්තන්ති ගොදුහනමත්තං, ගාවියා එකවාරං අග්ගථනාකඩ්ඪනමත්තන්ති අත්ථො. ගන්ධඌහනමත්තං වා, ද්වීහි අඞ්ගුලීහි ගන්ධපිණ්ඩං ගහෙත්වා එකවාරං ඝායනමත්තන්ති අත්ථො. එත්තකම්පි හි කාලං යො පන ගබ්භපරිවෙණවිහාරූපචාර පරිච්ඡෙදෙන වා චක්කවාළපරිච්ඡෙදෙන වා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු වා සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණං මෙත්තචිත්තං භාවෙතුං සක්කොති, ඉදං තතො එකදිවසං තික්ඛත්තුං දින්නදානතො මහප්ඵලතරං. චතුත්ථං.

226. සතරවන සූත්‍රයෙහි: 'ඕක්ඛාසතං' යනු විශාල මුඛ ඇති බඳුන් සියයකි. 'දානං දදෙය්‍ය' යනු ප්‍රණීත ආහාරයෙන් පිරුණු එවැනි බඳුන් සියයක් දානයක් ලෙස දෙන්නේ නම් යන්නයි. 'උක්කාසතං' යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතියි, එහි අර්ථය පන්දම් සියයක් යන්නයි. එනම් එක් පන්දමක ආලෝකය යම් ප්‍රදේශයක පවතී ද, එයට වඩා සිය ගුණයක් විශාල ප්‍රදේශයක් සප්ත රත්නයෙන් පුරවා දානයක් දෙන්නේ නම් යන අර්ථයයි. 'ගද්දුහනමත්තං' යනු එළදෙනකගෙන් එක් වරක් කිරි දොවන මාත්‍රයකි, එනම් එළදෙනගේ තනපුඩුවෙන් එක් වරක් කිරි ඇදීමට ගතවන කාලයයි. නැතහොත් 'ගන්ධඌහනමත්තං' යනු ඇඟිලි දෙකකින් සුවඳ පිඬක් ගෙන එක් වරක් සිඹින මාත්‍රයයි. මෙතරම් සුළු කාලයක් වුව ද යමෙක් විහාරයේ සීමාවෙහි හෝ මුළු සක්වළෙහි හෝ අපරිමාණ ලෝකධාතූන්හි වසන සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත් සිත වඩන්නේ නම්, එය දිනකට තුන් වරක් දුන් ඉහත කී මහා දානයට වඩා මහත්ඵල මහානිසංස වන්නේය. සතරවන සූත්‍රයයි.

5. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

5. සත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

227. පඤ්චමෙ පටිලෙණිස්සාමීතිආදීසු අග්ගෙ පහරිත්වා කප්පාසවට්ටිං විය නාමෙන්තො නිය්‍යාසවට්ටිං විය ච එකතො කත්වා අල්ලියාපෙන්තො පටිලෙණෙති නාම. මජ්ඣෙ පහරිත්වා නාමෙත්වා ධාරාය වා පහරිත්වා ද්වෙපි ධාරා එකතො අල්ලියාපෙන්තො පටිකොට්ටෙති නාම. කප්පාසවට්ටනකරණීයං විය පවත්තෙන්තො චිරකාලං සංවෙල්ලිතකිලඤ්ජං පසාරෙත්වා පුන සංවෙල්ලෙන්තො විය ච පටිවට්ටෙති නාම. පඤ්චමං.

227. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'පටිලෙණිස්සාමි' යනාදී පදයන්හි කොනකට පහර දී පුළුන් රෝලක් මෙන් නමන්නේ නම් හෝ මැලියම් රෝලක් මෙන් එකට එකතු කර අලවන්නේ නම් එය 'පටිලෙණේති' නම් වේ. මැදට පහර දී නමන්නේ නම් හෝ මුවහතට පහර දී මුවහත් දෙකම එකට අලවන්නේ නම් එය 'පටිකොට්ටේති' නම් වේ. පුළුන් රෝල් කරන්නාක් මෙන් පද්දවන්නේ නම් හෝ බොහෝ කලක් හකුළා තිබූ පැදුරක් දිග හැර නැවත හකුළන්නාක් මෙන් කරකවන්නේ නම් එය 'පටිවට්ටේති' නම් වේ. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. ධනුග්ගහසුත්තවණ්ණනා

6. ධනුග්ගහ සූත්‍ර වර්ණනාව

228. ඡට්ඨෙ දළ්හධම්මා ධනුග්ගහාති දළ්හධනුනො ඉස්සාසා. දළ්හධනු නාම ද්විසහස්සථාමං වුච්චති, ද්විසහස්සථාමං නාම යස්ස ආරොපිතස්ස ජියාබද්ධො ලොහසීසාදීනං භාරො දණ්ඩෙ ගහෙත්වා යාව කණ්ඩප්පමාණා උක්ඛිත්තස්ස පථවිතො මුච්චති. සුසික්ඛිතාති දසද්වාදසවස්සානි ආචරියකුලෙ උග්ගහිතසිප්පා. කතහත්ථාති යො සිප්පමෙව උග්ගණ්හාති, සො කතහත්ථො න හොති, ඉමෙ පන කතහත්ථා චිණ්ණවසීභාවා. කතූපාසනාති රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පා.

228. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'දළ්හධම්මා ධනුග්ගහා' යනු දැඩි දුනු ඇති දුනුවායන් ය. 'දළ්හධනු' යනු මිනිසුන් දෙදහසකගේ ශක්තිය ඇති දුන්නකි. එය කෙබඳු ද යත්, එහි දිය ඇද ඊතලයක ප්‍රමාණයක් තෙක් එසවූ විට එය පොළොවෙන් මිදෙන තරම් (එනම් මිනිසුන් දෙදහසකට එසවිය හැකි බරක් සහිත) දුන්නයි. 'සුසික්ඛිතා' යනු දස දොළොස් වසරක් ගුරු කුලයක ශිල්ප උගත් අයයි. 'කතහත්ථා' යනු හුදෙක් ශිල්පය උගත් අය පමණක් නොව, එය මැනවින් පුහුණු වී අත් හුරු කරගත් වසීභාවයට පත් අයයි. 'කටූපසනා' යනු රජවාසල ආදී ස්ථානයන්හි තම ශිල්ප දක්වා ප්‍රසිද්ධියට පත් අයයි.

තස්ස පුරිසස්ස ජවොති එවරූපො අඤ්ඤො පුරිසො නාම න භූතපුබ්බො, බොධිසත්තස්සෙව පන ජවනහංසකාලො නාම ආසි. තදා බොධිසත්තො චත්තාරි [Pg.208] කණ්ඩානි ආහරි. තදා කිරස්ස කනිට්ඨභාතරො ‘‘මයං, භාතික, සූරියෙන සද්ධිං ජවිස්සාමා’’ති ආරොචෙසුං. බොධිසත්තො ආහ – ‘‘සූරියො සීඝජවො, න සක්ඛිස්සථ තුම්හෙ තෙන සද්ධිං ජවිතු’’න්ති. තෙ දුතියං තතියම්පි තථෙව වත්වා එකදිවසං ‘‘ගච්ඡාමා’’ති යුගන්ධරපබ්බතං ආරුහිත්වා නිසීදිංසු. බොධිසත්තො ‘‘කහං මෙ භාතරො’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘සූරියෙන සද්ධිං ජවිතුං ගතා’’ති වුත්තෙ, ‘‘විනස්සිස්සන්ති තපස්සිනො’’ති තෙ අනුකම්පමානො සයම්පි ගන්ත්වා තෙසං සන්තිකෙ නිසීදි. අථ සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ ද්වෙපි භාතරො සූරියෙන සද්ධිංයෙව ආකාසං පක්ඛන්තා, බොධිසත්තොපි තෙහි සද්ධිංයෙව පක්ඛන්තො. තෙසු එකස්ස අපත්තෙයෙව අන්තරභත්තසමයෙ පක්ඛන්තරෙසු අග්ගි උට්ඨහි, සො භාතරං පක්කොසිත්වා ‘‘න සක්කොමී’’ති ආහ. තමෙනං බොධිසත්තො ‘‘මා භායී’’ති සමස්සාසෙත්වා පක්ඛපඤ්ජරෙන පලිවෙඨෙත්වා දරථං විනොදෙත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති පෙසෙසි.

ඒ පුරුෂයාගේ වේගය ගැන කියතොත්, මෙබඳු වේගවත් වෙනත් පුරුෂයෙක් පෙර නොවූයේය. එහෙත් බෝසතාණන් වහන්සේ ජවන හංසව උපන් කාලයේ එවැනි වේගයක් තිබුණි. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ ඊතල සතරක් (පිටුපසින් ගොස්) අල්ලා ගත් සේක. එකල උන්වහන්සේගේ බාල සොහොයුරෝ "සොහොයුර, අපි හිරු සමඟ තරඟයට පියාසර කරන්නෙමු" යි කීහ. බෝසතාණන් වහන්සේ "හිරු ඉතා වේගවත් ය, ඔබට ඔහු සමඟ තරඟ කිරීමට නොහැකි වනු ඇත" යි වදාළහ. ඔවුහු දෙවන තෙවන වරටත් එසේම කියා එක් දිනක් යුගන්ධර පර්වතයට නැගී සිටියහ. බෝසතාණන් වහන්සේ "මගේ සොහොයුරන් කොහේද?" යි අසා, ඔවුන් හිරු සමඟ තරඟයට ගිය බව දැන "මේ අසරණයන් විනාශ වනු ඇත" යි අනුකම්පා කර තමන් වහන්සේ ද එහි වැඩි සේක. හිරු උදාවන විට සොහොයුරන් දෙදෙනා හිරු සමඟම අහසට පැන නැගුණහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ද ඔවුන් සමඟම පියාසර කළහ. ඔවුන්ගෙන් බාලයාට පෙරවරු කාලය ගෙවී යාමට පෙරම පියාපත් අතරින් දැඩි උණුසුමක් (ගින්නක් මෙන්) නැගුණි. ඔහු "මට තවදුරටත් නොහැක" යි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ "බිය නොවන්න" යි ඔහුව අස්වසා පියාපත් කූඩුවකින් මෙන් ඔහු වටා රැකවරණය සලසා වෙහෙස නිවා "දැන් යන්න" යි ආපසු යැවූ සේක.

දුතියො යාව අන්තරභත්තා ජවිත්වා පක්ඛන්තරෙසු අග්ගිම්හි උට්ඨහිතෙ තථෙවාහ. තම්පි සො තථෙව කත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති පෙසෙසි. සයං පන යාව මජ්ඣන්හිකා ජවිත්වා, ‘‘එතෙ බාලාති මයාපි බාලෙන න භවිතබ්බ’’න්ති නිවත්තිත්වා – ‘‘අදිට්ඨසහායකං බාරාණසිරාජං පස්සිස්සාමී’’ති බාරාණසිං අගමාසි. තස්මිං නගරමත්ථකෙ පරිබ්භමන්තෙ ද්වාදසයොජනං නගරං පත්තකටාහෙන ඔත්ථටපත්තො විය අහොසි. අථ පරිබ්භමන්තස්ස පරිබ්භමන්තස්ස තත්ථ තත්ථ ඡිද්දානි පඤ්ඤායිංසු. සයම්පි අනෙකහංසසහස්සසදිසො පඤ්ඤායි. සො වෙගං පටිසංහරිත්වා රාජගෙහාභිමුඛො අහොසි. රාජා ඔලොකෙත්වා – ‘‘ආගතො කිර මෙ පියසහායො ජවනහංසො’’ති වාතපානං විවරිත්වා රතනපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. බොධිසත්තො රතනපීඨෙ නිසීදි.

දෙවන සොහොයුරා ද මධ්‍යහ්නය තෙක් පියාසර කර පියාපත් අතර රස්නය නැගුණු විට පෙර පරිදිම පැවසීය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුට ද එලෙසම කර ආපසු යැවූ සේක. තමන් වහන්සේ මධ්‍යහ්නය තෙක් හිරු සමඟ පියාසර කර, "මොවුන් අඥානයන් ය, මම ද මොවුන් මෙන් අඥාන නොවිය යුතුය" යි සිතා ආපසු හැරී, "මගේ නොදුටු මිතුරු බරණැස් රජු බලන්නෙමි" යි බරණැස් නුවරට වැඩි සේක. උන්වහන්සේ නගරය මතුපිට පියාසර කරන විට, දොළොස් යොදුන් නගරය පාත්‍ර පියනකින් වැසූ පාත්‍රයක් මෙන් වැසී ගියේය. පසුව උන්වහන්සේ වේගයෙන් කැරකෙන විට තැන් තැන්වල සිදුරු මෙන් පෙනෙන්නට විය. උන්වහන්සේ දහස් ගණන් හංසයන් මෙන් පෙනුණි. පසුව වේගය අඩු කර රජමාලිගය දෙසට වැඩි සේක. රජු දෙස බලන විට තම ප්‍රිය මිතුරු ජවන හංසයා පැමිණ ඇති බව දැක කවුළුව හැර රත්න පීඨයක් පනවා බලා සිටියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ රත්න පීඨයෙහි වැඩ සිටි සේක.

අථස්ස රාජා සහස්සපාකෙන තෙලෙන පක්ඛන්තරානි මක්ඛෙත්වා, මධුලාජෙ චෙව මධුරපානකඤ්ච අදාසි. තතො නං කතපරිභොගං ‘‘සම්ම, කහං අගමාසී’’ති? පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආරොචෙත්වා ‘‘අථාහං, මහාරාජ, යාව මජ්ඣන්හිකා ජවිත්වා – ‘නත්ථි ජවිතෙන අත්ථො’ති නිවත්තො’’ති ආචික්ඛි. අථ රාජා ආහ – ‘‘අහං, සාමි, තුම්හාකං සූරියෙන සද්ධිං ජවනවෙගං [Pg.209] පස්සිතුකාමො’’ති. දුක්කරං, මහාරාජ, න සක්කා තයා පස්සිතුන්ති. තෙන හි, සාමි, සරික්ඛකමත්තම්පි දස්සෙහීති. ආම, මහාරාජ, ධනුග්ගහෙ සන්නිපාතෙහීති. රාජා සන්නිපාතෙසි. හංසො තතො චත්තාරො ගහෙත්වා නගරමජ්ඣෙ තොරණං කාරෙත්වා අත්තනො ගීවාය ඝණ්ඩං පිළන්ධාපෙත්වා තොරණස්ස උපරි නිසීදිත්වා – ‘‘චත්තාරො ජනා තොරණං නිස්සාය චතුදිසාභිමුඛා එකෙකං කණ්ඩං ඛිපන්තූ’’ති වත්වා, සයං පඨමකණ්ඩෙනෙව සද්ධිං උප්පතිත්වා, තං කණ්ඩං අග්ගහෙත්වාව, දක්ඛිණාභිමුඛං ගතකණ්ඩං ධනුතො රතනමත්තාපගතං ගණ්හි. දුතියං ද්විරතනමත්තාපගතං, තතියං තිරතනමත්තාපගතං, චතුත්ථං භූමිං අප්පත්තමෙව ගණ්හි. අථ නං චත්තාරි කණ්ඩානි ගහෙත්වා තොරණෙ නිසින්නකාලෙයෙව අද්දසංසු. සො රාජානං ආහ – ‘‘පස්ස, මහාරාජ, එවංසීඝො අම්හාකං ජවො’’ති. එවං බොධිසත්තෙනෙව ජවනහංසකාලෙ තානි කණ්ඩානි ආහරිතානීති වෙදිතබ්බානි.

එවිට රජු දහස් වරක් පිසූ තෙලෙන් උන්වහන්සේගේ පියාපත් අතර තවරා, මීපැණි මුසු ආහාර සහ මිහිරි පැන් පූජා කළේය. වැළඳීමෙන් පසු "මිතුර, කොහි ගියේද?" යි ඇසීය. උන්වහන්සේ සිදු වූ සියල්ල පවසා "මහරජ, මම මධ්‍යහ්නය තෙක් පියාසර කර, මෙයින් පලක් නැතැයි සිතා ආපසු ආවෙමි" යි වදාළහ. එවිට රජු "ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේගේ හිරු සමඟ පියාසර කළ වේගය දැකීමට කැමැත්තෙමි" යි කීවේය. "මහරජ, එය දැකීම ඔබට ඉතා අපහසු ය" යි වදාළහ. "එසේ නම් ස්වාමීනි, ඒ හා සමාන දෙයක් හෝ පෙන්වන්න" යි රජු කීවිට, "එසේ නම් දුනුවායන් රැස් කරන්න" යි වදාළහ. රජු ඔවුන් රැස් කළේය. හංස රාජයා දුනුවායන් සතර දෙනෙකු තෝරාගෙන නගර මධ්‍යයේ තොරණක් කරවා, තමන්ගේ ගෙලෙහි මිණිගෙඩියක් බැඳගෙන තොරණ මත සිට මෙසේ කීවේය: "මේ සතර දෙනා තොරණ අසල සිට සතර දෙසට එකවර ඊතල සතරක් විදින්න." පසුව උන්වහන්සේ පළමු ඊතලය සමඟම අහසට පැන නැගී, එය අල්ලා නොගෙනම, දකුණු දෙසට ගිය ඊතලය දුන්නෙන් නික්ම රියන් මාත්‍රයක් දුර යද්දීම අල්ලා ගත් සේක. දෙවැන්න රියන් දෙකක් ද, තෙවැන්න රියන් තුනක් ද දුර යද්දී අල්ලා ගත් අතර, සිව්වැන්න පොළොවට වැටීමට පෙරම අල්ලා ගත් සේක. ඊතල සතරම ගෙන තොරණ මත සිටින විටයි මිනිසුන් උන්වහන්සේව දුටුවේ. උන්වහන්සේ රජුට "මහරජ, බලන්න, අපගේ වේගය මෙබඳු ය" යි වදාළහ. මෙලෙස බෝසතාණන් වහන්සේ ජවන හංසව සිටි කාලයේ ඒ ඊතල ගෙන ආ ආකාරය දත යුතුය.

පුරතො ධාවන්තීති අග්ගතො ජවන්ති. න පනෙතා සබ්බකාලං පුරතොව හොන්ති, කදාචි පුරතො, කදාචි පච්ඡතො හොන්ති. ආකාසට්ඨකවිමානෙසු හි උය්‍යානානිපි හොන්ති පොක්ඛරණියොපි, තා තත්ථ නහායන්ති, උදකකීළං කීළමානා පච්ඡතොපි හොන්ති, වෙගෙන පන ගන්ත්වා පුන පුරතොව ධාවන්ති. ආයුසඞ්ඛාරාති රූපජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි තතො සීඝතරං ඛීයති. අරූපධම්මානං පන භෙදො න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං. ඡට්ඨං.

