Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác.

Saṃyuttanikāye

Kinh Tương Ưng Bộ

Nidānavagga-aṭṭhakathā

Chú giải Phẩm Nhân Duyên

1. Nidānasaṃyuttaṃ

1. Tương Ưng Nhân Duyên

1. Buddhavaggo

1. Phẩm Phật

1. Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā

1. Sớ giải Kinh Duyên Khởi

1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti – nidānavagge paṭhamaṃ paṭiccasamuppādasuttaṃ. Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti, ettha tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi ‘‘yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavane’’ti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle ca dhammaṃ bhāsati. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte, avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhūpagatoti bhikkhū’’tiādinā (pārā. 45; vibha. 510) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi, abhāsi, sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha – ‘‘āmantayāmi [Pg.2] vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave’’ti. Pakkosanepi. Yathāha – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11). Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ. Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu, bhikkhanadhammatāguṇayuttopi bhikkhane sādhukāritāguṇayuttopīti saddavidū maññanti. Tena ca tesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitavuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano abhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena nesaṃ vacanena sotukamyataṃ janeti, teneva ca sambodhanatthena sādhukaṃ manasikārepi niyojeti. Sādhukaṃ manasikārāyattā hi sāsanasampatti.

1. Evaṃ me sutanti – Kinh Duyên Khởi là kinh đầu tiên trong Phẩm Nhân Duyên. Ở đây, đây là phần giải thích tuần tự từng từ. Trong câu tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi, ở đây tatra là từ chỉ rõ nơi chốn và thời gian. Thật vậy, nó chỉ rõ "vào thời điểm mà ngài an trú, tại thời điểm đó; và tại Tịnh xá Kỳ Viên mà ngài an trú, tại Tịnh xá Kỳ Viên đó". Hoặc nó chỉ rõ nơi chốn và thời gian thích hợp để thuyết giảng. Vì Đức Thế Tôn không thuyết Pháp ở nơi chốn và thời gian không thích hợp. Câu "Này Bāhiya, chưa phải thời..." (Ud. 10) là bằng chứng cho điều này. Kho là một tiểu từ chỉ để điền vào cho đủ câu, hoặc có nghĩa nhấn mạnh hay chỉ thời gian ban đầu. Bhagavā là từ chỉ bậc đáng tôn kính trong thế gian. Bhikkhū là từ chỉ những người thích hợp để nghe pháp thoại. Hơn nữa, ở đây ý nghĩa của từ này nên được hiểu theo phương pháp đã nêu: "Vị ấy là Tỳ khưu vì là người khất thực (bhikkhako), vị ấy là Tỳ khưu vì đã thực hành hạnh khất thực (bhikkhācariyaṃ ajjhūpagato)" (Pārā. 45; Vibha. 510). Āmantesi có nghĩa là: ngài đã gọi, ngài đã nói, ngài đã làm cho hiểu rõ; đây là ý nghĩa ở đây. Nhưng ở nơi khác, nó cũng có nghĩa là làm cho biết. Như ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố cho các ngươi; này các Tỳ khưu, Ta cho các ngươi biết". Nó cũng có nghĩa là gọi đến. Như ngài đã nói: "Này Tỳ khưu, hãy đến đây, hãy nhân danh ta gọi Sāriputta" (A. Ni. 9.11). Bhikkhavo là từ chỉ cách thức gọi. Và từ này được nói ra vì nó được hình thành từ sự kết hợp với các phẩm chất như bản chất khất thực. Thật vậy, các nhà ngữ học cho rằng Tỳ khưu là người có phẩm chất là bản chất khất thực, cũng là người có phẩm chất là đặc tính khất thực, và cũng là người có phẩm chất thực hành tốt việc khất thực. Và bằng lời nói đó, được hình thành từ sự kết hợp với các phẩm chất như bản chất khất thực, khi chỉ ra lối sống được thực hành bởi những người cao và thấp, ngài đã chế ngự được sự kiêu mạn và sự tự ti. Và bằng lời nói "Này các Tỳ khưu", đi trước bởi ánh mắt và trái tim từ bi, lan tỏa, dịu dàng, ngài làm cho họ hướng về mình, và cũng bằng lời nói ấy, vốn chỉ ra ý muốn nói, ngài tạo ra nơi họ ý muốn nghe, và cũng bằng ý nghĩa kêu gọi đó, ngài hướng họ đến việc tác ý một cách khéo léo. Vì sự thành tựu của giáo pháp phụ thuộc vào việc tác ý một cách khéo léo.

Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā, parisāya jeṭṭhā bhikkhū paṭhamaṃ uppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusantikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattāti. Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato. Visesato ca ekacce bhikkhūyeva sandhāya ayaṃ desanāpīti evaṃ āmantesi.

Nếu hỏi: "Tại sao Đức Thế Tôn chỉ gọi các Tỳ khưu, trong khi cũng có mặt các vị trời và người khác?" (Câu trả lời là:) Vì họ là những vị trưởng thượng, cao quý, gần gũi, và luôn có mặt. Thật vậy, bài pháp của Đức Thế Tôn là dành cho tất cả hội chúng. Trong hội chúng, các Tỳ khưu là trưởng thượng vì họ xuất hiện trước tiên; họ cao quý, bắt đầu từ đời sống không gia đình, vì họ noi theo hạnh của bậc Đạo sư và vì họ là những người tiếp nhận toàn bộ giáo pháp; họ gần gũi vì trong số những người ngồi đó, họ ở gần bậc Đạo sư; họ luôn có mặt vì họ thường xuyên ở bên cạnh bậc Đạo sư. Hơn nữa, họ là những pháp khí cho bài pháp vì sự hiện hữu của việc thực hành đúng theo lời chỉ dạy. Và đặc biệt, ngài đã gọi như vậy vì bài pháp này cũng nhắm đến một số Tỳ khưu nhất định.

Kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti. Te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya aṭṭhuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ, na vā gaṇheyyuṃ, tena nesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.

Lại nữa, vì mục đích gì mà Đức Thế Tôn, khi thuyết Pháp, trước tiên lại gọi các Tỳ khưu, chứ không thuyết Pháp ngay? Để làm phát sinh chánh niệm. Các Tỳ khưu có thể đang ngồi đó suy nghĩ về việc khác, hoặc với tâm tán loạn, hoặc đang quán chiếu Pháp, hoặc đang tác ý về đề mục thiền định. Nếu Pháp được thuyết mà không gọi họ trước, vì không thể nhận ra "bài pháp này được thuyết với nhân duyên gì, với nguyên nhân gì, với sự kiện gì phát sinh", họ có thể hiểu sai, hoặc không hiểu gì cả. Do đó, để làm phát sinh chánh niệm nơi họ, Đức Thế Tôn trước tiên gọi họ rồi sau đó mới thuyết Pháp.

Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā bhikkhū ālapati. ‘‘Bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā hi ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti [Pg.3] paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, ‘‘bhadante’’ti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi, te. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ patiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti, bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca. Ettāvatā yaṃ āyasmatā ānandena atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesappaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.

"Bhadante" (Bạch Thế Tôn) là một lời nói tôn kính, hoặc là sự đáp lời bậc Đạo sư. Hơn nữa, ở đây, khi nói "Này các Tỳ khưu", Đức Thế Tôn gọi các Tỳ khưu. Khi nói "Bạch Thế Tôn", các Tỳ khưu ấy gọi lại Đức Thế Tôn. Thật vậy, Đức Thế Tôn nói trước bằng từ "Này các Tỳ khưu", họ đáp lại bằng từ "Bạch Thế Tôn". Bằng từ "Này các Tỳ khưu", ngài làm cho họ đáp lời; bằng từ "Bạch Thế Tôn", họ đáp lời. Te bhikkhū (các Tỳ khưu ấy) là những vị mà Đức Thế Tôn đã gọi. Bhagavato paccassosuṃ (đã vâng đáp Đức Thế Tôn) có nghĩa là: họ đã lắng nghe lời gọi của Đức Thế Tôn, họ đã hướng về và lắng nghe, họ đã chấp nhận, họ đã tiếp nhận. Bhagavā etadavoca (Đức Thế Tôn đã nói điều này) có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã nói toàn bộ bài kinh này, điều sẽ được nói bây giờ. Đến đây, phần giải thích ý nghĩa của đoạn dẫn nhập, vốn được Tôn giả Ānanda nói ra để dễ dàng thâm nhập bài kinh này – một bài kinh đầy đủ cả văn và nghĩa, chỉ rõ sự sâu xa của trí tuệ thuyết pháp của các vị Phật, và được trang hoàng bằng việc chỉ rõ thời gian, nơi chốn, người thuyết và hội chúng – đã được hoàn tất.

Idāni paṭiccasamuppādaṃ votiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa saṃvaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicāressāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti. Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva katheti, seyyathidaṃ – dasabalasuttantahārako candopama-vīṇopama-sammappadhāna-iddhipāda-indriyabala-bojjhaṅgamaggaṅga-suttantahārakoti evamādīni, tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

Bây giờ, đã đến lúc giải thích bài kinh đã được Đức Thế Tôn trình bày theo phương pháp bắt đầu bằng "Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng về Duyên khởi...". Và phần sớ giải kinh này, vì khi được nói ra sau khi đã xem xét cách trình bày kinh (suttanikkhepa), nó sẽ trở nên rõ ràng, do đó, trước tiên chúng ta sẽ xem xét cách trình bày kinh. Thật vậy, có bốn cách trình bày kinh: do tự ý muốn (attajjhāsayo), do ý muốn của người khác (parajjhāsayo), do câu hỏi (pucchāvasiko), và do sự kiện phát sinh (aṭṭhuppattiko). Trong số đó, những kinh mà Đức Thế Tôn thuyết giảng chỉ do tự ý muốn của mình, không được người khác thỉnh cầu, chẳng hạn như: tập hợp các kinh về Mười Lực, tập hợp các kinh Candopama (Ví như mặt trăng), Vīṇopama (Ví như cây đàn), Sammappadhāna (Chánh cần), Iddhipāda (Thần túc), Indriya (Căn), Bala (Lực), Bojjhaṅga (Giác chi), Maggaṅga (Đạo chi), và những kinh tương tự; cách trình bày của những kinh này là do tự ý muốn.

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā. Yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti (saṃ. ni. 4.121; ma. ni. 3.416) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ nijjhānakkhamaṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca apekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni, seyyathidaṃ – cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, anattalakkhaṇasuttaṃ, āsīvisopamasuttaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti, evamādīni, tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết giảng theo khuynh hướng của người khác, sau khi đã xem xét khuynh hướng, sự kham nhẫn, tâm ý, sự hướng nguyện, và khả năng giác ngộ của họ, như (trong trường hợp): “Quả thật, các pháp làm cho giải thoát của Rāhula được chín muồi đã thuần thục. Ta nên huấn luyện Rāhula thêm nữa trong sự đoạn tận các lậu hoặc.” (Sđd), ví như: kinh Cūḷarāhulovāda (Tiểu kinh Giáo giới La-hầu-la), kinh Mahārāhulovāda (Đại kinh Giáo giới La-hầu-la), kinh Dhammacakkappavattana (kinh Chuyển Pháp Luân), kinh Anattalakkhaṇa (kinh Vô Ngã Tướng), kinh Āsīvisopama (kinh Ví dụ con rắn độc), kinh Dhātuvibhaṅga (kinh Phân biệt Giới), và những kinh tương tự. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo khuynh hướng của người khác (parajjhāsayanikkhepo).

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgā supaṇṇā gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṃsādayo devā mahābrahmāti evamādayo ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgāti, bhante, vuccanti – (saṃ. ni. 5.202) nīvaraṇā nīvaraṇāti, bhante, vuccanti – ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 183) nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni [Pg.4] kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta, mārasaṃyutta, brahmasaṃyutta, sakkapañha, cūḷavedalla, mahāvedalla, sāmaññaphalaāḷavaka, sūciloma, kharalomasuttādīni, tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

Lại nữa, sau khi đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, bốn chúng, bốn giai cấp, các loài rồng (nāga), kim xí điểu (supaṇṇa), càn-thát-bà (gandhabba), a-tu-la (asura), dạ-xoa (yakkha), các vị Đại vương, các vị trời như chư thiên ở cõi Ba mươi ba (Tāvatiṃsa), và các vị Đại Phạm thiên, v.v., đã hỏi các câu hỏi theo phương cách như sau: “Bạch Thế Tôn, được gọi là ‘giác chi, giác chi’ – (Sđd) Bạch Thế Tôn, được gọi là ‘triền cái, triền cái’ – Bạch Thế Tôn, có phải đây là năm thủ uẩn không? – Ở đây, tài sản cao quý nhất của con người là gì?” (Sđd). Những bài kinh đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng khi được hỏi như vậy, như Tương Ưng Giác Chi (Bojjhaṅgasaṃyutta) v.v., hoặc những kinh khác như Tương Ưng Chư Thiên (Devatāsaṃyutta), Tương Ưng Ma (Mārasaṃyutta), Tương Ưng Phạm Thiên (Brahmasaṃyutta), kinh Đế Thích Sở Vấn (Sakkapañha), kinh Tiểu Dụ (Cūḷavedalla), kinh Đại Dụ (Mahāvedalla), kinh Sa Môn Quả (Sāmaññaphala), kinh Dạ Xoa Āḷavaka, kinh Sūciloma, kinh Kharaloma, v.v. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo câu hỏi (pucchāvasikanikkhepo).

Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ. Cūḷasīhanādasuttaṃ puttamaṃsūpamaṃ dārukkhandhūpamaṃ aggikkhandhūpamaṃ pheṇapiṇḍūpamaṃ pāricchattakūpamanti evamādīni, tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết giảng tùy thuộc vào một nguyên nhân đã phát sinh, ví như: kinh Thừa Tự Pháp (Dhammadāyāda), kinh Tiểu Sư Tử Hống (Cūḷasīhanāda), kinh Ví Dụ Thịt Con (Puttamaṃsūpama), kinh Ví Dụ Khúc Gỗ (Dārukkhandhūpama), kinh Ví Dụ Đống Lửa (Aggikkhandhūpama), kinh Ví Dụ Bọt Nước (Pheṇapiṇḍūpama), kinh Ví Dụ Cây San Hô (Pāricchattakūpama), và những kinh tương tự. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo sự kiện phát sinh (aṭṭhuppattikanikkhepo).

Evametesu catūsu nikkhepesu imassa paṭiccasamuppādasuttassa parajjhāsayo nikkhepo. Parapuggalajjhāsayavasena hidaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katamesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasenāti? Ugghaṭitaññūnaṃ. Cattāro hi puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti. Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto, kalyāṇamitte sevato, bhajato, payirupāsato, anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato, bahumpi dhārayato, bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo. Iti imesu catūsu puggalesu ugghaṭitaññūpuggalānaṃ ajjhāsayavasena idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ.

Như vậy, trong bốn cách sắp xếp này, sự sắp xếp của kinh Duyên Khởi (Paṭiccasamuppādasutta) này là theo khuynh hướng của người khác (parajjhāsayo). Vì rằng kinh này đã được Đức Thế Tôn trình bày theo khuynh hướng của những người khác. Theo khuynh hướng của những hạng người nào? Của những người có trí tuệ lãnh hội nhanh (ugghaṭitaññū). Quả thật, có bốn hạng người: người có trí tuệ lãnh hội nhanh (ugghaṭitaññū), người có trí tuệ lãnh hội qua giải thích rộng (vipañcitaññū), người có thể được dẫn dắt (neyyo), và người tối đa chỉ học được văn cú (padaparamo). Trong đó, người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp ngay khi vừa được nghe đề mục, người ấy được gọi là người có trí tuệ lãnh hội nhanh. Người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp khi ý nghĩa của điều được nói một cách tóm tắt được giải thích rộng ra, người ấy được gọi là người có trí tuệ lãnh hội qua giải thích rộng. Người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp một cách tuần tự qua việc học thuộc, hỏi han, tác ý như lý, và gần gũi, thân cận, hầu hạ các bậc thiện hữu, người ấy được gọi là người có thể được dẫn dắt. Người nào dù nghe nhiều, ghi nhớ nhiều, đọc tụng nhiều, cũng không thể liễu ngộ Chánh pháp trong kiếp sống ấy, người ấy được gọi là người tối đa chỉ học được văn cú. Như vậy, trong bốn hạng người này, kinh này được trình bày theo khuynh hướng của những người có trí tuệ lãnh hội nhanh.

Tadā kira pañcasatā janapadavāsikā bhikkhū sabbeva ekacarā dvicarā ticarā catucarā pañcacarā sabhāgavuttino dhutaṅgadharā āraddhavīriyā yuttayogā vipassakā saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ paccayākāradesanaṃ patthayamānā sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, vanditvā, rattakambalasāṇiyā parikkhipamānā viya desanaṃ paccāsīsamānā parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā idaṃ suttaṃ ārabhi. Yathā hi cheko cittakāro aparikammakatabhittiṃ labhitvā, na āditova rūpaṃ samuṭṭhāpesi, mahāmattikalepādīhi pana bhittiparikammaṃ tāva katvā, kataparikammāya [Pg.5] bhittiyā rūpaṃ samuṭṭhāpeti, kataparikammaṃ pana bhittiṃ labhitvā, bhittiparikammabyāpāraṃ akatvā, raṅgajātāni yojetvā, vaṭṭikaṃ vā tūlikaṃ vā ādāya rūpameva samuṭṭhāpeti, evameva bhagavā akatābhinivesaṃ ādikammikakulaputtaṃ labhitvā nāssa āditova arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati, sīlasamādhikammassakatādiṭṭhisampadāya pana yojento pubbabhāgapaṭipadaṃ tāva ācikkhati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

Tương truyền, vào lúc ấy, có năm trăm vị tỳ-khưu ở tại một miền quê, tất cả đều là những vị sống một mình, hai mình, ba mình, bốn mình, năm mình, có lối sống tương đồng, thọ trì các hạnh đầu-đà, tinh tấn, chuyên cần tu tập, là những vị hành thiền minh sát. Với lòng mong mỏi được nghe bài pháp về duyên khởi, một bài pháp vi tế, sâu sắc, và trình bày về tánh không, các vị ấy đã đến đảnh lễ Đức Thế Tôn vào buổi chiều, sau khi vái chào, các vị ngồi vây quanh, trông chờ bài pháp như thể đang giăng một tấm màn bằng len màu đỏ. Dựa theo khuynh hướng của các vị ấy, Đức Thế Tôn đã bắt đầu bài kinh này. Ví như một họa sĩ tài ba, khi có được một bức tường chưa được chuẩn bị, ông không vẽ hình ngay từ đầu, mà trước tiên ông chuẩn bị bức tường bằng cách trát các lớp đất sét lớn, v.v., rồi mới vẽ hình lên bức tường đã được chuẩn bị. Nhưng khi có được một bức tường đã được chuẩn bị, ông không cần phải bận tâm chuẩn bị tường nữa, mà chỉ cần pha màu, lấy cọ lớn hoặc cọ nhỏ và vẽ hình ngay. Cũng vậy, Đức Thế Tôn, khi gặp một thiện gia nam tử mới tu, chưa có sự chuyên tâm, Ngài không giảng ngay từ đầu về đặc tính của minh sát, vốn là nền tảng của A-la-hán quả, một pháp vi tế, sâu sắc, và trình bày về tánh không. Thay vào đó, Ngài trước tiên giảng dạy về phần thực hành sơ khởi, hướng dẫn vị ấy đến sự thành tựu về giới, định, và chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp. Về điều này, có lời dạy rằng:

‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā. Yato kho te, bhikkhu, sīlañca suvisuddhaṃ bhavissati diṭṭhi ca ujukā. Tato tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya cattāro satipaṭṭhāne tividhena bhāveyyāsi. Katame cattāro? Idha tvaṃ, bhikkhu, ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Bahiddhā vā kāye…pe… ajjhattabahiddhā vā kāye…pe… dhammesu dhammānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Yato kho tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ tividhena bhāvessasi, tato tuyhaṃ, bhikkhu, yā ratti vā divaso vā āgamissati, vuddhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu, no parihānī’’ti (saṃ. ni. 5.369).

“Này Tỳ-khưu, vì vậy, ở đây, trước hết thầy hãy thanh lọc các thiện pháp. Và đâu là sự khởi đầu của các thiện pháp? Đó là giới hoàn toàn trong sạch và tri kiến ngay thẳng. Này Tỳ-khưu, khi nào giới của thầy được hoàn toàn trong sạch và tri kiến được ngay thẳng, khi ấy, này Tỳ-khưu, nương vào giới, an trú trong giới, thầy hãy tu tập bốn niệm xứ theo ba phương diện. Bốn niệm xứ nào? Ở đây, này Tỳ-khưu, thầy hãy sống quán thân trên thân ở nội phần, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời. Hoặc quán thân trên thân ở ngoại phần... hoặc quán thân trên thân ở cả nội phần và ngoại phần... hoặc sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời. Này Tỳ-khưu, khi nào thầy nương vào giới, an trú trong giới, tu tập bốn niệm xứ này như vậy theo ba phương diện, thì này Tỳ-khưu, dù đêm hay ngày trôi qua, thầy chỉ có thể mong đợi sự tăng trưởng trong các thiện pháp, chứ không bị suy giảm.” (Sđd).

Evaṃ ādikammikakulaputtassa sīlakathāya parikammaṃ kathetvā, arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati.

Như vậy, sau khi thuyết giảng sự chuẩn bị sơ khởi bằng giới thoại cho thiện gia nam tử sơ cơ, Ngài chỉ dạy đặc tướng của minh sát là pháp tánh không, tế nhị, vi tế, là nền tảng gần của A-la-hán quả.

Parisuddhasīlaṃ pana āraddhavīriyaṃ yuttayogaṃ vipassakaṃ labhitvā, nāssa pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati, ujukameva pana arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati. Ime pañcasatā bhikkhū pubbabhāgapaṭipadaṃ parisodhetvā ṭhitā sudhantasuvaṇṇasadisā suparimajjitamaṇikkhandhasannibhā, eko lokuttaramaggova nesaṃ anāgato. Iti tassāgamanatthāya satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ apekkhamāno idaṃ suttaṃ ārabhi.

Mặt khác, khi gặp được vị hành giả minh sát có giới trong sạch, có tinh tấn đã được khởi sự, chuyên cần trong sự nỗ lực, Ngài không chỉ dạy cho vị ấy về phần thực hành sơ khởi, mà thật ra Ngài chỉ dạy thẳng đặc tướng của minh sát là pháp tánh không, tế nhị, vi tế, là nền tảng gần của A-la-hán quả. Năm trăm vị Tỳ khưu này đã đứng vững sau khi thanh lọc phần thực hành sơ khởi, giống như vàng ròng đã được luyện kỹ, tương tự như khối ngọc đã được mài giũa kỹ lưỡng, chỉ có một con đường siêu thế là chưa đến với họ. Vì vậy, với mục đích để cho con đường ấy đến, bậc Đạo Sư, trong khi xem xét đến khuynh hướng của họ, đã bắt đầu bài kinh này.

Tattha [Pg.6] paṭiccasamuppādanti paccayākāraṃ. Paccayākāro hi aññamaññaṃ paṭicca sahite dhamme uppādeti. Tasmā paṭiccasamuppādoti vuccati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggato gahetabbo.

Trong đó, ‘Paṭiccasamuppāda’ (Lý Duyên Khởi) có nghĩa là trạng thái của duyên. Thật vậy, trạng thái của duyên, do duyên vào nhau, làm cho các pháp đồng sanh được phát sanh. Do đó, nó được gọi là ‘Paṭiccasamuppāda’. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được lấy từ bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo).

Voti ayaṃ vo-saddo paccatta-upayogakaraṇa-sampadāna-sāmivacana-padapūraṇesu dissati. ‘‘Kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’’tiādīsu (ma. ni. 1.326; mahāva. 466) hi paccatte dissati. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo’’tiādīsu (ma. ni. 2.157) upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu (ma. ni. 2.157) karaṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.190) sampadāne. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsita’’ntiādīsu (ma. ni. 1.345) sāmivacane. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) padapūraṇamatte. Idha panāyaṃ sampadāne daṭṭhabbo. Bhikkhaveti patissavena abhimukhībhūtānaṃ puna ālapanaṃ. Desessāmīti desanāpaṭijānanaṃ. Taṃ suṇāthāti taṃ paṭiccasamuppādaṃ taṃ desanaṃ mayā vuccamānaṃ suṇātha.

Về từ ‘vo’, từ ‘vo’ này được thấy trong các nghĩa: chủ cách, đối cách, công cụ cách, chỉ định cách, sở hữu cách, và bổ túc từ. Thật vậy, trong các câu như: ‘Này các Anuruddhā, có phải các ngươi sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau không?’, nó được thấy trong nghĩa chủ cách. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, hãy đi đi, Ta cho các ngươi đi’, nó được thấy trong nghĩa đối cách. Trong các câu như: ‘Các ngươi không nên ở gần Ta’, nó được thấy trong nghĩa công cụ cách. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết cho các ngươi bài kinh về đời sống trong rừng’, nó được thấy trong nghĩa chỉ định cách. Trong các câu như: ‘Này Sāriputta, lời nói của tất cả các ngươi đều là thiện thuyết’, nó được thấy trong nghĩa sở hữu cách. Trong các câu như: ‘Những vị nào trong các ngươi là bậc Thánh có thân nghiệp trong sạch’, nó chỉ là bổ túc từ. Còn ở đây, từ này nên được hiểu theo nghĩa chỉ định cách. ‘Này các Tỳ khưu’ là sự gọi lại các vị Tỳ khưu đã hướng tâm đến và lắng nghe. ‘Ta sẽ thuyết giảng’ là sự cam kết thuyết giảng. ‘Hãy nghe điều đó’ có nghĩa là: ‘Các ngươi hãy lắng nghe bài pháp về Lý Duyên Khởi ấy, bài pháp ấy đang được Như Lai thuyết giảng’.

Sādhukaṃ manasi karothāti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañca sādhusaddo āyācana-sampaṭicchana-sampahaṃsana-sundara-daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (a. ni. 4.257; saṃ. ni. 4.65; 5.381) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

Còn trong câu ‘Sādhukaṃ manasi karotha’ (Hãy khéo tác ý), ở đây ‘sādhukaṃ’ và ‘sādhu’ có cùng một nghĩa. Và từ ‘sādhu’ này được thấy trong các nghĩa như: thỉnh cầu, chấp thuận, tán thán, tốt đẹp, làm cho vững chắc, v.v. Thật vậy, trong các câu như: ‘Bạch Thế Tôn, lành thay, mong Thế Tôn hãy thuyết pháp tóm tắt cho con’, nó được thấy trong nghĩa thỉnh cầu. Trong các câu như: ‘Lành thay, bạch Thế Tôn. Vị Tỳ khưu ấy sau khi hoan hỷ, tùy hỷ lời dạy của Thế Tôn...’, nó được thấy trong nghĩa chấp thuận. Trong các câu như: ‘Lành thay, lành thay, này Sāriputta’, nó được thấy trong nghĩa tán thán.

‘‘Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassa akaraṇaṃ sukha’’nti. –

‘Vị vua ưa thích Chánh pháp là tốt đẹp, người có trí tuệ là tốt đẹp; không làm hại bạn bè là tốt đẹp, không làm điều ác là hạnh phúc’.

Ādīsu (jā. 2.18.101) sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, sādhukaṃ suṇāhī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme āṇattiyantipi vuccati. Idha panāyaṃ ettheva daḷhīkamme āṇattiyā ca attho veditabbo, sundaratthepi vaṭṭati. Daḷhīkaraṇatthena hi ‘‘daḷhaṃ imaṃ dhammaṃ suṇātha, suggahitaṃ gaṇhantā’’, āṇattiatthena ‘‘mama āṇattiyā suṇātha’’ sundaratthena ‘‘sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāthā’’ti [Pg.7] etaṃ dīpitaṃ hoti. Manasi karothāti āvajjetha. Samannāharathāti attho. Avikkhittacittā hutvā nisāmetha, citte karothāti adhippāyo.

Trong các đoạn kinh như Jātaka, nó có nghĩa là ‘tốt đẹp’. Trong các câu như: ‘Này Bà-la-môn, vậy thì hãy lắng nghe cho kỹ’, chính từ ‘sādhukaṃ’ có nghĩa là ‘làm cho vững chắc’, cũng được gọi là có nghĩa ‘mệnh lệnh’. Còn ở đây, nó nên được hiểu theo nghĩa làm cho vững chắc và mệnh lệnh, và cũng hợp với nghĩa tốt đẹp. Thật vậy, với nghĩa làm cho vững chắc, điều này được chỉ ra: ‘Hãy lắng nghe pháp này một cách vững chắc, hãy nắm bắt cho kỹ’; với nghĩa mệnh lệnh: ‘Hãy lắng nghe theo mệnh lệnh của Ta’; với nghĩa tốt đẹp: ‘Hãy lắng nghe pháp tốt đẹp, cao thượng này’. ‘Hãy tác ý’ có nghĩa là ‘hãy hướng tâm, hãy chú tâm’. Ý nghĩa là: ‘Hãy lắng nghe với tâm không phân tán, hãy đặt vào trong tâm’.

Idānettha taṃ suṇāthāti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karothāti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsagāhanivāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsagāhanivāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhāsu. Purimena ca ‘‘sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyo’’ti dīpeti, pacchimena ‘‘sāttho, tasmā manasi kātabbo’’ti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā, ‘‘yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca, tasmā suṇātha sādhukaṃ. Yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karothā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti desessāmi. ‘‘Taṃ suṇāthā’’ti ettha paṭiññātaṃ desanaṃ saṃkhittatova na desessāmi, apica kho vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hoti. Saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni. Yathāha vaṅgīsatthero –

Bây giờ, ở đây, câu ‘Hãy nghe điều đó’ là sự ngăn ngừa sự phân tán của nhĩ căn. Câu ‘Hãy khéo tác ý’ là sự ngăn ngừa sự phân tán của ý căn bằng cách áp dụng sự vững chắc trong việc tác ý. Và câu trước là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai lệch văn tự, câu sau là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai lệch ý nghĩa. Và với câu trước, Ngài khuyến khích việc nghe pháp; với câu sau, Ngài khuyến khích việc ghi nhớ và thẩm xét các pháp đã được nghe. Và với câu trước, Ngài chỉ ra rằng: ‘Pháp này có đầy đủ văn tự, do đó nên được lắng nghe’; với câu sau: ‘Pháp này có đầy đủ ý nghĩa, do đó nên được tác ý’. Hoặc là, kết hợp từ ‘sādhukaṃ’ với cả hai câu, sự phối hợp nên được hiểu như sau: ‘Bởi vì pháp này sâu sắc về pháp cú và sâu sắc về sự thuyết giảng, do đó hãy lắng nghe cho kỹ. Bởi vì pháp này sâu sắc về ý nghĩa và sâu sắc về sự chứng ngộ, do đó hãy tác ý cho kỹ’. ‘Ta sẽ nói’ có nghĩa là ‘Ta sẽ thuyết giảng’. Ở đây, trong câu ‘Hãy nghe điều đó’, có nghĩa là: ‘Ta sẽ không chỉ thuyết giảng bài pháp đã cam kết một cách tóm tắt, mà thật ra Ta sẽ nói về nó một cách chi tiết’. Thật vậy, những từ này nói lên cả sự tóm tắt và chi tiết. Như Trưởng lão Vaṅgīsa đã nói:

‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214;

theragā. 1241);

‘Ngài thuyết giảng cả tóm tắt, và nói cả chi tiết; giống như tiếng hót du dương của chim sáo, Ngài thốt lên lời biện tài’.

Evaṃ vutte ussāhajātā hutvā evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu, paṭiggahesunti vuttaṃ hoti.

Khi được nói như vậy, trở nên nhiệt tâm, các vị Tỳ khưu ấy đã lắng nghe Thế Tôn với câu: ‘Vâng, bạch Thế Tôn’. Có nghĩa là, họ đã chấp thuận lời của bậc Đạo Sư, họ đã tiếp nhận.

Atha nesaṃ bhagavā etadavoca – etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avoca. Tattha katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādoti kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhā hi pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti, tāsaṃ idaṃ nānattaṃ –

Bấy giờ, đức Thế Tôn đã nói với các vị ấy điều này – bây giờ, điều này cần được nói đến, Ngài đã thuyết giảng toàn bộ bài kinh bắt đầu bằng câu: ‘Này các tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi?’ Ở đây, câu hỏi ‘Này các tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi?’ là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Vì có năm loại câu hỏi: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi cắt đứt sự do dự, câu hỏi để thăm dò ý kiến, và câu hỏi do muốn thuyết giảng. Đây là sự khác biệt của chúng –

Katamā adiṭṭhajotanā pucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12)? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya [Pg.8] tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā.

Thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Thông thường, một đặc tính là chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được phán đoán, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Người ta đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để phán đoán, để làm cho hiển lộ, để làm cho rõ ràng về đặc tính ấy. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy.

Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā.

Thế nào là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy? Thông thường, một đặc tính đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được phán đoán, đã được hiển lộ, đã được làm cho rõ ràng. Vị ấy đặt câu hỏi để đối chiếu với các bậc hiền trí khác. Đây là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy.

Katamā vimaticchedanāpucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanāpucchā.

Thế nào là câu hỏi cắt đứt sự do dự? Thông thường, người ta rơi vào nghi ngờ, rơi vào phân vân, sinh tâm lưỡng lự: ‘Có phải thế chăng? Không phải thế chăng? Thế nào chăng?’ Vị ấy đặt câu hỏi để cắt đứt sự do dự. Đây là câu hỏi cắt đứt sự do dự.

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti, aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti, dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘‘etaṃ mama esohamasmi eso me attā’’ti, no hetaṃ bhanteti (saṃ. ni. 3.79). Ayaṃ anumatipucchā.

Thế nào là câu hỏi để thăm dò ý kiến? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi để thăm dò ý kiến của các tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?’ – ‘Bạch Thế Tôn, là vô thường.’ ‘Cái gì vô thường là khổ hay lạc?’ – ‘Bạch Thế Tôn, là khổ.’ ‘Cái gì vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, có thích hợp để xem xét rằng: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’ không?’ – ‘Bạch Thế Tôn, không phải vậy.’ Đây là câu hỏi để thăm dò ý kiến.

Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti.

Thế nào là câu hỏi do muốn thuyết giảng? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi cho các tỳ khưu do muốn thuyết giảng: ‘Này các tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là gì?’ Đây là câu hỏi do muốn thuyết giảng.

Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi. Kasmā? Buddhānañhi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ adiṭṭhaṃ ajotitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi. Tena nesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi. Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi. Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo. Tenassa vimaticchedanāpucchā natthi. Itarā pana dve pucchā bhagavato atthi. Tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchāti veditabbā.

Trong số đó, ba loại câu hỏi đầu tiên không có đối với các vị Phật. Tại sao? Vì đối với các vị Phật, trong ba thời, không có gì là pháp hữu vi, hoặc pháp vô vi vượt ngoài thời gian, mà lại được gọi là chưa thấy, chưa được làm sáng tỏ, chưa được cân nhắc, chưa được phán đoán, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Do đó, các Ngài không có câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Hơn nữa, đối với pháp mà đức Thế Tôn đã tự mình thấu triệt bằng trí tuệ, không có việc cần phải đối chiếu với một sa môn, bà la môn, thiên nhân, ma vương, hay phạm thiên nào khác. Do đó, Ngài không có câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. Lại nữa, vì vị này không còn thắc mắc, đã vượt qua hoài nghi, đã xua tan mọi do dự đối với tất cả các pháp. Do đó, Ngài không có câu hỏi cắt đứt sự do dự. Tuy nhiên, hai loại câu hỏi còn lại thì có đối với đức Thế Tôn. Trong hai loại đó, câu hỏi này nên được hiểu là câu hỏi do muốn thuyết giảng.

Idāni tāva pucchāya puṭṭhaṃ paccayākāraṃ vibhajanto avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārātiādimāha. Ettha ca yathā nāma ‘‘pitaraṃ kathessāmī’’ti āraddho [Pg.9] ‘‘tissassa pitā soṇassa pitā’’ti paṭhamataraṃ puttampi katheti, evameva bhagavā paccayaṃ kathetuṃ āraddho ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena saṅkhārādīnaṃ paccaye avijjādidhamme kathento paccayuppannampi kathesi. Āhāravaggassa pana pariyosāne ‘‘paṭiccasamuppādañca vo, bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme’’ti (saṃ. ni. 2.20) ubhayaṃ ārabhitvā ubhayampi kathesi. Idāni avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu pana avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena attho veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana sabbākārasampannā anulomapaṭiccasamuppādakathā visuddhimagge kathitā, tasmā sā tattha kathitavaseneva gahetabbā.

Bây giờ, khi phân tích thể thức duyên sinh đã được hỏi trong câu hỏi, Ngài nói: ‘Này các tỳ khưu, do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ v.v. Ở đây, cũng như một người bắt đầu nói về ‘người cha’ lại nói về người con trước tiên: ‘cha của Tissa, cha của Soṇa,’ cũng vậy, đức Thế Tôn, khi bắt đầu nói về duyên, trong khi nói về các pháp làm duyên cho các hành, v.v., tức là vô minh, v.v., theo phương pháp ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ Ngài cũng đã nói về pháp do duyên sinh. Tuy nhiên, ở cuối phẩm Āhāra, sau khi bắt đầu cả hai: ‘Này các tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông về lý duyên khởi và các pháp do duyên sinh,’ Ngài đã giảng cả hai. Bây giờ, trong câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ v.v., ‘vô minh-duyên’ (avijjāpaccayo) là ‘vô minh và nó là duyên.’ Do đó, ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi’ – ý nghĩa nên được hiểu theo cách này. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, bài thuyết giảng về lý duyên khởi theo chiều thuận, đầy đủ mọi phương diện, đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), do đó, nên tiếp nhận theo cách đã được trình bày ở đó.

Paṭilomakathāyaṃ pana avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃnirodhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādīni vatvā, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti āha. Tattha kevalassāti sakalassa, suddhassa vā, sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti. Iti bhagavā anulomato dvādasahi padehi vaṭṭakathaṃ kathetvā tameva vaṭṭaṃ vinivaṭṭetvā paṭilomato dvādasahi padehi vivaṭṭaṃ kathento arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne te pañcasatā āraddhavipassakā ugghaṭitaññūpuggalā sūriyarasmisamphuṭṭhāni paripākagatāni padumāni viya saccāni bujjhitvā arahattaphale patiṭṭhahiṃsu.

Còn trong bài thuyết giảng theo chiều nghịch, ‘avijjāya tveva’ có nghĩa là ‘avijjāya tu eva’ (chính do vô minh). ‘Asesavirāganirodhā’ (do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn) có nghĩa là do sự đoạn diệt hoàn toàn bởi con đường được gọi là ly tham. ‘Saṅkhāranirodho’ (hành diệt) có nghĩa là sự đoạn diệt không còn sinh khởi của các hành. Để chỉ ra rằng do sự đoạn diệt của các hành đã được đoạn diệt như vậy và do sự đoạn diệt của thức, v.v., mà danh-sắc, v.v., cũng thực sự bị đoạn diệt, Ngài đã nói: ‘do hành diệt nên thức diệt,’ v.v., rồi nói: ‘như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này.’ Ở đây, ‘kevalassa’ (toàn bộ) có nghĩa là ‘sakalassa’ (toàn thể), hoặc ‘suddhassa’ (thuần túy), không có chúng sinh. ‘Dukkhakkhandhassa’ (khối khổ) có nghĩa là ‘dukkharāsissa’ (đống khổ). ‘Nirodho hoti’ (có sự đoạn diệt) có nghĩa là có sự không sinh khởi. Như vậy, đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng về vòng luân hồi (vaṭṭa) qua mười hai chi phần theo chiều thuận, Ngài đã đảo ngược chính vòng luân hồi đó và thuyết giảng về sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) qua mười hai chi phần theo chiều nghịch, đưa bài pháp lên đến đỉnh cao với quả A-la-hán. Khi bài pháp kết thúc, năm trăm vị tỳ khưu ấy, những người đã nỗ lực tu tập minh sát, thuộc hạng người Ưu-già-trí-đan-nhã, đã liễu ngộ các chân lý và an trú trong quả A-la-hán, giống như những đóa sen đã chín muồi, được ánh mặt trời chiếu rọi, liền nở ra.

Idamavoca bhagavāti idaṃ vaṭṭavivaṭṭavasena sakalasuttaṃ bhagavā avoca. Attamanā te bhikkhūti tuṭṭhacittā te pañcasatā khīṇāsavā bhikkhū. Bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsato bhagavato [Pg.10] vacanaṃ abhinandiṃsu, anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cāti attho. Tenetaṃ vuccati –

“Đức Thế Tôn đã thuyết như vầy” có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã thuyết toàn bộ bài kinh này theo phương diện luân hồi và thoát khỏi luân hồi. “Các vị tỳ khưu ấy hoan hỷ” có nghĩa là: Năm trăm vị tỳ khưu lậu tận ấy có tâm hài lòng. “Các vị ấy đã tán dương lời dạy của Đức Thế Tôn” có nghĩa là: các vị ấy đã tán dương, đã tùy hỷ, và đã chấp nhận lời dạy của Đức Thế Tôn, đấng đã thuyết giảng với Phạm âm du dương như tiếng chim karavīka, êm tai, tựa như được rưới nước cam lồ vào tâm của các bậc hiền trí. Do đó, điều này được nói đến –

‘‘Subhāsitaṃ sulapitaṃ, sādhu sādhūti tādino;

Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavo’’ti.

“Các vị tỳ khưu, trong khi tùy hỷ, đã cúi đầu chấp nhận lời khéo nói, lời khéo giảng của bậc Như Nhiên (Tādi) rằng: ‘Lành thay, lành thay!’”

Paṭhamapaṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kinh Lý Duyên Khởi thứ nhất đã kết thúc.

2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Phân Tích

2. Dutiyepi vuttanayeneva suttanikkhepo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – paṭhamaṃ ugghaṭitaññūpuggalānaṃ vasena saṅkhepato dassitaṃ, idaṃ vipañcitaññūnaṃ vasena vitthāratoti. Imasmiñca pana sutte catasso vallihārakapurisūpamā vattabbā, tā visuddhimagge vuttā eva. Yathā hi vallihārako puriso valliyā aggaṃ disvā tadanusārena mūlaṃ pariyesanto taṃ disvā valliṃ mūle chetvā ādāya kamme upaneyya, evaṃ bhagavā vitthāradesanaṃ desento paṭiccasamuppādassa aggabhūtā jarāmaraṇā paṭṭhāya yāva mūlabhūtaṃ avijjāpadaṃ, tāva desanaṃ āharitvā puna vaṭṭavivaṭṭaṃ desento niṭṭhapesi.

2. Ở kinh thứ hai cũng vậy, cách trình bày kinh nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: kinh đầu tiên được trình bày một cách tóm tắt cho hạng người Ugghaṭitaññū (người liễu ngộ nhanh), còn kinh này được trình bày một cách chi tiết cho hạng người Vipañcitaññū (người liễu ngộ sau khi được giải thích rộng). Hơn nữa, trong kinh này, bốn ví dụ về người tìm dây leo cần được nói đến; chúng đã được đề cập trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Ví như một người tìm dây leo, khi thấy ngọn của dây leo, lần theo đó tìm kiếm gốc rễ, khi thấy gốc rễ, liền chặt dây leo ở gốc, lấy đi và sử dụng vào công việc; cũng vậy, Đức Thế Tôn, khi thuyết giảng một cách chi tiết, đã trình bày pháp thoại bắt đầu từ già-chết là phần ngọn của lý duyên khởi cho đến khi đến vô minh là phần gốc rễ, rồi sau đó Ngài kết thúc bằng cách thuyết giảng về luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi.

Tatrāyaṃ jarāmaraṇādīnaṃ vitthāradesanāya atthanicchayo – jarāmaraṇaniddese tāva tesaṃ tesanti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddesoti viññātabbo. Yā devadattassa jarā, yā somadattassāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṃ gacchanti. Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti. Tasmā vuttaṃ, ‘‘ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso’’ti. Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso. Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṃ. Jarā jīraṇatātiādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākāraniddeso. Khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā, pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā, tenassāyaṃ sabhāvaniddeso[Pg.11]. Jīraṇatāti iminā ākārato, tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tacavalibhāvakaraṇakiccato dīpitā. Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.

Ở đây, đây là sự xác định ý nghĩa của bài thuyết giảng chi tiết về già-chết, v.v. – Trước hết, trong phần định nghĩa về già-chết, cụm từ “tesaṃ tesaṃ” (của những chúng sanh này, của những chúng sanh kia) nên được hiểu là sự chỉ định chung cho nhiều chúng sanh một cách tóm tắt. Thật vậy, nếu nói suốt cả ngày rằng “sự già của Devadatta, sự già của Somadatta”, thì cũng không thể kể hết các chúng sanh. Nhưng với hai từ này, không có chúng sanh nào không được bao hàm. Do đó, đã được nói rằng: “Đây là sự chỉ định chung cho nhiều chúng sanh một cách tóm tắt”. Cụm từ “tamhi tamhi” (trong loài chúng sanh này, trong loài chúng sanh kia) là sự chỉ định chung cho nhiều loài chúng sanh theo cõi và loại sinh. Từ “sattanikāye” (trong các loài chúng sanh) là sự trình bày bản chất của những gì đã được chỉ định bằng sự chỉ định chung. Còn trong các từ “jarā jīraṇatā” (già, sự già yếu), v.v., “jarā” là sự chỉ định về bản chất (sabhāva). “Jīraṇatā” là sự chỉ định về trạng thái (ākāra). Ba từ bắt đầu bằng “khaṇḍiccaṃ” (răng rụng) là sự chỉ định về chức năng (kicca) theo thời gian trôi qua; hai từ cuối cùng là sự chỉ định về đặc tính (pakati). Thật vậy, sự già này được biểu thị về mặt bản chất bằng từ “jarā”, do đó đây là sự chỉ định về bản chất của nó. Bằng từ “jīraṇatā”, nó được biểu thị về mặt trạng thái, do đó đây là sự chỉ định về trạng thái của nó. Bằng từ “khaṇḍiccaṃ”, nó được biểu thị qua chức năng làm cho răng và móng trở nên gãy rụng theo thời gian; bằng từ “pāliccaṃ”, qua chức năng làm cho tóc và lông trở nên bạc trắng; bằng từ “valittacatā”, qua chức năng làm cho thịt teo lại và da nhăn nheo. Do đó, ba từ bắt đầu bằng “khaṇḍiccaṃ” này là sự chỉ định về chức năng của nó theo thời gian trôi qua. Qua chúng, sự già biểu lộ (pākaṭajarā), vốn trở nên rõ ràng thông qua việc thấy những biến đổi này, được trình bày. Ví như con đường đi của nước, gió, hoặc lửa trở nên rõ ràng qua sự gãy đổ, tan nát hoặc cháy xém của cỏ cây, v.v., nhưng con đường đi đó không phải là chính nước, v.v.; cũng vậy, con đường đi của sự già trở nên rõ ràng ở răng, v.v., qua tình trạng rụng gãy, v.v., và có thể được nhận biết ngay cả khi mở mắt ra, nhưng sự rụng gãy, v.v., không phải là chính sự già. Vì sự già không phải là đối tượng có thể nhận biết bằng mắt.

Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhaya-cakkhādiindriya-paripākasaññitāya pakatiyā dīpitā. Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’ti phalūpacāreneva vuttā.

Còn bằng các từ “sự hao tổn của tuổi thọ, sự chín muồi của các căn”, sự già được biểu thị qua đặc tính tự nhiên của nó, được gọi là sự suy giảm tuổi thọ và sự chín muồi của các căn như mắt, v.v., vốn trở nên rất rõ ràng theo thời gian trôi qua. Do đó, hai từ cuối cùng này nên được hiểu là sự chỉ định về đặc tính (pakati) của nó. Trong đó, vì tuổi thọ của người đã đến tuổi già bị suy giảm, nên sự già được gọi là “sự hao tổn của tuổi thọ” theo phép ẩn dụ về kết quả (phalūpacāra). Và vì các căn như mắt, v.v., vốn rất trong sáng và có khả năng nắm bắt đối tượng của chúng một cách dễ dàng, dù là vi tế, khi còn trẻ, nhưng khi đến tuổi già thì trở nên chín muồi, rối loạn, không rõ ràng, và không có khả năng nắm bắt ngay cả đối tượng thô của chúng, nên nó được gọi là “sự chín muồi của các căn” cũng theo phép ẩn dụ về kết quả.

Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma, arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva, taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya. Puna [Pg.12] avīci savīcīti evampi duvidhā hoti. Tattha maṇi-kanaka-rajata-pavāḷacandasūriyādīnaṃ viya mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā.

Hơn nữa, tất cả sự già được định nghĩa như vậy có hai loại: biểu lộ (pākaṭa) và che giấu (paṭicchanna). Trong đó, sự già trong các pháp sắc được gọi là sự già biểu lộ, vì có thể thấy được tình trạng rụng gãy, v.v., ở răng, v.v.; còn sự già trong các pháp vô sắc được gọi là sự già che giấu, vì không thể thấy được sự biến đổi tương tự. Trong đó, tình trạng rụng gãy, v.v., được thấy đó, vì dễ nhận biết ở răng, v.v., nên chỉ là sắc tướng (vaṇṇa). Người ta biết được sự già bằng cách thấy sắc tướng đó bằng mắt rồi suy tư qua ý môn rằng: “Những chiếc răng này đã bị sự già tấn công”, giống như biết được sự hiện hữu của nước ở bên dưới khi quan sát những đầu lâu bò, v.v., bị mắc kẹt ở nơi có nước. Lại nữa, nó cũng có hai loại: không gián đoạn (avīci) và có gián đoạn (savīci). Trong đó, sự già được gọi là sự già không gián đoạn (avīcijarā) – có nghĩa là sự già liên tục (nirantarajarā) – vì khó nhận biết sự khác biệt về màu sắc, v.v., trong từng khoảng thời gian, như ở ngọc, vàng, bạc, san hô, mặt trăng, mặt trời, v.v.; hoặc như ở các chúng sanh trong giai đoạn mười năm chậm chạp (mandadasaka); hoặc như ở các vật vô tri như hoa, quả, chồi non, v.v. Còn ở những trường hợp khác với những gì đã nói, sự già nên được hiểu là sự già có gián đoạn (savīcijarā), vì dễ nhận biết sự khác biệt về màu sắc, v.v., trong từng khoảng thời gian.

Ito paraṃ tesaṃ tesantiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Cuti cavanatātiādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati, ekacatupañcakkhandhasāmaññavacanametaṃ. Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ. Bhedoti cutikkhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ. Antaradhānanti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṃ cutikkhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ. Maccu maraṇanti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ, tena samucchedamaraṇādīni nisedheti. Kālo nāma antako, tassa kiriyā kālakiriyā. Evaṃ tena lokasammutiyā maraṇaṃ dīpeti.

Kể từ đây trở đi, các từ như tesaṃ tesaṃ nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Hơn nữa, trong các từ như cuti, cavanatā, v.v., cuti được gọi theo nghĩa là sự từ trần (cavana), đây là một thuật ngữ chung cho một, bốn, và năm uẩn. Với từ cavanatā, là một danh từ trừu tượng, đó là sự chỉ rõ về đặc tính. Bhedo là sự trình bày về sự phát sinh của sự tan vỡ của các uẩn đang từ trần. Antaradhānaṃ là sự trình bày về việc không có chỗ đứng (tàn dư) theo bất kỳ cách nào đối với các uẩn đang từ trần đã bị tan vỡ, giống như một cái bình đã vỡ. Maccu maraṇaṃ là cái chết được gọi là maccu (thần chết); qua đó, Ngài (Đức Phật) phủ nhận cái chết đoạn diệt, v.v. Kālo (thời gian) được gọi là sự kết thúc, hành động của nó là kālakiriyā (sự làm cho kết thúc). Như vậy, qua đó, Ngài trình bày về cái chết theo quy ước của thế gian.

Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha. Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu matoti vohāro hoti. Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo. Catuvokāravasena ca khandhānaṃ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo. Kasmā? Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato. Atha vā yasmā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipati, tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo. Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṃ ‘‘kaḷevarassa nikkhepo’’ti vuttanti evamattho daṭṭhabbo. Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhaveti idaṃ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati.

Bây giờ, để trình bày theo nghĩa tối hậu (paramattha), Ngài nói: "sự tan rã của các uẩn" v.v. Vì theo nghĩa tối hậu, chỉ có các uẩn tan rã, chứ không có chúng sanh nào chết cả. Nhưng khi các uẩn đang tan rã, người ta nói "chúng sanh chết"; khi chúng đã tan rã, thì có cách nói thông thường là "đã chết". Và ở đây, "sự tan rã của các uẩn" là theo nghĩa của hữu bốn uẩn và năm uẩn; "sự quăng bỏ thân xác" là theo nghĩa của hữu một uẩn. Và "sự tan rã của các uẩn" là theo nghĩa của hữu bốn uẩn; "sự quăng bỏ thân xác" nên được hiểu theo nghĩa của hai hữu còn lại. Tại sao? Vì trong cả hai hữu (năm uẩn và một uẩn) đều có sự hiện hữu của thân xác, được gọi là sắc thân. Hoặc là, vì ở cõi Tứ Đại Thiên Vương v.v., các uẩn chỉ tan rã, không có gì bị quăng bỏ, do đó "sự tan rã của các uẩn" là theo trường hợp của họ; còn ở cõi người v.v., có "sự quăng bỏ thân xác". Và ở đây, vì là nguyên nhân của việc quăng bỏ thân xác, nên cái chết được gọi là "sự quăng bỏ thân xác", ý nghĩa nên được hiểu như vậy. Do đó, "đây là già, đây là chết, này các Tỳ khưu, đây được gọi là..." — cả hai điều này được gộp lại và được gọi là "già và chết".

Jātiniddese [Pg.13] jāti sañjātītiādīsu jāyanaṭṭhena jāti, sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti, sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti, sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti, sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā. Te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti. Ayaṃ tāva vohāradesanā.

Trong phần định nghĩa về sanh, trong các từ như jāti, sañjāti, v.v., jāti (sanh) có nghĩa là sự sanh ra, nó phù hợp với trường hợp (chúng sanh) có các xứ chưa hoàn chỉnh. Sañjāti (sự sanh khởi) có nghĩa là sự sanh ra hoàn toàn, nó phù hợp với trường hợp (chúng sanh) có các xứ đã hoàn chỉnh. Okkanti (sự nhập thai) có nghĩa là sự đi xuống, nó phù hợp với trường hợp noãn sanh và thai sanh. Vì rằng những chúng sanh ấy, khi đi xuống vào vỏ trứng và vào dạ con, chúng thụ lấy tái sanh giống như đang đi vào. Abhinibbatti (sự hiện hữu) có nghĩa là sự hiện khởi rõ ràng, nó phù hợp với trường hợp thấp sanh và hóa sanh. Vì rằng những chúng sanh ấy sanh ra sau khi đã trở nên hiện rõ. Trước hết, đây là pháp thoại về phương diện chế định (vohāra).

Idāni paramatthadesanā hoti. Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti, na satto. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa, catuvokārabhave catunnaṃ, pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā nigamanaṃ karotīti.

Bây giờ là pháp thoại về phương diện chân đế (paramattha). Vì theo nghĩa chân đế, chỉ có các uẩn xuất hiện, chứ không phải là một chúng sanh. Và ở đó, với từ "các uẩn", nên hiểu là sự bao gồm một uẩn trong hữu một uẩn, bốn uẩn trong hữu bốn uẩn, và cả năm uẩn trong hữu năm uẩn. "Sự xuất hiện" (pātubhāvo) có nghĩa là sự sanh khởi. Ở đây, với từ "các xứ" (āyatanānaṃ), sự bao gồm nên được hiểu theo các xứ đang sanh khởi trong từng cảnh giới tương ứng. "Sự thành tựu" (paṭilābho) chính là sự xuất hiện trong dòng tương tục. Vì rằng chỉ khi chúng đang xuất hiện thì chúng mới được gọi là "đã được thành tựu". Bằng câu "Này các Tỳ khưu, đây được gọi là sanh", Ngài kết luận về sự sanh đã được thuyết giảng cả về phương diện chế định lẫn chân đế.

Bhavaniddese kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo nāma kāmabhavūpagakammameva. Tañhi tattha upapattibhavassa kāraṇattā ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo (dha. pa. 194) dukkho pāpassa uccayo’’tiādīni (dha. pa. 117) viya phalavohārena bhavoti vuttaṃ. Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṃ upādiṇṇakkhandhapañcakaṃ. Tañhi tattha bhavatīti katvā bhavoti vuttaṃ. Sabbathāpi idaṃ kammañca upapattiñca ubhayampetamidha ‘‘kāmabhavo’’ti vuttaṃ. Esa nayo rūpārūpabhavesūti.

Trong phần định nghĩa về hữu, kāmabhava (dục hữu) bao gồm cả kammabhava (nghiệp hữu) và upapattibhava (sanh hữu). Trong đó, kammabhava chính là nghiệp dẫn đến dục hữu. Vì rằng nghiệp ấy là nguyên nhân của sanh hữu trong cõi đó, nên nó được gọi là bhava (hữu) theo cách gọi tên của quả, giống như trong các câu "Chư Phật ra đời, an lạc thay" và "Tích chứa điều ác, khổ đau thay". Upapattibhava là năm thủ uẩn được tạo ra bởi nghiệp đó. Vì rằng nó "trở thành" (bhavati) ở cõi đó, nên nó được gọi là bhava. Theo mọi cách, cả nghiệp này và sự tái sanh này, cả hai đều được gọi là kāmabhava ở đây. Đây cũng là phương pháp áp dụng cho sắc hữu và vô sắc hữu.

Upādānaniddese kāmupādānantiādīsu vatthukāmaṃ upādiyanti etena, sayaṃ vā taṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcāti kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ vuccati. Daḷhattho hi ettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando’’ti (dha. sa. 1220; vibha. 938) vuttanayeneva veditabbaṃ.

Trong phần định nghĩa về thủ (upādāna), trong các từ như kāmupādānaṃ (dục thủ), v.v., nó được gọi là kāmupādāna vì "chúng sanh chấp thủ các dục cảnh (vatthukāma) bằng cái này", hoặc "tự nó chấp thủ cái đó". Hoặc, "nó vừa là dục (kāma) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là kāmupādāna. Upādāna được gọi là sự nắm giữ chắc chắn. Vì ở đây, tiếp đầu ngữ upa có nghĩa là "chắc chắn", giống như trong các từ upāyāsa, upakaṭṭha, v.v. Đây là một từ đồng nghĩa với tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng. Đây là phần tóm tắt ở đây. Nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là dục thủ? Đó là dục tham đối với các dục".

Tathā [Pg.14] diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Atha vā diṭṭhiṃ upādiyati, upādiyanti vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṃ. Upādiyati hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi, upādiyanti ca tāya diṭṭhiṃ. Yathāha – ‘‘sassato attā ca loko ca idameva saccaṃ moghamañña’’ntiādi (ma. ni. 3.27). Sīlabbatupādānaattavādupādānavajjassa sabbadiṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? Natthi dinna’’nti (dha. sa. 1221) vuttanayeneva veditabbaṃ.

Tương tự, "nó vừa là tà kiến (diṭṭhi) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là diṭṭhupādāna (kiến thủ). Hoặc là, "nó chấp thủ tà kiến", hoặc "chúng sanh chấp thủ tà kiến bằng cái này", nên gọi là diṭṭhupādāna. Vì rằng tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước, và bằng tà kiến ấy, chúng sanh chấp thủ tà kiến. Như đã nói: "Tự ngã và thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là chân thật, điều khác là sai lầm", v.v. Đây là một từ đồng nghĩa với tất cả các tà kiến, ngoại trừ giới cấm thủ và ngã luận thủ. Đây là phần tóm tắt ở đây, nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là kiến thủ? 'Không có quả báo của sự bố thí'..."

Tathā sīlabbatamupādiyanti etena, sayaṃ vā taṃ upādiyati, sīlabbatañca taṃ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘‘evaṃ suddhī’’ti (dha. sa. 1222; vibha. 938) abhinivesato sayameva upādānānīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhī’’ti vuttanayeneva veditabbaṃ.

Tương tự, "chúng sanh chấp thủ giới và cấm bằng cái này", hoặc "tự nó chấp thủ cái đó", hoặc "nó vừa là giới cấm (sīlabbata) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là sīlabbatupādāna (giới cấm thủ). Vì rằng các hạnh như hạnh con bò, hạnh con chó, v.v., tự chúng là sự chấp thủ do sự tin chắc rằng "sự thanh tịnh là như vậy". Đây là phần tóm tắt ở đây, nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là giới cấm thủ? Sự thanh tịnh của các Sa-môn và Bà-la-môn ngoài giáo pháp này là nhờ vào giới luật..."

Idāni vadanti etenāti vādo, upādiyanti etenāti upādānaṃ, kiṃ vadanti upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ. Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ attavādupādānaṃ? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī’’ti vuttanayeneva veditabbaṃ.

Bây giờ, (chúng sanh) nói lên bằng tà kiến này, vì thế được gọi là ‘thuyết’ (vādo); (chúng sanh) chấp thủ bằng tà kiến này, vì thế được gọi là ‘thủ’ (upādānaṃ). (Chúng sanh) nói lên hay chấp thủ điều gì? (Nói lên và chấp thủ) tự ngã. Thuyết và thủ về tự ngã là chấp thủ tự ngã thuyết (attavādupādānaṃ). Hoặc, chính thuyết về tự ngã (attavādamattaṃ) mà (chúng sanh) chấp thủ là ‘tự ngã’ bằng tà kiến này, vì thế được gọi là chấp thủ tự ngã thuyết. Đây là danh xưng của thân kiến có hai mươi vật. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, điều này nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến (trong đoạn): ‘Trong ấy, thế nào là chấp thủ tự ngã thuyết? Ở đây, kẻ phàm phu ít nghe, không thấy các bậc Thánh’.

Taṇhāniddese rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti etaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyā pavattāya taṇhāya ‘‘seṭṭhiputto brāhmaṇaputto’’ti evamādīsu pitito nāmaṃ viya pitisadisārammaṇato nāmaṃ. Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā, rūpe taṇhāti rūpataṇhā. Sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā, sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavatī’’ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti rūpataṇhā evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā, tathā saddataṇhādayopīti evaṃ tāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti. Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni [Pg.15] chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti. ‘‘Ajjhattikassa upādāya asmīti hoti, itthasmīti hotī’’ti (vibha. 973) vā evamādīni ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa, ‘‘bāhirassa upādāya iminā asmīti hoti, iminā itthasmīti hotī’’ti (vibha. 975) vā evamādīni bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti. Puna saṅgahe kariyamāne rūpādīsu ārammaṇesu chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti. Evaṃ –

Trong phần giải về ái, (cách gọi) ‘sắc ái… cho đến… pháp ái’ này là tên gọi của ái sanh khởi trong lộ trình tốc hành tâm ở nhãn môn v.v…, được đặt tên theo đối tượng tương tự như người cha, giống như trong các trường hợp ‘con của trưởng giả’, ‘con của Bà-la-môn’ v.v… là tên gọi theo người cha. Và ở đây, ái có sắc làm đối tượng, hay ái ở trong sắc, là sắc ái. Ái ấy, khi sanh khởi trong lúc thưởng thức sắc với bản chất là dục tham, thì là dục ái; khi sanh khởi trong lúc thưởng thức (sắc) như vầy: ‘sắc là thường còn, bền vững, vĩnh cửu’ với bản chất là tham ái đồng hành với thường kiến, thì là hữu ái; khi sanh khởi trong lúc thưởng thức (sắc) như vầy: ‘sắc bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không tồn tại sau khi chết’ với bản chất là tham ái đồng hành với đoạn kiến, thì là phi hữu ái. Như vậy, sắc ái có ba loại. Giống như sắc ái, thinh ái v.v… cũng (có ba loại). Như thế, có mười tám cách vận hành của ái. Mười tám cách ấy đối với sắc nội phần v.v…, và mười tám cách đối với sắc ngoại phần v.v…, thành ba mươi sáu. Như vậy, ba mươi sáu trong quá khứ, ba mươi sáu trong tương lai, ba mươi sáu trong hiện tại, thành một trăm lẻ tám cách vận hành của ái. Hoặc (theo cách khác), (như trong Vibhaṅga): ‘Do nương vào (cái) nội phần, có (sự chấp) “tôi là”, có (sự chấp) “tôi là thế này”’ v.v…, có mười tám (cách vận hành của ái) nương vào sắc nội phần v.v…; và (như trong Vibhaṅga): ‘Do nương vào (cái) ngoại phần, có (sự chấp) “do cái này tôi là”, có (sự chấp) “do cái này tôi là thế này”’ v.v…, có mười tám (cách vận hành của ái) nương vào sắc ngoại phần v.v…, thành ba mươi sáu. Như vậy, ba mươi sáu trong quá khứ, ba mươi sáu trong tương lai, ba mươi sáu trong hiện tại, như thế cũng có một trăm lẻ tám cách vận hành của ái. Lại nữa, khi được tóm tắt, đối với các đối tượng sắc v.v…, chỉ có sáu nhóm ái, và chỉ có ba loại là dục ái v.v… Như vậy –

‘‘Niddesatthena niddesa, vitthārā vitthārassa ca;

Puna saṅgahato taṇhā, viññātabbā vibhāvinā’’ti.

‘Ái nên được người trí hiểu rõ, qua sự giải thích theo ý nghĩa giải thích, qua sự chi tiết và sự mở rộng chi tiết; và lại nữa, qua sự tóm tắt.’

Vedanāniddese vedanākāyāti vedanāsamūhā. Cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajāvedanāti etaṃ ‘‘cakkhusamphassajāvedanā atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā’’ti evaṃ vibhaṅge (vibha. 34) āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ ‘‘sāriputto mantāṇiputto’’ti evamādīsu mātito nāmaṃ viya mātisadisato vatthuto nāmaṃ. Vacanattho panettha – cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti. Eseva nayo sabbattha. Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikā kathā. Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni, dve manodhātuyo, tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā veditabbā. Eseva nayo sotadvārādīsu. Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttāva.

Trong phần giải về thọ, ‘thọ thân’ (vedanākāya) có nghĩa là các nhóm thọ. (Cách gọi) ‘thọ sanh do nhãn xúc… cho đến… thọ sanh do ý xúc’ này là tên gọi của các thọ thiện, bất thiện, và vô ký sanh khởi ở nhãn môn v.v…, được đặt tên theo vật căn (vatthu) tương tự như người mẹ, giống như trong các trường hợp ‘con của bà Sārī (Sāriputta)’, ‘con của bà Mantāṇī (Mantāṇiputta)’ v.v… là tên gọi theo người mẹ; bởi vì trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có đoạn văn như vầy: ‘có thọ thiện sanh do nhãn xúc, có thọ bất thiện, có thọ vô ký’. Ý nghĩa của từ ngữ ở đây là: thọ sanh ra do nhãn xúc làm nhân là thọ sanh do nhãn xúc. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả mọi nơi. Trước hết, đây là lời giải thích bao quát tất cả. Tuy nhiên, xét theo phương diện quả dị thục, ở nhãn môn, thọ nên được hiểu là (thọ) tương ưng với hai nhãn thức, hai ý giới, và ba ý thức giới. Phương pháp này cũng tương tự ở nhĩ môn v.v… Ở ý môn, (thọ) chỉ tương ưng với ý thức giới.

Phassaniddese cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Esa nayo sabbattha. Cakkhusamphasso…pe… kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā dasa phassā vuttā honti. Manosamphassoti iminā sesabāvīsatilokiyavipākamanasampayuttā phassā.

Trong phần giải về xúc, ‘nhãn xúc’ là xúc ở (môn) mắt. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả mọi nơi. Với chừng ấy (từ) ‘nhãn xúc… cho đến… thân xúc’, mười loại xúc là quả dị thục của thiện và bất thiện, có năm vật căn, đã được nói đến. Với từ ‘ý xúc’ này, (chỉ cho) các xúc tương ưng với hai mươi hai tâm quả hiệp thế còn lại.

Saḷāyatananiddese cakkhāyatanantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttameva.

Trong phần giải về sáu xứ, những gì cần nói về ‘nhãn xứ’ v.v…, điều đó đã được nói đến trong Thanh Tịnh Đạo, cả trong phần giải về uẩn và phần giải về xứ.

Nāmarūpaniddese [Pg.16] namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ. Vibhajane panassa vedanāti vedanākkhandho, saññāti saññākkhandho, cetanā phasso manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo. Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā dhammā santi, ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi, tasmā etesaṃyeva vasenettha saṅkhārakkhandho dassito. Cattāro ca mahābhūtāti ettha cattāroti gaṇanaparicchedo. Mahābhūtāti pathavīāpatejavāyānametaṃ adhivacanaṃ. Yena pana kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti, yo cettha añño vinicchayanayo, so sabbo visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto. Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyāti ettha pana catunnanti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāri mahābhūtānīti vuttaṃ hoti. Upādāyāti upādiyitvā, gahetvāti attho. Nissāyātipi eke. ‘‘Vattamāna’’nti ayañcettha pāṭhaseso. Samūhatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samūhaṃ upādāya vattamānaṃ rūpanti ettha attho veditabbo. Evaṃ sabbathāpi yāni ca cattāri pathavīādīni mahābhūtāni, yañca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vattamānaṃ cakkhāyatanādibhedena abhidhammapāḷiyameva vuttaṃ tevīsatividhaṃ rūpaṃ, taṃ sabbampi rūpanti veditabbaṃ.

Trong phần giải về danh sắc, danh có đặc tính hướng đến (đối tượng). Sắc có đặc tính biến hoại. Nhưng trong khi phân tích, do (từ) ‘thọ’ nên hiểu là thọ uẩn; do (từ) ‘tưởng’ nên hiểu là tưởng uẩn; do (các từ) ‘tư, xúc, tác ý’ nên hiểu là hành uẩn. Mặc dù thật sự có các pháp khác được bao gồm trong hành uẩn, nhưng ba pháp này có mặt ngay cả trong những tâm yếu nhất; do đó, ở đây hành uẩn được trình bày thông qua ba pháp này. Trong câu ‘và bốn đại chủng’, ‘bốn’ là sự xác định về số lượng. ‘Đại chủng’ là danh xưng của địa, thủy, hỏa, phong. Còn về lý do tại sao chúng được gọi là đại chủng, và bất kỳ phương pháp xác định nào khác ở đây, tất cả điều đó đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về sắc uẩn. Còn trong câu ‘và do nương vào bốn đại chủng’, từ ‘catunnaṃ’ (của bốn) là sở hữu cách được dùng với ý nghĩa của đối cách, có nghĩa là ‘bốn đại chủng’. ‘Upādāya’ có nghĩa là ‘sau khi chấp thủ’, ‘sau khi nắm giữ’. Một số vị cho rằng (cũng có nghĩa là) ‘do nương vào’. Và từ ‘vattamānaṃ’ (hiện hữu) là phần được tỉnh lược trong bản văn ở đây. Hoặc sở hữu cách này có nghĩa là một tập hợp; ở đây, ý nghĩa nên được hiểu là ‘sắc pháp hiện hữu do nương vào tập hợp của bốn đại chủng’. Như vậy, về mọi phương diện, cả bốn đại chủng là địa đại v.v…, và hai mươi ba loại sắc pháp hiện hữu do nương vào bốn đại chủng, được nói đến trong tạng A-tỳ-đàm với các phân loại như nhãn xứ v.v…, tất cả những thứ đó nên được hiểu là ‘sắc’.

Viññāṇaniddese cakkhuviññāṇanti cakkhumhi viññāṇaṃ, cakkhuto vā jātaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ. Evaṃ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni. Itaraṃ pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṃ. Dvipañcaviññāṇavajjitatebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacanaṃ.

Trong phần giải thích về thức, ‘nhãn thức’ là thức ở nơi mắt, hoặc là thức sanh từ mắt nên gọi là nhãn thức. Tương tự như vậy là nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, và thân thức. Còn lại, ‘ý chính là thức’ nên gọi là ý thức. Đây là tên gọi của tâm quả thuộc ba cõi, ngoại trừ hai nhóm năm thức.

Saṅkhāraniddese abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro. Vibhajane panassa kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro. Kāyadvāre copanavasena pavattānaṃ kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṃ, akusalato dvādasannanti vīsatiyā kāyasañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Vacīsaṅkhāroti vacanato pavattasaṅkhāro, vacīdvāre vacanabhedavasena pavattānaṃ vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Cittasaṅkhāroti cittato pavattasaṅkhāro, kāyavacīdvāre copanaṃ akatvā raho nisīditvā cintentassa pavattānaṃ lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṃsamanosañcetanānametaṃ adhivacanaṃ.

Trong phần giải thích về hành, hành có trạng thái là cố ý tạo tác. Còn trong phần phân tích, ‘thân hành’ là hành phát sanh từ thân. Đây là tên gọi của hai mươi tư sở hữu tâm phát sanh qua thân môn do năng lực thúc đẩy, gồm tám (tư) từ (tâm) thiện dục giới và mười hai (tư) từ (tâm) bất thiện. ‘Khẩu hành’ là hành phát sanh từ lời nói; đây là tên gọi của chính hai mươi tư sở hữu tâm ấy phát sanh qua khẩu môn do năng lực làm phát sanh lời nói. ‘Tâm hành’ là hành phát sanh từ tâm; đây là tên gọi của hai mươi chín tư sở hữu tâm phát sanh do năng lực của các tâm thiện và bất thiện hiệp thế, khi một người ngồi một mình ở nơi vắng vẻ suy tư mà không có sự thúc đẩy qua thân môn và khẩu môn.

Avijjāniddese [Pg.17] dukkhe aññāṇanti dukkhasacce aññāṇaṃ, mohassetaṃ adhivacanaṃ. Esa nayo dukkhasamudaye aññāṇantiādīsu. Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe aññāṇaṃ veditabbaṃ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Tathā hi taṃ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṃ, dukkhasaccañcassa nissayapaccayabhāvena vatthu, ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṃ, dukkhasaccaṃ etaṃ paṭicchādeti tassa yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena ñāṇappavattiyā cettha appadānena.

Trong phần giải thích về vô minh, ‘không biết về khổ’ là không biết về Khổ đế; đây là tên gọi của si. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các câu như ‘không biết về tập khởi của khổ’ v.v... Ở đây, sự không biết về khổ nên được hiểu theo bốn lý do: do được bao hàm bên trong, do là vật nền, do là đối tượng, và do che lấp. Thật vậy, vì nó (vô minh) được bao hàm trong Khổ đế, nên nó được bao hàm bên trong khổ. Và Khổ đế là vật nền của nó do là duyên y chỉ, là đối tượng của nó do là duyên sở duyên. Vô minh này che lấp Khổ đế bằng cách ngăn cản sự thấu triệt trạng thái chân thật của nó và bằng cách không cho trí tuệ sanh khởi ở đây.

Dukkhasamudaye aññāṇaṃ tīhi kāraṇehi veditabbaṃ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Nirodhe paṭipadāya ca aññāṇaṃ ekeneva kāraṇena veditabbaṃ paṭicchādanato. Nirodhapaṭipadānañhi paṭicchādakameva aññāṇaṃ tesaṃ yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena. Na pana taṃ tattha antogadhaṃ tasmiṃ saccadvaye apariyāpannattā, na tassa taṃ saccadvayaṃ vatthu asahajātattā, nārammaṇaṃ, tadārabbha appavattanato. Pacchimañhi saccadvayaṃ gambhīrattā duddasaṃ, na tattha andhabhūtaṃ aññāṇaṃ pavattati. Purimaṃ pana vacanīyattena sabhāvalakkhaṇassa duddasattā gambhīraṃ, tattha vipallāsagāhavasena pavattati.

Sự không biết về tập khởi của khổ nên được hiểu theo ba lý do: do là vật nền, do là đối tượng, và do che lấp. Và sự không biết về Diệt và Đạo nên được hiểu chỉ theo một lý do: do che lấp. Thật vậy, vô minh chỉ che lấp Diệt và Đạo bằng cách ngăn cản sự thấu triệt trạng thái chân thật của chúng và bằng cách không cho trí tuệ sanh khởi trong chúng. Nhưng nó (vô minh) không được bao hàm bên trong đó, vì nó không thuộc về hai đế ấy; hai đế ấy không phải là vật nền của nó, vì chúng không đồng sanh; cũng không phải là đối tượng, vì (vô minh) không sanh khởi lấy chúng làm đối tượng. Thật vậy, hai đế sau thì thâm sâu, khó thấy; vô minh mù quáng không thể vận hành ở đó. Còn hai đế trước thì thâm sâu do tự tánh của chúng khó thấy vì có thể diễn tả được; ở đó (vô minh) vận hành do năng lực của sự chấp thủ điên đảo.

Apica ‘‘dukkhe’’ti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca avijjā dīpitā. ‘‘Dukkhasamudaye’’ti ettāvatā vatthuto ārammaṇato kiccato ca. ‘‘Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyā’’ti ettāvatā kiccato. Avisesato pana ‘‘aññāṇa’’nti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā.

Lại nữa, chỉ với từ ‘về khổ’, vô minh được trình bày về phương diện bao hàm, vật nền, đối tượng, và phận sự. Chỉ với từ ‘về tập khởi của khổ’, (vô minh được trình bày) về phương diện vật nền, đối tượng, và phận sự. Chỉ với các từ ‘về sự diệt khổ, về con đường đưa đến sự diệt khổ’, (vô minh được trình bày) về phương diện phận sự. Còn một cách tổng quát, nên hiểu rằng với từ ‘sự không biết’, (vô minh) được chỉ rõ về phương diện tự tánh.

Iti kho, bhikkhaveti evaṃ kho, bhikkhave. Nirodho hotīti anuppādo hoti. Apicettha sabbeheva tehi nirodhapadehi nibbānaṃ desitaṃ. Nibbānañhi āgamma te te dhammā nirujjhanti, tasmā taṃ tesaṃ tesaṃ nirodhoti vuccati. Iti bhagavā imasmiṃ sutte dvādasahi padehi vaṭṭavivaṭṭaṃ desento arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhapesi. Desanāpariyosāne vuttanayeneva pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

‘Này các Tỳ khưu, như vậy’ chính là ‘Này các Tỳ khưu, như vậy’. ‘Có sự diệt’ nghĩa là có sự không sanh khởi. Lại nữa, ở đây, với tất cả các từ chỉ sự diệt ấy, Niết Bàn đã được thuyết giảng. Thật vậy, khi đạt đến Niết Bàn, các pháp ấy, các pháp ấy đều diệt tận; do đó, nó (Niết Bàn) được gọi là sự diệt của các pháp ấy, các pháp ấy. Như vậy, trong kinh này, khi thuyết giảng về luân hồi và thoát khỏi luân hồi bằng mười hai chi phần, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp bằng chính đỉnh cao là quả A-la-hán. Vào cuối bài pháp, năm trăm vị Tỳ khưu đã an trú trong quả A-la-hán theo đúng phương pháp đã được nói đến.

Vibhaṅgasuttaṃ dutiyaṃ.

Kinh Phân Tích, bài thứ hai.

3. Paṭipadāsuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Con Đường

3. Tatiye [Pg.18] micchāpaṭipadanti ayaṃ tāva aniyyānikapaṭipadā. Nanu ca avijjāpaccayā puññābhisaṅkhāropi atthi āneñjābhisaṅkhāropi, so kathaṃ micchāpaṭipadā hotīti. Vaṭṭasīsattā. Yañhi kiñci bhavattayasaṅkhātaṃ vaṭṭaṃ patthetvā pavattitaṃ, antamaso pañcābhiññā aṭṭha vā pana samāpattiyo, sabbaṃ taṃ vaṭṭapakkhiyaṃ vaṭṭasīsanti vaṭṭasīsattā micchāpaṭipadāva hoti. Yaṃ pana kiñci vivaṭṭaṃ nibbānaṃ patthetvā pavattitaṃ, antamaso uḷuṅkayāgumattadānampi paṇṇamuṭṭhidānamattampi, sabbaṃ taṃ vivaṭṭapakkhiyaṃ vivaṭṭanissitaṃ, vivaṭṭapakkhikattā sammāpaṭipadāva hoti. Appamattakampi hi paṇṇamuṭṭhimattadānakusalaṃ vā hotu mahantaṃ velāmadānādikusalaṃ vā, sace vaṭṭasampattiṃ patthetvā vaṭṭanissitavasena micchā ṭhapitaṃ hoti, vaṭṭameva āharituṃ sakkoti, no vivaṭṭaṃ. ‘‘Idaṃ me dānaṃ āsavakkhayāvahaṃ hotū’’ti evaṃ pana vivaṭṭaṃ patthentena vivaṭṭavasena sammā ṭhapitaṃ arahattampi paccekabodhiñāṇampi sabbaññutaññāṇampi dātuṃ sakkotiyeva, na arahattaṃ appatvā pariyosānaṃ gacchati. Iti anulomavasena micchāpaṭipadā, paṭilomavasena sammāpaṭipadā desitāti veditabbā. Nanu cettha paṭipadā pucchitā, nibbānaṃ bhājitaṃ, niyyātanepi paṭipadāva niyyātitā. Na ca nibbānassa paṭipadāti nāmaṃ, savipassanānaṃ pana catunnaṃ maggānametaṃ nāmaṃ, tasmā pucchāniyyātanehi padabhājanaṃ na sametīti. No na sameti, kasmā? Phalena paṭipadāya dassitattā. Phalena hettha paṭipadā dassitā. ‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’ti etaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yassā paṭipadāya phalaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāpaṭipadāti ayamettha attho. Imasmiñca atthe asesavirāganirodhāti ettha virāgo nirodhasseva vevacanaṃ, asesavirāgā asesanirodhāti ayañhettha adhippāyo. Yena vā virāgasaṅkhātena maggena asesanirodho hoti, taṃ dassetuṃ etaṃ padabhājanaṃ vuttaṃ. Evañhi sati sānubhāvā paṭipadā vibhattā hoti. Iti imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti. Tatiyaṃ.

3. Ở bài kinh thứ ba. (Câu) ‘tà đạo’ (micchāpaṭipadā) này trước tiên là con đường không đưa đến sự thoát ly. Lại nữa, chẳng phải do duyên vô minh mà phước hành cũng có, bất động hành cũng có sao? Vậy tại sao nó lại là tà đạo? (Đáp:) Vì là đầu mối của vòng luân hồi. Thật vậy, bất cứ điều gì được thực hiện do mong cầu vòng luân hồi được gọi là ba cõi, cho đến tận cùng là năm loại thần thông hay tám bậc thiền định, tất cả những điều đó thuộc về phe luân hồi, là đầu mối của luân hồi, vì là đầu mối của luân hồi nên chính là tà đạo. Còn bất cứ điều gì được thực hiện do mong cầu Niết-bàn, sự thoát khỏi vòng luân hồi, cho đến tận cùng là việc bố thí chỉ bằng một muỗng cháo hay việc bố thí chỉ bằng một nắm rau, tất cả những điều đó thuộc về phe thoát khỏi luân hồi, nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, vì thuộc về phe thoát khỏi luân hồi nên chính là chánh đạo. Thật vậy, dù là việc thiện bố thí chỉ bằng một nắm rau nhỏ nhoi, hay là việc thiện lớn lao như sự bố thí của Velāma, v.v..., nếu được đặt để một cách sai lầm theo cách nương tựa vào luân hồi do mong cầu sự thành tựu trong luân hồi, thì nó chỉ có thể mang lại vòng luân hồi, chứ không phải sự thoát khỏi luân hồi. Còn nếu được đặt để một cách đúng đắn theo cách thoát khỏi luân hồi bởi người mong cầu sự thoát khỏi luân hồi rằng: ‘Mong rằng việc bố thí này của tôi sẽ mang đến sự đoạn tận các lậu hoặc,’ thì nó có thể mang lại cả quả A-la-hán, trí tuệ của bậc Độc Giác Phật, và trí tuệ của bậc Toàn Giác, và nó sẽ không đi đến hồi kết thúc mà chưa đạt được quả A-la-hán. Như vậy, cần phải hiểu rằng tà đạo được thuyết giảng theo chiều thuận, và chánh đạo được thuyết giảng theo chiều nghịch. Lại nữa, chẳng phải ở đây con đường đã được hỏi, Niết-bàn đã được phân tích, và trong phần kết luận, chính con đường đã được kết luận sao? Và ‘con đường’ không phải là tên gọi của Niết-bàn, mà đó là tên gọi của bốn đạo cùng với tuệ quán. Do đó, phần phân tích các từ không tương hợp với câu hỏi và phần kết luận. (Đáp:) Không phải là không tương hợp. Tại sao? Vì con đường được chỉ ra thông qua quả của nó. Ở đây, con đường được chỉ ra thông qua quả. ‘Do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn không còn dư tàn của chính vô minh ấy mà hành diệt,’ Niết-bàn được gọi là sự đoạn diệt này là quả của con đường nào, thì con đường đó được gọi là chánh đạo, này các Tỳ khưu. Đây là ý nghĩa ở đây. Và trong ý nghĩa này, ở câu ‘do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn không còn dư tàn,’ (asesavirāganirodhā), ‘ly tham’ (virāga) chính là đồng nghĩa với ‘đoạn diệt’ (nirodha). Ở đây, ý muốn nói là: do ly tham không còn dư tàn nên đoạn diệt không còn dư tàn. Hoặc là, phần phân tích các từ này được nói ra để chỉ ra con đường được gọi là ‘ly tham’ mà nhờ đó sự đoạn diệt không còn dư tàn của vô minh xảy ra. Thật vậy, khi như vậy, con đường được phân tích một cách có uy lực. Như vậy, trong bài kinh này cũng chỉ nói về luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi. (Kinh) thứ ba.

4. Vipassīsuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Vipassī

4. Catutthe [Pg.19] vipassissāti tassa kira bodhisattassa yathā lokiyamanussānaṃ kiñcideva passantānaṃ parittakammābhinibbattassa kammajapasādassa dubbalattā akkhīni vipphandanti, na evaṃ vipphandiṃsu. Balavakammanibbattassa pana kammajapasādassa balavattā avipphandantehi animisehi eva akkhīhi passi seyyathāpi devā tāvatiṃsā. Tena vuttaṃ – ‘‘animisanto kumāro pekkhatīti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’tveva samaññā udapādī’’ti (dī. ni. 2.40). Ayañhettha adhippāyo – antarantarā nimisajanitandhakāravirahena visuddhaṃ passati, vivaṭehi vā akkhīhi passatīti vipassī. Ettha ca kiñcāpi pacchimabhavikānaṃ sabbabodhisattānaṃ balavakammanibbattassa kammajapasādassa balavattā akkhīni na vipphandanti, so pana bodhisatto eteneva nāmaṃ labhi.

4. Ở bài kinh thứ tư. Về (danh hiệu) Vipassī. Tương truyền, đối với vị Bồ-tát ấy, đôi mắt của ngài đã không chớp động như đôi mắt của những người thế gian thường chớp động khi nhìn bất cứ vật gì, do sự yếu kém của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp nhỏ. Trái lại, do sự mạnh mẽ của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp mạnh, ngài đã nhìn bằng đôi mắt không chớp động, không nháy, giống như chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, vì hoàng tử nhìn không chớp mắt, nên danh hiệu ‘Vipassī, Vipassī’ đã khởi lên cho hoàng tử Vipassī.’ Ý nghĩa ở đây là: ngài thấy một cách trong sáng do không có bóng tối sinh ra bởi sự chớp mắt xen kẽ, hoặc ngài thấy bằng đôi mắt mở to, nên (gọi là) Vipassī. Và ở đây, mặc dù đôi mắt của tất cả các vị Bồ-tát ở kiếp chót không chớp động do sự mạnh mẽ của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp mạnh, nhưng chính vị Bồ-tát ấy đã nhận được danh hiệu này do chính lý do đó.

Apica viceyya viceyya passatīti vipassī, vicinitvā vicinitvā passatīti attho. Ekadivasaṃ kira vinicchayaṭṭhāne nisīditvā atthe anusāsantassa rañño alaṅkatapaṭiyattaṃ mahāpurisaṃ āharitvā aṅke ṭhapayiṃsu. Tassa taṃ aṅke katvā palāḷayamānasseva amaccā sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu. Bodhisatto anattamanasaddaṃ nicchāresi. Rājā ‘‘kimetaṃ upadhārethā’’ti āha. Upadhārayamānā aññaṃ adisvā ‘‘aṭṭassa dubbinicchitattā evaṃ kataṃ bhavissatī’’ti puna sāmikameva sāmikaṃ katvā ‘‘ñatvā nu kho kumāro evaṃ karotī’’ti? Vīmaṃsantā puna sāmikaṃ assāmikamakaṃsu. Puna bodhisatto tatheva saddaṃ nicchāresi. Atha rājā ‘‘jānāti mahāpuriso’’ti tato paṭṭhāya appamatto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya ‘vipassī vipassī’tveva samaññā udapādī’’ti (dī. ni. 2.41).

Hơn nữa, (ngài là) Vipassī vì ngài thấy sau khi đã xem xét, xem xét; ý nghĩa là ngài thấy sau khi đã điều tra, điều tra. Tương truyền, vào một ngày nọ, khi đức vua đang ngồi ở nơi xử án để cai trị việc nước, người ta mang vị Đại nhân đã được trang điểm sẵn sàng đến và đặt vào lòng vua. Trong khi vua đang cưng nựng ngài trong lòng, các vị quan đại thần đã biến người chủ thành người không phải chủ. Vị Bồ-tát phát ra một âm thanh không hài lòng. Vua nói: ‘Đây là gì vậy? Hãy xem xét.’ Khi xem xét, họ không thấy lý do nào khác và (nghĩ rằng): ‘Chắc hẳn việc này đã được làm như vậy do vụ việc được xét xử không tốt.’ Rồi họ lại biến người chủ thành người chủ, và để kiểm tra xem ‘liệu hoàng tử có biết mà làm như vậy không?’, họ lại biến người chủ thành người không phải chủ. Vị Bồ-tát lại phát ra âm thanh y như vậy. Bấy giờ, vua (nghĩ): ‘Vị Đại nhân biết rõ,’ và từ đó trở đi, vua đã trở nên cẩn trọng. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, vì hoàng tử thấy rõ các sự việc sau khi đã xem xét, xem xét, nên ở mức độ cao hơn nữa, danh hiệu ‘Vipassī, Vipassī’ đã khởi lên cho hoàng tử Vipassī.’

Bhagavatoti bhāgyasampannassa. Arahatoti rāgādiarīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā, paccayānaṃ vā arahattā arahāti evaṃ guṇato uppannanāmadheyyassa. Sammāsambuddhassāti sammā nayena hetunā sāmaṃ paccattapurisakārena cattāri saccāni buddhassa. Pubbeva sambodhāti [Pg.20] sambodho vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, tato pubbeva. Bodhisattasseva satoti ettha bodhīti ñāṇaṃ, bodhimā satto bodhisatto, ñāṇavā paññavā paṇḍitoti attho. Purimabuddhānañhi pādamūle abhinīhārato paṭṭhāya paṇḍitova so satto, na andhabāloti bodhisatto. Yathā vā udakato uggantvā ṭhitaṃ paripākagataṃ padumaṃ sūriyarasmisamphassena avassaṃ bujjhissatīti bujjhanakapadumanti vuccati, evaṃ buddhānaṃ santike byākaraṇassa laddhattā avassaṃ anantarāyena pāramiyo pūretvā bujjhissatīti bujjhanakasattotipi bodhisatto. Yā ca esā catumaggañāṇasaṅkhātā bodhi, taṃ patthayamāno pavattatīti bodhiyaṃ satto āsattotipi bodhisatto. Evaṃ guṇato uppannanāmavasena bodhisattasseva sato. Kicchanti dukkhaṃ. Āpannoti anuppatto. Idaṃ vuttaṃ hoti – aho ayaṃ sattaloko dukkhaṃ anuppattoti. Cavati ca upapajjati cāti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena vuttaṃ. Nissaraṇanti nibbānaṃ. Tañhi jarāmaraṇadukkhato nissaṭattā tassa nissaraṇanti vuccati. Kudāssu nāmāti katarasmiṃ nu kho kāle.

Bhagavato: Bậc có đầy đủ diễm phúc. Arahato: Bậc A-la-hán, do đã diệt trừ các kẻ thù là tham ái v.v..., hoặc do đã bẻ gãy các căm xe của bánh xe luân hồi, hoặc do xứng đáng thọ nhận các vật dụng, nên được gọi là A-la-hán; là bậc có danh hiệu được sanh khởi từ đức hạnh như thế. Sammāsambuddhassa: Bậc Chánh Đẳng Giác, là bậc đã giác ngộ bốn chân lý một cách chân chánh, đúng phương pháp, đúng nhân duyên, do tự thân ngài, do nỗ lực của riêng ngài. Pubbeva sambodhā: Trước khi giác ngộ. Sambodho được gọi là trí tuệ trong bốn đạo, (ngài đã suy xét) ngay trước khi (giác ngộ) ấy. Bodhisattasseva sato: Khi còn là vị Bồ-tát. Ở đây, bodhi là trí tuệ. Bodhimā satto là bodhisatto, chúng sanh có trí tuệ. Nghĩa là bậc có trí, có tuệ, bậc hiền trí. Thật vậy, kể từ khi phát nguyện dưới chân của các đức Phật quá khứ, chúng sanh ấy là bậc hiền trí, không phải là kẻ phàm phu ngu muội, vì thế (gọi là) Bồ-tát. Hoặc, ví như đóa sen đã vươn lên khỏi mặt nước, đã đến lúc trưởng thành, chắc chắn sẽ nở ra do sự tiếp xúc của ánh nắng mặt trời, nên được gọi là "đóa sen sắp nở"; cũng vậy, do đã nhận được lời thọ ký nơi các đức Phật, chắc chắn sẽ viên mãn các pháp ba-la-mật không có chướng ngại và sẽ giác ngộ, nên cũng (gọi là) "chúng sanh sắp giác ngộ" tức là Bồ-tát. Và bodhi này được gọi là trí tuệ Tứ Đạo, vị ấy nỗ lực thực hành trong khi mong mỏi điều ấy, nên cũng (gọi là) Bồ-tát, tức là chúng sanh quyến luyến, dính mắc vào sự giác ngộ. Như vậy, khi còn là vị Bồ-tát do danh hiệu được sanh khởi từ đức hạnh. Kicchaṃ là khổ. Āpanno là đã đạt đến. Điều này được nói là: "Ôi, thế giới chúng sanh này đã rơi vào khổ đau!" Cavati ca upapajjati ca: Chết và tái sanh. Điều này được nói về sự nối tiếp của tử và sanh. Nissaraṇaṃ là Niết-bàn. Thật vậy, vì đã thoát khỏi khổ già và chết, nên (Niết-bàn) được gọi là sự giải thoát khỏi cái ấy (khổ). Kudāssu nāma: Vào lúc nào?

Yoniso manasikārāti upāyamanasikārena pathamanasikārena. Ahu paññāya abhisamayoti paññāya saddhiṃ jarāmaraṇakāraṇassa abhisamayo samavāyo samāyogo ahosi, ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti idaṃ tena diṭṭhanti attho. Atha vā yoniso manasikārā ahu paññāyāti yoniso manasikārena ca paññāya ca abhisamayo ahu. ‘‘Jātiyā kho sati jarāmaraṇa’’nti, evaṃ jarāmaraṇakāraṇassa paṭivedho ahosīti attho. Esa nayo sabbattha.

Yoniso manasikārā: Do như lý tác ý, do tác ý đến phương pháp, tác ý đến con đường. Ahu paññāya abhisamayo: Đã có sự thấu triệt bằng trí tuệ. (Nghĩa là) cùng với trí tuệ, đã có sự thấu triệt, sự tương hợp, sự tương ưng về nguyên nhân của già và chết. Nghĩa là, vị ấy đã thấy được điều này: "Do duyên sanh, có già và chết." Hoặc là, yoniso manasikārā ahu paññāya: do như lý tác ý và do trí tuệ, đã có sự thấu triệt. Nghĩa là, đã có sự liễu ngộ về nguyên nhân của già và chết như sau: "Khi có sanh, có già và chết." Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi.

Iti hidanti evamidaṃ. Samudayo samudayoti ekādasasu ṭhānesu saṅkhārādīnaṃ samudayaṃ sampiṇḍetvā niddisati. Pubbe ananussutesūti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ samudayo hotī’’ti. Evaṃ ito pubbe ananussutesu dhammesu, catūsu vā ariyasaccadhammesu. Cakkhuntiādīni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇameva hettha dassanaṭṭhena cakkhu, ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, paṭivedhanaṭṭhena vijjā, obhāsanaṭṭhena ālokoti vuttaṃ[Pg.21]. Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Nirodhavārepi imināva nayena attho veditabbo. Catutthaṃ.

Iti hidaṃ: Như vậy, điều này. Samudayo, samudayo: Tập khởi, tập khởi. (Đức Phật) chỉ dạy bằng cách tóm tắt sự tập khởi của các hành v.v... ở mười một nơi. Pubbe ananussutesu: Trong các pháp chưa từng được nghe trước đây. (Nghĩa là) "do duyên vô minh, sự tập khởi của các hành có mặt." Như vậy, trong các pháp chưa từng được nghe trước thời điểm này, hoặc trong bốn pháp Thánh đế. Cakkhu v.v... chỉ là các từ đồng nghĩa của trí tuệ. Thật vậy, ở đây, chính trí tuệ được gọi là cakkhu (nhãn) theo nghĩa thấy, là ñāṇa (trí) theo nghĩa biết, là paññā (tuệ) theo nghĩa hiểu rõ, là vijjā (minh) theo nghĩa thâm nhập, là āloko (quang) theo nghĩa chiếu sáng. Và nên biết rằng, điều ấy đã được chỉ dạy là sự pha trộn giữa thế gian và siêu thế trong bốn chân lý. Trong phần đoạn diệt cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này. (Kinh) thứ tư (kết thúc).

5-10. Sikhīsuttādivaṇṇanā

5-10. Chú giải kinh Sikhī v.v...

5-10. Pañcamādīsu sikhissa, bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘sikhissapi, bhikkhave’’ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo. Kasmā? Ekāsane adesitattā. Nānāṭhānesu hi etāni desitāni, attho pana sabbattha sadisoyeva. Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā’’ti. Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati, evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti. Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti.

5-10. Trong các kinh từ thứ năm trở đi, ý nghĩa của các từ sikhissa, bhikkhave v.v... không nên được hiểu bằng cách kết hợp chúng lại như vầy: sikhissapi, bhikkhave (cũng của đức Phật Sikhī, này các Tỳ-khưu). Tại sao? Vì (các kinh này) không được thuyết giảng trong cùng một lần ngồi. Thật vậy, những kinh này được thuyết giảng ở nhiều nơi khác nhau, nhưng ý nghĩa thì ở đâu cũng tương tự nhau. Thật vậy, đối với tất cả các vị Bồ-tát đang ngồi trên Bồ-đề đoàn, không có vị Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, hay Phạm thiên nào khác đến chỉ dạy rằng: "Trong quá khứ, các vị Bồ-tát đã trở thành Phật do quán xét lý duyên khởi." Nhưng, ví như vào thời sơ kiếp, khi trời mưa, dòng nước mưa sau cũng chảy theo con đường mà dòng nước đã chảy trước đó; cũng vậy, các vị (Bồ-tát) sau này cũng đi theo con đường mà các đức Phật quá khứ đã đi. Thật vậy, tất cả các vị Bồ-tát, sau khi xuất khỏi thiền thứ tư dựa trên hơi thở vào ra, hướng trí tuệ vào lý duyên khởi, quán xét nó theo chiều xuôi và ngược, rồi trở thành Phật. Như vậy, trong bảy bài kinh theo thứ tự, pháp môn gọi là tuệ quán của chư Phật đã được thuyết giảng.

Buddhavaggo paṭhamo.

Phẩm Phật, phẩm thứ nhất.

2. Āhāravaggo

2. Phẩm Āhāra (Vật thực)

1. Āhārasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Āhāra (Vật thực)

11. Āhāravaggassa paṭhame āhārāti paccayā. Paccayā hi āharanti attano phalaṃ, tasmā āhārāti vuccanti. Bhūtānaṃ vā sattānantiādīsu bhūtāti jātā nibbattā. Sambhavesinoti ye sambhavaṃ jātiṃ nibbattiṃ esanti gavesanti. Tattha catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesino nāma, aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesino nāma, dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesino nāma, tato paraṃ bhūtā nāma. Atha vā bhūtāti jātā abhinibbattā, ye bhūtā abhinibbattāyeva, na puna [Pg.22] bhavissantīti saṅkhaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesino. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekkhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ sabbathāpi imehi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyati. Vāsaddo cettha sampiṇḍanattho, tasmā bhūtānañca sambhavesīnañcāti ayamattho veditabbo.

11. Trong kinh đầu tiên của phẩm Āhāra, āhārā là các duyên. Thật vậy, các duyên mang lại quả của chúng, do đó chúng được gọi là āhārā (vật thực). Trong câu bhūtānaṃ vā sattānaṃ v.v..., bhūtā là những chúng sanh đã sanh, đã hiện hữu. Sambhavesino là những chúng sanh đang tìm cầu, đang tìm kiếm sự hiện hữu, sự sanh, sự hình thành. Ở đây, trong bốn loại sanh, các chúng sanh noãn sanh và thai sanh, chừng nào chưa phá vỡ vỏ trứng và bọc thai, chừng đó được gọi là sambhavesino; sau khi đã phá vỡ vỏ trứng và bọc thai để ra ngoài, thì được gọi là bhūtā. Các chúng sanh thấp sanh và hóa sanh, trong sát-na tâm đầu tiên, được gọi là sambhavesino; từ sát-na tâm thứ hai trở đi, được gọi là bhūtā. Hoặc, chúng sanh được sanh ra trong oai nghi nào, chừng nào chưa đạt đến (oai nghi) khác, chừng đó được gọi là sambhavesino; sau đó thì được gọi là bhūtā. Hoặc là, bhūtā là những chúng sanh đã sanh, đã hoàn toàn hiện hữu; những vị đã hiện hữu và sẽ không hiện hữu trở lại nữa, được kể là như vậy, đây là danh xưng của các bậc lậu tận. Sambhavaṃ esantīti sambhavesino: (Họ) tìm cầu sự hiện hữu, nên là sambhavesino. Do chưa đoạn trừ kiết sử hữu, đây là danh xưng của các bậc hữu học và phàm phu, những người còn tìm cầu sự hiện hữu trong tương lai. Như vậy, về mọi phương diện, với hai từ này, (Đức Phật) bao gồm tất cả chúng sanh. Và ở đây, từ vā có nghĩa là tổng hợp, do đó, ý nghĩa này nên được hiểu là: "của các chúng sanh đã hiện hữu và của các chúng sanh đang tìm cầu sự hiện hữu."

Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Anuggahāyāti anuggahatthaṃ. Vacanabhedoyeva cesa, attho pana dvinnampi padānaṃ ekoyeva. Atha vā ṭhitiyāti tassa tassa sattassa uppannadhammānaṃ anuppabandhavasena avicchedāya. Anuggahāyāti anuppannānaṃ uppādāya. Ubhopi cetāni ‘‘bhūtānaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya ca, sambhavesīnaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya cā’’ti evaṃ ubhayattha daṭṭhabbānīti.

Ṭhitiyāti là với mục đích duy trì. Anuggahāyāti là với mục đích hỗ trợ. Và đây chỉ là sự khác biệt về từ ngữ, còn ý nghĩa của cả hai từ chỉ là một. Hoặc là, ṭhitiyāti là cho sự không gián đoạn do sự nối tiếp liên tục của các pháp đã sanh trong (dòng tương tục của) chúng sanh này hay chúng sanh kia. Anuggahāyāti là cho sự sanh khởi của các pháp chưa sanh. Cả hai từ này nên được hiểu trong cả hai trường hợp như vầy: ‘cho sự duy trì và hỗ trợ của các chúng sanh đã hiện hữu, hoặc cho sự duy trì và hỗ trợ của các chúng sanh đang tìm hữu’.

Kabaḷīkāro āhāroti kabaḷaṃ katvā ajjhoharitabbako āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ adhivacanaṃ. Oḷāriko vā sukhumo vāti vatthuoḷārikatāya oḷāriko, sukhumatāya sukhumo. Sabhāvena pana sukhumarūpapariyāpannattā kabaḷīkāro āhāro sukhumova hoti. Sāpi cassa vatthuto oḷārikatā sukhumatā ca upādāyupādāya veditabbā. Kumbhīlānañhi āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo. Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti, te ca nesaṃ kucchippattā vilīyanti. Morā sappavicchikādipāṇe khādanti. Morānaṃ pana āhāraṃ upādāya taracchānaṃ āhāro sukhumo. Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti, tāni ca nesaṃ kheḷena temitamattāneva kandamūlaṃ viya mudukāni honti. Taracchānaṃ āhāraṃ upādāya hatthīnaṃ āhāro sukhumo. Te hi nānārukkhasākhādayo khādanti. Hatthīnaṃ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṃ āhāro sukhumo. Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti. Tesampi āhārato gunnaṃ āhāro sukhumo. Te allasukkhatiṇāni khādanti. Tesaṃ āhārato sasānaṃ āhāro sukhumo. Sasānaṃ āhārato sakuṇānaṃ āhāro sukhumo. Sakuṇānaṃ āhārato paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo. Paccantavāsīnaṃ āhārato gāmabhojakānaṃ āhāro [Pg.23] sukhumo. Gāmabhojakānaṃ āhārato rājarājamahāmattānaṃ āhāro sukhumo. Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo. Cakkavattino āhārato bhummānaṃ devānaṃ āhāro sukhumo. Bhummānaṃ devānaṃ āhārato cātumahārājikānaṃ. Evaṃ yāva paranimmitavasavattīnaṃ āhārā vitthāretabbā. Tesaṃ panāhāro sukhumotveva niṭṭhaṃ patto.

Đoàn thực (Kabaḷīkāro āhāroti) là vật thực được nuốt vào sau khi làm thành miếng; đây là tên gọi của chất dinh dưỡng (ojā) có vật thể là cơm, cháo v.v... ‘Thô hoặc tế’ (Oḷāriko vā sukhumo vā’ti): do vật thể thô nên (gọi là) thô; do (vật thể) tế nên (gọi là) tế. Nhưng về tự tánh, do được bao gồm trong sắc tế, đoàn thực chỉ là tế. Và tính thô và tính tế của vật thể ấy nên được hiểu bằng cách so sánh tương đối. Thật vậy, so với vật thực của cá sấu, vật thực của công là tế. Nghe nói cá sấu nuốt cả đá sỏi, và khi vào đến bụng chúng thì chúng bị tiêu hóa. Công ăn các loài sinh vật như rắn, bò cạp. Nhưng so với vật thực của công, vật thực của linh cẩu là tế. Nghe nói chúng ăn sừng và xương đã bị vứt bỏ ba năm, và những thứ ấy chỉ cần thấm nước bọt của chúng là trở nên mềm như củ rễ. So với vật thực của linh cẩu, vật thực của voi là tế. Thật vậy, chúng ăn các cành cây khác nhau. So với vật thực của voi, vật thực của các loài như trâu rừng, bò rừng, nai v.v... là tế. Nghe nói chúng ăn các loại lá cây khác nhau không có lõi. So với vật thực của chúng, vật thực của bò là tế. Chúng ăn cỏ tươi và cỏ khô. So với vật thực của chúng, vật thực của thỏ là tế. So với vật thực của thỏ, vật thực của chim là tế. So với vật thực của chim, vật thực của người dân biên địa là tế. So với vật thực của người dân biên địa, vật thực của các vị trưởng làng là tế. So với vật thực của các vị trưởng làng, vật thực của vua và các vị đại thần là tế. So với vật thực của họ, vật thực của Chuyển luân vương là tế. So với vật thực của Chuyển luân vương, vật thực của chư thiên địa cầu là tế. So với vật thực của chư thiên địa cầu, (vật thực) của chư thiên Tứ Đại Thiên Vương là tế. Cứ như vậy nên mở rộng cho đến vật thực của chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại. Nhưng vật thực của họ được kết luận là chỉ tế mà thôi.

Ettha ca oḷārike vatthusmiṃ ojā parittā hoti dubbalā, sukhume balavatī. Tathā hi ekapattapūrampi yāguṃ pīto muhutteneva jighacchito hoti yaṃkiñcideva khāditukāmo, sappiṃ pana pasatamattaṃ pivitvā divasaṃ abhottukāmo hoti. Tattha vatthu kammajatejasaṅkhātaṃ parissayaṃ vinodeti, na pana sakkoti pāletuṃ. Ojā pana pāleti, na sakkoti parissayaṃ vinodetuṃ. Dve pana ekato hutvā parissayañceva vinodenti pālenti cāti.

Và ở đây, trong vật thể thô, chất dinh dưỡng ít và yếu; trong vật thể tế, (chất dinh dưỡng) mạnh. Thật vậy, người uống dù chỉ một bát cháo đầy cũng chỉ trong chốc lát đã thấy đói, muốn ăn bất cứ thứ gì; nhưng sau khi uống chỉ một vốc bơ lỏng, người ấy lại không muốn ăn cả ngày. Ở đây, vật thể (vật chất) xua tan sự nguy hiểm được gọi là hỏa đại do nghiệp sanh, nhưng không thể duy trì (thân). Còn chất dinh dưỡng thì duy trì (thân), nhưng không thể xua tan sự nguy hiểm. Nhưng cả hai, khi hợp lại, vừa xua tan sự nguy hiểm vừa duy trì (thân).

Phasso dutiyoti cakkhusamphassādi chabbidhopi phasso etesu catūsu āhāresu dutiyo āhāroti veditabbo. Desanānayo eva cesa, tasmā iminā nāma kāraṇena dutiyo tatiyo cāti idamettha na gavesitabbaṃ. Manosañcetanāti cetanāva vuccati. Viññāṇanti cittaṃ. Iti bhagavā imasmiṃ ṭhāne upādiṇṇakaanupādiṇṇakavasena ekarāsiṃ katvā cattāro āhāre dassesi. Kabaḷīkārāhāro hi upādiṇṇakopi atthi anupādiṇṇakopi, tathā phassādayo. Tattha sappādīhi gilitānaṃ maṇḍūkādīnaṃ vasena upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro daṭṭhabbo. Maṇḍūkādayo hi sappādīhi gilitā antokucchigatāpi kiñci kālaṃ jīvantiyeva. Te yāva upādiṇṇakapakkhe tiṭṭhanti, tāva āhāratthaṃ na sādhenti. Bhijjitvā pana anupādiṇṇakapakkhe ṭhitā sādhenti. Tadāpi upādiṇṇakāhāroti vuccantīti. Idaṃ pana ācariyānaṃ na ruccatīti aṭṭhakathāyameva paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – imesaṃ sattānaṃ khādantānampi akhādantānampi bhuñjantānampi abhuñjantānampi paṭisandhicitteneva sahajātā kammajā ojā nāma atthi, sā yāvapi sattamā divasā pāleti, ayameva [Pg.24] upādiṇṇakakabaḷīkārāhāroti veditabbo. Tebhūmakavipākavasena pana upādiṇṇakaphassādayo veditabbā, tebhūmakakusalākusalakiriyavasena anupādiṇṇakā. Lokuttarā pana ruḷhīvasena kathitāti.

‘Xúc là thứ hai’ (Phasso dutiyo’ti) có nghĩa là: xúc, dù có sáu loại bắt đầu bằng nhãn xúc, nên được hiểu là vật thực thứ hai trong bốn loại vật thực này. Và đây chỉ là phương pháp thuyết giảng, do đó, ở đây không nên tìm kiếm rằng ‘vì lý do này nó là thứ hai, (vì lý do kia) nó là thứ ba’. ‘Tư niệm’ (Manosañcetanā’ti) chính là tư (cetanā) được nói đến. ‘Thức’ (Viññāṇaṃ’ti) là tâm. Như vậy, ở đây, Đức Thế Tôn đã chỉ ra bốn loại vật thực bằng cách gộp chung theo phương diện thủ và phi thủ. Thật vậy, đoàn thực có cả loại thủ và phi thủ; tương tự như vậy đối với xúc v.v... Ở đây, đoàn thực thủ nên được hiểu qua trường hợp con ếch v.v... bị rắn v.v... nuốt. Thật vậy, ếch v.v... bị rắn v.v... nuốt, dù đã vào trong bụng, vẫn còn sống một thời gian. Chừng nào chúng còn thuộc về phần thủ, chừng đó chúng chưa hoàn thành mục đích làm vật thực. Nhưng sau khi bị phân hủy, ở trong phần phi thủ, chúng mới hoàn thành (mục đích đó). Ngay cả khi đó, chúng vẫn được gọi là vật thực thủ. (Tuy nhiên,) điều này không được các vị thầy chấp nhận, nên trong chính Chú giải đã bác bỏ và nói như sau: ‘Đối với những chúng sanh này, dù ăn hay không ăn, dù tiêu thụ hay không tiêu thụ, có một chất dinh dưỡng do nghiệp sanh, đồng sanh với tâm tái tục. Nó duy trì (thân) cho đến tận ngày thứ bảy. Chính đây nên được hiểu là đoàn thực thủ.’ Còn xúc v.v... thuộc loại thủ nên được hiểu theo quả của ba cõi; loại phi thủ (nên được hiểu) theo thiện, bất thiện, và duy tác của ba cõi. Còn (các pháp) siêu thế được gọi (là vật thực) theo quy ước.

Etthāha – ‘‘yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho, atha kasmā aññesupi sattānaṃ paccayesu vijjamānesu imeyeva cattāro vuttā’’ti? Vuccate – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro, nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati (saṃ. ni. 5.183), tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (saṃ. ni. 2.1; vibha. 225).

Ở đây có người hỏi: ‘Nếu ý nghĩa của vật thực là ‘điều kiện hỗ trợ’, vậy tại sao trong khi vẫn còn các điều kiện hỗ trợ khác của chúng sanh, chỉ có bốn loại này được nói đến?’ Xin trả lời: Vì chúng là những điều kiện hỗ trợ đặc biệt cho dòng tương tục nội tại. Thật vậy, đoàn thực là điều kiện hỗ trợ đặc biệt cho sắc thân của các chúng sanh ăn đoàn thực; xúc là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho thọ trong danh thân; tư niệm là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho thức; thức là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho danh sắc. Như đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, ví như thân này tồn tại nhờ vật thực, nương vào vật thực mà tồn tại, không có vật thực thì không tồn tại; cũng vậy, do xúc làm duyên nên có thọ, do hành làm duyên nên có thức, do thức làm duyên nên có danh sắc.’

Ko panettha āhāro kiṃ āharatīti? Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhāro tayo bhave, viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpanti.

Ở đây, vật thực nào mang lại cái gì? Đoàn thực mang lại các sắc có oja là thứ tám, xúc thực mang lại ba thọ, tư niệm thực mang lại ba cõi, thức thực mang lại danh sắc tái sanh.

Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro tāva mukhe ṭhapitamatteyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti, dantavicuṇṇitaṃ pana ajjhohariyamānaṃ ekekaṃ sitthaṃ aṭṭhaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetiyeva. Evaṃ kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati. Phassāhāro pana sukhavedanīyo phasso uppajjamānoyeva sukhaṃ vedanaṃ āharati, dukkhavedanīyo dukkhaṃ, adukkhamasukhavedanīyo adukkhamasukhanti evaṃ sabbathāpi phassāhāro tisso vedanā āharati.

Làm thế nào? Trước hết, đoàn thực chỉ vừa được đặt vào miệng đã làm sanh khởi tám sắc, hơn nữa khi được răng nghiền nát và được nuốt xuống, mỗi một miếng cơm chắc chắn làm sanh khởi tám tám sắc. Như vậy, đoàn thực mang lại các sắc có oja là thứ tám. Còn xúc thực, xúc tương ưng với lạc thọ chỉ khi sanh khởi liền mang lại lạc thọ, xúc tương ưng với khổ thọ (mang lại) khổ thọ, xúc tương ưng với xả thọ (mang lại) xả thọ. Như vậy, về mọi phương diện, xúc thực mang lại ba thọ.

Manosañcetanāhāro kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavaṃ āharati, rūpārūpabhavūpagāni taṃ taṃ bhavaṃ. Evaṃ sabbathāpi manosañcetanāhāro tayo bhave āharati. Viññāṇāhāro pana ye ca paṭisandhikkhaṇe taṃsampayuttakā tayo khandhā, yāni ca tisantativasena tiṃsa rūpāni uppajjanti, sahajātādipaccayanayena tāni āharatīti vuccati. Evaṃ viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti. Ettha ca ‘‘manosañcetanā tayo bhave āharatī’’ti sāsavakusalākusalacetanāva vuttā. ‘‘Viññāṇaṃ [Pg.25] paṭisandhināmarūpaṃ āharatī’’ti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṃ. Avisesena pana taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānaṃ āharaṇatopete ‘‘āhārā’’ti veditabbā.

Tư niệm thực, nghiệp dẫn đến cõi Dục mang lại cõi Dục, các nghiệp dẫn đến cõi Sắc và Vô sắc (mang lại) cõi ấy. Như vậy, về mọi phương diện, tư niệm thực mang lại ba cõi. Còn thức thực, được gọi là mang lại ba uẩn tương ưng với nó trong sát-na tái sanh và ba mươi sắc pháp sanh khởi theo ba dòng tương tục, theo cách của các duyên như đồng sanh duyên, v.v. Như vậy, thức thực mang lại danh sắc tái sanh. Và ở đây, trong câu 'tư niệm thực mang lại ba cõi', chỉ nói đến tư thiện và bất thiện hữu lậu. Trong câu 'thức mang lại danh sắc tái sanh', chỉ nói đến thức tái sanh. Hơn nữa, một cách không phân biệt, nên biết chúng là 'vật thực' do mang lại các pháp tương ưng và các pháp do chúng làm sanh khởi.

Etesu catūsu āhāresu kabaḷīkārāhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti, phasso phusantoyeva manosañcetanā āyūhamānāva, viññāṇaṃ vijānantameva. Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro hi upatthambhentoyeva kāyaṭṭhapanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Kammajanitopi hi ayaṃ kāyo kabaḷīkārāhārena upatthaddho dasapi vassāni vassasatampi yāva āyuparimāṇā tiṭṭhati. Yathā kiṃ? Yathā mātuyā janitopi dārako dhātiyā thaññādīni pāyetvā posiyamāno ciraṃ tiṭṭhati, yathā ca upatthambhena upatthambhitaṃ gehaṃ. Vuttampi cetaṃ –

Trong bốn loại vật thực này, đoàn thực hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ, xúc bằng cách tiếp xúc, tư niệm bằng cách cố gắng, thức bằng cách nhận biết. Làm thế nào? Quả vậy, đoàn thực chỉ bằng cách nâng đỡ, qua việc làm cho thân vững chắc, giúp cho chúng sanh tồn tại. Quả thật, thân này dù do nghiệp sanh, khi được nâng đỡ bởi đoàn thực, có thể tồn tại mười năm, một trăm năm, cho đến hết tuổi thọ. Ví như thế nào? Ví như đứa trẻ dù được mẹ sanh ra, khi được vú nuôi cho bú sữa v.v. và nuôi dưỡng, sống được lâu; và ví như ngôi nhà cũ được chống đỡ bằng cột. Điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘Yathā, mahārāja, gehe papatante aññena dārunā upatthambhitaṃ santaṃ eva taṃ gehaṃ na patati. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti.

‘Tâu Đại vương, ví như khi một ngôi nhà sắp sụp đổ, chỉ khi được chống đỡ bằng một cây gỗ khác thì ngôi nhà ấy mới không sụp đổ. Cũng vậy, tâu Đại vương, thân này tồn tại nhờ vật thực, duyên vào vật thực mà tồn tại’.

Evaṃ kabaḷīkāro āhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti.

Như vậy, đoàn thực hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ.

Evaṃ sādhentopi ca kabaḷīkāro āhāro dvinnaṃ rūpasantatīnaṃ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādiṇṇakassa ca. Kammajānaṃ anupālako hutvā paccayo hoti, āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvāti. Phasso pana sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Viññāṇaṃ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hotīti.

Và dù hoàn thành phận sự như vậy, đoàn thực là duyên cho hai dòng sắc: của sắc do vật thực sanh và của sắc chấp thủ. Nó trở thành duyên bằng cách là người bảo hộ cho các sắc do nghiệp sanh, và bằng cách là người sanh ra các sắc do vật thực sanh. Còn xúc, chỉ bằng cách tiếp xúc với đối tượng là nền tảng của lạc thọ v.v., giúp cho chúng sanh tồn tại bằng cách làm cho lạc thọ v.v. khởi lên. Tư niệm, chỉ bằng cách cố gắng theo nghiệp thiện và bất thiện, giúp cho chúng sanh tồn tại do hoàn thành gốc rễ của hữu. Thức, chỉ bằng cách nhận biết, giúp cho chúng sanh tồn tại bằng cách làm cho danh sắc khởi lên.

Evaṃ upatthambhanādivasena āhārakiccaṃ sādhayamānesu panetesu cattāri bhayāni daṭṭhabbāni. Seyyathidaṃ – kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayaṃ, phasse upagamanameva, manosañcetanāya āyūhanameva, viññāṇe abhinipātoyeva bhayanti. Kiṃ kāraṇā? Kabaḷīkārāhāre hi nikantiṃ [Pg.26] katvā sītādīnaṃ purakkhatā sattā āhāratthāya muddāgaṇanādikammāni karontā anappakaṃ dukkhaṃ nigacchanti. Ekacce ca imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammādikāya anesanāya āhāraṃ pariyesantā diṭṭheva dhamme gārayhā honti, samparāyepi, ‘‘tassa saṅghāṭipi ādittā sampajjalitā’’tiādinā lakkhaṇasaṃyutte (saṃ. ni. 2.218) vuttanayena samaṇapetā honti. Iminā tāva kāraṇena kabaḷīkāre āhāre nikanti eva bhayanti veditabbā.

Hơn nữa, trong các vật thực này, khi chúng hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ v.v., nên thấy bốn sự nguy hiểm. Đó là: trong đoàn thực, chính sự khao khát là nguy hiểm; trong xúc, chính sự tiếp cận là nguy hiểm; trong tư niệm, chính sự cố gắng là nguy hiểm; trong thức, chính sự rơi vào là nguy hiểm. Vì lý do gì? Quả vậy, do tạo ra sự khao khát trong đoàn thực, chúng sanh bị chi phối bởi lạnh v.v., làm các việc như bói toán v.v. vì lợi ích của vật thực, gặp phải không ít khổ đau. Và một số người, dù đã xuất gia trong giáo pháp này, khi tìm kiếm vật thực bằng cách tìm cầu không chánh đáng như hành nghề y v.v., bị khiển trách ngay trong hiện tại, và trong đời sau, họ trở thành ngạ quỷ sa-môn theo cách đã được nói trong Tương Ưng Bộ Kinh về các tướng trạng với câu 'y của vị ấy cũng bốc cháy, rực lửa' v.v. Trước hết, vì lý do này, nên biết rằng trong đoàn thực, chính sự khao khát là nguy hiểm.

Phassaṃ upagacchantāpi phassassādino paresaṃ rakkhitagopitesu dārādīsu bhaṇḍesu aparajjhanti, te saha bhaṇḍena bhaṇḍasāmikā gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ vā chinditvā saṅkārakūṭe chaḍḍenti, rañño vā niyyādenti. Tato te rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti. Kāyassa ca bhedā duggati tesaṃ pāṭikaṅkhā hoti. Iti phassassādamūlakaṃ diṭṭhadhammikampi samparāyikampi bhayaṃ sabbamāgatameva hoti. Iminā kāraṇena phassāhāre upagamanameva bhayanti veditabbaṃ.

Những người ưa thích xúc, khi tiếp cận xúc, phạm lỗi với tài sản của người khác được canh giữ, bảo vệ, như vợ con v.v. Những người chủ tài sản bắt họ cùng với tang vật, hoặc chặt ra từng mảnh rồi vứt vào đống rác, hoặc giao nộp cho vua. Khi đó, vua bắt họ chịu nhiều hình phạt khác nhau. Và sau khi thân hoại, cõi dữ có thể được chờ đợi cho họ. Như vậy, mọi sự nguy hiểm có gốc rễ từ sự ưa thích xúc, cả trong hiện tại lẫn trong đời sau, đều đến. Vì lý do này, nên biết rằng trong xúc thực, chính sự tiếp cận là nguy hiểm.

Kusalākusalakammāyūhane pana tammūlakaṃ tīsu bhavesu bhayaṃ sabbaṃ āgatameva hoti. Iminā kāraṇena manosañcetanāhāre āyūhanameva bhayanti veditabbaṃ.

Hơn nữa, trong sự cố gắng tạo nghiệp thiện và bất thiện, mọi sự nguy hiểm trong ba cõi có gốc rễ từ đó đều đến. Vì lý do này, nên biết rằng trong tư niệm thực, chính sự cố gắng là nguy hiểm.

Paṭisandhiviññāṇañca yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne abhinipatati, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne paṭisandhināmarūpaṃ gahetvāva nibbattati. Tasmiñca nibbatte sabbabhayāni nibbattāniyeva honti tammūlakattāti iminā kāraṇena viññāṇāhāre abhinipātoyeva bhayanti veditabboti.

Và thức tái sanh, khi nó rơi vào nơi nào, cõi nào, nó sanh khởi tại nơi đó, cõi đó cùng với danh sắc tái sanh. Và khi danh sắc ấy đã sanh khởi, tất cả mọi sự nguy hiểm chắc chắn sanh khởi, bởi vì chúng có gốc rễ từ đó. Vì lý do này, nên biết rằng trong thức thực, chính sự rơi vào là nguy hiểm.

Kiṃnidānātiādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti, ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati. Yasmā taṃ tato samudeti jāyati pabhavati, tasmā samudayo jāti pabhavoti vuccati. Ayaṃ panettha padattho – kiṃnidānaṃ etesanti kiṃnidānā. Ko samudayo etesanti kiṃsamudayā. Kā jāti etesanti kiṃjātikā. Ko pabhavo etesanti kiṃpabhavā. Yasmā pana tesaṃ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo [Pg.27] ca jāti ca pabhavo ca, tasmā ‘‘taṇhānidānā’’tiādimāha. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo.

Trong các từ bắt đầu bằng `kiṃnidāna`, tất cả các từ như `nidāna` (nhân sanh) v.v... đều là từ đồng nghĩa với `kāraṇa` (nguyên nhân). Thật vậy, vì nguyên nhân mang lại (`nideti`) kết quả, giống như trao cho và nói rằng: "Này, hãy nhận lấy nó", do đó được gọi là `nidāna`. Vì nó (kết quả) từ đó (nguyên nhân) mà đồng sanh khởi (`samudeti`), sanh ra (`jāyati`), phát sanh (`pabhavati`), do đó được gọi là `samudaya` (nguồn sanh), `jāti` (sanh), `pabhava` (nguồn gốc). Đây là ý nghĩa của các từ ở đây: "Cái gì là nhân sanh của chúng?" là `kiṃnidānā`. "Cái gì là nguồn sanh của chúng?" là `kiṃsamudayā`. "Cái gì là sự sanh của chúng?" là `kiṃjātikā`. "Cái gì là nguồn gốc của chúng?" là `kiṃpabhavā`. Và vì ái (`taṇhā`) đối với chúng (các loại thực) chính là nhân sanh, là nguồn sanh, là sự sanh, và là nguồn gốc theo ý nghĩa đã nói, do đó (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng `taṇhānidānā` (có ái làm nhân sanh). Ý nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các câu.

Ettha ca ime cattāro āhārā taṇhānidānāti paṭisandhiṃ ādiṃ katvā attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārānaṃ purimataṇhānaṃ vasena nidānaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Paṭisandhikkhaṇe tāva paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasena, sesānaṃ tato ūnaūnasantativasena uppannarūpabbhantaraṃ jātā ojā atthi, ayaṃ taṇhānidāno upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro. Paṭisandhicittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṃ viññāṇanti ime taṇhānidānā upādiṇṇaka-phassamanosañcetanā-viññāṇāhārāti evaṃ tāva purimataṇhānidānā paṭisandhikā āhārā. Yathā ca paṭisandhikā, evaṃ tato paraṃ paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādinibbattāpi veditabbā.

Và ở đây, trong câu "bốn loại thực này có ái làm nhân sanh", nhân sanh của các loại thực được gọi là tự thể (`attabhāva`), bắt đầu từ sự tái sanh (`paṭisandhi`), nên được hiểu theo phương diện của ái trong kiếp trước. Như thế nào? Trước hết, vào sát-na tái sanh, đối với các chúng sanh có xứ đầy đủ, có chất dinh dưỡng (`ojā`) sanh ra bên trong sắc đã sanh khởi theo phương diện của bảy dòng tương tục; đối với các chúng sanh còn lại, thì theo phương diện của các dòng tương tục ít hơn. Đây là đoàn thực được chấp thủ (`upādiṇṇaka-kabaḷīkārāhāra`) có ái làm nhân sanh. Hơn nữa, xúc và tư tương ưng với tâm tái sanh, và chính tâm ấy là thức, đây là các loại thực xúc, tư niệm, và thức được chấp thủ có ái làm nhân sanh. Như vậy, trước hết, đó là các loại thực vào lúc tái sanh có ái trong kiếp trước làm nhân sanh. Và cũng như các loại thực vào lúc tái sanh, nên hiểu tương tự đối với các loại thực được tạo ra từ sát-na tâm hữu phần (`bhavaṅga`) đầu tiên trở đi.

Yasmā pana bhagavā na kevalaṃ āhārānameva nidānaṃ jānāti, āhāranidānabhūtāya taṇhāyapi, taṇhāya nidānānaṃ vedanādīnampi nidānaṃ jānātiyeva, tasmā taṇhā cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidānātiādinā nayena vaṭṭaṃ dassetvā vivaṭṭaṃ dassesi. Imasmiñca pana ṭhāne bhagavā atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dasseti. Kathaṃ? Āhāravasena hi ayaṃ attabhāvo gahito.

Lại nữa, vì Đức Thế Tôn không chỉ biết nhân sanh của các loại thực, mà Ngài còn biết cả nhân sanh của ái, vốn là nhân sanh của các loại thực, và Ngài chắc chắn cũng biết nhân sanh của thọ v.v..., vốn là nhân sanh của ái, do đó, bằng phương pháp bắt đầu với câu: "Này các Tỳ khưu, còn ái này, cái gì là nhân sanh của nó?", sau khi chỉ ra vòng luân hồi (`vaṭṭa`), Ngài đã chỉ ra sự thoát khỏi vòng luân hồi (`vivaṭṭa`). Và ở đây, Đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng hướng về quá khứ, đã chỉ ra vòng luân hồi bằng phương tiện của quá khứ. Như thế nào? Vì tự thể này được nắm giữ theo phương diện của các loại thực.

Taṇhāti imassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ, vedanāphassasaḷāyatananāmarūpaviññāṇāni yasmiṃ attabhāve ṭhatvā kammaṃ āyūhitaṃ, taṃ dassetuṃ vuttāni, avijjāsaṅkhārā tassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ. Iti dvīsu ṭhānesu attabhāvo, dvīsu tassa janakaṃ kammanti saṅkhepena kammañceva kammavipākañcāti, dvepi dhamme dassentena atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dassitaṃ.

"Ái" (có nghĩa là) nghiệp tạo ra tự thể này. Thọ, xúc, sáu xứ, danh-sắc, thức được nói đến để chỉ ra tự thể mà trong đó nghiệp đã được tích lũy. Vô minh và các hành là nghiệp tạo ra tự thể ấy. Như vậy, ở hai nơi (đề cập đến) tự thể, và ở hai nơi (đề cập đến) nghiệp tạo ra nó. Tóm lại, bằng cách chỉ ra cả hai pháp là nghiệp và quả của nghiệp, sau khi thuyết giảng hướng về quá khứ, vòng luân hồi đã được chỉ ra bằng phương tiện của quá khứ.

Tatrāyaṃ desanā anāgatassa adassitattā aparipuṇṇāti na daṭṭhabbā. Nayato pana paripuṇṇātveva daṭṭhabbā. Yathā hi cakkhumā puriso udakapiṭṭhe nipannaṃ suṃsumāraṃ disvā tassa parabhāgaṃ olokento gīvaṃ passeyya, orato piṭṭhiṃ, pariyosāne naṅguṭṭhamūlaṃ, heṭṭhā kucchiṃ olokento pana udakagataṃ agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde na passeyya, so na ettāvatā ‘‘aparipuṇṇo suṃsumāro’’ti gaṇhāti, nayato pana paripuṇṇotveva gaṇhāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

Ở đây, bài pháp này không nên được xem là không trọn vẹn vì tương lai không được chỉ ra. Trái lại, nên xem là trọn vẹn theo phương pháp suy luận (`nayato`). Ví như một người có mắt sáng, khi thấy một con cá sấu nằm trên mặt nước, nhìn vào phần trên của nó, có thể thấy cổ, xa hơn là lưng, và cuối cùng là gốc đuôi; nhưng khi nhìn vào phần dưới là bụng, người ấy có thể không thấy chóp đuôi và bốn chân đang ở dưới nước. Người ấy không vì thế mà cho rằng "con cá sấu không trọn vẹn", mà theo suy luận, người ấy vẫn cho rằng nó trọn vẹn. Sự tương đồng này nên được hiểu như vậy.

Udakapiṭṭhe [Pg.28] nipannasuṃsumāro viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ. Tīre ṭhito cakkhumā puriso viya yogāvacaro. Tena purisena udakapiṭṭhe suṃsumārassa diṭṭhakālo viya yoginā āhāravasena imassattabhāvassa diṭṭhakālo. Parato gīvāya diṭṭhakālo viya imassattabhāvassa janikāya taṇhāya diṭṭhakālo. Piṭṭhiyā diṭṭhakālo viya yasmiṃ attabhāve taṇhāsaṅkhātaṃ kammaṃ kataṃ, vedanādivasena tassa diṭṭhakālo. Naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viya tassattabhāvassa janakānaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ diṭṭhakālo. Heṭṭhā kucchiṃ olokentassa pana agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde adisvāpi ‘‘aparipuṇṇo suṃsumāro’’ti agahetvā nayato paripuṇṇotveva gahaṇaṃ viya yattha yattha paccayavaṭṭaṃ pāḷiyaṃ na āgataṃ, tattha tattha ‘‘desanā aparipuṇṇā’’ti agahetvā nayato paripuṇṇātveva gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha ca āhārataṇhānaṃ antare eko sandhi, taṇhāvedanānaṃ antare eko, viññāṇasaṅkhārānaṃ antare ekoti evaṃ tisandhicatusaṅkhepameva vaṭṭaṃ dassitanti. Paṭhamaṃ.

Vòng luân hồi trong ba cõi ví như con cá sấu nằm trên mặt nước. Vị hành giả (`yogāvacara`) ví như người có mắt sáng đứng trên bờ. Thời điểm vị hành giả thấy được tự thể này qua phương diện các loại thực ví như thời điểm người kia thấy con cá sấu trên mặt nước. Thời điểm thấy được ái, là cái tạo ra tự thể này, ví như thời điểm thấy được cái cổ ở phía trên. Thời điểm thấy được (tự thể) qua phương diện thọ v.v..., nơi mà nghiệp được gọi là ái đã được thực hiện, ví như thời điểm thấy được cái lưng. Thời điểm thấy được vô minh và các hành, là những cái tạo ra tự thể ấy, ví như thời điểm thấy được gốc đuôi. Giống như người nhìn vào bụng phía dưới, dù không thấy chóp đuôi và bốn chân, vẫn không cho rằng "con cá sấu không trọn vẹn" mà theo suy luận vẫn xem là trọn vẹn; cũng vậy, ở bất cứ nơi nào vòng duyên sanh không được đề cập trong Pāli, ở đó không nên cho rằng "bài pháp không trọn vẹn", mà nên hiểu rằng phải xem nó là trọn vẹn theo suy luận. Và ở đó, một mối nối (`sandhi`) là ở giữa thực và ái, một mối nối ở giữa ái và thọ, một mối nối ở giữa thức và các hành. Như vậy, vòng luân hồi với ba mối nối và bốn phân đoạn đã được chỉ ra. (Kinh) thứ nhất.

2. Moḷiyaphaggunasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Moḷiyaphagguna

12. Dutiye sambhavesīnaṃ vā anuggahāyāti imasmiṃyeva ṭhāne bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Diṭṭhigatikassa nisinnattā. Tassañhi parisati moḷiyaphagguno nāma bhikkhu diṭṭhigatiko nisinno. Atha satthā cintesi – ‘‘ayaṃ uṭṭhahitvā maṃ pañhaṃ pucchissati, athassāhaṃ vissajjessāmī’’ti pucchāya okāsadānatthaṃ desanaṃ niṭṭhāpesi. Moḷiyaphaggunoti moḷīti cūḷā vuccati. Yathāha –

12. Trong kinh thứ hai, ngay tại câu "hoặc để hỗ trợ những chúng sanh đang tìm cầu tái sanh", Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp. Tại sao? Vì có một người mang tà kiến đang ngồi đó. Thật vậy, trong hội chúng ấy, có một vị Tỳ khưu tên là Moḷiyaphagguna, một người mang tà kiến, đang ngồi. Bấy giờ, bậc Đạo Sư suy nghĩ: "Vị này sẽ đứng dậy và hỏi ta một câu hỏi, rồi ta sẽ trả lời cho vị ấy". Vì vậy, để tạo cơ hội cho câu hỏi, Ngài đã kết thúc bài pháp. Về tên Moḷiyaphagguna, `moḷi` được gọi là búi tóc (`cūḷā`). Như có câu nói:

‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃVehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo;

Ratanacaṅkoṭavarena vāsavo,Sahassanetto sirasā paṭiggahī’’ti.

"Bậc Anh Hùng dòng Sakya, sau khi cắt búi tóc thơm ngát hương liệu quý, đã tung lên không trung; Vāsava (Đế Thích), vị có ngàn mắt, đã dùng đầu mình với chiếc hộp báu tuyệt hảo để đón nhận."

Sā tassa gihikāle mahantā ahosi. Tenassa ‘‘moḷiyaphagguno’’ti saṅkhā udapādi. Pabbajitampi naṃ teneva nāmena sañjānanti. Etadavocāti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante, viññāṇāhāraṃ [Pg.29] āhāretī’’ti vacanaṃ avoca. Tassattho – bhante, ko nāma so, yo etaṃ viññāṇāhāraṃ khādati vā bhuñjati vāti?

Cái búi tóc ấy của vị ấy lúc còn là gia chủ thì to lớn. Do đó, danh xưng ‘Moḷiyaphagguna’ đã khởi lên cho vị ấy. Ngay cả khi đã xuất gia, người ta vẫn biết đến vị ấy bằng chính tên gọi đó. Về câu etadavoca (vị ấy đã nói như vầy), (chú giải) nói rằng: Để kết nối mạch pháp, vị ấy đã nói lời này: ‘Bạch ngài, ai là người ăn thức ăn là thức?’ Ý nghĩa của câu ấy là: Bạch ngài, ai là người nhai hay ăn thức ăn là thức này?

Kasmā panāyaṃ itare tayo āhāre apucchitvā imameva pucchatīti? Jānāmīti laddhiyā. So hi mahante piṇḍe katvāva kabaḷīkārāhāraṃ bhuñjante passati, tenassa taṃ jānāmīti laddhi. Tittiravaṭṭakamorakukkuṭādayo pana mātusamphassena yāpente disvā ‘‘ete phassāhārena yāpentī’’ti tassa laddhi. Kacchapā pana attano utusamaye mahāsamuddato nikkhamitvā samuddatīre vālikantare aṇḍāni ṭhapetvā vālikāya paṭicchādetvā mahāsamuddameva otaranti. Tāni mātuanussaraṇavasena na pūtīni honti. Tāni manosañcetanāhārena yāpentīti tassa laddhi. Kiñcāpi therassa ayaṃ laddhi, na pana etāya laddhiyā imaṃ pañhaṃ pucchati. Diṭṭhigatiko hi ummattakasadiso. Yathā ummattako pacchiṃ gahetvā antaravīthiṃ otiṇṇo gomayampi pāsāṇampi gūthampi khajjakhaṇḍampi taṃ taṃ manāpampi amanāpampi gahetvā pacchiyaṃ pakkhipati. Evameva diṭṭhigatiko yuttampi ayuttampi pucchati. So ‘‘kasmā imaṃ pucchasī’’ti na niggahetabbo, pucchitapucchitaṭṭhāne pana gahaṇameva nisedhetabbaṃ. Teneva naṃ bhagavā ‘‘kasmā evaṃ pucchasī’’ti avatvā gahitagāhameva tassa mocetuṃ no kallo pañhotiādimāha.

Tại sao vị này không hỏi về ba loại thức ăn kia mà chỉ hỏi về loại này? (Là do) tà kiến ‘tôi biết’. Bởi vì vị ấy thấy (người ta) ăn đoàn thực bằng cách làm thành những vắt cơm lớn, do đó vị ấy có tà kiến rằng: ‘Cái đó tôi biết’. Lại nữa, khi thấy các loài chim cút, chim đa đa, công, gà, v.v... sống được nhờ sự tiếp xúc của chim mẹ, vị ấy có tà kiến rằng: ‘Những loài này sống được nhờ xúc thực’. Lại nữa, loài rùa vào mùa của chúng, từ đại dương đi ra, đẻ trứng ở khoảng cát trên bờ biển, lấp cát lại rồi xuống lại đại dương. Những quả trứng ấy không bị thối hỏng là nhờ sức tưởng nhớ của rùa mẹ. Vị ấy có tà kiến rằng: ‘Chúng sống được nhờ tư niệm thực’. Mặc dù trưởng lão có tà kiến này, nhưng không phải vì tà kiến ấy mà vị ấy hỏi câu hỏi này. Bởi người có tà kiến thì giống như người điên. Giống như người điên cầm cái giỏ đi vào giữa đường, nhặt cả phân bò, cả sỏi đá, cả phân người, cả mẩu bánh, bất cứ thứ gì thích ý hay không thích ý rồi bỏ vào giỏ. Cũng vậy, người có tà kiến hỏi cả điều hợp lý lẫn điều không hợp lý. Vị ấy không nên bị khiển trách rằng: ‘Tại sao ông hỏi điều này?’, mà đúng hơn, ngay tại chỗ đã hỏi, chính sự chấp thủ sai lầm phải được ngăn chặn. Chính vì thế, Đức Thế Tôn, không nói rằng: ‘Tại sao ông hỏi như vậy?’, mà để giải thoát vị ấy khỏi sự chấp thủ sai lầm đã nắm giữ, Ngài đã nói bắt đầu bằng câu: ‘Câu hỏi không thích hợp...’.

Tattha no kalloti ayutto. Āhāretīti ahaṃ na vadāmīti ahaṃ koci satto vā puggalo vā āhāretīti na vadāmi. Āhāretīti cāhaṃ vadeyyanti yadi ahaṃ āhāretīti vadeyyaṃ. Tatrassa kallo pañhoti tasmiṃ mayā evaṃ vutte ayaṃ pañho yutto bhaveyya. Kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāroti, bhante, ayaṃ viññāṇāhāro katamassa dhammassa paccayoti attho. Tatra kallaṃ veyyākaraṇanti tasmiṃ evaṃ pucchite pañhe imaṃ veyyākaraṇaṃ yuttaṃ ‘‘viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā paccayo’’ti. Ettha ca viññāṇāhāroti paṭisandhicittaṃ. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti teneva viññāṇena sahuppannanāmarūpaṃ. Tasmiṃ bhūte sati saḷāyatananti tasmiṃ punabbhavābhinibbattisaṅkhāte nāmarūpe jāte sati saḷāyatanaṃ hotīti attho.

Ở đây, no kallo nghĩa là không thích hợp. Câu ‘Ta không nói rằng có người ăn’ có nghĩa là: Ta không nói rằng có một chúng sanh hay một cá nhân nào đó ăn. Câu ‘Nếu Ta nói rằng có người ăn’ có nghĩa là: Nếu Ta nói rằng ‘có người ăn’. Câu ‘Khi ấy câu hỏi này mới thích hợp’ có nghĩa là: Khi Ta đã nói như vậy, câu hỏi này mới là thích hợp. Câu ‘Bạch ngài, thức thực là của cái gì?’ có nghĩa là: Bạch ngài, thức thực này là duyên cho pháp nào? Câu ‘Khi ấy, sự giải thích này là thích hợp’ có nghĩa là: Khi câu hỏi được hỏi như vậy, sự giải thích này là thích hợp: ‘Thức thực là duyên cho sự tái sanh trong tương lai’. Và ở đây, ‘thức thực’ là tâm nối liền tái sanh. ‘Sự tái sanh trong tương lai’ là danh-sắc đồng sanh với chính thức ấy. Câu ‘Khi cái đó có mặt, sáu xứ có mặt’ có nghĩa là: Khi danh-sắc được gọi là sự tái sanh ấy đã sanh khởi, sáu xứ liền có mặt.

Saḷāyatanapaccayā [Pg.30] phassoti idhāpi bhagavā uttari pañhassa okāsaṃ dento desanaṃ niṭṭhāpesi. Diṭṭhigatiko hi navapucchaṃ uppādetuṃ na sakkoti, niddiṭṭhaṃ niddiṭṭhaṃyeva pana gaṇhitvā pucchati, tenassa bhagavā okāsaṃ adāsi. Attho panassa sabbapadesu vuttanayeneva gahetabbo. ‘‘Ko nu kho, bhante, bhavatī’’ti kasmā na pucchati? Diṭṭhigatikassa hi satto nāma bhūto nibbattoyevāti laddhi, tasmā attano laddhiviruddhaṃ idanti na pucchati. Apica idappaccayā idaṃ idappaccayā idanti bahūsu ṭhānesu kathitattā saññattiṃ upagato, tenāpi na pucchati. Satthāpi ‘‘imassa bahuṃ pucchantassāpi titti natthi, tucchapucchameva pucchatī’’ti ito paṭṭhāya desanaṃ ekābaddhaṃ katvā desesi. Channaṃ tvevāti yato paṭṭhāya desanāruḷhaṃ, tameva gahetvā desanaṃ vivaṭṭento evamāha. Imasmiṃ pana sutte viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vedanātaṇhānaṃ antare eko, bhavajātīnaṃ antare ekoti. Dutiyaṃ.

Ở đây cũng vậy, với câu ‘Do duyên sáu xứ nên có xúc’, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp, tạo cơ hội cho câu hỏi tiếp theo. Bởi người có tà kiến không thể tự nêu lên câu hỏi mới, mà chỉ có thể nắm lấy điều vừa được chỉ ra để hỏi. Do đó, Đức Thế Tôn đã cho vị ấy cơ hội. Ý nghĩa của câu hỏi này nên được hiểu theo cách đã nói trong tất cả các trường hợp. Tại sao vị ấy không hỏi: ‘Bạch ngài, ai là người hữu?’ Bởi người có tà kiến có tà kiến rằng có một chúng sanh thực sự hiện hữu và được sanh ra, do đó vị ấy không hỏi điều này vì nó trái với tà kiến của mình. Hơn nữa, vì đã được nói ở nhiều nơi rằng ‘Do duyên cái này, cái kia có mặt; do duyên cái này, cái kia có mặt’, nên vị ấy đã đi đến sự hiểu biết (về tính duyên khởi), cũng vì thế mà vị ấy không hỏi. Bậc Đạo Sư cũng (nghĩ rằng): ‘Vị này dù hỏi nhiều cũng không có sự thỏa mãn, chỉ hỏi những câu hỏi trống rỗng’, nên từ đây trở đi, Ngài đã thuyết giảng bài pháp thành một chuỗi liên tục. Về câu Channaṃ tveva, vì bài pháp đã đi vào (chuỗi duyên khởi) từ đâu, Ngài đã nắm lấy chính điểm đó và xoay chuyển bài pháp, nên đã nói như vậy. Tuy nhiên, trong kinh này, có một mối nối giữa thức và danh-sắc, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Kinh) thứ hai.

3. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn

13. Tatiye samaṇā vā brāhmaṇā vāti saccāni paṭivijjhituṃ asamatthā bāhirakasamaṇabrāhmaṇā. Jarāmaraṇaṃ nappajānantītiādīsu jarāmaraṇaṃ na jānanti dukkhasaccavasena, jarāmaraṇasamudayaṃ na jānanti saha taṇhāya jāti jarāmaraṇassa samudayoti samudayasaccavasena, jarāmaraṇanirodhaṃ na jānanti nirodhasaccavasena, paṭipadaṃ na jānanti maggasaccavasena. Jātiṃ na jānanti dukkhasaccavasena, jātisamudayaṃ na jānanti saha taṇhāya bhavo jātisamudayoti samudayasaccavasena. Evaṃ saha taṇhāya samudayaṃ yojetvā sabbapadesu catusaccavasena attho veditabbo. Sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vāti ettha ariyamaggo sāmaññañceva brahmaññañca. Ubhayatthāpi pana attho nāma ariyaphalaṃ veditabbaṃ. Iti bhagavā imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu cattāri saccāni kathesīti. Tatiyaṃ.

13. Trong kinh thứ ba, câu ‘các Sa-môn hay Bà-la-môn’ chỉ cho các Sa-môn và Bà-la-môn ngoại đạo không có khả năng thâm nhập các chân lý. Trong các câu bắt đầu bằng ‘không tuệ tri già-chết’, (có nghĩa là) họ không biết già-chết theo phương diện Khổ đế; họ không biết sự tập khởi của già-chết theo phương diện Tập đế, rằng ‘sanh cùng với ái là sự tập khởi của già-chết’; họ không biết sự đoạn diệt của già-chết theo phương diện Diệt đế; họ không biết con đường (đưa đến sự đoạn diệt) theo phương diện Đạo đế. Họ không biết sanh theo phương diện Khổ đế; họ không biết sự tập khởi của sanh theo phương diện Tập đế, rằng ‘hữu cùng với ái là sự tập khởi của sanh’. Theo cách này, bằng cách kết hợp sự tập khởi với ái, ý nghĩa nên được hiểu theo phương diện Tứ Diệu Đế trong tất cả các trường hợp. Về câu ‘mục đích của Sa-môn hay mục đích của Bà-la-môn’, ở đây Thánh đạo vừa là ‘Sa-môn hạnh’ vừa là ‘Bà-la-môn hạnh’. Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp, ‘mục đích’ nên được hiểu là Thánh quả. Như vậy, trong kinh này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng Tứ Diệu Đế ở mười một nơi. (Kinh) thứ ba.

4. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn thứ hai

14. Catutthe [Pg.31] ime dhamme katame dhammeti ettakaṃ papañcaṃ katvā kathitaṃ, desanaṃ paṭivijjhituṃ samatthānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena ime dhamme nappajānantītiādi vuttaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Catutthaṃ.

14. Trong kinh thứ tư, (thay vì) được thuyết giảng một cách chi tiết như ‘những pháp này là những pháp nào?’, câu ‘không tuệ tri những pháp này’ v.v... đã được nói ra tùy theo căn cơ của những người có khả năng thâm nhập giáo pháp. Phần còn lại tương tự như kinh trước. (Kinh) thứ tư.

5. Kaccānagottasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Kaccānagotta

15. Pañcame sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti yaṃ paṇḍitā devamanussā tesu tesu ṭhānesu sammādassanaṃ vadanti, sabbampi taṃ dvīhi padehi saṅkhipitvā pucchati. Dvayanissitoti dve koṭṭhāse nissito. Yebhuyyenāti iminā ṭhapetvā ariyapuggale sesamahājanaṃ dasseti. Atthitanti sassataṃ. Natthitanti ucchedaṃ. Lokasamudayanti loko nāma saṅkhāraloko, tassa nibbatti. Sammappaññāya passatoti sammāpaññā nāma savipassanā maggapaññā, tāya passantassāti attho. Yā loke natthitāti saṅkhāraloke nibbattesu dhammesu paññāyantesveva yā natthīti ucchedadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti attho. Lokanirodhanti saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ. Yā loke atthitāti saṅkhāraloke bhijjamānesu dhammesu paññāyantesveva yā atthīti sassatadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti attho.

15. Trong kinh thứ năm, (vị ấy) hỏi bằng cách tóm gọn trong hai từ ngữ về tất cả chánh kiến mà các bậc hiền trí, chư thiên và nhân loại, nói đến trong những trường hợp khác nhau ấy là chánh kiến, chánh kiến. (Cụm từ) ‘dvayanissito’ (y cứ vào hai cực đoan) có nghĩa là y cứ vào hai phần. Bằng (cụm từ) ‘yebhuyyena’ (phần lớn), (Đức Thế Tôn) chỉ cho đại chúng còn lại ngoại trừ các bậc Thánh nhân. (Cụm từ) ‘atthitaṃ’ (có) có nghĩa là thường kiến. (Cụm từ) ‘natthitaṃ’ (không có) có nghĩa là đoạn kiến. Trong (cụm từ) ‘lokasamudayaṃ’ (sự sanh khởi của thế gian), thế gian được gọi là thế gian hữu vi, (và lokasamudayaṃ) là sự phát sanh của thế gian ấy. Trong (cụm từ) ‘sammappaññāya passato’ (đối với người thấy bằng chánh trí tuệ), chánh trí tuệ được gọi là tuệ đạo cùng với tuệ quán; đây là ý nghĩa của (cụm từ) ‘tāya passantassa’ (đối với người thấy bằng trí tuệ ấy). Trong (cụm từ) ‘yā loke natthitā’ (sự không có ở thế gian), đối với các pháp đã được phát sanh trong thế gian hữu vi, trong khi chúng đang được nhận biết, đoạn kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘không có,’ tà kiến ấy không có mặt; đây là ý nghĩa. (Cụm từ) ‘lokanirodhaṃ’ (sự đoạn diệt của thế gian) có nghĩa là sự hoại diệt của các pháp hữu vi. Trong (cụm từ) ‘yā loke atthitā’ (sự có ở thế gian), đối với các pháp đang bị hoại diệt trong thế gian hữu vi, trong khi chúng đang được nhận biết, thường kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘có,’ tà kiến ấy không có mặt; đây là ý nghĩa.

Apica lokasamudayanti anulomapaccayākāraṃ. Lokanirodhanti paṭilomapaccayākāraṃ. Lokanissaye passantassāpi hi paccayānaṃ anucchedena paccayuppannassa anucchedaṃ passato yā natthīti ucchedadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hoti. Paccayanirodhaṃ passantassāpi paccayanirodhena paccayuppannanirodhaṃ passato yā atthīti sassatadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti ayampettha attho.