“පුරතෝ ධාවන්ති” යනු ඉදිරියෙන් වේගයෙන් දිව යන බවයි. මොවුන් සැමවිටම ඉදිරියෙන්ම නොසිටිති. ඇතැම් විට ඉදිරියෙන් ද ඇතැම් විට පසුපසින් ද සිටිති. මක්නිසාද යත්, ආකාශස්ථ විමානවල උද්‍යාන හා පොකුණු ද පවතියි. එම දෙවිවරු එහි ස්නානය කරමින් දියකෙළියෙහි යෙදෙන විට පසුපසින් ද සිටිති. පසුව වේගයෙන් ගොස් නැවතත් ඉදිරියෙන්ම දිව යති. “ආයුසංඛාරා” යන්නෙන් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය අදහස් කෙරේ. එය එම දෙවියන්ගේ වේගයටත් වඩා ඉතා වේගයෙන් ක්ෂය වී යයි. නාම ධර්මයන්ගේ බිඳී යාම (වෙනම) පෙන්වා දිය නොහැකිය. සයවැනි සූත්‍රයයි.

7. ආණිසුත්තවණ්ණනා

7. ආණි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

229. සත්තමෙ දසාරහානන්ති එවංනාමකානං ඛත්තියානං. තෙ කිර සතතො දසභාගං ගණ්හිංසු, තස්මා ‘‘දසාරහා’’ති පඤ්ඤායිංසු. ආනකොති එවංලද්ධනාමො මුදිඞ්ගො. හිමවන්තෙ කිර මහාකුළීරදහො අහොසි. තත්ථ මහන්තො කුළීරො ඔතිණ්ණොතිණ්ණං හත්ථිං ඛාදති. අථ හත්ථී උපද්දුතා එකං කරෙණුං සක්කරිංසු ‘‘ඉමිස්සා පුත්තං නිස්සාය අම්හාකං සොත්ථි භවිස්සතී’’ති. සාපි මහෙසක්ඛං පුත්තං විජායි. තෙ තම්පි සක්කරිංසු. සො වුද්ධිප්පත්තො මාතරං පුච්ඡි, ‘‘කස්මා මං එතෙ සක්කරොන්තී’’ති? සා තං පවත්තිමාචික්ඛි. සො ‘‘කිං මය්හං කුළීරො පහොති? එථ ගච්ඡාමා’’ති මහාහත්ථිපරිවාරො [Pg.210] තත්ථ ගන්ත්වා පඨමමෙව ඔතරි. කුළීරො උදකසද්දෙනෙව ආගන්ත්වා තං අග්ගහෙසි. මහන්තො කුළීරස්ස අළො, සො තං ඉතො වා එත්තො වා චාලෙතුං අසක්කොන්තො මුඛෙ සොණ්ඩං පක්ඛිපිත්වා විරවි. හත්ථිනො ‘‘යංනිස්සාය මයං ‘සොත්ථි භවිස්සතී’ති අමඤ්ඤිම්හා, සො පඨමතරං ගහිතො’’ති තතො තතො පලායිංසු.

229. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි “දසාරහානං” යනු එම නම ඇති ක්ෂත්‍රියයන්ටයි. ඔවුන් රජයේ ආදායමෙන් දසයෙන් පංගුවක් ගත් නිසා “දසාරහ” නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. “ආනකෝ” යනු ඒ නම ලැබූ මෘදංගයකි (බෙරයකි). හිමාලයෙහි මහා කුලීර (කකුළු) විලක් තිබුණි. එහි සිටි විශාල කකුළුවෙක් දියට බසින බසින අලි ඇතුන් කා දැමීය. එවිට පීඩාවට පත් ඇතුන් එක් වෙළඹකට (ඇතින්නකට) උපස්ථාන කරමින්, “ඇයගේ පුත්‍රයා නිසා අපට සහනයක් සැලසෙන්නේය” යි සිතූහ. ඇය ද මහේශාක්‍ය පුත්‍රයෙකු වැදුවාය. ඇතුන් ඔහුට ද උපස්ථාන කළහ. ඔහු වැඩුණු පසු “ඇයි මේ ඇතුන් මට සලකන්නේ?” යි මවගෙන් ඇසීය. මව ඒ පුවත කීවාය. ඔහු “මට ඔය කකුළුවා මොකෙක්ද? යමු යන්න” යැයි පවසා මහා හස්ති පිරිවර සමඟ එතැනට ගොස් පළමුව දියට බැස්සේය. කකුළුවා දිය රළ ශබ්දයෙන්ම පැමිණ ඒ ඇත් රජු අල්ලා ගත්තේය. කකුළුවාගේ අඬුව ඉතා විශාලය. ඇත් රජුට එය එහා මෙහා සෙලවීමට නොහැකි වී, හොඬවැල කටේ දමාගෙන මොරගෑවේය. “අපි යමෙකු නිසා සහනයක් බලාපොරොත්තු වුණෙමු ද, ඔහු පළමුව අසු විය” කියා ඇතුන් එහේ මෙහේ පලා ගියහ.

අථස්ස මාතා අවිදූරෙ ඨත්වා ‘‘මයං ථලනාගා, තුම්හෙ උදකනාගා නාම, නාගෙහි නාගො න විහෙඨෙතබ්බො’’ති කුළීරං පියවචනෙන වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

එකල්හි ඔහුගේ මව නුදුරින් සිට, “අපි ගොඩබිම වසන නාගයෝ වෙමු, ඔබ ජලයේ වසන නාගයෙකි. නාගයෙකු විසින් තවත් නාගයෙකුට හිංසා නොකළ යුතුය” යි කකුළුවාට ප්‍රිය වචනයෙන් පවසා මෙම ගාථාව කීවාය -

‘‘යෙ කුළීරා සමුද්දස්මිං, ගඞ්ගාය යමුනාය ච;

තෙසං ත්වං වාරිජො සෙට්ඨො, මුඤ්ච රොදන්තියා පජ’’න්ති.

“සමුද්‍රයෙහි ද, ගංගා හා යමුනා නදීන්හි ද යම් කකුළුවෝ වෙත් ද, ඒ සියලු ජලජ සත්වයන් අතර ඔබ උතුම්ය. හඬා වැලපෙන මා වෙනුවෙන් මගේ මේ දරුවා මුදා හරින්න.”

මාතුගාමසද්දො නාම පුරිසෙ ඛොභෙත්වා තිට්ඨති, තස්මා සො ගහණං සිථිලමකාසි. හත්ථිපොතො වෙගෙන උභො පාදෙ උක්ඛිපිත්වා තං පිට්ඨියං අක්කමි. සහ අක්කමනා පිට්ඨි මත්තිකභාජනං විය භිජ්ජි. අථ නං දන්තෙහි විජ්ඣිත්වා උක්ඛිපිත්වා ථලෙ ඡඩ්ඩෙත්වා තුට්ඨරවං රවි. අථ නං හත්ථී ඉතො චිතො ච ආගන්ත්වා මද්දිංසු. තස්ස එකො අළො පටික්කමිත්වා පති, තං සක්කො දෙවරාජා ගහෙත්වා ගතො.

ස්ත්‍රීන්ගේ ශබ්දය පුරුෂයන්ගේ සිත කැළඹීමට සමත්ය. එබැවින් ඒ අඥාන කකුළුවා සිය ග්‍රහණය ලිහිල් කළේය. ඇත් පෝතකයා වහා පාද දෙකම ඔසවා කකුළුවාගේ පිට මත තදින් පෑගුවේය. පෑගූ සැණින් කකුළුවාගේ පිට මැටි බඳුනක් මෙන් කුඩු විය. පසුව දළවලින් ඇන, ඔහුව ඔසවා ගොඩට දමා ප්‍රීති නාද පැවැත්වීය. එවිට සෙසු ඇතුන් ද එතැනට අවුත් කකුළුවා පෑගූහ. ඔහුගේ එක් අඬුවක් වෙන් වී වැටුණු අතර සක් දෙවිඳු එය ගෙන ගියේය.

ඉතරො පන අළො වාතාතපෙන සුක්ඛිත්වා පක්කලාඛාරසවණ්ණො අහොසි, සො දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකොඝෙන වුය්හන්තො දසභාතිකානං රාජූනං උපරිසොතෙ ජාලං පසාරාපෙත්වා ගඞ්ගාය කීළන්තානං ආගන්ත්වා ජාලෙ ලග්ගි. තෙ කීළාපරියොසානෙ ජාලම්හි උක්ඛිපියමානෙ තං දිස්වා පුච්ඡිංසු ‘‘කිං එත’’න්ති? ‘‘කුළීරඅළො සාමී’’ති. ‘‘න සක්කා එස ආභරණත්ථාය උපනෙතුං, පරියොනන්ධාපෙත්වා භෙරිං කරිස්සාමා’’ති? පරියොනන්ධාපෙත්වා පහරිංසු. සද්දො ද්වාදසයොජනං නගරං අවත්ථරි. තතො ආහංසු – ‘‘න සක්කා ඉදං දිවසෙ දිවසෙ වාදෙතුං, ඡණදිවසත්ථාය මඞ්ගලභෙරී හොතූ’’ති මඞ්ගලභෙරිං අකංසු. තස්මිං වාදිතෙ මහාජනො අන්හායිත්වා අපිළන්ධිත්වා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ සීඝං සන්නිපතන්ති. ඉති මහාජනං පක්කොසිත්වා විය ආනෙතීති ආනකො ත්වෙවස්ස නාමං අහොසි.

අනෙක් අඬුව හිරු රශ්මියෙන් හා සුළඟින් වියළී, පැසවූ ලාකඩ වර්ණයක් ගත්තේය. වැසි වැටුණු කල ජල පහරට හසු වී ගසාගෙන ආ එය, ගඟේ දිය කෙළිමින් සිටි දසබෑ රජවරුන්ගේ දැලක පැටලුණි. ඔවුන් ක්‍රීඩා අවසානයේ දැල ඔසවන විට එය දැක, “මෙය කුමක්ද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මෙය කකුළු අඬුවකි” යි කීවිට, “මෙය අබරණයක් ලෙස තබා ගත නොහැක, සමකින් වසා බෙරයක් සාදමු” යි පවසා බෙරයක් සාදා එය වැයූහ. එහි ශබ්දය යොදුන් දොළසක් පුරා පැතිර ගියේය. පසුව රජවරු “මෙය දිනපතා වැයිය නොහැක, උත්සව දින සඳහා මංගල බෙරය වේවා” යි නියම කළහ. එය වයන විට මිනිස්සු ස්නානය පවා නොකර, මල් පවා නොපළඳා, ඇත් අස් වාහනවල නැගී වහා රැස්වෙති. මෙසේ මිනිසුන් කැඳවන බැවින් ඒ බෙරයට “ආනක” යන නම ලැබුණි.

අඤ්ඤං [Pg.211] ආණිං ඔදහිංසූති අඤ්ඤං සුවණ්ණරජතාදිමයං ආණිං ඝටයිංසු. ආණිසඞ්ඝාටොව අවසිස්සීති සුවණ්ණාදිමයානං ආණීනං සඞ්ඝාටමත්තමෙව අවසෙසං අහොසි. අථස්ස ද්වාදසයොජනප්පමාණො සද්දො අන්තොසාලායම්පි දුක්ඛෙන සුය්‍යිත්ථ.

“අඤ්ඤං ආණිං ඕදහිංසු” යනු රන් රිදී ආදියෙන් නිමවූ වෙනත් ඇණ (කීල) සවි කිරීමයි. “ආණිසංඝාටෝව අවසිස්සි” යනු රන් ආදියෙන් කළ ඇණ සමූහය පමණක් ඉතිරි වීමයි. එවිට යොදුන් දොළසක් පැතිර ගිය ඒ ශබ්දය බෙර මණ්ඩපය ඇතුළත පවා ඇසෙන්නේ ඉතා අසීරුවෙනි.

ගම්භීරාති පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා (ම. නි. 1.449 ආදයො). ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා. සුඤ්ඤතප්පටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤතධම්මමත්තමෙව පකාසකා සංඛිත්තසංයුත්තසදිසා. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ ච. කවිකතාති කවීහි කතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිභූතා. සාවකභාසිතාති තෙසං තෙසං සාවකෙහි භාසිතා. සුස්සූසිස්සන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සවනසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සාමණෙරදහරභික්ඛුමාතුගාමමහාගහපතිකාදයො ‘‘එස ධම්මකථිකො’’ති සන්නිපතිත්වා සොතුකාමා භවිස්සන්ති. තස්මාති යස්මා තථාගතභාසිතා සුත්තන්තා අනුග්ගය්හමානා අන්තරධායන්ති, තස්මා. සත්තමං.

“ගම්භීරා” යනු පාලි ක්‍රමය අනුව සල්ල සූත්‍රය මෙන් ගැඹුරු බවයි. “ගම්භීරිත්ථා” යනු අර්ථය අනුව මහා වේදල්ල සූත්‍රය මෙන් ගැඹුරු බවයි. “ලෝකුත්තරා” යනු ලෝකෝත්තර අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන බවයි. “සුඤ්ඤතප්පටිසංයුත්තා” යනු සත්ව පුද්ගල භාවයෙන් ශුන්‍ය වූ ධර්මතාවන් පමණක් දක්වන සංඛිත්ත සංයුත්ත හා සමාන සූත්‍රයි. “උග්ගහේතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං” යනු උගත යුතු හා ප්‍රගුණ කළ යුතු දේ කෙරෙහි අවධානය යොමු නොකරන බවයි. “කවිකතා” යනු කවියන් විසින් කරන ලද දේය. ඊළඟ පදය ද එහිම පර්යාය වචනයකි. “චිත්තක්ඛරා” යනු විසිතුරු අකුරු හා පද වැල් ඇති බවයි. ඊළඟ පදය ද එහිම පර්යාය වචනයකි. “බාහිරකා” යනු බුද්ධ ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ය. “සාවකභාසිතා” යනු ඒ ඒ ගුරුවරුන්ගේ ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද දේය. අකුරුවල විසිතුරු බව හා ශ්‍රවණය කිරීමේ මිහිර නිසා සතුටට පත්වන සාමණේරයන්, තරුණ භික්ෂූන්, ස්ත්‍රීන් සහ මහා ගෘහපතියන් “මොහු ධර්ම කථිකයෙකි” යි සිතා රැස් වී ශ්‍රවණය කිරීමට කැමති වනු ඇත. තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශිත සූත්‍රයන් ප්‍රගුණ නොකිරීමෙන් ඒවා අතුරුදහන් වන බැවින්, මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මෙසේ හික්මිය යුතුය. සත්වැනි සූත්‍රයයි.

8. කලිඞ්ගරසුත්තවණ්ණනා

8. කලිංගර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

230. අට්ඨමෙ කලිඞ්ගරූපධානාති කලිඞ්ගරඝටිකං සීසූපධානඤ්චෙව පාදූපධානඤ්ච කත්වා. අප්පමත්තාති සිප්පුග්ගහණෙ අප්පමත්තා. ආතාපිනොති උට්ඨානවීරියාතාපෙන යුත්තා. උපාසනස්මින්ති සිප්පානං අභියොගෙ ආචරියානඤ්ච පයිරුපාසනෙ. තෙ කිර තදා පාතොව උට්ඨාය සිප්පසාලං ගච්ඡන්ති, තත්ථ සිප්පං උග්ගහෙත්වා සජ්ඣායාදීහි අභියොගං කත්වා මුඛං ධොවිත්වා යාගුපානාය ගච්ඡන්ති. යාගුං පිවිත්වා පුන සිප්පසාලං ගන්ත්වා සිප්පං ගණ්හිත්වා සජ්ඣායං කරොන්තා පාතරාසාය ගච්ඡන්ති. කතපාතරාසා සමානා ‘‘මා පමාදෙන චිරං නිද්දොක්කමනං අහොසී’’ති ඛදිරඝටිකාසු සීසෙ ච පාදෙ ච උපදහිත්වා ථොකං නිපජ්ජිත්වා පුන සිප්පසාලං ගන්ත්වා සිප්පං ගහෙත්වා සජ්ඣායන්ති. සායං සජ්ඣායං කරොන්තා ච ගෙහං ගන්ත්වා භුත්තසායමාසා පඨමයාමං සජ්ඣායං කත්වා සයනකාලෙ තථෙව කලිඞ්ගරං [Pg.212] උපධානං කත්වා සයන්ති. එවං තෙ අක්ඛණවෙධිනො වාලවෙධිනො ච අහෙසුං. ඉදං සන්ධායෙතං වුත්තං.

230. අටවැනි සූත්‍රයේ “කලිංගරූපධානා” යනු ලී කැබලි හිසට හා පයට තබා ගැනීමයි. “අප්පමත්තා” යනු ශිල්ප ඉගෙනීමේදී නොපමා වීමයි. “ආතාපිනෝ” යනු වීර්යය ඇති බවයි. “උපාසනස්මිං” යනු ශිල්ප හැදෑරීම හා ගුරුවරුන් ඇසුරු කිරීමයි. ඒ ලිච්ඡවී රජවරු එකල අලුයම අවදි වී ශිල්ප ශාලාවට යති. එහිදී ශිල්ප හදාරා, සජ්ඣායනා කර, මුහුණ සෝදා යාගු පානයට යති. යාගු පානය කර නැවතත් ශිල්ප ශාලාවට ගොස් ඉගෙනගෙන දහවල් ආහාරය සඳහා යති. ආහාර ගත් පසු “ප්‍රමාදයෙන් වැඩි වේලාවක් නිදා නොගනිමු” යැයි සිතා කිණිහිරි ලී කැබලි හිසට හා පයට තබා මදක් සැතපී, නැවතත් ශිල්ප ශාලාවට ගොස් ශිල්ප හදාරමින් සජ්ඣායනා කරති. සවසට ද සජ්ඣායනා කර නිවසට ගොස්, රාත්‍රී ආහාරයෙන් පසු පළමු යාමය පුරා සජ්ඣායනා කර, නිදන විට ද දහවල් මෙන්ම ලී කැබලි හිසට තබා ගනිති. මෙසේ ඔවුන් විදුලි වේගයෙන් විදින සහ වාලවේධී (කෙස් ගසක් පවා විදින) දුනුවායන් බවට පත්වූහ. මෙය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී.

ඔතාරන්ති විවරං. ආරම්මණන්ති පච්චයං. පධානස්මින්ති පධානභූමියං වීරියං කුරුමානා. පඨමබොධියං කිර භික්ඛූ භත්තකිච්චං කත්වාව කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්ති. තෙසං මනසිකරොන්තානංයෙව සූරියො අත්ථං ගච්ඡති. තෙ න්හායිත්වා පුන චඞ්කමං ඔතරිත්වා පඨමයාමං චඞ්කමන්ති. තතො ‘‘මා චිරං නිද්දායිම්හා’’ති සරීරදරථවිනොදනත්ථං නිපජ්ජන්තා කට්ඨඛණ්ඩං උපදහිත්වා නිපජ්ජන්ති, තෙ පුන පච්ඡිමයාමෙ වුට්ඨාය චඞ්කමං ඔතරන්ති. තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං. අයම්පි දීපො තිණ්ණං රාජූනං කාලෙ එකඝණ්ඩිනිග්ඝොසො එකපධානභූමි අහොසි. නානාමුඛෙ පහටඝණ්ඩි පිලිච්ඡිකොළියං ඔසරති, කල්‍යාණියං පහටඝණ්ඩි නාගදීපෙ ඔසරති. ‘‘අයං භික්ඛු පුථුජ්ජනො, අයං පුථුජ්ජනො’’ති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො අහොසි. එකදිවසං සබ්බෙ අරහන්තොව අහෙසුං. තස්මාති යස්මා කලිඞ්ගරූපධානානං මාරො ආරම්මණං න ලභති, තස්මා. අට්ඨමං.

''Otāranti'' යනු සිදුරකි. ''Ārammaṇanti'' යනු ප්‍රත්‍යය හෙවත් හේතුවයි. ''Padhānasminti'' යනු කමටහන් වඩන භූමියෙහි වීර්යය කරන්නා වූ (යන්නයි). ඇසෙන පරිදි, ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා දන් වැළඳීමෙන් පසු කමටහන් මෙනෙහි කරති. උන්වහන්සේලා එසේ මෙනෙහි කරද්දීම සූර්යයා අස්තයට යයි. උන්වහන්සේලා ස්නානය කොට නැවත සක්මනට බැස ප්‍රථම යාමය මුළුල්ලේ සක්මන් කරති. ඉන්පසු ''වැඩි වෙලාවක් නිදා නොගනිමු'' යි ශරීරයේ විඩාව සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස ලී කොටයක් හිසට තබාගෙන සැතපෙති. උන්වහන්සේලා නැවත පශ්චිම යාමයෙහි අවදි වී සක්මනට බසිති. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා මෙය කියන ලදී. මේ ලක්දිව ද රජවරුන් තිදෙනෙකුගේ කාලයෙහි එකම ඝණ්ඨා නාදයක් ඇති, එකම ප්‍රධාන (කමටහන්) භූමියක් විය. එක් ස්ථානයක වයන ලද ඝණ්ඨා නාදය පිලිච්ඡිකෝලියෙහි පැතිරෙයි, කල්‍යාණියෙහි වයන ලද ඝණ්ඨා නාදය නාගදීපයෙහි පැතිරෙයි. ''මේ භික්ෂුව පෘථග්ජන ය, මේ භික්ෂුව පෘථග්ජන ය'' යි ඇඟිල්ල දිගු කර පෙන්විය යුතුව තිබුණි. එක් දවසක සියලු දෙනාම රහතන් වහන්සේලාම වූහ. එබැවින්, යම් හෙයකින් ලී කොට හිසට තබා ගන්නා වූ භික්ෂූන්ට මාරයාට අවස්ථාවක් (අරමුණක්) නොලැබේ ද, එබැවිනි. අටවැනි සූත්‍රයයි.

9. නාගසුත්තවණ්ණනා

9. නාග සූත්‍ර වර්ණනාව.

231. නවමෙ අතිවෙලන්ති අතික්කන්තවෙලං කාලං අතික්කන්තප්පමාණං කාලං. කිමඞ්ගං පනාහන්ති අහං පන කිංකාරණා න උපසඞ්කමිස්සාමි? භිසමුළාලන්ති භිසඤ්චෙව මුළාලඤ්ච. අබ්බුහෙත්වාති උද්ධරිත්වා. භිඞ්කච්ඡාපාති හත්ථිපොතකා. තෙ කිර අභිණ්හං භිඞ්කාරසද්දං කරොන්ති, තස්මා භිඞ්කච්ඡාපාති වුච්චන්ති. පසන්නාකාරං කරොන්තීති පසන්නෙහි කත්තබ්බාකාරං කරොන්ති, චත්තාරො පච්චයෙ දෙන්ති. ධම්මං භාසන්තීති එකං ද්වෙ ජාතකානි වා සුත්තන්තෙ වා උග්ගණ්හිත්වා අසම්භින්නෙන සරෙන ධම්මං දෙසෙන්ති. පසන්නාකාරං කරොන්තීති තෙසං තාය දෙසනාය පසන්නා ගිහී පච්චයෙ දෙන්ති. නෙව වණ්ණාය හොති න බලායාති නෙව ගුණවණ්ණාය, න ඤාණබලාය හොති, ගුණවණ්ණෙ පන පරිහායන්තෙ සරීරවණ්ණොපි සරීරබලම්පි පරිහායති, තස්මා සරීරස්ස නෙව වණ්ණාය න බලාය හොති. නවමං.

231. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ''Ativelanti'' යනු සීමාව ඉක්මවූ කාලය හෙවත් ප්‍රමාණය ඉක්මවූ කාලයයි. ''Kimaṅgaṃ panāhanti'' යනු ''මම කුමන හේතුවක් නිසා උපසංක්‍රමණය නොවන්නෙම් ද?'' යන්නයි. ''Bhisamuḷālanti'' යනු නෙළුම් අල හා නෙළුම් දඬුයි. ''Abbuhetvāti'' යනු උදුරා ගෙනයි. ''Bhiṅkacchāpāti'' යනු ඇත් පැටවුන් ය. ඔවුන් නිතර ''භිංකාර'' ශබ්දය කරන බැවින් ''භිංකච්ඡාප'' යයි කියනු ලැබේ. ''Pasannākāraṃ karontīti'' යනු පැහැදුණවුන් විසින් කළ යුතු දේ කිරීමයි, එනම් සතර පසය පූජා කිරීමයි. ''Dhammaṃ bhāsantīti'' යනු එක් හෝ ජාතක කථා දෙකක් හෝ සූත්‍රයක් හෝ ඉගෙන නොබිඳුණු ස්වරයෙන් ධර්මය දේශනා කිරීමයි. ''Pasannākāraṃ karontīti'' යනු ඔවුන්ගේ ඒ දේශනාවෙන් පැහැදුණු ගිහි ජනයා සතර පසය පූජා කිරීමයි. ''Neva vaṇṇāya hoti na balāyāti'' යනු ගුණ නමැති වර්ණය පිණිස හෝ ප්‍රඥා නමැති බලය පිණිස හෝ නොවේ, ගුණ වර්ණය පිරිහෙන කල්හි ශරීර වර්ණය ද ශරීර බලය ද පිරිහෙයි, එබැවින් ශරීරයේ වර්ණය පිණිස හෝ බලය පිණිස හෝ නොවේ. නවවැනි සූත්‍රයයි.

10. බිළාරසුත්තවණ්ණනා

10. බිළාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

232. දසමෙ [Pg.213] සන්ධිසමලසංකටීරෙති එත්ථ සන්ධීති භින්නඝරානං සන්ධි, සමලොති ගාමතො ගූථනික්ඛමනමග්ගො, සංකටීරන්ති සඞ්කාරට්ඨානං. මුදුමූසින්ති මුදුකං මූසිකං. වුට්ඨානං පඤ්ඤායතීති දෙසනා පඤ්ඤායති. දසමං.

232. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; ''sandhisamalasaṃkaṭīreti'' මෙහි ''sandhī'' යනු කැඩුණු ගෙවල් අතර සිදුරයි, ''samalo'' යනු ගමෙන් අසූචි පිටවන මගයි, ''saṃkaṭīraṃ'' යනු කුණු කසළ දමන ස්ථානයයි. ''Mudumūsi'' යනු මෘදු මීයා ය. ''Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti'' යනු ඇවතින් නැගී සිටීම (දේශනාව) ප්‍රකට වෙයි. දසවැනි සූත්‍රයයි.

11. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

11. සිඟාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

233. එකාදසමෙ යෙන යෙන ඉච්ඡතීති සො ජරසිඞ්ගාලො ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙ ඉරියාපථකප්පනෙන සීතවාතූපවායනෙන ච අන්තරන්තරා චිත්තස්සාදම්පි ලභතීති දස්සෙති. සක්‍යපුත්තියපටිඤ්ඤොති ඉදං දෙවදත්තං සන්ධාය වුත්තං. සො හි එත්තකම්පි චිත්තස්සාදං අනාගතෙ අත්තභාවෙ න ලභිස්සතීති. එකාදසමං.

233. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි ''yena yena icchatīti'' යනු ඒ මහලු නරියා කැමති කැමති ස්ථානයක ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් හා සීතල සුළං වැදීමෙන් අතරින් පතර සිතේ සතුටක් ලබන බව දක්වයි. ''Sakyaputtiyapaṭiññoti'' යනු දේවදත්ත අරභයා කියන ලද්දකි. ඔහු මතු උපදින ආත්මභාවයක මෙපමණ හෝ සිතේ සතුටක් නොලබන්නේ ය. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයයි.

12. දුතියසිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

12. දෙවැනි සිඟාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

234. ද්වාදසමෙ කතඤ්ඤුතාති කතජානනං. කතවෙදිතාති කතවිසෙසජානනං. තත්‍රිදං ජරසිඞ්ගාලස්ස කතඤ්ඤුතාය වත්ථු – සත්ත කිර භාතරො ඛෙත්තං කසන්ති. තෙසං සබ්බකනිට්ඨො ඛෙත්තපරියන්තෙ ඨත්වා ගාවො රක්ඛති. අථෙකං ජරසිඞ්ගාලං අජගරො ගණ්හි, සො තං දිස්වා යට්ඨියා පොථෙත්වා විස්සජ්ජාපෙසි. අජගරො සිඞ්ගාලං විස්සජ්ජෙත්වා තමෙව ගණ්හි. සිඞ්ගාලො චින්තෙසි – ‘‘මය්හං ඉමිනා ජීවිතං දින්නං, අහම්පි ඉමස්ස දස්සාමී’’ති යාගුඝටස්ස උපරි ඨපිතං වාසිං මුඛෙන ඩංසිත්වා තස්ස සන්තිකං අගමාසි. ඉතරෙ භාතරො දිස්වා, ‘‘සිඞ්ගාලො වාසිං හරතී’’ති අනුබන්ධිංසු. සො තෙහි දිට්ඨභාවං ඤත්වා වාසිං තස්ස සන්තිකෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. ඉතරෙ ආගන්ත්වා කනිට්ඨං අජගරෙන ගහිතං දිස්වා වාසියා අජගරං ඡින්දිත්වා තං ගහෙත්වා අගමංසු. එවං ජරසිඞ්ගාලෙ සියා යා කාචි කතඤ්ඤුතා කතවෙදිතා. සක්‍යපුත්තියපටිඤ්ඤෙති ඉදම්පි දෙවදත්තස්ස ආචාරමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති. ද්වාදසමං.

234. දොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි ''Kataññutā'' යනු කළ උපකාරය දැන ගැනීමයි. ''Kataveditā'' යනු කළ උපකාරයෙහි විශේෂය දැන ගැනීමයි. එහි මහලු නරියාගේ කළගුණ සැලකීම පිළිබඳ මේ කථාවයි - සත් දෙනෙකු වූ සහෝදරයෝ කුඹුරක් සී සාති. ඔවුන්ගෙන් බාලයා කුඹුර කෙළවර සිට ගවයන් රකියි. එකල මහලු නරියෙකු පිඹුරෙකු විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී, ඔහු එය දැක මුගුරකින් පහර දී බේරා ගත්තේය. පිඹුරා නරියා අතහැර ඔහු අල්ලා ගත්තේය. නරියා මෙසේ සිතීය - ''මොහු මට ජීවිතය දුන්නේය, මම ද මොහුට (ජීවිතය) දෙන්නෙමි'' යි කැඳ කළයක් මත තබා තිබූ වෑය කටින් අල්ලාගෙන ඔහු වෙතට ගියේය. අනික් සහෝදරයන් එය දැක ''නරියා වෑය ගෙනයයි'' පන්නන්නට විය. නරියා ඔවුන් තමන් දකින බව දැන වෑය ඔහු අසල දමා පලා ගියේය. අනික් අය පැමිණ බාල සහෝදරයා පිඹුරෙකුට අසු වී සිටිනු දැක වෑයෙන් පිඹුරා කපා දමා ඔහු රැගෙන ගියහ. මෙසේ මහලු නරියෙකු තුළ පවා කිසියම් කළගුණ සැලකීමක් හා එය ප්‍රකට කිරීමක් විය හැකිය. ''Sakyaputtiyapaṭiññeti'' යන්නෙන් දේවදත්තගේම ආචාරය අරභයා පවසන ලදී. දොළොස්වැනි සූත්‍රයයි.

ඔපම්මසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඕපම්ම සංයුක්ත වර්ණනාව නිම විය.

10. භික්ඛුසංයුත්තං

10. භික්ෂු සංයුක්තය.

1. කොලිතසුත්තවණ්ණනා

1. කෝලිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

235. භික්ඛුසංයුත්තස්ස [Pg.214] පඨමෙ, ආවුසොති සාවකානං ආලාපො. බුද්ධා හි භගවන්තො සාවකෙ ආලපන්තා, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපන්ති, සාවකා පන ‘‘බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමා’’ති, ‘‘ආවුසො’’ති පඨමං වත්වා පච්ඡා, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති භණන්ති. බුද්ධෙහි ච ආලපිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝො, ‘‘භන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙති සාවකෙහි, ‘‘ආවුසො’’ති. අයං වුච්චතීති යස්මා දුතියජ්ඣානෙ විතක්කවිචාරා නිරුජ්ඣන්ති, යෙසං නිරොධා සද්දායතනං අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා යදෙතං දුතියං ඣානං නාම, අයං වුච්චති ‘‘අරියානං තුණ්හීභාවො’’ති. අයමෙත්ථ යොජනා. ‘‘ධම්මී වා කථා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති එත්ථ පන කම්මට්ඨානමනසිකාරොපි පඨමජ්ඣානාදීනිපි අරියො තුණ්හීභාවොත්වෙව සඞ්ඛං ගතානි.

235. භික්ෂු සංයුක්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ''āvusoti'' යනු ශ්‍රාවකයන්ගේ ඇමතීමයි. භාග්‍යවත් බුදුවරු ශ්‍රාවකයන් අමතන කල්හි ''භික්ඛවේ'' යි අමතති. ශ්‍රාවකයෝ වනාහි ''බුදුවරුන්ට සමාන නොවෙමු'' යි පළමුව ''ආවුසෝ'' කියා පසුව ''භික්ඛවේ'' යි පවසති. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇමතූ කල්හි භික්ෂු සංඝයා ''භන්තේ'' යි පිළිතුරු දෙති, ශ්‍රාවකයන් අමතන කල්හි ''ආවුසෝ'' යි (පිළිතුරු දෙති). ''Ayaṃ vuccatīti'' යනු යම් හෙයකින් ද්විතීය ධ්‍යානයේදී විතර්ක විචාර නිරුද්ධ වෙයි ද, ඒවා නිරුද්ධ වීමෙන් ශබ්දායතනය නොපැවැත්මට යයි ද, එබැවින් යම් ඒ ද්විතීය ධ්‍යානයක් වේ ද එය ''ආර්යයන්ගේ නිශ්ශබ්දතාව'' යයි කියනු ලැබේ. මෙහි යෝජනාව මෙයයි. ''ධර්ම කථාව හෝ ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව හෝ'' යන්නෙහි කමටහන් මෙනෙහි කිරීම ද ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය ද ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව යන නාමයටම ඇතුළත් වේ.

විතක්කසහගතාති විතක්කාරම්මණා. සඤ්ඤාමනසිකාරාති සඤ්ඤා ච මනසිකාරො ච. සමුදාචරන්තීති පවත්තන්ති. ථෙරස්ස කිර දුතියජ්ඣානං න පගුණං. අථස්ස තතො වුට්ඨිතස්ස විතක්කවිචාරා න සන්තතො උපට්ඨහිංසු. ඉච්චස්ස දුතියජ්ඣානම්පි සඤ්ඤාමනසිකාරාපි හානභාගියාව අහෙසුං, තං දස්සෙන්තො එවමාහ. සණ්ඨපෙහීති සම්මා ඨපෙහි. එකොදිභාවං කරොහීති එකග්ගං කරොහි. සමාදහාති සම්මා ආදහ ආරොපෙහි. මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡළභිඤ්ඤතං. සත්ථා කිර ඉමිනා උපායෙන සත්ත දිවසෙ ථෙරස්ස හානභාගියං සමාධිං වඩ්ඪෙත්වා ථෙරං ඡළභිඤ්ඤතං පාපෙසි. පඨමං.

''Vitakkasahagatāti'' යනු විතර්කය අරමුණු කොට ඇති (යන්නයි). ''Saññāmanasikārāti'' යනු සංඥාව හා මනසිකාරයයි. ''Samudācarantīti'' යනු පවතිති (යන්නයි). ඇසෙන පරිදි, තෙරුන් වහන්සේට ද්විතීය ධ්‍යානය පුරුදු වී නොතිබුණි. ඉන්පසු එයින් නැගී සිටි උන්වහන්සේට විතර්ක විචාරයන් අඛණ්ඩව උපස්ථාන නොවීය. මෙසේ උන්වහන්සේට ද්විතීය ධ්‍යානය ද සංඥා මනසිකාරයන් ද පිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තක්ම විය. එය දක්වමින් මෙසේ වදාළහ. ''Saṇṭhapehīti'' යනු මැනවින් පිහිටුවන්න යන්නයි. ''Ekodibhāvaṃ karohīti'' යනු ඒකාග්‍ර කරන්න යන්නයි. ''Samādahāti'' යනු මැනවින් කමටහන් අරමුණෙහි තබන්න යන්නයි. ''Mahābhiññatanti'' යනු ෂඩ් අභිඥා ඇති බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම උපායෙන් සත් දිනක් මුළුල්ලේ තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිහෙන ස්වභාවයෙන් යුත් සමාධිය වර්ධනය කරවා තෙරුන් වහන්සේව ෂඩ් අභිඥා ලාභීත්වයට පත් කළ සේක. පළමුවැනි සූත්‍රයයි.