Lại nữa, (cụm từ) ‘lokasamudayaṃ’ (sự sanh khởi của thế gian) có nghĩa là tiến trình duyên sanh theo chiều thuận. (Cụm từ) ‘lokanirodhaṃ’ (sự đoạn diệt của thế gian) có nghĩa là tiến trình duyên sanh theo chiều nghịch. Thật vậy, đối với người thấy được sự y cứ của thế gian, do thấy được sự không đoạn tuyệt của pháp do duyên sanh vì sự không đoạn tuyệt của các duyên, đoạn kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘không có,’ tà kiến ấy không có mặt. Và đối với người thấy được sự đoạn diệt của các duyên, do thấy được sự đoạn diệt của pháp do duyên sanh vì sự đoạn diệt của các duyên, thường kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘có,’ tà kiến ấy không có mặt. Đây cũng là ý nghĩa ở đây.

Upayupādānābhinivesavinibandhoti upayehi ca upādānehi ca abhinivesehi ca vinibandho. Tattha upayāti dve upayā taṇhupayo ca diṭṭhupayo ca. Upādānādīsupi eseva nayo. Taṇhādiṭṭhiyo hi yasmā ahaṃ mamantiādīhi ākārehi tebhūmakadhamme upenti upagacchanti, tasmā upayāti [Pg.32] vuccanti. Yasmā pana te dhamme upādiyanti ceva abhinivisanti ca, tasmā upādānāti ca abhinivesāti ca vuccanti. Tāhi cāyaṃ loko vinibandho. Tenāha ‘‘upayupādānābhinivesavinibandho’’ti.

(Cụm từ) ‘upayupādānābhinivesavinibandho’ (sự trói buộc bởi các phương pháp tiếp cận, chấp thủ, và cố chấp) có nghĩa là sự trói buộc bởi các phương pháp tiếp cận, bởi các chấp thủ, và bởi các cố chấp. Ở đây, (từ) ‘upayā’ (các phương pháp tiếp cận) có hai loại: phương pháp tiếp cận của ái và phương pháp tiếp cận của tà kiến. Phương pháp này cũng tương tự đối với các chấp thủ, v.v. Thật vậy, vì ái và tà kiến tiếp cận, đi đến các pháp trong ba cõi với các cách thức như ‘tôi,’ ‘của tôi,’ v.v., nên chúng được gọi là ‘upayā’ (các phương pháp tiếp cận). Lại nữa, vì chúng vừa chấp thủ vừa cố chấp vào các pháp ấy, nên chúng được gọi là ‘upādānā’ (các chấp thủ) và ‘abhinivesā’ (các cố chấp). Và thế gian này bị trói buộc bởi chúng. Do đó, Ngài đã nói ‘upayupādānābhinivesavinibandho’.

Tañcāyanti tañca upayupādānaṃ ayaṃ ariyasāvako. Cetaso adhiṭṭhānanti cittassa patiṭṭhānabhūtaṃ. Abhinivesānusayanti abhinivesabhūtañca anusayabhūtañca. Taṇhādiṭṭhīsu hi akusalacittaṃ patiṭṭhāti, tā ca tasmiṃ abhinivisanti ceva anusenti ca, tasmā tadubhayaṃ cetaso adhiṭṭhānaṃ abhinivesānusayanti ca āha. Na upetīti na upagacchati. Na upādiyatīti na gaṇhāti. Nādhiṭṭhātīti na adhiṭṭhāti, kinti? Attā meti. Dukkhamevāti pañcupādānakkhandhamattameva. Na kaṅkhatīti ‘‘dukkhameva uppajjati, dukkhaṃ nirujjhati, na añño ettha satto nāma atthī’’ti kaṅkhaṃ na karoti. Na vicikicchatīti na vicikicchaṃ uppādeti.

(Cụm từ) ‘tañcāyaṃ’ (vị ấy... cái đó) có nghĩa là vị Thánh đệ tử này (không tiếp cận) phương pháp tiếp cận và chấp thủ ấy. (Cụm từ) ‘cetaso adhiṭṭhānaṃ’ (sự quyết định của tâm) có nghĩa là đã trở thành nền tảng của tâm. (Cụm từ) ‘abhinivesānusayaṃ’ (sự cố chấp và tùy miên) có nghĩa là đã trở thành sự cố chấp và đã trở thành tùy miên. Thật vậy, tâm bất thiện được thiết lập trong ái và tà kiến, và chúng vừa cố chấp vừa tiềm ẩn trong tâm ấy; do đó, Ngài đã nói về cả hai điều đó là ‘cetaso adhiṭṭhānaṃ’ và ‘abhinivesānusayaṃ.’ (Cụm từ) ‘na upeti’ (không tiếp cận) có nghĩa là không đi đến. (Cụm từ) ‘na upādiyati’ (không chấp thủ) có nghĩa là không nắm giữ. (Cụm từ) ‘nādhiṭṭhāti’ (không quyết định) có nghĩa là không quyết định; như thế nào? Là ‘tự ngã của tôi.’ (Cụm từ) ‘dukkhameva’ (chỉ là khổ) có nghĩa là chỉ là năm thủ uẩn. (Cụm từ) ‘na kaṅkhati’ (không nghi ngờ) có nghĩa là không tạo ra sự nghi ngờ rằng: ‘Chỉ có khổ sanh lên, khổ diệt đi, không có chúng sanh nào khác ở đây.’ (Cụm từ) ‘na vicikicchati’ (không hoài nghi) có nghĩa là không làm phát sanh sự hoài nghi.

Aparappaccayāti na parappaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hotīti. Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hotīti evaṃ sattasaññāya pahīnattā ettakena sammādassanaṃ nāma hotīti missakasammādiṭṭhiṃ āha. Ayameko antoti esa eko nikūṭanto lāmakanto paṭhamakaṃ sassataṃ. Ayaṃ dutiyoti esa dutiyo sabbaṃ natthīti uppajjanakadiṭṭhisaṅkhāto nikūṭanto lāmakanto dutiyako ucchedoti attho. Sesamettha uttānamevāti. Pañcamaṃ.

(Cụm từ) ‘aparappaccayā’ (không do duyên nơi người khác) có nghĩa là không do duyên nơi người khác, không nương tựa vào người khác, đối với vị ấy chỉ có trí tuệ tự mình chứng thực ở đây. (Với câu) ‘Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti’ (Này Kaccāna, cho đến như vậy là có chánh kiến), (Ngài) đã nói về chánh kiến hỗn hợp (hiệp thế và siêu thế) rằng: ‘Như vậy, do đã đoạn trừ chúng sanh tưởng, cho đến chừng ấy thì được gọi là chánh kiến.’ Trong (cụm từ) ‘ayameko anto’ (đây là một cực đoan), đây là một cực đoan thấp kém, xấu xa; thứ nhất là thường kiến. Trong (cụm từ) ‘ayaṃ dutiyo’ (đây là thứ hai), đây là cực đoan thứ hai, thấp kém, xấu xa, được gọi là tà kiến sanh khởi rằng ‘tất cả đều không có;’ thứ hai là đoạn kiến; đây là ý nghĩa. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. (Kinh) thứ năm.

6. Dhammakathikasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Người Thuyết Pháp

16. Chaṭṭhe nibbidāyāti nibbindanatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Nirodhāyāti nirujjhanatthāya. Paṭipanno hotīti ettha sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannoti veditabbo. Dhammānudhammappaṭipannoti lokuttarassa nibbānadhammassa anudhammabhūtaṃ paṭipadaṃ paṭipanno. Anudhammabhūtanti anurūpasabhāvabhūtaṃ. Nibbidā virāgā nirodhāti nibbidāya ceva virāgena ca nirodhena ca. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kiñci dhammaṃ anupādiyitvā vimutto. Diṭṭhadhammanibbānappattoti diṭṭheva dhamme nibbānappatto. Alaṃ vacanāyāti, evaṃ vattabbataṃ arahati, yutto anucchavikoti attho[Pg.33]. Evamettha ekena nayena dhammakathikassa pucchā kathitā, dvīhi taṃ visesetvā sekkhāsekkhabhūmiyo niddiṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ.

16. Trong kinh thứ sáu, (cụm từ) ‘nibbidāya’ (để yếm ly) có nghĩa là với mục đích yếm ly. (Cụm từ) ‘virāgāya’ (để ly tham) có nghĩa là với mục đích ly tham. (Cụm từ) ‘nirodhāya’ (để đoạn diệt) có nghĩa là với mục đích đoạn diệt. Trong (câu) ‘paṭipanno hoti’ (là người đang thực hành), ở đây cần được hiểu là ‘đang thực hành’ kể từ khi giữ giới cho đến đạo A-la-hán. (Cụm từ) ‘dhammānudhammappaṭipanno’ (người thực hành pháp và tùy pháp) có nghĩa là người thực hành con đường phù hợp với pháp siêu thế là Niết-bàn. (Cụm từ) ‘anudhammabhūtaṃ’ (phù hợp với pháp) có nghĩa là có bản chất thích hợp. (Cụm từ) ‘nibbidā virāgā nirodhā’ (để yếm ly, ly tham, đoạn diệt) có nghĩa là do yếm ly, do ly tham, và do đoạn diệt. (Cụm từ) ‘anupādā vimutto’ (giải thoát không do chấp thủ) có nghĩa là được giải thoát do không chấp thủ vào bất kỳ pháp nào bằng bốn loại chấp thủ. (Cụm từ) ‘diṭṭhadhammanibbānappatto’ (người chứng đắc Niết-bàn trong hiện tại) có nghĩa là người đã chứng đắc Niết-bàn ngay trong đời này. (Cụm từ) ‘alaṃ vacanāya’ (xứng đáng được gọi) có nghĩa là xứng đáng được gọi như vậy, là thích hợp, là phù hợp. Như vậy, ở đây câu hỏi về người thuyết pháp đã được giải đáp theo một cách; bằng cách phân biệt nó theo hai cách, các giai vị của bậc hữu học và vô học đã được chỉ ra. (Kinh) thứ sáu.

7. Acelakassapasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Acela Kassapa

17. Sattame acelo kassapoti liṅgena acelo niccelo, nāmena kassapo. Dūratovāti mahatā bhikkhusaṅghena parivutaṃ āgacchantaṃ dūrato eva addasa. Kiñcideva desanti kiñcideva kāraṇaṃ. Okāsanti pañhabyākaraṇassa khaṇaṃ kālaṃ. Antaragharanti ‘‘na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmī’’ti ettha antonivesanaṃ antaragharaṃ. ‘‘Okkhittacakkhu antaraghare gamissāmī’’ti ettha indakhīlato paṭṭhāya antogāmo. Idhāpi ayameva adhippeto. Yadākaṅkhasīti yaṃ icchasi.

17. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) ‘acelo kassapo’ (Kassapa lõa thể) có nghĩa là lõa thể, không mặc quần áo theo tướng mạo, và tên là Kassapa. (Cụm từ) ‘dūratovā’ (từ xa) có nghĩa là đã thấy từ xa (Đức Phật) đang đến, được vây quanh bởi một Tăng đoàn đông đảo. (Cụm từ) ‘kiñcideva desaṃ’ (một vài điều) có nghĩa là một vài nguyên nhân. (Cụm từ) ‘okāsaṃ’ (cơ hội) có nghĩa là một khoảnh khắc, một thời điểm để trả lời câu hỏi. (Cụm từ) ‘antaragharaṃ’ (bên trong nhà/làng), trong câu ‘na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmī’ (tôi sẽ không ngồi kiết-già bên trong nhà), ở đây ‘antaragharaṃ’ là bên trong nhà ở. Trong câu ‘okkhittacakkhu antaraghare gamissāmī’ (tôi sẽ đi vào làng với mắt nhìn xuống), ở đây (antaragharaṃ) là bên trong làng, kể từ ngưỡng cửa trở đi. Ở đây cũng có ý nghĩa tương tự. (Cụm từ) ‘yadākaṅkhasi’ (khi ông muốn) có nghĩa là điều ông muốn.

Kasmā pana bhagavā kathetukāmo yāvatatiyaṃ paṭikkhipīti? Gāravajananatthaṃ. Diṭṭhigatikā hi khippaṃ kathiyamāne gāravaṃ na karonti, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitumpi pucchitumpi sukaraṃ, pucchitamatteyeva kathetī’’ti vacanampi na saddahanti. Dve tayo vāre paṭikkhitte pana gāravaṃ karonti, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitumpi pañhaṃ pucchitumpi dukkara’’nti yāvatatiyaṃ yācite kathiyamānaṃ sussūsanti saddahanti. Iti bhagavā ‘‘ayaṃ sussūsissati saddahissatī’’ti yāvatatiyaṃ yācāpetvā kathesi. Apica yathā bhisakko telaṃ vā phāṇitaṃ vā pacanto mudupākakharapākānaṃ pākakālaṃ āgamayamāno pākakālaṃ anatikkamitvāva otāreti. Evaṃ bhagavā sattānaṃ ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno ‘‘ettakena kālena imassa ñāṇaṃ paripākaṃ gamissatī’’ti ñatvāva yāvatatiyaṃ yācāpesi.

Tại sao Thế Tôn, dù muốn nói, lại từ chối đến lần thứ ba? Để làm phát sinh lòng kính trọng. Thật vậy, những người có tà kiến, khi được nói cho ngay lập tức, họ không thể hiện lòng kính trọng, (nghĩ rằng): “Thật dễ dàng để đến gần và hỏi Sa-môn Gotama, ngài nói ngay khi vừa được hỏi,” và họ cũng không tin lời nói ấy. Nhưng khi bị từ chối hai hoặc ba lần, họ thể hiện lòng kính trọng, (nghĩ rằng): “Thật khó khăn để đến gần và hỏi một câu hỏi với Sa-môn Gotama,” và khi được nói cho sau khi đã thỉnh cầu đến lần thứ ba, họ lắng nghe và tin tưởng. Do đó, Thế Tôn, (nghĩ rằng): “Vị này sẽ lắng nghe, sẽ tin tưởng,” đã nói sau khi để cho thỉnh cầu đến lần thứ ba. Hơn nữa, giống như một thầy thuốc khi nấu dầu hoặc đường phèn, trong khi chờ đợi thời điểm chín tới của loại chín mềm và chín cứng, đã nhấc xuống mà không để quá thời điểm chín tới. Cũng vậy, Thế Tôn, trong khi chờ đợi sự chín muồi về trí tuệ của chúng sanh, đã để cho thỉnh cầu đến lần thứ ba chỉ sau khi biết rằng: “Trong khoảng thời gian chừng ấy, trí tuệ của vị này sẽ đạt đến sự chín muồi.”

Mā hevaṃ, kassapāti, kassapa, mā evaṃ bhaṇi. Sayaṃkataṃ dukkhanti hi vattuṃ na vaṭṭati, attā nāma koci dukkhassa kārako natthīti dīpeti. Paratopi eseva nayo. Adhiccasamuppannanti akāraṇena yadicchāya uppannaṃ. Iti puṭṭho samānoti kasmā evamāha? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ ‘sayaṃkataṃ dukkha’ntiādinā puṭṭho ‘mā heva’nti vadati, ‘natthī’ti puṭṭho ‘atthī’ti vadati. ‘Bhavaṃ gotamo dukkhaṃ na jānāti na passatī’ti puṭṭho ‘jānāmi khvāha’nti vadati. Kiñci nu kho mayā virajjhitvā pucchito’’ti mūlato [Pg.34] paṭṭhāya attano pucchameva sodhento evamāha. Ācikkhatu ca me, bhante, bhagavāti idha satthari sañjātagāravo ‘‘bhava’’nti avatvā ‘‘bhagavā’’ti vadati.

(Câu) “Này Kassapa, đừng như vậy” (có nghĩa là): Này Kassapa, đừng nói như vậy. Thật vậy, không nên nói rằng “khổ do tự mình làm,” (vì như thế là) ngài chỉ ra rằng: “Không có cái gọi là tự ngã nào làm ra khổ.” Đối với (quan điểm) do người khác làm cũng theo phương pháp này. (Câu) “Phát sinh ngẫu nhiên” (có nghĩa là) phát sinh không do nguyên nhân, do tình cờ. Tại sao (Kassapa) lại nói như vậy khi đã được hỏi? Dường như ông ta đã nghĩ như thế này: “Vị này, khi được hỏi về ‘khổ do tự mình làm,’ v.v., lại nói ‘đừng như vậy.’ Khi được hỏi ‘có phải là không có?’ lại nói ‘có.’ Khi được hỏi ‘Tôn giả Gotama không biết, không thấy khổ?’ lại nói ‘Ta biết chứ.’ Có lẽ nào ta đã hỏi sai điều gì chăng?” Vì vậy, bắt đầu lại từ đầu, trong khi thanh lọc lại chính câu hỏi của mình, ông ta đã nói như vậy. Ở đây, trong câu “Xin Thế Tôn, bậc Đạo Sư, hãy chỉ dạy cho con,” do lòng kính trọng đã phát sinh đối với bậc Đạo Sư, ông ta không nói “Tôn giả” mà nói “Thế Tôn.”

So karotītiādi, ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. Ettha ca satoti idaṃ bhummatthe sāmivacanaṃ, tasmā evamattho daṭṭhabbo – so karoti so paṭisaṃvedayatīti kho, kassapa, ādimhiyeva evaṃ sati pacchā sayaṃkataṃ dukkhanti ayaṃ laddhi hoti. Ettha ca dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ adhippetaṃ. Iti vadanti etassa purimena ādisaddena anantarena ca sassatasaddena sambandho hoti. ‘‘Dīpeti gaṇhātī’’ti ayaṃ panettha pāṭhaseso. Idañhi vuttaṃ hoti – iti evaṃ vadanto āditova sassataṃ dīpeti, sassataṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, kārakañca vedakañca ekameva gaṇhantaṃ etaṃ sassataṃ upagacchatīti attho.

(Câu) “Người ấy làm,” v.v., được nói ra để bác bỏ tà kiến “khổ do tự mình làm.” Và ở đây, (từ) “sato” này là một sở hữu cách mang ý nghĩa của vị trí cách, do đó, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Này Kassapa, khi ngay từ đầu đã có (quan niệm) rằng: “Người ấy làm, người ấy cảm thọ,” thì sau đó mới có tà kiến này là “khổ do tự mình làm.” Và ở đây, “khổ” được hiểu là khổ trong vòng luân hồi. (Câu) “Nói như vậy” này có liên hệ với từ “ādi” (v.v.) ở trước và với từ “sassata” (thường kiến) ngay sau đó. Ở đây, (cụm từ) “dīpeti gaṇhāti” (chỉ ra, chấp thủ) là phần còn thiếu trong bài kinh. Thật vậy, điều này đã được nói: Người nói như vậy, ngay từ đầu đã chỉ ra (quan điểm) thường kiến, đã chấp thủ (quan điểm) thường kiến. Tại sao? Vì cái thấy đó của người ấy dẫn đến điều này; trong khi chấp thủ người làm và người cảm thọ là một, nó đi đến (quan điểm) thường kiến này. Đó là ý nghĩa.

Añño karotītiādi pana ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Ādito sato’’ti idaṃ pana idhāpi āharitabbaṃ. Ayañhettha attho – añño karoti añño paṭisaṃvediyatīti kho pana, kassapa, ādimhiyeva evaṃ sati, pacchā ‘‘kārako idheva ucchijjati, tena kataṃ añño paṭisaṃvediyatī’’ti evaṃ uppannāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ sampayuttāya vedanāya abhitunnassa viddhassa sato ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti ayaṃ laddhi hotīti. Iti vadantiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Tatrāyaṃ yojanā – evañca vadanto āditova ucchedaṃ dīpeti, ucchedaṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ ucchedaṃ upagacchatīti attho.

(Câu) “Người khác làm,” v.v., được nói ra để bác bỏ tà kiến “khổ do người khác làm.” Và ở đây cũng vậy, (cụm từ) “ādito sato” (khi có ngay từ đầu) nên được mang đến. Và đây là ý nghĩa: Này Kassapa, khi ngay từ đầu đã có (quan niệm) rằng: “Người khác làm, người khác cảm thọ,” thì sau đó, đối với người bị cảm thọ tương ưng với đoạn kiến đã phát sinh như vầy: “Người làm bị đoạn diệt ngay tại đây, người khác cảm thọ việc người ấy đã làm,” đâm chích và xuyên thấu, mới có tà kiến này là “khổ do người khác làm.” (Câu) “Nói như vậy,” v.v., nên được liên kết theo phương pháp đã nói. Ở đó, sự liên kết là như vầy: Và người nói như vậy, ngay từ đầu đã chỉ ra (quan điểm) đoạn kiến, đã chấp thủ (quan điểm) đoạn kiến. Tại sao? Vì cái thấy đó của người ấy dẫn đến điều này, nó đi đến (quan điểm) đoạn kiến này. Đó là ý nghĩa.

Ete teti ye sassatucchedasaṅkhāte ubho ante (anupagamma tathāgato dhammaṃ deseti, ete te, kassapa, ubho ante) anupagamma pahāya anallīyitvā majjhena tathāgato dhammaṃ deseti, majjhimāya paṭipadāya ṭhito desetīti attho. Kataraṃ dhammanti ce? Yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti. Ettha hi kāraṇato phalaṃ, kāraṇanirodhena cassa nirodho dīpito, na koci kārako vā vedako vā [Pg.35] niddiṭṭho. Ettāvatā sesapañhā paṭisedhitā honti. Ubho ante anupagammāti iminā hi tatiyapañho paṭikkhitto. Avijjāpaccayā saṅkhārāti iminā adhiccasamuppannatā ceva ajānanañca paṭikkhittanti veditabbaṃ.

(Câu) “Hai cực đoan này” (có nghĩa là): Không đi đến hai cực đoan được gọi là thường kiến và đoạn kiến, Như Lai thuyết pháp. Này Kassapa, không đi đến, từ bỏ, không dính mắc vào hai cực đoan này, Như Lai thuyết pháp bằng con đường trung đạo; (nghĩa là) đứng trên trung đạo mà thuyết pháp. Nếu hỏi: “(Ngài thuyết) pháp nào?” (Thì câu trả lời là): Chính là (pháp) “do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,” v.v. Thật vậy, ở đây, quả được chỉ ra từ nhân, và sự diệt của quả cũng được chỉ ra thông qua sự diệt của nhân; không có người làm hay người cảm thọ nào được chỉ định. Do đó, các câu hỏi còn lại đã bị bác bỏ. Thật vậy, với (câu) “không đi đến hai cực đoan,” câu hỏi thứ ba đã bị bác bỏ. Với (câu) “do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,” (quan điểm về) sự phát sinh ngẫu nhiên và (cáo buộc về) sự không biết đã bị bác bỏ. Nên hiểu như vậy.

Labheyyanti idaṃ so bhagavato santike bhikkhubhāvaṃ patthayamāno āha. Atha bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso (mahāva. 86) paññatto, yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ. Svāhaṃ, bhante, saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbotiādimāha. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ. Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya pabbajjakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 86) vuttanayeneva veditabbo.

Vị ấy đã nói lời này: "Mong rằng con được (xuất gia)" trong khi đang mong cầu địa vị tỳ khưu nơi đức Thế Tôn. Bấy giờ, đức Thế Tôn đã chế định pháp biệt trú cho ngoại đạo (titthiyaparivāsa) trong thiên Khandhaka (Mahāvagga, 86), theo đó người từng là ngoại đạo, sau khi đã ở trong địa vị sa-di, thọ trì và sống biệt trú theo phương pháp bắt đầu bằng: "Bạch ngài, con tên là..., từng là ngoại đạo, nay mong muốn được thọ cụ túc giới trong Pháp và Luật này. Bạch ngài, con xin Tăng chúng cho phép biệt trú trong bốn tháng." Nhắm đến pháp biệt trú ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Kassapa, người nào từng là ngoại đạo...". Ở đây, từ "xuất gia" (pabbajjaṃ) được nói đến vì sự trôi chảy của lời nói. Vì rằng, người ấy được xuất gia (thành sa-di) mà không cần phải sống biệt trú. Tuy nhiên, người mong cầu thọ cụ túc giới phải sống biệt trú, không quá sớm, trong khi thực hành đầy đủ tám phận sự như đi vào làng v.v... "Tâm hoan hỷ" (Āraddhacittā) có nghĩa là tâm hài lòng do đã hoàn thành tám phận sự. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về chi tiết, pháp biệt trú cho ngoại đạo này nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được trình bày trong phần giải về Pabbajjakkhandhaka của bộ Samantapāsādikā, chú giải Luật tạng (Mahāvagga aṭṭhakathā, 86).

Apica mayāti ayamettha pāṭho, aññattha pana ‘‘apica metthā’’ti. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti. Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho sace, bhantetiādimāha. Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha, bhikkhu, kassapaṃ nahāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi. Tena vuttaṃ alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadanti. Acirūpasampannotiādi sesaṃ brāhmaṇasaṃyutte (saṃ. ni. 1.187) vuttamevāti. Sattamaṃ.

Ở đây, bản văn là "apica mayā", còn ở nơi khác là "apica mettha". "Sự khác biệt của các cá nhân đã được biết rõ" (Puggalavemattatā viditā) có nghĩa là sự đa dạng của các cá nhân đã được biết rõ. Ngài chỉ ra rằng: "Điều này rõ ràng đối với Ta: 'Người này xứng đáng sống biệt trú, người này không xứng đáng sống biệt trú'." Khi ấy, Kassapa suy nghĩ: "Ôi, thật vi diệu thay giáo pháp của đức Phật, nơi mà người ta chỉ tiếp nhận người xứng đáng sau khi đã mài giũa, thử thách như vậy, và loại bỏ người không xứng đáng." Sau đó, với lòng nhiệt thành xuất gia càng mãnh liệt hơn, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng: "Bạch ngài, nếu...". Bấy giờ, đức Thế Tôn, biết được ước muốn mãnh liệt của vị ấy, (nghĩ rằng) "Kassapa không cần phải sống biệt trú", đã gọi một vị tỳ khưu và bảo: "Này tỳ khưu, hãy đi, cho Kassapa tắm rửa, xuất gia rồi dẫn đến đây." Vị tỳ khưu ấy đã làm như vậy, cho vị ấy xuất gia rồi đưa đến nơi đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, ngồi giữa Tăng chúng, đã truyền cụ túc giới cho vị ấy. Do đó, có lời nói rằng: "A-du-la Kassapa đã được xuất gia, đã được thọ cụ túc giới nơi đức Thế Tôn." Phần còn lại, bắt đầu bằng "Vừa mới thọ cụ túc giới...", đã được nói đến trong Tương Ưng Bà-la-môn (Saṃ. Ni. 1.187). (Kinh) thứ bảy.

8. Timbarukasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Timbaruka

18. Aṭṭhame [Pg.36] sā vedanātiādi ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti laddhiyā nisedhanatthaṃ vuttaṃ. Etthāpi satoti bhummattheyeva sāmivacanaṃ. Tatrāyaṃ atthadīpanā – ‘‘sā vedanā, so vediyatī’’ti kho, timbaruka, ādimhiyeva evaṃ sati ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti ayaṃ laddhi hoti. Evañhi sati vedanāya eva vedanā katā hoti. Evañca vadanto imissā vedanāya pubbepi atthitaṃ anujānāti, sassataṃ dīpeti sassataṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ sassataṃ upagacchatīti attho. Purimañhi atthaṃ sandhāyevetaṃ bhagavatā vuttaṃ bhavissati, tasmā aṭṭhakathāyaṃ taṃ yojetvāvassa attho dīpito. Evampāhaṃ na vadāmīti ahaṃ ‘‘sā vedanā, so vediyatī’’ti evampi na vadāmi. ‘‘Sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti evampi na vadāmīti attho.

18. Trong kinh thứ tám, câu bắt đầu bằng "sā vedanā" được nói ra để bác bỏ tà kiến "lạc khổ do tự mình làm". Ở đây cũng vậy, từ "sato" là một sở thuộc cách mang ý nghĩa của vị trí cách. Ở đây, phần giải thích ý nghĩa như sau: "Này Timbaruka, khi ngay từ đầu đã có quan niệm rằng 'cảm thọ ấy, chính nó cảm nhận', thì tà kiến 'lạc khổ do tự mình làm' này khởi lên." Vì rằng, khi như vậy, chính cảm thọ đã tạo ra cảm thọ. Và người nói như vậy thừa nhận sự tồn tại của cảm thọ này ngay cả trước đó, trình bày thuyết thường hằng, chấp thủ thuyết thường hằng. Tại sao? Vì rằng, tri kiến ấy của người đó dẫn đến điều này, đi đến thuyết thường hằng này, đó là ý nghĩa. Chắc hẳn đức Thế Tôn đã nói điều này nhắm đến ý nghĩa của kinh trước. Do đó, trong Chú giải, ý nghĩa của kinh này được giải thích bằng cách liên kết với kinh đó. "Ta không nói như vậy" có nghĩa là: Ta cũng không nói rằng 'cảm thọ ấy, chính nó cảm nhận'. Ta cũng không nói rằng 'lạc khổ do tự mình làm'.

Aññā vedanātiādi ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. Idhāpi ayaṃ atthayojanā –‘‘aññā vedanā añño vediyatī’’ti kho, timbaruka, ādimhiyeva evaṃ sati pacchā yā purimapakkhe kārakavedanā, sā ucchinnā. Tāya pana kataṃ añño vediyatīti evaṃ uppannāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ sampayuttāya vedanāya abhitunnassa sato ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkha’’nti ayaṃ laddhi hoti. Evañca vadanto kārako ucchinno, aññena paṭisandhi gahitāti ucchedaṃ dīpeti, ucchedaṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ ucchedaṃ upagacchatīti attho. Idhāpi hi imāni padāni aṭṭhakathāyaṃ āharitvā yojitāneva. Imasmiṃ sutte vedanāsukhadukkhaṃ kathitaṃ. Tañca kho vipākasukhadukkhameva vaṭṭatīti vuttaṃ. Aṭṭhamaṃ.

Câu bắt đầu bằng "aññā vedanā" được nói ra để bác bỏ tà kiến "lạc khổ do người khác làm". Ở đây cũng vậy, đây là cách kết hợp ý nghĩa: "Này Timbaruka, khi ngay từ đầu đã có quan niệm rằng 'cảm thọ là khác, người cảm nhận là khác', thì sau đó, cảm thọ tác thành ở giai đoạn trước đã bị đoạn diệt." "Nhưng cái được tạo ra bởi cảm thọ ấy lại do một người khác cảm nhận" – khi bị cảm thọ tương ưng với đoạn kiến đã khởi lên như vậy chi phối, thì tà kiến "lạc khổ do người khác làm" này khởi lên. Và người nói như vậy, (cho rằng) "người làm đã đoạn diệt, sự tái sanh được một người khác nắm giữ", trình bày thuyết đoạn diệt, chấp thủ thuyết đoạn diệt. Tại sao? Vì rằng, tri kiến ấy của người đó dẫn đến điều này, đi đến thuyết đoạn diệt này, đó là ý nghĩa. Vì rằng, ở đây cũng vậy, những từ này đã được các vị Chú giải sư đưa vào và kết hợp trong Chú giải. Trong kinh này, lạc khổ của cảm thọ đã được thuyết giảng. Và điều đó được nói là chỉ phù hợp với lạc khổ của quả dị thục. (Kinh) thứ tám.

9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Kẻ Ngu và Người Trí

19. Navame avijjānīvaraṇassāti avijjāya nivāritassa. Evamayaṃ kāyo samudāgatoti evaṃ avijjāya nivāritattā taṇhāya ca sampayuttattāyeva ayaṃ kāyo nibbatto. Ayañceva kāyoti ayañcassa attano saviññāṇako kāyo. Bahiddhā ca nāmarūpanti bahiddhā ca paresaṃ saviññāṇako kāyo. Attano ca parassa ca pañcahi [Pg.37] khandhehi chahi āyatanehi cāpi ayaṃ attho dīpetabbova. Itthetaṃ dvayanti evametaṃ dvayaṃ. Dvayaṃ paṭicca phassoti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Mahādvayaṃ nāma kiretaṃ. Saḷevāyatanānīti saḷeva phassāyatanāni phassakāraṇāni. Yehi phuṭṭhoti yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho. Aññatarenāti ettha paripuṇṇavasena aññataratā veditabbā. Tatrāti tasmiṃ bālapaṇḍitānaṃ kāyanibbattanādimhi. Ko adhippayāsoti ko adhikapayogo.

19. Trong kinh thứ chín, "của người bị vô minh che lấp" (avijjānīvaraṇassa) có nghĩa là của người bị vô minh ngăn che. "Thân này đã sanh khởi như vậy" (Evamayaṃ kāyo samudāgato) có nghĩa là thân này đã được tạo ra chính là do bị vô minh ngăn che và do tương ưng với ái. "Thân này" (Ayañceva kāyo) là thân có thức này của chính mình. "Và danh sắc bên ngoài" (Bahiddhā ca nāmarūpaṃ) là thân có thức của những người khác ở bên ngoài. Ý nghĩa này cũng nên được làm rõ thông qua năm uẩn và sáu xứ của chính mình và của người khác. "Như vậy có hai pháp này" (Itthetaṃ dvayaṃ) có nghĩa là hai pháp này là như vậy. "Do duyên hai pháp có xúc": ở nơi khác, nhãn xúc v.v... được nói là do duyên hai pháp là mắt và sắc v.v...; nhưng ở đây (là do duyên) các xứ trong và ngoài. Quả thật, đây được gọi là "đại song". "Sáu xứ" (Saḷāyatanāni) chính là sáu xứ của xúc, là nguyên nhân của xúc. "Bị xúc chạm bởi" (Yehi phuṭṭho) có nghĩa là bị xúc chạm bởi xúc sanh khởi từ những xứ làm nguyên nhân ấy. Ở đây, trong từ "bởi một trong" (aññatarena), tính chất "một trong" nên được hiểu theo nghĩa đầy đủ (hoặc không đầy đủ). "Ở đây" (Tatrā) có nghĩa là trong sự tạo thành thân v.v... của kẻ ngu và người trí. "Sự khác biệt là gì?" (Ko adhippayāso) có nghĩa là sự nỗ lực vượt trội là gì?

Bhagavaṃmūlakāti bhagavā mūlaṃ etesanti bhagavaṃmūlakā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime, bhante, amhākaṃ dhammā pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṃ parinibbute ekaṃ buddhantaraṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṃ samattho nāma nāhosi, bhagavatā pana no ime dhammā uppāditā. Bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṃ bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammāti. Bhagavaṃnettikāti bhagavā hi dhammānaṃ netā vinetā anunetā, yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gahetvā dassetāti dhammā bhagavaṃnettikā nāma honti. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti catubhūmakadhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṃ āgacchamānā bhagavati paṭisaranti nāmāti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭisarantīti samosaranti. Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāmo’’ti? Tvaṃ phusanaṭṭhena phasso nāma. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ āgacchati ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāma’’nti, tvaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ nāmāti evaṃ catubhūmakadhammānaṃ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gaṇhanto bhagavā dhamme paṭisaratīti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti bhagavatova etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho.

Bhagavaṃmūlakāti: Về câu “có Thế Tôn là cội nguồn” (bhagavaṃmūlakā) là do: “Đức Thế Tôn là cội nguồn (mūlaṃ) của các pháp này (etesaṃ)”. Điều này được nói là: “Bạch ngài, các pháp này của chúng con trước kia đã được đức Chánh Đẳng Giác Ca-diếp làm cho sanh khởi. Khi vị ấy đã viên tịch, trong suốt một Phật-kỳ, không có vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác có khả năng làm cho các pháp này sanh khởi. Nhưng, bạch ngài, các pháp này của chúng con đã được Đức Thế Tôn làm cho sanh khởi. Quả vậy, nhờ nương tựa Đức Thế Tôn mà chúng con biết và thâm nhập các pháp này. Do vậy, bạch ngài, các pháp của chúng con có Thế Tôn là cội nguồn.” Bhagavaṃnettikāti: Về câu “có Thế Tôn là người dẫn dắt” là do: Quả vậy, Đức Thế Tôn là người dẫn dắt (netā), người huấn luyện (vinetā), người hướng dẫn (anunetā) các pháp. Ngài nắm lấy tên gọi của từng pháp một theo tự tánh của nó rồi chỉ dạy. Do đó, các pháp được gọi là có Thế Tôn là người dẫn dắt. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti: Về câu “có Thế Tôn là nơi nương tựa” là do: Các pháp trong bốn cõi, khi đi vào phạm vi của nhất thiết trí tuệ, được gọi là quy tụ (paṭisaranti) nơi Đức Thế Tôn. Do đó, (các pháp) có Thế Tôn là nơi nương tựa. Paṭisarantīti có nghĩa là quy tụ (samosaranti). Lại nữa, khi Đức Thế Tôn đang ngự tại cội Bồ-đề, do năng lực chứng ngộ, xúc đã đến (và hỏi): “Bạch Đức Thế Tôn, con tên là gì?” (Ngài đáp:) “Ngươi, do có đặc tính xúc chạm, nên tên là xúc.” Thọ, tưởng, các hành, và thức đã đến (và hỏi): “Bạch Đức Thế Tôn, con tên là gì?” (Ngài đáp:) “Ngươi, do có đặc tính biết rõ, nên tên là thức.” Cứ như thế, Đức Thế Tôn, trong khi nắm lấy tên gọi của từng pháp một trong bốn cõi theo tự tánh của nó, đã thâm nhập các pháp. Do đó, (các pháp) có Thế Tôn là nơi nương tựa. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti: Về câu “xin ý nghĩa hãy được tỏ rõ cho chính Đức Thế Tôn” có nghĩa là: “Xin ý nghĩa của lời nói này hãy được hiện khởi nơi chính Đức Thế Tôn, chính các ngài hãy nói và ban cho chúng con.”

Sā ceva avijjāti ettha kiñcāpi sā avijjā ca taṇhā ca kammaṃ javāpetvā paṭisandhiṃ ākaḍḍhitvā niruddhā, yathā pana ajjāpi yaṃ hiyyo bhesajjaṃ pītaṃ, tadeva bhojanaṃ bhuñjāti sarikkhakattena tadevāti vuccati, evamidhāpi sā ceva avijjā sā ca taṇhāti idampi sarikkhakattena vuttaṃ. Brahmacariyanti [Pg.38] maggabrahmacariyaṃ. Dukkhakkhayāyāti vaṭṭadukkhassa khayatthāya. Kāyūpago hotīti aññaṃ paṭisandhikāyaṃ upagantā hoti. Yadidaṃ brahmacariyavāsoti yo ayaṃ maggabrahmacariyavāso, ayaṃ bālato paṇḍitassa visesoti dasseti. Iti imasmiṃ sutte sabbopi sapaṭisandhiko puthujjano ‘‘bālo’’ti, appaṭisandhiko khīṇāsavo ‘‘paṇḍito’’ti vutto. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana ‘‘paṇḍitā’’ti vā ‘‘bālā’’ti vā na vattabbā, bhajamānā pana paṇḍitapakkhaṃ bhajanti. Navamaṃ.

Sā ceva avijjāti: Ở đây, trong câu “chính vô minh ấy”: Mặc dù vô minh ấy và ái ấy, sau khi đã thúc đẩy nghiệp và lôi kéo sự tái sanh, đã diệt mất, nhưng cũng giống như hôm nay người ta nói “chính nó” (tadeva) do sự tương tự, (ví như nói) “đã uống chính loại thuốc đã uống hôm qua, đã ăn chính món ăn (đã ăn hôm qua)”. Tương tự như vậy, ở đây, câu “chính vô minh ấy, chính ái ấy” (sā ceva avijjā sā ca taṇhā) này cũng được nói do sự tương tự. Brahmacariyanti: Phạm hạnh là đạo phạm hạnh. Dukkhakkhayāyāti: Để đoạn tận khổ là vì mục đích đoạn tận khổ luân hồi. Kāyūpago hotīti: Là người đi đến thân tái sanh khác. Yadidaṃ brahmacariyavāsoti: “Sự sống phạm hạnh này, tức là sự sống theo đạo phạm hạnh này, đây là sự khác biệt của bậc trí so với kẻ phàm,” ngài chỉ dạy như vậy. Do đó, trong kinh này, tất cả phàm phu còn tái sanh được gọi là “kẻ phàm”, còn bậc lậu tận không còn tái sanh được gọi là “bậc trí”. Tuy nhiên, các vị Nhập lưu, Nhất lai, Bất lai không nên gọi là “bậc trí” hay “kẻ phàm”, nhưng khi phân loại, các vị ấy thuộc về phe của bậc trí. (Kinh) thứ chín.

10. Paccayasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Duyên

20. Dasame paṭiccasamuppādañca vo bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhammeti satthā imasmiṃ sutte paccaye ca paccayanibbatte ca sabhāvadhamme desessāmīti ubhayaṃ ārabhi. Uppādā vā tathāgatānanti tathāgatānaṃ uppādepi, buddhesu uppannesu anuppannesupi jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo. Ṭhitāva sā dhātūti ṭhitova so paccayasabhāvo, na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti imehipi dvīhi paccayameva katheti. Paccayena hi paccayuppannā dhammā tiṭṭhanti, tasmā paccayova ‘‘dhammaṭṭhitatā’’ti vuccati. Paccayo dhamme niyameti, tasmā ‘‘dhammaniyāmatā’’ti vuccati. Idappaccayatāti imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayāva idappaccayatā. Tanti taṃ paccayaṃ. Abhisambujjhatīti ñāṇena abhisambujjhati. Abhisametīti ñāṇena abhisamāgacchati. Ācikkhatīti katheti. Desetīti dasseti. Paññāpetīti jānāpeti. Paṭṭhapetīti ñāṇamukhe ṭhapeti. Vivaratīti vivaritvā dasseti. Vibhajatīti vibhāgato dasseti. Uttānīkarotīti pākaṭaṃ karoti. Passathāti cāhāti passatha iti ca vadati. Kinti? Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇantiādi.

20. Trong kinh thứ mười, với câu “Này các Tỳ-khưu, Ta sẽ giảng cho các con về lý duyên khởi và các pháp do duyên sanh,” bậc Đạo sư trong kinh này đã bắt đầu cả hai (phần), với ý định: “Ta sẽ giảng về các pháp tự tánh là duyên và các pháp tự tánh được tạo ra bởi duyên.” Uppādā vā tathāgatānanti: Về câu “dù các Như Lai có xuất hiện hay không,” (có nghĩa là) dù các Như Lai có xuất hiện, dù các đức Phật có xuất hiện hay không xuất hiện, thì do duyên sanh có già-chết; chính sanh là duyên của già-chết. Ṭhitāva sā dhātūti: Về câu “trạng thái ấy vẫn tồn tại,” (có nghĩa là) tự tánh duyên ấy vẫn tồn tại; không bao giờ có chuyện sanh không phải là duyên của già-chết. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti: Với hai (thuật ngữ) này, ngài cũng nói về chính cái duyên. Quả vậy, do duyên mà các pháp do duyên sanh tồn tại, do đó chính duyên được gọi là “tính ổn định của pháp” (dhammaṭṭhitatā). Duyên quy định các pháp, do đó (chính duyên) được gọi là “tính quy luật của pháp” (dhammaniyāmatā). Idappaccayatāti: Về câu “tính duyên này,” các duyên của già-chết v.v... này là “duyên này” (idappaccayā); chính “duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā). Tanti: (Nghĩa là) duyên ấy. Abhisambujjhatīti: Giác ngộ là giác ngộ bằng trí tuệ. Abhisametīti: Thâm nhập là đạt đến bằng trí tuệ. Ācikkhatīti: Tuyên thuyết là nói. Desetīti: Chỉ dạy là chỉ ra. Paññāpetīti: Trình bày là làm cho biết. Paṭṭhapetīti: Thiết lập là đặt ở cửa ngõ trí tuệ. Vivaratīti: Mở ra là mở ra rồi chỉ dạy. Vibhajatīti: Phân tích là chỉ dạy bằng cách phân tích. Uttānīkarotīti: Làm cho rõ ràng là làm cho hiển nhiên. Passathāti cāhāti: Và nói “hãy thấy” là ngài cũng nói “hãy thấy”. Nói gì? (Ngài nói) “Này các Tỳ-khưu, do duyên sanh có già-chết,” v.v...

Iti kho, bhikkhaveti evaṃ kho, bhikkhave. Yā tatrāti yā tesu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu. Tathatātiādīni paccayākārasseva vevacanāni. So tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattānaṃ dhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi [Pg.39] aññadhammānuppattito anaññathatāti, jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto. Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ.

Iti kho, bhikkhaveti: (Nghĩa là) như vậy, này các Tỳ-khưu. Yā tatrāti: (Nghĩa là) cái nào ở trong đó, tức là cái nào ở trong các (câu) như “do duyên sanh có già-chết” v.v... Các từ tathatā (tính như vậy) v.v... chỉ là những từ đồng nghĩa với cấu trúc duyên khởi (paccayākāra). Nó được gọi là tathatā (tính như vậy) vì pháp này hay pháp kia sanh khởi từ chính những duyên ấy, không thiếu không thừa. Nó được gọi là avitathatā (tính không sai khác) vì khi các duyên đã hội đủ, không có chuyện các pháp được tạo ra từ đó lại không sanh khởi, dù chỉ trong một khoảnh khắc. Nó được gọi là anaññathatā (tính bất biến) vì các pháp khác không sanh khởi từ duyên của một pháp khác. Nó được gọi là idappaccayatā (tính duyên này) vì là duyên của già-chết v.v..., hoặc là tập hợp các duyên. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: Các duyên của những (pháp) này là “duyên này” (idappaccayā); chính “duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā); hoặc tập hợp của “các duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā). Đặc điểm ngữ pháp ở đây nên được hiểu từ các sách văn phạm.

Aniccanti hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ. Ettha ca aniccanti na jarāmaraṇaṃ aniccaṃ, aniccasabhāvānaṃ pana khandhānaṃ jarāmaraṇattā aniccaṃ nāma jātaṃ. Saṅkhatādīsupi eseva nayo. Ettha ca saṅkhatanti paccayehi samāgantvā kataṃ. Paṭiccasamuppannanti paccaye nissāya uppannaṃ. Khayadhammanti khayasabhāvaṃ. Vayadhammanti vigacchanakasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanakasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanakasabhāvaṃ. Jātiyāpi vuttanayeneva aniccatā veditabbā. Janakapaccayānaṃ vā kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattā ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantiyeva. Bhavādayo aniccādisabhāvāyeva.

Vô thường (Aniccaṃ) là do ý nghĩa không tồn tại (abhāvaṭṭhena) sau khi đã hiện hữu (hutvā). Và ở đây, vô thường (aniccanti) không phải là già và chết (jarāmaraṇaṃ), nhưng do sự già và chết của các uẩn (khandhānaṃ) vốn có bản chất vô thường (aniccasabhāvānaṃ), nên nó được gọi là vô thường (aniccaṃ nāma jātaṃ). Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp hữu vi (saṅkhata), v.v. Và ở đây, hữu vi (saṅkhataṃ) là cái được tạo tác (kataṃ) do các duyên (paccayehi) hợp lại (samāgantvā). Duyên sanh (paṭiccasamuppannaṃ) là cái sanh khởi (uppannaṃ) nương vào các duyên (paccaye nissāya). Có tính hoại diệt (khayadhammaṃ) là có bản chất tiêu hoại (khayasabhāvaṃ). Có tính biến mất (vayadhammaṃ) là có bản chất tan rã (vigacchanakasabhāvaṃ). Có tính ly tham (virāgadhammaṃ) là có bản chất dứt bỏ tham ái (virajjanakasabhāvaṃ). Có tính đoạn diệt (nirodhadhammaṃ) là có bản chất chấm dứt (nirujjhanakasabhāvaṃ). Tính vô thường (aniccatā) của sanh (jātiyāpi) cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Hoặc, do được thấy (diṭṭhattā) vào khoảnh khắc phận sự của các duyên tạo sanh (janakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe) được thực hiện, nên theo một phương diện khác (ekena pariyāyena), các từ như 'vô thường' ở đây là thích hợp. Hữu (bhava), v.v., tự chúng có bản chất vô thường.

Sammappaññāyāti savipassanāya maggapaññāya. Pubbantanti purimaṃ atītanti attho. Ahosiṃ nu khotiādīsu ‘‘ahosiṃ nu kho nanu kho’’ti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ, ummattako viya bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati. Kiṃ nu kho ahosinti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataro’’ti kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu kho ahosiṃ rassaodātakaṇhapamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataro’’ti kaṅkhati. Keci pana ‘‘issaranimmānādīni nissāya ‘kena nu kho kāraṇena ahosi’nti hetuto kaṅkhatī’’ti vadanti. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti jātiādīni nissāya ‘‘khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā manusso’’ti attano paramparaṃ kaṅkhati. Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ. Aparantanti anāgataṃ antaṃ. Bhavissāmi nu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha vuttanayameva.

Bằng chánh trí tuệ (Sammappaññāya) nghĩa là bằng đạo tuệ (maggapaññāya) cùng với tuệ quán (savipassanāya). Quá khứ (pubbantaṃ) có nghĩa là trước đây (purimaṃ), quá khứ (atītaṃ). Trong các câu như 'Ta có thật sự đã hiện hữu chăng?' (ahosiṃ nu kho), người ấy hoài nghi (kaṅkhati) về sự hiện hữu (vijjamānatañca) và không hiện hữu (avijjamānatañca) của chính mình trong quá khứ, nương vào quan điểm thường kiến (sassatākārañca) và quan điểm vô nhân sanh (adhiccasamuppattiākārañca). Không nên hỏi 'Vì lý do gì?'. Kẻ phàm phu ngu si (bālaputhujjano) hành xử (pavattati) một cách tùy tiện (yathā vā tathā vā) như người điên (ummattako viya). 'Ta đã là gì chăng?' (kiṃ nu kho ahosiṃ), người ấy hoài nghi nương vào giai cấp, giới tính, và cảnh giới sanh (jātiliṅgupapattiyo): 'Ta có phải là Sát-đế-lỵ (khattiyo), hay là một trong số Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, tại gia, xuất gia, chư thiên, hay loài người chăng?'. 'Ta đã như thế nào chăng?' (kathaṃ nu kho), người ấy hoài nghi nương vào hình dáng (saṇṭhānākāraṃ): 'Ta đã cao (dīgho), hay là một trong số những người thấp, da trắng, da đen, tầm vóc trung bình, hay tầm vóc không trung bình chăng?'. Một số vị lại nói rằng: 'Nương vào thuyết Sáng tạo của Thượng đế (issaranimmānādīni), người ấy hoài nghi về nguyên nhân (hetuto kaṅkhati): 'Ta đã hiện hữu do nguyên nhân nào chăng?''. 'Từ cái gì đã trở thành cái gì?' (kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ), người ấy hoài nghi về sự nối tiếp của mình (attano paramparaṃ kaṅkhati) nương vào giai cấp, v.v.: 'Có phải ta từ Sát-đế-lỵ (khattiyo hutvā) đã trở thành Bà-la-môn (brāhmaṇo ahosiṃ)... cho đến... từ chư thiên (devo hutvā) đã trở thành người (manusso) chăng?'. Ở tất cả mọi nơi, 'addhāna' là một từ chỉ thời gian (kālādhivacanametaṃ). Vị lai (aparantaṃ) là phần cuối (antaṃ) trong tương lai (anāgataṃ). 'Ta sẽ hiện hữu chăng, hay sẽ không hiện hữu chăng?' (bhavissāmi nu kho nanu kho), người ấy hoài nghi (kaṅkhati) về sự hiện hữu (vijjamānatañca) và không hiện hữu (avijjamānatañca) của chính mình trong tương lai, nương vào quan điểm thường kiến (sassatākārañca) và đoạn kiến (ucchedākārañca). Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã nói.

Etarahi [Pg.40] vā paccuppannaṃ addhānanti idāni vā paṭisandhimādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā. Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissatīti attano khandhesu vicikicchī bhavissati. Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati. Yuttaṃ panetanti? Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā. Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti – cūḷamātāya kira putto muṇḍo, mahāmātāya putto amuṇḍo, taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ, so uṭṭhāya ‘‘ahaṃ nu kho cūḷamātāya putto’’ti cintesi. Evaṃ ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā hoti. No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati. Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ macchoti cintetvā pahari. Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi, so paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari. Evaṃ no nu khosmīti kaṅkhati.

'Hoặc trong thời hiện tại' (Etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ) nghĩa là lấy toàn bộ thời gian hiện tại (sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā), bắt đầu từ lúc tái sanh (paṭisandhimādiṃ katvā) cho đến lúc chết (cutipariyantaṃ). 'Sẽ có hoài nghi về nội tâm' (Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissati) nghĩa là sẽ có sự nghi ngờ (vicikicchī bhavissati) về các uẩn của chính mình (attano khandhesu). 'Ta có thật sự hiện hữu chăng?' (Ahaṃ nu khosmīti) là hoài nghi về sự hiện hữu (atthibhāvaṃ kaṅkhati) của chính mình. 'Điều này có hợp lý không?'. Việc suy xét (cintā) 'hợp lý' hay 'không hợp lý' (yuttaṃ ayuttanti) ở đây có ích gì (kā ettha)? Hơn nữa, các vị cũng đưa ra câu chuyện này: Nghe nói, con trai của người mẹ kế (cūḷamātāya putto) thì trọc đầu (muṇḍo), con trai của người mẹ cả (mahāmātāya putto) thì không trọc đầu (amuṇḍo). Người ta đã cạo đầu đứa con trai ấy (taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ). Khi tỉnh dậy, nó nghĩ (cintesi): 'Ta có phải là con của mẹ kế chăng?'. Như vậy, sự hoài nghi 'Ta có thật sự hiện hữu chăng?' (ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā) khởi lên. 'Ta có thật sự không hiện hữu chăng?' (No nu khosmīti) là hoài nghi về sự không hiện hữu (natthibhāvaṃ kaṅkhati) của chính mình. Về điều này cũng có câu chuyện: Nghe nói, một người đang bắt cá (macche gaṇhanto), do đứng lâu trong nước (udake ciraṭṭhānena), đùi của anh ta bị lạnh cóng (sītibhūtaṃ attano ūruṃ), anh ta nghĩ đó là con cá (macchoti cintetvā) và đập vào nó (pahari). Một người khác đang canh ruộng (khettaṃ rakkhanto) gần nghĩa địa (susānapasse), vì sợ hãi (bhīto) nên nằm co ro (saṅkuṭito sayi). Khi tỉnh dậy (paṭibujjhitvā), anh ta nghĩ hai đầu gối của mình (attano jaṇṇukāni) là hai con quỷ dạ xoa (dve yakkhāti cintetvā) và đập vào chúng (pahari). Như vậy, người ấy hoài nghi 'Ta có thật sự không hiện hữu chăng?' (no nu khosmīti kaṅkhati).

Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati. Eseva nayo sesesupi. Devo pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi, sopi pana ‘‘ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho’’tiādinā nayena kaṅkhati. Khattiyādayo kasmā na jānantīti ce? Apaccakkhā tesaṃ tattha tattha kule uppatti. Gahaṭṭhāpi ca potthalikādayo pabbajitasaññino, pabbajitāpi ‘‘kuppaṃ nu kho me kamma’’ntiādinā nayena gahaṭṭhasaññino. Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti. Kathaṃ nu khosmīti vuttanayameva. Kevalañhettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu khosmi rassacaturassachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāro’’ti kaṅkhanto kathaṃ nu khosmīti? Kaṅkhatīti veditabbo. Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi. Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati. Ariyasāvakassāti idha sotāpanno adhippeto, itarepi pana tayo avāritāyevāti. Dasamaṃ.

'Ta là gì chăng?' (Kiṃ nu khosmīti), là một người Sát-đế-lỵ (khattiyova samāno) lại hoài nghi về thân phận Sát-đế-lỵ của mình (attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati). Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Tuy nhiên, không có vị trời nào (devo samāno) mà lại không biết thân phận trời của mình (devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi). Nhưng vị ấy cũng hoài nghi theo cách: 'Ta là trời sắc giới (rūpī) hay vô sắc giới (arūpī) chăng?'. Nếu hỏi: 'Tại sao những người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ, v.v., lại không biết?'. Sự sanh ra của họ trong các gia tộc đó không phải là điều trực tiếp chứng kiến (apaccakkhā). Và cả những người tại gia như Potthalika, v.v., lại có tưởng là người xuất gia (pabbajitasaññino). Người xuất gia cũng có tưởng là người tại gia (gahaṭṭhasaññino) theo cách: 'Nghiệp xuất gia của ta có bị hư hoại chăng?'. Và cả loài người, giống như các vị vua, cũng có tưởng về mình là chư thiên (attani devasaññino). 'Ta như thế nào chăng?' (Kathaṃ nu khosmīti) cũng theo phương pháp đã nói. Chỉ là ở đây, do chấp thủ rằng có một sinh mạng (jīvo nāma atthīti gahetvā) ở bên trong (abbhantare), rồi nương vào hình dáng của nó (tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya) mà hoài nghi: 'Ta dài chăng, hay là một trong các loại hình như thấp, vuông, sáu cạnh, tám cạnh, mười sáu cạnh, v.v.?'. Người hoài nghi như vậy được hiểu là đang hoài nghi 'Ta như thế nào chăng?'. Tuy nhiên, không có ai không biết hình dáng thân thể hiện tại của mình. 'Chúng sanh này từ đâu đến, sẽ đi về đâu?' (Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissatīti), người ấy hoài nghi như vậy là đang hoài nghi về nơi đến và nơi đi (āgatigatiṭṭhānaṃ) của tự thân (attabhāvassa). Ở đây, 'của vị Thánh đệ tử' (Ariyasāvakassāti) là chỉ cho vị Tu-đà-hoàn (sotāpanno). Tuy nhiên, ba vị còn lại cũng không bị loại trừ. (Kinh) thứ mười.

Āhāravaggo dutiyo.

Phẩm Vật Thực, thứ hai.

3. Dasabalavaggo

3. Phẩm Mười Lực

1. Dasabalasuttavaṇṇanā

1. Chú giải Kinh Mười Lực

21. Dasabalavaggassa [Pg.41] paṭhamaṃ dutiyasseva saṅkhepo.

21. Kinh đầu tiên của Phẩm Mười Lực là bản tóm tắt của kinh thứ hai.

2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā

2. Chú giải Kinh Mười Lực thứ hai

22. Dutiyaṃ bhagavatā attano ajjhāsayassa vasena vuttaṃ. Tattha dasabalasamannāgatoti dasahi balehi samannāgato. Balañca nāmetaṃ duvidhaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu tathāgatassa kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

22. Kinh thứ hai được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo ý hướng của Ngài. Trong đó, 'thành tựu mười lực' (dasabalasamannāgato) nghĩa là thành tựu (samannāgato) mười năng lực (dasahi balehi). Năng lực (balaṃ) này có hai loại (duvidhaṃ): thân lực (kāyabalaṃ) và trí lực (ñāṇabalaṃ). Trong số đó, thân lực (kāyabalaṃ) của Như Lai (tathāgatassa) nên được hiểu theo các dòng dõi voi (hatthikulānusārena). Điều này đã được các bậc cổ nhân nói:

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.(ma. ni. aṭṭha. 1.148;

vibha. aṭṭha. 760);

–

“Kāḷāvaka và Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, Piṅgala; Gandha, Maṅgala, và Hema, Uposatha, Chaddanta, đó là mười loài.”

Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. ‘‘Dasabalasamannāgato’’ti ettha pana etaṃ saṅgahaṃ na gacchati. Etañhi bāhirakaṃ lāmakaṃ tiracchānagatānaṃ sīhādīnampi hoti. Etañhi nissāya dukkhapariññā vā samudayappahānaṃ vā maggabhāvanā vā phalasacchikiriyā vā natthi. Aññaṃ pana dasasu ṭhānesu akampanatthena upatthambhanatthena ca dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ nāma atthi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dasabalasamannāgato’’ti.

Mười loại voi này. Trong đó, Kāḷāvaka nên được hiểu là dòng voi thông thường. Thể lực của mười người đàn ông bằng thể lực của một con voi Kāḷāvaka. Sức mạnh của mười con voi Kāḷāvaka bằng sức mạnh của một con voi Gaṅgeyya. Sức mạnh của mười con voi Gaṅgeyya bằng sức mạnh của một con voi Paṇḍara. Sức mạnh của mười con voi Paṇḍara bằng sức mạnh của một con voi Tamba. Sức mạnh của mười con voi Tamba bằng sức mạnh của một con voi Piṅgala. Sức mạnh của mười con voi Piṅgala bằng sức mạnh của một con voi Gandha. Sức mạnh của mười con voi Gandha bằng sức mạnh của một con voi Maṅgala. Sức mạnh của mười con voi Maṅgala bằng sức mạnh của một con voi Hemavata. Sức mạnh của mười con voi Hemavata bằng sức mạnh của một con voi Uposatha. Sức mạnh của mười con voi Uposatha bằng sức mạnh của một con voi Chaddanta. Sức mạnh của mười con voi Chaddanta bằng sức mạnh của một vị Như Lai. Sức mạnh này cũng được gọi là Nārāyanasaṅghātabala (sức mạnh hợp nhất của Nārāyana). Sức mạnh này, tính theo số lượng voi thông thường, bằng sức mạnh của một ngàn koṭi con voi; tính theo số lượng người, bằng sức mạnh của mười ngàn koṭi người. Đây trước hết là thể lực của Như Lai. Tuy nhiên, trong câu “vị sở hữu mười năng lực”, sức mạnh này không được bao gồm. Vì sức mạnh này là ngoại tại, thấp kém, và cũng có ở các loài súc sanh như sư tử. Dựa vào sức mạnh này, không có sự liễu tri khổ, sự đoạn tận tập, sự tu tập đạo, hay sự chứng ngộ quả. Nhưng có một loại năng lực trí tuệ mười phần khác, với đặc tính không lay chuyển và nâng đỡ trong mười trường hợp. Chính với ý nghĩa này mà câu “vị sở hữu mười năng lực” được nói đến.

Katamaṃ [Pg.42] pana tanti? Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ yathābhūtaṃ jānanaṃ. Seyyathidaṃ – ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato jānanaṃ ekaṃ, atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso yathābhūtaṃ vipākajānanaṃ ekaṃ, sabbatthagāminipaṭipadājānanaṃ ekaṃ, anekadhātunānādhātulokajānanaṃ ekaṃ, parasattānaṃ parapuggalānaṃ nānādhimuttikatājānanaṃ ekaṃ, tesaṃyeva indriyaparopariyattajānanaṃ ekaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānajānanaṃ ekaṃ, pubbenivāsajānanaṃ ekaṃ, sattānaṃ cutūpapātajānanaṃ ekaṃ, āsavakkhayajānanaṃ ekanti. Abhidhamme pana –

Vậy, chúng là gì? Đó là sự hiểu biết như thật về những điều có thể và không thể, v.v. Cụ thể là: 1. Tri kiến về điều có thể là có thể và điều không thể là không thể; 2. Tri kiến như thật về kết quả của các hành vi đã, đang và sẽ được thực hiện, theo vị trí và nguyên nhân; 3. Tri kiến về con đường dẫn đến mọi nơi; 4. Tri kiến về thế giới với nhiều giới và các giới khác nhau; 5. Tri kiến về các khuynh hướng khác nhau của các chúng sanh và cá nhân khác; 6. Tri kiến về sự hơn kém trong các căn của họ; 7. Tri kiến về sự ô nhiễm, sự thanh tịnh và sự xuất khỏi các thiền, giải thoát, định và chứng đắc; 8. Tri kiến về các kiếp sống quá khứ; 9. Tri kiến về sự chết và tái sanh của chúng sanh; 10. Tri kiến về sự đoạn tận các lậu hoặc. Còn trong A-tỳ-đàm thì –

‘‘Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.

“Ở đây, Như Lai biết như thật điều có thể là có thể và điều không thể là không thể. Việc Như Lai biết như thật điều có thể là có thể và điều không thể là không thể, đây cũng là năng lực Như Lai của Như Lai. Dựa vào năng lực này, Như Lai tự nhận địa vị tối thượng, rống tiếng rống sư tử giữa các hội chúng, và chuyển bánh xe pháp cao thượng.”

Ādinā (vibha. 760) nayena vitthārato āgatāneva. Atthavaṇṇanāpi nesaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyañceva (vibha. aṭṭha. 760) papañcasūdaniyā ca majjhimaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.148) sabbākārato vuttā. Sā tattha vuttanayeneva gahetabbā.

(v.v.) đã được trình bày chi tiết theo phương pháp này. Phần giải nghĩa của chúng cũng đã được trình bày một cách toàn diện trong Chú giải Phân Tích (Vibhaṅga-aṭṭhakathā) và trong Phá Vỡ Si Ám (Papañcasūdanī), tức Chú giải Trung Bộ (Majjhima-aṭṭhakathā). Phần giải nghĩa ấy nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được trình bày ở đó.

Catūhi ca vesārajjehīti ettha sārajjapaṭipakkhaṃ vesārajjaṃ, catūsu ṭhānesu vesārajjabhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ. Katamesu catūsu? ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādīsu codanāvatthūsu. Tatrāyaṃ pāḷi –

Trong câu “với bốn sự vô sở úy”, vô sở úy (vesārajja) là đối nghịch của sự rụt rè (sārajja). Đây là tên gọi của trí tuệ đi kèm với hỷ sanh khởi nơi vị quán xét về trạng thái vô úy trong bốn trường hợp. Bốn trường hợp nào? Trong các cơ sở để chỉ trích, bắt đầu bằng câu: “Ngài tự xưng là bậc Chánh Đẳng Giác, nhưng những pháp này ngài chưa giác ngộ.” Đây là đoạn Pāḷi liên quan –

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, tathāgatassa vesārajjāni…pe…. Katamāni cattāri? ‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. ‘Khīṇāsavassa te paṭijānato [Pg.43] ime āsavā aparikkhīṇā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (a. ni. 4.8).

“Này các Tỳ khưu, có bốn sự vô sở úy này của Như Lai… (v.v.)…. Bốn điều đó là gì? ‘Ngài tự xưng là bậc Chánh Đẳng Giác, nhưng những pháp này ngài chưa giác ngộ’ – Này các Tỳ khưu, Ta không thấy có bất kỳ cơ sở nào mà một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, Phạm thiên, hay bất kỳ ai trên đời có thể chỉ trích Ta một cách hợp lý về điểm này. Này các Tỳ khưu, vì không thấy cơ sở đó, Ta sống an ổn, không sợ hãi, đạt đến vô sở úy. ‘Ngài tự xưng là bậc Lậu Tận, nhưng những lậu hoặc này của ngài chưa được đoạn trừ’ – ở đó, Ta… (v.v.)… ‘Những pháp mà ngài gọi là các pháp chướng ngại, khi thực hành chúng, chúng không đủ khả năng gây chướng ngại’ – ở đó, Ta… (v.v.)… ‘Pháp mà ngài thuyết giảng vì mục đích nào đó, pháp ấy không dẫn dắt người thực hành đến sự đoạn tận hoàn toàn khổ đau’ – ở đó, một Sa-môn hay Bà-la-môn… (v.v.)… Ta sống đạt đến vô sở úy.” (a. ni. 4.8).

Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ (ma. ni. 1.150). Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.

Āsabhaṃ ṭhānaṃ có nghĩa là địa vị cao tột, địa vị tối thượng. Hoặc là, các vị Phật quá khứ là những vị āsabha (bậc Ngưu vương), ṭhānaṃ là địa vị của các vị ấy, đó là ý nghĩa. Hơn nữa, con bò đầu đàn của một trăm con bò là usabha, con bò đầu đàn của một ngàn con bò là vasabha; hoặc con bò đầu đàn của một trăm chuồng bò là usabha, con bò đầu đàn của một ngàn chuồng bò là vasabha; con bò cao tột trong tất cả các loài bò, chịu đựng được tất cả mọi hiểm nguy, thân sắc trắng, đáng ưa thích, có thể mang gánh nặng, không bị kinh động bởi cả trăm tiếng sét là nisabha. Ở đây, con bò ấy được hiểu là usabha. Vì đây cũng là từ đồng nghĩa của nó. Của con bò usabha, đây là āsabhaṃ. Ṭhānaṃ là sự đứng vững sau khi dùng bốn chân đạp lên mặt đất. Hơn nữa, điều này giống như āsabha nên gọi là āsabha. Giống như con bò usabha được gọi là nisabha, đầy đủ sức mạnh của bò đực, dùng bốn chân đạp lên mặt đất và đứng vững ở một vị trí không lay chuyển; cũng vậy, đức Như Lai, đầy đủ mười lực Như Lai, dùng bốn chân vô sở úy đạp lên mặt đất là tám chúng hội, đứng vững ở một vị trí không lay chuyển, không bị kinh động bởi bất kỳ kẻ đối nghịch, kẻ thù nào trong thế gian cùng với chư thiên. Và khi đứng vững như vậy, Ngài thừa nhận, đạt đến, không từ bỏ địa vị āsabha ấy, Ngài đặt nó vào chính mình. Do đó, có lời nói rằng: “Ngài thừa nhận địa vị āsabha.”

Parisāsūti ‘‘aṭṭha kho imā, sāriputta, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā brāhmaṇaparisā gahapatiparisā samaṇaparisā cātumahārājikaparisā tāvatiṃsaparisā māraparisā brahmaparisā’’ti, imāsu aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato ceva hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ [Pg.44] nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso, ‘‘iti rūpa’’ntiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.

Parisāsu có nghĩa là: “Này Sāriputta, có tám chúng hội này. Tám chúng hội nào? Chúng hội Sát-đế-lỵ, chúng hội Bà-la-môn, chúng hội gia chủ, chúng hội Sa-môn, chúng hội Tứ Đại Thiên Vương, chúng hội Ba mươi ba vị trời, chúng hội của Ma vương, chúng hội của Phạm thiên,” tức là trong tám chúng hội này. Sīhanādaṃ nadati có nghĩa là Ngài cất lên tiếng rống cao tột, tiếng rống không sợ hãi; hoặc Ngài cất lên tiếng rống tương tự như tiếng rống của sư tử. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Sīhanāda. Hoặc, giống như sư tử được gọi là sīha vì nó chịu đựng (sahanato) và tiêu diệt (hananato), cũng vậy, đức Như Lai được gọi là sīha vì Ngài chịu đựng các pháp thế gian và tiêu diệt các tà thuyết khác. Tiếng rống của sư tử được nói đến như vậy là sīhanāda. Ở đây, giống như con sư tử đầy đủ sức mạnh của sư tử, không sợ hãi ở khắp mọi nơi, không có lông tóc dựng đứng, cất lên tiếng rống của sư tử; cũng vậy, đức Như Lai-sư tử, đầy đủ các lực của Như Lai, không sợ hãi, không có lông tóc dựng đứng trong tám chúng hội, cất lên tiếng rống của sư tử được trang hoàng bằng nhiều cách thuyết giảng khác nhau theo phương pháp bắt đầu bằng “iti rūpaṃ (đây là sắc).” Do đó, có lời nói rằng: “Ngài rống tiếng rống sư tử trong các chúng hội.”

Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ, visuddhassa dhammacakkassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.

Trong câu Brahmacakkaṃ pavatteti, brahma có nghĩa là cao tột, tối thượng; đây là tên gọi khác của Pháp luân thanh tịnh. Pháp luân ấy có hai loại: trí thấu triệt và trí thuyết giảng. Trong đó, trí thấu triệt được tuệ tạo ra, mang lại Thánh quả cho chính mình; trí thuyết giảng được lòng bi tạo ra, mang lại Thánh quả cho các vị đệ tử. Trong đó, trí thấu triệt có hai loại: đang sanh và đã sanh. Trí ấy, kể từ khi xuất gia cho đến A-la-hán đạo, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Hoặc, kể từ cõi trời Tusita cho đến A-la-hán đạo tại Bồ-đề đoàn, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Hoặc, kể từ thời đức Phật Dīpaṅkara cho đến A-la-hán đạo, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Trí thuyết giảng cũng có hai loại: đang diễn ra và đã diễn ra. Trí ấy, cho đến khi ngài Aññāsikoṇḍañña đắc Tu-đà-hoàn đạo, được gọi là đang diễn ra; vào sát-na của quả, được gọi là đã diễn ra. Trong hai trí ấy, trí thấu triệt là siêu thế, trí thuyết giảng là thế gian. Cả hai trí này đều không chung với những vị khác, là trí tuệ đích thực chỉ của chư Phật.

Idāni yaṃ iminā ñāṇena samannāgato sīhanādaṃ nadati, taṃ dassetuṃ iti rūpantiādimāha. Tattha iti rūpanti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto. Iti rūpassa samudayoti iminā evaṃ pariggahitassa rūpassa samudayo vutto. Tattha itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tassa vitthāro ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo taṇhāsamudayā, kammasamudayā āhārasamudayā rūpasamudayoti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) evaṃ veditabbo. Atthaṅgamepi ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho…pe… vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṃ passatī’’ti ayaṃ vitthāro.

Bây giờ, để chỉ ra tiếng rống sư tử mà bậc Toàn Giác, người đã thành tựu trí tuệ này, đã rống lên, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng iti rūpaṃ. Trong đó, bằng câu iti rūpaṃ, sự thấu triệt toàn bộ về sắc đã được nói đến theo cách của tướng, dụng, sự hiện hữu, nhân gần, bắt đầu với bản chất biến hoại và sự phân biệt giữa các đại và các pháp do đại tạo, rằng: “Đây là sắc, sắc chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có sắc nào khác.” Bằng câu iti rūpassa samudayo, sự sanh khởi của sắc đã được thấu triệt như vậy đã được nói đến. Trong đó, iti có nghĩa là sự sanh khởi xảy ra như vậy. Phần giải thích chi tiết của nó nên được hiểu như sau: “Do vô minh sanh nên sắc sanh; do ái sanh, do nghiệp sanh, do vật thực sanh nên sắc sanh. Người thấy được tướng trạng sanh khởi như vậy là thấy được sự sanh của sắc uẩn.” Về sự đoạn diệt cũng vậy, phần giải thích chi tiết này nên được hiểu: “Do vô minh diệt nên sắc diệt… người thấy được tướng trạng biến hoại là thấy được sự diệt của sắc uẩn.”

Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā ettakā vedanā, ito uddhaṃ vedanā natthi, ayaṃ saññā, ime saṅkhārā, idaṃ viññāṇaṃ ettakaṃ viññāṇaṃ[Pg.45], ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanasabhāvañceva sukhādirūpasaññādiphassādicakkhuviññāṇādibhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho vutto. Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṃ pariggahitānaṃ vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ samudayo vutto. Tatrāpi itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tesampi vitthāro ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) rūpe vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tīsu khandhesu ‘‘āhārasamudayā’’ti avatvā ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ, viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti. Atthaṅgamapadampi tesaṃyeva vasena yojetabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana udayabbayavinicchayo sabbākāraparipūro visuddhimagge vutto.

Cả trong các đoạn như "Như vầy là thọ", sự thâu tóm không dư sót thọ, tưởng, hành, và thức đã được nói đến bởi (Đức Thế Tôn) bằng cách lấy làm đầu bản chất của sự cảm thọ, sự tri nhận, sự tạo tác, sự nhận biết, và sự phân biệt của lạc thọ v.v..., sắc tưởng v.v..., xúc v.v..., nhãn thức v.v..., theo phương diện tướng, dụng, hiện trạng, và nhân gần, (với ý nghĩa rằng): "Đây là thọ, thọ chỉ có chừng ấy, ngoài cái này ra không có thọ nào khác; đây là tưởng; đây là các hành; đây là thức, thức chỉ có chừng ấy, ngoài cái này ra không có thức nào khác". Lại nữa, bằng các câu bắt đầu bằng "Như vầy là sự sanh khởi của thọ", sự sanh khởi của thọ, tưởng, hành, và thức đã được thâu tóm như vậy đã được nói đến. Trong đó, "iti" có nghĩa là "sự sanh khởi xảy ra như vầy". Sự giải thích chi tiết của chúng cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần sắc uẩn rằng: "Do vô minh sanh khởi, thọ sanh khởi". Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: trong ba uẩn (thọ, tưởng, hành), không nói "do vật thực sanh khởi" mà nên nói "do xúc sanh khởi"; trong thức uẩn, (nên nói) "do danh sắc sanh khởi". Thuật ngữ về sự đoạn diệt cũng nên được liên kết theo phương diện của chính những điều đó. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, sự quyết trạch về sanh và diệt, đầy đủ về mọi phương diện, đã được tôi nói đến trong Visuddhimagga.

Imasmiṃ sati idaṃ hotīti ayampi aparo sīhanādo. Tassattho – imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye asati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti imassa avijjādikassa paccayassa nirodhā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ nirujjhati. Idāni yathā taṃ hoti ceva nirujjhati ca, taṃ vitthārato dassetuṃ yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārātiādimāha.

"Khi cái này có, cái này có" – đây cũng là một tiếng rống sư tử khác. Ý nghĩa của nó là: Khi duyên này, tức là vô minh v.v..., có mặt, thì quả này, tức là hành v.v..., sanh khởi. "Do cái này sanh, cái này sanh" có nghĩa là: do sự sanh khởi của duyên này, tức là vô minh v.v..., quả này, tức là hành v.v..., sanh khởi. "Khi cái này không có, cái này không có" có nghĩa là: khi duyên này, tức là vô minh v.v..., không có mặt, quả này, tức là hành v.v..., không sanh khởi. "Do cái này diệt, cái này diệt" có nghĩa là: do sự diệt của duyên này, tức là vô minh v.v..., quả này, tức là hành v.v..., diệt. Bây giờ, để chỉ rõ một cách chi tiết như thế nào nó vừa sanh khởi vừa diệt, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "tức là, do duyên vô minh, các hành (sanh khởi)".

Evaṃ svākkhātoti evaṃ pañcakkhandhavibhajanādivasena suṭṭhu akkhāto kathito. Dhammoti pañcakkhandhapaccayākāradhammo. Uttānoti anikujjito. Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito. Pakāsitoti dīpito jotito. Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṃ bhinnaṃ tattha tattha sibbitagaṇṭhitaṃ jiṇṇavatthaṃ, taṃ yassa natthīti aṭṭhahatthaṃ navahatthaṃ vā ahatasāṭakaṃ nivattho, so chinnapilotiko nāma. Ayampi dhammo tādiso. Na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhitabhāvo atthi. Apica khuddakasāṭakopi pilotikāti vuccati, sā yassa natthi, aṭṭhanavahattho mahāpaṭo atthi, sopi chinnapilotiko, apagatapilotikoti attho. Tādiso ayaṃ dhammo. Yathā hi catuhatthaṃ sāṭakaṃ [Pg.46] gahetvā pariggahaṇaṃ karonto puriso ito cito ca añchanto kilamati, evaṃ bāhirakasamaye pabbajitā attano parittakaṃ dhammaṃ ‘‘evaṃ sati evaṃ bhavissatī’’ti kappetvā kappetvā vaḍḍhentā kilamanti. Yathā pana aṭṭhahatthanavahatthena pariggahaṇaṃ karonto yathāruci pārupati na kilamati, natthi tattha añchitvā vaḍḍhanakiccaṃ; evaṃ imasmimpi dhamme kappetvā kappetvā vibhajanakiccaṃ natthi, tehi tehi kāraṇehi mayāva ayaṃ dhammo suvibhatto suvitthāritoti idampi sandhāya ‘‘chinnapilotiko’’ti āha. Apica kacavaropi pilotikāti vuccati, imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṃ nāma patiṭṭhātuṃ na labhati. Tenevāha –

"Được khéo thuyết giảng như vậy" có nghĩa là được khéo thuyết giảng, được tuyên bố như vậy bằng phương diện phân tích năm uẩn v.v. "Pháp" là pháp về duyên khởi của năm uẩn. "Được làm cho rõ ràng" là không bị úp xuống. "Được mở ra" là được mở ra và đặt để. "Được làm cho sáng tỏ" là được soi sáng, được thắp sáng. "Không còn mảnh vá" có nghĩa là: "pilotikā" được gọi là tấm vải cũ bị rách, bị thủng, được vá víu đây đó; người nào không có tấm vải đó, mà mặc một tấm vải mới dài tám hoặc chín khuỷu tay, người đó được gọi là "chinnapilotiko" (người không có mảnh vá). Pháp này cũng giống như vậy. Ở đây không có tình trạng bị rách, bị thủng, được vá víu theo kiểu lừa dối v.v. Hơn nữa, một tấm vải nhỏ cũng được gọi là "pilotikā"; người nào không có tấm vải đó, mà có một tấm vải lớn dài tám chín khuỷu tay, người đó cũng là "chinnapilotiko", nghĩa là "người không có mảnh vải nhỏ". Pháp này cũng giống như vậy. Ví như một người đàn ông lấy tấm vải dài bốn khuỷu tay để mặc thì bị mệt mỏi vì phải kéo qua kéo lại; cũng vậy, những người xuất gia trong các tôn giáo bên ngoài bị mệt mỏi khi phát triển giáo pháp ít ỏi của họ bằng cách suy diễn rằng "nếu thế này thì sẽ thế kia". Nhưng ví như người mặc bằng tấm vải dài tám chín khuỷu tay thì mặc và che thân theo ý muốn, không mệt mỏi, ở đó không có việc phải kéo ra để làm cho nó dài thêm; cũng vậy, trong Pháp này, không có việc phải phân tích bằng cách suy diễn, (Đức Thế Tôn) đã nói "chinnapilotiko" cũng với ý nghĩa này: "chính Ta đã phân tích rõ ràng và trình bày chi tiết Pháp này vì những lý do này và những lý do kia". Hơn nữa, rác rưởi cũng được gọi là "pilotikā", và trong giáo pháp này, thứ gọi là sa-môn rác rưởi không thể tồn tại. Vì vậy, Ngài đã nói:

‘‘Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuṃ apakassatha;

Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine.

"Hãy loại bỏ loài chim nước, hãy kéo đi rác rưởi; Sau đó hãy thổi bay đi những vỏ trấu, những kẻ không phải sa-môn nhưng tự cho mình là sa-môn."

‘‘Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare;

Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā;

Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (a. ni. 8.10);

"Sau khi đã loại bỏ những kẻ có ác dục, có ác hạnh và ác xứ; những người thanh tịnh hãy sống chung với những người thanh tịnh, với sự tôn trọng lẫn nhau; do đó, hòa hợp và có trí tuệ, các ngươi sẽ chấm dứt khổ đau."

Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṃ dhammo chinnapilotiko nāma hoti.

Như vậy, cũng do việc loại bỏ sa-môn rác rưởi mà Pháp này được gọi là "chinnapilotiko".

Alamevāti yuttameva. Saddhāpabbajitenāti saddhāya pabbajitena. Kulaputtenāti dve kulaputtā ācārakulaputto jātikulaputto ca. Tattha yo yato kutoci kulā pabbajitvā sīlādayo pañca dhammakkhandhe pūreti, ayaṃ ācārakulaputto nāma. Yo pana yasakulaputtādayo viya jātisampannakulā pabbajito, ayaṃ jātikulaputto nāma. Tesu idha ācārakulaputto adhippeto. Sace pana jātikulaputto ācāravā hoti, ayaṃ uttamoyeva. Evarūpena kulaputtena. Vīriyaṃ ārabhitunti caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ kātuṃ. Idānissa caturaṅgaṃ dassento kāmaṃ taco cātiādimāha. Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ, nhāru ekaṃ, aṭṭhi ekaṃ, maṃsalohitaṃ ekanti. Idañca pana caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahantena navasu ṭhānesu samādhātabbaṃ purebhatte pacchābhatte purimayāme majjhimayāme pacchimayāme gamane ṭhāne nisajjāya sayaneti.

"Thật là thích hợp" có nghĩa là thật là đúng đắn. "Bởi người xuất gia với đức tin" có nghĩa là bởi người xuất gia với đức tin. Về "bởi thiện nam tử", có hai loại thiện nam tử: thiện nam tử về phẩm hạnh và thiện nam tử về dòng dõi. Trong đó, người nào, xuất gia từ bất kỳ dòng dõi nào, làm viên mãn năm pháp uẩn là giới v.v..., người này được gọi là thiện nam tử về phẩm hạnh. Còn người nào, giống như thiện nam tử Yasa v.v..., xuất gia từ dòng dõi cao quý, người này được gọi là thiện nam tử về dòng dõi. Trong hai loại đó, ở đây thiện nam tử về phẩm hạnh được nói đến. Nhưng nếu thiện nam tử về dòng dõi lại có phẩm hạnh, người này thật là tối thượng. Bởi một thiện nam tử như vậy. "Để khởi sự tinh tấn" có nghĩa là để thực hành sự tinh tấn gồm bốn yếu tố. Bây giờ, để chỉ ra bốn yếu tố của nó, (Ngài) đã nói câu bắt đầu bằng "dù cho chỉ còn da...". Ở đây, da là một yếu tố, gân là một yếu tố, xương là một yếu tố, thịt và máu là một yếu tố. Và sự tinh tấn gồm bốn yếu tố này nên được người quyết tâm thiết lập trong chín trường hợp: trước bữa ăn, sau bữa ăn, trong canh đầu, trong canh giữa, trong canh cuối, khi đi, khi đứng, khi ngồi, và khi nằm.

Dukkhaṃ[Pg.47], bhikkhave, kusīto viharatīti imasmiṃ sāsane yo kusīto puggalo, so dukkhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo kusīto, so sukhaṃ viharati. Vokiṇṇoti missībhūto. Sadatthanti sobhanaṃ vā atthaṃ sakaṃ vā atthaṃ, ubhayenāpi arahattameva adhippetaṃ. Parihāpetīti hāpeti na pāpuṇāti. Kusītapuggalassa hi cha dvārāni aguttāni honti, tīṇi kammāni aparisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ apariyodātaṃ, bhinnājīvo kulūpako hoti. So sabrahmacārīnaṃ akkhimhi patitarajaṃ viya upaghātakaro hutvā dukkhaṃ viharati, pīṭhamaddano ceva hoti laṇḍapūrako ca, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ na sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ virādheti, tena bhutto raṭṭhapiṇḍopi na mahapphalo hoti.

“Này các Tỳ khưu, người lười biếng sống khổ sở”: trong giáo pháp này, người nào lười biếng, người ấy sống khổ sở. Còn ở ngoài (giáo pháp), người nào lười biếng, người ấy sống an lạc. “Bị vẩn đục” có nghĩa là bị trộn lẫn. “Lợi ích chân chánh” có nghĩa là lợi ích tốt đẹp hoặc lợi ích của tự thân, cả hai đều có ý chỉ quả A-la-hán. “Làm cho suy giảm” có nghĩa là làm cho mất đi, không đạt được. Thật vậy, đối với người lười biếng, sáu căn môn không được phòng hộ, ba nghiệp không được trong sạch, giới thứ tám là mạng sống không được trong sáng, trở thành người thân cận gia đình có mạng sống bị hư hỏng. Vị ấy trở thành người gây tổn hại cho các vị đồng phạm hạnh giống như hạt bụi rơi vào mắt, sống khổ sở, vừa là người làm mòn giường ghế, vừa là người làm đầy phân, không thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư, làm lỡ mất khoảnh khắc khó được, vật thực của quốc độ mà vị ấy thọ dụng cũng không có quả lớn.

Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhaveti āraddhavīriyo puggalo imasmiṃyeva sāsane sukhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Pavivittoti vivitto viyutto hutvā. Sadatthaṃ paripūretīti arahattaṃ pāpuṇāti. Āraddhavīriyassa hi cha dvārāni suguttāni honti, tīṇi kammāni parisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pariyodātaṃ sabrahmacārīnaṃ akkhimhi susītalañjanaṃ viya dhātugatacandanaṃ viya ca manāpo hutvā sukhaṃ viharati, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti. Satthā hi –

“Này các Tỳ khưu, còn người tinh cần”: người tinh cần sống an lạc chính trong giáo pháp này. Còn ở ngoài (giáo pháp), người nào tinh cần, người ấy sống khổ sở. “Tách biệt” có nghĩa là trở nên xa lìa, không liên hệ (với các pháp bất thiện). “Làm viên mãn lợi ích chân chánh” có nghĩa là đạt đến quả A-la-hán. Thật vậy, đối với người tinh cần, sáu căn môn được phòng hộ tốt đẹp, ba nghiệp được trong sạch, giới thứ tám là mạng sống được trong sáng, trở thành người khả ái đối với các vị đồng phạm hạnh giống như thuốc nhỏ mắt làm mát dịu và giống như gỗ chiên-đàn làm hài lòng tâm ý, sống an lạc, có thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư. Thật vậy, bậc Đạo Sư –

‘‘Ciraṃ jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmunī’’ti –

“Bậc Đại Hùng, xin hãy sống lâu! Bậc Đại Mâu-ni, xin hãy trụ lại một kiếp!” –

Evaṃ gotamiyā vandito, ‘‘na kho, gotami, tathāgatā evaṃ vanditabbā’’ti paṭikkhipitvā tāya yācito vanditabbākāraṃ ācikkhanto evamāha –

Được bà Gotamī đảnh lễ như vậy, (bậc Đạo Sư) đã từ chối rằng: “Này Gotamī, các đấng Như Lai không nên được đảnh lễ như thế,” và khi được bà ấy thỉnh cầu, Ngài đã chỉ dạy cách thức nên đảnh lễ và nói như vầy:

‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame;

Samagge sāvake passa, esā buddhāna vandanā’’ti. (apa. therī 2.2.171);

“Hãy nhìn các vị Thinh văn tinh tấn, có tâm hướng đến (Niết-bàn), luôn nỗ lực kiên cố; hãy nhìn các vị Thinh văn sống hòa hợp, đây là sự đảnh lễ các đấng Chánh Giác.”

Evaṃ āraddhavīriyo satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ na virādheti. Tassa hi buddhuppādo dhammadesanā saṅghasuppaṭipatti saphalā hoti saudrayā, raṭṭhapiṇḍopi tena bhutto mahapphalo hoti.

Như vậy, người tinh cần có thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư, không làm lỡ mất khoảnh khắc khó được. Thật vậy, đối với vị ấy, sự xuất hiện của Đức Phật, sự thuyết giảng Chánh pháp, sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng trở nên có kết quả, có sự tăng trưởng; vật thực của quốc độ mà vị ấy thọ dụng cũng có quả lớn.

Hīnena [Pg.48] aggassāti hīnāya saddhāya hīnena vīriyena hīnāya satiyā hīnena samādhinā hīnāya paññāya aggasaṅkhātassa arahattassa patti nāma na hoti. Aggena ca khoti aggehi saddhādīhi aggassa arahattassa patti hoti. Maṇḍapeyyanti pasannaṭṭhena maṇḍaṃ, pātabbaṭṭhena peyyaṃ. Yañhi pivitvā antaravīthiyaṃ patito visaññī attano sāṭakādīnampi assāmiko hoti, taṃ pasannampi na pātabbaṃ, mayhaṃ pana sāsanaṃ evaṃ pasannañca pātabbañcāti dassento ‘‘maṇḍapeyya’’nti āha.

“Với (pháp) thấp kém, (không thể đạt được pháp) cao thượng” có nghĩa là: với tín, tấn, niệm, định, tuệ thấp kém thì không thể nào đạt được quả A-la-hán được gọi là cao thượng. “Và còn với (pháp) cao thượng” có nghĩa là: với các pháp như tín v.v... cao thượng thì đạt được quả A-la-hán cao thượng. “Tinh chất có thể uống được” có nghĩa là: “tinh chất” vì nghĩa là trong sáng, “có thể uống được” vì nghĩa là có thể uống được. Thật vậy, thứ nước uống nào mà sau khi uống, người ta ngã lăn ra giữa đường, bất tỉnh, không làm chủ được cả y phục của mình, thứ đó dù trong cũng không nên uống. Còn giáo pháp của ta thì vừa trong sáng vừa có thể uống được, để chỉ rõ điều này, Ngài đã nói “tinh chất có thể uống được”.

Tattha tividho maṇḍo – desanāmaṇḍo, paṭiggahamaṇḍo, brahmacariyamaṇḍoti. Katamo desanāmaṇḍo? Catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa ācikkhanā…pe… uttānīkammaṃ, ayaṃ desanāmaṇḍo. Katamo paṭiggahamaṇḍo? Bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā ye vā panaññepi keci viññātāro, ayaṃ paṭiggahamaṇḍo. Katamo brahmacariyamaṇḍo? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi, ayaṃ brahmacariyamaṇḍo. Apica adhimokkhamaṇḍo saddhindriyaṃ, assaddhiyaṃ kasaṭo, assaddhiyaṃ kasaṭaṃ chaḍḍetvā saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyantiādināpi (paṭi. ma. 1.238) nayenettha attho veditabbo. Satthā sammukhībhūtoti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā satthā sammukhībhūto, tasmā vīriyasampayogaṃ katvā pivatha etaṃ maṇḍaṃ. Bāhirakañhi bhesajjamaṇḍampi vejjassa asammukhā pivantānaṃ pamāṇaṃ vā uggamanaṃ vā niggamanaṃ vā na jānāmāti āsaṅkā hoti. Vejjasammukhā pana ‘‘vejjo jānissatī’’ti nirāsaṅkā pivanti. Evameva amhākaṃ dhammassāmi satthā sammukhībhūtoti vīriyaṃ katvā pivathāti maṇḍapāne nesaṃ niyojento tasmātiha, bhikkhavetiādimāha. Tattha saphalāti sānisaṃsā. Saudrayāti savaḍḍhi. Idāni niyojanānurūpaṃ sikkhitabbataṃ niddisanto attatthaṃ vā hi, bhikkhavetiādimāha. Tattha attatthanti attano atthabhūtaṃ arahattaṃ. Appamādena sampādetunti appamādena sabbakiccāni kātuṃ. Paratthanti paccayadāyakānaṃ mahapphalānisaṃsaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dutiyaṃ.

Ở đây, “tinh chất” có ba loại: tinh chất của lời dạy, tinh chất của người tiếp nhận, và tinh chất của phạm hạnh. Thế nào là tinh chất của lời dạy? Đó là sự chỉ rõ, thuyết giảng, công bố, thiết lập, khai mở, phân tích, làm cho hiển lộ về Bốn Thánh Đế; sự chỉ rõ... làm cho hiển lộ về Bốn Niệm Xứ... về Bát Thánh Đạo. Đây là tinh chất của lời dạy. Thế nào là tinh chất của người tiếp nhận? Đó là các Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, cận sự nam, cận sự nữ, chư thiên, loài người, hoặc bất kỳ ai khác là những người có trí tuệ. Đây là tinh chất của người tiếp nhận. Thế nào là tinh chất của phạm hạnh? Đó chính là Bát Thánh Đạo này, tức là: chánh kiến... chánh định. Đây là tinh chất của phạm hạnh. Hơn nữa, tinh chất của lòng tin là tín quyền; sự không có lòng tin là cặn bã. Sau khi từ bỏ cặn bã là sự không có lòng tin, người ấy uống tinh chất của lòng tin là tín quyền, do đó gọi là “tinh chất có thể uống được”. Theo phương pháp này, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. “Bậc Đạo Sư đang hiện diện” là câu nói chỉ nguyên nhân ở đây. Bởi vì bậc Đạo Sư đang hiện diện, cho nên hãy nỗ lực tinh tấn và uống lấy tinh chất này. Thật vậy, ngay cả đối với tinh chất thuốc ở bên ngoài, những người uống khi không có mặt thầy thuốc sẽ có sự lo lắng rằng: “Chúng ta không biết liều lượng, hoặc sẽ bị nôn mửa, hoặc sẽ bị tiêu chảy.” Nhưng khi có mặt thầy thuốc, họ uống mà không lo lắng, (nghĩ rằng): “Thầy thuốc sẽ biết.” Cũng vậy, (nghĩ rằng): “Bậc Đạo Sư, Đấng Pháp Chủ của chúng ta đang hiện diện,” hãy nỗ lực tinh tấn và uống. Để khuyến khích họ uống tinh chất, Ngài đã nói: “Do đó, này các Tỳ khưu...” v.v... Ở đây, “có kết quả” có nghĩa là có lợi ích. “Có sự tăng trưởng” có nghĩa là có sự phát triển. Bây giờ, để chỉ ra điều cần phải học tập tương ứng với sự khuyến khích, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, vì lợi ích của tự thân...” v.v... Ở đây, “lợi ích của tự thân” có nghĩa là quả A-la-hán, là lợi ích của tự thân. “Hãy thành tựu với sự không dể duôi” có nghĩa là hãy làm tất cả các phận sự với sự không dể duôi. “Lợi ích của người khác” có nghĩa là quả báu và lợi ích lớn lao cho những người thí chủ cúng dường vật dụng. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Hết phần thứ hai.

3. Upanisasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Upanisa

23. Tatiye [Pg.49] ‘‘jānato aha’’ntiādīsu jānatoti jānantassa. Passatoti passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ santepi ‘‘jānato’’ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati. Jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ. ‘‘Passato’’ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya. Passanappabhāvañhi ñāṇaṃ, ñāṇasamaṅgīpuggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati. Āsavānaṃ khayanti ettha āsavānaṃ pahānaṃ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvoti ayampi āsavakkhayoti vuccati, bhaṅgopi maggaphalanibbānānipi. ‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimutti’’ntiādīsu (ma. ni. 1.438; vibha. 831) hi khīṇākāro āsavakkhayoti vuccati. ‘‘Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti (vibha. 354) ettha bhaṅgo.

23. Trong kinh thứ ba, ở các câu bắt đầu bằng ‘jānato ahaṃ’, ‘jānato’ có nghĩa là ‘đối với người biết’. ‘Passato’ có nghĩa là ‘đối với người thấy’. Cả hai từ đều có cùng một nghĩa, chỉ khác nhau về văn tự. Dù là như vậy, với từ ‘jānato’, (Đức Thế Tôn) chỉ đến cá nhân dựa vào đặc tính của trí tuệ. Vì trí tuệ có đặc tính là biết. Với từ ‘passato’, (Ngài chỉ đến cá nhân) dựa vào năng lực của trí tuệ. Vì trí tuệ có năng lực thấy, người có trí tuệ thấy các pháp đã được vén mở bằng trí tuệ, giống như người có mắt thấy các sắc bằng mắt. Trong câu ‘āsavānaṃ khayaṃ’, sự đoạn trừ, sự không sanh khởi trở lại, trạng thái đã tận diệt, sự không hiện hữu của các lậu hoặc, điều này cũng được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavakkhaya); cả sự hoại diệt (bhaṅga), cả đạo, quả và Níp-bàn cũng (được gọi là āsavakkhaya). Thật vậy, trong các đoạn như ‘do đoạn tận các lậu hoặc, (chứng ngộ) tâm giải thoát vô lậu’, trạng thái đã tận diệt được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Trong câu ‘sự đoạn tận, sự hoại diệt, sự tan vỡ, sự vỡ nát, sự vô thường, sự biến mất của các lậu hoặc’, (āsavakkhaya) có nghĩa là sự hoại diệt (bhaṅga).

‘‘Sekkhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62);

–

‘Đối với bậc hữu học đang thực hành, người đang đi theo con đường ngay thẳng, trí tuệ về sự đoạn tận sanh khởi trước tiên, sau đó là thắng trí theo liền sau đó’.

Ettha maggo. So hi āsave khepento vūpasamento uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti ettha phalaṃ. Tañhi āsavānaṃ khīṇante uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ.

Ở đây, (āsavakkhaya) là đạo. Vì đạo ấy sanh khởi trong khi làm cạn kiệt, làm lắng dịu các lậu hoặc, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Trong câu ‘do đoạn tận các lậu hoặc mà trở thành Sa-môn’, (āsavakkhaya) là quả. Vì quả ấy sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự tận diệt các lậu hoặc, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc.

‘‘Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti;

(Dha. pa. 253) –

‘Các lậu hoặc của người ấy tăng trưởng, người ấy xa lìa sự đoạn tận các lậu hoặc’.

Ettha nibbānaṃ. Tañhi āgamma āsavā khīyanti, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ. Idha pana maggaphalāni adhippetāni. No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṃsārādīhiyeva suddhiṃ vadanti, te paṭikkhittā honti. Purimena padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyaṃ paṭisedheti.

Ở đây, (āsavakkhaya) là Níp-bàn. Vì khi đã đạt đến Níp-bàn ấy, các lậu hoặc được tận diệt, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Tuy nhiên, ở đây (trong kinh này), đạo và quả được chủ ý đến. Trong câu ‘không phải cho người không biết, không phải cho người không thấy’, có nghĩa là: ‘Đối với người nào không biết, không thấy, Ta không nói (điều đó)’. Bằng câu này, những ai nói rằng sự thanh tịnh chỉ đến từ vòng luân hồi v.v... ngay cả khi không biết, không thấy, quan điểm của họ bị bác bỏ. Bằng hai từ trước, phương pháp đã được nói đến; bằng (hai từ) này, (Đức Thế Tôn) phủ nhận phi phương pháp.

Idāni yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti, taṃ dassetukāmo kiñca, bhikkhave, jānatoti pucchaṃ ārabhi. Tattha jānanā bahuvidhā. Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti, koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ, tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā [Pg.50] jānanā saggamaggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ. Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti, tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva. Tasmā yaṃ jānato passato ca āsavānaṃ khayo hoti, tadeva dassento iti rūpantiādimāha. Evaṃ kho, bhikkhave, jānatoti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ jānantassa. Āsavānaṃ khayo hotīti āsavānaṃ khayante jātattā ‘‘āsavānaṃ khayo’’ti laddhanāmaṃ arahattaṃ hoti.

Bây giờ, muốn chỉ ra rằng do biết điều gì mà có sự đoạn tận các lậu hoặc, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu câu hỏi: ‘Và này các Tỳ khưu, do biết điều gì...’. Ở đây, sự biết có nhiều loại. Thật vậy, có vị Tỳ khưu khéo tay biết làm dù, có vị biết làm một trong những việc như may y v.v... Không nên nói rằng đối với vị ấy, khi làm những công việc như vậy trong khi vẫn giữ gìn các phận sự, sự biết đó không phải là nền tảng cho cõi trời, đạo và quả. Nhưng vị nào xuất gia trong giáo pháp này mà biết làm các việc như chữa bệnh v.v..., đối với vị ấy biết như vậy, các lậu hoặc chỉ tăng trưởng mà thôi. Do đó, để chỉ ra chính điều mà do biết và thấy nó, có sự đoạn tận các lậu hoặc, (Đức Thế Tôn) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘đây là sắc...’. ‘Này các Tỳ khưu, do biết như vậy’ có nghĩa là: đối với người biết sự sanh và diệt của năm uẩn như vậy. ‘Có sự đoạn tận các lậu hoặc’ có nghĩa là: do sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự đoạn tận các lậu hoặc, quả A-la-hán có được tên gọi là ‘sự đoạn tận các lậu hoặc’.

Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapetvā idāni khīṇāsavassa āgamanīyaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetuṃ yampissa taṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha khayasmiṃ khayeñāṇanti āsavakkhayasaṅkhāte arahattaphale paṭiladdhe sati paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tañhi arahattaphalasaṅkhāte khayasmiṃ paṭhamavāraṃ uppanne pacchā uppannattā khayeñāṇanti vuccati. Saupanisanti sakāraṇaṃ sappaccayaṃ. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Sā hissa upanissayapaccayena paccayo hoti. Evaṃ ito paresupi labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo.

Sau khi kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán như vậy, bây giờ, để chỉ ra con đường thực hành phần đầu dẫn đến (trạng thái của) bậc lậu tận, (Đức Thế Tôn) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘yampissa taṃ, bhikkhave...’. Ở đây, ‘trí tuệ về sự đoạn tận trong sự đoạn tận’ (khaye ñāṇaṃ) là trí tuệ phản khán (paccavekkhaṇañāṇa) khi quả A-la-hán, được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc, đã được chứng đắc. Vì trí tuệ ấy sanh khởi sau khi sự đoạn tận, được gọi là quả A-la-hán, đã sanh khởi lần đầu tiên, nên nó được gọi là ‘trí tuệ trong sự đoạn tận’. ‘Có cận y duyên’ (saupanisaṃ) có nghĩa là có nguyên nhân, có điều kiện. ‘Giải thoát’ (vimutti) là sự giải thoát của quả A-la-hán. Vì sự giải thoát ấy là điều kiện cho trí tuệ này qua cận y duyên. Tương tự, đối với các từ sau đây, trạng thái làm điều kiện nên được hiểu theo cách có thể áp dụng được.

Virāgoti maggo. So hi kilese virājento khepento uppanno, tasmā virāgoti vuccati. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Etena balavavipassanaṃ dasseti. Balavavipassanāti bhayatūpaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti saṅkhāraparicchede ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Samādhīti pādakajjhānasamādhi. So hi taruṇavipassanāya paccayo hoti. Sukhanti appanāya pubbabhāgasukhaṃ. Tañhi pādakajjhānassa paccayo hoti. Passaddhīti darathapaṭippassaddhi. Sā hi appanāpubbabhāgassa sukhassa paccayo hoti. Pītīti balavapīti. Sā hi darathapaṭippassaddhiyā paccayo hoti. Pāmojjanti dubbalapīti. Sā hi balavapītiyā paccayo hoti. Saddhāti aparāparaṃ uppajjanasaddhā. Sā hi dubbalapītiyā paccayo hoti. Dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ. Tañhi aparāparasaddhāya paccayo hoti. Jātīti savikārā khandhajāti[Pg.51]. Sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. Bhavoti kammabhavo. (So hi savikārāya jātiyā paccayo hoti.) Etenupāyena sesapadānipi veditabbāni.

‘Ly tham’ (virāga) là đạo. Vì đạo ấy sanh khởi trong khi làm cho các phiền não phai nhạt, làm cho chúng cạn kiệt, do đó được gọi là ly tham. ‘Yếm ly’ (nibbidā) là trí yếm ly. Bằng từ này, (chú giải) chỉ ra tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán mạnh mẽ là tên gọi của bốn trí tuệ: trí tuệ trong sự hiện khởi (của các hành) như là điều đáng sợ (bhayatūpaṭṭhānañāṇa), trí tuệ trong sự quán xét sự nguy hại (ādīnavānupassanāñāṇa), trí tuệ về sự muốn giải thoát (muñcitukamyatāñāṇa), và trí tuệ xả hành (saṅkhārupekkhāñāṇa). ‘Tri kiến như thật’ (yathābhūtañāṇadassana) là sự thấy biết được gọi là sự biết đúng theo thực tánh. Bằng từ này, (chú giải) chỉ ra tuệ quán non trẻ (taruṇavipassanā). Vì tuệ quán non trẻ là điều kiện cho tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán non trẻ là tên gọi của bốn trí tuệ: trí tuệ trong sự phân biệt các hành (saṅkhāraparicchedañāṇa), trí tuệ trong sự vượt qua hoài nghi (kaṅkhāvitaraṇañāṇa), trí tuệ trong sự thẩm sát (sammasanañāṇa), và trí tuệ về đạo và phi đạo (maggāmaggañāṇa). ‘Định’ (samādhi) là định của thiền làm nền tảng. Vì định ấy là điều kiện cho tuệ quán non trẻ. ‘Lạc’ (sukha) là lạc trong phần đầu của an chỉ định. Vì lạc ấy là điều kiện cho thiền làm nền tảng. ‘Tịnh’ (passaddhi) là sự lắng dịu của sự phiền muộn. Vì tịnh ấy là điều kiện cho lạc trong phần đầu của an chỉ định. ‘Hỷ’ (pīti) là hỷ mạnh mẽ. Vì hỷ ấy là điều kiện cho sự lắng dịu của sự phiền muộn. ‘Hân hoan’ (pāmojja) là hỷ yếu ớt. Vì hân hoan ấy là điều kiện cho hỷ mạnh mẽ. ‘Tín’ (saddhā) là niềm tin sanh khởi lặp đi lặp lại. Vì tín ấy là điều kiện cho hỷ yếu ớt. ‘Khổ’ (dukkha) là khổ trong vòng luân hồi. Vì khổ ấy là điều kiện cho niềm tin sanh khởi lặp đi lặp lại. ‘Sanh’ (jāti) là sự sanh của các uẩn cùng với sự biến đổi của nó. Vì sanh ấy là điều kiện cho khổ trong vòng luân hồi. ‘Hữu’ (bhava) là nghiệp hữu. (Vì nghiệp hữu ấy là điều kiện cho sự sanh cùng với sự biến đổi của nó). Bằng phương pháp này, các từ còn lại cũng nên được hiểu.

Thullaphusitaketi mahāphusitake. Pabbatakandarapadarasākhāti ettha kandaraṃ nāma ‘ka’ntiladdhanāmena udakena dārito udakabhinno pabbatapadeso, yo ‘‘nitambo’’tipi ‘‘nadīkuñcho’’tipi vuccati. Padaraṃ nāma aṭṭhamāse deve avassante phalito bhūmippadeso. Sākhāti kusumbhagāminiyo khuddakamātikāyo. Kusobbhāti khuddakaāvāṭā. Mahāsobbhāti mahāāvāṭā. Kunnadiyoti khuddakanadiyo. Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritā. Evameva kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārātiādīsu avijjā pabbatoti daṭṭhabbā. Abhisaṅkhārā meghoti, viññāṇādivaṭṭaṃ kandarādayoti, vimutti sāgaroti.

Thullaphusitake ti là mưa lớn. Trong câu Pabbatakandarapadarasākhā, kandara là vùng núi bị nước xói mòn, nứt vỡ, do nước có tên gọi là ‘kaṃ’, cũng được gọi là ‘nitamba’ hay ‘nadīkuñcha’. Padara là vùng đất bị nứt nẻ khi trời không mưa trong tám tháng. Sākhā là những con mương nhỏ dẫn đến các hố nhỏ. Kusobbha là những hố nhỏ. Mahāsobbha là những hố lớn. Kunnadiyo là những con sông nhỏ. Mahānadiyo là những con sông lớn như sông Hằng, sông Yamunā. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, trong các câu như "vô minh là cận y duyên cho các hành", vô minh nên được xem như núi. Các hành nên được xem như mây mưa, vòng luân hồi bắt đầu từ thức nên được xem như hang động v.v..., và giải thoát nên được xem như biển cả.

Yathā pabbatamatthake devo vassitvā pabbatakandarādīni pūrento anupubbena mahāsamuddaṃ sāgaraṃ pūreti, evaṃ avijjāpabbatamatthake tāva abhisaṅkhārameghassa vassanaṃ veditabbaṃ. Assutavā hi bālaputhujjano avijjāya aññāṇī hutvā taṇhāya abhilāsaṃ katvā kusalākusalakammaṃ āyūhati, taṃ kusalākusalakammaṃ paṭisandhiviññāṇassa paccayo hoti, paṭisandhiviññāṇādīni nāmarūpādīnaṃ. Iti pabbatamatthake vuṭṭhadevassa kandarādayo pūretvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viya avijjāpabbatamatthake vuṭṭhassa abhisaṅkhārameghassa paramparapaccayatāya anupubbena viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā ṭhitakālo. Buddhavacanaṃ pana pāḷiyaṃ agahitampi ‘‘idha tathāgato loke uppajjati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajatī’’ti imāya pāḷiyā vasena gahitamevāti veditabbaṃ. Yā hi tassa kulagehe nibbatti, sā kammabhavapaccayā savikārā jāti nāma. So buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāvaṃ āgamma vaṭṭadosadīpakaṃ lakkhaṇāhaṭaṃ dhammakathaṃ sutvā vaṭṭavasena pīḷito hoti, evamassa savikārā khandhajāti vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. So vaṭṭadukkhena pīḷito aparāparaṃ saddhaṃ janetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, evamassa vaṭṭadukkhaṃ aparāparasaddhāya paccayo hoti. So pabbajjāmatteneva asantuṭṭho ūnapañcavassakāle nissayaṃ [Pg.52] gahetvā vattapaṭipattiṃ pūrento dvemātikā paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā yāva arahattā nijjaṭaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanto pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhati, tassa kammaṭṭhānaṃ nissāya dubbalapīti uppajjati. Tadassa saddhūpanisaṃ pāmojjaṃ, taṃ balavapītiyā paccayo hoti. Balavapīti darathapaṭippassaddhiyā, sā appanāpubbabhāgasukhassa, taṃ sukhaṃ pādakajjhānasamādhissa. So samādhinā cittakallataṃ janetvā taruṇavipassanāya kammaṃ karoti. Iccassa pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti, taruṇavipassanā balavavipassanāya, balavavipassanā maggassa, maggo phalavimuttiyā, phalavimutti paccavekkhaṇañāṇassāti. Evaṃ devassa anupubbena sāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo viya khīṇāsavassa vimuttisāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo veditabboti. Tatiyaṃ.

Ví như mưa rơi trên đỉnh núi, làm đầy các hang động núi v.v., rồi tuần tự làm đầy đại dương, biển cả; cũng vậy, trước hết nên biết rằng cơn mưa hành rơi trên đỉnh núi vô minh. Vì kẻ phàm phu ngu dốt, ít nghe, do vô minh mà không biết, sau khi khởi lên lòng ham muốn bởi ái, bèn nỗ lực tạo nghiệp thiện và bất thiện. Nghiệp thiện và bất thiện ấy là duyên cho thức tái sanh, và thức tái sanh v.v. là duyên cho danh sắc v.v. Như vậy, giống như thời điểm nước mưa trên đỉnh núi làm đầy các hang động v.v. rồi chạm đến và dừng lại ở đại dương, cũng vậy, cần phải biết thời điểm mà cơn mưa hành rơi trên đỉnh núi vô minh, qua tính chất duyên nối tiếp nhau, tuần tự làm đầy vòng luân hồi bắt đầu từ thức rồi dừng lại. Lại nữa, lời Phật dạy dù không được đề cập trong bài kinh này, cũng nên hiểu là đã được bao hàm qua đoạn kinh: "Này, Như Lai xuất hiện trên đời... từ bỏ gia đình, sống không gia đình". Vì sự sinh ra của người ấy trong gia đình dòng dõi, do nghiệp hữu làm duyên, cùng với sự biến đổi, được gọi là sanh. Người ấy, khi đến trước mặt các vị Phật hoặc các vị thinh văn của Phật, nghe bài pháp thoại chỉ rõ lỗi lầm của vòng luân hồi và mang đặc tính (vô thường, khổ, vô ngã), liền bị bức bách bởi vòng luân hồi. Như vậy, sự sanh của các uẩn cùng với sự biến đổi của người ấy là duyên cho khổ luân hồi. Người ấy, bị khổ luân hồi bức bách, lần lượt phát sinh tín tâm, từ bỏ gia đình, sống không gia đình. Như vậy, khổ luân hồi của người ấy là duyên cho tín tâm lần lượt phát sinh. Người ấy, không hài lòng chỉ với việc xuất gia, trong thời gian chưa đủ năm hạ, thọ trì y chỉ, thực hành đầy đủ các bổn phận, học thuộc lòng hai bộ Mẫu Đề, học hỏi về nghiệp và phi nghiệp, làm cho (nghi hoặc) không còn rối rắm cho đến khi đạt A-la-hán, nhận lấy đề mục thiền, sống trong rừng, bắt đầu thực hành công phu thiền định trên các đề mục như biến xứ đất v.v. Do nương vào đề mục thiền, hỷ yếu ớt khởi lên nơi vị ấy. Khi ấy, niềm hoan hỷ có tín làm cận y duyên khởi lên nơi vị ấy, và niềm hoan hỷ ấy là duyên cho hỷ mạnh mẽ. Hỷ mạnh mẽ là duyên cho sự an tịnh của thân tâm khỏi phiền não; sự an tịnh ấy là duyên cho lạc thuộc tiền phần của định an chỉ; lạc ấy là duyên cho định của thiền làm nền tảng. Vị ấy, nhờ định mà làm phát sinh sự thích ứng của tâm, rồi thực hành công phu thiền định với tuệ quán non trẻ. Như vậy, định của thiền làm nền tảng của vị ấy là duyên cho tuệ quán non trẻ; tuệ quán non trẻ là duyên cho tuệ quán mạnh mẽ; tuệ quán mạnh mẽ là duyên cho đạo; đạo là duyên cho quả giải thoát; quả giải thoát là duyên cho trí phản khán. Như vậy, giống như thời điểm nước mưa tuần tự làm đầy biển cả rồi dừng lại, cũng vậy, cần phải biết thời điểm vị lậu tận làm đầy biển cả giải thoát rồi dừng lại. Hết kinh thứ ba.

4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā

4. Chú giải Kinh Ngoại Đạo

24. Catutthe pāvisīti paviṭṭho. So ca na tāva paviṭṭho, ‘‘pavisissāmī’’ti nikkhantattā pana evaṃ vutto. Yathā kiṃ? Yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ appattopi ‘‘kahaṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Atippagoti tadā kira therassa atippagoyeva nikkhantadivaso ahosi, atippagoyeva nikkhantabhikkhū bodhiyaṅgaṇe cetiyaṅgaṇe nivāsanapārupanaṭṭhāneti imesu ṭhānesu yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva papañcaṃ karonti. Therassa pana ‘‘yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva paribbājakehi saddhiṃ ekadvekathāvāre karissāmī’’ti cintayato yaṃnūnāhanti etadahosi. Paribbājakānaṃ ārāmoti so kira ārāmo dakkhiṇadvārassa ca veḷuvanassa ca antarā ahosi. Idhāti imesu catūsu vādesu. Kiṃvādī kimakkhāyīti kiṃ vadati kiṃ ācikkhati, kiṃ ettha samaṇassa gotamassa dassananti pucchanti. Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāmāti, bhotā gotamena yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ, tassa anukāraṇaṃ katheyyāma. Sahadhammiko vādānupātoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā samaṇassa gotamassa vādānupāto vādappavatti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ koci appamattakopi kathaṃ nāgaccheyya? Idaṃ vuttaṃ hoti – kathaṃ sabbākārenapi samaṇassa gotamassa vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ na bhaveyyāti?

24. Trong kinh thứ tư, pāvisi có nghĩa là đã vào. Vị ấy vẫn chưa vào, nhưng vì đã ra đi với ý định "ta sẽ vào" nên được nói như vậy. Ví như thế nào? Giống như một người đã ra đi với ý định "ta sẽ đi đến làng", dù chưa đến làng đó, khi được hỏi "người tên đó ở đâu?", người ta trả lời "đã đi đến làng rồi"; cũng vậy. Atippago (quá sớm): nghe nói khi ấy là ngày mà vị Trưởng lão đã ra đi quá sớm. Các Tỳ khưu ra đi quá sớm thường hay trì hoãn ở những nơi như sân Bồ đề, sân tháp, nơi đắp y, cho đến khi đến giờ đi khất thực. Nhưng đối với vị Trưởng lão, khi ngài đang suy nghĩ "cho đến khi đến giờ đi khất thực, ta sẽ có một hai cuộc đối thoại với các du sĩ", ý nghĩ "này, ta hãy..." đã khởi lên. Paribbājakānaṃ ārāmo (khu vườn của các du sĩ): nghe nói khu vườn ấy nằm giữa cổng phía nam và Trúc Lâm. Idha (ở đây) nghĩa là trong bốn quan điểm này. Kiṃvādī kimakkhāyī (thuyết gì, trình bày gì?): họ hỏi "Ngài nói gì, giảng giải gì? Ở đây, kiến giải của Sa-môn Gotama là gì?". Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma (chúng tôi sẽ trình bày pháp và tùy pháp): chúng tôi sẽ nói lý do phụ trợ cho lý do mà Tôn giả Gotama đã nói. Sahadhammiko vādānupāto (sự tiếp nối luận điểm hợp pháp): do lý do được người khác nêu ra, trở nên có lý do, làm sao sự tiếp nối luận điểm, sự diễn tiến luận điểm của Sa-môn Gotama lại không dẫn đến một lý do nào, dù là nhỏ nhất, đáng bị người trí chê trách? Điều này có nghĩa là: làm sao trong luận điểm của Sa-môn Gotama lại không có lý do nào đáng bị chê trách, xét về mọi phương diện?

Iti [Pg.53] vadanti phassapaccayā dukkhanti evaṃ vadantoti attho. Tatrāti tesu catūsu vādesu. Te vata aññatra phassāti idaṃ ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti paṭiññāya sādhakavacanaṃ. Yasmā hi na vinā phassena dukkhapaṭisaṃvedanā atthi, tasmā jānitabbametaṃ yathā ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti ayamettha adhippāyo.

Trong câu iti vadanti, có nghĩa là "những người nói rằng 'khổ do xúc làm duyên'". Tatrā nghĩa là trong bốn quan điểm ấy. Câu Te vata aññatra phassā này là lời chứng minh cho lời xác nhận "điều đó cũng do xúc làm duyên". Vì không có sự cảm thọ khổ nếu không có xúc, do đó, cần phải biết điều này rằng "điều đó cũng do xúc làm duyên". Đây là chủ ý ở đây.

Sādhu, sādhu, ānandāti ayaṃ sādhukāro sāriputtattherassa dinno, ānandattherena pana saddhiṃ bhagavā āmantesi. Ekamidāhanti ettha idhāti nipātamattaṃ, ekaṃ samayanti attho. Idaṃ vacanaṃ ‘‘na kevalaṃ sāriputtova rājagahaṃ paviṭṭho, ahampi pāvisiṃ. Na kevalañca tassevāyaṃ vitakko uppanno, mayhampi uppajji. Na kevalañca tasseva sā titthiyehi saddhiṃ kathā jātā, mayhampi jātapubbā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ.

Sādhu, sādhu, ānandāti: Lời tán thán này được ban cho trưởng lão Sāriputta, nhưng Đức Thế Tôn đã gọi cùng với trưởng lão Ānanda. Trong câu ‘Ekamidāhaṃ’, ‘ida’ chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là ‘một thời’. Lời này được nói ra để chỉ rõ rằng: ‘Không chỉ một mình Sāriputta đã vào thành Rājagaha, Ta cũng đã vào. Và không chỉ một mình vị ấy có tư duy này khởi lên, Ta cũng có tư duy này khởi lên. Và không chỉ một mình vị ấy có cuộc đối thoại kia với các ngoại đạo, Ta cũng đã từng có cuộc đối thoại ấy.’

Acchariyaṃ abbhutanti ubhayampetaṃ vimhayadīpanameva. Vacanattho panettha accharaṃ paharituṃ yuttanti acchariyaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ekena padenāti ‘‘phassapaccayā dukkha’’nti iminā ekena padena. Etena hi sabbavādānaṃ paṭikkhepattho vutto. Esevatthoti esoyeva phassapaccayā dukkhanti paṭiccasamuppādattho. Taññevettha paṭibhātūti taññevettha upaṭṭhātu. Idāni thero jarāmaraṇādikāya paṭiccasamuppādakathāya taṃ atthagambhīrañceva gambhīrāvabhāsañca karonto sace maṃ, bhantetiādiṃ vatvā yaṃmūlakā kathā uppannā, tadeva padaṃ gahetvā vivaṭṭaṃ dassento channaṃtvevātiādimāha. Sesaṃ uttānamevāti. Catutthaṃ.

Acchariyaṃ abbhutanti: Cả hai từ này đều chỉ sự kinh ngạc. Về nghĩa của từ ở đây, acchariyaṃ là ‘thích hợp để vỗ tay’ (accharaṃ paharituṃ yuttaṃ). Abbhutaṃ là ‘điều chưa từng xảy ra đã xảy ra’ (abhūtapubbaṃ bhūtaṃ). Ekena padenāti: ‘Bằng một câu’ nghĩa là bằng một câu này: ‘khổ do xúc làm duyên.’ Quả vậy, bằng câu này, ý nghĩa bác bỏ tất cả các học thuyết đã được nói lên. Esevatthoti: ‘Đây chính là ý nghĩa’ có nghĩa là đây chính là ý nghĩa của duyên khởi: ‘khổ do xúc làm duyên.’ Taññevettha paṭibhātūti: ‘Chỉ mong điều ấy được tỏ ngộ ở đây’ có nghĩa là ‘chỉ mong điều ấy được hiện khởi ở đây.’ Bây giờ, trưởng lão, khi làm cho bài pháp duyên khởi về già chết v.v... trở nên vừa sâu sắc về ý nghĩa vừa có vẻ sâu sắc, sau khi nói ‘Bạch ngài, nếu họ hỏi con...’ v.v..., đã lấy chính câu làm gốc rễ cho cuộc thảo luận khởi lên, và để chỉ bày sự thoát khỏi vòng luân hồi, ngài đã nói ‘chính là sáu...’ v.v... Phần còn lại đã rõ ràng. Kinh thứ tư.

5. Bhūmijasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Bhūmija

25-26. Pañcame bhūmijoti tassa therassa nāmaṃ. Sesamidhāpi purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yasmā idaṃ sukhadukkhaṃ na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati, kāyenapi kariyamānaṃ karīyati, vācāyapi manasāpi, attanāpi kariyamānaṃ karīyati, parenapi kariyamānaṃ karīyati, sampajānenapi kariyamānaṃ karīyati, asampajānenapi, tasmā tassa aparampi paccayavisesaṃ dassetuṃ kāye vā hānanda, satītiādimāha. Kāyasañcetanāhetūti kāyadvāre uppannacetanāhetu. Vacīsañcetanāmanosañcetanāsupi eseva nayo. Ettha ca kāyadvāre kāmāvacarakusalākusalavasena [Pg.54] vīsati cetanā labbhanti, tathā vacīdvāre. Manodvāre navahi rūpārūpacetanāhi saddhiṃ ekūnatiṃsāti tīsu dvāresu ekūnasattati cetanā honti, tappaccayaṃ vipākasukhadukkhaṃ dassitaṃ. Avijjāpaccayā cāti idaṃ tāpi cetanā avijjāpaccayā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana taṃ yathāvuttacetanābhedaṃ kāyasaṅkhārañceva vacīsaṅkhārañca manosaṅkhārañca parehi anussāhito sāmaṃ asaṅkhārikacittena karoti, parehi kāriyamāno sasaṅkhārikacittenāpi karoti, ‘‘idaṃ nāma kammaṃ karoti, tassa evarūpo nāma vipāko bhavissatī’’ti, evaṃ kammañca vipākañca jānantopi karoti, mātāpitūsu cetiyavandanādīni karontesu anukarontā dārakā viya kevalaṃ kammameva jānanto ‘‘imassa pana kammassa ayaṃ vipāko’’ti vipākaṃ ajānantopi karoti, tasmā taṃ dassetuṃ sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotītiādi vuttaṃ.

25-26. Trong kinh thứ năm, Bhūmija là tên của vị trưởng lão ấy. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong kinh trước. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – vì lạc khổ này không chỉ khởi lên do xúc làm duyên, mà còn được tạo ra bởi thân, bởi lời, và bởi ý; được tạo ra bởi chính mình, được tạo ra bởi người khác; được tạo ra khi có tỉnh giác, và khi không có tỉnh giác. Do đó, để chỉ ra một duyên đặc biệt khác của nó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, khi có thân...’ v.v... Kāyasañcetanāhetūti: ‘Do thân tư làm nhân’ nghĩa là do tư khởi lên ở thân môn làm nhân. Đối với khẩu tư và ý tư cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, tại thân môn, có hai mươi tư được tìm thấy theo cách thiện và bất thiện của cõi Dục; tương tự tại khẩu môn. Tại ý môn, cùng với chín tư thuộc cõi Sắc và Vô Sắc, có hai mươi chín tư. Như vậy, ở ba môn có sáu mươi chín tư; lạc khổ quả do chúng làm duyên đã được chỉ ra. Avijjāpaccayā cāti: ‘Và do vô minh làm duyên’, câu này được nói để chỉ ra rằng các tư ấy cũng do vô minh làm duyên. Hơn nữa, vì người ta tự mình, không bị người khác xúi giục, tạo tác thân hành, khẩu hành, và ý hành ấy, vốn có sự phân biệt về tư như đã nói, bằng tâm không cần nhắc bảo; hoặc bị người khác thúc đẩy, cũng tạo tác bằng tâm cần nhắc bảo; hoặc biết cả nghiệp và quả của nghiệp rằng: ‘Người ấy làm nghiệp tên là thế này, quả của nghiệp ấy sẽ có hình thức như thế này,’ rồi vẫn làm; hoặc giống như những đứa trẻ bắt chước cha mẹ đang đảnh lễ bảo tháp v.v..., chỉ biết đến hành động mà không biết quả của nó rằng: ‘Quả của nghiệp này là thế này,’ rồi vẫn làm. Do đó, để chỉ ra điều đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, người ấy tự mình tạo tác thân hành ấy...’ v.v...

Imesu, ānanda, dhammesūti ye ime ‘‘sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāra’’ntiādīsu catūsu ṭhānesu vuttā chasattati dvesatā cetanādhammā, imesu dhammesu avijjā upanissayakoṭiyā anupatitā. Sabbepi hi te ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Idāni vivaṭṭaṃ dassento avijjāya tvevātiādimāha. So kāyo na hotīti yasmiṃ kāye sati kāyasañcetanāpaccayaṃ ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ uppajjati, so kāyo na hoti. Vācāmanesupi eseva nayo. Apica kāyoti cetanākāyo, vācāpi cetanāvācā, manopi kammamanoyeva. Dvārakāyo vā kāyo. Vācāmanesupi eseva nayo. Khīṇāsavo cetiyaṃ vandati, dhammaṃ bhaṇati, kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, kathamassa kāyādayo na hontīti? Avipākattā. Khīṇāsavena hi kataṃ kammaṃ neva kusalaṃ hoti nākusalaṃ. Avipākaṃ hutvā kiriyāmatte tiṭṭhati, tenassa te kāyādayo na hontīti vuttaṃ.

Imesu, ānanda, dhammesūti: ‘Này Ānanda, trong các pháp này’ có nghĩa là: những pháp tư đã được nói trong bốn trường hợp bắt đầu bằng ‘Này Ānanda, người ấy tự mình tạo tác thân hành ấy...’—trong các pháp này, vô minh đã rơi vào phạm trù cận y duyên. Quả vậy, tất cả chúng đều được bao gồm ngay trong câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi.’ Bây giờ, để chỉ bày sự thoát khỏi vòng luân hồi, Đức Thế Tôn đã nói ‘chính do sự đoạn diệt...’ v.v... So kāyo na hotīti: ‘Thân ấy không có’ nghĩa là: thân nào mà khi có nó, lạc khổ nội tại do thân tư làm duyên khởi lên, thì thân ấy không có. Đối với lời và ý cũng theo phương pháp tương tự. Hơn nữa, kāyo là thân tư, vācā cũng là lời tư, mano cũng chính là ý nghiệp. Hoặc kāyo là thân môn. Đối với lời và ý cũng theo phương pháp tương tự. Vị lậu tận đã đảnh lễ bảo tháp, thuyết pháp, tác ý đề mục thiền, tại sao thân v.v... của vị ấy lại không có? Do không có quả. Quả vậy, nghiệp do vị lậu tận đã làm không phải là thiện cũng không phải là bất thiện. Nó trở thành vô ký và chỉ dừng lại ở mức độ hành động. Do đó, đã được nói rằng thân v.v... ấy của vị ấy không có.

Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi viruhanaṭṭhena taṃ khettaṃ na hoti, patiṭṭhānaṭṭhena vatthu na hoti, paccayaṭṭhena āyatanaṃ na hoti, kāraṇaṭṭhena adhikaraṇaṃ na hoti. Sañcetanāmūlakañhi ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ [Pg.55] uppajjeyya, sā sañcetanā etesaṃ viruhanādīnaṃ atthānaṃ abhāvena tassa sukhadukkhassa neva khettaṃ, na vatthu na āyatanaṃ, na adhikaraṇaṃ hotīti. Imasmiṃ sutte vedanādīsu sukhadukkhameva kathitaṃ, tañca kho vipākamevāti. Pañcamaṃ.

Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi: Cũng trong các câu bắt đầu bằng ‘Đó không phải là ruộng,’ theo nghĩa nảy mầm, đó không phải là ruộng; theo nghĩa nền tảng, đó không phải là đất; theo nghĩa trợ duyên, đó không phải là xứ; theo nghĩa nguyên nhân, đó không phải là cơ sở. Quả vậy, lạc khổ nội tại có tư làm gốc rễ có thể khởi lên, nhưng do tư ấy không có các ý nghĩa nảy mầm v.v..., nên nó không phải là ruộng, không phải là đất, không phải là xứ, không phải là cơ sở cho lạc khổ ấy. Trong kinh này, chỉ có lạc khổ trong các thọ v.v... được nói đến, và quả vậy, chỉ có quả được nói đến. Kinh thứ năm.

Chaṭṭhaṃ upavāṇasuttaṃ uttānameva. Ettha pana vaṭṭadukkhameva kathitanti. Chaṭṭhaṃ.

Kinh Upavāṇa thứ sáu đã rõ ràng. Tuy nhiên, ở đây chỉ có khổ luân hồi được nói đến. Kinh thứ sáu.

7. Paccayasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Paccaya

27-28. Sattame paṭipāṭiyā vuttesu pariyosānapadaṃ gahetvā katamañca, bhikkhave, jarāmaraṇantiādi vuttaṃ. Evaṃ paccayaṃ pajānātīti evaṃ dukkhasaccavasena paccayaṃ jānāti. Paccayasamudayādayopi samudayasaccādīnaṃyeva vasena veditabbā. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno. Dassanasampannoti tasseva vevacanaṃ. Āgato imaṃ saddhammanti maggasaddhammaṃ āgato. Passatīti maggasaddhammameva passati. Sekkhena ñāṇenāti maggañāṇeneva. Sekkhāya vijjāyāti maggavijjāya eva. Dhammasotaṃ samāpannoti maggasaṅkhātameva dhammasotaṃ samāpanno. Ariyoti puthujjanabhūmiṃ atikkanto. Nibbedhikapaññoti nibbedhikapaññāya samannāgato. Amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhatīti amataṃ nāma nibbānaṃ, tassa dvāraṃ ariyamaggaṃ āhacca tiṭṭhatīti. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni.

27-28. Trong kinh thứ bảy, sau khi lấy câu cuối cùng trong các pháp được thuyết theo thứ tự, (Đức Thế Tôn) đã thuyết câu bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, thế nào là già chết?". (Câu) Evaṃ paccayaṃ pajānāti (Vị ấy biết duyên như vậy) có nghĩa là: vị ấy biết duyên theo phương diện khổ đế như vậy. Sự sanh khởi của duyên v.v... cũng nên được hiểu theo phương diện của tập đế v.v... Diṭṭhisampanno (thành tựu chánh kiến) có nghĩa là thành tựu chánh kiến của đạo. Dassanasampanno (thành tựu tri kiến) là từ đồng nghĩa của chính câu ấy. Āgato imaṃ saddhammaṃ (đã đến với chánh pháp này) có nghĩa là đã đến với chánh pháp của đạo. Passati (thấy) có nghĩa là thấy chính chánh pháp của đạo. Sekkhena ñāṇena (với trí tuệ của bậc hữu học) có nghĩa là chính bằng đạo tuệ. Sekkhāya vijjāya (với minh của bậc hữu học) có nghĩa là chính bằng minh của đạo. Dhammasotaṃ samāpanno (đã đi vào dòng pháp) có nghĩa là đã đi vào dòng pháp được gọi là đạo. Ariyo (bậc Thánh) có nghĩa là đã vượt qua địa vị phàm phu. Nibbedhikapañño (có trí tuệ thông suốt) có nghĩa là thành tựu trí tuệ thông suốt. Amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati (đứng vững sau khi chạm đến cửa bất tử) có nghĩa là: cái gọi là bất tử là Níp-bàn, đứng vững sau khi chạm đến thánh đạo là cửa ngõ của nó. Kinh thứ tám tự nó đã rõ ràng. (Hết) kinh thứ bảy và thứ tám.

9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn

29-30. Navamaṃ akkharabhāṇakānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Te hi parīti upasaggaṃ pakkhipitvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti. Navamaṃ.

29-30. Kinh thứ chín được thuyết theo ý hướng của các vị Tỳ khưu là những người tụng đọc văn tự. Quả vậy, khi được thuyết giảng với việc thêm vào tiếp đầu ngữ pari, các vị ấy có khả năng thông suốt. (Hết) kinh thứ chín.

Dasame sabbaṃ uttānameva. Imesu dvīsu suttesu catusaccapaṭivedhova kathito. Dasamaṃ.

Trong kinh thứ mười, tất cả đều đã rõ ràng. Trong hai kinh này, chính sự thông suốt Tứ đế đã được thuyết giảng. (Hết) kinh thứ mười.

Dasabalavaggo tatiyo.

Phẩm Thập Lực, thứ ba.

4. Kaḷārakhattiyavaggo

4. Phẩm Kaḷārakhattiya

1. Bhūtasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Bhūta

31. Kaḷārakhattiyavaggassa [Pg.56] paṭhame ajitapañheti ajitamāṇavena pucchitapañhe. Saṅkhātadhammāseti saṅkhātadhammā vuccanti ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā. Sekkhāti satta sekkhā. Puthūti teyeva satta jane sandhāya puthūti vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipako, tvaṃ paṇḍito pabrūhīti yācati. Iriyanti vuttiṃ ācāraṃ gocaraṃ vihāraṃ paṭipattiṃ. Mārisāti bhagavantaṃ ālapati. Sekkhānañca saṅkhātadhammānañca khīṇāsavānañca paṭipattiṃ mayā pucchito paṇḍita, mārisa, mayhaṃ kathehīti ayamettha saṅkhepattho.

31. Trong kinh đầu tiên của phẩm Kaḷārakhattiya, ajitapañhe (trong câu hỏi của Ajita) có nghĩa là trong câu hỏi được hỏi bởi thanh niên Ajita. Saṅkhātadhammāse (những vị có pháp đã được thẩm sát): các pháp đã được thẩm sát được gọi là các pháp đã được biết, các pháp đã được cân nhắc, các pháp đã được vượt qua. Sekkhā (các bậc hữu học) là bảy bậc hữu học. Puthū (nhiều) được nói ra để chỉ bảy hạng người ấy. Idha (ở đây) là trong giáo pháp này. Nipako (bậc thận trọng): trí tuệ được gọi là nepakka, do thành tựu trí tuệ ấy nên gọi là nipako. Vị ấy cầu xin rằng: "Ngài là bậc hiền trí, xin hãy nói cho tôi biết". Iriyaṃ (hành vi) có nghĩa là sự sống, hạnh kiểm, cảnh giới, trú xứ, sự thực hành. Với từ mārisa (thưa ngài), vị ấy gọi Đức Thế Tôn. "Thưa ngài hiền trí, được tôi hỏi, xin hãy nói cho tôi biết về sự thực hành của các bậc hữu học, của các vị có pháp đã được thẩm sát, và của các bậc lậu tận." Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây.

Tuṇhī ahosīti kasmā yāva tatiyaṃ puṭṭho tuṇhī ahosi? Kiṃ pañhe kaṅkhati, udāhu ajjhāsayeti? Ajjhāsaye kaṅkhati, no pañhe. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘satthā maṃ sekkhāsekkhānaṃ āgamanīyapaṭipadaṃ kathāpetukāmo; sā ca khandhavasena dhātuvasena āyatanavasena paccayākāravasenāti bahūhi kāraṇehi sakkā kathetuṃ. Kathaṃ kathento nu kho satthu ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ sakkhissāmī’’ti? Atha satthā cintesi – ‘‘ṭhapetvā maṃ añño pattaṃ ādāya caranto sāvako nāma paññāya sāriputtasamo natthi. Ayampi mayā pañhaṃ puṭṭho yāva tatiyaṃ tuṇhī eva. Pañhe nu kho kaṅkhati, udāhu ajjhāsaye’’ti. Atha ‘‘ajjhāsaye’’ti ñatvā pañhakathanatthāya nayaṃ dadamāno bhūtamidanti, sāriputta, passasīti āha.

(Về câu) Tuṇhī ahosi (đã im lặng): Tại sao được hỏi đến lần thứ ba mà ngài vẫn im lặng? Phải chăng ngài nghi ngờ về câu hỏi, hay nghi ngờ về ý hướng (của Đức Phật)? (Đáp:) Ngài nghi ngờ về ý hướng, không phải về câu hỏi. Được biết, ngài đã suy nghĩ như sau: "Bậc Đạo Sư muốn ta nói về con đường thực hành để đi đến (đạo quả) của các bậc hữu học và vô học; và điều đó có thể được nói theo nhiều lý do: theo phương diện uẩn, theo phương diện giới, theo phương diện xứ, theo phương diện duyên khởi. Khi nói, làm thế nào ta có thể nắm bắt được ý hướng của Bậc Đạo Sư để nói đây?". Khi ấy, Bậc Đạo Sư suy nghĩ: "Ngoại trừ ta, không có vị Thinh văn nào khác đi nhận (lượt thuyết pháp) của ta mà có trí tuệ ngang bằng Sāriputta. Vị này cũng vậy, được ta hỏi đến lần thứ ba mà vẫn im lặng. Phải chăng vị ấy nghi ngờ về câu hỏi, hay nghi ngờ về ý hướng của ta?". Khi ấy, biết rằng "(ngài) nghi ngờ về ý hướng", để đưa ra phương pháp cho việc trả lời câu hỏi, Ngài đã nói: "Này Sāriputta, có phải ông thấy rằng 'Đây là cái đã sanh khởi'?".

Tattha bhūtanti jātaṃ nibbattaṃ, khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ. Iti satthā ‘‘pañcakkhandhavasena, sāriputta, imaṃ pañhaṃ kathehī’’ti therassa nayaṃ deti. Sahanayadānena pana therassa tīre ṭhitapurisassa vivaṭo ekaṅgaṇo mahāsamuddo viya nayasatena nayasahassena pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi. Atha naṃ byākaronto bhūtamidanti, bhantetiādimāha. Tattha bhūtamidanti idaṃ nibbattaṃ khandhapañcakaṃ. Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya sammā passati. Paṭipanno hotīti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā nibbidādīnaṃ [Pg.57] atthāya paṭipanno hoti. Tadāhārasambhavanti idaṃ kasmā ārabhi? Etaṃ khandhapañcakaṃ āhāraṃ paṭicca ṭhitaṃ, tasmā taṃ āhārasambhavaṃ nāma katvā dassetuṃ idaṃ ārabhi. Iti imināpi pariyāyena sekkhapaṭipadā kathitā hoti. Tadāhāranirodhāti tesaṃ āhārānaṃ nirodhena. Idaṃ kasmā ārabhi? Tañhi khandhapañcakaṃ āhāranirodhā nirujjhati, tasmā taṃ āhāranirodhasambhavaṃ nāma katvā dassetuṃ idaṃ ārabhi. Iti imināpi pariyāyena sekkhasseva paṭipadā kathitā. Nibbidāti ādīni sabbāni kāraṇavacanānīti veditabbāni. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kañci dhammaṃ agahetvā vimutto. Sādhu sādhūti iminā therassa byākaraṇaṃ sampahaṃsetvā sayampi tatheva byākaronto puna ‘‘bhūtamida’’ntiādimāhāti. Paṭhamaṃ.

Ở đây, bhūtaṃ (cái đã sanh khởi) là cái đã sanh, đã phát sanh; đây là tên gọi của ngũ uẩn. Như vậy, Bậc Đạo Sư đã đưa ra phương pháp cho vị Trưởng lão rằng: "Này Sāriputta, hãy trả lời câu hỏi này theo phương diện ngũ uẩn". Và cùng với việc được ban cho phương pháp, sự giải đáp câu hỏi đã hiện khởi đến vị Trưởng lão với hàng trăm, hàng ngàn phương pháp, giống như đại dương mênh mông, rộng mở hiện ra cho người đứng trên bờ. Khi ấy, trong khi giải đáp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Bạch Thế Tôn, đây là cái đã sanh khởi". Ở đây, bhūtamidaṃ (đây là cái đã sanh khởi) là ngũ uẩn đã phát sanh này. Sammappaññāya passati (thấy bằng chánh tuệ) là thấy một cách chân chánh bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán. Paṭipanno hoti (là người đang thực hành) là người đang thực hành vì lợi ích của sự nhàm chán v.v..., bắt đầu từ giới cho đến A-la-hán đạo. Tại sao lại bắt đầu câu Tadāhārasambhavaṃ (do sự sanh khởi của vật thực ấy)? Ngũ uẩn này tồn tại do duyên vào vật thực, do đó, để chỉ ra rằng nó có sự sanh khởi từ vật thực, (Đức Phật) đã bắt đầu câu này. Như vậy, bằng phương pháp này, con đường thực hành của bậc hữu học đã được thuyết giảng. Tadāhāranirodhā (do sự đoạn diệt của vật thực ấy) là do sự đoạn diệt của các vật thực ấy. Tại sao lại bắt đầu câu này? Vì ngũ uẩn ấy bị đoạn diệt do sự đoạn diệt của vật thực, do đó, để chỉ ra rằng nó có sự sanh khởi từ sự đoạn diệt của vật thực, (Đức Phật) đã bắt đầu câu này. Như vậy, bằng phương pháp này, con đường thực hành của chính bậc hữu học đã được thuyết giảng. Tất cả các từ bắt đầu bằng nibbidā (nhàm chán) nên được hiểu là những từ chỉ nguyên nhân. Anupādā vimutto (giải thoát không còn chấp thủ) là giải thoát do không nắm giữ bất cứ pháp nào bởi bốn loại chấp thủ. Với lời "Lành thay, lành thay", sau khi tán dương sự giải đáp của vị Trưởng lão, chính Ngài cũng giải đáp như vậy, lại nói câu bắt đầu bằng "Đây là cái đã sanh khởi". (Hết) kinh thứ nhất.

2. Kaḷārasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Kaḷāra

32. Dutiye kaḷārakhattiyoti tassa therassa nāmaṃ. Dantā panassa kaḷārā visamasaṇṭhānā, tasmā ‘‘kaḷāro’’ti vuccati. Hīnāyāvattoti hīnassa gihibhāvassa atthāya nivatto. Assāsamalatthāti assāsaṃ avassayaṃ patiṭṭhaṃ na hi nūna alattha, tayo magge tīṇi ca phalāni nūna nālatthāti dīpeti. Yadi hi tāni labheyya, na sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatteyyāti ayaṃ therassa adhippāyo. Na khvāhaṃ, āvusoti ahaṃ kho, āvuso, ‘‘assāsaṃ patto, na patto’’ti na kaṅkhāmi. Therassa hi sāvakapāramīñāṇaṃ avassayo, tasmā so na kaṅkhati. Āyatiṃ panāvusoti iminā ‘‘āyatiṃ paṭisandhi tumhākaṃ ugghāṭitā, na ugghāṭitā’’ti arahattappattiṃ pucchati. Na khvāhaṃ, āvuso, vicikicchāmīti iminā thero tattha vicikicchābhāvaṃ dīpeti.

32. Trong kinh thứ hai, Kaḷārakhattiya là tên của vị trưởng lão ấy. Răng của vị ấy thì không đều, có hình dạng không đồng nhất, do đó được gọi là "Kaḷāra". "Hīnāyāvatto" (đã trở lại đời sống thấp kém) có nghĩa là đã trở lại vì mục đích của đời sống tại gia thấp kém. "Assāsamalattha" (đã không đạt được sự an ổn) cho thấy rằng: "Chắc chắn đã không đạt được sự an ổn, nơi nương tựa, chỗ đứng vững; chắc chắn đã không đạt được ba đạo và ba quả." Đây là chủ ý của vị trưởng lão: "Vì nếu đã đạt được những điều ấy, vị ấy đã không từ bỏ học giới để trở lại đời sống thấp kém." "Này chư hiền, tôi không..." có nghĩa là: "Này chư hiền, quả thật tôi không hoài nghi rằng: 'Đã đạt được sự an ổn hay chưa đạt được.'" Vì trí tuệ Thinh văn ba-la-mật là nơi nương tựa của vị trưởng lão (Sāriputta), do đó ngài không hoài nghi. Bằng câu "Còn trong tương lai, thưa chư hiền...", vị ấy hỏi về sự chứng đắc A-la-hán: "Sự tái sanh trong tương lai của các ngài đã được nhổ lên hay chưa được nhổ lên?" Bằng câu "Này chư hiền, tôi không do dự...", vị trưởng lão (Sāriputta) cho thấy sự không có do dự ở điểm ấy.

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ‘‘imaṃ sutakāraṇaṃ bhagavato ārocessāmī’’ti upasaṅkami. Aññā byākatāti arahattaṃ byākataṃ. Khīṇā jātīti na therena evaṃ byākatā, ayaṃ pana thero tuṭṭho pasanno evaṃ padabyañjanāni āropetvā āha. Aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesīti taṃ sutvā satthā cintesi – ‘‘sāriputto dhīro gambhīro. Na so kenaci kāraṇena evaṃ byākarissati. Saṃkhittena pana pañho byākato [Pg.58] bhavissati. Pakkosāpetvā naṃ pañhaṃ byākarāpessāmī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi.

"Đến nơi Thế Tôn ngự" có nghĩa là đã đến gần với ý định: "Ta sẽ trình báo lên Thế Tôn sự việc đã nghe này." "Chánh trí đã được tuyên bố" có nghĩa là quả A-la-hán đã được tuyên bố. "Sanh đã tận" không phải được vị trưởng lão (Sāriputta) tuyên bố như vậy, nhưng vị trưởng lão này (Kaḷārakhattiya) do hoan hỷ, tịnh tín nên đã thêm vào các từ và câu cú như vậy rồi nói. "Ngài gọi một vị tỳ khưu" có nghĩa là sau khi nghe điều đó, bậc Đạo Sư đã suy nghĩ: "Sāriputta là bậc trí tuệ, sâu sắc. Vị ấy sẽ không tuyên bố như vậy vì bất cứ lý do gì. Nhưng có lẽ câu hỏi đã được trả lời một cách tóm tắt. Ta sẽ cho gọi vị ấy đến và yêu cầu trả lời câu hỏi." (Nghĩ vậy) nên ngài đã gọi một vị tỳ khưu.

Sace taṃ sāriputtāti idaṃ bhagavā ‘‘na esa attano dhammatāya aññaṃ byākarissati, pañhametaṃ pucchissāmi, taṃ kathentova aññaṃ byākarissatī’’ti aññaṃ byākarāpetuṃ evaṃ pucchi. Yaṃnidānāvuso, jātīti, āvuso, ayaṃ jāti nāma yaṃpaccayā, tassa paccayassa khayā khīṇasmiṃ jātiyā paccaye jātisaṅkhātaṃ phalaṃ khīṇanti viditaṃ. Idhāpi ca thero pañhe akaṅkhitvā ajjhāsaye kaṅkhati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘aññā nāma taṇhā khīṇā, upādānaṃ khīṇaṃ, bhavo khīṇo, paccayo khīṇo, kilesā khīṇātiādīhi bahūhi kāraṇehi sakkā byākātuṃ, kathaṃ kathento pana satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkhissāmī’’ti.

Thế Tôn đã hỏi như vậy (với câu "Này Sāriputta, nếu...") để khiến (Sāriputta) tuyên bố chánh trí, với suy nghĩ rằng: "Vị này, theo bản tánh của mình, sẽ không tự tuyên bố chánh trí. Ta sẽ hỏi câu hỏi này, và trong khi trả lời câu hỏi đó, vị ấy sẽ tuyên bố chánh trí." "Này chư hiền, sanh có nhân duyên gì" có nghĩa là: "Này chư hiền, cái gọi là sanh này do duyên nào mà có, do sự đoạn tận của duyên ấy, khi duyên của sanh đã tận diệt, thì quả được gọi là sanh cũng tận diệt," điều này đã được biết rõ. Và ở đây cũng vậy, vị trưởng lão không hoài nghi về câu hỏi, nhưng lại phân vân về chủ ý (của Đức Phật). Dường như ngài đã có suy nghĩ như sau: "Có thể tuyên bố chánh trí bằng nhiều lý do như: 'Ái đã tận, thủ đã tận, hữu đã tận, duyên đã tận, phiền não đã tận,' v.v... Nhưng khi nói như thế nào thì ta mới có thể nắm bắt được chủ ý của bậc Đạo Sư?"

Kiñcāpi evaṃ ajjhāsaye kaṅkhati, pañhaṃ pana aṭṭhapetvāva paccayākāravasena byākāsi. Satthāpi paccayākāravaseneva byākarāpetukāmo, tasmā esa byākarontova ajjhāsayaṃ gaṇhi. Tāvadeva ‘‘gahito me satthu ajjhāsayo’’ti aññāsi. Athassa nayasatena nayasahassena pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi. Yasmā pana bhagavā uttari pañhaṃ pucchati, tasmā tena taṃ byākaraṇaṃ anumoditanti veditabbaṃ.

Mặc dù phân vân về chủ ý như vậy, nhưng ngài đã không gác lại câu hỏi mà đã trả lời theo phương thức duyên khởi. Bậc Đạo Sư cũng muốn được trả lời theo phương thức duyên khởi, do đó, ngay khi trả lời, vị này (Sāriputta) đã nắm bắt được chủ ý. Ngay lúc ấy, ngài đã biết: "Ta đã nắm bắt được chủ ý của bậc Đạo Sư." Bấy giờ, sự trả lời câu hỏi hiện khởi đến ngài theo trăm phương pháp, ngàn phương pháp. Hơn nữa, vì Thế Tôn hỏi thêm câu hỏi, nên cần phải hiểu rằng Ngài đã tùy hỷ với câu trả lời đó.

Kathaṃ jānato pana teti idaṃ kasmā ārabhi? Savisaye sīhanādaṃ nadāpetuṃ. Thero kira sūkaranikhātaleṇadvāre dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasutte kathiyamāne tālavaṇṭaṃ gahetvā satthāraṃ bījayamāno ṭhito tisso vedanā pariggahetvā sāvakapāramīñāṇaṃ adhigato, ayamassa savisayo. Imasmiṃ savisaye ṭhito sīhanādaṃ nadissatīti naṃ sandhāya satthā idaṃ pañhaṃ pucchi. Aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti ettha kiñcāpi sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā, dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā, vipariṇāmakoṭiyā pana sabbāva dukkhā nāma jātā. Viditanti yasmā evaṃ vedanāttayaṃ dukkhanti viditaṃ, tasmā yā tattha taṇhā, sā na upaṭṭhāsīti dasseti.

Tại sao (Thế Tôn) lại bắt đầu với câu "Nhưng đối với người biết như thế nào..."? Để khiến (Sāriputta) rống lên tiếng rống sư tử trong lĩnh vực sở trường của mình. Dường như, khi kinh Vedanāpariggaha được thuyết cho du sĩ Dīghanakha tại cửa hang Sūkarakhāta, trưởng lão (Sāriputta) đang đứng cầm quạt hầu bậc Đạo Sư, đã liễu tri ba thọ và chứng đắc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Đây là lĩnh vực sở trường của ngài. Bậc Đạo Sư đã hỏi câu hỏi này nhắm đến ngài, với ý nghĩ: "Khi đứng trong lĩnh vực sở trường này, vị ấy sẽ rống lên tiếng rống sư tử." "Vô thường" có nghĩa là vô thường vì có ý nghĩa là không tồn tại sau khi đã sinh khởi. Trong câu "Cái gì vô thường là khổ", mặc dù lạc thọ là lạc khi tồn tại và là khổ khi biến hoại; khổ thọ là khổ khi tồn tại và là lạc khi biến hoại; bất khổ bất lạc thọ là lạc đối với trí và là khổ đối với vô trí; tuy nhiên, xét về khía cạnh biến hoại, tất cả (các thọ) đều được gọi là khổ. "Đã được biết rõ" cho thấy rằng: vì ba loại thọ đã được biết rõ là khổ như vậy, do đó, ái nào có ở nơi đó, ái ấy đã không khởi lên.