2. උපතිස්සසුත්තවණ්ණනා

2. උපතිස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව.

236. දුතියෙ අත්ථි නු ඛො තං කිඤ්චි ලොකස්මින්ති ඉදං අතිඋළාරම්පි සත්තං වා සඞ්ඛාරං වා සන්ධාය වුත්තං. සත්ථුපි ඛොති ඉදං යස්මා ආනන්දත්ථෙරස්ස සත්ථරි අධිමත්තො ඡන්දො ච පෙමඤ්ච, තස්මා ‘‘කිං නු ඛො ඉමස්ස ථෙරස්ස සත්ථු විපරිණාමෙනපි සොකාදයො නුප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති ජානනත්ථං පුච්ඡති? දීඝරත්තන්ති සූකරඛතලෙණද්වාරෙ දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තං දෙසිතදිවසතො පට්ඨාය අතික්කන්තකාලං සන්ධායාහ. තස්මිඤ්හි [Pg.215] දිවසෙ ථෙරස්ස ඉමෙ වට්ටානුගතකිලෙසා සමූහතාති. දුතියං.

236. දෙවන සූත්‍රයෙහි, "අත්ථි නු ඛො තං කිඤ්චි ලෝකස්මිං" යන මෙයින් අතිශයින් උදාර වූ සත්ත්වයෙකු හෝ සංස්කාරයක් හෝ අරමුණු කර පවසන ලදි. "සත්ථුපි ඛො" යන්නෙන්, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශය වූ කැමැත්තක් සහ ප්‍රේමයක් තිබූ බැවින්, "මේ තෙරුන් වහන්සේට බුදුරදුන්ගේ පිරිනිවීමෙන් පවා ශෝකාදිය ඇති නොවන්නේද?" යන්න දැනගනු පිණිස විමසයි. "දීඝරත්තං" යනු සූකරඛත ලෙනේ දොරටුවේදී දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය දේශනා කළ දින පටන් ගත වූ කාලය අරමුණු කර පවසන ලදි. එදින එම තෙරුන් වහන්සේගේ සංසාරානුගත කෙලෙස් මුළුමනින්ම ප්‍රහීණ විය. දෙවන සූත්‍රයයි.

3. ඝටසුත්තවණ්ණනා

3. ඝට සූත්‍ර වර්ණනාව

237. තතියෙ එකවිහාරෙති එකස්මිං ගබ්භෙ. තදා කිර බහූ ආගන්තුකා භික්ඛූ සන්නිපතිංසු. තස්මිං පරිවෙණග්ගෙන වා විහාරග්ගෙන වා සෙනාසනෙසු අපාපුණන්තෙසු ද්වින්නං ථෙරානං එකො ගබ්භො සම්පත්තො. තෙ දිවා පාටියෙක්කෙසු ඨානෙසු නිසීදන්ති, රත්තිං පන නෙසං අන්තරෙ චීවරසාණිං පසාරෙන්ති. තෙ අත්තනො අත්තනො පත්තපත්තට්ඨානෙයෙව නිසීදන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘එකවිහාරෙ’’ති. ඔළාරිකෙනාති ඉදං ඔළාරිකාරම්මණතං සන්ධාය වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතධාතුවිහාරෙන හි සො විහාසි, තෙසඤ්ච රූපායතනසද්දායතනසඞ්ඛාතං ඔළාරිකං ආරම්මණං. ඉති දිබ්බචක්ඛුනා රූපස්ස දිට්ඨත්තා දිබ්බාය ච සොතධාතුයා සද්දස්ස සුතත්තා සො විහාරො ඔළාරිකො නාම ජාතො. දිබ්බචක්ඛු විසුජ්ඣීති භගවතො රූපදස්සනත්ථාය විසුද්ධං අහොසි. දිබ්බා ච සොතධාතූති සාපි භගවතො සද්දසුණනත්ථං විසුජ්ඣි. භගවතොපි ථෙරස්ස රූපදස්සනත්ථඤ්චෙව සද්දසුණනත්ථඤ්ච තදුභයං විසුජ්ඣි. තදා කිර ථෙරො ‘‘කථං නු ඛො එතරහි සත්ථා විහරතී’’ති ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා සත්ථාරං ජෙතවනෙ විහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නං දිස්වා තස්ස දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණි. සත්ථාපි තථෙව අකාසි. එවං තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිංසු චෙව, සද්දඤ්ච අස්සොසුං.

237. තෙවන සූත්‍රයෙහි "එකවිහාරේ" යනු එකම ගැබක් (කාමරයක්) තුළය. එකල බොහෝ ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූහ. පිරිවෙන් වශයෙන් හෝ විහාර වශයෙන් සේනාසන ප්‍රමාණවත් නොවීම නිසා අග්‍රශ්‍රාවක මහා තෙරුන් දෙනමට එකම ගැබක් ලැබුණි. උන්වහන්සේලා දහවල් කාලයෙහි වෙන් වෙන් ස්ථානවල වැඩසිටින අතර, රාත්‍රී කාලයෙහි උන්වහන්සේලා අතර සිවුරු තිරයක් පනවා ගනිති. උන්වහන්සේලා තම තමන්ට හිමි වූ ස්ථානයෙහිම වැඩසිටිති. එබැවින් "එකවිහාරේ" යයි පවසන ලදි. "ඕළාරිකේන" යනු රළු වූ අරමුණක් සහිත බව අරමුණු කර පවසන ලදි. උන්වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂු හා දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතු විහරණයෙන් වැඩසිටි අතර, රූප හා ශබ්ද යන රළු අරමුණු උන්වහන්සේට විෂය විය. දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දැකීම නිසාත්, දිව්‍ය ශ්‍රෝතයෙන් ශබ්දය ඇසීම නිසාත් එම විහරණය "ඕළාරික" නම් විය. "දිබ්බචක්ඛුං විසුජ්ඣති" යනු බුදුරදුන්ගේ රූපය දැකීම පිණිස එය පිරිසිදු විය. "දිබ්බා ච සෝතධාතු" යනු බුදුරදුන්ගේ හඬ ඇසීම පිණිස එයද පිරිසිදු විය. බුදුරදුන්ටද තෙරුන් වහන්සේ දැකීමට සහ හඬ ඇසීමට එම ඉන්ද්‍රිය දෙකම පිරිසිදු විය. එකල තෙරුන් වහන්සේ "දැන් ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙසේ වැඩසිටිනවාද?" යයි ආලෝක කසිණය වඩා දිව්‍ය චක්ෂුසින් ජේතවන විහාරයේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටින බුදුරදුන් දැක, දිව්‍ය ශ්‍රෝතයෙන් බුදුරදුන්ගේ හඬ ඇසුහ. බුදුරදුන්ද එසේම කළ සේක. මෙසේ උන්වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා දැක ගත්හ, ශබ්දයද ඇසුහ.

ආරද්ධවීරියොති පරිපුණ්ණවීරියො පග්ගහිතවීරියො. යාවදෙව උපනික්ඛෙපනමත්තායාති තියොජනසහස්සවිත්ථාරස්ස හිමවතො සන්තිකෙ ඨපිතා සාසපමත්තා පාසාණසක්ඛරා ‘‘හිමවා නු ඛො මහා, අයං නු ඛො පාසාණසක්ඛරා’’ති එවං යාව උපනික්ඛෙපනමත්තස්සෙව අත්ථාය භවෙය්‍යාති වුත්තං හොති. පරතොපි එසෙව නයො. කප්පන්ති ආයුකප්පං. ලොණඝටායාති චක්කවාළමුඛවට්ටියා ආධාරකං කත්වා මුඛවට්ටියා බ්‍රහ්මලොකං ආහච්ච ඨිතාය ලොණචාටියාති දස්සෙති.

"ආරද්ධවීරියෝ" යනු පරිපූර්ණ වූ වීර්යය ඇති, මනාකොට ප්‍රගුණ කළ වීර්යය ඇති බවයි. "යාවදේව උපනික්ඛේපනමත්තාය" යන පදයෙන්, යොදුන් තුන්දහසක් පළලැති හිමවත අසල තැබූ අබ ඇටයක් වැනි ගල් කැටයක්, හිමවත හා සැසඳීමේදී එය කෙතරම් කුඩාදැයි පෙන්වීමට පමණක් උපකාරී වන බව අදහස් වේ. මින් පසුව එන පදයන්ටද මෙම ක්‍රමයම වේ. "කප්පං" යනු ආයු කල්පයයි. "ලෝණඝටාය" යන පදයෙන්, සක්වළ මුදුන පදනම් කරගෙන බඹලොව දක්වා ස්පර්ශ වන සේ පිහිටි විශාල ලුණු බඳුනක් ගැන දක්වයි.

ඉමෙ [Pg.216] පන ථෙරා උපමං ආහරන්තා සරික්ඛකෙනෙව ච විජ්ජමානගුණෙන ච ආහරිංසු. කථං? අයඤ්හි ඉද්ධි නාම අච්චුග්ගතට්ඨෙන චෙව විපුලට්ඨෙන ච හිමවන්තසදිසා, පඤ්ඤා චතුභූමකධම්මෙ අනුපවිසිත්වා ඨිතට්ඨෙන සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු අනුපවිට්ඨලොණරසසදිසා. එවං තාව සරික්ඛකට්ඨෙන ආහරිංසු. සමාධිලක්ඛණං පන මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස විභූතං පාකටං. කිඤ්චාපි සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස අවිජ්ජමානඉද්ධි නාම නත්ථි, භගවතා පන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති අයමෙව එතදග්ගෙ ඨපිතො. විපස්සනාලක්ඛණං පන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විභූතං පාකටං. කිඤ්චාපි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්සාපි පඤ්ඤා අත්ථි, භගවතා පන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.189) අයමෙව එතදග්ගෙ ඨපිතො. තස්මා යථා එතෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ධුරං න පාපුණන්ති, එවං විජ්ජමානගුණෙන ආහරිංසු. සමාධිලක්ඛණස්මිඤ්හි මහාමොග්ගල්ලානො නිප්ඵත්තිං ගතො, විපස්සනාලක්ඛණෙ සාරිපුත්තත්ථෙරො, ද්වීසුපි එතෙසු සම්මාසම්බුද්ධොති. තතියං.

මෙම මහා තෙරුන් වහන්සේලා උපමාවන් දැක්වීමේදී සමාන බවින් මෙන්ම විද්‍යමාන ගුණයෙන්ද එය ඉදිරිපත් කළහ. කෙසේද යත්? ඍද්ධිය යනු ඉතා උස් වූ සහ විශාල වූ අර්ථයෙන් හිමවත හා සමාන වේ. ප්‍රඥාව චතුර්භූමක ධර්මයන් විනිවිද යන අර්ථයෙන් සියලු වෑංජනවලට එක් වූ ලුණු රසය හා සමාන වේ. මෙසේ සමාන අර්ථයෙන් උපමා දැක්වූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි සමාධි ලක්ෂණය මැනවින් ප්‍රකට විය. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් නොමැතිවා නොවේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මාගේ ඍද්ධිමත් ශ්‍රාවකයන් අතර මහා මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වේ" යයි උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි විපස්සනා ලක්ෂණය මැනවින් ප්‍රකට විය. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේටද ප්‍රඥාව නොමැතිවා නොවේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මාගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවකයන් අතර සාරිපුත්ත අග්‍ර වේ" යයි උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. එබැවින් උන්වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකාගේ වගකීම්වලට බාධා නොවන සේ විද්‍යමාන ගුණයෙන් උපමා දැක්වූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සමාධි ලක්ෂණයෙන් කෙළවරට පත් වූ සේක, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ විපස්සනා ලක්ෂණයෙන් කෙළවරට පත් වූ සේක. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අංග දෙකෙහිම කෙළවරට පත් වූ සේක. තෙවන සූත්‍රයයි.

4. නවසුත්තවණ්ණනා

4. නව සූත්‍ර වර්ණනාව

238. චතුත්ථෙ අප්පොස්සුක්කොති නිරුස්සුක්කො. සඞ්කසායතීති විහරති. වෙය්‍යාවච්චන්ති චීවරෙ කත්තබ්බකිච්චං. ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචිත්තං උත්තමචිත්තං නිස්සිතානං. නිකාමලාභීති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජනසමත්ථතාය නිකාමලාභී. අකිච්ඡලාභීති ඣානපාරිපන්ථිකෙ සුඛෙන වික්ඛම්භෙත්වා සමාපජ්ජනසමත්ථතාය අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨානසමත්ථතාය විපුලලාභී, පගුණජ්ඣානොති අත්ථො. සිථිලමාරබ්භාති සිථිලවීරියං පවත්තෙත්වා. චතුත්ථං.

238. සිවුවන සූත්‍රයෙහි, "අප්පොස්සුක්කෝ" යනු නිරුත්සාහී වූ බවයි. "සංකසායති" යනු වාසය කරයි. "වෙය්‍යාවච්චං" යනු සිවුරු සම්බන්ධයෙන් කළ යුතු කටයුතුයි. "ආභිචේතසිකානං" යනු උතුම් සිත ඇසුරු කළ (ධ්‍යාන සිත) බවයි. "නිකාමලාභී" යනු කැමති කැමති මොහොතක සමවැදීමට හැකි බැවින් කැමති පරිදි ලබන බවයි. "අකිච්ඡලාභී" යනු ධ්‍යානයට බාධා පමුණුවන නීවරණ පහසුවෙන් යටපත් කර සමවැදීමට හැකි බැවින් දුක් රහිතව ලබන බවයි. "අකසිරලාභී" යනු නියමිත කාලයට අනුව නැගී සිටීමට හැකි බැවින් විපුල ලෙස ලබන බවයි. ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. "සිථිලමාරබ්භ" යනු ලිහිල් වූ වීර්යයක් පවත්වා යන්නයි. සිවුවන සූත්‍රයයි.

5. සුජාතසුත්තවණ්ණනා

5. සුජාත සූත්‍ර වර්ණනාව

239. පඤ්චමෙ අභිරූපොති අඤ්ඤානි රූපානි අතික්කන්තරූපො. දස්සනීයොති දට්ඨබ්බයුත්තො. පාසාදිකොති දස්සනෙන චිත්තං පසාදෙතුං සමත්ථො. වණ්ණපොක්ඛරතායාති ඡවිවණ්ණසුන්දරතාය. පඤ්චමං.

239. පස්වන සූත්‍රයෙහි, "අභිරූපෝ" යනු අනෙකුත් රූප අභිබවා සිටින රූප ස්වභාවයයි. "දස්සනීයෝ" යනු දැකීමට සුදුසු බවයි. "පාසාදිකෝ" යනු දැකීමෙන් සිත පහදවන්නට සමත් බවයි. "වණ්ණපොක්ඛරතායා" යනු ශරීර වර්ණයෙහි මනස්කාන්ත බවින් යුක්ත වීමයි. පස්වන සූත්‍රයයි.

6. ලකුණ්ඩකභද්දියසුත්තවණ්ණනා

6. ලකුණ්ඨක භද්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

240. ඡට්ඨෙ [Pg.217] දුබ්බණ්ණන්ති විරූපසරීරවණ්ණං. ඔකොටිමකන්ති රස්සං. පරිභූතරූපන්ති පමාණවසෙන පරිභූතජාතිකං. තං කිර ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො භද්දිය, ආවුසො, භද්දියා’’ති තත්ථ තත්ථ පරාමසිත්වා නානප්පකාරං කීළන්ති ආකඩ්ඪන්ති පරිකඩ්ඪන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිභූතරූප’’න්ති. කස්මා පනෙස එවරූපො ජාතො? අයං කිර අතීතෙ එකො මහාරාජා අහොසි, තස්ස මහල්ලකා ච මහල්ලකිත්ථියො ච පටිකූලා හොන්ති. සො සචෙ මහල්ලකෙ පස්සති, තෙසං චූළං ඨපාපෙත්වා කච්ඡං බන්ධාපෙත්වා යථාරුචි කීළාපෙති. මහල්ලකිත්ථියොපි දිස්වා තාසම්පි ඉච්ඡිතිච්ඡිතං විප්පකාරං කත්වා යථාරුචි කීළාපෙති. තෙසං පුත්තධීතාදීනං සන්තිකෙ මහාසාරජ්ජං උප්පජ්ජති. තස්ස පාපකිරියා පථවිතො පට්ඨාය ඡදෙවලොකෙ එකකොලාහලං අකාසි.

240. හයවන සූත්‍රයෙහි, "දුබ්බණ්ණං" යනු විරූපී වූ ශරීර වර්ණයක් ඇති බවයි. "ඕකොටිමකං" යනු මිටි වූ බවයි. "පරිභූතරූපං" යනු ශරීර ප්‍රමාණය අනුව හෙළා දැකිය යුතු ස්වභාවයයි. සවැගි භික්ෂූන් වහන්සේලා "ඇවැත්නි භද්දිය, ඇවැත්නි භද්දිය" යයි පවසමින් හිස, උරහිස් ආදී තැන් අල්ලමින් නොයෙක් ආකාරයෙන් කෙළි කවටකම් කරති, එහා මෙහා අදිති. එබැවින් "පරිභූතරූපං" යයි වදාරන ලදි. මොහු මෙබඳු ස්වභාවයකින් උපන්නේ ඇයි? මොහු පෙර ආත්මයක එක්තරා මහරජෙක්ව සිටියේය. ඔහුට මහලු අය සහ කුෂ්ඨ රෝගීන් අප්‍රිය විය. ඔහු මහලු මිනිසුන් දුටුවහොත්, ඔවුන්ගේ හිසෙහි කෙස් වැටි තබා, අමුඩ ගස්වා, තම රුචිය පරිදි කෙළි කවටකම් කරවයි. මහලු ස්ත්‍රීන් දුටු විටද එසේම නොයෙක් විකාර ස්වරූපයන් කරවා රුචි පරිදි කෙළි කවටකම් කරවයි. එයින් ඔවුන්ගේ දූ දරුවන් ඉදිරියෙහි එම මහල්ලන්ට මහත් ලැජ්ජාවක් ඇති විය. ඔහුගේ ඒ පාපී ක්‍රියාව පොළොවේ සිට සදෙව් ලෝකය දක්වා එකම ඝෝෂාවක් විය.