Sādhu [Pg.59] sādhūti therassa vedanāparicchedajānane sampahaṃsanaṃ. Thero hi vedanā ekāti vā dve tisso catassoti vā avuttepi vuttanayena tāsaṃ tissoti paricchedaṃ aññāsi, tena taṃ bhagavā sampahaṃsanto evamāha. Dukkhasminti idaṃ bhagavā iminā adhippāyena āha – ‘‘sāriputta, yaṃ tayā ‘iminā kāraṇena vedanāsu taṇhā na upaṭṭhāsī’ti byākataṃ, taṃ subyākataṃ. ‘Tisso vedanā’ti vibhajantena pana te atippapañco kato, taṃ ‘dukkhasmi’nti byākarontenapi hi te subyākatameva bhaveyya. Yaṃkiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhanti ñātamattepi hi vedanāsu taṇhā na tiṭṭhati’’.

"Lành thay, lành thay" là lời tán thán đối với sự hiểu biết của vị trưởng lão trong việc phân định các thọ. Vì rằng, mặc dù (Thế Tôn) không nói thọ là một, hai, ba, hay bốn, vị trưởng lão đã biết sự phân định của chúng là ba theo phương pháp đã được thuyết. Do đó, Thế Tôn, trong khi tán thán ngài, đã nói như vậy. Thế Tôn đã nói câu "Trong khổ" này với chủ ý sau: "Này Sāriputta, điều mà con đã trả lời rằng 'vì lý do này mà ái không khởi lên trong các thọ,' điều đó đã được khéo trả lời. Tuy nhiên, khi phân tích 'ba thọ', con đã làm cho nó quá chi tiết. Vì rằng, nếu con chỉ trả lời 'trong khổ', thì đó cũng đã là một câu trả lời khéo léo. Vì chỉ cần biết rằng 'bất cứ cái gì được cảm thọ, cái đó là khổ', thì ái cũng không tồn tại trong các thọ."

Kathaṃ vimokkhāti katarā vimokkhā, katarena vimokkhena tayā aññā byākatāti attho? Ajjhattaṃ vimokkhāti ajjhattavimokkhena, ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā pattaarahattenāti attho. Tattha catukkaṃ veditabbaṃ – ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ, ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ, bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ, bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānanti. Ajjhattañhi abhinivesitvā bahiddhādhammāpi daṭṭhabbāyeva, bahiddhā abhinivesitvā ajjhattadhammāpi. Tasmā koci bhikkhu ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti, bahiddhāpi pariggahetvā puna ajjhattaṃ otāreti, tassa ajjhatta saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma. Koci ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti, tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma. Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā, te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti, ajjhattampi pariggahetvā puna bahiddhā otāreti, tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma. Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti, tassa ajjhattasaṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma. Tatra thero ‘‘ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā tesaṃ vavatthānakāle maggavuṭṭhānena arahattaṃ pattosmī’’ti dassento ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ, āvusoti āha.

Kathaṃ vimokkhāti có nghĩa là: Giải thoát nào, do giải thoát nào mà ngài đã tuyên bố về A-la-hán quả? Ajjhattaṃ vimokkhāti có nghĩa là: Do giải thoát nội phần, do đã nắm bắt các hành nội phần mà đạt được A-la-hán quả. Ở đây, cần phải biết đến bốn trường hợp – sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ nội phần; sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ ngoại phần; sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ ngoại phần; và sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ nội phần. Bởi vì, sau khi đã hướng tâm vào nội phần, các pháp ngoại phần cũng cần phải được thấy; và sau khi đã hướng tâm vào ngoại phần, các pháp nội phần cũng (cần phải được thấy). Do đó, có vị tỳ khưu sau khi hướng trí tuệ vào các hành nội phần, xác định chúng rồi hướng đến ngoại phần, sau khi đã nắm bắt cả ngoại phần lại hướng về nội phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành nội phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ nội phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành nội phần, xác định chúng rồi hướng đến ngoại phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành ngoại phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ ngoại phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành ngoại phần, xác định chúng rồi hướng đến nội phần, sau khi đã nắm bắt cả nội phần lại hướng về ngoại phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành ngoại phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ ngoại phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành ngoại phần, xác định chúng rồi hướng đến nội phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành nội phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ nội phần. Ở đây, vị Trưởng lão, trong khi trình bày rằng: ‘Do đã nắm bắt các hành nội phần, tôi đã đạt được quả A-la-hán bằng sự xuất khởi của đạo lộ vào lúc xác định chúng,’ đã nói rằng: ‘Này chư hiền, tôi (đạt được) là do giải thoát nội phần.’

Sabbupādānakkhayāti [Pg.60] sabbesaṃ catunnampi upādānānaṃ khayena. Tathā sato viharāmīti tenākārena satiyā samannāgato viharāmi. Yathā sataṃ viharantanti yenākārena maṃ satiyā samannāgataṃ viharantaṃ. Āsavā nānussavantīti cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattantīti evaṃ chahi dvārehi chasu ārammaṇesu savanadhammā kāmāsavādayo āsavā nānussavanti nānuppavaḍḍhanti, yathā me na uppajjantīti attho. Attānañca nāvajānāmīti attānañca na avajānāmi. Iminā omānapahānaṃ kathitaṃ. Evañhi sati pajānanā pasannā hoti.

Sabbupādānakkhayāti có nghĩa là do sự đoạn tận của tất cả bốn loại thủ. Tathā sato viharāmīti có nghĩa là tôi sống, đầy đủ chánh niệm, theo cách đó. Yathā sataṃ viharantanti có nghĩa là theo cách mà tôi sống, đầy đủ chánh niệm. Āsavā nānussavantīti có nghĩa là: từ mắt đối với sắc, chúng chảy, chúng tuôn, chúng rỉ, chúng diễn tiến; theo cách như vậy, từ sáu căn đối với sáu trần, các lậu hoặc như dục lậu v.v... có bản chất tuôn chảy, đã không chảy theo, không tăng trưởng, nghĩa là chúng không khởi lên nơi tôi. Attānañca nāvajānāmīti có nghĩa là và tôi không coi thường chính mình. Qua điều này, sự từ bỏ mạn đã được nói đến. Bởi vì khi như vậy, sự hiểu biết trở nên trong sáng.

Samaṇenāti buddhasamaṇena. Tesvāhaṃ na kaṅkhāmīti tesu ahaṃ ‘‘kataro kāmāsavo, kataro bhavāsavo, kataro diṭṭhāsavo, kataro avijjāsavo’’ti evaṃ sarūpabhedatopi, ‘‘cattāro āsavā’’ti evaṃ gaṇanaparicchedatopi na kaṅkhāmi. Te me pahīnāti na vicikicchāmīti te mayhaṃ pahīnāti vicikicchaṃ na uppādemi. Idaṃ bhagavā ‘‘evaṃ byākarontenapi tayā subyākataṃ bhaveyya ‘ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ, āvuso’tiādīni pana te vadantena atippapañco kato’’ti dassento āha.

Samaṇenāti có nghĩa là bởi vị Sa-môn là Đức Phật. Tesvāhaṃ na kaṅkhāmīti có nghĩa là tôi không nghi ngờ về chúng, cả về phương diện phân biệt bản chất như: ‘Dục lậu là gì? Hữu lậu là gì? Kiến lậu là gì? Vô minh lậu là gì?’; lẫn về phương diện xác định số lượng như: ‘Có bốn lậu hoặc.’ Te me pahīnāti na vicikicchāmīti có nghĩa là tôi không khởi lên sự hoài nghi rằng: ‘Chúng đã được đoạn tận nơi tôi.’ Đức Thế Tôn, trong khi muốn chỉ ra rằng: ‘Dù cho ngài có trả lời như vậy, đó cũng là một câu trả lời khéo léo, nhưng khi nói những điều như ‘Này chư hiền, tôi (đạt được) là do giải thoát nội phần,’ ngài đã tạo ra sự hí luận quá mức,’ đã nói điều này.

Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisīti paññattavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā vihāraṃ antomahāgandhakuṭiṃ pāvisi asambhinnāya eva parisāya. Kasmā? Buddhā hi aniṭṭhitāya desanāya asambhinnāya parisāya uṭṭhāyāsanā gandhakuṭiṃ pavisantā puggalathomanatthaṃ vā pavisanti dhammathomanatthaṃ vā. Tattha puggalathomanatthaṃ pavisanto satthā evaṃ cintesi – ‘‘imaṃ mayā saṃkhittena uddesaṃ uddiṭṭhaṃ vitthārena ca avibhattaṃ dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṃ vā kaccāyanaṃ vā upasaṅkamitvā pucchissanti, te mayhaṃ ñāṇena saṃsandetvā kathessanti, tatopi dhammapaṭiggāhakā puna maṃ pucchissanti. Tesamahaṃ ‘sukathitaṃ, bhikkhave, ānandena, sukathitaṃ kaccāyanena, maṃ cepi tumhe etamatthaṃ puccheyyātha, ahampi naṃ evameva byākareyya’nti evaṃ te puggale thomessāmi. Tato tesu gāravaṃ janetvā bhikkhū upasaṅkamissanti, tepi bhikkhū atthe ca dhamme ca niyojessanti, te tehi niyojitā tisso sikkhā paripūretvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti.

Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisīti có nghĩa là: Đứng dậy khỏi Phật tọa cao quý đã được soạn sẵn, Ngài đi vào hương thất lớn bên trong tịnh xá, trong khi hội chúng vẫn chưa giải tán. Tại sao? Bởi vì các vị Phật, khi đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi vào hương thất trong khi bài pháp chưa kết thúc và hội chúng chưa giải tán, các Ngài đi vào hoặc là vì mục đích tán thán một cá nhân, hoặc là vì mục đích tán thán Pháp. Trong trường hợp đó, vị Đạo sư, khi đi vào vì mục đích tán thán một cá nhân, đã suy nghĩ như sau: ‘Các vị tỳ khưu thọ trì Pháp, sau khi ghi nhớ đề mục này đã được ta nêu lên một cách tóm tắt và chưa được phân tích chi tiết, sẽ đến gần và hỏi Ānanda hoặc Kaccāyana. Các vị ấy sẽ giải thích, đối chiếu với trí tuệ của ta. Sau đó, các vị tỳ khưu thọ trì Pháp sẽ lại hỏi ta. Ta sẽ tán thán những cá nhân ấy rằng: ‘Này các tỳ khưu, Ānanda đã khéo nói, Kaccāyana đã khéo nói. Nếu các ngươi hỏi ta về ý nghĩa này, ta cũng sẽ giải thích y như vậy.’ Do đó, sau khi làm phát sinh lòng kính trọng đối với các vị ấy, các tỳ khưu sẽ đến gần họ. Các vị ấy cũng sẽ hướng dẫn các tỳ khưu trong ý nghĩa và trong Pháp. Được họ hướng dẫn, các vị tỳ khưu ấy sẽ hoàn thiện ba học giới và chấm dứt khổ đau.’

Atha [Pg.61] vā panassa evaṃ hoti – ‘‘esa mayi pakkante attano ānubhāvaṃ karissati, atha naṃ ahampi tatheva thomessāmi, taṃ mama thomanaṃ sutvā gāravajātā bhikkhū imaṃ upasaṅkamitabbaṃ, vacanañcassa sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti dhammathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi yathā dhammadāyādasutte cintesi. Tatra hissa evaṃ ahosi – ‘‘mayi vihāraṃ paviṭṭhe āmisadāyādaṃ garahanto dhammadāyādañca thomento imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto dhammaṃ desessati, evaṃ dvinnampi amhākaṃ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṃ desanā aggā ca garukā ca bhavissati pāsāṇacchattasadisā’’ti.

Hoặc là, Ngài có ý nghĩ như sau: ‘Khi ta đi rồi, vị này (Sāriputta) sẽ thể hiện thần lực của mình. Khi đó, ta cũng sẽ tán thán vị ấy như vậy. Nghe lời tán thán của ta, các vị tỳ khưu, với lòng kính trọng phát sinh, sẽ nghĩ rằng vị này nên được đến gần, lời nói của vị ấy nên được lắng nghe và tin tưởng. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho họ.’ Khi đi vào vì mục đích tán thán Pháp, Ngài đã suy nghĩ như đã suy nghĩ trong kinh Người Thừa Tự Pháp. Bởi vì ở đó, Ngài đã có ý nghĩ như sau: ‘Khi ta đã vào tịnh xá, Sāriputta, trong khi ngồi ngay trong hội chúng này, sẽ thuyết Pháp, quở trách người thừa tự tài vật và tán thán người thừa tự Pháp. Như vậy, bài pháp này, được thuyết giảng bởi trí tuệ có cùng một ý hướng của cả hai chúng ta, sẽ trở nên cao tột và quan trọng, giống như một chiếc lọng bằng đá.’

Idha pana āyasmantaṃ sāriputtaṃ ukkaṃsetvā pakāsetvā ṭhapetukāmo puggalathomanatthaṃ uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. Īdisesu ṭhānesu bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṃ pavisatīti veditabbo. Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya, sabbā parisā bhagavantaṃ parivāretvā gaccheyya, sā ekavāraṃ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti bhagavā adissamānena kāyena cittagatiyā eva pāvisi.

Lại nữa, ở đây, vì muốn đề cao, làm cho rạng danh, và tán thán Tôn giả Sāriputta, vì mục đích tán thán cá nhân, Ngài đã đứng dậy từ chỗ ngồi và đi vào tịnh xá. Trong những trường hợp như vậy, nên hiểu rằng Đức Thế Tôn đã biến mất ngay tại chỗ ngồi và đi vào tịnh xá bằng sự di chuyển của tâm. Vì nếu Ngài đi bằng thân, toàn thể hội chúng sẽ đi theo vây quanh Đức Thế Tôn, và hội chúng ấy một khi đã giải tán thì sẽ khó tụ họp lại. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã đi vào chỉ bằng sự di chuyển của tâm với thân hình vô hình.

Evaṃ paviṭṭhe pana bhagavati bhagavato adhippāyānurūpameva sīhanādaṃ naditukāmo tatra kho āyasmā sāriputto acirapakkantassa bhagavato bhikkhū āmantesi. Pubbe appaṭisaṃviditanti idaṃ nāma pucchissatīti pubbe mayā aviditaṃ aññātaṃ. Paṭhamaṃ pañhanti, ‘‘sace taṃ, sāriputta, evaṃ puccheyyuṃ kathaṃ jānatā pana tayā, āvuso sāriputta, kathaṃ passatā aññā byākatā khīṇā jātī’’ti imaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ. Dandhāyitattanti satthu āsayajānanatthaṃ dandhabhāvo asīghatā. Paṭhamaṃ pañhaṃ anumodīti, ‘‘jāti panāvuso sāriputta, kiṃnidānā’’ti imaṃ dutiyaṃ pañhaṃ pucchanto, ‘‘yaṃnidānāvuso, jātī’’ti evaṃ vissajjitaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ anumodi.

Khi Đức Thế Tôn đã đi vào như vậy, Tôn giả Sāriputta, vì muốn rống lên tiếng rống sư tử đúng theo ý muốn của Đức Thế Tôn, khi ấy, lúc Đức Thế Tôn vừa mới đi khỏi không lâu, đã gọi các Tỳ khưu. (Cụm từ) 'Trước đây chưa từng được biết' có nghĩa là: 'Ngài sẽ hỏi điều này', điều mà trước đây tôi chưa biết, chưa hay. (Cụm từ) 'Câu hỏi đầu tiên' là câu hỏi đầu tiên này: "Này Sāriputta, nếu họ hỏi ông như vầy: 'Này hiền giả Sāriputta, do biết thế nào, do thấy thế nào mà ông đã tuyên bố chánh trí: Sanh đã tận?'". (Cụm từ) 'Sự chậm chạp' là trạng thái chậm rãi, không vội vàng, để biết được ý của Bậc Đạo Sư. (Cụm từ) 'Đã tán thán câu hỏi đầu tiên' có nghĩa là: khi hỏi câu hỏi thứ hai này: "Này hiền giả Sāriputta, sanh do cái gì làm nhân?", Ngài đã tán thán câu hỏi đầu tiên đã được trả lời rằng: "Này hiền giả, sanh do cái gì làm nhân...".

Etadahosīti bhagavatā anumodite nayasatena nayasahassena pañhassa ekaṅgaṇikabhāvena pākaṭībhūtattā etaṃ ahosi. Divasampāhaṃ bhagavato etamatthaṃ byākareyyanti sakaladivasampi ahaṃ bhagavato etaṃ paṭiccasamuppādatthaṃ [Pg.62] puṭṭho sakaladivasampi aññamaññehi padabyañjanehi byākareyyaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi – ‘‘thero uḷārasīhanādaṃ nadati, sukāraṇaṃ etaṃ, dasabalassa naṃ ārocessāmī’’ti. Tasmā yena bhagavā tenupasaṅkami.

(Cụm từ) 'Điều này đã xảy ra' có nghĩa là: khi được Đức Thế Tôn tán thán, do câu hỏi đã trở nên rõ ràng như một sân bằng phẳng với hàng trăm, hàng ngàn phương pháp, nên điều này đã xảy ra. (Cụm từ) 'Tôi có thể giải thích ý nghĩa này cho Đức Thế Tôn suốt cả ngày' có nghĩa là: nếu được hỏi về ý nghĩa của lý duyên khởi này, tôi có thể giải thích cho Đức Thế Tôn suốt cả ngày, tôi có thể giải thích suốt cả ngày bằng những từ và văn cú đồng nghĩa khác nhau. (Cụm từ) 'Vị ấy đã đi đến nơi Đức Thế Tôn ở' có nghĩa là: được biết, vị ấy đã nghĩ như vầy: "Trưởng lão đang rống lên tiếng rống sư tử vĩ đại, đây là một lý do tốt, tôi sẽ trình báo điều này lên Bậc Thập Lực". Do đó, vị ấy đã đi đến nơi Đức Thế Tôn ở.

Sā hi bhikkhu sāriputtassa dhammadhātūti ettha dhammadhātūti paccayākārassa vivaṭabhāvadassanasamatthaṃ sāvakapāramīñāṇaṃ. Sāvakānañhi sāvakapāramīñāṇaṃ sabbaññutaññāṇagatikameva hoti. Yathā buddhānaṃ atītānāgatapaccuppannā dhammā sabbaññutaññāṇassa pākaṭā honti, evaṃ therassa sāvakapāramīñāṇaṃ sabbepi sāvakañāṇassa gocaradhamme jānātīti. Dutiyaṃ.

Trong câu "Này Tỳ khưu, đó là pháp giới của Sāriputta", ở đây 'pháp giới' là trí tuệ Thinh văn ba-la-mật có khả năng thấy rõ trạng thái hiển lộ của các duyên. Vì trí tuệ Thinh văn ba-la-mật của các vị Thinh văn có khuynh hướng giống như Nhất thiết trí. Giống như các pháp quá khứ, vị lai, và hiện tại đều hiện rõ đối với Nhất thiết trí của các Đức Phật, cũng vậy, trí tuệ Thinh văn ba-la-mật của Trưởng lão biết tất cả các pháp là đối tượng của trí tuệ Thinh văn. (Hết kinh) thứ hai.

3. Ñāṇavatthusuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Căn Cứ Của Trí

33. Tatiye taṃ suṇāthāti taṃ ñāṇavatthudesanaṃ suṇātha. Ñāṇavatthūnīti cettha ñāṇameva ñāṇavatthūti veditabbaṃ. Jarāmaraṇe ñāṇantiādīsu catūsu paṭhamaṃ savanamayañāṇaṃ sammasanañāṇaṃ paṭivedhañāṇaṃ paccavekkhaṇañāṇanti catubbidhaṃ vaṭṭati, tathā dutiyaṃ. Tatiyaṃ pana ṭhapetvā sammasanañāṇaṃ tividhameva hoti, tathā catutthaṃ. Lokuttaradhammesu hi sammasanaṃ nāma natthi. Jātiyā ñāṇantiādīsupi eseva nayo. Iminā dhammenāti iminā catusaccadhammena vā maggañāṇadhammena vā.

33. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) 'hãy lắng nghe điều đó' có nghĩa là hãy lắng nghe bài thuyết giảng về các căn cứ của trí. Và ở đây, trong (cụm từ) 'các căn cứ của trí', nên hiểu rằng chính trí tuệ là căn cứ của trí. Trong bốn (trí) bắt đầu bằng 'trí về già-chết', trí thứ nhất thích hợp có bốn loại: văn-mây-trí, tư-mây-trí, tuệ-chứng-ngộ, và phản-khán-trí; trí thứ hai cũng vậy. Nhưng trí thứ ba, ngoại trừ tư-mây-trí, chỉ có ba loại; trí thứ tư cũng vậy. Vì trong các pháp siêu thế, không có cái gọi là tư-mây-trí. Trong (các trí) bắt đầu bằng 'trí về sanh', phương pháp cũng tương tự. (Cụm từ) 'Bởi pháp này' có nghĩa là bởi pháp Tứ đế này, hoặc bởi pháp Đạo tuệ này.

Diṭṭhenātiādīsu diṭṭhenāti ñāṇacakkhunā diṭṭhena. Viditenāti paññāya viditena. Akālikenāti kiñci kālaṃ anatikkamitvā paṭivedhānantaraṃyeva phaladāyakena. Pattenāti adhigatena. Pariyogāḷhenāti pariyogāhitena paññāya anupaviṭṭhena. Atītānāgate nayaṃ netīti ‘‘ye kho kecī’’tiādinā nayena atīte ca anāgate ca nayaṃ neti. Ettha ca na catusaccadhammena vā maggañāṇadhammena vā sakkā atītānāgate nayaṃ netuṃ, catusacce pana maggañāṇena paṭividdhe parato paccavekkhaṇañāṇaṃ nāma hoti. Tena nayaṃ netīti veditabbā. Abbhaññaṃsūti abhiaññaṃsu jāniṃsu. Seyyathāpāhaṃ, etarahīti yathā ahaṃ etarahi catusaccavasena jānāmi. Anvaye ñāṇanti anuaye ñāṇaṃ, dhammañāṇassa anugamane ñāṇaṃ, paccavekkhaṇañāṇassetaṃ nāmaṃ. Dhamme ñāṇanti maggañāṇaṃ. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa sekkhabhūmi kathitā hoti. Tatiyaṃ.

Trong các từ bắt đầu bằng 'đã thấy', 'đã thấy' có nghĩa là đã thấy bằng tuệ nhãn. 'Đã biết' có nghĩa là đã biết bằng trí tuệ. 'Không có thời gian' có nghĩa là cho quả ngay lập tức sau khi chứng ngộ, không trải qua một khoảng thời gian nào. 'Đã đạt được' có nghĩa là đã chứng đắc. 'Đã thâm nhập' có nghĩa là đã được thấu suốt, đã được đi vào bằng trí tuệ. (Cụm từ) 'Suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai' có nghĩa là vị ấy suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai bằng phương pháp bắt đầu bằng 'bất cứ ai...'. Và ở đây, không thể suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai bằng pháp Tứ đế hay pháp Đạo tuệ, nhưng khi Tứ đế đã được thấu triệt bằng Đạo tuệ, sau đó có một trí gọi là phản-khán-trí. Nên hiểu rằng vị ấy suy diễn phương pháp bằng trí đó. 'Họ đã biết' có nghĩa là họ đã thắng tri, đã biết. 'Giống như ta bây giờ' có nghĩa là giống như ta bây giờ biết thông qua Tứ đế. 'Trí tùy thứ' là trí trong sự tùy thuận, trí tuệ đi theo pháp trí; đó là tên của phản-khán-trí. 'Pháp trí' là Đạo tuệ. Trong kinh này, cảnh giới hữu học của bậc lậu tận đã được thuyết giảng. (Hết kinh) thứ ba.

4. Dutiyañāṇavatthusuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Căn Cứ Của Trí thứ hai

34. Catutthe [Pg.63] sattasattarīti satta ca sattari ca. Byañjanabhāṇakā kira te bhikkhū, bahubyañjanaṃ katvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti, tasmā tesaṃ ajjhāsayena idaṃ suttaṃ vuttaṃ. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayākāre ñāṇaṃ. Paccayākāro hi dhammānaṃ pavattiṭṭhitikāraṇattā dhammaṭṭhitīti vuccati, ettha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, etasseva chabbidhassa ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Khayadhammanti khayagamanasabhāvaṃ. Vayadhammanti vayagamanasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanasabhāvaṃ. Sattasattarīti ekekasmiṃ satta satta katvā ekādasasu padesu sattasattari. Imasmiṃ sutte vipassanāpaṭivipassanā kathitā. Catutthaṃ.

34. Trong kinh thứ tư, 'bảy mươi bảy' là bảy và bảy mươi. Được biết, các Tỳ khưu ấy là những người giỏi về văn tự, họ có thể thấu triệt khi được thuyết giảng với nhiều văn tự; do đó, kinh này được thuyết giảng theo khuynh hướng của họ. 'Trí về sự an trú của pháp' là trí về các duyên. Vì các duyên, do là nguyên nhân cho sự tồn tại và diễn tiến của các pháp, được gọi là 'sự an trú của pháp'; trí ở đây là 'trí về sự an trú của pháp'. Đây là một tên gọi khác của chính trí tuệ có sáu loại này. 'Pháp có tính hoại diệt' là có bản chất đi đến sự tiêu hoại. 'Pháp có tính biến mất' là có bản chất đi đến sự hủy diệt. 'Pháp có tính ly tham' là có bản chất không còn tham ái. 'Pháp có tính đoạn diệt' là có bản chất chấm dứt. 'Bảy mươi bảy' là bảy mươi bảy (căn cứ của trí) trong mười một mục, bằng cách lấy bảy trong mỗi mục. Trong kinh này, minh sát và phản minh sát đã được thuyết giảng. (Hết kinh) thứ tư.

5. Avijjāpaccayasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Vô Minh Duyên

35. Pañcame samudayo hotīti satthā idheva desanaṃ osāpesi. Kiṃkāraṇāti? Diṭṭhigatikassa okāsadānatthaṃ. Tassañhi parisati upārambhacitto diṭṭhigatiko atthi, so pañhaṃ pucchissati, athassāhaṃ vissajjessāmīti tassa okāsadānatthaṃ desanaṃ osāpesi. No kallo pañhoti ayutto pañho. Duppañho esoti attho. Nanu ca ‘‘katamaṃ nu kho, bhante, jarāmaraṇa’’nti? Idaṃ supucchitanti. Kiñcāpi supucchitaṃ, yathā pana satasahassagghanike suvaṇṇathāle vaḍḍhitassa subhojanassa matthake āmalakamattepi gūthapiṇḍe ṭhapite sabbaṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ hoti chaḍḍetabbaṃ, evameva ‘‘kassa ca panidaṃ jarāmaraṇa’’nti? Iminā sattūpaladdhivādapadena gūthapiṇḍena taṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ viya ayampi sabbo duppañhova jātoti.

35. Ở bài kinh thứ năm, (với câu) ‘samudayo hoti’ (có sự sanh khởi), bậc Đạo Sư đã kết thúc bài pháp ngay tại đây. Vì lý do gì? Nhằm mục đích cho cơ hội đến người có tà kiến. Vì trong hội chúng ấy có người tà kiến với tâm muốn chỉ trích, người ấy sẽ nêu câu hỏi, khi ấy Ta sẽ trả lời cho người ấy. Nhằm mục đích cho người ấy cơ hội, ngài đã kết thúc bài pháp. ‘No kallo pañho’ (câu hỏi không thích hợp) có nghĩa là câu hỏi không phù hợp, đây là câu hỏi tồi tệ. Chẳng phải câu hỏi: “Bạch ngài, thế nào là già-chết?” này là câu hỏi khéo được hỏi hay sao? Mặc dù là câu hỏi khéo được hỏi, nhưng cũng giống như trên món ăn ngon được dọn trong cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn, khi một cục phân có kích cỡ bằng quả a-ma-la được đặt lên trên thì tất cả món ăn trở thành món ăn không thể ăn được, phải vứt bỏ. Cũng giống như thế, (với câu) “Vậy, bạch ngài, già-chết này là của ai?” bởi câu nói chủ trương về sự hiện hữu của chúng sanh này, giống như cục phân, làm cho món ăn đó trở thành món ăn không thể ăn được, tương tự như vậy, toàn bộ câu hỏi này cũng đã trở thành câu hỏi tồi tệ.

Brahmacariyavāsoti ariyamaggavāso. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti yassa hi ayaṃ diṭṭhi, so ‘‘jīve ucchijjamāne sarīraṃ ucchijjati, sarīre ucchijjante jīvitaṃ ucchijjatī’’ti gaṇhāti. Evaṃ gaṇhato sā diṭṭhi ‘‘satto ucchijjatī’’ti gahitattā ucchedadiṭṭhi nāma hoti. Sace pana saṅkhārāva uppajjanti ceva nirujjhanti cāti gaṇheyya, sāsanāvacarā sammādiṭṭhi nāma bhaveyya. Ariyamaggo ca nāmeso vaṭṭaṃ nirodhento vaṭṭaṃ samucchindanto uppajjati[Pg.64], tadeva taṃ vaṭṭaṃ ucchedadiṭṭhiyā gahitākārassa sambhave sati vināva maggabhāvanāya nirujjhatīti maggabhāvanā niratthakā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘brahmacariyavāso na hotī’’ti.

‘Brahmacariyavāso’ (sống đời sống phạm hạnh) là sống theo Thánh đạo. Người nào có tà kiến ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ’ (mạng sống và thân thể là một), người ấy quan niệm rằng: “Khi mạng sống bị đoạn diệt thì thân thể bị đoạn diệt, khi thân thể bị đoạn diệt thì sự sống bị đoạn diệt.” Đối với người quan niệm như vậy, tà kiến ấy được gọi là đoạn kiến vì đã chấp thủ rằng “chúng sanh bị đoạn diệt.” Nhưng nếu người ấy quan niệm rằng: “Chỉ có các pháp hữu vi sanh lên rồi diệt đi,” thì đó sẽ được gọi là chánh kiến trong giáo pháp. Và Thánh đạo này sanh khởi, làm cho vòng luân hồi chấm dứt, đoạn tận vòng luân hồi. Khi có sự tồn tại của cách thức chấp thủ theo đoạn kiến, chính vòng luân hồi ấy sẽ diệt tận mà không cần đến sự tu tập Thánh đạo, do đó sự tu tập Thánh đạo trở nên vô ích. Vì thế, đã được nói rằng: “Không có sự sống đời sống phạm hạnh.”

Dutiyanaye aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti yassa ayaṃ diṭṭhi, so ‘‘sarīraṃ idheva ucchijjati, na jīvitaṃ, jīvitaṃ pana pañjarato sakuṇo viya yathāsukhaṃ gacchatī’’ti gaṇhāti. Evaṃ gaṇhato sā diṭṭhi ‘‘imasmā lokā jīvitaṃ paralokaṃ gata’’nti gahitattā sassatadiṭṭhi nāma hoti. Ayañca ariyamaggo tebhūmakavaṭṭaṃ vivaṭṭento uppajjati, so ekasaṅkhārepi nicce dhuve sassate sati uppannopi vaṭṭaṃ vivaṭṭetuṃ na sakkotīti maggabhāvanā niratthakā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā bhikkhu diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso na hotī’’ti.

Theo phương pháp thứ hai, người nào có tà kiến ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ’ (mạng sống là khác, thân thể là khác), người ấy quan niệm rằng: “Thân thể bị đoạn diệt ngay tại đây, chứ không phải mạng sống; còn mạng sống thì đi đến nơi nào tùy thích như con chim thoát ra khỏi lồng.” Đối với người quan niệm như vậy, tà kiến ấy được gọi là thường kiến vì đã chấp thủ rằng “mạng sống từ thế giới này đã đi sang thế giới khác.” Và Thánh đạo này sanh khởi, làm thoát khỏi vòng luân hồi trong ba cõi. Nếu có dù chỉ một pháp hữu vi là thường còn, bền vững, vĩnh hằng, thì Thánh đạo ấy dù đã sanh khởi cũng không thể làm thoát khỏi vòng luân hồi, do đó sự tu tập Thánh đạo trở nên vô ích. Vì thế, đã được nói rằng: “Này Tỳ khưu, hoặc khi có tà kiến ‘mạng sống là khác, thân thể là khác’ thì không có sự sống đời sống phạm hạnh.”

Visūkāyikānītiādi sabbaṃ micchādiṭṭhivevacanameva. Sā hi sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena visūkamiva attānaṃ āvaraṇato visūkāyikaṃ, sammādiṭṭhiṃ ananuvattitvā tassā virodhena pavattanato visevitaṃ, kadāci ucchedassa kadāci sassatassa gahaṇato virūpaṃ phanditaṃ vipphanditanti vuccati. Tālāvatthukatānīti tālavatthu viya katāni, puna aviruhaṇaṭṭhena matthakacchinnatālo viya samūlaṃ tālaṃ uddharitvā tassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ viya ca katānīti attho. Anabhāvaṃkatānīti anuabhāvaṃ katānīti. Pañcamaṃ.

Toàn bộ các từ bắt đầu bằng ‘visūkāyikāni’ (những sự co giật) đều là đồng nghĩa của tà kiến. Thật vậy, tà kiến ấy được gọi là ‘visūkāyika’ (sự co giật) vì nó che lấp tự thân giống như cái gai theo ý nghĩa xuyên thủng chánh kiến; được gọi là ‘visevita’ (sự phân ly) vì nó không đi theo chánh kiến mà vận hành đối nghịch với chánh kiến ấy; được gọi là ‘vipphandita’ (sự vùng vẫy) vì đó là sự dao động sai lệch do có lúc chấp thủ đoạn kiến, có lúc chấp thủ thường kiến. ‘Tālāvatthukatāni’ (bị làm cho như thân cây ta-la) có nghĩa là bị làm cho giống như gốc cây ta-la; lại nữa, theo ý nghĩa không thể mọc lại, nó giống như cây ta-la bị chặt ngọn, và cũng giống như nơi đã từng có cây ta-la sau khi bị nhổ lên cả gốc rễ. ‘Anabhāvaṃkatāni’ (bị làm cho không còn hiện hữu) có nghĩa là bị làm cho không còn hiện hữu về sau. (Kinh) thứ năm.

6. Dutiyaavijjāpaccayasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Vô Minh làm duyên thứ hai

36. Chaṭṭhe iti vā, bhikkhave, yo vadeyyāti tassaṃ parisati diṭṭhigatiko pañhaṃ pucchitukāmo atthi, so pana avisāradadhātuko uṭṭhāya dasabalaṃ pucchituṃ na sakkoti, tasmā tassa ajjhāsayena sayameva pucchitvā vissajjento satthā evamāha. Chaṭṭhaṃ.

36. Ở bài kinh thứ sáu, (với câu) ‘iti vā, bhikkhave, yo vadeyya’ (Này các Tỳ khưu, hoặc có người nói như vầy), trong hội chúng ấy có người tà kiến muốn hỏi một câu hỏi, nhưng người ấy có bản tánh rụt rè, không thể đứng dậy hỏi bậc Thập Lực, vì thế, bậc Đạo Sư đã tự mình hỏi rồi trả lời theo ý hướng của người ấy và đã nói như vậy. (Kinh) thứ sáu.

7. Natumhasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Không Phải Của Các Ngươi

37. Sattame [Pg.65] na tumhākanti attani hi sati attaniyaṃ nāma hoti. Attāyeva ca natthi, tasmā ‘‘na tumhāka’’nti āha. Napi aññesanti añño nāma paresaṃ attā, tasmiṃ sati aññesaṃ nāma siyā, sopi natthi, tasmā ‘‘napi aññesa’’nti āha. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammanti nayidaṃ purāṇakammameva, purāṇakammanibbatto panesa kāyo, tasmā paccayavohārena evaṃ vutto. Abhisaṅkhatantiādi kammavohārasseva vasena purimaliṅgasabhāgatāya vuttaṃ, ayaṃ panettha attho – abhisaṅkhatanti paccayehi katoti daṭṭhabbo. Abhisañcetayitanti cetanāvatthuko cetanāmūlakoti daṭṭhabbo. Vedaniyanti vedaniyavatthūti daṭṭhabbo. Sattamaṃ.

37. Ở bài kinh thứ bảy, (với câu) ‘na tumhākaṃ’ (không phải của các ngươi), vì khi có tự ngã thì mới có cái gọi là sở hữu của tự ngã. Mà tự ngã thì không có, do đó ngài đã nói: “Không phải của các ngươi.” (Với câu) ‘nāpi aññesaṃ’ (cũng không phải của những người khác), ‘người khác’ ở đây có nghĩa là tự ngã của những người khác; nếu có tự ngã ấy thì mới có ‘của những người khác.’ Tự ngã ấy cũng không có, do đó ngài đã nói: “Cũng không phải của những người khác.” (Với câu) ‘purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ’ (Này các Tỳ khưu, đây là nghiệp cũ), thân này không phải là nghiệp cũ, mà thân này được sanh ra từ nghiệp cũ, do đó đã được nói như vậy theo cách gọi tên của duyên. Các từ bắt đầu bằng ‘abhisaṅkhataṃ’ (được tạo tác) được nói theo cách gọi tên của nghiệp, tương ứng với giống của từ đã nêu trước. Ở đây, ý nghĩa là như vầy: ‘abhisaṅkhataṃ’ (được tạo tác) nên được hiểu là ‘được tạo ra bởi các duyên.’ ‘Abhisañcetayitaṃ’ (được cố ý tạo ra) nên được hiểu là ‘có tư làm nền tảng, có tư làm gốc rễ.’ ‘Vedaniyaṃ’ (cần phải được cảm thọ) nên được hiểu là ‘đối tượng của cảm thọ.’ (Kinh) thứ bảy.

8. Cetanāsuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Tư Tác

38. Aṭṭhame yañca, bhikkhave, cetetīti yaṃ cetanaṃ ceteti, pavattetīti attho. Yañca pakappetīti yaṃ pakappanaṃ pakappeti, pavatteticceva attho. Yañca anusetīti yañca anusayaṃ anuseti, pavatteticceva attho. Ettha ca cetetīti tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā, pakappetīti aṭṭhasu lobhasahagatacittesu taṇhādiṭṭhikappā gahitā, anusetīti dvādasannaṃ cetanānaṃ sahajātakoṭiyā ceva upanissayakoṭiyā ca anusayo gahito. Ārammaṇametaṃ hotīti (cetanādidhammajāte sati kammaviññāṇassa uppattiyā avāritattā) etaṃ cetanādidhammajātaṃ paccayo hoti. Paccayo hi idha ārammaṇanti adhippetā. Viññāṇassa ṭhitiyāti kammaviññāṇassa ṭhitatthaṃ. Ārammaṇe satīti tasmiṃ paccaye sati. Patiṭṭhā viññāṇassa hotīti tassa kammaviññāṇassa patiṭṭhā hoti. Tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇeti tasmiṃ kammaviññāṇe patiṭṭhite. Virūḷheti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya nibbattamūle jāte. Punabbhavābhinibbattīti punabbhavasaṅkhātā abhinibbatti.

38. Trong bài kinh thứ tám. Này các Tỳ khưu, ‘người ấy tác ý’ có nghĩa là tư tâm nào mà người ấy tác ý, làm cho phát sanh. ‘Người ấy suy tính’ có nghĩa là sự suy tính nào mà người ấy suy tính, làm cho phát sanh. ‘Nó tùy miên’ có nghĩa là tùy miên nào mà nó tùy miên, làm cho phát sanh. Và ở đây, với từ ‘tác ý’, các tư thiện và bất thiện trong ba cõi được đề cập; với từ ‘suy tính’, các sự suy tính về tham ái và tà kiến trong tám tâm tham tương ưng được đề cập; với từ ‘tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện đồng sanh và về phương diện y chỉ đối với mười hai tư (bất thiện). ‘Đây là đối tượng’ có nghĩa là (khi có các pháp như tư v.v..., vì sự sanh khởi của nghiệp thức không bị ngăn cản) nên tập hợp các pháp như tư v.v... này là duyên. Thật vậy, ở đây ‘duyên’ được hiểu là ‘đối tượng’. ‘Cho sự an trú của thức’ có nghĩa là để cho nghiệp thức an trú. ‘Khi có đối tượng’ có nghĩa là khi có duyên ấy. ‘Là nơi nương tựa cho thức’ có nghĩa là là nơi nương tựa cho nghiệp thức ấy. ‘Khi thức đã an trú nơi ấy’ có nghĩa là khi nghiệp thức ấy đã an trú. ‘Tăng trưởng’ có nghĩa là khi nghiệp đã được thúc đẩy và gốc rễ đã sanh khởi với khả năng kéo theo sự tái sanh. ‘Sự tái sanh trong tương lai’ có nghĩa là sự sanh khởi đặc biệt được gọi là tái sanh.

No [Pg.66] ce, bhikkhave, cetetīti iminā tebhūmakacetanāya appavattanakkhaṇo vutto. No ce pakappetīti iminā taṇhādiṭṭhikappānaṃ appavattanakkhaṇo. Atha ce anusetīti iminā tebhūmakavipākesu parittakiriyāsu rūpeti ettha appahīnakoṭiyā anusayo gahito. Ārammaṇametaṃ hotīti anusaye sati kammaviññāṇassa uppattiyā avāritattā etaṃ anusayajātaṃ paccayova hoti.

Với câu ‘Này các Tỳ khưu, nếu không tác ý’, khoảnh khắc không phát sanh của tư trong ba cõi được nói đến. Với câu ‘nếu không suy tính’, khoảnh khắc không phát sanh của các sự suy tính về tham ái và tà kiến (được nói đến). Với câu ‘nhưng nó tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện chưa được đoạn trừ ở đây, tức là trong các quả của ba cõi, trong các hành động (tâm) Dục giới, trong sắc pháp. ‘Đây là đối tượng’ có nghĩa là khi có tùy miên, vì sự sanh khởi của nghiệp thức không bị ngăn cản, nên chính bản chất của tùy miên này là duyên.

No ceva cetetītiādīsu paṭhamapade tebhūmakakusalākusalacetanā nivattā, dutiyapade aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo, tatiyapade vuttappakāresu dhammesu yo appahīnakoṭiyā anusayito anusayo, so nivatto.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Không tác ý’, ở câu đầu tiên, các tư thiện và bất thiện trong ba cõi đã chấm dứt; ở câu thứ hai, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) (đã chấm dứt); ở câu thứ ba, tùy miên nào đã tùy miên về phương diện chưa được đoạn trừ trong các pháp đã được nói đến theo cách đã nêu, tùy miên ấy đã chấm dứt.

Apicettha asammohatthaṃ ceteti pakappeti anuseti, ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti na anusetīti idampi catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha paṭhamanaye dhammaparicchedo dassito. Dutiyanaye cetetīti tebhūmakakusalacetanā ceva catasso ca akusalacetanā gahitā. Na pakappetīti aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo nivattā. Anusetīti tebhūmakakusale upanissayakoṭiyā, catūsu akusalacetanāsu sahajātakoṭiyā ceva upanissayakoṭiyā ca anusayo gahito. Tatiyanaye na cetetīti tebhūmakakusalākusalaṃ nivattaṃ, na pakappetīti aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo nivattā, anusetīti sutte āgataṃ vāretvā tebhūmakakusalākusalavipākakiriyārūpesu appahīnakoṭiyā upanissayo gahito. Catutthanayo purimasadisova.

Hơn nữa, ở đây để không bị nhầm lẫn, bộ bốn này cũng cần được biết: (1) tác ý, suy tính, tùy miên; (2) tác ý, không suy tính, tùy miên; (3) không tác ý, không suy tính, tùy miên; (4) không tác ý, không suy tính, không tùy miên. Trong đó, ở trường hợp đầu tiên, sự phân định các pháp đã được chỉ ra. Ở trường hợp thứ hai, với từ ‘tác ý’, các tư thiện trong ba cõi và bốn tư bất thiện được đề cập. Với từ ‘không suy tính’, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) đã chấm dứt. Với từ ‘tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện y chỉ đối với thiện trong ba cõi, và về phương diện đồng sanh cũng như y chỉ đối với bốn tư bất thiện. Ở trường hợp thứ ba, với từ ‘không tác ý’, sự chấm dứt của thiện và bất thiện trong ba cõi được đề cập; với từ ‘không suy tính’, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) đã chấm dứt; với từ ‘tùy miên’, sau khi loại trừ (tùy miên) đã được đề cập trong kinh (liên quan đến tham), y chỉ duyên được đề cập về phương diện chưa được đoạn trừ trong các pháp thiện, bất thiện, quả, hành, và sắc của ba cõi. Trường hợp thứ tư tương tự như trường hợp trước.

Tadappatiṭṭhiteti tasmiṃ appatiṭṭhite. Avirūḷheti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya anibbattamūle. Ettha pana kiṃ kathitanti? Arahattamaggassa kiccaṃ, khīṇāsavassa kiccakaraṇantipi navalokuttaradhammātipi vattuṃ vaṭṭati. Ettha ca viññāṇassa ceva āyatiṃ punabbhavassa ca antare eko sandhi, vedanātaṇhānamantare eko, bhavajātīnamantare ekoti. Aṭṭhamaṃ.

‘Khi nó không an trú’ có nghĩa là khi (nghiệp thức) ấy không an trú. ‘Không tăng trưởng’ có nghĩa là khi nghiệp đã được thúc đẩy nhưng gốc rễ với khả năng kéo theo sự tái sanh đã không sanh khởi. Vậy ở đây, điều gì được nói đến? Có thể nói rằng đó là nhiệm vụ của A-la-hán đạo, hoặc là việc cần làm của bậc lậu tận, hoặc là chín pháp siêu thế. Và ở đây, có một mối nối giữa thức và sự tái sanh trong tương lai, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Hết) bài kinh thứ tám.

9. Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Cetanā thứ hai

39. Navame [Pg.67] viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vedanātaṇhānamantare eko, bhavajātīnamantare ekoti. Navamaṃ.

39. Trong bài kinh thứ chín, có một mối nối giữa thức và danh-sắc, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Hết) bài kinh thứ chín.

10. Tatiyacetanāsuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Cetanā thứ ba

40. Dasame natīti taṇhā. Sā hi piyarūpesu rūpādīsu namanaṭṭhena ‘‘natī’’ti vuccati. Āgati gati hotīti āgatimhi gati hoti, āgate paccupaṭṭhite kamme vā kammanimitte vā gahinimitte vā paṭisandhivasena viññāṇassa gati hoti. Cutūpapātoti evaṃ viññāṇassa āgate paṭisandhivisaye gatiyā sati ito cavanasaṅkhātā cuti, tatthūpapattisaṅkhāto upapātoti ayaṃ cutūpapāto nāma hoti. Evaṃ imasmiṃ sutte natiyā ca āgatigatiyā ca antare ekova sandhi kathitoti. Dasamaṃ.

40. Trong bài kinh thứ mười. ‘Nati’ là tham ái. Thật vậy, nó được gọi là ‘nati’ vì có ý nghĩa hướng đến các đối tượng sắc v.v... khả ái. ‘Sự đi đến nơi đến’ có nghĩa là có sự đi đến trong ‘āgati’ (điểm đến). Khi điểm đến hiện diện, hoặc là nghiệp, hoặc là nghiệp tướng, hoặc là thú tướng, thì có sự đi đến của thức do sự tái sanh. ‘Chết và sanh’ có nghĩa là: như vậy, khi có sự đi đến của thức trong đối tượng tái sanh đã đến, thì có sự chết được gọi là sự di chuyển khỏi nơi này, và có sự sanh được gọi là sự sanh khởi ở nơi kia. Đây được gọi là chết và sanh. Như vậy, trong bài kinh này, chỉ có một mối nối được nói đến giữa nati (tham ái) và āgati-gati (sự đi đến nơi đến). (Hết) bài kinh thứ mười.

Kaḷārakhattiyavaggo catuttho.

Phẩm Kaḷārakhattiya, thứ tư.

5. Gahapativaggo

5. Phẩm Gia Chủ

1. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Năm Sự Thù Oán và Sợ Hãi

41. Gahapativaggassa paṭhame yatoti yadā. Bhayāni verānīti bhayaveracetanāyo. Sotāpattiyaṅgehīti duvidhaṃ sotāpattiyā aṅgaṃ, (sotāpattiyā ca aṅgaṃ,) yaṃ pubbabhāge sotāpattipaṭilābhāya saṃvattati, ‘‘sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattī’’ti (dī. ni. 3.311) evaṃ āgataṃ, paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ, yaṃ sotāpannassa aṅgantipi vuccati, buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idamidha adhippetaṃ. Ariyoti niddoso nirupārambho. Ñāyoti paṭiccasamuppannaṃ ñatvā ṭhitañāṇampi paṭiccasamuppādopi. Yathāha – ‘‘ñāyo vuccati paṭiccasamuppādo, ariyopi aṭṭhaṅgiko maggo ñāyo’’ti. Paññāyāti aparāparaṃ uppannāya vipassanāpaññāya. Sudiṭṭho hotīti aparāparaṃ uppajjitvā dassanavasena suṭṭhu diṭṭho.

41. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm Gia Chủ. ‘Yato’ có nghĩa là ‘khi nào’. ‘Những sự sợ hãi và thù oán’ là các tư gây ra sự sợ hãi và thù oán. ‘Với các chi phần của Dự lưu’: chi phần của Dự lưu có hai loại: (1) chi phần dẫn đến việc chứng đắc Dự lưu trong giai đoạn trước, như đã được đề cập: ‘thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, tác ý như lý, thực hành pháp và tùy pháp’; và (2) chi phần của người đã đạt được phẩm chất, đã đạt đến (quả) Dự lưu và an trú trong đó, cũng được gọi là ‘chi phần của bậc Dự lưu’. Đây là tên gọi cho niềm tin bất động nơi Đức Phật, v.v... Ở đây, điều này được hiểu ngầm. ‘Ariya’ (thánh) là không có lỗi lầm, không có sự chỉ trích. ‘Ñāya’ (lý) là lý duyên khởi, cũng là trí tuệ đã an trú sau khi biết (pháp duyên sanh). Như đã nói: ‘Lý duyên khởi được gọi là ñāya, Bát Chánh Đạo cũng là ñāya’. ‘Với trí tuệ’ có nghĩa là với trí tuệ minh sát đã sanh khởi liên tục. ‘Được thấy rõ’ có nghĩa là được thấy một cách tốt đẹp bằng sự thấy (của đạo tuệ) sau khi đã sanh khởi liên tục.

Khīṇanirayotiādīsu [Pg.68] āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhanti so ahaṃ khīṇanirayo. Esa nayo sabbattha. Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno. Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo. Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato. Sambodhiparāyanoti uttarimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ mayhanti sohaṃ sambodhiparāyano, taṃ sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho.

Trong các câu bắt đầu bằng `Khīṇanirayo`, (có nghĩa là) ‘địa ngục của ta đã tận diệt’ do không sanh khởi ở nơi ấy trong tương lai, (với ý nghĩa này) vị ấy là ‘ta là người có địa ngục đã tận diệt’. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi. `Sotāpanno` là người đã đến dòng Thánh đạo. `Avinipātadhammo` là người không có bản chất bị rơi vào đọa xứ. `Niyato` là người chắc chắn bởi sự chánh định được gọi là đạo đầu tiên. `Sambodhiparāyano` (có nghĩa là) sự giác ngộ được gọi là ba đạo cao hơn là nơi đến tối hậu của ta, (với ý nghĩa này) vị ấy là ‘ta là người có sự giác ngộ làm nơi đến tối hậu’, (người ấy) chắc chắn sẽ giác ngộ sự giác ngộ ấy. Đây là ý nghĩa.

Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammakāraṇā. Bhayaṃ veranti atthato ekaṃ. Verañca nāmetaṃ duvidhaṃ hoti bāhiraṃ ajjhattikanti. Ekena hi ekassa pitā mārito hoti, so cintesi ‘‘etena kira me pitā mārito, ahampi taṃyeva māressāmī’’ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati. Yā tassa abbhantare uppannaveracetanā, idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma. Yā pana itarassa ‘‘ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī’’ti cetanā uppajjati, idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma. Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva. Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘etaṃ paharissāmī’’ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhato nirayapālassa cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ bāhiraveraṃ. Yā cassa ‘‘ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī’’ti cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ ajjhattaveraṃ. Yaṃ panetaṃ bāhiraveraṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘puggalavera’’nti vuttaṃ. Dukkhaṃ domanassanti atthato ekameva. Yathā cettha, evaṃ sesapadesupi ‘‘iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ, mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ, musā vatvā attho bhaggo, surāmadamattena idaṃ nāma kata’’ntiādinā nayena veruppatti veditabbā. Aveccappasādenāti adhigatena acalappasādena. Ariyakantehīti pañcahi sīlehi. Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni. Bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti, tasmā ‘‘ariyakantānī’’ti vuccanti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttameva. Paṭhamaṃ.

`Pāṇātipātapaccayā` là do nguyên nhân làm nghiệp sát sanh. `Bhayaṃ` (sự sợ hãi) và `veraṃ` (oán thù) về mặt ý nghĩa là một. Oán thù này có hai loại: oán thù bên ngoài và oán thù bên trong. Thật vậy, có người giết cha của người khác, người kia suy nghĩ: “Kẻ này đã giết cha ta, ta cũng sẽ giết hắn”, rồi mang theo vũ khí đã mài sắc đi lại. Tâm niệm oán thù đã sanh khởi bên trong người ấy, đây được gọi là oán thù bên ngoài. Còn tâm niệm sanh khởi nơi người kia rằng: “Kẻ này đi lại định giết ta, chính ta sẽ giết hắn trước”, đây được gọi là oán thù bên trong. Cả hai loại này trước hết đều thuộc về hiện tại. Lại nữa, khi thấy người kia sanh vào địa ngục, tâm niệm sanh khởi nơi ngục tốt đang cầm chùy sắt rực lửa rằng: “Ta sẽ đánh kẻ này”, đây là oán thù bên ngoài thuộc về đời sau của người ấy. Và tâm niệm sanh khởi nơi người kia (chúng sanh địa ngục) rằng: “Kẻ này đến định đánh ta là người vô tội, chính ta sẽ đánh hắn trước”, đây là oán thù bên trong thuộc về đời sau của người ấy. Lại nữa, oán thù bên ngoài này, trong Chú giải được gọi là “oán thù cá nhân” (puggalavera). `Dukkhaṃ` (khổ) và `domanassaṃ` (ưu) về mặt ý nghĩa là một. Như ở đây, cũng vậy trong các đoạn còn lại, sự sanh khởi của oán thù cần được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng: “Người này đã lấy tài sản của ta, đã phạm vào vợ của ta, đã nói dối làm hỏng lợi ích, đã làm điều này điều nọ do say rượu bia”. `Aveccappasādena` là niềm tin bất động đã chứng đắc. `Ariyakantehi` là bởi năm giới. Vì rằng những giới ấy được các bậc Thánh yêu thích, quý mến. Dù đã đi đến kiếp sống khác, các bậc Thánh cũng không từ bỏ chúng, do đó, chúng được gọi là ‘những điều được bậc Thánh yêu thích’. Phần còn lại cần được nói ở đây, tất cả những điều đó đã được nói trong phần Tùy Niệm Chỉ Nam (Anussatiniddesa) trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). (Kinh) thứ nhất.

2. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh thứ hai về Năm Sự Sợ Hãi và Oán Thù

42. Dutiye bhikkhūnaṃ kathitabhāvamattameva viseso. Dutiyaṃ.

42. Trong kinh thứ hai, điểm khác biệt chỉ là việc được thuyết cho các Tỳ khưu. (Kinh) thứ hai.

3. Dukkhasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Khổ

43. Tatiye [Pg.69] dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Samudayanti dve samudayā khaṇikasamudayo ca paccayasamudayo ca. Paccayasamudayaṃ passantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ passati, khaṇikasamudayaṃ passantopi paccayasamudayaṃ passati. Atthaṅgamopi accantatthaṅgamo bhedatthaṅgamoti duvidho. Accantatthaṅgamaṃ passantopi bhedatthaṅgamaṃ passati, bhedatthaṅgamaṃ passantopi accantatthaṅgamaṃ passati. Desessāmīti idaṃ vaṭṭadukkhassa samudayaatthaṅgamaṃ nibbattibhedaṃ nāma desessāmi, taṃ suṇāthāti attho. Paṭiccāti nissayavasena ceva ārammaṇavasena ca paccayaṃ katvā. Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso. Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayoti ayaṃ vaṭṭadukkhassa nibbatti nāma. Atthaṅgamoti bhedo. Evañhi vaṭṭadukkhaṃ bhinnaṃ hoti appaṭisandhiyaṃ. Tatiyaṃ.

43. Trong kinh thứ ba, `dukkhassa` là của khổ luân hồi. Về `samudayaṃ`, có hai tập khởi: tập khởi trong khoảnh khắc và tập khởi do duyên. Vị Tỳ khưu thấy tập khởi do duyên cũng thấy tập khởi trong khoảnh khắc, và thấy tập khởi trong khoảnh khắc cũng thấy tập khởi do duyên. Sự đoạn diệt cũng có hai loại: đoạn diệt hoàn toàn và đoạn diệt do hoại. Thấy sự đoạn diệt hoàn toàn cũng thấy sự đoạn diệt do hoại, và thấy sự đoạn diệt do hoại cũng thấy sự đoạn diệt hoàn toàn. Về `desessāmi`, (có nghĩa là) Ta sẽ thuyết về sự sanh khởi và đoạn diệt của khổ luân hồi, tức là sự khác biệt về sự phát sinh này, các ngươi hãy lắng nghe. Đây là ý nghĩa. `Paṭicca` là làm duyên theo cách là nơi nương tựa và theo cách là đối tượng. `Tiṇṇaṃ saṅgati phasso` là xúc do sự hội hợp của ba pháp. `Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayo` là đây là sự phát sinh của khổ luân hồi. `Atthaṅgamo` là sự hoại diệt. Thật vậy, như vậy khổ luân hồi bị phá vỡ, không còn tái sanh. (Kinh) thứ ba.

4. Lokasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Thế Gian

44. Catutthe lokassāti saṅkhāralokassa. Ayamettha viseso. Catutthaṃ.

44. Trong kinh thứ tư, `lokassa` là của thế gian hành. Đây là điểm khác biệt ở đây. (Kinh) thứ tư.

5. Ñātikasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh ở Ñātika

45. Pañcame ñātiketi dvinnaṃ ñātakānaṃ gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāhi kate mahāpāsāde. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Upassutīti upassutiṭṭhānaṃ, yaṃ ṭhānaṃ upagatena sakkā hoti bhagavato saddaṃ sotuṃ, tattha ṭhitoti attho. So kira gandhakuṭipariveṇasammajjanatthaṃ āgato attano kammaṃ pahāya bhagavato dhammaghosaṃ suṇanto aṭṭhāsi. Addasāti tadā kira bhagavato āditova paccayākāraṃ manasikarontassa ‘‘idaṃ iminā paccayena hoti, idaṃ iminā’’ti āvajjato yāva bhavaggā ekaṅgaṇaṃ ahosi, satthā manasikāraṃ pahāya vacasā sajjhāyaṃ karonto yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapetvā, ‘‘api nu kho imaṃ dhammapariyāyaṃ koci assosī’’ti āvajjento taṃ bhikkhumaddasa. Tena vuttaṃ ‘‘addasā kho bhagavā’’ti.

45. Trong kinh thứ năm, `ñātike` là trong làng của hai người bà con. `Giñjakāvasathe` là trong ngôi nhà gạch, trong một lâu đài lớn được làm bằng gạch. `Dhammapariyāyaṃ` là nguyên nhân của pháp. `Upassutiṃ` là nơi có thể nghe lén; (có nghĩa là) vị ấy đứng ở nơi mà khi đến đó có thể nghe được tiếng của Đức Thế Tôn. Đây là ý nghĩa. Nghe nói, vị Tỳ khưu ấy đến để quét dọn khuôn viên hương phòng, đã từ bỏ công việc của mình và đứng lắng nghe pháp âm của Đức Thế Tôn. Về `addasā`, nghe nói, khi ấy Đức Thế Tôn từ đầu đã tác ý về duyên khởi, khi Ngài quán xét “cái này có do duyên này, cái này có do duyên này”, toàn bộ (cõi) cho đến cõi hữu đảnh trở thành một sân bằng. Đức Đạo Sư, trong khi đang tác ý, sau khi kết thúc bài pháp theo đúng trình tự, khi quán xét “có ai đã nghe pháp môn này không?”, Ngài đã thấy vị Tỳ khưu ấy. Do đó, đã được nói rằng: “Đức Thế Tôn đã thấy”.

Assosi [Pg.70] noti assosi nu. Atha vā assosi noti amhākaṃ bhāsantānaṃ assosīti. Uggaṇhāhītiādīsu sutvā tuṇhībhūtova paguṇaṃ karonto uggaṇhāti nāma. Padānupadaṃ ghaṭetvā vācāya paricitaṃ karonto pariyāpuṇāti nāma. Ubhayathāpi paguṇaṃ ādhārappattaṃ karonto dhāreti nāma. Atthasaṃhitoti kāraṇanissito. Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa ādi patiṭṭhānabhūto. Iti tīsupi imesu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Pañcamaṃ.

`Assosi no` là `assosi nu` (ngươi có nghe không?). Hoặc là, `assosi no` là `amhākaṃ bhāsantānaṃ assosi` (ngươi có nghe lời của chúng ta đang nói không?). Trong các câu bắt đầu bằng `uggaṇhāhi`, sau khi nghe, trong khi im lặng mà làm cho thuần thục, được gọi là học thuộc (uggaṇhāti). Nối kết từng từ, từng câu, làm cho quen thuộc bằng lời nói, được gọi là thông suốt (pariyāpuṇāti). Theo cả hai cách, làm cho thuần thục, đạt đến sự ghi nhớ, được gọi là ghi nhớ (dhāreti). `Atthasaṃhito` là nương vào nguyên nhân. `Ādibrahmacariyako` là nền tảng ban đầu của phạm hạnh đạo. Như vậy, trong cả ba kinh này, chỉ có luân hồi và thoát khỏi luân hồi được thuyết giảng. (Kinh) thứ năm.

6. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Một Vị Bà La Môn

46. Chaṭṭhe aññataroti nāmavasena apākaṭo aññataro brāhmaṇo. Chaṭṭhaṃ.

46. Trong kinh thứ sáu, `aññataro` là một vị Bà la môn nào đó không nổi tiếng về tên tuổi. (Kinh) thứ sáu.

7. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Jāṇussoṇi

47. Sattame jāṇussoṇīti ṭhānantaravasena evaṃladdhanāmo asītikoṭivibhavo mahāpurohito. Sattamaṃ.

47. Trong kinh thứ bảy, Jāṇussoṇi là vị đại quốc sư có tài sản tám mươi koṭi, có tên được đặt như vậy do địa vị. (Kinh) thứ bảy (đã xong).

8. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

8. Giải thích kinh Lokāyatika.

48. Aṭṭhame lokāyatikoti vitaṇḍasatthe lokāyate kataparicayo. Jeṭṭhametaṃ lokāyatanti paṭhamaṃ lokāyataṃ. Lokāyatanti ca lokasseva āyataṃ, bālaputhujjanalokassa āyataṃ, mahantaṃ gambhīranti upadhāritabbaṃ parittaṃ bhāvaṃ diṭṭhigataṃ. Ekattanti ekasabhāvaṃ, niccasabhāvamevāti pucchati. Puthuttanti purimasabhāvena nānāsabhāvaṃ, devamanussādibhāvena paṭhamaṃ hutvā pacchā na hotīti ucchedaṃ sandhāya pucchati. Evamettha ‘‘sabbamatthi, sabbamekatta’’nti imā dvepi sassatadiṭṭhiyo, ‘‘sabbaṃ natthi, sabbaṃ puthutta’’nti imā dve ucchedadiṭṭhiyoti veditabbā. Aṭṭhamaṃ.

48. Trong kinh thứ tám, Lokāyatika là người đã thực hành trong luận thuyết ngụy biện gọi là Lokāyata. Quan điểm này là Lokāyata đầu tiên. Và Lokāyata là nền tảng của thế gian, là nền tảng của thế gian của kẻ phàm phu ngu dốt. Cần phải hiểu rằng kiến chấp là trạng thái nhỏ nhặt được xem là to lớn, sâu xa. (Vị ấy) hỏi: ‘Tính đơn nhất’ là một tự tánh duy nhất, phải chăng chỉ là tự tánh thường hằng? (Vị ấy) hỏi về ‘tính đa dạng’ rằng: ‘Có phải là tự tánh khác biệt với tự tánh trước đó không?’ với ý nhắm đến đoạn kiến, rằng: ‘Sau khi đã là chư thiên, loài người v.v... trước tiên, về sau không còn tồn tại nữa.’ Như vậy, ở đây, cần phải biết rằng cả hai quan điểm này là ‘tất cả đều có’ và ‘tất cả là đơn nhất’ là thường kiến, và hai quan điểm này là ‘tất cả đều không có’ và ‘tất cả là đa dạng’ là đoạn kiến. (Kinh) thứ tám (đã xong).

9. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā

9. Giải thích kinh Thánh Thinh Văn.

49. Navame kiṃ nu khoti saṃsayuppattiākāradassanaṃ. Samudayatīti uppajjati. Navamaṃ.

49. Trong kinh thứ chín, cụm từ ‘kiṃ nu kho’ là sự chỉ ra trạng thái phát sinh của sự nghi ngờ. ‘Samudayati’ nghĩa là phát sinh. (Kinh) thứ chín (đã xong).

10. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā

10. Giải thích kinh Thánh Thinh Văn thứ hai.

50. Dasame [Pg.71] dvepi nayā ekato vuttā. Idameva purimena nānattaṃ, sesaṃ tādisamevāti. Dasamaṃ.

50. Trong kinh thứ mười, cả hai phương pháp đều được nói cùng nhau. Đây chính là sự khác biệt với (kinh) trước, phần còn lại thì cũng tương tự như vậy. (Kinh) thứ mười (đã xong).

Gahapativaggo pañcamo.

Phẩm Gia Chủ, thứ năm.

6. Dukkhavaggo

6. Phẩm Khổ.

1. Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā

1. Giải thích kinh Thẩm Sát.

51. Dukkhavaggassa paṭhame parivīmaṃsamānoti upaparikkhamāno. Jarāmaraṇanti kasmā jarāmaraṇaṃ ekameva ‘‘anekavidhaṃ nānappakāraka’’nti vatvā gahitanti ce? Tasmiṃ gahite sabbadukkhassa gahitattā. Yathā hi cūḷāya gahite purise so puriso gahitova hoti, evaṃ jarāmaraṇe gahite sabbadukkhaṃ gahitameva hoti. Tasmā ‘‘yaṃ kho idaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ dukkhaṃ loke uppajjatī’’ti nhatvā ṭhitaṃ purisaṃ viya sabbadukkhaṃ dassetvā taṃ cūḷāya gaṇhanto viya jarāmaraṇaṃ gaṇhi.

51. Trong kinh đầu tiên của phẩm Khổ, ‘parivīmaṃsamāno’ nghĩa là đang thẩm sát. Về ‘già và chết’, nếu hỏi: Tại sao chỉ có một pháp là già và chết lại được đề cập đến sau khi nói ‘nhiều loại, nhiều cách thức’? (Đáp rằng:) Vì khi pháp ấy được đề cập đến thì tất cả khổ được đề cập đến. Ví như khi một người đàn ông bị nắm lấy búi tóc, người đàn ông ấy được xem như đã bị nắm bắt; cũng vậy, khi già và chết được đề cập đến, tất cả khổ được xem như đã được đề cập đến. Do đó, sau khi chỉ ra tất cả khổ bằng câu: ‘Bất cứ khổ nào nhiều loại, nhiều cách thức này phát sinh trên đời’, Ngài đã đề cập đến già và chết giống như nắm lấy búi tóc của người ấy.

Jarāmaraṇanirodhasāruppagāminīti jarāmaraṇanirodhassa sāruppabhāvena nikkilesatāya parisuddhatāya sadisāva hutvā gāminīti attho. Tathā paṭipanno ca hotīti yathā taṃ paṭipannoti vuccati, evaṃ paṭipanno hoti. Anudhammacārīti nibbānadhammaṃ anugataṃ paṭipattidhammaṃ carati, pūretīti attho. Dukkhakkhayāya paṭipannoti sīlaṃ ādiṃ katvā jarāmaraṇadukkhassa nirodhatthāya paṭipanno. Saṅkhāranirodhāyāti saṅkhāradukkhassa nirodhatthāya. Ettāvatā yāva arahattā desanā kathitā.

Về cụm từ ‘jarāmaraṇanirodhasāruppagāminī’, ý nghĩa là: (con đường) trở nên tương tự (với sự đoạn diệt của già và chết) do trạng thái thích hợp, do sự vô phiền não, do sự thanh tịnh, và dẫn đến (sự đoạn diệt của già và chết). ‘Tathā paṭipanno ca hoti’ nghĩa là: vị ấy thực hành theo cách mà vị ấy được gọi là người thực hành con đường đó. ‘Anudhammacārī’ nghĩa là: vị ấy thực hành, thành tựu pháp hành trì thuận theo pháp Nibbāna. ‘Dukkhakkhayāya paṭipanno’ là người thực hành để đoạn tận khổ già-chết, bắt đầu bằng giới. ‘Saṅkhāranirodhāya’ là để đoạn tận khổ hành. Cho đến đây, bài pháp đã được thuyết giảng cho đến A-la-hán quả.

Idāni arahattaphalapaccavekkhaṇaṃ satatavihārañca dassetvā desanā nivattetabbā siyā, tathā akatvā avijjāgatoti idaṃ kasmā gaṇhātīti? Khīṇāsavassa samatikkantavaṭṭadukkhadassanatthaṃ. Apica puna vaṭṭaṃ ārabhitvā vivaṭṭe kathiyamāne bujjhanakasatto cettha atthi, tassa ajjhāsayavasenāpi idaṃ gaṇhātīti veditabbo. Tattha avijjāgatoti avijjāya [Pg.72] gato upagato samannāgato. Purisapuggaloti purisoyeva puggalo. Ubhayenāpi sammutikathaṃ katheti. Buddhānañhi sammutikathā paramatthakathāti dve kathā honti. Tattha ‘‘satto naro puriso puggalo tisso nāgo’’ti evaṃ pavattā sammutikathā nāma. ‘‘Khandhā dhātuyo āyatanānī’’ti evaṃ pavattā paramatthakathā nāma. Paramatthaṃ kathentāpi sammutiṃ amuñcitvā kathenti. Te sammutiṃ kathentāpi paramatthaṃ kathentāpi saccameva kathenti. Teneva vuttaṃ –

Bây giờ, sau khi đã chỉ ra sự quán xét A-la-hán quả và sự thường trú, bài pháp đáng lẽ nên được kết thúc. Tại sao không làm như vậy mà Ngài lại đề cập đến điều này: ‘avijjāgato’? (Đáp rằng:) Để chỉ ra rằng vị lậu tận đã vượt qua khổ luân hồi. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng: khi luân hồi được bắt đầu lại và sự thoát khỏi luân hồi được giảng giải, ở đây có chúng sinh có khả năng giác ngộ, và Ngài cũng đề cập đến điều này do theo khuynh hướng của vị ấy. Trong đó, ‘avijjāgato’ là người đã đi vào, đã đạt đến, đã được trang bị vô minh. ‘Purisapuggalo’ là người (puggalo) chính là nam nhân (puriso). Bằng cả hai (từ), Ngài nói theo tục đế. Vì rằng, các vị Phật có hai loại pháp thoại: pháp thoại tục đế và pháp thoại chân đế. Trong đó, pháp thoại diễn ra như vầy: ‘chúng sinh, người, nam nhân, cá nhân, Tissa, Nāga’ được gọi là pháp thoại tục đế. Pháp thoại diễn ra như vầy: ‘các uẩn, các giới, các xứ’ được gọi là pháp thoại chân đế. Ngay cả khi nói về chân đế, các Ngài cũng không từ bỏ tục đế mà nói. Các Ngài, dù nói theo tục đế hay nói về chân đế, cũng chỉ nói sự thật. Do đó đã được nói rằng –

‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati;

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇa’’nti.

“Bậc Chánh Đẳng Giác, tối thắng trong các bậc thuyết giảng, đã tuyên thuyết hai sự thật: Tục đế và chân đế, không tìm thấy sự thật thứ ba. Lời nói quy ước là sự thật, do sự công nhận của thế gian; lời nói chân đế là sự thật, là đặc tính chân thật của các pháp.”

Puññaṃ ce saṅkhāranti terasacetanābhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ. Abhisaṅkharotīti karoti. Puññūpagaṃ hoti viññāṇanti kammaviññāṇaṃ kammapuññena upagataṃ sampayuttaṃ hoti, vipākaviññāṇaṃ vipākapuññena. Apuññaṃ ce saṅkhāranti dvādasacetanābhedaṃ apuññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. Āneñjaṃ ce saṅkhāranti catucetanābhedaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ. Āneñjūpagaṃ hoti viññāṇanti kammāneñjena kammaviññāṇaṃ, vipākāneñjena vipākaviññāṇaṃ upagataṃ hoti. Ettha ca tividhassa kammābhisaṅkhārassa gahitattā dvādasapadiko paccayākāro gahitova hoti. Ettāvatā vaṭṭaṃ dassitaṃ.

‘Nếu là hành phước’ là phước hành có mười ba loại tư. ‘Abhisaṅkharoti’ nghĩa là làm, tạo tác. ‘Thức đi đến phước’ nghĩa là nghiệp thức đi đến, tương ưng với nghiệp phước; quả thức (đi đến, tương ưng) với quả phước. ‘Nếu là hành phi phước’ là tạo tác phi phước hành có mười hai loại tư. ‘Nếu là hành bất động’ là bất động hành có bốn loại tư. ‘Thức đi đến bất động’ nghĩa là nghiệp thức đi đến với nghiệp bất động, quả thức đi đến với quả bất động. Và ở đây, do ba loại nghiệp hành đã được đề cập, nên lý duyên khởi có mười hai chi phần được xem như đã được đề cập. Cho đến đây, luân hồi đã được chỉ ra.

Idāni vivaṭṭaṃ dassento yato kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha avijjāti catūsu saccesu aññāṇaṃ. Vijjāti arahattamaggañāṇaṃ. Ettha ca paṭhamameva avijjāya pahīnāya vijjā uppajjati. Yathā pana caturaṅgepi tame rattiṃ padīpujjalena andhakāro pahīyati, evaṃ vijjuppādā avijjāya pahānaṃ veditabbaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti loke kiñci dhammaṃ na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti anupādiyanto agaṇhanto neva taṇhāparitassanāya, na bhayaparitassanāya paritassati, na taṇhāyati na bhāyatīti attho. Paccattaññevāti sayameva attanāva parinibbāyati, na aññassa ānubhāvena.

Bây giờ, để chỉ ra sự thoát khỏi luân hồi, Ngài nói câu bắt đầu bằng: ‘yato kho, bhikkhave’. Trong đó, ‘vô minh’ là sự không biết về bốn sự thật. ‘Minh’ là trí tuệ A-la-hán đạo. Và ở đây, minh phát sinh ngay khi vô minh được đoạn trừ. Cần phải hiểu rằng sự đoạn trừ vô minh do sự phát sinh của minh cũng giống như bóng tối bị xua tan bởi ánh sáng của ngọn đèn ngay trong đêm tối dày đặc. ‘Không chấp thủ bất cứ gì trên đời’ nghĩa là không nắm giữ, không chấp lầm bất cứ pháp nào trên đời. ‘Không chấp thủ nên không lo sợ’ nghĩa là: do không chấp thủ, không nắm giữ, vị ấy không lo sợ bởi sự lo sợ của ái dục, không lo sợ bởi sự lo sợ của sợ hãi; nghĩa là không tham ái, không sợ hãi. ‘Paccattaññeva’ nghĩa là tự mình, do chính mình mà tịch diệt Niết-bàn, không phải do năng lực của người khác.

So [Pg.73] sukhaṃ ce vedananti idaṃ kasmā ārabhi? Khīṇāsavassa paccavekkhaṇañāṇaṃ dassetvā satatavihāraṃ dassetuṃ ārabhi. Anajjhositāti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā agahitā. Atha dukkhavedanā kasmā vuttā, kiṃ tampi abhinandanto atthīti? Āma atthi. Sukhaṃ abhinandantoyeva hi dukkhaṃ abhinandati nāma dukkhaṃ patvā sukhaṃ patthanato sukhassa ca vipariṇāmadukkhatoti. Kāyapariyantikanti kāyaparicchinnaṃ, yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavattaṃ pañcadvārikavedananti attho. Jīvitapariyantikanti jīvitaparicchinnaṃ. Yāva jīvitaṃ pavattati, tāva pavattaṃ manodvārikavedananti attho.

Câu ‘vị ấy cảm thọ lạc thọ’ này được bắt đầu vì sao? (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu (câu này) để trình bày về thường trú sau khi đã trình bày về trí tuệ quán xét của bậc lậu tận. (Không tham đắm) có nghĩa là không bị tham ái nuốt chửng, chi phối, và nắm giữ. Lại nữa, vì sao khổ thọ được nói đến, phải chăng cũng có người hoan hỷ với thọ ấy? Vâng, có. Thật vậy, chính người hoan hỷ với lạc thọ được gọi là hoan hỷ với khổ thọ, vì khi gặp khổ liền mong cầu lạc, và vì lạc có cái khổ do biến hoại. ‘Có thân làm giới hạn’ có nghĩa là được giới hạn bởi thân; nghĩa là thọ ở năm môn tồn tại chừng nào thân năm môn còn tồn tại. ‘Có mạng làm giới hạn’ có nghĩa là được giới hạn bởi mạng sống; nghĩa là thọ ở ý môn tồn tại chừng nào mạng sống còn tồn tại.

Tattha pañcadvārikavedanā pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhati, manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhati. Sā hi paṭisandhikkhaṇe vatthurūpasmiṃyeva patiṭṭhāti. Pañcadvārikā pavatte pañcadvāravasena pavattamānā paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanadussanamuyhanavasena adhimattā balavatī hoti, paṇṇāsavassakāle ṭhitā hoti, saṭṭhivassakālato paṭṭhāya parihāyamānā asītinavutivassakāle mandā hoti. Tadā hi sattā ‘‘cirarattaṃ ekato nisīdimhā nipajjimhā’’ti vadantepi ‘‘na sañjānāmā’’ti vadanti. Adhimattānipi rūpādiārammaṇāni ‘‘na passāma na suṇāma’’, ‘‘sugandhaṃ duggandhaṃ vā sāduṃ asāduṃ vā thaddhaṃ mudukanti vā na jānāmā’’ti vadanti. Iti nesaṃ pañcadvārikavedanā bhaggā hoti, manodvārikāva pavattati. Sāpi anupubbena parihāyamānā maraṇasamaye hadayakoṭiṃyeva nissāya pavattati. Yāva panesā pavattati, tāva satto jīvatīti vuccati. Yadā nappavattati, tadā mato niruddhoti vuccati.

Trong đó, thọ ở năm môn sanh khởi sau nhưng diệt trước, thọ ở ý môn sanh khởi trước nhưng diệt sau. Thật vậy, thọ ấy (thọ ở ý môn) trong sát-na tục sinh chỉ an trú nơi sắc vật chất (ý vật). Thọ ở năm môn, trong thời bình nhật, diễn tiến theo đường lối của năm môn, vào tuổi đầu tiên, lúc hai mươi tuổi, trở nên cực mạnh và mãnh liệt do bởi tham, sân, và si; lúc năm mươi tuổi thì nó ổn định; bắt đầu từ lúc sáu mươi tuổi, nó suy giảm dần, và vào lúc tám mươi, chín mươi tuổi thì nó trở nên yếu ớt. Thật vậy, vào lúc ấy, các chúng sanh dù nói rằng: ‘Chúng ta đã cùng ngồi, cùng nằm với nhau trong một thời gian dài,’ họ vẫn nói: ‘Chúng tôi không nhận ra.’ Đối với các đối tượng sắc v.v... dù là rất rõ ràng, họ vẫn nói: ‘Chúng tôi không thấy, không nghe,’ ‘chúng tôi không biết mùi thơm hay mùi hôi, vị ngon hay vị dở, vật cứng hay vật mềm.’ Như vậy, thọ ở năm môn của họ đã bị suy tàn, chỉ có thọ ở ý môn là còn tồn tại. Thọ ấy cũng tuần tự suy giảm, vào lúc lâm chung, nó tồn tại chỉ nương vào phần cuối của ý vật. Chừng nào thọ này còn tồn tại, chừng đó chúng sanh được gọi là còn sống. Khi nó không còn tồn tại, bấy giờ được gọi là đã chết, đã chấm dứt.

Svāyamattho vāpiyā dīpetabbo –

Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng (ví dụ về) hồ chứa nước –

Yathā hi puriso pañcaudakamaggasampannaṃ vāpiṃ kareyya, paṭhamaṃ deve vuṭṭhe pañcahi udakamaggehi udakaṃ pavisitvā antovāpiyaṃ āvāṭe pūreyya, punappunaṃ deve vassante udakamagge pūretvā gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ottharitvā udakaṃ tiṭṭheyya tato tato vissandamānaṃ, atha niddhamanatumbe vivaritvā khettesu kamme kariyamāne udakaṃ nikkhamantaṃ, sassapākakāle (udakaṃ nikkhamantaṃ,) udakaṃ parihīnaṃ ‘‘macche gaṇhāmā’’ti vattabbataṃ āpajjeyya, tato [Pg.74] katipāhena āvāṭesuyeva udakaṃ saṇṭhaheyya. Yāva pana taṃ āvāṭesu hoti, tāva ‘‘mahāvāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti saṅkhaṃ gacchati. Yadā pana tattha chijjati, tadā ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ natthī’’ti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

Ví như một người làm một hồ chứa nước có năm con kênh dẫn nước vào. Khi trời mưa lần đầu, nước theo năm con kênh chảy vào làm đầy các chỗ trũng trong lòng hồ. Khi trời mưa liên tục, nước làm đầy các con kênh rồi tràn ra một vùng rộng khoảng một gāvuta hay nửa yojana, và nước đứng yên, chảy tràn ra từ khắp nơi. Rồi khi các cống xả được mở ra để canh tác trên các cánh đồng, nước sẽ chảy ra. Vào mùa lúa chín, nước đã cạn, người ta có thể nói rằng: ‘Chúng ta hãy đi bắt cá.’ Sau đó vài ngày, nước sẽ chỉ còn lại trong các chỗ trũng. Nhưng chừng nào nước còn trong các chỗ trũng, chừng đó hồ vẫn được gọi là ‘hồ lớn có nước.’ Nhưng khi nước ở đó cạn kiệt, bấy giờ người ta nói: ‘Trong hồ không còn nước.’ Sự tương ứng này nên được hiểu như vậy.

Paṭhamaṃ deve vassante pañcahi maggehi udake pavisante āvāṭānaṃ pūraṇakālo viya hi paṭhamameva paṭisandhikkhaṇe manodvārikavedanāya vatthurūpe patiṭṭhitakālo, punappunaṃ deve vassante pañcannaṃ maggānaṃ pūritakālo viya pavatte pañcadvārikavedanāya pavattikālo, gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ajjhottharaṇaṃ viya paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanādivasena tassā adhimattabalavabhāvo, yāva vāpito udakaṃ na niggacchati, tāva pūrāya vāpiyā ṭhitakālo viya paññāsavassakāle tassā ṭhitakālo, niddhamanatumbesu vivaṭesu kammante kariyamāne udakassa nikkhamanakālo viya saṭṭhivassakālato paṭṭhāya tassā parihāni, udake bhaṭṭhe udakamaggesu parittodakassa ṭhitakālo viya asītinavutivassakāle pañcadvārikavedanāya mandakālo, āvāṭesuyeva udakassa patiṭṭhānakālo viya hadayavatthukoṭiṃ nissāya manodvārikavedanāya pavattikālo, āvāṭesu parittepi udake sati ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti vattabbakālo viya yāva sā pavattati, tāva ‘‘satto jīvatī’’ti vuccati. Yathā pana āvāṭesu udake chinne ‘‘natthi vāpiyaṃ udaka’’nti vuccati, evaṃ manodvārikavedanāya appavattamānāya ‘‘satto mato’’ti vuccati. Imaṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno’’ti.

Thật vậy, cũng như lúc trời mưa lần đầu, nước theo năm con kênh chảy vào làm đầy các chỗ trũng, đó là thời điểm thọ ở ý môn an trú nơi sắc ý vật ngay trong sát-na tục sinh đầu tiên. Cũng như lúc trời mưa liên tục làm đầy năm con kênh, đó là thời điểm thọ ở năm môn khởi lên trong thời bình nhật. Cũng như nước tràn ra một vùng rộng khoảng một gāvuta hay nửa yojana, đó là trạng thái cực mạnh và mãnh liệt của thọ ấy do bởi tham v.v... vào tuổi đầu tiên, lúc hai mươi tuổi. Cũng như lúc hồ chứa đầy nước đứng yên chừng nào nước chưa chảy ra, đó là thời điểm ổn định của thọ ấy vào lúc năm mươi tuổi. Cũng như lúc nước chảy ra khi các cống xả được mở để canh tác, đó là sự suy giảm của thọ ấy bắt đầu từ lúc sáu mươi tuổi. Cũng như lúc chỉ còn ít nước trong các con kênh khi nước đã rút đi, đó là thời điểm yếu ớt của thọ ở năm môn vào lúc tám mươi, chín mươi tuổi. Cũng như lúc nước chỉ còn lại trong các chỗ trũng, đó là thời điểm thọ ở ý môn khởi lên nương vào phần cuối của sắc ý vật. Cũng như lúc người ta có thể nói ‘trong hồ vẫn còn nước’ khi vẫn còn một ít nước trong các chỗ trũng, tương tự, chừng nào thọ ấy (thọ ở ý môn) còn tồn tại, chừng đó chúng sanh được gọi là ‘còn sống.’ Và cũng như khi nước trong các chỗ trũng đã cạn, người ta nói ‘trong hồ không còn nước,’ tương tự, khi thọ ở ý môn không còn khởi lên, chúng sanh được gọi là ‘đã chết.’ Chính liên quan đến thọ này mà (Đức Phật) đã nói: ‘đang cảm thọ một cảm thọ có mạng sống làm giới hạn.’

Kāyassa bhedāti kāyassa bhedena. Jīvitapariyādānā uddhanti jīvitakkhayato uddhaṃ. Idhevāti paṭisandhivasena parato agantvā idheva. Sītībhavissantīti pavattivipphandadaratharahitāni sītāni appavattanadhammāni bhavissanti. Sarīrānīti dhātusarīrāni. Avasissantīti avasiṭṭhāni bhavissanti.

‘Sau khi thân hoại’ có nghĩa là do thân hoại. ‘Sau khi mạng chung’ có nghĩa là sau khi mạng sống chấm dứt. ‘Ngay tại đây’ có nghĩa là không đi đến thế giới khác qua sự tái sanh, mà ngay tại đây. ‘Sẽ trở nên nguội lạnh’ có nghĩa là sẽ trở nên vắng lặng, không còn sự diễn tiến, rung động, và phiền muộn, có pháp tánh là không diễn tiến. ‘Xá-lợi’ có nghĩa là xá-lợi thuộc về các giới (di cốt). ‘Sẽ còn lại’ có nghĩa là sẽ được lưu lại.

Kumbhakārapākāti kumbhakārassa bhājanapacanaṭṭhānato. Paṭisisseyyāti ṭhapeyya. Kapallānīti saha mukhavaṭṭiyā ekābaddhāni kumbhakapallāni. Avasisseyyunti [Pg.75] tiṭṭheyyuṃ. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – ādittakumbhakārapāko viya hi tayo bhavā daṭṭhabbā, kumbhakāro viya yogāvacaro, pākato kumbhakārabhājanānaṃ nīharaṇadaṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ, samo bhūmibhāgo viya asaṅkhataṃ nibbānatalaṃ, daṇḍakena uṇhakumbhaṃ ākaḍḍhitvā same bhūmibhāge kumbhassa ṭhapitakālo viya āraddhavipassakassa rūpasattakaṃ arūpasattakaṃ vipassantassa kammaṭṭhāne ca paguṇe vibhūte upaṭṭhahamāne tathārūpaṃ utusappāyādiṃ labhitvā ekāsane nisinnassa vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggaphalaṃ arahattaṃ patvā catūhi apāyehi attabhāvaṃ uddharitvā phalasamāpattivasena asaṅkhate nibbānatale ṭhitakālo daṭṭhabbo. Khīṇāsavo pana uṇhakumbho viya arahattappattadivaseyeva na parinibbāti, sāsanappaveṇiṃ pana ghaṭayamāno paṇṇāsasaṭṭhivassāni ṭhatvā carimakacittappattiyā upādiṇṇakakkhandhabhedā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāti. Athassa kumbhassa viya kapallāni anupādiṇṇakasarīrāneva avasissantīti. Sarīrāni avasissantīti pajānātīti idaṃ pana khīṇāsavassa anuyogāropanatthaṃ vuttaṃ.

Kumbhakārapākāti có nghĩa là từ nơi nung đồ gốm của người thợ gốm. Paṭisisseyyāti có nghĩa là nên đặt. Kapallānīti có nghĩa là những mảnh vỡ của bình gốm được kết dính lại với nhau cùng với miệng bình. Avasisseyyunti có nghĩa là sẽ còn lại. Evameva khoti, ở đây, đây là sự so sánh ví dụ: Ba cõi hữu nên được xem như lò nung đang cháy rực, hành giả nên được xem như người thợ gốm, A-la-hán đạo trí nên được xem như cây sào để lấy đồ gốm ra khỏi lò nung, nền tảng Niết-bàn vô vi nên được xem như mặt đất bằng phẳng. Thời điểm đứng vững trên nền tảng Niết-bàn vô vi bằng năng lực của quả định, sau khi đã nhấc bổng tự thể ra khỏi bốn đường ác, đạt đến A-la-hán quả là quả tối thượng, sau khi đã phát triển tuệ quán trong lúc ngồi ở một chỗ, sau khi đã có được thời tiết thích hợp v.v... như thế ấy khi đề mục thiền trở nên thuần thục, rõ ràng và hiện khởi đối với vị đã nỗ lực tu tập minh sát quán xét bảy pháp sắc và bảy pháp phi sắc, nên được xem như thời điểm đặt cái bình trên mặt đất bằng phẳng sau khi đã dùng cây sào kéo cái bình nóng ra. Tuy nhiên, vị lậu tận không nhập diệt ngay trong ngày đắc A-la-hán như cái bình nóng, nhưng sau khi duy trì dòng dõi giáo pháp và sống năm mươi, sáu mươi năm, vị ấy nhập diệt với vô dư y Niết-bàn giới do sự tan rã của các uẩn do nghiệp tạo khi đạt đến tâm cuối cùng. Khi ấy, chỉ có xá-lợi không do nghiệp tạo của vị ấy là còn lại, giống như những mảnh vỡ của cái bình. Còn câu "vị ấy biết rằng: ‘Các xá-lợi sẽ còn lại’" này được nói ra nhằm mục đích gán ghép sự truy vấn cho vị lậu tận.

Viññāṇaṃ paññāyethāti paṭisandhiviññāṇaṃ paññāyetha. Sādhu sādhūti therānaṃ byākaraṇaṃ sampahaṃsati. Evametanti yadetaṃ tividhe abhisaṅkhāre asati paṭisandhiviññāṇassa appaññāṇantiādi, evameva etaṃ. Adhimuccathāti sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ adhimokkhaṃ paṭilabhatha. Esevanto dukkhassāti ayameva vaṭṭadukkhassa anto ayaṃ paricchedo, yadidaṃ nibbānanti. Paṭhamaṃ.

Viññāṇaṃ paññāyethāti có nghĩa là thức tái sanh có thể được biết đến. Sādhu sādhūti, Ngài tán thưởng câu trả lời của các vị trưởng lão. Evametanti, điều đã được nói rằng khi không có ba loại hành, thì không có sự biểu hiện của thức tái sanh, v.v..., điều đó đúng là như vậy. Adhimuccathāti có nghĩa là hãy đạt được sự quyết đoán được gọi là sự xác quyết. Esevanto dukkhassāti có nghĩa là chính Niết-bàn này là sự kết thúc, là sự đoạn tận của khổ luân hồi. (Kinh) thứ nhất.

2. Upādānasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Thủ

52. Dutiye upādāniyesūti catunnaṃ upādānānaṃ paccayesu tebhūmakadhammesu. Assādānupassinoti assādaṃ anupassantassa. Tatrāti tasmiṃ aggikkhandhe. Tadāhāroti taṃpaccayo. Tadupādānoti tasseva vevacanaṃ. Evameva khoti ettha aggikkhandho viya hi tayo bhavā, tebhūmakavaṭṭantipi etadeva, aggijaggakapuriso viya vaṭṭanissito bālaputhujjano, sukkhatiṇagomayādipakkhipanaṃ viya assādānupassino puthujjanassa [Pg.76] taṇhādivasena chahi dvārehi kusalākusalakammakaraṇaṃ. Tiṇagomayādīsu khīṇesu punappunaṃ tesaṃ pakkhipanena aggikkhandhassa vaḍḍhanaṃ viya bālaputhujjanassa uṭṭhāya samuṭṭhāya yathāvuttakammāyūhanena aparāparaṃ vaṭṭadukkhanibbattanaṃ.

52. Trong kinh thứ hai, upādāniyesūti có nghĩa là trong các pháp tam giới là nhân duyên của bốn loại thủ. Assādānupassinoti có nghĩa là của người thường xuyên quán xét vị ngọt. Tatrāti có nghĩa là trong đống lửa đó. Tadāhāroti có nghĩa là có đó làm nhân duyên. Tadupādānoti là một từ đồng nghĩa của chính từ đó. Evameva khoti, ở đây, ba cõi hữu nên được xem như đống lửa lớn, vòng luân hồi trong ba cõi cũng chính là điều đó; kẻ phàm phu ngu si nương tựa vào vòng luân hồi nên được xem như người chăm sóc lửa; việc làm các nghiệp thiện và bất thiện qua sáu cửa do năng lực của ái dục v.v... của kẻ phàm phu thường thấy vị ngọt nên được xem như việc ném vào cỏ khô, phân bò khô v.v... Sự phát sinh của khổ luân hồi hết lần này đến lần khác do sự nỗ lực tạo tác các nghiệp đã nói một cách gắng sức của kẻ phàm phu ngu si nên được xem như sự lớn mạnh của đống lửa lớn do việc ném vào chúng hết lần này đến lần khác khi cỏ khô, phân bò khô v.v... đã cạn kiệt.

Na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyyāti tañhi koci atthakāmo evaṃ vadeyya – ‘‘bho kasmā uṭṭhāya samuṭṭhāya kalāpe bandhitvā sukkhatiṇakaṭṭhānaṃ pacchiyañca pūretvā sukkhagomayāni pakkhipanto etaṃ aggiṃ jālesi? Api nu te atthi itonidānaṃ kāci vaḍḍhīti? Vaṃsāgatametaṃ bho amhākaṃ, itonidānaṃ pana me avaḍḍhiyeva, kuto vaḍḍhi? Ahañhi imaṃ aggiṃ jagganto neva nhāyituṃ na bhuñjituṃ na nipajjituṃ labhāmīti. Tena hi bho kiṃ te iminā niratthakena aggijālanena? Ehi tvaṃ etāni ābhatāni tiṇādīni ettha nikkhipa, tāni sayameva jhāyissanti, tvaṃ pana asukasmiṃ ṭhāne sītodakā pokkharaṇī atthi, tattha nhatvā, mālāgandhavilepanehi attānaṃ maṇḍetvā sunivattho supārutova pādukāhi nagaraṃ pavisitvā pāsādavaramāruyha vātapānaṃ vivaritvā mahāvīthiyaṃ virocamāno nisīda ekaggo sukhasamappito hutvā, tattha te nisinnassa tiṇādīnaṃ khayena sayameva ayaṃ aggi appaṇṇattibhāvaṃ gamissatī’’ti. So tathā kareyya. Tatheva ca tattha nisinnassa so aggi upādānakkhayena appaṇṇattibhāvaṃ gaccheyya. Idaṃ sandhāyetaṃ ‘‘na kālena kāla’’ntiādi vuttaṃ.

Na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyyāti, một người nào đó muốn lợi ích có thể nói với người ấy như vầy: “Này bạn, tại sao bạn lại gắng sức bó cỏ khô và củi lại thành bó, đổ đầy giỏ và ném phân bò khô vào để đốt ngọn lửa này? Bạn có được lợi ích nào từ việc này không?” “Này bạn, đây là truyền thống gia đình của chúng tôi. Nhưng từ việc này, tôi chỉ có sự không tăng trưởng, làm sao có sự tăng trưởng? Vì tôi chăm sóc ngọn lửa này nên không thể tắm, không thể ăn, không thể ngủ.” “Vậy thì, này bạn, bạn được gì với việc đốt lửa vô ích này? Hãy đến đây, bạn hãy vứt cỏ khô v.v... mà bạn đã mang đến vào đây, chúng sẽ tự cháy. Còn bạn, ở nơi kia có một hồ sen nước mát, hãy tắm ở đó, trang điểm bản thân bằng vòng hoa, hương thơm và thuốc thoa, mặc y phục chỉnh tề, đi dép vào thành phố, leo lên một cung điện lộng lẫy, mở cửa sổ, và ngồi tỏa sáng trên con đường lớn, với tâm chuyên nhất và tràn đầy hạnh phúc. Khi bạn ngồi ở đó, do sự cạn kiệt của cỏ khô v.v..., ngọn lửa này sẽ tự nó đi đến trạng thái không còn được gọi là đống lửa.” Người đó nên làm như vậy. Và cũng như vậy, khi người đó ngồi ở đó, ngọn lửa đó do sự cạn kiệt của nhiên liệu sẽ đi đến trạng thái không còn được gọi là đống lửa. Nhắm đến điều này, câu “không nên thỉnh thoảng...” v.v... đã được nói ra.

Evameva khoti ettha pana idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cattālīsāya kaṭṭhavāhānaṃ jalamāno mahāaggikkhandho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ daṭṭhabbaṃ, aggijagganakapuriso viya vaṭṭasannissitako yogāvacaro, atthakāmo puriso viya sammāsambuddho, tena purisena tassa dinnaovādo viya tathāgatena ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, tebhūmakadhammesu nibbinda, evaṃ vaṭṭadukkhā muccissasī’’ti tassa tebhūmakadhammesu kammaṭṭhānassa kathitakālo, tassa purisassa yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā pāsāde nisinnakālo viya yogino [Pg.77] sugatovādaṃ sampaṭicchitvā suññāgāraṃ paviṭṭhassa tebhūmakadhammesu vipassanaṃ paṭṭhapetvā anukkamena yathānurūpaṃ āhārasappāyādiṃ labhitvā, ekāsane nisinnassa aggaphale patiṭṭhitakālo, tassa nhānavilepanādīhi sudhotamaṇḍitakāyattā tasmiṃ nisinnassa ekaggasukhasamappitakālo viya yogino ariyamaggapokkharaṇiyaṃ maggañāṇodakena sunhātasudhotakilesamalassa hirottappasāṭake nivāsetvā sīlavilepanānulittassa arahattamaṇḍanena attabhāvaṃ maṇḍetvā vimuttipupphadāmaṃ piḷandhitvā iddhipādapādukā āruyha nibbānanagaraṃ pavisitvā dhammapāsādaṃ āruyha satipaṭṭhānamahāvīthiyaṃ virocamānassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā nisinnakālo. Tassa pana purisassa tasmiṃ nisinnassa tiṇādīnaṃ khayena aggikkhandhassa appaṇṇattigamanakālo viya khīṇāsavassa yāvatāyukaṃ ṭhatvā upādiṇṇakakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa mahāvaṭṭavūpasamo daṭṭhabbo. Dutiyaṃ.

Cũng vậy, ở đây, sự đối chiếu ví dụ này cần được hiểu như sau: Quả vậy, luân hồi trong ba cõi nên được xem như đống lửa lớn đang cháy từ bốn mươi xe củi; vị hành giả nương tựa vào luân hồi nên được xem như người chăm sóc lửa; bậc Chánh Đẳng Giác nên được xem như người mong cầu lợi ích; thời điểm Như Lai thuyết giảng đề mục thiền về các pháp trong ba cõi cho vị ấy rằng: ‘Này Tỳ khưu, hãy đến đây, hãy nhàm chán các pháp trong ba cõi, như vậy ngươi sẽ giải thoát khỏi khổ luân hồi,’ nên được xem như lời giáo huấn được ban cho bởi người kia; thời điểm vị hành giả an trú trong thánh quả cao nhất, sau khi đã tiếp nhận lời dạy của bậc Thiện Thệ, đi vào nơi thanh vắng, thiết lập pháp quán về các pháp trong ba cõi, tuần tự nhận được các vật thích hợp như thực phẩm v.v... đúng theo cách thức, và ngồi trên một chỗ ngồi, nên được xem như thời điểm người kia ngồi trong lâu đài sau khi đã thực hành theo như lời chỉ dạy; thời điểm vị hành giả ngồi sau khi đã gội sạch và rửa sạch cấu uế phiền não bằng nước trí tuệ đạo trong hồ thánh đạo, mặc vào tấm y tàm quý, thoa xức hương giới hạnh, trang điểm tự thân bằng trang sức A-la-hán, đeo vòng hoa giải thoát, mang đôi giày thần thông túc, đi vào thành phố Niết-bàn, đi lên lâu đài Chánh pháp, đang rực rỡ trên đại lộ niệm xứ, và đạt đến thiền quả lấy Niết-bàn làm đối tượng, nên được xem như thời điểm người kia ngồi trong đó, được trang bị với sự an lạc của nhất tâm do thân thể đã được tắm rửa sạch sẽ và trang điểm bằng việc tắm, thoa hương v.v... Còn sự dập tắt hoàn toàn vòng luân hồi vĩ đại của bậc lậu tận, sau khi đã sống cho đến hết tuổi thọ và đã nhập vô dư y Niết-bàn do sự tan rã của các uẩn được chấp thủ, nên được xem như thời điểm đống lửa đi đến chỗ không còn khái niệm do sự cạn kiệt của cỏ v.v... khi người kia đang ngồi trong đó. (Kinh) thứ hai.

3. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Kiết Sử

53. Tatiye saṃyojaniyesūti dasannaṃ saṃyojanānaṃ paccayesu. Jhāyeyyāti jaleyya. Telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyyāti dīpapaṭijagganatthaṃ telabhājanañca mahantañca vaṭṭikapālaṃ gahetvā samīpe niccaṃ ṭhitova tele khīṇe telaṃ āsiñceyya, vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya. Sesamettha saddhiṃ opammasaṃsandanena purimanayeneva veditabbaṃ. Tatiyaṃ.

53. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) saṃyojaniyesu có nghĩa là trong các duyên của mười kiết sử. Jhāyeyya có nghĩa là cháy. (Cụm từ) telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya có nghĩa là: để chăm sóc ngọn đèn, sau khi lấy bình dầu và một cái đĩa đựng tim đèn lớn, đứng thường trực gần đó, khi dầu cạn thì nên châm dầu, khi tim đèn cháy hết thì nên đưa tim đèn vào. Phần còn lại ở đây, cùng với sự đối chiếu ví dụ, nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. (Kinh) thứ ba.

4. Dutiyasaṃyojanasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Kiết Sử thứ hai

54. Catutthe upamaṃ paṭhamaṃ katvā pacchā attho vutto. Sesaṃ tādisameva. Catutthaṃ.

54. Trong kinh thứ tư, ví dụ được đưa ra trước, sau đó ý nghĩa mới được nói đến. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. (Kinh) thứ tư.

5. Mahārukkhasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Cây Lớn

55. Pañcame uddhaṃ ojaṃ abhiharantīti pathavīrasañca āporasañca upari āropenti. Ojāya āropitattā hatthasatubbedhassa rukkhassa aṅkuraggesu bindubindūni viya hutvā sineho tiṭṭhati. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ [Pg.78] – mahārukkho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ, mūlāni viya āyatanāni, mūlehi ojāya ārohanaṃ viya chahi dvārehi kammārohanaṃ, ojāya abhiruḷhattā mahārukkhassa yāvakappaṭṭhānaṃ viya vaṭṭanissitabālaputhujjanassa chahi dvārehi kammaṃ āyūhantassa aparāparaṃ vaṭṭassa vaḍḍhanavasena dīgharattaṃ ṭhānaṃ.

55. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) uddhaṃ ojaṃ abhiharanti có nghĩa là chúng đưa địa vị và thủy vị lên trên. Do dưỡng chất được đưa lên, nhựa cây tồn tại giống như những giọt nhỏ ở đầu chồi của cây cao một trăm cubit. Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Quả vậy, luân hồi trong ba cõi giống như cây lớn; các xứ giống như rễ cây; sự phát sinh của nghiệp qua sáu căn giống như sự đi lên của dưỡng chất qua rễ cây; sự tồn tại lâu dài của kẻ phàm phu ngu si nương tựa vào luân hồi, do sự gia tăng của luân hồi nối tiếp nhau khi tạo nghiệp qua sáu căn, giống như sự tồn tại đến hết kiếp của cây lớn do dưỡng chất đã được đưa lên.

Kuddālapiṭakanti kuddālañceva pacchibhājanañca. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyyāti khuddakamahantāni khaṇḍākhaṇḍāni karonto chindeyya. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – idhāpi hi mahārukkho viya tebhūmakavaṭṭaṃ, rukkhaṃ nāsetukāmo puriso viya yogāvacaro, kuddālo viya ñāṇaṃ, pacchi viya samādhi, rukkhacchedanapharasu viya ñāṇaṃ, rukkhassa mūle chinnakālo viya yogino ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ gahetvā manasikarontassa paññā, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindanakālo viya saṅkhepato catunnaṃ mahābhūtānaṃ manasikāro, phālanaṃ viya dvecattālīsāya koṭṭhāsesu vitthāramanasikāro, sakalikaṃ sakalikaṃ karaṇakālo viya upādārūpassa ceva rūpakkhandhārammaṇassa viññāṇassa cāti imesaṃ vasena nāmarūpapariggaho, mūlānaṃ upacchedanaṃ viya tasseva nāmarūpassa paccayapariyesanaṃ, vātātape visosetvā agginā ḍahanakālo viya anupubbena vipassanaṃ vaḍḍhetvā aññataraṃ sappāyaṃ labhitvā kammaṭṭhāne vibhūte upaṭṭhahamāne ekapallaṅke nisinnassa samaṇadhammaṃ karontassa aggaphalappatti, masikaraṇaṃ viya arahattappattadivaseyeva aparinibbāyantassa yāvatāyukaṃ ṭhita kālo, mahāvāte opunanaṃ nadiyā pavāhanaṃ viya ca upādiṇṇakakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa vaṭṭavūpasamo veditabbo. Pañcamaṃ.

Kuddālapiṭakaṃ là cái cuốc và cái giỏ. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya có nghĩa là nên chặt, làm thành những mảnh nhỏ và lớn. Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Quả vậy, ở đây cũng vậy, luân hồi trong ba cõi giống như cây lớn; vị hành giả giống như người muốn phá hủy cây; trí tuệ giống như cái cuốc; định giống như cái giỏ; trí tuệ giống như cái rìu chặt cây; trí tuệ của vị hành giả đang tác ý sau khi nhận đề mục thiền từ vị thầy giống như thời điểm chặt rễ cây; sự tác ý vắn tắt về bốn đại giống như thời điểm chặt thành từng mảnh; sự tác ý chi tiết về bốn mươi hai thể trược giống như việc chẻ ra; sự liễu tri danh sắc qua các pháp này, tức là sắc y sinh và thức có sắc uẩn làm đối tượng, giống như thời điểm làm thành từng mảnh vụn; sự tìm kiếm duyên của chính danh sắc ấy giống như việc cắt đứt tận gốc rễ; sự chứng đắc thánh quả cao nhất của người đang thực hành sa-môn pháp, ngồi kiết-già, sau khi tuần tự phát triển thiền quán, nhận được một nơi thích hợp nào đó, khi đề mục thiền trở nên rõ ràng và hiện khởi, giống như thời điểm đốt bằng lửa sau khi đã phơi khô trong gió và nắng; thời gian tồn tại cho đến hết tuổi thọ của vị không nhập Niết-bàn ngay trong ngày chứng đắc A-la-hán; và sự dập tắt luân hồi của vị đã nhập vô dư y Niết-bàn do sự tan rã của các uẩn được chấp thủ nên được hiểu giống như việc tung vào trong gió lớn và trôi theo dòng sông. (Kinh) thứ năm.

6. Dutiyamahārukkhasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Cây Lớn thứ hai

56. Chaṭṭhepi upamaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā attho vutto, idameva nānattaṃ. Chaṭṭhaṃ.

56. Trong kinh thứ sáu cũng vậy, ví dụ được nói trước, sau đó ý nghĩa mới được nói đến, chỉ có sự khác biệt này mà thôi. (Kinh) thứ sáu.

7. Taruṇarukkhasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Cây Non

57-59. Sattame [Pg.79] taruṇoti ajātaphalo. Palimajjeyyāti sodheyya. Paṃsuṃ dadeyyāti thaddhapharusapaṃsuṃ haritvā mudugomayacuṇṇamissaṃ madhurapaṃsuṃ pakkhipeyya. Vuddhinti vuddhiṃ āpajjitvā pupphūpago pupphaṃ, phalūpago phalaṃ gaṇheyya. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – taruṇarukkho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ, rukkhajaggako puriso viya vaṭṭanissito puthujjano, mūlaphalasantānādīni viya tīhi dvārehi kusalākusalakammāyūhanaṃ, rukkhassa vuḍḍhiāpajjanaṃ viya puthujjanassa tīhi dvārehi kammaṃ āyūhato aparāparaṃ vaṭṭappavatti. Vivaṭṭaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva. Sattamādīni.

57-59. Trong bài kinh thứ bảy, taruṇo có nghĩa là chưa có quả. Palimajjeyyā có nghĩa là nên làm sạch. Paṃsuṃ dadeyyā có nghĩa là sau khi loại bỏ đất cứng và thô, nên bón vào loại đất tốt đã được trộn với bột phân bò mềm. Vuddhiṃ có nghĩa là sau khi đã đạt đến sự tăng trưởng, cây đến thời kỳ ra hoa thì nên hái hoa, cây đến thời kỳ ra quả thì nên hái quả. Đây là sự so sánh ví dụ ở đây: Luân hồi trong ba cõi nên được xem như cây non; phàm nhân nương tựa vào luân hồi nên được xem như người chăm sóc cây; sự tích lũy nghiệp thiện và bất thiện qua ba cửa nên được xem như rễ, quả, sự tiếp nối, v.v...; sự tiếp diễn của luân hồi hết lần này đến lần khác do phàm nhân tích lũy nghiệp qua ba cửa nên được xem như sự tăng trưởng của cây. Phần thoát ly luân hồi nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. Các bài kinh thứ tám và thứ chín chỉ có ý nghĩa rõ ràng. Các bài kinh từ thứ bảy trở đi.

10. Nidānasuttavaṇṇanā

10. Chú giải Kinh Nhân Duyên

60. Dasame kurūsu viharatīti kurūti evaṃ bahuvacanavasena laddhavohāre janapade viharati. Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamoti evaṃnāmako kurūnaṃ nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Āyasmāti piyavacanametaṃ garuvacanametaṃ. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. Ekamantaṃ nisīdīti cha nisajjadose vivajjento dakkhiṇajāṇumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā pasannalākhārasaṃ vigāhanto viya suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya rattakambalavitānamajjhaṃ pavisanto viya dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.

60. Trong bài kinh thứ mười, kurūsu viharati có nghĩa là ngài trú ở xứ sở được gọi tên theo cách dùng số nhiều là Kurū. Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo có nghĩa là có một thị trấn của người Kurū tên là Kammāsadhamma, và ý nghĩa là ngài đã lấy nơi ấy làm làng khất thực. Āyasmā là một lời nói thân ái, là một lời nói tôn kính. Ānando là tên của vị trưởng lão ấy. Ekamantaṃ nisīdi có nghĩa là, trong khi tránh sáu lỗi của việc ngồi, ở một nơi đối diện với đầu gối bên phải (của Đức Phật), bậc Trưởng lão Ānanda, vị quản kho Pháp, đã ngồi xuống, đi vào bên trong hào quang sáu màu của Đức Phật, giống như đang lặn xuống dòng nước sơn mài trong suốt, giống như đang khoác một tấm y bằng vàng, giống như đang đi vào giữa một tấm màn bằng len màu đỏ. Do đó, đã được nói rằng: “ekamantaṃ nisīdi.”

Kāya pana velāya kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṃ upasaṅkamantoti? Sāyanhavelāya paccayākārapañhaṃ pucchanakāraṇena. Taṃ divasaṃ kira ayamāyasmā kulasaṅgahatthāya gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya kammāsadhammaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde [Pg.80] sītalaṃ katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajjitvā. Atha paricchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāresi. So ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādito paṭṭhāya antaṃ, antato paṭṭhāya ādiṃ, ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ, majjhato paṭṭhāya ubho ante pāpento tikkhattuṃ dvādasapadaṃ paccayākāraṃ sammasi. Tassevaṃ sammasantassa paccayākāro vibhūto hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ paccayākāro sabbabuddhehi gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti kathito, mayhaṃ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa sato uttāno viya vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti, mayhaṃyeva nu kho esa uttānako viya upaṭṭhāti, udāhu aññesampīti attano upaṭṭhānakāraṇaṃ satthu ārocessāmī’’ti nisinnaṭṭhānato uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhaṃ pucchanakāraṇena upasaṅkamanto’’ti.

Nhưng vào lúc nào, vì lý do gì mà bậc Trưởng lão này lại đến yết kiến Đức Thế Tôn? (Ngài đến) vào buổi chiều, vì lý do muốn hỏi về vấn đề liên quan đến lý duyên khởi. Tương truyền rằng vào ngày hôm ấy, bậc Trưởng lão này, vì mục đích hỗ trợ các gia đình, đã đi khất thực ở Kammāsadhamma, giống như đang đặt một túi một ngàn (đồng tiền) ở mỗi ngưỡng cửa. Sau khi đi khất thực trở về, ngài đã thực hiện các phận sự đối với Bậc Đạo Sư, và sau khi Bậc Đạo Sư đã vào hương thất, ngài đã đảnh lễ Bậc Đạo Sư rồi đi đến nơi nghỉ ban ngày của mình. Sau khi các vị đệ tử nội trú đã thực hiện các phận sự và lui ra, ngài đã quét dọn nơi nghỉ ban ngày, trải tấm da, dùng nước từ bình nước làm mát tay chân, rồi ngồi xuống trong thế kiết-già và nhập vào Tu-đà-hoàn quả định. Sau đó, theo thời gian đã định, ngài xuất khỏi thiền định và hướng trí tuệ của mình vào lý duyên khởi. Ngài đã quán xét ba lần về lý duyên khởi có mười hai chi phần, bắt đầu từ đầu, “do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi,” cho đến cuối; từ cuối trở về đầu; từ cả hai đầu hướng vào giữa; và từ giữa hướng ra cả hai đầu. Khi ngài đang quán xét như vậy, lý duyên khởi đã trở nên rõ ràng và hiện ra với ngài như thể rất nông cạn. Bấy giờ, ngài suy nghĩ: “Lý duyên khởi này đã được tất cả các vị Phật tuyên bố là vừa sâu xa vừa có vẻ sâu xa. Nhưng đối với ta, một vị Thinh văn đang đứng trên trí tuệ cục bộ, nó lại hiện ra như thể nông cạn, trở nên rõ ràng và hiển nhiên. Phải chăng nó chỉ hiện ra như thể nông cạn đối với riêng ta, hay cũng hiện ra như vậy đối với những người khác?” (Nghĩ rằng:) “Ta sẽ trình bày với Bậc Đạo Sư về lý do nó hiện ra (như vậy) với mình,” ngài đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi, giũ tấm da, cầm lấy nó và đến yết kiến Đức Thế Tôn vào buổi chiều. Do đó, đã được nói rằng: “(Ngài đến) vào buổi chiều, vì lý do muốn hỏi về vấn đề liên quan đến lý duyên khởi.”

Yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame. Atikkamma pamāṇaṃ gambhīro, atigambhīroti attho. Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati, dissatīti attho. Ekañhi uttānameva gambhīrāvabhāsaṃ hoti pūtipaṇṇarasavasena kāḷavaṇṇaṃ purāṇaudakaṃ viya. Tañhi jāṇuppamāṇampi sataporisaṃ viya dissati. Ekaṃ gambhīraṃ uttānāvabhāsaṃ hoti maṇibhāsaṃ vippasannaudakaṃ viya. Tañhi sataporisampi jāṇuppamāṇaṃ viya khāyati. Ekaṃ uttānaṃ uttānāvabhāsaṃ hoti pātiādīsu udakaṃ viya. Ekaṃ gambhīraṃ gambhīrāvabhāsaṃ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṃ viya. Evaṃ udakameva cattāri nāmāni labhati. Paṭiccasamuppāde panetaṃ natthi. Ayañhi gambhīro ca gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṃ labhati. Evarūpo samānopi atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyati, tadidaṃ acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhanteti evaṃ attano vimhayaṃ pakāsento pañhaṃ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi.

Ở đây, trong câu yāva gambhīro, từ yāva có nghĩa là vượt quá mức độ. Vượt quá mức độ sâu, có nghĩa là rất sâu. Gambhīrāvabhāso có nghĩa là nó hiện ra, nó được thấy là sâu. Thật vậy, có loại (nước) vốn nông nhưng lại có vẻ sâu, giống như nước cũ có màu đen do nước lá cây thối rữa. Loại nước ấy, dù chỉ sâu đến đầu gối, lại trông như sâu cả trăm tầm người. Có loại (nước) sâu nhưng lại có vẻ nông, giống như nước trong vắt có màu ngọc bích. Loại nước ấy, dù sâu cả trăm tầm người, lại hiện ra như chỉ sâu đến đầu gối. Có loại (nước) nông và có vẻ nông, giống như nước trong bát, v.v... Có loại (nước) sâu và có vẻ sâu, giống như nước trong đại dương dưới chân núi Sineru. Như vậy, chỉ riêng nước đã nhận được bốn tên gọi. Nhưng điều này không có đối với lý duyên khởi. Thật vậy, nó chỉ nhận được một tên gọi duy nhất là: vừa sâu xa vừa có vẻ sâu xa. Mặc dù nó là như vậy, nhưng đối với con, nó lại hiện ra như thể rất nông cạn. Bạch Thế Tôn, điều này thật vi diệu! Bạch Thế Tôn, điều này thật hy hữu! Bằng cách này, sau khi bày tỏ sự kinh ngạc của mình và đặt câu hỏi, ngài đã ngồi im lặng.

Bhagavā [Pg.81] tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ānando bhavaggagahaṇāya hatthaṃ pasārento viya sineruṃ bhinditvā miñjaṃ nīharituṃ vāyamamāno viya vinā nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo viya pathaviṃ parivattetvā pathavojaṃ gahetuṃ vāyamamāno viya buddhavisayaṃ pañhaṃ attano uttānuttānanti vadati, handassa gambhīrabhāvaṃ ācikkhāmī’’ti cintetvā mā hevantiādimāha.

Đức Thế Tôn, sau khi nghe lời nói của ngài ấy, đã suy nghĩ: “Ānanda nói rằng vấn đề thuộc phạm vi của chư Phật đối với mình là rất nông cạn, giống như người đang vươn tay để nắm lấy cõi cao nhất của sự tồn tại, giống như người đang cố gắng tách núi Sineru để lấy lõi của nó, giống như người muốn vượt qua đại dương mà không có thuyền, giống như người đang cố gắng lật ngược trái đất để lấy tinh chất của nó. Nào, ta sẽ giải thích tính chất sâu xa của nó cho ông ấy,” rồi ngài đã nói những lời bắt đầu bằng mā hevaṃ.

Tattha mā hevanti ha-kāro nipātamattaṃ, evaṃ mā bhaṇīti attho. ‘‘Mā heva’’nti ca idaṃ vacanaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādentopi bhaṇati apasādentopi. Tattha ussādentopīti, ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati, aññesaṃ panesa uttānakoti na sallakkhetabbo, gambhīroyeva ca so gambhīrāvabhāso ca.

Ở đây, trong câu "mā hevaṃ", chữ "ha" chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là: "chớ có nói như vậy". Và lời nói "Mā hevaṃ" này, Đức Thế Tôn nói vừa để tán dương Tôn giả Ānanda, vừa để khiển trách. Trong đó, (ý nghĩa) tán dương là: "Này Ānanda, ông có trí tuệ lớn, có tri kiến trong sáng, do đó, đối với ông, pháp Duyên khởi dù sâu xa cũng hiện ra như cạn cợt. Nhưng đối với những người khác, không nên xem nó là cạn cợt. Pháp ấy thực sự sâu xa và có vẻ sâu xa."

Tattha catasso upamā vadanti – cha māse subhojanarasapuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa yuddhabhūmiṃ gacchantassa antarā mallapāsāṇaṃ dassesuṃ. So ‘‘kiṃ eta’’nti āha. Mallapāsāṇoti. Āharatha nanti. ‘‘Ukkhipituṃ na sakkomā’’ti vutte sayaṃ gantvā ‘‘kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhāna’’nti vatvā dvīhi hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāguḷe viya khipitvā agamāsi. Tattha mallassa mallapāsāṇo lahukoti na aññesampi lahukoti vattabbo. Cha māse subhojanarasapuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno āyasmā ānando. Yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko, evaṃ therassa mahāpaññatāya paṭiccasamuppādo uttānoti vattabbo, so aññesaṃ uttānoti na vattabbo.

Về điều này, có bốn ví dụ được nêu ra. Tương truyền, có một đại lực sĩ được nuôi dưỡng bằng thức ăn ngon bổ trong sáu tháng, đã luyện tập, có kinh nghiệm với đá của lực sĩ, trong lúc đi đến võ đài vào dịp lễ hội, người ta chỉ cho ông ta tảng đá của lực sĩ ở giữa đường. Ông ta hỏi: "Đây là gì?". (Họ đáp): "Đá của lực sĩ". "Hãy mang nó lại đây". Khi họ nói: "Chúng tôi không thể nhấc lên được", ông ta tự mình đi đến, nói rằng: "Chỗ nặng của tảng đá này ở đâu?", rồi dùng hai tay nhấc hai tảng đá lên, ném đi như những viên bi đồ chơi rồi ra đi. Ở đây, không thể nói rằng vì tảng đá của lực sĩ nhẹ đối với lực sĩ mà nó cũng nhẹ đối với những người khác. Thật vậy, Tôn giả Ānanda, người đã viên mãn lời nguyện trong một trăm ngàn kiếp, cũng giống như người lực sĩ được nuôi dưỡng bằng thức ăn ngon bổ trong sáu tháng. Giống như tảng đá của lực sĩ nhẹ đối với lực sĩ do sức mạnh to lớn của ông ta, cũng vậy, có thể nói rằng pháp Duyên khởi là cạn cợt đối với vị Trưởng lão do trí tuệ vĩ đại của ngài; nhưng không thể nói rằng nó cạn cợt đối với những người khác.

Mahāsamudde ca timi nāma mahāmaccho dviyojanasatiko, timiṅgalo tiyojanasatiko, timirapiṅgalo pañcayojanasatiko, ānando timinando ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā. Tattha timirapiṅgaleneva dīpenti. Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṃ cālentassa pañcayojanasate padese udakaṃ calati, tathā vāmakaṇṇaṃ, tathā naṅguṭṭhaṃ, tathā sīsaṃ. Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena [Pg.82] paharitvā sīsaṃ aparāparaṃ katvā kīḷituṃ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate ṭhāne bhājane pakkhipitvā uddhane āropitaṃ viya udakaṃ pakkuthati. Yojanasatamatte padese udakaṃ piṭṭhiṃ chādetuṃ na sakkoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīroti vadanti, kutassa gambhīratā, mayaṃ piṭṭhimattacchādanampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa timirapiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti aññesañca khuddakamacchānaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti aññesampi uttānoti na vattabbo. Supaṇṇarājā ca diyaḍḍhayojanasatiko hoti. Tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko hoti, tathā vāmapakkho, piñchavaṭṭi ca saṭṭhiyojanikā, gīvā tiṃsayojanikā, mukhaṃ navayojanaṃ, pādā dvādasayojanikā, tasmiṃ supaṇṇavātaṃ dassetuṃ āraddhe sattaṭṭhayojanasataṃ ṭhānaṃ nappahoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ ākāso anantoti vadanti, kutassa anantatā, mayaṃ pakkhavātappattharaṇokāsampi na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti aññesañca khuddakapakkhīnaṃ parittoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti aññesampi uttānoti na vattabbo.

Và trong đại dương, có loài cá lớn tên là Timi dài hai trăm do-tuần, Timiṅgala dài ba trăm do-tuần, Timirapiṅgala dài năm trăm do-tuần; còn bốn loài cá này là Ānanda, Timinanda, Ajjhāroha và Mahātimi thì dài một ngàn do-tuần. Trong đó, họ minh họa bằng loài cá Timirapiṅgala. Tương truyền, khi nó vẫy vây tai bên phải, nước trong khu vực năm trăm do-tuần bị khuấy động; cũng vậy với vây tai bên trái, cũng vậy với đuôi, cũng vậy với đầu. Hơn nữa, khi nó bắt đầu vui đùa bằng cách vẫy cả hai vây tai, đập đuôi, và lắc đầu qua lại, nước trong khu vực bảy, tám trăm do-tuần sôi lên như thể được đặt trong một cái nồi trên bếp. Nước trong khu vực khoảng một trăm do-tuần không thể che phủ được lưng của nó. Nó có thể nói rằng: "Người ta nói đại dương này sâu thẳm, nhưng sự sâu thẳm của nó ở đâu? Chúng ta còn không tìm được đủ nước để che lấp lưng mình". Ở đây, không thể nói rằng vì đại dương cạn cợt đối với con cá Timirapiṅgala có thân hình to lớn mà nó cũng cạn cợt đối với những con cá nhỏ khác; cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Và vua Supaṇṇa (Kim sí điểu) dài một trăm năm mươi do-tuần. Cánh phải của nó dài năm mươi do-tuần, cánh trái cũng vậy, đuôi dài sáu mươi do-tuần, cổ dài ba mươi do-tuần, mỏ dài chín do-tuần, chân dài mười hai do-tuần. Khi nó bắt đầu tạo ra cơn gió Supaṇṇa, một không gian bảy, tám trăm do-tuần cũng không đủ. Nó có thể nói rằng: "Người ta nói không gian này là vô tận, nhưng sự vô tận của nó ở đâu? Chúng ta còn không có đủ không gian để dang rộng cánh tạo gió". Ở đây, không thể nói rằng vì không gian là nhỏ hẹp đối với vua Supaṇṇa có thân hình to lớn mà nó cũng nhỏ hẹp đối với những loài chim nhỏ khác; cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác.

Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṃ cattāri sahassāni aṭṭha ca satāni honti. Tassa dvinnaṃ bāhānaṃ antare dvādasayojanasatikaṃ, bahalattena chayojanasatikaṃ, hatthapādatalāni tiyojanasatikāni, tathā mukhaṃ, ekaṅgulipabbaṃ paññāsayojanaṃ, tathā bhamukantaraṃ, nalāṭaṃ tiyojanasatikaṃ, sīsaṃ navayojanasatikaṃ. Tassa mahāsamuddaṃ otiṇṇassa gambhīraṃ udakaṃ jāṇuppamāṇaṃ hoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīroti vadanti. Kutassa gambhīratā? Mayaṃ jāṇuppaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti aññesañca uttānoti na vattabbo. Evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti [Pg.83] aññesampi uttānoti na vattabbo. Etamatthaṃ sandhāya bhagavā mā hevaṃ, ānanda, mā hevaṃ, ānandāti āha.

Lại nữa, vua A-tu-la Rāhu từ gót chân cho đến ngọn tóc cao bốn ngàn tám trăm do-tuần. Khoảng cách giữa hai cánh tay của vị ấy là một ngàn hai trăm do-tuần, bề dày là sáu trăm do-tuần, lòng bàn tay và bàn chân dài ba trăm do-tuần, miệng cũng vậy, một đốt ngón tay dài năm mươi do-tuần, khoảng cách giữa hai lông mày cũng vậy, trán rộng ba trăm do-tuần, đầu cao chín trăm do-tuần. Khi vị ấy lội xuống đại dương, nước sâu cũng chỉ đến đầu gối. Vị ấy có thể nói rằng: "Người ta nói đại dương này sâu thẳm. Sự sâu thẳm của nó ở đâu? Chúng ta còn không tìm được đủ nước để ngập đến đầu gối". Ở đây, không thể nói rằng vì đại dương cạn cợt đối với Rāhu có thân hình to lớn mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Nhắm đến ý nghĩa này, Đức Thế Tôn đã nói: "Chớ nói vậy, Ānanda, chớ nói vậy, Ānanda".

Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīro paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāsi. Katamehi catūhi? Pubbūpanissayasampattiyā titthavāsena sotāpannatāya bahussutabhāvenāti.

Thật vậy, đối với vị Trưởng lão, pháp Duyên khởi sâu xa đã hiện ra như cạn cợt là do bốn nguyên nhân. Bốn nguyên nhân nào? Do sự viên mãn của duyên yểm trợ trong quá khứ, do được sống gần bậc Đạo Sư, do là bậc Dự lưu, và do sự đa văn.

Ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji. Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi, ānando nāma rājā pitā, sumedhā nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyutto anukkamena sabbaññutaṃ patvā, ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā ‘‘pathaviyaṃ pādaṃ ṭhapessāmī’’ti pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā mahantaṃ padumaṃ uṭṭhāsi. Tassa dhurapattāni navutihatthāni, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, navaghaṭappamāṇā reṇu ahosi.

Nghe nói, cách đây một trăm ngàn kiếp, bậc Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện trên thế gian. Kinh thành của ngài tên là Haṃsavatī, vua cha tên là Ānanda, hoàng hậu mẹ tên là Sumedhā, và Bồ-tát tên là vương tử Uttara. Vào ngày con trai của ngài đản sanh, ngài đã thực hiện cuộc đại xuất ly, xuất gia, nỗ lực tinh tấn, và tuần tự chứng đắc Nhất thiết trí, sau khi thốt lên lời cảm hứng kệ bắt đầu bằng ‘anekajātisaṃsāraṃ,’ ngài đã trải qua bảy ngày trên bồ-đoàn, và với ý nghĩ ‘Ta sẽ đặt chân xuống đất,’ ngài đã đưa chân ra. Khi ấy, một đóa hoa sen lớn đã trồi lên, xuyên qua mặt đất. Các cánh ngoài của đóa sen ấy dài chín mươi hắc-thử, nhụy hoa dài ba mươi hắc-thử, đài sen dài mười hai hắc-thử, và phấn hoa có số lượng bằng chín ghè nước.

Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaññāsahattho ahosi, tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ, nalāṭaṃ pañcahatthaṃ, hatthapādā ekādasahatthā. Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇā reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaññāsahatthaṃ padesaṃ uggantvā okiṇṇamanosilācuṇṇaṃ viya paccokiṇṇaṃ. Tadupādāya bhagavā ‘‘padumuttaro’’tveva paññāyittha. Tassa devilo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro bhagavā pitusaṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati.

Về phần bậc Đạo Sư, ngài cao năm mươi tám hắc-thử, khoảng cách giữa hai cánh tay của ngài là mười tám hắc-thử, trán rộng năm hắc-thử, bàn tay và bàn chân dài mười một hắc-thử. Ngay khi ngài đặt bàn chân dài mười một hắc-thử lên đài sen dài mười hai hắc-thử, lượng phấn hoa bằng chín ghè nước đã tung bay lên đến một vùng cao năm mươi tám hắc-thử rồi rơi xuống phủ khắp nơi như bột hùng hoàng được rắc. Do nhân duyên ấy, Đức Thế Tôn được biết đến với danh hiệu là ‘Padumuttara’. Hai vị Thượng thủ Tinh văn của ngài là Devila và Sujāta, hai vị Thượng thủ Tinh văn Ni là Amitā và Asamā, và vị thị giả tên là Sumana. Đức Thế Tôn Padumuttara, trong khi tế độ vua cha, đã ngự tại kinh thành Haṃsavatī cùng với một trăm ngàn vị tỳ-khưu tùy tùng.

Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāma. Tassa rājā haṃsavatito vīsayojanasate bhogaṃ adāsi. So kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṃ paccanto kupito. Sumano rañño sāsanaṃ pesesi. Rājā ‘‘tvaṃ mayā, tāta, kasmā ṭhapito’’ti paṭipesesi. So core vūpasametvā ‘‘upasanto, deva, janapado’’ti rañño pesesi. Rājā tuṭṭho ‘‘sīghaṃ mama putto āgacchatū’’ti āha. Tassa [Pg.84] sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘mayhaṃ pitā tuṭṭho sace me varaṃ deti, kiṃ gaṇhāmī’’ti? Atha naṃ ekacce ‘‘hatthiṃ gaṇhatha, assaṃ gaṇhatha, janapadaṃ gaṇhatha, sattaratanāni gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Apare ‘‘tumhe pathavissarassa puttā, na tumhākaṃ dhanaṃ dullabhaṃ, laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ, tasmā deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā’’ti. So ‘‘tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā nāma, mametaṃ cittaṃ natthi, tumhehi pana uppāditaṃ, evaṃ karissāmī’’ti, gantvā pitaraṃ vanditvā pitarā āliṅgetvā, matthake cumbitvā ‘‘varaṃ te, putta, demī’’ti vutte ‘‘icchāmahaṃ, mahārāja, bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ, idaṃ me varaṃ dehī’’ti āha. Na sakkā, tāta, aññaṃ varehīti. Deva, khattiyānaṃ nāma dvekathā natthi, etameva me dehi, na mamaññena atthoti. Tāta, buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ, sace bhagavā na icchissati, mayā dinnampi kiṃ bhavissatīti? ‘‘Sādhu, deva, ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.

Vị em trai của ngài tên là vương tử Sumana. Đức vua đã ban cho vị ấy một thái ấp cách kinh thành Haṃsavatī một trăm hai mươi do-tuần. Thỉnh thoảng, vị ấy trở về yết kiến vua cha và bậc Đạo Sư. Rồi một hôm, vùng biên địa nổi loạn. Sumana đã gửi một thông điệp đến đức vua. Đức vua gửi lại lời nhắn: ‘Này con, vì lý do gì mà ta đã đặt con ở đó?’ Vị ấy dẹp yên bọn trộm cướp rồi gửi tin đến đức vua: ‘Tâu thiên tử, xứ sở đã được bình định.’ Đức vua hài lòng và phán: ‘Con trai ta hãy mau trở về.’ Vị ấy có khoảng một ngàn vị quan. Trên đường đi, vị ấy bàn bạc với họ: ‘Phụ hoàng của ta rất hài lòng. Nếu ngài ban cho ta một ân huệ, ta nên nhận lấy điều gì?’ Khi ấy, một số người nói với vị ấy: ‘Xin hãy nhận lấy voi, hãy nhận lấy ngựa, hãy nhận lấy xứ sở, hãy nhận lấy bảy báu vật.’ Những người khác nói: ‘Các ngài là con của vị chúa tể trái đất, tài sản đối với các ngài không khó tìm. Hơn nữa, dù có được tất cả những thứ này, người ta cũng phải từ bỏ mà đi; chỉ có công đức là thứ duy nhất có thể mang theo. Vì vậy, khi thiên tử ban ân huệ, xin hãy nhận lấy ân huệ được phụng sự Đức Thế Tôn Padumuttara trong ba tháng.’ Vị ấy nói: ‘Các khanh quả là thiện hữu của ta. Ta chưa từng có ý nghĩ này, chính các khanh đã làm cho nó khởi lên. Ta sẽ làm như vậy.’ Sau khi đến đảnh lễ vua cha, được vua cha ôm choàng và hôn lên đầu, và khi được phán rằng: ‘Này con, ta ban cho con một ân huệ,’ vị ấy tâu: ‘Tâu đại vương, con mong muốn làm cho cuộc đời mình không bị vô ích bằng cách phụng sự Đức Thế Tôn với bốn món vật dụng trong ba tháng. Xin hãy ban cho con ân huệ này.’ ‘Không được đâu, con trai. Hãy xin một ân huệ khác.’ ‘Tâu thiên tử, dòng dõi Sát-đế-lỵ không có hai lời. Xin hãy ban cho con chính ân huệ này, con không cần điều gì khác.’ ‘Này con, tâm của các vị Phật thật khó biết. Nếu Đức Thế Tôn không chấp thuận, thì dù ta có ban cho cũng sẽ ra sao?’ ‘Lành thay, tâu thiên tử, con sẽ đi tìm hiểu ý của Đức Thế Tôn,’ rồi vị ấy đi đến tu viện.

Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi. Te naṃ āhaṃsu – ‘‘rājaputta kasmā āgatosī’’ti? Bhagavantaṃ dassanāya, dassetha me bhagavantanti. ‘‘Na mayaṃ, rājaputta, icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti. Ko pana, bhante, labhatīti? Sumanatthero nāma rājaputtāti. So ‘‘kuhiṃ bhante thero’’ti? Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ passituṃ, dassetha me bhagavanta’’nti āha. Thero ‘‘ehi, rājaputtā’’ti taṃ gahetvā gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṃ āruhi. Atha naṃ bhagavā ‘‘sumana, kasmā āgatosī’’ti āha. Rājaputto, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgatoti. Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññapehīti. Thero āsanaṃ paññapesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi, ‘‘kadā āgatosi rājaputtā’’ti? Bhante, tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu, bhikkhū pana ‘‘na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti maṃ therassa santikaṃ pāhesuṃ, thero pana ekavacaneneva dassesi, thero, bhante, tumhākaṃ [Pg.85] sāsane vallabho maññeti. Āma, rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti. Bhante, buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabho hotīti? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā, kumārāti. Bhagavā ahampi thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā, ‘‘atthi nu kho gatena attho’’ti oloketvā ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘suññāgāre kho, rājakumāra, tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā – ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitu santikaṃ gantvā, ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite tumhe bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kāretvā vīsayojanasataṃ addhānaṃ gato. Gantvā attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanassa nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ, sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kārāpetvā pākāraparikkhepaṃ dvārakoṭṭhakañca niṭṭhāpetvā pitu santikaṃ pesesi ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.

Vào lúc ấy, sau khi hoàn tất việc thọ thực, Đức Thế Tôn đã đi vào hương thất. Vị ấy (vương tử) đi đến chỗ các vị Tỳ-khưu đang ngồi tụ họp trong nhà tròn. Các vị ấy nói với ông: "Này vương tử, vì sao ngài đến?" "Để yết kiến Đức Thế Tôn, xin các ngài cho con yết kiến Đức Thế Tôn." "Này vương tử, chúng tôi không được phép yết kiến Bậc Đạo Sư vào bất cứ lúc nào muốn." "Bạch các ngài, vậy ai được phép?" "Này vương tử, là Trưởng lão tên Sumana." Vị ấy hỏi: "Bạch các ngài, Trưởng lão ở đâu?" Sau khi hỏi chỗ ngồi của vị Trưởng lão, ông đi đến, đảnh lễ và nói: "Bạch ngài, con muốn yết kiến Đức Thế Tôn, xin ngài cho con yết kiến Đức Thế Tôn." Vị Trưởng lão nói: "Lại đây, vương tử," rồi dẫn vị ấy đến, để vị ấy đứng ở khuôn viên hương thất, rồi đi lên hương thất. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói với vị ấy: "Này Sumana, vì sao con đến?" "Bạch Thế Tôn, vương tử đến để yết kiến Ngài." "Vậy thì, này Tỳ-khưu, hãy soạn chỗ ngồi." Vị Trưởng lão đã soạn chỗ ngồi. Đức Thế Tôn ngự trên chỗ ngồi đã soạn. Vương tử đảnh lễ Đức Thế Tôn và thưa lời chào hỏi thân mật. (Đức Phật hỏi): "Này vương tử, con đến khi nào?" "Bạch Thế Tôn, khi Ngài vừa vào hương thất, các vị Tỳ-khưu nói rằng: 'Chúng tôi không được phép yết kiến Đức Thế Tôn vào bất cứ lúc nào muốn' rồi đã sai con đến chỗ vị Trưởng lão. Còn vị Trưởng lão thì chỉ với một lời nói đã cho con yết kiến. Bạch Thế Tôn, con nghĩ rằng vị Trưởng lão là người thân cận trong giáo pháp của Ngài." "Đúng vậy, này vương tử, vị Tỳ-khưu này là người thân cận trong giáo pháp của ta." "Bạch Thế Tôn, làm thế nào để trở thành người thân cận trong giáo pháp của các Đức Phật?" "Này vương tử, bằng cách bố thí, thọ trì giới và thực hành lễ Uposatha." "Bạch Đức Thế Tôn, con cũng muốn trở thành người thân cận trong Phật pháp như vị Trưởng lão, xin Ngài hãy nhận lời an cư mùa mưa ba tháng của con." Đức Thế Tôn, sau khi quán xét "Việc đi đến đó có lợi ích gì chăng?" và thấy rằng "Có lợi ích", Ngài nói: "Này vương tử, các đấng Như Lai ưa thích nơi thanh vắng." Vương tử thưa rằng: "Con đã hiểu, bạch Đức Thế Tôn, con đã hiểu, bạch Đức Thiện Thệ," rồi nói: "Bạch Thế Tôn, con sẽ đi trước để xây dựng tịnh xá. Khi con gửi tin, xin Ngài hãy cùng với một trăm ngàn Tỳ-khưu đến." Sau khi nhận được lời hứa, ông đi đến chỗ phụ vương và thưa: "Tâu phụ vương, Đức Thế Tôn đã hứa với con. Khi con gửi tin, xin phụ vương hãy thỉnh Đức Thế Tôn lên đường." Sau khi đảnh lễ phụ vương, ông ra đi, cứ mỗi do-tuần lại cho xây một tịnh xá, và đã đi một quãng đường một trăm hai mươi do-tuần. Sau khi đến thành của mình, trong khi tìm kiếm một nơi để xây tịnh xá, ông thấy khu vườn của một gia chủ tên là Sobhana, ông đã mua nó với giá một trăm ngàn, chi ra một trăm ngàn, và cho xây dựng tịnh xá. Tại đó, ông cho xây hương thất cho Đức Thế Tôn, và các cốc, hang, nhà nghỉ cho các vị Tỳ-khưu khác để ở ban đêm và ban ngày, sau khi hoàn tất tường rào bao quanh và cổng thành, ông gửi tin đến phụ vương: "Công việc của con đã hoàn tất, xin hãy thỉnh Bậc Đạo Sư lên đường."

Rājā bhagavantaṃ bhojetvā ‘‘bhagavā sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsatī’’ti. Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgacchatī’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā gandhamālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā –

Đức vua sau khi dâng bữa ăn lên Đức Thế Tôn, đã bạch rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, công việc của Sumana đã hoàn tất, ông ấy đang mong chờ Ngài đến." Đức Thế Tôn, với một trăm ngàn Tỳ-khưu tùy tùng, đã lên đường, nghỉ lại tại các tịnh xá ở mỗi do-tuần. Vương tử, khi nghe tin "Bậc Đạo Sư đang đến", đã đi ra đón một do-tuần, cúng dường bằng hương, hoa và các vật phẩm khác, rồi đưa Ngài vào tịnh xá.

‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ;

Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ paṭiggaṇha, mahāmunī’’ti. –

"Khu vườn tên Sobhana này, con đã mua với giá một trăm ngàn, xây dựng với giá một trăm ngàn; xin bậc Đại Mâu-ni hãy thọ nhận."

Vihāraṃ niyyātesi. So vassūpanāyikadivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha –‘‘satthā amhākaṃ santikaṃ dūrato āgato, buddhā ca nāma dhammagarunova, nāmisagarukā. Tasmā ahaṃ imaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva [Pg.86] vasissāmi, tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā’’ti.

Ông đã dâng cúng tịnh xá. Vào ngày nhập hạ, sau khi bố thí, ông cho gọi vợ con và các quan đại thần của mình đến và nói: "Bậc Đạo Sư đã từ xa đến chỗ chúng ta. Các Đức Phật chỉ tôn trọng Pháp, không tôn trọng vật thực. Vì vậy, trong ba tháng này, ta sẽ chỉ mặc hai tấm y, thọ trì mười giới, và sẽ sống ngay tại đây. Các ngươi hãy cúng dường đến một trăm ngàn vị A-la-hán trong suốt ba tháng theo cách thức này."

So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti, taṃ sabbaṃ disvā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero, etasseva ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhūsatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ vanditvā, ‘‘bhante, yadetaṃ mayā magge yojanantarikavihārakārāpanato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, taṃ neva sakkasampattiṃ, na mārabrahmasampattiṃ patthayantena, buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthentena kataṃ. Tasmā ahampi bhagavā anāgate sumanatthero viya ekassa buddhassa upaṭṭhāko homī’’ti pañcapatiṭṭhitena patitvā vanditvā nipanno. Bhagavā ‘‘mahantaṃ kulaputtassa cittaṃ, ijjhissati nu kho, no’’ti olokento, ‘‘anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāma buddho uppajjissati, tasseva upaṭṭhāko bhavissatī’’ti ñatvā –

Vị ấy, trong khi sống tại một nơi tương tự như nơi ở của Trưởng lão Sumana, thấy tất cả các phận sự mà vị Trưởng lão thực hành đối với Đức Thế Tôn, và suy nghĩ rằng: "Vị Trưởng lão này quả là người hoàn toàn thân cận ở địa vị này, thật thích hợp để mong cầu địa vị đặc biệt này." Khi lễ Tự tứ đến gần, ông vào làng, cúng dường đại thí trong bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, ông đặt tam y dưới chân của một trăm ngàn vị Tỳ-khưu, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn và bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, tất cả phước báu mà con đã làm, bắt đầu từ việc xây dựng các tịnh xá cách nhau mỗi do-tuần trên đường đi, con làm không phải để mong cầu tài sản của Đế Thích, cũng không phải tài sản của Ma vương hay Phạm thiên, mà con làm vì mong cầu được trở thành người thị giả của một Đức Phật. Vì vậy, bạch Đức Thế Tôn, trong tương lai, nguyện cho con được trở thành thị giả của một Đức Phật, giống như Trưởng lão Sumana." Nói xong, ông gieo mình năm vóc sát đất, đảnh lễ và nằm phủ phục. Đức Thế Tôn, trong khi quán xét: "Tâm của thiện nam tử này thật vĩ đại. Liệu nó có thành tựu hay không?", Ngài biết rằng: "Trong tương lai, một trăm ngàn kiếp nữa kể từ kiếp này, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện, và vị này sẽ trở thành thị giả của chính vị Phật đó."

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu;

Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. –

"Điều ông mong muốn, điều ông ước nguyện, mong tất cả đều được thành tựu; Mong mọi ý nguyện đều được viên mãn, như vầng trăng ngày rằm."

Āha. Kumāro sutvā ‘‘buddhā nāma advejjhakathā hontī’’ti dutiyadivaseyeva tassa bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi. So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakālepi piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.

Ngài nói. Vị vương tử nghe xong, nghĩ rằng: ‘Chư Phật được gọi là bậc không nói hai lời,’ nên ngay ngày thứ hai, ngài đã cầm lấy y bát của đức Thế Tôn ấy và đi theo sau lưng Ngài. Vị ấy, trong thời kỳ đức Phật ấy xuất hiện, đã bố thí suốt một trăm ngàn năm, sau khi sanh lên cõi trời, và cả trong thời đức Phật Kassapa, ngài đã dâng cúng chiếc thượng y để cầm bát cho vị trưởng lão đang đi khất thực. Lại nữa, sau khi sanh lên cõi trời, từ đó mệnh chung, ngài trở thành vua xứ Bārāṇasī, đã cho xây dựng các am lá cho tám vị Phật Độc Giác, cho đặt các đế bát bằng ngọc, và đã hộ độ bằng bốn món vật dụng trong suốt mười ngàn năm. Đây là những trường hợp nổi bật.

Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato nikkhamante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ [Pg.87] rājakumāresu pabbajantesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno, tassimāya pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.

Lại nữa, trong một trăm ngàn kiếp, ngài đã vừa bố thí vừa sanh lên cõi trời Tusita cùng với vị Bồ-tát của chúng ta, từ đó mệnh chung, ngài đã thọ sanh trong nhà của vị Thích-ca tên là Amitodana. Tuần tự, khi đức Thế Tôn đã xuất gia, chứng đắc Chánh Đẳng Giác, trong lần đầu tiên ngự đến thành Kapilavatthu, và khi Ngài rời khỏi đó, trong lúc các vương tử xuất gia để làm thị giả cho đức Thế Tôn, ngài đã ra đi cùng với các vị như Bhaddiya, xuất gia nơi đức Thế Tôn, và không bao lâu sau, khi nghe pháp thoại nơi Tôn giả Puṇṇa, con trai của bà Mantāṇī, ngài đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Như vậy, Tôn giả này đã đầy đủ duyên lành quá khứ. Do sự đầy đủ duyên lành quá khứ này của ngài, nên pháp Thập Nhị Nhân Duyên dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn.

Titthavāsoti pana garūnaṃ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni vuccanti. So therassa ativiya parisuddho. Tenāpissāyaṃ gambhīropi uttānako viya upaṭṭhāsi. Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānako hutvā upaṭṭhāti, ayañca āyasmā sotāpanno. Bahussutānaṃ catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṃ viya nāmarūpaparicchedo pākaṭo hoti, ayañca āyasmā bahussutānaṃ aggo. Iti bāhusaccabhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi. Paṭiccasamuppādo catūhi gambhīratāhi gambhīro. Sā panassa gambhīratā visuddhimagge vitthāritāva. Sā sabbāpi therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi. Tena bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādento mā hevantiādimāha. Ayañhettha adhippāyo – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati. Tasmā ‘‘mayhameva nu kho esa uttānako viya hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti mā evaṃ avaca.

Lại nữa, việc học hỏi, lắng nghe, tra hỏi, và ghi nhớ nơi các bậc đạo sư được gọi là ‘sự lưu trú tại bến nước.’ Điều đó nơi vị trưởng lão thì vô cùng trong sạch. Do đó, pháp này dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngài. Và đối với các bậc Tu-đà-hoàn, pháp duyên khởi này hiện ra như là nông cạn, mà Tôn giả này là một vị Tu-đà-hoàn. Đối với những người đa văn, sự phân biệt danh sắc trở nên rõ ràng như giường và ghế trong một căn phòng bốn khuỷu tay khi ngọn đèn được thắp sáng, mà Tôn giả này là bậc đứng đầu trong những người đa văn. Do vậy, cũng do sự đa văn mà pháp duyên khởi dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngài. Pháp Thập Nhị Nhân Duyên thâm sâu do bốn sự thâm sâu. Nhưng sự thâm sâu ấy của nó đã được ta giải rộng trong bộ Visuddhimagga. Tất cả sự thâm sâu ấy đều hiện ra như là nông cạn đối với vị trưởng lão. Do đó, đức Thế Tôn, khi muốn khích lệ Tôn giả Ānanda, đã nói ‘Mā hevaṃ’ v.v... Đây là chủ ý ở đây: ‘Này Ānanda, ngươi có trí tuệ lớn, có trí tuệ sáng suốt, do đó pháp Thập Nhị Nhân Duyên dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngươi. Vì vậy, chớ có nói rằng: ‘Phải chăng pháp này hiện ra như là nông cạn chỉ đối với ta, hay cũng đối với những người khác?’’

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘apasādento’’ti, tatthāyamadhippāyo – ānanda, ‘‘atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti mā hevaṃ avaca. Yadi hi te esa uttānakuttānako viya khāyati, kasmā tvaṃ attano dhammatāya sotāpanno nāhosi, mayā dinnanaye ṭhatvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhi? Ānanda, idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana uttānako jāto, atha kasmā oḷārikaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ oḷārikaṃ kāmarāgānusayaṃ paṭighānusayanti ime cattāro kilese samugghātetvā sakadāgāmiphalaṃ na sacchikarosi, teyeva aṇusahagate cattāro kilese samugghātetvā anāgāmiphalaṃ na sacchikarosi, rūparāgādīni [Pg.88] pañca saṃyojanāni, mānānusayaṃ bhavarāgānusayaṃ avijjānusayanti ime aṭṭha kilese samugghātetvā arahattaṃ na sacchikarosi? Kasmā vā satasahassakappādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramino sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramīñāṇaṃ na paṭivijjhasi, satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṃ na paṭivijjhasi? Yadi vā te sabbathāva esa uttānako hutvā upaṭṭhāsi. Atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pūritapāramino buddhā viya sabbaññutaññāṇaṃ na sacchikarosi? Kiṃ anatthikosi etehi visesādhigamehi? Passa yāva ca te aparaddhaṃ, tvaṃ nāma sāvakapadesañāṇe ṭhito atigambhīraṃ paccayākāraṃ ‘‘uttānako viya me upaṭṭhātī’’ti vadasi. Tassa te idaṃ vacanaṃ buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ hoti. Tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ kathetabbanti na yuttametaṃ. Nanu mayhaṃ, ānanda, imaṃ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantasseva kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkantāni. Paccayākārapaṭivijjhanatthāya ca pana me adinnadānaṃ nāma natthi, apūritapāramī nāma natthi. ‘‘Ajja paccayākāraṃ paṭivijjhissāmī’’ti pana me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassa ayaṃ mahāpathavī dvaṅgulamattampi nākampi, tathā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sampādentassa. Pacchimayāme pana me balavapaccūsasamaye, ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayo hotī’’ti diṭṭhamatteyeva dasasahassilokadhātu ayadaṇḍena ākoṭitakaṃsathālo viya viravasataṃ viravasahassaṃ muñcamānā vātāhate paduminipaṇṇe udakabindu viya pakampittha. Evaṃ gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā…pe… nātivattatīti.

Còn điều đã được nói là ‘không nên bác bỏ,’ ở đây ý nghĩa là như vầy: Này Ānanda, chớ có nói như vậy rằng: ‘Thế mà pháp ấy lại hiện ra với con như là cạn cợt, rất cạn cợt.’ Này Ānanda, nếu pháp này hiện ra với ngươi như là cạn cợt, rất cạn cợt, tại sao ngươi không trở thành bậc Dự Lưu theo bản tánh của mình, trong khi đã đứng vững trong phương pháp do ta ban cho mà thông đạt được Dự Lưu Đạo? Này Ānanda, chỉ có Niết Bàn này là sâu xa, còn Lý Duyên Khởi đã trở nên cạn cợt, vậy tại sao ngươi không diệt trừ bốn phiền não này là dục ái kiết sử thô thiển, sân kiết sử, dục ái tùy miên thô thiển, và sân tùy miên để chứng ngộ Nhất Lai Quả; không diệt trừ bốn phiền não vi tế tương tự ấy để chứng ngộ Bất Lai Quả; không diệt trừ năm kiết sử là sắc ái v.v., và ba tùy miên là mạn tùy miên, hữu ái tùy miên, vô minh tùy miên, tức tám phiền não này, để chứng ngộ A-la-hán quả? Hoặc tại sao ngươi không thông đạt Thinh Văn Ba-la-mật trí như các ngài Sāriputta và Moggallāna, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; và không thông đạt Độc Giác Bồ-đề trí như các vị Phật Độc Giác, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp? Hoặc nếu pháp này đã hiện ra với ngươi một cách hoàn toàn cạn cợt, vậy tại sao ngươi không chứng ngộ Nhất Thiết Chủng Trí như các đức Phật, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong bốn, tám, hoặc mười sáu a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp? Phải chăng ngươi không có nhu cầu đối với những sự chứng đắc thù thắng này? Hãy xem lỗi lầm của ngươi lớn đến đâu, ngươi là người đứng trong trí tuệ cục bộ của một vị Thinh văn mà lại nói về Lý Duyên Khởi vô cùng sâu xa rằng: ‘Pháp ấy hiện ra với tôi như là cạn cợt.’ Lời nói này của ngươi trở thành đối nghịch với lời dạy của các đức Phật. Việc một vị tỳ-khưu như ngươi lại nói lời đối nghịch với lời dạy của các đức Phật là điều không thích hợp. Này Ānanda, há chẳng phải đối với ta, khi đang nỗ lực để thông đạt Lý Duyên Khởi này, bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp đã trôi qua sao? Và vì mục đích thông đạt Lý Duyên Khởi, không có sự bố thí nào mà ta chưa cho, không có ba-la-mật nào mà ta chưa viên mãn. Hơn nữa, khi ta đang phá tan quân ma như thể không còn nỗ lực với ý nghĩ: ‘Hôm nay ta sẽ thông đạt Lý Duyên Khởi,’ đại địa này đã không rung chuyển dù chỉ hai lóng tay, cũng như khi ta đang thành tựu túc mạng minh trong canh đầu, và thiên nhãn minh trong canh giữa. Nhưng trong canh cuối, vào lúc rạng đông mạnh mẽ, ngay khi vừa thấy rằng: ‘Vô minh là duyên cho các hành theo chín phương diện,’ thì mười ngàn thế giới đã rung chuyển như giọt nước trên lá sen bị gió thổi, phát ra hàng trăm, hàng ngàn tiếng vang như chiếc đĩa đồng bị gậy sắt đập vào. Này Ānanda, Lý Duyên Khởi này sâu xa như vậy và cũng hiện ra là sâu xa. Này Ānanda, do không giác ngộ pháp này... (v.v)... nên không vượt qua được.

Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa. Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā. Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā. Tantākulakajātāti tantaṃ viya ākulajātā. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, ‘‘idaṃ aggaṃ, idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti. Evameva sattā imasmiṃ paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti[Pg.89], na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjiyaṃ datvā kocchena pahaṭaṃ tattha tattha guḷakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamime sattā paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena guḷakajātā honti gaṇṭhibaddhā. Ye hi keci diṭṭhiyo sannissitā, sabbe te paccayaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontāyeva.

Cụm từ ‘của pháp này’ (etassa dhammassa) có nghĩa là của pháp duyên này. ‘Do không giác ngộ’ (ananubodhā) là do không hiểu biết theo phương diện tri biến tri. ‘Do không thông đạt’ (appaṭivedhā) là do không thâm nhập theo phương diện thẩm sát biến tri và đoạn trừ biến tri. ‘Trở nên rối rắm như cuộn chỉ’ (tantākulakajātā) là trở nên rối rắm như sợi chỉ. Ví như cuộn chỉ của thợ dệt bị đặt không khéo, bị chuột cắn, trở nên rối rắm chỗ này chỗ kia, thật khó để tìm ra đầu hay cuối mà nói rằng: ‘Đây là đầu, đây là cuối,’ để nối đầu với đầu hay cuối với cuối. Cũng vậy, chúng sanh bị vấp ngã, rối rắm, và hỗn loạn trong Lý Duyên Khởi này, không thể làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng. Ở đây, cuộn chỉ ấy, nếu có người nỗ lực đặc biệt, có thể làm cho nó ngay thẳng được; nhưng ngoại trừ hai vị Bồ-tát, không có chúng sanh nào khác có khả năng tự mình làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng theo bản tánh của mình. Và ví như cuộn chỉ rối, sau khi được thấm nước hồ và chải bằng bàn chải, lại trở thành những cục rối và những nút thắt chỗ này chỗ kia; cũng vậy, những chúng sanh này, sau khi vấp ngã trong các duyên, không thể làm cho các duyên trở nên ngay thẳng, đã trở nên rối như cuộn chỉ, bị thắt nút bởi sáu mươi hai tà kiến. Bất cứ ai nương tựa vào các tà kiến, tất cả họ đều không thể làm cho duyên trở nên ngay thẳng.

Kulāgaṇṭhikajātāti kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā hi tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ.

Về cụm từ ‘trở thành như một tổ chim rối’ (kulāgaṇṭhikajātā), sợi chỉ của thợ dệt được thấm nước hồ được gọi là kulāgaṇṭhika. Kulā là một loài chim nhỏ, một số vị nói rằng đó cũng là tổ của nó (kulāvaka). Ví như cả hai thứ đó đều rối rắm, khó tìm ra đầu hay cuối để nối đầu với đầu hay cuối với cuối, nên cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước.

Muñjapabbajabhūtāti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūtā tādisā jātā. Yathā hi tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘idaṃ aggaṃ, idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ, tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi, evamayaṃ pajā paccayaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontī diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

‘Trở thành như cỏ muñja và cỏ pabbaja’ (muñjapabbajabhūtā) có nghĩa là đã trở thành, đã sanh ra giống như cỏ muñja và cỏ pabbaja. Ví như khi sợi dây làm từ việc đập các loại cỏ ấy đã cũ nát và rơi rớt ở đâu đó, người ta nhặt lên và thật khó để tìm ra đầu hay cuối của những sợi cỏ ấy mà nói rằng: ‘Đây là đầu, đây là cuối,’ để nối đầu với đầu hay cuối với cuối. Ngay cả sợi dây ấy, nếu có người nỗ lực đặc biệt, cũng có thể làm cho nó ngay thẳng được; nhưng ngoại trừ hai vị Bồ-tát, không có chúng sanh nào khác có khả năng tự mình làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng theo bản tánh của mình. Cũng vậy, chúng sanh này, không thể làm cho duyên trở nên ngay thẳng, đã trở thành những nút thắt do tà kiến, và không vượt qua được vòng luân hồi là cõi khổ, ác thú, đọa xứ.

Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato ‘‘apāyo’’ti vuccati, tathā dukkhassa gatibhāvato duggati, sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –

Ở đây, apāya (đọa xứ) là địa ngục, bàng sanh, cảnh giới ngạ quỷ, và loài a-tu-la. Thật vậy, tất cả những cảnh giới ấy được gọi là apāya (đọa xứ) vì không có sự tăng trưởng được gọi là phước lợi; tương tự, được gọi là duggati (ác thú) vì là nơi đến của khổ đau; được gọi là vinipāta (nơi sa đọa) vì đã rơi khỏi sự hội tụ của an lạc. Còn từ khác thì –

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbhocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati’’.

“Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới, các xứ, diễn tiến không gián đoạn, được gọi là luân hồi.”

Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati, atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamānā tīsu bhavesu catūsu [Pg.90] yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātakkhittā nāvā viya yante yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva. Iti sabbametaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āha. Sesamettha vuttanayamevāti. Dasamaṃ.

(Chúng sanh) không vượt qua, không thoát khỏi tất cả những điều ấy, mà trái lại, cứ chấp giữ tử và tục sinh, từ tử đến tục sinh, từ tục sinh đến tử, cứ thế lặp đi lặp lại, lang thang mãi trong ba cõi, bốn loài, năm thú, bảy thức trú, chín chúng sanh trú, giống như con thuyền bị gió bão cuốn đi trong đại dương, và giống như con bò được attelage vào cối xay. Đức Thế Tôn đã nói tất cả những điều này để khiển trách Tôn giả Ānanda. Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã được nói. (Kinh) thứ mười.

Dukkhavaggo chaṭṭho.

Phẩm Khổ, thứ sáu.

7. Mahāvaggo

7. Phẩm Lớn

1. Assutavāsuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Vô Văn

61. Mahāvaggassa paṭhame assutavāti khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahito. Puthujjanoti puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādikāraṇehi puthujjano. Vuttañhetaṃ – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā’’ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Apica puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janoti puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhipi padehi ye te –

61. Trong kinh đầu tiên của Phẩm Lớn, assutavā (vô văn) có nghĩa là người không có sự học thuộc, hỏi han, và thẩm xét về các pháp như uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm xứ, v.v. Puthujjano (phàm phu) là phàm phu vì những lý do như sinh ra nhiều loại phiền não, v.v. Điều này đã được nói: ‘Họ sinh ra nhiều phiền não, vì vậy họ là phàm phu,’ tất cả nên được giải thích chi tiết. Hơn nữa, là phàm phu vì được bao gồm trong số đông người đã qua, những người quay lưng với Thánh pháp, thực hành pháp thấp hèn; hoặc, người này được kể riêng, không giao thiệp với các bậc Thánh có các đức hạnh như giới, văn, v.v., nên là phàm phu. Như vậy, với hai từ này ‘kẻ vô văn, phàm phu’, (chỉ đến) những người mà –

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (mahāni. 94);

–

“Hai hạng phàm phu đã được nói, bởi Đức Phật, bà con của mặt trời; Một là phàm phu mù lòa, một là phàm phu thiện.”

Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano gahito. Imasminti paccuppannapaccakkhakāyaṃ dasseti. Cātumahābhūtikasminti catumahābhūtakāye catumahābhūtehi nibbatte catumahābhūtamayeti attho. Nibbindeyyāti ukkaṇṭheyya. Virajjeyyāti na rajjeyya. Vimucceyyāti muccitukāmo bhaveyya. Ācayoti vuḍḍhi. Apacayoti parihāni. Ādānanti nibbatti. Nikkhepananti bhedo.

Hai hạng phàm phu đã được nói, trong đó hạng phàm phu mù lòa được đề cập đến. Với từ imasmim (trong cái này), Ngài chỉ ra thân hiện tại, hữu hình. Với từ cātumahābhūtikasmim (trong cái được tạo bởi bốn đại), có nghĩa là trong thân được tạo bởi bốn đại, được cấu thành từ bốn đại. Nibbindeyya (nên nhàm chán) có nghĩa là nên chán ghét. Virajjeyya (nên ly tham) có nghĩa là không nên tham đắm. Vimucceyya (nên giải thoát) có nghĩa là nên có ý muốn giải thoát. Ācaya là sự tăng trưởng. Apacaya là sự suy tàn. Ādāna là sự sinh khởi. Nikkhepana là sự tan rã.

Tasmāti yasmā ime cattāro vuḍḍhihāninibbattibhedā paññāyanti, tasmā taṃkāraṇāti attho. Iti bhagavā cātumahābhūtike kāye rūpaṃ [Pg.91] pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ katvā arūpaṃ pariggahetuṃ yuttarūpaṃ karoti. Kasmā? Tesañhi bhikkhūnaṃ rūpasmiṃ gāho balavā adhimatto, tena tesaṃ rūpe gāhassa pariggahetabbarūpataṃ dassetvā nikkaḍḍhanto arūpe patiṭṭhāpanatthaṃ evamāha.

Tasmā (do đó) có nghĩa là: vì bốn điều này – tăng trưởng, suy tàn, sinh khởi, và tan rã – được biết đến, do đó, vì nguyên nhân đó. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi làm cho sắc trong thân tứ đại này trở thành không thích hợp để chấp thủ, đã làm cho danh trở nên thích hợp để chấp thủ. Tại sao? Vì sự chấp thủ vào sắc của các vị Tỳ khưu ấy rất mạnh mẽ, quá mức. Do đó, sau khi chỉ ra bản chất của sự chấp thủ vào sắc của họ là điều cần phải nắm bắt (để loại bỏ), và trong khi kéo nó ra, Ngài đã nói như vậy nhằm mục đích thiết lập (tâm của họ) trong danh.

Cittantiādi sabbaṃ manāyatanasseva nāmaṃ. Tañhi cittavatthutāya cittagocaratāya sampayuttadhammacittatāya ca cittaṃ, mananaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇanti vuccati. Nālanti na samattho. Ajjhositanti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā gahitaṃ. Mamāyitanti taṇhāmamattena mama idanti gahitaṃ. Parāmaṭṭhanti diṭṭhiyā parāmasitvā gahitaṃ. Etaṃ mamāti taṇhāgāho, tena aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ gahitaṃ hoti. Esohamasmīti mānagāho, tena nava mānā gahitā honti. Eso me attāti diṭṭhigāho, tena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo gahitā honti. Tasmāti yasmā evaṃ dīgharattaṃ gahitaṃ, tasmā nibbindituṃ na samattho.

Tất cả các từ như citta (tâm), v.v., đều là tên gọi của ý xứ. Thật vậy, nó được gọi là citta vì sự đa dạng của đối tượng tâm, cảnh giới tâm, và sự đa dạng của các pháp tương ưng; được gọi là mano (ý) theo nghĩa suy nghĩ; được gọi là viññāṇa (thức) theo nghĩa nhận biết. Nālaṃ là không có khả năng. Ajjhositaṃ (đắm nhiễm) là bị tham ái nuốt chửng, hoàn tất, và nắm giữ. Mamāyitaṃ (coi là của tôi) là được nắm giữ bởi sự yêu quý của tham ái rằng ‘đây là của tôi’. Parāmaṭṭhaṃ (chấp thủ) là được nắm giữ sau khi đã chấp thủ sai lầm bởi tà kiến. Etaṃ mama (đây là của tôi) là sự chấp thủ của tham ái; qua đó, 108 sự vận hành của tham ái được nắm giữ. Eso’hamasmi (đây là tôi) là sự chấp thủ của ngã mạn; qua đó, chín loại ngã mạn được nắm giữ. Eso me attā (đây là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ của tà kiến; qua đó, 62 tà kiến được nắm giữ. Tasmā (do đó): vì nó đã được nắm giữ như vậy trong một thời gian dài, do đó, (phàm phu) không có khả năng nhàm chán.

Varaṃ, bhikkhaveti idaṃ kasmā āha? Paṭhamañhi tena rūpaṃ pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ kataṃ, arūpaṃ yuttarūpaṃ, atha ‘‘tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāho nikkhamitvā arūpaṃ gato’’ti ñatvā taṃ nikkaḍḍhituṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha attato upagaccheyyāti attāti gaṇheyya. Bhiyyopīti vassasatato uddhampi. Kasmā pana bhagavā evamāha? Kiṃ atirekavassasataṃ tiṭṭhamānaṃ rūpaṃ nāma atthi? Nanu paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ na pāpuṇāti, majjhimavaye pavattaṃ pacchimavayaṃ, purebhatte pavattaṃ pacchābhattaṃ, pacchābhatte pavattaṃ paṭhamayāmaṃ, paṭhamayāme pavattaṃ majjhimayāmaṃ, majjhimayāme pavattaṃ pacchimayāmaṃ na pāpuṇāti? Tathā gamane pavattaṃ ṭhānaṃ, ṭhāne pavattaṃ nisajjaṃ, nisajjāya pavattaṃ sayanaṃ na pāpuṇāti. Ekairiyāpathepi pādassa uddharaṇe pavattaṃ atiharaṇaṃ, atiharaṇe pavattaṃ vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattaṃ vossajjanaṃ, vossajjane pavattaṃ sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattaṃ sannirujjhanaṃ na pāpuṇāti, tattha tattheva odhi odhi pabbaṃ pabbaṃ hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya paṭapaṭāyantā saṅkhārā bhijjantīti? Saccametaṃ. Yathā pana padīpassa jalato jātā taṃ taṃ vaṭṭippadesaṃ anatikkamitvā tattha tattheva bhijjati, atha ca pana paveṇisambandhavasena sabbarattiṃ jalito padīpoti [Pg.92] vuccati, evamidhāpi paveṇivasena ayampi kāyo evaṃ ciraṭṭhitiko viya katvā dassito.

Tại sao Ngài lại nói điều này: ‘Này các Tỳ khưu, thà rằng...’? Trước hết, Ngài đã làm cho sắc trở nên không thích hợp để chấp thủ, và danh trở nên thích hợp. Sau đó, khi biết rằng ‘sự chấp thủ của các Tỳ khưu ấy đã rời khỏi sắc và chuyển sang danh’, Ngài đã bắt đầu bài pháp này để kéo nó ra. Ở đây, attato upagaccheyya (nên xem là tự ngã) có nghĩa là nên nắm giữ là ‘tự ngã’. Bhiyyopi (thậm chí hơn nữa) có nghĩa là thậm chí trên một trăm năm. Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại nói như vậy? Có cái gọi là sắc tồn tại hơn một trăm năm sao? Chẳng phải sắc phát sinh trong giai đoạn đầu của cuộc đời không đến được giai đoạn giữa, sắc phát sinh trong giai đoạn giữa không đến được giai đoạn cuối, sắc phát sinh trước bữa ăn không đến được sau bữa ăn, sắc phát sinh sau bữa ăn không đến được canh đầu, sắc phát sinh trong canh đầu không đến được canh giữa, sắc phát sinh trong canh giữa không đến được canh cuối sao? Tương tự, sắc phát sinh khi đi không đến được khi đứng, sắc phát sinh khi đứng không đến được khi ngồi, sắc phát sinh khi ngồi không đến được khi nằm sao? Ngay cả trong một oai nghi, sắc phát sinh khi nhấc chân lên không đến được khi đưa chân tới, sắc phát sinh khi đưa chân tới không đến được khi di chuyển chân qua, sắc phát sinh khi di chuyển chân qua không đến được khi hạ chân xuống, sắc phát sinh khi hạ chân xuống không đến được khi đặt chân xuống, sắc phát sinh khi đặt chân xuống không đến được khi ngừng lại, mà các hành bị tan rã, kêu lách tách như hạt mè được ném vào chảo nóng, ngay tại chỗ đó, từng phần, từng khớp một sao? Điều này là sự thật. Nhưng cũng giống như ngọn lửa của một ngọn đèn đang cháy, sinh ra, không vượt qua được phần bấc đó, mà tan rã ngay tại chỗ đó, tuy nhiên, do sự liên tục của chuỗi, người ta nói ‘ngọn đèn đã cháy suốt đêm’; tương tự như vậy, ở đây cũng vậy, do sự liên tục của chuỗi, thân này cũng được chỉ ra như thể nó tồn tại lâu dài.

Rattiyā ca divasassa cāti rattimhi ca divase ca. Bhummatthe hetaṃ sāmivacanaṃ. Aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhatīti yaṃ rattiṃ uppajjati ca nirujjhati ca, tato aññadeva divā uppajjati ca nirujjhati cāti attho. Aññaṃ uppajjati, anuppannameva aññaṃ nirujjhatīti evaṃ pana attho na gahetabbo. ‘‘Rattiyā ca divasassa cā’’ti idaṃ purimapaveṇito parittakaṃ paveṇiṃ gahetvā paveṇivaseneva vuttaṃ, ekarattiṃ pana ekadivasaṃ vā ekameva cittaṃ ṭhātuṃ samatthaṃ nāma natthi. Ekasmiñhi accharākkhaṇe anekāni cittakoṭisatasahassāni uppajjanti. Vuttampi cetaṃ milindapañhe –

Rattiyā ca divasassa ca có nghĩa là: vào ban đêm và vào ban ngày. Ở đây, sở thuộc cách được dùng theo nghĩa của vị trí cách. Aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhati có nghĩa là: tâm nào sanh và diệt vào ban đêm, thì một tâm khác với tâm ấy sanh và diệt vào ban ngày. Tuy nhiên, không nên hiểu theo nghĩa này: một tâm khác sanh lên, và một tâm khác chưa từng sanh lại diệt đi. Câu “Rattiyā ca divasassa ca” này được nói theo dòng tương tục, sau khi lấy một phần nhỏ từ dòng tương tục trước đó. Tuy nhiên, không có cái gọi là chỉ một tâm có thể tồn tại suốt một đêm hay một ngày. Quả vậy, trong một khoảnh khắc búng ngón tay, nhiều trăm ngàn ức tâm sanh khởi. Và điều này cũng được nói trong Milindapañha –

‘‘Vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ, aḍḍhacūḷañca vāhā, vīhisattambaṇāni, dve ca tumbā, ekaccharākkhaṇe pavattassa cittassa ettakā vīhī lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyu’’nti.

“Tâu Đại vương, quả thật, một trăm vāha lúa, và năm mươi cūḷavāha, bảy ambaṇa lúa, và hai tumba; chừng ấy hạt lúa cũng không đạt đến một phần trăm, không đạt đến một kalā, không đạt đến một phần của kalā của tâm sanh khởi trong một khoảnh khắc búng ngón tay.”

Pavaneti mahāvane. Taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhātīti iminā na so gaṇhitabbasākhaṃ alabhitvā bhūmiṃ otarati. Atha kho tasmiṃ mahāvane vicaranto taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhantoyeva caratīti ayamattho dassito.

Pavane có nghĩa là: trong khu rừng lớn. Qua câu “nó buông cái này, nắm lấy cái khác; nó buông cái này, nắm lấy cái khác”, ý nghĩa được chỉ ra là: con khỉ ấy không phải vì không có được cành cây để nắm mà đi xuống mặt đất. Trái lại, khi đi lại trong khu rừng lớn ấy, nó di chuyển trong khi vẫn đang nắm cành này cành nọ.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – araññamahāvanaṃ viya hi ārammaṇavanaṃ veditabbaṃ. Tasmiṃ vane vicaraṇamakkaṭo viya ārammaṇavane uppajjanakacittaṃ. Sākhāgahaṇaṃ viya ārammaṇe lubbhanaṃ. Yathā so araññe vicaranto makkaṭo taṃ taṃ sākhaṃ pahāya taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhāti, evamidaṃ ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi kadāci rūpārammaṇaṃ gahetvā uppajjati, kadāci saddādīsu aññataraṃ, kadāci atītaṃ, kadāci anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā, tathā kadāci ajjhattaṃ, kadāci bāhiraṃ. Yathā ca so araññe vicaranto makkaṭo sākhaṃ alabhitvā oruyha bhūmiyaṃ nisinnoti na vattabbo, ekaṃ pana paṇṇasākhaṃ [Pg.93] gahetvāva nisīdati, evameva ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi ekaṃ olubbhārammaṇaṃ alabhitvā uppannanti na vattabbaṃ, ekajātiyaṃ pana ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjatīti veditabbaṃ. Ettāvatā ca pana bhagavatā rūpato nīharitvā arūpe gāho patiṭṭhāpito, arūpato nīharitvā rūpe.

Evameva kho, ở đây nên hiểu sự so sánh ví dụ này như sau: quả vậy, khu rừng đối tượng nên được hiểu như khu rừng lớn hoang dã. Tâm sanh khởi trong khu rừng đối tượng nên được hiểu như con khỉ đi lại trong khu rừng ấy. Sự bám víu vào đối tượng nên được hiểu như việc nắm cành cây. Giống như con khỉ đi lại trong rừng, buông cành này, nắm lấy cành kia, cũng vậy, tâm này đi lại trong khu rừng đối tượng, có khi sanh lên sau khi bắt lấy sắc làm đối tượng, có khi bắt lấy một trong các đối tượng như thinh, v.v., có khi là quá khứ, có khi là vị lai hoặc hiện tại, cũng vậy, có khi là nội phần, có khi là ngoại phần. Và giống như con khỉ đi lại trong rừng không thể nói là ngồi dưới đất vì không có cành cây để nắm, mà nó luôn ngồi sau khi đã nắm lấy một cành lá nào đó, cũng vậy, không thể nói rằng tâm đi lại trong khu rừng đối tượng lại sanh lên mà không có được một đối tượng để bám víu; nên hiểu rằng nó luôn sanh lên sau khi đã bắt lấy một đối tượng thuộc loại nào đó. Và với chừng ấy lời, Đức Thế Tôn đã thiết lập sự chấp thủ vào vô sắc sau khi đã kéo nó ra khỏi sắc, và (thiết lập sự chấp thủ) vào sắc sau khi đã kéo nó ra khỏi vô sắc.

Idāni taṃ ubhayato nikkaḍḍhitukāmo tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvakoti desanaṃ ārabhi. Ayaṃ panattho āsīvisadaṭṭhūpamāya dīpetabbo – eko kira puriso āsīvisena daṭṭho, athassa visaṃ harissāmīti cheko bhisakko āgantvā vamanaṃ kāretvā heṭṭhā garuḷo, upari nāgoti mantaṃ parivattetvā visaṃ upari āropesi. So yāva akkhippadesā āruḷhabhāvaṃ ñatvā ‘‘ito paraṃ abhiruhituṃ na dassāmi, daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapessāmī’’ti upari garuḷo, heṭṭhā nāgoti mantaṃ parivattetvā kaṇṇe dhumetvā daṇḍakena paharitvā visaṃ otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapesi. Tatrassa ṭhitabhāvaṃ ñatvā agadalepena visaṃ nimmathetvā nhāpetvā ‘‘sukhī hohī’’ti vatvā yenakāmaṃ pakkāmi.

Bây giờ, với mong muốn kéo sự chấp thủ ấy ra khỏi cả hai phương diện, Ngài đã bắt đầu bài pháp: “Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Thánh đệ tử có nghe nhiều...” Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng ví dụ về người bị rắn độc cắn. Tương truyền, có một người bị rắn độc cắn. Khi ấy, một thầy thuốc tài giỏi đến và nói: “Ta sẽ loại bỏ nọc độc cho ông.” Vị thầy thuốc ấy đã cho người kia nôn mửa, rồi đảo ngược câu thần chú “Garuḷa ở dưới, Nāga ở trên” và làm cho nọc độc đi lên trên. Khi biết nọc độc đã lên đến vùng mắt, ông nghĩ: “Ta sẽ không để nó lên cao hơn nữa, ta sẽ đặt nó lại ngay tại chỗ bị cắn.” Ông liền đảo ngược câu thần chú “Garuḷa ở trên, Nāga ở dưới”, thổi vào tai, dùng gậy đập, làm cho nọc độc đi xuống và đặt nó lại ngay tại chỗ bị cắn. Khi biết nọc độc đã ổn định ở đó, ông dùng thuốc giải độc đắp lên để vô hiệu hóa nọc độc, cho người kia tắm rửa, nói: “Hãy được an lành” rồi đi đến nơi ông muốn.

Tattha āsīvisena daṭṭhassa kāye visapatiṭṭhānaṃ viya imesaṃ bhikkhūnaṃ rūpe adhimattagāhakālo, cheko bhisakko viya tathāgato, mantaṃ parivattetvā upari visassa āropitakālo viya tathāgatena tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāhaṃ nīharitvā arūpe patiṭṭhāpitakālo, yāva akkhippadesā āruḷhavisassa upari abhiruhituṃ adatvā puna mantabalena otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapanaṃ viya satthārā tesaṃ bhikkhūnaṃ arūpato gāhaṃ nīharitvā rūpe patiṭṭhāpitakālo. Daṭṭhaṭṭhāne ṭhitassa visassa agadalepena nimmathanaṃ viya ubhayato gāhaṃ nīharaṇatthāya imissā desanāya āraddhakālo veditabbo. Tattha nibbindaṃ virajjatīti iminā maggo kathito, virāgā vimuccatīti phalaṃ, vimuttasmintiādinā paccavekkhaṇā. Paṭhamaṃ.

Ở đây, thời điểm các Tỳ khưu này chấp thủ mạnh mẽ vào sắc giống như nơi nọc độc trú ngụ trong thân người bị rắn độc cắn. Đức Như Lai giống như vị thầy thuốc tài giỏi. Thời điểm Đức Như Lai thiết lập sự chấp thủ vào vô sắc cho các Tỳ khưu ấy sau khi đã kéo nó ra khỏi sắc, giống như thời điểm làm cho nọc độc đi lên trên sau khi đảo ngược câu thần chú. Thời điểm Bậc Đạo Sư thiết lập sự chấp thủ vào sắc cho các Tỳ khưu ấy sau khi đã kéo nó ra khỏi vô sắc, giống như việc không để cho nọc độc đã lên đến vùng mắt được đi lên cao hơn, rồi lại dùng sức mạnh thần chú làm cho nó đi xuống và đặt lại ngay tại chỗ bị cắn. Thời điểm bắt đầu bài pháp này nhằm mục đích loại bỏ sự chấp thủ từ cả hai phương diện nên được hiểu như việc vô hiệu hóa nọc độc đang ở tại chỗ bị cắn bằng thuốc giải độc đắp lên. Ở đây, qua câu “nhàm chán nên ly tham”, Đạo được thuyết giảng. Qua câu “do ly tham nên giải thoát”, Quả được thuyết giảng. Qua câu bắt đầu bằng “vimuttasmiṃ”, trí tuệ phản khán được thuyết giảng. (Kinh) thứ nhất.

2. Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Vô Văn Thứ Hai

62. Dutiye sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayaṃ. Phassanti cakkhusamphassādiṃ. Nanu ca cakkhusamphasso sukhavedanāya paccayo na hotīti? Sahajātapaccayena na hoti, upanissayapaccayena pana javanavedanāya hoti[Pg.94], taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sotasamphassādīsupi eseva nayo. Tajjanti tajjātikaṃ tassāruppaṃ, tassa phassassa anurūpanti attho. Dukkhavedaniyantiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Saṅghaṭṭanasamodhānāti saṅghaṭṭanena ceva samodhānena ca, saṅghaṭṭanasampiṇḍanenāti attho. Usmāti uṇhākāro. Tejo abhinibbattatīti aggicuṇṇo nikkhamatīti na gahetabbaṃ, usmākārasseva pana etaṃ vevacanaṃ. Tattha dvinnaṃ kaṭṭhānanti dvinnaṃ araṇīnaṃ. Tattha adhoaraṇī viya vatthu, uttarāraṇī viya ārammaṇaṃ, saṅghaṭṭanaṃ viya phasso, usmādhātu viya vedanā. Dutiyaṃ.

62. Trong kinh thứ hai, sukhavedaniyaṃ có nghĩa là: là duyên cho lạc thọ. Phassaṃ có nghĩa là: nhãn xúc, v.v. Chẳng phải nhãn xúc không phải là duyên cho lạc thọ sao? Nó không phải là duyên theo đồng sanh duyên, nhưng nó là duyên cho thọ trong tâm tốc hành theo y chỉ duyên; điều này được nói với ý đó. Trong trường hợp nhĩ xúc, v.v., cũng theo phương pháp tương tự. Tajjaṃ có nghĩa là: thuộc loại đó, tương ứng với nó, thích hợp với xúc đó. Dukkhavedaniyaṃ, v.v., nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Saṅghaṭṭanasamodhānā có nghĩa là: do sự cọ xát và do sự kết hợp; không nên hiểu ý nghĩa là do sự cọ xát và kết hợp lại. Usmā là trạng thái nóng. Tejo abhinibbattati không nên được hiểu là “bột lửa đi ra”, mà đây là một từ đồng nghĩa của chính trạng thái nóng. Ở đây, dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ có nghĩa là: của hai thanh củi (araṇī). Trong đó, vật (căn) nên được hiểu như thanh củi dưới, đối tượng như thanh củi trên, xúc như sự cọ xát, và thọ như hơi nóng. (Kinh) thứ hai.

3. Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Ví Dụ Thịt Con

63. Tatiye cattārome, bhikkhave, āhārātiādi vuttanayameva. Yasmā panassa aṭṭhuppattiko nikkhepo, tasmā taṃ dassetvāvettha anupubbapadavaṇṇanaṃ karissāmi. Katarāya pana idaṃ aṭṭhuppattiyā nikkhittanti? Lābhasakkārena. Bhagavato kira mahālābhasakkāro uppajji, yathā taṃ cattāro asaṅkhyeyye pūritadānapāramīsañcayassa. Sabbadisāsu hissa yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahoghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu. Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā, ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo narāsabho purisasīho’’ti? Bhagavantaṃ pariyesanti. Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anuppavattanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake tesu tesu suttesu ca āgatanayena veditabbaṃ.

63. Trong kinh thứ ba, đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, có bốn loại vật thực này...’ có phương pháp đã được nói đến. Tuy nhiên, vì kinh này có sự trình bày với duyên khởi, do đó, sau khi chỉ ra duyên khởi ấy, ở đây tôi sẽ giải thích những từ chưa từng được giải thích trước đây. Kinh này được trình bày với duyên khởi nào? Với (duyên khởi là) lợi lộc và danh vọng. Nghe nói rằng, lợi lộc và danh vọng lớn lao đã sanh khởi đến đức Thế Tôn, người đã tích lũy các ba-la-mật về bố thí đã được viên mãn trong bốn a-tăng-kỳ. Thật vậy, giống như một đám mây lớn song sinh nổi lên từ mọi phương hướng và tạo ra một trận lụt lớn, tất cả các ba-la-mật của Ngài, dường như đã tụ hội lại với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ cho quả trong một kiếp sống (cuối cùng)’, đã tạo ra một trận lụt lớn về lợi lộc và danh vọng. Từ những nơi này nơi kia, các vị vua, bà-la-môn v.v... tay cầm vật thực, thức uống, xe cộ, y phục, vòng hoa, hương liệu, vật thoa v.v... đã đến và tìm kiếm đức Thế Tôn, hỏi rằng: ‘Đức Phật ở đâu? Đức Thế Tôn ở đâu? Vị trời của các trời, bậc ngưu vương giữa loài người, bậc sư tử giữa loài người ở đâu?’ Họ mang các vật dụng đến bằng hàng trăm cỗ xe, nhưng không có được cơ hội (để cúng dường), nên họ đứng và đi theo, càng xe này chạm vào càng xe kia, trong một khoảng cách chừng một gāvuta xung quanh, giống như (trường hợp) các vị bà-la-môn ở Andhakavinda v.v... Tất cả nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong các chương (Khandhaka) và trong các kinh tương ứng.

Yathā bhagavato, evaṃ bhikkhusaṅghassāpi. Vuttañcetaṃ –

Giống như (lợi lộc và danh vọng) sanh khởi đến đức Thế Tôn, cũng vậy, (chúng) sanh khởi đến Tăng chúng Tỳ khưu. Và điều này đã được nói rằng –

‘‘Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara-piṇḍapāta-senāsana-gilāna-paccaya-bhesajja-parikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14; saṃ. ni. 2.70).

‘Vào lúc bấy giờ, đức Thế Tôn được cung kính, được tôn trọng, được quý mến, được cúng dường, được tôn sùng; Ngài nhận được y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm và vật dụng trị bệnh cho người bệnh. Tăng chúng Tỳ khưu cũng được cung kính... (v.v.)... vật dụng.’

Tathā [Pg.95] ‘‘yāvatā kho, cunda, etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggapattaṃ yatharivāyaṃ, cunda, bhikkhusaṅgho’’ti (dī. ni. 3.176).

Tương tự: ‘Này Cunda, hiện nay, trong số bao nhiêu Tăng chúng hay hội chúng đã xuất hiện trên đời, Ta không thấy một Tăng chúng nào khác, này Cunda, đạt đến đỉnh cao của lợi lộc và danh tiếng như là Tăng chúng Tỳ khưu này.’

Svāyaṃ bhagavato ca saṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakaṃ viya appameyyo ahosi. Atha satthā rahogato cintesi – ‘‘mahālābhasakkāro atītabuddhānampi evarūpo ahosi, anāgatānampi evarūpo bhavissati. Kiṃ nu kho bhikkhū āhārapariggāhakena satisampajaññena samannāgatā majjhattā nicchandarāgā hutvā āhāraṃ paribhuñjituṃ sakkonti, na sakkontī’’ti?

Lợi lộc và danh vọng này sanh khởi đến đức Thế Tôn và Tăng chúng, khi hợp lại, đã trở nên vô lượng như nước của hai con sông lớn. Khi ấy, bậc Đạo sư, đi đến nơi thanh vắng, đã suy nghĩ: ‘Lợi lộc và danh vọng lớn lao đối với các vị Phật trong quá khứ cũng đã như thế này, và đối với các vị Phật trong tương lai cũng sẽ như thế này. Liệu các Tỳ khưu, được trang bị chánh niệm và tỉnh giác để quán xét vật thực, trở nên xả ly, không còn tham muốn và ái luyến, có thể thọ dụng vật thực hay không thể?’

So addasa ekacce adhunā pabbajite kulaputte apaccavekkhitvā āhāraṃ paribhuñjamāne. Disvānassa etadahosi – ‘‘mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena na cīvarādihetu pūritā, uttamaphalassa pana arahattassatthāya pūritā. Imepi bhikkhū mama santike pabbajantā na cīvarādihetu pabbajitā, arahattasseva pana atthāya pabbajitā. Te idāni asārameva sāraṃ anatthameva ca atthaṃ karontī’’ti evamassa dhammasaṃvego udapādi. Tato cintesi – ‘‘sace pañcamaṃ pārājikaṃ paññapetuṃ sakkā abhavissa, apaccavekkhitāhāraparibhogo pañcamaṃ pārājikaṃ katvā paññapetabbo bhaveyya. Na pana sakkā evaṃ kātuṃ, dhuvapaṭisevanaṭṭhānañhetaṃ sattānaṃ. Yathā pana kathite pañcamaṃ pārājikaṃ viya naṃ passissanti. Evaṃ dhammādāsaṃ saṃvaraṃ mariyādaṃ ṭhapessāmi, yaṃ āvajjitvā āvajjitvā anāgate bhikkhū cattāro paccaye paccavekkhitvā paribhuñjissantī’’ti. Imāya aṭṭhuppattiyā imaṃ puttamaṃsūpamasuttantaṃ nikkhipi. Tattha cattārome, bhikkhave, āhārātiādi heṭṭhā vuttatthameva.

Ngài thấy một số thiện gia nam tử mới xuất gia đang thọ dụng vật thực mà không quán xét. Thấy vậy, Ngài có ý nghĩ này: ‘Ta, trong khi viên mãn các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã không viên mãn chúng vì lý do y phục v.v., mà đã viên mãn chúng vì mục đích đạt được quả vị tối thượng là A-la-hán. Các Tỳ khưu này cũng vậy, khi xuất gia với Ta, không phải xuất gia vì lý do y phục v.v., mà xuất gia chính vì mục đích đạt được A-la-hán. Nay họ lại xem cái không phải là cốt lõi là cốt lõi, và xem cái vô ích là hữu ích.’ Như vậy, sự chấn động tâm linh (dhamma-saṃvega) đã sanh khởi trong Ngài. Sau đó, Ngài suy nghĩ: ‘Nếu có thể chế định điều Ba-la-di thứ năm, thì việc thọ dụng vật thực không quán xét nên được chế định thành điều Ba-la-di thứ năm. Nhưng không thể làm như vậy, vì đây là việc mà chúng sanh phải thường xuyên thực hành. Tuy nhiên, khi được thuyết giảng, họ sẽ xem nó (lời dạy) như điều Ba-la-di thứ năm. Như vậy, Ta sẽ thiết lập một tấm gương pháp, một sự thu thúc, một giới hạn, mà các Tỳ khưu trong tương lai, sau khi suy ngẫm lại nhiều lần, sẽ thọ dụng bốn vật dụng sau khi quán xét.’ Với duyên khởi này, Ngài đã trình bày kinh ví dụ thịt con này. Ở đó, đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, có bốn loại vật thực này...’ có ý nghĩa đã được nói đến ở trên.

Cattāro pana āhāre vitthāretvā idāni tesu ādīnavaṃ dassetuṃ kathañca, bhikkhave, kabaḷīkāro āhāro daṭṭhabbotiādimāha? Tattha jāyampatikāti jāyā ceva pati ca. Parittaṃ sambalanti puṭabhattasattumodakādīnaṃ aññataraṃ appamattakaṃ pātheyyaṃ. Kantāramagganti kantārabhūtaṃ maggaṃ, kantāre vā maggaṃ. Kantāranti corakantāraṃ vāḷakantāraṃ amanussakantāraṃ nirudakakantāraṃ appabhakkhakantāranti pañcavidhaṃ. Tesu yattha corabhayaṃ atthi[Pg.96], taṃ corakantāraṃ. Yattha sīhabyagghādayo vāḷā atthi, taṃ vāḷakantāraṃ. Yattha balavāmukhayakkhiniādīnaṃ amanussānaṃ vasena bhayaṃ atthi, taṃ amanussakantāraṃ. Yattha pātuṃ vā nhāyituṃ vā udakaṃ natthi, taṃ nirudakakantāraṃ. Yattha khāditabbaṃ vā bhuñjitabbaṃ vā antamaso kandamūlādimattampi natthi, taṃ appabhakkhakantāraṃ nāma. Yattha panetaṃ pañcavidhampi bhayaṃ atthi, taṃ kantārameva. Taṃ panetaṃ ekāhadvīhatīhādivasena nittharitabbampi atthi, na taṃ idha adhippetaṃ. Idha pana nirudakaṃ appabhakkhaṃ yojanasatikakantāraṃ adhippetaṃ. Evarūpe kantāre maggaṃ. Paṭipajjeyyunti chātakabhayena ceva rogabhayena ca rājabhayena ca upaddutā paṭipajjeyyuṃ ‘‘etaṃ kantāraṃ nittharitvā dhammikassa rañño nirupaddave raṭṭhe sukhaṃ vasissāmā’’ti maññamānā.

Sau khi đã giải thích rộng về bốn loại vật thực, bây giờ, để chỉ ra sự nguy hại trong chúng, (Đức Thế Tôn) đã nói đoạn bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, đoàn thực nên được thấy như thế nào?’ Ở đó, ‘vợ chồng’ (jāyampatikā) có nghĩa là cả vợ và chồng. ‘Lương thực ít ỏi’ (parittaṃ sambalaṃ) có nghĩa là một ít lương thực mang theo khi đi đường, một trong những thứ như cơm gói, bột rang, bánh ngọt. ‘Con đường hoang địa’ (kantāramaggaṃ) có nghĩa là con đường trong vùng hoang địa, hoặc con đường là hoang địa. ‘Hoang địa’ (kantāra) có năm loại: hoang địa trộm cướp, hoang địa thú dữ, hoang địa phi nhân, hoang địa không nước, và hoang địa không thức ăn. Trong số đó, nơi nào có nguy hiểm từ trộm cướp, đó là hoang địa trộm cướp. Nơi nào có thú dữ như sư tử, cọp, đó là hoang địa thú dữ. Nơi nào có nguy hiểm do các phi nhân như dạ-xoa có miệng to, đó là hoang địa phi nhân. Nơi nào không có nước để uống hay tắm, đó là hoang địa không nước. Nơi nào không có thức ăn cứng hay mềm, thậm chí không có cả củ và rễ cây, đó được gọi là hoang địa không thức ăn. Hơn nữa, nơi nào có cả năm loại nguy hiểm này, đó chính là hoang địa. Nhưng cũng có (hoang địa) có thể vượt qua trong một, hai, hoặc ba ngày; điều đó không được ám chỉ ở đây. Ở đây, điều được ám chỉ là một hoang địa dài một trăm do-tuần, không có nước và không có thức ăn. (Họ đi vào) con đường trong một hoang địa như vậy. ‘Họ sẽ đi vào’ có nghĩa là: bị áp bức bởi nỗi sợ đói, sợ bệnh tật, và sợ vua chúa, họ sẽ đi vào, nghĩ rằng: ‘Sau khi vượt qua hoang địa này, chúng ta sẽ sống hạnh phúc trong một vương quốc không bị nhiễu loạn của một vị vua đức hạnh.’

Ekaputtakoti ukkhipitvā gahito anukampitabbayutto athirasarīro ekaputtako. Vallūrañca soṇḍikañcāti ghanaghanaṭṭhānato gahetvā vallūraṃ, aṭṭhinissitasirānissitaṭṭhānāni gahetvā sūlamaṃsañcāti attho. Paṭipiseyyunti pahareyyuṃ. Kahaṃ ekaputtakāti ayaṃ tesaṃ paridevanākāro.

Ekaputtako có nghĩa là đứa con trai duy nhất được bồng ẵm, đáng được thương xót, có thân hình yếu ớt. Vallūrañca soṇḍikañca có nghĩa là: lấy thịt khô từ những chỗ thịt dày, và lấy thịt nướng từ những chỗ thịt dính vào xương và gân. Paṭipiseyyuṃ có nghĩa là họ sẽ đấm ngực. Kahaṃ ekaputtaka là cách than khóc của họ.

Ayaṃ panettha bhūtamatthaṃ katvā ādito paṭṭhāya saṅkhepato atthavaṇṇanā – dve kira jāyampatikā puttaṃ gahetvā parittena pātheyyena yojanasatikaṃ kantāramaggaṃ paṭipajjiṃsu. Tesaṃ paññāsayojanāni gantvā pātheyyaṃ niṭṭhāsi, te khuppipāsāturā viraḷacchāyāyaṃ nisīdiṃsu. Tato puriso bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde ito samantā paññāsayojanāni gāmo vā nigamo vā natthi. Tasmā yaṃ taṃ purisena kātabbaṃ bahumpi kasigorakkhādikammaṃ, na dāni sakkā taṃ mayā kātuṃ, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Puna sāpi taṃ āha – ‘‘sāmi mayā dāni yaṃ taṃ itthiyā kātabbaṃ bahumpi suttakantanādikammaṃ, taṃ kātuṃ na sakkā, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Puna sopi taṃ āha – ‘‘bhadde mātugāmamaraṇena dvinnaṃ maraṇaṃ paññāyati. Na hi mando kumāro mātarā vinā [Pg.97] jīvituṃ sakkoti. Yadi pana mayaṃ jīvāma. Puna dārakaṃ labheyyāma. Handa dāni puttakaṃ māretvā, maṃsaṃ gahetvā kantāraṃ nittharāmā’’ti. Tato mātā puttamāha – ‘‘tāta, pitusantikaṃ gacchā’’ti, so agamāsi. Athassa pitā, ‘‘mayā ‘puttakaṃ posessāmī’ti kasigorakkhādīhi anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ, na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretuṃ, tvaṃyeva tava puttaṃ mārehī’’ti vatvā, ‘‘tāta mātusantikaṃ gacchā’’ti āha. So agamāsi. Athassa mātāpi, ‘‘mayā puttaṃ patthentiyā govatakukkuravatadevatāyācanādīhipi tāva anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ, ko pana vādo kucchinā pariharantiyā? Na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretu’’nti vatvā ‘‘tāta, pitusantikameva gacchā’’ti āha. Evaṃ so dvinnamantarā gacchantoyeva mato. Te taṃ disvā paridevitvā vuttanayena maṃsāni gahetvā khādantā pakkamiṃsu.

Đây là phần giải thích ý nghĩa tóm tắt từ đầu, làm rõ ý nghĩa thực sự ở đây: Tương truyền, có hai vợ chồng dắt theo con trai, với một ít lương thực, đi vào con đường hoang địa dài một trăm do-tuần. Sau khi đi được năm mươi do-tuần, lương thực của họ đã hết. Bị đói và khát hành hạ, họ ngồi dưới bóng cây thưa thớt. Bấy giờ, người chồng nói với vợ: “Này em, trong vòng năm mươi do-tuần xung quanh đây, không có làng mạc hay thị trấn nào cả. Vì vậy, những công việc nhiều mà người đàn ông phải làm như cày cấy, chăn bò, bây giờ tôi không thể làm được. Thôi, em hãy giết tôi đi, ăn một nửa thịt, một nửa còn lại làm lương thực, cùng con vượt qua hoang địa này.” Rồi người vợ cũng nói với chồng: “Này anh, những công việc nhiều mà người phụ nữ phải làm như kéo sợi, dệt vải, bây giờ em không thể làm được. Thôi, anh hãy giết em đi, ăn một nửa thịt, một nửa còn lại làm lương thực, cùng con vượt qua hoang địa này.” Rồi người chồng lại nói với vợ: “Này em, nếu người mẹ chết, thì xem như cả hai đều chết. Đứa bé còn non dại, không thể sống thiếu mẹ được. Nếu chúng ta còn sống, chúng ta có thể có con khác. Thôi, bây giờ chúng ta hãy giết con, lấy thịt mà vượt qua hoang địa này.” Bấy giờ, người mẹ nói với con: “Này con, hãy đến chỗ cha con,” và đứa bé đã đi. Khi ấy, cha nó nói: “Ta đã chịu không ít khổ sở với việc cày cấy, chăn bò để ‘nuôi con’, ta không thể giết con được, chính em hãy giết con của em đi,” rồi nói: “Này con, hãy đến chỗ mẹ con.” Đứa bé đã đi. Khi ấy, người mẹ cũng nói: “Ta, trong khi mong có con, đã chịu không ít khổ sở với việc thực hành khổ hạnh như bò, khổ hạnh như chó, cầu khẩn thần linh, huống chi là khi mang nặng đẻ đau? Ta không thể giết con được,” rồi nói: “Này con, hãy đến chỗ cha con.” Cứ như thế, đứa bé đi qua đi lại giữa hai người rồi chết. Họ thấy con chết, than khóc, rồi theo cách đã nói, lấy thịt ăn và lên đường.

Tesaṃ so puttamaṃsāhāro navahi kāraṇehi paṭikūlattā neva davāya hoti, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya, kevalaṃ kantāranittharaṇatthāyeva hoti. Katamehi navahi kāraṇehi paṭikūloti ce? Sajātimaṃsatāya ñātimaṃsatāya puttamaṃsatāya piyaputtamaṃsatāya taruṇamaṃsatāya āmakamaṃsatāya abhogamaṃsatāya aloṇatāya adhūpitatāyāti. Evañhi te navahi kāraṇehi paṭikūlaṃ taṃ puttamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu, majjhattabhāveyeva pana nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu. Na aṭṭhinhārucammanissitaṭṭhānāni apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu, hatthasampattaṃ maṃsameva pana khādiṃsu. Na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ katvā khādiṃsu, thokaṃ thokaṃ pana ekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu. Na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu, vigatamaccheramalena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu. Na aññaṃ kiñci migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmāti sammūḷhā khādiṃsu, piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāva khādiṃsu. Na ‘‘aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā’’ti patthanaṃ katvā khādiṃsu, patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu. Na ‘‘ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā’’ti sannidhiṃ akaṃsu, kantārapariyosāne pana ‘‘pure mahājano passatī’’ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā [Pg.98] vā jhāpayiṃsu. Na ‘‘koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī’’ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu, nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu. ‘‘Kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā’’ti na hīḷetvā khādiṃsu, hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsu. Na ‘‘tuyhaṃ bhāgo mayhaṃ bhāgo tava putto mama putto’’ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu. Samaggā pana sammodamānā hutvā khādiṃsu. Imaṃ nesaṃ evarūpaṃ nicchandarāgādiparibhogaṃ sampassamāno satthā bhikkhusaṅghampi taṃ kāraṇaṃ anujānāpento taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu te davāya vā āhāraṃ āhāreyyuntiādimāha. Tattha davāya vātiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.18) vitthāritāneva. Kantārassāti nittiṇṇāvasesassa kantārassa.

Đối với họ, việc ăn thịt con đó, vì đáng ghê tởm do chín nguyên nhân, nên không phải để vui đùa, không phải để say sưa, không phải để trang điểm, không phải để làm đẹp, mà chỉ đơn thuần là để vượt qua hoang địa. Nếu hỏi: “Đáng ghê tởm do chín nguyên nhân nào?” (Thì trả lời là:) do là thịt cùng loài, do là thịt của người thân, do là thịt của con, do là thịt của đứa con yêu quý, do là thịt non, do là thịt sống, do là thịt không nên ăn, do không có muối, do không được tẩm ướp. Vì vậy, họ ăn thịt con đó, vốn đáng ghê tởm do chín nguyên nhân, không phải ăn với lòng tham luyến, say đắm, mà họ ăn trong trạng thái tâm trung dung, thọ dụng không có tham muốn và ái luyến. Họ không loại bỏ những phần dính xương, gân, da để chỉ ăn phần thịt ngon, dày dặn, mà họ ăn bất cứ phần thịt nào có trong tay. Họ không ăn cho đến no căng cổ, mà chỉ ăn từng chút một, vừa đủ để sống qua ngày. Họ không ăn trong sự ganh tị lẫn nhau, mà ăn với tâm trong sạch, không còn vết nhơ của sự keo kiệt. Họ không ăn trong sự mê muội rằng: “Chúng ta đang ăn thịt nai hay một loại thịt nào khác như thịt công,” mà họ ăn trong khi biết rõ đó là thịt của đứa con yêu quý. Họ không ăn với ước muốn rằng: “Ôi, mong sao chúng ta lại được ăn thịt con như thế này nữa,” mà họ ăn trong khi đã vượt qua sự ước muốn. Họ không tích trữ với ý nghĩ: “Ăn một phần trong hoang địa, phần còn lại sau khi vượt qua hoang địa sẽ trộn với muối, me... rồi ăn,” mà khi đến cuối hoang địa, vì sợ “đám đông nhìn thấy trước”, họ đã chôn xuống đất hoặc đốt trong lửa. Họ không khởi tâm kiêu mạn hay tự cao rằng: “Không một ai khác được ăn thịt con như thế này giống như chúng ta,” mà họ ăn với tâm khiêm hạ, dẹp bỏ kiêu mạn. Họ không ăn trong sự chê bai rằng: “Thịt này không muối, không me, không tẩm ướp, lại có mùi hôi, thì có ích gì?”, mà họ ăn trong khi đã vượt qua sự chê bai. Họ không coi thường nhau rằng: “Đây là phần của anh, đây là phần của tôi; con của anh, con của tôi,” mà họ ăn trong sự hòa hợp và hoan hỷ. Bậc Đạo Sư, khi thấy rõ sự thọ dụng không có tham muốn và ái luyến như vậy của họ, muốn cho phép Tăng chúng về trường hợp đó, đã nói rằng: “Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, có phải họ ăn món ăn đó để vui đùa chăng?” v.v... Ở đây, các từ davāya v.v... đã được tôi giải thích chi tiết trong Visuddhimagga. Kantārassa có nghĩa là của hoang địa còn lại chưa vượt qua.

Evameva khoti navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena piyaputtamaṃsasadiso katvā daṭṭhabboti attho. Katamesaṃ navannaṃ? Gamanapāṭikulyatādīnaṃ. Gamanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhāti, pariyesanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi, paribhoganidhānaāsayaparipakkāparipakkasammakkhaṇanissandapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi, tāni panetāni gamanapāṭikulyatādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.294) āhārapāṭikulyatāniddese vitthāritāneva. Iti imesaṃ navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena puttamaṃsūpamaṃ katvā āhāro paribhuñjitabbo.

Cũng vậy, có nghĩa là nên xem (đoàn thực) giống như thịt của đứa con thân yêu do chín phương diện ghê tởm. Chín phương diện nào? Do các phương diện như sự ghê tởm trong việc đi lại. Dù quán xét sự ghê tởm trong việc đi lại, vị ấy vẫn thọ nhận đoàn thực; dù quán xét sự ghê tởm trong việc tìm kiếm; dù quán xét sự ghê tởm trong việc thọ dụng, trong nơi chứa, trong nơi nương tựa, trong sự tiêu hóa, trong sự không tiêu hóa, trong sự dính bẩn, và trong sự rỉ chảy. Và những sự ghê tởm này, bắt đầu bằng sự ghê tởm trong việc đi lại, đã được giải thích rộng rãi trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về sự ghê tởm của vật thực. Như vậy, vật thực nên được thọ dụng sau khi đã thực hiện ví dụ về thịt con do chín phương diện ghê tởm này.

Yathā te jāyampatikā pāṭikulyaṃ piyaputtamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu, majjhattabhāveyeva nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu, evaṃ nicchandarāgaparibhogaṃ katvā paribhuñjitabbo. Yathā ca te na aṭṭhinhārucammanissitaṃ apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu, hatthasampattameva pana khādiṃsu, evaṃ sukkhabhattamandabyañjanādīni piṭṭhihatthena apaṭikkhipitvā vaṭṭakena viya kukkuṭena viya ca odhiṃ adassetvā tato tato sappimaṃsādisaṃsaṭṭhavarabhojanaṃyeva vicinitvā abhuñjantena sīhena viya sapadānaṃ paribhuñjitabbo.

Như hai vợ chồng ấy khi ăn thịt đứa con thân yêu ghê tởm, đã không ăn với tâm tham luyến, say đắm, mà đã ăn với tâm xả, đứng vững trong sự thọ dụng không có tham dục; cũng vậy, nên thọ dụng sau khi thực hành sự thọ dụng không có tham dục. Và như họ đã không loại bỏ phần thịt dính xương, gân, da để chỉ ăn phần thịt ngon, miếng to, mà đã ăn bất cứ thứ gì có trong tay; cũng vậy, không nên dùng mu bàn tay gạt bỏ cơm khô, canh ít v.v..., không chỉ ra giới hạn như chim cút hay gà, không lựa chọn và ăn chỉ những món ngon trộn với bơ, thịt v.v... từ chỗ này chỗ kia, mà nên thọ dụng theo thứ tự như sư tử.

Yathā ca te na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ khādiṃsu, thokaṃ thokaṃ pana ekekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu, evameva āharahatthakādibrāhmaṇānaṃ aññatarena viya yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ abhuñjantena catunnaṃ pañcannaṃ vā [Pg.99] ālopānaṃ okāsaṃ ṭhapetvāva dhammasenāpatinā viya paribhuñjitabbo. So kira pañcacattālīsa vassāni tiṭṭhamāno ‘‘pacchābhatte ambiluggārasamuṭṭhāpakaṃ katvā ekadivasampi āhāraṃ na āhāresi’’nti vatvā sīhanādaṃ nadanto imaṃ gāthamāha –

Và như họ đã không ăn tùy thích cho đến đầy cổ, mà mỗi ngày chỉ ăn một ít, vừa đủ để duy trì mạng sống; cũng vậy, không nên ăn tùy thích cho đến đầy bụng như một trong các Bà-la-môn Āharahatthaka v.v..., mà nên thọ dụng như vị Tướng quân Chánh pháp, sau khi đã chừa lại chỗ trống cho bốn hoặc năm miếng ăn. Nghe nói, ngài ấy trong suốt bốn mươi lăm năm, sau khi nói rằng: ‘Sau bữa ăn, không một ngày nào ta đã thọ thực đến mức gây ra chứng ợ chua,’ ngài rống lên tiếng rống sư tử và nói lên kệ này –

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

‘Bốn năm miếng ăn, không ăn nên uống nước; Thế là đủ để an trú thoải mái, cho vị tỳ khưu có tâm đã được hướng đến.’

Yathā ca te na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu, vigatamalamaccherena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā amaccharāyitvā ‘‘imaṃ sabbaṃ gaṇhantassa sabbaṃ dassāmi, upaḍḍhaṃ gaṇhantassa upaḍḍhaṃ, sace gahitāvaseso bhavissati, attanā paribhuñjissāmī’’ti sāraṇīyadhamme ṭhiteneva paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘aññaṃ kiñci mayaṃ migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmā’’ti sammūḷhā khādiṃsu, piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāva khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘ahaṃ khādāmi bhuñjāmī’’ti attūpaladdhisammohaṃ anuppādetvā ‘‘kabaḷīkārāhāro na jānāti ‘cātumahābhūtikakāyaṃ vaḍḍhemī’ti, kāyopi na jānāti ‘kabaḷīkārāhāro maṃ vaḍḍhetī’’’ti, evaṃ sammohaṃ pahāya paribhuñjitabbo. Satisampajaññavasenāpi cesa asammūḷheneva hutvā paribhuñjitabbo.

Và như họ đã không ăn với lòng keo kiệt lẫn nhau, mà đã ăn với tâm hoàn toàn thanh tịnh, không có cấu uế của sự keo kiệt; cũng vậy, khi nhận được vật thực khất thực, không nên keo kiệt, mà nên thọ dụng với tâm đứng vững trong các pháp đáng nhớ (lục hòa kính), (nghĩ rằng): ‘Ai nhận hết phần này, tôi sẽ cho hết; ai nhận một nửa, tôi sẽ cho một nửa; nếu còn lại sau khi đã lấy, tôi sẽ tự mình thọ dụng.’ Và như họ đã không ăn trong si mê, (nghĩ rằng): ‘Chúng ta đang ăn một loại thịt khác, như thịt nai hay thịt công,’ mà đã ăn trong khi biết rõ đó là thịt của đứa con thân yêu; cũng vậy, khi nhận được vật thực khất thực, không nên khởi lên sự si mê về việc chấp có tự ngã, (nghĩ rằng): ‘Tôi ăn, tôi thọ dụng,’ mà nên thọ dụng sau khi đã từ bỏ sự si mê như vậy, (quán rằng): ‘Đoàn thực không biết: “Ta làm cho thân tứ đại này tăng trưởng,” và thân cũng không biết: “Đoàn thực làm cho ta tăng trưởng.”’ Và nên thọ dụng với tâm không si mê, nhờ vào chánh niệm và tỉnh giác.

Yathā ca te na ‘‘aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā’’ti patthanaṃ katvā khādiṃsu, patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu, evameva paṇītabhojanaṃ laddhā ‘aho vatāhaṃ svepi punadivasepi evarūpaṃ labheyyaṃ’, lūkhaṃ vā pana laddhā ‘‘hiyyo viya me ajja paṇītabhojanaṃ na laddha’’nti patthanaṃ vā anusocanaṃ vā akatvā nittaṇhena –

Và như họ đã không ăn với ước muốn rằng: ‘Ôi, mong sao chúng ta lại được ăn loại thịt con như thế này nữa,’ mà đã ăn với tâm vượt qua ước muốn; cũng vậy, khi nhận được món ăn ngon, không nên ước muốn rằng: ‘Ôi, mong sao ngày mai, ngày kia ta lại được món ăn như thế này,’ hoặc khi nhận được món ăn thô sơ, không nên sầu muộn rằng: ‘Hôm nay ta không được món ăn ngon như hôm qua,’ mà nên (thọ dụng) với tâm không có ái dục –

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāmināgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti. (jā. 2.22.90) –

‘Ta không sầu muộn về quá khứ, không mong cầu tương lai; Ta duy trì mạng sống với hiện tại, do đó dung sắc trong sáng.’ –

Imaṃ ovādaṃ anussarantena ‘‘paccuppanneneva yāpessāmī’’ti paribhuñjitabbo.

Nên thọ dụng trong khi tùy niệm lời giáo huấn này, (nghĩ rằng): ‘Ta sẽ duy trì mạng sống chỉ với hiện tại.’

Yathā ca te na ‘‘ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā’’ti sannidhiṃ akaṃsu, kantārapariyosāne [Pg.100] pana ‘‘pure mahājano passatī’’ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā vā jhāpayiṃsu, evameva –

Và như họ đã không tích trữ, (nghĩ rằng): ‘Chúng ta sẽ ăn chừng này trong sa mạc, rồi vượt qua phần sa mạc còn lại, sẽ ăn (phần còn lại) sau khi nêm nếm với muối, me v.v...’; nhưng ở cuối sa mạc, (nghĩ rằng) ‘trước khi dân chúng nhìn thấy,’ họ đã chôn nó xuống đất hoặc đã đốt nó trong lửa; cũng vậy –

‘‘Annānamatho pānānaṃ,Khādanīyānaṃ athopi vatthānaṃ;

Laddhā na sannidhiṃ kayirā,Na ca parittase tāni alabhamāno’’ti. (su. ni. 930);

–

‘Đối với thức ăn, thức uống, vật thực cứng, và cả y phục; Khi nhận được, không nên tích trữ, và không nên lo lắng khi không nhận được chúng.’ –

Imaṃ ovādaṃ anussarantena catūsu paccayesu yaṃ yaṃ labhati, tato tato attano yāpanamattaṃ gahetvā, sesaṃ sabrahmacārīnaṃ vissajjetvā sannidhiṃ parivajjantena paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī’’ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu, nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu, evameva paṇītabhojanaṃ labhitvā ‘‘ahamasmi lābhī cīvarapiṇḍapātādīna’’nti na māno vā dappo vā kātabbo. ‘‘Nāyaṃ pabbajjā cīvarādihetu, arahattahetu panāyaṃ pabbajjā’’ti paccavekkhitvā nihatamānadappeneva paribhuñjitabbo.

Nên thọ dụng trong khi tùy niệm lời giáo huấn này, tránh xa sự tích trữ, bằng cách: trong bốn món vật dụng, bất cứ thứ gì nhận được, từ đó chỉ lấy phần vừa đủ để duy trì mạng sống cho mình, phần còn lại thì từ bỏ cho các vị đồng phạm hạnh. Và như họ đã không khởi lên ngã mạn hay kiêu căng, (nghĩ rằng): ‘Không ai khác được ăn loại thịt con như chúng ta,’ mà đã ăn với ngã mạn và kiêu căng đã được dẹp bỏ; cũng vậy, khi nhận được món ăn ngon, không nên khởi lên ngã mạn hay kiêu căng, (nghĩ rằng): ‘Ta là người được lợi lộc về y, vật thực khất thực v.v...’ Nên thọ dụng với ngã mạn và kiêu căng đã được dẹp bỏ, sau khi quán xét rằng: ‘Sự xuất gia này không phải vì y v.v..., mà sự xuất gia này là vì quả A-la-hán.’

Yathā ca te ‘‘kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā’’ti hīḷetvā na khādiṃsu, hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘kiṃ iminā assagoṇabhattasadisena lūkhena nirasena, suvānadoṇiyaṃ taṃ pakkhipathā’’ti evaṃ piṇḍapātaṃ vā ‘‘ko imaṃ bhuñjissati, kākasunakhādīnaṃ dehī’’ti evaṃ dāyakaṃ vā ahīḷentena –

Và cũng như hai vợ chồng ấy, sau khi chê bai: ‘Thịt này không mặn, không chua, không có hương vị, lại có mùi hôi, có ích gì chứ?’ rồi đã không ăn, nhưng sau khi vượt qua sự chê bai thì đã ăn; cũng giống như vậy, khi nhận được vật thực khất thực, vị tỳ khưu không nên chê bai vật thực khất thực rằng: ‘Vật thực này giống như thức ăn cho ngựa, cho bò, thô và vô vị, có ích gì chứ? Hãy đổ nó vào máng cho chó,’ hoặc không nên chê bai người thí chủ rằng: ‘Ai sẽ ăn món này? Hãy cho quạ, cho chó.’

‘‘Sa pattapāṇi vicaranto, amūgo mūgasammato;

Appaṃ dānaṃ na hīḷeyya, dātāraṃ nāvajāniyā’’ti. (su. ni. 718);

–

‘Vị ấy, tay cầm bát, đi khất thực, không câm nhưng được xem như người câm; không nên chê bai vật thí dù ít ỏi, không nên xem thường người thí chủ.’

Imaṃ ovādaṃ anussarantena paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘tuyhaṃ bhāgo, mayhaṃ bhāgo, tava putto mama putto’’ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu, samaggā pana, sammodamānā hutvā khādiṃsu, evamevaṃ piṇḍapātaṃ labhitvā yathā ekacco ‘‘ko tumhādisānaṃ dassati nikkāraṇā ummāresu pakkhalantānaṃ āhiṇḍantānaṃ vijātamātāpi vo dātabbaṃ na maññati, mayaṃ pana [Pg.101] gatagataṭṭhāne paṇītāni cīvarādīni labhāmā’’ti sīlavante sabrahmacārī atimaññati, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

Nên thọ dụng (vật thực) trong khi thường xuyên ghi nhớ lời giáo huấn này. Và cũng như hai vợ chồng ấy đã không xem thường lẫn nhau rằng: ‘Phần của anh, phần của tôi, con của anh, con của tôi,’ mà đã hòa thuận, hoan hỷ cùng nhau ăn; cũng giống như vậy, khi nhận được vật thực khất thực, (vị tỳ khưu không nên) giống như có kẻ xem thường các vị đồng phạm hạnh có giới đức rằng: ‘Ai sẽ cúng dường cho những người như các ông, những người đi lang thang, vấp ngã ở ngưỡng cửa một cách vô cớ? Ngay cả mẹ ruột cũng không nghĩ đến việc cho các ông. Còn chúng tôi thì nhận được y phục v.v... cao quý ở mọi nơi chúng tôi đến.’ Liên quan đến điều này, đã được nói rằng –

‘‘So tena lābhasakkārasilokena abhibhūto pariyādiṇṇacitto aññe pesale bhikkhū atimaññati. Tañhi tassa, bhikkhave, moghapurisassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti (saṃ. ni. 2.161).

‘Vị ấy, bị lợi lộc, cung kính, và danh tiếng ấy chinh phục, tâm bị chiếm đoạt, xem thường các vị tỳ khưu khả ái khác. Này các Tỳ khưu, điều ấy xảy ra cho kẻ ngu si ấy để không lợi ích, để đau khổ trong một thời gian dài.’

Evaṃ kañci anatimaññitvā sabbehi sabrahmacārīhi saddhiṃ samaggena sammodamānena hutvā paribhuñjitabbaṃ.

Như vậy, không xem thường bất cứ ai, nên thọ dụng (vật thực) trong khi hòa hợp và hoan hỷ cùng với tất cả các vị đồng phạm hạnh.

Pariññāteti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi pariññāte. Kathaṃ? Idha bhikkhu ‘‘kabaḷīkārāhāro nāma ayaṃ savatthukavasena ojaṭṭhamakarūpaṃ hoti, ojaṭṭhamakarūpaṃ kattha paṭihaññati? Jivhāpasāde, jivhāpasādo kinnissito? Catumahābhūtanissito. Iti ojaṭṭhamakaṃ jivhāpasādo tassa paccayāni mahābhūtānīti ime dhammā rūpakkhandho nāma, taṃ pariggaṇhato uppannā phassapañcamakā dhammā cattāro arūpakkhandhā. Iti sabbepime pañcakkhandhā saṅkhepato nāmarūpamattaṃ hotī’’ti pajānāti. So te dhamme sarasalakkhaṇato vavatthapetvā tesaṃ paccayaṃ pariyesanto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ passati. Ettāvatānena kabaḷīkārāhāramukhena sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato diṭṭhattā kabaḷīkārāhāro ñātapariññāya pariññāto hoti. So tadeva sappaccayaṃ nāmarūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīṇi lakkhaṇāni āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena sammasati. Ettāvatānena so tilakkhaṇapaṭivedhasammasanañāṇasaṅkhātāya tīraṇapariññāya pariññāto hoti. Tasmiṃyeva nāmarūpe chandarāgāvakaḍḍhanena anāgāmimaggena parijānatā pahānapariññāya pariññāto hotīti.

Về từ ‘đã được liễu tri’ (pariññāte), (có nghĩa là) đã được liễu tri bởi ba loại liễu tri này: liễu tri bằng sự biết (ñātapariññā), liễu tri bằng sự thẩm sát (tīraṇapariññā), và liễu tri bằng sự đoạn tận (pahānapariññā). Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu biết rằng: ‘Đoàn thực này, theo phương diện có nền tảng, là sắc có dưỡng tố làm thứ tám. Sắc có dưỡng tố làm thứ tám va chạm ở đâu? Ở thiệt tịnh sắc. Thiệt tịnh sắc y cứ vào đâu? Y cứ vào bốn đại chủng. Như vậy, sắc có dưỡng tố làm thứ tám, thiệt tịnh sắc, và các đại chủng là nhân duyên của nó, những pháp này được gọi là sắc uẩn. Đối với người nắm bắt sắc uẩn ấy, các pháp có xúc làm thứ năm khởi lên là bốn danh uẩn. Như vậy, tất cả năm uẩn này, tóm lại, chỉ là danh và sắc.’ Vị ấy, sau khi xác định các pháp ấy theo tự tướng và tướng chung, trong khi tìm kiếm nhân duyên của chúng, thấy được lý duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch. Đến mức độ này, do vị ấy đã thấy đúng như thật danh-sắc cùng với nhân duyên của nó, lấy đoàn thực làm đầu, nên đoàn thực được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự biết (ñātapariññā). Vị ấy, sau khi áp đặt ba tướng vô thường, khổ, vô ngã lên chính danh-sắc cùng với nhân duyên ấy, thẩm sát chúng bằng bảy pháp tùy quán. Đến mức độ này, do vị ấy, (đoàn thực) được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự thẩm sát (tīraṇapariññā), được gọi là trí tuệ thẩm sát thấu triệt ba tướng. Do biết rõ bằng cách loại bỏ tham ái trong chính danh-sắc ấy bằng Bất Lai đạo, (đoàn thực) được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự đoạn tận (pahānapariññā).

Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇasambhavo rāgo pariññāto hoti. Ettha pana tisso pariññā ekapariññā sabbapariññā mūlapariññāti. Katamā ekapariññā? Yo bhikkhu jivhādvāre ekarasataṇhaṃ parijānāti, tena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti. Kasmā? Tassāyeva tattha uppajjanato. Sāyeva hi taṇhā cakkhudvāre uppannā rūparāgo [Pg.102] nāma hoti, sotadvārādīsu uppannā saddarāgādayo. Iti yathā ekasseva corassa pañcamagge hanato ekasmiṃ magge gahetvā sīse chinne pañcapi maggā khemā honti, evaṃ jivhādvāre rasataṇhāya pariññātāya pañcakāmaguṇiko rāgo pariññāto hotīti ayaṃ ekapariññā nāma.

Về từ ‘liên quan đến năm dục trưởng dưỡng’ (pañcakāmaguṇiko), (có nghĩa là) tham ái phát sinh từ năm dục trưởng dưỡng đã được liễu tri. Hơn nữa, ở đây có ba loại liễu tri: đơn liễu tri (ekapariññā), toàn liễu tri (sabbapariññā), và căn bản liễu tri (mūlapariññā). Đơn liễu tri là gì? Vị tỳ khưu nào liễu tri một vị ái ở thiệt môn, do đó, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Tại sao? Vì chính ái ấy khởi lên ở đó (với các hình thức khác nhau). Thật vậy, chính ái ấy khi khởi lên ở nhãn môn thì được gọi là sắc ái; khi khởi lên ở nhĩ môn v.v... thì được gọi là thanh ái v.v... Giống như một tên cướp hoành hành trên năm con đường, khi bị bắt trên một con đường và bị chặt đầu, cả năm con đường đều trở nên an ổn; cũng vậy, khi vị ái ở thiệt môn được liễu tri, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là đơn liễu tri.

Katamā sabbapariññā? Patte pakkhittapiṇḍapātasmiñhi ekasmiṃyeva pañcakāmaguṇikarāgo labbhati. Kathaṃ? Parisuddhaṃ tāvassa vaṇṇaṃ olokayato rūparāgo hoti, uṇhe sappimhi tattha āsiñcante paṭapaṭāti saddo uṭṭhahati, tathārūpaṃ khādanīyaṃ vā khādantassa murumurūti saddo uppajjati, taṃ assādayato saddarāgo. Jīrakādivasagandhaṃ assādentassa gandharāgo, sādurasavasena rasarāgo. Mudubhojanaṃ phassavantanti assādayato phoṭṭhabbarāgo. Iti imasmiṃ āhāre satisampajaññena pariggahetvā nicchandarāgaparibhogena paribhutte sabbopi so pariññāto hotīti ayaṃ sabbapariññā nāma.

Toàn liễu tri là gì? Thật vậy, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng có thể được tìm thấy chỉ trong một miếng vật thực được đặt vào bát. Như thế nào? Trước hết, khi vị tỳ khưu nhìn vào màu sắc trong sáng của nó, sắc ái khởi lên. Khi bơ sữa nóng được rót vào đó, tiếng ‘paṭapaṭa’ phát ra, hoặc khi ăn một loại thực phẩm cứng tương tự, tiếng ‘murumuru’ phát ra; khi thưởng thức âm thanh đó, thanh ái khởi lên. Khi thưởng thức mùi hương của thì là v.v..., hương ái khởi lên. Do vị ngon, vị ái khởi lên. Khi thưởng thức rằng ‘thức ăn mềm mại có xúc tốt,’ xúc ái khởi lên. Như vậy, khi vật thực này được thọ dụng với sự thọ trì bằng chánh niệm và tỉnh giác, và với sự thọ dụng không có tham dục, tất cả tham ái ấy được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là toàn liễu tri.

Katamā mūlapariññā? Pañcakāmaguṇikarāgassa hi kabaḷīkārāhāro mūlaṃ. Kasmā? Tasmiṃ sati tassuppattito. Brāhmaṇatissabhaye kira dvādasa vassāni jāyampatikānaṃ upanijjhānacittaṃ nāma nāhosi. Kasmā? Āhāramandatāya. Bhaye pana vūpasante yojanasatiko tambapaṇṇidīpo dārakānaṃ jātamaṅgalehi ekamaṅgalo ahosi. Iti mūlabhūte āhāre pariññāte pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti ayaṃ mūlapariññā nāma.

Căn bản liễu tri là gì? Thật vậy, đoàn thực là gốc rễ của tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng. Tại sao? Vì khi có đoàn thực, tham ái ấy khởi lên. Tương truyền, trong thời kỳ nạn đói Brāhmaṇatissa, suốt mười hai năm, tâm nhìn ngắm (với ái dục) giữa các cặp vợ chồng đã không khởi lên. Tại sao? Do sự khan hiếm thực phẩm. Nhưng khi nạn đói chấm dứt, đảo Tambapaṇṇi rộng một trăm do-tuần đã trở thành một lễ hội duy nhất với các lễ sinh nhật của trẻ em. Như vậy, khi vật thực là gốc rễ được liễu tri, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là căn bản liễu tri.

Natthi taṃ saṃyojananti tena rāgena saddhiṃ pahānekaṭṭhatāya pahīnattā natthi. Evamayaṃ desanā yāva anāgāmimaggā kathitā. ‘‘Ettakena pana mā vosānaṃ āpajjiṃsū’’ti etesaṃyeva rūpādīnaṃ vasena pañcasu khandhesu vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva arahattā kathetuṃ vaṭṭatīti. Paṭhamāhāro (niṭṭhito).

Natthi taṃ saṃyojanaṃ có nghĩa là: Do đã được đoạn trừ cùng với tham ái ấy bởi có cùng phận sự đoạn trừ, nên kiết sử ấy không còn. Như vậy, bài pháp này được thuyết giảng cho đến A-na-hàm đạo. (Nghĩ rằng:) ‘Mong rằng các vị ấy đừng đi đến chỗ kết thúc chỉ với chừng ấy’, nên vị ấy cần phải thuyết giảng cho đến A-la-hán bằng cách phát triển minh sát trong năm uẩn theo cách của chính các sắc pháp v.v... Phần thứ nhất về đoàn thực (đã kết thúc).

Dutiye [Pg.103] niccammāti khurato paṭṭhāya yāva siṅgamūlā sakalasarīrato uddālitacammā kiṃsukarāsivaṇṇā. Kasmā pana aññaṃ hatthiassagoṇādiupamaṃ agahetvā niccammagāvūpamā gahitāti? Titikkhituṃ asamatthabhāvadīpanatthaṃ. Mātugāmo hi uppannaṃ dukkhavedanaṃ titikkhituṃ adhivāsetuṃ na sakkoti, evameva phassāhāro abalo dubbaloti dassanatthaṃ sadisameva upamaṃ āhari. Kuṭṭanti silākuṭṭādīnaṃ aññataraṃ. Kuṭṭanissitā pāṇā nāma uṇṇanābhisarabūmūsikādayo. Rukkhanissitāti uccāliṅgapāṇakādayo. Udakanissitāti macchasuṃsumārādayo. Ākāsanissitāti ḍaṃsamakasakākakulalādayo. Khādeyyunti luñcitvā khādeyyuṃ. Sā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne taṃ taṃṭhānasannissayamūlikaṃ pāṇakhādanabhayaṃ sampassamānā neva attano sakkārasammānaṃ, na piṭṭhiparikammasarīrasambāhanauṇhodakāni icchati, evameva bhikkhu phassāhāramūlakaṃ kilesapāṇakakhādanabhayaṃ sampassamāno tebhūmakaphassena anatthiko hoti.

Trong phần thứ hai, niccammā có nghĩa là con bò cái bị lột da từ móng cho đến gốc sừng, bị lột da toàn thân, có màu sắc như hoa ngọc lan. Tại sao không lấy ví dụ khác như voi, ngựa, bò đực v.v... mà lại lấy ví dụ con bò cái bị lột da? Để chỉ rõ sự không có khả năng chịu đựng. Vì người nữ không thể chịu đựng, kham nhẫn cảm thọ khổ đã sanh khởi; cũng vậy, để chỉ rõ rằng xúc thực là yếu ớt, mỏng manh, Ngài đã đưa ra một ví dụ tương tự. Kuṭṭaṃ có nghĩa là một trong các loại tường như tường đá v.v... Các loài sinh vật nương vào tường là nhện, thằn lằn, chuột v.v... Rukkhanissitā có nghĩa là các loài sâu uccāliṅga v.v... Udakanissitā có nghĩa là cá, cá sấu v.v... Ākāsanissitā có nghĩa là ruồi, muỗi, quạ, diều hâu v.v... Khādeyyuṃ có nghĩa là chúng sẽ rứt ra mà ăn. Con bò cái ấy, ở tại nơi này nơi kia, thấy rõ nguy hiểm bị các loài sinh vật cắn ăn, mà nguyên nhân là nương vào nơi chốn ấy, nên không muốn được cung kính, tôn trọng cho bản thân, cũng không muốn được chà lưng, xoa bóp thân thể, tắm nước ấm. Cũng vậy, vị tỳ khưu thấy rõ nguy hiểm bị các loài sinh vật phiền não cắn ăn, mà nguyên nhân là xúc thực, nên không có nhu cầu đối với xúc trong ba cõi.

Phasse, bhikkhave, āhāre pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte. Idhāpi tisso pariññā. Tattha ‘‘phasso saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandho, tesaṃ vatthārammaṇāni rūpakkhandho’’ti evaṃ sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato dassanaṃ ñātapariññā. Tattheva tilakkhaṇaṃ āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccādito tulanaṃ tīraṇapariññā. Tasmiṃyeva pana nāmarūpe chandarāganikkaḍḍhano arahattamaggo pahānapariññā. Tisso vedanāti evaṃ phassāhāre tīhi pariññāhi pariññāte tisso vedanā pariññātāva honti tammūlakattā taṃsampayuttattā ca. Iti phassāhāravasena desanā yāva arahattā kathitā. Dutiyāhāro.

‘Này các Tỳ khưu, khi xúc thực được liễu tri’ có nghĩa là khi được liễu tri bởi ba loại liễu tri. Ở đây cũng có ba loại liễu tri. Trong đó, ‘xúc là hành uẩn, thọ tương ưng với nó là thọ uẩn, tưởng là tưởng uẩn, tâm là thức uẩn, vật và cảnh của chúng là sắc uẩn’ – như vậy, sự thấy đúng như thật danh-sắc cùng với nhân duyên của nó là tri biến tri. Sự thẩm sát theo vô thường v.v... bằng cách áp đặt tam tướng vào chính danh-sắc ấy theo bảy loại tùy quán là thẩm sát biến tri. A-la-hán đạo, là pháp nhổ lên dục tham trong chính danh-sắc ấy, là đoạn trừ biến tri. ‘Ba thọ’ có nghĩa là: như vậy, khi xúc thực được liễu tri bởi ba loại liễu tri, ba thọ cũng được liễu tri, vì chúng có xúc làm gốc và vì chúng tương ưng với xúc. Như vậy, bài pháp được thuyết giảng cho đến A-la-hán theo cách của xúc thực. Phần thứ hai về thực.

Tatiye aṅgārakāsūti aṅgārānaṃ kāsu. Kāsūti rāsipi vuccati āvāṭopi.

Trong phần thứ ba, aṅgārakāsu có nghĩa là hố than hồng. Kāsu cũng được gọi là đống, cũng được gọi là hố.

‘‘Aṅgārakāsuṃ [Pg.104] apare phuṇanti,Narā rudantā paridaḍḍhagattā;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā,Pucchāmi taṃ mātali devasārathī’’ti. (jā. 2.22.462);

–

‘Những người khác sàng sảy đống than hồng, những kẻ khóc than, thân thể cháy nám; Hỡi người đánh xe, thấy vậy ta kinh hãi, ta hỏi ngươi, Mātali, người đánh xe của chư thiên.’

Ettha rāsi ‘‘kāsū’’ti vutto.

Ở đây, ‘đống’ được gọi là ‘kāsu’.

‘‘Kinnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathī’’ti? (Jā. 2.22.3). –

‘Hỡi người đánh xe, sao ngươi lại vội vã đào hố thế?’

Ettha āvāṭo. Idhāpi ayameva adhippeto. Sādhikaporisāti atirekaporisā pañcaratanappamāṇā. Vītaccikānaṃ vītadhūmānanti etenassa mahāpariḷāhataṃ dasseti. Jālāya vā hi dhūme vā sati vāto samuṭṭhāti, pariḷāho mahā na hoti, tadabhāve vātābhāvato pariḷāho mahā hoti. Ārakāvassāti dūreyeva bhaveyya.

Ở đây là ‘hố’. Ở đây cũng có ý nghĩa này. Sādhikaporisā có nghĩa là hơn một tầm người, khoảng năm cubit. Vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ: Bằng câu này, Ngài chỉ ra sự nóng bức dữ dội của nó. Vì khi có ngọn lửa hoặc khói, gió nổi lên, sự nóng bức không lớn; khi không có chúng, do không có gió, sự nóng bức rất lớn. Ārakā assa có nghĩa là nên ở thật xa.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – aṅgārakāsu viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ daṭṭhabbaṃ. Jīvitukāmo puriso viya vaṭṭanissito bālaputhujjano. Dve balavanto purisā viya kusalākusalakammaṃ. Tesaṃ taṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍhanakālo viya puthujjanassa kammāyūhanakālo. Kammañhi āyūhiyamānameva paṭisandhiṃ ākaḍḍhati nāma. Aṅgārakāsunidānaṃ dukkhaṃ viya kammanidānaṃ vaṭṭadukkhaṃ veditabbaṃ.

Evameva kho: Ở đây, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Vòng luân hồi trong ba cõi nên được xem như hố than hồng. Kẻ phàm phu ngu si nương vào vòng luân hồi nên được xem như người muốn sống. Nghiệp thiện và bất thiện nên được xem như hai người đàn ông khỏe mạnh. Thời điểm kẻ phàm phu tạo nghiệp nên được xem như lúc hai người ấy nắm người kia bằng hai cánh tay khác nhau và kéo đến hố than hồng. Vì nghiệp, khi đang được tạo ra, được gọi là kéo đến sự tái sanh. Khổ luân hồi có nghiệp làm nhân nên được hiểu như khổ có hố than hồng làm nhân.

Pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte. Pariññāyojanā panettha phasse vuttanayeneva veditabbā. Tisso taṇhāti kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti imā pariññātā honti. Kasmā? Taṇhāmūlakattā manosañcetanāya. Na hi hetumhi appahīne phalaṃ pahīyati. Iti manosañcetanāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitā. Tatiyāhāro.

Pariññāte có nghĩa là khi được liễu tri bởi ba loại liễu tri. Sự áp dụng liễu tri ở đây nên được hiểu theo cách đã nói trong phần xúc thực. Tisso taṇhā có nghĩa là những ái này, tức là dục ái, hữu ái, phi hữu ái, được liễu tri. Tại sao? Vì tư niệm tâm có ái làm gốc. Vì khi nhân chưa được đoạn trừ, quả không thể được đoạn trừ. Như vậy, bài pháp cũng được thuyết giảng cho đến A-la-hán theo cách của tư niệm tâm thực. Phần thứ ba về thực.

Catutthe āgucārinti pāpacāriṃ dosakārakaṃ. Kathaṃ so purisoti so puriso kathaṃbhūto, kiṃ yāpeti, na yāpetīti pucchati? Tatheva deva jīvatīti yathā pubbe, idānipi tatheva jīvati.

Trong phần thứ tư, āgucāriṃ có nghĩa là người làm điều ác, người phạm tội. Kathaṃ so puriso có nghĩa là Ngài hỏi: ‘Người ấy ra sao, sống thế nào, có sống được không?’ Tatheva deva jīvati có nghĩa là: ‘Như trước đây, bây giờ cũng sống như vậy.’

Evameva [Pg.105] khoti idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rājā viya hi kammaṃ daṭṭhabbaṃ, āgucārī puriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano, tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ, āgucāriṃ purisaṃ ‘‘tīhi sattisatehi hanathā’’ti raññā āṇattakālo viya kammaraññā vaṭṭasannissitaputhujjanaṃ gahetvā paṭisandhiyaṃ pakkhipanakālo. Tattha kiñcāpi tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ, sattīsu pana dukkhaṃ natthi, sattīhi pahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ, evameva paṭisandhiyampi dukkhaṃ natthi, dinnāya pana paṭisandhiyā pavatte vipākadukkhaṃ sattipahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ viya hoti.

Evameva kho: Ở đây cũng vậy, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Nghiệp nên được xem như vị vua. Kẻ phàm phu ngu si nương vào vòng luân hồi nên được xem như người phạm tội. Thức tái sanh nên được xem như ba trăm ngọn giáo. Thời điểm vua-nghiệp nắm lấy kẻ phàm phu nương vào luân hồi và ném vào sự tái sanh nên được xem như lúc vua ra lệnh: ‘Hãy đâm người phạm tội bằng ba trăm ngọn giáo.’ Ở đó, mặc dù thức tái sanh được xem như ba trăm ngọn giáo, nhưng trong các ngọn giáo không có khổ, mà khổ có gốc rễ từ vết thương do giáo đâm. Cũng vậy, trong sự tái sanh cũng không có khổ, nhưng khi sự tái sanh đã được cho, khổ dị thục trong đời sống hiện tại giống như khổ có gốc rễ từ vết thương do giáo đâm.

Pariññāteti tīheva pariññāhi pariññāte. Idhāpi pariññāyojanā phassāhāre vuttanayeneva veditabbā. Nāmarūpanti viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇasmiñhi pariññāte taṃ pariññātameva hoti tammūlakattā sahuppannattā ca. Iti viññāṇāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitāti. Catutthāhāro. Tatiyaṃ.

Pariññāte có nghĩa là: được liễu tri bằng ba loại liễu tri. Ở đây cũng vậy, sự kết hợp với liễu tri nên được hiểu theo phương thức đã được nói trong xúc thực. Nāmarūpaṃ có nghĩa là: danh sắc do thức làm duyên. Vì khi thức được liễu tri, danh sắc ấy cũng được liễu tri do có thức làm gốc và do đồng sanh. Như vậy, bài pháp thoại đã được thuyết giảng cho đến A-la-hán quả bằng phương diện thức thực. (Chú giải) Thức thực thứ tư. (Kinh) thứ ba.

4. Atthirāgasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Atthirāga

64. Catutthe rāgotiādīni lobhasseva nāmāni. So hi rañjanavasena rāgo, nandanavasena nandī, taṇhāyanavasena taṇhāti vuccati. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva virūḷhañca. Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ, sabbattha vā purimapurimapade etaṃ bhummaṃ. Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti idaṃ imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyativaṭṭahetuke saṅkhāre sandhāya vuttaṃ. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi.

64. Trong kinh thứ tư, các từ như rāga v.v... chính là tên gọi của tham. Thật vậy, tham ấy được gọi là rāga theo nghĩa nhiễm trước, nandī theo nghĩa hoan hỷ, taṇhā theo nghĩa khao khát. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ có nghĩa là: nghiệp, sau khi thúc đẩy (quả), trở nên được an trú và tăng trưởng do có khả năng kéo theo sự tái sanh. Yattha là sở thuộc cách trong (nghĩa) vòng luân hồi ba cõi, hoặc ở khắp nơi, sở thuộc cách này (chỉ) cho các từ đứng trước. Câu Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi được nói đến để chỉ các hành là nhân của vòng luân hồi trong tương lai của người đang ở trong vòng luân hồi quả này. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti có nghĩa là: nơi nào có sự tái sanh trong tương lai.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rajakacittakārā viya hi sahakammasambhāraṃ kammaṃ, phalakabhittidussapaṭā viya tebhūmakavaṭṭaṃ. Yathā rajakacittakārā parisuddhesu phalakādīsu rūpaṃ samuṭṭhāpenti, evameva sasambhārakakammaṃ bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yathā akusalena cittakārena samuṭṭhāpitaṃ rūpaṃ virūpaṃ hoti dussaṇṭhitaṃ amanāpaṃ, evameva ekacco [Pg.106] kammaṃ karonto ñāṇavippayuttena cittena karoti, taṃ kammaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpentaṃ cakkhādīnaṃ sampattiṃ adatvā dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ mātāpitūnampi amanāpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Yathā pana kusalena cittakārena samuṭṭhāpitaṃ rūpaṃ surūpaṃ hoti susaṇṭhitaṃ manāpaṃ, evameva ekacco kammaṃ karonto ñāṇasampayuttena cittena karoti, taṃ kammaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpentaṃ cakkhādīnaṃ sampattiṃ datvā suvaṇṇaṃ susaṇṭhitaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ viya rūpaṃ samuṭṭhāpeti.

Ở đây, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Thật vậy, nghiệp cùng với các trợ duyên của nó giống như thợ nhuộm và họa sĩ; vòng luân hồi ba cõi giống như tấm ván, bức tường, tấm vải. Giống như thợ nhuộm và họa sĩ tạo ra hình sắc trên những tấm ván... đã được làm sạch, cũng vậy, nghiệp cùng với các trợ duyên của nó tạo ra sắc trong các cõi hữu. Trong đó, giống như hình sắc được tạo ra bởi một họa sĩ không khéo léo thì xấu xí, không cân đối, không vừa ý, cũng vậy, một người nào đó khi tạo nghiệp, tạo với tâm không tương ưng với trí tuệ; nghiệp ấy khi tạo ra sắc, không mang lại sự hoàn hảo của mắt v.v..., tạo ra sắc có màu xấu, không cân đối, không vừa ý ngay cả đối với cha mẹ. Nhưng giống như hình sắc được tạo ra bởi một họa sĩ khéo léo thì đẹp đẽ, cân đối, vừa ý, cũng vậy, một người nào đó khi tạo nghiệp, tạo với tâm tương ưng với trí tuệ; nghiệp ấy khi tạo ra sắc, mang lại sự hoàn hảo của mắt v.v..., tạo ra sắc có màu đẹp, cân đối, giống như được trang hoàng lộng lẫy.

Ettha ca āhāraṃ viññāṇena saddhiṃ saṅkhipitvā āhāranāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vipākavidhiṃ nāmarūpena saṅkhipitvā nāmarūpasaṅkhārānaṃ antare eko sandhi, saṅkhārānañca āyatibhavassa ca antare eko sandhīti veditabbo.

Và ở đây, nên hiểu rằng: có một mối liên kết giữa thực và danh sắc, bằng cách tóm lược thực cùng với thức; có một mối liên kết giữa danh sắc và các hành, bằng cách tóm lược tiến trình của quả với danh sắc; và có một mối liên kết giữa các hành và cõi hữu tương lai.

Kūṭāgāranti ekakaṇṇikaṃ gāhāpetvā kataṃ agāraṃ. Kūṭāgārasālāti dve kaṇṇike gahetvā katasālā. Evameva khoti ettha khīṇāsavassa kammaṃ sūriyarasmisamaṃ veditabbaṃ. Sūriyarasmi pana atthi, sā kevalaṃ patiṭṭhāya abhāvena appatiṭṭhā nāma jātā, khīṇāsavassa kammaṃ natthitāya eva appatiṭṭhaṃ. Tassa hi kāyādayo atthi, tehi pana katakammaṃ kusalākusalaṃ nāma na hoti, kiriyamatte ṭhatvā avipākaṃ hoti. Evamassa kammaṃ natthitāya eva appatiṭṭhaṃ nāma jātanti. Catutthaṃ.

Kūṭāgāra là ngôi nhà được xây dựng có một chóp nhọn. Kūṭāgārasālā là sảnh đường được xây dựng có hai chóp nhọn. Cũng vậy, ở đây, nghiệp của bậc lậu tận nên được hiểu là giống như tia nắng mặt trời. Tia nắng mặt trời thì có, nhưng nó được gọi là không có chỗ đứng chỉ vì không có nơi để tựa vào; nghiệp của bậc lậu tận không có chỗ đứng chính vì nó không tồn tại (như là nghiệp cho quả). Vị ấy có thân v.v..., nhưng nghiệp được tạo ra bởi chúng không được gọi là thiện hay bất thiện; nó chỉ là hành động đơn thuần (duy tác) và không có quả. Như vậy, nghiệp của vị ấy được gọi là không có chỗ đứng chính vì nó không tồn tại (như là nghiệp cho quả). (Kinh) thứ tư.

5. Nagarasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Nagara

65. Pañcame nāmarūpe kho sati viññāṇanti ettha ‘‘saṅkhāresu sati viññāṇa’’nti ca ‘‘avijjāya sati saṅkhārā’’ti ca vattabbaṃ bhaveyya, tadubhayampi na vuttaṃ. Kasmā? Avijjāsaṅkhārā hi tatiyo bhavo, tehi saddhiṃ ayaṃ vipassanā na ghaṭīyati. Mahāpuriso hi paccuppannapañcavokāravasena abhiniviṭṭhoti.

65. Trong kinh thứ năm, ở câu nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ, lẽ ra nên nói cả ‘saṅkhāresu sati viññāṇaṃ’ và ‘avijjāya sati saṅkhārā’, nhưng cả hai điều đó đều không được nói. Tại sao? Vì vô minh và các hành là cõi hữu thứ ba (trong quá khứ), tuệ quán này không liên quan đến chúng. Vì bậc Đại nhân đã chuyên chú theo phương diện cõi hữu năm uẩn hiện tại.

Nanu ca avijjāsaṅkhāresu adiṭṭhesu na sakkā buddhena bhavitunti. Saccaṃ na sakkā, iminā pana te bhavaupādānataṇhāvasena diṭṭhāva. Tasmā yathā nāma godhaṃ anubandhanto puriso taṃ kūpaṃ paviṭṭhaṃ disvā otaritvā paviṭṭhaṭṭhānaṃ khaṇitvā godhaṃ gahetvā pakkameyya, na parabhāgaṃ khaneyya[Pg.107], kasmā? Kassaci natthitāya. Evaṃ mahāpurisopi godhaṃ anubandhanto puriso viya bodhipallaṅke nisinno jarāmaraṇato paṭṭhāya ‘‘imassa ayaṃ paccayo, imassa ayaṃ paccayo’’ti pariyesanto yāva nāmarūpadhammānaṃ paccayaṃ disvā tassapi paccayaṃ pariyesanto viññāṇameva addasa. Tato ‘‘ettako pañcavokārabhavavasena sammasanacāro’’ti vipassanaṃ paṭinivattesi, parato tucchakūpassa abhinnaṭṭhānaṃ viya avijjāsaṅkhāradvayaṃ atthi, tadetaṃ heṭṭhā vipassanāya gahitattā pāṭiyekkaṃ sammasanūpagaṃ na hotīti na aggahesi.

Phải chăng khi vô minh và các hành không được thấy, không thể thành Phật được? Đúng là không thể. Nhưng vị này đã thấy chúng bằng cách (thấy) hữu, thủ, và ái. Do đó, ví như một người đuổi theo con kỳ đà, thấy nó chui vào hang, liền đi xuống, đào chỗ nó chui vào, bắt lấy con kỳ đà rồi đi, chứ không đào phần khác. Tại sao? Vì không có gì (để làm) ở đó. Cũng vậy, bậc Đại nhân, giống như người đuổi theo con kỳ đà, khi đang ngồi trên Bồ-đề đoàn, bắt đầu từ già và chết, tìm kiếm rằng ‘đây là duyên của cái này, đây là duyên của cái này’, thấy được duyên cho đến các pháp danh sắc, và khi tìm kiếm duyên của pháp ấy nữa, ngài đã thấy chính là thức. Sau đó, (nghĩ rằng) ‘phạm vi quán xét theo phương diện cõi hữu năm uẩn chỉ có chừng này’, ngài đã quay ngược lại tuệ quán. Xa hơn nữa, giống như phần chưa bị đào của cái hang rỗng, có cặp đôi vô minh và các hành. Nhưng vì chúng đã được tuệ quán nắm bắt từ bên dưới, chúng không trở thành đối tượng quán xét riêng biệt, nên ngài đã không nắm bắt (chúng một cách riêng rẽ).

Paccudāvattatīti paṭinivattati. Katamaṃ panettha viññāṇaṃ paccudāvattatīti? Paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi. Tattha paṭisandhiviññāṇaṃ paccayato paṭinivattati, vipassanāviññāṇaṃ ārammaṇato. Ubhayampi nāmarūpaṃ nātikkamati, nāmarūpato paraṃ na gacchati. Ettāvatā jāyetha vātiādīsu viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte, dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesu ettakena jāyetha vā upapajjetha vā. Ito hi paraṃ kimaññaṃ jāyetha vā upapajjetha vā, nanu etadeva jāyati ca upapajjati cāti?

Paccudāvattati có nghĩa là quay trở lại. Thức nào ở đây quay trở lại? Cả thức tái sanh và thức tuệ quán. Trong đó, thức tái sanh quay trở lại từ (danh sắc) về phương diện duyên, thức tuệ quán quay trở lại về phương diện đối tượng. Cả hai đều không vượt qua danh sắc, không đi xa hơn danh sắc. Trong các câu như Ettāvatā jāyetha vā, (có nghĩa là) khi thức là duyên cho danh sắc, khi danh sắc là duyên cho thức, khi cả hai là duyên cho nhau, chỉ với chừng ấy mà người ta sanh ra hay hiện hữu. Ngoài cái này ra, còn cái gì khác sanh ra hay hiện hữu nữa? Chẳng phải chính cái này (tức danh-sắc và thức) sanh ra và hiện hữu hay sao?

Evaṃ saddhiṃ aparāparacutipaṭisandhīhi pañca padāni dassetvā puna taṃ ettāvatāti vuttamatthaṃ niyyātento yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti vatvā tato paraṃ anulomapaccayākāravasena viññāṇapaccayā nāmarūpamūlakaṃ āyatijarāmaraṇaṃ dassetuṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādimāha.

Bằng cách ấy, sau khi đã chỉ ra năm thuật ngữ cùng với sự tử sanh nối tiếp, lại muốn trình bày ý nghĩa đã được nói đến bằng từ ettāvatā, ngài đã nói rằng: “Cái này là: do danh sắc làm duyên, thức (sanh); do thức làm duyên, danh sắc (sanh)”, sau đó, để chỉ ra sự già chết trong tương lai có danh sắc (vốn do thức làm duyên) làm gốc rễ, theo phương pháp duyên khởi thuận, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Do danh sắc làm duyên, sáu xứ (sanh) v.v...”

Añjasanti maggasseva vevacanaṃ. Uddhāpavantanti āpato uggatattā uddhāpanti laddhavohārena pākāravatthunā samannāgataṃ. Ramaṇīyanti samantā catunnaṃ dvārānaṃ abbhantare ca nānābhaṇḍānaṃ sampattiyā ramaṇīyaṃ. Māpehīti mahājanaṃ pesetvā vāsaṃ kārehi. Māpeyyāti vāsaṃ kāreyya. Kārento ca paṭhamaṃ aṭṭhārasa manussakoṭiyo pesetvā ‘‘sampuṇṇa’’nti pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni pañcakulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni pañcapaññāsakulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni tiṃsa [Pg.108] kulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparaṃ kulasahassaṃ peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni ekādasanahutāni kulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni caturāsītikulasahassāni peseyya. Puna ‘‘sampuṇṇa’’nti pucchite, ‘‘mahārāja, kiṃ vadesi? Mahantaṃ nagaraṃ asambādhaṃ, iminā nayena kulāni pesetvā na sakkā pūretuṃ, bheriṃ pana carāpetvā ‘amhākaṃ nagaraṃ imāya ca imāya ca sampattiyā sampannaṃ, ye tattha vasitukāmā, yathāsukhaṃ gacchantu, imañcimañca parihāraṃ labhissantī’ti nagarassa ceva vaṇṇaṃ lokassa ca parihāralābhaṃ ghosāpethā’’ti vadeyya. So evaṃ kareyya. Tato manussā nagaraguṇañceva parihāralābhañca sutvā sabbadisāhi samosaritvā nagaraṃ pūreyyuṃ. Taṃ aparena samayena iddhañceva assa phītañca. Taṃ sandhāya tadassa nagaraṃ aparena samayena iddhañceva phītañcātiādi vuttaṃ.

Añjasaṃ là đồng nghĩa của magga (con đường). Uddhāpavantaṃ có nghĩa là được trang bị một thành lũy (pākāravatthu) vốn có tên là uddhāpa vì nó nhô lên khỏi hào nước. Ramaṇīyaṃ có nghĩa là khả ái do sự sung túc của các loại hàng hóa bên trong bốn cổng thành ở xung quanh. Māpehi có nghĩa là hãy cho người ở bằng cách phái dân chúng đến. Māpeyya có nghĩa là nên cho ở. Và trong khi thực hiện, trước tiên nên phái mười tám koṭi người, rồi hỏi: “Đã đủ chưa?” Khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm năm gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm năm mươi lăm gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm ba mươi gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm một ngàn gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm mười một nahuta gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm tám mươi bốn ngàn gia đình khác. Khi lại được hỏi: “Đã đủ chưa?” nên thưa rằng: “Tâu đại vương, ngài nói gì vậy? Thành phố này rộng lớn, không chật hẹp, không thể nào làm cho đầy bằng cách phái các gia đình đến theo cách này. Thay vào đó, nên cho đánh trống và loan báo rằng: ‘Thành phố của chúng ta được sung túc với sự thịnh vượng này và này. Những ai muốn sống ở đó, hãy đi đến tùy thích, họ sẽ nhận được sự bảo trợ này và này.’ Hãy loan báo về sự tốt đẹp của thành phố và lợi ích bảo trợ cho dân chúng.” Vị ấy nên làm như vậy. Sau đó, dân chúng nghe được những phẩm chất của thành phố và lợi ích bảo trợ, họ từ khắp mọi phương tụ hội về và làm cho thành phố được đông đúc. Về sau, thành phố ấy trở nên thịnh vượng và phồn vinh. Nhắm đến điều đó, câu nói “Về sau, thành phố ấy của vị ấy trở nên thịnh vượng và phồn vinh, v.v...” đã được nói đến.

Tattha iddhanti samiddhaṃ subhikkhaṃ. Phītanti sabbasampattīhi pupphitaṃ. Bāhujaññanti bahūhi ñātabbaṃ, bahujanānaṃ hitaṃ vā. ‘‘Bahujana’’ntipi pāṭho. Ākiṇṇamanussanti manussehi ākiṇṇaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ. Vuḍḍhivepullappattanti vuḍḍhippattañceva vepullappattañca, seṭṭhabhāvañceva vipulabhāvañca pattaṃ, dasasahassacakkavāḷe agganagaraṃ jātanti attho.

Ở đây, iddhaṃ có nghĩa là thịnh vượng, sung túc. Phītaṃ có nghĩa là phát triển với tất cả sự giàu có. Bāhujaññaṃ có nghĩa là được nhiều người biết đến, hoặc là lợi ích cho nhiều người. Cũng có bản đọc là bahujanaṃ. Ākiṇṇamanussaṃ có nghĩa là đông đúc người, liên tục được lấp đầy. Vuḍḍhivepullappattaṃ có nghĩa là đã đạt đến sự tăng trưởng và sự rộng lớn, đã đạt đến trạng thái cao tột và trạng thái bao la; có nghĩa là đã trở thành thành phố hàng đầu trong mười ngàn thế giới.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – araññapavane caramānapuriso viya hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya pāramiyo pūrayamāno mahāpuriso daṭṭhabbo, tassa purisassa pubbakehi manussehi anuyātamaggadassanaṃ viya mahāsattassa anupubbena bodhipallaṅke nisinnassa pubbabhāge aṭṭhaṅgikassa vipassanāmaggassa dassanaṃ, purisassa taṃ ekapadikamaggaṃ anugacchato aparabhāge mahāmaggadassanaṃ viya mahāsattassa uparivipassanāya ciṇṇante lokuttaramaggadassanaṃ, purisassa teneva maggena gacchato purato nagaradassanaṃ viya tathāgatassa nibbānanagaradassanaṃ, bahinagaraṃ panettha aññena diṭṭhaṃ, aññena manussavāsaṃ kataṃ, nibbānanagaraṃ satthā sayameva passi, sayaṃ vāsamakāsi. Tassa purisassa catunnaṃ dvārānaṃ diṭṭhakālo viya tathāgatassa catunnaṃ maggānaṃ diṭṭhakālo, tassa catūhi dvārehi nagaraṃ paviṭṭhakālo viya tathāgatassa catūhi maggehi [Pg.109] nibbānaṃ paviṭṭhakālo, tassa nagarabbhantare bhaṇḍavavatthānakālo viya tathāgatassa paccavekkhaṇañāṇena paropaṇṇāsakusaladhammavavatthānakālo. Nagarassa agārakaraṇatthaṃ kulapariyesanakālo viya satthu phalasamāpattito vuṭṭhāya veneyyasatte volokanakālo, tena purisena yācitassa rañño ekaṃ mahākuṭumbikaṃ diṭṭhakālo viya mahābrahmunā yācitassa bhagavato aññāsikoṇḍaññattheraṃ diṭṭhakālo, rañño mahākuṭumbikaṃ pakkosāpetvā ‘‘nagaravāsaṃ karohī’’ti pahitakālo viya bhagavato ekasmiṃ pacchābhatte aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā āsāḷhipuṇṇamadivase bārāṇasiyaṃ isipatanaṃ pavisitvā theraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammaṃ desitakālo, mahākuṭumbikena aṭṭhārasa purisakoṭiyo gahetvā nagaraṃ ajjhāvuṭṭhakālo viya tathāgatena dhammacakke pavattite therassa aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhitakālo, evaṃ nibbānanagaraṃ paṭhamaṃ āvāsitaṃ, tato sampuṇṇaṃ nagaranti pucchitvā na tāvāti vutte pañca kulāni ādiṃ katvā yāva caturāsītikulasahassapesanaṃ viya tathāgatassa pañcamadivasato paṭṭhāya anattalakkhaṇasuttādīni desetvā pañcavaggiye ādiṃ katvā yasapamukhā pañcapaṇṇāsa kulaputtā, tiṃsa bhaddavaggiyā, sahassapurāṇajaṭilā, bimbisārapamukhāni ekādasapurisanahutāni, tirokuṭṭānumodane caturāsītisahassānīti ettakassa janassa ariyamaggaṃ otāretvā nibbānanagaraṃ pesitakālo, atha tena nayena nagare apūriyamāne bheriṃ carāpetvā nagarassa vaṇṇaghosanaṃ kulānaṃ parihāralābhaghosanaṃ viya ca māsassa aṭṭha divase tattha tattha nisīditvā dhammakathikānaṃ nibbānavaṇṇassa ceva nibbānappattānaṃ jātikantārādinittharaṇānisaṃsassa ca ghosanaṃ, tato sabbadisāhi āgantvā manussānaṃ nagarasamosaraṇaṃ viya tattha tattha dhammakathaṃ sutvā tato tato nikkhamitvā pabbajjaṃ ādiṃ katvā anulomapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ aparimāṇānaṃ kulaputtānaṃ nibbānasamosaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

“Cũng vậy” (Evameva kho): Ở đây, đây là sự so sánh ví dụ. Thật vậy, nên hiểu vị Đại nhân đang viên mãn các pháp ba-la-mật kể từ dưới chân đức Phật Dīpaṅkara giống như người đàn ông đi trong khu rừng hoang; việc thấy con đường minh sát có tám chi phần ở giai đoạn đầu của vị Đại Bồ-tát đang ngồi trên bồ-đoàn theo tuần tự giống như việc người đàn ông ấy thấy con đường đã được những người xưa đi theo; việc thấy đạo siêu thế ở cuối giai đoạn tu tập minh sát cao hơn của vị Đại Bồ-tát giống như việc người đàn ông ấy thấy con đường lớn ở giai đoạn sau khi đi theo con đường mòn đó; việc thấy thành phố Níp-bàn của đức Như Lai giống như việc người đàn ông ấy thấy thành phố ở phía trước khi đi theo chính con đường ấy. Ở đây, thành phố bên ngoài đã được người khác thấy, nơi ở của con người đã được người khác tạo ra; còn thành phố Níp-bàn thì chính đức Đạo Sư đã thấy, chính Ngài đã tạo ra nơi ở. Thời điểm đức Như Lai thấy bốn đạo giống như thời điểm người đàn ông ấy thấy bốn cổng thành; thời điểm đức Như Lai đi vào Níp-bàn bằng bốn đạo giống như thời điểm người ấy đi vào thành phố bằng bốn cổng; thời điểm đức Như Lai xác định hơn năm mươi pháp thiện bằng trí tuệ quán xét lại giống như thời điểm người ấy xác định tài sản bên trong thành phố. Thời điểm đức Đạo Sư sau khi xuất khỏi thiền quả, quán sát chúng sanh cần được tế độ giống như thời điểm tìm kiếm các gia tộc để xây dựng nhà cửa cho thành phố; thời điểm đức Thế Tôn, được Đại Phạm Thiên thỉnh cầu, thấy trưởng lão Aññāsikoṇḍañña giống như thời điểm người đàn ông ấy thấy một vị đại trưởng giả của đức vua được thỉnh cầu; thời điểm đức Thế Tôn, sau khi đi quãng đường mười tám do-tuần trong một buổi ăn sau, vào ngày rằm tháng Āsāḷhi, đã vào vườn Isipatana ở Bārāṇasī, lấy trưởng lão làm nhân chứng và thuyết pháp, giống như thời điểm đức vua cho gọi vị đại trưởng giả và phái đi với lời dặn: “Hãy tạo dựng nơi ở trong thành phố”; thời điểm trưởng lão cùng với mười tám triệu vị Phạm thiên chứng đắc quả Tu-đà-hoàn khi đức Như Lai chuyển pháp luân giống như thời điểm vị đại trưởng giả cùng với mười tám triệu người đàn ông đã đến ở trong thành phố. Như vậy, thành phố Níp-bàn lần đầu tiên được cư ngụ. Sau đó, khi được hỏi: “Thành phố đã đầy đủ chưa?” và được trả lời: “Vẫn chưa”, thời điểm đức Như Lai, kể từ ngày thứ năm, thuyết các kinh như kinh Vô Ngã Tướng, v.v., bắt đầu với năm vị tỳ-khưu, rồi năm mươi lăm vị thiện gia nam tử do Yasa dẫn đầu, ba mươi vị Bhaddavaggiya, một ngàn vị đạo sĩ khổ hạnh cũ, mười một vạn người do vua Bimbisāra dẫn đầu, và tám mươi bốn ngàn chúng sanh trong lúc tùy hỷ kinh Tirokuṭṭa, đã đưa bao nhiêu chúng sanh ấy xuống thánh đạo và phái đến thành phố Níp-bàn, giống như việc bắt đầu từ năm gia tộc cho đến khi phái đi tám mươi bốn ngàn gia tộc. Kế đó, khi thành phố vẫn chưa đầy theo cách ấy, việc các vị pháp sư, vào tám ngày trong tháng, ngồi ở nơi này nơi kia và tuyên bố về phẩm chất của Níp-bàn và lợi ích của việc thoát khỏi hoang địa sanh tử, v.v., cho những người đã đạt đến Níp-bàn, giống như việc cho đánh trống và tuyên bố về phẩm chất của thành phố và tuyên bố về việc nhận được sự bảo hộ cho các gia tộc. Sau đó, nên hiểu sự quy tụ về Níp-bàn của vô số thiện gia nam tử, những người sau khi nghe pháp thoại ở nơi này nơi kia, đã từ bỏ nơi này nơi kia, bắt đầu bằng việc xuất gia và thực hành con đường thuận lợi, giống như sự quy tụ của con người vào thành phố sau khi đến từ mọi phương hướng.

Purāṇaṃ magganti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. Ayañhi ariyamaggo pavāraṇasutte (saṃ. ni. 1.215) avattamānakaṭṭhena ‘‘anuppannamaggo’’ti vutto, imasmiṃ sutte avaḷañjanaṭṭhena ‘‘purāṇamaggo’’ti. Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ. Iddhanti jhānassādena [Pg.110] samiddhaṃ subhikkhaṃ. Phītanti abhiññābharaṇehi pupphitaṃ. Vitthārikanti vitthiṇṇaṃ. Bāhujaññanti bahujanaviññeyyaṃ. Yāva devamanussehi suppakāsitanti yāva dasasahassacakkavāḷe devamanussehi paricchedo atthi, etasmiṃ antare suppakāsitaṃ sudesitaṃ tathāgatenāti. Pañcamaṃ.

“Con đường xưa” (Purāṇaṃ maggaṃ) là con đường thánh có tám chi phần. Thật vậy, con đường thánh này trong kinh Pavāraṇā (S. i. 191), với ý nghĩa không hiện hữu, được gọi là “con đường chưa sanh khởi”; trong kinh này, với ý nghĩa không được sử dụng, được gọi là “con đường xưa”. “Phạm hạnh” (Brahmacariyaṃ) là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. “Thịnh vượng” (Iddhaṃ) là dồi dào, sung túc nhờ hương vị của thiền. “Phồn vinh” (Phītaṃ) là nở rộ với những trang sức là các thắng trí. “Rộng lớn” (Vitthārikaṃ) là lan rộng. “Được nhiều người biết đến” (Bāhujaññaṃ) là được nhiều người hiểu biết. “Được chư thiên và nhân loại khéo tuyên thuyết cho đến khi” (Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ) có nghĩa là: cho đến khi có sự phân định bởi chư thiên và nhân loại trong mười ngàn thế giới, trong khoảng đó đã được đức Như Lai khéo tuyên thuyết, khéo giảng dạy. Hết phẩm thứ năm.

6. Sammasasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Sammasa (Suy xét)

66. Chaṭṭhe āmantesīti kasmā āmantesi? Yasmāssa sukhumā tilakkhaṇāhatā dhammadesanā upaṭṭhāsi. Tasmiṃ kira janapade manussā sahetukā paññavanto. Siniddhāni kirettha bhojanāni, tānisevato janassa paññā vaḍḍhati, te gambhīraṃ tilakkhaṇāhataṃ dhammakathaṃ paṭivijjhituṃ samatthā honti. Teneva bhagavā dīghamajjhimesu mahāsatipaṭṭhānāni (dī. ni. 2.372 ādayo) mahānidānaṃ (dī. ni. 2.95 ādayo), āneñjasappāyaṃ (ma. ni. 3.66 ādayo), saṃyuttake cūḷanidānādisuttanti evamādīni aññāni gambhīrāni suttāni tattheva kathesi. Sammasatha noti sammasatha nu. Antaraṃ sammasanti abbhantaraṃ paccayasammasanaṃ. Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesīti paccayākāravasena byākārāpetukāmassa bhagavato tathā abyākaritvā dvattiṃsākāravasena byākaronto ajjhāsayaṃ gahetuṃ nāsakkhi.

66. Trong kinh thứ sáu, “Ngài gọi” (āmantesi): Tại sao Ngài gọi? Bởi vì một bài pháp thoại vi tế, liên quan đến ba tướng, đã hiện khởi đến Ngài. Tương truyền, ở xứ ấy, con người có nhân duyên, có trí tuệ. Tương truyền, ở đây có những món ăn bổ dưỡng; do dùng những món ăn ấy, trí tuệ của dân chúng phát triển, họ có khả năng thâm nhập vào bài pháp thoại sâu sắc, liên quan đến ba tướng. Chính vì vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng ở chính nơi đó những bài kinh sâu sắc khác như vầy: trong Trường Bộ và Trung Bộ có các kinh Đại Niệm Xứ (D. ii. 290), kinh Đại Duyên (D. ii. 55), kinh Bất Động Thích Hợp (M. ii. 262); trong Tương Ưng Bộ có kinh Tiểu Duyên, v.v. “Các ông có suy xét không?” (Sammasatha no) là “Các ông có suy xét chăng?” (sammasatha nu). “Họ suy xét bên trong” (Antaraṃ sammasanti) là sự suy xét về duyên ở bên trong. “Vị tỳ-khưu ấy đã không làm hài lòng đức Thế Tôn” (Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesi) có nghĩa là: vị ấy đã không thể nắm bắt được ý định của đức Thế Tôn, người muốn được trả lời theo cách của duyên khởi, bằng cách không trả lời như vậy mà lại trả lời theo cách của ba mươi hai thể trược.

Etadavocāti desanā yathānusandhiṃ na gatā, desanāya yathānusandhigamanatthaṃ etadavoca. Tenahānanda, suṇāthāti idaṃ tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ. Aññattha hi evaṃ vuttaṃ nāma natthi. Upadhinidānanti khandhupadhinidānaṃ. Khandhapañcakañhettha upadhīti adhippetaṃ. Uppajjatīti jāyati. Nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahati.

Etadavocāti: Bài pháp thoại đã không đi theo đúng mạch văn. Để bài pháp thoại đi theo đúng mạch văn, ngài (Ānanda) đã nói câu này. Tenahānanda, suṇāthāti: Đây là một câu không bị pha trộn trong Tam Tạng, trong lời dạy của đức Phật. Thật vậy, ở nơi khác không có câu Pāli nào được nói như thế này. Upadhinidānanti: có năm uẩn làm nhân sanh. Ở đây, năm uẩn được hiểu là upadhi (sanh y). Uppajjatīti: sanh ra. Nivisatīti: được thiết lập do sự diễn tiến lặp đi lặp lại.

Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpanti yaṃ lokasmiṃ piyasabhāvañceva madhurasabhāvañca. Cakkhuṃ loketiādīsu lokasmiñhi cakkhādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṃ patiṭṭhitā attano cakkhuṃ ādāsādīsu nimittaggahaṇānusārena vippasannapañcapasādaṃ suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjaraṃ viya maññanti, sotaṃ rajatapanāḷikaṃ viya pāmaṅgasuttaṃ viya [Pg.111] ca maññanti, tuṅganāsāti laddhavohāraṃ ghānaṃ vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭiṃ viya maññanti, jivhaṃ rattakambalapaṭalaṃ viya mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti, kāyaṃ sālalaṭṭhiṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ viya ca maññanti, manaṃ aññesaṃ manena asadisaṃ uḷāraṃ maññanti.

Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpanti: Bất cứ pháp nào trong thế gian có bản chất khả ái và có bản chất ngọt ngào. Cakkhuṃ loketiādīsu: Trong các câu Pāli như 'con mắt ở trong đời', v.v... Thật vậy, các chúng sanh đã an trú trong sự thành tựu, đã chấp thủ vào con mắt, v.v... trong thế gian với (tâm) xem là của ta, họ tưởng tượng con mắt của mình, con mắt có năm loại trong suốt đặc biệt trong sáng, theo cách nắm bắt tướng trong gương, v.v... giống như cửa sổ sư tử bằng ngọc được mở ra trong một lâu đài bằng vàng; họ tưởng tượng lỗ tai giống như một ống máng bằng bạc và giống như một sợi chỉ của thợ mộc; họ tưởng tượng lỗ mũi, vốn được gọi là 'mũi cao', giống như một viên hùng hoàng được vo tròn và đặt xuống; họ tưởng tượng cái lưỡi, vốn mềm mại, trơn láng, cho vị ngọt, giống như một tấm thảm len màu đỏ; họ tưởng tượng thân thể giống như một thân cây Sāla và giống như một cổng chào bằng vàng; họ tưởng tượng tâm của mình là cao thượng, không giống với tâm của những người khác.

Niccato addakkhunti niccanti addasaṃsu. Sesapadesupi eseva nayo. Na parimucciṃsu dukkhasmāti sakalasmāpi vaṭṭadukkhā na parimucciṃsu. Dakkhissantīti passissanti. Āpānīyakaṃsoti sarakassa nāmaṃ. Yasmā panettha āpaṃ pivanti, tasmā ‘‘āpānīyo’’ti vuccati. Āpānīyo ca so kaṃso cāti āpānīyakaṃso. Surāmaṇḍasarakassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vaṇṇasampanno’’tiādivacanato pana kaṃse ṭhitapānameva evaṃ vuttaṃ. Ghammābhitattoti ghammena abhitatto. Ghammaparetoti ghammena phuṭṭho, anugatoti attho. Pivato hi kho taṃ chādessatīti pivantassa taṃ pānīyaṃ vaṇṇādisampattiyā ruccissati, sakalasarīraṃ vā pharitvā tuṭṭhiṃ uppādayamānaṃ ṭhassati. Appaṭisaṅkhāti apaccavekkhitvā.

Niccato addakkhunti: họ đã thấy 'là thường'. Ở các câu còn lại, phương pháp cũng tương tự. Na parimucciṃsu dukkhasmāti: họ đã không thoát khỏi toàn bộ khổ luân hồi. Dakkhissantīti: họ sẽ thấy. Āpānīyakaṃsoti: là tên của một cái ly nhỏ. Bởi vì người ta uống nước (āpaṃ) trong đó (ettha), do đó nó được gọi là 'āpānīyo' (dụng cụ để uống). Nó là dụng cụ để uống (āpānīyo) và nó là cái ly (kaṃso), do đó là 'āpānīyakaṃso'. Đây là tên của cái ly nhỏ đựng rượu nguyên chất. Tuy nhiên, do lời nói 'có màu sắc đẹp', v.v... nên chỉ có thức uống đựng trong ly đồng mới được nói như vậy. Ghammābhitattoti: bị nóng bức bởi sức nóng. Ghammaparetoti: bị sức nóng chạm đến, bị theo đuổi, đó là ý nghĩa. Pivato hi kho taṃ chādessatīti: thức uống đó sẽ làm người uống hài lòng do sự hoàn hảo về màu sắc, v.v... hoặc nó sẽ đứng đó, làm phát sanh sự hài lòng sau khi lan khắp toàn thân. Appaṭisaṅkhāti: không quán xét.

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – āpānīyakaṃso viya hi loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, ghammābhitattapuriso viya vaṭṭanissito puthujjano, āpānīyakaṃsena nimantanapuriso viya loke piyarūpena sātarūpena ārammaṇena nimantakajano, āpānīyakaṃse sampattiñca ādīnavañca ārocento āpānakamanusso viya ācariyupajjhāyādiko kalyāṇamitto. Yatheva hi tassa purisassa apalokitamanusso āpānīyakaṃse guṇañca ādīnavañca āroceti, evameva ācariyo vā upajjhāyo vā bhikkhuno pañcasu kāmaguṇesu assādañca nissaraṇañca katheti.

Evameva khoti: Ở đây, đây là sự kết nối ví dụ: Thật vậy, đối tượng khả ái, khả hỷ trong thế gian cần được xem như cái ly nước (pha thuốc độc); phàm nhân nương tựa vào vòng luân hồi (cần được xem) như người đàn ông bị nóng bức; người mời gọi bằng đối tượng khả ái, khả hỷ trong thế gian (cần được xem) như người đàn ông mời bằng ly nước (pha thuốc độc); thiện hữu như thầy tế độ, thầy yết ma, v.v... (cần được xem) như người đàn ông không muốn uống, người nói rõ sự hoàn hảo và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc). Thật vậy, giống như người được hỏi nói rõ ưu điểm và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc) cho người đàn ông ấy, cũng vậy, thầy tế độ hoặc thầy yết ma nói về vị ngọt và sự xuất ly trong năm dục trưởng dưỡng cho vị tỳ khưu.

Tattha yathā āpānīyakaṃsamhi guṇe ca ādīnave ca ārocite so puriso piyavaṇṇādisampadāyameva sañjātavego ‘‘sace maraṇaṃ bhavissati, pacchā jānissāmī’’ti sahasā appaṭisaṅkhāya taṃ pivitvā maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ nigacchati, evameva, bhikkhu, ‘‘pañcasu kāmaguṇesu dassanādivasena uppannasomanassamattameva assādo, ādīnavo pana diṭṭhadhammikasamparāyiko bahu nānappakāro, appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’ti [Pg.112] evaṃ ācariyupajjhāyehi ānisaṃsañca ādīnavañca kathetvā – ‘‘samaṇapaṭipadaṃ paṭipajja, indriyesu guttadvāro bhava bhojane mattaññū jāgariyaṃ anuyutto’’ti evaṃ ovaditopi assādabaddhacittatāya ‘‘sace vuttappakāro ādīnavo bhavissati, pacchā jānissāmī’’ti ācariyupajjhāye apasādetvā uddesaparipucchādīni ceva vattapaṭipattiñca pahāya lokāmisakathaṃ kathento kāme paribhuñjitukāmatāya sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Tato duccaritāni pūrento sandhicchedanādikāle ‘‘coro aya’’nti gahetvā rañño dassito idheva hatthapādādichedanaṃ patvā samparāye catūsu apāyesu mahādukkhaṃ anubhoti.

Ở đó, giống như khi ưu điểm và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc) được nói rõ, người đàn ông ấy, với xung lực sanh khởi chỉ trong sự hoàn hảo của màu sắc khả ái, v.v..., (nghĩ rằng): 'Nếu cái chết sẽ xảy ra, sau này ta sẽ biết', đã vội vàng uống nó mà không suy xét, rồi đi đến cái chết hoặc sự đau khổ tương đương cái chết; cũng vậy, này tỳ khưu, mặc dù được các thầy tế độ và thầy yết ma khuyên dạy như vậy sau khi đã nói về lợi ích và sự nguy hại: 'Trong năm dục trưởng dưỡng, chỉ có sự hoan hỷ sanh khởi do thấy, v.v... là vị ngọt; còn sự nguy hại trong hiện tại và tương lai thì có nhiều loại khác nhau; các dục có ít vị ngọt, nhiều đau khổ, nhiều phiền não. Hãy thực hành con đường của sa-môn, hãy là người có cửa được bảo vệ trong các giác quan, hãy biết chừng mực trong ăn uống, hãy chuyên tâm vào sự tỉnh thức', do tâm bị trói buộc bởi vị ngọt, (nghĩ rằng): 'Nếu sự nguy hại như đã nói sẽ xảy ra, sau này ta sẽ biết', vị ấy đã làm mất lòng các thầy tế độ và thầy yết ma, từ bỏ việc học hỏi, v.v... và việc thực hành các bổn phận, nói những câu chuyện thế tục, với mong muốn hưởng thụ các dục, đã từ bỏ học giới và quay trở lại đời sống thấp kém. Sau đó, trong khi làm tròn các ác hạnh, vào thời điểm đột nhập, v.v..., bị bắt với (lời buộc tội): 'Đây là tên trộm', bị dẫn đến cho vua, ngay trong đời này đã đạt đến (sự đau khổ như) bị chặt tay chân, v.v..., và trong đời sau, vị ấy trải qua sự đau khổ lớn lao trong bốn cõi khổ.

Pānīyena vā vinetunti sītena vārinā harituṃ. Dadhimaṇḍakenāti dadhimaṇḍanamattena. Bhaṭṭhaloṇikāyāti saloṇena sattupānīyena. Loṇasovīrakenāti sabbadhaññaphalakaḷīrādīni pakkhipitvā loṇasovīrakaṃ nāma karonti, tena.

Pānīyena vā vinetunti: để loại bỏ bằng nước lạnh. Dadhimaṇḍakenāti: chỉ bằng nước trong của sữa chua. Bhaṭṭhaloṇikāyāti: bằng nước bột (sattu) có muối. Loṇasovīrakenāti: người ta làm một thứ gọi là 'loṇasovīrakaṃ' bằng cách cho vào tất cả các loại ngũ cốc, trái cây, măng, v.v...; (có nghĩa là) bằng thứ đó.

Opammasaṃsandanaṃ panettha – ghammābhitattapuriso viya vaṭṭasannissitakāle yogāvacaro daṭṭhabbo, tassa purisassa paṭisaṅkhā āpānīyakaṃsaṃ pahāya pānīyādīhi pipāsassa vinodanaṃ viya bhikkhuno ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā chadvārādīni pariggahetvā anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhentassa arahattaphalādhigamo, pānīyādīni cattāri pānāni viya hi cattāro maggā, tesu aññataraṃ pivitvā surāpipāsitaṃ vinodetvā sukhino yena kāmaṃ gamanaṃ viya khīṇāsavassa catumaggapānaṃ pivitvā taṇhaṃ vinodetvā agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gamanakālo veditabbo. Chaṭṭhaṃ.

Ở đây, đây là sự kết nối ví dụ: Hành giả vào thời điểm nương tựa vào vòng luân hồi cần được xem như người đàn ông bị nóng bức; sự chứng đắc quả A-la-hán của vị tỳ khưu, người đã đứng vững trong lời khuyên dạy của các thầy tế độ và thầy yết ma, đã chế ngự sáu căn, v.v..., và tuần tự phát triển thiền quán, (cần được xem) giống như việc người đàn ông ấy, sau khi suy xét, đã từ bỏ ly nước (pha thuốc độc) và loại trừ cơn khát bằng nước uống, v.v... Thật vậy, bốn đạo giống như bốn loại thức uống: nước, v.v... Thời điểm bậc lậu tận, sau khi đã uống một trong bốn loại thức uống là bốn đạo, đã loại trừ cơn khát ái, đi đến phương Niết-bàn chưa từng đến, cần được hiểu là giống như (người kia) sau khi đã uống một trong những (thức uống) ấy, đã loại trừ cơn khát rượu, được an lạc và đi đến bất cứ nơi nào mình muốn. (Kinh) thứ sáu.

7. Naḷakalāpīsuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Bó Sậy.

67. Sattame kinnu kho, āvusoti kasmā pucchati? ‘‘Evaṃ puṭṭho kathaṃ nu kho byākareyyā’’ti. Therassa ajjhāsayajānanatthaṃ. Apica atīte dve aggasāvakā imaṃ pañhaṃ vinicchayiṃsūti anāgate bhikkhū jānissantītipi pucchati. Idāneva kho mayanti idaṃ thero yassa nāmarūpassa viññāṇaṃ paccayoti vuttaṃ, tadeva nāmarūpaṃ viññāṇassa paccayoti [Pg.113] vuttattā āha. Naḷakalāpiyoti idha pana ayakalāpādivasena upamaṃ anāharitvā viññāṇanāmarūpānaṃ abaladubbalabhāvadassanatthaṃ ayaṃ upamā ābhatā.

67. Trong kinh thứ bảy, tại sao (ngài) lại hỏi: “Này hiền giả, có phải... chăng?” (Ngài hỏi) với mục đích muốn biết ý hướng của vị trưởng lão (Sāriputta) rằng: “Khi được hỏi như vậy, (vị ấy) sẽ trả lời như thế nào đây?” Hơn nữa, (ngài) cũng hỏi với ý nghĩ rằng: “Trong quá khứ, hai vị Thượng thủ Thinh văn đã giải quyết vấn đề này, trong tương lai các tỳ khưu sẽ biết được (điều đó).” Về câu “Chính ngay bây giờ, chúng ta...”, vị trưởng lão (Mahākoṭṭhika) đã nói điều này do (trưởng lão Sāriputta) đã nói rằng chính danh sắc mà thức đã được nói là duyên cho nó, lại là duyên cho thức. Về ví dụ bó sậy, ở đây, ví dụ này đã được đưa ra không phải theo cách bó sắt v.v., mà là để chỉ ra trạng thái không có sức mạnh, yếu ớt của thức và danh sắc.

Nirodho hotīti ettake ṭhāne paccayuppannapañcavokārabhavavasena desanā kathitā. Chattiṃsāya vatthūhīti heṭṭhā vissajjitesu dvādasasu padesu ekekasmiṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena chattiṃsāya kāraṇehi. Ettha ca paṭhamo dhammakathikaguṇo, dutiyā paṭipatti, tatiyaṃ paṭipattiphalaṃ. Tattha paṭhamanayena desanāsampatti kathitā, dutiyena sekkhabhūmi, tatiyena asekkhabhūmīti. Sattamaṃ.

Trong đoạn (kinh) đến đây: “có sự đoạn diệt”, bài pháp đã được thuyết giảng theo cách của các pháp do duyên sanh trong cõi hữu năm uẩn. (Câu) “với ba mươi sáu cơ sở” có nghĩa là với ba mươi sáu lý do, theo cách của ba trường hợp trong mỗi một trong mười hai đoạn đã được giải đáp bên dưới. Và ở đây, (sự tán thán) thứ nhất là phẩm chất của vị thuyết pháp, thứ hai là sự thực hành, thứ ba là kết quả của sự thực hành. Trong đó, theo phương pháp thứ nhất, sự thành tựu của bài pháp được nói đến; theo phương pháp thứ hai, địa vị hữu học được nói đến; theo phương pháp thứ ba, địa vị vô học được nói đến. (Kinh) thứ bảy.

8. Kosambisuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Kosambi

68. Aṭṭhame aññatrevāti ekacco hi parassa saddahitvā yaṃ esa bhaṇati, taṃ bhūtanti gaṇhāti. Aparassa nisīditvā cintentassa yaṃ kāraṇaṃ ruccati, so ‘‘atthi eta’’nti ruciyā gaṇhāti. Eko ‘‘cirakālato paṭṭhāya evaṃ anussavo atthi, bhūtameta’’nti anussavena gaṇhāti. Aññassa vitakkayato ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti, so ‘‘attheta’’nti ākāraparivitakkena gaṇhāti. Aparassa cintayato ekā diṭṭhi uppajjati, yāyassa taṃ kāraṇaṃ nijjhāyantassa khamati, so ‘‘attheta’’nti diṭṭhinijjhānakkhantiyā gaṇhāti. Thero pana pañcapi etāni kāraṇāni paṭikkhipitvā paccakkhañāṇena paṭividdhabhāvaṃ pucchanto aññatreva, āvuso musila, saddhāyātiādimāha. Tattha aññatrevāti saddhādīni kāraṇāni ṭhapetvā, vinā etehi kāraṇehīti attho. Bhavanirodho nibbānanti pañcakkhandhanirodho nibbānaṃ.

68. Trong kinh thứ tám, về câu “ngoại trừ...”, thật vậy, có người do tin lời người khác mà chấp nhận rằng: “Điều người ấy nói là sự thật.” Đối với người khác, khi ngồi suy ngẫm, lý do nào được ưa thích, người ấy chấp nhận theo sở thích rằng: “Điều này có thật.” Có người chấp nhận theo truyền tụng rằng: “Có sự truyền tụng như vậy từ lâu, điều này là sự thật.” Đối với người khác đang suy luận, một lý do hiện khởi, người ấy chấp nhận theo sự suy xét về phương diện rằng: “Điều này có thật.” Đối với người khác đang suy tư, một quan điểm sanh khởi, nhờ đó, khi quán xét kỹ lưỡng lý do ấy, người ấy chấp nhận, người ấy chấp nhận do sự kham nhẫn sau khi thẩm sát một quan điểm rằng: “Điều này có thật.” Còn vị trưởng lão (Paviṭṭha), sau khi đã bác bỏ cả năm lý do này, vì muốn hỏi về trạng thái đã được thấu triệt bằng trí tuệ trực tiếp, đã nói câu bắt đầu bằng: “Này hiền giả Musila, ngoại trừ đức tin...” Trong đó, “ngoại trừ” có nghĩa là: đặt các lý do như đức tin v.v. sang một bên, nghĩa là không có những lý do này. “Sự diệt của hữu là Nibbāna” có nghĩa là sự diệt của năm uẩn là Nibbāna.

Tuṇhī ahosīti thero khīṇāsavo, ahaṃ pana khīṇāsavoti vā na vāti vā avatvā tuṇhīyeva ahosi. Āyasmā nārado āyasmantaṃ paviṭṭhaṃ etadavocāti kasmā avoca? So kira cintesi – ‘‘bhavanirodho nibbānaṃ nāmāti sekhehipi jānitabbo pañho esa, ayaṃ pana thero imaṃ theraṃ asekhabhūmiyā kāreti, imaṃ ṭhānaṃ jānāpessāmī’’ti etaṃ avoca.

Về câu “đã im lặng”, vị trưởng lão là bậc lậu tận, tuy nhiên, ngài đã chỉ im lặng mà không nói rằng: “Ta là bậc lậu tận” hay “không phải.” Về câu “Tôn giả Nārada đã nói điều này với Tôn giả Paviṭṭha”, tại sao lại nói? Nghe nói, vị ấy đã suy nghĩ: “Câu hỏi ‘sự diệt của hữu là Nibbāna’ này là điều mà các bậc hữu học cũng nên biết, nhưng vị trưởng lão này (Paviṭṭha) lại đặt vị trưởng lão kia (Musila) vào địa vị vô học. Ta sẽ làm cho (ông ấy) biết được điểm này,” (nghĩ vậy nên) đã nói điều đó.

Sammappaññāya [Pg.114] sudiṭṭhanti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ. Na camhi arahanti anāgāmimagge ṭhitattā arahaṃ na homīti dīpeti. Yaṃ panassa idāni ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti ñāṇaṃ, taṃ ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇañāṇehi vimuttaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Udapānoti vīsatiṃsahatthagambhīro pānīyakūpo. Udakavārakoti udakaussiñcanavārako. Udakanti hi kho ñāṇaṃ assāti tīre ṭhitassa olokayato evaṃ ñāṇaṃ bhaveyya. Na ca kāyena phusitvāti udakaṃ pana nīharitvā kāyena phusitvā viharituṃ na sakkuṇeyya. Udapāne udakadassanaṃ viya hi anāgāmino nibbānadassanaṃ, ghammābhitattapuriso viya anāgāmī, udakavārako viya arahattamaggo, yathā ghammābhitattapuriso udapāne udakaṃ passati. Evaṃ anāgāmī paccavekkhaṇañāṇena ‘‘upari arahattaphalasamayo nāma atthī’’ti jānāti. Yathā pana so puriso udakavārakassa natthitāya udakaṃ nīharitvā kāyena phusituṃ na labhati, evaṃ anāgāmī arahattamaggassa natthitāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā arahattaphalasamāpattiṃ appetvā nisīdituṃ na labhati. Aṭṭhamaṃ.

(Câu) “đã khéo thấy bằng chánh trí tuệ” có nghĩa là đã thấy rõ bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán. (Câu) “và tôi không phải là A-la-hán” chỉ rõ rằng: “Do đang đứng trong đạo Bất lai, tôi không phải là A-la-hán.” Còn trí tuệ của vị ấy bây giờ rằng “sự diệt của hữu là Nibbāna”, đó là phản khán trí đã giải thoát khỏi mười chín loại phản khán trí. “Giếng” là giếng nước uống sâu hai mươi, ba mươi cubit. “Dây gàu” là dây gàu để múc nước. (Câu) “có thể có trí tuệ về nước” có nghĩa là người đứng trên bờ nhìn xuống có thể có trí tuệ như vậy. (Câu) “chứ không phải đã chạm đến bằng thân” có nghĩa là nhưng không thể múc nước lên rồi sống bằng cách chạm vào nó bằng thân. Thật vậy, sự thấy Nibbāna của bậc Bất lai giống như thấy nước trong giếng; bậc Bất lai giống như người bị nóng bức, khát nước; đạo A-la-hán giống như dây gàu. Như người bị nóng bức, khát nước thấy nước trong giếng, cũng vậy, bậc Bất lai biết bằng phản khán trí rằng: “Ở trên có thời điểm chứng đắc quả A-la-hán.” Nhưng như người ấy do không có dây gàu nên không thể múc nước lên để chạm vào bằng thân, cũng vậy, bậc Bất lai do không có đạo A-la-hán nên không thể lấy Nibbāna làm đối tượng, làm cho quả định A-la-hán sanh khởi rồi an trú. (Kinh) thứ tám.

9. Upayantisuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Upayanti

69. Navame upayantoti udakavaḍḍhanasamaye upari gacchanto. Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritāyo. Upayāpetīti upari yāpeti, vaḍḍheti pūretīti attho. Avijjā upayantīti avijjā upari gacchantī saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ sakkuṇantī. Saṅkhāre upayāpetīti saṅkhāre upari yāpeti vaḍḍheti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Apayantoti apagacchanto osaranto. Avijjā apayantīti avijjā apagacchamānā osaramānā upari saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ na sakkuṇantīti attho. Saṅkhāre apayāpetīti saṅkhāre apagacchāpeti. Esa nayo sabbapadesu. Navamaṃ.

69. Trong kinh thứ chín, “dâng lên” là đi lên trên vào lúc nước dâng. “Những con sông lớn” là những dòng sông lớn như Gaṅgā, Yamunā, v.v. “Làm cho dâng lên” có nghĩa là làm cho đi lên trên, làm cho tăng trưởng, làm cho đầy. “Vô minh dâng lên” là vô minh đi lên trên, có khả năng trở thành duyên cho các hành. “Làm cho các hành dâng lên” là làm cho các hành đi lên trên, làm cho tăng trưởng. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các đoạn. “Rút xuống” là đi lui, hạ xuống. “Vô minh rút xuống” có nghĩa là vô minh đi lui, hạ xuống, không có khả năng trở thành duyên cho các hành ở trên. “Làm cho các hành rút xuống” là làm cho các hành đi lui. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các đoạn. (Kinh) thứ chín.

10. Susimasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Susima

70. Dasame garukatoti sabbehi devamanussehi pāsāṇacchattaṃ viya cittena garukato. Mānitoti manena piyāyito. Pūjitoti catupaccayapūjāya [Pg.115] pūjito. Apacitoti nīcavuttikaraṇena apacito. Satthārañhi disvā manussā hatthikkhandhādīhi otaranti maggaṃ denti, aṃsakūṭato sāṭakaṃ apanenti, āsanato vuṭṭhahanti vandanti. Evaṃ so tehi apacito nāma hoti. Susimoti evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍitaparibbājako. Ehi tvanti tesaṃ kira etadahosi – ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni āgamma lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ ganthaṃ bandhitvā deti, taṃ te uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti, te tesaṃ pasannā lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamo jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma, tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti. Te evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā taṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu.

70. Ở kinh thứ mười. Garukato (được tôn trọng) có nghĩa là: Được tất cả chư thiên và nhân loại tôn trọng trong tâm trí giống như chiếc lọng bằng đá. Mānito (được quý mến) có nghĩa là: Được yêu mến trong tâm trí. Pūjito (được cúng dường) có nghĩa là: Được cúng dường bằng bốn món vật dụng. Apacito (được kính trọng) có nghĩa là: Được kính trọng bằng hành động khiêm hạ. Thật vậy, khi thấy bậc Đạo Sư, loài người xuống khỏi lưng voi v.v..., nhường đường, cởi áo choàng khỏi vai, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, và đảnh lễ. Như vậy, vị ấy được gọi là được họ kính trọng. Susimo có nghĩa là: Du sĩ thông thái tên như vậy, thông thạo các Vệ-đà-chi. Ehi tvaṃ (ngươi hãy đến đây) có nghĩa là: Họ đã có ý nghĩ này: “Sa-môn Gotama không phải đạt được lợi lộc và danh vọng cao nhất do dòng dõi, gia tộc v.v... mà vị này là nhà thơ lỗi lạc, do tài thi ca tuyệt vời, đã trước tác kinh sách cho các đệ tử. Họ học thuộc kinh sách ấy rồi thuyết giảng cho các thí chủ những điều như là upanisinnakathā (lời dạy khi ngồi gần), anumodanā (lời tùy hỷ), sarabhañña (sự tụng đọc) v.v... Các thí chủ ấy có tín tâm với họ và dâng cúng lợi lộc. Nếu chúng ta biết được một chút những gì Sa-môn Gotama biết, chúng ta sẽ đưa giáo lý của mình vào đó rồi cũng sẽ thuyết giảng cho các thí chủ. Do đó, chúng ta sẽ nhận được nhiều lợi lộc hơn những vị này. Ai có thể xuất gia nơi Sa-môn Gotama và học hỏi nhanh chóng được đây?” Họ suy nghĩ như vậy, thấy rằng “Susima có khả năng,” rồi đến gần vị ấy và nói như vậy.

Yenāyasmā ānando tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi, ‘‘kassa nu kho santikaṃ gantvā ahaṃ imaṃ dhammaṃ khippaṃ laddhuṃ sakkhissāmī’’ti? Tato cintesi – ‘‘samaṇo gotamo garu tejussado niyamamanuyutto, na sakkā akāle upasaṅkamituṃ, aññepi bahū khattiyādayo samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamanti, tasmimpi samaye na sakkā upasaṅkamituṃ. Sāvakesupissa sāriputto mahāpañño vipassanālakkhaṇamhi etadagge ṭhapito, mahāmoggallāno samādhilakkhaṇasmiṃ etadagge ṭhapito, mahākassapo dhutaṅgadharesu anuruddho dibbacakkhukesu, puṇṇo mantāṇiputto dhammakathikesu, upālitthero vinayadharesu etadagge ṭhapito, ayaṃ pana ānando bahussuto tipiṭakadharo, satthāpissa tattha tattha kathitaṃ dhammaṃ āharitvā katheti, pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapito, aṭṭhannaṃ varānaṃ lābhī, catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato, tassa samīpaṃ gato khippaṃ dhammaṃ laddhuṃ sakkhissāmī’’ti. Tasmā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami.

Về câu: Yenāyasmā ānando tenupasaṅkami (Tôn giả Ānanda ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao vị ấy lại đến? Tương truyền, vị ấy đã có ý nghĩ này: “Ta nên đến gần ai để có thể nhanh chóng học được pháp này?” Rồi vị ấy suy nghĩ: “Sa-môn Gotama là bậc đáng kính, có đại oai lực, luôn bận rộn với các phận sự. Không thể đến gần vào lúc không phải thời. Lại nữa, nhiều vị khác như Sát-đế-lỵ v.v... cũng đến yết kiến Sa-môn Gotama, vào lúc ấy cũng không thể đến gần được. Trong số các đệ tử của ngài, Sāriputta có đại trí tuệ, được xếp hàng đầu về đặc tính tuệ quán; Mahāmoggallāna được xếp hàng đầu về đặc tính thiền định; Mahākassapa trong số những vị hành đầu-đà; Anuruddha trong số những vị có thiên nhãn; Puṇṇa Mantāṇiputta trong số những vị thuyết pháp; trưởng lão Upāli trong số những vị trì luật. Còn Ānanda này là bậc đa văn, thông thuộc Tam tạng, ngay cả bậc Đạo Sư cũng thuật lại pháp do vị ấy thuyết ở nơi này nơi kia, được xếp hàng đầu ở năm phương diện, là người nhận được tám điều đặc ân, và có được bốn pháp hy hữu kỳ diệu. Nếu đến gần vị ấy, ta sẽ có thể nhanh chóng học được pháp.” Do đó, Tôn giả Ānanda ở đâu, vị ấy đến đó.

Yena [Pg.116] bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā sayaṃ apabbājetvā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ titthiyasamaye pāṭiyekko ‘ahaṃ satthā’ti paṭijānanto carati, pabbajitvā sāsanassa alābhāyapi parisakkeyya. Na kho panassāhaṃ ajjhāsayaṃ ājānāmi, satthā jānissatī’’ti. Tasmā taṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami. Tenahānanda, susimaṃ pabbājethāti satthā kira cintesi – ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiyekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idha maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati. Kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ sāvakesu, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ vā dhammakathāya pasanno’’ti? Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā, ‘‘ayaṃ mama sāsane dhammaṃ thenessāmīti pabbajati. Itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ; nipphatti nu kho kīdisā’’ti? Olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susimaṃ pabbājethā’’ti āha.

Về câu: Yena bhagavā tenupasaṅkami (Thế Tôn ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao ngài (Ānanda) không tự mình cho xuất gia mà lại đến yết kiến (Thế Tôn)? Tương truyền, ngài đã có ý nghĩ này: “Vị này trong giới ngoại đạo, tự xưng ‘ta là đạo sư’ mà đi đây đó. Sau khi xuất gia, y có thể nỗ lực làm tổn hại đến giáo pháp. Ta thật không biết được ý định của y, bậc Đạo Sư sẽ biết.” Do đó, ngài dẫn theo vị ấy đến nơi Thế Tôn ngự. Về câu: Tenahānanda, susimaṃ pabbājetha (Này Ānanda, hãy cho Susima xuất gia), tương truyền bậc Đạo Sư đã suy xét: “Du sĩ này trong giới ngoại đạo, tự xưng ‘ta là đạo sư riêng biệt’ mà đi đây đó. Y nói rằng: ‘Tôi muốn thực hành phạm hạnh về con đường ở đây.’ Y có tín tâm nơi ta chăng, hay nơi các đệ tử của ta, hay có tín tâm nơi pháp thoại của ta hoặc của các đệ tử của ta?” Bấy giờ, sau khi biết rằng y không có tín tâm ở bất cứ phương diện nào, (Ngài nghĩ): “Vị này muốn xuất gia để trộm pháp trong giáo pháp của ta. Như vậy, sự đến đây của y là không trong sạch; vậy kết quả sẽ ra sao?” Khi quán xét, Ngài biết rằng: “Mặc dù y xuất gia với ý định ‘ta sẽ trộm pháp,’ nhưng chỉ sau vài ngày, y sẽ nỗ lực và đắc quả A-la-hán.” Vì biết vậy, Ngài đã nói: “Này Ānanda, hãy cho Susima xuất gia.”

Aññā byākatā hotīti te kira bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā temāsaṃ vassaṃ vasantā tasmiṃyeva antotemāse ghaṭentā vāyamantā arahattaṃ paṭilabhiṃsu. Te ‘‘paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocessāmā’’ti pavāritapavāraṇā senāsanaṃ saṃsāmetvā satthu santikaṃ āgantvā attano paṭiladdhaguṇaṃ ārocesuṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Aññāti arahattassa nāmaṃ. Byākatāti ārocitā. Assosīti so kira ohitasoto hutvā tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ gacchati taṃ taṃ kathaṃ suṇitukāmo. Yena te bhikkhū tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Taṃ kirassa pavattiṃ sutvā etadahosi – ‘‘aññā nāma imasmiṃ sāsane paramappamāṇaṃ sārabhūtā ācariyamuṭṭhi maññe bhavissati, pucchitvā naṃ jānissāmī’’ti. Tasmā upasaṅkami.