අථ සක්කො චින්තෙසි – ‘‘අයං අන්ධබාලො මහාජනං විහෙඨෙති, කරිස්සාමිස්ස නිග්ගහ’’න්ති. සො මහල්ලකගාමියවණ්ණං කත්වා යානකෙ එකං තක්කචාටිං ආරොපෙත්වා යානං පෙසෙන්තො නගරං පවිසති. රාජාපි හත්ථිං ආරුය්හ නගරතො නික්ඛන්තො තං දිස්වා – ‘‘අයං මහල්ලකො තක්කයානකෙන අම්හාකං අභිමුඛො ආගච්ඡති, වාරෙථ වාරෙථා’’ති ආහ. මනුස්සා ඉතො චිතො ච පක්ඛන්දන්තාපි න පස්සන්ති. සක්කො හි ‘‘රාජාව මං පස්සතු, මා අඤ්ඤෙ’’ති එවං අධිට්ඨහි. අථ තෙසු මනුස්සෙසු ‘‘කහං, දෙව, කහං දෙවා’’ති වදන්තෙසු එව රාජා සහ හත්ථිනා වච්ඡො විය ධෙනුයා යානස්ස හෙට්ඨා පාවිසි. සක්කො තක්කචාටිං භින්දි.

එවිට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙසේ සිතුවේය: "මේ අන්ධබාලයා (නුවණ නැත්තා) මහජනයාට පීඩා කරයි. මොහුට දමනයක් කරන්නෙමි." හෙතෙම ගමක වසන මහලු මිනිසෙකුගේ වේශය මවාගෙන, කුඩා කරත්තයක මෝරු හැළියක් පටවාගෙන, කරත්තය පදවමින් නගරයට ඇතුළු විය. රජු ද ඇතු පිට නැගී නගරයෙන් නික්මෙමින් සිටියදී ඔහු දැක, "මේ මහල්ලා මෝරු කරත්තයක් රැගෙන අප ඉදිරියට එයි, මොහුව වළක්වව්, වළක්වව්" යැයි කීවේය. මිනිස්සු එහා මෙහා දිව ගියත් ඔහුව නොදුටුවහොත්. මක්නිසාද යත්, "රජු පමණක් මා දකීවා, අන් අය නොදකිත්වා" යි ශක්‍රයා අධිෂ්ඨාන කළ බැවිනි. එවිට ඒ මිනිසුන් "දේවයන් වහන්ස, කොහේද? දේවයන් වහන්ස, කොහේද?" යැයි පවසද්දීම, රජු ඇතු සමඟින්, එළදෙනක යටට වැදෙන වස්සෙකු මෙන් කරත්තය යටට ඇතුළු විය. ශක්‍රයා මෝරු හැළිය බින්දේය.

රාජා සීසතො පට්ඨාය තක්කෙන කිලින්නසරීරො අහොසි. සො සරීරං උබ්බට්ටාපෙත්වා උය්‍යානපොක්ඛරණියං න්හත්වා අලඞ්කතසරීරො නගරං පවිසන්තො පුන තං අද්දස. දිස්වා ‘‘අයං සො අම්හෙහි දිට්ඨමහල්ලකො පුන දිස්සති. වාරෙථ වාරෙථ න’’න්ති ආහ. මනුස්සා ‘‘කහං, දෙව, කහං, දෙවා’’ති ඉතො චිතො ච විධාවිංසු. සො පඨමවිප්පකාරමෙව පුන පාපුණි. තස්මිං ඛණෙ සක්කො ගොණෙ ච යානඤ්ච අන්තරධාපෙත්වා ආකාසෙ [Pg.218] ඨත්වා ආහ, ‘‘අන්ධබාල, ත්වං මයි තක්කවාණිජකො එසො’’ති සඤ්ඤං කරොසි, සක්කොහං දෙවරාජා, ‘‘තවෙතං පාපකිරියං නිවාරෙස්සාමී’’ති ආගතො, ‘‘මා පුන එවරූපං අකාසී’’ති සන්තජ්ජෙත්වා අගමාසි. ඉමිනා කම්මෙන සො දුබ්බණ්ණො අහොසි.

රජු හිස සිට දෙපතුළ දක්වා මෝරුවලින් තෙත් වූ සිරුරක් ඇත්තෙක් විය. හෙතෙම සිරුර පිරිමැද පිරිසිදු කරගෙන, උයන් පොකුණෙන් ස්නානය කොට, සිරුර අලංකාර කරගෙන නගරයට ඇතුළු වීමේදී නැවතත් ඒ මහල්ලා දුටුවේය. දැක, "අප දුටු ඒ මහල්ලා නැවතත් පෙනෙයි. මොහුව වළක්වව්, වළක්වව්" යැයි කීවේය. මිනිස්සු "දේවයන් වහන්ස, කොහේද? දේවයන් වහන්ස, කොහේද?" යැයි පවසමින් එහා මෙහා දිව ගියහ. හෙතෙම නැවතත් පෙර පරිදිම විපතට පත් විය. ඒ මොහොතේ ශක්‍රයා ගොනුන් සහ කරත්තය අතුරුදහන් කර අහසේ සිට මෙසේ කීවේය: "අන්ධබාලය, ඔබ මා ගැන 'මේ මෝරු වෙළෙන්දෙකි' යි සිතන්නෙහිය. මම දෙව්රජ වූ ශක්‍රයා වෙමි. ඔබගේ මේ පාපී ක්‍රියාව වැළැක්වීමට මම ආවෙමි. නැවත මෙබඳු දෙයක් නොකරව" යැයි තර්ජනය කර නික්ම ගියේය. මේ අකුසල කර්මය නිසා ඔහු විරූපී කෙනෙක් විය.

විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පනෙස චිත්තපත්තකොකිලො නාම හුත්වා ඛෙමෙ මිගදායෙ වසන්තො එකදිවසං හිමවන්තං ගන්ත්වා මධුරං අම්බඵලං තුණ්ඩෙන ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරං සත්ථාරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු රිත්තකො තථාගතං පස්සාමි. අජ්ජ පන මෙ ඉමං අම්බපක්කං අත්ථි, දසබලස්ස තං දස්සාමී’’ති ඔතරිත්වා ආකාසෙ චරති. සත්ථා තස්ස චිත්තං ඤත්වා උපට්ඨාකං ඔලොකෙසි. සො පත්තං නීහරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි. කොකිලො දසබලස්ස පත්තෙ අම්බපක්කං පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා තත්ථෙව නිසීදිත්වා තං පරිභුඤ්ජි. කොකිලො පසන්නචිත්තො පුනප්පුනං දසබලස්ස ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා දසබලං වන්දිත්වා අත්තනො කුලාවකං ගන්ත්වා සත්තාහං පීතිසුඛෙනෙව වීතිනාමෙසි. ඉමිනා කම්මෙන සරො මධුරො අහොසි.

විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මොහු 'චිත්තපත්ත' නම් වූ කොවුලෙකු වී ඛේම මිගදායෙහි වාසය කළේය. එක් දිනක් හිමවතට ගොස් මිහිරි අඹ ගෙඩියක් හොටින් ගෙන එන විට, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතුවේය: "මම අනෙක් දවස්වල හිස් අතින් තථාගතයන් වහන්සේ දකිමි. අද මා සතුව මේ ඉදුණු අඹ ගෙඩියක් තිබේ, එය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කරන්නෙමි" යි සිතා අහසින් බැස ආවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත දැන උපස්ථායක තෙරුන් දෙස බැලූහ. උන්වහන්සේ පාත්‍රය ඉවතට ගෙන දසබලයන් වහන්සේට වැඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතෙහි තැබූහ. කොවුලා දසබලයන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි අඹ ගෙඩිය තැබුවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනම වැඩ සිට ඒ අඹ ගෙඩිය වළඳා වදාළහ. කොවුලා පහන් වූ සිතින් යුතුව නැවත නැවතත් දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණ මෙනෙහි කොට, උන්වහන්සේට වැඳ තමන්ගේ කූඩුවට ගොස් සත් දිනක් මුළුල්ලේම ප්‍රීති සුඛයෙන් කාලය ගත කළේය. මේ කර්මය නිසා උන්වහන්සේගේ කටහඬ මිහිරි විය.

කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පන චෙතියෙ ආරද්ධෙ ‘‘කිංපමාණං කරොම? සත්තයොජනප්පමාණං. අතිමහන්තං එතං, ඡයොජනප්පමාණං කරොම. ඉදම්පි අතිමහන්තං, පඤ්චයොජනං කරොම, චතුයොජනං, තියොජනං, ද්වියොජන’’න්ති. අයං තදා ජෙට්ඨකවඩ්ඪකී හුත්වා, ‘‘එවං, භො, අනාගතෙ සුඛපටිජග්ගිතං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්වා රජ්ජුං ආදාය පරික්ඛිපන්තො ගාවුතමත්තකෙ ඨත්වා, ‘‘එකෙකං මුඛං ගාවුතං හොතු, චෙතියං යොජනාවට්ටං යොජනුබ්බෙධං භවිස්සතී’’ති ආහ. තෙ තස්ස වචනෙ අට්ඨංසු. චෙතියං සත්තදිවසසත්තමාසාධිකෙහි සත්තහි සංවච්ඡරෙහි නිට්ඨිතං. ඉති අප්පමාණස්ස බුද්ධස්ස පමාණං අකාසීති. තෙන කම්මෙන ඔකොටිමකො ජාතො.

කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි චෛත්‍යය ඉදිකිරීම ආරම්භ කළ විට, "මෙහි ප්‍රමාණය කෙතරම් කරමුද? යොදුන් හතක ප්‍රමාණයක් කරමු. එය ඉතා විශාල වැඩිය, යොදුන් හයක ප්‍රමාණයක් කරමු. එයත් ඉතා විශාලය, යොදුන් පහක, හතරක, තුනක, දෙකක ප්‍රමාණයක් කරමු" යැයි සාකච්ඡා කළහ. මොහු එකල ප්‍රධාන වඩුවා වී, "පින්වතුනි, මෙසේ කිරීමෙන් අනාගතයේදී පහසුවෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට හැකි වනු ඇත" යැයි පවසා, මිනුම් ලණුව ගෙන එළා, ගාවුතයක් පමණ දුරින් සිට, "එක් පැත්තක් ගාවුතයක් බැගින් වේවා, එවිට චෛත්‍යය වටප්‍රමාණයෙන් යොදුනක් ද උසින් යොදුනක් ද වනු ඇත" යැයි කීවේය. ඔවුහු ඔහුගේ වචනයෙහි පිහිටියහ. චෛත්‍යය නිම කිරීමට වසර හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් ගත විය. මෙසේ අප්‍රමාණ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්තූපයට ප්‍රමාණයක් කළ බැවින්, ඒ කර්මය හේතුවෙන් මිටි ශරීරයක් ඇතිව උපන්නේය.

හත්ථයො පසදා මිගාති හත්ථිනො ච පසදමිගා ච. නත්ථි කායස්මිං තුල්‍යතාති කායස්මිං පමාණං නාම නත්ථි, අකාරණං කායපමාණන්ති අත්ථො. ඡට්ඨං.

'හත්ථියෝ පසදා මිගා' යනු ඇතින්නන් සහ මුවන් ය. 'නත්ථි කායස්මිං තුල්‍යතා' යනු ශරීර ප්‍රමාණයෙහි සමානත්වයක් නැත යන්නයි. ශරීර ප්‍රමාණය ගුණධර්ම ලැබීමට අදාළ නොවන බව අර්ථයයි. හයවන සූත්‍රයයි.

7. විසාඛසුත්තවණ්ණනා

7. විසාඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

241. සත්තමෙ [Pg.219] පොරියා වාචායාති පුරවාසීනං නගරමනුස්සානං වාචාසදිසාය අපරිහීනක්ඛරපදාය මධුරවාචාය. විස්සට්ඨායාති අසන්දිද්ධාය අපලිබුද්ධාය, පිත්තසෙම්හෙහි අනුපහතායාති අත්ථො. අනෙලගලායාති යථා දන්ධමනුස්සා මුඛෙන ඛෙළං ගළන්තෙන වාචං භාසන්ති, න එවරූපාය, අථ ඛො නිද්දොසාය විසදවාචාය. පරියාපන්නායාති චතුසච්චපරියාපන්නාය චත්තාරි සච්චානි අමුඤ්චිත්වා පවත්තාය. අනිස්සිතායාති වට්ටනිස්සිතං කත්වා අකථිතාය. ධම්මො හි ඉසිනං ධජොති නවවිධලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාමාති. සත්තමං.

241. සත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පෝරියා වාචාය' යනු පුරවැසි නගරවාසීන්ගේ බස වැනි වූ, අකුරු පද අඩුපාඩු නැති මිහිරි වචනයෙනි. 'විස්සට්ඨාය' යනු සැක රහිත වූ, පිත හා සෙමෙන් පීඩා නොලැබූ (පැහැදිලි) අර්ථයයි. 'අනේළගළාය' යනු නුවණ මඳ මිනිසුන් කටින් කෙළ පෙරමින් කතා කරන්නාක් මෙන් නොව, දොස් රහිත වූ පැහැදිලි වචනයෙනි. 'පරියාපන්නාය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යයට ඇතුළත් වූ, සත්‍ය සතර අත්නොහැර පවත්වන ලද යන්නයි. 'අනිස්සිතාය' යනු වට්ට නිශ්‍රිතව (සංසාරය පතා) නොපැවසූ යන්නයි. 'ධම්මෝ හි ඉසීනං ධජෝ' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය වනාහි සෘෂීන් වහන්සේලාගේ ධජය (කොඩිය) වැනි යන්නයි. සත්වන සූත්‍රයයි.

8. නන්දසුත්තවණ්ණනා

8. නන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

242. අට්ඨමෙ ආකොටිතපච්චාකොටිතානීති එකස්මිං පස්සෙ පාණිනා වා මුග්ගරෙන වා ආකොටනෙන ආකොටිතානි, පරිවත්තෙත්වා ආකොටනෙන පච්චාකොටිතානි. අඤ්ජෙත්වාති අඤ්ජනෙන පූරෙත්වා. අච්ඡං පත්තන්ති විප්පසන්නවණ්ණං මත්තිකාපත්තං. කස්මා පන ථෙරො එවමකාසීති? සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘සචෙ සත්ථා ‘සොභති වත මෙ අයං කනිට්ඨභාතිකො’ති වක්ඛති, යාවජීවං ඉමිනා වාකාරෙන චරිස්සාමි. සචෙ එත්ථ දොසං දස්සති, ඉමං ආකාරං පහාය සඞ්කාරචොළං ගහෙත්වා චීවරං කත්වා ධාරෙන්තො පරියන්තසෙනාසනෙ වසන්තො චරිස්සාමී’’ති. අස්සසීති භවිස්සසි.

242. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'ආකෝටිත පච්චාකෝටිතානි' යනු එක් පැත්තක් අතින් හෝ මුගුරකින් තළා මට්ටම් කරන ලද, නැවත අනෙක් පස හරවා තළා මට්ටම් කරන ලද යන්නයි. 'අඤ්ජෙත්වා' යනු අඳුන්වලින් පුරවා ය. 'අච්ඡං පත්තං' යනු ඉතා පැහැදිලි වර්ණයක් ඇති මැටි පාත්‍රයකි. තෙරුන් වහන්සේ (නන්ද තෙරණුවෝ) මෙසේ කළේ මක්නිසාද? බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අදහස දැනගැනීම පිණිසය. උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "ඉදින් බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මාගේ මේ බාල සොහොයුරා ඉතා ශෝභමාන වන්නේය' යි පවසන්නේ නම්, දිවි හිමියෙන් මේ ආකාරයෙන්ම වසන්නෙමි. ඉදින් මෙහි දොසක් දක්වන්නේ නම්, මේ ආකාරය අතහැර කසළ ගොඩින් රෙදි කඩවල් ගෙන සිවුරු මසා පොරවාගෙන, ආරණ්‍ය සේනාසනයක වසමින් මහණදම් පුරන්නෙමි" යනුවෙනි. 'අස්සසී' යනු වන්නෙහිය.

අඤ්ඤාතුඤ්ඡෙනාති අභිලක්ඛිතෙසු ඉස්සරජනගෙහෙසු කටුකභණ්ඩසම්භාරං සුගන්ධං භොජනං පරියෙසන්තස්ස උඤ්ඡො ඤාතුඤ්ඡො නාම. ඝරපටිපාටියා පන ද්වාරෙ ඨිතෙන ලද්ධං මිස්සකභොජනං අඤ්ඤාතුඤ්ඡො නාම. අයමිධ අධිප්පෙතො. කාමෙසු අනපෙක්ඛිනන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු නිරපෙක්ඛං. ආරඤ්ඤිකො චාතිආදි සබ්බං සමාදානවසෙනෙව වුත්තං. කාමෙසු ච අනපෙක්ඛොති ඉදං සුත්තං දෙවලොකෙ අච්ඡරායො දස්සෙත්වා ආගතෙන අපරභාගෙ කථිතං. ඉමස්ස කථිතදිවසතො පට්ඨාය ථෙරො ඝටෙන්තො වායමන්තො කතිපාහෙනෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො ජාතො. අට්ඨමං.

'අඤ්ඤාතුඤ්ඡේන' යනු ප්‍රකට ප්‍රභූ නිවෙස්වලින් කුළුබඩු යෙදූ සුවඳවත් භෝජන සෙවීම 'ඤාතුඤ්ඡ' (ප්‍රකටව පිඬුසිඟා වැඩීම) නම් වේ. එසේ නොව, ගෙපිළිවෙළින් නිවෙස් දොරකඩ සිට ලැබෙන මිශ්‍ර භෝජනය සෙවීම 'අඤ්ඤාතුඤ්ඡ' (අප්‍රකටව පිඬුසිඟා වැඩීම) නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ එයයි. 'කාමේසු අනපේක්ඛිනං' යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්හි අපේක්ෂාවක් (ආශාවක්) නැති බවයි. 'ආරඤ්ඤිකෝ ච' යනාදී සියල්ල ධුතාංග සමාදානය කිරීමේ අනුභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. 'කාමේසු ච අනපේක්ඛෝ' යන මේ සූත්‍රය දෙව්ලොවදී දිව්‍ය අප්සරාවන් පෙන්වා ආපසු වැඩම කළ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දකි. මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ දින සිට නන්ද තෙරුන් වහන්සේ වීර්යය වඩා නොබෝ දිනකින්ම අර්හත් ඵලයට පත්ව, දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර වූ දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයෙකු වූහ. අටවන සූත්‍රයයි.

9. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

9. තිස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

243. නවමෙ [Pg.220] දුම්මනොති උප්පන්නදොමනස්සො. කස්මා පනායං එවං දුක්ඛී දුම්මනො ජාතොති? ඛත්තියපබ්බජිතො හෙස, තෙන නං පබ්බාජෙත්වා දුපට්ටසාටකං නිවාසාපෙත්වා වරචීවරං පාරුපෙත්වා අක්ඛීනි අඤ්ජෙත්වා මනොසිලාතෙලෙන සීසං මක්ඛෙසුං. සො භික්ඛූසු රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං ගතෙසු ‘‘භික්ඛුනා නාම විවිත්තොකාසෙ නිසීදිතබ්බ’’න්ති අජානන්තො භොජනසාලං ගන්ත්වා මහාපීඨං ආරුහිත්වා නිසීදි. දිසාවචරා ආගන්තුකා පංසුකූලිකා භික්ඛූ ආගන්ත්වා, ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන රජොකිණ්ණෙහි ගත්තෙහි න සක්කා දසබලං පස්සිතුං. භණ්ඩකං තාව ඨපෙස්සාමා’’ති භොජනසාලං අගමංසු. සො තෙසු මහාථෙරෙසු ආගච්ඡන්තෙසු නිච්චලො නිසීදියෙව. අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ‘‘පාදවත්තං කරොම, තාලවණ්ටෙන බීජාමා’’ති ආපුච්ඡන්ති. අයං පන නිසින්නකොව ‘‘කතිවස්සත්ථා’’ති? පුච්ඡිත්වා, ‘‘මයං අවස්සිකා. තුම්හෙ පන කතිවස්සත්ථා’’ති? වුත්තෙ, ‘‘මයං අජ්ජ පබ්බජිතා’’ති ආහ. අථ නං භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො, අධුනා ඡින්නචූළොසි, අජ්ජාපි තෙ සීසමූලෙ ඌකාගන්ධො වායතියෙව, ත්වං නාම එත්තකෙසු වුඩ්ඪතරෙසු වත්තං ආපුච්ඡන්තෙසු නිස්සද්දො නිච්චලො නිසින්නො, අපචිතිමත්තම්පි තෙ නත්ථි, කස්ස සාසනෙ පබ්බජිතොසී’’ති? පරිවාරෙත්වා තං වාචාසත්තීහි පහරන්තා ‘‘කිං ත්වං ඉණට්ටො වා භයට්ටො වා ජීවිතුං අසක්කොන්තො පබ්බජිතො’’ති? ආහංසු. සො එකම්පි ථෙරං ඔලොකෙසි, තෙන ‘‘කිං මං ඔලොකෙසි මහල්ලකා’’ති? වුත්තෙ අඤ්ඤං ඔලොකෙසි, තෙනපි තථෙව වුත්තෙ අථස්ස ‘‘ඉමෙ මං පරිවාරෙත්වා වාචාසත්තීහි විජ්ඣන්තී’’ති ඛත්තියමානො උප්පජ්ජි. අක්ඛීසු මණිවණ්ණානි අස්සූනි සඤ්චරිංසු. තතො නෙ ආහ – ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතත්ථා’’ති. තෙ ‘‘කිං පන ත්වං ‘මය්හං සන්තිකං ආගතා’ති? අම්හෙ මඤ්ඤසි ගිහිබ්‍යඤ්ජනභට්ඨකා’’ති වත්වා, ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස සත්ථු සන්තිකං ආගතම්හා’’ති ආහංසු. සො ‘‘මය්හං භාතු සන්තිකෙ ආගතා තුම්හෙ, යදි එවං ඉදානි වො ආගතමග්ගෙනෙව ගමනං කරිස්සාමී’’ති කුජ්ඣිත්වා නික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ චින්තෙසි – ‘‘මයි ඉමිනාව නීහාරෙන ගතෙ සත්ථා එතෙ න නීහරාපෙස්සතී’’ති දුක්ඛී දුම්මනො අස්සූනි පවත්තයමානො අගමාසි. ඉමිනා කාරණෙන එස එවං ජාතොති.

243. නවවැනි සූත්‍රයේ 'දුම්මනෝ' යනු උපන් දොම්නස ඇති බවයි. කිමෙක්ද, මොහු මෙසේ දුක්මුසු වූයේ දොම්නසට පත් වූයේ ඇයිද යත්? මොහු ක්ෂත්‍රිය කුලයකින් පැවිදි වූවෙකි. එබැවින් ඔහු පැවිදි කොට දෑවුල් සඟලක් හඳවා, උතුම් සිවුරක් පොරවා, ඇස් අඳුන් ගල්වා, මනෝසිල තෙලෙන් හිස ගල්වා තිබුණි. භික්ෂූන් වහන්සේලා රැයෙහි හා දහවලෙහි වැඩසිටින තැන්වලට වැඩි කල්හි, 'මහණෙකු නම් විවේකී ස්ථානයක හිඳගත යුතුය' යන්න නොදත් ඔහු, භෝජන ශාලාවට ගොස් මහා පීඨයක් (විශාල අසුනක්) මතට නැඟී හිඳගත්තේය. දසතින් වැඩම කළා වූ පංසුකූලික ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා පැමිණ, 'මෙසේ දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු ශරීර ඇතිව දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීමට නොහැක. පළමුව පිරිකර තබමු' යැයි සිතා භෝජන ශාලාවට වැඩියහ. එම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වඩින කල්හි ඔහු නිශ්චලවම හිඳ සිටියේය. සෙසු භික්ෂූහු 'පා දෝවනය කරමු, තල්වැටෙන් පවන් සලමු' යැයි වත් පිළිවෙත් විමසූහ. ඔහු හිඳගෙනම 'ඔබ වහන්සේලාට වස් කීයක්ද?' යැයි ඇසීය. 'අපි වස් නැත්තෙමු (අලුත පැවිදි වූවෙමු). ඔබ වහන්සේට වස් කීයක්ද?' යැයි විමසූ කල, 'මම අද පැවිදි වූවෙමි' යැයි ඔහු කීවේය. එවිට භික්ෂූහු 'ඇවැත්නි, දැන්ම කෙස් සිඳගත් තැනැත්තෙකි, තවමත් ඔබගේ හිසෙහි උකුණන්ගේ ගඳ වහනය වේ. මෙතරම් වැඩිමහලු ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වත් පිළිවෙත් විමසද්දී නිශ්ශබ්දව, නිශ්චලව හිඳ සිටින්නෙහිද? ඔබට අබමල් රේණුවක තරම්වත් ගෞරවයක් නැත, ඔබ කාගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූවෙක්ද?' යැයි වටකොට ගෙන වචන නමැති හීවලින් පහර දෙන්නාක් මෙන්, 'ඔබ ණයෙන් මිරිකී හෝ බියෙන් තැතිගෙන හෝ ජීවත් වීමට නොහැකිව පැවිදි වූවෙක්ද?' යැයි ඇසූහ. ඔහු එක් ස්ථවිර නමක දෙස බැලීය. එවිට උන්වහන්සේ 'මහල්ලෙක් දෙස බලන්නේ ඇයි?' යැයි කීහ. ඔහු වෙනත් නමක් දෙස බැලීය. උන්වහන්සේද එසේම කීහ. එවිට ඔහුට 'මොවුන් මාව වටකොට ගෙන වචන නමැති හීවලින් විදින්නාහ' යි ක්ෂත්‍රිය මානය ඇතිවිය. දෑසින් මැණික් වැනි කඳුළු වැගිරුණි. ඉන්පසු ඔහු ඔවුන්ගෙන් 'ඔබ වහන්සේලා කවුරුන් හමුවීමට පැමිණියහුද?' යැයි ඇසීය. 'ගිහි ලක්ෂණ නෑති කළ තැනැත්තාණෙනි, ඔබ සිතන්නේ අප ඔබ හමුවීමට ආවා කියාද?' යැයි පවසා, 'අපි දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගල වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ හමුවීමට පැමිණියෙමු' යැයි කීහ. එවිට ඔහු 'ඔබලා පැමිණ ඇත්තේ මගේ සොහොයුරාණන් හමුවීමටය. එසේ නම් දැන් ඔබලා ආ මගින්ම පිටත් කර හරින්නෙමි' යැයි කිපී නික්මුණේය. මඟ අතරතුර ඔහු මෙසේ සිතීය: 'මා මේ ආකාරයෙන්ම ගියහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේ මොවුන් පිටමං නොකරනු ඇත.' මෙසේ සිතා දුකටත් දොම්නසටත් පත්ව කඳුළු සලමින් වැඩියහ. මේ හේතුව නිසා ඔහු මෙසේ දොම්නස් වූයේය.

වාචාසන්නිතොදකෙනාති [Pg.221] වචනපතොදෙන. සඤ්ජම්භරිමකංසූති සඤ්ජම්භරිතං නිරන්තරං ඵුටං අකංසු, උපරි විජ්ඣිංසූති වුත්තං හොති. වත්තාති පරෙ යදිච්ඡකං වදතියෙව. නො ච වචනක්ඛමොති පරෙසං වචනං ඛමිතුං න සක්කොති. ඉදානි තාව ත්වං ඉමිනා කොපෙන ඉමිනා වුත්තවාචාසන්නිතොදකෙන විද්ධො. අතීතෙ පන රට්ඨතො ච පබ්බාජිතොති. එවං වුත්තෙ, ‘‘කතරස්මිං කාලෙ භගවා’’ති? භික්ඛූ භගවන්තං යාචිංසු.

'වාචාසන්නිතෝදකේන' යනු වචන නමැති කෙවිටෙනි. 'සඤ්ජම්භරිමකංසු' යනු නොකඩවා පහර දීම, ඇනීම සිදු කළහ යන්නයි. 'වත්තා' යනු අනුන් තමන්ට රිසි සේ කතා කිරීමයි. 'නො ච වචනක්ඛමෝ' යනු අනුන්ගේ වචන ඉවසීමට අපොහොසත් වීමයි. 'දැන් ඔබ මේ කෝපයෙන් හා වචන නමැති කෙවිටෙන් විදිනු ලැබුවේය. අතීතයේදී ද ඔබ රටින් පිටුවහල් කරන ලදී' යැයි වදාළ සේක. මෙසේ වදාළ කල්හි, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ කිනම් කාලයකදීද?' යැයි භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටියහ.

සත්ථා ආහ – අතීතෙ බාරාණසියං බාරාණසිරාජා රජ්ජං කාරෙසි. අථෙකො ජාතිමා, එකො මාතඞ්ගොති ද්වෙ ඉසයො බාරාණසිං අගමංසු. තෙසු ජාතිමා පුරෙතරං ගන්ත්වා කුම්භකාරසාලායං නිසීදි. මාතඞ්ගො තාපසො පච්ඡා ගන්ත්වා තත්ථ ඔකාසං යාචි කුම්භකාරො ‘‘අත්ථෙත්ථ පඨමතරං පවිට්ඨො පබ්බජිතො, තං පුච්ඡා’’ති ආහ. සො අත්තනො පරික්ඛාරං ගහෙත්වා සාලාය ද්වාරමූලෙ ඨත්වා, ‘‘අම්හාකම්පි ආචරිය එකරත්තිවාසාය ඔකාසං දෙථා’’ති ආහ. ‘‘පවිස, භො’’ති. පවිසිත්වා නිසින්නං, ‘‘භො, කිං ගොත්තොසී’’ති? පුච්ඡි. ‘‘චණ්ඩාලගොත්තොම්හී’’ති. ‘‘න සක්කා තයා සද්ධිං එකට්ඨානෙ නිසීදිතුං, එකමන්තං ගච්ඡා’’ති. සො ච තත්ථෙව තිණසන්ථාරකං පත්ථරිත්වා නිපජ්ජි, ජාතිමා ද්වාරං නිස්සාය නිපජ්ජි. ඉතරො පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තො තං උරස්මිං අක්කමි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ? ‘‘අහං ආචරියා’’ති ආහ. ‘‘රෙ චණ්ඩාල, කිං අඤ්ඤතො මග්ගං න පස්සසි? අථ මෙ ආගන්ත්වා අක්කමසී’’ති. ‘‘ආචරිය, අදිස්වා මෙ අක්කන්තොසි, ඛම මය්හ’’න්ති. සො මහාපුරිසෙ බහි නික්ඛන්තෙ චින්තෙසි – ‘‘අයං පච්චාගච්ඡන්තොපි ඉතොව ආගමිස්සතී’’ති පරිවත්තෙත්වා නිපජ්ජි. මහාපුරිසොපි ‘‘ආචරියො ඉතො සීසං කත්වා නිපන්නො, පාදසමීපෙන ගමිස්සාමී’’ති පවිසන්තො පුන උරස්මිංයෙව අක්කමි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ? ‘‘අහං ආචරියා’’ති ආහ. ‘‘පඨමං තාව තෙ අජානන්තෙන කතං, ඉදානි මං ඝටෙන්තොව අකාසි, සූරියෙ තෙ උග්ගච්ඡන්තෙ සත්තධා මුද්ධා ඵලතූ’’ති සපි. මහාපුරිසො කිඤ්චි අවත්වා පුරෙඅරුණෙයෙව සූරියං ගණ්හි, නාස්ස උග්ගන්තුං අදාසි. මනුස්සා ච හත්ථිඅස්සාදයො ච පබුජ්ඣිංසු.

ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ සේක: 'අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරන සමයෙහි එක් ජාතිමන්ත නම් වූ ද, එක් මාතංග නම් වූ ද තාපසවරු දෙදෙනෙක් බරණැස් නුවරට පැමිණියහ. ඔවුන් අතරින් ජාතිමන්ත තාපසයා කලින්ම ගොස් කුඹල් ශාලාවක හිඳගත්තේය. මාතංග තාපසයා පසුව පැමිණ එහි නවාතැන් ගැනීමට අවසර ඉල්ලීය. කුඹල්කරු 'මෙහි කලින් පැමිණි පැවිද්දෙක් සිටී, ඔහුගෙන් විමසන්න' යැයි කීවේය. ඔහු තමන්ගේ පිරිකර ගෙන ශාලාවේ දොර අසල සිට, 'ආචාර්යයන් වහන්ස, අපටත් එක් රැයක් නැවතීමට අවසර දුන මැනවි' යැයි කීය. 'පින්වත, ඇතුළු වන්න' යැයි (අවසර ලැබුණි). ඇතුළු වී හිඳගත් ඔහුගෙන් 'පින්වත, ඔබ කිනම් ගෝත්‍රයකද?' යැයි විමසීය. 'මම චණ්ඩාල ගෝත්‍රයෙහි වෙමි' යැයි කී කල, 'ඔබ හා සමඟ එකම තැන හිඳීමට නොහැක, පසෙකට වන්න' යැයි කීවේය. ඔහුද එහිම තණ ඇතිරිල්ලක් පනවා නිදාගත්තේය. ජාතිමන්ත තාපසයා දොර අසල නිදාගත්තේය. අනෙක් තැනැත්තා (මාතංග) මුත්‍රා කිරීම සඳහා පිටතට යන කල්හි ඔහු (ජාතිමන්ත) ගේ පපුව පෑගුවේය. 'මේ කවුද?' යැයි ඇසූ කල, 'ආචාර්යයන් වහන්ස, ඒ මමයි' යැයි පැවසීය. 'එම්බා චණ්ඩාලය, ඔබට වෙන මඟක් පෙනුණේ නැද්ද? මාව පාගාගෙන යන්නේ ඇයි?' යැයි ඇසීය. 'ආචාර්යයන් වහන්ස, නොදැකීම නිසා පෑගුණි, මට ඉවසන්න' යැයි කීය. මහා පෝසතුන් වහන්සේ පිටතට ගිය පසු, 'මොහු ආපසු එන විටත් මේ මගින්ම එනු ඇතැයි' සිතා හිස තිබූ පැත්තත් පා තිබූ පැත්තත් මාරු කර නිදාගත්තේය. මහා පෝසතුන් වහන්සේද 'ආචාර්යයන් වහන්සේ මේ පැත්තට හිස දමා නිදා සිටිති, මම පාදය අසලින් යන්නෙමි' යි සිතා ඇතුළු වන විට නැවතත් පපුවම පෑගුවේය. 'මේ කවුද?' යැයි ඇසූ කල, 'ආචාර්යයන් වහන්ස, ඒ මමයි' යැයි පැවසීය. 'මුලින් නම් ඔබ නොදැන කළා යැයි කීවෙහිය, දැන් මට රිදවීමටම මෙය කළෙහිය. හිරු උදාවන කල්හි ඔබගේ හිස සත් කඩකට පැළේවා!' යි ශාප කළේය. මහා පෝසතුන් වහන්සේ කිසිවක් නොකියා අරුණ උදාවීමට පෙරම හිරු අල්ලා ගත්හ, හිරු උදාවීමට ඉඩ නොදුන්හ. මිනිස්සු ද ඇත් අසුන් ආදී සත්තු ද අවදි වූහ.'

මනුස්සා [Pg.222] රාජකුලං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, සකලනගරෙ අප්පබුද්ධො නාම නත්ථි, න ච අරුණුග්ගං පඤ්ඤායති, කින්නු ඛො එත’’න්ති? තෙන හි නගරං පරිවීමංසථාති. තෙ පරිවීමංසන්තා කුම්භකාරසාලායං ද්වෙ තාපසෙ දිස්වා, ‘‘ඉමෙසං එතං කම්මං භවිස්සතී’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රඤ්ඤා ච ‘‘පුච්ඡථ නෙ’’ති වුත්තා ආගන්ත්වා ජාතිමන්තං පුච්ඡිංසු – ‘‘තුම්හෙහි අන්ධකාරං කත’’න්ති. ‘‘න මයා කතං, එස පන කූටජටිලො ඡවො අනන්තමායො, තං පුච්ඡථා’’ති. තෙ ආගන්ත්වා මහාපුරිසං පුච්ඡිංසු – ‘‘තුම්හෙහි, භන්තෙ, අන්ධකාරං කත’’න්ති. ‘‘ආම අයං ආචරියො මං අභිසපි, තස්මා මයා කත’’න්ති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජාපි ආගන්ත්වා මහාපුරිසං ‘‘තුම්හෙහි කතං, භන්තෙ’’ති? පුච්ඡි. ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘කස්මා භන්තෙ’’ති? ‘‘ඉමිනා අභිසපිතොම්හි, සචෙ මං එසො ඛමාපෙස්සති, සූරියං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති. රාජා ‘‘ඛමාපෙථ, භන්තෙ, එත’’න්ති ආහ. ඉතරො ‘‘මාදිසො ජාතිමා කිං එවරූපං චණ්ඩාලං ඛමාපෙස්සති? න ඛමාපෙමී’’ති.