Aññā byākatā hoti (chánh trí đã được tuyên bố) có nghĩa là: Tương truyền, các vị Tỳ-khưu ấy sau khi nhận đề mục thiền từ bậc Đạo Sư, đã an cư trong ba tháng mùa mưa, và ngay trong ba tháng ấy, các vị đã nỗ lực, tinh tấn và đắc quả A-la-hán. Sau khi đã làm lễ Pavāraṇā, các vị ấy nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ trình lên bậc Đạo Sư về phẩm chất đã chứng đắc,” rồi dọn dẹp sàng tọa, đến yết kiến bậc Đạo Sư và trình bày về phẩm chất mình đã chứng đắc. Câu này được nói ra liên quan đến việc ấy. Aññā là tên gọi của quả A-la-hán. Byākatā có nghĩa là được trình bày. Assosi (vị ấy đã nghe) có nghĩa là: Tương truyền, vị ấy lắng tai nghe, muốn nghe cuộc trò chuyện đó, nên đã đi đến chỗ ở của các vị Tỳ-khưu ấy. Về câu: Yena te bhikkhū tenupasaṅkami (các vị Tỳ-khưu ấy ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao vị ấy lại đến? Tương truyền, sau khi nghe câu chuyện ấy, vị ấy đã có ý nghĩ này: “Chánh trí (aññā) trong giáo pháp này dường như là tối thượng, là cốt lõi, là pháp bí truyền của bậc thầy. Ta sẽ hỏi và tìm hiểu về nó.” Do đó, vị ấy đã đến gần.

Anekavihitanti anekavidhaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti āvibhāvaṃ gahetvā tirobhāvaṃ, tirobhāvaṃ gahetvā āvibhāvaṃ kātuṃ sakkothāti pucchati. Tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ. Itarapadadvayepi [Pg.117] eseva nayo. Ummujjanimujjanti ummujjanañca nimujjanañca. Pallaṅkenāti pallaṅkabandhanena. Kamathāti nisīdituṃ vā gantuṃ vā sakkothāti pucchati? Pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana imassa iddhividhassa, ito paresaṃ dibbasotādīnañca vaṇṇanānayo visuddhimagge vuttanayena veditabboti.

Anekavihitaṃ nghĩa là nhiều loại. Iddhividhaṃ nghĩa là các loại thần thông. Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ là hỏi rằng: có thể làm cho hiện ra rồi biến mất, làm cho biến mất rồi hiện ra không? Tirokuṭṭaṃ nghĩa là xuyên qua vách tường. Đối với hai từ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Ummujjanimujjaṃ là trồi lên và lặn xuống. Pallaṅkena là bằng thế ngồi kiết-già. Kamathā là hỏi rằng: có thể ngồi hoặc đi không? Pakkhī sakuṇo là con chim có cánh. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn về phần chi tiết, phương pháp giải thích về thần thông biến hóa này và các thần thông khác như thiên nhĩ thông v.v... nên được hiểu theo cách đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo.

Santā vimokkhāti aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca santā āruppavimokkhā. Kāyena phusitvāti nāmakāyena phusitvā paṭilabhitvā. Paññāvimuttā kho mayaṃ, āvusoti, āvuso, mayaṃ nijjhānakā sukkhavipassakā paññāmatteneva vimuttāti dasseti. Ājāneyyāsi vā tvaṃ, āvuso susima, na vā tvaṃ ājāneyyāsīti kasmā evamāhaṃsu? Evaṃ kira nesaṃ ahosi – ‘‘mayaṃ imassa ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ na sakkhissāma, dasabalaṃ pana pucchitvā nikkaṅkho bhavissatī’’ti. Dhammaṭṭhitiñāṇanti vipassanāñāṇaṃ, taṃ paṭhamataraṃ uppajjati. Nibbāne ñāṇanti vipassanāya ciṇṇante pavattamaggañāṇaṃ, taṃ pacchā uppajjati. Tasmā bhagavā evamāha.

Santā vimokkhā là các giải thoát vô sắc được gọi là an tịnh vì sự an tịnh của các chi (thiền) và sự an tịnh của đối tượng. Kāyena phusitvā là chạm đến, chứng đắc bằng danh thân. Câu Paññāvimuttā kho mayaṃ, āvuso chỉ ra rằng: "Này hiền giả, chúng tôi là những vị không có thiền, là những vị thuần quán, được giải thoát chỉ bằng trí tuệ". Tại sao các vị ấy lại nói: Ājāneyyāsi vā tvaṃ, āvuso susima, na vā tvaṃ ājāneyyāsi (Này hiền giả Susima, dù hiền giả biết hay không biết)? Dường như các vị ấy đã nghĩ rằng: "Chúng ta sẽ không thể nắm bắt được ý hướng của vị này mà nói, nhưng sau khi hỏi bậc Thập Lực, vị ấy sẽ hết nghi ngờ". Dhammaṭṭhitiñāṇaṃ là trí tuệ quán, trí ấy sanh khởi trước. Nibbāne ñāṇaṃ là trí tuệ đạo sanh khởi vào lúc cuối của việc thực hành minh sát, trí ấy sanh khởi sau. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói như vậy.

Ājāneyyāsi vātiādi kasmā vuttaṃ? Vināpi samādhiṃ evaṃ ñāṇuppattidassanatthaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – susima, maggo vā phalaṃ vā na samādhinissando, na samādhiānisaṃso, na samādhissa nipphatti, vipassanāya paneso nissando, vipassanāya ānisaṃso, vipassanāya nipphatti, tasmā jāneyyāsi vā tvaṃ, na vā tvaṃ jāneyyāsi, atha kho dhammaṭṭhitiñāṇaṃ pubbe, pacchā nibbāne ñāṇanti.

Tại sao lại nói câu bắt đầu bằng Ājāneyyāsi vā? Để chỉ ra sự sanh khởi của trí tuệ như vậy ngay cả khi không có định. Điều này được nói ra có nghĩa là: "Này Susima, Đạo hay Quả không phải là kết quả của định, không phải là lợi ích của định, không phải là sự thành tựu của định. Mà nó là kết quả của minh sát, là lợi ích của minh sát, là sự thành tựu của minh sát. Vì vậy, dù ngươi biết hay không biết, thì quả thực, trí trụ vững trong các pháp có trước, sau đó là trí trong Niết-bàn".

Idānissa paṭivedhabhabbataṃ ñatvā teparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ desento taṃ kiṃ maññasi, susima? Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vātiādimāha? Te parivaṭṭadesanāvasāne pana thero arahattaṃ patto. Idānissa anuyogaṃ āropento jātipaccayā jarāmaraṇanti, susima, passasītiādimāha. Api pana tvaṃ, susimāti idaṃ kasmā ārabhi? Nijjhānakānaṃ sukkhavipassakabhikkhūnaṃ pākaṭakaraṇatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo – na kevalaṃ tvameva nijjhānako sukkhavipassako, etepi bhikkhū evarūpāyevāti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti. Dasamaṃ.

Bây giờ, biết được khả năng chứng ngộ của vị ấy, trong khi thuyết bài pháp ba vòng, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Susima, ngươi nghĩ thế nào? Sắc là thường hay vô thường?". Vào cuối bài pháp ba vòng, vị trưởng lão đã đắc quả A-la-hán. Bây giờ, để khuyến khích sự thực hành của vị ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Susima, ngươi có thấy rằng do duyên sanh có già chết không?". Tại sao Đức Thế Tôn lại bắt đầu câu "Này Susima, có phải ngươi..."? Để làm rõ về các vị tỳ khưu thuần quán, không có thiền. Ý nghĩa ở đây là: "Không chỉ một mình ngươi là người không có thiền, là người thuần quán, mà các vị tỳ khưu này cũng có bản chất như vậy". Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng. (Kinh) thứ mười.

Mahāvaggo sattamo.

Phẩm Lớn, thứ bảy.

8. Samaṇabrāhmaṇavaggo

8. Phẩm Sa-môn Bà-la-môn

1. Jarāmaraṇasuttādivaṇṇanā

1. Chú giải kinh Già Chết v.v...

71-72. Samaṇabrāhmaṇavagge [Pg.118] jarāmaraṇādīsu ekekapadavasena ekekaṃ katvā ekādasa suttāni vuttāni, tāni uttānatthānevāti.

71-72. Trong phẩm Sa-môn Bà-la-môn, mười một kinh đã được thuyết, mỗi kinh được hình thành dựa trên mỗi một từ trong các từ bắt đầu bằng "già-chết". Các kinh ấy có ý nghĩa rõ ràng.

Samaṇabrāhmaṇavaggo aṭṭhamo.

Phẩm Sa-môn Bà-la-môn, thứ tám.

9. Antarapeyyālaṃ

9. Phẩm Lược Thuật Trung Gian

1. Satthusuttādivaṇṇanā

1. Chú giải kinh Bậc Đạo Sư v.v...

73. Ito paraṃ ‘‘satthā pariyesitabbo’’tiādinayappavattā dvādasa antarapeyyālavaggā nāma honti. Te sabbepi tathā tathā bujjhanakānaṃ veneyyapuggalānaṃ ajjhāsayavasena vuttā. Tattha satthāti buddho vā hotu sāvako vā, yaṃ nissāya maggañāṇaṃ labhati, ayaṃ satthā nāma, so pariyesitabbo. Sikkhā karaṇīyāti tividhāpi sikkhā kātabbā. Yogādīsu yogoti payogo. Chandoti kattukamyatākusalacchando. Ussoḷhīti sabbasahaṃ adhimattavīriyaṃ. Appaṭivānīti anivattanā. Ātappanti kilesatāpanavīriyameva. Sātaccanti satatakiriyaṃ. Satīti jarāmaraṇādivasena catusaccapariggāhikā sati. Sampajaññanti tādisameva ñāṇaṃ. Appamādoti saccabhāvanāya appamādo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

73. Sau đây, mười hai (kinh) được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng "nên tìm kiếm bậc Đạo sư" được gọi là phẩm Lược Thuật Trung Gian. Tất cả chúng được thuyết giảng tùy theo ý hướng của các chúng sanh có thể giáo hóa, những người có thể giác ngộ theo cách này hay cách khác. Trong đó, satthā (bậc Đạo sư) có thể là một vị Phật hay một vị Thinh văn; vị nào mà nương vào đó người ta đắc được trí tuệ đạo, vị ấy được gọi là bậc Đạo sư. Vị ấy nên được tìm kiếm. Sikkhā karaṇīyā là nên thực hành cả ba học giới. Trong các từ như yoga, yoga là sự chuyên cần. Chando là dục thiện muốn làm. Ussoḷhī là tinh tấn vượt trội, chịu đựng được tất cả. Appaṭivānī là không thối chuyển. Ātappaṃ chính là tinh tấn thiêu đốt phiền não. Sātaccaṃ là hành động liên tục. Sati là niệm nắm bắt Tứ đế qua già-chết v.v... Sampajaññaṃ là trí tuệ cũng tương tự như vậy. Appamādo là không dể duôi trong việc tu tập các sự thật. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Antarapeyyālo navamo.

Phẩm Lược Thuật Trung Gian, thứ chín.

Nidānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Tương Ưng Nhân Duyên đã kết thúc.

2. Abhisamayasaṃyuttaṃ

2. Tương Ưng Thắng Tri

1. Nakhasikhāsuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Móng Tay

74. Abhisamayasaṃyuttassa [Pg.119] paṭhame nakhasikhāyanti maṃsaṭṭhānena vimutte nakhagge. Nakhasikhā ca nāma lokiyānaṃ mahatīpi hoti, satthu pana rattuppalapattakoṭi viya sukhumā. Kathaṃ panettha paṃsu patiṭṭhitoti? Adhiṭṭhānabalena. Bhagavatā hi atthaṃ ñāpetukāmena adhiṭṭhānabalena tattha patiṭṭhāpito. Satimaṃ kalanti mahāpathaviyā paṃsuṃ satakoṭṭhāse katvā tato ekakoṭṭhāsaṃ. Paratopi eseva nayo. Abhisametāvinoti paññāya ariyasaccāni abhisametvā ṭhitassa. Purimaṃ dukkhakkhandhaṃ parikkhīṇaṃ pariyādiṇṇaṃ upanidhāyāti etadeva bahutaraṃ dukkhaṃ, yadidaṃ parikkhīṇanti evaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ dukkhakkhandhaṃ upanidhāya, ñāṇena taṃ tassa santike ṭhapetvā upaparikkhiyamāneti attho. Katamaṃ panettha purimadukkhaṃ nāma? Yaṃ parikkhīṇaṃ. Katamaṃ pana parikkhīṇaṃ? Yaṃ paṭhamamaggassa abhāvitattā uppajjeyya. Katamaṃ pana upanidhāya? Yaṃ sattasu attabhāvesu apāye aṭṭhamañca paṭisandhiṃ ādiṃ katvā yattha katthaci uppajjeyya, sabbaṃ taṃ parikkhīṇanti veditabbaṃ. Sattakkhattunti satta vāre, sattasu attabhāvesūti attho. Paramatāti idamassa paraṃ pamāṇanti dasseti. Mahatthiyoti mahato atthassa nipphādako. Paṭhamaṃ.

74. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Giác Ngộ. `Nakhasikhāyaṃ` là trên đầu móng tay, nơi không dính thịt. Đầu móng tay của người thế gian cũng có thể lớn, nhưng đầu móng tay của bậc Đạo Sư thì vi tế như đầu cánh sen hồng. Làm sao bụi có thể đứng lại ở đây? Do năng lực của sự chú nguyện. Thật vậy, do Đức Thế Tôn có ý muốn làm cho biết rõ ý nghĩa, nên đã dùng năng lực chú nguyện để làm cho nó đứng lại ở đó. `Satimaṃ kalaṃ` là sau khi chia bụi của đại địa thành một trăm phần, lấy một phần từ đó. Về sau cũng theo phương pháp này. `Abhisametāvino` là của người đã an trú sau khi đã giác ngộ các Thánh đế bằng trí tuệ. `Purimaṃ dukkhakkhandhaṃ parikkhīṇaṃ pariyādiṇṇaṃ upanidhāya` có nghĩa là: 'chính khổ uẩn này là nhiều hơn, tức là cái đã được đoạn tận,' như vậy, bằng cách so sánh với khổ uẩn đã được nói đến trước, hoặc bằng cách dùng trí tuệ đặt nó gần bên và xem xét. Ở đây, cái gì được gọi là khổ trước kia? Cái đã được đoạn tận. Cái gì đã được đoạn tận? Cái mà lẽ ra đã sanh khởi do chưa tu tập đạo đầu tiên. So sánh với cái gì? Cái mà lẽ ra đã sanh khởi trong bảy kiếp sống, trong cõi khổ, và bắt đầu từ sự tái sanh lần thứ tám ở bất cứ nơi đâu, tất cả những thứ đó đã được đoạn tận, nên hiểu như vậy. `Sattakkhattuṃ` là bảy lần, có nghĩa là trong bảy kiếp sống. `Paramatā` chỉ ra rằng đây là giới hạn tối đa của vị ấy. `Mahatthiyo` là người tạo ra lợi ích to lớn. (Kinh) thứ nhất.

2. Pokkharaṇīsuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Hồ Sen

75. Dutiye pokkharaṇīti vāpī. Ubbedhenāti gambhīratāya. Samatittikāti mukhavaṭṭisamā. Kākapeyyāti sakkā hoti tīre ṭhitena kākena pakatiyāpi mukhatuṇḍikaṃ otāretvā pātuṃ. Dutiyaṃ.

75. Trong kinh thứ hai, `pokkharaṇī` là hồ nước. `Ubbedhena` là về chiều sâu. `Samatittikā` là bằng với miệng hồ. `Kākapeyyā` là con quạ đứng trên bờ cũng có thể thò mỏ xuống uống một cách tự nhiên. (Kinh) thứ hai.

3. Saṃbhejjaudakasuttādivaṇṇanā

3. Chú giải kinh Nước Hợp Lưu, v.v...

76-77. Tatiye yatthimāti yasmiṃ sambhijjaṭṭhāne imā. Saṃsandantīti samāgantvā sandanti. Samentīti samāgacchanti. Dve vā ti vāti dve vā tīṇi vā. Udakaphusitānīti udakabindūni. Saṃbhejjaudakanti aññāhi nadīhi saddhiṃ sambhinnaṭṭhāne udakaṃ. Catutthaṃ uttānatthameva. Tatiyacatutthāni.

Trong kinh thứ ba, `yatthimā` là 'tại nơi hợp lưu nào mà những (sông) này'. `Saṃsandanti` là 'cùng nhau đổ về và chảy'. `Samenti` là 'cùng nhau đổ về'. `Dve vā tīṇi vā` là hai hoặc ba. `Udakaphusitāni` là những giọt nước. `Saṃbhejjaudakaṃ` là nước ở nơi hợp lưu cùng với các con sông khác. Kinh thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. (Kinh) thứ ba và thứ tư.

5. Pathavīsuttādivaṇṇanā

5. Chú giải kinh Đất, v.v...

78-84. Pañcame [Pg.120] mahāpathaviyāti cakkavāḷabbhantarāya mahāpathaviyā uddharitvā. Kolaṭṭhimattiyoti padaraṭṭhipamāṇā. Guḷikāti mattikaguḷikā. Upanikkhipeyyāti ekasmiṃ ṭhāne ṭhapeyya. Chaṭṭhādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Pariyosāne pana aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ adhigamoti bāhirakānaṃ sabbopi guṇādhigamo paṭhamamaggena adhigataguṇānaṃ satabhāgampi sahassabhāgampi satasahassabhāgampi na upagacchatīti. Pañcamādīni.

Trong kinh thứ năm, `mahāpathaviyā` là 'lấy lên từ đại địa bên trong thế giới Chuyển Luân'. `Kolaṭṭhimattiyo` là 'có kích thước bằng hạt táo ta'. `Guḷikā` là 'những viên đất sét'. `Upanikkhipeyya` là 'nên đặt ở một nơi'. Trong các kinh từ thứ sáu trở đi, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Còn ở phần cuối, `aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ adhigamo` có nghĩa là: tất cả sự chứng đắc phẩm hạnh của ngoại đạo cũng không bằng một phần trăm, một phần ngàn, một phần trăm ngàn phẩm hạnh đã chứng đắc bằng đạo đầu tiên. (Kinh) thứ năm, v.v...

Abhisamayasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải Tương Ưng Giác Ngộ.

3. Dhātusaṃyuttaṃ

3. Tương Ưng Giới

1. Nānattavaggo

1. Phẩm Dị Biệt

1.Dhātunānattasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Giới Dị Biệt

85. Dhātusaṃyuttassa [Pg.121] paṭhame nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātena sabhāvaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ dhammānaṃ nānāsabhāvo dhātunānattaṃ. Cakkhudhātūtiādīsu cakkhupasādo cakkhudhātu, rūpārammaṇaṃ rūpadhātu, cakkhupasādavatthukaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu. Sotapasādo sotadhātu, saddārammaṇaṃ saddadhātu, sotapasādavatthukaṃ cittaṃ sotaviññāṇadhātu. Ghānapasādo ghānadhātu, gandhārammaṇaṃ gandhadhātu, ghānapasādavatthukaṃ cittaṃ ghānaviññāṇadhātu. Jivhāpasādo jivhādhātu, rasārammaṇaṃ rasadhātu, jivhāpasādavatthukaṃ cittaṃ jivhāviññāṇadhātu. Kāyapasādo kāyadhātu, phoṭṭhabbārammaṇaṃ phoṭṭhabbadhātu, kāyapasādavatthukaṃ cittaṃ kāyaviññāṇadhātu. Tisso manodhātuyo manodhātu, vedanādayo tayo khandhā sukhumarūpāni nibbānañca dhammadhātu, sabbampi manoviññāṇaṃ manoviññāṇadhātūti. Ettha ca soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, avasāne dve catubhūmikāti. Paṭhamaṃ.

85. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Giới, `dhātunānattaṃ` (giới dị biệt) là sự đa dạng về tự tánh của các pháp được gọi là 'giới' (dhātu) theo nghĩa tự tánh của chúng, được xem là vô ngã và trống không. Trong các từ `cakkhudhātu`, v.v..., nhãn căn là nhãn giới, đối tượng sắc là sắc giới, tâm dựa trên nhãn căn là nhãn thức giới. Nhĩ căn là nhĩ giới, đối tượng thanh là thanh giới, tâm dựa trên nhĩ căn là nhĩ thức giới. Tỷ căn là tỷ giới, đối tượng khí là khí giới, tâm dựa trên tỷ căn là tỷ thức giới. Thiệt căn là thiệt giới, đối tượng vị là vị giới, tâm dựa trên thiệt căn là thiệt thức giới. Thân căn là thân giới, đối tượng xúc là xúc giới, tâm dựa trên thân căn là thân thức giới. Ba ý giới là ý giới. Ba uẩn bắt đầu từ thọ, các sắc vi tế, và Niết-bàn là pháp giới. Tất cả ý thức là ý thức giới. Ở đây, mười sáu giới thuộc Dục giới, hai giới cuối cùng thuộc bốn cõi. (Kinh) thứ nhất.

2. Phassanānattasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Xúc Dị Biệt

86. Dutiye uppajjati phassanānattanti nānāsabhāvo phasso uppajjati. Tattha cakkhusamphassādayo cakkhuviññāṇādisampayuttā, manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto, tasmā. Manodhātuṃ paṭiccāti manodvārāvajjanaṃ kiriyāmanoviññāṇadhātuṃ paṭicca paṭhamajavanasamphasso uppajjatīti ayamettha attho. Dutiyaṃ.

86. Trong kinh thứ hai, `uppajjati phassanānattaṃ` là 'xúc có tự tánh khác nhau sanh khởi'. Ở đó, nhãn xúc, v.v... tương ưng với nhãn thức, v.v...; ý xúc tương ưng với tốc hành tâm (javana) đầu tiên ở ý môn, do đó. `Manodhātuṃ paṭicca` có nghĩa là: do duyên ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) là duy tác ý thức giới, nên ý xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên sanh khởi. Đây là ý nghĩa ở đây. (Kinh) thứ hai.

3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Không Phải Xúc Dị Biệt

87. Tatiye no manosamphassaṃ paṭicca uppajjati manodhātūti manodvāre paṭhamajavanasampayuttaṃ phassaṃ paṭicca āvajjanakiriyāmanoviññāṇadhātu no uppajjatīti evamattho daṭṭhabbo. Tatiyaṃ.

87. Trong kinh thứ ba, `no manosamphassaṃ paṭicca uppajjati manodhātu` có nghĩa là: do duyên xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên ở ý môn, nên duy tác ý thức giới là hướng tâm (āvajjana) không sanh khởi. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy. (Kinh) thứ ba.

4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Thọ Dị Biệt

88. Catutthe [Pg.122] cakkhusamphassajā vedanāti sampaṭicchanamanodhātuto paṭṭhāya sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ, nibbattiphāsukatthaṃ pana anantaraṃ sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre āvajjanasamphassaṃ paṭicca paṭhamajavanavedanā, paṭhamajavanasamphassaṃ paṭicca dutiyajavanavedanāti ayamadhippāyo. Catutthaṃ.

88. Trong kinh thứ tư, `cakkhusamphassajā vedanā` (thọ sanh từ nhãn xúc) là: kể từ ý giới tiếp thâu (sampaṭicchana), tất cả các thọ ở nhãn môn đó lẽ ra đều phải có mặt. Tuy nhiên, để cho dễ trình bày, đã được nói rằng chỉ nên lấy thọ tiếp thâu ngay sau đó. `Manosamphassaṃ paṭicca` có nghĩa là: ở ý môn, do duyên ý xúc tương ưng với hướng tâm (āvajjana), thọ của tốc hành tâm đầu tiên sanh khởi; do duyên ý xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên, thọ của tốc hành tâm thứ hai sanh khởi. Ý hướng này nên được hiểu như vậy. (Kinh) thứ tư.

5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Thọ Dị Biệt thứ hai

89. Pañcame tatiyacatutthesu vuttanayāva ekato katvā desitāti. Iti dutiyādīsu catūsu suttesu manodhātuṃ manodhātūti agahetvā manodvārāvajjanaṃ manodhātūti gahitaṃ. Sabbāni cetāni tathā tathā kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena desitāni. Ito paresupi eseva nayo. Pañcamaṃ.

89. Trong kinh thứ năm, phương pháp đã được nói trong kinh thứ ba và thứ tư được gộp lại làm một và thuyết giảng. Như vậy, trong bốn kinh bắt đầu từ kinh thứ hai, ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) được xem là ý giới (manodhātu), chứ không phải ý giới được xem là ý giới. Và tất cả những điều này, khi được thuyết giảng như thế như thế, là được thuyết giảng theo khuynh hướng của những chúng sanh cần được giác ngộ. Trong những (kinh) sau đây cũng chính là phương pháp này. (Kinh) thứ năm.

6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh về sự đa dạng của ngoại giới.

90. Chaṭṭhe pana pañca dhātuyo kāmāvacarā, dhammadhātu catubhūmikāti. Chaṭṭhaṃ.

90. Còn trong kinh thứ sáu, năm giới thuộc cõi dục, pháp giới thuộc bốn cõi. (Kinh) thứ sáu.

7. Saññānānattasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh về sự đa dạng của tưởng.

91. Sattame rūpadhātūti āpāthe patitaṃ attano vā parassa vā sāṭakaveṭhanādivatthukaṃ rūpārammaṇaṃ. Rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā. Rūpasaṅkappoti sampaṭicchanādīhi tīhi cittehi sampayutto saṅkappo. Rūpacchandoti rūpe chandikataṭṭhena chando. Rūpapariḷāhoti rūpe anuḍahanaṭṭhena pariḷāho. Rūpapariyesanāti pariḷāhe uppanne sandiṭṭhasambhatte gahetvā tassa rūpassa paṭilābhatthāya pariyesanā. Ettha ca saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti, pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantīti. Evaṃ kho, bhikkhave, dhātunānattanti ettha ca evaṃ rūpādinānāsabhāvaṃ dhātuṃ paṭicca rūpasaññādinānāsabhāvasaññā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo. Sattamaṃ.

91. Trong kinh thứ bảy, sắc giới là đối tượng sắc có nền tảng là y phục, khăn quấn đầu, v.v., của mình hay của người khác, rơi vào (tầm nhìn). Sắc tưởng là tưởng tương ưng với nhãn thức. Sắc tầm là tầm tương ưng với ba tâm là tiếp thâu, v.v. Sắc dục là dục với ý nghĩa là sự ham muốn đối với sắc. Sắc nhiệt não là nhiệt não với ý nghĩa là sự thiêu đốt đối với sắc. Sắc tìm cầu là sự tìm cầu để đạt được sắc ấy, sau khi nhiệt não sanh khởi, lôi kéo bạn bè thân quen. Và ở đây, tưởng, tầm, và dục có thể có được trong cùng một lộ trình tốc hành tâm hoặc trong các lộ trình khác nhau, còn nhiệt não và tìm cầu chỉ có thể có được trong các lộ trình tốc hành tâm khác nhau. Và trong câu "Này các Tỳ khưu, như vậy là sự đa dạng của giới", ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp này là: do duyên giới có bản chất đa dạng như sắc, v.v., nên tưởng có bản chất đa dạng như sắc tưởng, v.v. sanh khởi. (Kinh) thứ bảy.

8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh về sự đa dạng của không tìm cầu.

92. Aṭṭhame [Pg.123] no dhammapariyesanaṃ paṭicca uppajjati dhammapariḷāhoti evaṃ āgataṃ paṭisedhamattameva nānaṃ. Aṭṭhamaṃ.

92. Trong kinh thứ tám, chỉ có sự phủ định trong câu đã đến như vậy "pháp nhiệt não không sanh khởi do duyên pháp tìm cầu" là khác biệt. (Kinh) thứ tám.

9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā

9. Chú giải kinh về sự đa dạng của ngoại xúc, v.v.

93-94. Navame uppajjati rūpasaññāti vuttappakāre ārammaṇe uppajjati saññā. Rūpasaṅkappoti tasmiṃyeva ārammaṇe tīhi cittehi sampayuttasaṅkappo. Rūpasamphassoti tadevārammaṇaṃ phusamāno phasso. Vedanāti tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanā. Chandādayo vuttanayāva. Rūpalābhoti pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ ‘‘rūpalābho’’ti vuttaṃ. Ayaṃ tāva sabbasaṅgāhikanayo ekasmiṃ yevārammaṇe sabbadhammānaṃ uppattivasena vutto. Aparo āgantukārammaṇamissako hoti – rūpasaññā rūpasaṅkappo phasso vedanāti ime tāva cattāro dhammā dhuvaparibhoge nibaddhārammaṇe honti. Nibaddhārammaṇañhi iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ piyaṃ yaṃkiñci viya upaṭṭhāti, āgantukārammaṇaṃ pana yaṃkiñci samānampi khobhetvā tiṭṭhati.

93-94. Trong kinh thứ chín, (câu) "sắc tưởng sanh khởi" có nghĩa là tưởng sanh khởi trên đối tượng theo cách đã nói. Sắc tầm là tầm tương ưng với ba tâm trên chính đối tượng ấy. Sắc xúc là xúc đang tiếp xúc với chính đối tượng ấy. Thọ là thọ đang cảm nhận chính đối tượng ấy. Dục, v.v., cũng theo phương pháp đã nói. Sắc lợi là đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, được gọi là "sắc lợi". Đây trước hết là phương pháp bao quát tất cả, được nói theo sự sanh khởi của tất cả các pháp trên cùng một đối tượng. Phương pháp khác là sự pha trộn với đối tượng khách lai – bốn pháp này là sắc tưởng, sắc tầm, xúc, và thọ, trước hết có mặt trên đối tượng thường xuyên, cố định. Vì đối tượng cố định, dù khả ái, khả hỷ, khả ý, đáng yêu, vẫn hiện khởi như một cái gì đó bình thường; còn đối tượng khách lai, dù là một cái gì đó bình thường, vẫn đứng đó làm xáo động (tâm).

Tatridaṃ vatthu – eko kira amaccaputto gāmiyehi parivārito gāmamajjhe ṭhatvā kammaṃ karoti. Tasmiñcassa samaye upāsikā nadiṃ gantvā nhatvā alaṅkatapaṭiyattā dhātigaṇaparivutā gehaṃ gacchati. So dūrato disvā ‘‘āgantukamātugāmo bhavissatī’’ti saññaṃ uppādetvā ‘‘gaccha, bhaṇe jānāhi, kā esā’’ti purisaṃ pesesi. So gantvā taṃ disvā paccāgato, ‘‘kā esā’’ti puṭṭho yathāsabhāvaṃ ārocesi. Evaṃ āgantukārammaṇaṃ khobheti. Tasmiṃ uppanno chando rūpachando nāma, tadeva ārammaṇaṃ katvā uppanno pariḷāho rūpapariḷāho nāma, sahāye gaṇhitvā tassa pariyesanaṃ rūpapariyesanā nāma, pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho nāma.

Về điều này, có câu chuyện như sau: Nghe nói, có một người con trai của vị đại thần, được dân làng vây quanh, đứng giữa làng làm việc. Vào lúc đó, người vợ của ông ta đi ra sông tắm, trang điểm xong, được đám người hầu vây quanh, đi về nhà. Ông ta thấy từ xa, sanh khởi ý nghĩ "chắc là một người phụ nữ khách lạ", rồi sai một người đi, nói rằng: "Này anh, hãy đi xem người đó là ai". Người đó đi, thấy cô ấy rồi quay về, khi được hỏi "Người đó là ai?", đã báo cáo đúng sự thật. Như vậy, đối tượng khách lai làm xáo động (tâm). Dục sanh khởi trên đối tượng ấy gọi là sắc dục; nhiệt não sanh khởi lấy chính đối tượng ấy làm đối tượng gọi là sắc nhiệt não; sự tìm cầu đối tượng ấy sau khi lôi kéo bạn bè gọi là sắc tìm cầu; đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, gọi là sắc lợi.

Uruvalliyavāsī cūḷatissatthero panāha – ‘‘kiñcāpi bhagavatā phassavedanā pāḷiyā majjhe gahitā, pāḷiṃ pana parivaṭṭetvā vuttappakāre ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā, tasmiṃyeva saṅkappo rūpasaṅkappo tasmiṃ [Pg.124] chando rūpacchando, tasmiṃ pariḷāho rūpapariḷāho, tasmiṃ pariyesanā rūpapariyesanā, pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho. Evaṃ laddhārammaṇe pana phusanaṃ phasso, anubhavanaṃ vedanā. Rūpasamphasso rūpasamphassajā vedanāti idaṃ dvayaṃ labbhatī’’ti. Aparampi avibhūtavāraṃ nāma gaṇhanti. Ārammaṇañhi sāṇipākārehi vā parikkhittaṃ tiṇapaṇṇādīhi vā paṭicchannaṃ hoti, taṃ ‘‘upaḍḍhaṃ diṭṭhaṃ me ārammaṇaṃ, suṭṭhu naṃ passissāmī’’ti olokayato tasmiṃ ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā nāma. Tasmiṃyeva uppannā saṅkappādayo rūpasaṅkappādayo nāmāti veditabbā. Etthāpi ca saññāsaṅkappaphassavedanāchandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti, pariḷāhapariyesanālābhā nānājavanavāreyevāti. Dasamaṃ uttānamevāti. Navamadasamāni.

Còn trưởng lão Cūḷatissa, trú tại Uruvalliya, nói rằng: "Mặc dù xúc và thọ được Đức Thế Tôn đề cập ở giữa trong bản kinh Pāli, nhưng sau khi sắp xếp lại bản kinh Pāli, (thì) tưởng sanh khởi trên đối tượng theo cách đã nói là sắc tưởng, tầm trên chính đối tượng ấy là sắc tầm, dục trên đó là sắc dục, nhiệt não trên đó là sắc nhiệt não, tìm cầu trên đó là sắc tìm cầu, đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, là sắc lợi. Còn trên đối tượng đã có được như vậy, sự tiếp xúc là xúc, sự cảm nhận là thọ. Có được hai điều này là sắc xúc và thọ sanh từ sắc xúc". Người khác lại lấy trường hợp đối tượng không rõ ràng. Vì đối tượng có thể bị bao quanh bởi màn vải hoặc bị che khuất bởi cỏ, lá, v.v., đối với người đang nhìn với ý nghĩ "tôi đã thấy một nửa đối tượng, tôi sẽ nhìn nó cho rõ", tưởng sanh khởi trên đối tượng ấy gọi là sắc tưởng. Cần phải hiểu rằng tầm, v.v., sanh khởi trên chính đối tượng ấy gọi là sắc tầm, v.v. Và ở đây cũng vậy, tưởng, tầm, xúc, thọ, và dục có thể có được trong cùng một lộ trình tốc hành tâm hoặc trong các lộ trình khác nhau; còn nhiệt não, tìm cầu, và lợi lộc chỉ có thể có được trong các lộ trình tốc hành tâm khác nhau. Kinh thứ mười thì rõ ràng. (Kinh) thứ chín và thứ mười.

Nānattavaggo paṭhamo.

Phẩm Đa Dạng thứ nhất.

2. Dutiyavaggo

2. Phẩm thứ hai.

1. Sattadhātusuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Bảy Giới.

95. Dutiyavaggassa paṭhame ābhādhātūti ālokadhātu. Ālokassapi ālokakasiṇe parikammaṃ katvā uppannajjhānassāpīti sahārammaṇassa jhānassa etaṃ nāmaṃ. Subhadhātūti subhakasiṇe uppannajjhānavasena sahārammaṇajjhānameva. Ākāsānañcāyatanameva ākāsānañcāyatanadhātu. Saññāvedayitanirodhova saññāvedayitanirodhadhātu. Iti bhagavā anusandhikusalassa bhikkhuno tattha nisīditvā pañhaṃ pucchitukāmassa okāsaṃ dento desanaṃ niṭṭhāpesi.

95. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, quang giới là ánh sáng giới. Đây là tên của thiền cùng với đối tượng của nó, và cũng là của thiền sanh khởi sau khi thực hành chuẩn bị trên biến xứ ánh sáng. Tịnh giới chính là thiền cùng với đối tượng của nó, do thiền sanh khởi trên biến xứ tịnh. Chính không vô biên xứ là không vô biên xứ giới. Chính diệt tưởng thọ là diệt tưởng thọ giới. Như vậy, Đức Thế Tôn, trong khi ban cho cơ hội cho vị Tỳ khưu thiện xảo trong việc kết nối (ý nghĩa), đang ngồi ở đó và muốn hỏi một câu hỏi, đã kết thúc bài pháp (ở phần đề mục).

Andhakāraṃ paṭiccāti andhakāro hi ālokena paricchinno, ālokopi andhakārena. Andhakārena hi so pākaṭo hoti. Tasmā ‘‘andhakāraṃ paṭicca paññāyatī’’ti āha. Asubhaṃ paṭiccāti etthāpi eseva nayo. Asubhañhi subhena, subhañca asubhena paricchinnaṃ, asubhe sati subhaṃ paññāyati, tasmā evamāha. Rūpaṃ paṭiccāti rūpāvacarasamāpattiṃ paṭicca. Rūpāvacarasamāpattiyā hi sati ākāsānañcāyatanasamāpatti nāma [Pg.125] hoti rūpasamatikkamo vā, tasmā evamāha. Viññāṇañcāyatanadhātuādīsupi eseva nayo. Nirodhaṃ paṭiccāti catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhāappavattiṃ paṭicca. Khandhanirodhañhi paṭicca nirodhasamāpatti nāma paññāyati, na khandhapavattiṃ, tasmā evamāha. Ettha ca catunnaṃ khandhānaṃ nirodhova nirodhasamāpattīti veditabbo.

Về câu "Duyên vào bóng tối": Quả vậy, bóng tối được phân định bởi ánh sáng, và ánh sáng cũng được phân định bởi bóng tối. Quả vậy, nhờ có bóng tối mà ánh sáng ấy trở nên rõ ràng. Vì thế, Ngài đã nói: "Duyên vào bóng tối mà được biết đến". Về câu "Duyên vào sự bất tịnh", ở đây cũng có cùng phương pháp. Quả vậy, sự bất tịnh được phân định bởi sự thanh tịnh, và sự thanh tịnh cũng được phân định bởi sự bất tịnh; khi có sự bất tịnh, sự thanh tịnh được biết đến. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Về câu "Duyên vào sắc" là duyên vào thiền chứng sắc giới. Quả vậy, khi có thiền chứng sắc giới thì có thiền chứng tên là Không Vô Biên Xứ, hoặc là sự vượt qua sắc. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Trong các trường hợp Thức Vô Biên Xứ Giới v.v... cũng có cùng phương pháp này. Về câu "Duyên vào sự diệt" là duyên vào sự không tiếp diễn của bốn uẩn do trí tuệ thẩm sát. Quả vậy, duyên vào sự diệt của các uẩn mà thiền chứng tên là Diệt Thọ Tưởng Định được biết đến, chứ không phải duyên vào sự tiếp diễn của các uẩn. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Và ở đây, cần phải hiểu rằng chính sự diệt của bốn uẩn là Diệt Thọ Tưởng Định.

Kathaṃ samāpatti pattabbāti kathaṃ samāpattiyo kīdisā samāpattiyo nāma hutvā pattabbāti? Saññāsamāpatti pattabbāti saññāya atthibhāvena saññāsamāpattiyo saññāsamāpattiyo nāma hutvā pattabbā. Saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbāti sukhumasaṅkhārānaṃ avasiṭṭhatāya saṅkhārāvasesasamāpatti nāma hutvā pattabbā. Nirodhasamāpatti pattabbāti nirodhova nirodhasamāpatti nirodhasamāpatti nāma hutvā pattabbāti attho. Paṭhamaṃ.

Về câu "Làm thế nào để đạt được thiền chứng?", (nghĩa là) các thiền chứng là như thế nào, các thiền chứng được gọi là gì, làm thế nào để đạt được? Về câu "Cần đạt được Tưởng Định", (nghĩa là) do sự hiện hữu của tưởng, các thiền chứng có tưởng được gọi là Tưởng Định, và cần được đạt đến. Về câu "Cần đạt được Hành-Tàn-Dư-Định", (nghĩa là) do sự còn sót lại của các hành vi tế, thiền chứng được gọi là Hành-Tàn-Dư-Định, và cần được đạt đến. Về câu "Cần đạt được Diệt Định", (nghĩa là) chính sự diệt là Diệt Định, thiền chứng được gọi là Diệt Định, và cần được đạt đến. Đó là ý nghĩa. (Kinh) thứ nhất.

2. Sanidānasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Sanidāna (Kinh Có Nhân Duyên).

96. Dutiye sanidānanti bhāvanapuṃsakametaṃ, sanidāno sapaccayo hutvā uppajjatīti attho. Kāmadhātuṃ, bhikkhave, paṭiccāti ettha kāmavitakkopi kāmadhātu kāmāvacaradhammāpi, visesato sabbākusalampi. Yathāha –

96. Trong kinh thứ hai, từ "sanidānaṃ" (có nhân duyên) này là một danh từ trung tính chỉ trạng thái, ý nghĩa là: "có nhân duyên, có điều kiện rồi sanh khởi". Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, duyên vào dục giới", tầm về dục cũng là dục giới, các pháp thuộc cõi dục cũng (là dục giới), đặc biệt tất cả các pháp bất thiện cũng (là dục giới). Như đã được nói:

‘‘Tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo, ayaṃ vuccati kāmadhātu. Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū’’ti (vibha. 182).

"Ở đây, thế nào là dục giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu, sự tư duy, sự áp đặt, sự chuyên chú, sự hướng tâm, tà tư duy tương ưng với dục, đây được gọi là dục giới. Lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn dưới, lấy chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại làm giới hạn trên, trong khoảng giữa này, những uẩn, giới, xứ, sắc, thọ, tưởng, hành, thức nào thuộc về cõi này, bao gồm trong cõi này, đây được gọi là dục giới. Tất cả các pháp bất thiện cũng là dục giới."

Ettha sabbasaṅgāhikā asambhinnāti dve kathā honti. Kathaṃ? Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādadhātuvihiṃsādhātuyo gahitā hontīti ayaṃ sabbasaṅgāhikā. Tāsaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ visuṃ āgatattā sesadhammā kāmadhātūti ayaṃ asambhinnakathā. Ayamidha gahetabbā imaṃ kāmadhātuṃ ārammaṇavasena vā sampayogavasena vā paṭicca kāmasaññā nāma uppajjati. Kāmasaññaṃ [Pg.126] paṭiccāti kāmasaññaṃ pana sampayogavasena vā upanissayavasena vā paṭicca kāmasaṅkappo nāma uppajjati. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi. Micchā paṭipajjatīti ayāthāvapaṭipadaṃ aniyyānikapaṭipadaṃ paṭipajjati.

Ở đây, có hai cách trình bày: bao quát tất cả và không hỗn tạp. Như thế nào? Quả vậy, do việc nắm giữ dục giới mà sân giới và hại giới cũng được bao gồm, đây là cách trình bày bao quát tất cả. Lại nữa, do hai giới ấy được đề cập riêng biệt, nên các pháp còn lại là dục giới, đây là cách trình bày không hỗn tạp. Ở đây, nên hiểu theo cách này. Duyên vào dục giới này theo phương diện đối tượng hoặc theo phương diện tương ưng mà dục tưởng sanh khởi. Về câu "Duyên vào dục tưởng", (nghĩa là) duyên vào dục tưởng theo phương diện tương ưng hoặc theo phương diện y chỉ mà dục tư duy sanh khởi. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các trường hợp. "Bởi ba trường hợp" nghĩa là bởi ba nguyên nhân. "Hành động sai lầm" nghĩa là thực hành con đường không chân chánh, con đường không đưa đến sự giải thoát.

Byāpādadhātuṃ, bhikkhaveti ettha byāpādavitakkopi byāpādadhātu byāpādopi. Yathāha –

Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, sân giới", tầm về sân cũng là sân giới, và sân cũng (là sân giới). Như đã được nói:

‘‘Tattha katamā byāpādadhātu? Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭivirodho kopo pakopo…pe… anattamanatā cittassa, ayaṃ vuccati byāpādadhātū’’ti (vibha. 182).

"Ở đây, thế nào là sân giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... tương ưng với sân, đây được gọi là sân giới. Trong mười sự hiềm hận, sự oán ghét, sự chống đối, sự tức giận, sự phẫn nộ của tâm... sự không hài lòng của tâm, đây được gọi là sân giới."

Imaṃ byāpādadhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca byāpādasaññā nāma uppajjati. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

Duyên vào sân giới này theo phương diện câu sanh duyên v.v... mà sân tưởng sanh khởi. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước.

Vihiṃsādhātuṃ, bhikkhaveti ettha vihiṃsāvitakkopi vihiṃsādhātu vihiṃsāpi. Yathāha –

Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, hại giới", tầm về hại cũng là hại giới, và hại cũng (là hại giới). Như đã được nói:

‘‘Tattha katamā vihiṃsādhātu? Vihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭheti. Yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṃsanā vihiṃsanā rosanā parūpaghāto, ayaṃ vuccati vihiṃsādhātū’’ti (vibha. 182).

"Ở đây, thế nào là hại giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... tương ưng với hại, đây được gọi là hại giới. Ở đây, có người làm hại các chúng sanh bằng tay, hoặc bằng cục đất, hoặc bằng gậy, hoặc bằng dao, hoặc bằng dây thừng, hoặc bằng một vật nào khác. Sự quấy nhiễu, sự làm phiền, sự tổn thương, sự làm hại, sự áp bức, sự xâm hại người khác như vậy, đây được gọi là hại giới."

Imaṃ vihiṃsādhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca vihiṃsāsaññā nāma uppajjati. Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ.

Duyên vào hại giới này theo phương diện câu sanh duyên v.v... mà hại tưởng sanh khởi. Ở đây cũng vậy, phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước.

Tiṇadāyeti tiṇagahane araññe. Anayabyasananti avuḍḍhiṃ vināsaṃ. Evameva khoti ettha sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, tiṇukkā viya akusalasaññā, tiṇakaṭṭhanissitā pāṇā viya ime sattā. Yathā sukkhatiṇadāye ṭhapitaṃ tiṇukkaṃ khippaṃ vāyamitvā anibbāpentassa te pāṇā anayabyasanaṃ pāpuṇanti. Evameva ye samaṇā vā brāhmaṇā vā [Pg.127] uppannaṃ akusalasaññaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedappahānehi nappajahanti, te dukkhaṃ viharanti.

"Trong đám cháy cỏ" nghĩa là trong khu rừng rậm rạp cỏ. "Tai họa và bất hạnh" nghĩa là sự không tăng trưởng, sự hủy diệt. Ở đây, trong câu "Cũng vậy", đối tượng nên được xem như đám cháy cỏ khô, bất thiện tưởng như bó đuốc cỏ, các chúng sanh này như những sinh vật nhỏ sống nương vào cỏ và củi. Giống như khi một bó đuốc cỏ được đặt vào đám cỏ khô, nếu không nhanh chóng cố gắng dập tắt, những sinh vật nhỏ ấy sẽ gặp tai họa và bất hạnh. Cũng vậy, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào không từ bỏ bất thiện tưởng đã sanh khởi bằng các phương pháp đoạn trừ như trấn phục, đối trị và tuyệt diệt, họ sẽ sống trong đau khổ.

Visamagatanti rāgavisamādīni anugataṃ akusalasaññaṃ. Na khippameva pajahatīti vikkhambhanādivasena sīghaṃ nappajahati. Na vinodetīti na nīharati. Na byantīkarotīti bhaṅgamattampi anavasesento na vigatantaṃ karoti. Na anabhāvaṃ gametīti na anuabhāvaṃ gameti. Evaṃ sabbapadesu na – kāro āharitabbo. Pāṭikaṅkhāti pāṭikaṅkhitabbā icchitabbā.

Visamagatanti có nghĩa là tưởng bất thiện đi theo những điều không đồng đều như là tham dục, v.v... Na khippameva pajahatīti có nghĩa là không từ bỏ một cách nhanh chóng bằng cách trấn áp, v.v... Na vinodetīti có nghĩa là không loại trừ. Na byantīkarotīti có nghĩa là không làm cho chấm dứt, không để lại dù chỉ là một phần nhỏ bị phá hủy. Na anabhāvaṃ gametīti có nghĩa là không làm cho không hiện hữu. Như vậy, trong tất cả các câu, nên thêm vào chữ na. Pāṭikaṅkhāti có nghĩa là nên được mong đợi, nên được ước muốn.

Nekkhammadhātuṃ, bhikkhaveti ettha nekkhammavitakkopi nekkhammadhātu sabbepi kusalā dhammā. Yathāha –

Trong câu Nekkhammadhātuṃ, bhikkhave, ở đây, tầm xuất ly cũng là giới xuất ly, và tất cả các pháp thiện cũng là giới xuất ly. Như có lời dạy rằng –

‘‘Tattha katamā nekkhammadhātu? Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo, ayaṃ vuccati nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182).

“Ở đây, thế nào là giới xuất ly? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... cho đến... chánh tư duy tương ưng với xuất ly, đây được gọi là giới xuất ly.”

Idhāpi duvidhā kathā. Nekkhammadhātuggahaṇena hi itarāpi dve dhātuyo gahaṇaṃ gacchanti kusaladhammapariyāpannattā, ayaṃ sabbasaṅgāhikā. Tā pana dhātuyo visuṃ dīpetabbāti tā ṭhapetvā sesā sabbakusalā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnā. Imaṃ nekkhammadhātuṃ sahajātādipaccayavasena paṭicca nekkhammasaññā nāma uppajjati. Saññādīni paṭicca vitakkādayo yathānurūpaṃ.

Ở đây cũng có hai cách giải thích. Thật vậy, khi đề cập đến giới xuất ly, hai giới còn lại cũng được bao hàm vì chúng thuộc về các pháp thiện; đây là cách giải thích bao quát. Tuy nhiên, vì các giới ấy cần được trình bày riêng, nên sau khi loại trừ chúng, tất cả các pháp thiện còn lại được gọi là giới xuất ly; đây là cách giải thích không hỗn tạp. Duyên theo giới xuất ly này, do năng lực của các duyên như câu sanh, v.v..., tưởng xuất ly khởi sanh. Duyên theo tưởng, v.v..., các tầm, v.v... khởi sanh tương ứng.

Abyāpādadhātuṃ, bhikkhaveti ettha abyāpādavitakkopi abyāpādadhātu abyāpādopi. Yathāha –

Trong câu Abyāpādadhātuṃ, bhikkhave, ở đây, tầm vô sân cũng là giới vô sân, và vô sân cũng là giới vô sân. Như có lời dạy rằng –

‘‘Tattha katamā abyāpādadhātu? Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti, ayaṃ vuccati abyāpādadhātū’’ti (vibha. 182).

“Ở đây, thế nào là giới vô sân? Sự suy nghĩ tương ưng với vô sân... cho đến... đây được gọi là giới vô sân. Lòng từ ái đối với chúng sanh, trạng thái từ ái, bản chất từ ái, tâm giải thoát do từ ái, đây được gọi là giới vô sân.”

Imaṃ abyāpādadhātuṃ paṭicca vuttanayeneva abyāpādasaññā nāma uppajjati.

Duyên theo giới vô sân này, tưởng vô sân khởi sanh theo cách đã được nói đến.

Avihiṃsādhātuṃ, bhikkhaveti etthāpi avihiṃsāvitakkopi avihiṃsādhātu karuṇāpi. Yathāha –

Trong câu Avihiṃsādhātuṃ, bhikkhave, ở đây cũng vậy, tầm vô hại cũng là giới vô hại, và lòng bi cũng là giới vô hại. Như có lời dạy rằng –

‘‘Tattha [Pg.128] katamā avihiṃsādhātu? Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti, ayaṃ vuccati avihiṃsādhātū’’ti (vibha. 182).

“Ở đây, thế nào là giới vô hại? Sự suy nghĩ tương ưng với vô hại... cho đến... đây được gọi là giới vô hại. Lòng bi đối với chúng sanh, trạng thái bi, bản chất bi, tâm giải thoát do bi, đây được gọi là giới vô hại.”

Imaṃ avihiṃsādhātuṃ paṭicca vuttanayeneva avihiṃsāsaññā nāma uppajjati. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ. Dutiyaṃ.

Duyên theo giới vô hại này, tưởng vô hại khởi sanh theo cách đã được nói đến. Phần còn lại ở khắp nơi nên được hiểu theo cách đã được trình bày. (Kinh thứ hai).

3. Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Giñjakāvasatha

97. Tatiye dhātuṃ, bhikkhaveti ito paṭṭhāya ajjhāsayaṃ dhātūti dīpeti. Uppajjati saññāti ajjhāsayaṃ paṭicca saññā uppajjati, diṭṭhi uppajjati, vitakko uppajjatīti. Idhāpi ‘‘kaccāno pañhaṃ pucchissatī’’ti tassa okāsadānatthaṃ ettāvatāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Asammāsambuddhesūti chasu satthāresu. Sammāsambuddhāti mayamasma sammāsambuddhāti. Kiṃ paṭicca paññāyatīti kismiṃ sati hotīti? Satthārānaṃ uppannaṃ diṭṭhiṃ pucchati. Asammāsambuddhesu tesu sammāsambuddhā eteti evaṃ uppannaṃ titthiyasāvakānampi diṭṭhiṃ pucchatiyeva.

97. Trong kinh thứ ba, bắt đầu từ câu dhātuṃ, bhikkhave, Ngài chỉ ra rằng giới chính là khuynh hướng. Uppajjati saññāti có nghĩa là: duyên theo khuynh hướng, tưởng khởi sanh, tà kiến khởi sanh, tầm khởi sanh. Ở đây cũng vậy, vì nghĩ rằng “Kaccāna sẽ hỏi một câu hỏi”, để tạo cơ hội cho vị ấy, Ngài đã kết thúc bài pháp chỉ với chừng ấy. Asammāsambuddhesūti có nghĩa là đối với sáu vị đạo sư. Sammāsambuddhāti có nghĩa là “chúng ta là những bậc Chánh Đẳng Giác”. Kiṃ paṭicca paññāyati có nghĩa là “do duyên gì mà nó hiện hữu?”. Vị ấy hỏi về tà kiến đã khởi sanh nơi các vị đạo sư. Vị ấy cũng hỏi về tà kiến đã khởi sanh nơi các đệ tử của ngoại đạo rằng: “Đối với những vị không phải là Chánh Đẳng Giác, họ là những bậc Chánh Đẳng Giác”.

Idāni yasmā tesaṃ avijjādhātuṃ paṭicca sā diṭṭhi hoti, avijjādhātu ca nāma mahatī dhātu, tasmā mahatiṃ dhātuṃ paṭicca tassā uppattiṃ dīpento mahatī kho esātiādimāha. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭiccāti hīnaṃ ajjhāsayaṃ paṭicca. Paṇidhīti cittaṭṭhapanaṃ. Sā panesā itthibhāvaṃ vā makkaṭāditiracchānabhāvaṃ vā patthentassa uppajjati. Hīno puggaloti yassete hīnā dhammā uppajjanti, sabbo so puggalopi hīno nāma. Hīnā vācāti yā tassa vācā, sāpi hīnā. Hīnaṃ ācikkhatīti so ācikkhantopi hīnameva ācikkhati, desentopi hīnameva desetīti sabbapadāni yojetabbāni. Upapattīti dve upapattiyo paṭilābho ca nibbatti ca. Nibbatti hīnakulādivasena veditabbā, paṭilābho cittuppādakkhaṇe hīnattikavasena. Kathaṃ? Tassa hi pañcasu nīcakulesu uppajjanato hīnā nibbatti, vessasuddakulesu uppajjanato majjhimā, khattiyabrāhmaṇakulesu uppajjanato paṇītā. Dvādasākusalacittuppādānaṃ pana paṭilābhato [Pg.129] hīno paṭilābho, tebhūmakadhammānaṃ paṭilābhato majjhimo, navalokuttaradhammānaṃ paṭilābhato paṇīto. Imasmiṃ pana ṭhāne nibbattiyeva adhippetāti. Tatiyaṃ.

Bây giờ, vì tà kiến ấy của họ sanh khởi do duyên giới vô minh, và giới vô minh là một giới vĩ đại, do đó, để chỉ ra sự sanh khởi của nó do duyên một giới vĩ đại, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng mahatī kho esā. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭiccāti có nghĩa là duyên theo khuynh hướng thấp kém. Paṇidhīti có nghĩa là sự đặt tâm. Và điều này khởi sanh nơi người mong muốn thân phận nữ nhân hoặc thân phận súc sanh như khỉ, v.v... Hīno puggaloti có nghĩa là người nào có những pháp thấp kém này khởi sanh, tất cả người ấy được gọi là thấp kém. Hīnā vācāti có nghĩa là lời nói nào của người ấy, lời nói ấy cũng thấp kém. Hīnaṃ ācikkhatīti có nghĩa là người ấy, khi chỉ dạy, cũng chỉ dạy điều thấp kém; khi thuyết giảng, cũng thuyết giảng điều thấp kém. Như vậy, tất cả các từ nên được kết hợp. Upapattīti có nghĩa là có hai sự sanh khởi: sự thành tựu và sự tái sanh. Sự tái sanh nên được hiểu theo nghĩa dòng dõi thấp kém, v.v... Sự thành tựu nên được hiểu theo nghĩa ba loại thấp kém trong khoảnh khắc tâm sanh. Như thế nào? Thật vậy, do sanh vào năm dòng dõi thấp kém, sự tái sanh của người ấy là thấp kém; do sanh vào dòng dõi thương gia và nông dân, là trung bình; do sanh vào dòng dõi vua chúa và Bà-la-môn, là cao thượng. Hơn nữa, do thành tựu mười hai tâm bất thiện, sự thành tựu là thấp kém; do thành tựu các pháp thuộc ba cõi, là trung bình; do thành tựu chín pháp siêu thế, là cao thượng. Tuy nhiên, ở đây, Đức Thế Tôn chỉ muốn nói đến sự tái sanh. (Kinh thứ ba).

4. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Hīnādhimuttika

98. Catutthe saṃsandantīti ekato honti. Samentīti samāgacchanti, nirantarā honti. Hīnādhimuttikāti hīnajjhāsayā. Kalyāṇādhimuttikāti kalyāṇajjhāsayā. Catutthaṃ.

98. Trong kinh thứ tư, saṃsandantīti có nghĩa là chúng hòa hợp với nhau. Samentīti có nghĩa là chúng kết hợp, chúng trở nên không gián đoạn. Hīnādhimuttikāti có nghĩa là những người có khuynh hướng thấp kém. Kalyāṇādhimuttikāti có nghĩa là những người có khuynh hướng tốt đẹp. (Kinh thứ tư).

5. Caṅkamasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Caṅkama

99. Pañcame passatha noti passatha nu. Sabbe kho eteti sāriputtatthero bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189) mahāpaññesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘khandhantaraṃ dhātvantaraṃ āyatanantaraṃ satipaṭṭhānabodhipakkhiyadhammantaraṃ tilakkhaṇāhataṃ gambhīraṃ pañhaṃ pucchissāmā’’ti mahāpaññāva parivārenti. Sopi tesaṃ pathaviṃ pattharento viya sinerupādato vālikaṃ uddharanto viya cakkavāḷapabbataṃ bhindanto viya sineruṃ ukkhipanto viya ākāsaṃ vitthārento viya candimasūriye uṭṭhāpento viya ca pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū mahāpaññā’’ti.

99. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) passatha no có nghĩa là passatha nu (các ngươi có thấy chăng). (Về câu) sabbe kho ete (tất cả những vị này), trưởng lão Sāriputta đã được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng (etadagga) trong số những vị có đại trí tuệ qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có đại trí tuệ, tối thắng là Sāriputta”. Vì vậy, chỉ những vị có đại trí tuệ mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi những vấn đề thâm sâu, liên quan đến tam tướng, về sự phân tích uẩn, giới, xứ, niệm xứ và giác chi”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra, giống như đang trải rộng mặt đất, như đang lấy cát từ chân núi Sineru, như đang phá vỡ dãy núi Cakkavāḷa, như đang nhấc bổng núi Sineru, như đang mở rộng hư không, và như đang làm cho mặt trời mặt trăng mọc lên. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có đại trí tuệ”.

Mahāmoggallānopi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti iddhimantesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘parikammaṃ ānisaṃsaṃ adhiṭṭhānaṃ vikubbanaṃ pucchissāmā’’ti iddhimantova parivārenti. Sopi tesaṃ vuttanayeneva pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū mahiddhikā’’ti.

Trưởng lão Mahāmoggallāna cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị có thần thông qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có thần thông, tối thắng là Mahāmoggallāna”. Vì vậy, chỉ những vị có thần thông mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về pháp chuẩn bị (parikamma), về lợi ích, về sự quyết định (adhiṭṭhāna), và về sự biến hóa (vikubbana)”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra theo cách đã được nói đến. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có đại thần thông”.

Mahākassapopi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti dhutavādesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dhutaṅgaparihāraṃ ānisaṃsaṃ samodhānaṃ adhiṭṭhānaṃ bhedaṃ pucchissāmā’’ti dhutavādāva parivārenti. Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ byākaroti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dhutavādā’’ti.

Trưởng lão Mahākassapa cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị thuyết về hạnh đầu-đà qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc thuyết về hạnh đầu-đà, tối thắng là Mahākassapa”. Vì vậy, chỉ những vị thuyết về hạnh đầu-đà mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về sự thực hành các hạnh đầu-đà, về lợi ích, về sự tổng hợp, về sự quyết định, và về sự phân biệt”. Vị ấy cũng giải đáp cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc thuyết về hạnh đầu-đà”.

Anuruddhattheropi [Pg.130] bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.192) dibbacakkhukesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dibbacakkhussa parikammaṃ ānisaṃsaṃ upakkilesaṃ pucchissāmā’’ti dibbacakkhukāva parivārenti. Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dibbacakkhukā’’ti.

Trưởng lão Anuruddha cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị có thiên nhãn qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có thiên nhãn, tối thắng là Anuruddha”. Vì vậy, chỉ những vị có thiên nhãn mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về pháp chuẩn bị cho thiên nhãn, về lợi ích, và về các phiền não phụ”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có thiên nhãn”.

Puṇṇattheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto’’ti (a. ni. 1.196) dhammakathikesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dhammakathāya saṅkhepavitthāragambhīruttānavicitrakathādīsu taṃ taṃ ākāraṃ pucchissāmā’’ti dhammakathikāva parivārenti. Sopi tesaṃ ‘‘āvuso, dhammakathikena nāma ādito parisaṃ vaṇṇetuṃ vaṭṭati, majjhe suññataṃ pakāsetuṃ, ante catusaccavasena kūṭaṃ gaṇhitu’’nti evaṃ taṃ taṃ dhammakathānayaṃ ācikkhati. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dhammakathikā’’ti.

Trưởng lão Puṇṇa cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị thuyết pháp qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc thuyết pháp, tối thắng là Puṇṇa Mantāṇiputta”. Vì vậy, chỉ những vị thuyết pháp mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về các phương diện khác nhau của một bài pháp thoại, như tóm lược, chi tiết, thâm sâu, nông cạn, đa dạng, v.v.”. Vị ấy cũng chỉ dạy cho họ các phương pháp thuyết pháp khác nhau như sau: “Này chư hiền, người thuyết pháp nên tán thán hội chúng lúc ban đầu, nên trình bày về tánh không ở đoạn giữa, và nên kết thúc bằng cách nêu bật Tứ Thánh Đế ở đoạn cuối”. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc thuyết pháp”.

Upālittheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228) vinayadharesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ āpattānāpattiṃ pucchissāmā’’ti vinayadharāva parivārenti. Sopi tesaṃ pucchitapucchitaṃ tatheva katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū vinayadharā’’ti.

Trưởng lão Upāli cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị trì luật qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc trì luật, tối thắng là Upāli”. Vì vậy, chỉ những vị trì luật mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về tội nặng, tội nhẹ, tội có thể cứu chữa, tội không thể cứu chữa, phạm tội và không phạm tội”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc trì luật”.

Ānandattheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223) bahussutesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aṭṭhuppattiṃ anusandhiṃ pubbāparaṃ pucchissāmā’’ti bahussutāva parivārenti. Sopi tesaṃ ‘‘idaṃ evaṃ vattabbaṃ, idaṃ evaṃ gahetabba’’nti sabbaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū bahussutā’’ti.

Trưởng lão Ānanda cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị đa văn qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc đa văn, tối thắng là Ānanda”. Vì vậy, chỉ những vị đa văn mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về mười loại trí tuệ về văn tự, về duyên khởi của câu chuyện, về sự liên kết, và về trình tự trước sau”. Vị ấy cũng giải thích tất cả cho họ rằng: “Điều này nên được đọc như thế này, điều này nên được hiểu như thế kia”. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc đa văn”.

Devadatto pana pāpiccho icchāpakato, tena naṃ ‘‘kulasaṅgaṇhanaparihāraṃ nānappakārakaṃ kohaññataṃ pucchissāmā’’ti pāpicchāva parivārenti. Sopi tesaṃ taṃ taṃ niyāmaṃ ācikkhati. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū pāpicchā’’ti.

Còn Devadatta thì có ác dục, bị lòng tham chi phối. Do đó, chỉ những vị có ác dục mới vây quanh ông ta với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về cách thức lôi kéo và quản lý các gia đình (thí chủ) và về các loại giả dối khác nhau”. Ông ta cũng chỉ dạy cho họ các phương pháp này khác. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là những người có ác dục”.

Kasmā [Pg.131] panete avidūre caṅkamiṃsūti. ‘‘Devadatto satthari paduṭṭhacitto anatthampi kātuṃ upakkameyyā’’ti ārakkhaggahaṇatthaṃ. Atha devadatto kasmā caṅkamīti? ‘‘Akārako ayaṃ, yadi kārako bhaveyya, na idha āgaccheyyā’’ti attano katadosapaṭicchādanatthaṃ. Kiṃ pana devadatto bhagavato anatthaṃ kātuṃ samattho, bhagavato vā ārakkhakiccaṃ atthīti? Natthi. Tena vuttaṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso, yaṃ tathāgato parūpakkamena parinibbāyeyyā’’ti (cūḷava. 341). Bhikkhū pana satthari gāravena āgatā. Teneva bhagavā evaṃ vatvā ‘‘vissajjehi, ānanda, bhikkhusaṅgha’’nti vissajjāpesi. Pañcamaṃ.

Tại sao các vị ấy lại đi kinh hành ở gần? (Họ làm vậy) là để bảo vệ, vì nghĩ rằng: “Devadatta có tâm ác độc đối với Bậc Đạo Sư, có thể sẽ mưu toan làm hại”. Vậy tại sao Devadatta lại đi kinh hành? (Ông ta làm vậy) là để che giấu lỗi lầm của mình, với ý nghĩ: “Người này không phải là kẻ làm ác, nếu là kẻ làm ác thì đã không đến đây”. Nhưng liệu Devadatta có khả năng làm hại Đức Thế Tôn, hay Đức Thế Tôn có cần được bảo vệ không? Không. Do đó, Ngài đã dạy: “Này Ānanda, điều này không thể xảy ra, không có trường hợp nào một vị Như Lai lại viên tịch do sự mưu hại của người khác”. Tuy nhiên, các Tỳ khưu đến là vì lòng tôn kính đối với Bậc Đạo Sư. Chính vì lý do đó mà Đức Thế Tôn sau khi nói như vậy đã cho giải tán họ, rằng: “Này Ānanda, hãy cho chúng Tỳ khưu giải tán”. Hết phẩm thứ năm.

6. Sagāthāsuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Sagāthā (Kinh Có Kệ)

100. Chaṭṭhe gūtho gūthena saṃsandati sametīti samuddantare janapadantare cakkavāḷantare ṭhitopi vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi nānattaṃ anupagacchanto saṃsandati sameti, ekasadisova hoti nirantaro. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana aniṭṭhaupamā hīnajjhāsayānaṃ hīnaajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ āhaṭā, khīrādivisiṭṭhopamā kalyāṇajjhāsayānaṃ ajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ.

100. Trong kinh thứ sáu, (câu) ‘phân tương hợp, hòa hợp với phân’ có nghĩa là: Dù ở bên kia đại dương, bên kia xứ sở, bên kia luân hồi giới, vẫn không đi đến sự khác biệt về màu sắc, mùi vị, hương vị, mà tương hợp, hòa hợp, trở nên hoàn toàn giống nhau, không có sự khác biệt. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Ví dụ không khả ái này được (Đức Thế Tôn) đưa ra để chỉ rõ sự tương đồng về chí hướng thấp kém cho những người có chí hướng thấp kém, còn ví dụ đặc biệt về sữa, v.v. (được đưa ra) để chỉ rõ sự tương đồng về chí hướng cho những người có chí hướng cao thượng.

Saṃsaggāti dassanasavanasaṃsaggādivatthukena taṇhāsnehena. Vanatho jātoti kilesavanaṃ jātaṃ. Asaṃsaggena chijjatīti ekato ṭhānanisajjādīni akarontassa asaṃsaggena adassanena chijjati. Sādhujīvīti parisuddhajīvitaṃ jīvamāno. Sahāvaseti sahavāsaṃ vaseyya. Chaṭṭhaṃ.

‘Do sự giao thiệp’ có nghĩa là do sự dính mắc của ái dục có nền tảng là sự giao thiệp qua thấy, nghe, v.v. ‘Rừng rậm sanh khởi’ có nghĩa là rừng phiền não đã sanh khởi. ‘Bị cắt đứt do không giao thiệp’ có nghĩa là đối với người không cùng đứng, cùng ngồi, v.v., do không giao thiệp, do không thấy, nên bị cắt đứt. ‘Người sống thiện lành’ là người đang sống đời sống trong sạch. ‘Nên sống chung’ là nên sống chung. (Kinh) thứ sáu.

7. Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā

7. Giải Thích Kinh Tương Hợp Của Người Vô Tín

101. Sattame assaddhā assaddhehītiādīsu buddhe vā dhamme vā saṅghe vā saddhāvirahitā nirojā nirasā puggalā samuddassa orimatīre ṭhitā pārimatīrepi ṭhitehi assaddhehi saddhiṃ tāya assaddhatāya ekasadisā nirantarā honti. Tathā ahirikā bhinnamariyādā alajjipuggalā ahirikehi, anottappino pāpakiriyāya abhāyamānā anottappīhi, appassutā sutavirahitā appassutehi, kusītā ālasiyapuggalā [Pg.132] kusītehi, muṭṭhassatino bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasiṅgālasadisā muṭṭhassatīhi, duppaññā khandhādiparicchedikāya paññāya abhāvena nippaññā tādiseheva duppaññehi, saddhāsampannā cetiyavandanādikiccapasutā saddhehi, hirimanā lajjipuggalā hirimanehi, ottappino pāpabhīrukā ottappīhi, bahussutā sutadharā āgamadharā tantipālakā vaṃsānurakkhakā bahussutehi, āraddhavīriyā paripuṇṇaparakkamā āraddhavīriyehi, upaṭṭhitassatī sabbakiccapariggāhikāya satiyā samannāgatā upaṭṭhitassatīhi, paññavanto mahāpaññehi vajirūpamañāṇehi paññavantehi saddhiṃ dūre ṭhitāpi tāya paññāsampattiyā saṃsandanti samenti. Sattamaṃ.

101. Trong kinh thứ bảy, trong các câu bắt đầu bằng ‘người vô tín với những người vô tín’, những người không có đức tin nơi Phật, hoặc Pháp, hoặc Tăng, là những người không có tinh chất, không có hương vị (của đức tin), dù đang đứng ở bờ bên này của đại dương, cũng cùng với những người vô tín đang đứng ở bờ bên kia, do sự vô tín ấy mà trở nên hoàn toàn giống nhau, không có sự khác biệt. Tương tự, những người vô tàm, những người có giới hạnh bị phá vỡ, những người không biết hổ thẹn, (tương hợp) với những người vô tàm; những người vô úy, không sợ hãi việc làm ác, (tương hợp) với những người vô úy; những người ít nghe, không có học thức, (tương hợp) với những người ít nghe; những người lười biếng, (tương hợp) với những người lười biếng; những người thất niệm, giống như con quạ bỏ cơm hay con chó rừng bỏ thịt, (tương hợp) với những người thất niệm; những người thiểu trí, không có trí tuệ do thiếu trí tuệ phân định các uẩn v.v., (tương hợp) với những người thiểu trí tương tự như vậy. (Ngược lại,) những người có tín, chuyên tâm vào các phận sự như đảnh lễ bảo tháp v.v., (tương hợp) với những người có tín; những người có tàm, những người biết hổ thẹn, (tương hợp) với những người có tàm; những người có úy, sợ hãi điều ác, (tương hợp) với những người có úy; những người đa văn, những người ghi nhớ những điều đã nghe, ghi nhớ thánh điển, giữ gìn giáo pháp, bảo vệ dòng dõi (Thánh), (tương hợp) với những người đa văn; những người tinh tấn, có nỗ lực viên mãn, (tương hợp) với những người tinh tấn; những người an trú niệm, có niệm bao quát mọi phận sự, (tương hợp) với những người an trú niệm; những người có trí tuệ, có trí tuệ vĩ đại, có trí tuệ như kim cương, dù ở xa, cũng cùng với những người có trí tuệ, do sự thành tựu trí tuệ ấy mà tương hợp, hòa hợp. (Kinh) thứ bảy.

8-12. Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā

8-12. Giải Thích Kinh Vô Tín Là Gốc Rễ v.v.

102-106. Aṭṭhamādīni teyeva assaddhādidhamme tikavasena katvā desitāni. Tattha aṭṭhame assaddhādimūlakā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena pañca tikā vuttā, navame ahirikamūlakā cattāro. Dasame anottappamūlakā tayo, ekādasame appassutamūlakā dve, dvādasame kusītamūlako eko tiko vuttoti sabbepi pañcasu suttantesu pannarasa tikā honti. Pannarasa cete suttantātipi vadanti. Ayaṃ tikapeyyālo nāma. Aṭṭhamādīni.

102-106. Các kinh từ thứ tám trở đi được thuyết giảng bằng cách lấy chính những pháp như vô tín v.v. làm thành các bộ ba. Trong đó, ở kinh thứ tám, năm bộ ba có gốc rễ là vô tín v.v. được nói đến theo phương diện hắc phần và bạch phần; ở kinh thứ chín, có bốn (bộ ba) có gốc rễ là vô tàm. Ở kinh thứ mười, có ba (bộ ba) có gốc rễ là vô úy; ở kinh thứ mười một, có hai (bộ ba) có gốc rễ là ít nghe; ở kinh thứ mười hai, có một bộ ba có gốc rễ là lười biếng được nói đến. Như vậy, trong tất cả năm kinh có mười lăm bộ ba. Và mười lăm (bộ ba) này cũng được gọi là các bài kinh. Đây được gọi là phần lược thuật về các bộ ba. (Các kinh) từ thứ tám trở đi.

Dutiyo vaggo.

Phẩm Thứ Hai.

3. Kammapathavaggo

3. Phẩm Nghiệp Đạo

1-2. Asamāhitasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải Thích Kinh Không Định Tĩnh v.v.

107-108. Ito paresu paṭhamaṃ assaddhādipañcakavasena vuttaṃ, tathā dutiyaṃ. Paṭhame pana asamāhitapadaṃ catutthaṃ, dutiye dussīlapadaṃ. Evaṃ vuccamāne bujjhanakapuggalānaṃ ajjhāsayena hi etāni vuttāni. Ettha asamāhitāti upacārappanāsamādhirahitā. Dussīlāti nissīlā. Paṭhamadutiyāni.

107-108. Trong các (phẩm) sau đây, kinh thứ nhất được nói theo bộ năm pháp bắt đầu bằng vô tín, kinh thứ hai cũng tương tự. Tuy nhiên, trong kinh thứ nhất, từ ‘không định tĩnh’ là từ thứ tư, trong kinh thứ hai, từ ‘ác giới’ (là từ thứ tư). Thật vậy, những kinh này được nói ra theo chí hướng của những người có khả năng giác ngộ khi được thuyết giảng như vậy. Ở đây, ‘không định tĩnh’ là những người không có cận hành định và an chỉ định. ‘Ác giới’ là những người không có giới. (Kinh) thứ nhất và thứ hai.

3-5. Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā

3-5. Giải Thích Kinh Năm Học Giới v.v.

109-111. Tatiyaṃ [Pg.133] pañcakammapathavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ, catutthaṃ sattakammapathavasena, pañcamaṃ dasakammapathavasena. Tattha tatiye surāmerayamajjappamādaṭṭhāyinoti surāmerayasaṅkhātaṃ majjaṃ yāya pamādacetanāya pivanti, sā ‘‘surāmerayamajjappamādo’’ti vuccati, tasmiṃ tiṭṭhantīti surāmerayamajjappamādaṭṭhāyino. Ayaṃ tāvettha asādhāraṇapadassa attho.

109-111. Kinh thứ ba được nói theo năm nghiệp đạo, kinh thứ tư theo bảy nghiệp đạo, kinh thứ năm theo mười nghiệp đạo, (tất cả đều) theo chí hướng của những người có khả năng giác ngộ. Trong đó, ở kinh thứ ba, về từ ‘người sống trong sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’, chất say được gọi là rượu men và rượu nấu mà họ uống với tâm sở dễ duôi nào, thì (tâm sở đó) được gọi là ‘sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’; họ sống trong đó, nên gọi là ‘người sống trong sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’. Trước hết, đây là ý nghĩa của từ ngữ đặc biệt ở đây.

Pañcame pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātino, pāṇaghātikāti attho. Adinnaṃ ādiyantīti adinnādāyino, parassahārinoti attho. Vatthukāmesu kilesakāmena micchā carantīti kāmesumicchācārino. Musā vadantīti musāvādino, paresaṃ atthabhañjakaṃ tucchaṃ alikaṃ vācaṃ bhāsitāroti attho. Pisuṇā vācā etesanti pisuṇavācā. Mammacchedikā pharusā vācā etesanti pharusavācā. Samphaṃ niratthakaṃ vacanaṃ palapantīti samphappalāpino. Abhijjhāyantīti abhijjhāluno, parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho. Byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittametesanti byāpannacittā. Micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhīti micchādiṭṭhikā, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikadiṭṭhiyā samannāgatāti attho. Sammā sobhanā viññupasatthā etesaṃ diṭṭhīti sammādiṭṭhikā, kammapathapariyāpannāya ‘‘atthi dinna’’ntiādikāya kammassakatadiṭṭhiyā sammattapariyāpannāya maggadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho. Idaṃ tāvettha anuttānānaṃ padānaṃ padavaṇṇanāmattaṃ.

Trong kinh thứ năm, ‘họ sát hại sinh mạng’ nên gọi là người sát sanh; nghĩa là người giết hại sinh mạng. ‘Họ lấy của không cho’ nên gọi là người lấy của không cho; nghĩa là người trộm cắp tài sản của người khác. ‘Họ hành tà trong các dục vọng đối tượng bằng phiền não dục’ nên gọi là người tà dâm trong các dục. ‘Họ nói dối’ nên gọi là người nói dối; nghĩa là người nói lời vô ích, không thật, phá hoại lợi ích của người khác. ‘Họ có lời nói đâm thọc’ nên gọi là người nói lời đâm thọc. ‘Họ có lời nói thô ác, cắt vào chỗ hiểm’ nên gọi là người nói lời thô ác. ‘Họ nói lời vô ích, sáo rỗng’ nên gọi là người nói lời vô ích. ‘Họ tham lam’ nên gọi là người tham lam; nghĩa là người có tính tham đắm tài sản của người khác. ‘Họ có tâm bị hư hoại, thối rữa’ nên gọi là người có tâm sân. ‘Họ có tà kiến, xấu xa, bị bậc trí quở trách’ nên gọi là người có tà kiến; nghĩa là người có tà kiến không đưa đến giải thoát, thuộc về tà đạo, có nền tảng là ‘không có quả của bố thí’ v.v., thuộc về nghiệp đạo. ‘Họ có chánh kiến, đúng đắn, tốt đẹp, được bậc trí tán thán’ nên gọi là người có chánh kiến; nghĩa là người có nghiệp tự tánh kiến như ‘có quả của bố thí’ v.v., thuộc về nghiệp đạo, và có đạo kiến thuộc về chánh đạo. Trước hết, đây chỉ là phần giải thích từ ngữ của những từ không rõ ràng ở đây.

Yo pana tesaṃ pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti kaṇhapakkhe dasavidho attho hoti. Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya[Pg.134], payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

Lại nữa, ý nghĩa của những điều ấy là: sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời vô ích, tham lam, sân hận, tà kiến. Trong đó, `pāṇassa atipāto` là `pāṇātipāto` (sát sanh); được nói là sự giết hại chúng sanh, sự sát hại chúng sanh. Và ở đây, `pāṇa` theo thế tục là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Lại nữa, đối với chúng sanh ấy, tư tâm sát hại phát sanh qua một trong hai môn thân hoặc khẩu, làm phát khởi sự cố gắng cắt đứt mạng quyền của người có tưởng là chúng sanh, (đó) là sát sanh. Hành động ấy đối với các chúng sanh không có đức hạnh như loài bàng sanh v.v..., (giết) chúng sanh nhỏ thì ít tội lỗi, (giết) chúng sanh có thân hình lớn thì nhiều tội lỗi. Vì sao? Do sự cố gắng lớn lao; dù sự cố gắng tương đương, (là) do đối tượng lớn lao. Đối với các chúng sanh có đức hạnh như loài người v.v..., (giết) người ít đức hạnh thì ít tội lỗi, (giết) người nhiều đức hạnh thì nhiều tội lỗi. Lại nữa, khi thân thể và đức hạnh tương đương nhau, do phiền não và sự cố gắng yếu ớt thì ít tội lỗi, do (phiền não và sự cố gắng) mãnh liệt thì nhiều tội lỗi, cần phải hiểu như vậy.

Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atippapañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ (pārā. aṭṭha. 172) oloketvā gahetabbo.

Hành động ấy có năm thành phần: chúng sanh, có tưởng là chúng sanh, có tâm sát hại, có sự cố gắng, và cái chết do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện: tự tay làm, ra lệnh, ném đi, đặt cố định, dùng minh chú, dùng thần thông. Lại nữa, nếu giải rộng về ý nghĩa này thì sẽ quá rườm rà, do đó chúng tôi không giải rộng điều ấy, và những điều tương tự khác. Tuy nhiên, những ai có nhu cầu nên xem và hiểu theo Luật chú giải Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 172).

Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parassaharaṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo hoti. Tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

`Adinnassa ādānaṃ` là `adinnādānaṃ` (trộm cắp); được nói là sự mang đi tài sản của người khác, là sự trộm cắp, là hành vi ăn trộm. Trong đó, `adinna` (của không cho) là (tài sản) do người khác sở hữu, mà đối với nó, người chủ khi thực hiện theo ý muốn của mình thì không đáng bị trừng phạt, không đáng bị khiển trách. Lại nữa, đối với tài sản do người khác sở hữu ấy, tư tâm trộm cắp làm phát khởi sự cố gắng lấy đi tài sản đó của người có tưởng là tài sản do người khác sở hữu, (đó) là trộm cắp. Hành động ấy đối với tài sản của người khác mà có giá trị thấp thì ít tội lỗi, (đối với tài sản) có giá trị cao thì nhiều tội lỗi. Vì sao? Do vật có giá trị cao. Khi vật có giá trị tương đương, đối với vật thuộc sở hữu của những người có đức hạnh hơn thì nhiều tội lỗi; tùy thuộc vào người có đức hạnh hơn này hay hơn kia, đối với vật thuộc sở hữu của người có đức hạnh thấp hơn người này hay người kia thì ít tội lỗi.

Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattāti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 92) vutto.

Hành động ấy có năm thành phần: tài sản do người khác sở hữu, có tưởng là tài sản do người khác sở hữu, có tâm trộm cắp, có sự cố gắng, và sự mang đi do (sự cố gắng) ấy. Có sáu phương tiện, chính là tự tay làm v.v... Và quả vậy, chúng diễn ra một cách tương ứng qua các cách lấy trộm này: lấy trộm bằng cách lừa đảo, lấy trộm bằng vũ lực, lấy trộm bằng cách che giấu, lấy trộm bằng cách hoạch định, lấy trộm bằng cách gian lận (thẻ thăm). Đây là phần tóm tắt ở đây; còn phần chi tiết đã được nói trong Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 92).

Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā [Pg.135] gottarakkhitā dhammarakkhitā sārakkhā saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhatacumbaṭā dāsī ca bhariyā ca kammakārī ca bhariyā ca dhajāhaṭā muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā. Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.

Lại nữa, ở đây trong câu `kāmesumicchācāra`, `kāmesu` có nghĩa là trong các hành vi dâm dục. `Micchācāra` là hành vi sai trái, hành vi thấp hèn đáng bị hoàn toàn khiển trách. Lại nữa, về phương diện đặc tính, `kāmesumicchācāra` là tư tâm vi phạm đối tượng không được đến, phát sanh qua thân môn với ý định hành theo phi pháp. Trong đó, đối tượng không được đến đối với nam giới trước hết là hai mươi loại phụ nữ: mười loại là người được mẹ bảo vệ, được cha bảo vệ, được cha mẹ bảo vệ, được anh em trai bảo vệ, được chị em gái bảo vệ, được bà con bảo vệ, được dòng họ bảo vệ, được đồng pháp bảo vệ, người đã có hứa hôn, người chịu hình phạt; và mười loại khác là người vợ mua bằng tiền, người vợ do tự nguyện chung sống, người vợ do sống bằng tài sản, người vợ do sống bằng y phục, người vợ được cưới hỏi theo nghi thức nhúng tay vào nước, người vợ được giải thoát khỏi gánh nặng, người vợ vừa là nô tỳ vừa là vợ, người vợ vừa là người làm công vừa là vợ, người vợ bị bắt trong chiến trận, người vợ tạm thời. Lại nữa, đối với phụ nữ, những người đàn ông khác (ngoài chồng) là đối tượng không được đến đối với mười hai loại phụ nữ: hai loại là người đã có hứa hôn và người chịu hình phạt, và mười loại là người vợ mua bằng tiền v.v... Đây gọi là đối tượng không được đến. Lại nữa, hành vi tà dâm này đối với đối tượng không được đến mà không có giới hạnh v.v... thì ít tội lỗi; (đối với đối tượng) có đầy đủ giới hạnh v.v... thì nhiều tội lỗi. Hành động ấy có bốn thành phần: đối tượng không được đến, có tâm muốn giao hợp với đối tượng ấy, có sự cố gắng giao hợp, và sự chấp nhận việc đường (sinh dục) tiếp xúc với đường (sinh dục). Chỉ có một phương tiện, đó là tự tay làm.

Musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyappayogo vā, visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādanakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā, musāvādo. Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana ‘‘diṭṭha’’ntiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

“Musā” (nói dối) là thân hành động hoặc khẩu hành động làm tổn hại lợi ích của người có ý định lừa dối; hoặc là, tác ý làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động lừa dối người khác với chủ ý lừa dối, đó là nói dối. Một cách giải thích khác – “musā” là sự việc không có thật, không chân thật. “Vāda” là làm cho biết sự việc ấy như là có thật, như là chân thật. Về phương diện đặc tính, tác ý làm phát sinh sự trình bày như vậy của người muốn làm cho người khác biết sự việc không thật như là thật, đó là nói dối. Lời nói dối ấy phá hoại lợi ích nào, do sự nhỏ nhoi của lợi ích ấy nên có tội nhỏ, do sự to lớn (của lợi ích ấy) nên có tội lớn. Hơn nữa, đối với hàng tại gia, lời nói dối phát sinh theo cách “không có” v.v... do không muốn cho của cải của mình, thì có tội nhỏ; lời nói dối được nói ra để phá hoại lợi ích sau khi đã làm nhân chứng thì có tội lớn. Đối với hàng xuất gia, sau khi nhận được dù chỉ một ít dầu hoặc bơ sữa, lời nói dối phát sinh theo cách nói cường điệu với chủ ý nói đùa rằng: “Hôm nay, trong làng, tôi nghĩ dầu chảy như sông”, thì có tội nhỏ; nhưng lời nói dối của những người nói theo cách “đã thấy” v.v... đối với điều thực sự chưa thấy, thì có tội lớn. Lời nói dối ấy có bốn thành phần: sự việc không thật, tâm muốn lừa dối, sự cố gắng phát sinh từ tâm ấy, và người khác biết được ý nghĩa đó. Hành động chỉ có một, là tự mình làm. Hành động đó cần được hiểu là việc thực hiện hành vi lừa dối người khác bằng thân, hoặc bằng vật liên quan đến thân, hoặc bằng lời nói. Và nếu người khác biết được ý nghĩa đó qua hành vi ấy, thì ngay trong khoảnh khắc tác ý làm phát sinh hành vi, người ấy bị ràng buộc bởi nghiệp nói dối.

Pisuṇavācātiādīsu yāya vācāya, yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā[Pg.136]. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusavācā. Yena pana samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmameva labhati. Sā eva ca idha adhippetāti.

Trong các (chi phần) như lời nói đâm thọc v.v., lời nói nào, khi nói với người nào, làm cho người nói được yêu mến trong lòng người nghe và làm cho người khác bị xa lánh, lời nói đó là lời nói đâm thọc. Còn lời nói nào làm cho cả mình và người khác trở nên thô bạo, lời nói nào tự nó đã thô bạo, không êm tai, không đi vào lòng, đây là lời nói ác khẩu. Còn lời nói nào mà người ta nói những điều sáo rỗng, vô ích, đó là lời nói vô ích. Tác ý là cội rễ của chúng cũng nhận được tên gọi là lời nói đâm thọc v.v. Và chính tác ý ấy được chủ trương ở đây.

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya, attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantīti bhedapurekkhāratā, iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsikoti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti.

Trong số đó, tác ý làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động của người có tâm ô nhiễm, hoặc để chia rẽ người khác, hoặc vì muốn được yêu mến, là lời nói đâm thọc. Lời nói ấy gây chia rẽ cho người nào, do người ấy ít đức hạnh nên có tội nhỏ, do có đức hạnh lớn nên có tội lớn. Lời nói ấy có bốn thành phần: có người khác để chia rẽ; có ý định chia rẽ rằng: “Do vậy, những người này sẽ trở nên khác biệt, sẽ xa lìa nhau”; hoặc có sự mong muốn được yêu mến rằng: “Do vậy, ta sẽ được yêu mến, được tin cậy”; có sự cố gắng phát sinh từ đó; và người kia biết được ý nghĩa đó.

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātu vacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati. Mātā taṃ nivattetuṃ asakkontī, ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako, ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi, taṃ hotū’’ti saccakiriyaṃ akāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusavācā hoti. Cittapharusatāya panesā pharusavācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

Tác ý hoàn toàn thô bạo, làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động cắt đứt chỗ hiểm yếu (tình thương) của người khác, là lời nói ác khẩu. Để làm rõ điều này, có câu chuyện sau: Tương truyền, một cậu bé không nghe lời mẹ, đi vào rừng. Người mẹ không thể ngăn cản con, đã mắng rằng: “Mong cho con trâu rừng hung dữ đuổi theo mày!”. Khi ấy, trong rừng, một con trâu rừng quả thật đã xuất hiện trước mặt cậu. Cậu bé đã lập lời thệ nguyện chân thật rằng: “Điều mẹ tôi nói bằng miệng, mong rằng đừng xảy ra; điều mẹ tôi nghĩ trong tâm, mong rằng sẽ xảy ra”. Con trâu rừng đứng yên tại chỗ như bị trói. Như vậy, dù hành động có tính cách cắt đứt chỗ hiểm yếu, nhưng do tâm nhu hòa nên không phải là lời nói ác khẩu. Thật vậy, cha mẹ đôi khi nói với con cái như vầy: “Mong cho bọn cướp chặt chúng mày ra từng mảnh”, nhưng họ lại không muốn dù chỉ một chiếc lá sen rơi lên người con. Các vị thầy tế độ và thầy giáo thọ đôi khi cũng nói với các đệ tử như vầy: “Tại sao những người này sống không biết tàm, không biết quý? Hãy đuổi họ đi!”. Tuy nhiên, các vị ấy lại mong muốn các đệ tử thành tựu về học pháp và hành pháp. Và cũng như do tâm nhu hòa mà không phải là lời nói ác khẩu, thì cũng vậy, do lời nói nhu hòa mà không phải là không phải lời nói ác khẩu. Thật vậy, lời nói của người muốn giết: “Hãy cho người này ngủ một giấc an lành” không phải là lời nói không ác khẩu. Do tâm thô bạo, lời nói này chính là lời nói ác khẩu. Lời nói ấy được nói ra nhắm đến ai, do người ấy ít đức hạnh nên có tội nhỏ, do có đức hạnh lớn nên có tội lớn. Lời nói ấy có ba thành phần: có người khác để mắng chửi, tâm sân hận, và sự mắng chửi.

Anatthaviññāpikā [Pg.137] kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddha-sītāharaṇādi-niratthakakathā-purekkhāratā, tathārūpīkathākathanañcāti.

Tác ý bất thiện làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động, khiến cho người khác biết điều vô ích, là lời nói vô ích. Lời nói ấy do ít thực hành nên có tội nhỏ, do thực hành nhiều nên có tội lớn. Lời nói ấy có hai thành phần: có ý định nói những chuyện vô ích như chiến tranh Bhārata, chuyện bắt cóc nàng Sītā v.v., và việc nói những câu chuyện như vậy.

Abhijjhāyatīti abhijjhā. Parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vatidaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva na ‘‘aho vatidaṃ mamassā’’ti attano pariṇāmetīti.

“Nó tham lam” (abhijjhāyati), vì vậy gọi là tham lam (abhijjhā). Nghĩa là, nó hướng đến tài sản của người khác và diễn tiến với sự nghiêng về tài sản đó. Tham lam ấy có đặc tính là thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”. Giống như trộm cắp, nó có thể có tội nhỏ và cũng có thể có tội lớn. Tham lam ấy có hai thành phần: tài sản của người khác và sự hướng về mình. Thật vậy, dù lòng tham đã khởi lên đối với tài sản của người khác, nhưng chừng nào chưa hướng về mình rằng: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”, thì chừng đó vẫn chưa vi phạm nghiệp đạo.

Hitasukhaṃ byāpādayatīti, byāpādo. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo. Pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa ca vināsacintā. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva na ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ cinteti.

“Nó hủy hoại lợi ích và hạnh phúc”, vì vậy gọi là sân hận (byāpādo). Sân hận ấy có đặc tính là tâm ô nhiễm nhằm hủy hoại người khác. Giống như lời nói ác khẩu, nó có thể có tội nhỏ và cũng có thể có tội lớn. Sân hận ấy có hai thành phần: một chúng sinh khác, và ý nghĩ hủy hoại chúng sinh đó. Thật vậy, dù cơn giận đã khởi lên đối với một chúng sinh khác, nhưng chừng nào chưa nghĩ đến sự hủy hoại chúng sinh đó rằng: “Ôi, mong sao kẻ này bị tiêu diệt, bị hủy hoại!”, thì chừng đó vẫn chưa vi phạm nghiệp đạo.

Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Api ca aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā yathā ca naṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassā upaṭṭhānanti.

Tà kiến là thấy một cách sai lầm do không nắm bắt đúng theo thực tánh. Tà kiến ấy có đặc tính là thấy một cách sai lạc theo phương pháp bắt đầu bằng "không có quả của sự bố thí", v.v... Giống như lời nói phù phiếm, nó vừa có lỗi nhỏ, vừa có lỗi lớn. Hơn nữa, tà kiến bất định có lỗi nhỏ, tà kiến định phần có lỗi lớn. Có hai thành phần của tà kiến: sự sai lạc trong cách thức nắm bắt đối tượng, và sự hiện khởi của tà kiến ấy do đối tượng không có thực tánh đúng như cách nó nắm bắt.

Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo. Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tisso cetanāsampayuttā. Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni, abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti, byāpādo doso akusalamūlaṃ.

Vả lại, cần phải biết sự quyết trạch về mười bất thiện nghiệp đạo này qua năm phương diện: về phương diện pháp, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện thọ, và về phương diện căn. Trong đó, về phương diện pháp: thật vậy, trong số này, bảy nghiệp đạo theo thứ tự chỉ là các pháp tư; ba nghiệp đạo bắt đầu bằng tham dục là các pháp tương ưng với tư. Về phương diện thành phần: bảy nghiệp đạo theo thứ tự và tà kiến, tức tám pháp này, chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn; tham dục và sân độc vừa là nghiệp đạo, vừa là căn. Thật vậy, tham dục khi đạt đến vai trò căn thì trở thành tham, là bất thiện căn; sân độc (trở thành) sân, là bất thiện căn.

Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti, adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena [Pg.138] saṅkhārārammaṇova, sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.

Về phương diện đối tượng: Sát sanh có đối tượng là pháp hành do có đối tượng là mạng quyền. Trộm cắp hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành. Tà dâm chỉ có đối tượng là pháp hành do xúc cảnh; một số vị cho rằng cũng có đối tượng là chúng sanh. Nói dối hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành; nói đôi chiều cũng vậy. Nói lời thô ác chỉ có đối tượng là chúng sanh. Nói lời phù phiếm, do những gì được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, nên hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành; tham dục cũng vậy. Sân độc chỉ có đối tượng là chúng sanh. Tà kiến có đối tượng là pháp hành do các pháp trong ba cõi.

Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ, micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano, sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano, tathā pisuṇavācā pharusavācā dukkhavedanā, samphappalāpo tivedano, abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā, tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.

Về phương diện thọ: Sát sanh có khổ thọ. Thật vậy, dù cho các vị vua khi thấy tên trộm, dù đang cười vui vẫn nói rằng: "Hãy đi giết nó", nhưng tư quyết định của họ chỉ tương ưng với khổ. Trộm cắp có ba thọ. Tà dâm có hai thọ do lạc và xả, nhưng trong tâm quyết định thì không có xả thọ. Nói dối có ba thọ; nói đôi chiều cũng vậy. Nói lời thô ác có khổ thọ. Nói lời phù phiếm có ba thọ. Tham dục có hai thọ do lạc và xả; tà kiến cũng vậy. Sân độc có khổ thọ.

Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti, adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena, abhijjhā mohavasena ekamūlā, tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.

Về phương diện căn: Sát sanh có hai căn do sân và si. Trộm cắp hoặc có hai căn do sân và si, hoặc do tham và si. Tà dâm có hai căn do tham và si. Nói dối hoặc có hai căn do sân và si, hoặc do tham và si; nói đôi chiều và nói lời phù phiếm cũng vậy. Nói lời thô ác có hai căn do sân và si. Tham dục có một căn do si; sân độc cũng vậy. Tà kiến có hai căn do tham và si.

Pāṇātipātā paṭiviratātiādīsu pāṇātipātādayo vuttatthā eva. Yāya pana viratiyā ete paṭiviratā nāma honti, sā bhedato tividhā hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ kātu’’nti sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattaviratīti veditabbā sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya. Tassa kira daharakāleyeva mātu rogo uppajji. Vejjena ca ‘‘allasasakamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tato cakkanassa bhātā ‘‘gaccha tāta khettaṃ āhiṇḍāhī’’ti cakkanaṃ pesesi. So tattha gato. Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti. So taṃ disvā vegena dhāvanto valliyā baddho ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi[Pg.139]. Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi ‘‘mātu bhesajjaṃ karomī’’ti. Puna cintesi – ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyya’’nti. Atha naṃ ‘‘gaccha araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā’’ti muñci. Bhātarā ca ‘‘kiṃ tāta saso laddho’’ti? Pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi. Tato naṃ bhātā paribhāsi. So mātu santikaṃ gantvā, ‘‘yatohaṃ jāto, nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā’’ti saccaṃ vatvā aṭṭhāsi, tāvadeva cassa mātā arogā ahosi.

Trong các câu bắt đầu bằng "từ bỏ sát sanh", các từ như "sát sanh" đã được giải thích ý nghĩa. Nhưng sự từ bỏ nào mà do đó những người này được gọi là đã từ bỏ, sự từ bỏ ấy có ba loại theo sự phân chia: sự từ bỏ khi gặp dịp, sự từ bỏ do thọ trì, và sự từ bỏ do đoạn tuyệt. Trong đó, sự từ bỏ khởi lên nơi những người không thọ trì học giới, sau khi quán xét dòng dõi, tuổi tác, sự học rộng, v.v... của mình và nghĩ rằng "chúng ta không thích hợp để làm việc như vậy", rồi không vi phạm đối tượng đã đến tay, cần được biết là sự từ bỏ khi gặp dịp, giống như trường hợp của cận sự nam Cakkana ở đảo Sīhaḷa. Nghe nói, khi ông còn trẻ, mẹ ông bị bệnh. Và thầy thuốc đã nói rằng: "Cần phải có thịt thỏ tươi". Sau đó, anh của Cakkana đã sai Cakkana đi, nói rằng: "Này em, hãy đi ra ruộng tìm xem". Ông đã đi đến đó. Và vào lúc đó, có một con thỏ đến để ăn lúa non. Con thỏ ấy thấy ông, trong lúc chạy nhanh đã bị vướng vào dây leo và kêu lên "kiri kiri". Cakkana nghe tiếng đó, đi đến bắt nó và nghĩ rằng: "Mình sẽ làm thuốc cho mẹ". Rồi lại nghĩ rằng: "Việc này không thích hợp với ta, rằng ta vì mạng sống của mẹ mà lại tước đoạt mạng sống của kẻ khác". Sau đó, ông đã thả nó ra và nói: "Hãy đi, hãy cùng các con thỏ khác ăn cỏ uống nước trong rừng". Và khi được anh hỏi: "Này em, có bắt được thỏ không?", ông đã kể lại sự việc đó. Sau đó, người anh đã mắng ông. Ông đi đến chỗ mẹ, và đứng đó nói lời chân thật rằng: "Từ khi con được sinh ra, con không hề biết mình đã cố ý tước đoạt mạng sống của một chúng sanh nào". Ngay lúc đó, mẹ của ông đã hết bệnh.

Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitaṃ pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānaviratīti veditabbā, uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya. So kira ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kasati. Athassa goṇo naṭṭho, so taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi, tatra naṃ mahāsappo aggahesi. So cintesi – ‘‘imāya tikhiṇāya vāsiyā sīsaṃ chindāmī’’ti. Puna cintesi – ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadaṃ gahetvā bhindeyya’’nti. Evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā – ‘‘jīvitaṃ pariccajāmi, na sikkhāpada’’nti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi. Tāvadeva mahāvāḷo naṃ muñcitvā agamāsīti.

Còn sự từ bỏ khởi lên nơi những người đã thọ trì học giới, cả trong lúc thọ trì và sau đó, khi họ từ bỏ mạng sống của mình mà không vi phạm đối tượng, cần được biết là sự từ bỏ do thọ trì, giống như trường hợp của vị cận sự nam sống ở núi Uttaravaḍḍhamāna. Nghe nói, vị ấy sau khi thọ trì các học giới nơi Trưởng lão Piṅgalabuddharakkhita, người sống tại tu viện Ambariya, đang cày ruộng. Rồi con bò của ông bị lạc, ông đi tìm nó và leo lên núi Uttaravaḍḍhamāna. Ở đó, một con rắn lớn đã quấn lấy ông. Ông nghĩ rằng: "Ta sẽ chặt đầu nó bằng cái rìu bén này". Rồi lại nghĩ rằng: "Việc này không thích hợp với ta, rằng ta đã thọ trì học giới nơi vị thầy đáng kính mà lại phá vỡ nó". Sau khi suy nghĩ như vậy đến lần thứ ba, ông nghĩ rằng: "Ta từ bỏ mạng sống, chứ không từ bỏ học giới", rồi ném cái rìu cán bén đang đặt trên vai vào trong rừng. Ngay lúc đó, con rắn lớn đã nhả ông ra và bỏ đi.

Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedaviratīti veditabbā, yassā uppattito pabhuti pāṇaṃ ghātessāmīti ariyapuggalānaṃ cittampi na uppajjatīti.

Còn sự chế ngự tương ưng với Thánh đạo nên được biết là sự chế ngự bằng cách đoạn tuyệt, (nghĩa là) kể từ khi sự chế ngự ấy sanh khởi, ngay cả tâm của các bậc Thánh nhân (nghĩ rằng) ‘ta sẽ giết hại chúng sanh’ cũng không sanh khởi.

Yathā ca akusalānaṃ, evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo. Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopi, ante tayo cetanāsampayuttāva.

Và giống như (sự quyết đoán) đối với các (nghiệp lộ) bất thiện, cũng vậy, sự quyết đoán đối với các nghiệp lộ thiện này nên được biết theo năm phương diện là: theo pháp, theo thành phần, theo đối tượng, theo cảm thọ, và theo căn nguyên. Trong ấy, (quyết đoán) theo pháp là: trong các nghiệp lộ này, theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu) có thể là tư tâm sở và cũng có thể là các sự chế ngự; ba (nghiệp lộ) cuối chỉ là các pháp tương ưng với tư tâm sở.

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, na mūlāni, ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho [Pg.140] kusalamūlaṃ hoti, abyāpādo adoso kusalamūlaṃ, sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.

(Quyết đoán) theo thành phần là: theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu) chỉ là nghiệp lộ, không phải là căn nguyên; ba (nghiệp lộ) cuối vừa là nghiệp lộ vừa là căn nguyên. Thật vậy, sự không tham lam, khi đạt đến (vai trò) căn nguyên, trở thành căn thiện là vô tham; sự không sân hận (trở thành) căn thiện là vô sân; chánh kiến (trở thành) căn thiện là vô si.

Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ. Ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbavatthutoyeva hi virati nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.

(Quyết đoán) theo đối tượng là: chính các đối tượng của sát sanh v.v... là đối tượng của các (nghiệp lộ thiện) này. Thật vậy, sự chế ngự chỉ phát sanh từ đối tượng cần phải vượt qua. Giống như Thánh đạo có Niết-bàn làm đối tượng lại đoạn trừ các phiền não, cũng vậy, nên biết rằng các nghiệp lộ này, dù có mạng quyền v.v... làm đối tượng, vẫn đoạn trừ các ác giới như sát sanh v.v...

Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.

(Quyết đoán) theo cảm thọ là: tất cả (các nghiệp lộ thiện) hoặc là (tương ưng với) lạc thọ hoặc là (tương ưng với) xả thọ. Thật vậy, khi đã đạt đến (phạm vi) thiện, không có cái gọi là khổ thọ.

Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā hoti, ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhaadosavasena dvimūlāvāti. Tatiyādīni.

(Quyết đoán) theo căn nguyên là: theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu), đối với người chế ngự bằng tâm tương ưng với trí tuệ, thì có ba căn do vô tham, vô sân, vô si; đối với người chế ngự bằng tâm không tương ưng với trí tuệ, thì có hai căn. Sự không tham lam, khi (phát sanh) trong tâm tương ưng với trí tuệ, thì có hai căn; khi (phát sanh) trong tâm không tương ưng với trí tuệ, thì có một căn. Nhưng vô tham tự nó không phải là căn nguyên của chính nó. Đối với sự không sân hận cũng theo phương pháp này. Chánh kiến chỉ có hai căn do vô tham và vô sân. (Hết các kinh) thứ ba v.v...

6. Aṭṭhaṅgikasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Tám Chi

112. Chaṭṭhaṃ aṭṭhamaggaṅgavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ.

112. (Kinh) thứ sáu được nói theo tám chi đạo, tùy theo khuynh hướng của những người có khả năng giác ngộ. (Hết kinh) thứ sáu.

7. Dasaṅgasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Mười Chi

113. Sattamaṃ dasamicchattasammattavasena. Tattha micchāñāṇinoti micchāpaccavekkhaṇena samannāgatāti attho. Micchāvimuttinoti aniyyānikavimuttino kusalavimuttīti gahetvā ṭhitā. Sammāñāṇinoti sammāpaccavekkhaṇā. Sammāvimuttinoti niyyānikāya phalavimuttiyā samannāgatāti. Sattamaṃ.

113. (Kinh) thứ bảy (được nói) theo mười tà pháp và mười chánh pháp. Trong đó, ‘người có tà trí’ có nghĩa là người có sự quán xét sai lầm. ‘Người có tà giải thoát’ là những người có sự giải thoát không đưa đến xuất ly, nhưng lại chấp thủ rằng đó là sự giải thoát thiện. ‘Người có chánh trí’ là (người có) sự quán xét đúng đắn. ‘Người có chánh giải thoát’ là người có sự giải thoát của quả vị, vốn đưa đến xuất ly. (Hết kinh) thứ bảy.

Kammapathavaggo tatiyo.

Phẩm Nghiệp Lộ, thứ ba.

4. Catutthavaggo

4. Phẩm Thứ Tư

1. Catudhātusuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Bốn Đại

114. Catutthavaggassa [Pg.141] paṭhame pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana vīsatikoṭṭhāsādivasena etā kathetabbā. Paṭhamaṃ.

114. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, ‘địa đại’ là đại làm nền tảng. ‘Thủy đại’ là đại kết dính. ‘Hỏa đại’ là đại làm cho chín muồi. ‘Phong đại’ là đại nâng đỡ. Đây là phần tóm tắt ở đây; còn về phần chi tiết, những (đại) này nên được nói đến theo hai mươi thể trược v.v... (Hết kinh) thứ nhất.

2. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Trước Khi Giác Ngộ

115. Dutiye ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti ayaṃ pathavīdhātunissayo assādo. Svāyaṃ kāyaṃ abbhunnāmetvā udaraṃ pasāretvā, ‘‘idha me aṅgulaṃ pavesituṃ vāyamathā’’ti vā hatthaṃ pasāretvā, ‘‘imaṃ nāmetuṃ vāyamathā’’ti vā vadati, evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. Aniccātiādīsu hutvā abhāvākārena aniccā, paṭipīḷanākārena dukkhā, sabhāvavigamākārena vipariṇāmadhammā. Ayaṃ pathavīdhātuyā ādīnavoti yena ākārena sā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayamākāro pathavīdhātuyā ādīnavoti attho. Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānaṃ āgamma pathavīdhātuyā chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca, tasmā nibbānamassā nissaraṇaṃ.

115. Trong kinh thứ hai, (câu) ‘đây là vị ngọt của địa đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào địa đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy ưỡn thân, phình bụng và nói: ‘Hãy cố gắng đưa ngón tay của các ngươi vào đây cho ta’ hoặc duỗi tay ra và nói: ‘Hãy cố gắng bẻ cong cái này cho ta’. Trong các từ ‘vô thường’ v.v..., (địa đại) là vô thường theo nghĩa không tồn tại sau khi đã hiện hữu; là khổ theo nghĩa bị áp bức; là pháp có tính biến hoại theo nghĩa từ bỏ tự tánh. (Câu) ‘đây là sự nguy hại của địa đại’ có nghĩa là: phương diện mà địa đại là vô thường, khổ, có tính biến hoại, phương diện ấy là sự nguy hại của địa đại. (Câu) ‘sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn trừ dục tham’ (có nghĩa là): dựa vào Niết-bàn, dục tham đối với địa đại được nhiếp phục và được đoạn trừ; do đó, Niết-bàn là sự xuất ly khỏi dục tham ấy.

Ayaṃ āpodhātuyā assādoti ayaṃ āpodhātunissayo assādo. Svāyaṃ aññaṃ āpodhātuyā upaddutaṃ disvā, ‘‘kiṃ ayaṃ nipannakālato paṭṭhāya passāvaṭṭhānābhimukho nikkhamati ceva pavisati ca, appamattakampissa kammaṃ karontassa sedatintaṃ vatthaṃ pīḷetabbatākāraṃ pāpuṇāti, anumodanamattampi kathentassa tālavaṇṭaṃ gaṇhitabbaṃ hoti, mayaṃ pana sāyaṃ nipannā pātova uṭṭhahāma, māsapuṇṇaghaṭo viya no sarīraṃ, mahākammaṃ karontānaṃ sedamattampi no na uppajjati, asanisaddena viya dhammaṃ kathentānaṃ sarīre usumākāramattampi no natthī’’ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo.

(Câu) ‘đây là vị ngọt của thủy đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào thủy đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy, khi thấy người khác bị thủy đại làm cho khốn khổ, bèn nói: ‘Tại sao người này, từ lúc nằm xuống, cứ phải đi ra đi vào nhà vệ sinh? Khi làm một chút việc, y phục của người ấy cũng ướt đẫm mồ hôi đến mức phải vắt. Khi nói đôi lời tùy hỷ, cũng phải có người cầm quạt lá cọ (quạt cho). Còn chúng ta, tối nằm xuống, sáng sớm mới thức dậy; thân của chúng ta như cái bình đầy nước. Khi làm việc lớn, chúng ta cũng không đổ một giọt mồ hôi. Khi thuyết pháp như tiếng sấm, thân của chúng ta cũng không có chút hơi nóng nào’.

Ayaṃ [Pg.142] tejodhātuyā assādoti ayaṃ tejodhātunissayo assādo. Svāyaṃ sītagahaṇike disvā, ‘‘kiṃ ime kiñcideva yāgubhattakhajjamattaṃ ajjhoharitvā thaddhakucchino nisīditvā sabbarattiṃ aṅgārakaṭāhaṃ pariyesanti, phusitamattesupi sarīre patitesu aṅgārakaṭāhaṃ ottharitvā pārupitvāva nipajjanti? Mayaṃ pana atithaddhampi maṃsaṃ vā pūvaṃ vā khādāma, kucchipūraṃ bhattaṃ bhuñjāma, tāvadeva no sabbaṃ pheṇapiṇḍo viya vilīyati, sattāhavaddalikāya vattamānāya sarīre sītānudahanamattampi no natthī’’ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo.

(Câu) ‘đây là vị ngọt của hỏa đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào hỏa đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy, khi thấy những người có tỳ vị hư hàn, bèn nói: ‘Tại sao những người này, chỉ ăn một chút cháo, cơm, hay vật thực, bụng đã cứng đờ, rồi ngồi tìm chậu than suốt cả đêm? Khi chỉ vài giọt (mưa) rơi vào thân, họ cũng phải che chậu than, đắp (chăn) rồi mới nằm xuống? Còn chúng ta, dù là thịt hay bánh rất cứng, chúng ta cũng ăn được; chúng ta ăn cơm no căng bụng; ngay lập tức, tất cả (thức ăn) ấy của chúng ta đều tiêu hóa như cục bọt. Khi trời mưa dầm bảy ngày, thân của chúng ta cũng không có chút cảm giác lạnh nào’.

Ayaṃ vāyodhātuyā assādoti ayaṃ vāyodhātunissayo assādo. Svāyaṃ aññe vātabhīruke disvā, ‘‘imesaṃ appamattakampi kammaṃ karontānaṃ anumodanamattampi kathentānaṃ sarīraṃ vāto vijjhati, gāvutamattampi addhānaṃ gatānaṃ hatthapādā sīdanti, piṭṭhi rujjati, kucchivātasīsavātakaṇṇavātādīhi niccupaddutā telaphāṇitādīni vātabhesajjāneva karontā atināmenti, amhākaṃ pana mahākammaṃ karontānampi tiyāmarattiṃ dhammaṃ kathentānampi ekadivaseneva dasa yojanāni gacchantānampi hatthapādasaṃsīdanamattaṃ vā piṭṭhirujjanamattaṃ vā na hotī’’ti, evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. Evaṃ pavattā hi etā dhātuyo assādenti nāma.

“Đây là vị ngọt của phong đại” có nghĩa là: Đây là vị ngọt nương tựa vào phong đại. Vị ngọt này nên được hiểu theo trường hợp của những người, sau khi thấy những kẻ khác sợ gió, (nghĩ rằng): “Đối với những người này, dù chỉ làm một công việc nhỏ nhặt, dù chỉ nói lời tùy hỷ, thân thể cũng bị gió xâm nhập; dù chỉ đi một quãng đường bằng một gāvuta, tay chân cũng mỏi mệt, lưng cũng đau nhức; họ thường xuyên bị khổ sở bởi các chứng bệnh như đau bụng do gió, đau đầu do gió, đau tai do gió, và phải lãng phí thời gian để bào chế các loại thuốc trị gió như dầu, mật mía v.v... Còn đối với chúng ta, dù làm công việc lớn, dù thuyết pháp suốt ba canh đêm, dù đi mười do-tuần trong một ngày, cũng không hề có chuyện tay chân mỏi mệt hay lưng đau nhức.” Quả vậy, những người có trạng thái như vậy được gọi là những người thưởng thức các đại này.

Abbhaññāsinti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ. Anuttaraṃ sammāsambodhinti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ, atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi. ‘‘Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti (mahāva. 1; udā. 1) ca ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti (mahāva. 11; ma.ni. 1.285) ca āgataṭṭhānesu hi rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. Idha pana bhagavato arahattamaggo adhippeto.

“Tôi đã thắng tri” (abbhaññāsiṃ) có nghĩa là: Tôi đã biết bằng trí tuệ siêu việt. “Chánh Đẳng Giác vô thượng” (anuttaraṃ sammāsambodhiṃ) có nghĩa là sự giác ngộ không có gì hơn, tối thượng nhất, do tự mình chánh đáng giác ngộ; hoặc là sự giác ngộ được tán thán và tốt đẹp. “Giác ngộ” (bodhi) có thể là cây, là đạo, là nhất thiết chủng trí, và cũng là Niết-bàn. Quả vậy, trong những đoạn kinh văn như “vị Chánh Đẳng Giác đầu tiên dưới cội cây bồ-đề” và “giữa cây bồ-đề và thành Gayā”, từ “bồ-đề” được dùng để chỉ cây. Trong đoạn “Bồ-đề được gọi là trí tuệ trong bốn đạo”, nó chỉ đạo. Trong đoạn “bậc có trí tuệ rộng lớn, ưu việt đạt đến sự giác ngộ”, nó chỉ nhất thiết chủng trí. Trong đoạn “đã đạt đến sự giác ngộ, bất tử, vô vi”, nó chỉ Niết-bàn. Tuy nhiên, ở đây, ý muốn nói đến A-la-hán đạo của Đức Thế Tôn.

Sāvakānaṃ [Pg.143] arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hoti.

A-la-hán đạo của các vị Thinh văn có phải là sự giác ngộ vô thượng không? Thưa không. Tại sao? Vì nó không mang lại tất cả các phẩm chất. Quả vậy, đối với một số vị Thinh văn, A-la-hán đạo chỉ mang lại A-la-hán quả; đối với một số vị, nó mang lại ba minh; đối với một số vị, sáu thắng trí; đối với một số vị, bốn vô ngại giải; đối với một số vị, trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn. Đối với các vị Độc Giác Phật, nó cũng chỉ mang lại trí tuệ Độc Giác. Nhưng đối với các vị Phật, nó mang lại sự thành tựu tất cả các phẩm chất, giống như lễ đăng quang của một vị vua mang lại quyền bá chủ toàn thế giới. Do đó, đối với bất kỳ ai khác, đó không phải là sự giác ngộ vô thượng.

Abhisambuddhoti paccaññāsinti ‘‘abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhito’’ti evaṃ paṭijāniṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti adhigataguṇadassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me udapādi. Akuppā me vimuttīti ‘‘ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā’’ti evaṃ ñāṇaṃ udapādi. Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā kāraṇato ca ārammaṇato ca. Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ puna anivattanatāya kāraṇatopi akuppā, akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya ārammaṇatopi akuppā. Antimāti pacchimā. Natthi dāni punabbhavoti idāni puna añño bhavo nāma natthīti.

“Tôi đã tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác” (abhisambuddhoti paccaññāsiṃ) có nghĩa là: Tôi đã tuyên bố rằng: “Ta là bậc Chánh Đẳng Giác, đã đạt đến, đã thâm nhập và an trú.” “Và tri kiến đã khởi lên nơi ta” (ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi) có nghĩa là: Và trí tuệ quán xét, có khả năng thấy được các phẩm chất đã chứng đắc, đã khởi lên nơi ta. “Tâm giải thoát của ta bất động” (akuppā me vimutti) có nghĩa là: Trí tuệ đã khởi lên rằng: “Sự giải thoát bằng A-la-hán quả này của ta là bất động.” Ở đây, tính bất động nên được hiểu theo hai phương diện: từ phương diện nguyên nhân và từ phương diện đối tượng. Quả vậy, sự giải thoát ấy bất động từ phương diện nguyên nhân vì các phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi bốn đạo sẽ không tái sinh trở lại; và nó bất động từ phương diện đối tượng vì nó sinh khởi lấy Niết-bàn, một pháp bất động, làm đối tượng. “Cuối cùng” (antimā) có nghĩa là sau rốt. “Nay không còn tái sanh nữa” (natthi dāni punabbhavo) có nghĩa là: Bây giờ không còn một sự hiện hữu nào khác nữa.

Imasmiṃ sutte cattāri saccāni kathitāni. Kathaṃ? Catūsu hi dhātūsu assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhappajānano maggo maggasaccaṃ. Vitthāravasenapi kathetuṃ vaṭṭatiyeva. Ettha hi yaṃ pathavīdhātuṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti pahānapaṭivedho samudayasaccaṃ. Yā pathavīdhātu aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ pathavīdhātuyā, ādīnavoti pariññāpaṭivedho dukkhasaccaṃ. Yo pathavīdhātuyā chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ pathavīdhātuyā nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedho nirodhasaccaṃ. Yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti. Dutiyaṃ.

Trong kinh này, bốn chân lý đã được thuyết giảng. Bằng cách nào? Quả vậy, trong bốn đại, vị ngọt là Tập đế, sự nguy hại là Khổ đế, sự thoát ly là Diệt đế, và đạo biết rõ sự chấm dứt là Đạo đế. Cũng có thể thuyết giảng theo cách chi tiết. Ở đây, quả vậy, sự lạc, hỷ nào khởi lên do duyên địa đại, đó là vị ngọt của địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện đoạn trừ, tức là Tập đế. Địa đại là vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, đó là sự nguy hại của địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện liễu tri, tức là Khổ đế. Sự điều phục tham ái, sự đoạn trừ tham ái đối với địa đại, đó là sự thoát ly khỏi địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện chứng ngộ, tức là Diệt đế. Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định trong ba trường hợp này, đây là sự thâm nhập về phương diện tu tập, tức là Đạo đế. Hết kinh thứ hai.

3. Acariṃsuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Acariṃ

116. Tatiye acarinti ñāṇacārena acariṃ, anubhavanacārenāti attho. Yāvatāti yattako. Tatiyaṃ.

116. Trong kinh thứ ba, “tôi đã đi” (acariṃ) có nghĩa là: tôi đã đi bằng sự đi của trí tuệ, bằng sự đi của kinh nghiệm. “Cho đến khi nào” (yāvatā) có nghĩa là “cho đến chừng nào” (yattako). Hết kinh thứ ba.

4. Nocedaṃsuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Nocedaṃ

117. Catutthe [Pg.144] nissaṭātiādīni ādito vuttapaṭisedhena yojetvā ‘‘na nissaṭā, na visaṃyuttā, na vippamuttā, na vimariyādikatena cetasā vihariṃsū’’ti evaṃ veditabbāni. Dutiyanaye vimariyādikatenāti nimmariyādikatena. Tattha duvidhā mariyādā kilesamariyādā vaṭṭamariyādāti. Tattha ca yassa upaḍḍhā kilesā pahīnā, upaḍḍhā appahīnā, vaṭṭaṃ vā pana upaḍḍhaṃ pahīnaṃ, upaḍḍhaṃ appahīnaṃ, tassa cittaṃ pahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya vimariyādikataṃ, appahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya na vimariyādikataṃ. Idha pana ubhayassāpi pahīnattā ‘‘vimariyādikatena cetasā’’ti vuttaṃ, mariyādaṃ akatvā ṭhitena atikkantamariyādena cetasāti attho. Iti tīsupi imesu suttesu catusaccameva kathitaṃ. Catutthaṃ.

117. Trong kinh thứ tư, các từ như “đã thoát ly” (nissaṭā) v.v... nên được kết hợp với sự phủ định đã được nói ở trước và được hiểu là: “họ đã không thoát ly, không ly hệ, không giải thoát, họ đã không an trú với tâm không có ranh giới.” Theo phương pháp thứ hai, “với tâm không có ranh giới” (vimariyādikatena) có nghĩa là không có ranh giới. Ở đây, ranh giới (mariyādā) có hai loại: ranh giới phiền não và ranh giới luân hồi. Trong đó, đối với người đã đoạn trừ một nửa phiền não, một nửa chưa đoạn trừ, hoặc đã đoạn trừ một nửa luân hồi, một nửa chưa đoạn trừ, thì tâm của người đó, đối với phần phiền não hay luân hồi đã đoạn trừ, được gọi là “không có ranh giới”; còn đối với phần phiền não hay luân hồi chưa đoạn trừ, thì không được gọi là “không có ranh giới”. Nhưng ở đây, vì cả hai loại ranh giới đều đã được đoạn trừ, nên được nói là “với tâm không có ranh giới”, có nghĩa là với tâm an trú mà không tạo ra ranh giới, với tâm đã vượt qua ranh giới. Như vậy, trong cả ba kinh này, chỉ có bốn chân lý được thuyết giảng. Hết kinh thứ tư.

5. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Ekantadukkha

118. Pañcame ekantadukkhāti atikkamitvā ṭhitassa tattakāro viya ekanteneva dukkhā. Dukkhānupatitāti dukkhena anupatitā. Dukkhāvakkantāti dukkhena okkantā otiṇṇā. Sukhāti sukhavedanāya paccayabhūtā. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Pañcamaṃ.

118. Trong kinh thứ năm, ekantadukkhā (hoàn toàn khổ) là: giống như trạng thái nóng rực của đống than hồng đã tắt lửa ngọn, (chỉ) có khổ một cách chắc chắn. Dukkhānupatitā (đi theo khổ) là: đi theo khổ. Dukkhāvakkantā (chìm ngập trong khổ) là: chìm vào, rơi vào khổ. Sukhā (lạc) là: là nhân duyên của lạc thọ. Nên hiểu ý nghĩa ở tất cả mọi nơi như vậy. Trong kinh này, đặc tính khổ được thuyết giảng. Kinh thứ năm.

6-10. Abhinandasuttādivaṇṇanā

6-10. Chú giải các kinh bắt đầu với kinh Abhinanda.

119-123. Chaṭṭhasattamesu vivaṭṭaṃ, avasāne tīsu catusaccamevāti. Chaṭṭhādīni.

119-123. Trong các kinh thứ sáu và thứ bảy, sự thoát khỏi vòng luân hồi được thuyết giảng; ở cuối, trong ba kinh, chỉ Tứ đế được thuyết giảng. Các kinh bắt đầu từ kinh thứ sáu.

Catuttho vaggo.

Phẩm thứ tư.

Dhātusaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Tương Ưng Giới đã hoàn tất.

4. Anamataggasaṃyuttaṃ

4. Tương Ưng Vô Thỉ

1. Paṭhamavaggo

1. Phẩm Thứ Nhất

1. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Cỏ và Củi

124. Anamataggasaṃyuttassa [Pg.145] paṭhame anamataggoti anu amataggo, vassasataṃ vassasahassaṃ ñāṇena anugantvāpi amataggo aviditaggo, nāssa sakkā ito vā etto vā aggaṃ jānituṃ, aparicchinnapubbāparakoṭikoti attho. Saṃsāroti khandhādīnaṃ avicchinnappavattā paṭipāṭi. Pubbā koṭi na paññāyatīti purimamariyādā na dissati. Yadaggena cassa purimā koṭi na paññāyati, pacchimāpi tadaggeneva na paññāyati, vemajjheyeva pana sattā saṃsaranti. Pariyādānaṃ gaccheyyāti idaṃ upamāya khuddakattā vuttaṃ. Bāhirasamayasmiñhi attho paritto hoti, upamā mahatī. ‘‘Hatthī viya ayaṃ goṇo, goṇo viya sūkaro, samuddo viya taḷāka’’nti hi vutte na tesaṃ tādisaṃ pamāṇaṃ hoti. Buddhasamaye pana upamā parittā, attho mahā. Pāḷiyañhi eko jambudīpo gahito, evarūpānaṃ pana jambudīpānaṃ satepi sahassepi satasahassepi tiṇādīni tena upakkamena pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva purisassa mātu mātaroti. Dukkhaṃ paccanubhūtanti tumhehi dukkhaṃ anubhūtaṃ. Tibbanti tasseva vevacanaṃ. Byasananti ñātibyasanādianekavidhaṃ. Kaṭasīti susānaṃ, pathavīyeva vā. Sā hi punappunaṃ marantehi sarīranikkhepena vaḍḍhitā. Alamevāti yuttameva. Paṭhamaṃ.

124. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Vô Thỉ, anamataggo là anu amataggo (không biết được điểm khởi đầu), dù đi theo bằng trí tuệ suốt trăm năm, ngàn năm, điểm khởi đầu vẫn không được biết, không được nhận ra; không thể biết được điểm khởi đầu của nó từ đây hay từ đó, ý nghĩa là có điểm đầu và điểm cuối không xác định được. Saṃsāro (vòng luân hồi) là sự diễn tiến liên tục của các uẩn v.v... Pubbā koṭi na paññāyati (điểm khởi đầu không được biết đến) nghĩa là giới hạn ban đầu không được thấy. Và bởi điểm khởi đầu nào mà giới hạn ban đầu của nó không được biết đến, thì điểm cuối cùng cũng không được biết đến bởi chính điểm khởi đầu đó; chúng sanh chỉ luân hồi ở khoảng giữa. Câu pariyādānaṃ gaccheyya (có thể đi đến chỗ cạn kiệt) này được nói ra do ví dụ nhỏ bé. Vì trong ngoại đạo, ý nghĩa thì nhỏ mà ví dụ thì lớn. Khi nói: “Con bò này như con voi, con heo như con bò, cái ao như biển cả”, thì chúng không có kích thước như vậy. Còn trong Phật giáo, ví dụ thì nhỏ mà ý nghĩa thì lớn. Vì trong Pāli, một cõi Diêm-phù-đề được lấy làm ví dụ, nhưng dù có một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn cõi Diêm-phù-đề như vậy, cỏ cây v.v... có thể đi đến chỗ cạn kiệt bằng phương pháp đó, chứ không thể nào (cạn kiệt) các bà mẹ của người mẹ của một người. Dukkhaṃ paccanubhūtaṃ (đã kinh qua khổ) là các ngươi đã kinh qua khổ. Tibbaṃ (dữ dội) là từ đồng nghĩa của nó. Byasanaṃ (tai họa) là nhiều loại như tai họa đối với thân quyến v.v... Kaṭasi là nghĩa địa, hoặc chính là đất. Vì nó được làm cho lớn lên do sự vứt bỏ thân xác của những người chết đi chết lại. Alameva (thật là đủ) là thật thích hợp. Kinh thứ nhất.

2. Pathavīsuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Đất

125. Dutiye mahāpathavinti cakkavāḷapariyantaṃ mahāpathaviṃ. Nikkhipeyyāti taṃ pathaviṃ bhinditvā vuttappamāṇaṃ guḷikaṃ karitvā ekamantaṃ ṭhapeyya. Dutiyaṃ.

125. Trong kinh thứ hai, mahāpathaviṃ (đại địa) là đại địa cho đến tận cùng của dãy núi Chuyển Luân. Nikkhipeyya (nên đặt) là nên phá vỡ mảnh đất đó, làm thành viên đất có kích thước đã nói, rồi đặt sang một bên. Kinh thứ hai.

3. Assusuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Nước Mắt

126. Tatiye [Pg.146] kandantānanti sasaddaṃ rudamānānaṃ. Passannanti sanditaṃ pavattaṃ. Catūsu mahāsamuddesūti sinerurasmīhi paricchinnesu catūsu mahāsamuddesu. Sinerussa hi pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, dakkhiṇapassaṃ maṇimayaṃ, pacchimapassaṃ phalikamayaṃ, uttarapassaṃ suvaṇṇamayaṃ. Pubbadakkhiṇapassehi nikkhantā rajatamaṇirasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti, dakkhiṇapacchimapassehi nikkhantā maṇiphalikarasmiyo, pacchimuttarapassehi nikkhantā phalikasuvaṇṇarasmiyo, uttarapācīnapassehi nikkhantā suvaṇṇarajatarasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti. Tāsaṃ rasmīnaṃ antaresu cattāro mahāsamuddā honti. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘catūsu mahāsamuddesū’’ti. Ñātibyasanantiādīsu byasananti viasanaṃ, vināsoti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ. Rogo pana sayameva ārogyaṃ viyasati vināsetīti byasanaṃ, rogova byasanaṃ rogabyasanaṃ. Tatiyaṃ.

126. Trong kinh thứ ba, kandantānaṃ (của những người đang khóc) là của những người đang khóc lóc có tiếng. Passannaṃ (chảy ra) là đã chảy ra, đã tuôn ra. Catūsu mahāsamuddesu (trong bốn biển lớn) là trong bốn biển lớn được phân định bởi các tia sáng của núi Sineru. Vì sườn phía đông của núi Sineru làm bằng bạc, sườn phía nam làm bằng ngọc bích, sườn phía tây làm bằng pha lê, sườn phía bắc làm bằng vàng. Các tia sáng bạc và ngọc bích phát ra từ sườn đông và nam hợp lại thành một, đi trên mặt biển lớn, chạm vào dãy núi Chuyển Luân rồi dừng lại; các tia sáng ngọc bích và pha lê phát ra từ sườn nam và tây, các tia sáng pha lê và vàng phát ra từ sườn tây và bắc, các tia sáng vàng và bạc phát ra từ sườn bắc và đông hợp lại thành một, đi trên mặt biển lớn, chạm vào dãy núi Chuyển Luân rồi dừng lại. Giữa những tia sáng ấy có bốn biển lớn. Nhắm đến chúng mà nói “trong bốn biển lớn”. Trong các từ ñātibyasanaṃ v.v..., byasanaṃ (tai họa) là sự hủy hoại, ý nghĩa là sự tiêu vong. Tai họa của thân quyến là ñātibyasanaṃ, tai họa của tài sản là bhogabyasanaṃ. Còn bệnh tật, tự nó hủy hoại sự không bệnh, nên gọi là tai họa; bệnh tật chính là tai họa, rogabyasanaṃ. Kinh thứ ba.

4. Khīrasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Sữa

127. Catutthe mātuthaññanti ekanāmikāya manussamātu khīraṃ. Imesañhi sattānaṃ gaṇḍuppādakipillikādīsu vā macchakacchapādīsu vā pakkhijātesu vā nibbattakāle mātukhīrameva natthi, ajapasumahiṃsādīsu nibbattakāle khīraṃ atthi, tathā manussesu. Tattha ajādikāle ca manussesu cāpi ‘‘devī sumanā tissā’’ti evaṃ nānānāmikānaṃ kucchiyaṃ nibbattakāle aggahetvā tissāti ekanāmikāya eva mātu kucchiyaṃ nibbattakāle pītaṃ thaññaṃ catūsu mahāsamuddesu udakato bahutaranti veditabbaṃ. Catutthaṃ.

127. Trong kinh thứ tư, mātuthaññaṃ (sữa mẹ) là sữa của người mẹ có cùng một tên. Vì đối với những chúng sanh này, khi sinh ra trong loài giun, kiến v.v..., hoặc loài cá, rùa v.v..., hoặc các loài chim, thì không có sữa mẹ; khi sinh ra trong loài dê, hươu, trâu v.v..., thì có sữa, cũng vậy đối với loài người. Trong đó, không kể đến khi sinh ra trong bụng của những người mẹ có nhiều tên khác nhau như “Devī, Sumanā, Tissā” vào thời làm dê v.v... và cả khi làm người, mà chỉ sữa đã uống khi sinh ra trong bụng của người mẹ có cùng một tên là “Tissā” thì nhiều hơn nước trong bốn biển lớn, nên hiểu như vậy. Kinh thứ tư.

5. Pabbatasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Núi

128. Pañcame sakkā pana, bhanteti so kira bhikkhu cintesi – ‘‘satthā anamataggassa saṃsārassa dīghatamattā ‘na sukaraṃ na sukara’nti kathetiyeva[Pg.147], kathaṃ nacchindati, sakkā nu kho upamaṃ kārāpetu’’nti. Tasmā evamāha. Kāsikenāti tayo kappāsaṃsū ekato gahetvā kantitasuttamayena atisukhumavatthena. Tena pana parimaṭṭhe kittakaṃ khīyeyyāti. Sāsapamattaṃ. Pañcamaṃ.

128. Trong kinh thứ năm, (câu) sakkā pana, bhante (bạch ngài, có thể chăng): Vị tỳ khưu ấy được cho là đã suy nghĩ: “Bậc Đạo Sư, do tính chất quá dài của vòng luân hồi vô thỉ, chỉ nói rằng ‘không dễ, không dễ’, tại sao ngài không cắt đứt nó? Liệu có thể nào khiến ngài đưa ra một ví dụ chăng?”. Vì vậy, vị ấy đã nói như vậy. Kāsikena (bằng vải Kāsī) là bằng một tấm vải rất mịn được dệt bằng sợi xe từ ba sợi bông gòn gộp lại. Khi lau bằng tấm vải ấy, nó sẽ mòn đi bao nhiêu? (Mòn đi) bằng một hạt cải. Kinh thứ năm.

6. Sāsapasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Hạt Cải

129. Chaṭṭhe āyasaṃ nagaranti āyasena pākārena parikkhittaṃ nagaraṃ, na pana anto āyasehi ekabhūmikādipāsādehi ākiṇṇanti daṭṭhabbaṃ. Chaṭṭhaṃ.

129. Trong kinh thứ sáu, āyasaṃ nagaraṃ (thành phố bằng sắt) là thành phố được bao quanh bởi tường thành bằng sắt, nhưng nên hiểu rằng bên trong không đầy ắp những lâu đài một tầng v.v... làm bằng sắt. Kinh thứ sáu.

7. Sāvakasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Thinh Văn

130. Sattame anussareyyunti ekena kappasatasahasse anussarite aparo tassa ṭhitaṭṭhānato aññaṃ satasahassaṃ, aññopi aññanti evaṃ cattāropi cattārisatasahassāni anussareyyuṃ. Sattamaṃ.

130. Trong kinh thứ bảy, anussareyyuṃ (họ có thể nhớ lại): Khi một người đã nhớ lại một trăm ngàn kiếp, người khác (nhớ lại) một trăm ngàn kiếp khác từ điểm mà người kia đã dừng lại, và người khác nữa (nhớ lại) một trăm ngàn kiếp khác, cứ như vậy cả bốn người có thể nhớ lại bốn trăm ngàn kiếp. Kinh thứ bảy.

8-9. Gaṅgāsuttādivaṇṇanā

8-9. Chú giải các kinh bắt đầu với kinh Sông Hằng.

131-132. Aṭṭhame yā etasmiṃ antare vālikāti yā etasmiṃ āyāmato pañcayojanasatike antare vālikā. Navame vattabbaṃ natthi. Aṭṭhamanavamāni.

131-132. Trong kinh thứ tám, câu “yā etasmiṃ antare vālikā” (số cát trong khoảng giữa này) có nghĩa là: số cát nào ở trong khoảng giữa này, có chiều dài năm trăm do-tuần. Trong kinh thứ chín, không có gì để nói. (Đây là) kinh thứ tám và thứ chín.

10. Puggalasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Người (Puggala)

133. Dasame aṭṭhikaṅkalotiādīni tīṇipi rāsivevacanāneva. Imesaṃ pana sattānaṃ saaṭṭhikālato anaṭṭhikālova bahutaro. Gaṇḍuppādakādipāṇabhūtānañhi etesaṃ aṭṭhimeva natthi, macchakacchapādibhūtānaṃ pana aṭṭhimeva bahutaraṃ, tasmā anaṭṭhikālañca bahuaṭṭhikālañca aggahetvā samaṭṭhikālova gahetabbo. Uttaro gijjhakūṭassāti gijjhakūṭassa uttarapasse ṭhito. Magadhānaṃ giribbajeti magadharaṭṭhassa giribbaje, giriparikkhepe ṭhitoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dasamaṃ.

133. Trong kinh thứ mười, cả ba từ bắt đầu bằng “aṭṭhikaṅkala” (đống xương) đều là đồng nghĩa của từ “rāsi” (đống). Tuy nhiên, đối với các chúng sanh này, thời gian không có xương nhiều hơn thời gian có xương. Vì rằng, đối với những chúng sanh này đã từng là các loài như giun đất v.v..., chúng hoàn toàn không có xương; nhưng đối với những chúng sanh đã từng là các loài như cá, rùa v.v..., chúng lại có rất nhiều xương. Do đó, không lấy cả thời gian không có xương và thời gian có nhiều xương, chỉ nên lấy thời gian có xương một cách tương đối. Cụm từ “uttaro gijjhakūṭassa” (phía bắc núi Gijjhakūṭa) có nghĩa là: ở sườn phía bắc của núi Gijjhakūṭa. Cụm từ “magadhānaṃ giribbaje” (tại Giribbaja của xứ Magadha) có nghĩa là: tại Giribbaja của xứ Magadha, tức là ở nơi được bao quanh bởi các ngọn núi. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. (Đây là) kinh thứ mười.

Paṭhamo vaggo.

Phẩm thứ nhất.

2. Dutiyavaggo

2. Phẩm thứ hai

1. Duggatasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Người Nghèo Khó

134. Dutiyavaggassa [Pg.148] paṭhame duggatanti daliddaṃ kapaṇaṃ. Durūpetanti dussaṇṭhānehi hatthapādehi upetaṃ. Paṭhamaṃ.

1. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, từ “duggata” (bất hạnh) có nghĩa là nghèo khổ, khốn cùng. Từ “durūpeta” (xấu xí) có nghĩa là có tay chân với hình dạng xấu xí. (Đây là) kinh thứ nhất.

2. Sukhitasuttavaṇṇanā

134. Chú giải kinh Hạnh phúc (Sukhita)

135. Dutiye sukhitanti sukhasamappitaṃ mahaddhanaṃ mahābhogaṃ. Susajjitanti alaṅkatapaṭiyattaṃ hatthikkhandhagataṃ mahāparivāraṃ. Dutiyaṃ.

2. Trong kinh thứ hai, từ “sukhita” (hạnh phúc) có nghĩa là người được ban cho hạnh phúc, có nhiều của cải, có nhiều tài sản. Từ “susajjita” (trang hoàng lộng lẫy) có nghĩa là người được trang điểm và chuẩn bị kỹ lưỡng, ngồi trên lưng voi, có đoàn tùy tùng đông đảo. (Đây là) kinh thứ hai.

3. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā

135. Chú giải kinh Ba mươi vị (Tiṃsamatta)

136. Tatiye pāveyyakāti pāveyyadesavāsino. Sabbe āraññikātiādīsu dhutaṅgasamādānavasena tesaṃ āraññikādibhāvo veditabbo. Sabbe sasaṃyojanāti sabbe sabandhanā, keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino. Tesu hi puthujjano vā khīṇāsavo vā natthi. Gunnantiādīsu setakāḷādivaṇṇesu ekekavaṇṇakālova gahetabbo. Pāripanthakāti paripanthe tiṭṭhanakā panthaghātacorā. Pāradārikāti paradāracārittaṃ āpajjanakā. Tatiyaṃ.

3. Trong kinh thứ ba, từ “pāveyyakā” (người Pāvā) có nghĩa là những người sống ở xứ Pāvā. Trong các câu bắt đầu bằng “sabbe āraññikā” (tất cả đều là những vị sống trong rừng), nên hiểu rằng việc họ là những vị sống trong rừng v.v... là do việc thực hành các hạnh đầu-đà. Cụm từ “sabbe sasaṃyojanā” (tất cả đều còn kiết sử) có nghĩa là tất cả đều còn sự trói buộc; một số là bậc Dự lưu, một số là bậc Nhất lai, một số là bậc Bất lai. Vì rằng trong số họ không có ai là phàm nhân hay bậc lậu tận. Trong các câu bắt đầu bằng “gunnaṃ” (của những con bò), trong số các màu sắc như trắng, đen v.v..., chỉ nên lấy từng màu một. Từ “pāripanthakā” (những kẻ cướp đường) có nghĩa là những tên cướp giết người đi đường, những kẻ đứng chờ trên đường. Từ “pāradārikā” (những kẻ ngoại tình) có nghĩa là những người thực hành việc tà dâm với vợ người khác. (Đây là) kinh thứ ba.

4-9. Mātusuttādivaṇṇanā

136. 4-9. Chú giải các kinh bắt đầu bằng kinh Người Mẹ (Mātu)

137-142. Catutthādīsu liṅganiyamena ceva cakkavāḷaniyamena ca attho veditabbo. Purisānañhi mātugāmakālo, mātugāmānañca purisakāloti evamettha liṅganiyamo. Imamhā cakkavāḷā sattā paracakkavāḷaṃ, paracakkavāḷā ca imaṃ cakkavāḷaṃ saṃsaranti. Tesu imasmiṃ cakkavāḷe mātugāmakāle mātubhūtaññeva dassento yo namātābhūtapubboti āha. Yo napitābhūtapubbotiādīsupi eseva nayo. Catutthādīni.

137-142. Trong các kinh từ thứ tư trở đi, ý nghĩa nên được hiểu theo quy luật về giới tính và quy luật về thế giới. Vì rằng, đối với người nam có thời gian là người nữ, và đối với người nữ có thời gian là người nam, như vậy ở đây không có quy luật cố định về giới tính. Các chúng sanh luân hồi từ thế giới này sang thế giới khác, và từ thế giới khác sang thế giới này. Trong số đó, khi chỉ ra rằng trong thế giới này, vào thời gian là người nữ, họ đã từng là mẹ, Ngài đã nói: “yo na mātābhūtapubbo” (người chưa từng là mẹ). Trong các câu bắt đầu bằng “yo na pitābhūtapubbo” (người chưa từng là cha) cũng theo phương pháp tương tự. (Đây là) các kinh từ thứ tư trở đi.

10. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā

Chú giải kinh Núi Vepulla (Vepullapabbata)

143. Dasame [Pg.149] bhūtapubbanti atītakāle ekaṃ apadānaṃ āharitvā dasseti. Samaññā udapādīti paññatti ahosi. Catūhena ārohantīti idaṃ thāmamajjhime sandhāya vuttaṃ. Agganti uttamaṃ. Bhaddayuganti sundarayugalaṃ. Tīhena ārohantīti ettāvatā kira dvinnaṃ buddhānaṃ antare yojanaṃ pathavī ussannā, so pabbato tiyojanubbedho jāto.

10. Trong kinh thứ mười, bằng từ “bhūtapubbaṃ” (việc đã xảy ra trong quá khứ), Ngài đưa ra một câu chuyện trong quá khứ để chỉ dạy. Cụm từ “samaññā udapādi” (tên gọi đã khởi lên) có nghĩa là một danh xưng đã có. Câu “catūhena ārohanti” (họ leo lên bằng bốn người) này được nói đến những người có sức mạnh trung bình. Từ “aggaṃ” (tối thượng) có nghĩa là cao quý nhất. Từ “bhaddayugaṃ” (cặp đôi tốt lành) có nghĩa là cặp đôi đẹp. Bằng câu “tīhena ārohanti” (họ leo lên bằng ba người), được biết rằng trong khoảng thời gian giữa hai vị Phật, mặt đất đã dâng lên một do-tuần, và ngọn núi ấy đã trở nên cao ba do-tuần.

Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato uttariṃ appaṃ dasa vā vīsaṃ vā vassāni. Puna vassasatameva jīvanako nāma natthi, uttamakoṭiyā pana saṭṭhi vā asīti vā vassāni jīvanti. Vassasataṃ pana appatvā pañcavassadasavassādikāle mīyamānāva bahukā. Ettha ca kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle, koṇāgamano tiṃsavassasahassāyukakāle nibbattoti idaṃ anupubbena parihīnasadisaṃ kataṃ, na pana evaṃ parihīnaṃ, vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Kakusandho tāva bhagavā imasmiṃyeva kappe cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto āyuppamāṇaṃ pañca koṭṭhāse katvā cattāro ṭhatvā pañcame vijjamāneyeva parinibbuto. Taṃ āyu parihāyamānaṃ dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā tato parihāyamānaṃ tiṃsavassasahassāyukakāle ṭhitaṃ, tadā koṇāgamano nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vīsavassasahassakāle ṭhitaṃ, tadā kassapo bhagavā nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vassasatakālaṃ pattaṃ, atha amhākaṃ sammāsambuddho nibbatto. Evaṃ anupubbena parihāyitvā vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Tattha ca yaṃ āyuparimāṇesu mandesu buddhā nibbattanti, tesampi tadeva āyuparimāṇaṃ hotīti. Dasamaṃ.

143. Cụm từ “appaṃ vā bhiyyo” (hoặc hơn một chút) có nghĩa là hơn một trăm năm một chút, khoảng mười hoặc hai mươi năm. Lại nữa, không có ai sống đúng một trăm năm; tối đa họ sống được sáu mươi hoặc tám mươi năm. Tuy nhiên, có nhiều người chết trước khi đến một trăm tuổi, vào các thời điểm như năm tuổi, mười tuổi. Và ở đây, việc Đức Thế Tôn Kakusandha xuất hiện vào thời kỳ tuổi thọ là bốn mươi nghìn năm, và Đức Koṇāgamana xuất hiện vào thời kỳ tuổi thọ là ba mươi nghìn năm, điều này được trình bày như một sự suy giảm tuần tự, nhưng không nên hiểu là chỉ suy giảm như vậy, mà phải hiểu là đã suy giảm sau khi đã tăng lên, tăng lên. Như thế nào? Trước hết, Đức Thế Tôn Kakusandha đã xuất hiện trong chính kiếp này vào thời kỳ tuổi thọ là bốn mươi nghìn năm. Ngài đã sống bốn phần năm của tuổi thọ đó và nhập diệt khi phần thứ năm vẫn còn. Tuổi thọ đó, trong khi suy giảm, đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, sau đó từ vô số lại suy giảm và dừng lại ở thời kỳ tuổi thọ ba mươi nghìn năm; lúc đó Đức Koṇāgamana xuất hiện. Khi Ngài cũng nhập diệt theo cách tương tự, tuổi thọ đó đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, rồi suy giảm và dừng lại ở thời kỳ tuổi thọ hai mươi nghìn năm; lúc đó Đức Thế Tôn Kassapa xuất hiện. Khi Ngài cũng nhập diệt theo cách tương tự, tuổi thọ đó đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, rồi suy giảm và đạt đến thời kỳ một trăm năm; bấy giờ Đức Chánh Đẳng Giác của chúng ta xuất hiện. Như vậy, nên hiểu rằng đã suy giảm sau khi đã suy giảm tuần tự và tăng lên, tăng lên. Và trong đó, khi các vị Phật xuất hiện trong những thời kỳ tuổi thọ ngắn, tuổi thọ của các Ngài cũng chính là tuổi thọ đó. (Đây là) kinh thứ mười.

Dutiyo vaggo.

Phẩm thứ hai.

Anamataggasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Tương Ưng Vô Thỉ (Anamatagga) đã hoàn tất.

5. Kassapasaṃyuttaṃ

Tương Ưng Kassapa

1. Santuṭṭhasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Tri Túc (Santuṭṭha)

144. Kassapasaṃyuttassa [Pg.150] paṭhame santuṭṭhāyanti santuṭṭho ayaṃ. Itarītarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci, atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭhoti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo.

1. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Kassapa, cụm từ “santuṭṭhāyaṃ” (vị này tri túc) có nghĩa là vị này (Kassapa) tri túc. Cụm từ “itarītarena” (với bất cứ thứ gì) không có nghĩa là với bất kỳ y phục nào, dù thô, mịn, xấu, tốt, bền hay cũ; mà đúng hơn, ý nghĩa là: vị ấy tri túc với bất cứ vật dụng nào, dù tốt hay xấu, trong số những thứ nhận được v.v... Vì rằng, đối với y phục, có ba loại tri túc: tri túc với những gì nhận được, tri túc theo sức của mình, và tri túc với những gì thích hợp. Đối với vật thực khất thực v.v... cũng theo phương pháp tương tự.

Tesaṃ ayaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā – ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā pana nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

Đây là phần giải thích về sự phân loại của các sự tri túc ấy. Ở đây, vị tỳ khưu nhận được y phục, dù tốt hay không tốt, vị ấy sống bằng chính y phục ấy, không mong cầu y phục khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về y phục của vị ấy. Lại nữa, vị ấy có thể là người có thể chất yếu ớt hoặc bị bệnh tật, già nua xâm chiếm, khi khoác y nặng thì bị mệt mỏi. Vị ấy cùng với vị tỳ khưu tương hợp đổi y phục ấy, rồi sống bằng y phục nhẹ nhàng mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về y phục của vị ấy. Một vị khác là người có được các vật dụng cao quý, vị ấy sau khi nhận được một y phục đắt giá như y lụa v.v... hoặc nhiều y phục, rồi đem cho đi với suy nghĩ: “Y này hãy dành cho các vị trưởng lão đã xuất gia lâu năm, y này thích hợp cho các bậc đa văn, y này cho các vị bệnh, y này cho các vị ít lợi lộc,” rồi nhặt lấy y cũ của các vị ấy hoặc các mảnh vải vụn từ đống rác v.v..., làm thành y tăng-già-lê từ những thứ ấy rồi mặc vào mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về y phục của vị ấy.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa piṇḍapāte yathālābha santoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhutvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajita-bahussuta-appalābhagilānānaṃ datvā[Pg.151], tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được vật thực khất thực, dù thô sơ hay cao quý, vị ấy sống bằng chính vật thực ấy, không mong cầu vật thực khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy. Vị tỳ khưu nào nhận được vật thực khất thực trái với thể chất của mình hoặc trái với bệnh trạng của mình, mà sau khi dùng xong vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem vật thực đó cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi nhận lấy vật thực thích hợp từ tay vị ấy mà dùng, và thực hành sa-môn pháp mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy. Một vị khác nhận được nhiều vật thực khất thực cao quý, vị ấy cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi dùng phần còn lại của các vị ấy hoặc đi khất thực rồi dùng bữa ăn hỗn hợp mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy.

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na paṭighaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasanto santuṭṭhova hoti. Ayampi senāsane yathāsāruppasantoso.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được sàng tọa, dù vừa ý hay không vừa ý, vị ấy không khởi lên sự hoan hỷ cũng không khởi lên sự bất mãn vì sàng tọa ấy, tối thiểu vị ấy cũng hài lòng với tấm lót bằng cỏ mà mình nhận được. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Vị tỳ khưu nào nhận được sàng tọa trái với thể chất của mình hoặc trái với bệnh trạng của mình, mà khi ở đó vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem sàng tọa đó cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi ở trong sàng tọa thích hợp thuộc sở hữu của vị kia mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Một vị khác có phước lớn nhận được nhiều sàng tọa cao quý như hang động, nhà có mái che, nhà có nóc nhọn v.v..., vị ấy cũng giống như trường hợp y phục v.v..., đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi ở bất cứ nơi nào mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Cả vị tỳ khưu nào, sau khi suy xét rằng: “Sàng tọa thượng hạng là nơi chốn của sự dể duôi, hôn trầm thụy miên xâm chiếm người ngồi ở đó, khi người bị giấc ngủ chi phối tỉnh dậy thì các ác tầm khởi lên,” nên dù đã nhận được sàng tọa như vậy cũng không chấp nhận, vị ấy từ chối sàng tọa đó rồi sống ở ngoài trời, dưới gốc cây v.v... mà vẫn là người tri túc. Vị này cũng là người có sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về sàng tọa.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telenatthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā vā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajita-bahussuta-appalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha ‘‘muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova [Pg.152] hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭhāyaṃ, bhikkhave, kassapo itarītarena cīvarenā’’ti vuttaṃ.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được dược phẩm, dù thô sơ hay cao quý, vị ấy hài lòng với những gì mình nhận được, không mong cầu dược phẩm khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Vị tỳ khưu nào cần dầu mà lại nhận được đường phèn, vị ấy đem đường phèn ấy cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi nhận lấy dầu từ tay vị kia hoặc tự tìm kiếm dầu khác để làm thuốc mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Một vị khác có phước lớn nhận được nhiều dược phẩm cao quý như dầu, mật ong, đường phèn v.v..., vị ấy cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi sống bằng bất cứ thứ gì do các vị ấy mang đến mà vẫn là người tri túc. Lại nữa, có vị tỳ khưu được người ta đặt một bên là quả kha tử ngâm nước tiểu và một bên là tứ mật trong một cái bát rồi nói rằng: “Bạch ngài, ngài muốn thứ gì xin hãy nhận lấy.” Nếu bệnh của vị ấy có thể thuyên giảm bởi một trong hai thứ đó, vị ấy suy nghĩ rằng: “Quả kha tử ngâm nước tiểu được chư Phật v.v... tán thán,” rồi từ chối tứ mật, dùng quả kha tử ngâm nước tiểu làm thuốc mà vẫn là người vô cùng tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Do đó, chính vì đề cập đến ba loại tri túc này mà (Đức Thế Tôn) đã dạy rằng: “Này các tỳ khưu, Kassapa này là người tri túc với bất kỳ loại y phục nào.”

Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Ayaṃ tādisoti dassetuṃ itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādīti vuttaṃ. Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Aladdhāti alabhitvā. Yathā ca ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, ayaṃ evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhagedho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti, ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttanissaraṇameva jānanto paribhuñjatīti attho. Itarītarena piṇḍapātenātiādīsupi yathāladdhādīnaṃ yena kenaci piṇḍapātena, yena kenaci senāsanena, yena kenaci gilānapaccayabhesajjaparikkhārenāti evamattho daṭṭhabbo.

Cụm từ "người tán dương" (vaṇṇavādī) có nghĩa là: Có người tri túc nhưng không nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người không tri túc nhưng lại nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người vừa không tri túc, vừa không nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người vừa tri túc, vừa nói lên lời tán dương sự tri túc. Để chỉ ra rằng vị này (Đại đức Kassapa) là người như vậy, (Đức Phật) đã nói rằng: "vừa tri túc với bất kỳ loại y nào, vừa là người tán dương (sự tri túc)". Cụm từ "sự tìm cầu không đúng đắn" (anesana) có nghĩa là sự tìm cầu không đúng đắn có nhiều loại khác nhau, như là việc chuyên tâm đi lại làm người đưa tin. Cụm từ "khi không nhận được" (aladdhā) có nghĩa là do không nhận được. Và giống như có người, khi nghĩ rằng: "Làm sao ta có thể nhận được y?", đã cùng với các vị tỳ khưu có phước báu, thực hành sự giả dối, rồi run sợ, kinh hãi; vị này (Kassapa) dù không nhận được y cũng không kinh hãi như vậy. Cụm từ "khi nhận được" (laddhā) có nghĩa là nhận được một cách đúng pháp, hợp lẽ. Cụm từ "không tham đắm" (agadhito) có nghĩa là không có lòng tham, không có sự thèm muốn. Cụm từ "không mê đắm" (amucchito) có nghĩa là không bị mê đắm bởi ái dục quá mức. Cụm từ "không bị chi phối" (anajjhāpanno) có nghĩa là không bị ái dục bao trùm, không bị trói buộc. Cụm từ "thấy được sự nguy hại" (ādīnavadassāvī) có nghĩa là thấy được sự nguy hại trong tội lỗi do tìm cầu không đúng đắn và trong việc thọ dụng với lòng tham đắm. Cụm từ "có trí tuệ về sự xuất ly" (nissaraṇapañño) có nghĩa là: vị ấy thọ dụng trong khi biết rõ sự xuất ly đã được nói đến, rằng "chỉ để ngăn ngừa cái lạnh". Trong các câu như "với bất kỳ vật thực khất thực nào", ý nghĩa cần được hiểu là: với bất kỳ vật thực khất thực nào nhận được, với bất kỳ sàng tọa nào, với bất kỳ dược phẩm trị bệnh nào.

Kassapena vā hi vo, bhikkhave, ovadissāmīti ettha yathā mahākassapatthero catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭho, tumhepi tathārūpā bhavathāti ovadanto kassapena ovadati nāma. Yo vā panassa kassapasadisoti etthāpi yo vā panaññopi kassapasadiso mahākassapatthero viya catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭho bhaveyya, tumhepi tathārūpā bhavathāti ovadanto kassapasadisena ovadati nāma. Tathattāya paṭipajjitabbanti ‘‘sammāsambuddhassa imāya imasmiṃ santuṭṭhisutte vuttasallekhācārapaṭipattiyā kathanaṃ nāma bhāro, amhākampi [Pg.153] imaṃ paṭipattiṃ paripūraṃ katvā pūraṇaṃ bhāroyeva, āgato kho pana bhāro gahetabbo’’ti cintetvā yathā mayā kathitaṃ, tathattāya tathābhāvāya tumhehipi paṭipajjitabbanti. Paṭhamaṃ.

Trong câu: "Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giáo huấn các con bằng (gương của) Kassapa", khi giáo huấn rằng: "Giống như Trưởng lão Mahākassapa tri túc với bốn món vật dụng qua ba loại tri túc, các con cũng hãy trở thành người như vậy", thì được gọi là giáo huấn bằng (gương của) Kassapa. Cũng vậy, trong câu: "Hoặc người nào giống như Kassapa", khi giáo huấn rằng: "Hoặc người nào khác giống như Kassapa, có thể tri túc với bốn món vật dụng qua ba loại tri túc như Trưởng lão Mahākassapa, các con cũng hãy trở thành người như vậy", thì được gọi là giáo huấn bằng (gương của) người giống như Kassapa. Cụm từ "nên thực hành để được như vậy" có nghĩa là: sau khi suy nghĩ rằng: "Đối với bậc Chánh Đẳng Giác, việc thuyết giảng về pháp hành khổ hạnh này, được nói trong Kinh Tri Túc này, là một gánh nặng; đối với chúng ta cũng vậy, việc thực hành pháp hành này cho đến viên mãn cũng là một gánh nặng. Tuy nhiên, gánh nặng đã đến thì phải gánh vác", (Đức Phật dạy rằng): "Như Ta đã thuyết giảng, các con cũng phải thực hành để được như vậy, để trở thành như vậy". Hết kinh thứ nhất.

2. Anottappīsuttavaṇṇanā

2. Chú giải Kinh Anottappī (Kinh Vô Tàm).

145. Dutiye anātāpīti yaṃ vīriyaṃ kilese ātapati, tena rahito. Anottappīti nibbhayo kilesuppattito kusalānuppattito ca bhayarahito. Sambodhāyāti sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattassa tañhi anuttarañceva catūhi ca yogehi khemaṃ.

145. Trong kinh thứ hai, "không nhiệt tâm" (anātāpī) có nghĩa là người không có tinh tấn, thứ làm thiêu đốt các phiền não. "Không ghê sợ tội lỗi" (anottappī) có nghĩa là người không sợ hãi, không có sự ghê sợ đối với sự phát sinh của phiền não và sự không phát sinh của thiện pháp. "Để giác ngộ" (sambodhāya) có nghĩa là để giác ngộ. "Để đạt Niết-bàn" (nibbānāya) có nghĩa là để chứng ngộ Niết-bàn. "Sự an ổn vô thượng khỏi các ách phược" (anuttarassa yogakkhemassa) có nghĩa là A-la-hán quả, vì quả vị ấy vừa là vô thượng, vừa an ổn khỏi bốn loại ách phược.

Anuppannātiādīsu ye pubbe appaṭiladdhapubbaṃ cīvarādiṃ vā paccayaṃ upaṭṭhākasaddhivihārika-antevāsīnaṃ vā aññatarato manuññavatthuṃ paṭilabhitvā taṃ subhaṃ sukhanti ayoniso gaṇhantassa aññataraṃ vā pana ananubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ yathā tathā vā ayoniso āvajjentassa lobhādayo pāpakā akusalā dhammā uppajjanti, te anuppannāti veditabbā. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma pāpakā dhammā natthi. Anubhūtapubbepi ca vatthumhi ārammaṇe vā yassa pakatibuddhiyā vā uddesaparipucchāya vā pariyattinavakammayonisomanasikārānaṃ vā aññataravasena pubbe anuppajjitvā pacchā tādisena paccayena sahasā uppajjanti, imepi ‘‘anuppannā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti veditabbā. Tesuyeva pana vatthārammaṇesu punappunaṃ uppajjamānā nappahīyanti nāma, te ‘‘uppannā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana uppannānuppannabhedo ca pahānappahānavidhānañca sabbaṃ visuddhimagge ñāṇadassanavisuddhiniddese kathitaṃ.

Trong các câu bắt đầu bằng "chưa sanh khởi", đối với người nào, sau khi nhận được vật dụng như y phục v.v... chưa từng nhận được trước đây, hoặc một vật khả ái từ một trong những người hộ độ, bạn đồng tu, hoặc đệ tử, rồi chấp thủ một cách không như lý rằng "nó đẹp, nó tốt"; hoặc đối với người hướng tâm một cách không như lý đến một đối tượng chưa từng kinh nghiệm trước đây, dù theo cách nào đi nữa, thì các pháp ác bất thiện như tham v.v... sanh khởi. Những pháp ấy cần được biết là "chưa sanh khởi". Vì nếu không, trong vòng luân hồi vô thủy này, không có pháp ác nào được gọi là "chưa từng sanh khởi". Và đối với người nào, ngay cả đối với vật hay đối tượng đã từng kinh nghiệm trước đây, do trí tuệ tự nhiên, hoặc do học hỏi, hoặc do một trong các yếu tố như học pháp, công việc mới, hoặc tác ý như lý, mà (các pháp ác) trước đây chưa sanh khởi, sau đó do duyên như vậy mà đột ngột sanh khởi, những pháp này cũng cần được biết là "những pháp chưa sanh khởi, khi sanh khởi, sẽ dẫn đến bất lợi". Nhưng đối với chính những vật và đối tượng ấy, khi (các pháp ác) sanh khởi lặp đi lặp lại, chúng được gọi là "chưa được đoạn trừ". Những pháp ấy cần được biết là "những pháp đã sanh khởi, khi chưa được đoạn trừ, sẽ dẫn đến bất lợi". Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, sự phân biệt giữa đã sanh và chưa sanh, và phương pháp đoạn trừ và không đoạn trừ, tất cả đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, phần giải về Tri Kiến Thanh Tịnh.

Anuppannā me kusalā dhammāti appaṭiladdhāpi sīlasamādhimaggaphalasaṅkhātā anavajjadhammā. Uppannāti teyeva paṭiladdhā. Nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti te sīlādidhammā parihānivasena puna anuppattiyā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti veditabbā. Ettha ca lokiyā parihāyanti, lokuttarānaṃ parihāni natthīti. ‘‘Uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti imassa [Pg.154] pana sammappadhānassa vasenāyaṃ desanā katā. Dutiyamaggo vā sīghaṃ anuppajjamāno, paṭhamamaggo nirujjhamāno anatthāya saṃvatteyyāti evampettha attho daṭṭhabbo. Iti imasmiṃ sutte ime cattāro sammappadhānā pubbabhāgavipassanāvasena kathitāti. Dutiyaṃ.

"Các thiện pháp chưa sanh khởi nơi ta" có nghĩa là các pháp vô tội được gọi là giới, định, đạo, quả, mà chưa đạt được. "Đã sanh khởi" có nghĩa là chính những pháp ấy đã đạt được. "Khi đang diệt đi, sẽ dẫn đến bất lợi" cần được hiểu là: những pháp như giới v.v... ấy, khi đang diệt đi do sự suy thoái, do không sanh khởi trở lại, sẽ dẫn đến bất lợi. Ở đây, các pháp thế gian thì suy thoái, còn các pháp siêu thế thì không có sự suy thoái. Bài pháp này được thuyết giảng theo ý nghĩa của chánh cần này: "để duy trì các thiện pháp đã sanh khởi". Hoặc, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như sau: nếu đạo thứ hai không nhanh chóng sanh khởi, thì đạo thứ nhất, khi đã diệt, sẽ dẫn đến bất lợi. Như vậy, trong kinh này, bốn chánh cần này đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương diện tuệ quán thuộc giai đoạn chuẩn bị. Hết kinh thứ hai.

3. Candūpamasuttavaṇṇanā

3. Chú giải Kinh Candūpama (Kinh Ví Dụ Mặt Trăng).

146. Tatiye candūpamāti candasadisā hutvā. Kiṃ parimaṇḍalatāya? No, apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā nikantiṃ vā patthanaṃ vā pariyuṭṭhānaṃ vā karoti, na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo, tumhepi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyā manāpā candūpamā hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamathāti attho. Apica yathā cando andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pharati, evaṃ kilesandhakāravidhamanena ñāṇālokapharaṇena cāpi candūpamā hutvāti evamādīhipi nayehi ettha attho daṭṭhabbo.

146. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ví như mặt trăng (candūpamā) có nghĩa là trở nên giống như mặt trăng. Giống ở điểm nào? Về sự tròn đầy ư? Không phải, mà là cũng như mặt trăng khi đi vào bầu trời, không tạo ra sự thân quen, hay tình thương, hay sự quyến luyến, hay sự ham muốn, hay sự mong cầu, hay sự ám ảnh với bất cứ ai, nhưng vẫn được nhiều người yêu mến và quý trọng. Các con cũng vậy, do không tạo ra sự thân quen v.v... với bất cứ ai, hãy trở nên được nhiều người yêu mến và quý trọng, ví như mặt trăng, mà đến gần bốn gia tộc là dòng dõi Sát-đế-lợi v.v... đó là ý nghĩa. Hơn nữa, cũng như mặt trăng xua tan bóng tối, tỏa ra ánh sáng, cũng vậy, do xua tan bóng tối phiền não và tỏa ra ánh sáng trí tuệ, nên (các con) trở nên ví như mặt trăng. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo những cách như vậy v.v...

Apakasseva kāyaṃ apakassa cittanti teneva santhavādīnaṃ akaraṇena kāyañca cittañca apakassitvā, apanetvāti attho. Yo hi bhikkhu araññepi na vasati, kāmavitakkādayopi vitakketi, ayaṃ neva kāyaṃ apakassati, na cittaṃ. Yo hi araññepi kho viharati, kāmavitakkādayo pana vitakketi, ayaṃ kāyameva apakassati, na cittaṃ. Yo gāmante vasati, kāmavitakkādayopi kho na ca vitakketi, ayaṃ cittameva apakassati, na kāyaṃ. Yo pana araññe ceva vasati, kāmavitakkādayo ca na vitakketi, ayaṃ ubhayampi apakassati. Evarūpā hutvā kulāni upasaṅkamathāti dīpento ‘‘apakasseva kāyaṃ apakassa citta’’nti āha.

(Cụm từ) "Hãy rút lui thân, hãy rút lui tâm" (apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ) có nghĩa là: do chính sự không tạo ra thân quen v.v... mà rút lui, loại bỏ cả thân và tâm. Vị tỳ khưu nào không sống trong rừng, lại còn suy tư các dục tầm v.v..., vị này không rút lui thân, cũng không rút lui tâm. Vị tỳ khưu nào sống trong rừng, nhưng lại suy tư các dục tầm v.v..., vị này chỉ rút lui thân, không rút lui tâm. Vị nào sống ở gần làng, nhưng không suy tư các dục tầm v.v..., vị này chỉ rút lui tâm, không rút lui thân. Còn vị nào vừa sống trong rừng, vừa không suy tư các dục tầm v.v..., vị này rút lui cả hai. Để làm sáng tỏ ý "hãy trở nên như vậy mà đến gần các gia tộc", Ngài đã nói: "Hãy rút lui thân, hãy rút lui tâm".

Niccanavakāti niccaṃ navakāva, āgantukasadisā eva hutvāti attho. Āgantuko hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā, ‘‘amhākaṃ puttabhātaro vippavāsaṃ gatā evaṃ vicariṃsū’’ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva ‘‘tumhākaṃ bhājanaṃ [Pg.155] gaṇhathā’’ti uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti, na kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati, evaṃ tumhepi paṭipāṭiyā sampattagharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathesu pasannā manussā denti, taṃ gahetvā chinnasanthavā, tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭā hutvā nikkhamathāti dīpeti.

(Cụm từ) "Luôn là người mới" (niccanavakā) có nghĩa là luôn luôn như người mới đến, trở nên giống như khách lạ. Vì rằng, người khách lạ khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, nếu các gia chủ thấy vị ấy, và với lòng trắc ẩn nghĩ rằng: "Các con, các em của chúng ta khi đi xa cũng đã đi lại như thế này", rồi mời ngồi và dâng thức ăn, thì vị ấy chỉ vừa ăn xong, liền nói: "Xin hãy nhận lại bát của quý vị", rồi đứng dậy và ra đi, không tạo sự thân quen với họ, cũng không thu xếp công việc gì cho họ. Cũng vậy, các con khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, những gì mà người ta, do hoan hỷ với oai nghi của các con, dâng cúng, hãy nhận lấy vật ấy rồi ra đi, với sự thân quen đã được cắt đứt, không bận tâm đến công việc của họ. Ngài đã làm sáng tỏ ý này.

Imassa pana niccanavakabhāvassa āvibhāvatthaṃ dvebhātikavatthu kathetabbaṃ – vasāḷanagaragāmato kira dve bhātikā nikkhamitvā pabbajitā, te cūḷanāgatthero ca mahānāgatthero cāti paññāyiṃsu. Te cittalapabbate tiṃsa vassāni vasitvā arahattaṃ pattā ‘‘mātaraṃ passissāmā’’ti āgantvā vasāḷanagaravihāre vasitvā punadivase mātugāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Mātāpi tesaṃ uḷuṅkena yāguṃ nīharitvā ekassa patte ākiri. Tassā taṃ olokayamānāya puttasineho uppajji. Atha naṃ āha – ‘‘tvaṃ, tāta, mayhaṃ putto mahānāgo’’ti. Thero ‘‘pacchimaṃ theraṃ puccha upāsike’’ti vatvā pakkāmi. Pacchimatherassapi yāguṃ datvā, ‘‘tāta, tvaṃ mayhaṃ putto cūḷanāgo’’ti pucchi? Thero ‘‘kiṃ, upāsike, purimaṃ theraṃ na pucchasī’’ti? Vatvā pakkāmi. Evaṃ mātarāpi saddhiṃ chinnasanthavo bhikkhu niccanavako nāma hoti.

Để làm rõ trạng thái luôn là người mới này, câu chuyện về hai vị trưởng lão anh em nên được kể lại. Tương truyền, từ làng Vasāḷanagara, có hai anh em đã xuất gia tu hành. Họ được biết đến với tên là trưởng lão Cūḷanāga và trưởng lão Mahānāga. Sau khi sống ở núi Cittala ba mươi năm và đắc quả A-la-hán, họ nghĩ: "Chúng ta sẽ đi thăm mẹ", rồi trở về và trú tại tu viện ở Vasāḷanagara. Ngày hôm sau, họ vào làng của mẹ để khất thực. Người mẹ cũng mang cháo ra bằng một cái muỗng và đổ vào bát của một vị. Khi bà nhìn vị ấy, tình thương con trỗi dậy. Rồi bà nói với vị ấy: "Này con, con là Mahānāga, con của mẹ phải không?". Vị trưởng lão nói: "Này nữ thí chủ, hãy hỏi vị trưởng lão đi sau", rồi bước đi. Sau khi dâng cháo cho vị trưởng lão đi sau, bà hỏi: "Này con, con là Cūḷanāga, con của mẹ phải không?". Vị trưởng lão nói: "Này nữ thí chủ, sao bà không hỏi vị trưởng lão đi trước?", rồi bước đi. Như vậy, vị tỳ khưu đã cắt đứt sự thân quen ngay cả với mẹ của mình được gọi là người luôn mới đến.

Appagabbhāti na pagabbhā, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitāti attho. Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggala-bhojanasālā-jantāgharanahānatittha-bhikkhācāramagga-antaragharappavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati pāde pādaṃ ādhāyitvā vāti evamādi (mahāni. 165). Tathā gaṇamajjhe. Gaṇamajjheti catuparisasannipāte vā suttantikagaṇādisannipāte vā. Tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāya pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati. Tathā jantāghare. Vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijalanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ, tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādhati. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍānaṃ [Pg.156] atthāya purato gacchati bāhāya bāhaṃ paharanto. Antaragharappavesane vuḍḍhehi paṭhamataraṃ pavisati, daharehi saddhiṃ kāyakīḷanakaṃ karotīti evamādi.

(Cụm từ) "Không sỗ sàng" (appagabbhā) có nghĩa là không táo bạo, không có sự sỗ sàng về thân trong tám trường hợp, sự sỗ sàng về lời trong bốn trường hợp, và sự sỗ sàng về ý trong nhiều trường hợp. Sự sỗ sàng về thân trong tám trường hợp là hành động không thích hợp bằng thân ở giữa Tăng chúng, giữa một nhóm, đối với một cá nhân, trong nhà ăn, trong nhà tắm hơi, tại bến tắm, trên đường đi khất thực, và khi vào nhà dân. Cụ thể là: ở đây, có vị ngồi xếp bằng hoặc gác chân lên nhau giữa Tăng chúng, v.v... Tương tự như vậy ở giữa một nhóm. "Giữa một nhóm" là ở trong một cuộc hội họp của bốn chúng hoặc trong một cuộc hội họp của nhóm các vị Tụng kinh, v.v... Tương tự như vậy đối với một vị trưởng thượng. Còn trong nhà ăn, vị ấy không nhường chỗ cho các vị trưởng lão, và cản trở chỗ ngồi của các vị tân tỳ khưu. Tương tự như vậy trong nhà tắm hơi. Ở đây, vị ấy đốt lửa v.v... mà không hỏi các vị trưởng lão. Và tại bến tắm, không tuân theo lời dạy rằng "nên tắm theo thứ tự đến, không phân biệt tỳ khưu trẻ hay tỳ khưu lớn", vị ấy đến sau, xuống nước, rồi cản trở cả các vị trưởng lão lẫn các vị tân tỳ khưu. Còn trên đường đi khất thực, vì muốn có chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, vật thực tốt nhất, vị ấy đi phía trước, huých tay vào người khác. Khi vào nhà dân, vị ấy vào trước các vị trưởng lão, và nô đùa thân thể với các vị tỳ khưu trẻ, v.v...

Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati. Tathā pubbe vuttappakārassa gaṇassa majjhe puggalassa ca santike, tattheva manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti. Antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi? Kiṃ yāgu, udāhu khādanīyaṃ bhojanīyaṃ? Kiṃ me dassasi? Kiṃ ajja khādissāma? Kiṃ bhuñjissāma? Kiṃ pivissāmā’’tiādīni bhāsati.

Sự sỗ sàng về lời trong bốn trường hợp là việc nói ra những lời không thích hợp ở giữa Tăng chúng, giữa một nhóm, đối với một cá nhân, và trong nhà dân. Cụ thể là: ở đây, có vị nói pháp giữa Tăng chúng mà không được yêu cầu. Tương tự như vậy, ở giữa một nhóm như đã nói ở trên và trước mặt một cá nhân, khi được người ta hỏi một câu hỏi, vị ấy trả lời mà không hỏi vị trưởng lão hơn mình. Còn trong nhà dân, vị ấy nói những lời như: "Có người tên này tên kia ở đây không? Có cháo không, hay có vật thực cứng, vật thực mềm không? Quý vị sẽ cho tôi cái gì? Hôm nay chúng ta sẽ ăn gì? Chúng ta sẽ dùng gì? Chúng ta sẽ uống gì?", v.v...

Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasāva kāmavitakkādīnaṃ vitakkanaṃ. Apica dussīlasseva sato ‘‘sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti evaṃ pavattā pāpicchatāpi manopāgabbhiyaṃ. Iti sabbesampi imesaṃ pāgabbhiyānaṃ abhāvena appagabbhā hutvā upasaṅkamathāti vadati.

Sự táo bạo về ý (manopāgabbhiyaṃ) có nhiều phương diện, nghĩa là: ở những nơi chốn ấy, dù không phạm vào sự quá trớn bằng thân và khẩu, nhưng chỉ bằng ý mà suy tầm các điều như dục tầm. Lại nữa, là người ác giới nhưng có ước muốn xấu xa khởi lên rằng: ‘Mong rằng mọi người biết ta là người có giới’, (ước muốn) như vậy cũng là sự táo bạo về ý. Như vậy, do không có tất cả những sự táo bạo này, trở nên không táo bạo, (Ngài) nói rằng ‘hãy đến gần’.

Jarudapānanti jiṇṇakūpaṃ. Pabbatavisamanti pabbate visamaṃ papātaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyā viduggaṃ chinnataṭaṭṭhānaṃ. Apakasseva kāyanti tādisāni ṭhānāni yo khiḍḍādipasuto kāyaṃ anapakassa ekatobhāriyaṃ akatvāva vāyupatthambhakaṃ aggāhāpetvā cittampi anapakassa ‘‘ettha patito hatthapādabhañjanādīni pāpuṇātī’’ti anādīnavadassāvitāya anubbejetvā sampiyāyamāno oloketi, so patitvā hatthapādabhañjanādianatthaṃ pāpuṇāti. Yo pana udakatthiko vā aññena vā kenaci kiccena oloketukāmo kāyaṃ apakassa ekato bhāriyaṃ katvā vāyupatthambhakaṃ gāhāpetvā, cittampi apakassa ādīnavadassanena saṃvejetvā oloketi, so na patati, yathāruciṃ oloketvā sukhī yenakāmaṃ pakkamati.

‘Jarudapāna’ là giếng cũ. ‘Pabbatavisama’ là nơi vực thẳm không bằng phẳng trên núi. ‘Nadīvidugga’ là nơi bờ sông bị sạt lở, khó đi lại. (Về câu) ‘apakasseva kāyaṃ’ (thân không lùi lại): Người nào ham mê vui đùa, khi nhìn ngó những nơi như vậy, không lùi thân lại, không nghiêng về một bên, không làm cho gió (sinh từ tâm) nâng đỡ, tâm cũng không lùi lại, không sợ hãi do không thấy sự nguy hiểm rằng: ‘Nếu rơi vào đây, sẽ bị gãy tay chân v.v...’, và nhìn ngó một cách thích thú, người ấy sẽ rơi xuống và gặp phải tai họa gãy tay chân v.v... Còn người nào muốn nhìn xuống vì muốn lấy nước hoặc vì một công việc nào khác, người ấy lùi thân lại, nghiêng về một bên, làm cho gió nâng đỡ, tâm cũng lùi lại, làm cho sợ hãi bằng cách thấy sự nguy hiểm, rồi mới nhìn xuống, người ấy không bị rơi, sau khi nhìn xuống theo ý muốn, được an vui và đi đến nơi mình muốn.

Evameva [Pg.157] khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – jarudapānādayo viya hi cattāri kulāni, olokanapuriso viya bhikkhu. Yathā anapakaṭṭhakāyacitto tāni olokento puriso tattha patati, evaṃ arakkhitehi kāyādīhi kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu bajjhati, tato nānappakāraṃ sīlapādabhañjanādianatthaṃ pāpuṇāti. Yathā pana apakaṭṭhakāyacitto puriso tattha na patati, evaṃ rakkhiteneva kāyena rakkhitehi cittehi rakkhitāya vācāya suppaṭṭhitāya satiyā apakaṭṭhakāyacitto hutvā kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu na bajjhati. Athassa yathā tattha apatitassa purisassa, na pādā bhañjanti, evaṃ sīlapādo na bhijjati. Yathā hatthā na bhañjanti, evaṃ saddhāhattho na bhijjati. Yathā kucchi na bhijjati, evaṃ samādhikucchi na bhijjati. Yathā sīsaṃ na bhijjati, evaṃ ñāṇasīsaṃ na bhijjati, yathā ca taṃ khāṇukaṇṭakādayo na vijjhanti, evamimaṃ rāgakaṇṭakādayo na vijjhanti. Yathā so nirupaddavo yathāruci oloketvā sukhī yenakāmaṃ pakkamati, evaṃ bhikkhu kulāni nissāya cīvarādayo paccaye paṭisevanto kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā saṅkhāre sammasanto arahattaṃ patvā lokuttarasukhena sukhito yenakāmaṃ agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gacchati.

Trong câu ‘Evameva kho’, đây là sự so sánh ví dụ: Bốn gia đình thí chủ ví như giếng cũ v.v..., vị tỳ khưu ví như người nhìn xuống. Giống như người có thân và tâm không lùi lại khi nhìn ngó những nơi ấy thì bị rơi xuống đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân v.v... không được phòng hộ thì bị ràng buộc trong các gia đình, do đó, gặp phải nhiều tai họa khác nhau như gãy chân tức là giới. Còn như người có thân và tâm lùi lại thì không bị rơi xuống đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân được phòng hộ, với tâm được phòng hộ, với khẩu được phòng hộ, với niệm được thiết lập vững chắc, trở thành người có thân và tâm lùi lại, thì không bị ràng buộc trong các gia đình. Khi ấy, đối với vị ấy, giống như chân của người không bị rơi không bị gãy, cũng vậy, chân tức là giới không bị phá vỡ. Giống như tay không bị gãy, cũng vậy, tay tức là tín không bị phá vỡ. Giống như bụng không bị vỡ, cũng vậy, bụng tức là định không bị phá vỡ. Giống như đầu không bị vỡ, cũng vậy, đầu tức là tuệ không bị phá vỡ. Và giống như người ấy không bị cọc nhọn, gai góc đâm, cũng vậy, vị này không bị gai tức là tham ái v.v... đâm. Giống như người ấy không gặp tai họa, nhìn ngó theo ý muốn, được an vui và đi đến nơi mình muốn, cũng vậy, vị tỳ khưu nương vào các gia đình, sau khi thọ dụng các vật dụng như y phục v.v..., phát triển đề mục thiền, quán xét các pháp hữu vi, đạt đến A-la-hán, được an lạc với lạc siêu thế, đi đến phương Niết-bàn chưa từng đến trước đây, theo ý muốn.

Idāni yo hīnādhimuttiko micchāpaṭipanno evaṃ vadeyya ‘‘sammāsambuddho ‘tividhaṃ pāgabbhiyaṃ pahāya niccanavakattena candūpamā kulāni upasaṅkamathā’ti vadanto aṭṭhāne ṭhapeti, asayhaṃ bhāraṃ āropeti, yaṃ na sakkā kātuṃ taṃ kāretī’’ti, tassa vādapathaṃ pacchinditvā, ‘‘sakkā evaṃ kātuṃ, atthi evarūpo bhikkhū’’ti dassento kassapo, bhikkhavetiādimāha.

Bây giờ, người nào có khuynh hướng thấp kém, có tà hạnh, có thể nói như vầy: “Bậc Chánh Đẳng Giác khi nói rằng ‘Hãy từ bỏ ba loại táo bạo, với tư cách là người khách mới, ví như mặt trăng, hãy đến gần các gia đình’, đã đặt vào chỗ không thích hợp, đã chất lên một gánh nặng không thể mang nổi, đã bắt làm việc không thể làm được”. Để cắt đứt đường lối luận điểm của người ấy, và để chỉ ra rằng “Có thể làm được như vậy, có vị tỳ khưu như thế”, (Đức Phật) đã nói câu bắt đầu bằng ‘kassapo, bhikkhave’.

Ākāse pāṇiṃ cālesīti nīle gaganantare yamakavijjutaṃ cārayamāno viya heṭṭhābhāgaṃ uparibhāgaṃ ubhatopassesu pāṇiṃ sañcāresi. Idañca pana tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ nāma. Attamanoti tuṭṭhacitto sakamano, na domanassena pacchinditvā gahitamano. Kassapassa, bhikkhaveti idampi purimanayeneva paravādaṃ pacchinditvā atthi evarūpo bhikkhūti dassanatthaṃ vuttaṃ.

(Về câu) ‘Ākāse pāṇiṃ cālesi’ (Ngài vung tay trong hư không): Ngài đã di chuyển bàn tay ở phần dưới, phần trên, và cả hai bên trong khoảng không trung xanh biếc, như thể đang làm cho tia chớp đôi di chuyển. Và từ này trong Tam Tạng, lời Phật dạy, được gọi là một từ không bị pha trộn. ‘Attamano’ là có tâm hoan hỷ, có ý của riêng mình, không phải là tâm bị nắm giữ sau khi bị ưu phiền cắt đứt. Câu ‘Kassapassa, bhikkhave’ này cũng vậy, được nói ra theo phương pháp trước, để cắt đứt luận điểm của người khác và để chỉ rằng ‘có vị tỳ khưu như thế’.

Pasannākāraṃ [Pg.158] kareyyunti cīvarādayo paccaye dadeyyuṃ. Tathattāya paṭipajjeyyunti sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūrayamānā, samādhivipassanā maggaphalānaṃ āgataṭṭhāne tāni tāni sampādayamānā tathābhāvāya paṭipajjeyyuṃ. Anudayanti rakkhaṇabhāvaṃ. Anukampanti muducittataṃ. Ubhayañcetaṃ kāruññasseva vevacanaṃ. Kassapo, bhikkhaveti idampi purimanayeneva paravādaṃ pacchinditvā atthi evarūpo bhikkhūti dassanatthaṃ vuttaṃ. Kassapena vāti ettha candopamādivasena yojanaṃ katvā purimanayeneva attho veditabbo. Tatiyaṃ.

(Về câu) ‘Pasannākāraṃ kareyyuṃ’ (họ sẽ thể hiện vẻ tín thành): họ sẽ cúng dường các vật dụng như y phục v.v... (Về câu) ‘Tathattāya paṭipajjeyyuṃ’ (họ sẽ thực hành để đạt được trạng thái ấy): ở chỗ nói về giới, họ sẽ làm viên mãn giới; ở chỗ nói về định, tuệ, đạo và quả, họ sẽ làm cho thành tựu những pháp ấy, họ sẽ thực hành để có được trạng thái như vậy (không thay đổi). ‘Anudayā’ là trạng thái muốn bảo vệ. ‘Anukampā’ là trạng thái tâm nhu nhuyến. Cả hai từ này đều là đồng nghĩa của từ bi (kāruñña). Câu ‘Kassapo, bhikkhave’ này cũng được nói ra theo phương pháp trước, để cắt đứt luận điểm của người khác và để chỉ rằng ‘có vị tỳ khưu như thế’. Ở đây, trong câu ‘Kassapena vā’, sau khi kết hợp theo cách ví như mặt trăng v.v..., nên hiểu ý nghĩa theo phương pháp trước. (Kinh) thứ ba.

4. Kulūpakasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Kulūpaka (Kinh Về Người Thân Cận Gia Đình)

147. Catutthe kulūpakoti kulagharānaṃ upagantā. Dentuyeva meti dadantuyeva mayhaṃ. Sandīyatīti aṭṭīyati pīḷiyati. Sesamettha vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Catutthaṃ.

147. Trong kinh thứ tư, ‘kulūpako’ là người đến gần nhà của các gia đình. ‘Dentuyeva me’ là ‘mong rằng họ chỉ cho tôi thôi’. ‘Sandīyati’ là bị phiền muộn, bị bức bách. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói. (Kinh) thứ tư.

5. Jiṇṇasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Jiṇṇa (Kinh Về Già Yếu)

148. Pañcame jiṇṇoti thero mahallako. Garukānīti taṃ satthu santikā laddhakālato paṭṭhāya chinnabhinnaṭṭhāne suttasaṃsibbanena ceva aggaḷadānena ca anekāni paṭalāni hutvā garukāni jātāni. Nibbasanānīti pubbe bhagavatā nivāsetvā apanītatāya evaṃladdhanāmāni. Tasmāti yasmā tvaṃ jiṇṇo ceva garupaṃsukūlo ca. Gahapatānīti paṃsukūlikaṅgaṃ vissajjetvā gahapatīhi dinnacīvarāni dhārehīti vadati. Nimantanānīti piṇḍapātikaṅgaṃ vissajjetvā salākabhattādīni nimantanāni bhuñjāhīti vadati. Mama ca santiketi āraññikaṅgaṃ vissajjetvā gāmantasenāsaneyeva vasāhīti vadati.

148. Trong kinh thứ năm. (Câu) “jiṇṇo” (già yếu) có nghĩa là: vị trưởng lão đã già. (Câu) “garukāni” (nặng nề) có nghĩa là: tấm y ấy, kể từ lúc nhận được từ nơi đức Bổn Sư, ở những chỗ bị rách nát, do việc khâu vá bằng chỉ và do việc đắp miếng vá, đã trở thành nhiều lớp nên đã trở nên nặng. (Câu) “nibbasanāni” (y đã cởi) có nghĩa là: trước đây, do đã được đức Thế Tôn mặc rồi cởi bỏ nên có tên gọi như vậy. (Câu) “tasmā” (vì thế) có nghĩa là: vì rằng ông đã già và y phấn tảo cũng nặng. (Câu) “gahapatāni” (y của gia chủ) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh phấn tảo y và hãy thọ trì y do các gia chủ cúng dường.” (Câu) “nimantanāni” (vật thực thỉnh mời) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh khất thực và hãy thọ dụng các vật thực được thỉnh mời như phiếu thực, v.v.” (Câu) “mama ca santike” (ở gần ta) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh ở rừng và hãy chỉ ở tại trú xứ gần làng.”

Nanu ca yathā rājā senāpatiṃ senāpatiṭṭhāne ṭhapetvā tassa rājūpaṭṭhānādinā attano kammena ārādhentasseva taṃ ṭhānantaraṃ gahetvā aññassa dadamāno ayuttaṃ nāma karoti, evaṃ satthā mahākassapattherassa paccuggamanatthāya tigāvutaṃ maggaṃ gantvā rājagahassa ca nāḷandāya ca antare bahuputtakarukkhamūle nisinno tīhi ovādehi upasampādetvā tena saddhiṃ attano cīvaraṃ parivattetvā theraṃ jātiāraññikaṅgañceva jātipaṃsukūlikaṅgañca [Pg.159] akāsi, so tasmiṃ kattukamyatāchandena satthu cittaṃ ārādhentasseva paṃsukūlādīni vissajjāpetvā gahapaticīvarapaṭiggahaṇādīsu niyojento ayuttaṃ nāma karotīti. Na karoti. Kasmā? Attajjhāsayattā. Na hi satthā dhutaṅgāni vissajjāpetukāmo, yathā pana aghaṭṭitā bheriādayo saddaṃ na vissajjenti, evaṃ aghaṭṭitā evarūpā puggalā na sīhanādaṃ nadantīti nadāpetukāmo sīhanādajjhāsayena evamāha. Theropi satthu ajjhāsayānurūpeneva ‘‘ahaṃ kho, bhante, dīgharattaṃ āraññiko cevā’’tiādinā nayena sīhanādaṃ nadati.

Chẳng phải sao, giống như vị vua, sau khi đã bổ nhiệm vị tướng quân vào chức vụ tướng quân, trong khi vị ấy đang làm hài lòng mình bằng công việc của mình như hầu hạ vua, v.v., lại tước đoạt chức vụ ấy của vị tướng quân đó rồi ban cho người khác, thì được gọi là làm điều không thích hợp. Cũng vậy, đức Bổn Sư, để ra đón trưởng lão Mahākassapa, đã đi một quãng đường ba gāvuta, ngự tại gốc cây Bahuputtaka giữa thành Rājagaha và Nāḷandā, đã cho xuất gia (cụ túc) bằng ba lời giáo huấn, đã đổi y của mình với vị trưởng lão ấy, và đã khiến vị trưởng lão trở thành người thực hành hạnh ở rừng và hạnh phấn tảo y một cách bẩm sinh. Vị Bổn Sư ấy, trong khi vị trưởng lão ấy đang làm hài lòng tâm của đức Bổn Sư với ý muốn làm điều Ngài ưa thích, lại khiến vị ấy từ bỏ các hạnh đầu đà như phấn tảo y, v.v., và khuyến khích trong việc nhận y của gia chủ, v.v., thì chẳng phải Ngài được gọi là làm điều không thích hợp sao? (Đáp:) Ngài không làm (điều không thích hợp). Tại sao? Vì có chủ ý về lợi ích. Thật vậy, đức Bổn Sư không có ý muốn khiến (vị ấy) từ bỏ các hạnh đầu đà. Nhưng, giống như các nhạc cụ như trống, v.v., khi không được đánh thì không phát ra âm thanh, cũng vậy, những hạng người như thế này khi không được tác động thì không rống lên tiếng rống sư tử. (Nghĩ) như vậy, với ý muốn khiến (vị trưởng lão) rống lên và với chủ ý về tiếng rống sư tử, Ngài đã nói như thế. Vị trưởng lão cũng, phù hợp với chủ ý của đức Bổn Sư, đã rống lên tiếng rống sư tử bằng phương pháp bắt đầu bằng câu: “Bạch ngài, quả thật, trong một thời gian dài, con là người ở rừng…”

Diṭṭhadhammasukhavihāranti diṭṭhadhammasukhavihāro nāma āraññikasseva labbhati, no gāmantavāsino. Gāmantasmiñhi vasanto dārakasaddaṃ suṇāti, asappāyarūpāni passati, asappāye sadde suṇāti, tenassa anabhirati uppajjati. Āraññiko pana gāvutaṃ vā aḍḍhayojanaṃ vā atikkamitvā araññaṃ ajjhogāhetvā vasanto dīpibyagghasīhādīnaṃ sadde suṇāti, yesaṃ savanapaccayā amānusikāsavanarati uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

(Câu) “diṭṭhadhammasukhavihāraṃ” (sự an trú lạc trong hiện tại) có nghĩa là: cái gọi là sự an trú lạc trong hiện tại chỉ có được đối với vị tỳ khưu ở rừng, không có đối với vị ở gần làng. Thật vậy, vị ở gần làng nghe tiếng trẻ con, thấy các sắc không thích hợp, nghe các tiếng không thích hợp, do đó sự không hoan hỷ khởi lên nơi vị ấy. Còn vị tỳ khưu ở rừng, sau khi đi qua một gāvuta hoặc nửa yojana, đi sâu vào rừng và trú ngụ, nghe được tiếng của báo, cọp, sư tử, v.v., do duyên nghe những tiếng ấy mà sự hoan hỷ trong việc nghe những âm thanh phi nhân loại khởi lên. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng –

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

“Đối với vị tỳ khưu đã vào ngôi nhà trống, có tâm an tịnh, thấy rõ pháp một cách chân chánh, có sự hoan hỷ phi nhân loại.”

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ. (dha. pa. 373-374);

“Bất cứ khi nào quán xét sự sinh và diệt của các uẩn, vị ấy đạt được hỷ và duyệt; đối với những người biết được điều đó là bất tử.”

‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;

Tattheva phāsu bhavati, ekassa ramato vane’’ti.

“Dù ở phía trước hay phía sau, nếu không có người thứ hai, ngay tại đó có sự thoải mái, đối với người một mình hoan hỷ trong rừng.”

Tathā piṇḍapātikasseva labbhati, no apiṇḍapātikassa. Apiṇḍapātiko hi akālacārī hoti, turitacāraṃ gacchati, parivatteti, palibuddhova gacchati, tattha ca bahusaṃsayo hoti. Piṇḍapātiko pana na akālacārī hoti, na turitacāraṃ gacchati, na parivatteti, apalibuddhova gacchati, tattha ca na bahusaṃsayo hoti.

Tương tự, (sự an trú lạc trong hiện tại) chỉ có được đối với vị tỳ khưu khất thực, không có đối với vị không khất thực. Thật vậy, vị không khất thực thì đi lại phi thời, đi vội vàng, thay đổi (lịch trình), đi như bị trói buộc, và ở đó có nhiều nghi ngờ. Còn vị tỳ khưu khất thực thì không đi lại phi thời, không đi vội vàng, không thay đổi, đi như không bị trói buộc, và ở đó không có nhiều nghi ngờ.

Kathaṃ? Apiṇḍapātiko hi gāmato dūravihāre vasamāno kālasseva ‘‘yāguṃ vā pārivāsikabhattaṃ vā lacchāmi, āsanasālāya vā pana [Pg.160] uddesabhattādīsu kiñcideva mayhaṃ pāpuṇissatī’’ti makkaṭakasuttāni chindanto sayitagorūpāni uṭṭhāpento pātova gacchanto akālacārī hoti. Manusse khettakammādīnaṃ atthāya gehā nikkhanteyeva sampāpuṇituṃ migaṃ anubandhanto viya vegena gacchanto turitacārī hoti. Antarā kiñcideva disvā ‘‘asukaupāsako vā asukaupāsikā vā gehe, no gehe’’ti pucchati, ‘‘no gehe’’ti sutvā ‘‘idāni kuto labhissāmī’’ti? Aggidaḍḍho viya pavedhati, sayaṃ pacchimadisaṃ gantukāmo pācīnadisāya salākaṃ labhitvā aññaṃ pacchimadisāya laddhasalākaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, ahaṃ pacchimadisaṃ gamissāmi, mama salākaṃ tumhe gaṇhatha, tumhākaṃ salākaṃ mayhaṃ dethā’’ti salākaṃ parivatteti. Ekaṃ vā pana salākabhattaṃ āharitvā paribhuñjanto ‘‘aparassāpi salākabhattassa pattaṃ dethā’’ti manussehi vutte, ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ detha, ahaṃ mayhaṃ patte bhattaṃ pakkhipitvā tumhākaṃ pattaṃ dassāmī’’ti aññassa pattaṃ dāpetvā bhatte āhaṭe attano patte pakkhipitvā pattaṃ paṭidento pattaṃ parivatteti nāma. Vihāre rājarājamahāmattādayo mahādānaṃ denti, iminā ca bhiyyo dūragāme salākā laddhā, tattha agacchanto puna sattāhaṃ salākaṃ na labhatīti alābhabhayena gacchati, evaṃ gacchanto palibuddho hutvā gacchati nāma. Yassa cesa salākabhattādino atthāya gacchati, ‘‘taṃ dassanti nu kho me, udāhu na dassanti, paṇītaṃ nu kho dassanti, udāhu lūkhaṃ, thokaṃ nu kho, udāhu bahukaṃ, sītalaṃ nu kho, udāhu uṇha’’nti evaṃ tattha ca bahusaṃsayo hoti.

Như thế nào? Vị tỳ khưu không thực hành hạnh khất thực, khi sống trong một ngôi tự viện xa làng, đi từ sáng sớm với ý nghĩ: ‘Ta sẽ nhận được cháo hoặc vật thực để qua đêm, hoặc tại trai đường, một phần vật thực nào đó trong số các vật thực được chỉ định sẽ đến phần của ta,’ vị ấy vừa đi vừa phá màng nhện, đánh thức đàn bò đang ngủ, nên được gọi là người đi phi thời. Vị ấy đi vội vã như người săn đuổi con nai để gặp kịp những người vừa ra khỏi nhà để làm ruộng và các việc khác, nên được gọi là người đi vội vàng. Dọc đường, khi thấy ai đó, vị ấy hỏi: ‘Vị nam cư sĩ kia hoặc vị nữ cư sĩ nọ có ở nhà không, hay không có ở nhà?’ Khi nghe nói: ‘Không có ở nhà,’ vị ấy run rẩy như bị lửa đốt, tự hỏi: ‘Bây giờ ta sẽ nhận được từ đâu?’ Tự mình muốn đi về hướng tây, nhưng lại nhận được phiếu (salāka) ở hướng đông, vị ấy đến gặp một vị khác đã nhận phiếu ở hướng tây và nói: ‘Thưa Đại đức, tôi sẽ đi về hướng tây, xin ngài hãy nhận phiếu của tôi, và xin hãy cho tôi phiếu của ngài,’ rồi đổi phiếu. Hoặc khi đang mang một phần vật thực nhận bằng phiếu về thọ dụng, nghe người ta nói: ‘Xin hãy đưa bát cho phần vật thực bằng phiếu của vị khác nữa,’ vị ấy nói với vị tỳ khưu kia: ‘Thưa Đại đức, xin hãy đưa bát của ngài, tôi sẽ bỏ vật thực vào bát của tôi rồi sẽ đưa lại bát cho ngài,’ rồi bảo người ta đưa bát của vị khác, khi vật thực được mang đến, vị ấy đổ vào bát của mình rồi trả lại bát, như vậy gọi là đổi bát. Tại tu viện, các vị vua, đại thần của vua... cúng dường đại thí, và vị này lại nhận được phiếu ở một ngôi làng xa hơn. Nếu không đi đến đó, vị ấy sẽ không nhận được phiếu trong bảy ngày nữa, nên vị ấy đi vì sợ không được lợi dưỡng. Đi như vậy gọi là đi trong sự trở ngại. Và khi vị ấy đi vì vật thực nhận bằng phiếu ấy, vị ấy có nhiều hoài nghi ở nơi đó rằng: ‘Họ sẽ cúng cho ta hay không? Họ sẽ cúng vật thực ngon hay dở? Ít hay nhiều? Nguội hay nóng?’

Piṇḍapātiko pana kālasseva vuṭṭhāya vattapaṭivattaṃ katvā sarīraṃ paṭijaggitvā vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā kammaṭṭhānaṃ manasikatvā kālaṃ sallakkhetvā mahājanassa uḷuṅkabhikkhādīni dātuṃ pahonakakāle gacchatīti na akālacārī hoti, ekekaṃ padavāraṃ cha koṭṭhāse katvā vipassanto gacchatīti na turitacārī hoti, attano garubhāvena ‘‘asuko gehe, na gehe’’ti na pucchati, salākabhattādīniyeva na gaṇhāti. Agaṇhanto kiṃ parivattessati? Na aññassa vasena palibuddhova hoti[Pg.161], kammaṭṭhānaṃ manasikaronto yathāruci gacchati, itaro viya na bahusaṃsayo hoti. Ekasmiṃ gāme vā vīthiyā vā alabhitvā aññattha carati. Tasmimpi alabhitvā aññattha caranto missakodanaṃ saṅkaḍḍhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā gacchati.

Còn vị tỳ khưu thực hành hạnh khất thực, vị ấy thức dậy từ sớm, làm các phận sự (vattapaṭivatta), chăm sóc thân thể, đi vào nơi ở, tác ý đến đề mục thiền, ghi nhận thời gian, rồi đi vào lúc chúng sanh có thể cúng dường cháo, cơm và các thứ khác, nên không phải là người đi phi thời. Vị ấy đi trong khi hành thiền quán, chia mỗi bước chân thành sáu phần, nên không phải là người đi vội vàng. Với sự trang nghiêm của mình, vị ấy không hỏi: ‘Người kia có ở nhà không, hay không có ở nhà?’ Vị ấy không nhận vật thực bằng phiếu và các thứ tương tự. Khi không nhận thì có gì để đổi chác? Vị ấy không bị trở ngại bởi người khác, tác ý đến đề mục thiền và đi theo ý muốn, không có nhiều hoài nghi như vị kia. Khi không nhận được (vật thực) trong một làng hay một con đường, vị ấy đi đến nơi khác. Nếu ở đó cũng không nhận được, vị ấy đi đến nơi khác nữa, thu gom các loại vật thực lẫn lộn, thọ dụng như thể vị cam lồ rồi ra đi.

Paṃsukūlikasseva labbhati, no apaṃsukūlikassa. Apaṃsukūliko hi vassāvāsikaṃ pariyesanto carati, na senāsanasappāyaṃ pariyesati. Paṃsukūliko pana na vassāvāsikaṃ pariyesanto carati, senāsanasappāyameva pariyesati. Tecīvarikasseva labbhati, na itarassa. Atecīvariko hi bahubhaṇḍo bahuparikkhāro hoti, tenassa phāsuvihāro natthi. Appicchādīnañceva labbhati, na itaresanti. Tena vuttaṃ – ‘‘attano ca diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sampassamāno’’ti. Pañcamaṃ.

Chỉ vị tỳ khưu mặc y phấn tảo mới có được (sự an lạc này), không phải vị không mặc y phấn tảo. Vì vị không mặc y phấn tảo đi tìm cầu y an cư mùa mưa, không tìm cầu trú xứ thích hợp. Còn vị mặc y phấn tảo thì không đi tìm cầu y an cư mùa mưa, mà chỉ tìm cầu trú xứ thích hợp. Chỉ vị tỳ khưu giữ hạnh tam y mới có được, không phải vị khác. Vì vị không giữ hạnh tam y có nhiều vật dụng, nhiều đồ dùng, do đó vị ấy không có sự an trú thoải mái. Và chỉ những vị thiểu dục và các vị khác mới có được, không phải những vị còn lại. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Và trong khi thấy rõ sự an lạc trú trong hiện tại của chính mình.’ Hết phẩm thứ năm.

6. Ovādasuttavaṇṇanā

6. Chú giải Kinh Giáo Giới

149. Chaṭṭhe ahaṃ vāti kasmā āha? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapanatthaṃ. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi. Evaṃ panassa ahosi ‘‘ime na ciraṃ ṭhassanti, kassapo pana vīsavassasatāyuko, so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ nisīditvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālapavattanakaṃ karissati, attano taṃ ṭhāne ṭhapemi, evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā evamāha. Dubbacāti dukkhena vattabbā. Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakaraṇehi. Appadakkhiṇaggāhinoti anusāsaniṃ sutvā padakkhiṇaṃ na gaṇhanti yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjanti, appaṭipajjantā vāmagāhino nāma jātāti dasseti. Accāvadanteti atikkamma vadante, sutapariyattiṃ nissāya ativiya vādaṃ karonteti attho. Ko bahutaraṃ bhāsissatīti dhammaṃ kathento ko bahuṃ bhāsissati, kiṃ tvaṃ, udāhu ahanti? Ko sundarataranti, eko bahuṃ bhāsanto asahitaṃ amadhuraṃ bhāsati, eko sahitaṃ madhuraṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘ko sundaratara’’nti? Eko pana bahuñca sundarañca kathento ciraṃ na bhāsati, lahuññeva uṭṭhāti, eko addhānaṃ pāpeti, taṃ sandhāyāha ‘‘ko ciratara’’nti? Chaṭṭhaṃ.

149. Trong kinh thứ sáu, tại sao Ngài lại nói: ‘Ta...’? Để đặt vị Trưởng lão vào vị trí của mình. Phải chăng không có các ngài Sāriputta và Moggallāna? Có. Nhưng Ngài đã suy nghĩ như sau: ‘Hai vị này sẽ không tồn tại lâu, còn Kassapa thì có tuổi thọ một trăm hai mươi năm. Sau khi ta nhập diệt, vị ấy sẽ ngồi trong hang Sattapaṇṇi, thực hiện việc kết tập Pháp và Luật, và sẽ làm cho giáo pháp của ta tồn tại trong khoảng thời gian năm nghìn năm. Ta sẽ đặt vị ấy vào vị trí của mình. Như vậy, các tỳ khưu sẽ nghĩ rằng lời của Kassapa đáng được lắng nghe.’ Vì thế, Ngài đã nói như vậy. ‘Dubbaca’ (khó dạy) nghĩa là khó nói. ‘Dovacassakaraṇehi’ (do những nguyên nhân làm cho khó dạy) nghĩa là do những nguyên nhân tạo ra tình trạng khó dạy. ‘Appadakkhiṇaggāhino’ (những người không tiếp thu một cách trân trọng) có nghĩa là sau khi nghe lời giáo huấn, họ không tiếp nhận một cách trân trọng, không thực hành theo như đã được chỉ dạy. Ngài chỉ ra rằng những người không thực hành được gọi là những người tiếp thu sai lệch (vāmagāhino). ‘Accāvadante’ (những người nói lời quá đáng) có nghĩa là những người nói lời vượt quá giới hạn, tức là những người tranh luận quá mức dựa vào sự học hỏi kinh điển. ‘Ko bahutaraṃ bhāsissati’ (Ai sẽ nói nhiều hơn?) có nghĩa là khi nói Pháp, ai sẽ nói được nhiều, là ngươi hay là ta? ‘Ko sundarataraṃ’ (Ai nói hay hơn?), một người nói nhiều nhưng nói không mạch lạc, không ngọt ngào; một người khác nói mạch lạc, ngọt ngào. Nhắm đến điều đó, Ngài nói: ‘Ai nói hay hơn?’ Lại nữa, một người nói vừa nhiều vừa hay nhưng không nói được lâu, liền đứng dậy sớm; một người khác thì kéo dài được thời gian. Nhắm đến điều đó, Ngài nói: ‘Ai nói lâu hơn?’ Hết phẩm thứ sáu.

7. Dutiyaovādasuttavaṇṇanā

7. Chú giải Kinh Giáo Giới thứ hai

150. Sattame [Pg.162] saddhāti okappanasaddhā. Vīriyanti kāyikacetasikaṃ vīriyaṃ. Paññāti kusaladhammajānanapaññā. Na santi bhikkhū ovādakāti imassa puggalassa ovādakā anusāsakā kalyāṇamittā natthīti idaṃ, bhante, parihānanti dasseti. Sattamaṃ.

150. Trong kinh thứ bảy, `saddhā` là đức tin vững chắc. `Vīriyaṃ` là sự tinh tấn thuộc thân và tâm. `Paññā` là trí tuệ biết rõ các pháp thiện. (Câu) `Na santi bhikkhū ovādakā` chỉ ra rằng: ‘Đối với hạng người này, không có các vị thiện hữu tri thức khuyên dạy, chỉ bảo, đây là sự suy thoái’. Hết kinh thứ bảy.

8. Tatiyaovādasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Khuyên Dạy thứ ba.

151. Aṭṭhame tathā hi panāti pubbe sovacassatāya, etarahi ca dovacassatāya kāraṇapaṭṭhapane nipāto. Tatrāti tesu theresu. Ko nāmāyaṃ bhikkhūti ko nāmo ayaṃ bhikkhu? Kiṃ tissatthero kiṃ nāgattheroti? Tatrāti tasmiṃ evaṃ sakkāre kayiramāne. Tathattāyāti tathābhāvāya, āraññikādibhāvāyāti attho. Sabrahmacārikāmoti ‘‘ime maṃ parivāretvā carantū’’ti evaṃ kāmeti icchati patthetīti sabrahmacārikāmo. Tathattāyāti lābhasakkāranibbattanatthāya. Brahmacārupaddavenāti yo sabrahmacārīnaṃ catūsu paccayesu adhimattacchandarāgo upaddavoti vuccati, tena upaddutā. Abhipatthanāti adhimattapatthanā. Brahmacāriabhipatthanenāti brahmacārīnaṃ adhimattapatthanāsaṅkhātena catupaccayabhāvena. Aṭṭhamaṃ.

151. Trong kinh thứ tám, `tathā hi pana` là một tiểu từ dùng để thiết lập nguyên nhân cho sự dễ dạy trước đây và sự khó dạy hiện nay. `Tatrā` có nghĩa là trong số các vị trưởng lão ấy. `Ko nāmāyaṃ bhikkhu` có nghĩa là: ‘Vị tỳ-khưu này tên là gì? Phải chăng là trưởng lão Tissa? Phải chăng là trưởng lão Nāga?’ `Tatrā` có nghĩa là khi sự tôn kính như vậy được thực hiện đối với vị ấy. `Tathattāya` có nghĩa là để được như vậy, nghĩa là để trở thành người sống trong rừng v.v... `Sabrahmacārikāmo` là người mong muốn, ước ao, khao khát rằng: ‘Mong rằng những vị này sẽ đi theo vây quanh ta’. `Tathattāya` có nghĩa là để làm phát sinh lợi lộc và sự tôn kính. `Brahmacārupaddavena` có nghĩa là bị phiền não bởi điều được gọi là tai họa, tức là lòng tham muốn quá mức đối với bốn món vật dụng của các vị đồng phạm hạnh. `Abhipatthanā` là sự mong cầu quá mức. `Brahmacāriabhipatthanena` có nghĩa là bởi lòng mong muốn đối với bốn món vật dụng, được gọi là sự mong cầu quá mức của các vị phạm hạnh. Hết kinh thứ tám.

9. Jhānābhiññasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Thiền và Thắng Trí.

152. Navame yāvadeva ākaṅkhāmīti yāvadeva icchāmi. Yāni pana ito paraṃ vivicceva kāmehītiādinā nayena cattāri rūpāvacarajjhānāni, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādinā nayena catasso arūpasamāpattiyo, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhanti evaṃ nirodhasamāpatti, anekavihitaṃ iddhividhantiādinā nayena pañca lokikābhiññā ca vuttā. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ anupadavaṇṇanāya ceva bhāvanāvidhānena ca saddhiṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69) vitthāritameva. Chaḷabhiññāya pana āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ khayena. Anāsavanti āsavānaṃ apaccayabhūtaṃ. Cetovimuttinti arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Navamaṃ.

152. Trong kinh thứ chín, `yāvadeva ākaṅkhāmi` có nghĩa là ‘Ta mong muốn đến chừng nào’. Hơn nữa, sau đây, bốn thiền sắc giới theo phương pháp bắt đầu bằng `vivicceva kāmehi`, bốn thiền chứng vô sắc theo phương pháp bắt đầu bằng `sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkama`, Diệt tận định như là `sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodha`, và năm thắng trí thế gian theo phương pháp bắt đầu bằng `anekavihitaṃ iddhividhaṃ` đã được nói đến. Ở đây, bất cứ điều gì cần phải nói, tất cả điều đó đã được ta giải thích chi tiết trong bộ Visuddhimagga cùng với phần giải thích từng từ và phương pháp tu tập. Tuy nhiên, trong (phần nói về) sáu thắng trí, `āsavānaṃ khayā` có nghĩa là do sự đoạn tận các lậu hoặc. `Anāsavaṃ` có nghĩa là không còn là nhân duyên cho các lậu hoặc. `Cetovimuttiṃ` có nghĩa là định của quả A-la-hán. `Paññāvimuttiṃ` có nghĩa là trí tuệ của quả A-la-hán. Hết kinh thứ chín.

10. Upassayasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Ni Viện.

153. Dasame [Pg.163] āyāma, bhanteti kasmā bhikkhunīupassayagamanaṃ yācati? Na lābhasakkārahetu, kammaṭṭhānatthikā panettha bhikkhuniyo atthi, tā ussukkāpetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmīti yācati. Nanu ca so sayampi tepiṭako bahussuto, kiṃ sayaṃ kathetuṃ na sakkotīti? No na sakkoti. Buddhapaṭibhāgassa pana sāvakassa kathaṃ saddhātabbaṃ maññissantīti yācati. Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyoti kiṃ thero navakammādipasuto, yena naṃ evamāhāti? No, satthari pana parinibbute catasso parisā ānandattheraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, idāni kassa pattacīvaraṃ gahetvā caratha, kassa pariveṇaṃ sammajjatha, kassa mukhodakaṃ dethā’’ti rodanti paridevanti. Thero ‘‘aniccā saṅkhārā, vuddhasarīrepi nillajjova maccurājā pahari. Esā saṅkhārānaṃ dhammatā, mā socittha, mā paridevitthā’’ti parisaṃ saññāpeti. Idamassa bahukiccaṃ. Taṃ sandhāya thero evamāha. Sandassesīti paṭipattiguṇaṃ dassesi. Samādapesīti gaṇhāpesi. Samuttejesīti samussāhesi. Sampahaṃsesīti paṭiladdhaguṇena modāpesi.

153. Trong kinh thứ mười, (câu) `āyāma, bhante`, tại sao (ngài Ānanda) lại thỉnh cầu đi đến ni viện? Ngài không thỉnh cầu vì lợi lộc và sự tôn kính, mà ngài thỉnh cầu vì nghĩ rằng: ‘Ở đây có các vị tỳ-khưu-ni muốn thực hành đề mục thiền, ta sẽ khuyến khích họ và nhờ (ngài Kassapa) thuyết giảng đề mục thiền’. Chẳng phải chính ngài cũng là người thông thuộc Tam Tạng, đa văn, sao ngài không thể tự mình thuyết giảng được ư? Không phải là không thể. Nhưng ngài thỉnh cầu vì nghĩ rằng: ‘Họ sẽ tin tưởng lời dạy của một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật’. (Câu) `Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyo`, phải chăng trưởng lão (Ānanda) bận rộn với các công việc xây dựng mới v.v..., nên ngài (Kassapa) mới nói như vậy? Không phải vậy. Nhưng khi Bậc Đạo Sư nhập Niết-bàn, bốn chúng đệ tử đến gần trưởng lão Ānanda và khóc lóc, than van rằng: ‘Bạch ngài, bây giờ ngài mang y bát của ai mà đi, ngài quét dọn tịnh thất cho ai, ngài dâng nước rửa mặt cho ai?’. Trưởng lão đã làm cho hội chúng hiểu rõ rằng: ‘Các pháp hữu vi là vô thường, ngay cả trên thân của Đức Phật, tử thần vô liêm sỉ cũng đã ra tay. Đó là pháp tánh của các pháp hữu vi, các vị chớ sầu muộn, chớ than khóc’. Đây là sự nhiều công việc của ngài ấy. Nhắm đến điều đó, vị trưởng lão (Kassapa) đã nói như vậy. `Sandassesi` có nghĩa là đã chỉ ra phẩm chất của sự thực hành. `Samādapesi` có nghĩa là đã làm cho nắm giữ. `Samuttejesi` có nghĩa là đã khuyến khích. `Sampahaṃsesi` có nghĩa là đã làm cho hoan hỷ với phẩm chất đã đạt được.

Thullatissāti sarīrena thūlā, nāmena tissā. Vedehamuninoti paṇḍitamunino. Paṇḍito hi ñāṇasaṅkhātena vedena īhati sabbakiccāni karoti, tasmā ‘‘vedeho’’ti vuccati. Vedeho ca so muni cāti, vedehamuni. Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññatīti tipiṭakadharassa dhammabhaṇḍāgārikassa sammukhe sayaṃ araññavāsī paṃsukūliko samāno ‘‘dhammakathiko aha’’nti dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññati. Idaṃ kiṃ pana, kathaṃ panāti? Avajānamānā bhaṇati. Assosīti aññena āgantvā ārocitavasena assosi. Āgamehi tvaṃ, āvusoti tiṭṭha tvaṃ, āvuso. Mā te saṅgho uttari upaparikkhīti mā bhikkhusaṅgho atirekaokāse taṃ upaparikkhīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ānandena buddhapaṭibhāgo sāvako vārito, ekā bhikkhunī na vāritā, tāya saddhiṃ santhavo vā sineho vā bhavissatī’’ti mā taṃ saṅgho evaṃ amaññīti.

`Thullatissā` có nghĩa là to lớn về thân thể, tên là Tissā. `Vedehamunino` có nghĩa là của bậc hiền trí. Vì bậc hiền trí nỗ lực làm mọi công việc bằng trí tuệ được gọi là `veda`, do đó được gọi là `vedeha`. Vị ấy vừa là `vedeha` vừa là `muni`, do đó là `vedehamuni`. `Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññati` có nghĩa là: trước mặt ngài Ānanda, người thông thuộc Tam Tạng, vị quản lý kho tàng Pháp, bản thân là người sống trong rừng, mặc y phấn tảo, lại tự cho rằng: ‘Ta là một vị pháp sư’ và nghĩ rằng mình nên thuyết pháp. (Câu) `Idaṃ kiṃ pana, kathaṃ pana`? Bà ta nói với thái độ xem thường. `Assosi` có nghĩa là đã nghe do một người khác đến và kể lại. `Āgamehi tvaṃ, āvuso` có nghĩa là này hiền giả, hãy đợi đã. `Mā te saṅgho uttari upaparikkhī` có nghĩa là mong rằng Tăng chúng sẽ không xét nét ngài một cách quá đáng. Điều này được nói ra có nghĩa là: ‘Mong rằng Tăng chúng sẽ không nghĩ về ngài như thế này: “Ānanda đã ngăn cản một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật, nhưng lại không ngăn cản một tỳ-khưu-ni, có lẽ có sự thân quen hay tình cảm với bà ta”’.

Idāni [Pg.164] attano buddhapaṭibhāgabhāvaṃ dīpento taṃ kiṃ maññasi, āvusotiādimāha? Sattaratananti sattahatthappamāṇaṃ. Nāganti hatthiṃ. Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vāti aḍḍharatanena ūnaaṭṭharatanaṃ, purimapādato paṭṭhāya yāva kumbhā vidatthādhikasattahatthubbedhanti attho. Tālapattikāyāti taruṇatālapaṇṇena. Cavitthāti cutā, na matā vā naṭṭhā vā, buddhapaṭibhāgassa pana sāvakassa upavādaṃ vatvā mahākassapatthere chahi abhiññāhi sīhanādaṃ nadante tassā kāsāvāni kaṇṭakasākhā viya kacchusākhā viya ca sarīraṃ khādituṃ āraddhāni, tāni hāretvā setakāni nivatthakkhaṇeyevassā cittassādo udapādīti. Dasamaṃ.

Bây giờ, để chỉ rõ mình là người ngang bằng với Đức Phật, ngài đã nói câu bắt đầu bằng `taṃ kiṃ maññasi, āvuso`. `Sattaratanaṃ` có nghĩa là có kích thước bảy cubit. `Nāgaṃ` có nghĩa là con voi. `Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vā` có nghĩa là tám cubit thiếu nửa cubit, nghĩa là cao bảy cubit và một gang tay tính từ chân trước cho đến đỉnh đầu. `Tālapattikāya` có nghĩa là bằng một chiếc lá cọ non. `Cavittha` có nghĩa là đã rơi khỏi (giáo pháp), chứ không phải đã chết hay đã bị hủy hoại. Nhưng sau khi nói lời vu khống một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật, khi trưởng lão Mahākassapa rống lên tiếng rống sư tử với sáu thắng trí, những chiếc y ca-sa của bà ta bắt đầu cắn xé cơ thể bà như những cành gai hay như bệnh ghẻ lở. Sau khi cởi bỏ chúng và mặc vào y phục trắng, ngay lúc đó, sự an lạc trong tâm đã phát sinh nơi bà. Hết kinh thứ mười.

11. Cīvarasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Y Phục.

154. Ekādasame dakkhiṇāgirisminti rājagahaṃ parivāretvā ṭhitassa girino dakkhiṇabhāge janapado dakkhiṇāgiri nāma, tasmiṃ cārikaṃ caratīti attho. Cārikā ca nāma duvidhā hoti turitacārikā ca aturitacārikā ca. Tattha yaṃ ekacco ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattacīvaraṃ aṃse laggetvā chattaṃ ādāya sarīrato sedehi paggharantehi divasena sattaṭṭhayojanāni gacchati, yaṃ vā pana buddhā kiñcideva bodhaneyyasattaṃ disvā yojanasatampi yojanasahassampi khaṇena gacchanti, esā turitacārikā nāma. Devasikaṃ pana gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ tigāvutaṃ yojananti ettakaṃ addhānaṃ ajjatanāya nimantanaṃ adhivāsayato janasaṅgahaṃ karoto gamanaṃ, esā aturitacārikā nāma. Ayaṃ idha adhippetā.

154. Trong kinh thứ mười một. Dakkhiṇāgirismiṃ có nghĩa là: vùng dân cư ở phía nam của ngọn núi bao quanh thành Rājagaha được gọi là Dakkhiṇāgiri. Trong vùng ấy, vị ấy đang du hành, đó là ý nghĩa. Và việc du hành có hai loại: du hành nhanh và du hành không nhanh. Trong đó, có chuyến du hành mà một vị nào đó đắp một y kāṣāya, khoác một y khác, mang y bát trên vai, cầm dù, mồ hôi tuôn chảy từ thân, đi được bảy tám do-tuần trong một ngày; hoặc là chuyến du hành mà các vị Phật, khi thấy một chúng sanh nào đó có thể giác ngộ, liền đi đến nơi cách trăm do-tuần hay ngàn do-tuần trong khoảnh khắc, đó gọi là du hành nhanh. Lại nữa, có chuyến đi hằng ngày khoảng một gāvuta, nửa do-tuần, ba gāvuta, hay một do-tuần, trong khoảng cách chừng ấy, vị ấy nhận lời mời cho ngày hôm đó và thực hiện việc giúp đỡ dân chúng, đó gọi là du hành không nhanh. Ở đây, ý muốn nói đến loại du hành này.

Nanu ca thero pañcavīsati vassāni chāyā viya dasabalassa pacchato pacchato gacchantova ahosi, ‘‘kahaṃ ānando’’ti vacanassa okāsameva na adāsi, so kismiṃ kāle bhikkhusaṅghena saddhiṃ cārikaṃ carituṃ okāsaṃ labhatīti? Satthu parinibbānasaṃvacchare. Parinibbute kira satthari mahākassapatthero satthu parinibbāne sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisīditvā dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ pañcasate bhikkhū uccinitvā, ‘‘āvuso, mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammavinayaṃ saṅgāyissāma, tumhe pure [Pg.165] vassūpanāyikāya attano palibodhaṃ ucchinditvā rājagahe sannipatathā’’ti vatvā attanā rājagahaṃ gato. Ānandattheropi bhagavato pattacīvaraṃ ādāya mahājanaṃ saññāpento sāvatthiṃ gantvā tato nikkhamma rājagahaṃ gacchanto dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ cari. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

Chẳng phải Trưởng lão đã đi theo sau lưng bậc Thập Lực suốt hai mươi lăm năm như bóng với hình, không để có cơ hội cho lời nói: “Ānanda ở đâu?” được thốt ra hay sao? Vậy vào lúc nào ngài có được cơ hội để du hành cùng với Tăng chúng? (Câu trả lời là:) Vào năm đức Thế Tôn nhập Niết-bàn. Tương truyền, sau khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, Trưởng lão Mahākassapa ngồi giữa Tăng chúng đã tụ hội lại nơi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, chọn ra năm trăm vị tỳ-khưu để kết tập Pháp và Luật, rồi nói rằng: “Chư hiền, chúng ta sẽ an cư mùa mưa ở Rājagaha và kết tập Pháp và Luật. Trước ngày an cư, các vị hãy giải quyết xong các chướng ngại của mình rồi tụ hội tại Rājagaha.” Nói xong, ngài tự mình đi đến Rājagaha. Trưởng lão Ānanda cũng vậy, sau khi mang y bát của đức Thế Tôn đến Sāvatthī để báo tin cho đại chúng, ngài rời khỏi đó và trên đường đến Rājagaha, ngài đã du hành ở Dakkhiṇāgiri. Chính vì lẽ đó mà điều này được nói đến.

Yebhuyyena kumārabhūtāti ye te hīnāyāvattā nāma, te yebhuyyena kumārakā daharā taruṇā ekavassikadvevassikā bhikkhū ceva anupasampannakumārakā ca. Kasmā panete pabbajitā, kasmā hīnāyāvattāti? Tesaṃ kira mātāpitaro cintesuṃ – ‘‘ānandatthero satthu vissāsiko aṭṭha vare yācitvā upaṭṭhahati, icchiticchitaṭṭhānaṃ satthāraṃ gahetvā gantuṃ sakkoti, amhākaṃ dārake etassa santike pabbājema, so satthāraṃ gahetvā āgamissati, tasmiṃ āgate mayaṃ mahāsakkāraṃ kātuṃ labhissāmā’’ti. Iminā tāva kāraṇena nesaṃ ñātakā te pabbājesuṃ. Satthari pana parinibbute tesaṃ sā patthanā upacchinnā, atha te ekadivaseneva uppabbājesuṃ.

Yebhuyyena kumārabhūtā có nghĩa là: những vị được gọi là đã hoàn tục về đời sống thấp kém, phần lớn họ là những cậu bé, còn non nớt, trẻ trung, là các tỳ-khưu một hai tuổi hạ và các chú tiểu chưa thọ cụ túc giới. Tại sao họ lại xuất gia, và tại sao lại hoàn tục? Tương truyền, cha mẹ của họ đã nghĩ rằng: “Trưởng lão Ānanda là người thân tín của đức Thế Tôn, ngài đã xin tám điều nguyện để hầu cận, có thể đưa đức Thế Tôn đến bất cứ nơi nào ngài muốn. Chúng ta hãy cho con trai của mình xuất gia với vị này, rồi ngài sẽ đưa đức Thế Tôn đến. Khi ngài đến, chúng ta sẽ có cơ hội để cúng dường trọng thể.” Chính vì lý do này mà thân quyến của họ đã cho họ xuất gia. Nhưng khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, ước nguyện đó của họ bị cắt đứt, thế rồi họ đã cho con em mình hoàn tục chỉ trong một ngày.

Yathābhirantanti yathāruciyā yathāajjhāsayena. Tikabhojanaṃ paññattanti, idaṃ ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā pācittiya’’nti (pāci. 211). Idaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi tiṇṇaṃ janānaṃ akappiyanimantanaṃ sādiyitvā ekato paṭiggaṇhantānampi anāpatti, tasmā ‘‘tikabhojana’’nti vuttaṃ.

Yathābhirantaṃ có nghĩa là: theo sở thích, theo ý muốn. Tikabhojanaṃ paññattaṃ: điều này được nói liên quan đến học giới: “Ăn theo nhóm, ngoại trừ trường hợp đúng thời, phạm tội pācittiya.” Ở đây, ngay cả khi ba người cùng nhau chấp nhận lời mời không hợp lệ và cùng nhau nhận đồ ăn, cũng không phạm tội. Do đó, nó được gọi là “bữa ăn cho ba người.”

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dussīlapuggalānaṃ niggaṇhanatthaṃ. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti dummaṅkūnaṃ niggaheneva pesalānaṃ uposathapavāraṇā vattanti, samaggavāso hoti, ayaṃ tesaṃ phāsuvihāro hoti, imassa phāsuvihārassa atthāya. Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti yathā devadatto sapariso kulesu viññāpetvā bhuñjanto pāpicche nissāya saṅghaṃ bhindi, evaṃ aññepi pāpicchā gaṇabandhena kulesu viññāpetvā bhuñjamānā gaṇaṃ vaḍḍhetvā taṃ pakkhaṃ nissāya mā saṅghaṃ bhindeyyunti, iti iminā kāraṇena paññattanti attho. Kulānuddayatāya cāti bhikkhusaṅghe uposathapavāraṇaṃ katvā samaggavāsaṃ vasante [Pg.166] manussā salākabhattādīni datvā saggaparāyaṇā bhavanti, iti imāya kulānuddayatāya ca paññattanti attho.

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya có nghĩa là: để kiềm chế những người vô giới. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya có nghĩa là: nhờ việc kiềm chế những người vô giới mà các lễ Uposatha và Pavāraṇā của các vị tỳ-khưu đức hạnh được tiến hành, sự sống chung hòa hợp được thiết lập, đây là sự an trú thoải mái của họ; vì lợi ích của sự an trú thoải mái này. Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyuṃ có nghĩa là: để những kẻ có ác dục không nương tựa vào phe phái mà chia rẽ Tăng đoàn. Giống như Devadatta cùng với tùy tùng của mình, sau khi xin vật thực từ các gia đình và thọ dụng, đã nương tựa vào những kẻ ác dục để chia rẽ Tăng đoàn, cũng vậy, để những kẻ ác dục khác, bằng cách lập bè phái, xin vật thực từ các gia đình và thọ dụng, phát triển phe nhóm của mình, rồi nương tựa vào phe phái đó mà không chia rẽ Tăng đoàn. Ý nghĩa là, học giới được chế định vì lý do này. Kulānuddayatāya ca có nghĩa là: và vì lòng thương tưởng đến các gia đình. Khi Tăng chúng thực hành Uposatha và Pavāraṇā và sống trong sự hòa hợp, mọi người dâng cúng các vật phẩm như phiếu thực phẩm, v.v., và được tái sanh về cõi trời. Ý nghĩa là, học giới cũng được chế định vì lòng thương tưởng đến các gia đình này.

Sassaghātaṃ maññe carasīti sassaṃ ghātento viya āhiṇḍasi. Kulūpaghātaṃ maññe carasīti kulāni upaghātento viya hananto viya āhiṇḍasi. Olujjatīti visesena palujjati bhijjati. Palujjanti kho te, āvuso, navappāyāti, āvuso, ete tuyhaṃ pāyena yebhuyyena navakā ekavassikaduvassikā daharā ceva sāmaṇerā ca palujjanti bhijjanti. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na jānātīti theraṃ tajjento āha.

Sassaghātaṃ maññe carasi có nghĩa là: ngươi đi lang thang như kẻ phá hoại mùa màng. Kulūpaghātaṃ maññe carasi có nghĩa là: ngươi đi lang thang như kẻ làm hại, như kẻ hủy hoại các gia đình. Olujjatīti có nghĩa là: đặc biệt là tan rã, vỡ vụn. Palujjanti kho te, āvuso, navappāyā có nghĩa là: Này hiền giả, những vị tân tỳ-khưu một hai tuổi hạ, còn non trẻ và các vị sa-di của hiền giả, phần lớn đang tan rã, vỡ vụn. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsi có nghĩa là: cậu bé này không biết tự lượng sức mình. Nói như vậy, ngài đã khiển trách Trưởng lão.

Kumārakavādā na muccāmāti kumārakavādato na muccāma. Tathā hi pana tvanti idamassa evaṃ vattabbatāya kāraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – yasmā tvaṃ imehi navehi bhikkhūhi indriyasaṃvararahitehi saddhiṃ vicarasi, tasmā kumārakehi saddhiṃ vicaranto kumārakoti vattabbataṃ arahasīti.

Kumārakavādā na muccāma có nghĩa là: chúng tôi không thoát khỏi lời gọi là “cậu bé”. Tathā hi pana tvaṃ: điều này được nói để chỉ ra lý do tại sao ngài lại bị nói như vậy. Ý nghĩa ở đây là: vì ngươi đi cùng với những vị tỳ-khưu mới này, những người không có sự thu thúc các căn, do đó, khi đi cùng với những cậu bé, ngươi đáng bị gọi là “cậu bé”.

Aññatitthiyapubbo samānoti idaṃ yasmā therassa imasmiṃ sāsane neva ācariyo na upajjhāyo paññāyati, sayaṃ kāsāyāni gahetvā nikkhanto, tasmā anattamanatāya aññatitthiyapubbataṃ āropayamānā āha.

Aññatitthiyapubbo samāno: điều này được nói ra vì trong giáo pháp này, không thấy rõ ai là thầy tế độ hay thầy yết-ma của Trưởng lão; ngài đã tự mình lấy y cà-sa và xuất gia. Do đó, vì không hài lòng, bà ta đã gán cho ngài là người từng theo ngoại đạo.

Sahasāti ettha rāgamohacāropi sahasācāro, idaṃ pana dosacāravasena vuttaṃ. Appaṭisaṅkhāti appaccavekkhitvā, idāni attano pabbajjaṃ sodhento yatvāhaṃ, āvusotiādimāha. Tattha aññaṃ satthāraṃ uddisitunti ṭhapetvā bhagavantaṃ aññaṃ mayhaṃ satthāti evaṃ uddisituṃ na jānāmi. Sambādho gharāvāsotiādīsu sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi tesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajāpathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Āgamanapatho’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanamayapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati, tena vuttaṃ [Pg.167] ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato rajāpatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ, kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato, abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathā sukhaṃ okāsasabbhāvato.

Ở đây, trong từ ‘sahasā’, sự khởi sanh của tham và si cũng là sự khởi sanh đột ngột, nhưng điều này được nói do năng lực của sự khởi sanh của sân. ‘Appaṭisaṅkhā’ là không suy xét. Bây giờ, để làm trong sạch sự xuất gia của mình, ngài đã nói: ‘Yato vāhaṃ, āvuso’ (này chư hiền, kể từ khi tôi), v.v… Ở đó, ‘aññaṃ satthāraṃ uddisituṃ’ (chỉ một vị thầy khác) có nghĩa là: ngoài đức Thế Tôn ra, tôi không biết chỉ một vị nào khác là ‘vị thầy của tôi’. Trong các câu như ‘sambādho gharāvāso’ (đời sống tại gia là chật hẹp), v.v…, cho dù hai vợ chồng sống trong một ngôi nhà sáu mươi hắc-tay hay cách nhau cả trăm do-tuần, đời sống tại gia của họ vẫn là chật hẹp vì bản chất có những trở ngại và ràng buộc. ‘Rajāpatho’ (con đường bụi bặm), trong Đại Chú Giải được nói là nơi phát sanh của bụi bặm tham ái, v.v… Cũng có thể nói là ‘con đường đi đến’ (của bụi bặm tham ái, v.v…). ‘Abbhokāso’ (khoảng trống) là giống như khoảng không gian trống trải, với ý nghĩa không dính mắc. Thật vậy, người xuất gia dù sống trong các ngôi nhà có mái nhọn, các lâu đài bằng châu báu, các thiên cung, v.v…, với cửa ra vào và cửa sổ được đóng kín, được che đậy, vẫn không dính mắc, không bám víu, không bị trói buộc. Do đó, được nói rằng: ‘sự xuất gia là khoảng trống’. Hơn nữa, đời sống tại gia là chật hẹp vì không có cơ hội để làm các việc thiện; là con đường bụi bặm vì là nơi tụ tập của các loại bụi, tức là bụi phiền não, giống như một đống rác không được che đậy; sự xuất gia là khoảng trống vì có cơ hội để làm các việc thiện một cách thoải mái.

Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ caritabbaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ, idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajjeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, taṃ pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.

Trong câu ‘Nayidaṃ sukaraṃ… pe… pabbajeyyaṃ’ (Điều này không dễ… Ta nên xuất gia), đây là lời tóm tắt: Phạm hạnh này, được tính là tam học, phải được thực hành một cách trọn vẹn viên mãn, bằng cách làm cho nó không bị gián đoạn dù chỉ một ngày, để có thể đạt đến tâm cuối cùng (tử tâm); và phải được thực hành một cách hoàn toàn thanh tịnh, bằng cách làm cho nó không bị ô nhiễm bởi cấu uế của phiền não dù chỉ một ngày, để có thể đạt đến tâm cuối cùng; phải được thực hành như vỏ ốc xà cừ đã được đánh bóng, giống như vỏ ốc xà cừ đã được rửa sạch. Điều này không dễ thực hành… một cách trọn vẹn viên mãn… đối với người sống tại gia, ở giữa gia đình. ‘Hay là ta, sau khi cạo bỏ râu tóc, đắp và mặc y kāṣāya (y nhuộm màu vỏ cây) — là y phục thích hợp cho những người thực hành phạm hạnh vì được nhuộm bằng nước chát — từ bỏ gia đình, sống không gia đình, ta nên xuất gia.’ Và ở đây, vì công việc lợi ích cho gia đình như nông nghiệp, thương mại, v.v… được gọi là ‘agāriyaṃ’, và điều đó không có trong đời sống xuất gia, do đó, sự xuất gia nên được biết là ‘anagāriyaṃ’ (không gia đình). ‘Pabbajeyyaṃ’ (ta nên xuất gia) vào đời sống không gia đình ấy có nghĩa là ‘ta nên thực hành’.

Paṭapilotikānanti jiṇṇapilotikānaṃ terasahatthopi hi navasāṭako dasānaṃ chinnakālato paṭṭhāya pilotikāti vuccati. Iti mahārahāni vatthāni chinditvā kataṃ saṅghāṭiṃ sandhāya ‘‘paṭapilotikānaṃ saṅghāṭi’’nti vuttaṃ. Addhānamaggappaṭipannoti aḍḍhayojanato paṭṭhāya maggo addhānanti vuccati, taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, dīghamaggaṃ paṭipannoti attho.

‘Paṭapilotikānaṃ’ (của những mảnh vải vụn) có nghĩa là của những mảnh vải rách cũ. Thật vậy, ngay cả một tấm vải mới dài mười ba hắc-tay cũng được gọi là ‘pilotikā’ (vải vụn) kể từ khi các tua của nó bị cắt đi. Do đó, nói ‘saṅghāṭiṃ paṭapilotikānaṃ’ (chiếc y tăng-già-lê bằng những mảnh vải vụn) là đề cập đến chiếc y tăng-già-lê được làm bằng cách cắt những tấm vải quý giá. ‘Addhānamaggappaṭipanno’ (đã đi vào con đường dài): một con đường từ nửa do-tuần trở lên được gọi là ‘addhāna’ (đường dài); người ấy đã đi vào con đường dài đó, nghĩa là đã đi vào một cuộc hành trình dài.

Idāni yathā esa pabbajito, yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno, imassatthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya anupubbikathā kathetabbā – atīte kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā udapādi, tasmiṃ haṃsavatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante vedeho nāma kuṭumbiko asītikoṭidhanavibhavo pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tasmiṃ khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ [Pg.168] bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ nisabho’’ti etadagge ṭhapesi. Upāsako taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā’’ti āha. Mahā kho, upāsaka, bhikkhusaṅghoti. Kittako bhagavāti. Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti. Bhante, ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā bhikkhaṃ adhivāsethāti. Satthā adhivāsesi. Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññattāsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāgubhattādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi. Upāsakopi satthu santike nisīdi.

Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa về việc vị này đã xuất gia như thế nào và đã đi vào con đường dài như thế nào, câu chuyện tuần tự nên được kể lại, bắt đầu từ sự phát nguyện. Tương truyền, trong quá khứ, một trăm ngàn đại kiếp về trước, một vị Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện. Khi ngài đang trú tại tu viện Khema Migadāya, gần thành phố Haṃsavatī, có một gia chủ tên là Vedeha, sở hữu tài sản tám mươi koṭi, vào buổi sáng sớm, sau khi dùng một bữa ăn ngon, đã thọ trì các giới uposatha, lấy hương hoa, v.v…, đi đến tu viện, cúng dường và đảnh lễ vị Đạo Sư, rồi ngồi xuống một bên. Vào lúc đó, vị Đạo Sư đã đặt vị đại đệ tử thứ ba của mình, trưởng lão tên là Mahānisabha, vào vị trí tối thượng: ‘Này các tỳ-kheo, trong số các đệ tử tỳ-kheo của ta là những người thuyết về hạnh đầu-đà, vị này, tức là Nisabha, là bậc tối thượng.’ Vị cư sĩ nghe vậy, lòng đầy hoan hỷ, vào cuối buổi pháp thoại, khi đại chúng đã đứng dậy và ra về, đã đảnh lễ vị Đạo Sư và nói: ‘Bạch ngài, ngày mai xin ngài nhận bữa ăn của con.’ ‘Này cư sĩ, Tăng chúng rất đông.’ ‘Bạch đức Thế Tôn, có bao nhiêu vị ạ?’ ‘Sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-kheo.’ ‘Bạch ngài, xin ngài nhận bữa ăn mà không để lại dù chỉ một vị sa-di trong tu viện.’ Vị Đạo Sư đã im lặng nhận lời. Vị cư sĩ, biết được sự chấp thuận của vị Đạo Sư, đã trở về nhà, chuẩn bị một buổi cúng dường lớn, và vào ngày hôm sau, đã cho người báo thời gian đến vị Đạo Sư. Vị Đạo Sư, mang y bát, cùng với Tăng chúng vây quanh, đã đi đến nhà của vị cư sĩ và ngồi xuống trên chỗ đã được soạn sẵn. Sau khi nước cúng dường được dâng, ngài đã nhận cháo, cơm, v.v…, và bữa ăn đã được phục vụ. Vị cư sĩ cũng ngồi xuống gần vị Đạo Sư.

Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthiṃ paṭipajji. Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, no dethā’’ti āha. Thero pattaṃ adāsi. Bhante, idheva pavisatha, satthāpi gehe nisinnoti. Na vaṭṭissati upāsakāti. Upāsako therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā nīharitvā adāsi. Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha – ‘‘bhante, mahānisabhatthero ‘satthā gehe nisinno’ti vuttepi pavisituṃ na icchi, atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atireko guṇo’’ti. Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi. Atha satthā evamāha – ‘‘upāsaka, mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma, so bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati. Mayaṃ gāmantasenāsane vasāma, so araññasmiṃyeva vasati. Mayaṃ channe vasāma, so abbhokāsamhiyeva vasati. Iti tassa ayañca ayañca guṇo’’ti mahāsamuddaṃ pūrayamānova kathesi. Upāsako pakatiyāpi jalamānadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā, anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī’’ti?

Trong lúc ấy, Đại đức Mahānisabha trong khi đi khất thực đã đi vào chính con đường ấy. Người cận sự nam trông thấy, đứng dậy, đi đến, đảnh lễ trưởng lão và bạch rằng: “Bạch ngài, xin ngài hãy trao bình bát cho chúng con.” Trưởng lão đã trao bình bát. (Người cận sự nam lại thỉnh:) “Bạch ngài, xin ngài hãy vào trong nhà này, đức Bổn Sư cũng đang ngự trong nhà.” (Trưởng lão đáp:) “Này cận sự nam, không thích hợp.” Người cận sự nam lấy bình bát của trưởng lão, đổ đầy vật thực, mang ra và dâng cúng. Sau đó, tiễn trưởng lão một đoạn rồi quay về, ngồi xuống gần đức Bổn Sư và bạch như vầy: “Bạch Thế Tôn, trưởng lão Mahānisabha, dù đã được bạch rằng ‘Đức Bổn Sư đang ngự trong nhà’, vẫn không muốn vào. Phải chăng vị ấy có đức hạnh nào đó vượt trội hơn cả đức hạnh của Ngài?” Vốn dĩ chư Phật không có tâm keo kiệt đối với đức hạnh (của người khác). Khi ấy, đức Bổn Sư nói như vầy: “Này cận sự nam, Như Lai ngồi trong nhà trong khi chờ đợi vật thực, còn vị tỳ-khưu ấy thì không ngồi chờ đợi vật thực như vậy. Như Lai trú tại trú xứ gần làng, còn vị ấy chỉ trú trong rừng. Như Lai trú tại nơi có mái che, còn vị ấy chỉ trú ngoài trời.” Nói như vậy, Ngài đã kể về các đức hạnh này và các đức hạnh khác của vị ấy, giống như làm đầy cả đại dương. Người cận sự nam, vốn đã như ngọn đèn đang cháy, nay lại như được rót thêm dầu, càng thêm tịnh tín và suy nghĩ rằng: “Ta cần gì những tài sản khác nữa? Trong tương lai, ta sẽ phát nguyện để trở thành vị đứng đầu trong số những vị thuyết về hạnh đầu-đà, dưới sự chứng giám của một vị Phật.”

So punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divasāni dānaṃ datvā sattame divase aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, satta divasāni dānaṃ dentassa [Pg.169] mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ manokammaṃ, imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi, idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike mahānisabhattherena pattaṭṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa paccayo hotū’’ti. Satthā ‘‘mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ, samijjhissati nu kho’’ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha – ‘‘manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ, anāgate satasahassakappamatthake gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī’’ti. Taṃ sutvā upāsako ‘‘buddhānaṃ dve kathā nāma natthī’’ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha. So yāvatāyukaṃ sīlaṃ rakkhitvā tattha kālaṅkato sagge nibbatti.

Vị ấy lại thỉnh mời đức Bổn Sư và cúng dường trong bảy ngày theo cách thức như vậy. Vào ngày thứ bảy, sau khi dâng cúng tam y đến sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, vị ấy nằm rạp dưới chân đức Bổn Sư và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, với bất cứ thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp nào của con được thực hiện với tâm từ trong suốt bảy ngày cúng dường, với phước báu này, con không mong cầu tài sản của chư thiên, hay tài sản của Đế-thích, Ma vương, Phạm thiên. Nhưng nguyện cho nghiệp lành này của con, trong tương lai, dưới sự chứng giám của một vị Phật, sẽ là duyên để con đạt được địa vị cao nhất trong số những người thực hành mười ba hạnh đầu-đà, địa vị mà trưởng lão Mahānisabha đã đạt được.” Đức Bổn Sư, trong khi quán xét: “Vị này đã phát nguyện một địa vị vĩ đại, liệu có thành tựu chăng?”, thấy được rằng sẽ thành tựu, đã nói rằng: “Ngươi đã phát nguyện một địa vị đáng hoan hỷ. Trong tương lai, sau một trăm ngàn đại kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Khi ấy, ngươi sẽ là vị đại đệ tử thứ ba của ngài, tên là trưởng lão Mahākassapa.” Nghe vậy, người cận sự nam nghĩ rằng: “Chư Phật không bao giờ có hai lời,” và xem sự thành tựu ấy như thể sẽ đạt được ngay vào ngày hôm sau. Vị ấy giữ gìn giới luật trọn đời, sau khi mệnh chung tại đó, đã tái sanh về cõi trời.

Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavutikappe vipassimhi sammāsambuddhe bandhumatīnagaraṃ nissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇe brāhmaṇakule nibbatti. Tasmiñca kāle ‘‘vipassī bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathetī’’ti mahantaṃ kolāhalaṃ hoti. Sakalajambudīpe devatā ‘‘satthā dhammaṃ kathessatī’’ti ārocenti, brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi. Tassa ca nivāsanasāṭako eko hoti, tathā brāhmaṇiyā, pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva. Sakalanagare ‘‘ekasāṭakabrāhmaṇo’’ti paññāyati. Brāhmaṇānaṃ kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ gacchati, brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe tiṭṭhati, brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati. Tasmiṃ pana divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti, kiṃ rattiṃ dhammassavanaṃ suṇissasi divā’’ti? ‘‘Mayaṃ mātugāmajātikā nāma rattiṃ sotuṃ na sakkoma, divā sossāmī’’ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvā ekamante nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi. Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato.

Kể từ đó, sau khi hưởng thụ tài sản ở cõi trời và cõi người, cách đây chín mươi mốt kiếp, trong khi đức Chánh Đẳng Giác Vipassī đang trú tại vườn Lộc Uyển Khemā, gần thành Bandhumatī, vị ấy mệnh chung từ cõi trời và tái sanh vào một gia đình Bà-la-môn nghèo khó. Và vào thời điểm đó, có một tiếng đồn lớn rằng: “Đức Thế Tôn Vipassī cứ mỗi bảy năm lại thuyết pháp một lần.” Chư thiên khắp cõi Diêm-phù-đề loan báo: “Đức Bổn Sư sẽ thuyết pháp.” Người Bà-la-môn nghe được tin ấy. Ông ta chỉ có một tấm y để mặc, và vợ ông cũng vậy; còn tấm y choàng thì cả hai chỉ có chung một cái. Trong khắp thành phố, ông được biết đến với tên gọi “vị Bà-la-môn một y”. Khi có buổi tụ họp của các Bà-la-môn vì một công việc nào đó, ông để vợ ở nhà và tự mình đi. Khi có buổi tụ họp của các bà vợ Bà-la-môn, ông tự mình ở nhà, còn bà vợ choàng tấm y đó và đi. Nhưng vào ngày hôm đó, người Bà-la-môn nói với vợ: “Này bà, bà muốn nghe pháp vào ban đêm hay ban ngày?” (Bà vợ đáp:) “Chúng tôi thuộc giới phụ nữ, không thể đi nghe pháp vào ban đêm được. Tôi sẽ đi nghe vào ban ngày.” Nói rồi, bà để chồng ở nhà, choàng tấm y, đi cùng các nữ cận sự vào ban ngày, đảnh lễ đức Bổn Sư, ngồi xuống một nơi thích hợp, nghe pháp, rồi trở về cùng với các nữ cận sự. Sau đó, người Bà-la-môn để vợ ở nhà, choàng tấm y và đi đến tu viện.

Tasmiṃ ca samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane sannisinno cittabījaniṃ ādāya ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ matthaṃ katvā [Pg.170] sāgaraṃ nimmathento viya dhammakathaṃ katheti. Brāhmaṇassa parisante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji. So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘dasabalassa dassāmī’’ti cintesi. Athassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji, so ‘‘brāhmaṇiyā ca mayhañca ekameva vatthaṃ, aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi, apārupitvā ca nāma bahi carituṃ na sakkā’’ti sabbathāpi adātukāmo ahosi. Athassa nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva pīti uppajji, so tatheva ca cintetvā tatheva adātukāmo ahosi. Athassa majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji, so ‘‘taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vā, pacchāpi jānissāmī’’ti vatthaṃ saṅgharitvā satthu pādamūle ṭhapesi. Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ apphoṭetvā ‘‘jitaṃ me jitaṃ me’’ti tayo vāre nadi.

Vào lúc ấy, Bậc Đạo Sư đang ngự trên pháp tọa được trang hoàng ở giữa hội chúng, tay cầm chiếc quạt nhiều màu sắc, thuyết một bài pháp như thể đang tuôn đổ dòng sông Ngân Hà từ hư không, như thể lấy núi Sineru làm cây khuấy để khuấy động đại dương. Đối với vị Bà-la-môn đang ngồi ở rìa hội chúng nghe pháp, ngay trong canh đầu, niềm hỷ lạc năm màu đã khởi lên, làm tràn ngập khắp toàn thân. Vị ấy xếp tấm y choàng lại và suy nghĩ rằng: "Ta sẽ dâng cúng lên Bậc Thập Lực". Kế đó, lòng bỏn xẻn khởi lên nơi vị ấy, cho thấy hàng ngàn điều bất lợi, vị ấy nghĩ: "Vợ ta và ta chỉ có một tấm y duy nhất, chẳng có tấm y choàng nào khác, và không choàng y thì không thể đi ra ngoài được", rồi trở nên hoàn toàn không muốn cho. Kế đó, khi canh đầu đã qua, vào canh giữa, niềm hỷ lạc cũng khởi lên y như vậy, và vị ấy cũng suy nghĩ y như vậy rồi lại trở nên không muốn cho y như vậy. Kế đó, khi canh giữa đã qua, vào canh cuối, niềm hỷ lạc cũng khởi lên y như vậy, vị ấy nghĩ: "Sống cũng được, chết cũng được, sau này rồi sẽ biết", rồi xếp tấm y lại và đặt dưới chân Bậc Đạo Sư. Sau đó, vị ấy co tay trái lại, dùng tay phải vỗ vào bắp tay ba lần và hô lên ba lần: "Ta đã chiến thắng! Ta đã chiến thắng!".

Tasmiñca samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti. Rañño ca nāma ‘‘jitaṃ me’’ti saddo amanāpo hoti. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha etaṃ puccha kiṃ vadesī’’ti? So tena gantvā pucchito āha – ‘‘avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti, na taṃ acchariyaṃ, ahaṃ pana pacchato āgacchantassa kūṭagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ, taṃ me macchariyaṃ jita’’nti āha. Puriso gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā āha – ‘‘amhe bhaṇe dasabalassa anurūpaṃ na jānimhā, brāhmaṇo pana jānī’’ti vatthayugampi pesesi. Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ tuṇhī nisinnassa paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassa adāsi, satthu guṇe paṭicca uppannena mayhaṃ ko attho’’ti tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi. Rājā ‘‘kiṃ brāhmaṇena kata’’nti? Pucchitvā, ‘‘tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinna’’nti sutvā aññāni dve vatthayugāni pesesi. So tānipi adāsi. Rājā aññānipi cattārīti evaṃ yāva dvattiṃsa vatthayugāni pesesi. Atha brāhmaṇo [Pg.171] ‘‘idaṃ vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī’’ti attano atthāya ekaṃ brāhmaṇiyā atthāya ekanti dve vatthayugāni gahetvā tiṃsa yugāni tathāgatasseva adāsi. Tato paṭṭhāya ca satthu vissāsiko jāto.

Vào lúc ấy, vua Bandhuma đang ngồi nghe pháp bên trong tấm màn che phía sau pháp tọa. Đối với các vị vua, tiếng "ta đã chiến thắng" là điều không hài lòng. Vua sai một người đi và dặn: "Hãy đi hỏi người ấy xem y nói gì?". Người ấy đi đến đó, được hỏi, liền trả lời: "Những người khác cưỡi voi, xe ngựa, tay cầm gươm, khiên, chiến thắng quân địch, điều đó không có gì đáng kinh ngạc. Còn ta, giống như người đập vỡ đầu con bò hung dữ đang đuổi theo sau bằng một cái vồ làm cho nó bỏ chạy, ta đã chế ngự tâm bỏn xẻn và dâng cúng tấm y choàng lên Bậc Thập Lực. Ta đã chiến thắng được lòng bỏn xẻn ấy". Người ấy đi về tâu lại sự việc ấy với đức vua. Vua nói: "Này các khanh, chúng ta đã không biết điều thích hợp đối với Bậc Thập Lực, nhưng vị Bà-la-môn này thì biết", rồi sai người mang đến một cặp y. Thấy vậy, vị Bà-la-môn suy nghĩ: "Vị vua này lúc đầu không cho ta bất cứ thứ gì khi ta ngồi im lặng, chỉ cho khi ta nói lên các ân đức của Bậc Đạo Sư. Ta có lợi ích gì với vật được phát sinh do nương vào ân đức của Bậc Đạo Sư?", rồi cũng dâng cúng cặp y ấy lên Bậc Thập Lực. Vua hỏi: "Vị Bà-la-môn đã làm gì?". Nghe rằng: "Cặp y ấy cũng đã được vị ấy dâng lên bậc Như Lai", vua sai người mang đến hai cặp y khác. Vị ấy cũng dâng cúng cả những cặp y đó. Vua lại sai người mang đến bốn cặp y khác, cứ như thế cho đến ba mươi hai cặp y. Bấy giờ, vị Bà-la-môn nghĩ: "Việc này giống như là nhận lấy sau khi đã làm cho nó tăng trưởng lên", rồi lấy hai cặp y, một cho mình và một cho vợ, còn ba mươi cặp y thì dâng cúng lên bậc Như Lai. Và kể từ đó, vị ấy trở thành người thân tín của Bậc Đạo Sư.

Atha naṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanikaṃ attano pārutaṃ rattakambalaṃ datvā āha – ‘‘ito paṭṭhāya idaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti. So ‘‘kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā’’ti? Cintetvā, antogandhakuṭiyaṃ tathāgatamañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi. Atha ekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi. Tasmiñca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambalaṃ paṭihaññanti, kambalo ativiya virocati. Rājā uddhaṃ olokento sañjānitvā āha – ‘‘bhante, amhākaṃ esa kambalo, amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno’’ti. Tumhehi, mahārāja, brāhmaṇo pūjito, brāhmaṇena ahaṃ pūjitoti. Rājā ‘‘brāhmaṇo yuttakaṃ aññāsi, na maya’’nti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Sopi ‘‘aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhi hotī’’ti catusaṭṭhi salākabhattāni upanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti.

Kế đó, vào một ngày mùa lạnh, vua thấy vị ấy đang nghe pháp gần Bậc Đạo Sư, liền ban cho tấm chăn len màu đỏ trị giá một trăm ngàn mà chính mình đang choàng và nói: "Kể từ nay, hãy choàng tấm chăn này mà nghe pháp". Vị ấy suy nghĩ: "Ta có ích gì với tấm chăn len này được dùng cho tấm thân hôi thối này?", rồi làm thành một tấm trướng che phía trên giường nằm của bậc Như Lai bên trong hương phòng rồi ra về. Kế đó, vào một ngày nọ, vua đi đến tịnh xá từ sáng sớm và ngồi gần Bậc Đạo Sư bên trong hương phòng. Vào lúc ấy, sáu màu hào quang của Đức Phật phản chiếu vào tấm chăn len, làm cho tấm chăn len tỏa sáng rực rỡ. Vua nhìn lên, nhận ra và bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, đó là tấm chăn len của chúng con, đã được chúng con ban cho vị Bà-la-môn Ekasāṭaka". (Đức Phật phán): "Thưa Đại vương, ngài đã cúng dường vị Bà-la-môn, và vị Bà-la-môn đã cúng dường ta". Vua hoan hỷ nghĩ rằng: "Vị Bà-la-môn đã biết điều thích hợp, còn chúng ta thì không", rồi lấy tất cả những vật dụng hữu ích cho con người, mỗi thứ tám món, thực hiện một cuộc bố thí gọi là Sabbaṭṭhaka, và bổ nhiệm vị ấy vào chức vụ quốc sư. Vị ấy cũng nghĩ rằng "tám lần tám là sáu mươi bốn", rồi thiết lập thường xuyên sáu mươi bốn phần vật thực rút thăm, bố thí và giữ giới trọn đời, sau khi mệnh chung từ cõi đó, đã tái sanh về cõi trời.

Puna tato cuto imasmiṃ kappe koṇāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto, so vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati. Tasmiñca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetuṃ āraddho. So disvā, ‘‘kasmā, bhante, saṅgharitvā ṭhapethā’’ti? Āha. Anuvāto nappahotīti. ‘‘Iminā, bhante, karothā’’ti sāṭakaṃ datvā, ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci parihāni mā hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi.

Lại nữa, sau khi mệnh chung từ cõi đó, trong kiếp này, vào khoảng thời gian giữa hai vị Phật là Đức Thế Tôn Koṇāgamana và Đức Kassapa Thập Lực, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình trưởng giả ở Bārāṇasī. Khi đến tuổi trưởng thành, sống đời tại gia, một hôm vị ấy đi dạo trong rừng. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác đang may y trên bờ sông, do miếng vải viền không đủ nên đã bắt đầu xếp lại để cất đi. Vị ấy thấy vậy, liền hỏi: "Bạch ngài, tại sao ngài lại xếp lại và cất đi?". (Vị Phật Độc Giác đáp): "Miếng vải viền không đủ". (Vị ấy) dâng tấm y của mình và nói: "Bạch ngài, xin ngài hãy dùng tấm y này", rồi phát nguyện rằng: "Mong rằng ở bất cứ nơi nào con tái sanh, con sẽ không bị thiếu thốn bất cứ điều gì". Cũng tại nhà của vị ấy, trong khi người vợ đang cãi nhau với em gái của vị ấy, một vị Phật Độc Giác đã đi vào để khất thực.

Athassa [Pg.172] bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya ‘‘evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Sā gehadvāre ṭhitā taṃ sutvā, ‘‘imāya dinnaṃ bhattaṃ esa mā bhuñjatū’’ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Itarā disvā, ‘‘bāle maṃ tāva akkosa vā pahara vā. Evarūpassa pana dve asaṅkheyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yutta’’nti āha. Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji. Sā ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā pavarassa catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā, ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi. Tepi jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvā puna tato cavitvā upāsako bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti, itarā tādisasseva dhītā hutvā nibbatti.

Bấy giờ, em gái của người ấy sau khi dâng vật thực đến vị Phật Độc Giác, nhắm đến người vợ của anh mình mà phát nguyện rằng: “Mong con tránh xa kẻ ngu si như thế này một trăm do tuần”. Người vợ ấy đứng ở cửa nhà nghe thấy vậy, liền nghĩ: “Mong vị này đừng thọ thực món ăn do người này dâng”, rồi lấy cái bát, đổ vật thực đi, đổ đầy bùn rồi dâng lại. Người em gái thấy vậy, nói: “Này kẻ ngu kia, chị cứ mắng chửi hay đánh đập tôi đi. Nhưng việc đổ vật thực khỏi bát của một vị đã hoàn thiện ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ như thế này rồi cho bùn vào là không thích hợp”. Bấy giờ, sự hối hận khởi lên trong lòng người vợ. Nàng nói: “Bạch ngài, xin hãy dừng lại”, rồi đổ bùn đi, rửa bát, xoa bằng bột thơm, đổ đầy bốn loại mật ngọt hảo hạng, làm cho sáng lên với bơ lỏng màu như nhụy sen được rưới lên trên, rồi đặt vào tay vị Phật Độc Giác và phát nguyện: “Như vật thực này tỏa sáng, mong cho thân con cũng được tỏa sáng như vậy”. Vị Phật Độc Giác tùy hỷ rồi bay lên không trung. Hai vợ chồng ấy làm các việc thiện cho đến hết đời, tái sanh lên cõi trời, rồi từ đó mạng chung, người nam cư sĩ tái sanh làm con trai của một trưởng giả có tài sản tám mươi triệu ở thành Ba-la-nại, còn người vợ tái sanh làm con gái của một trưởng giả tương tự như vậy.

Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu. Tassā pubbe adinnavipākassa tassa kammassa ānubhāvena patikulaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ. Seṭṭhikumāro ‘‘kassāyaṃ gandho’’ti pucchitvā ‘‘seṭṭhikaññāyā’’ti sutvā ‘‘nīharatha nīharathā’’ti ābhataniyāmeneva kulagharaṃ pesesi. Sā eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā cintesi – ‘‘ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattā. Kiṃ me jīvitenā’’ti? Attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthataṃ caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatthake ādāya kassapadasabalassa cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakapanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti. Seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha – ‘‘imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā’’ti. Amma, bhaddake kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehīti. Sā āruyha telena haritālamanosilaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari [Pg.173] aṭṭhahi uppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā, ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu, mukhato uppalagandho’’ti patthanaṃ katvā, cetiyaṃ vanditvā, padakkhiṇaṃ katvā agamāsi.

Khi người con trai trưởng giả ấy đến tuổi trưởng thành, người ta đã cưới chính người con gái trưởng giả ấy cho chàng. Do oai lực của nghiệp ác chưa cho quả ở kiếp trước, ngay khi nàng vừa bước vào nhà chồng, trong ngưỡng cửa, toàn thân nàng trở nên hôi thối như một nhà xí bị mở tung. Chàng công tử con trưởng giả hỏi: “Mùi này của ai?”, và khi nghe nói là “của cô con gái trưởng giả”, chàng liền ra lệnh: “Đưa cô ta đi! Đưa cô ta đi!”, rồi cho đưa về nhà cha mẹ nàng. Nàng bị trả về ở bảy nơi theo cùng cách thức ấy, liền suy nghĩ: “Ta đã bị trả về ở bảy nơi. Sống còn có ích gì cho ta?”. Nàng cho đập vỡ đồ trang sức của mình, rồi cho làm một viên gạch vàng dài một ratana, rộng một gang tay, dày bốn ngón tay. Sau đó, nàng lấy một cục hùng hoàng và thư hoàng, mang theo tám nắm hoa sen xanh, đi đến nơi xây dựng bảo tháp cho Đức Phật Kassapa. Và vào lúc ấy, một hàng gạch đang được xây bao quanh còn thiếu một viên gạch để hoàn tất. Cô con gái trưởng giả nói với người thợ cả: “Xin hãy đặt viên gạch này vào đây”. Người thợ cả đáp: “Này cô, cô đến thật đúng lúc. Chính cô hãy đặt nó vào đi”. Nàng trèo lên, trộn hùng hoàng và thư hoàng với dầu, dùng chất kết dính đó để đặt viên gạch vào, rồi cúng dường tám nắm hoa sen xanh lên trên, đảnh lễ và phát nguyện: “Trong mỗi kiếp tái sanh, mong cho thân con tỏa hương chiên-đàn, miệng con tỏa hương sen xanh”. Sau đó, nàng đảnh lễ bảo tháp, đi nhiễu quanh bên phải rồi ra về.

Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha – ‘‘tadā idha ānītā seṭṭhidhītā atthi, kahaṃ sā’’ti? ‘‘Kulagehe sāmī’’ti. ‘‘Ānetha naṃ, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti. Te gantvā, taṃ vanditvā ṭhitā ‘‘kiṃ, tātā, āgatatthā’’ti? Tāya puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tātā, mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ me natthī’’ti. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. ‘‘Ānetha naṃ, piḷandhanaṃ labhissāmā’’ti. Te ānayiṃsu. Tassā saha gharappavesena sakalagehaṃ candanagandhañceva nīluppalagandhañca vāyi.

Bấy giờ, ngay trong khoảnh khắc ấy, người con trai trưởng giả mà nàng đã được đưa đến nhà đầu tiên, khởi lên niệm tưởng về nàng. Trong thành cũng đang loan báo có lễ hội. Chàng nói với những người hầu: “Có cô con gái trưởng giả đã được đưa đến đây lúc trước, cô ấy ở đâu?”. Họ thưa: “Thưa ông chủ, cô ấy ở nhà cha mẹ”. Chàng bảo: “Hãy đi đón cô ấy về, chúng ta sẽ cùng vui lễ hội”. Họ đi đến, chắp tay chào nàng rồi đứng đó. Khi được nàng hỏi: “Này các ông, các ông đến đây có việc gì?”, họ đã kể lại sự việc. Nàng nói: “Này các ông, tôi đã dùng đồ trang sức để cúng dường bảo tháp, tôi không còn trang sức nữa”. Họ trở về trình lại với người con trai trưởng giả. Chàng nói: “Cứ đón cô ấy về, chúng ta sẽ có đồ trang sức”. Họ đã đón nàng về. Cùng với việc nàng bước vào nhà, cả ngôi nhà tỏa ngát hương chiên-đàn và hương sen xanh.

Seṭṭhiputto taṃ pucchi – ‘‘paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi, idāni pana te sarīrato candanagandho, mukhato uppalagandho vāyati. Kiṃ eta’’nti? Sā ādito paṭṭhāya attano katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto ‘‘niyyānikaṃ vata buddhānaṃ sāsana’’nti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti. So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti. Seṭṭhikaññā devalokato cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti.

Người con trai trưởng giả hỏi nàng: “Trước đây, thân của nàng tỏa ra mùi hôi, nhưng bây giờ thân nàng tỏa hương chiên-đàn, miệng tỏa hương sen xanh. Việc này là sao?”. Nàng kể lại việc mình đã làm từ đầu. Người con trai trưởng giả khởi lòng tịnh tín, nghĩ rằng: “Giáo pháp của chư Phật thật là đưa đến sự giải thoát!”, rồi cho bao bọc bảo tháp vàng dài một do tuần bằng một tấm áo choàng bằng len, và trang hoàng ở nhiều nơi bằng những đóa sen vàng lớn bằng bánh xe. Chúng có những tua rua dài mười hai hắc tay. Chàng sống ở đó cho đến hết đời, tái sanh lên cõi trời, rồi từ đó mạng chung, tái sanh vào một gia đình bộ trưởng ở một nơi cách thành Ba-la-nại một do tuần. Cô con gái trưởng giả mạng chung từ cõi trời, tái sanh làm công chúa trưởng trong hoàng tộc.

Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ, so mātaraṃ āha – ‘‘sāṭakaṃ me amma dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti. Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. ‘‘Amma thūlaṃ ida’’nti. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, yādise gehe mayaṃ jātā, natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puñña’’nti. ‘‘Labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi ammā’’ti. ‘‘Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhampi icchāmī’’ti. So mātaraṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmi ammā’’ti. ‘‘Gaccha, tātā’’ti. Evaṃ kirassā cittaṃ ahosi [Pg.174] – ‘‘kahaṃ gamissati, idha vā ettha vā gehe nisīdissatī’’ti? So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji. So cā bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti.

Khi họ đến tuổi trưởng thành, trong làng của chàng trai có một lễ hội được loan báo. Chàng nói với mẹ: “Mẹ ơi, hãy đưa cho con một tấm y phục, con sẽ đi chơi lễ hội.” Bà lấy ra một tấm vải đã giặt sạch và đưa cho chàng. “Mẹ ơi, tấm này thô quá.” Bà lại lấy ra một tấm khác và đưa cho, chàng cũng từ chối tấm đó. Bà lại lấy ra một tấm khác và đưa cho, chàng cũng từ chối tấm đó. Bấy giờ, người mẹ nói với chàng: “Con trai, chúng ta sinh ra trong gia đình như thế này, chúng ta không có phước để có được tấm vải nào mịn hơn tấm này đâu.” “Thưa mẹ, con sẽ đi đến nơi có thể nhận được.” “Con trai, mẹ mong rằng ngay hôm nay con sẽ nhận được vương quốc ở thành Bārāṇasī.” Chàng đảnh lễ mẹ và nói: “Thưa mẹ, con đi đây.” “Đi đi, con trai.” Dường như tâm bà nghĩ rằng: “Nó sẽ đi đâu chứ? Nó sẽ chỉ ngồi ở nhà này hoặc nhà kia thôi.” Nhưng chàng, do sự sắp đặt của phước báu, đã ra đi, đến thành Bārāṇasī, và trong công viên, trên phiến đá may mắn, chàng nằm xuống, trùm kín cả đầu. Và đó là ngày thứ bảy kể từ khi vua Bārāṇasī băng hà.

Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu – ‘‘rañño ekā dhītāva atthi, putto natthi. Arājakaṃ rajjaṃ na tiṭṭhati. Ko rājā hotī’’ti mantetvā, ‘‘tvaṃ hohi, tvaṃ hohī’’ti. Purohito āha – ‘‘bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati, phussarathaṃ vissajjemā’’ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā, pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi, ‘‘paricayena uyyānābhimukho gacchati, nivattemā’’ti keci āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayitthā’’ti āha. Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ dīpo, dvisahassadīpaparivāresu catūsu dīpesu esa rajjaṃ kātuṃ yutto’’ti vatvā, ‘‘punapi tūriyāni paggaṇhātha punapi paggaṇhāthā’’ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpesi.

Các vị đại thần sau khi lo liệu tang lễ cho nhà vua, đã ngồi lại trong sân triều và bàn bạc: “Nhà vua chỉ có một người con gái, không có con trai. Vương quốc không có vua thì không thể tồn tại. Ai sẽ làm vua đây?” Sau khi bàn bạc, họ nói: “Ngươi hãy làm vua, ngươi hãy làm vua.” Vị quốc sư nói: “Không nên xem xét nhiều, chúng ta hãy thả cỗ xe phước báu (phussaratha) đi.” Họ thắng bốn con tuấn mã Sindh màu hoa súng trắng, đặt năm món vương bảo và lọng trắng lên chính cỗ xe, rồi thả xe đi và cho nhạc cụ tấu lên ở phía sau. Cỗ xe đi ra bằng cổng phía đông và hướng về phía công viên. Một vài người nói: “Nó đi về phía công viên theo thói quen, chúng ta hãy cho nó quay lại.” Vị quốc sư nói: “Đừng cho nó quay lại.” Cỗ xe đi vòng quanh chàng trai theo chiều kim đồng hồ rồi dừng lại, sẵn sàng để chàng bước lên. Vị quốc sư vén mép tấm vải che, nhìn vào lòng bàn chân của chàng và nói: “Hãy để châu lục này qua một bên, người này xứng đáng cai trị cả bốn đại châu cùng với hai ngàn hòn đảo nhỏ vây quanh,” rồi cho tấu nhạc ba lần, nói rằng: “Hãy tấu nhạc lên nữa, hãy tấu nhạc lên nữa.”

Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā, ‘‘kena kammena āgatatthā’’ti? Āha. ‘‘Deva, tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātī’’ti. ‘‘Rājā kaha’’nti. ‘‘Devattaṃ gato sāmī’’ti. ‘‘Kati divasā atikkantā’’ti? ‘‘Ajja sattamo divaso’’ti. ‘‘Putto vā dhītā vā natthī’’ti. ‘‘Dhītā atthi deva, putto natthī’’ti. ‘‘Tena hi karissāmi rajja’’nti. Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ katvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu.

Bấy giờ, chàng trai mở tấm vải che mặt ra, nhìn và hỏi: “Các vị đến đây có việc gì?” Họ đáp: “Tâu Đại vương, vương quốc đã thuộc về ngài.” “Nhà vua ở đâu?” “Tâu chúa công, ngài đã về cõi trời.” “Đã bao nhiêu ngày trôi qua?” “Hôm nay là ngày thứ bảy.” “Nhà vua không có con trai hay con gái sao?” “Tâu Đại vương, có một công chúa, nhưng không có hoàng tử.” “Nếu vậy, ta sẽ nhận lấy vương quốc.” Ngay lập tức, họ dựng một lễ đài quán đảnh, trang điểm cho công chúa với tất cả trang sức, đưa nàng đến công viên và cử hành lễ quán đảnh cho chàng trai.

Athassa katābhisekassa satasahassagghanikaṃ vatthaṃ upahariṃsu. So ‘‘kimidaṃ, tātā’’ti? Āha. ‘‘Nivāsanavatthaṃ devā’’ti. ‘‘Nanu, tātā, thūla’’nti. ‘‘Manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi devā’’ti. ‘‘Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Na maññe puññavā tumhākaṃ [Pg.175] rājā, suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha, labhissāma vattha’’nti. Suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu. So uṭṭhāya hatthe dhovitvā, mukhaṃ vikkhāletvā, hatthena udakaṃ ādāya, puratthimadisāya abbhukkiri, ghanapathaviṃ bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇaṃ pacchimaṃ uttaranti evaṃ catasso disā abbhukkiri, sabbadisāsu aṭṭha aṭṭha katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘nandarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti evaṃ bheriṃ cārāpethā’’ti vatvā, chattaṃ ussāpetvā, alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā, pāsādaṃ āruyha mahāsampattiṃ anubhavi.

Sau khi chàng được làm lễ quán đảnh, họ dâng lên một tấm y phục trị giá một trăm ngàn. Chàng hỏi: “Này các khanh, đây là gì?” “Tâu Đại vương, đây là y phục để mặc.” “Này các khanh, chẳng phải nó thô sao?” “Tâu Đại vương, trong số các y phục mà con người sử dụng, không có tấm nào mịn hơn tấm này.” “Vua của các khanh đã mặc loại y phục như thế này sao?” “Vâng, tâu Đại vương.” “Ta nghĩ rằng vua của các khanh không có nhiều phước báu. Hãy mang bình nước bằng vàng đến đây, chúng ta sẽ có được y phục.” Họ mang bình nước bằng vàng đến. Chàng đứng dậy, rửa tay, súc miệng, lấy nước trong tay và vẩy về hướng đông. Tám cây như ý (kapparukkha) từ lòng đất rắn chắc trồi lên. Chàng lại lấy nước và vẩy về hướng nam, hướng tây, và hướng bắc. Như vậy, ở bốn phương, mỗi phương tám cây, tổng cộng ba mươi hai cây như ý đã trồi lên. Chàng mặc một tấm thiên y và choàng một tấm khác, rồi nói: “Hãy cho loan trống trong vương quốc của vua Nanda rằng: ‘Phụ nữ kéo sợi không được kéo sợi nữa.’” Sau đó, chàng cho dựng lọng trắng, trang điểm sẵn sàng, ngự trên lưng một con voi quý, tiến vào thành, lên cung điện và hưởng thụ sự giàu sang to lớn.

Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño sampattiṃ disvā, ‘‘aho tapassī’’ti kāruññākāraṃ dassesi. ‘‘Kimidaṃ devī’’ti? Ca puṭṭhā, ‘‘atimahatī, deva, sampatti, atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha, idāni anāgatassa paccayaṃ kusalaṃ na karothā’’ti? Āha. ‘‘Kassa dassāmi? Sīlavanto natthī’’ti. ‘‘Asuñño, deva, jambudīpo arahantehi, tumhe dānameva sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmī’’ti āha. Rājā punadivase pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi. Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā – ‘‘sace etissā disāya arahanto atthi, āgacchantu amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti āha. Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ. Taṃ sakkāraṃ kapaṇaddhikayācakānaṃ adaṃsu.

Thời gian trôi qua, một hôm hoàng hậu nhìn thấy sự giàu sang của nhà vua, bà tỏ vẻ thương hại và nói: “Ôi, thật đáng thương!” Khi được hỏi: “Hoàng hậu, việc này là sao?”, bà đáp: “Tâu Đại vương, sự giàu sang của ngài thật vô cùng to lớn. Trong quá khứ, ngài đã có tín tâm nơi các vị Phật và đã làm các việc lành. Nhưng bây giờ, ngài lại không làm các việc thiện làm nhân cho tương lai.” “Ta sẽ cúng dường cho ai? Không có người nào có giới đức cả.” Bà nói: “Tâu Đại vương, cõi Diêm-phù-đề (Jambudīpa) không phải là trống không các vị A-la-hán. Ngài chỉ cần chuẩn bị vật thực cúng dường, thiếp sẽ tìm được các vị A-la-hán.” Ngày hôm sau, nhà vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cổng phía đông. Hoàng hậu, từ sáng sớm, sau khi thọ trì các giới Bát quan trai (Uposatha), đã nằm úp ngực trên lầu cao, mặt hướng về phía đông và nguyện rằng: “Nếu ở phương này có các vị A-la-hán, xin các ngài hãy đến và nhận vật thực của chúng con.” Ở phương đó không có vị A-la-hán nào. Họ đã đem vật cúng dường đó cho những người nghèo khổ, cùng khốn và ăn xin.

Punadivase dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā tatheva akāsi, punadivase pacchimadvāre. Uttaradvāre sajjitadivase pana deviyā tatheva nimantentiyā himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi ‘‘mārisā, nandarājā tumhe nimanteti, adhivāsetha tassā’’ti. Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā gantvā ‘‘pañcasatā, deva, paccekabuddhā āgatā’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvā pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā [Pg.176] saṅghatherassa, devī saṅghanavakassa pādamūle nipajjitvā, ‘‘ayyā paccayehi na kilamissanti, mayaṃ puññena na hāyissāma, amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā’’ti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañca paṇṇasālāsatāni pañca caṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsaṭṭhānaṃ sampādetvā tattha vasāpesuṃ.

Ngày hôm sau, nhà vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cổng phía nam và đã làm y như thế; ngày hôm sau nữa, thì ở cổng phía tây. Vào ngày chuẩn bị ở cổng phía bắc, hoàng hậu cũng thỉnh mời y như thế, vị Bích-chi Phật Mahāpaduma, là vị trưởng thượng trong số năm trăm vị Bích-chi Phật, là các con trai của hoàng hậu Padumavatī đang sống ở Hy-mã-lạp sơn, đã nói với các vị em trai rằng: “Thưa các hiền giả, đức vua Nanda thỉnh mời các vị, các vị hãy nhận lời mời của ngài.” Các vị ấy đã nhận lời, và ngày hôm sau, sau khi rửa mặt ở hồ Anotatta, các vị ấy đã đi đến bằng hư không và đáp xuống ở cổng phía bắc. Các người hầu đi đến và tâu với đức vua rằng: “Tâu đức vua, năm trăm vị Bích-chi Phật đã đến.” Đức vua cùng với hoàng hậu đi đến, đảnh lễ, nhận lấy bát, rồi đưa các vị Bích-chi Phật lên cung điện, dâng cúng vật thực đến các vị ấy. Sau khi thọ thực xong, đức vua nằm rạp dưới chân vị Trưởng lão Tăng, hoàng hậu thì nằm rạp dưới chân vị Tăng trẻ nhất, và thỉnh cầu lời hứa: “Bạch các ngài, các ngài sẽ không phải mệt nhọc vì các vật dụng, còn chúng con sẽ không bị tổn giảm phước báu. Xin các ngài hãy hứa sẽ an trú ở đây trọn đời.” Sau khi đã nhận được lời hứa, nhà vua cho xây dựng chỗ ở trong công viên một cách đầy đủ mọi phương diện, gồm năm trăm tịnh xá lợp lá và năm trăm con đường kinh hành, và thỉnh các vị ấy an trú tại đó.

Evaṃ kāle gacchante rañño paccanto kupito. ‘‘Ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi, tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī’’ti deviṃ ovaditvā gato. Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā. Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etenupāyena sesāpīti sabbepi parinibbutā. Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritūpalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā dhūpaṃ datvā tesaṃ āgamanaṃ olokayantī nisinnā āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, jānāhi, kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsuka’’nti? So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā, ‘‘kālo, bhante’’ti āha. Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati? So ‘‘niddāyati maññe’’ti gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasi. Pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ agamāsi, evaṃ tatiyassāti sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato. ‘‘Kahaṃ, tāta, paccekabuddhā’’ti? Puṭṭho ‘‘parinibbutā, devī’’ti āha. Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi.

Trong khi thời gian trôi qua như thế, vùng biên địa của đức vua bị nổi loạn. Nhà vua đã khuyên hoàng hậu rằng: “Trẫm đi dẹp yên vùng biên địa, ái khanh chớ có xao lãng đối với các vị Bích-chi Phật,” rồi ngài ra đi. Trong khi nhà vua chưa trở về, các hành về tuổi thọ của các vị Bích-chi Phật đã chấm dứt. Vị Bích-chi Phật Mahāpaduma, sau khi an hưởng thiền lạc suốt ba canh đêm, vào lúc rạng đông, trong khi đang tựa vào tấm ván dựa, ngài đã nhập Vô dư y Niết-bàn giới. Các vị còn lại cũng đều đã nhập Niết-bàn theo cách thức như vậy. Ngày hôm sau, hoàng hậu cho người dùng phân bò tươi tô phết chỗ ngồi của các vị Bích-chi Phật, rải hoa, dâng hương, rồi ngồi trông chờ các vị ấy đến. Không thấy các vị ấy đến, bà cho gọi một người đến và bảo: “Này khanh, hãy đi xem thử các bậc tôn quý có điều gì bất an không?” Người ấy đi đến, mở cửa tịnh xá lợp lá của ngài Mahāpaduma, không thấy ngài ở đó, bèn đi đến con đường kinh hành, thấy ngài đang đứng tựa vào tấm ván dựa, người ấy đảnh lễ và thưa: “Bạch ngài, đã đến giờ rồi ạ.” Thân xác đã nhập Niết-bàn thì nói được gì? Người ấy nghĩ rằng: “Chắc là ngài đang ngủ,” rồi đi đến dùng tay sờ vào mu bàn chân của ngài. Nhận biết được ngài đã nhập Niết-bàn qua sự lạnh và cứng của bàn chân, người ấy đi đến chỗ của vị thứ hai, rồi vị thứ ba, và cứ như thế. Sau khi biết được tất cả các vị đều đã nhập Niết-bàn, người ấy trở về hoàng cung. Khi được hỏi: “Này khanh, các vị Bích-chi Phật ở đâu?” người ấy thưa: “Tâu hoàng hậu, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi.” Hoàng hậu vừa đi vừa than khóc, cùng với dân chúng trong thành đi đến nơi ấy, cho cử hành lễ tôn kính trọng thể, làm lễ trà tỳ cho các vị Bích-chi Phật, thu nhặt xá-lợi và cho xây dựng bảo tháp.

Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi ‘‘kiṃ, bhadde, paccekabuddhesu nappamajji, nirogā ayyā’’ti? ‘‘Parinibbutā devā’’ti. Rājā cintesi – ‘‘evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati, amhākaṃ kuto mokkho’’ti? So nagaraṃ agantvā uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā tassa rajjaṃ paṭiyādetvā sayaṃ samaṇakapabbajjaṃ pabbaji, devīpi [Pg.177] ‘‘imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti? Tattheva uyyāne pabbajitā. Dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu.

Đức vua sau khi dẹp yên vùng biên địa, đã trở về. Ngài hỏi hoàng hậu đã đến đón ngài rằng: “Ái khanh có xao lãng đối với các vị Bích-chi Phật không? Các bậc tôn quý vẫn vô bệnh chứ?” “Tâu đức vua, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi.” Đức vua suy nghĩ: “Ngay cả những bậc hiền trí như thế mà cái chết vẫn xảy đến, thì làm sao chúng ta có thể thoát khỏi được?” Thế rồi, ngài không vào thành mà đi thẳng đến công viên, cho gọi người con trai trưởng đến, trao lại vương quốc cho con, còn tự mình thì xuất gia làm sa-môn. Hoàng hậu cũng nghĩ rằng: “Khi ngài đã xuất gia, ta còn làm gì nữa?” rồi cũng xuất gia ngay tại công viên ấy. Cả hai vị đều tu tập thiền định, sau khi mệnh chung đã được tái sanh về cõi Phạm thiên.

Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāvisi. Ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto, ayaṃ bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattā. Tesaṃ kho anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime vasse bhaddāya soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā, ‘‘tāta, tvaṃ vayappatto, kulavaṃso nāma patiṭṭhapetabbo’’ti ativiya nippīḷayiṃsu. Māṇavo āha – ‘‘mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha. Ahaṃ yāva tumhe dharatha, tāva paṭijaggissāmi, tumhākaṃ pacchato nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu, sopi tatheva paṭikkhipi. Puna kathayiṃsu, punapi paṭikkhipi. Tato paṭṭhāya mātā nirantaraṃ kathetiyeva.

Trong khi hai vị ấy đang sống ở cõi Phạm thiên, bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện ở thế gian, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và tuần tự đi đến thành Rājagaha. Chàng thanh niên Pippali này được sanh ra trong bụng của người vợ chánh của vị Bà-la-môn Kapila ở làng Bà-la-môn Mahātittha, xứ Magadha. Nàng Bhaddā Kāpilānī này được sanh ra trong bụng của người vợ chánh của vị Bà-la-môn thuộc dòng dõi Kosiya ở thành Sāgala, xứ Madda. Khi hai người tuần tự lớn lên, chàng thanh niên Pippali đến tuổi hai mươi và nàng Bhaddā đến tuổi mười sáu, cha mẹ nhìn con trai và thúc ép rất nhiều rằng: “Này con, con đã đến tuổi trưởng thành, phải nối dõi dòng họ.” Chàng thanh niên nói: “Xin cha mẹ đừng nói những lời như thế để con phải nghe. Chừng nào cha mẹ còn sống, con sẽ phụng dưỡng cha mẹ. Sau khi cha mẹ qua đời, con sẽ từ bỏ gia đình và xuất gia.” Sau vài ngày, họ lại nói, và chàng cũng từ chối y như thế. Họ lại nói, và chàng lại từ chối. Kể từ đó, người mẹ đã nói về điều ấy không ngừng nghỉ.

Māṇavo ‘‘mama mātaraṃ saññāpessāmī’’ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthirūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘amma evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasāmi, alabhanto na vasāmī’’ti. Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro, puññaṃ karonto na ekakova akāsi, addhā etena saha katapuññā suvaṇṇarūpakapaṭibhāgā bhavissatī’’ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā, ‘‘gacchatha, tātā, yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samānakule evarūpaṃ dārikaṃ passatha, imameva suvaṇṇarūpakaṃ, paṇṇākāraṃ katvā dethā’’ti uyyojesi.

Chàng thanh niên nghĩ rằng: “Ta sẽ làm cho mẹ ta hiểu”, rồi cho một ngàn nિક્ขะ vàng ròng, nhờ các thợ vàng làm một pho tượng phụ nữ. Sau khi hoàn tất các công đoạn như chà láng, đánh bóng, chàng cho pho tượng mặc y phục màu đỏ, trang hoàng bằng những đóa hoa có màu sắc đẹp đẽ và các loại trang sức khác nhau, rồi cho mời mẹ đến và nói: “Thưa mẹ, nếu tìm được một đối tượng như thế này, con sẽ ở nhà; nếu không tìm được, con sẽ không ở nhà.” Bà-la-môn nữ thông thái suy nghĩ: “Con trai ta là người có phước, đã từng bố thí, đã lập nguyện. Khi làm phước, nó không làm một mình. Chắc chắn phải có người đã cùng làm phước với nó, một người tương xứng với pho tượng vàng này.” Nghĩ vậy, bà cho mời tám vị Bà-la-môn đến, làm cho họ hài lòng với tất cả các dục lạc, rồi đặt pho tượng vàng lên xe và phái đi, nói rằng: “Này các ông, hãy đi. Nơi nào các ông thấy một cô gái như thế này, trong một gia đình tương xứng với chúng ta về dòng dõi, gia tộc và tài sản, thì hãy lấy chính pho tượng vàng này làm quà tặng mà trao cho họ.”

Te ‘‘amhākaṃ nāma etaṃ kamma’’nti nikkhamitvā, ‘‘kattha gamissāmā’’ti? Cintetvā, ‘‘maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro, maddaraṭṭhaṃ gamissāmā’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ [Pg.178] agamiṃsu. Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sirigabbhe nisīdāpetvā nhāyituṃ āgacchantī taṃ rūpakaṃ disvā, ‘‘ayyadhītā me idhāgatā’’ti saññāya tajjetvā ‘‘dubbinite, kiṃ tvaṃ idhāgatā’’ti? Talasattikaṃ uggiritvā, ‘‘gaccha sīgha’’nti gaṇḍapasse pahari. Hattho pāsāṇe paṭihato viya kampittha. Sā paṭikkamitvā ‘‘evaṃ thaddhaṃ nāma mahāgīvaṃ disvā, ‘ayyadhītā me’ti saññaṃ uppādesiṃ, ayyadhītāya hi me ayaṃ nivāsanapaṭiggāhikāpi ayuttā’’ti āha. Atha naṃ te manussā parivāretvā ‘‘evarūpā te sāmidhītā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kiṃ esā, imāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyā abhirūpatarā, dvādasahatthe gabbhe nisinnāya padīpakiccaṃ natthi, sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatī’’ti. ‘‘Tena hi āgacchā’’ti taṃ khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā kosiyagottassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu.

Họ nghĩ rằng: “Việc này là của chúng ta”, rồi lên đường. Họ suy nghĩ: “Chúng ta sẽ đi đâu?” rồi quyết định: “Xứ Madda là nơi có nhiều phụ nữ quý, chúng ta sẽ đi đến xứ Madda.” Và họ đã đi đến thành Sāgala ở xứ Madda. Tại đó, họ đặt pho tượng vàng ở một bến tắm rồi ngồi sang một bên. Bấy giờ, vú nuôi của nàng Bhaddā, sau khi tắm rửa, trang điểm cho Bhaddā và để nàng ngồi trong phòng lộng lẫy, đang đi đến để tắm thì nhìn thấy pho tượng ấy. Với ý nghĩ: “Tiểu thư của ta đã đến đây,” bà ta mắng rằng: “Này đồ khó dạy, sao ngươi lại đến đây?” rồi giơ tay lên, nói: “Đi nhanh lên,” và tát vào má pho tượng. Bàn tay bà rung lên như thể đập vào đá. Bà lùi lại và nói: “Thấy một vật cứng đơ, cổ to như thế này mà ta lại nảy sinh ý nghĩ ‘đây là tiểu thư của ta’. Thật vậy, vật này còn không xứng đáng làm người giữ y phục cho tiểu thư của ta.” Bấy giờ, những người kia vây quanh bà và hỏi: “Tiểu thư của bà có hình dáng như thế này sao?” Bà đáp: “Pho tượng này là gì chứ! Tiểu thư của tôi xinh đẹp hơn pho tượng này trăm lần, ngàn lần. Khi nàng ngồi trong căn phòng rộng mười hai hắc-thủ, không cần phải thắp đèn, chính ánh sáng từ thân thể nàng đã xua tan bóng tối.” Họ nói: “Nếu vậy thì xin mời bà đi cùng,” rồi dẫn bà vú nuôi gù lưng ấy đi, đặt pho tượng vàng lên xe, đứng trước cửa nhà của vị thuộc dòng dõi Kosiya và báo tin họ đã đến.

Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā, ‘‘kuto āgatatthā’’ti? Pucchi. ‘‘Magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharato’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā āgatā’’ti. ‘‘Iminā nāma kāraṇenā’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ, tātā, samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo, dassāmi dārika’’nti paṇṇākāraṃ gaṇhi. Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘laddhā dārikā, kattabbaṃ karothā’’ti. Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu – ‘‘laddhā kira dārikā’’ti. Māṇavo ‘‘ahaṃ na labhissāmīti cintesiṃ, ime laddhāti ca vadanti, anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesissāmī’’ti rahogato paṇṇaṃ likhi, ‘‘bhaddā attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārinī ahosī’’ti. Bhaddāpi ‘‘asukassa kira maṃ dātukāmā’’ti sutvā rahogatā paṇṇaṃ likhi, ‘‘ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu. Ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārī ahosī’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? Pippalimāṇavena bhaddāya pahitanti. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? Bhaddāya pippalimāṇavassa pahitanti ca vutte dvepi vācetvā, ‘‘passatha dārakānaṃ kamma’’nti phāletvā araññe chaḍḍetvā [Pg.179] samānapaṇṇaṃ likhitvā ito ca etto ca pesesuṃ. Iti tesaṃ anicchamānānaṃyeva samāgamo ahosi.

Vị Bà-la-môn sau khi chào hỏi thân mật đã hỏi: “Các ông từ đâu đến?” – “Từ nhà của Bà-la-môn Kapila ở làng Mahātittha, xứ Magadha.” – “Các ông đến vì lý do gì?” – “Vì lý do này.” – “Tốt lắm, các ông. Bà-la-môn của chúng ta tương xứng về dòng dõi, gia tộc và tài sản. Ta sẽ gả con gái.” Rồi ông nhận lấy quà tặng. Họ gửi tin đến cho Bà-la-môn Kapila: “Đã tìm được cô gái, xin hãy chuẩn bị những gì cần làm.” Nghe tin ấy, họ báo cho chàng thanh niên Pippali: “Nghe nói đã tìm được cô gái rồi.” Chàng thanh niên nghĩ: “Ta đã nghĩ rằng mình sẽ không tìm được, vậy mà họ lại nói là đã tìm được. Ta không muốn, ta sẽ gửi một lá thư.” Rồi chàng vào nơi kín đáo viết thư: “Cầu mong Bhaddā tìm được một người chồng xứng đáng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của nàng. Còn ta, ta sẽ ra đi và xuất gia. Nàng đừng hối hận về sau.” Nàng Bhaddā cũng nghe tin: “Nghe nói họ muốn gả ta cho người nọ,” rồi vào nơi kín đáo viết thư: “Cầu mong công tử tìm được một người vợ xứng đáng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của ngài. Còn tôi, tôi sẽ ra đi và xuất gia. Ngài đừng hối hận về sau.” Cả hai lá thư gặp nhau giữa đường. Khi được hỏi: “Đây là thư của ai?” – “Là thư của chàng thanh niên Pippali gửi cho nàng Bhaddā.” – “Còn đây là thư của ai?” – “Là thư của nàng Bhaddā gửi cho chàng thanh niên Pippali.” Sau khi được cho biết như vậy, họ đọc cả hai lá thư, rồi nói: “Hãy xem việc làm của bọn trẻ này,” rồi xé chúng, vứt vào rừng và viết một lá thư có nội dung tương tự rồi gửi đi từ cả hai phía. Như vậy, cuộc sum họp của họ đã diễn ra dù cả hai đều không mong muốn.

Taṃdivasaṃyeva ca māṇavopi ekaṃ pupphadāmaṃ ganthāpesi, bhaddāpi ekaṃ ganthāpesi. Tāni āsanamajjhe ṭhapetvā bhuttasāyamāsā ubhopi ‘‘sayanaṃ āruhissāmā’’ti samāgantvā māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ āruhi. Bhaddā vāmapassena āruhitvā āha – ‘‘yassa passe pupphāni milāyanti, tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma, imaṃ pupphadāmaṃ na allīyitabba’’nti. Te pana aññamaññassa sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmenti, divā pana hasitamattampi na hoti. Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti, tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu. Mahatī māṇavassa sampatti, ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇameva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kammanto dvādasayojaniko, anurādhapurappamāṇā cuddasa dāsagāmā, cuddasa hatthānīkā, cuddasa assānīkā, cuddasa rathānīkā.

Ngay trong ngày hôm đó, chàng thanh niên cho kết một vòng hoa, và nàng Bhaddā cũng cho kết một vòng hoa. Họ đặt chúng ở giữa giường. Sau khi ăn tối xong, cả hai cùng đến với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ lên giường.” Chàng thanh niên lên giường từ phía bên phải. Nàng Bhaddā lên giường từ phía bên trái và nói: “Hoa ở phía người nào bị héo, chúng ta sẽ biết rằng người đó đã khởi lên tâm tham dục. Không được chạm vào vòng hoa này.” Do sợ sự tiếp xúc thân thể của nhau, họ đã trải qua ba canh đêm mà không hề chợp mắt. Còn ban ngày, họ cũng không hề mỉm cười. Họ không vướng mắc vào vật chất thế gian. Chừng nào cha mẹ còn sống, họ không quản lý gia sản; sau khi cha mẹ qua đời, họ mới quản lý. Tài sản của chàng thanh niên rất lớn: chỉ riêng phần bột vàng dùng để thoa lên người rồi bỏ đi trong một ngày cũng được đến mười hai đấu theo đơn vị đo lường của xứ Magadha. Có sáu mươi hồ nước lớn được xây dựng bằng máy móc, đất canh tác rộng mười hai do-tuần, mười bốn làng nô lệ có quy mô bằng thành Anurādhapura, mười bốn đội tượng binh, mười bốn đội kỵ binh, mười bốn đội xa binh.

So ekadivasaṃ alaṅkataṃ assaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādakādipāṇe uddharitvā khādante disvā, ‘‘tātā, ime kiṃ khādantī’’ti pucchi? ‘‘Gaṇḍuppādake ayyā’’ti. ‘‘Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, ayyā’’ti. So cintesi – ‘‘sace etehi kataṃ pāpaṃ mayhaṃ hoti, kiṃ me karissati sattaasītikoṭidhanaṃ? Kiṃ dvādasayojano kammanto, kiṃ yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kiṃ cuddasa gāmā? Sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti.

Một hôm, chàng cưỡi con ngựa đã được trang hoàng, có đông người vây quanh, đi đến nơi làm việc, đứng ở bờ ruộng, thấy các loài chim như quạ mổ những con giun và các loài côn trùng khác từ những luống đất đã được cày lên và ăn, chàng hỏi: “Này các khanh, chúng nó ăn gì vậy?” “Thưa công tử, chúng ăn giun ạ.” “Tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ai?” “Thưa công tử, thuộc về ngài ạ.” Chàng suy nghĩ: “Nếu tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ta, thì tám mươi bảy triệu tiền vàng để làm gì? Ruộng đất rộng mười hai do-tuần để làm gì? Sáu mươi cái hồ lớn có máy móc để làm gì? Mười bốn ngôi làng để làm gì? Ta sẽ giao tất cả những thứ này cho nàng Bhaddā Kāpilānī, rồi ra đi xuất gia.”

Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe abbhantaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādamāne disvā, ‘‘ammā kiṃ ime khādantī’’ti? Pucchi. ‘‘Pāṇake ayye’’ti. ‘‘Akusalaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ ayye’’ti. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati, yadi ca panetaṃ ettakena janena kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti, bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā[Pg.180], ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.

Nàng Bhaddā Kāpilānī cũng vậy, lúc bấy giờ, trong kho thóc, nàng cho người phơi ba vựa mè, ngồi đó có các vú nuôi vây quanh, thấy những con quạ đang ăn sâu mè, nàng hỏi: “Này các chị, chúng ăn gì vậy?” “Thưa tiểu thư, chúng ăn sâu ạ.” “Bất thiện nghiệp này thuộc về ai?” “Thưa tiểu thư, thuộc về ngài ạ.” Nàng suy nghĩ: “Đối với ta, chỉ cần một tấm vải bốn gang tay và một bát cơm là đủ sống. Nếu như bất thiện nghiệp do bao nhiêu người này tạo ra lại thuộc về ta, thì dù qua ngàn kiếp cũng khó mà ngóc đầu lên khỏi vòng luân hồi. Ngay khi công tử vừa về, ta sẽ giao lại tất cả cho chàng, rồi ra đi xuất gia.”

Māṇavo āgantvā nhatvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi, athassa cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu. Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu. Tato māṇavo bhaddaṃ āha – ‘‘bhadde, tvaṃ imaṃ gharaṃ āgacchantī kittakaṃ dhanaṃ āharī’’ti? ‘‘Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni ayyā’’ti. ‘‘Etaṃ sabbaṃ, yā ca imasmiṃ ghare sattaasītikoṭiyo, yantabaddhā saṭṭhitaḷākādibhedā sampatti atthi, sabbaṃ tuyhaṃyeva niyyātemī’’ti. ‘‘Tumhe pana ayyā’’ti. ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Ayyā ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā nisinnā, ahampi pabbajissāmī’’ti. Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Te ‘‘pabbajissāmā’’ti vatvā antarāpaṇato kasāyarasapītāni vatthāni mattikāpatte ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese ohāretvā, ‘‘ye loke arahanto, te uddissa amhākaṃ pabbajjā’’ti pabbajitvā thavikāsu patte osāpetvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu. Gehe dāsesu ca kammakāresu ca na koci sañjāni.

Chàng thanh niên trở về, tắm rửa, lên lầu son và ngồi trên chiếc giường lộng lẫy. Rồi người ta dọn cho chàng một bữa ăn thịnh soạn xứng với một vị chuyển luân vương. Cả hai cùng dùng bữa, sau khi người hầu lui ra, họ đến một nơi thanh vắng và ngồi ở một chỗ thoải mái. Bấy giờ, chàng thanh niên nói với nàng Bhaddā: “Này Bhaddā, khi nàng đến nhà này, nàng đã mang theo bao nhiêu của cải?” “Thưa công tử, năm mươi lăm ngàn cỗ xe ạ.” “Tất cả số của cải đó, cùng với tám mươi bảy triệu tiền vàng trong nhà này, và tài sản gồm sáu mươi cái hồ lớn có máy móc, tất cả ta đều giao lại cho nàng.” “Còn công tử thì sao ạ?” “Ta sẽ đi xuất gia.” “Thưa công tử, thiếp cũng đang ngồi đây trông chờ ngài trở về, thiếp cũng sẽ đi xuất gia.” Đối với họ, ba cõi hiện ra như một túp lều tranh đang bốc cháy. Họ nói: “Chúng ta sẽ xuất gia,” rồi cho người ra chợ mua y phục màu vỏ cây và bình bát bằng đất, rồi họ cạo tóc cho nhau. Họ xuất gia với tâm niệm: “Sự xuất gia của chúng tôi là hướng về các bậc A-la-hán trên đời.” Sau khi xuất gia, họ cho bình bát vào túi, đeo lên vai và đi xuống khỏi lầu son. Trong nhà, không một người hầu hay người làm nào nhận ra họ.

Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakuttavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu. Te rudantā pādesu nipatitvā ‘‘kiṃ amhe anāthe karotha ayyā’’ti? Āhaṃsu. ‘‘Mayaṃ, bhaṇe ‘ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavā’ti pabbajimhā, sace tumhesu ekekaṃ bhujissaṃ karoma, vassasatampi nappahoti, tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā’’ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu. Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi – ‘‘ayaṃ bhaddā kāpilānī sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkonti, ananucchavikaṃ karontī’’ti. ‘‘Koci vā pana manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya. Imaṃ pahāya mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppādesi.

Khi họ rời khỏi làng Bà-la-môn và đi qua cổng làng của những người nô lệ, dân làng nhận ra họ qua dáng vẻ và cử chỉ. Họ khóc lóc, phủ phục dưới chân hai vị và nói: “Thưa các ngài, tại sao lại bỏ chúng con bơ vơ như vậy?” “Này các bạn, chúng tôi xuất gia vì thấy ba cõi như một túp lều tranh đang cháy. Nếu chúng tôi giải thoát cho từng người trong các bạn, thì một trăm năm cũng không đủ. Các bạn hãy tự gột rửa tâm mình, trở thành người tự do và hãy sống tiếp.” Nói xong, họ ra đi trong khi những người kia vẫn còn đang khóc. Vị trưởng lão đi phía trước, ngoảnh lại nhìn và suy nghĩ: “Nàng Bhaddā Kāpilānī này, một người phụ nữ quý giá như toàn cõi Diêm-phù-đề, đang đi theo sau ta. Có thể có người sẽ nghĩ rằng: ‘Những người này dù đã xuất gia nhưng vẫn không thể rời xa nhau, họ đang làm điều không thích hợp.’ Hoặc có người sẽ khởi tâm bất thiện và bị đọa vào đường ác. Ta nên rời bỏ nàng và đi một mình.” Ý nghĩ này khởi lên trong tâm ngài.