මිනිසුන් රජමාළිගාවට ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, මුළු නගරයම නින්දෙන් පිබිදුණේ නැත, අරුණෝදය ද පෙනෙන්නට නැත, මෙය කුමක්ද?” යි විමසූහ. “එසේ නම් නගරය පරීක්ෂා කර බලන්න” යි රජු කීවේය. ඔවුන් පරීක්ෂා කර බලන කල කුම්භකාර ශාලාවෙහි තාපසවරුන් දෙදෙනෙකු දැක, “මෙය මොවුන්ගේ කාර්යයක් විය යුතුය” යි ගොස් රජුට දැන්වූහ. රජු විසින් “ඔවුන්ගෙන් විමසන්න” යි කී කල්හි, ඔවුහු පැමිණ ජාතිමන්ත තාපසයාගෙන්, “ඔබ වහන්සේලා අන්ධකාරය කළේ දැයි” විමසූහ. “මා කළේ නැත, මේ කූට, නින්දිත, මහා මායාවී ජටිලයා කළ දෙයකි, ඔහුගෙන් විමසන්න” යි ඔහු කීවේය. ඔවුහු මහා පුරුෂයා වෙත පැමිණ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අන්ධකාරය කළේ දැයි” විමසූහ. “එසේය, මේ ආචාර්යවරයා මට ශාප කළේය, ඒ නිසා මම එසේ කළෙමි” යි වදාළහ. ඔවුහු ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වූහ. රජු ද පැමිණ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෙය කළේ දැයි” මහා පුරුෂයාගෙන් විමසීය. “එසේය, මහරජ” යි වදාළහ. “ස්වාමීනි, ඒ මන්ද?” යි විමසූ කල, “මොහු මට ශාප කළේය, ඉදින් මොහු මගෙන් සමාව ගන්නේ නම් මම සූර්යයා මුදා හරින්නෙමි” යි වදාළහ. රජු “ස්වාමීනි, මෙතුමාගෙන් සමාව ගන්න” යි කීවේය. අනෙක් තැනැත්තා “මා වැනි උසස් ජාතිකයෙකු මෙබඳු චණ්ඩාලයෙකුගෙන් සමාව ගන්නේ කෙසේද? මම සමාව නොගන්නෙමි” යි කීවේය.

අථ නං මනුස්සා ‘‘න කිං ත්වං අත්තනො රුචියා ඛමාපෙස්සසී’’ති? වත්වා හත්ථෙසු ච පාදෙසු ච ගහෙත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ‘‘ඛමාපෙහී’’ති ආහංසු. සො නිස්සද්දො නිපජ්ජි. පුනපි නං ‘‘ඛමාපෙහී’’ති ආහංසු. තතො ‘‘ඛම මය්හං, ආචරියා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘අහං තාව තුය්හං ඛමිත්වා සූරියං විස්සජ්ජෙස්සාමි, සූරියෙ පන උග්ගතෙ තව සීසං සත්තධා ඵලිස්සතී’’ති වත්වා, ‘‘ඉමස්ස සීසප්පමාණං මත්තිකාපිණ්ඩං මත්ථකෙ ඨපෙත්වා එතං නදියා ගලප්පමාණෙ උදකෙ ඨපෙථා’’ති ආහ. මනුස්සා තථා අකංසු. එත්තාවතා සරට්ඨකං රාජබලං සන්නිපති. මහාපුරිසො සූරියං මුඤ්චි. සූරියරස්මි ආගන්ත්වා මත්තිකාපිණ්ඩං පහරි. සො සත්තධා භිජ්ජි. තාවදෙව සො නිමුජ්ජිත්වා එකෙන තිත්ථෙන උත්තරිත්වා පලායි. සත්ථා ඉමං වත්ථුං ආහරිත්වා, ‘‘ඉදානි තාව ත්වං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පරිභාසං ලභසි, පුබ්බෙපි ඉමං කොධං නිස්සාය රට්ඨතො පබ්බාජිතො’’ති අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා අථ නං ඔවදන්තො න ඛො තෙ තං තිස්ස පතිරූපන්තිආදිමාහ. නවමං.

එවිට මිනිස්සු, “ඔබ තමාගේ කැමැත්තෙන් සමාව නොගන්නේද?” යි පවසා ඔහුගේ දෑතින් සහ දෙපයින් අල්ලා මහා පුරුෂයාගේ පාමුල හොවා “සමාව ගන්න” යි කීහ. ඔහු නිශ්ශබ්දව වැතිර සිටියේය. නැවතත් “සමාව ගන්න” යි ඔවුහු කීහ. ඉන්පසු ඔහු “ආචාර්යයන් වහන්ස, මට සමාවන්න” යි කීවේය. මහා පුරුෂයා “මම පළමුව ඔබට සමාව දී සූර්යයා මුදා හරින්නෙමි, නමුත් සූර්යයා උදාවන විට ඔබේ හිස සත් කඩකට පැළෙනු ඇත” යි පවසා, “මොහුගේ හිස ප්‍රමාණයේ මැටි පිඩක් මොහුගේ හිස මත තබා, මොහු ගඟේ බෙල්ල දක්වා ජලය ඇති තැනක තබන්න” යි කීහ. මිනිස්සු එසේ කළහ. එපමණකින් මුළු රටම වැසියන් හා රජුගේ සේනාව රැස් වූහ. මහා පුරුෂයා සූර්යයා මුදා හැරියේය. සූර්ය රශ්මිය පැමිණ මැටි පිඩේ වැදුණි. එය සත් කඩකට පැළුණි. එසැනින් ඔහු ජලයේ ගිලී එක් තොටුපළකින් ගොඩට අවුත් පැන ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කතාව ගෙන හැර දක්වා, “තිස්ස, දැන් ඔබ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයේ නින්දා ලබන්නෙහිය, පෙරත් මේ ක්‍රෝධය නිසාම රටින් පිටුවහල් කරනු ලැබුවෙහිය” යි අනුසන්ධි ගලපා, පසුව ඔහුට අවවාද කරමින් “තිස්ස, එය ඔබට සුදුසු නැත” යනාදිය වදාළ සේක. නවවැනි සූත්‍රයයි.

10. ථෙරනාමකසුත්තවණ්ණනා

10. ථේරනාමක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

244. දසමෙ වණ්ණවාදීති ආනිසංසවාදී. යං අතීතං තං පහීනන්ති අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ ඡන්දරාගප්පහානෙන තං පහීනං නාම හොති. අනාගතන්ති අනාගතම්පි ඛන්ධපඤ්චකං තත්ථ ඡන්දරාගපටිනිස්සග්ගෙන පටිනිස්සට්ඨං නාම හොති[Pg.223]. සබ්බාභිභුන්ති සබ්බා ඛන්ධායතනධාතුයො ච තයො භවෙ ච අභිභවිත්වා ඨිතං. සබ්බවිදුන්ති තං වුත්තප්පකාරං සබ්බං විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතං. සබ්බෙසු ධම්මෙසූති තෙස්වෙව ධම්මෙසු තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි අනුපලිත්තං. සබ්බඤ්ජහන්ති තදෙව සබ්බං තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන ජහිත්වා ඨිතං. තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තන්ති තණ්හක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය විමුත්තියා විමුත්තං. දසමං.

244. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘වණ්ණවාදී’ යනු ආනිශංස පවසන්නා ය. ‘යං අතීතං තං පහීනං’ යනු අතීත පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් එය ප්‍රහීණ වූවක් නම් වේ. ‘අනාගතං’ යනු අනාගත පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ද ඡන්දරාගය අත්හැරීමෙන් එය අත්හළා වූවක් නම් වේ. ‘සබ්බාභිභුං’ යනු සියලු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සහ තුන් භවයන් අභිභවනය කොට සිටීමයි. ‘සබ්බවිදුං’ යනු ඉහත කී සියල්ල විදිත කොට ප්‍රකට කොට සිටීමයි. ‘සබ්බේසු ධම්මේසු’ යනු ඒ ධර්මයන්හිම තණ්හා හා දිට්ඨි නමැති ලේපයන්ගෙන් (ඇලීම්වලින්) නොතැවරුණු බවයි. ‘සබ්බඤ්ජහං’ යනු ඒ සියලු තේභූමක වෘත්තයන්හිම ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කොට ඒවා අත්හැර සිටීමයි. ‘තණ්හක්ඛයේ විමුත්තං’ යනු තණ්හාව ක්ෂය වූවා වූ නිවන අරමුණු කරගත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු තැනැත්තා ‘එකවිහාරී’ (හුදෙකලාව වසන්නා) යැයි වදාරමි. දසවැනි සූත්‍රයයි.

11. මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා

11. මහා කප්පින සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

245. එකාදසමෙ මහාකප්පිනොති එවංනාමකො අභිඤ්ඤාබලප්පත්තො අසීතිමහාසාවකානං අබ්භන්තරො මහාථෙරො. සො කිර ගිහිකාලෙ කුක්කුටවතීනගරෙ තියොජනසතිකං රජ්ජං අකාසි. පච්ඡිමභවිකත්තා පන තථාරූපං සාසනං සොතුං ඔහිතසොතො විචරති. අථෙකදිවසං අමච්චසහස්සපරිවුතො උය්‍යානකීළිකං අගමාසි. තදා ච මජ්ඣිමදෙසතො ජඞ්ඝවාණිජා තං නගරං ගන්ත්වා, භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා, ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරහත්ථා රාජකුලද්වාරං ගන්ත්වා, ‘‘රාජා උය්‍යානං ගතො’’ති සුත්වා, උය්‍යානං ගන්ත්වා, ද්වාරෙ ඨිතා, පටිහාරස්ස ආරොචයිංසු. අථ රඤ්ඤො නිවෙදිතෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාතිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ, ‘‘තාතා, කුතො ආගතත්ථා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘සාවත්ථිතො දෙවා’’ති. ‘‘කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජා’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘අත්ථි පන තුම්හාකං දෙසෙ කිඤ්චි සාසන’’න්ති? ‘‘අත්ථි, දෙව, න පන සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතු’’න්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙ සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදථා’’ති? ආහ. ‘‘බුද්ධොති දෙව වදාමා’’ති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා, ‘‘බුද්ධොති පදං අපරිමාණං, නාස්ස සක්කා පරිමාණං කාතු’’න්ති තස්මිංයෙව පසන්නො සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති? පුච්ඡි. ‘‘දෙව ධම්මරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති? පුච්ඡි. ‘‘සඞ්ඝරතනං දෙව උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං [Pg.224] දත්වා දින්නභාවං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා, ‘‘තාතා, දෙවියා සන්තිකං ගච්ඡථා’’ති පෙසෙසි. තෙසු ගතෙසු අමච්චෙ පුච්ඡි, ‘‘තාතා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? ‘‘දෙව තුම්හෙ කිං කත්තුකාමා’’ති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති. තෙ සබ්බෙපි ඝරං වා කුටුම්බං වා අනපලොකෙත්වා යෙ අස්සෙ ආරුය්හ ගතා, තෙහෙව නික්ඛමිංසු.

245. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘මහා කප්පිනෝ’ යනු මේ නම ඇති, අභිඥා බලයට පත්, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් අතරට අයත් මහා තෙරුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ ගිහි කාලයේදී කුක්කුටවතී නගරයෙහි යොදුන් තුන්සියයක් වූ රාජ්‍යය කළහ. අවසාන භවය වූ බැවින් උන්වහන්සේ එවන් වූ ශාසනික පුවතක් ඇසීමට කන් යොමු කරමින් (ඕහිතසෝතව) හැසිරෙති. එක් දිනක් ඇමතිවරු දහසක් පිරිවරා උයන් කෙළියට වැඩියහ. එකල්හි මධ්‍ය දේශයේ සිට පයින් ගමන් කරන වෙළෙන්දෝ ඒ නගරයට පැමිණ, වෙළඳ බඩු තැන්පත් කොට, “රජු බලන්නෙමු” යි පඬුරු අතැතිව රජ මාලිගාවේ දොරටුවට ගොස්, “රජු උයනට ගොස් ඇතැ” යි අසා, උයනට ගොස් දොරටුව අසල සිට දොරටුපාලයාට ඒ බව දැන්වූහ. රජුට දැන්වූ පසු රජු ඔවුන් කැඳවා, ඔවුන් පඬුරු පිළිගන්වා වැඳ සිටි කල්හි, “දරුවෙනි, කොහේ සිට ආවාහුද?” යි විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, සැවැත් නුවර සිට” යැයි කීහ. “ඔබේ රට සුභික්ෂද? රජු ධර්මිෂ්ඨද?” යි විමසූ කල, “එසේය දේවයන් වහන්ස” යි කීහ. “ඔබේ දේශයේ යම් විශේෂ පුවතක් තිබේද?” යි ඇසූහ. “දේවයන් වහන්ස, තිබේ, නමුත් කිලිටි මුඛයකින් (නොසේදූ කටින්) එය පැවසිය නොහැක” යි කීහ. රජු රන් කෙණ්ඩියකින් පැන් දුන්නේය. ඔවුහු මුඛය සෝදා දසබලයන් වහන්සේ දෙසට හැරී දොහොත් මුදුන් දී, “දේවයන් වහන්ස, අපේ දේශයෙහි බුද්ධ රත්නය පහළ විය” යි කීහ. රජුට ‘බුද්ධ’ යන වචනය ඇසූ පමණින් මුළු සිරුරම පීතියෙන් පිරී ගියේය. ඉන්පසු “දරුවෙනි, ‘බුද්ධ’ යැයි කීවාහුද?” යි ඇසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස, ‘බුද්ධ’ යැයි කීවෙමු” යි පැවසූහ. මෙසේ තෙවරක්ම කියවා, ‘බුද්ධ’ යන පදය අපරිමාණ බැවින් එහි ප්‍රමාණය කළ නොහැකියැයි සිතා ඒ කෙරෙහිම පැහැදී ලක්ෂයක් ධනය දී, “තව කුමන පුවතක් තිබේද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ධර්ම රත්නය පහළ විය” යි කීහ. එය අසා පෙර පරිදිම තෙවරක් ස්ථිර කරගෙන තවත් ලක්ෂයක් දී, “තව කුමන පුවතක් තිබේද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, සංඝ රත්නය පහළ විය” යි කීහ. එයත් අසා පෙර පරිදිම තෙවරක් ස්ථිර කරගෙන තවත් ලක්ෂයක් දී, ඒ බව පත්‍රයක ලියා, “දරුවෙනි, දේවිය වෙත යන්න” යි පිටත් කළේය. ඔවුන් ගිය පසු ඇමතිවරුන්ගෙන්, “දරුවෙනි, ලොව බුදුන් පහළ වී ඇත, ඔබ කුමක් කරන්නෙහුද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ කුමක් කිරීමට කැමතිද?” යි ඇසූහ. “මම පැවිදි වන්නෙමි” යි රජු කී කල, “අපි ද පැවිදි වන්නෙමු” යි කීහ. ඔවුන් සියල්ලෝම ගේදොර හෝ වස්තුව පිළිබඳව නොසලකා, යම් අසුන් පිට නැගී ආවාහුද, ඒ අසුන් පිටින්ම නික්ම ගියහ.

වාණිජා අනොජාදෙවියා සන්තිකං ගන්ත්වා පණ්ණං දස්සෙසුං. සා වාචෙත්වා ‘‘රඤ්ඤා තුම්හාකං බහූ කහාපණා දින්නා, කිං තුම්හෙහි කතං, තාතා’’ති? පුච්ඡි. ‘‘පියසාසනං දෙවි ආනීත’’න්ති. ‘‘අම්හෙපි සක්කා, තාතා, සුණාපෙතු’’න්ති. ‘‘සක්කා දෙවි, උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි පන වත්තුං න සක්කා’’ති. සා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතනයෙනෙව ආරොචෙසුං. සාපි සුත්වා උප්පන්නපාමොජ්ජා තෙනෙව නයෙන එකෙකස්මිං පදෙ තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පටිඤ්ඤාගණනාය තීණි තීණි කත්වා නවසතසහස්සානි අදාසි. වාණිජා සබ්බානිපි ද්වාදසසතසහස්සානි ලභිංසු. අථ නෙ ‘‘රාජා කහං, තාතා’’ති, පුච්ඡි. ‘‘පබ්බජිස්සාමීති නික්ඛන්තො දෙවී’’ති. ‘‘තෙන හි, තාතා, තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති තෙ උය්‍යොජෙත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං ගතානං අමච්චානං මාතුගාමෙ පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තුම්හෙ අත්තනො සාමිකානං ගතට්ඨානං ජානාථ අම්මා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ජානාම අය්‍යෙ, රඤ්ඤා සද්ධිං උය්‍යානකීළිකං ගතා’’ති. ආම ගතා, තත්ථ පන ගන්ත්වා, ‘‘බුද්ධො උප්පන්නො, ධම්මො උප්පන්නො, සඞ්ඝො උප්පන්නො’’ති සුත්වා, ‘‘දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති ගතා. ‘‘තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? ‘‘තුම්හෙ පන අය්‍යෙ කිං කත්තුකාමා’’ති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමි, න තෙහි වන්තවමනං ජිව්හග්ගෙ ඨපෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යදි එවං, මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති සබ්බා රථෙ යොජාපෙත්වා නික්ඛමිංසු.