So [Pg.181] purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi. Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha – ‘‘bhadde, tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā, ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkontī’ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya. Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha, ahaṃ ekena gamissāmī’’ti. ‘‘Āma, ayya, pabbajitānaṃ mātugāmo nāma malaṃ, ‘pabbajitvāpi vinā na bhavantī’ti amhākaṃ dosaṃ passanti, tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha, vinā bhavissāmā’’ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha, ‘‘satasahassakappappamāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī’’ti vatvā, ‘‘tumhe dakkhiṇajātikā nāma, tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati, mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā, amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī’’ti vanditvā maggaṃ paṭipannā. Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ahaṃ cakkavāḷagirisinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya viravamānā akampi, ākāse asanisaddo viya pavatti, cakkavāḷapabbato unnadi.

Ngài đi phía trước, thấy một ngã ba đường liền đứng lại ở đầu đường. Nàng Bhaddā cũng đến, đảnh lễ rồi đứng lại. Bấy giờ, ngài nói với nàng: “Này Bhaddā, khi thấy một người phụ nữ như nàng đi theo sau ta, nhiều người có thể khởi tâm bất thiện đối với chúng ta, nghĩ rằng: ‘Dù đã xuất gia, họ vẫn không thể rời xa nhau,’ và do đó họ sẽ bị đọa vào đường ác. Tại ngã ba này, nàng hãy chọn một con đường, ta sẽ đi con đường còn lại.” “Vâng, thưa ngài, đối với người xuất gia, nữ nhân là một vết nhơ. Người ta sẽ thấy lỗi của chúng ta và nói: ‘Dù đã xuất gia, họ vẫn không thể rời xa nhau.’ Ngài hãy chọn một con đường, chúng ta sẽ chia tay.” Nói rồi, nàng đi nhiễu quanh ngài ba vòng, đảnh lễ năm vóc sát đất ở bốn phía, chắp tay lên trán với mười đầu ngón tay chụm lại sáng ngời, và nói: “Mối thân tình được vun đắp trong một trăm ngàn đại kiếp, hôm nay tan vỡ.” Rồi nàng nói tiếp: “Ngài thuộc dòng dõi cao quý, con đường bên phải hợp với ngài. Chúng con là nữ nhân, thuộc dòng dõi thấp kém, con đường bên trái hợp với chúng con.” Nói xong, nàng đảnh lễ rồi bước lên con đường của mình. Vào lúc họ chia tay, đại địa này rung chuyển, gầm lên như thể đang nói: “Ta có thể nâng đỡ những ngọn núi như Thiết Vi và Tu-di, nhưng không thể nâng đỡ được đức hạnh của hai vị,” trên không trung vang lên tiếng như sấm sét, và núi Thiết Vi cũng rền vang.

Sammāsambuddho veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā, ‘‘kassa nu kho pathavī kampatī’’ti? Āvajjento ‘‘pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā, tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnampi guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto, mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gandhakuṭito nikkhamma sayameva pattacīvaraṃ ādāya, asītimahātheresu kañci anāmantetvā tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nāḷandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nisīdanto pana aññataro paṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthā ghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi. Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇachattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vipphandantiyo vidhāvantiyo candimasahassasūriyasahassauggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaraṃ ekobhāsaṃ akaṃsu. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃ siriyā samujjalitatārāgaṇaṃ viya gaganaṃ, supupphitakamalakuvalayaṃ viya salilaṃ, vanantaraṃ virocittha. Nigrodharukkhassa nāma khandho seto [Pg.182] hoti, pattāni nīlāni pakkāni rattāni. Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodharukkho suvaṇṇavaṇṇo ahosi.

Đức Chánh Đẳng Giác, khi đang ngự tại hương phòng trong đại tinh xá Trúc Lâm, nghe tiếng động đất, Ngài suy xét: “Vì ai mà đất rung chuyển vậy?” Ngài quán xét và thấy rằng: “Thanh niên Pippali và nàng Bhaddā Kāpilānī vì Ta mà từ bỏ tài sản vô lượng để xuất gia. Tại nơi họ chia tay, trận động đất này đã xảy ra do năng lực đức hạnh của cả hai người. Ta cũng nên thể hiện sự ưu ái đối với họ.” Nghĩ vậy, Ngài từ hương phòng đi ra, một mình mang y bát, không thông báo cho bất kỳ vị nào trong tám mươi vị đại trưởng lão, đi ngược đường ba do tuần để đón họ, rồi Ngài ngồi kiết già dưới gốc cây đa Bahuputtaka, giữa thành Vương Xá và Nāḷandā. Khi ngồi, Ngài không ngồi như một vị tỳ khưu phấn tảo y bình thường nào đó, mà hiện ra tướng mạo của một vị Phật, phóng ra những luồng hào quang Phật đặc dày dài tám mươi hắc tay. Do đó, trong khoảnh khắc ấy, những luồng hào quang Phật có kích thước bằng lọng lá, bánh xe, nóc các lâu đài v.v... tỏa ra lấp lánh, chạy qua lại từ phía này đến phía kia, làm cho cả khu rừng trở thành một khối ánh sáng rực rỡ, giống như lúc ngàn mặt trăng và ngàn mặt trời cùng mọc. Khu rừng trở nên rực rỡ, giống như bầu trời lấp lánh với những chòm sao nhờ vẻ huy hoàng của ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, giống như mặt nước với những đóa sen và hoa súng nở rộ. Thân cây đa thường có màu trắng, lá màu xanh sẫm, và quả chín màu đỏ. Nhưng vào ngày hôm đó, cây đa có trăm cành đã trở thành màu vàng ròng.

Iti yā sā addhānamaggappaṭipannoti padassa atthaṃ vatvā, ‘‘idāni yathā esa pabbajito, yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno. Imassa atthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya ayaṃ anupubbikathā kathetabbā’’ti vuttā, sā evaṃ veditabbā.

Như vậy, sau khi đã nói về ý nghĩa của cụm từ ‘addhānamaggappaṭipanno’, câu chuyện đã được nói rằng: ‘Bây giờ, (cần kể) vị ấy đã xuất gia như thế nào, và đã đi vào con đường dài như thế nào. Để làm rõ ý nghĩa của điều này, câu chuyện tuần tự này nên được kể lại bắt đầu từ lúc phát nguyện,’ câu chuyện ấy nên được hiểu như vậy.

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti rājagahassa ca nāḷandāya ca antare. Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ satthāraṃ passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena satthārā bhavituṃ sakkāti. Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammāpaṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ nāma passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena sugatena bhavituṃ sakkāti. Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammā sāmañca saccāni buddhattā sammāsambuddhaṃ nāma passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṃ sakkāti ayamettha adhippāyo. Evaṃ dassaneneva ‘‘bhagavati ‘ayaṃ satthā, ayaṃ sugato, ayaṃ sammāsambuddho’ti nikkaṅkho ahaṃ, āvuso, ahosi’’nti dīpeti. Satthā me, bhanteti idaṃ kiñcāpi dve vāre āgataṃ, tikkhattuṃ pana vuttanti veditabbaṃ. Iminā hi so ‘‘evaṃ tikkhattuṃ sāvakattaṃ sāvesiṃ, āvuso’’ti dīpeti.

‘Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ’ nghĩa là ở giữa thành Vương Xá và Nāḷandā. ‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy Bậc Đạo Sư, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Đạo Sư của tôi. ‘Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Thiện Thệ do đã khéo đi đến bằng con đường chân chánh, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Thiện Thệ của tôi. ‘Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Chánh Đẳng Giác do đã tự mình giác ngộ các chân lý một cách chân chánh, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Chánh Đẳng Giác của tôi. Đây là chủ ý ở đây. Như vậy, ngài chỉ rõ rằng: “Này hiền giả, chỉ bằng cách nhìn thấy Đức Thế Tôn, tôi đã không còn nghi ngờ rằng ‘Vị này là Bậc Đạo Sư, vị này là Bậc Thiện Thệ, vị này là Bậc Chánh Đẳng Giác’.” Câu “Satthā me, bhante”, mặc dù xuất hiện hai lần, nhưng nên được hiểu là đã được nói ba lần. Bởi vì qua câu này, ngài chỉ rõ: “Này hiền giả, như vậy tôi đã tuyên bố thân phận đệ tử ba lần.”

Ajānaññevāti ajānamānova. Dutiyapadepi eseva nayo. Muddhāpi tassa vipateyyāti yassa aññassa ‘‘ajānaṃyeva jānāmī’’ti paṭiññassa bāhirakassa satthuno evaṃ sabbacetasā samannāgato pasannacitto sāvako evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ kareyya, tassa vaṇṭachinnatālapakkaṃ viya gīvato muddhāpi vipateyya, sattadhā pana phaleyyāti attho. Kiṃ vā etena, sace mahākassapatthero iminā cittappasādena imaṃ paramanipaccakāraṃ mahāsamuddassa kareyya, tattakapāle pakkhittaudakabindu viya vilayaṃ gaccheyya. Sace cakkavāḷassa kareyya, thusamuṭṭhi viya vikireyya. Sace sinerupabbatassa kareyya, kākatuṇḍena pahaṭapiṭṭhamuṭṭhi viya viddhaṃseyya[Pg.183]. Sace mahāpathaviyā kareyya, vātāhatabhasmapuñjo viya vikireyya. Evarūpopi pana therassa nipaccākāro satthu suvaṇṇavaṇṇe pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ nāsakkhi. Tiṭṭhatu ca mahākassapo, mahākassapasadisānaṃ bhikkhūnaṃ sahassampi satasahassampi nipaccākāradassanena neva dasabalassa pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ paṃsukūlacīvare vā aṃsumattampi cāletuṃ sakkoti. Evaṃ mahānubhāvo hi satthā.

‘Ajānaññeva’ nghĩa là ‘hoàn toàn không biết’. Đối với cụm từ thứ hai cũng theo phương pháp tương tự. ‘Muddhāpi tassa vipateyya’ có nghĩa là: Nếu một người đệ tử có tâm hoan hỷ, với trọn vẹn tâm thành, thực hiện một hành động cung kính tột bậc như vậy đối với một vị đạo sư ngoại đạo nào khác, người mà tuyên bố ‘Ta biết’ trong khi hoàn toàn không biết, thì đầu của vị ấy cũng sẽ rơi khỏi cổ như quả thốt nốt chín bị cắt khỏi cuống, hay đúng hơn là sẽ vỡ ra làm bảy mảnh. Nói gì đến điều đó, nếu Trưởng lão Mahākassapa với tâm tín thành này mà thực hiện hành động cung kính tột bậc này đối với đại dương, thì nó sẽ tan biến như một giọt nước rơi vào chảo nóng. Nếu ngài làm điều đó với dãy núi Thiết Vi, nó sẽ phân tán như một nắm trấu. Nếu ngài làm điều đó với núi Tu Di, nó sẽ bị phá hủy như một nắm bột bị mỏ quạ mổ. Nếu ngài làm điều đó với đại địa, nó sẽ bị thổi bay như một đống tro bị gió cuốn đi. Tuy nhiên, hành động cung kính như vậy của vị Trưởng lão cũng không thể làm lay động dù chỉ một sợi lông trên mu bàn chân màu vàng ròng của Bậc Đạo Sư. Hãy khoan nói đến ngài Mahākassapa, ngay cả một ngàn hay một trăm ngàn vị tỳ khưu giống như ngài Mahākassapa, bằng việc thể hiện sự cung kính như vậy, cũng không thể làm lay động dù chỉ một sợi lông trên mu bàn chân của Bậc Thập Lực, hay làm xê dịch dù chỉ một sợi chỉ trên y phấn tảo của Ngài. Vì rằng Bậc Đạo Sư có đại oai lực như vậy.

Tasmātiha te kassapāti yasmā ahaṃ jānanto eva ‘‘jānāmī’’ti, passanto eva ca ‘‘passāmī’’ti vadāmi, tasmā, kassapa, tayā evaṃ sikkhitabbaṃ. Tibbanti bahalaṃ mahantaṃ. Hirottappanti hirī ca ottappañca. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti paṭhamatarameva upaṭṭhitaṃ bhavissati. Yo hi therādīsu hirottappaṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamati therādayopi taṃ sahirikā saottappā ca hutvā upasaṅkamantīti ayamettha ānisaṃso. Kusalūpasaṃhitanti kusalasannissitaṃ. Aṭṭhiṃ katvāti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā, taṃ vā dhammaṃ ‘‘esa mayhaṃ attho’’ti aṭṭhiṃ katvā. Manasi katvāti citte ṭhapetvā. Sabbacetasā samannāharitvāti cittassa thokampi bahi gantuṃ adento sabbena samannāhāracittena samannāharitvā. Ohitasototi ṭhapitasoto, ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā mayā desitaṃ dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmīti evañhi te sikkhitabbaṃ. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttā kāyagatāsati. Yo ca panāyaṃ tividho ovādo, therassa ayameva pabbajjā ca upasampadā ca ahosi.

Tasmātiha te kassapāti: Này Kassapa, do vì Như Lai biết nên nói ‘Ta biết’, thấy nên nói ‘Ta thấy’, do đó, này Kassapa, ngươi phải học tập như vầy. Tibbanti: mãnh liệt, to lớn. Hirottappanti: tàm và quý. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti: sẽ được thiết lập ngay từ đầu. Quả báu ở đây là: Vị nào thiết lập tàm và quý đối với các vị trưởng lão v.v... rồi đến gần, các vị trưởng lão v.v... cũng đến gần vị ấy với tâm có tàm và có quý. Kusalūpasaṃhitanti: liên hệ đến thiện. Aṭṭhiṃ katvāti: làm cho mình có nhu cầu đối với pháp ấy, hoặc xem pháp ấy là “đây là lợi ích của ta”. Manasi katvāti: đặt vào trong tâm. Sabbacetasā samannāharitvāti: hướng tâm hoàn toàn, không để tâm đi ra ngoài dù chỉ một chút, hướng tâm với tất cả tâm. Ohitasototi: lắng tai nghe, mở tai trí tuệ và tai tịnh tín, (nghĩ rằng) ‘ta sẽ kính cẩn lắng nghe pháp do ngài thuyết giảng’. Ngươi phải học tập như vậy. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti: niệm thân hành tương ưng với lạc do sơ thiền trong đề mục bất tịnh và trong đề mục hơi thở. Và ba lời giáo huấn này chính là sự xuất gia và cụ túc giới của vị trưởng lão.

Saraṇoti sakileso saiṇo hutvā. Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti saddhādeyyaṃ bhuñjiṃ. Cattāro hi paribhogā theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti. Tattha dussīlassa saṅghamajjhe nisīditvā bhuñjantassāpi paribhogo theyyaparibhogo nāma. Kasmā? Catūsu paccayesu anissaratāya. Sīlavato apaccavekkhitaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāma. Iti khīṇāsavova sāmī hutvā anaṇo paribhuñjati. Thero attanā [Pg.184] puthujjanena hutvā paribhuttaparibhogaṃ iṇaparibhogaṃyeva karonto evamāha. Aṭṭhamiyā aññā udapādīti aṭṭhame divase arahattaphalaṃ uppajji.

Saraṇoti: có phiền não, có nợ. Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti: đã thọ dụng vật thực của tín thí. Có bốn cách thọ dụng: thọ dụng như kẻ trộm, thọ dụng như món nợ, thọ dụng như của thừa tự, thọ dụng như người chủ. Trong đó, sự thọ dụng của người ác giới, dù ngồi giữa Tăng chúng mà thọ dụng, cũng gọi là thọ dụng như kẻ trộm. Tại sao? Vì không có quyền làm chủ đối với bốn món vật dụng. Sự thọ dụng không quán xét của người có giới gọi là thọ dụng như món nợ. Sự thọ dụng của bảy bậc hữu học gọi là thọ dụng như của thừa tự. Sự thọ dụng của bậc lậu tận gọi là thọ dụng như người chủ. Như vậy, bậc lậu tận thọ dụng như người chủ, không mắc nợ. Vị trưởng lão, khi còn là phàm phu, đã xem sự thọ dụng của mình là sự thọ dụng như món nợ, nên đã nói như vậy. Aṭṭhamiyā aññā udapādīti: vào ngày thứ tám, quả A-la-hán đã sanh khởi.

Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti maggato okkamanaṃ paṭhamataraṃ taṃdivaseyeva ahosi, arahattādhigamo pacchā. Desanāvārassa pana evaṃ āgatattā arahattādhigamo paṭhamaṃ dīpito. Kasmā pana bhagavā maggā okkantoti? Evaṃ kirassa ahosi ‘‘imaṃ bhikkhuṃ jātiāraññikaṃ jātipaṃsukūlikaṃ jātiekāsanikaṃ karissāmī’’ti. Tasmā okkami.

Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti: việc Đức Thế Tôn tránh khỏi con đường đã xảy ra trước tiên, ngay trong ngày hôm đó; việc chứng đắc A-la-hán quả xảy ra sau. Tuy nhiên, do trình tự của bài pháp được trình bày như vậy, nên việc chứng đắc A-la-hán quả được nêu lên trước. Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại tránh khỏi con đường? Nghe nói Ngài đã có ý nghĩ như vầy: “Ta sẽ làm cho vị Tỳ khưu này trở thành người sống ở rừng theo bẩm tánh, mặc y phấn tảo theo bẩm tánh, ăn một bữa theo bẩm tánh.” Vì thế, Ngài đã tránh đường.

Mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṃ. Imañca pana vācaṃ bhagavā taṃ cīvaraṃ padumapupphavaṇṇena pāṇinā antantena parāmasanto āha. Kasmā evamāhāti? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Thero pana yasmā cīvarassa vā pattassa vā vaṇṇe kathite ‘‘imaṃ tumhākaṃ gaṇhathā’’tivacanaṃ cārittameva, tasmā ‘‘paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā’’ti āha. Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti, kassapa, tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasīti vadati. Tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. Ayañhettha adhippāyo – ahaṃ imaṃ cīvaraṃ puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitaṃ taṃ susānaṃ pavisitvā tumbamattehi pāṇakehi samparikiṇṇaṃ te pāṇake vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā aggahesiṃ, tassa me imaṃ cīvaraṃ gahitadivase dasasahassacakkavāḷe mahāpathavī mahāviravaṃ viravamānā kampittha, ākāso taṭataṭāyi, cakkavāḷadevatā sādhukāramadaṃsu, ‘‘imaṃ cīvaraṃ gaṇhantena bhikkhunā jātipaṃsukūlikena jātiāraññikena jātiekāsanikena jātisapadānacārikena bhavituṃ vaṭṭati, tvaṃ imassa cīvarassa anucchavikaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti. Theropi attanā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti, so taṃ atakkayitvā ‘‘ahametaṃ paṭipattiṃ pūressāmī’’ti ussāhena sugatacīvarassa anucchavikaṃ kātukāmo ‘‘dhāressāmahaṃ, bhante’’ti āha. Paṭipajjinti paṭipannosmi. Evaṃ pana cīvaraparivattanaṃ katvā ca therena pārutacīvaraṃ bhagavā [Pg.185] pārupi, satthu cīvaraṃ thero. Tasmiṃ samaye mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā unnadantī kampittha.

Mudukā kho tyāyanti: nên được tách thành mudukā kho te ayaṃ. Này Kassapa, tấm y hai lớp này của ngươi thật là mềm mại. Đức Thế Tôn vừa sờ vào mép y bằng bàn tay có màu sắc như hoa sen, vừa nói lời này. Tại sao Ngài lại nói như vậy? Vì muốn đổi y với vị trưởng lão. Tại sao Ngài lại muốn đổi y? Vì muốn đặt vị trưởng lão vào địa vị của mình. Về phần vị trưởng lão, vì có thông lệ rằng khi y hoặc bát được khen ngợi thì nói rằng: “Xin các ngài hãy nhận lấy vật này,” do đó ngài đã thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, xin Đức Thế Tôn hãy nhận lấy của con.” Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti: Này Kassapa, ngươi có thể mặc những tấm y phấn tảo bằng vải gai cũ kỹ này của ta không? Ngài nói điều này không phải nhắm đến sức mạnh của thân, mà là nhắm đến việc hoàn thành pháp hành. Ý nghĩa ở đây là như vầy: – Ta đã nhặt tấm y này, là tấm y đã được nữ tỳ tên Puṇṇā đắp rồi vứt bỏ ở nghĩa địa tử thi, sau khi vào nghĩa địa ấy, giũ sạch những con giòi nhiều bằng quả bầu, rồi đứng trong đại tộc tánh của bậc Thánh. Vào ngày ta nhặt tấm y này, đại địa trong mười ngàn thế giới đã rung chuyển, phát ra tiếng gầm lớn, hư không vang lên tiếng lách tách, chư thiên ở các thế giới đã tung hô tán thán rằng: “Vị Tỳ khưu nhặt tấm y này phải là người mặc y phấn tảo theo bẩm tánh, sống ở rừng theo bẩm tánh, ăn một bữa theo bẩm tánh, đi khất thực từng nhà theo bẩm tánh. Ngươi có thể thực hành cho xứng đáng với tấm y này không?” Về phần vị trưởng lão, ngài mang sức mạnh của năm con voi, ngài không nghĩ đến điều đó, mà với nỗ lực (nghĩ rằng): “Ta sẽ hoàn thành pháp hành này,” và với mong muốn thực hành cho xứng đáng với y của bậc Thiện Thệ, đã thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, con sẽ mặc.” Paṭipajjinti: con đã thực hành. Sau khi đã đổi y như vậy, Đức Thế Tôn đã đắp tấm y mà vị trưởng lão đã đắp, và vị trưởng lão đã đắp y của bậc Đạo Sư. Vào lúc ấy, đại địa đã rung chuyển đến tận mép nước, vang rền.

Bhagavato puttotiādīsu thero bhagavantaṃ nissāya ariyāya jātiyā jātoti bhagavato putto. Urena vasitvā mukhato nikkhantaovādavasena pabbajjāya ceva upasampadāya ca patiṭṭhitattā oraso mukhato jāto. Ovādadhammato jātattā ovādadhammena ca nimmitattā dhammajo dhammanimmito. Ovādadhammadāyādaṃ navalokuttaradhammadāyādameva vā arahatīti dhammadāyādo . Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlānīti satthārā pārutaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupanatthāya paṭiggahitaṃ.

Bhagavato puttotiādīsu: Trong các câu như “con của Đức Thế Tôn”, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Vị trưởng lão, nhờ nương tựa Đức Thế Tôn, đã được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, do đó là con của Đức Thế Tôn. Do được an lập trong sự xuất gia và cụ túc giới qua lời giáo huấn phát ra từ miệng (Ngài), (như) đã ở trong lòng ngực, nên là con ruột, sanh từ miệng. Do sanh từ Pháp giáo huấn và do được tạo ra bởi Pháp giáo huấn, nên là con của Pháp, do Pháp tạo ra. Xứng đáng với gia tài Pháp giáo huấn, hoặc chỉ xứng đáng với gia tài là chín Pháp siêu thế, do đó là người thừa tự Pháp. Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlānīti: đã nhận lấy để mặc tấm y phấn tảo bằng vải gai đã được bậc Đạo Sư đắp.

Sammā vadamāno vadeyyāti yaṃ puggalaṃ ‘‘bhagavato putto’’tiādīhi guṇehi sammā vadamāno vadeyya, mamaṃ taṃ sammā vadamāno vadeyya, ahaṃ evarūpoti. Ettāvatā therena pabbajjā ca parisodhitā hoti. Ayañhettha adhippāyo – āvuso, yassa na upajjhāyo paññāyati, na ācariyo, kiṃ so anupajjhāyo anācariyo nhāpitamuṇḍako sayaṃgahitakāsāvo ‘‘titthiyapakkantako’’ti saṅkhaṃ gato evaṃ tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ labhati, tīhi ovādehi pabbajjaṃ vā upasampadaṃ vā labhati, kāyena kāyaṃ cīvaraparivattanaṃ labhati? Passa yāva dubbhāsitaṃ vacanaṃ thullanandāya bhikkhuniyāti. Evaṃ pabbajjaṃ sodhetvā idāni chahi abhiññāhi sīhanādaṃ nadituṃ ahaṃ kho, āvusotiādimāha. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ekādasamaṃ.

Sammā vadamāno vadeyyāti: Nếu nói một cách chân chánh, người ấy nên nói rằng. Người nào nói về một người với những phẩm hạnh như ‘là con của đức Thế Tôn’ v.v… một cách chân chánh, người ấy nên nói về ta một cách chân chánh như vậy, (với ý rằng) ta là người như vậy. Với chừng ấy, sự xuất gia của vị trưởng lão đã được thanh lọc. Và đây là chủ ý ở đây: Này hiền giả, người nào không được biết đến thầy tế độ, không được biết đến thầy giáo thọ, phải chăng người ấy, không thầy tế độ, không thầy giáo thọ, đầu đã cạo, tự mình lấy y ca-sa, được xem là ‘người đã đi theo ngoại đạo,’ lại có thể nhận được sự đón rước trên đoạn đường ba do-tuần như vậy, nhận được sự xuất gia hay cụ túc giới với ba lời giáo huấn, nhận được sự trao đổi y từ thân này sang thân kia? Hãy xem lời ác khẩu của tỳ-khưu-ni Thullanandā đến mức nào. Sau khi thanh lọc sự xuất gia như vậy, bây giờ, để rống lên tiếng rống sư tử với sáu thắng trí, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘Này hiền giả, chính ta…’. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước. (Kinh) thứ mười một.

12. Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā

12. Chú giải kinh Sau Khi Chết

155. Dvādasame tathāgatoti satto. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti, āvuso, etaṃ diṭṭhigataṃ atthasannissitaṃ na hoti. Nādibrahmacariyakanti maggabrahmacariyassa pubbabhāgapaṭipadāpi na hoti. Etañhi, āvuso, atthasaṃhitanti, āvuso, etaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ atthasannissitaṃ. Etaṃ ādibrahmacariyakanti etaṃ maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgapaṭipadā. Dvādasamaṃ.

155. Trong (kinh) thứ mười hai, tathāgatoti là chúng sanh. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti: Này hiền giả, tà kiến này không dựa vào lợi ích. Nādibrahmacariyakanti: Cũng không phải là con đường thực hành phần đầu của đạo phạm hạnh. Etañhi, āvuso, atthasaṃhitanti: Này hiền giả, đề mục thiền về Tứ đế này dựa vào lợi ích. Etaṃ ādibrahmacariyakanti: Đây là con đường thực hành phần đầu, là khởi điểm của đạo phạm hạnh. (Kinh) thứ mười hai.

13. Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā

13. Chú giải kinh Pháp Giả Mạo

156. Terasame [Pg.186] aññāya saṇṭhahiṃsūti arahatte patiṭṭhahiṃsu. Saddhammappatirūpakanti dve saddhammappatirūpakāni adhigamasaddhammappatirūpakañca pariyattisaddhammappatirūpakañca. Tattha –

156. Trong (kinh) thứ mười ba, aññāya saṇṭhahiṃsūti là họ đã an trú trong A-la-hán quả. Saddhammappatirūpakanti: Có hai loại pháp giả mạo: pháp giả mạo của thắng pháp và pháp giả mạo của giáo pháp. Trong đó:

‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati;

Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati.

“Trong ánh sáng và trong trí tuệ, và trong hỷ, tâm bị dao động; trong sự an tịnh và trong lạc, do những điều này tâm bị rung động.

‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati;

Upekkhāvajjanāya ceva, upekkhāya ca nikantiyā.

“Trong sự quyết định và nỗ lực, và trong sự hiện khởi, tâm bị dao động; và trong xả hướng tâm, trong xả, và trong sự ái luyến (tâm bị rung động).

‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññā yassa paricitā;

Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca sammoha gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7);

–

“Mười nền tảng này, người nào đã quen thuộc bằng trí tuệ, người ấy thiện xảo trong sự trạo cử về pháp, và không đi đến si mê.”

Idaṃ vipassanāñāṇassa upakkilesajātaṃ adhigamasaddhammappatirūpakaṃ nāma. Tisso pana saṅgītiyo anāruḷhaṃ dhātukathā ārammaṇakathā asubhakathā ñāṇavatthukathā vijjākaraṇḍakoti imehi pañcahi kathāvatthūhi paribāhiraṃ guḷhavinayaṃ guḷhavessantaraṃ guḷhamahosadhaṃ vaṇṇapiṭakaṃ aṅgulimālapiṭakaṃ raṭṭhapālagajjitaṃ āḷavakagajjitaṃ vedallapiṭakanti abuddhavacanaṃ pariyattisaddhammappatirūpakaṃ nāma.

Tập hợp các phiền não này của trí tuệ thiền quán được gọi là pháp giả mạo của thắng pháp. Hơn nữa, những gì không được đưa vào ba kỳ kết tập, ở ngoài năm chủ đề đàm luận này là: dhātukathā, ārammaṇakathā, asubhakathā, ñāṇavatthukathā, vijjākaraṇḍaka; và những kinh văn không phải lời Phật dạy như guḷhavinaya, guḷhavessantara, guḷhamahosadha, vaṇṇapiṭaka, aṅgulimālapiṭaka, raṭṭhapālagajjita, āḷavakagajjita, vedallapiṭaka được gọi là pháp giả mạo của giáo pháp.

Jātarūpappatirūpakanti suvaṇṇarasavidhānaṃ ārakūṭamayaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ ābharaṇajātaṃ. Chaṇakālesu hi manussā ‘‘ābharaṇabhaṇḍakaṃ gaṇhissāmā’’ti āpaṇaṃ gacchanti. Atha ne āpaṇikā evaṃ vadanti, ‘‘sace tumhe ābharaṇatthikā, imāni gaṇhatha. Imāni hi ghanāni ceva vaṇṇavantāni ca appagghāni cā’’ti. Te tesaṃ sutvā, ‘‘kāraṇaṃ ime vadanti, imāni piḷandhitvā sakkā nakkhattaṃ kīḷituṃ, sobhanti ceva appagghāni cā’’ti tāni gahetvā gacchanti. Suvaṇṇabhaṇḍaṃ avikkiyamānaṃ nidahitvā ṭhapetabbaṃ hoti. Evaṃ taṃ jātarūpappatirūpake uppanne antaradhāyati nāma.

Jātarūpappatirūpakanti: Vàng giả là loại trang sức làm bằng đồng thau, được mạ vàng, có màu sắc như vàng. Vào những dịp lễ hội, người ta đi đến chợ (nghĩ rằng): “Chúng ta sẽ mua đồ trang sức.” Bấy giờ, những người bán hàng nói với họ rằng: “Nếu quý vị muốn mua trang sức, hãy lấy những món này. Vì những món này vừa dày, vừa đẹp, lại vừa rẻ.” Nghe họ nói vậy, họ (nghĩ rằng): “Những người này nói có lý, đeo những món này có thể vui chơi lễ hội, chúng vừa đẹp lại vừa rẻ,” rồi lấy chúng và đi. Đồ bằng vàng thật không bán được, phải được cất giấu đi. Như vậy, khi vàng giả xuất hiện, vàng thật được gọi là biến mất.

Atha saddhammassa antaradhānaṃ hotīti adhigamasaddhammassa paṭipattisaddhammassa pariyattisaddhammassāti tividhassāpi saddhammassa antaradhānaṃ hoti. Paṭhamabodhiyañhi [Pg.187] bhikkhū paṭisambhidappattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ. Tato cha abhiññā pāpuṇituṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti. Tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ. Gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ yadā vipassanā imehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā āraddhamattāva ṭhassati, tadā adhigamasaddhammo antarahito nāma bhavissati.

Atha saddhammassa antaradhānaṃ hotīti: Sự biến mất của Chánh pháp xảy ra, tức là sự biến mất của cả ba loại Chánh pháp: thắng pháp, hành pháp, và giáo pháp. Thật vậy, vào thời kỳ giác ngộ đầu tiên, các tỳ-khưu là những vị đã đắc Tứ Vô Ngại Giải. Rồi khi thời gian trôi qua, họ không thể đắc Tứ Vô Ngại Giải, (chỉ còn) những vị có sáu thắng trí. Sau đó, không thể đắc sáu thắng trí, họ đắc ba minh. Bây giờ, khi thời gian trôi qua, không thể đắc ba minh, họ sẽ chỉ đắc sự đoạn tận các lậu hoặc. Không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả A-na-hàm; không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả Tư-đà-hàm; không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả Tu-đà-hoàn. Khi thời gian trôi qua, họ cũng sẽ không thể đắc quả Tu-đà-hoàn. Bấy giờ, khi thiền quán của họ bị ô nhiễm bởi những phiền não này và chỉ còn lại ở mức độ nỗ lực ban đầu, lúc đó thắng pháp được gọi là đã biến mất.

Paṭhamabodhiyañhi bhikkhū catunnaṃ paṭisambhidānaṃ anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūrayiṃsu. Gacchante kāle taṃ asakkontā channaṃ abhiññānaṃ, tampi asakkontā tissannaṃ vijjānaṃ, tampi asakkontā arahattaphalamattassa. Gacchante pana kāle arahattassa anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūretuṃ asakkontā anāgāmiphalassa anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūressanti, tampi asakkontā sakadāgāmiphalassa, tampi asakkontā sotāpattiphalassa. Yadā pana sotāpattiphalassapi anucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretuṃ asakkontā sīlapārisuddhimatteva ṭhassanti, tadā paṭipattisaddhammo antarahito nāma bhavissati.

Thật vậy, vào thời kỳ giác ngộ đầu tiên, các tỳ-khưu đã hoàn thành sự thực hành tương ứng với bốn Vô Ngại Giải. Khi thời gian trôi qua, không thể làm được điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với sáu thắng trí; không thể làm được cả điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với ba minh; không thể làm được cả điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) chỉ với A-la-hán quả. Hơn nữa, khi thời gian trôi qua, không thể hoàn thành sự thực hành tương ứng với A-la-hán quả, họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng với quả A-na-hàm; không thể làm được cả điều đó, (họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với quả Tư-đà-hàm; không thể làm được cả điều đó, (họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với quả Tu-đà-hoàn. Hơn nữa, khi họ không thể hoàn thành cả con đường thực hành tương ứng với quả Tu-đà-hoàn mà chỉ an trú trong sự thanh tịnh của giới luật, lúc đó hành pháp được gọi là đã biến mất.

Yāva pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vattati, na tāva sāsanaṃ antarahitanti vattuṃ vaṭṭati. Tiṭṭhantu tīṇi vā, abhidhammapiṭake antarahite itaresu dvīsu tiṭṭhantesupi antarahitanti na vattabbameva. Dvīsu antarahitesu vinayapiṭakamatte ṭhitepi, tatrāpi khandhakaparivāresu antarahitesu ubhatovibhaṅgamatte, mahāvinaye antarahite dvīsu pātimokkhesu vattamānesupi sāsanaṃ anantarahitameva. Yadā pana dve pātimokkhā antaradhāyissanti, atha pariyattisaddhammassa antaradhānaṃ bhavissati. Tasmiṃ antarahite sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipatti antaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃ kāraṇā? Ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa. Iti paṭipattitopi pariyattimeva pamāṇaṃ.

Hơn nữa, chừng nào lời dạy của đức Phật là Tam Tạng còn tồn tại, chừng đó không thể nói rằng giáo pháp đã biến mất. Ba tạng hãy còn đó, (nhưng) khi Tạng Vô Tỷ Pháp biến mất, dù hai tạng kia vẫn còn, cũng không nên nói là (giáo pháp) đã biến mất. Khi hai tạng biến mất, chỉ còn lại Tạng Luật, trong đó, dù Khandhaka và Parivāra đã biến mất, chỉ còn lại Ubhatovibhaṅga, khi Đại Luật biến mất, dù hai bộ Pātimokkha vẫn còn tồn tại, giáo pháp vẫn chưa biến mất. Nhưng khi nào hai bộ Pātimokkha sẽ biến mất, khi ấy, sự biến mất của chánh pháp học sẽ xảy ra. Khi chánh pháp học ấy biến mất, giáo pháp được gọi là đã biến mất. Vì khi pháp học biến mất, pháp hành biến mất; khi pháp hành biến mất, pháp thành biến mất. Vì lý do gì? Vì pháp học này là duyên cho pháp hành, pháp hành là duyên cho pháp thành. Do đó, so với pháp hành, chính pháp học là tiêu chuẩn.

Nanu [Pg.188] ca kassapasammāsambuddhakāle kapilo nāma anārādhakabhikkhu ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti bījaniṃ gahetvā āsane nisinno ‘‘atthi imasmiṃ vattantā’’ti pucchi, atha tassa bhayena yesampi pātimokkho vattati, tepi ‘‘mayaṃ vattāmā’’ti avatvā ‘‘na vattāmā’’ti vadiṃsu, so bījaniṃ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā gato, tadā sammāsambuddhassa sāsanaṃ osakkitanti? Kiñcāpi osakkitaṃ, pariyatti pana ekanteneva pamāṇaṃ. Yathā hi mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ, udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ, evameva mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati mahātaḷāke udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbā, tesu sati mahātaḷāke padumādīni pupphāni viya sotāpannādayo ariyapuggalā natthīti na vattabbāti evaṃ ekantato pariyattiyeva pamāṇaṃ.

Chẳng phải sao, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, một vị tỳ khưu phá giới tên là Kapila, (nghĩ rằng) 'Ta sẽ thuyết Pātimokkha', đã cầm quạt ngồi trên ghế rồi hỏi: 'Có ai còn thực hành theo (giới bổn) này không?'. Khi ấy, vì sợ vị ấy, ngay cả những vị nào còn thực hành Pātimokkha cũng không nói 'chúng tôi còn thực hành' mà đã nói rằng 'chúng tôi không còn thực hành'. Vị ấy đặt quạt xuống, đứng dậy khỏi ghế rồi bỏ đi. Khi ấy, giáo pháp của đức Chánh Đẳng Giác có bị suy thoái không? Dù cho có bị suy thoái, nhưng pháp học chắc chắn là tiêu chuẩn. Ví như, khi bờ của một hồ lớn vững chắc, không nên nói rằng nước sẽ không thể chứa được; khi có nước, không nên nói rằng các loài hoa sen v.v... sẽ không nở. Cũng vậy, khi lời Phật dạy là Tam Tạng, ví như bờ hồ lớn vững chắc, còn tồn tại, thì không nên nói rằng không có các thiện nam tử, những người thực hành pháp hành, ví như nước trong hồ lớn. Khi có các vị ấy, thì không nên nói rằng không có các bậc Thánh nhân như Tu-đà-hoàn v.v..., ví như các loài hoa sen v.v... trong hồ lớn. Như vậy, chắc chắn chính pháp học là tiêu chuẩn.

Pathavīdhātūti dve satasahassāni cattāri ca nahutāni bahalā mahāpathavī. Āpodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva subhakiṇhabrahmalokā uggataṃ kappavināsakaṃ udakaṃ. Tejodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva ābhassarabrahmalokā uggato kappavināsako aggi. Vāyodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva vehapphalabrahmalokā uggato kappavināsako vāyu. Etesu hi ekadhammopi satthu sāsanaṃ antaradhāpetuṃ na sakkoti, tasmā evamāha. Idheva te uppajjantīti lohato lohakhādakaṃ malaṃ viya imasmiṃ mayhaṃyeva sāsane te uppajjanti. Moghapurisāti tucchapurisā.

Địa đại là đại địa có bề dày hai trăm ngàn và bốn vạn do-tuần. Thủy đại là nước hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Biến Tịnh. Hỏa đại là lửa hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Quang Âm. Phong đại là gió hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Quảng Quả. Vì trong số những (đại) này, không một pháp nào có thể làm cho giáo pháp của Bậc Đạo Sư biến mất, do đó, Ngài nói như vầy. (Câu) 'Chính nơi đây chúng sanh khởi' có nghĩa là: ví như rỉ sét ăn mòn sắt sanh từ sắt, chính trong giáo pháp này của ta, chúng (những kẻ ngu si) sanh khởi. 'Kẻ ngu si' là những kẻ trống rỗng.

Ādikeneva opilavatīti ettha ādikenāti ādānena gahaṇena. Opilavatīti nimujjati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā udakacarā nāvā bhaṇḍaṃ gaṇhantī nimujjati, evaṃ pariyattiādīnaṃ pūraṇena saddhammassa antaradhānaṃ na hoti. Pariyattiyā hi hāyamānāya paṭipatti hāyati, paṭipattiyā hāyamānāya adhigamo hāyati. Pariyattiyā pūrayamānāya pariyattidharā puggalā paṭipattiṃ pūrenti, paṭipattipūrakā adhigamaṃ pūrenti. Iti navacando [Pg.189] viya pariyattiyādīsu vaḍḍhamānāsu mayhaṃ sāsanaṃ vaḍḍhati yevāti dasseti.

Trong câu 'Ādikeneva opilavati', 'ādikena' có nghĩa là do sự nhận lấy, sự mang lấy. 'Opilavati' có nghĩa là chìm xuống. Điều này được nói ra có nghĩa là: ví như chiếc thuyền đi trên nước, khi nhận hàng hóa thì chìm xuống, cũng vậy, sự biến mất của chánh pháp không xảy ra do sự viên mãn của pháp học v.v... Vì khi pháp học suy giảm, pháp hành suy giảm; khi pháp hành suy giảm, pháp thành suy giảm. Khi pháp học được viên mãn, những người thông thuộc pháp học làm cho pháp hành được viên mãn; những người thực hành pháp hành làm cho pháp thành được viên mãn. Do đó, (Ngài) chỉ ra rằng: 'Ví như mặt trăng non, khi pháp học v.v... tăng trưởng, giáo pháp của ta chắc chắn tăng trưởng'.

Idāni yehi dhammehi saddhammassa antaradhānañceva ṭhiti ca hoti, te dassento pañca khotiādimāha. Tattha okkamanīyāti avakkamanīyā, heṭṭhāgamanīyāti attho. Satthari agāravātiādīsu agāravāti gāravarahitā. Appatissāti appatissayā anīcavuttikā. Tattha yo cetiyaṅgaṇaṃ ārohanto chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, aññato oloketvā kathaṃ kathento gacchati, ayaṃ satthari agāravo nāma.

Bây giờ, để chỉ ra những pháp nào mà do đó có sự biến mất và sự tồn tại của chánh pháp, Ngài nói (câu) bắt đầu bằng 'Này các Tỳ khưu, có năm pháp này...'. Trong đó, 'okkamanīyā' là 'avakkamanīyā', có nghĩa là dẫn đến sự thấp kém. Trong các câu bắt đầu bằng 'không tôn kính Bậc Đạo Sư', 'agāravā' là không có sự tôn kính. 'Appatissā' là không có sự nương tựa, không có hành vi khiêm hạ. Trong đó, người nào khi đi lên sân bảo tháp mà che dù, mang giày dép, vừa đi vừa nhìn ngó nơi khác và nói chuyện, người này được gọi là không tôn kính Bậc Đạo Sư.

Yo dhammassavanassa kāle saṅghuṭṭhe daharasāmaṇerehi parivārito nisīdati, aññāni vā navakammādīni karoti, dhammassavanagge nisinno niddāyati, vikkhitto vā aññaṃ kathento nisīdati, ayaṃ dhamme agāravo nāma.

Người nào vào lúc nghe pháp được loan báo, lại ngồi với các sa-di nhỏ vây quanh, hoặc làm các công việc mới khác, hoặc ngồi ở hàng đầu trong buổi nghe pháp mà ngủ gật, hoặc ngồi với tâm tán loạn, nói chuyện khác, người này được gọi là không tôn kính Pháp.

Yo therupaṭṭhānaṃ gantvā, avanditvā nisīdati, hatthapallatthikaṃ dussapallatthikaṃ karoti, aññaṃ vā pana hatthapādakukkuccaṃ karoti, vuḍḍhānaṃ santike anajjhiṭṭho katheti, ayaṃ saṅghe agāravo nāma.

Người nào đi đến nơi hầu hạ trưởng lão, ngồi xuống mà không đảnh lễ, ngồi bó gối bằng tay hoặc bằng y, hoặc làm các hành vi nghịch ngợm bằng tay chân, nói chuyện gần các bậc trưởng thượng mà không được mời, người này được gọi là không tôn kính Tăng.

Tisso pana sikkhā apūrentova sikkhāya agāravo nāma hoti. Aṭṭha samāpattiyo anibbattento tāsaṃ vā pana nibbattanatthāya payogaṃ akaronto samādhismiṃ agāravo nāma. Sukkapakkho vuttavipallāseneva veditabboti. Terasamaṃ.

Hơn nữa, người không hoàn thành ba học giới được gọi là không tôn kính học giới. Người không làm phát sanh tám bậc thiền chứng, hoặc không nỗ lực để làm chúng phát sanh, được gọi là không tôn kính định. Phần thiện nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. (Hết kinh) thứ mười ba.

Kassapasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Tương Ưng Kassapa đã kết thúc.

6. Lābhasakkārasaṃyuttaṃ

6. Tương Ưng Lợi Dưỡng và Cung Kính

1. Paṭhamavaggo

1. Phẩm Thứ Nhất

1. Dāruṇasuttavaṇṇanā

1. Giải Kinh Dāruṇa (Khốc Liệt)

157. Lābhasakkārasaṃyuttassa [Pg.190] paṭhame dāruṇoti thaddho. Lābhasakkārasilokoti ettha lābho nāma catupaccayalābho. Sakkāroti tesaṃyeva sukatānaṃ susaṅkhatānaṃ lābho. Silokoti vaṇṇaghoso. Kaṭukoti tikhiṇo. Pharusoti kharo. Antarāyikoti antarāyakaro. Paṭhamaṃ.

157. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Lợi Dưỡng và Cung Kính, 'dāruṇo' là khốc liệt, cứng rắn. Trong câu 'lābhasakkārasiloko', 'lābha' (lợi dưỡng) là sự nhận được bốn món vật dụng. 'Sakkāra' (cung kính) là sự nhận được chính những (vật dụng) ấy đã được làm tốt, được chuẩn bị tốt. 'Siloko' (tiếng tăm) là lời tán dương phẩm hạnh. 'Kaṭuko' (cay đắng) là sắc bén. 'Pharuso' (thô bạo) là thô cứng. 'Antarāyiko' (chướng ngại) là cái gây ra chướng ngại. (Hết kinh) thứ nhất.

2. Baḷisasuttavaṇṇanā

2. Giải Kinh Baḷisa (Lưỡi Câu)

158. Dutiye bāḷisikoti baḷisaṃ gahetvā caramāno macchaghātako. Āmisagatanti āmisamakkhitaṃ. Āmisacakkhūti āmise cakkhu dassanaṃ assāti āmisacakkhu. Gilabaḷisoti gilitabaḷiso. Anayaṃ āpannoti dukkhaṃ patto. Byasanaṃ āpannoti vināsaṃ patto. Yathākāmakaraṇīyoti yathākāmena yathāruciyā yatheva naṃ bāḷisiko icchati, tathevassa kattabboti attho. Yathākāmakaraṇīyo pāpimatoti yathā kilesamārassa kāmo, evaṃ kattabbo, nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā pāpetabbo. Dutiyaṃ.

158. Trong kinh thứ hai. Bāḷisiko (người câu cá) là người giết cá đi lại cầm theo lưỡi câu. Āmisagataṃ (có mồi) là được tẩm mồi. Āmisacakkhu (mắt mồi) là đối với nó (con cá) có sự nhìn thấy ở nơi mồi, nên gọi là mắt mồi. Gilabaḷiso (lưỡi câu bị nuốt) là lưỡi câu đã bị nuốt. Anayaṃ āpanno (gặp điều bất hạnh) là đã đi đến khổ đau. Byasanaṃ āpanno (gặp tai họa) là đã đi đến sự hủy diệt. Yathākāmakaraṇīyo (bị làm theo ý muốn) có nghĩa là: người câu cá muốn làm gì nó (con cá) theo ý muốn, theo sở thích của mình, thì có thể làm được như vậy. Yathākāmakaraṇīyo pāpimato (bị Ác ma làm theo ý muốn) là bị làm theo ý muốn của phiền não ma, bị đưa đến địa ngục, hoặc loài bàng sanh, hoặc cõi ngạ quỷ. (Kinh) thứ hai.

3-4. Kummasuttādivaṇṇanā

3-4. Chú giải kinh Con Rùa, v.v.

159-160. Tatiye mahākummakulanti mahantaṃ aṭṭhikacchapakulaṃ. Agamāsīti ‘‘ettha addhā kiñci khāditabbaṃ atthi, taṃ maccharāyanto maṃ esa nivāretī’’ti saññāya agamāsi. Papatāyāti papatā vuccati dīgharajjukabaddho ayakantakosake daṇḍakaṃ pavesetvā gahito kaṇṇikasallasaṇṭhāno, ayakaṇṭako, yasmiṃ vegena patitvā kaṭāhe laggamatte daṇḍako nikkhamati, rajjuko ekābaddho gacchateva. So kummoti so [Pg.191] viddhakummo. Yena so kummoti udakasaddaṃ sutvā sāsaṅkaṭṭhānaṃ bhavissatīti nivattitvā yena so atthakāmo kummo. Na dāni tvaṃ amhākanti idāni tvaṃ amittahatthaṃ gato, na amhākaṃ santakoti attho. Evaṃ sallapantānaṃyeva ca nesaṃ nāvāya ṭhito luddo rajjukaṃ ākaḍḍhitvā kummaṃ gahetvā yathākāmaṃ akāsi. Sesamettha ito anantarasutte ca uttānameva. Tatiyacatutthāni.

159-160. Trong kinh thứ ba. Mahākummakulaṃ (bầy rùa lớn) là một bầy rùa lớn có mai bằng xương. Agamāsi (nó đã đi) là nó đã đi với ý nghĩ rằng: "Chắc chắn ở đây có thứ gì đó để ăn, nó (con rùa kia) vì keo kiệt nên ngăn cản ta". Papatāya (bằng cái lao móc): papatā được gọi là một cái móc sắt, có hình dạng như mũi tên có ngạnh, được buộc vào một sợi dây dài, được giữ bằng cách đưa một cái cán vào trong vỏ móc sắt; khi nó rơi xuống nhanh chóng và vừa dính vào mai rùa, cái cán tuột ra, và sợi dây được buộc làm một cứ thế đi theo. So kummo (con rùa đó) là con rùa đã bị đâm. Yena so kummo (nơi có con rùa đó) là nghe tiếng nước, nó quay lại (nghĩ rằng) "đây sẽ là nơi đáng sợ", (và đi) đến nơi có con rùa bạn mong muốn lợi ích. Na dāni tvaṃ amhākaṃ (bây giờ ngươi không phải của chúng ta) có nghĩa là: bây giờ ngươi đã rơi vào tay kẻ thù, không còn là của chúng ta nữa. Trong khi chúng đang nói chuyện như vậy, người thợ săn tàn bạo kéo sợi dây, bắt con rùa và làm theo ý muốn. Phần còn lại ở đây và trong kinh kế tiếp là rõ ràng. (Kinh) thứ ba và thứ tư.

5. Mīḷhakasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Con Bọ Hung.

161. Pañcame mīḷhakāti gūthapāṇakā. Gūthādīti gūthabhakkhā. Gūthapūrāti anto gūthena bharitā. Puṇṇā gūthassāti idaṃ purimasseva atthadīpanaṃ. Atimaññeyyāti pacchimapāde bhūmiyaṃ ṭhapetvā purimapāde gūthassa upari āropetvā ṭhitā ‘‘ahamhi gūthādī’’ti bhaṇantī atimaññeyya. Piṇḍapāto cassa pūroti aparopissa pattapūro paṇītapiṇḍapāto bhaveyya. Pañcamaṃ.

161. Trong kinh thứ năm. Mīḷhakā (những con bọ hung) là những sinh vật ăn phân. Gūthādī (kẻ ăn phân) là kẻ ăn phân. Gūthapūrā (đầy phân) là được làm đầy phân bên trong. Cụm từ puṇṇā gūthassa (đầy phân) này chỉ làm rõ nghĩa cho cụm từ trước. Atimaññeyya (nó có thể khinh thường) là nó có thể khinh thường, đứng đặt hai chân sau trên mặt đất, đưa hai chân trước lên trên đống phân và nói rằng: "Ta là kẻ ăn phân". Piṇḍapāto cassa pūro (và vật thực khất thực đầy bát của nó) là vật thực khất thực ngon lành đầy bát của người khác có thể có. (Kinh) thứ năm.

6. Asanisuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Sét.

162. Chaṭṭhe kaṃ, bhikkhave, asanivicakkanti, bhikkhave, kaṃ puggalaṃ matthake patitvā maddamānaṃ sukkāsanicakkaṃ āgacchatu. Appattamānasanti anadhigatārahattaṃ. Iti bhagavā na sattānaṃ dukkhakāmatāya, ādīnavaṃ pana dassetuṃ evamāha. Asanicakkañhi matthake patitaṃ ekameva attabhāvaṃ nāseti, lābhasakkārasilokena pariyādiṇṇacitto nirayādīsu anantadukkhaṃ anubhoti. Chaṭṭhaṃ.

162. Trong kinh thứ sáu. Kaṃ, bhikkhave, asanivicakkaṃ (Này các Tỳ khưu, bánh xe sét... của ai?) là: Này các Tỳ khưu, bánh xe sét khô nóng rực rơi xuống và nghiền nát trên đầu của người nào hãy đến? Appattamānasaṃ (người có tâm chưa đạt đến) là người chưa chứng đắc A-la-hán quả. Đức Thế Tôn nói như vậy không phải vì mong muốn chúng sanh đau khổ, mà là để chỉ ra sự nguy hại. Bởi vì bánh xe sét rơi trên đầu chỉ hủy diệt một kiếp sống, (còn) người có tâm bị lợi dưỡng, cung kính, danh vọng chiếm đoạt sẽ phải chịu đựng khổ đau vô tận trong các cõi địa ngục, v.v. (Kinh) thứ sáu.

7. Diddhasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Mũi Tên Tẩm Thuốc Độc.

163. Sattame diddhagatenāti gatadiddhena. Visallenāti visamakkhitena. Sallenāti sattiyā. Sattamaṃ.

163. Trong kinh thứ bảy. Diddhagatena (bởi cái đã được tẩm) là bởi cái đã được tẩm thuốc độc. Visallena (bởi mũi tên độc) là được tẩm thuốc độc. Sallena (bởi mũi tên) là bằng ngọn giáo. (Kinh) thứ bảy.

8. Siṅgālasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Con Chó Rừng.

164. Aṭṭhame [Pg.192] siṅgāloti jarasiṅgālo. Yathā hi suvaṇṇavaṇṇopi kāyo pūtikāyo tveva, taṃkhaṇaṃ gaḷitampi ca muttaṃ pūtimuttantveva vuccati, evaṃ tadahujātopi siṅgālo jarasiṅgālotveva vuccati. Ukkaṇṭakena nāmāti evaṃnāmakena rogena. So kira sītakāle uppajjati. Tasmiṃ uppanne sakalasarīrato lomāni patanti, sakalasarīraṃ nillomaṃ hutvā, samantato phuṭati, vātabbhāhatā vaṇā rujjanti. Yathā ummattakasunakhena daṭṭho puriso anavaṭṭhitova bhamati, evaṃ tasmiṃ uppanne bhamitabbo hoti, asukaṭṭhāne sotthi bhavissatīti na paññāyati. Aṭṭhamaṃ.

164. Trong kinh thứ tám. Siṅgālo (con chó rừng) là con chó rừng già. Ví như thân thể dù có màu vàng óng cũng được gọi là thân thối, và nước tiểu vừa mới chảy ra cũng được gọi là nước tiểu thối, cũng vậy, con chó rừng dù mới sinh trong ngày cũng được gọi là chó rừng già. Ukkaṇṭakena nāma (bởi bệnh tên ukkaṇṭaka) là bởi một căn bệnh có tên như vậy. Nghe nói bệnh ấy phát sinh vào mùa lạnh. Khi nó phát sinh, lông rụng khắp toàn thân, toàn thân không còn lông, nứt nẻ khắp nơi, các vết thương bị gió thổi vào thì đau nhức. Ví như người bị chó dại cắn thì đi lang thang không ổn định, cũng vậy, khi bệnh ấy phát sinh, nó phải đi lang thang, không biết được rằng "ở nơi kia sẽ được an ổn". (Kinh) thứ tám.

9. Verambhasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Gió Bão Verambha.

165. Navame verambhavātāti evaṃnāmakā mahāvātā. Kīdise pana ṭhāne te vātā vāyantīti? Yattha ṭhitassa cattāro dīpā uppalinipattamattā hutvā paññāyanti. Yo pakkhī gacchatīti navavuṭṭhe deve viravanto vātasakuṇo tattha gacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Arakkhiteneva kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento khandhaṭṭhiṃ vā nāmento kāyaṃ na rakkhati nāma, nānāvidhaṃ duṭṭhullakathaṃ kathento vācaṃ na rakkhati nāma, kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāsatiṃ anupaṭṭhapetvā. Navamaṃ.

165. Trong kinh thứ chín. Verambhavātā (những ngọn gió Verambha) là những trận cuồng phong có tên như vậy. Nhưng những cơn gió ấy thổi ở nơi nào? Nơi mà đối với người đứng đó, bốn đại châu lục hiện ra chỉ lớn bằng một chiếc lá sen. Yo pakkhī gacchati (loài chim nào bay đi) là khi trời sấm sét vào đầu mùa mưa, loài chim gió bay đến đó; nói đến điều đó, câu này đã được nói ra. Trong các câu bắt đầu bằng arakkhiteneva kāyena (với thân không được phòng hộ), người cử động tay chân, hoặc uốn cong xương vai, được gọi là không phòng hộ thân; người nói nhiều loại lời nói thô tục được gọi là không phòng hộ khẩu; người suy tầm các tầm về dục, v.v., được gọi là không phòng hộ tâm. Anupaṭṭhitāya satiyā (với niệm không được thiết lập) là không thiết lập niệm về thân. (Kinh) thứ chín.

10. Sagāthakasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Có Kệ.

166. Dasame asakkārena cūbhayanti asakkārena ca ubhayena. Samādhīti arahattaphalasamādhi. So hi tena na vikampati. Appamāṇavihārinoti appamāṇena phalasamādhinā viharantassa. Sātatikanti satatakāriṃ. Sukhumaṃdiṭṭhivipassakanti arahattamaggadiṭṭhiyā sukhumadiṭṭhiphalasamāpattiatthāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā āgatattā vipassakaṃ. Upādānakkhayārāmanti upādānakkhayasaṅkhāte nibbāne rataṃ. Āhu sappuriso itīti sappurisoti kathentīti. Dasamaṃ.

166. Trong kinh thứ mười. Asakkārena cūbhayaṃ (bởi sự không cung kính và bởi cả hai) là bởi sự không cung kính và bởi cả hai (cung kính và không cung kính). Samādhi (định) là định của A-la-hán quả. Vì vị ấy không dao động bởi điều đó. Appamāṇavihārino (của người sống với vô lượng) là của người sống với định của quả vô lượng. Sātikaṃ (liên tục) là người thực hành liên tục. Sukhumaṃdiṭṭhivipassakaṃ (người thấy minh sát với kiến vi tế) là người thực hành minh sát, vì đã đến (trạng thái đó) bằng cách thiết lập minh sát vì mục đích chứng đắc quả định có trí tuệ vi tế bằng trí tuệ đạo A-la-hán. Upādānakkhayārāmaṃ (người vui thích trong sự đoạn tận chấp thủ) là người vui thích trong Nibbāna, được gọi là sự đoạn tận của chấp thủ. Āhu sappuriso iti (họ gọi là bậc chân nhân) là họ gọi là bậc chân nhân. (Kinh) thứ mười.

Paṭhamo vaggo.

Phẩm thứ nhất.

2. Dutiyavaggo

2. Phẩm thứ hai.

1-2. Suvaṇṇapātisuttādivaṇṇanā

1-2. Chú giải kinh Bát Vàng, v.v.

167-168. Dutiyavaggassa [Pg.193] paṭhame sampajānamusā bhāsantanti appamattakenapi kāraṇena sampajānameva musā bhāsantaṃ. ‘‘Sīlaṃ pūressāmī’’ti saṃvihitabhikkhuṃ sinerumattopi paccayarāsi cāletuṃ na sakkoti. Yadā pana sīlaṃ pahāya sakkāranissito hoti, tadā kuṇḍakamuṭṭhihetupi musā bhāsati, aññaṃ vā akiccaṃ karoti. Dutiyaṃ uttānamevāti. Paṭhamadutiyāni.

167-168. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, (cụm từ) sampajānamusā bhāsantaṃ có nghĩa là: nói lời dối trá một cách có ý thức dù chỉ vì một nguyên nhân nhỏ nhặt. Một đống vật dụng dù lớn bằng núi Sineru cũng không thể làm lay động vị tỳ khưu đã được phòng hộ kỹ lưỡng với ý nghĩ: “Ta sẽ làm cho giới được viên mãn.” Nhưng khi vị ấy từ bỏ giới, nương tựa vào sự cung kính, khi ấy vị ấy nói dối dù chỉ vì một nắm tấm, hoặc làm điều không nên làm khác. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng. (Hết) kinh thứ nhất và thứ hai.

3-10. Suvaṇṇanikkhasuttādivaṇṇanā

3-10. Giải Thích Kinh Suvaṇṇanikkha, v.v...

169. Tatiyādīsu suvaṇṇanikkhassāti ekassa kañcananikkhassa. Siṅgīnikkhassāti siṅgīsuvaṇṇanikkhassa. Pathaviyāti cakkavāḷabbhantarāya mahāpathaviyā. Āmisakiñcikkhahetūti kassacideva āmisassa hetu antamaso kuṇḍakamuṭṭhinopi. Jīvitahetūti aṭaviyaṃ corehi gahetvā jīvite voropiyamāne tassapi hetu. Janapadakalyāṇiyāti janapade uttamitthiyā. Tatiyādīni.

169. Trong các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba, suvaṇṇanikkhassa nghĩa là một nén vàng ròng. Siṅgīnikkhassa nghĩa là một nén vàng siṅgī. Pathaviyā nghĩa là đại địa bên trong dãy núi Cakkavāḷa. Āmisakiñcikkhahetu nghĩa là vì một chút lợi lộc nào đó, cho đến tối thiểu là vì một nắm tấm. Jīvitahetu nghĩa là khi bị bọn cướp bắt trong rừng và sắp bị giết, (vẫn không nói dối) vì mạng sống của mình. Janapadakalyāṇiyā nghĩa là người phụ nữ cao quý nhất trong xứ. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba.

Dutiyo vaggo.

Phẩm Thứ Hai.

3. Tatiyavaggo

3. Phẩm Thứ Ba

1-2. Mātugāmasuttādivaṇṇanā

1-2. Giải Thích Kinh Mātugāma, v.v...

170-171. Tatiyavaggassa paṭhame na tassa, bhikkhave, mātugāmoti na tassa raho ekakassa nisinnassa tena dhammena atthikopi mātugāmo cittaṃ pariyādātuṃ sakkoti, yassa lābhasakkārasiloko cittaṃ pariyādātuṃ sakkotīti, attho. Dutiyaṃ uttānamevāti. Paṭhamadutiyāni.

170-171. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, (câu) na tassa, bhikkhave, mātugāmo có nghĩa là: người đàn bà, dù có ham muốn, cũng không thể chiếm đoạt tâm trí của vị tỳ khưu ấy, người đang ngồi một mình ở nơi vắng vẻ, bằng pháp ấy (tức hành vi xấu xa), trong khi lợi lộc, cung kính, và danh tiếng có thể chiếm đoạt tâm trí của vị ấy. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng. (Hết) kinh thứ nhất và thứ hai.

3-6. Ekaputtakasuttādivaṇṇanā

3-6. Giải Thích Kinh Ekaputtaka, v.v...

172-175. Tatiye saddhāti sotāpannā. Sesamettha uttānameva. Tathā catutthe pañcame chaṭṭhe ca. Tatiyādīni.

172-175. Trong kinh thứ ba, saddhā (có đức tin) nghĩa là vị nữ cận sự đã đắc quả Dự Lưu. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Tương tự như vậy trong kinh thứ tư, thứ năm, và thứ sáu. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba.

7. Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

7. Giải Thích Kinh Tatiyasamaṇabrāhmaṇa

176. Sattame [Pg.194] samudayantiādīsu saha pubbakammena attabhāvo kolaputtiyaṃ vaṇṇapokkharatā kalyāṇavākkaraṇatā dhutaguṇāvīkaraṇaṃ cīvaradhāraṇaṃ parivārasampattīti evamādi lābhasakkārassa samudayo nāma, taṃ samudayasaccavasena nappajānāti, nirodho ca paṭipadā ca nirodhasaccamaggasaccavaseneva veditabbā. Sattamaṃ.

176. Trong kinh thứ bảy, ở các đoạn bắt đầu bằng samudayaṃ, v.v...: sự hiện hữu cùng với nghiệp quá khứ, sự sinh trong gia đình cao quý, vẻ đẹp ngoại hình, lời nói tốt đẹp, sự thực hành các phẩm hạnh đầu đà, việc đắp y, sự có được đoàn tùy tùng, v.v... được gọi là sự tập khởi của lợi lộc và cung kính. Vị ấy không hiểu rõ điều đó theo phương diện của Tập Đế. Sự đoạn diệt (nirodho) và con đường (paṭipadā) nên được hiểu theo phương diện của Diệt Đế và Đạo Đế. (Hết) kinh thứ bảy.

8. Chavisuttavaṇṇanā

8. Giải Thích Kinh Chavi

177. Aṭṭhame yasmā lābhasakkārasiloko narakādīsu, nibbattento sakalampi imaṃ attabhāvaṃ nāseti, idhāpi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ āvahati, tasmā chaviṃ chindatītiādi vuttaṃ. Aṭṭhamaṃ.

177. Trong kinh thứ tám, bởi vì lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, khi làm cho tái sanh trong các cõi địa ngục, v.v..., nó hủy hoại toàn bộ sự hiện hữu này. Ở đây cũng vậy, nó mang lại cái chết và khổ đau tương đương với cái chết. Do đó, câu nói bắt đầu bằng chaviṃ chindati (cắt đứt da) đã được nói ra. (Hết) kinh thứ tám.

9. Rajjusuttavaṇṇanā

9. Giải Thích Kinh Rajju

178. Navame vāḷarajjuyāti suttādimayā rajju mudukā hoti vāḷarajju kharā pharusā, tasmā ayameva gahitā. Navamaṃ.

178. Trong kinh thứ chín, vāḷarajjuyā: sợi dây làm bằng chỉ, v.v... thì mềm mại; còn sợi dây làm bằng lông đuôi ngựa thì cứng và thô ráp, do đó chính loại dây này đã được lấy (làm ví dụ). (Hết) kinh thứ chín.

10. Bhikkhusuttavaṇṇanā

10. Giải Thích Kinh Bhikkhu

179. Dasame diṭṭhadhammasukhavihārāti phalasamāpattisukhavihārā. Tesāhamassāti tesaṃ ahaṃ assa. Khīṇāsavo hi lābhī puññasampanno yāgukhajjakādīni gahetvā āgatāgatānaṃ anumodanaṃ karonto dhammaṃ desento pañhaṃ vissajjento phalasamāpattiṃ appetvā nisīdituṃ okāsaṃ na labhati, taṃ sandhāya vuttanti. Dasamaṃ.

179. Trong kinh thứ mười, diṭṭhadhammasukhavihārā nghĩa là sự an trú trong hạnh phúc của quả thiền chứng. Tesāhamassa nên được phân tích thành tesaṃ ahaṃ assa. (Ta nói rằng lợi lộc, cung kính, và danh tiếng) là chướng ngại cho những sự an trú trong hạnh phúc hiện tại ấy của vị ấy. Thật vậy, một vị lậu tận hoặc, có được lợi lộc, đầy đủ phước báu, khi phải tùy hỷ cho những người đến và đi mang theo cháo, vật thực, v.v..., khi phải thuyết pháp, khi phải trả lời câu hỏi, thì không có cơ hội để nhập quả thiền chứng và ngồi yên. (Lời dạy này) được nói ra nhắm đến điều đó. (Hết) kinh thứ mười.

Tatiyo vaggo.

Phẩm Thứ Ba.

4. Catutthavaggo

4. Phẩm Thứ Tư

1-4. Bhindisuttādivaṇṇanā

1-4. Giải Thích Kinh Bhindi, v.v...

180-183. Catutthavaggassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiyādīsu kusalamūlanti alobhāditividhakusaladhammo. Sukko dhammoti tasseva pariyāyadesanā[Pg.195]. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa kusalamūlādisaṅkhātassa anavajjadhammassa asamucchinnattā devadatto sagge vā nibbatteyya, maggaphalāni vā adhigaccheyya, svāssa samucchedamagamā sabbaso samucchinno vinaṭṭho. Paṭhamādīni.

180-183. Kinh đầu tiên của phẩm thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. Trong các kinh bắt đầu từ kinh thứ hai, kusalamūlaṃ (căn bản thiện) là pháp thiện có ba loại bắt đầu bằng vô tham. Sukko dhammo (pháp trắng) là một cách nói khác của chính từ đó. Đây là ý nghĩa tóm tắt: pháp vô tội được gọi là căn bản thiện, v.v..., do vì pháp ấy chưa bị đoạn trừ mà Devadatta có thể đã tái sanh ở cõi trời hoặc đã chứng đắc đạo và quả, nhưng pháp ấy của ông ta đã đi đến chỗ bị đoạn trừ, đã bị cắt đứt hoàn toàn, đã bị hủy hoại. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ nhất.

5. Acirapakkantasuttavaṇṇanā

5. Giải Thích Kinh Acirapakkanta

184. Pañcame parābhavāyāti avaḍḍhiyā vināsāya. Assatarīti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā. Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātīti taṃ assena saddhiṃ sampayojenti, sā gabbhaṃ gaṇhitvā kāle sampatte vijāyituṃ na sakkoti, pādehi bhūmiyaṃ paharantī tiṭṭhati, athassā cattāro pāde catūsu khāṇukesu bandhitvā kucchiṃ phāletvā potaṃ nīharanti, sā tattheva marati. Tenetaṃ vuttaṃ. Pañcamaṃ.

184. Trong kinh thứ năm, parābhavāya nghĩa là để không tăng trưởng, để bị hủy hoại. Assatarī (con la) là con vật được sinh ra trong bụng ngựa cái bởi con lừa. Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti (mang thai để tự hủy hoại) nghĩa là: người ta cho nó (con la cái) giao phối với ngựa đực, nó thụ thai, và khi đến lúc sinh, nó không thể sinh được, nó đứng đó, dùng chân đập xuống đất. Khi ấy, người ta buộc bốn chân của nó vào bốn cái cọc, mổ bụng nó ra và lấy con non ra. Nó chết ngay tại đó. Do đó, câu này đã được nói ra. (Hết) kinh thứ năm.

6. Pañcarathasatasuttavaṇṇanā

6. Giải Thích Kinh Pañcarathasata

185. Chaṭṭhe bhattābhihāroti abhiharitabbaṃ bhattaṃ. Tassa pana pamāṇaṃ dassetuṃ pañca ca thālipākasatānīti vuttaṃ. Tattha eko thālipāko dasannaṃ purisānaṃ bhattaṃ gaṇhāti. Nāsāya pittaṃ bhindeyyunti acchapittaṃ vā macchapittaṃ vāssa nāsapuṭe pakkhipeyyaṃ. Chaṭṭhaṃ.

185. Trong kinh thứ sáu, bhattābhihāro nghĩa là vật thực được mang đến. Để chỉ rõ số lượng của nó, câu pañca ca thālipākasatāni (năm trăm nồi cơm) đã được nói ra. Ở đây, một nồi cơm chứa đủ thức ăn cho mười người. Nāsāya pittaṃ bhindeyyuṃ (họ sẽ làm vỡ mật trong mũi) nghĩa là họ sẽ nhỏ mật gấu hoặc mật cá vào lỗ mũi của người ấy. (Hết) kinh thứ sáu.

7-13. Mātusuttādivaṇṇanā

7-13. Giải Thích Kinh Mātu, v.v...

186-187. Sattame mātupi hetūti ‘‘sace musā bhaṇasi, mātaraṃ te vissajjessāma. No ce bhaṇasi, na vissajjessāmā’’ti evaṃ corehi aṭaviyaṃ pucchamāno tassā corahatthagatāya mātuyāpi hetu sampajānamusā na bhāseyyāti attho. Ito paresupi eseva nayoti. Sattamādīni.

186-187. Trong kinh thứ bảy, mātupi hetu (vì mẹ) có nghĩa là: khi bị bọn cướp hỏi trong rừng rằng: “Nếu ngươi nói dối, chúng ta sẽ thả mẹ ngươi ra. Nếu ngươi không nói, chúng ta sẽ không thả,” người ấy không nên cố ý nói dối dù là vì người mẹ đã rơi vào tay bọn cướp. Đây là ý nghĩa. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp sau. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ bảy.

Lābhasakkārasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Giải Thích Tương Ưng Lợi Lộc và Cung Kính đã hoàn tất.

7. Rāhulasaṃyuttaṃ

7. Tương Ưng Rāhula

1. Paṭhamavaggo

1. Phẩm Thứ Nhất

1-8. Cakkhusuttādivaṇṇanā

1-8. Chú giải kinh Mắt, v.v...

188-195. Rāhulasaṃyuttassa [Pg.196] paṭhame ekoti catūsu iriyāpathesu ekavihārī. Vūpakaṭṭhoti vivekaṭṭho nissaddo. Appamattoti satiyā avippavasanto. Ātāpīti vīriyasampanno. Pahitatto vihareyyanti visesādhigamatthāya pesitatto hutvā vihareyyaṃ. Aniccanti hutvā abhāvākārena aniccaṃ. Atha vā uppādavayavantatāya tāvakālikatāya vipariṇāmakoṭiyā niccapaṭikkhepatoti imehipi kāraṇehi aniccaṃ. Dukkhanti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhena dukkhavatthukaṭṭhena satatasampīḷanaṭṭhena sukhapaṭikkhepenāti. Kallanti yuttaṃ. Etaṃ mamāti taṇhāgāho. Esohamasmīti mānagāho. Eso me attāti diṭṭhigāho. Taṇhāgāho cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena, mānagāho navavidhamānavasena, diṭṭhigāho dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo. Nibbindaṃ virajjatīti ettha virāgavasena cattāro maggā kathitā, virāgā vimuccatīti ettha vimuttivasena cattāri sāmaññaphalāni.

188-195. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Rāhula, `eko` (một mình) là sống một mình trong bốn oai nghi. `Vūpakaṭṭho` (sống riêng biệt) có nghĩa là sống viễn ly, vắng lặng. `Appamatto` (không phóng dật) là không rời xa niệm. `Ātāpī` (nhiệt tâm) là có tinh tấn. `Pahitatto vihareyyaṃ` (nên sống với tâm đã được hướng đến) là nên sống với tâm đã được hướng đến để chứng đắc pháp đặc biệt. `Aniccaṃ` (vô thường) là vô thường theo nghĩa có rồi không có. Hoặc là, vô thường vì những lý do này: có sanh diệt, có tính tạm thời, có bản chất biến hoại, và phủ định cái thường hằng. `Dukkhaṃ` (khổ) là khổ vì bốn lý do: theo nghĩa khó chịu đựng, là nền tảng của khổ, theo nghĩa luôn bị bức bách, và phủ định cái an lạc. `Kallaṃ` (thích hợp) là đúng đắn. `Etaṃ mama` (cái này là của tôi) là sự chấp thủ bằng tham ái. `Eso’ham asmi` (đây là tôi) là sự chấp thủ bằng ngã mạn. `Eso me attā` (đây là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ bằng tà kiến. Ở đây, sự chấp thủ bằng tham ái nên được hiểu theo cách của một trăm lẻ tám sự vận hành của tham ái, sự chấp thủ bằng ngã mạn nên được hiểu theo cách của chín loại ngã mạn, sự chấp thủ bằng tà kiến nên được hiểu theo cách của sáu mươi hai loại tà kiến. Ở đây, trong câu `nibbindaṃ virajjati` (nhàm chán nên ly tham), bốn đạo được nói đến qua sự ly tham; ở đây, trong câu `virāgā vimuccati` (do ly tham nên giải thoát), bốn quả Sa-môn được nói đến qua sự giải thoát.

Ettha ca pañcasu dvāresu pasādāva gahitā, manoti iminā tebhūmakaṃ sammasanacāracittaṃ. Dutiye pañcasu dvāresu ārammaṇameva. Tatiye pañcasu dvāresu pasādavatthukacittameva, manoviññāṇena tebhūmakaṃ sammasanacāracittaṃ gahitaṃ. Evaṃ sabbattha nayo netabbo. Chaṭṭhe tebhūmakadhammā. Aṭṭhame pana taṇhāti tasmiṃ tasmiṃ dvāre javanappattāva labbhati. Paṭhamādīni.

Và ở đây (trong kinh đầu tiên), ở năm căn môn, chỉ các sắc thần kinh được đề cập; với từ `mano` này, tâm quán xét thuộc ba cõi (được đề cập). Trong kinh thứ hai, ở năm căn môn, chỉ các đối tượng (được đề cập). Trong kinh thứ ba, ở năm căn môn, chỉ tâm nương vào vật chất sắc thần kinh (được đề cập); với ý thức, tâm quán xét thuộc ba cõi được đề cập. Phương pháp này nên được áp dụng ở mọi nơi. Trong kinh thứ sáu, các pháp thuộc ba cõi (được đề cập). Còn trong kinh thứ tám, với từ `taṇhā` (tham ái), chỉ tham ái đã đạt đến giai đoạn tốc hành tâm ở mỗi căn môn tương ứng được hiểu. Kinh đầu tiên, v.v...

9. Dhātusuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Giới

196. Navame viññāṇadhātuvasena nāmaṃ, sesāhi rūpanti nāmarūpaṃ kathitaṃ. Navamaṃ.

196. Trong kinh thứ chín, danh được nói đến qua thức giới, còn sắc được nói đến qua các giới còn lại; như vậy, danh và sắc được nói đến. Kinh thứ chín.

10. Khandhasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Uẩn

197. Dasame [Pg.197] rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā cattāro sabbasaṅgāhikaparicchedena catubhūmakā. Idha pana tebhūmakāti gahetabbā. Dasamaṃ.

197. Trong kinh thứ mười, sắc uẩn thuộc Dục giới; bốn uẩn còn lại, theo cách phân chia bao gồm tất cả, thuộc bốn cõi. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là thuộc ba cõi. Kinh thứ mười.

Paṭhamo vaggo.

Phẩm thứ nhất.

2. Dutiyavaggo

2. Phẩm thứ hai

1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā

1-10. Chú giải kinh Mắt, v.v...

198-199. Dutiye dasa uttānatthāneva. Paṭhamādīni.

198-199. Trong phẩm thứ hai, mười kinh có ý nghĩa rõ ràng. Kinh đầu tiên, v.v...

11. Anusayasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Tùy miên

200. Ekādasame imasmiñca saviññāṇake kāyeti attano saviññāṇakakāyaṃ dasseti, bahiddhā cāti parassa saviññāṇakaṃ vā aviññāṇakaṃ vā. Purimena vā attano ca parassa ca viññāṇameva dasseti, pacchimena bahiddhā anindriyabaddharūpaṃ. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ahaṃkāradiṭṭhi ca mamaṃkārataṇhā ca mānānusayā ca. Na hontīti ete kilesā kathaṃ jānantassa etesu vatthūsu na hontīti pucchati. Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu passati. Ekādasamaṃ.

200. Trong kinh thứ mười một, với câu `imasmiñca saviññāṇake kāye` (trong thân có thức này), ngài chỉ ra thân có thức của chính mình; với câu `bahiddhā ca` (và bên ngoài), ngài chỉ ra thân có thức hoặc không có thức của người khác. Hoặc là, với câu trước, ngài chỉ ra chính thức của mình và của người khác; với câu sau, (ngài chỉ ra) sắc bên ngoài không thuộc quyền. `Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā` (các tùy miên về 'ta', 'của ta', và ngã mạn) là tà kiến 'ta', tham ái 'của ta', và các tùy miên ngã mạn. `Na honti` (không có) là hỏi rằng: 'Đối với người biết như thế nào thì những phiền não này không khởi sanh trong những đối tượng này?' `Sammappaññāya passati` (thấy với chánh trí tuệ) là thấy rõ ràng bằng trí tuệ của đạo cùng với minh sát. Kinh thứ mười một.

12. Apagatasuttavaṇṇanā

12. Chú giải kinh Đoạn trừ

201. Dvādasame ahaṅkāramamaṅkāramānāpagatanti ahaṃkārato ca mamaṃkārato ca mānato ca apagataṃ. Vidhā samatikkantanti mānakoṭṭhāse suṭṭhu atikkantaṃ. Santaṃ suvimuttanti kilesavūpasamena santaṃ, kileseheva suṭṭhu vimuttaṃ. Sesaṃ uttānamevāti. Dvādasamaṃ.

201. Trong kinh thứ mười hai, `ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ` (đã đoạn trừ 'ta', 'của ta', và ngã mạn) là đã thoát khỏi 'ta', 'của ta', và ngã mạn. `Vidhā samatikkantaṃ` (đã vượt qua các loại) là đã vượt qua hoàn toàn các loại ngã mạn. `Santaṃ suvimuttanti` (tịch tịnh, khéo giải thoát) là tịch tịnh do sự lắng dịu của phiền não, và khéo giải thoát khỏi chính các phiền não. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. Kinh thứ mười hai.

Dutiyo vaggo.

Phẩm thứ hai.

Dvīsupi [Pg.198] asekkhabhūmi kathitā. Paṭhamo panettha āyācantassa desito, dutiyo anāyācantassa. Sakalepi pana rāhulasaṃyutte therassa vimuttiparipācanīyadhammāva kathitāti.

Trong cả hai (phẩm), địa vị Vô học được nói đến. Trong đó, phẩm thứ nhất được thuyết giảng cho người thỉnh cầu, phẩm thứ hai (được thuyết giảng) cho người không thỉnh cầu. Hơn nữa, trong toàn bộ Tương Ưng Rāhula, chỉ các pháp làm cho sự giải thoát của trưởng lão được thuần thục được nói đến.

Rāhulasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Tương Ưng Rāhula đã hoàn tất.

8. Lakkhaṇasaṃyuttaṃ

8. Tương Ưng Lakkhaṇa

1. Paṭhamavaggo

1. Phẩm thứ nhất

1. Aṭṭhisuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Xương

202. Lakkhaṇasaṃyutte [Pg.199] yvāyaṃ āyasmā ca lakkhaṇoti lakkhaṇatthero vutto, esa jaṭilasahassabbhantare ehibhikkhūpasampadāya upasampanno ādittapariyāyāvasāne arahattaṃ patto eko mahāsāvakoti veditabbo. Yasmā panesa lakkhaṇasampannena sabbākāraparipūrena brahmasamena attabhāvena samannāgato, tasmā ‘‘lakkhaṇo’’ti saṅkhaṃ gato. Mahāmoggallāno pana pabbajitadivasato sattame divase arahattaṃ patto dutiyo aggasāvako.

202. Trong Tương Ưng Lakkhaṇa, vị trưởng lão Lakkhaṇa được nói đến là `āyasmā ca lakkhaṇo`. Vị này, trong số một ngàn vị bện tóc, đã xuất gia bằng nghi thức `ehibhikkhu`, và nên được hiểu là một vị đại thinh văn đã chứng đắc A-la-hán vào cuối bài kinh Lửa Cháy. Hơn nữa, vì vị này có được thân thể đầy đủ các tướng tốt, viên mãn mọi phương diện, giống như Phạm thiên, do đó ngài được gọi là 'Lakkhaṇa'. Còn ngài Mahāmoggallāna là vị Thượng thủ Thinh văn thứ hai, đã chứng đắc A-la-hán vào ngày thứ bảy kể từ ngày xuất gia.

Sitaṃ pātvākāsīti mandahasitaṃ pātuakāsi, pakāsayi dassesīti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana disvā thero sitaṃ pātvākāsīti? Upari pāḷiyaṃ āgataṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ ekaṃ petaloke nibbattaṃ sattaṃ disvā. Tañca kho dibbena cakkhunā, na pasādacakkhunā. Pasādacakkhussa hi ete attabhāvā na āpāthaṃ āgacchanti. Evarūpaṃ pana attabhāvaṃ disvā kāruññe kattabbe kasmā sitaṃ pātvākāsīti? Attano ca buddhañāṇassa ca sampattiṃ samanussaraṇato. Tañhi disvā thero ‘‘adiṭṭhasaccena nāma puggalena paṭilabhitabbā evarūpā attabhāvā mutto ahaṃ, lābhā vata me, suladdhaṃ vata me’’ti attano ca sampattiṃ anussaritvā – ‘‘aho buddhassa bhagavato ñāṇasampatti, ‘yo kammavipāko, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo’ti desesi, paccakkhaṃ vata katvā buddhā desenti, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātū’’ti evaṃ buddhañāṇasampattiñca anussaritvā sitaṃ pātvākāsīti.

`Sitaṃ pātvākāsi` (ngài mỉm cười) có nghĩa là ngài đã mỉm cười nhẹ, ngài đã biểu lộ, ngài đã cho thấy. 'Thấy gì mà trưởng lão mỉm cười?' (Ngài mỉm cười) sau khi thấy một chúng sanh sanh trong cõi ngạ quỷ, chỉ là một bộ xương, được đề cập trong đoạn kinh văn ở trên. Và ngài thấy điều đó bằng thiên nhãn, không phải bằng mắt thịt. Vì những thân thể này không hiện ra trong tầm nhìn của mắt thịt. 'Nhưng sau khi thấy một thân thể như vậy, đáng lẽ phải khởi lòng bi mẫn, tại sao ngài lại mỉm cười?' (Ngài mỉm cười) do hồi tưởng đến sự thành tựu của chính mình và của Phật trí. Thật vậy, sau khi thấy điều đó, trưởng lão đã hồi tưởng đến sự thành tựu của chính mình rằng: 'Ta đã thoát khỏi những thân thể như thế này, vốn là điều mà một người chưa thấy chân lý phải nhận lấy. Thật là lợi ích cho ta! Thật là được lợi ích tốt đẹp cho ta!' – và hồi tưởng đến sự thành tựu của Phật trí như sau: 'Ôi, sự thành tựu trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn! Ngài đã dạy rằng: 'Này các Tỳ khưu, quả của nghiệp là không thể nghĩ bàn, không nên suy nghĩ đến.' Thật vậy, các vị Phật thuyết giảng sau khi đã trực nhận. Giới pháp của các vị Phật thật được thấu triệt tốt đẹp!' – do đó ngài đã mỉm cười.

Atha lakkhaṇatthero kasmā na addasa, kimassa dibbacakkhu natthīti? No natthi, mahāmoggallāno pana āvajjento addasa, itaro pana anāvajjanena na addasa. Yasmā pana khīṇāsavā nāma na akāraṇā sitaṃ karonti, tasmā taṃ lakkhaṇatthero pucchi ko nu kho, āvuso moggallāna, hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyāti? Thero pana [Pg.200] yasmā yehi ayaṃ upapatti sāmaṃ adiṭṭhā, te dussaddhāpayā honti, tasmā bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā byākātukāmatāya akālo kho, āvusotiādimāha. Tato bhagavato santike puṭṭho idhāhaṃ, āvusotiādinā nayena byākāsi.

Vậy tại sao trưởng lão Lakkhaṇa không thấy, phải chăng vị ấy không có thiên nhãn? Không phải là không có. Nhưng trưởng lão Mahāmoggallāna thấy được là do ngài hướng tâm đến, còn vị kia không thấy là do không hướng tâm đến. Vả lại, vì rằng các bậc lậu tận không mỉm cười vô cớ, do đó trưởng lão Lakkhaṇa đã hỏi ngài rằng: 'Này hiền giả Moggallāna, nhân gì, duyên gì khiến ngài mỉm cười?' Nhưng vì những người chưa từng tự mình thấy cảnh giới này thì khó làm cho họ tin, do đó trưởng lão, với ý muốn trình bày khi có Đức Thế Tôn làm chứng, đã nói rằng: 'Này hiền giả, đây không phải lúc...' v.v... Sau đó, khi được hỏi ở trước mặt Đức Thế Tôn, ngài đã trình bày theo cách thức bắt đầu bằng: 'Này hiền giả, ở đây tôi...'

Tattha aṭṭhikasaṅkhalikanti setaṃ nimmaṃsalohitaṃ aṭṭhisaṅghātaṃ. Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti etepi yakkhagijjhā ceva yakkhakākā ca yakkhakulalā ca paccetabbā. Pākatikānaṃ pana gijjhādīnaṃ āpāthampi etaṃ rūpaṃ nāgacchati. Anupatitvā anupatitvāti anubandhitvā anubandhitvā. Vitudentīti asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍakehi vijjhitvā vijjhitvā ito cito ca caranti gacchanti. Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ettha sudanti nipāto, sā aṭṭhikasaṅkhalikā aṭṭassaraṃ āturassaraṃ karotīti attho. Akusalavipākānubhavanatthaṃ kira yojanappamāṇāpi tādisā attabhāvā nibbattanti, pasādussadā ca honti pakkagaṇḍasadisā. Tasmā sā aṭṭhikasaṅkhalikā balavavedanāturā tādisaṃ saddamakāsīti.

Trong đó, 'bộ xương' (aṭṭhikasaṅkhalikaṃ) là một khối xương trắng, không thịt không máu. 'Cả kên kên, cả quạ, cả diều hâu' (gijjhāpi kākāpi kulalāpi) nên được hiểu là cả kên kên dạ xoa, quạ dạ xoa, và diều hâu dạ xoa. Vì hình dạng ấy không hiện ra trong tầm mắt của các loài kên kên thông thường. 'Theo đuổi' (anupatitvā anupatitvā) nghĩa là rượt theo, rượt theo. 'Mổ' (vitudenti) nghĩa là chúng đi lại đây đó, dùng những chiếc mỏ sắt sắc bén như lưỡi gươm mà mổ, mà đục. Trong câu 'Nó phát ra tiếng kêu đau đớn' (sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karoti), từ 'sudaṃ' chỉ là một bất biến từ; nghĩa là bộ xương ấy phát ra tiếng kêu đau đớn, tiếng kêu thống khổ. Nghe nói, để trải nghiệm quả của nghiệp bất thiện, những thân thể như vậy, dù có kích thước cả do-tuần, cũng được sinh ra, và chúng có nhiều chỗ đau nhức giống như những mụn nhọt đã chín. Do đó, bộ xương ấy, bị cơn đau dữ dội hành hạ, đã phát ra tiếng kêu như vậy.

Evañca pana vatvā puna āyasmā mahāmoggallāno ‘‘vaṭṭagāmisattā nāma evarūpā attabhāvā na muccantī’’ti sattesu kāruññaṃ paṭicca uppannaṃ dhammasaṃvegaṃ dassento tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi acchariyaṃ vata bhotiādimāha. Tato bhagavā therassa ānubhāvaṃ pakāsento cakkhubhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharantītiādimāha. Tattha cakkhu bhūtaṃ jātaṃ uppannaṃ etesanti cakkhubhūtā, bhūtacakkhukā uppannacakkhukā cakkhuṃ uppādetvā viharantīti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yatra hi nāmāti ettha yatrāti kāraṇavacanaṃ. Tatrāyaṃ atthayojanā – yasmā nāma sāvakopi evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissati, tasmā avocumha – ‘‘cakkhubhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharanti, ñāṇabhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharantī’’ti. Pubbeva me so, bhikkhave, satto diṭṭhoti bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇapaṭivedhena appamāṇesu cakkavāḷesu appamāṇe sattanikāye bhavagatiyoniṭhitinivāse ca paccakkhaṃ karontena mayā pubbeva so satto diṭṭhoti vadati.

Và sau khi nói như vậy, trưởng lão Mahāmoggallāna, để biểu lộ sự chấn động tâm linh (dhamma-saṃvega) phát sinh do lòng bi mẫn đối với chúng sanh rằng: 'Các chúng sanh luân hồi trong vòng sinh tử không thể thoát khỏi những thân thể như thế này', ngài lại nói: 'Này hiền giả, tôi đã nghĩ thế này: Thật là kỳ diệu thay...' v.v... Sau đó, Đức Thế Tôn, để tuyên dương oai lực của vị trưởng lão, đã nói: 'Này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là mắt...' v.v... Trong đó, 'như là mắt' (cakkhubhūtā) có nghĩa là những vị này có con mắt đã trở thành, đã sinh khởi, đã phát sinh; nghĩa là các vị có thiên nhãn, có con mắt đã phát sinh, các vị sống sau khi đã làm phát sinh con mắt (thiên nhãn). Đối với từ thứ hai (ñāṇabhūtā), phương pháp cũng tương tự. Trong câu 'yatra hi nāma', từ 'yatra' là một từ chỉ nguyên nhân. Ở đây, sự kết hợp ý nghĩa là như sau: vì rằng một vị Thinh văn sẽ biết hoặc sẽ thấy một cảnh tượng như vậy, hoặc sẽ làm chứng, do đó chúng ta đã nói: 'Này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là mắt, này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là trí'. Trong câu 'Này các Tỳ khưu, chúng sanh ấy đã được Ta thấy từ trước', ngài nói rằng: 'Tại Bồ-đề đoàn, do sự chứng ngộ Nhất thiết chủng trí, Ta, người đã trực nhận vô số chúng sanh trong vô số thế giới, cùng với các cảnh giới, các cõi đi, các loài, các nơi trú và các nơi ở của chúng sanh, đã thấy chúng sanh ấy từ trước rồi'.

Goghātakoti [Pg.201] gāvo vadhitvā aṭṭhito maṃsaṃ mocetvā vikkiṇitvā jīvikaṃ kappanakasatto. Tasseva kammassa vipākāvasesenāti tassa nānācetanāhi āyūhitassa aparāpariyakammassa. Tatra hi yāya cetanāya narake paṭisandhi janitā, tassā vipāke parikkhīṇe avasesakammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārammaṇaṃ katvā puna petādīsu paṭisandhi nibbattati, tasmā sā paṭisandhi kammasabhāgatāya ārammaṇasabhāgatāya vā ‘‘tasseva kammassa vipākāvaseso’’ti vuccati. Ayañca satto evaṃ uppanno. Tenāha – ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti. Tassa kira narakā cavanakāle nimmaṃsakatānaṃ gunnaṃ aṭṭhirāsiyeva nimittaṃ ahosi. So paṭicchannampi taṃ kammaṃ viññūnaṃ pākaṭaṃ viya karonto aṭṭhisaṅkhalikapeto jāto. Paṭhamaṃ.

‘Người đồ tể’ (goghātako) là chúng sanh sinh sống bằng cách giết bò, lóc thịt khỏi xương rồi đem bán. ‘Do tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’ (tasseva kammassa vipākāvasesena) có nghĩa là của nghiệp hậu báo (aparāpariyavedanīya) đã được tích lũy bởi nhiều tư tâm khác nhau. Vì rằng, trong số đó, do tư tâm nào mà sự tái sanh trong địa ngục được tạo ra, thì khi quả của tư tâm ấy đã cạn kiệt, sự tái sanh lại phát sinh trong cõi ngạ quỷ v.v... bằng cách lấy nghiệp còn sót lại hoặc nghiệp tướng làm đối tượng. Do đó, sự tái sanh ấy, do sự tương đồng về nghiệp hoặc tương đồng về đối tượng, được gọi là ‘tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’. Và chúng sanh này đã sinh ra như vậy. Do đó, ngài nói: ‘Do tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’. Nghe nói, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính đống xương của những con bò đã bị lóc hết thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ bộ xương, như thể làm cho nghiệp ấy, dù đã được che giấu, trở nên rõ ràng đối với người có trí. Hết phẩm thứ nhất.

2. Pesisuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Pesi (Miếng Thịt)

203. Maṃsapesivatthusmiṃ goghātakoti gomaṃsapesiyo katvā sukkhāpetvā vallūravikkayena anekāni vassāni jīvikaṃ kappesi, tenassa narakā cavanakāle maṃsapesiyeva nimittaṃ ahosi. So maṃsapesipeto jāto. Dutiyaṃ.

203. Trong câu chuyện về miếng thịt, ‘người đồ tể’ (goghātako) có nghĩa là người đã sinh sống trong nhiều năm bằng cách làm những miếng thịt bò, phơi khô rồi bán thịt khô. Do đó, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính những miếng thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ miếng thịt. Hết phẩm thứ hai.

3. Piṇḍasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Piṇḍa (Cục Thịt)

204. Maṃsapiṇḍavatthusmiṃ sākuṇikoti sakuṇe gahetvā vikkiṇanakāle nippakkhacamme maṃsapiṇḍamatte katvā vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi, tenassa narakā cavanakāle maṃsapiṇḍova nimittaṃ ahosi. So maṃsapiṇḍapeto jāto. Tatiyaṃ.

204. Trong câu chuyện về cục thịt, ‘người bẫy chim’ (sākuṇiko) có nghĩa là người đã sinh sống bằng cách bắt chim, và khi bán, đã vặt hết lông, chỉ để lại một cục thịt rồi đem bán. Do đó, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính cục thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ cục thịt. Hết phẩm thứ ba.

4. Nicchavisuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Nicchavi (Không Da)

205. Nicchavivatthusmiṃ tassa orabbhikassa eḷake vadhitvā vadhitvā niccamme katvā kappitajīvikassa purimanayeneva niccammaṃ eḷakasarīraṃ nimittaṃ ahosi. So nicchavipeto jāto. Catutthaṃ.

205. Trong câu chuyện về người không có da, đối với người đồ tể giết cừu, người đã sinh sống bằng cách giết cừu liên tục và lột da chúng, theo cách thức đã nói trước, chính thân cừu không da đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ không da. Hết phẩm thứ tư.

5. Asilomasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Asiloma (Lông Gươm)

206. Asilomavatthusmiṃ [Pg.202] so sūkariko dīgharattaṃ nivāpapuṭṭhe sūkare asinā vadhitvā vadhitvā dīgharattaṃ jīvikaṃ kappesi, tassa ukkhittāsikabhāvova nimittaṃ ahosi. Tasmā asilomapeto jāto. Pañcamaṃ.

206. Trong câu chuyện về người có lông gươm, người đồ tể heo ấy đã sinh sống trong một thời gian dài bằng cách liên tục dùng gươm giết những con heo được nuôi bằng thức ăn thừa. Đối với người ấy, chính hình ảnh lưỡi gươm giơ lên đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, người ấy đã sinh làm ngạ quỷ có lông gươm. Hết phẩm thứ năm.

6. Sattisuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Satti (Lông Giáo)

207. Sattilomavatthusmiṃ so māgaviko ekaṃ migañca sattiñca gahetvā vanaṃ gantvā tassa migassa samīpaṃ āgatāgate mige sattiyā vijjhitvā māresi, tassa sattiyā vijjhanakabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sattilomapeto jāto. Chaṭṭhaṃ.

207. Trong câu chuyện về người có lông giáo, người thợ săn ấy đã cầm một con nai (mồi) và một cây giáo đi vào rừng, rồi dùng giáo đâm chết những con nai nào đến gần con nai mồi. Đối với người ấy, chính hình ảnh việc đâm bằng giáo đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, người ấy đã sinh làm ngạ quỷ có lông giáo. Hết phẩm thứ sáu.

7. Usulomasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Usuloma (Lông Tên)

208. Usulomavatthusmiṃ kāraṇikoti rājāparādhike anekāhi kāraṇāhi pīḷetvā avasāne kaṇḍena vijjhitvā māraṇakapuriso. So kira ‘‘amukasmiṃ padese viddho maratī’’ti ñatvāva vijjhati. Tassevaṃ jīvikaṃ kappetvā narake uppannassa tato pakkāvasesena idhūpapattikāle usunā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā usulomapeto jāto. Sattamaṃ.

208. Trong câu chuyện về ngạ quỷ lông tên, `kāraṇiko` là người hành quyết, sau khi hành hạ những kẻ phạm tội với vua bằng nhiều cách tra tấn, cuối cùng dùng tên bắn chết. Người ấy, được biết, chỉ bắn sau khi biết rằng: "bị bắn ở chỗ này thì sẽ chết". Người ấy, sau khi sinh sống như vậy, đã sanh vào địa ngục, do quả báo còn sót lại từ đó, vào lúc sanh ở đây, chính sự việc bị tên bắn đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, đã sanh làm ngạ quỷ lông tên. (Kinh) thứ bảy.

8. Sūcilomasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Lông Kim

209. Sūcilomavatthusmiṃ sūtoti assadamako. Godamakotipi vadantiyeva. Tassa patodasūciyā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sūcilomapeto jāto. Aṭṭhamaṃ.

209. Trong câu chuyện về ngạ quỷ lông kim, `sūto` là người huấn luyện ngựa. (Các vị thầy) cũng nói là người huấn luyện bò. Đối với người ấy, chính sự việc đâm bằng cây gậy có mũi nhọn đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, đã sanh làm ngạ quỷ lông kim. (Kinh) thứ tám.

9. Dutiyasūcilomasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Lông Kim thứ hai

210. Dutiye sūcilomavatthusmiṃ sūcakoti pesuññakārako. So kira manusse aññamaññañca bhindi, rājakule ca ‘‘imassa imaṃ nāma atthi, iminā idaṃ nāma kata’’nti sūcetvā sūcetvā anayabyasanaṃ pāpesi. Tasmā yathā tena sūcetvā manussā bhinnā, tathā sūcīhi bhedanadukkhaṃ [Pg.203] paccanubhotuṃ kammameva nimittaṃ katvā sūcilomapeto jāto. Navamaṃ.

210. Trong câu chuyện thứ hai về ngạ quỷ lông kim, `sūcako` là người nói đâm thọc. Người ấy, được biết, đã chia rẽ người ta với nhau, và trong hoàng tộc, sau khi tố cáo nhiều lần rằng: "Người này có cái này, người này đã làm việc này", đã khiến (họ) đi đến tai họa và bất hạnh. Do đó, cũng như những người đã bị chia rẽ do lời tố cáo của y, cũng vậy, để trải nghiệm nỗi khổ bị những cây kim đâm xuyên, lấy chính nghiệp ấy làm tướng, y đã sanh làm ngạ quỷ lông kim. (Kinh) thứ chín.

10. Kumbhaṇḍasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Kumbhaṇḍa (Tinh hoàn)

211. Aṇḍabhārivatthusmiṃ gāmakūṭakoti vinicchayāmacco. Tassa kammasabhāgatāya kumbhamattā mahāghaṭappamāṇā aṇḍā ahesuṃ. So hi yasmā raho paṭicchanne ṭhāne lañjaṃ gahetvā kūṭavinicchayena pākaṭaṃ dosaṃ karonto sāmike assāmike akāsi, tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ pākaṭaṃ nibbattaṃ. Yasmā daṇḍaṃ paṭṭhapento paresaṃ asayhaṃ bhāraṃ āropesi, tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ asayhabhāro hutvā nibbattaṃ. Yasmā yasmiṃ ṭhāne ṭhitena samena bhavitabbaṃ, tasmiṃ ṭhatvā visamo ahosi, tasmāssa rahassaṅge visamā nisajjāva ahosīti. Dasamaṃ.

211. Trong câu chuyện về ngạ quỷ mang tinh hoàn nặng, `gāmakūṭako` là vị quan xét xử. Do sự tương ứng của nghiệp, những tinh hoàn lớn bằng cái nồi, có kích thước bằng cái vại lớn đã sanh ra cho y. Bởi vì người ấy, sau khi nhận hối lộ ở nơi kín đáo, che khuất, bằng sự phán quyết gian trá, đã làm cho lỗi lầm trở nên rõ ràng, đã biến người chủ thành không phải chủ; do đó, bộ phận kín của y đã sanh ra một cách lộ liễu. Bởi vì khi áp đặt hình phạt, y đã chất gánh nặng không thể chịu đựng nổi lên người khác; do đó, bộ phận kín của y đã sanh ra, trở thành một gánh nặng không thể chịu đựng nổi. Bởi vì, ở nơi mà người đứng đó phải công bằng, y lại đứng đó mà không công bằng; do đó, y chỉ có thể ngồi một cách không cân bằng trên bộ phận kín của mình. (Kinh) thứ mười.

Paṭhamo vaggo.

Phẩm thứ nhất.

2. Dutiyavaggo

2. Phẩm thứ hai

1. Sasīsakasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Có Đầu

212. Pāradārikavatthusmiṃ so satto parassa rakkhitagopitaṃ sassāmikaṃ phassaṃ phusanto mīḷhasukhena kāmasukhena cittaṃ ramayitvā kammasabhāgatāya gūthaphassaṃ phusanto dukkhamanubhavituṃ tattha nibbatto. Paṭhamaṃ.

212. Trong câu chuyện về người thông gian với vợ người khác, chúng sanh ấy, trong khi xúc chạm với người vợ có chồng, được người khác gìn giữ, bảo vệ, đã làm cho tâm hoan hỷ với dục lạc, với cái lạc thú như phân; do sự tương ứng của nghiệp, đã sanh ra ở nơi ấy để trải nghiệm nỗi khổ trong khi xúc chạm với phân. (Kinh) thứ nhất.

2. Gūthakhādasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Ăn Phân

213. Duṭṭhabrāhmaṇavatthu pākaṭameva. Dutiyaṃ.

213. Câu chuyện về người Bà-la-môn ác độc đã rõ ràng. (Kinh) thứ hai.

3. Nicchavitthisuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Người Nữ Không Da

214. Nicchavitthivatthusmiṃ yasmā mātugāmo nāma attano phasse anissaro, sā ca taṃ sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ uppādesi, tasmā kammasabhāgatāya sukhasamphassā vaṭṭitvā dukkhasamphassaṃ anubhavituṃ nicchavitthī hutvā uppannā. Tatiyaṃ.

214. Trong câu chuyện về người nữ không da, bởi vì người nữ không có quyền làm chủ đối với sự xúc chạm của chính mình, và người nữ ấy sau khi trộm sự xúc chạm ấy, vốn là tài sản của người chồng, đã làm phát sanh sự hoan hỷ cho những người khác; do đó, do sự tương ứng của nghiệp, đã từ bỏ sự xúc chạm an lạc để trải nghiệm sự xúc chạm đau khổ, đã sanh ra, trở thành người nữ không da. (Kinh) thứ ba.

4. Maṅgulitthisuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Người Nữ Xấu Xí

215. Maṅgulitthivatthusmiṃ [Pg.204] maṅgulinti virūpaṃ duddasikaṃ bībhacchaṃ. Sā kira yakkhadāsikammaṃ karontī ‘‘iminā ca iminā ca evaṃ balikamme kate ayaṃ nāma tumhākaṃ vaḍḍhi bhavissatī’’ti mahājanassa gandhapupphādīni vañcanāya gahetvā mahājanaṃ duddiṭṭhiṃ micchādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi, tasmā tāya kammasabhāgatāya gandhapupphādīnaṃ thenitattā duggandhā, duddassanassa gāhitattā duddasikā virūpā bībhacchā hutvā nibbattā. Catutthaṃ.

215. Trong câu chuyện về người nữ xấu xí, `maṅguli` là xấu xí, khó nhìn, ghê tởm. Người nữ ấy, được biết, trong khi làm công việc của nữ tỳ của dạ-xoa, sau khi lừa gạt lấy hương, hoa, v.v... của quần chúng bằng cách nói rằng: "Khi việc cúng tế được thực hiện như thế này với vật này và vật này, sự thịnh vượng như thế này sẽ đến với các vị", đã khiến quần chúng chấp giữ ác kiến, tà kiến. Do đó, do sự tương ứng của nghiệp ấy, vì đã trộm hương, hoa, v.v... nên có mùi hôi; vì đã khiến (người khác) chấp giữ cái thấy xấu xa, đã sanh ra, trở nên khó nhìn, xấu xí, và ghê tởm. (Kinh) thứ tư.

5. Okilinīsuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Okilinī (Người Nữ Bị Nung Nấu)

216. Okilinīvatthusmiṃ uppakkaṃ okiliniṃ okirininti sā kira aṅgāracitake nipannā vipphandamānā viparivattamānā paccati, tasmā uppakkā ceva hoti uṇhena agginā pakkasarīrā, okilinī ca kilinnasarīrā, bindūnissā sarīrato paggharanti, okirinī ca aṅgārasamparikiṇṇā. Tassā hi heṭṭhatopi kiṃsukapupphavaṇṇā aṅgārā, ubhayapassesupi, ākāsatopissā upari patanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppakkaṃ okiliniṃ okirini’’nti. Sā issāpakatā sapattiṃ aṅgārakaṭāhena okirīti tassa kira rañño ekā nāṭakinī aṅgārakaṭāhaṃ samīpe ṭhapetvā gattato udakaṃ puñchati, pāṇinā ca sedaṃ karoti. Rājāpi tāya saddhiṃ kathañca karoti, parituṭṭhākārañca dasseti. Aggamahesī taṃ asahamānā issāpakatā hutvā acirapakkantassa rañño taṃ aṅgārakaṭāhaṃ gahetvā tassā upari aṅgāre okiri. Sā taṃ kammaṃ katvā tādisaṃyeva vipākaṃ paccanubhavituṃ petaloke nibbattā. Pañcamaṃ.

216. Trong câu chuyện về Okilinī, về (cụm từ) `uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ`: người nữ ấy, được biết, nằm trên một đống than hồng, quằn quại, lăn qua lộn lại, bị nung nấu. Do đó, nàng vừa bị nung nấu, có thân bị nung bởi lửa nóng; vừa bị vấy bẩn, có thân bị dơ bẩn, những giọt (mủ máu) chảy ra từ thân của nàng; vừa bị bao phủ, bị than hồng rải khắp xung quanh. Quả vậy, bên dưới nàng là những hòn than hồng màu như hoa kimsuka, ở cả hai bên sườn cũng vậy, và từ trên trời, chúng cũng rơi xuống trên nàng. Do đó, đã được nói: `uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ`. Về (câu) "Nàng, do ganh tỵ, đã đổ chảo than hồng lên tình địch": Được biết, một nữ vũ công của vị vua ấy đặt một chảo than hồng gần bên và lau nước trên thân, và dùng tay làm cho mồ hôi (khô). Vị vua cũng nói chuyện với nàng và tỏ vẻ hài lòng. Hoàng hậu, không thể chịu đựng được điều đó, bị lòng ganh tỵ xâm chiếm, sau khi vua vừa rời đi không lâu, đã lấy chảo than hồng ấy và đổ than hồng lên trên nàng vũ công. Nàng (hoàng hậu) ấy, sau khi làm nghiệp đó, đã sanh vào cõi ngạ quỷ để trải nghiệm quả báo tương tự. (Kinh) thứ năm.

6. Asīsakasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Không Đầu

217. Coraghātavatthusmiṃ so rañño āṇāya dīgharattaṃ corānaṃ sīsāni chinditvā petaloke nibbattanto asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti. Chaṭṭhaṃ.

217. Trong câu chuyện về người đao phủ chém trộm, người ấy, theo lệnh của vua, trong một thời gian dài, sau khi chặt đầu của những tên trộm, khi sanh vào cõi ngạ quỷ, đã sanh ra, trở thành một thân hình không đầu. (Kinh) thứ sáu.

7-11. Pāpabhikkhusuttādivaṇṇanā

7-11. Chú giải kinh Tỳ-khưu Ác, v.v...

218-222. Bhikkhuvatthusmiṃ [Pg.205] pāpabhikkhūti lāmakabhikkhu. So kira lokassa saddhādeyye cattāro paccaye paribhuñjitvā kāyavacīdvārehi asaṃyato bhinnājīvo cittakeḷiṃ kīḷanto vicari. Tato ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā petaloke nibbattanto bhikkhusadiseneva attabhāvena nibbatti. Bhikkhunīsikkhamānāsāmaṇerasāmaṇerīvatthūsupi ayameva vinicchayo. Sattamādīni.

218-222. Trong câu chuyện về vị tỳ-khưu, `pāpabhikkhu` là vị tỳ-khưu tồi tệ. Vị ấy, được biết, sau khi thọ dụng bốn món vật dụng do tín tâm của thế gian cúng dường, đã đi lại, không thu thúc qua thân môn và khẩu môn, có mạng sống bại hoại, vui đùa với trò chơi của tâm. Sau đó, sau khi bị nung nấu trong địa ngục suốt một Phật-kỳ, khi sanh vào cõi ngạ quỷ, đã sanh ra với thân tướng giống như một vị tỳ-khưu. Trong các câu chuyện về tỳ-khưu-ni, học nữ, sa-di, và sa-di-ni cũng có cùng cách giải thích này. (Các kinh) bắt đầu từ thứ bảy.

Lakkhaṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Tương Ưng Lakkhaṇa đã hoàn tất.

9. Opammasaṃyuttaṃ

9. Tương Ưng Ví Dụ

1. Kūṭasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Nóc Nhà

223. Opammasaṃyuttassa [Pg.206] paṭhame kūṭaṃ gacchantīti kūṭaṅgamā. Kūṭaṃ samosarantīti kūṭasamosaraṇā. Kūṭasamugghātāti kūṭassa samugghātena. Avijjāsamugghātāti arahattamaggena avijjāya samugghātena. Appamattāti satiyā avippavāse ṭhitā hutvā. Paṭhamaṃ.

223. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Ví Dụ, (những cây kèo) đi đến nóc nhà, vì thế được gọi là kūṭaṅgamā. (Những cây kèo) cùng quy tụ về nóc nhà, vì thế được gọi là kūṭasamosaraṇā. Kūṭasamugghāta có nghĩa là bằng sự nhổ bật nóc nhà. Avijjāsamugghāta có nghĩa là bằng sự nhổ bật vô minh bởi Thánh đạo A-la-hán. Appamattā có nghĩa là đã an trú trong sự không rời xa chánh niệm. (Kinh) thứ nhất.

2. Nakhasikhasuttavaṇṇanā

2. Giải Thích Kinh Móng Tay.

224. Dutiye manussesu paccājāyantīti ye manussalokato cutā manussesu jāyanti, te evaṃ appakāti adhippāyo. Aññatra manussehīti ye pana manussalokato cutā ṭhapetvā manussalokaṃ catūsu apāyesu paccājāyanti, te mahāpathaviyaṃ paṃsu viya bahutarā. Imasmiñca sutte devāpi manusseheva saṅgahitā. Tasmā yathā manussesu jāyantā appakā, evaṃ devesupīti veditabbā. Dutiyaṃ.

224. Trong kinh thứ hai, câu manussesu paccājāyanti có nghĩa là: những chúng sanh nào mệnh chung từ cõi người rồi sanh vào loài người, những chúng sanh ấy quả là ít ỏi, đây là chủ ý. Câu aññatra manussehi có nghĩa là: còn những chúng sanh nào mệnh chung từ cõi người, ngoại trừ cõi người, lại tái sanh trong bốn đường ác, những chúng sanh ấy lại nhiều hơn, ví như đất trên đại địa. Và trong kinh này, chư thiên cũng được bao gồm trong loài người. Do đó, nên hiểu rằng: giống như những chúng sanh sanh vào loài người là ít ỏi, cũng vậy, (những chúng sanh sanh) vào cõi chư thiên cũng (ít ỏi). (Kinh) thứ hai.

3. Kulasuttavaṇṇanā

3. Giải Thích Kinh Thiện Nam Tử.

225. Tatiye suppadhaṃsiyānīti suviheṭhiyāni. Kumbhatthenakehīti ye paragharaṃ pavisitvā dīpālokena oloketvā parabhaṇḍaṃ haritukāmā ghaṭe dīpaṃ katvā pavisanti, te kumbhatthenakā nāma, tehi kumbhatthenakehi. Suppadhaṃsiyo hoti amanussehīti mettābhāvanārahitaṃ paṃsupisācakā vidhaṃsayanti, pageva uḷārā amanussā. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti cittena suṭṭhu samāraddhā. Tatiyaṃ.

225. Trong kinh thứ ba, suppadhaṃsiyāni có nghĩa là dễ bị quấy nhiễu. Kumbhatthenakehi có nghĩa là: những kẻ trộm nào muốn lấy tài sản của người khác, sau khi vào nhà người khác, nhìn xem bằng ánh sáng của ngọn đèn, rồi đặt ngọn đèn vào trong cái nồi và đi vào, những kẻ ấy được gọi là kumbhatthenakā; bởi những kẻ trộm dùng nồi ấy. Vị ấy dễ bị phi nhân làm hại có nghĩa là: ngay cả các quỷ pamsupisācaka cũng làm hại được vị tỳ khưu không có sự tu tập tâm từ, huống nữa là các phi nhân cao cấp. Bhāvitā có nghĩa là được làm cho tăng trưởng. Bahulīkatā có nghĩa là được làm đi làm lại nhiều lần. Yānīkatā có nghĩa là được làm như cỗ xe đã được thắng ngựa. Vatthukatā có nghĩa là được làm như nền tảng với ý nghĩa là nơi nương tựa. Anuṭṭhitā có nghĩa là được quyết định. Paricitā có nghĩa là được tích lũy, được làm cho tăng trưởng tốt đẹp từ mọi phía. Susamāraddhā có nghĩa là được khéo khởi sự một cách tốt đẹp bởi tâm. (Kinh) thứ ba.

4. Okkhāsuttavaṇṇanā

4. Giải Thích Kinh Okkhā.

226. Catutthe okkhāsatanti mahāmukhaukkhalīnaṃ sataṃ. Dānaṃ dadeyyāti paṇītabhojanabharitānaṃ mahāukkhalīnaṃ sataṃ dānaṃ dadeyya. ‘‘Ukkāsata’’ntipi pāṭho[Pg.207], tassa daṇḍadīpikāsatanti attho. Ekāya pana dīpikāya yattake ṭhāne āloko hoti, tato sataguṇaṃ ṭhānaṃ sattahi ratanehi pūretvā dānaṃ dadeyyāti attho. Gadduhanamattanti goduhanamattaṃ, gāviyā ekavāraṃ aggathanākaḍḍhanamattanti attho. Gandhaūhanamattaṃ vā, dvīhi aṅgulīhi gandhapiṇḍaṃ gahetvā ekavāraṃ ghāyanamattanti attho. Ettakampi hi kālaṃ yo pana gabbhapariveṇavihārūpacāra paricchedena vā cakkavāḷaparicchedena vā aparimāṇāsu lokadhātūsu vā sabbasattesu hitapharaṇaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ sakkoti, idaṃ tato ekadivasaṃ tikkhattuṃ dinnadānato mahapphalataraṃ. Catutthaṃ.

226. Trong kinh thứ tư, okkhāsataṃ có nghĩa là một trăm cái nồi lớn có miệng rộng. Dānaṃ dadeyya có nghĩa là nên bố thí một trăm cái nồi lớn có miệng rộng chứa đầy vật thực hảo hạng. Cũng có bài đọc là ukkāsataṃ, ý nghĩa của từ này là một trăm ngọn đuốc. Lại nữa, ý nghĩa là: một ngọn đuốc có thể chiếu sáng một nơi chốn đến mức độ nào, thì nên bố thí bằng cách làm cho đầy bảy loại báu vật ở một nơi chốn lớn gấp trăm lần như vậy. Gadduhanamattaṃ có nghĩa là trong khoảng vắt sữa bò, ý nghĩa là trong khoảng thời gian kéo đầu vú của con bò cái một lần. Hoặc là gandhaūhanamattaṃ, ý nghĩa là trong khoảng thời gian lấy một cục hương bằng hai ngón tay và ngửi một lần. Thật vậy, trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như thế, vị nào có thể tu tập tâm từ, với sự biến mãn lợi ích đến tất cả chúng sanh trong phạm vi giới hạn của một phòng trong, một tịnh xá, một khu vực tu viện, hoặc trong phạm vi một thế giới, hoặc trong vô lượng thế giới, thì việc này có quả lớn hơn sự bố thí được cho ba lần trong một ngày như đã nói ở trên. (Kinh) thứ tư.

5. Sattisuttavaṇṇanā

5. Giải Thích Kinh Cây Thương.

227. Pañcame paṭileṇissāmītiādīsu agge paharitvā kappāsavaṭṭiṃ viya nāmento niyyāsavaṭṭiṃ viya ca ekato katvā alliyāpento paṭileṇeti nāma. Majjhe paharitvā nāmetvā dhārāya vā paharitvā dvepi dhārā ekato alliyāpento paṭikoṭṭeti nāma. Kappāsavaṭṭanakaraṇīyaṃ viya pavattento cirakālaṃ saṃvellitakilañjaṃ pasāretvā puna saṃvellento viya ca paṭivaṭṭeti nāma. Pañcamaṃ.

227. Trong kinh thứ năm, trong các câu bắt đầu bằng paṭileṇissāmi, việc đánh vào mũi nhọn rồi uốn cong nó lại như cuộn bông gòn, hoặc làm cho nó dính lại với nhau thành một khối như cục nhựa cây, được gọi là paṭileṇeti. Việc đánh vào giữa rồi uốn cong lại, hoặc đánh vào lưỡi bén rồi làm cho cả hai lưỡi bén dính lại với nhau, được gọi là paṭikoṭṭeti. Việc xoắn lại như thể đang làm một cuộn bông gòn, hoặc như trải một tấm chiếu đã được cuộn lại trong một thời gian dài rồi lại cuộn lại, được gọi là paṭivaṭṭeti. (Kinh) thứ năm.

6. Dhanuggahasuttavaṇṇanā

6. Giải Thích Kinh Người Cầm Cung.

228. Chaṭṭhe daḷhadhammā dhanuggahāti daḷhadhanuno issāsā. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati, dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Susikkhitāti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. Katahatthāti yo sippameva uggaṇhāti, so katahattho na hoti, ime pana katahatthā ciṇṇavasībhāvā. Katūpāsanāti rājakulādīsu dassitasippā.

228. Trong kinh thứ sáu, daḷhadhammā dhanuggahā có nghĩa là những cung thủ có cây cung chắc chắn. Cây cung chắc chắn được gọi là (cây cung có) sức mạnh hai ngàn. Sức mạnh hai ngàn có nghĩa là: khi đã giương cung, dây cung được buộc chặt, nếu cầm một vật nặng bằng sắt, chì, v.v... ở thân cung rồi nhấc lên đến độ cao của một mũi tên, thì vật nặng đó nhấc khỏi mặt đất. Susikkhitā có nghĩa là những người đã học nghề tại nhà thầy trong mười đến mười hai năm. Katahatthā có nghĩa là: người nào chỉ học nghề thôi thì không phải là người có tay nghề điêu luyện; còn những người này, do đã thực hành thuần thục, nên là những người có tay nghề điêu luyện. Katūpāsanā có nghĩa là những người đã biểu diễn tay nghề của mình trong các hoàng tộc, v.v...

Tassa purisassa javoti evarūpo añño puriso nāma na bhūtapubbo, bodhisattasseva pana javanahaṃsakālo nāma āsi. Tadā bodhisatto cattāri [Pg.208] kaṇḍāni āhari. Tadā kirassa kaniṭṭhabhātaro ‘‘mayaṃ, bhātika, sūriyena saddhiṃ javissāmā’’ti ārocesuṃ. Bodhisatto āha – ‘‘sūriyo sīghajavo, na sakkhissatha tumhe tena saddhiṃ javitu’’nti. Te dutiyaṃ tatiyampi tatheva vatvā ekadivasaṃ ‘‘gacchāmā’’ti yugandharapabbataṃ āruhitvā nisīdiṃsu. Bodhisatto ‘‘kahaṃ me bhātaro’’ti? Pucchitvā, ‘‘sūriyena saddhiṃ javituṃ gatā’’ti vutte, ‘‘vinassissanti tapassino’’ti te anukampamāno sayampi gantvā tesaṃ santike nisīdi. Atha sūriye uggacchante dvepi bhātaro sūriyena saddhiṃyeva ākāsaṃ pakkhantā, bodhisattopi tehi saddhiṃyeva pakkhanto. Tesu ekassa apatteyeva antarabhattasamaye pakkhantaresu aggi uṭṭhahi, so bhātaraṃ pakkositvā ‘‘na sakkomī’’ti āha. Tamenaṃ bodhisatto ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetvā pakkhapañjarena paliveṭhetvā darathaṃ vinodetvā ‘‘gacchā’’ti pesesi.

Về câu tassa purisassa javo, một người như vậy, ngoài vị Bồ-tát ra, chưa từng có trước đây. Tuy nhiên, đã có một thời Bồ-tát là vua ngỗng Javanahaṃsa. Khi ấy, Bồ-tát đã mang theo bốn mũi tên. Nghe nói, khi ấy, các em của ngài đã thưa rằng: "Thưa huynh trưởng, chúng đệ sẽ thi tốc độ với mặt trời." Bồ-tát nói: "Mặt trời có tốc độ rất nhanh, các em sẽ không thể thi tốc độ với nó được." Họ nói như vậy lần thứ hai, lần thứ ba, rồi một hôm, với ý nghĩ "chúng ta hãy đi", họ đã leo lên núi Yugandhara và ngồi đó. Bồ-tát hỏi: "Các em của ta đâu rồi?", và khi được trả lời: "Họ đã đi thi tốc độ với mặt trời", ngài nghĩ: "Những kẻ đáng thương ấy sẽ bị hủy diệt", và vì lòng bi mẫn đối với họ, chính ngài cũng đi đến và ngồi gần họ. Rồi khi mặt trời mọc, cả hai người em cùng bay vào không trung với mặt trời, và Bồ-tát cũng bay cùng với họ. Trong số họ, lửa đã bốc lên giữa các lông cánh của một người em út ngay cả trước giờ ăn trưa. Người ấy gọi huynh trưởng và nói: "Đệ không thể được nữa." Bồ-tát đã an ủi người em ấy rằng: "Đừng sợ", rồi bao bọc em bằng lồng cánh của mình, làm tan biến cơn nóng bức và bảo đi rằng: "Hãy đi đi."

Dutiyo yāva antarabhattā javitvā pakkhantaresu aggimhi uṭṭhahite tathevāha. Tampi so tatheva katvā ‘‘gacchā’’ti pesesi. Sayaṃ pana yāva majjhanhikā javitvā, ‘‘ete bālāti mayāpi bālena na bhavitabba’’nti nivattitvā – ‘‘adiṭṭhasahāyakaṃ bārāṇasirājaṃ passissāmī’’ti bārāṇasiṃ agamāsi. Tasmiṃ nagaramatthake paribbhamante dvādasayojanaṃ nagaraṃ pattakaṭāhena otthaṭapatto viya ahosi. Atha paribbhamantassa paribbhamantassa tattha tattha chiddāni paññāyiṃsu. Sayampi anekahaṃsasahassasadiso paññāyi. So vegaṃ paṭisaṃharitvā rājagehābhimukho ahosi. Rājā oloketvā – ‘‘āgato kira me piyasahāyo javanahaṃso’’ti vātapānaṃ vivaritvā ratanapīṭhaṃ paññāpetvā olokento aṭṭhāsi. Bodhisatto ratanapīṭhe nisīdi.

Con thứ hai bay cho đến giữa buổi ăn, khi sức nóng nổi lên ở bên trong đôi cánh, nó cũng nói như vậy. Vị ấy cũng làm với nó như vậy rồi cho đi: “Hãy đi đi”. Còn chính ngài thì bay cho đến giữa trưa, rồi quay trở lại, nghĩ rằng: “Những kẻ này là kẻ ngu, ta cũng không nên là kẻ ngu”, và “Ta sẽ gặp vị vua Bārāṇasī, người bạn chưa từng gặp mặt”, rồi đi đến Bārāṇasī. Khi ngài bay lượn trên thành phố, thành phố rộng mười hai do-tuần đã trở nên giống như một cái bát được đậy bằng nắp bát. Rồi khi bay lượn, bay lượn, các lỗ hổng ở nơi này nơi kia đã hiện ra. Chính ngài cũng hiện ra giống như nhiều ngàn con thiên nga. Vị ấy giảm tốc độ lại, hướng về phía hoàng cung. Đức vua nhìn thấy, nghĩ rằng: “Người bạn thân yêu của ta, thiên nga Javanahaṃsa, đã đến rồi”, liền mở cửa sổ ra, chuẩn bị một chiếc ghế báu và đứng nhìn. Bồ-tát ngồi xuống trên chiếc ghế báu.

Athassa rājā sahassapākena telena pakkhantarāni makkhetvā, madhulāje ceva madhurapānakañca adāsi. Tato naṃ kataparibhogaṃ ‘‘samma, kahaṃ agamāsī’’ti? Pucchi. So taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘athāhaṃ, mahārāja, yāva majjhanhikā javitvā – ‘natthi javitena attho’ti nivatto’’ti ācikkhi. Atha rājā āha – ‘‘ahaṃ, sāmi, tumhākaṃ sūriyena saddhiṃ javanavegaṃ [Pg.209] passitukāmo’’ti. Dukkaraṃ, mahārāja, na sakkā tayā passitunti. Tena hi, sāmi, sarikkhakamattampi dassehīti. Āma, mahārāja, dhanuggahe sannipātehīti. Rājā sannipātesi. Haṃso tato cattāro gahetvā nagaramajjhe toraṇaṃ kāretvā attano gīvāya ghaṇḍaṃ piḷandhāpetvā toraṇassa upari nisīditvā – ‘‘cattāro janā toraṇaṃ nissāya catudisābhimukhā ekekaṃ kaṇḍaṃ khipantū’’ti vatvā, sayaṃ paṭhamakaṇḍeneva saddhiṃ uppatitvā, taṃ kaṇḍaṃ aggahetvāva, dakkhiṇābhimukhaṃ gatakaṇḍaṃ dhanuto ratanamattāpagataṃ gaṇhi. Dutiyaṃ dviratanamattāpagataṃ, tatiyaṃ tiratanamattāpagataṃ, catutthaṃ bhūmiṃ appattameva gaṇhi. Atha naṃ cattāri kaṇḍāni gahetvā toraṇe nisinnakāleyeva addasaṃsu. So rājānaṃ āha – ‘‘passa, mahārāja, evaṃsīgho amhākaṃ javo’’ti. Evaṃ bodhisatteneva javanahaṃsakāle tāni kaṇḍāni āharitānīti veditabbāni.

Bấy giờ, đức vua dùng dầu được nấu một ngàn lần xoa bóp bên trong đôi cánh của vị ấy, và dâng cả cốm tẩm mật ong lẫn thức uống ngọt. Sau đó, khi vị ấy đã dùng xong, vua hỏi: “Này bạn, bạn đã đi đâu vậy?”. Vị ấy kể lại câu chuyện đó và giải thích: “Rồi tâu đại vương, tôi đã bay cho đến giữa trưa, rồi nghĩ rằng ‘việc bay nhanh chẳng có ích lợi gì’ nên đã quay trở lại”. Bấy giờ, đức vua nói: “Thưa ngài, tôi muốn xem tốc độ bay nhanh của ngài cùng với mặt trời”. “Thật khó, tâu đại vương, ngài không thể xem được đâu”. “Vậy thì, thưa ngài, xin hãy cho xem dù chỉ bằng một mức độ tương tự”. “Vâng, tâu đại vương, xin hãy tập hợp các cung thủ”. Đức vua đã tập hợp họ. Con thiên nga sau đó chọn lấy bốn người, cho làm một cổng chào ở giữa thành phố, cho đeo một cái chuông vào cổ mình, rồi ngồi trên đỉnh cổng chào và nói: “Bốn người hãy dựa vào cổng chào, hướng về bốn phương, mỗi người bắn một mũi tên”. Chính ngài bay lên cùng lúc với mũi tên đầu tiên, không bắt lấy mũi tên đó, mà bắt mũi tên bay về hướng nam khi nó vừa rời khỏi cây cung khoảng một cubit. Mũi thứ hai khi cách hai cubit, mũi thứ ba khi cách ba cubit, mũi thứ tư đã bắt được trước khi nó chạm đất. Rồi họ chỉ nhìn thấy ngài vào lúc ngài đã bắt bốn mũi tên và ngồi trên cổng chào. Vị ấy nói với đức vua: “Tâu đại vương, xin hãy xem, tốc độ của chúng tôi nhanh như vậy đó”. Nên biết rằng, như vậy, chính Bồ-tát trong thời kỳ là thiên nga Javanahaṃsa đã mang những mũi tên đó về.

Purato dhāvantīti aggato javanti. Na panetā sabbakālaṃ puratova honti, kadāci purato, kadāci pacchato honti. Ākāsaṭṭhakavimānesu hi uyyānānipi honti pokkharaṇiyopi, tā tattha nahāyanti, udakakīḷaṃ kīḷamānā pacchatopi honti, vegena pana gantvā puna puratova dhāvanti. Āyusaṅkhārāti rūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi tato sīghataraṃ khīyati. Arūpadhammānaṃ pana bhedo na sakkā paññāpetuṃ. Chaṭṭhaṃ.

“Chạy ở phía trước” nghĩa là đi nhanh ở phía trước. Nhưng những vị này không phải lúc nào cũng ở phía trước; đôi khi ở phía trước, đôi khi ở phía sau. Vì trong các lâu đài trên không, có cả vườn thượng uyển và hồ sen; họ tắm ở đó, và trong khi vui đùa dưới nước, họ cũng ở phía sau. Nhưng sau đó đi với tốc độ nhanh, họ lại chạy ở phía trước. “Mạng hành” được nói để chỉ sắc mạng quyền. Vì mạng quyền ấy tiêu hao nhanh hơn thế nữa. Còn sự tan hoại của các pháp vô sắc thì không thể trình bày được. Hết phẩm thứ sáu.

7. Āṇisuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Āṇi

229. Sattame dasārahānanti evaṃnāmakānaṃ khattiyānaṃ. Te kira satato dasabhāgaṃ gaṇhiṃsu, tasmā ‘‘dasārahā’’ti paññāyiṃsu. Ānakoti evaṃladdhanāmo mudiṅgo. Himavante kira mahākuḷīradaho ahosi. Tattha mahanto kuḷīro otiṇṇotiṇṇaṃ hatthiṃ khādati. Atha hatthī upaddutā ekaṃ kareṇuṃ sakkariṃsu ‘‘imissā puttaṃ nissāya amhākaṃ sotthi bhavissatī’’ti. Sāpi mahesakkhaṃ puttaṃ vijāyi. Te tampi sakkariṃsu. So vuddhippatto mātaraṃ pucchi, ‘‘kasmā maṃ ete sakkarontī’’ti? Sā taṃ pavattimācikkhi. So ‘‘kiṃ mayhaṃ kuḷīro pahoti? Etha gacchāmā’’ti mahāhatthiparivāro [Pg.210] tattha gantvā paṭhamameva otari. Kuḷīro udakasaddeneva āgantvā taṃ aggahesi. Mahanto kuḷīrassa aḷo, so taṃ ito vā etto vā cāletuṃ asakkonto mukhe soṇḍaṃ pakkhipitvā viravi. Hatthino ‘‘yaṃnissāya mayaṃ ‘sotthi bhavissatī’ti amaññimhā, so paṭhamataraṃ gahito’’ti tato tato palāyiṃsu.

229. Trong kinh thứ bảy, “của những người Dasāraha” nghĩa là của những vị Sát-đế-lỵ có tên như vậy. Nghe nói rằng họ đã lấy một phần mười từ tài sản, do đó, họ được biết đến là “Dasāraha”. “Ānaka” là một cái trống mudiṅga có tên như vậy. Nghe nói rằng ở Hy-mã-lạp-sơn có một cái hồ lớn tên là Kuḷīra. Ở đó, một con cua lớn ăn thịt bất kỳ con voi nào đi xuống hồ. Rồi những con voi bị quấy nhiễu đã tôn kính một con voi cái, nghĩ rằng: “Nhờ vào con trai của con voi cái này, sự an lành sẽ đến với chúng ta”. Con voi cái ấy cũng đã sinh ra một đứa con có oai lực lớn. Chúng cũng tôn kính đứa con ấy. Khi nó trưởng thành, nó hỏi mẹ: “Tại sao những con voi này lại tôn kính con?”. Bà mẹ kể lại câu chuyện đó. Nó nói: “Con cua đó có thể làm gì được ta? Nào, chúng ta hãy đi!”. Được một đàn voi lớn vây quanh, nó đi đến đó và xuống hồ ngay lập tức. Con cua chỉ nghe tiếng nước động đã đến và bắt lấy nó. Càng của con cua rất lớn; nó không thể làm con cua lay chuyển từ bên này hay bên kia, nên đã đưa vòi vào miệng và rống lên. Những con voi nghĩ rằng: “Người mà chúng ta đã nghĩ rằng ‘nhờ vào nó, sự an lành sẽ đến’, lại bị bắt đầu tiên”, rồi chúng bỏ chạy khỏi nơi này nơi kia.

Athassa mātā avidūre ṭhatvā ‘‘mayaṃ thalanāgā, tumhe udakanāgā nāma, nāgehi nāgo na viheṭhetabbo’’ti kuḷīraṃ piyavacanena vatvā imaṃ gāthamāha –

Bấy giờ, mẹ của nó đứng ở gần đó, nói với con cua bằng những lời thân ái: “Chúng tôi là nāga trên cạn, các ngài được gọi là nāga dưới nước, nāga không nên làm hại nāga”, rồi đọc bài kệ này:

‘‘Ye kuḷīrā samuddasmiṃ, gaṅgāya yamunāya ca;

Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho, muñca rodantiyā paja’’nti.

“Những con cua nào ở trong đại dương, trong sông Hằng và sông Yamunā; trong số những loài sinh ra từ nước đó, ngài là bậc tối thượng. Xin hãy thả đứa con của người mẹ đang khóc lóc này”.

Mātugāmasaddo nāma purise khobhetvā tiṭṭhati, tasmā so gahaṇaṃ sithilamakāsi. Hatthipoto vegena ubho pāde ukkhipitvā taṃ piṭṭhiyaṃ akkami. Saha akkamanā piṭṭhi mattikabhājanaṃ viya bhijji. Atha naṃ dantehi vijjhitvā ukkhipitvā thale chaḍḍetvā tuṭṭharavaṃ ravi. Atha naṃ hatthī ito cito ca āgantvā maddiṃsu. Tassa eko aḷo paṭikkamitvā pati, taṃ sakko devarājā gahetvā gato.

Tiếng nói của người nữ có khả năng làm xáo động người nam, do đó, nó đã nới lỏng cái kẹp của mình. Con voi con nhanh chóng nhấc cả hai chân lên và giẫm lên lưng nó. Ngay khi bị giẫm, cái mai đã vỡ tan như một cái nồi đất. Rồi nó dùng ngà đâm, nhấc bổng lên, ném xuống đất, và rống lên một tiếng vui mừng. Rồi những con voi từ khắp nơi đến và giẫm đạp lên nó. Một cái càng của nó bị gãy và rơi ra; Đế Thích, vua của các vị trời, đã lấy cái càng đó và đi mất.

Itaro pana aḷo vātātapena sukkhitvā pakkalākhārasavaṇṇo ahosi, so deve vuṭṭhe udakoghena vuyhanto dasabhātikānaṃ rājūnaṃ uparisote jālaṃ pasārāpetvā gaṅgāya kīḷantānaṃ āgantvā jāle laggi. Te kīḷāpariyosāne jālamhi ukkhipiyamāne taṃ disvā pucchiṃsu ‘‘kiṃ eta’’nti? ‘‘Kuḷīraaḷo sāmī’’ti. ‘‘Na sakkā esa ābharaṇatthāya upanetuṃ, pariyonandhāpetvā bheriṃ karissāmā’’ti? Pariyonandhāpetvā pahariṃsu. Saddo dvādasayojanaṃ nagaraṃ avatthari. Tato āhaṃsu – ‘‘na sakkā idaṃ divase divase vādetuṃ, chaṇadivasatthāya maṅgalabherī hotū’’ti maṅgalabheriṃ akaṃsu. Tasmiṃ vādite mahājano anhāyitvā apiḷandhitvā hatthiyānādīni āruyha sīghaṃ sannipatanti. Iti mahājanaṃ pakkositvā viya ānetīti ānako tvevassa nāmaṃ ahosi.

Còn cái càng kia, do bị gió và nắng làm cho khô héo, đã trở nên có màu sắc giống như nhựa cánh kiến đã nấu chín. Khi trời mưa, nó bị dòng nước cuốn trôi đi, đến mắc vào lưới của mười vị vua anh em, là những người đã cho giăng lưới ở thượng nguồn trong lúc đang vui chơi trên sông Gaṅgā. Vào lúc kết thúc cuộc vui chơi, khi lưới được kéo lên, các vị vua ấy thấy cái càng bèn hỏi rằng: “Vật này là gì vậy?” – “Tâu đại vương, đó là cái càng cua.” – “Cái này không thể dùng làm đồ trang sức được, chúng ta hãy cho bọc da lại rồi làm thành cái trống.” Sau khi cho bọc da, họ đã đánh trống. Âm thanh đã bao trùm khắp thành phố rộng mười hai do-tuần. Sau đó, các vị vua nói rằng: “Cái trống này không thể đánh mỗi ngày được, hãy để nó làm trống báu vào những ngày lễ hội.” Rồi họ đã làm thành cái trống báu. Khi cái trống ấy được đánh lên, dân chúng không tắm, không trang điểm, leo lên voi, xe ngựa v.v... nhanh chóng tụ tập lại. Vì nó mang dân chúng đến giống như là đang triệu tập, nên tên của nó đã trở thành Ānaka.

Aññaṃ [Pg.211] āṇiṃ odahiṃsūti aññaṃ suvaṇṇarajatādimayaṃ āṇiṃ ghaṭayiṃsu. Āṇisaṅghāṭova avasissīti suvaṇṇādimayānaṃ āṇīnaṃ saṅghāṭamattameva avasesaṃ ahosi. Athassa dvādasayojanappamāṇo saddo antosālāyampi dukkhena suyyittha.

“Họ đã gắn một cái chốt khác” có nghĩa là: họ đã gắn một cái chốt khác làm bằng vàng, bạc v.v... “Chỉ còn lại một khối chốt” có nghĩa là: chỉ còn lại một khối chốt làm bằng vàng v.v... Khi ấy, âm thanh (vốn) vang xa mười hai do-tuần của cái trống ấy, ngay cả ở bên trong nhà trống cũng khó mà nghe được.

Gambhīrāti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā. Gambhīratthāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā (ma. ni. 1.449 ādayo). Lokuttarāti lokuttaraatthadīpakā. Suññatappaṭisaṃyuttāti sattasuññatadhammamattameva pakāsakā saṃkhittasaṃyuttasadisā. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca. Kavikatāti kavīhi katā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Cittakkharāti vicitraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Bāhirakāti sāsanato bahibhūtā. Sāvakabhāsitāti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva savanasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti. Tasmāti yasmā tathāgatabhāsitā suttantā anuggayhamānā antaradhāyanti, tasmā. Sattamaṃ.

“Sâu sắc” có nghĩa là: sâu sắc về phương diện Pāḷi, giống như kinh Salla. “Sâu sắc về ý nghĩa” có nghĩa là: sâu sắc về phương diện ý nghĩa, giống như kinh Mahāvedalla. “Siêu thế” có nghĩa là: làm sáng tỏ ý nghĩa siêu thế. “Tương ưng với tánh không” có nghĩa là: chỉ trình bày về pháp tánh không của chúng sanh, giống như các kinh trong Tương Ưng Súc Tích. “Cần phải học thuộc lòng, cần phải thông hiểu” có nghĩa là: về những điều cần phải học thuộc lòng và những điều cần phải thông hiểu. “Do thi sĩ sáng tác” có nghĩa là: do các thi sĩ sáng tác. Từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. “Văn tự hoa mỹ” có nghĩa là: có văn tự hoa mỹ. Từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. “Ngoại đạo” có nghĩa là: ở bên ngoài giáo pháp. “Do đệ tử thuyết giảng” có nghĩa là: được các đệ tử của những vị ấy nói ra. “Họ sẽ lắng nghe” có nghĩa là: do văn tự hoa mỹ và do sự hoàn hảo của việc nghe, sau khi hoan hỷ, các sa-di, tỳ-khưu trẻ, nữ nhân, đại gia chủ v.v... sẽ tụ tập lại và muốn nghe, (nghĩ rằng): “Vị này là một pháp sư.” “Vì thế” có nghĩa là: vì rằng các kinh điển do Như Lai thuyết giảng, do không được nâng đỡ, sẽ biến mất, vì thế... (Kinh) thứ bảy.

8. Kaliṅgarasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Kaliṅgara

230. Aṭṭhame kaliṅgarūpadhānāti kaliṅgaraghaṭikaṃ sīsūpadhānañceva pādūpadhānañca katvā. Appamattāti sippuggahaṇe appamattā. Ātāpinoti uṭṭhānavīriyātāpena yuttā. Upāsanasminti sippānaṃ abhiyoge ācariyānañca payirupāsane. Te kira tadā pātova uṭṭhāya sippasālaṃ gacchanti, tattha sippaṃ uggahetvā sajjhāyādīhi abhiyogaṃ katvā mukhaṃ dhovitvā yāgupānāya gacchanti. Yāguṃ pivitvā puna sippasālaṃ gantvā sippaṃ gaṇhitvā sajjhāyaṃ karontā pātarāsāya gacchanti. Katapātarāsā samānā ‘‘mā pamādena ciraṃ niddokkamanaṃ ahosī’’ti khadiraghaṭikāsu sīse ca pāde ca upadahitvā thokaṃ nipajjitvā puna sippasālaṃ gantvā sippaṃ gahetvā sajjhāyanti. Sāyaṃ sajjhāyaṃ karontā ca gehaṃ gantvā bhuttasāyamāsā paṭhamayāmaṃ sajjhāyaṃ katvā sayanakāle tatheva kaliṅgaraṃ [Pg.212] upadhānaṃ katvā sayanti. Evaṃ te akkhaṇavedhino vālavedhino ca ahesuṃ. Idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

230. Trong kinh thứ tám, “dùng khúc gỗ làm gối” có nghĩa là: làm khúc gỗ làm gối đầu và gối chân. “Không dể duôi” có nghĩa là: không dể duôi trong việc học nghề. “Nhiệt tâm” có nghĩa là: có sự nỗ lực tinh tấn. “Trong việc hầu cận” có nghĩa là: trong việc chuyên tâm học nghề và trong việc hầu cận các vị thầy. Được biết, khi ấy họ thức dậy từ sáng sớm, đi đến trường dạy nghề. Ở đó, sau khi học nghề, chuyên tâm vào việc đọc tụng v.v..., rửa mặt rồi đi đến để uống cháo. Sau khi uống cháo, họ lại đi đến trường dạy nghề, học nghề và đọc tụng, rồi đi đến để ăn sáng. Sau khi đã ăn sáng xong, (nghĩ rằng): “Mong rằng chúng ta không ngủ quên lâu do dể duôi,” họ đặt đầu và chân lên những khúc gỗ chiên đàn, nằm xuống một chút, rồi lại đi đến trường dạy nghề, học nghề và đọc tụng. Vào buổi chiều, trong khi đọc tụng, họ về nhà, sau khi đã ăn tối, họ đọc tụng trong canh đầu, và vào lúc đi ngủ, họ cũng làm khúc gỗ làm gối rồi ngủ như vậy. Như vậy, họ đã trở thành những người có thể bắn trúng mục tiêu trong chớp mắt và bắn xuyên qua một sợi lông. Điều này được nói ra là nhắm đến ý nghĩa ấy.

Otāranti vivaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ. Padhānasminti padhānabhūmiyaṃ vīriyaṃ kurumānā. Paṭhamabodhiyaṃ kira bhikkhū bhattakiccaṃ katvāva kammaṭṭhānaṃ manasi karonti. Tesaṃ manasikarontānaṃyeva sūriyo atthaṃ gacchati. Te nhāyitvā puna caṅkamaṃ otaritvā paṭhamayāmaṃ caṅkamanti. Tato ‘‘mā ciraṃ niddāyimhā’’ti sarīradarathavinodanatthaṃ nipajjantā kaṭṭhakhaṇḍaṃ upadahitvā nipajjanti, te puna pacchimayāme vuṭṭhāya caṅkamaṃ otaranti. Te sandhāya idaṃ vuttaṃ. Ayampi dīpo tiṇṇaṃ rājūnaṃ kāle ekaghaṇḍinigghoso ekapadhānabhūmi ahosi. Nānāmukhe pahaṭaghaṇḍi pilicchikoḷiyaṃ osarati, kalyāṇiyaṃ pahaṭaghaṇḍi nāgadīpe osarati. ‘‘Ayaṃ bhikkhu puthujjano, ayaṃ puthujjano’’ti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo ahosi. Ekadivasaṃ sabbe arahantova ahesuṃ. Tasmāti yasmā kaliṅgarūpadhānānaṃ māro ārammaṇaṃ na labhati, tasmā. Aṭṭhamaṃ.

“Cơ hội” có nghĩa là: kẽ hở. “Duyên cớ” có nghĩa là: nguyên nhân. “Trong sự tinh tấn” có nghĩa là: trong khi nỗ lực tinh tấn tại nơi hành thiền. Được biết, vào thời kỳ đầu giác ngộ, các tỳ-khưu sau khi làm xong phận sự về vật thực liền tác ý đến đề mục thiền. Ngay trong lúc họ đang tác ý thì mặt trời lặn. Họ tắm rửa, rồi lại đi xuống kinh hành trong canh đầu. Sau đó, (nghĩ rằng): “Mong rằng chúng ta không ngủ lâu,” trong khi nằm xuống để xua tan sự mệt mỏi của thân, họ đặt một khúc gỗ (dưới đầu) rồi nằm xuống. Họ lại thức dậy vào canh cuối và đi xuống kinh hành. Điều này được nói ra là nhắm đến các vị ấy. Hòn đảo này vào thời của ba vị vua đã có cùng một tiếng chuông, đã là một nơi hành thiền thống nhất. Tiếng chuông được đánh ở Nānāmukha vang đến Pilicchikoḷiya; tiếng chuông được đánh ở Kalyāṇi vang đến Nāgadīpa. Đã có thể chỉ tay mà nói rằng: “Vị tỳ-khưu này là phàm nhân, vị này là phàm nhân.” Trong một ngày, tất cả đều đã trở thành A-la-hán. “Vì thế” có nghĩa là: vì rằng Ma vương không tìm được cơ hội đối với những vị dùng khúc gỗ làm gối, vì thế... (Kinh) thứ tám.

9. Nāgasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Nāga

231. Navame ativelanti atikkantavelaṃ kālaṃ atikkantappamāṇaṃ kālaṃ. Kimaṅgaṃ panāhanti ahaṃ pana kiṃkāraṇā na upasaṅkamissāmi? Bhisamuḷālanti bhisañceva muḷālañca. Abbuhetvāti uddharitvā. Bhiṅkacchāpāti hatthipotakā. Te kira abhiṇhaṃ bhiṅkārasaddaṃ karonti, tasmā bhiṅkacchāpāti vuccanti. Pasannākāraṃ karontīti pasannehi kattabbākāraṃ karonti, cattāro paccaye denti. Dhammaṃ bhāsantīti ekaṃ dve jātakāni vā suttante vā uggaṇhitvā asambhinnena sarena dhammaṃ desenti. Pasannākāraṃ karontīti tesaṃ tāya desanāya pasannā gihī paccaye denti. Neva vaṇṇāya hoti na balāyāti neva guṇavaṇṇāya, na ñāṇabalāya hoti, guṇavaṇṇe pana parihāyante sarīravaṇṇopi sarīrabalampi parihāyati, tasmā sarīrassa neva vaṇṇāya na balāya hoti. Navamaṃ.

231. Trong kinh thứ chín. Ativelam có nghĩa là atikkantavelaṃ kālaṃ, thời gian đã trôi qua, atikkantappamāṇaṃ kālaṃ, thời gian vượt quá mức quy định. Kimaṅgaṃ panāham có nghĩa là: còn ta, vì lý do gì mà không đến gần? Bhisamuḷālam có nghĩa là bhisañceva muḷālañca, cả ngó sen và củ sen. Abbuhetvā có nghĩa là uddharitvā, nhổ lên. Bhiṅkacchāpā có nghĩa là hatthipotakā, voi con. Tương truyền rằng chúng thường xuyên tạo ra âm thanh bhiṅkāra, do đó được gọi là bhiṅkacchāpā. Pasannākāraṃ karonti có nghĩa là họ làm những việc cần làm của người có đức tin, họ cúng dường bốn món vật dụng. Dhammaṃ bhāsanti có nghĩa là sau khi học thuộc một hoặc hai câu chuyện Bổn Sanh hay bài kinh, họ thuyết pháp với giọng không bị ngắt quãng. Pasannākāraṃ karonti có nghĩa là những người tại gia có đức tin nhờ bài thuyết pháp ấy của họ nên cúng dường các vật dụng. Neva vaṇṇāya hoti na balāya có nghĩa là không phải để có được vẻ đẹp của đức hạnh, không phải để có được sức mạnh của trí tuệ, nhưng khi vẻ đẹp của đức hạnh suy giảm thì vẻ đẹp của thân thể và sức mạnh của thân thể cũng suy giảm, do đó không phải để có được vẻ đẹp của thân thể, cũng không phải để có được sức mạnh. Hết phẩm thứ chín.

10. Biḷārasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Biḷāra (Con Mèo)

232. Dasame [Pg.213] sandhisamalasaṃkaṭīreti ettha sandhīti bhinnagharānaṃ sandhi, samaloti gāmato gūthanikkhamanamaggo, saṃkaṭīranti saṅkāraṭṭhānaṃ. Mudumūsinti mudukaṃ mūsikaṃ. Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti desanā paññāyati. Dasamaṃ.

232. Trong kinh thứ mười, ở đây trong câu sandhisamalasaṃkaṭīre, sandhi có nghĩa là chỗ nối của những ngôi nhà bị hư hỏng, samalo có nghĩa là đường thoát phân từ làng, saṃkaṭīram có nghĩa là nơi đổ rác. Mudumūsim có nghĩa là con chuột mềm. Vuṭṭhānaṃ paññāyati có nghĩa là việc phát lồ được biết đến. Hết phẩm thứ mười.

11. Siṅgālasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Siṅgāla (Con Chó Rừng)

233. Ekādasame yena yena icchatīti so jarasiṅgālo icchiticchitaṭṭhāne iriyāpathakappanena sītavātūpavāyanena ca antarantarā cittassādampi labhatīti dasseti. Sakyaputtiyapaṭiññoti idaṃ devadattaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi ettakampi cittassādaṃ anāgate attabhāve na labhissatīti. Ekādasamaṃ.

233. Trong kinh thứ mười một, câu yena yena icchati cho thấy rằng: con chó rừng già ấy, ở bất cứ nơi nào nó muốn, bằng cách thay đổi oai nghi và nhờ làn gió mát thổi qua, thỉnh thoảng cũng có được sự thỏa mãn trong tâm. Câu Sakyaputtiyapaṭiñño này được nói ra nhắm đến Devadatta. Vì rằng ông ta, trong kiếp sống tương lai, sẽ không có được dù chỉ một chút thỏa mãn trong tâm như thế. Hết phẩm thứ mười một.