වෙළෙන්දෝ අනෝජා දේවිය වෙත ගොස් හසුන පෙන්වූහ. ඇය එය කියවා, "දරුවනි, රජතුමා ඔබට බොහෝ කහවණු දී තිබේ, ඔබ කුමක් කළෙහිද?" යි ඇසුවාය. "දේවියනි, ප්‍රියජනක පණිවිඩයක් රැගෙන ආවෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "දරුවනි, අපටත් එය ඇසීමට හැකිද?" යි ඇසූ විට, "දේවියනි, හැකිය, නමුත් ආහාර අනුභව කළ කිලිටි මුඛයෙන් එය පැවසීම නුසුදුසුය" යි කීහ. ඇය රන් කෙන්ඩියකින් පැන් ලබා දුන්නාය. ඔවුහු මුඛය සෝදා රජතුමාට පැවසූ අයුරින්ම ඇයටද සැළ කළහ. ඇයද එය අසා මහත් ප්‍රීතියට පත්ව, එම ක්‍රමයෙන්ම එක පදයකට තෙවරක් බැගින් පොරොන්දු වී, පොරොන්දු වූ ප්‍රමාණය මෙන් තෙගුණයක් බැගින් කහවණු නව ලක්ෂයක් දුන්නාය. වෙළෙන්දෝ සියල්ලම දොළොස් ලක්ෂයක් කහවණු ලැබූහ. ඉක්බිති ඇය, "දරුවනි, රජතුමා කොහිද?" යි ඇසුවාය. "දේවියනි, මහණ වීමට නික්ම ගියහ" යි ඔවුහු කීහ. "දරුවනි, එසේ නම් ඔබ යන්න" යි ඔවුන් පිටත් කර යවා, රජතුමා සමඟ ගිය ඇමතිවරුන්ගේ බිරින්දෑවරුන් කැඳවා, "මව්වරුනි, ඔබලාගේ ස්වාමිපුරුෂයන් ගිය ස්ථානය ඔබ දන්නවාද?" යි ඇසුවාය. "ආර්යාවනි, දනිමු, රජතුමා සමඟ උයන් කෙළියට ගියහ" යි ඔවුහු කීහ. "එසේය, ගියහ. නමුත් එහි ගොස් 'බුදුන් උපන්නහ, දහම් උපන්නහ, සඟුන් උපන්නහ' යි අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වීමට ගියහ. ඔබ කුමක් කරන්නෙහිද?" යි ඇසුවාය. "ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේ කුමක් කිරීමට කැමතිද?" යි ඇසූ විට, "මම පැවිදි වන්නෙමි, ඔවුන් වමාරා දැමූ දෙය (ගිහි සැප) මම දිව අගින් හෝ නොතබමි" යි කීවාය. "ඉදින් එසේ නම්, අපිත් පැවිදි වන්නෙමු" යි සියල්ලෝම රථ පිළියෙළ කරගෙන නික්මුණහ.

රාජාපි අමච්චසහස්සෙන සද්ධිං ගඞ්ගාය තීරං පාපුණි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ගඞ්ගා පූරා හොති. අථ නං දිස්වා, ‘‘අයං ගඞ්ගා පූරා චණ්ඩමච්ඡාකිණ්ණා, අම්හෙහි සද්ධිං ආගතා දාසා වා මනුස්සා වා නත්ථි, යෙ නො නාවං වා උළුම්පං වා කත්වා දදෙය්‍යුං, එතස්ස පන සත්ථු ගුණා නාම හෙට්ඨා අවීචිතො උපරි යාව භවග්ගා පත්ථටා, සචෙ එස සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරපිට්ඨානි මා තෙමෙන්තූ’’ති උදකපිට්ඨෙන අස්සෙ පක්ඛන්දාපෙසුං[Pg.225]. එකඅස්සස්සාපි ඛුරපිට්ඨමත්තං න තෙමි, රාජමග්ගෙන ගච්ඡන්තා විය පරතීරං පත්වා පුරතො අඤ්ඤං මහානදිං පාපුණිංසු. තත්ථ අඤ්ඤා සච්චකිරියා නත්ථි, තාය එව සච්චකිරියාය තම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං අතික්කමිංසු. අථ තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමිංසු.

රජතුමා ද ඇමතිවරු දහසක් සමඟ ගංගා තීරයට පැමිණියේය. එකල ගංගාව ජලයෙන් පිරී තිබුණි. ඉක්බිති එය දැක, "මේ ගංගාව පිරී පවතී, රෞද්‍ර මත්ස්‍යයන්ගෙන් ගහනය. අපට ඔරුවක් හෝ පහුරක් සාදා දීමට අප සමඟ පැමිණි දාසයෝ හෝ මිනිස්සු මෙහි නැත. එහෙත් මේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ වනාහි යටින් අවීචියේ සිට උඩින් භවාග්‍රය දක්වා පැතිර පවතී. ඉදින් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වූවාහු නම්, මේ අසුන්ගේ කුර පතුල් නොතෙමේවා!" යි සත්‍ය ක්‍රියා කර දිය පිටින් අසුන් පන්නවා හැරියහ. එකදු අශ්වයකුගේ කුර පතුලක් පවා නොතෙමුණි. රජ මාවතක යන්නාක් මෙන් එතෙරට පැමිණ, ඉදිරියෙන් වූ තවත් මහ ගඟකට පැමිණියහ. එහිදී වෙනත් සත්‍ය ක්‍රියාවක් නොකොට, එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම යොදුන් අඩක් පළල ඒ ගඟ ද තරණය කළහ. ඉක්බිති තුන්වනුව චන්දභාගා නම් මහා නදියට පැමිණ, එයද එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම තරණය කළහ.

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගච්ඡතී’’ති දිස්වා, ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා, පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව පත්තචීවරං ගහෙත්වා, ආකාසෙ උප්පතිත්වා චන්දභාගාය නදියා තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථස්ස අභිමුඛෙ ඨානෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි, තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා ච ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විධාවන්තියො ඔලොකෙන්තා දසබලස්ස පුණ්ණචන්දසස්සිරිකං මුඛං දිස්වා, ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං පබ්බජිතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔනතා වන්දමානා ආගම්ම සත්ථාරං වන්දිංසු. රාජා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචිංසු. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ ඉමෙ චීවරදානස්ස දින්නත්තා අත්තනො චීවරානි ගහෙත්වාව ආගතා’’ති සුවණ්ණවණ්ණං හත්ථං පසාරෙත්වා, ‘‘එථ භික්ඛවො ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, චරථ බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති ආහ. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි, වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එදින අලුයම් කාලයේ මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලොව බලන සේක්, "අද මහාකප්පින රජතුමා යොදුන් තුන්සියයක් වූ රාජ්‍යය අත්හැර දහසක් ඇමතිවරුන් පිරිවරා මා සමීපයෙහි පැවිදි වීමට එන්නේය" යි දැක, "මම ඔවුන් පෙරගමන් කොට පිළිගැනීම සුදුසුය" යි සිතා, අලුයම ශරීර කෘත්‍ය නිමවා, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සාවත්ථි නුවර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, පසුබත පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී තමන් වහන්සේම පා සිවුරු ගෙන, අහසින් වැඩම කර චන්දභාගා නදී තීරයේ ඔවුන් එතෙර වන තොටුපළට අභිමුඛ ස්ථානයක වූ මහ නුග රුකක් මුල වැඩ සිටියහ. එහි පර්යංකයෙන් වැඩසිට ඉදිරියට එළඹි සිහියෙන් යුතුව සවණක් බුදු රැස් විහිදුවූහ. ඔවුහු ඒ තොටුපළෙන් එතෙර වෙමින්, මෙහාටත් එහාටත් විහිදෙන සවණක් බුදු රැස් දැක, දසබලයන් වහන්සේගේ පුන් සඳක් බඳු ශ්‍රී විභූතියෙන් යුත් මුහුණ දැක, "අපි යම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් උදෙසා පැවිදි වීමට ආවෙමුද, ඒකාන්තයෙන්ම මේ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේමය" යි දැකීමෙන්ම නිශ්චයට පැමිණ, දුටු තැන් පටන් නැමී වැඳගෙන අවුත් ශාස්තෘන් වහන්සේට වැන්දහ. රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වළලුකර අල්වා වැඳ ඇමතිවරුන් දහසක් සමඟ එකත්පසක හිඳගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට දහම් දෙසූහ. දේශනාව අවසානයේ සියල්ලෝම අර්හත් ඵලයේ පිහිටා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මොවුහු පෙර භවයන්හි සිවුරු පූජා කර ඇති බැවින් තමන්ටම අයත් සිවුරු ගෙනම පැමිණියහ" යි දැන, ස්වර්ණ වර්ණ හස්තය දිගු කොට, "මහණෙනි, මෙහි එන්න, ධර්මය ස්වාක්ඛාතය, දුක කෙළවර කිරීම පිණිස මැනවින් බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරෙන්න" යි වදාළහ. එයම ඒ ආයුෂ්මතුන්ගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව විය. ඔවුහු හැට වසක් පිරුණු තෙරවරුන් මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ.

අනොජාපි දෙවී රථසහස්සපරිවාරා ගඞ්ගාතීරං පත්වා රඤ්ඤො අත්ථාය ආභතං නාවං වා උළුම්පං වා අදිස්වා අත්තනො බ්‍යත්තතාය චින්තෙසි – ‘‘රාජා සච්චකිරියං කත්වා ගතො භවිස්සති, සො පන සත්ථා න කෙවලං තෙසංයෙව [Pg.226] අත්ථාය නිබ්බත්තො, සචෙ සො සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, අම්හාකං රථා මා උදකෙ නිමුජ්ජිංසූ’’ති උදකපිට්ඨෙ රථෙ පක්ඛන්දාපෙසි. රථානං නෙමිවට්ටිමත්තම්පි න තෙමි. දුතියතතියනදීපි තෙනෙව සච්චකාරෙන උත්තරමානායෙව නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සත්ථාරං අද්දස. සත්ථා ‘‘ඉමාසං අත්තනො සාමිකෙ පස්සන්තීනං ඡන්දරාගො උප්පජ්ජිත්වා මග්ගඵලානං අන්තරායං කරෙය්‍ය, සො එවං කාතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති යථා අඤ්ඤමඤ්ඤෙ න පස්සන්ති, තථා අකාසි. තා සබ්බාපි තිත්ථතො උත්තරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තාසං ධම්මං කථෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බාපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පස්සිංසු. සත්ථා ‘‘උප්පලවණ්ණා ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. ථෙරී ආගන්ත්වා සබ්බා පබ්බාජෙත්වා ආදාය භික්ඛුනීනං උපස්සයං ගතා. සත්ථා භික්ඛුසහස්සං ගහෙත්වා ආකාසෙන ජෙතවනං අගමාසි. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘මහාකප්පිනොති එවං නාමකො අභිඤ්ඤාබලප්පත්තො අසීතිමහාසාවකානං අබ්භන්තරො මහාථෙරො’’ති.

අනෝජා දේවිය ද දහසක් රථ පිරිවරා ගංගා තීරයට පැමිණ, රජතුමා වෙනුවෙන් ගෙන එන ලද ඔරුවක් හෝ පහුරක් නොදැක තම බුද්ධිමත් බවින් මෙසේ සිතුවාය - "රජතුමා සත්‍ය ක්‍රියාවක් කර යන්නට ඇත. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් සඳහාම පමණක් උපන් කෙනෙකු නොවේ. ඉදින් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වූවාහු නම්, අපගේ රථ ජලයේ නොගිලෙත්වා!" යි රථ දිය පිට පන්නවා හැරියාය. රථවල නිම් වළලු පවා නොතෙමුණි. දෙවන හා තෙවන ගංගාවන් ද එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම තරණය කරමින් නුග රුක මුල සිටි ශාස්තෘන් වහන්සේ දුටුවාය. "මොවුන් තමන්ගේ ස්වාමිපුරුෂයන් දකින විට ඇති වන ඇල්ම මාර්ග ඵල ලැබීමට බාධාවක් විය හැකිය" යි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ එකිනෙකා නොපෙනෙන සේ සැළැස්වූහ. ඒ සියල්ලෝම තොටුපළෙන් එතෙර වී දසබලයන් වහන්සේට වැඳ හිඳගත්තහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට දහම් දෙසූහ. දේශනාව අවසානයේ සියල්ලෝම සෝවාන් ඵලයේ පිහිටි පසු එකිනෙකා දුටහ. "උප්පලවණ්ණාව එත්වා" යි ශාස්තෘන් වහන්සේ සිතූහ. තෙරණිය වැඩම කර සියල්ලන් පැවිදි කරවා භික්ෂුණී ආරාමයට රැගෙන ගියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන් දහස ද පිරිවරාගෙන අහසින් ජේතවනයට වැඩම කළහ. මෙය අරභයා මෙසේ කියන ලදී - "මහාකප්පින යනු මෙබඳු නමක් ඇති, අභිඥා බලයට පත්, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් අතරට ඇතුළත් වූ මහා තේර නමකි" යනුයි.

ජනෙතස්මින්ති ජනිතෙ පජායාති අත්ථො. යෙ ගොත්තපටිසාරිනොති යෙ ‘‘මයං වාසෙට්ඨා ගොතමා’’ති ගොත්තං පටිසරන්ති පටිජානන්ති, තෙසං ඛත්තියො සෙට්ඨොති අත්ථො. විජ්ජාචරණසම්පන්නොති අට්ඨහි විජ්ජාහි චෙව පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන ච සමන්නාගතො. තපතීති විරොචති. ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණොති ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො තපති විරොචති. තස්මිං පන ඛණෙ කාලුදායිත්ථෙරො දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො අවිදූරෙ නිසින්නො හොති. බුද්ධො තපතීති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො විරොචති. සබ්බමඞ්ගලගාථා කිරෙසා. භාතිකරාජා කිර එකං පූජං කාරෙත්වා ආචරියකං ආහ – ‘‘තීහි රතනෙහි අමුත්තං එකං ජයමඞ්ගලං වදථා’’ති. සො තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා ඉමං ගාථං වදන්තො ‘‘දිවා තපති ආදිච්චො’’ති වත්වා අත්ථඞ්ගමෙන්තස්ස සූරියස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘රත්තිමාභාති චන්දිමා’’ති, උට්ඨහන්තස්ස චන්දස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘සන්නද්ධො ඛත්තියො තපතී’’ති රඤ්ඤො අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. ‘‘බුද්ධො තපති තෙජසා’’ති වත්වා පන මහාචෙතියස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. අථ නං රාජා ‘‘මා හත්ථං ඔතාරෙහී’’ති උක්ඛිත්තස්මිංයෙව හත්ථෙ සහස්සං ඨපෙසි. එකාදසමං.

"ජනිතස්මිං" යනු උපන් සත්ව සමූහයා අතර යන අර්ථයයි. "යේ ගොත්තපටිසාරිනෝ" යනු "අපි වාසෙට්ඨයෝ වෙමු, ගෝතමයෝ වෙමු" යයි යම් කෙනෙක් ගෝත්‍රය අනුව යමින් ප්‍රතිඥා දෙත්ද, ඔවුන් අතර ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යන අර්ථයයි. "විජ්ජාචරණසම්පන්නෝ" යනු අෂ්ට විද්‍යාවන්ගෙන් සහ පසළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වූ තැනැත්තායි. "තපති" යනු බබළයි යන්නයි. "ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණෝ" යනු රහත් බ්‍රාහ්මණයා ද්විවිධ ධ්‍යානයන්ගෙන් ධ්‍යාන වඩමින් බබළයි, විරාජමාන වෙයි යන්නයි. ඒ මොහොතේ කාලුදායි තෙරුන් වහන්සේ ද්විවිධ ධ්‍යානයෙන් ධ්‍යාන වඩමින් නුදුරින් වැඩසිටියහ. "බුද්ධෝ තපති" යනු සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ බබළති යන්නයි. මෙය සියලු මංගල්‍යයන් සඳහා වන ගාථාවකි. භාතික රජතුමා එක්තරා පූජාවක් පවත්වා සිය ආචාර්යවරයාට මෙසේ කීවේය: "රත්නත්‍රයෙන් බැහැර නොවන එක් ජය මංගල්‍යයක් පවසනු මැනවි." ඒ ආචාර්යවරයා ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය මෙනෙහි කොට මෙම ගාථාව පවසමින්, "දිවා තපති ආදිච්චෝ" (හිරු දහවල බබළයි) යයි පවසා බැස යන සූර්යයාට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දේය. "රත්තිමාභාති චන්දිමා" (සඳ රැයෙහි බබළයි) යයි පවසා උදාවන චන්ද්‍රයාට වැන්දේය. "සන්නද්ධෝ ඛත්තියෝ තපති" (සන්නද්ධ වූ ක්ෂත්‍රියයා බබළයි) යයි පවසා රජුට වැන්දේය. "ඣායී තපති බ්‍රාහ්මණෝ" (ධ්‍යාන වඩන බ්‍රාහ්මණයා බබළයි) යයි පවසා භික්ෂු සංඝයාට වැන්දේය. "බුද්ධෝ තපති තේජසා" (බුදුරජාණන් වහන්සේ තේජසින් බබළති) යයි පවසා මහා චෛත්‍යයට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දේය. එවිට රජතුමා "දෑත් පහතට නොහෙළන්න" යයි පවසා එසවූ දෑතේම කහවණු දහසක් තැබීය. එකොළොස්වැන්නයි.

12. සහායකසුත්තවණ්ණනා

12. සහායක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

246. ද්වාදසමෙ [Pg.227] චිරරත්තංසමෙතිකාති දීඝරත්තං සංසන්දිත්වා සමෙත්වා ඨිතලද්ධිනො. තෙ කිර පඤ්චජාතිසතානි එකතොව විචරිංසු. සමෙති නෙසං සද්ධම්මොති ඉදානි ඉමෙසං අයං සාසනධම්මො සංසන්දති සමෙති. ධම්මෙ බුද්ධප්පවෙදිතෙති බුද්ධෙන පවෙදිතෙ ධම්මෙ එතෙසං සාසනධම්මො සොභතීති අත්ථො. සුවිනීතා කප්පිනෙනාති අත්තනො උපජ්ඣායෙන අරියප්පවෙදිතෙ ධම්මෙ සුට්ඨු විනීතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ද්වාදසමං.

246. දොළොස්වැන්නෙහි "චිරරත්තං සමේතිකා" යනු දීර්ඝ කාලයක් එක්ව වාසය කොට එකම මතයක සිටි අයයි. ඔවුන් පන්සියයක් ජාතීන් මුළුල්ලේ එක්ව සැරිසැරූ බව කියනු ලැබේ. "සමේති නේසං සද්ධම්මෝ" යනු දැන් මොවුන්ට මේ ශාසන ධර්මය ගැළපෙයි, එකඟ වෙයි යන්නයි. "ධම්මේ බුද්ධප්පවේදිතේ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි මොවුන්ගේ ශාසන පිළිවෙත බබළයි යන අර්ථයයි. "සුවිනීතා කප්පිනේනා" යනු තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින් ආර්ය ප්‍රවේදිත ධර්මයෙහි මැනවින් හික්මවන ලද්දෝ යන්නයි. සෙසු පද සියලු තැන පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. දොළොස්වැන්නයි.

භික්ඛුසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භික්ඛු සංයුක්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ඉති සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

මෙය සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

නිදානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිදානවග්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.