12. Dutiyasiṅgālasuttavaṇṇanā

12. Chú giải kinh Siṅgāla thứ hai

234. Dvādasame kataññutāti katajānanaṃ. Kataveditāti katavisesajānanaṃ. Tatridaṃ jarasiṅgālassa kataññutāya vatthu – satta kira bhātaro khettaṃ kasanti. Tesaṃ sabbakaniṭṭho khettapariyante ṭhatvā gāvo rakkhati. Athekaṃ jarasiṅgālaṃ ajagaro gaṇhi, so taṃ disvā yaṭṭhiyā pothetvā vissajjāpesi. Ajagaro siṅgālaṃ vissajjetvā tameva gaṇhi. Siṅgālo cintesi – ‘‘mayhaṃ iminā jīvitaṃ dinnaṃ, ahampi imassa dassāmī’’ti yāgughaṭassa upari ṭhapitaṃ vāsiṃ mukhena ḍaṃsitvā tassa santikaṃ agamāsi. Itare bhātaro disvā, ‘‘siṅgālo vāsiṃ haratī’’ti anubandhiṃsu. So tehi diṭṭhabhāvaṃ ñatvā vāsiṃ tassa santike chaḍḍetvā palāyi. Itare āgantvā kaniṭṭhaṃ ajagarena gahitaṃ disvā vāsiyā ajagaraṃ chinditvā taṃ gahetvā agamaṃsu. Evaṃ jarasiṅgāle siyā yā kāci kataññutā kataveditā. Sakyaputtiyapaṭiññeti idampi devadattassa ācārameva sandhāya vuttanti. Dvādasamaṃ.

234. Trong kinh thứ mười hai, kataññutā có nghĩa là biết ơn. Kataveditā có nghĩa là biết rõ ơn đã được làm. Ở đây, đây là câu chuyện về lòng biết ơn của con chó rừng già: Tương truyền có bảy anh em cày ruộng. Người em út nhất trong số họ đứng ở bìa ruộng để trông bò. Bấy giờ, một con trăn bắt được một con chó rừng già, cậu bé thấy vậy liền dùng gậy đánh nó và bắt nó nhả ra. Con trăn nhả con chó rừng ra rồi bắt lấy chính cậu bé. Con chó rừng suy nghĩ: ‘Người này đã cho ta mạng sống, ta cũng sẽ cho lại người này mạng sống,’ rồi nó ngậm lấy cái rìu đặt trên nồi cháo và đi đến gần cậu bé. Những người anh khác thấy vậy, nghĩ rằng ‘con chó rừng đang lấy cái rìu’ nên đuổi theo. Nó biết mình đã bị nhìn thấy, liền vứt cái rìu xuống gần cậu bé rồi bỏ chạy. Những người anh khác đến, thấy em út bị trăn bắt, liền dùng rìu chặt con trăn, rồi đưa em về. Như vậy, ngay cả ở con chó rừng già cũng có thể có lòng biết ơn và đền ơn. Câu Sakyaputtiyapaṭiññā này cũng được nói ra nhắm đến chính hành vi của Devadatta. Hết phẩm thứ mười hai.

Opammasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Tương Ưng Ví Dụ kết thúc.

10. Bhikkhusaṃyuttaṃ

10. Tương Ưng Tỳ Khưu

1. Kolitasuttavaṇṇanā

1. Chú giải kinh Kolita

235. Bhikkhusaṃyuttassa [Pg.214] paṭhame, āvusoti sāvakānaṃ ālāpo. Buddhā hi bhagavanto sāvake ālapantā, ‘‘bhikkhave’’ti ālapanti, sāvakā pana ‘‘buddhehi sadisā mā homā’’ti, ‘‘āvuso’’ti paṭhamaṃ vatvā pacchā, ‘‘bhikkhave’’ti bhaṇanti. Buddhehi ca ālapite bhikkhusaṅgho, ‘‘bhante’’ti paṭivacanaṃ deti sāvakehi, ‘‘āvuso’’ti. Ayaṃ vuccatīti yasmā dutiyajjhāne vitakkavicārā nirujjhanti, yesaṃ nirodhā saddāyatanaṃ appavattiṃ gacchati, tasmā yadetaṃ dutiyaṃ jhānaṃ nāma, ayaṃ vuccati ‘‘ariyānaṃ tuṇhībhāvo’’ti. Ayamettha yojanā. ‘‘Dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti ettha pana kammaṭṭhānamanasikāropi paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ gatāni.

235. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Tỳ Khưu, āvuso là cách gọi của các vị đệ tử. Vì rằng các đức Phật, các đấng Thế Tôn, khi gọi các vị đệ tử, các ngài gọi là ‘bhikkhave’ (này các tỳ khưu), còn các vị đệ tử, với ý nghĩ ‘chúng ta không nên giống như các đức Phật,’ trước tiên nói ‘āvuso’ (này hiền giả) rồi sau đó mới nói ‘bhikkhave.’ Và khi được các đức Phật gọi, Tăng đoàn tỳ khưu đáp lại là ‘bhante’ (bạch Thế Tôn), còn khi được các vị đệ tử gọi, họ đáp là ‘āvuso.’ Câu Ayaṃ vuccati có nghĩa là: vì trong thiền thứ hai, tầm và tứ chấm dứt, do sự chấm dứt của chúng mà thanh xứ không còn khởi sanh, do đó, cái được gọi là thiền thứ hai này được gọi là ‘sự im lặng của bậc thánh.’ Đây là sự liên kết ở đây. Hơn nữa, trong câu ‘hoặc là pháp thoại, hoặc là sự im lặng của bậc thánh,’ thì cả sự tác ý đến đề mục thiền định và các tầng thiền như sơ thiền v.v... cũng được kể là sự im lặng của bậc thánh.

Vitakkasahagatāti vitakkārammaṇā. Saññāmanasikārāti saññā ca manasikāro ca. Samudācarantīti pavattanti. Therassa kira dutiyajjhānaṃ na paguṇaṃ. Athassa tato vuṭṭhitassa vitakkavicārā na santato upaṭṭhahiṃsu. Iccassa dutiyajjhānampi saññāmanasikārāpi hānabhāgiyāva ahesuṃ, taṃ dassento evamāha. Saṇṭhapehīti sammā ṭhapehi. Ekodibhāvaṃ karohīti ekaggaṃ karohi. Samādahāti sammā ādaha āropehi. Mahābhiññatanti chaḷabhiññataṃ. Satthā kira iminā upāyena satta divase therassa hānabhāgiyaṃ samādhiṃ vaḍḍhetvā theraṃ chaḷabhiññataṃ pāpesi. Paṭhamaṃ.

Vitakkasahagatā có nghĩa là có tầm làm đối tượng. Saññāmanasikārā có nghĩa là tưởng và tác ý. Samudācaranti có nghĩa là chúng khởi sanh. Tương truyền rằng thiền thứ hai của vị trưởng lão không được thuần thục. Rồi khi ngài xuất khỏi thiền ấy, tầm và tứ không liên tục hiện khởi. Do đó, cả thiền thứ hai và tưởng và tác ý của ngài đều thuộc phần thoái thất. Để chỉ rõ điều này, ngài đã nói như vậy. Saṇṭhapehi có nghĩa là hãy thiết lập cho đúng. Ekodibhāvaṃ karohi có nghĩa là hãy làm cho nhất tâm. Samādahā có nghĩa là hãy đặt vào, hãy hướng tâm vào cho đúng. Mahābhiññatam có nghĩa là sáu thắng trí. Tương truyền rằng, bậc Đạo Sư bằng phương pháp này, trong bảy ngày, đã phát triển định lực đang bị thoái thất của vị trưởng lão và giúp ngài đạt được sáu thắng trí. Hết phẩm thứ nhất.

2. Upatissasuttavaṇṇanā

2. Chú giải kinh Upatissa

236. Dutiye atthi nu kho taṃ kiñci lokasminti idaṃ atiuḷārampi sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā sandhāya vuttaṃ. Satthupi khoti idaṃ yasmā ānandattherassa satthari adhimatto chando ca pemañca, tasmā ‘‘kiṃ nu kho imassa therassa satthu vipariṇāmenapi sokādayo nuppajjeyyu’’nti jānanatthaṃ pucchati? Dīgharattanti sūkarakhataleṇadvāre dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttantaṃ desitadivasato paṭṭhāya atikkantakālaṃ sandhāyāha. Tasmiñhi [Pg.215] divase therassa ime vaṭṭānugatakilesā samūhatāti. Dutiyaṃ.

236. Trong kinh thứ hai, câu atthi nu kho taṃ kiñci lokasmim này được nói ra nhắm đến một chúng sanh hoặc một pháp hữu vi vô cùng cao thượng. Câu satthupi kho này, vì trưởng lão Ānanda có lòng ái mộ và thương mến bậc Đạo Sư một cách quá mức, do đó ngài hỏi để biết rằng: ‘Liệu có phải đối với vị trưởng lão này, ngay cả khi bậc Đạo Sư biến đổi (qua đời), sầu muộn v.v... cũng sẽ không khởi sanh chăng?’ Dīgharattam có nghĩa là ngài nói nhắm đến khoảng thời gian đã trôi qua kể từ ngày bài kinh Vedanāpariggaha được thuyết cho du sĩ Dīghanakha tại cửa hang Sūkarakhata. Vì vào ngày đó, những phiền não đi theo vòng luân hồi này của vị trưởng lão đã được nhổ sạch. Hết phẩm thứ hai.

3. Ghaṭasuttavaṇṇanā

3. Chú giải kinh Ghaṭa (Cái Lọ)

237. Tatiye ekavihāreti ekasmiṃ gabbhe. Tadā kira bahū āgantukā bhikkhū sannipatiṃsu. Tasmiṃ pariveṇaggena vā vihāraggena vā senāsanesu apāpuṇantesu dvinnaṃ therānaṃ eko gabbho sampatto. Te divā pāṭiyekkesu ṭhānesu nisīdanti, rattiṃ pana nesaṃ antare cīvarasāṇiṃ pasārenti. Te attano attano pattapattaṭṭhāneyeva nisīdanti. Tena vuttaṃ ‘‘ekavihāre’’ti. Oḷārikenāti idaṃ oḷārikārammaṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Dibbacakkhudibbasotadhātuvihārena hi so vihāsi, tesañca rūpāyatanasaddāyatanasaṅkhātaṃ oḷārikaṃ ārammaṇaṃ. Iti dibbacakkhunā rūpassa diṭṭhattā dibbāya ca sotadhātuyā saddassa sutattā so vihāro oḷāriko nāma jāto. Dibbacakkhu visujjhīti bhagavato rūpadassanatthāya visuddhaṃ ahosi. Dibbā ca sotadhātūti sāpi bhagavato saddasuṇanatthaṃ visujjhi. Bhagavatopi therassa rūpadassanatthañceva saddasuṇanatthañca tadubhayaṃ visujjhi. Tadā kira thero ‘‘kathaṃ nu kho etarahi satthā viharatī’’ti ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā satthāraṃ jetavane vihāre gandhakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā tassa dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇi. Satthāpi tatheva akāsi. Evaṃ te aññamaññaṃ passiṃsu ceva, saddañca assosuṃ.

237. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ekavihāre (sống một mình) có nghĩa là trong một căn phòng. Nghe nói khi ấy, nhiều vị tỳ khưu khách đã tụ hội lại. Khi ấy, do chỗ ở không đủ, hoặc theo phần tịnh xá hoặc theo phần tự viện, một căn phòng đã được dành cho hai vị trưởng lão. Ban ngày, các ngài ngồi ở những nơi riêng biệt, còn ban đêm thì các ngài giăng một tấm màn bằng y ở giữa. Các ngài ngồi ở ngay tại chỗ mà mình đã nhận được. Do đó, được nói là “sống một mình”. Cụm từ oḷārikena này được nói đến với ý nghĩa là có đối tượng thô. Vị ấy đã an trú bằng sự an trú của thiên nhãn và thiên nhĩ giới, và đối tượng của chúng là thô, được gọi là sắc xứ và thanh xứ. Như vậy, do sắc được thấy bằng thiên nhãn và do thanh được nghe bằng thiên nhĩ giới, nên sự an trú ấy được gọi là thô. (Cụm từ) dibbacakkhu visujjhi (thiên nhãn được thanh tịnh) có nghĩa là đã trở nên thanh tịnh để thấy được sắc thân của Đức Thế Tôn. Và (cụm từ) dibbā sotadhātu (thiên nhĩ giới) có nghĩa là nó cũng đã được thanh tịnh để nghe được âm thanh của Đức Thế Tôn. Về phần Đức Thế Tôn, cả hai (thiên nhãn và thiên nhĩ) cũng đã được thanh tịnh để thấy được sắc thân và nghe được âm thanh của vị trưởng lão. Nghe nói khi ấy, vị trưởng lão, với ý nghĩ “Bây giờ, bậc Đạo Sư đang an trú như thế nào nhỉ?”, đã làm cho ánh sáng tăng trưởng, và bằng thiên nhãn đã thấy bậc Đạo Sư đang ngồi trong hương phòng tại tu viện Jetavana, rồi bằng thiên nhĩ giới đã nghe được âm thanh của ngài. Bậc Đạo Sư cũng đã làm như vậy. Như thế, các ngài đã thấy nhau và cũng đã nghe được âm thanh của nhau.

Āraddhavīriyoti paripuṇṇavīriyo paggahitavīriyo. Yāvadeva upanikkhepanamattāyāti tiyojanasahassavitthārassa himavato santike ṭhapitā sāsapamattā pāsāṇasakkharā ‘‘himavā nu kho mahā, ayaṃ nu kho pāsāṇasakkharā’’ti evaṃ yāva upanikkhepanamattasseva atthāya bhaveyyāti vuttaṃ hoti. Paratopi eseva nayo. Kappanti āyukappaṃ. Loṇaghaṭāyāti cakkavāḷamukhavaṭṭiyā ādhārakaṃ katvā mukhavaṭṭiyā brahmalokaṃ āhacca ṭhitāya loṇacāṭiyāti dasseti.

(Cụm từ) āraddhavīriyo (tinh cần) có nghĩa là có tinh tấn viên mãn, có tinh tấn được đề cao. (Cụm từ) yāvadeva upanikkhepanamattāya (chỉ vừa đủ để đặt gần) có nghĩa là: một viên sỏi đá nhỏ bằng hạt cải được đặt gần núi Himavanta rộng ba ngàn do-tuần, (sự so sánh) “núi Himavanta thật to lớn, còn viên sỏi đá này thật nhỏ bé” chỉ có ý nghĩa vừa đủ để đặt gần nhau mà thôi. Về phần sau cũng theo phương pháp này. (Từ) kappaṃ (một kiếp) có nghĩa là một tuổi thọ kiếp. (Cụm từ) loṇaghaṭāya (của hũ muối) chỉ ra rằng: đó là một cái chum muối đứng vững, lấy vành miệng núi Cakkavāḷa làm giá đỡ, và miệng của nó chạm đến cõi Phạm thiên.

Ime [Pg.216] pana therā upamaṃ āharantā sarikkhakeneva ca vijjamānaguṇena ca āhariṃsu. Kathaṃ? Ayañhi iddhi nāma accuggataṭṭhena ceva vipulaṭṭhena ca himavantasadisā, paññā catubhūmakadhamme anupavisitvā ṭhitaṭṭhena sabbabyañjanesu anupaviṭṭhaloṇarasasadisā. Evaṃ tāva sarikkhakaṭṭhena āhariṃsu. Samādhilakkhaṇaṃ pana mahāmoggallānattherassa vibhūtaṃ pākaṭaṃ. Kiñcāpi sāriputtattherassa avijjamānaiddhi nāma natthi, bhagavatā pana ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti ayameva etadagge ṭhapito. Vipassanālakkhaṇaṃ pana sāriputtattherassa vibhūtaṃ pākaṭaṃ. Kiñcāpi mahāmoggallānattherassāpi paññā atthi, bhagavatā pana ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189) ayameva etadagge ṭhapito. Tasmā yathā ete aññamaññassa dhuraṃ na pāpuṇanti, evaṃ vijjamānaguṇena āhariṃsu. Samādhilakkhaṇasmiñhi mahāmoggallāno nipphattiṃ gato, vipassanālakkhaṇe sāriputtatthero, dvīsupi etesu sammāsambuddhoti. Tatiyaṃ.

Lại nữa, hai vị trưởng lão này khi đưa ra ví dụ đã đưa ra dựa trên sự tương đồng và dựa trên phẩm chất hiện có. Như thế nào? Thật vậy, thần thông này, do ý nghĩa là rất cao và rộng lớn, nên tương tự như núi Himavanta; trí tuệ, do ý nghĩa là đi sâu vào và đứng vững trong các pháp bốn cõi, nên tương tự như vị mặn của muối đã thấm vào tất cả các món ăn. Trước hết, các ngài đã đưa ra ví dụ theo ý nghĩa tương đồng như vậy. Lại nữa, đặc tính của định thì nổi bật và rõ ràng nơi trưởng lão Mahāmoggallāna. Mặc dù trưởng lão Sāriputta không phải là không có thần thông, nhưng chính ngài Mahāmoggallāna đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta có thần thông, tối thắng là Mahāmoggallāna”. Lại nữa, đặc tính của minh sát thì nổi bật và rõ ràng nơi trưởng lão Sāriputta. Mặc dù trưởng lão Mahāmoggallāna cũng có trí tuệ, nhưng chính ngài Sāriputta đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta có trí tuệ lớn, tối thắng là Sāriputta”. Do đó, các ngài đã đưa ra ví dụ dựa trên phẩm chất hiện có, theo cách mà mỗi vị không đạt đến vai trò của vị kia. Thật vậy, về đặc tính của định, trưởng lão Mahāmoggallāna đã đạt đến sự hoàn mãn; về đặc tính của minh sát, trưởng lão Sāriputta (đã đạt đến sự hoàn mãn); còn bậc Chánh Đẳng Giác đã đạt đến sự hoàn mãn trong cả hai phương diện này. Kinh thứ ba.

4. Navasuttavaṇṇanā

4. Chú giải kinh Nava

238. Catutthe appossukkoti nirussukko. Saṅkasāyatīti viharati. Veyyāvaccanti cīvare kattabbakiccaṃ. Ābhicetasikānanti abhicittaṃ uttamacittaṃ nissitānaṃ. Nikāmalābhīti icchiticchitakkhaṇe samāpajjanasamatthatāya nikāmalābhī. Akicchalābhīti jhānapāripanthike sukhena vikkhambhetvā samāpajjanasamatthatāya adukkhalābhī. Akasiralābhīti yathāparicchedena vuṭṭhānasamatthatāya vipulalābhī, paguṇajjhānoti attho. Sithilamārabbhāti sithilavīriyaṃ pavattetvā. Catutthaṃ.

238. Trong kinh thứ tư, (từ) appossukko (ít bận rộn) có nghĩa là không bận tâm. (Từ) saṅkasāyati có nghĩa là an trú. (Từ) veyyāvaccaṃ (việc phục vụ) là công việc cần làm đối với y. (Từ) ābhicetasikānaṃ (thuộc về tăng thượng tâm) có nghĩa là (của những pháp) liên quan đến tâm cao cả, tâm tối thượng. (Từ) nikāmalābhī (đạt được theo ý muốn) có nghĩa là người đạt được theo ý muốn do có khả năng nhập định vào bất cứ lúc nào mong muốn. (Từ) akicchalābhī (đạt được không khó khăn) có nghĩa là người đạt được không khổ sở do có khả năng nhập định sau khi đã dễ dàng chế ngự các chướng ngại của thiền. (Từ) akasiralābhī (đạt được không mệt nhọc) có nghĩa là người đạt được một cách rộng rãi do có khả năng xuất định theo thời gian đã định; ý nghĩa là người có thiền thuần thục. (Cụm từ) sithilamārabbha (khởi lên sự lười biếng) có nghĩa là đã làm phát sinh tinh tấn uể oải. Kinh thứ tư.

5. Sujātasuttavaṇṇanā

5. Chú giải kinh Sujāta

239. Pañcame abhirūpoti aññāni rūpāni atikkantarūpo. Dassanīyoti daṭṭhabbayutto. Pāsādikoti dassanena cittaṃ pasādetuṃ samattho. Vaṇṇapokkharatāyāti chavivaṇṇasundaratāya. Pañcamaṃ.

239. Trong kinh thứ năm, (từ) abhirūpo (xinh đẹp) có nghĩa là có sắc tướng vượt trội hơn các sắc tướng khác. (Từ) dassanīyo (ưa nhìn) có nghĩa là đáng để ngắm nhìn. (Từ) pāsādiko (khả ái) có nghĩa là có khả năng làm cho tâm tịnh tín qua việc nhìn thấy. (Cụm từ) vaṇṇapokkharatāya (do vẻ đẹp của nước da) có nghĩa là do vẻ đẹp của màu da. Kinh thứ năm.

6. Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā

6. Chú giải kinh Lakuṇḍakabhaddiya

240. Chaṭṭhe [Pg.217] dubbaṇṇanti virūpasarīravaṇṇaṃ. Okoṭimakanti rassaṃ. Paribhūtarūpanti pamāṇavasena paribhūtajātikaṃ. Taṃ kira chabbaggiyā bhikkhū, ‘‘āvuso bhaddiya, āvuso, bhaddiyā’’ti tattha tattha parāmasitvā nānappakāraṃ kīḷanti ākaḍḍhanti parikaḍḍhanti. Tena vuttaṃ ‘‘paribhūtarūpa’’nti. Kasmā panesa evarūpo jāto? Ayaṃ kira atīte eko mahārājā ahosi, tassa mahallakā ca mahallakitthiyo ca paṭikūlā honti. So sace mahallake passati, tesaṃ cūḷaṃ ṭhapāpetvā kacchaṃ bandhāpetvā yathāruci kīḷāpeti. Mahallakitthiyopi disvā tāsampi icchiticchitaṃ vippakāraṃ katvā yathāruci kīḷāpeti. Tesaṃ puttadhītādīnaṃ santike mahāsārajjaṃ uppajjati. Tassa pāpakiriyā pathavito paṭṭhāya chadevaloke ekakolāhalaṃ akāsi.

240. Trong kinh thứ sáu, (từ) dubbaṇṇaṃ (xấu xí) có nghĩa là có màu da và thân hình xấu xí. (Từ) okoṭimakaṃ (thấp lùn) có nghĩa là lùn. (Từ) paribhūtarūpaṃ (có hình dáng đáng khinh) có nghĩa là có bản chất đáng bị khinh miệt về phương diện kích thước. Nghe nói, nhóm sáu vị tỳ khưu thường trêu chọc ngài bằng nhiều cách, chạm vào ngài ở chỗ này chỗ kia và nói: “Này hiền giả Bhaddiya, này hiền giả Bhaddiya”, rồi họ kéo tới, kéo lui. Do đó, được nói là “có hình dáng đáng khinh”. Nhưng tại sao vị này lại có hình dáng như vậy? Nghe nói, trong quá khứ, vị này là một vị đại vương. Đối với vị vua ấy, những người đàn ông và đàn bà lớn tuổi đều đáng ghê tởm. Nếu thấy những người đàn ông lớn tuổi, ông ta bắt họ để tóc búi tó, mặc đóng khố rồi cho họ trêu đùa theo ý thích. Khi thấy những người đàn bà lớn tuổi, ông ta cũng làm những điều sai trái với họ theo ý muốn rồi cho họ trêu đùa theo ý thích. Trước mặt con cái của họ, một sự xấu hổ lớn đã phát sinh. Hành động xấu xa của ông ta đã gây ra một tiếng náo động đồng loạt từ mặt đất cho đến sáu cõi trời.

Atha sakko cintesi – ‘‘ayaṃ andhabālo mahājanaṃ viheṭheti, karissāmissa niggaha’’nti. So mahallakagāmiyavaṇṇaṃ katvā yānake ekaṃ takkacāṭiṃ āropetvā yānaṃ pesento nagaraṃ pavisati. Rājāpi hatthiṃ āruyha nagarato nikkhanto taṃ disvā – ‘‘ayaṃ mahallako takkayānakena amhākaṃ abhimukho āgacchati, vāretha vārethā’’ti āha. Manussā ito cito ca pakkhandantāpi na passanti. Sakko hi ‘‘rājāva maṃ passatu, mā aññe’’ti evaṃ adhiṭṭhahi. Atha tesu manussesu ‘‘kahaṃ, deva, kahaṃ devā’’ti vadantesu eva rājā saha hatthinā vaccho viya dhenuyā yānassa heṭṭhā pāvisi. Sakko takkacāṭiṃ bhindi.

Bấy giờ, vua trời Sakka suy nghĩ: "Tên vua ngu muội này đang làm hại dân chúng, ta sẽ trừng trị hắn." Vị ấy hóa thành một ông già nhà quê, chất một hũ sữa chua lớn lên chiếc xe nhỏ, rồi vừa đẩy xe vừa đi vào thành. Nhà vua cũng cỡi voi đi ra khỏi thành, thấy ông lão ấy liền nói: "Ông già này đang đẩy chiếc xe sữa chua đi thẳng về phía chúng ta, hãy cản lại, hãy cản lại." Những người lính dù chạy qua chạy lại cũng không thấy. Vì vua trời Sakka đã chú nguyện rằng: "Chỉ mong nhà vua thấy ta, những người khác đừng thấy." Khi ấy, trong lúc những người lính đang nói: "Đâu, tâu đại vương, đâu ạ?", nhà vua cùng với con voi đã chui vào gầm xe, như con bê con chui xuống dưới bụng bò mẹ. Vua trời Sakka liền đập vỡ hũ sữa chua.

Rājā sīsato paṭṭhāya takkena kilinnasarīro ahosi. So sarīraṃ ubbaṭṭāpetvā uyyānapokkharaṇiyaṃ nhatvā alaṅkatasarīro nagaraṃ pavisanto puna taṃ addasa. Disvā ‘‘ayaṃ so amhehi diṭṭhamahallako puna dissati. Vāretha vāretha na’’nti āha. Manussā ‘‘kahaṃ, deva, kahaṃ, devā’’ti ito cito ca vidhāviṃsu. So paṭhamavippakārameva puna pāpuṇi. Tasmiṃ khaṇe sakko goṇe ca yānañca antaradhāpetvā ākāse [Pg.218] ṭhatvā āha, ‘‘andhabāla, tvaṃ mayi takkavāṇijako eso’’ti saññaṃ karosi, sakkohaṃ devarājā, ‘‘tavetaṃ pāpakiriyaṃ nivāressāmī’’ti āgato, ‘‘mā puna evarūpaṃ akāsī’’ti santajjetvā agamāsi. Iminā kammena so dubbaṇṇo ahosi.

Thân mình nhà vua từ đầu trở xuống ướt đẫm sữa chua. Vị ấy cho người chà rửa thân thể, tắm trong hồ ở ngự uyển, trang điểm xong, trong lúc đi vào thành lại thấy ông lão ấy. Thấy vậy, vua liền nói: "Đây chính là ông già mà chúng ta đã thấy, lại xuất hiện rồi. Hãy cản ông ta lại, hãy cản lại." Những người lính liền chạy qua chạy lại tìm kiếm và nói: "Đâu, tâu đại vương, đâu ạ?" Vị vua ấy lại gặp phải tình trạng tồi tệ như lần trước. Ngay lúc đó, vua trời Sakka làm cho đôi bò và cỗ xe biến mất, rồi đứng trên hư không và nói: "Hỡi tên vua ngu muội, ngươi tưởng ta là một người bán sữa chua, nhưng ta là Sakka, vua của chư thiên. Ta đến đây để ngăn chặn hành vi xấu xa này của ngươi. Ngươi đừng tái phạm việc như vậy nữa." Sau khi hăm dọa, vị ấy liền ra đi. Do nghiệp này, vị ấy (về sau) có dung sắc xấu xí.

Vipassīsammāsambuddhakāle panesa cittapattakokilo nāma hutvā kheme migadāye vasanto ekadivasaṃ himavantaṃ gantvā madhuraṃ ambaphalaṃ tuṇḍena gahetvā āgacchanto bhikkhusaṅghaparivāraṃ satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ aññesu divasesu rittako tathāgataṃ passāmi. Ajja pana me imaṃ ambapakkaṃ atthi, dasabalassa taṃ dassāmī’’ti otaritvā ākāse carati. Satthā tassa cittaṃ ñatvā upaṭṭhākaṃ olokesi. So pattaṃ nīharitvā dasabalaṃ vanditvā satthu hatthe ṭhapesi. Kokilo dasabalassa patte ambapakkaṃ patiṭṭhāpesi. Satthā tattheva nisīditvā taṃ paribhuñji. Kokilo pasannacitto punappunaṃ dasabalassa guṇe āvajjetvā dasabalaṃ vanditvā attano kulāvakaṃ gantvā sattāhaṃ pītisukheneva vītināmesi. Iminā kammena saro madhuro ahosi.

Lại nữa, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Vipassī, vị này đã là một con chim tu hú có bộ lông lốm đốm, sống trong vườn Lộc Uyển Khemā. Một hôm, sau khi bay đến Hy-mã-lạp sơn, nó dùng mỏ ngậm một quả xoài chín ngọt rồi bay về. Trên đường về, nó thấy Đức Bổn Sư được Tăng chúng vây quanh liền suy nghĩ: "Những ngày khác, ta thấy Đức Như Lai với hai tay không. Nhưng hôm nay ta có quả xoài chín này, ta sẽ dâng nó lên Đức Thập Lực." Nghĩ vậy, nó bay xuống và di chuyển trên không. Đức Bổn Sư biết được tâm của nó, liền nhìn vị thị giả. Vị thị giả ấy lấy bát ra, đảnh lễ Đức Thập Lực rồi đặt vào tay Đức Bổn Sư. Con chim tu hú đặt quả xoài chín vào trong bát của Đức Thập Lực. Đức Bổn Sư ngồi ngay tại đó và thọ dụng quả xoài ấy. Con chim tu hú với tâm hoan hỷ, liên tục suy niệm về các ân đức của Đức Thập Lực, đảnh lễ Ngài rồi bay về tổ của mình, trải qua bảy ngày chỉ với hỷ và lạc. Do nghiệp này, vị ấy có giọng nói ngọt ngào.

Kassapasammāsambuddhakāle pana cetiye āraddhe ‘‘kiṃpamāṇaṃ karoma? Sattayojanappamāṇaṃ. Atimahantaṃ etaṃ, chayojanappamāṇaṃ karoma. Idampi atimahantaṃ, pañcayojanaṃ karoma, catuyojanaṃ, tiyojanaṃ, dviyojana’’nti. Ayaṃ tadā jeṭṭhakavaḍḍhakī hutvā, ‘‘evaṃ, bho, anāgate sukhapaṭijaggitaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā rajjuṃ ādāya parikkhipanto gāvutamattake ṭhatvā, ‘‘ekekaṃ mukhaṃ gāvutaṃ hotu, cetiyaṃ yojanāvaṭṭaṃ yojanubbedhaṃ bhavissatī’’ti āha. Te tassa vacane aṭṭhaṃsu. Cetiyaṃ sattadivasasattamāsādhikehi sattahi saṃvaccharehi niṭṭhitaṃ. Iti appamāṇassa buddhassa pamāṇaṃ akāsīti. Tena kammena okoṭimako jāto.

Lại nữa, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa, khi việc xây dựng bảo tháp được bắt đầu, người ta bàn luận: "Chúng ta nên làm kích thước bao nhiêu? Bảy do-tuần chăng? Cái này lớn quá, chúng ta làm sáu do-tuần. Cái này cũng quá lớn, chúng ta làm năm do-tuần, bốn do-tuần, ba do-tuần, hai do-tuần." Vị này lúc đó là một người thợ mộc cả, đã nói: "Thưa quý vị, nên làm sao để trong tương lai việc tu sửa được dễ dàng." Nói vậy rồi, ông lấy dây đo và căng ra, đứng ở khoảng một gāvuta và nói: "Mỗi mặt hãy là một gāvuta, như vậy bảo tháp sẽ có chu vi một do-tuần và cao một do-tuần." Họ đã làm theo lời của ông. Bảo tháp đã được hoàn thành trong bảy năm, bảy tháng và bảy ngày. Như vậy, ông đã định ra kích thước cho Đức Phật, người không thể đo lường. Do nghiệp đó, ông đã trở thành người lùn.

Hatthayo pasadā migāti hatthino ca pasadamigā ca. Natthi kāyasmiṃ tulyatāti kāyasmiṃ pamāṇaṃ nāma natthi, akāraṇaṃ kāyapamāṇanti attho. Chaṭṭhaṃ.

Cụm từ "Hatthayo pasadā migā" có nghĩa là voi và loài hươu pasāda. Cụm từ "Natthi kāyasmiṃ tulyatā" có nghĩa là về thân thể, không có sự tương đồng về kích thước; ý nghĩa là kích thước thân thể không phải là nguyên nhân (quan trọng). Dứt phẩm thứ sáu.

7. Visākhasuttavaṇṇanā

7. Chú giải kinh Visākha.

241. Sattame [Pg.219] poriyā vācāyāti puravāsīnaṃ nagaramanussānaṃ vācāsadisāya aparihīnakkharapadāya madhuravācāya. Vissaṭṭhāyāti asandiddhāya apalibuddhāya, pittasemhehi anupahatāyāti attho. Anelagalāyāti yathā dandhamanussā mukhena kheḷaṃ gaḷantena vācaṃ bhāsanti, na evarūpāya, atha kho niddosāya visadavācāya. Pariyāpannāyāti catusaccapariyāpannāya cattāri saccāni amuñcitvā pavattāya. Anissitāyāti vaṭṭanissitaṃ katvā akathitāya. Dhammo hi isinaṃ dhajoti navavidhalokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāmāti. Sattamaṃ.

241. Trong kinh thứ bảy, cụm từ "poriyā vācāya" có nghĩa là với lời nói ngọt ngào, giống như lời nói của những người dân thành thị, với âm và từ không thiếu sót. Cụm từ "Vissaṭṭhāya" có nghĩa là không ngập ngừng, không bị cản trở; nghĩa là không bị ảnh hưởng bởi mật và đờm. Cụm từ "Anelagalāya" có nghĩa là không phải loại lời nói như của những người chậm chạp nói với nước bọt chảy ra từ miệng, mà là lời nói trong sáng, không có lỗi. Cụm từ "Pariyāpannāya" có nghĩa là bao gồm trong Tứ diệu đế, được nói ra mà không rời khỏi bốn sự thật. Cụm từ "Anissitāya" có nghĩa là không được nói ra bằng cách nương tựa vào vòng luân hồi. Cụm từ "Dhammo hi isinaṃ dhajo" có nghĩa là chín loại Pháp siêu thế được gọi là ngọn cờ của các bậc ẩn sĩ. Dứt kinh thứ bảy.

8. Nandasuttavaṇṇanā

8. Chú giải kinh Nanda.

242. Aṭṭhame ākoṭitapaccākoṭitānīti ekasmiṃ passe pāṇinā vā muggarena vā ākoṭanena ākoṭitāni, parivattetvā ākoṭanena paccākoṭitāni. Añjetvāti añjanena pūretvā. Acchaṃ pattanti vippasannavaṇṇaṃ mattikāpattaṃ. Kasmā pana thero evamakāsīti? Satthu ajjhāsayajānanatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘sace satthā ‘sobhati vata me ayaṃ kaniṭṭhabhātiko’ti vakkhati, yāvajīvaṃ iminā vākārena carissāmi. Sace ettha dosaṃ dassati, imaṃ ākāraṃ pahāya saṅkāracoḷaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā dhārento pariyantasenāsane vasanto carissāmī’’ti. Assasīti bhavissasi.

242. Trong kinh thứ tám, cụm từ "ākoṭitapaccākoṭitāni" có nghĩa là được gõ ở một bên bằng tay hoặc bằng búa, rồi lật lại và gõ lần nữa. Cụm từ "Añjetvā" có nghĩa là tô đầy bằng thuốc kẻ mắt. Cụm từ "Acchaṃ pattaṃ" có nghĩa là một cái bát bằng đất có màu sắc trong sáng. Tại sao vị trưởng lão lại làm như vậy? Để biết được ý của Đức Bổn Sư. Nghe nói, ý nghĩ của ngài đã như thế này: "Nếu Đức Bổn Sư nói: 'Người em trai nhỏ này của ta thật đẹp', ta sẽ hành xử theo cách này suốt đời. Nếu Ngài chỉ ra lỗi trong việc này, ta sẽ từ bỏ cách thức này, lấy vải từ đống rác làm thành y và mặc vào, rồi sống và tu tập ở một nơi trú ngụ hẻo lánh."

Aññātuñchenāti abhilakkhitesu issarajanagehesu kaṭukabhaṇḍasambhāraṃ sugandhaṃ bhojanaṃ pariyesantassa uñcho ñātuñcho nāma. Gharapaṭipāṭiyā pana dvāre ṭhitena laddhaṃ missakabhojanaṃ aññātuñcho nāma. Ayamidha adhippeto. Kāmesu anapekkhinanti vatthukāmakilesakāmesu nirapekkhaṃ. Āraññiko cātiādi sabbaṃ samādānavaseneva vuttaṃ. Kāmesu ca anapekkhoti idaṃ suttaṃ devaloke accharāyo dassetvā āgatena aparabhāge kathitaṃ. Imassa kathitadivasato paṭṭhāya thero ghaṭento vāyamanto katipāheneva arahatte patiṭṭhāya sadevake loke aggadakkhiṇeyyo jāto. Aṭṭhamaṃ.

Bằng cách lượm mót không được biết đến (aññātuñchena): Việc khất thực của vị tỳ khưu tìm kiếm vật thực có hương thơm, được chuẩn bị với các loại gia vị cay nồng trong những gia đình quyền thế, được gọi là việc lượm mót được biết đến (ñātuñcha). Trái lại, việc khất thực tìm kiếm vật thực hổ lốn, nhận được do đứng ở cửa theo thứ tự các nhà, được gọi là việc lượm mót không được biết đến (aññātuñcha). Điều này được ngụ ý ở đây. Không luyến ái trong các dục (kāmesu anapekkhinaṃ) nghĩa là không luyến ái trong các dục đối tượng và dục phiền não. Tất cả những điều như là vị sống trong rừng (āraññiko ca), v.v... đều được nói theo ý nghĩa của việc thực hành (các hạnh đầu đà). Bài kinh này, Kāmesu ca anapekkhoti, đã được thuyết giảng vào một dịp sau đó bởi đức Thế Tôn, sau khi Ngài trở về từ việc chỉ cho thấy các thiên nữ ở cõi trời. Kể từ ngày bài kinh này được thuyết giảng, vị trưởng lão, do nỗ lực, do tinh tấn, chỉ trong vài ngày đã an trú vào quả A-la-hán và đã trở thành vị đáng được cúng dường bậc nhất trong thế gian cùng với chư thiên. (Kinh) thứ tám.

9. Tissasuttavaṇṇanā

9. Chú giải kinh Tissa

243. Navame [Pg.220] dummanoti uppannadomanasso. Kasmā panāyaṃ evaṃ dukkhī dummano jātoti? Khattiyapabbajito hesa, tena naṃ pabbājetvā dupaṭṭasāṭakaṃ nivāsāpetvā varacīvaraṃ pārupetvā akkhīni añjetvā manosilātelena sīsaṃ makkhesuṃ. So bhikkhūsu rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ gatesu ‘‘bhikkhunā nāma vivittokāse nisīditabba’’nti ajānanto bhojanasālaṃ gantvā mahāpīṭhaṃ āruhitvā nisīdi. Disāvacarā āgantukā paṃsukūlikā bhikkhū āgantvā, ‘‘imināva nīhārena rajokiṇṇehi gattehi na sakkā dasabalaṃ passituṃ. Bhaṇḍakaṃ tāva ṭhapessāmā’’ti bhojanasālaṃ agamaṃsu. So tesu mahātheresu āgacchantesu niccalo nisīdiyeva. Aññe bhikkhū ‘‘pādavattaṃ karoma, tālavaṇṭena bījāmā’’ti āpucchanti. Ayaṃ pana nisinnakova ‘‘kativassatthā’’ti? Pucchitvā, ‘‘mayaṃ avassikā. Tumhe pana kativassatthā’’ti? Vutte, ‘‘mayaṃ ajja pabbajitā’’ti āha. Atha naṃ bhikkhū, ‘‘āvuso, adhunā chinnacūḷosi, ajjāpi te sīsamūle ūkāgandho vāyatiyeva, tvaṃ nāma ettakesu vuḍḍhataresu vattaṃ āpucchantesu nissaddo niccalo nisinno, apacitimattampi te natthi, kassa sāsane pabbajitosī’’ti? Parivāretvā taṃ vācāsattīhi paharantā ‘‘kiṃ tvaṃ iṇaṭṭo vā bhayaṭṭo vā jīvituṃ asakkonto pabbajito’’ti? Āhaṃsu. So ekampi theraṃ olokesi, tena ‘‘kiṃ maṃ olokesi mahallakā’’ti? Vutte aññaṃ olokesi, tenapi tatheva vutte athassa ‘‘ime maṃ parivāretvā vācāsattīhi vijjhantī’’ti khattiyamāno uppajji. Akkhīsu maṇivaṇṇāni assūni sañcariṃsu. Tato ne āha – ‘‘kassa santikaṃ āgatatthā’’ti. Te ‘‘kiṃ pana tvaṃ ‘mayhaṃ santikaṃ āgatā’ti? Amhe maññasi gihibyañjanabhaṭṭhakā’’ti vatvā, ‘‘sadevake loke aggapuggalassa satthu santikaṃ āgatamhā’’ti āhaṃsu. So ‘‘mayhaṃ bhātu santike āgatā tumhe, yadi evaṃ idāni vo āgatamaggeneva gamanaṃ karissāmī’’ti kujjhitvā nikkhanto antarāmagge cintesi – ‘‘mayi imināva nīhārena gate satthā ete na nīharāpessatī’’ti dukkhī dummano assūni pavattayamāno agamāsi. Iminā kāraṇena esa evaṃ jātoti.

243. Trong bài kinh thứ chín, buồn rầu (dummano) nghĩa là người có ưu phiền đã sanh khởi. Nhưng tại sao vị này lại trở thành người đau khổ, buồn rầu như vậy? Bởi vì vị này là người xuất gia từ dòng dõi Sát-đế-lỵ. Do đó, sau khi cho vị ấy xuất gia, họ đã cho vị ấy mặc chiếc sāṭaka hai lớp, khoác chiếc y thượng hạng, kẻ mắt, và xức dầu hùng hoàng lên đầu vị ấy. Vị ấy, khi các vị tỳ khưu đã đi đến nơi ở ban đêm và ban ngày, không biết rằng: “Một vị tỳ khưu nên ngồi ở nơi thanh vắng,” đã đi đến nhà ăn, leo lên một chiếc ghế lớn và ngồi xuống. Các vị tỳ khưu khách, những vị mặc y phấn tảo, từ các phương khác đến, nghĩ rằng: “Không thể đến gặp bậc Thập Lực với thân thể dính đầy bụi bặm như thế này. Trước tiên, chúng ta hãy đặt vật dụng xuống,” rồi đi đến nhà ăn. Khi các vị đại trưởng lão ấy đang đến, vị ấy vẫn ngồi yên không nhúc nhích. Các vị tỳ khưu khác hỏi: “Chúng con xin làm phận sự rửa chân, chúng con xin quạt bằng quạt lá cọ.” Vị này, vẫn ngồi yên, hỏi: “Quý vị đã được bao nhiêu hạ?” Sau khi được hỏi, (họ đáp): “Chúng tôi chưa có hạ. Còn ngài, ngài đã được bao nhiêu hạ?” Khi được nói vậy, vị ấy đáp: “Chúng tôi mới xuất gia hôm nay.” Bấy giờ, các vị tỳ khưu vây quanh vị ấy, đả kích bằng những lời nói như mũi giáo, rằng: “Này hiền giả, ngài mới vừa được cạo tóc, hôm nay mùi chấy rận vẫn còn thoang thoảng nơi chân tóc của ngài. Ngài, trong khi có biết bao vị trưởng lão hơn đang hỏi để làm phận sự, lại ngồi im lặng, không nhúc nhích. Ngài không có một chút tôn kính nào. Ngài đã xuất gia trong giáo pháp của ai vậy? Có phải ngài xuất gia vì bị nợ nần, hay bị sợ hãi, hay không thể kiếm sống?” Vị ấy nhìn một vị trưởng lão, khi vị ấy nói: “Này ông già, nhìn tôi làm gì?” Vị ấy lại nhìn một vị khác, khi vị ấy cũng nói y như vậy, bấy giờ lòng kiêu mạn của dòng Sát-đế-lỵ nổi lên trong vị ấy, nghĩ rằng: “Những người này đang vây quanh và đâm ta bằng những lời nói như mũi giáo.” Những giọt nước mắt màu ngọc báu trào ra trong mắt vị ấy. Sau đó, vị ấy nói với họ: “Quý vị đã đến gặp ai?” Họ đáp: “Này kẻ phá hoại tướng mạo của người tại gia, có phải ngài nghĩ rằng chúng tôi đến gặp ngài chăng? Chúng tôi đã đến gặp đức Đạo Sư, bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên.” Vị ấy nói: “Các người đã đến gặp anh của ta. Nếu vậy, bây giờ ta sẽ khiến các người phải trở về con đường mà các người đã đến,” rồi nổi giận và bỏ đi. Trên đường đi, vị ấy suy nghĩ: “Nếu ta đi với thái độ này, đức Đạo Sư sẽ không đuổi họ đi.” Đau khổ, buồn rầu, nước mắt tuôn rơi, vị ấy ra đi. Vì lý do này mà vị ấy đã trở nên như vậy.

Vācāsannitodakenāti [Pg.221] vacanapatodena. Sañjambharimakaṃsūti sañjambharitaṃ nirantaraṃ phuṭaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Vattāti pare yadicchakaṃ vadatiyeva. No ca vacanakkhamoti paresaṃ vacanaṃ khamituṃ na sakkoti. Idāni tāva tvaṃ iminā kopena iminā vuttavācāsannitodakena viddho. Atīte pana raṭṭhato ca pabbājitoti. Evaṃ vutte, ‘‘katarasmiṃ kāle bhagavā’’ti? Bhikkhū bhagavantaṃ yāciṃsu.

Bằng mũi nhọn của lời nói đã được mài sắc (vācāsannitodakena) nghĩa là bằng mũi nhọn của lời nói. Họ đã lăng mạ (sañjambharim akaṃsu) nghĩa là họ đã làm cho bị xúc phạm liên tục, họ đã đâm chích từ bên trên, điều này được nói đến. Người nói (vattā) nghĩa là những người khác nói bất cứ điều gì họ muốn. Và không phải là người kham nhẫn lời nói (no ca vacanakkhamo) nghĩa là không thể kham nhẫn lời nói của người khác. Bây giờ, con bị đâm bởi sự sân hận này, bởi mũi nhọn của lời nói đã được nói đến này. Nhưng trong quá khứ, con cũng đã bị trục xuất khỏi vương quốc. Khi được nói như vậy, các vị tỳ khưu đã thỉnh cầu đức Thế Tôn: “Bạch đức Thế Tôn, vào thời điểm nào?”

Satthā āha – atīte bārāṇasiyaṃ bārāṇasirājā rajjaṃ kāresi. Atheko jātimā, eko mātaṅgoti dve isayo bārāṇasiṃ agamaṃsu. Tesu jātimā puretaraṃ gantvā kumbhakārasālāyaṃ nisīdi. Mātaṅgo tāpaso pacchā gantvā tattha okāsaṃ yāci kumbhakāro ‘‘atthettha paṭhamataraṃ paviṭṭho pabbajito, taṃ pucchā’’ti āha. So attano parikkhāraṃ gahetvā sālāya dvāramūle ṭhatvā, ‘‘amhākampi ācariya ekarattivāsāya okāsaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Pavisa, bho’’ti. Pavisitvā nisinnaṃ, ‘‘bho, kiṃ gottosī’’ti? Pucchi. ‘‘Caṇḍālagottomhī’’ti. ‘‘Na sakkā tayā saddhiṃ ekaṭṭhāne nisīdituṃ, ekamantaṃ gacchā’’ti. So ca tattheva tiṇasanthārakaṃ pattharitvā nipajji, jātimā dvāraṃ nissāya nipajji. Itaro passāvatthāya nikkhamanto taṃ urasmiṃ akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte? ‘‘Ahaṃ ācariyā’’ti āha. ‘‘Re caṇḍāla, kiṃ aññato maggaṃ na passasi? Atha me āgantvā akkamasī’’ti. ‘‘Ācariya, adisvā me akkantosi, khama mayha’’nti. So mahāpurise bahi nikkhante cintesi – ‘‘ayaṃ paccāgacchantopi itova āgamissatī’’ti parivattetvā nipajji. Mahāpurisopi ‘‘ācariyo ito sīsaṃ katvā nipanno, pādasamīpena gamissāmī’’ti pavisanto puna urasmiṃyeva akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte? ‘‘Ahaṃ ācariyā’’ti āha. ‘‘Paṭhamaṃ tāva te ajānantena kataṃ, idāni maṃ ghaṭentova akāsi, sūriye te uggacchante sattadhā muddhā phalatū’’ti sapi. Mahāpuriso kiñci avatvā purearuṇeyeva sūriyaṃ gaṇhi, nāssa uggantuṃ adāsi. Manussā ca hatthiassādayo ca pabujjhiṃsu.

Bậc Đạo Sư nói: Vào thời quá khứ, ở thành Bārāṇasī, vua Bārāṇasī trị vì vương quốc. Khi ấy, có hai vị ẩn sĩ, một vị tên là Jātimā, một vị tên là Mātaṅga, đã đi đến thành Bārāṇasī. Trong hai vị ấy, vị Jātimā đi đến trước và ngồi trong nhà nghỉ của người thợ gốm. Ẩn sĩ Mātaṅga đi đến sau, xin một chỗ ở đó. Người thợ gốm nói: "Ở đây có một vị xuất gia đã vào trước, hãy hỏi vị ấy." Vị ấy (Mātaṅga) lấy vật dụng của mình, đứng ở cửa nhà nghỉ và nói: "Thưa đạo sư, xin hãy cho chúng tôi một chỗ để ở lại một đêm." "Này ông, hãy vào đi." Khi vị ấy đã vào và ngồi xuống, (Jātimā) hỏi: "Này ông, ông thuộc dòng dõi nào?" "Tôi thuộc dòng dõi Chiên-đà-la." "Không thể ngồi cùng một chỗ với ông được, hãy đi đến một nơi riêng biệt." Và vị ấy (Mātaṅga) trải một tấm lót bằng cỏ ngay tại đó và nằm xuống, còn Jātimā nằm xuống gần cửa. Vị kia (Mātaṅga) khi đi ra ngoài để đi vệ sinh đã giẫm lên ngực vị ấy (Jātimā). Khi được hỏi: "Ai đó?" Vị ấy đáp: "Là con, thưa đạo sư." "Này gã Chiên-đà-la, ngươi không thấy con đường nào khác sao? Mà lại đến giẫm lên ta." "Thưa đạo sư, vì không thấy nên con đã giẫm phải ngài, xin hãy tha thứ cho con." Khi vị Đại sĩ đã đi ra ngoài, vị ấy (Jātimā) suy nghĩ: "Gã này khi quay trở lại cũng sẽ đi từ hướng này," rồi xoay người lại và nằm xuống. Vị Đại sĩ cũng nghĩ: "Vị đạo sư đã quay đầu về hướng này mà nằm, ta sẽ đi qua phía chân," và khi đi vào, lại giẫm phải ngay ngực. Khi được hỏi: "Ai đó?" Vị ấy đáp: "Là con, thưa đạo sư." "Lần đầu, ngươi làm vậy là do không biết. Bây giờ, ngươi cố tình làm hại ta. Khi mặt trời mọc, đầu ngươi hãy vỡ ra làm bảy mảnh," rồi nguyền rủa. Vị Đại sĩ không nói gì, ngay trước lúc rạng đông đã nắm giữ mặt trời, không cho nó mọc lên. Con người và các loài vật như voi, ngựa... đều đã thức giấc.

Manussā [Pg.222] rājakulaṃ gantvā, ‘‘deva, sakalanagare appabuddho nāma natthi, na ca aruṇuggaṃ paññāyati, kinnu kho eta’’nti? Tena hi nagaraṃ parivīmaṃsathāti. Te parivīmaṃsantā kumbhakārasālāyaṃ dve tāpase disvā, ‘‘imesaṃ etaṃ kammaṃ bhavissatī’’ti gantvā rañño ārocesuṃ. Raññā ca ‘‘pucchatha ne’’ti vuttā āgantvā jātimantaṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi andhakāraṃ kata’’nti. ‘‘Na mayā kataṃ, esa pana kūṭajaṭilo chavo anantamāyo, taṃ pucchathā’’ti. Te āgantvā mahāpurisaṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi, bhante, andhakāraṃ kata’’nti. ‘‘Āma ayaṃ ācariyo maṃ abhisapi, tasmā mayā kata’’nti. Te gantvā rañño ārocesuṃ. Rājāpi āgantvā mahāpurisaṃ ‘‘tumhehi kataṃ, bhante’’ti? Pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kasmā bhante’’ti? ‘‘Iminā abhisapitomhi, sace maṃ eso khamāpessati, sūriyaṃ vissajjessāmī’’ti. Rājā ‘‘khamāpetha, bhante, eta’’nti āha. Itaro ‘‘mādiso jātimā kiṃ evarūpaṃ caṇḍālaṃ khamāpessati? Na khamāpemī’’ti.

Dân chúng đi đến hoàng cung và tâu: "Tâu Đại vương, trong khắp thành phố không có ai là chưa thức giấc, nhưng bình minh lại không thấy đâu. Việc này là thế nào?" (Vua nói:) "Vậy thì hãy đi điều tra trong thành." Họ trong khi điều tra, thấy hai vị ẩn sĩ trong nhà nghỉ của người thợ gốm, (nghĩ rằng) "Việc này hẳn là do họ làm," rồi đi tâu lên vua. Được vua bảo: "Hãy hỏi họ," họ đến hỏi vị Jātimanta: "Có phải các ngài đã tạo ra bóng tối này không?" "Không phải do tôi làm. Nhưng gã đạo sĩ bối tóc xảo trá, hèn hạ, nhiều mưu mẹo kia, hãy hỏi gã ấy." Họ đến hỏi vị Đại sĩ: "Thưa ngài, có phải ngài đã tạo ra bóng tối này không?" "Phải, vị đạo sư này đã nguyền rủa tôi, vì thế tôi đã làm vậy." Họ đi tâu lên vua. Vua cũng đến hỏi vị Đại sĩ: "Thưa ngài, có phải ngài đã làm không?" "Vâng, tâu Đại vương." "Vì sao vậy, thưa ngài?" "Tôi đã bị vị này nguyền rủa. Nếu vị ấy xin tôi tha thứ, tôi sẽ thả mặt trời ra." Vua nói: "Thưa ngài (Jātimanta), xin hãy xin vị này tha thứ." Vị kia nói: "Một người thuộc dòng dõi cao quý như ta sao lại phải xin lỗi một gã Chiên-đà-la như thế? Ta không xin lỗi."

Atha naṃ manussā ‘‘na kiṃ tvaṃ attano ruciyā khamāpessasī’’ti? Vatvā hatthesu ca pādesu ca gahetvā pādamūle nipajjāpetvā ‘‘khamāpehī’’ti āhaṃsu. So nissaddo nipajji. Punapi naṃ ‘‘khamāpehī’’ti āhaṃsu. Tato ‘‘khama mayhaṃ, ācariyā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘ahaṃ tāva tuyhaṃ khamitvā sūriyaṃ vissajjessāmi, sūriye pana uggate tava sīsaṃ sattadhā phalissatī’’ti vatvā, ‘‘imassa sīsappamāṇaṃ mattikāpiṇḍaṃ matthake ṭhapetvā etaṃ nadiyā galappamāṇe udake ṭhapethā’’ti āha. Manussā tathā akaṃsu. Ettāvatā saraṭṭhakaṃ rājabalaṃ sannipati. Mahāpuriso sūriyaṃ muñci. Sūriyarasmi āgantvā mattikāpiṇḍaṃ pahari. So sattadhā bhijji. Tāvadeva so nimujjitvā ekena titthena uttaritvā palāyi. Satthā imaṃ vatthuṃ āharitvā, ‘‘idāni tāva tvaṃ bhikkhūnaṃ santike paribhāsaṃ labhasi, pubbepi imaṃ kodhaṃ nissāya raṭṭhato pabbājito’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā atha naṃ ovadanto na kho te taṃ tissa patirūpantiādimāha. Navamaṃ.

Khi ấy, dân chúng nói với vị ấy: "Sao? Ngươi không tự ý xin lỗi à?" rồi nắm lấy tay chân, bắt nằm xuống dưới chân (vị Đại sĩ) và nói: "Hãy xin lỗi đi." Vị ấy nằm im lặng. Họ lại nói với vị ấy: "Hãy xin lỗi đi." Sau đó, vị ấy nói: "Xin hãy tha thứ cho tôi, thưa đạo sư." Vị Đại sĩ nói: "Trước hết, ta sẽ tha thứ cho ngươi và thả mặt trời ra, nhưng khi mặt trời mọc, đầu ngươi sẽ vỡ ra làm bảy mảnh," rồi nói thêm: "Hãy lấy một cục đất sét to bằng đầu của vị này đặt lên trên đầu, rồi đặt vị này xuống nước sâu đến cổ trong sông." Dân chúng đã làm như vậy. Trong lúc đó, quân đội của vua cùng với dân trong nước đã tụ tập lại. Vị Đại sĩ thả mặt trời ra. Ánh nắng mặt trời chiếu đến và đập vào cục đất sét. Cục đất ấy vỡ ra làm bảy mảnh. Ngay lúc đó, vị ấy (Jātimanta) lặn xuống, trồi lên ở một bến nước và bỏ chạy. Bậc Đạo Sư, sau khi kể lại câu chuyện này, đã kết nối các sự kiện lại: "Này Tissa, bây giờ ngươi bị các Tỳ khưu khiển trách, trong quá khứ cũng vì sân hận này mà ngươi đã bị trục xuất khỏi xứ." Rồi, trong khi giáo huấn vị ấy, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: "Này Tissa, điều ấy không thích hợp với ngươi..." Hết kinh thứ chín.

10. Theranāmakasuttavaṇṇanā

10. Chú giải kinh Theranāmaka

244. Dasame vaṇṇavādīti ānisaṃsavādī. Yaṃ atītaṃ taṃ pahīnanti atīte khandhapañcake chandarāgappahānena taṃ pahīnaṃ nāma hoti. Anāgatanti anāgatampi khandhapañcakaṃ tattha chandarāgapaṭinissaggena paṭinissaṭṭhaṃ nāma hoti[Pg.223]. Sabbābhibhunti sabbā khandhāyatanadhātuyo ca tayo bhave ca abhibhavitvā ṭhitaṃ. Sabbavidunti taṃ vuttappakāraṃ sabbaṃ viditaṃ pākaṭaṃ katvā ṭhitaṃ. Sabbesu dhammesūti tesveva dhammesu taṇhādiṭṭhilepehi anupalittaṃ. Sabbañjahanti tadeva sabbaṃ tattha chandarāgappahānena jahitvā ṭhitaṃ. Taṇhakkhaye vimuttanti taṇhakkhayasaṅkhāte nibbāne tadārammaṇāya vimuttiyā vimuttaṃ. Dasamaṃ.

244. Trong kinh thứ mười, vaṇṇavādī có nghĩa là người thường nói về lợi ích. Cụm từ yaṃ atītaṃ taṃ pahīnaṃ (cái gì đã qua, cái đó đã được đoạn trừ) có nghĩa là: đối với năm uẩn trong quá khứ, do đoạn trừ tham dục, nên cái đó được gọi là đã đoạn trừ. Cụm từ anāgataṃ (vị lai) có nghĩa là: cả năm uẩn trong vị lai, do từ bỏ tham dục đối với chúng, nên được gọi là đã từ bỏ hoàn toàn. Sabbābhibhuṃ (người chinh phục tất cả) có nghĩa là người đã chinh phục tất cả các uẩn, xứ, giới và ba cõi, và an trú (trong trạng thái đó). Sabbaviduṃ (người biết tất cả) có nghĩa là người đã làm cho tất cả những điều đã được nói đến trở nên được biết rõ, hiển nhiên, và an trú (trong trạng thái đó). Sabbesu dhammesu (trong tất cả các pháp) có nghĩa là không bị dính mắc bởi những sự bôi trát là tham ái và tà kiến trong chính các pháp hữu vi ấy. Sabbañjahaṃ (người từ bỏ tất cả) có nghĩa là người đã từ bỏ tất cả những pháp hữu vi ấy do đoạn trừ tham dục đối với chúng, và an trú (trong trạng thái đó). Taṇhakkhaye vimuttaṃ (người giải thoát trong sự đoạn tận ái) có nghĩa là người đã giải thoát nhờ sự giải thoát (quả giải thoát) có Níp-bàn, được gọi là sự đoạn tận ái, làm đối tượng. Hết kinh thứ mười.

11. Mahākappinasuttavaṇṇanā

11. Chú giải kinh Mahākappina

245. Ekādasame mahākappinoti evaṃnāmako abhiññābalappatto asītimahāsāvakānaṃ abbhantaro mahāthero. So kira gihikāle kukkuṭavatīnagare tiyojanasatikaṃ rajjaṃ akāsi. Pacchimabhavikattā pana tathārūpaṃ sāsanaṃ sotuṃ ohitasoto vicarati. Athekadivasaṃ amaccasahassaparivuto uyyānakīḷikaṃ agamāsi. Tadā ca majjhimadesato jaṅghavāṇijā taṃ nagaraṃ gantvā, bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā, ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti paṇṇākārahatthā rājakuladvāraṃ gantvā, ‘‘rājā uyyānaṃ gato’’ti sutvā, uyyānaṃ gantvā, dvāre ṭhitā, paṭihārassa ārocayiṃsu. Atha rañño nivedite rājā pakkosāpetvā niyyātitapaṇṇākāre vanditvā ṭhite, ‘‘tātā, kuto āgatatthā’’ti? Pucchi. ‘‘Sāvatthito devā’’ti. ‘‘Kacci vo raṭṭhaṃ subhikkhaṃ, dhammiko rājā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Atthi pana tumhākaṃ dese kiñci sāsana’’nti? ‘‘Atthi, deva, na pana sakkā ucchiṭṭhamukhehi kathetu’’nti. Rājā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā dasabalābhimukhā añjaliṃ paggaṇhitvā, ‘‘deva, amhākaṃ dese buddharatanaṃ nāma uppanna’’nti āhaṃsu. Rañño ‘‘buddho’’ti vacane sutamatte sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajji. Tato ‘‘buddhoti, tātā, vadathā’’ti? Āha. ‘‘Buddhoti deva vadāmā’’ti. Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā, ‘‘buddhoti padaṃ aparimāṇaṃ, nāssa sakkā parimāṇaṃ kātu’’nti tasmiṃyeva pasanno satasahassaṃ datvā puna ‘‘aññaṃ kiṃ sāsana’’nti? Pucchi. ‘‘Deva dhammaratanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ datvā puna ‘‘aññaṃ kiṃ sāsana’’nti? Pucchi. ‘‘Saṅgharatanaṃ deva uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ [Pg.224] datvā dinnabhāvaṃ paṇṇe likhitvā, ‘‘tātā, deviyā santikaṃ gacchathā’’ti pesesi. Tesu gatesu amacce pucchi, ‘‘tātā, buddho loke uppanno, tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Deva tumhe kiṃ kattukāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Mayampi pabbajissāmā’’ti. Te sabbepi gharaṃ vā kuṭumbaṃ vā anapaloketvā ye asse āruyha gatā, teheva nikkhamiṃsu.

245. Trong kinh thứ mười một. Mahākappina: Vị đại trưởng lão có tên như vậy, đã đạt đến năng lực thần thông, là một trong tám mươi vị đại thinh văn. Tương truyền, vào thời tại gia, ngài đã trị vì một vương quốc rộng ba trăm do-tuần ở thành Kukkuṭavatī. Vì là kiếp chót, ngài đi lại với tai lắng nghe để được nghe một tin tức như vậy. Rồi một hôm, cùng với một ngàn vị đại thần tùy tùng, ngài đi đến ngự uyển để du ngoạn. Lúc bấy giờ, các thương nhân đi bộ từ Trung Ấn đến thành ấy, sau khi cất giữ hàng hóa, tay cầm lễ vật, họ đến cổng hoàng cung với ý định: “Chúng ta sẽ yết kiến đức vua.” Khi nghe tin: “Đức vua đã đi đến ngự uyển,” họ liền đi đến ngự uyển, đứng ở cổng và báo cho người gác cổng biết. Khi được báo lại cho đức vua, vua cho gọi họ vào. Khi họ đã dâng lễ vật và đứng lạy chào, vua hỏi: “Này các khanh, các khanh từ đâu đến?” – “Tâu đại vương, từ thành Sāvatthī.” – “Xứ sở của các khanh có được sung túc không, đức vua có anh minh không?” – “Tâu đại vương, vâng ạ.” – “Ở xứ của các khanh có tin tức gì không?” – “Tâu đại vương, có ạ, nhưng không thể nói với miệng chưa súc.” Vua cho người mang nước đến trong một cái bình vàng. Họ súc miệng xong, hướng về đức Thập Lực, chắp tay và thưa: “Tâu đại vương, ở xứ của chúng thần đã xuất hiện một báu vật tên là Phật bảo.” Vừa nghe lời “Phật,” niềm hỷ lạc khởi lên lan khắp toàn thân đức vua. Sau đó, ngài hỏi: “Này các khanh, các khanh nói ‘Phật’ ư?” – “Tâu đại vương, chúng thần nói ‘Phật’.” Sau khi cho họ nói lại ba lần như vậy, ngài hoan hỷ ngay nơi đó, nghĩ rằng: “Từ ‘Phật’ này là vô lượng, không thể đo lường được,” rồi ban cho họ một trăm ngàn, và hỏi tiếp: “Còn tin tức gì khác không?” – “Tâu đại vương, đã xuất hiện một báu vật tên là Pháp bảo.” Nghe vậy, ngài cũng cho họ xác nhận lại ba lần, rồi lại ban cho một trăm ngàn nữa, và hỏi tiếp: “Còn tin tức gì khác không?” – “Tâu đại vương, đã xuất hiện Tăng bảo.” Nghe vậy, ngài cũng cho họ xác nhận lại ba lần, rồi lại ban cho một trăm ngàn nữa, cho viết việc ban thưởng lên một tờ lá, rồi phái họ đi: “Này các khanh, hãy đến gặp hoàng hậu.” Khi họ đã đi, vua hỏi các vị đại thần: “Này các khanh, đức Phật đã xuất hiện trên đời, các khanh sẽ làm gì?” – “Tâu đại vương, ngài định làm gì ạ?” – “Ta sẽ xuất gia.” – “Chúng thần cũng sẽ xuất gia.” Tất cả họ, không từ biệt nhà cửa hay gia đình, đã ra đi trên chính những con ngựa mà họ đã cưỡi đến.

Vāṇijā anojādeviyā santikaṃ gantvā paṇṇaṃ dassesuṃ. Sā vācetvā ‘‘raññā tumhākaṃ bahū kahāpaṇā dinnā, kiṃ tumhehi kataṃ, tātā’’ti? Pucchi. ‘‘Piyasāsanaṃ devi ānīta’’nti. ‘‘Amhepi sakkā, tātā, suṇāpetu’’nti. ‘‘Sakkā devi, ucchiṭṭhamukhehi pana vattuṃ na sakkā’’ti. Sā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā rañño ārocitanayeneva ārocesuṃ. Sāpi sutvā uppannapāmojjā teneva nayena ekekasmiṃ pade tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā paṭiññāgaṇanāya tīṇi tīṇi katvā navasatasahassāni adāsi. Vāṇijā sabbānipi dvādasasatasahassāni labhiṃsu. Atha ne ‘‘rājā kahaṃ, tātā’’ti, pucchi. ‘‘Pabbajissāmīti nikkhanto devī’’ti. ‘‘Tena hi, tātā, tumhe gacchathā’’ti te uyyojetvā raññā saddhiṃ gatānaṃ amaccānaṃ mātugāme pakkosāpetvā, ‘‘tumhe attano sāmikānaṃ gataṭṭhānaṃ jānātha ammā’’ti pucchi. ‘‘Jānāma ayye, raññā saddhiṃ uyyānakīḷikaṃ gatā’’ti. Āma gatā, tattha pana gantvā, ‘‘buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno’’ti sutvā, ‘‘dasabalassa santike pabbajissāmā’’ti gatā. ‘‘Tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Tumhe pana ayye kiṃ kattukāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmi, na tehi vantavamanaṃ jivhagge ṭhapeyya’’nti. ‘‘Yadi evaṃ, mayampi pabbajissāmā’’ti sabbā rathe yojāpetvā nikkhamiṃsu.

Các thương nhân đến gặp hoàng hậu Anojā và trình tờ lá. Bà đọc xong và hỏi: “Đức vua đã ban cho các khanh nhiều tiền kahāpaṇa, các khanh đã làm gì vậy?” – “Tâu hoàng hậu, chúng thần đã mang đến một tin vui.” – “Này các khanh, có thể cho ta nghe được không?” – “Tâu hoàng hậu, có thể ạ, nhưng không thể nói với miệng chưa súc.” Bà cho người mang nước đến trong một cái bình vàng. Họ súc miệng xong và kể lại theo cách họ đã trình báo với đức vua. Bà nghe xong, lòng tràn ngập niềm vui, cũng theo cách đó, với mỗi từ, bà cho họ xác nhận lại ba lần, và với mỗi lần xác nhận, bà ban thưởng gấp ba, tổng cộng là chín trăm ngàn. Các thương nhân nhận được tất cả là một triệu hai trăm ngàn. Sau đó, bà hỏi họ: “Này các khanh, đức vua ở đâu?” – “Tâu hoàng hậu, ngài đã ra đi với ý định xuất gia.” – “Vậy thì, các khanh hãy đi đi.” Sau khi cho họ đi, bà cho gọi các phu nhân của những vị đại thần đã đi theo vua và hỏi: “Này các phu nhân, các vị có biết chồng mình đã đi đâu không?” – “Thưa lệnh bà, chúng tôi biết, họ đã đi cùng đức vua đến ngự uyển để du ngoạn.” – “Đúng là họ đã đi, nhưng sau khi đến đó và nghe tin: ‘Phật đã xuất hiện, Pháp đã xuất hiện, Tăng đã xuất hiện,’ họ đã ra đi để xuất gia nơi đức Thập Lực. Các vị sẽ làm gì?” – “Thưa lệnh bà, còn lệnh bà định làm gì ạ?” – “Ta sẽ xuất gia, ta sẽ không đặt lên đầu lưỡi thứ mà họ đã nôn ra.” – “Nếu vậy, chúng tôi cũng sẽ xuất gia.” Tất cả họ cho thắng xe và ra đi.

Rājāpi amaccasahassena saddhiṃ gaṅgāya tīraṃ pāpuṇi. Tasmiñca samaye gaṅgā pūrā hoti. Atha naṃ disvā, ‘‘ayaṃ gaṅgā pūrā caṇḍamacchākiṇṇā, amhehi saddhiṃ āgatā dāsā vā manussā vā natthi, ye no nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā katvā dadeyyuṃ, etassa pana satthu guṇā nāma heṭṭhā avīcito upari yāva bhavaggā patthaṭā, sace esa satthā sammāsambuddho, imesaṃ assānaṃ khurapiṭṭhāni mā tementū’’ti udakapiṭṭhena asse pakkhandāpesuṃ[Pg.225]. Ekaassassāpi khurapiṭṭhamattaṃ na temi, rājamaggena gacchantā viya paratīraṃ patvā purato aññaṃ mahānadiṃ pāpuṇiṃsu. Tattha aññā saccakiriyā natthi, tāya eva saccakiriyāya tampi aḍḍhayojanavitthāraṃ nadiṃ atikkamiṃsu. Atha tatiyaṃ candabhāgaṃ nāma mahānadiṃ patvā tampi tāya eva saccakiriyāya atikkamiṃsu.

Đức vua cùng với một ngàn vị đại thần cũng đến bờ sông Gaṅgā. Vào lúc ấy, sông Gaṅgā đầy nước. Thấy vậy, ngài nghĩ: “Sông Gaṅgā này đầy nước và đầy những loài cá dữ, không có tôi tớ hay người nào đi cùng chúng ta để có thể làm thuyền hay bè cho chúng ta. Tuy nhiên, các đức hạnh của vị Đạo sư này lan tỏa từ địa ngục Avīci bên dưới cho đến cõi trời cao nhất bên trên. Nếu vị Đạo sư ấy là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, mong rằng móng của những con ngựa này không bị ướt.” Rồi họ thúc ngựa đi trên mặt nước. Móng của một con ngựa cũng không hề bị ướt. Như đi trên đường hoàng gia, họ đến bờ bên kia và tiếp tục đến một con sông lớn khác ở phía trước. Ở đó, không cần một lời chân thật nguyện nào khác, chỉ bằng lời chân thật nguyện ấy, họ đã vượt qua cả con sông rộng nửa do-tuần đó. Sau đó, họ đến con sông lớn thứ ba tên là Candabhāgā và cũng vượt qua nó bằng chính lời chân thật nguyện ấy.

Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ olokento ‘‘ajja mahākappino tiyojanasatikaṃ rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivāro mama santike pabbajituṃ āgacchatī’’ti disvā, ‘‘mayā tesaṃ paccuggamanaṃ kātuṃ yutta’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā, bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā, pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sayameva pattacīvaraṃ gahetvā, ākāse uppatitvā candabhāgāya nadiyā tīre tesaṃ uttaraṇatitthassa abhimukhe ṭhāne mahānigrodharukkho atthi, tattha pallaṅkena nisīditvā parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjesi. Te tena titthena uttarantā ca chabbaṇṇabuddharasmiyo ito cito ca vidhāvantiyo olokentā dasabalassa puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ disvā, ‘‘yaṃ satthāraṃ uddissa mayaṃ pabbajitā, addhā so eso’’ti dassaneneva niṭṭhaṃ gantvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatā vandamānā āgamma satthāraṃ vandiṃsu. Rājā gopphakesu gahetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ dhammaṃ kathesi. Desanāpariyosāne sabbe arahatte patiṭṭhāya satthāraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā ‘‘pubbe ime cīvaradānassa dinnattā attano cīvarāni gahetvāva āgatā’’ti suvaṇṇavaṇṇaṃ hatthaṃ pasāretvā, ‘‘etha bhikkhavo svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ pabbajjā ca upasampadā ca ahosi, vassasaṭṭhikattherā viya satthāraṃ parivārayiṃsu.

Bậc Đạo Sư cũng vậy, vào ngày hôm ấy, lúc rạng đông, sau khi xuất khỏi đại bi định, quán xét thế gian, Ngài thấy rằng: "Hôm nay, vua Mahākappina, từ bỏ vương quốc rộng ba trăm do-tuần, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn vị đại thần, đang đến chỗ ta để xuất gia." Nghĩ rằng: "Ta nên đi đón họ," vào buổi sáng sớm, sau khi thực hiện các phận sự về thân thể, cùng với Tăng chúng đi khất thực ở Sāvatthī, sau bữa ăn, khi đã trở về từ nơi khất thực, Ngài một mình mang y bát, bay lên không trung, đến bờ sông Candabhāgā. Tại một nơi đối diện với bến đò mà họ sẽ đi qua, có một cây đa lớn. Tại đó, Ngài ngồi kiết-già, an trú chánh niệm trước mặt, và phóng ra sáu loại hào quang của Đức Phật. Họ, trong khi đang qua bến đò ấy, nhìn thấy sáu loại hào quang của Đức Phật tỏa ra đây đó, thấy được gương mặt của Bậc Thập Lực, rạng rỡ như mặt trăng tròn, và nghĩ rằng: "Vị Đạo Sư mà chúng ta hướng đến để xuất gia, chắc chắn chính là Ngài đây rồi." Chỉ bằng việc nhìn thấy mà họ đi đến kết luận, và từ nơi nhìn thấy, họ cúi mình đảnh lễ và tiến đến đảnh lễ Bậc Đạo Sư. Vua nắm lấy mắt cá chân của Bậc Đạo Sư và đảnh lễ, rồi cùng với một ngàn vị đại thần ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư thuyết pháp cho họ. Khi thời pháp kết thúc, tất cả đều chứng đắc quả A-la-hán và xin Bậc Đạo Sư cho được xuất gia. Bậc Đạo Sư, biết rằng: "Do trong quá khứ những vị này đã cúng dường y, nên họ đã đến đây mang theo y của chính mình," Ngài duỗi cánh tay màu vàng ròng ra và nói: "Hãy đến, các Tỳ-khưu! Giáo pháp đã được khéo thuyết giảng. Hãy thực hành phạm hạnh để chấm dứt hoàn toàn khổ đau." Đó chính là lễ xuất gia và cụ túc giới của các vị tôn giả ấy. Họ vây quanh Bậc Đạo Sư như những vị trưởng lão đã có sáu mươi hạ.

Anojāpi devī rathasahassaparivārā gaṅgātīraṃ patvā rañño atthāya ābhataṃ nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā adisvā attano byattatāya cintesi – ‘‘rājā saccakiriyaṃ katvā gato bhavissati, so pana satthā na kevalaṃ tesaṃyeva [Pg.226] atthāya nibbatto, sace so satthā sammāsambuddho, amhākaṃ rathā mā udake nimujjiṃsū’’ti udakapiṭṭhe rathe pakkhandāpesi. Rathānaṃ nemivaṭṭimattampi na temi. Dutiyatatiyanadīpi teneva saccakārena uttaramānāyeva nigrodharukkhamūle satthāraṃ addasa. Satthā ‘‘imāsaṃ attano sāmike passantīnaṃ chandarāgo uppajjitvā maggaphalānaṃ antarāyaṃ kareyya, so evaṃ kātuṃ na sakkhissatī’’ti yathā aññamaññe na passanti, tathā akāsi. Tā sabbāpi titthato uttaritvā dasabalaṃ vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tāsaṃ dhammaṃ kathesi, desanāpariyosāne sabbāpi sotāpattiphale patiṭṭhāya aññamaññe passiṃsu. Satthā ‘‘uppalavaṇṇā āgacchatū’’ti cintesi. Therī āgantvā sabbā pabbājetvā ādāya bhikkhunīnaṃ upassayaṃ gatā. Satthā bhikkhusahassaṃ gahetvā ākāsena jetavanaṃ agamāsi. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘mahākappinoti evaṃ nāmako abhiññābalappatto asītimahāsāvakānaṃ abbhantaro mahāthero’’ti.

Hoàng hậu Anojā cũng vậy, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn cỗ xe, đến bờ sông Gaṅgā, không thấy thuyền hay bè nào được mang đến cho nhà vua, do sự thông minh của mình, bà suy nghĩ: "Nhà vua hẳn đã đi bằng cách lập lời chân thật. Vị Đạo Sư ấy không chỉ xuất hiện vì lợi ích của riêng họ. Nếu vị Đạo Sư ấy là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, mong rằng những cỗ xe của chúng ta sẽ không chìm trong nước." Bà cho các cỗ xe tiến xuống mặt nước. Ngay cả vành bánh xe cũng không bị ướt. Vượt qua con sông thứ hai và thứ ba cũng bằng lời chân thật ấy, bà thấy Bậc Đạo Sư dưới gốc cây đa. Bậc Đạo Sư nghĩ: "Nếu những người phụ nữ này nhìn thấy chồng mình, tham dục sẽ khởi lên và gây trở ngại cho Đạo và Quả, khiến họ không thể thành tựu được," Ngài làm cho họ không thể nhìn thấy nhau. Tất cả họ sau khi qua bến đò, đã đảnh lễ Bậc Thập Lực và ngồi xuống. Bậc Đạo Sư thuyết pháp cho họ, khi thời pháp kết thúc, tất cả đều chứng đắc quả Tu-đà-hoàn và họ nhìn thấy nhau. Bậc Đạo Sư nghĩ: "Uppalavaṇṇā hãy đến đây." Vị Trưởng lão ni đến, cho tất cả họ xuất gia và đưa họ đến trú xứ của các Tỳ-khưu-ni. Bậc Đạo Sư cùng với một ngàn vị Tỳ-khưu bay qua không trung trở về tu viện Jetavana. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: "Mahākappina là vị Đại Trưởng lão có tên như vậy, người đã đạt được năng lực thần thông, là một trong tám mươi vị đại thinh văn."

Janetasminti janite pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye ‘‘mayaṃ vāseṭṭhā gotamā’’ti gottaṃ paṭisaranti paṭijānanti, tesaṃ khattiyo seṭṭhoti attho. Vijjācaraṇasampannoti aṭṭhahi vijjāhi ceva pannarasadhammabhedena caraṇena ca samannāgato. Tapatīti virocati. Jhāyī tapati brāhmaṇoti khīṇāsavabrāhmaṇo duvidhena jhānena jhāyamāno tapati virocati. Tasmiṃ pana khaṇe kāludāyitthero duvidhena jhānena jhāyamāno avidūre nisinno hoti. Buddho tapatīti sabbaññubuddho virocati. Sabbamaṅgalagāthā kiresā. Bhātikarājā kira ekaṃ pūjaṃ kāretvā ācariyakaṃ āha – ‘‘tīhi ratanehi amuttaṃ ekaṃ jayamaṅgalaṃ vadathā’’ti. So tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā imaṃ gāthaṃ vadanto ‘‘divā tapati ādicco’’ti vatvā atthaṅgamentassa sūriyassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Rattimābhāti candimā’’ti, uṭṭhahantassa candassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Sannaddho khattiyo tapatī’’ti rañño añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Jhāyī tapati brāhmaṇo’’ti bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Buddho tapati tejasā’’ti vatvā pana mahācetiyassa añjaliṃ paggaṇhi. Atha naṃ rājā ‘‘mā hatthaṃ otārehī’’ti ukkhittasmiṃyeva hatthe sahassaṃ ṭhapesi. Ekādasamaṃ.

"Trong loài người" (janetasmiṃ) có nghĩa là trong chúng sanh, trong dân chúng. "Những ai chấp vào dòng dõi" (Ye gottapaṭisārino) có nghĩa là những ai dựa vào, tuyên bố dòng dõi của mình rằng "chúng tôi là Vāseṭṭha, là Gotama"; trong số họ, dòng Sát-đế-lỵ là cao quý nhất. "Bậc đầy đủ minh và hạnh" (Vijjācaraṇasampanno) là bậc thành tựu tám loại minh và mười lăm pháp thuộc về hạnh. "Tỏa sáng" (tapati) có nghĩa là chiếu rọi. "Bà-la-môn tỏa sáng khi thiền định" (Jhāyī tapati brāhmaṇo) có nghĩa là vị Bà-la-môn đã đoạn tận lậu hoặc, khi đang thiền định với hai loại thiền, thì tỏa sáng, chiếu rọi. Vào lúc ấy, Trưởng lão Kāḷudāyī đang ngồi không xa, thiền định với hai loại thiền. "Đức Phật tỏa sáng" (Buddho tapati) có nghĩa là bậc Toàn Giác chiếu rọi. Đây được cho là bài kệ về tất cả điềm lành. Tương truyền, vua Bhātika sau khi tổ chức một lễ cúng dường đã nói với vị đạo sư: "Xin hãy đọc một bài kệ chiến thắng cát tường mà không liên quan đến Tam Bảo." Vị ấy sau khi nghiên cứu Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, đã đọc bài kệ này. Khi nói "Ban ngày mặt trời tỏa sáng," vị ấy chắp tay hướng về mặt trời đang lặn. Khi nói "Ban đêm mặt trăng chiếu rọi," vị ấy chắp tay hướng về mặt trăng đang lên. Khi nói "Vua Sát-đế-lỵ tỏa sáng khi mang giáp trụ," vị ấy chắp tay hướng về nhà vua. Khi nói "Bà-la-môn tỏa sáng khi thiền định," vị ấy chắp tay hướng về Tăng chúng. Nhưng khi nói "Đức Phật tỏa sáng bằng uy lực," vị ấy chắp tay hướng về đại bảo tháp. Bấy giờ, nhà vua nói: "Xin đừng hạ tay xuống," và đặt một ngàn (đồng tiền) vào tay vị ấy khi tay vẫn còn đang giơ lên. (Kinh) thứ mười một.

12. Sahāyakasuttavaṇṇanā

12. Chú giải kinh Người Bạn Đồng Hành.

246. Dvādasame [Pg.227] cirarattaṃsametikāti dīgharattaṃ saṃsanditvā sametvā ṭhitaladdhino. Te kira pañcajātisatāni ekatova vicariṃsu. Sameti nesaṃ saddhammoti idāni imesaṃ ayaṃ sāsanadhammo saṃsandati sameti. Dhamme buddhappavediteti buddhena pavedite dhamme etesaṃ sāsanadhammo sobhatīti attho. Suvinītā kappinenāti attano upajjhāyena ariyappavedite dhamme suṭṭhu vinītā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dvādasamaṃ.

246. Trong (kinh) thứ mười hai, "những người đã cùng nhau trong thời gian dài" (cirarattaṃsametikā) có nghĩa là những người có quan điểm đã được thiết lập sau khi đã kết giao và hội họp trong một thời gian dài. Tương truyền, họ đã cùng nhau đi lại trong năm trăm kiếp. "Diệu pháp của họ hòa hợp" (Sameti nesaṃ saddhammo) có nghĩa là bây giờ, giáo pháp này của họ tương ứng và hòa hợp. "Trong giáo pháp do Đức Phật tuyên thuyết" (Dhamme buddhappavedite) có nghĩa là trong giáo pháp do Đức Phật tuyên thuyết, giáo pháp của họ trở nên tốt đẹp. "Được Kappina khéo huấn luyện" (Suvinītā kappinena) có nghĩa là được vị thầy tế độ của mình khéo huấn luyện trong giáo pháp do bậc Thánh tuyên thuyết. Phần còn lại ở mọi nơi đều dễ hiểu. (Kinh) thứ mười hai.

Bhikkhusaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Tương Ưng Tỳ Khưu đã hoàn tất.

Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

Như vậy, trong Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ,

Nidānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

phần Chú giải Phẩm Nhân Duyên đã hoàn tất.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác. Saṃyuttanikāye Kinh Tương Ưng Bộ Nidānavagga-aṭṭhakathā Chú giải Phẩm Nhân Duyên 1. Nidānasaṃyuttaṃ 1. Tương Ưng Nhân Duyên 1. Buddhavaggo 1. Phẩm Phật 1. Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā 1. Sớ giải Kinh Duyên Khởi 1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti – nidānavagge paṭhamaṃ paṭiccasamuppādasuttaṃ. Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti, ettha tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi ‘‘yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavane’’ti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle ca dhammaṃ bhāsati. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte, avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhūpagatoti bhikkhū’’tiādinā (pārā. 45; vibha. 510) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi, abhāsi, sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha – ‘‘āmantayāmi [Pg.2] vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave’’ti. Pakkosanepi. Yathāha – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11). Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ. Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu, bhikkhanadhammatāguṇayuttopi bhikkhane sādhukāritāguṇayuttopīti saddavidū maññanti. Tena ca tesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitavuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano abhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena nesaṃ vacanena sotukamyataṃ janeti, teneva ca sambodhanatthena sādhukaṃ manasikārepi niyojeti. Sādhukaṃ manasikārāyattā hi sāsanasampatti. 1. Evaṃ me sutanti – Kinh Duyên Khởi là kinh đầu tiên trong Phẩm Nhân Duyên. Ở đây, đây là phần giải thích tuần tự từng từ. Trong câu tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi, ở đây tatra là từ chỉ rõ nơi chốn và thời gian. Thật vậy, nó chỉ rõ "vào thời điểm mà ngài an trú, tại thời điểm đó; và tại Tịnh xá Kỳ Viên mà ngài an trú, tại Tịnh xá Kỳ Viên đó". Hoặc nó chỉ rõ nơi chốn và thời gian thích hợp để thuyết giảng. Vì Đức Thế Tôn không thuyết Pháp ở nơi chốn và thời gian không thích hợp. Câu "Này Bāhiya, chưa phải thời..." (Ud. 10) là bằng chứng cho điều này. Kho là một tiểu từ chỉ để điền vào cho đủ câu, hoặc có nghĩa nhấn mạnh hay chỉ thời gian ban đầu. Bhagavā là từ chỉ bậc đáng tôn kính trong thế gian. Bhikkhū là từ chỉ những người thích hợp để nghe pháp thoại. Hơn nữa, ở đây ý nghĩa của từ này nên được hiểu theo phương pháp đã nêu: "Vị ấy là Tỳ khưu vì là người khất thực (bhikkhako), vị ấy là Tỳ khưu vì đã thực hành hạnh khất thực (bhikkhācariyaṃ ajjhūpagato)" (Pārā. 45; Vibha. 510). Āmantesi có nghĩa là: ngài đã gọi, ngài đã nói, ngài đã làm cho hiểu rõ; đây là ý nghĩa ở đây. Nhưng ở nơi khác, nó cũng có nghĩa là làm cho biết. Như ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố cho các ngươi; này các Tỳ khưu, Ta cho các ngươi biết". Nó cũng có nghĩa là gọi đến. Như ngài đã nói: "Này Tỳ khưu, hãy đến đây, hãy nhân danh ta gọi Sāriputta" (A. Ni. 9.11). Bhikkhavo là từ chỉ cách thức gọi. Và từ này được nói ra vì nó được hình thành từ sự kết hợp với các phẩm chất như bản chất khất thực. Thật vậy, các nhà ngữ học cho rằng Tỳ khưu là người có phẩm chất là bản chất khất thực, cũng là người có phẩm chất là đặc tính khất thực, và cũng là người có phẩm chất thực hành tốt việc khất thực. Và bằng lời nói đó, được hình thành từ sự kết hợp với các phẩm chất như bản chất khất thực, khi chỉ ra lối sống được thực hành bởi những người cao và thấp, ngài đã chế ngự được sự kiêu mạn và sự tự ti. Và bằng lời nói "Này các Tỳ khưu", đi trước bởi ánh mắt và trái tim từ bi, lan tỏa, dịu dàng, ngài làm cho họ hướng về mình, và cũng bằng lời nói ấy, vốn chỉ ra ý muốn nói, ngài tạo ra nơi họ ý muốn nghe, và cũng bằng ý nghĩa kêu gọi đó, ngài hướng họ đến việc tác ý một cách khéo léo. Vì sự thành tựu của giáo pháp phụ thuộc vào việc tác ý một cách khéo léo. Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā, parisāya jeṭṭhā bhikkhū paṭhamaṃ uppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusantikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattāti. Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato. Visesato ca ekacce bhikkhūyeva sandhāya ayaṃ desanāpīti evaṃ āmantesi. Nếu hỏi: "Tại sao Đức Thế Tôn chỉ gọi các Tỳ khưu, trong khi cũng có mặt các vị trời và người khác?" (Câu trả lời là:) Vì họ là những vị trưởng thượng, cao quý, gần gũi, và luôn có mặt. Thật vậy, bài pháp của Đức Thế Tôn là dành cho tất cả hội chúng. Trong hội chúng, các Tỳ khưu là trưởng thượng vì họ xuất hiện trước tiên; họ cao quý, bắt đầu từ đời sống không gia đình, vì họ noi theo hạnh của bậc Đạo sư và vì họ là những người tiếp nhận toàn bộ giáo pháp; họ gần gũi vì trong số những người ngồi đó, họ ở gần bậc Đạo sư; họ luôn có mặt vì họ thường xuyên ở bên cạnh bậc Đạo sư. Hơn nữa, họ là những pháp khí cho bài pháp vì sự hiện hữu của việc thực hành đúng theo lời chỉ dạy. Và đặc biệt, ngài đã gọi như vậy vì bài pháp này cũng nhắm đến một số Tỳ khưu nhất định. Kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti. Te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya aṭṭhuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ, na vā gaṇheyyuṃ, tena nesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti. Lại nữa, vì mục đích gì mà Đức Thế Tôn, khi thuyết Pháp, trước tiên lại gọi các Tỳ khưu, chứ không thuyết Pháp ngay? Để làm phát sinh chánh niệm. Các Tỳ khưu có thể đang ngồi đó suy nghĩ về việc khác, hoặc với tâm tán loạn, hoặc đang quán chiếu Pháp, hoặc đang tác ý về đề mục thiền định. Nếu Pháp được thuyết mà không gọi họ trước, vì không thể nhận ra "bài pháp này được thuyết với nhân duyên gì, với nguyên nhân gì, với sự kiện gì phát sinh", họ có thể hiểu sai, hoặc không hiểu gì cả. Do đó, để làm phát sinh chánh niệm nơi họ, Đức Thế Tôn trước tiên gọi họ rồi sau đó mới thuyết Pháp. Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā bhikkhū ālapati. ‘‘Bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā hi ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti [Pg.3] paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, ‘‘bhadante’’ti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi, te. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ patiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti, bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca. Ettāvatā yaṃ āyasmatā ānandena atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesappaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā. "Bhadante" (Bạch Thế Tôn) là một lời nói tôn kính, hoặc là sự đáp lời bậc Đạo sư. Hơn nữa, ở đây, khi nói "Này các Tỳ khưu", Đức Thế Tôn gọi các Tỳ khưu. Khi nói "Bạch Thế Tôn", các Tỳ khưu ấy gọi lại Đức Thế Tôn. Thật vậy, Đức Thế Tôn nói trước bằng từ "Này các Tỳ khưu", họ đáp lại bằng từ "Bạch Thế Tôn". Bằng từ "Này các Tỳ khưu", ngài làm cho họ đáp lời; bằng từ "Bạch Thế Tôn", họ đáp lời. Te bhikkhū (các Tỳ khưu ấy) là những vị mà Đức Thế Tôn đã gọi. Bhagavato paccassosuṃ (đã vâng đáp Đức Thế Tôn) có nghĩa là: họ đã lắng nghe lời gọi của Đức Thế Tôn, họ đã hướng về và lắng nghe, họ đã chấp nhận, họ đã tiếp nhận. Bhagavā etadavoca (Đức Thế Tôn đã nói điều này) có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã nói toàn bộ bài kinh này, điều sẽ được nói bây giờ. Đến đây, phần giải thích ý nghĩa của đoạn dẫn nhập, vốn được Tôn giả Ānanda nói ra để dễ dàng thâm nhập bài kinh này – một bài kinh đầy đủ cả văn và nghĩa, chỉ rõ sự sâu xa của trí tuệ thuyết pháp của các vị Phật, và được trang hoàng bằng việc chỉ rõ thời gian, nơi chốn, người thuyết và hội chúng – đã được hoàn tất. Idāni paṭiccasamuppādaṃ votiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa saṃvaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicāressāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti. Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva katheti, seyyathidaṃ – dasabalasuttantahārako candopama-vīṇopama-sammappadhāna-iddhipāda-indriyabala-bojjhaṅgamaggaṅga-suttantahārakoti evamādīni, tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo. Bây giờ, đã đến lúc giải thích bài kinh đã được Đức Thế Tôn trình bày theo phương pháp bắt đầu bằng "Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng về Duyên khởi...". Và phần sớ giải kinh này, vì khi được nói ra sau khi đã xem xét cách trình bày kinh (suttanikkhepa), nó sẽ trở nên rõ ràng, do đó, trước tiên chúng ta sẽ xem xét cách trình bày kinh. Thật vậy, có bốn cách trình bày kinh: do tự ý muốn (attajjhāsayo), do ý muốn của người khác (parajjhāsayo), do câu hỏi (pucchāvasiko), và do sự kiện phát sinh (aṭṭhuppattiko). Trong số đó, những kinh mà Đức Thế Tôn thuyết giảng chỉ do tự ý muốn của mình, không được người khác thỉnh cầu, chẳng hạn như: tập hợp các kinh về Mười Lực, tập hợp các kinh Candopama (Ví như mặt trăng), Vīṇopama (Ví như cây đàn), Sammappadhāna (Chánh cần), Iddhipāda (Thần túc), Indriya (Căn), Bala (Lực), Bojjhaṅga (Giác chi), Maggaṅga (Đạo chi), và những kinh tương tự; cách trình bày của những kinh này là do tự ý muốn. Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā. Yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti (saṃ. ni. 4.121; ma. ni. 3.416) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ nijjhānakkhamaṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca apekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni, seyyathidaṃ – cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, anattalakkhaṇasuttaṃ, āsīvisopamasuttaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti, evamādīni, tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo. Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết giảng theo khuynh hướng của người khác, sau khi đã xem xét khuynh hướng, sự kham nhẫn, tâm ý, sự hướng nguyện, và khả năng giác ngộ của họ, như (trong trường hợp): “Quả thật, các pháp làm cho giải thoát của Rāhula được chín muồi đã thuần thục. Ta nên huấn luyện Rāhula thêm nữa trong sự đoạn tận các lậu hoặc.” (Sđd), ví như: kinh Cūḷarāhulovāda (Tiểu kinh Giáo giới La-hầu-la), kinh Mahārāhulovāda (Đại kinh Giáo giới La-hầu-la), kinh Dhammacakkappavattana (kinh Chuyển Pháp Luân), kinh Anattalakkhaṇa (kinh Vô Ngã Tướng), kinh Āsīvisopama (kinh Ví dụ con rắn độc), kinh Dhātuvibhaṅga (kinh Phân biệt Giới), và những kinh tương tự. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo khuynh hướng của người khác (parajjhāsayanikkhepo). Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgā supaṇṇā gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṃsādayo devā mahābrahmāti evamādayo ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgāti, bhante, vuccanti – (saṃ. ni. 5.202) nīvaraṇā nīvaraṇāti, bhante, vuccanti – ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 183) nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni [Pg.4] kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta, mārasaṃyutta, brahmasaṃyutta, sakkapañha, cūḷavedalla, mahāvedalla, sāmaññaphalaāḷavaka, sūciloma, kharalomasuttādīni, tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo. Lại nữa, sau khi đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, bốn chúng, bốn giai cấp, các loài rồng (nāga), kim xí điểu (supaṇṇa), càn-thát-bà (gandhabba), a-tu-la (asura), dạ-xoa (yakkha), các vị Đại vương, các vị trời như chư thiên ở cõi Ba mươi ba (Tāvatiṃsa), và các vị Đại Phạm thiên, v.v., đã hỏi các câu hỏi theo phương cách như sau: “Bạch Thế Tôn, được gọi là ‘giác chi, giác chi’ – (Sđd) Bạch Thế Tôn, được gọi là ‘triền cái, triền cái’ – Bạch Thế Tôn, có phải đây là năm thủ uẩn không? – Ở đây, tài sản cao quý nhất của con người là gì?” (Sđd). Những bài kinh đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng khi được hỏi như vậy, như Tương Ưng Giác Chi (Bojjhaṅgasaṃyutta) v.v., hoặc những kinh khác như Tương Ưng Chư Thiên (Devatāsaṃyutta), Tương Ưng Ma (Mārasaṃyutta), Tương Ưng Phạm Thiên (Brahmasaṃyutta), kinh Đế Thích Sở Vấn (Sakkapañha), kinh Tiểu Dụ (Cūḷavedalla), kinh Đại Dụ (Mahāvedalla), kinh Sa Môn Quả (Sāmaññaphala), kinh Dạ Xoa Āḷavaka, kinh Sūciloma, kinh Kharaloma, v.v. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo câu hỏi (pucchāvasikanikkhepo). Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ. Cūḷasīhanādasuttaṃ puttamaṃsūpamaṃ dārukkhandhūpamaṃ aggikkhandhūpamaṃ pheṇapiṇḍūpamaṃ pāricchattakūpamanti evamādīni, tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo. Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết giảng tùy thuộc vào một nguyên nhân đã phát sinh, ví như: kinh Thừa Tự Pháp (Dhammadāyāda), kinh Tiểu Sư Tử Hống (Cūḷasīhanāda), kinh Ví Dụ Thịt Con (Puttamaṃsūpama), kinh Ví Dụ Khúc Gỗ (Dārukkhandhūpama), kinh Ví Dụ Đống Lửa (Aggikkhandhūpama), kinh Ví Dụ Bọt Nước (Pheṇapiṇḍūpama), kinh Ví Dụ Cây San Hô (Pāricchattakūpama), và những kinh tương tự. Sự sắp xếp các kinh ấy là sự sắp xếp theo sự kiện phát sinh (aṭṭhuppattikanikkhepo). Evametesu catūsu nikkhepesu imassa paṭiccasamuppādasuttassa parajjhāsayo nikkhepo. Parapuggalajjhāsayavasena hidaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katamesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasenāti? Ugghaṭitaññūnaṃ. Cattāro hi puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti. Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto, kalyāṇamitte sevato, bhajato, payirupāsato, anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato, bahumpi dhārayato, bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo. Iti imesu catūsu puggalesu ugghaṭitaññūpuggalānaṃ ajjhāsayavasena idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ. Như vậy, trong bốn cách sắp xếp này, sự sắp xếp của kinh Duyên Khởi (Paṭiccasamuppādasutta) này là theo khuynh hướng của người khác (parajjhāsayo). Vì rằng kinh này đã được Đức Thế Tôn trình bày theo khuynh hướng của những người khác. Theo khuynh hướng của những hạng người nào? Của những người có trí tuệ lãnh hội nhanh (ugghaṭitaññū). Quả thật, có bốn hạng người: người có trí tuệ lãnh hội nhanh (ugghaṭitaññū), người có trí tuệ lãnh hội qua giải thích rộng (vipañcitaññū), người có thể được dẫn dắt (neyyo), và người tối đa chỉ học được văn cú (padaparamo). Trong đó, người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp ngay khi vừa được nghe đề mục, người ấy được gọi là người có trí tuệ lãnh hội nhanh. Người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp khi ý nghĩa của điều được nói một cách tóm tắt được giải thích rộng ra, người ấy được gọi là người có trí tuệ lãnh hội qua giải thích rộng. Người nào có thể liễu ngộ Chánh pháp một cách tuần tự qua việc học thuộc, hỏi han, tác ý như lý, và gần gũi, thân cận, hầu hạ các bậc thiện hữu, người ấy được gọi là người có thể được dẫn dắt. Người nào dù nghe nhiều, ghi nhớ nhiều, đọc tụng nhiều, cũng không thể liễu ngộ Chánh pháp trong kiếp sống ấy, người ấy được gọi là người tối đa chỉ học được văn cú. Như vậy, trong bốn hạng người này, kinh này được trình bày theo khuynh hướng của những người có trí tuệ lãnh hội nhanh. Tadā kira pañcasatā janapadavāsikā bhikkhū sabbeva ekacarā dvicarā ticarā catucarā pañcacarā sabhāgavuttino dhutaṅgadharā āraddhavīriyā yuttayogā vipassakā saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ paccayākāradesanaṃ patthayamānā sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, vanditvā, rattakambalasāṇiyā parikkhipamānā viya desanaṃ paccāsīsamānā parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā idaṃ suttaṃ ārabhi. Yathā hi cheko cittakāro aparikammakatabhittiṃ labhitvā, na āditova rūpaṃ samuṭṭhāpesi, mahāmattikalepādīhi pana bhittiparikammaṃ tāva katvā, kataparikammāya [Pg.5] bhittiyā rūpaṃ samuṭṭhāpeti, kataparikammaṃ pana bhittiṃ labhitvā, bhittiparikammabyāpāraṃ akatvā, raṅgajātāni yojetvā, vaṭṭikaṃ vā tūlikaṃ vā ādāya rūpameva samuṭṭhāpeti, evameva bhagavā akatābhinivesaṃ ādikammikakulaputtaṃ labhitvā nāssa āditova arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati, sīlasamādhikammassakatādiṭṭhisampadāya pana yojento pubbabhāgapaṭipadaṃ tāva ācikkhati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – Tương truyền, vào lúc ấy, có năm trăm vị tỳ-khưu ở tại một miền quê, tất cả đều là những vị sống một mình, hai mình, ba mình, bốn mình, năm mình, có lối sống tương đồng, thọ trì các hạnh đầu-đà, tinh tấn, chuyên cần tu tập, là những vị hành thiền minh sát. Với lòng mong mỏi được nghe bài pháp về duyên khởi, một bài pháp vi tế, sâu sắc, và trình bày về tánh không, các vị ấy đã đến đảnh lễ Đức Thế Tôn vào buổi chiều, sau khi vái chào, các vị ngồi vây quanh, trông chờ bài pháp như thể đang giăng một tấm màn bằng len màu đỏ. Dựa theo khuynh hướng của các vị ấy, Đức Thế Tôn đã bắt đầu bài kinh này. Ví như một họa sĩ tài ba, khi có được một bức tường chưa được chuẩn bị, ông không vẽ hình ngay từ đầu, mà trước tiên ông chuẩn bị bức tường bằng cách trát các lớp đất sét lớn, v.v., rồi mới vẽ hình lên bức tường đã được chuẩn bị. Nhưng khi có được một bức tường đã được chuẩn bị, ông không cần phải bận tâm chuẩn bị tường nữa, mà chỉ cần pha màu, lấy cọ lớn hoặc cọ nhỏ và vẽ hình ngay. Cũng vậy, Đức Thế Tôn, khi gặp một thiện gia nam tử mới tu, chưa có sự chuyên tâm, Ngài không giảng ngay từ đầu về đặc tính của minh sát, vốn là nền tảng của A-la-hán quả, một pháp vi tế, sâu sắc, và trình bày về tánh không. Thay vào đó, Ngài trước tiên giảng dạy về phần thực hành sơ khởi, hướng dẫn vị ấy đến sự thành tựu về giới, định, và chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā. Yato kho te, bhikkhu, sīlañca suvisuddhaṃ bhavissati diṭṭhi ca ujukā. Tato tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya cattāro satipaṭṭhāne tividhena bhāveyyāsi. Katame cattāro? Idha tvaṃ, bhikkhu, ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Bahiddhā vā kāye…pe… ajjhattabahiddhā vā kāye…pe… dhammesu dhammānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Yato kho tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ tividhena bhāvessasi, tato tuyhaṃ, bhikkhu, yā ratti vā divaso vā āgamissati, vuddhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu, no parihānī’’ti (saṃ. ni. 5.369). “Này Tỳ-khưu, vì vậy, ở đây, trước hết thầy hãy thanh lọc các thiện pháp. Và đâu là sự khởi đầu của các thiện pháp? Đó là giới hoàn toàn trong sạch và tri kiến ngay thẳng. Này Tỳ-khưu, khi nào giới của thầy được hoàn toàn trong sạch và tri kiến được ngay thẳng, khi ấy, này Tỳ-khưu, nương vào giới, an trú trong giới, thầy hãy tu tập bốn niệm xứ theo ba phương diện. Bốn niệm xứ nào? Ở đây, này Tỳ-khưu, thầy hãy sống quán thân trên thân ở nội phần, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời. Hoặc quán thân trên thân ở ngoại phần... hoặc quán thân trên thân ở cả nội phần và ngoại phần... hoặc sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời. Này Tỳ-khưu, khi nào thầy nương vào giới, an trú trong giới, tu tập bốn niệm xứ này như vậy theo ba phương diện, thì này Tỳ-khưu, dù đêm hay ngày trôi qua, thầy chỉ có thể mong đợi sự tăng trưởng trong các thiện pháp, chứ không bị suy giảm.” (Sđd). Evaṃ ādikammikakulaputtassa sīlakathāya parikammaṃ kathetvā, arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati. Như vậy, sau khi thuyết giảng sự chuẩn bị sơ khởi bằng giới thoại cho thiện gia nam tử sơ cơ, Ngài chỉ dạy đặc tướng của minh sát là pháp tánh không, tế nhị, vi tế, là nền tảng gần của A-la-hán quả. Parisuddhasīlaṃ pana āraddhavīriyaṃ yuttayogaṃ vipassakaṃ labhitvā, nāssa pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati, ujukameva pana arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati. Ime pañcasatā bhikkhū pubbabhāgapaṭipadaṃ parisodhetvā ṭhitā sudhantasuvaṇṇasadisā suparimajjitamaṇikkhandhasannibhā, eko lokuttaramaggova nesaṃ anāgato. Iti tassāgamanatthāya satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ apekkhamāno idaṃ suttaṃ ārabhi. Mặt khác, khi gặp được vị hành giả minh sát có giới trong sạch, có tinh tấn đã được khởi sự, chuyên cần trong sự nỗ lực, Ngài không chỉ dạy cho vị ấy về phần thực hành sơ khởi, mà thật ra Ngài chỉ dạy thẳng đặc tướng của minh sát là pháp tánh không, tế nhị, vi tế, là nền tảng gần của A-la-hán quả. Năm trăm vị Tỳ khưu này đã đứng vững sau khi thanh lọc phần thực hành sơ khởi, giống như vàng ròng đã được luyện kỹ, tương tự như khối ngọc đã được mài giũa kỹ lưỡng, chỉ có một con đường siêu thế là chưa đến với họ. Vì vậy, với mục đích để cho con đường ấy đến, bậc Đạo Sư, trong khi xem xét đến khuynh hướng của họ, đã bắt đầu bài kinh này. Tattha [Pg.6] paṭiccasamuppādanti paccayākāraṃ. Paccayākāro hi aññamaññaṃ paṭicca sahite dhamme uppādeti. Tasmā paṭiccasamuppādoti vuccati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggato gahetabbo. Trong đó, ‘Paṭiccasamuppāda’ (Lý Duyên Khởi) có nghĩa là trạng thái của duyên. Thật vậy, trạng thái của duyên, do duyên vào nhau, làm cho các pháp đồng sanh được phát sanh. Do đó, nó được gọi là ‘Paṭiccasamuppāda’. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được lấy từ bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Voti ayaṃ vo-saddo paccatta-upayogakaraṇa-sampadāna-sāmivacana-padapūraṇesu dissati. ‘‘Kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’’tiādīsu (ma. ni. 1.326; mahāva. 466) hi paccatte dissati. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo’’tiādīsu (ma. ni. 2.157) upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu (ma. ni. 2.157) karaṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.190) sampadāne. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsita’’ntiādīsu (ma. ni. 1.345) sāmivacane. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) padapūraṇamatte. Idha panāyaṃ sampadāne daṭṭhabbo. Bhikkhaveti patissavena abhimukhībhūtānaṃ puna ālapanaṃ. Desessāmīti desanāpaṭijānanaṃ. Taṃ suṇāthāti taṃ paṭiccasamuppādaṃ taṃ desanaṃ mayā vuccamānaṃ suṇātha. Về từ ‘vo’, từ ‘vo’ này được thấy trong các nghĩa: chủ cách, đối cách, công cụ cách, chỉ định cách, sở hữu cách, và bổ túc từ. Thật vậy, trong các câu như: ‘Này các Anuruddhā, có phải các ngươi sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau không?’, nó được thấy trong nghĩa chủ cách. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, hãy đi đi, Ta cho các ngươi đi’, nó được thấy trong nghĩa đối cách. Trong các câu như: ‘Các ngươi không nên ở gần Ta’, nó được thấy trong nghĩa công cụ cách. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết cho các ngươi bài kinh về đời sống trong rừng’, nó được thấy trong nghĩa chỉ định cách. Trong các câu như: ‘Này Sāriputta, lời nói của tất cả các ngươi đều là thiện thuyết’, nó được thấy trong nghĩa sở hữu cách. Trong các câu như: ‘Những vị nào trong các ngươi là bậc Thánh có thân nghiệp trong sạch’, nó chỉ là bổ túc từ. Còn ở đây, từ này nên được hiểu theo nghĩa chỉ định cách. ‘Này các Tỳ khưu’ là sự gọi lại các vị Tỳ khưu đã hướng tâm đến và lắng nghe. ‘Ta sẽ thuyết giảng’ là sự cam kết thuyết giảng. ‘Hãy nghe điều đó’ có nghĩa là: ‘Các ngươi hãy lắng nghe bài pháp về Lý Duyên Khởi ấy, bài pháp ấy đang được Như Lai thuyết giảng’. Sādhukaṃ manasi karothāti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañca sādhusaddo āyācana-sampaṭicchana-sampahaṃsana-sundara-daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (a. ni. 4.257; saṃ. ni. 4.65; 5.381) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane. Còn trong câu ‘Sādhukaṃ manasi karotha’ (Hãy khéo tác ý), ở đây ‘sādhukaṃ’ và ‘sādhu’ có cùng một nghĩa. Và từ ‘sādhu’ này được thấy trong các nghĩa như: thỉnh cầu, chấp thuận, tán thán, tốt đẹp, làm cho vững chắc, v.v. Thật vậy, trong các câu như: ‘Bạch Thế Tôn, lành thay, mong Thế Tôn hãy thuyết pháp tóm tắt cho con’, nó được thấy trong nghĩa thỉnh cầu. Trong các câu như: ‘Lành thay, bạch Thế Tôn. Vị Tỳ khưu ấy sau khi hoan hỷ, tùy hỷ lời dạy của Thế Tôn...’, nó được thấy trong nghĩa chấp thuận. Trong các câu như: ‘Lành thay, lành thay, này Sāriputta’, nó được thấy trong nghĩa tán thán. ‘‘Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro; Sādhu mittānamaddubbho, pāpassa akaraṇaṃ sukha’’nti. – ‘Vị vua ưa thích Chánh pháp là tốt đẹp, người có trí tuệ là tốt đẹp; không làm hại bạn bè là tốt đẹp, không làm điều ác là hạnh phúc’. Ādīsu (jā. 2.18.101) sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, sādhukaṃ suṇāhī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme āṇattiyantipi vuccati. Idha panāyaṃ ettheva daḷhīkamme āṇattiyā ca attho veditabbo, sundaratthepi vaṭṭati. Daḷhīkaraṇatthena hi ‘‘daḷhaṃ imaṃ dhammaṃ suṇātha, suggahitaṃ gaṇhantā’’, āṇattiatthena ‘‘mama āṇattiyā suṇātha’’ sundaratthena ‘‘sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāthā’’ti [Pg.7] etaṃ dīpitaṃ hoti. Manasi karothāti āvajjetha. Samannāharathāti attho. Avikkhittacittā hutvā nisāmetha, citte karothāti adhippāyo. Trong các đoạn kinh như Jātaka, nó có nghĩa là ‘tốt đẹp’. Trong các câu như: ‘Này Bà-la-môn, vậy thì hãy lắng nghe cho kỹ’, chính từ ‘sādhukaṃ’ có nghĩa là ‘làm cho vững chắc’, cũng được gọi là có nghĩa ‘mệnh lệnh’. Còn ở đây, nó nên được hiểu theo nghĩa làm cho vững chắc và mệnh lệnh, và cũng hợp với nghĩa tốt đẹp. Thật vậy, với nghĩa làm cho vững chắc, điều này được chỉ ra: ‘Hãy lắng nghe pháp này một cách vững chắc, hãy nắm bắt cho kỹ’; với nghĩa mệnh lệnh: ‘Hãy lắng nghe theo mệnh lệnh của Ta’; với nghĩa tốt đẹp: ‘Hãy lắng nghe pháp tốt đẹp, cao thượng này’. ‘Hãy tác ý’ có nghĩa là ‘hãy hướng tâm, hãy chú tâm’. Ý nghĩa là: ‘Hãy lắng nghe với tâm không phân tán, hãy đặt vào trong tâm’. Idānettha taṃ suṇāthāti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karothāti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsagāhanivāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsagāhanivāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhāsu. Purimena ca ‘‘sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyo’’ti dīpeti, pacchimena ‘‘sāttho, tasmā manasi kātabbo’’ti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā, ‘‘yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca, tasmā suṇātha sādhukaṃ. Yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karothā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti desessāmi. ‘‘Taṃ suṇāthā’’ti ettha paṭiññātaṃ desanaṃ saṃkhittatova na desessāmi, apica kho vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hoti. Saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni. Yathāha vaṅgīsatthero – Bây giờ, ở đây, câu ‘Hãy nghe điều đó’ là sự ngăn ngừa sự phân tán của nhĩ căn. Câu ‘Hãy khéo tác ý’ là sự ngăn ngừa sự phân tán của ý căn bằng cách áp dụng sự vững chắc trong việc tác ý. Và câu trước là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai lệch văn tự, câu sau là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai lệch ý nghĩa. Và với câu trước, Ngài khuyến khích việc nghe pháp; với câu sau, Ngài khuyến khích việc ghi nhớ và thẩm xét các pháp đã được nghe. Và với câu trước, Ngài chỉ ra rằng: ‘Pháp này có đầy đủ văn tự, do đó nên được lắng nghe’; với câu sau: ‘Pháp này có đầy đủ ý nghĩa, do đó nên được tác ý’. Hoặc là, kết hợp từ ‘sādhukaṃ’ với cả hai câu, sự phối hợp nên được hiểu như sau: ‘Bởi vì pháp này sâu sắc về pháp cú và sâu sắc về sự thuyết giảng, do đó hãy lắng nghe cho kỹ. Bởi vì pháp này sâu sắc về ý nghĩa và sâu sắc về sự chứng ngộ, do đó hãy tác ý cho kỹ’. ‘Ta sẽ nói’ có nghĩa là ‘Ta sẽ thuyết giảng’. Ở đây, trong câu ‘Hãy nghe điều đó’, có nghĩa là: ‘Ta sẽ không chỉ thuyết giảng bài pháp đã cam kết một cách tóm tắt, mà thật ra Ta sẽ nói về nó một cách chi tiết’. Thật vậy, những từ này nói lên cả sự tóm tắt và chi tiết. Như Trưởng lão Vaṅgīsa đã nói: ‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati; Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214; theragā. 1241); ‘Ngài thuyết giảng cả tóm tắt, và nói cả chi tiết; giống như tiếng hót du dương của chim sáo, Ngài thốt lên lời biện tài’. Evaṃ vutte ussāhajātā hutvā evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu, paṭiggahesunti vuttaṃ hoti. Khi được nói như vậy, trở nên nhiệt tâm, các vị Tỳ khưu ấy đã lắng nghe Thế Tôn với câu: ‘Vâng, bạch Thế Tôn’. Có nghĩa là, họ đã chấp thuận lời của bậc Đạo Sư, họ đã tiếp nhận. Atha nesaṃ bhagavā etadavoca – etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avoca. Tattha katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādoti kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhā hi pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti, tāsaṃ idaṃ nānattaṃ – Bấy giờ, đức Thế Tôn đã nói với các vị ấy điều này – bây giờ, điều này cần được nói đến, Ngài đã thuyết giảng toàn bộ bài kinh bắt đầu bằng câu: ‘Này các tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi?’ Ở đây, câu hỏi ‘Này các tỳ khưu, thế nào là lý duyên khởi?’ là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Vì có năm loại câu hỏi: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi cắt đứt sự do dự, câu hỏi để thăm dò ý kiến, và câu hỏi do muốn thuyết giảng. Đây là sự khác biệt của chúng – Katamā adiṭṭhajotanā pucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12)? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya [Pg.8] tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā. Thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Thông thường, một đặc tính là chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được phán đoán, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Người ta đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để phán đoán, để làm cho hiển lộ, để làm cho rõ ràng về đặc tính ấy. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā. Thế nào là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy? Thông thường, một đặc tính đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được phán đoán, đã được hiển lộ, đã được làm cho rõ ràng. Vị ấy đặt câu hỏi để đối chiếu với các bậc hiền trí khác. Đây là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. Katamā vimaticchedanāpucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanāpucchā. Thế nào là câu hỏi cắt đứt sự do dự? Thông thường, người ta rơi vào nghi ngờ, rơi vào phân vân, sinh tâm lưỡng lự: ‘Có phải thế chăng? Không phải thế chăng? Thế nào chăng?’ Vị ấy đặt câu hỏi để cắt đứt sự do dự. Đây là câu hỏi cắt đứt sự do dự. Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti, aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti, dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘‘etaṃ mama esohamasmi eso me attā’’ti, no hetaṃ bhanteti (saṃ. ni. 3.79). Ayaṃ anumatipucchā. Thế nào là câu hỏi để thăm dò ý kiến? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi để thăm dò ý kiến của các tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?’ – ‘Bạch Thế Tôn, là vô thường.’ ‘Cái gì vô thường là khổ hay lạc?’ – ‘Bạch Thế Tôn, là khổ.’ ‘Cái gì vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, có thích hợp để xem xét rằng: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’ không?’ – ‘Bạch Thế Tôn, không phải vậy.’ Đây là câu hỏi để thăm dò ý kiến. Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti. Thế nào là câu hỏi do muốn thuyết giảng? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi cho các tỳ khưu do muốn thuyết giảng: ‘Này các tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là gì?’ Đây là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi. Kasmā? Buddhānañhi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ adiṭṭhaṃ ajotitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi. Tena nesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi. Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi. Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo. Tenassa vimaticchedanāpucchā natthi. Itarā pana dve pucchā bhagavato atthi. Tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchāti veditabbā. Trong số đó, ba loại câu hỏi đầu tiên không có đối với các vị Phật. Tại sao? Vì đối với các vị Phật, trong ba thời, không có gì là pháp hữu vi, hoặc pháp vô vi vượt ngoài thời gian, mà lại được gọi là chưa thấy, chưa được làm sáng tỏ, chưa được cân nhắc, chưa được phán đoán, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Do đó, các Ngài không có câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Hơn nữa, đối với pháp mà đức Thế Tôn đã tự mình thấu triệt bằng trí tuệ, không có việc cần phải đối chiếu với một sa môn, bà la môn, thiên nhân, ma vương, hay phạm thiên nào khác. Do đó, Ngài không có câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. Lại nữa, vì vị này không còn thắc mắc, đã vượt qua hoài nghi, đã xua tan mọi do dự đối với tất cả các pháp. Do đó, Ngài không có câu hỏi cắt đứt sự do dự. Tuy nhiên, hai loại câu hỏi còn lại thì có đối với đức Thế Tôn. Trong hai loại đó, câu hỏi này nên được hiểu là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Idāni tāva pucchāya puṭṭhaṃ paccayākāraṃ vibhajanto avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārātiādimāha. Ettha ca yathā nāma ‘‘pitaraṃ kathessāmī’’ti āraddho [Pg.9] ‘‘tissassa pitā soṇassa pitā’’ti paṭhamataraṃ puttampi katheti, evameva bhagavā paccayaṃ kathetuṃ āraddho ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena saṅkhārādīnaṃ paccaye avijjādidhamme kathento paccayuppannampi kathesi. Āhāravaggassa pana pariyosāne ‘‘paṭiccasamuppādañca vo, bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme’’ti (saṃ. ni. 2.20) ubhayaṃ ārabhitvā ubhayampi kathesi. Idāni avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu pana avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena attho veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana sabbākārasampannā anulomapaṭiccasamuppādakathā visuddhimagge kathitā, tasmā sā tattha kathitavaseneva gahetabbā. Bây giờ, khi phân tích thể thức duyên sinh đã được hỏi trong câu hỏi, Ngài nói: ‘Này các tỳ khưu, do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ v.v. Ở đây, cũng như một người bắt đầu nói về ‘người cha’ lại nói về người con trước tiên: ‘cha của Tissa, cha của Soṇa,’ cũng vậy, đức Thế Tôn, khi bắt đầu nói về duyên, trong khi nói về các pháp làm duyên cho các hành, v.v., tức là vô minh, v.v., theo phương pháp ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ Ngài cũng đã nói về pháp do duyên sinh. Tuy nhiên, ở cuối phẩm Āhāra, sau khi bắt đầu cả hai: ‘Này các tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông về lý duyên khởi và các pháp do duyên sinh,’ Ngài đã giảng cả hai. Bây giờ, trong câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,’ v.v., ‘vô minh-duyên’ (avijjāpaccayo) là ‘vô minh và nó là duyên.’ Do đó, ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi’ – ý nghĩa nên được hiểu theo cách này. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, bài thuyết giảng về lý duyên khởi theo chiều thuận, đầy đủ mọi phương diện, đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), do đó, nên tiếp nhận theo cách đã được trình bày ở đó. Paṭilomakathāyaṃ pana avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃnirodhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādīni vatvā, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti āha. Tattha kevalassāti sakalassa, suddhassa vā, sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti. Iti bhagavā anulomato dvādasahi padehi vaṭṭakathaṃ kathetvā tameva vaṭṭaṃ vinivaṭṭetvā paṭilomato dvādasahi padehi vivaṭṭaṃ kathento arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne te pañcasatā āraddhavipassakā ugghaṭitaññūpuggalā sūriyarasmisamphuṭṭhāni paripākagatāni padumāni viya saccāni bujjhitvā arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Còn trong bài thuyết giảng theo chiều nghịch, ‘avijjāya tveva’ có nghĩa là ‘avijjāya tu eva’ (chính do vô minh). ‘Asesavirāganirodhā’ (do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn) có nghĩa là do sự đoạn diệt hoàn toàn bởi con đường được gọi là ly tham. ‘Saṅkhāranirodho’ (hành diệt) có nghĩa là sự đoạn diệt không còn sinh khởi của các hành. Để chỉ ra rằng do sự đoạn diệt của các hành đã được đoạn diệt như vậy và do sự đoạn diệt của thức, v.v., mà danh-sắc, v.v., cũng thực sự bị đoạn diệt, Ngài đã nói: ‘do hành diệt nên thức diệt,’ v.v., rồi nói: ‘như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này.’ Ở đây, ‘kevalassa’ (toàn bộ) có nghĩa là ‘sakalassa’ (toàn thể), hoặc ‘suddhassa’ (thuần túy), không có chúng sinh. ‘Dukkhakkhandhassa’ (khối khổ) có nghĩa là ‘dukkharāsissa’ (đống khổ). ‘Nirodho hoti’ (có sự đoạn diệt) có nghĩa là có sự không sinh khởi. Như vậy, đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng về vòng luân hồi (vaṭṭa) qua mười hai chi phần theo chiều thuận, Ngài đã đảo ngược chính vòng luân hồi đó và thuyết giảng về sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) qua mười hai chi phần theo chiều nghịch, đưa bài pháp lên đến đỉnh cao với quả A-la-hán. Khi bài pháp kết thúc, năm trăm vị tỳ khưu ấy, những người đã nỗ lực tu tập minh sát, thuộc hạng người Ưu-già-trí-đan-nhã, đã liễu ngộ các chân lý và an trú trong quả A-la-hán, giống như những đóa sen đã chín muồi, được ánh mặt trời chiếu rọi, liền nở ra. Idamavoca bhagavāti idaṃ vaṭṭavivaṭṭavasena sakalasuttaṃ bhagavā avoca. Attamanā te bhikkhūti tuṭṭhacittā te pañcasatā khīṇāsavā bhikkhū. Bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsato bhagavato [Pg.10] vacanaṃ abhinandiṃsu, anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cāti attho. Tenetaṃ vuccati – “Đức Thế Tôn đã thuyết như vầy” có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã thuyết toàn bộ bài kinh này theo phương diện luân hồi và thoát khỏi luân hồi. “Các vị tỳ khưu ấy hoan hỷ” có nghĩa là: Năm trăm vị tỳ khưu lậu tận ấy có tâm hài lòng. “Các vị ấy đã tán dương lời dạy của Đức Thế Tôn” có nghĩa là: các vị ấy đã tán dương, đã tùy hỷ, và đã chấp nhận lời dạy của Đức Thế Tôn, đấng đã thuyết giảng với Phạm âm du dương như tiếng chim karavīka, êm tai, tựa như được rưới nước cam lồ vào tâm của các bậc hiền trí. Do đó, điều này được nói đến – ‘‘Subhāsitaṃ sulapitaṃ, sādhu sādhūti tādino; Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavo’’ti. “Các vị tỳ khưu, trong khi tùy hỷ, đã cúi đầu chấp nhận lời khéo nói, lời khéo giảng của bậc Như Nhiên (Tādi) rằng: ‘Lành thay, lành thay!’” Paṭhamapaṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải kinh Lý Duyên Khởi thứ nhất đã kết thúc. 2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Phân Tích 2. Dutiyepi vuttanayeneva suttanikkhepo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – paṭhamaṃ ugghaṭitaññūpuggalānaṃ vasena saṅkhepato dassitaṃ, idaṃ vipañcitaññūnaṃ vasena vitthāratoti. Imasmiñca pana sutte catasso vallihārakapurisūpamā vattabbā, tā visuddhimagge vuttā eva. Yathā hi vallihārako puriso valliyā aggaṃ disvā tadanusārena mūlaṃ pariyesanto taṃ disvā valliṃ mūle chetvā ādāya kamme upaneyya, evaṃ bhagavā vitthāradesanaṃ desento paṭiccasamuppādassa aggabhūtā jarāmaraṇā paṭṭhāya yāva mūlabhūtaṃ avijjāpadaṃ, tāva desanaṃ āharitvā puna vaṭṭavivaṭṭaṃ desento niṭṭhapesi. 2. Ở kinh thứ hai cũng vậy, cách trình bày kinh nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: kinh đầu tiên được trình bày một cách tóm tắt cho hạng người Ugghaṭitaññū (người liễu ngộ nhanh), còn kinh này được trình bày một cách chi tiết cho hạng người Vipañcitaññū (người liễu ngộ sau khi được giải thích rộng). Hơn nữa, trong kinh này, bốn ví dụ về người tìm dây leo cần được nói đến; chúng đã được đề cập trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Ví như một người tìm dây leo, khi thấy ngọn của dây leo, lần theo đó tìm kiếm gốc rễ, khi thấy gốc rễ, liền chặt dây leo ở gốc, lấy đi và sử dụng vào công việc; cũng vậy, Đức Thế Tôn, khi thuyết giảng một cách chi tiết, đã trình bày pháp thoại bắt đầu từ già-chết là phần ngọn của lý duyên khởi cho đến khi đến vô minh là phần gốc rễ, rồi sau đó Ngài kết thúc bằng cách thuyết giảng về luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi. Tatrāyaṃ jarāmaraṇādīnaṃ vitthāradesanāya atthanicchayo – jarāmaraṇaniddese tāva tesaṃ tesanti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddesoti viññātabbo. Yā devadattassa jarā, yā somadattassāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṃ gacchanti. Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti. Tasmā vuttaṃ, ‘‘ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso’’ti. Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso. Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṃ. Jarā jīraṇatātiādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākāraniddeso. Khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā, pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā, tenassāyaṃ sabhāvaniddeso[Pg.11]. Jīraṇatāti iminā ākārato, tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tacavalibhāvakaraṇakiccato dīpitā. Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti. Ở đây, đây là sự xác định ý nghĩa của bài thuyết giảng chi tiết về già-chết, v.v. – Trước hết, trong phần định nghĩa về già-chết, cụm từ “tesaṃ tesaṃ” (của những chúng sanh này, của những chúng sanh kia) nên được hiểu là sự chỉ định chung cho nhiều chúng sanh một cách tóm tắt. Thật vậy, nếu nói suốt cả ngày rằng “sự già của Devadatta, sự già của Somadatta”, thì cũng không thể kể hết các chúng sanh. Nhưng với hai từ này, không có chúng sanh nào không được bao hàm. Do đó, đã được nói rằng: “Đây là sự chỉ định chung cho nhiều chúng sanh một cách tóm tắt”. Cụm từ “tamhi tamhi” (trong loài chúng sanh này, trong loài chúng sanh kia) là sự chỉ định chung cho nhiều loài chúng sanh theo cõi và loại sinh. Từ “sattanikāye” (trong các loài chúng sanh) là sự trình bày bản chất của những gì đã được chỉ định bằng sự chỉ định chung. Còn trong các từ “jarā jīraṇatā” (già, sự già yếu), v.v., “jarā” là sự chỉ định về bản chất (sabhāva). “Jīraṇatā” là sự chỉ định về trạng thái (ākāra). Ba từ bắt đầu bằng “khaṇḍiccaṃ” (răng rụng) là sự chỉ định về chức năng (kicca) theo thời gian trôi qua; hai từ cuối cùng là sự chỉ định về đặc tính (pakati). Thật vậy, sự già này được biểu thị về mặt bản chất bằng từ “jarā”, do đó đây là sự chỉ định về bản chất của nó. Bằng từ “jīraṇatā”, nó được biểu thị về mặt trạng thái, do đó đây là sự chỉ định về trạng thái của nó. Bằng từ “khaṇḍiccaṃ”, nó được biểu thị qua chức năng làm cho răng và móng trở nên gãy rụng theo thời gian; bằng từ “pāliccaṃ”, qua chức năng làm cho tóc và lông trở nên bạc trắng; bằng từ “valittacatā”, qua chức năng làm cho thịt teo lại và da nhăn nheo. Do đó, ba từ bắt đầu bằng “khaṇḍiccaṃ” này là sự chỉ định về chức năng của nó theo thời gian trôi qua. Qua chúng, sự già biểu lộ (pākaṭajarā), vốn trở nên rõ ràng thông qua việc thấy những biến đổi này, được trình bày. Ví như con đường đi của nước, gió, hoặc lửa trở nên rõ ràng qua sự gãy đổ, tan nát hoặc cháy xém của cỏ cây, v.v., nhưng con đường đi đó không phải là chính nước, v.v.; cũng vậy, con đường đi của sự già trở nên rõ ràng ở răng, v.v., qua tình trạng rụng gãy, v.v., và có thể được nhận biết ngay cả khi mở mắt ra, nhưng sự rụng gãy, v.v., không phải là chính sự già. Vì sự già không phải là đối tượng có thể nhận biết bằng mắt. Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhaya-cakkhādiindriya-paripākasaññitāya pakatiyā dīpitā. Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’ti phalūpacāreneva vuttā. Còn bằng các từ “sự hao tổn của tuổi thọ, sự chín muồi của các căn”, sự già được biểu thị qua đặc tính tự nhiên của nó, được gọi là sự suy giảm tuổi thọ và sự chín muồi của các căn như mắt, v.v., vốn trở nên rất rõ ràng theo thời gian trôi qua. Do đó, hai từ cuối cùng này nên được hiểu là sự chỉ định về đặc tính (pakati) của nó. Trong đó, vì tuổi thọ của người đã đến tuổi già bị suy giảm, nên sự già được gọi là “sự hao tổn của tuổi thọ” theo phép ẩn dụ về kết quả (phalūpacāra). Và vì các căn như mắt, v.v., vốn rất trong sáng và có khả năng nắm bắt đối tượng của chúng một cách dễ dàng, dù là vi tế, khi còn trẻ, nhưng khi đến tuổi già thì trở nên chín muồi, rối loạn, không rõ ràng, và không có khả năng nắm bắt ngay cả đối tượng thô của chúng, nên nó được gọi là “sự chín muồi của các căn” cũng theo phép ẩn dụ về kết quả. Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma, arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva, taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya. Puna [Pg.12] avīci savīcīti evampi duvidhā hoti. Tattha maṇi-kanaka-rajata-pavāḷacandasūriyādīnaṃ viya mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā. Hơn nữa, tất cả sự già được định nghĩa như vậy có hai loại: biểu lộ (pākaṭa) và che giấu (paṭicchanna). Trong đó, sự già trong các pháp sắc được gọi là sự già biểu lộ, vì có thể thấy được tình trạng rụng gãy, v.v., ở răng, v.v.; còn sự già trong các pháp vô sắc được gọi là sự già che giấu, vì không thể thấy được sự biến đổi tương tự. Trong đó, tình trạng rụng gãy, v.v., được thấy đó, vì dễ nhận biết ở răng, v.v., nên chỉ là sắc tướng (vaṇṇa). Người ta biết được sự già bằng cách thấy sắc tướng đó bằng mắt rồi suy tư qua ý môn rằng: “Những chiếc răng này đã bị sự già tấn công”, giống như biết được sự hiện hữu của nước ở bên dưới khi quan sát những đầu lâu bò, v.v., bị mắc kẹt ở nơi có nước. Lại nữa, nó cũng có hai loại: không gián đoạn (avīci) và có gián đoạn (savīci). Trong đó, sự già được gọi là sự già không gián đoạn (avīcijarā) – có nghĩa là sự già liên tục (nirantarajarā) – vì khó nhận biết sự khác biệt về màu sắc, v.v., trong từng khoảng thời gian, như ở ngọc, vàng, bạc, san hô, mặt trăng, mặt trời, v.v.; hoặc như ở các chúng sanh trong giai đoạn mười năm chậm chạp (mandadasaka); hoặc như ở các vật vô tri như hoa, quả, chồi non, v.v. Còn ở những trường hợp khác với những gì đã nói, sự già nên được hiểu là sự già có gián đoạn (savīcijarā), vì dễ nhận biết sự khác biệt về màu sắc, v.v., trong từng khoảng thời gian. Ito paraṃ tesaṃ tesantiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Cuti cavanatātiādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati, ekacatupañcakkhandhasāmaññavacanametaṃ. Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ. Bhedoti cutikkhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ. Antaradhānanti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṃ cutikkhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ. Maccu maraṇanti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ, tena samucchedamaraṇādīni nisedheti. Kālo nāma antako, tassa kiriyā kālakiriyā. Evaṃ tena lokasammutiyā maraṇaṃ dīpeti. Kể từ đây trở đi, các từ như tesaṃ tesaṃ nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Hơn nữa, trong các từ như cuti, cavanatā, v.v., cuti được gọi theo nghĩa là sự từ trần (cavana), đây là một thuật ngữ chung cho một, bốn, và năm uẩn. Với từ cavanatā, là một danh từ trừu tượng, đó là sự chỉ rõ về đặc tính. Bhedo là sự trình bày về sự phát sinh của sự tan vỡ của các uẩn đang từ trần. Antaradhānaṃ là sự trình bày về việc không có chỗ đứng (tàn dư) theo bất kỳ cách nào đối với các uẩn đang từ trần đã bị tan vỡ, giống như một cái bình đã vỡ. Maccu maraṇaṃ là cái chết được gọi là maccu (thần chết); qua đó, Ngài (Đức Phật) phủ nhận cái chết đoạn diệt, v.v. Kālo (thời gian) được gọi là sự kết thúc, hành động của nó là kālakiriyā (sự làm cho kết thúc). Như vậy, qua đó, Ngài trình bày về cái chết theo quy ước của thế gian. Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha. Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu matoti vohāro hoti. Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo. Catuvokāravasena ca khandhānaṃ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo. Kasmā? Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato. Atha vā yasmā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipati, tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo. Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṃ ‘‘kaḷevarassa nikkhepo’’ti vuttanti evamattho daṭṭhabbo. Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhaveti idaṃ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati. Bây giờ, để trình bày theo nghĩa tối hậu (paramattha), Ngài nói: "sự tan rã của các uẩn" v.v. Vì theo nghĩa tối hậu, chỉ có các uẩn tan rã, chứ không có chúng sanh nào chết cả. Nhưng khi các uẩn đang tan rã, người ta nói "chúng sanh chết"; khi chúng đã tan rã, thì có cách nói thông thường là "đã chết". Và ở đây, "sự tan rã của các uẩn" là theo nghĩa của hữu bốn uẩn và năm uẩn; "sự quăng bỏ thân xác" là theo nghĩa của hữu một uẩn. Và "sự tan rã của các uẩn" là theo nghĩa của hữu bốn uẩn; "sự quăng bỏ thân xác" nên được hiểu theo nghĩa của hai hữu còn lại. Tại sao? Vì trong cả hai hữu (năm uẩn và một uẩn) đều có sự hiện hữu của thân xác, được gọi là sắc thân. Hoặc là, vì ở cõi Tứ Đại Thiên Vương v.v., các uẩn chỉ tan rã, không có gì bị quăng bỏ, do đó "sự tan rã của các uẩn" là theo trường hợp của họ; còn ở cõi người v.v., có "sự quăng bỏ thân xác". Và ở đây, vì là nguyên nhân của việc quăng bỏ thân xác, nên cái chết được gọi là "sự quăng bỏ thân xác", ý nghĩa nên được hiểu như vậy. Do đó, "đây là già, đây là chết, này các Tỳ khưu, đây được gọi là..." — cả hai điều này được gộp lại và được gọi là "già và chết". Jātiniddese [Pg.13] jāti sañjātītiādīsu jāyanaṭṭhena jāti, sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti, sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti, sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti, sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā. Te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti. Ayaṃ tāva vohāradesanā. Trong phần định nghĩa về sanh, trong các từ như jāti, sañjāti, v.v., jāti (sanh) có nghĩa là sự sanh ra, nó phù hợp với trường hợp (chúng sanh) có các xứ chưa hoàn chỉnh. Sañjāti (sự sanh khởi) có nghĩa là sự sanh ra hoàn toàn, nó phù hợp với trường hợp (chúng sanh) có các xứ đã hoàn chỉnh. Okkanti (sự nhập thai) có nghĩa là sự đi xuống, nó phù hợp với trường hợp noãn sanh và thai sanh. Vì rằng những chúng sanh ấy, khi đi xuống vào vỏ trứng và vào dạ con, chúng thụ lấy tái sanh giống như đang đi vào. Abhinibbatti (sự hiện hữu) có nghĩa là sự hiện khởi rõ ràng, nó phù hợp với trường hợp thấp sanh và hóa sanh. Vì rằng những chúng sanh ấy sanh ra sau khi đã trở nên hiện rõ. Trước hết, đây là pháp thoại về phương diện chế định (vohāra). Idāni paramatthadesanā hoti. Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti, na satto. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa, catuvokārabhave catunnaṃ, pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā nigamanaṃ karotīti. Bây giờ là pháp thoại về phương diện chân đế (paramattha). Vì theo nghĩa chân đế, chỉ có các uẩn xuất hiện, chứ không phải là một chúng sanh. Và ở đó, với từ "các uẩn", nên hiểu là sự bao gồm một uẩn trong hữu một uẩn, bốn uẩn trong hữu bốn uẩn, và cả năm uẩn trong hữu năm uẩn. "Sự xuất hiện" (pātubhāvo) có nghĩa là sự sanh khởi. Ở đây, với từ "các xứ" (āyatanānaṃ), sự bao gồm nên được hiểu theo các xứ đang sanh khởi trong từng cảnh giới tương ứng. "Sự thành tựu" (paṭilābho) chính là sự xuất hiện trong dòng tương tục. Vì rằng chỉ khi chúng đang xuất hiện thì chúng mới được gọi là "đã được thành tựu". Bằng câu "Này các Tỳ khưu, đây được gọi là sanh", Ngài kết luận về sự sanh đã được thuyết giảng cả về phương diện chế định lẫn chân đế. Bhavaniddese kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo nāma kāmabhavūpagakammameva. Tañhi tattha upapattibhavassa kāraṇattā ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo (dha. pa. 194) dukkho pāpassa uccayo’’tiādīni (dha. pa. 117) viya phalavohārena bhavoti vuttaṃ. Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṃ upādiṇṇakkhandhapañcakaṃ. Tañhi tattha bhavatīti katvā bhavoti vuttaṃ. Sabbathāpi idaṃ kammañca upapattiñca ubhayampetamidha ‘‘kāmabhavo’’ti vuttaṃ. Esa nayo rūpārūpabhavesūti. Trong phần định nghĩa về hữu, kāmabhava (dục hữu) bao gồm cả kammabhava (nghiệp hữu) và upapattibhava (sanh hữu). Trong đó, kammabhava chính là nghiệp dẫn đến dục hữu. Vì rằng nghiệp ấy là nguyên nhân của sanh hữu trong cõi đó, nên nó được gọi là bhava (hữu) theo cách gọi tên của quả, giống như trong các câu "Chư Phật ra đời, an lạc thay" và "Tích chứa điều ác, khổ đau thay". Upapattibhava là năm thủ uẩn được tạo ra bởi nghiệp đó. Vì rằng nó "trở thành" (bhavati) ở cõi đó, nên nó được gọi là bhava. Theo mọi cách, cả nghiệp này và sự tái sanh này, cả hai đều được gọi là kāmabhava ở đây. Đây cũng là phương pháp áp dụng cho sắc hữu và vô sắc hữu. Upādānaniddese kāmupādānantiādīsu vatthukāmaṃ upādiyanti etena, sayaṃ vā taṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcāti kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ vuccati. Daḷhattho hi ettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando’’ti (dha. sa. 1220; vibha. 938) vuttanayeneva veditabbaṃ. Trong phần định nghĩa về thủ (upādāna), trong các từ như kāmupādānaṃ (dục thủ), v.v., nó được gọi là kāmupādāna vì "chúng sanh chấp thủ các dục cảnh (vatthukāma) bằng cái này", hoặc "tự nó chấp thủ cái đó". Hoặc, "nó vừa là dục (kāma) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là kāmupādāna. Upādāna được gọi là sự nắm giữ chắc chắn. Vì ở đây, tiếp đầu ngữ upa có nghĩa là "chắc chắn", giống như trong các từ upāyāsa, upakaṭṭha, v.v. Đây là một từ đồng nghĩa với tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng. Đây là phần tóm tắt ở đây. Nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là dục thủ? Đó là dục tham đối với các dục". Tathā [Pg.14] diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Atha vā diṭṭhiṃ upādiyati, upādiyanti vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṃ. Upādiyati hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi, upādiyanti ca tāya diṭṭhiṃ. Yathāha – ‘‘sassato attā ca loko ca idameva saccaṃ moghamañña’’ntiādi (ma. ni. 3.27). Sīlabbatupādānaattavādupādānavajjassa sabbadiṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? Natthi dinna’’nti (dha. sa. 1221) vuttanayeneva veditabbaṃ. Tương tự, "nó vừa là tà kiến (diṭṭhi) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là diṭṭhupādāna (kiến thủ). Hoặc là, "nó chấp thủ tà kiến", hoặc "chúng sanh chấp thủ tà kiến bằng cái này", nên gọi là diṭṭhupādāna. Vì rằng tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước, và bằng tà kiến ấy, chúng sanh chấp thủ tà kiến. Như đã nói: "Tự ngã và thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là chân thật, điều khác là sai lầm", v.v. Đây là một từ đồng nghĩa với tất cả các tà kiến, ngoại trừ giới cấm thủ và ngã luận thủ. Đây là phần tóm tắt ở đây, nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là kiến thủ? 'Không có quả báo của sự bố thí'..." Tathā sīlabbatamupādiyanti etena, sayaṃ vā taṃ upādiyati, sīlabbatañca taṃ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘‘evaṃ suddhī’’ti (dha. sa. 1222; vibha. 938) abhinivesato sayameva upādānānīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhī’’ti vuttanayeneva veditabbaṃ. Tương tự, "chúng sanh chấp thủ giới và cấm bằng cái này", hoặc "tự nó chấp thủ cái đó", hoặc "nó vừa là giới cấm (sīlabbata) vừa là thủ (upādāna)", nên gọi là sīlabbatupādāna (giới cấm thủ). Vì rằng các hạnh như hạnh con bò, hạnh con chó, v.v., tự chúng là sự chấp thủ do sự tin chắc rằng "sự thanh tịnh là như vậy". Đây là phần tóm tắt ở đây, nhưng về chi tiết, nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói: "Trong đó, thế nào là giới cấm thủ? Sự thanh tịnh của các Sa-môn và Bà-la-môn ngoài giáo pháp này là nhờ vào giới luật..." Idāni vadanti etenāti vādo, upādiyanti etenāti upādānaṃ, kiṃ vadanti upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ. Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ attavādupādānaṃ? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī’’ti vuttanayeneva veditabbaṃ. Bây giờ, (chúng sanh) nói lên bằng tà kiến này, vì thế được gọi là ‘thuyết’ (vādo); (chúng sanh) chấp thủ bằng tà kiến này, vì thế được gọi là ‘thủ’ (upādānaṃ). (Chúng sanh) nói lên hay chấp thủ điều gì? (Nói lên và chấp thủ) tự ngã. Thuyết và thủ về tự ngã là chấp thủ tự ngã thuyết (attavādupādānaṃ). Hoặc, chính thuyết về tự ngã (attavādamattaṃ) mà (chúng sanh) chấp thủ là ‘tự ngã’ bằng tà kiến này, vì thế được gọi là chấp thủ tự ngã thuyết. Đây là danh xưng của thân kiến có hai mươi vật. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, điều này nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến (trong đoạn): ‘Trong ấy, thế nào là chấp thủ tự ngã thuyết? Ở đây, kẻ phàm phu ít nghe, không thấy các bậc Thánh’. Taṇhāniddese rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti etaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyā pavattāya taṇhāya ‘‘seṭṭhiputto brāhmaṇaputto’’ti evamādīsu pitito nāmaṃ viya pitisadisārammaṇato nāmaṃ. Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā, rūpe taṇhāti rūpataṇhā. Sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā, sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavatī’’ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti rūpataṇhā evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā, tathā saddataṇhādayopīti evaṃ tāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti. Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni [Pg.15] chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti. ‘‘Ajjhattikassa upādāya asmīti hoti, itthasmīti hotī’’ti (vibha. 973) vā evamādīni ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa, ‘‘bāhirassa upādāya iminā asmīti hoti, iminā itthasmīti hotī’’ti (vibha. 975) vā evamādīni bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti. Puna saṅgahe kariyamāne rūpādīsu ārammaṇesu chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti. Evaṃ – Trong phần giải về ái, (cách gọi) ‘sắc ái… cho đến… pháp ái’ này là tên gọi của ái sanh khởi trong lộ trình tốc hành tâm ở nhãn môn v.v…, được đặt tên theo đối tượng tương tự như người cha, giống như trong các trường hợp ‘con của trưởng giả’, ‘con của Bà-la-môn’ v.v… là tên gọi theo người cha. Và ở đây, ái có sắc làm đối tượng, hay ái ở trong sắc, là sắc ái. Ái ấy, khi sanh khởi trong lúc thưởng thức sắc với bản chất là dục tham, thì là dục ái; khi sanh khởi trong lúc thưởng thức (sắc) như vầy: ‘sắc là thường còn, bền vững, vĩnh cửu’ với bản chất là tham ái đồng hành với thường kiến, thì là hữu ái; khi sanh khởi trong lúc thưởng thức (sắc) như vầy: ‘sắc bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không tồn tại sau khi chết’ với bản chất là tham ái đồng hành với đoạn kiến, thì là phi hữu ái. Như vậy, sắc ái có ba loại. Giống như sắc ái, thinh ái v.v… cũng (có ba loại). Như thế, có mười tám cách vận hành của ái. Mười tám cách ấy đối với sắc nội phần v.v…, và mười tám cách đối với sắc ngoại phần v.v…, thành ba mươi sáu. Như vậy, ba mươi sáu trong quá khứ, ba mươi sáu trong tương lai, ba mươi sáu trong hiện tại, thành một trăm lẻ tám cách vận hành của ái. Hoặc (theo cách khác), (như trong Vibhaṅga): ‘Do nương vào (cái) nội phần, có (sự chấp) “tôi là”, có (sự chấp) “tôi là thế này”’ v.v…, có mười tám (cách vận hành của ái) nương vào sắc nội phần v.v…; và (như trong Vibhaṅga): ‘Do nương vào (cái) ngoại phần, có (sự chấp) “do cái này tôi là”, có (sự chấp) “do cái này tôi là thế này”’ v.v…, có mười tám (cách vận hành của ái) nương vào sắc ngoại phần v.v…, thành ba mươi sáu. Như vậy, ba mươi sáu trong quá khứ, ba mươi sáu trong tương lai, ba mươi sáu trong hiện tại, như thế cũng có một trăm lẻ tám cách vận hành của ái. Lại nữa, khi được tóm tắt, đối với các đối tượng sắc v.v…, chỉ có sáu nhóm ái, và chỉ có ba loại là dục ái v.v… Như vậy – ‘‘Niddesatthena niddesa, vitthārā vitthārassa ca; Puna saṅgahato taṇhā, viññātabbā vibhāvinā’’ti. ‘Ái nên được người trí hiểu rõ, qua sự giải thích theo ý nghĩa giải thích, qua sự chi tiết và sự mở rộng chi tiết; và lại nữa, qua sự tóm tắt.’ Vedanāniddese vedanākāyāti vedanāsamūhā. Cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajāvedanāti etaṃ ‘‘cakkhusamphassajāvedanā atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā’’ti evaṃ vibhaṅge (vibha. 34) āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ ‘‘sāriputto mantāṇiputto’’ti evamādīsu mātito nāmaṃ viya mātisadisato vatthuto nāmaṃ. Vacanattho panettha – cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti. Eseva nayo sabbattha. Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikā kathā. Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni, dve manodhātuyo, tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā veditabbā. Eseva nayo sotadvārādīsu. Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttāva. Trong phần giải về thọ, ‘thọ thân’ (vedanākāya) có nghĩa là các nhóm thọ. (Cách gọi) ‘thọ sanh do nhãn xúc… cho đến… thọ sanh do ý xúc’ này là tên gọi của các thọ thiện, bất thiện, và vô ký sanh khởi ở nhãn môn v.v…, được đặt tên theo vật căn (vatthu) tương tự như người mẹ, giống như trong các trường hợp ‘con của bà Sārī (Sāriputta)’, ‘con của bà Mantāṇī (Mantāṇiputta)’ v.v… là tên gọi theo người mẹ; bởi vì trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có đoạn văn như vầy: ‘có thọ thiện sanh do nhãn xúc, có thọ bất thiện, có thọ vô ký’. Ý nghĩa của từ ngữ ở đây là: thọ sanh ra do nhãn xúc làm nhân là thọ sanh do nhãn xúc. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả mọi nơi. Trước hết, đây là lời giải thích bao quát tất cả. Tuy nhiên, xét theo phương diện quả dị thục, ở nhãn môn, thọ nên được hiểu là (thọ) tương ưng với hai nhãn thức, hai ý giới, và ba ý thức giới. Phương pháp này cũng tương tự ở nhĩ môn v.v… Ở ý môn, (thọ) chỉ tương ưng với ý thức giới. Phassaniddese cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Esa nayo sabbattha. Cakkhusamphasso…pe… kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā dasa phassā vuttā honti. Manosamphassoti iminā sesabāvīsatilokiyavipākamanasampayuttā phassā. Trong phần giải về xúc, ‘nhãn xúc’ là xúc ở (môn) mắt. Phương pháp này cũng tương tự ở tất cả mọi nơi. Với chừng ấy (từ) ‘nhãn xúc… cho đến… thân xúc’, mười loại xúc là quả dị thục của thiện và bất thiện, có năm vật căn, đã được nói đến. Với từ ‘ý xúc’ này, (chỉ cho) các xúc tương ưng với hai mươi hai tâm quả hiệp thế còn lại. Saḷāyatananiddese cakkhāyatanantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttameva. Trong phần giải về sáu xứ, những gì cần nói về ‘nhãn xứ’ v.v…, điều đó đã được nói đến trong Thanh Tịnh Đạo, cả trong phần giải về uẩn và phần giải về xứ. Nāmarūpaniddese [Pg.16] namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ. Vibhajane panassa vedanāti vedanākkhandho, saññāti saññākkhandho, cetanā phasso manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo. Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā dhammā santi, ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi, tasmā etesaṃyeva vasenettha saṅkhārakkhandho dassito. Cattāro ca mahābhūtāti ettha cattāroti gaṇanaparicchedo. Mahābhūtāti pathavīāpatejavāyānametaṃ adhivacanaṃ. Yena pana kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti, yo cettha añño vinicchayanayo, so sabbo visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto. Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyāti ettha pana catunnanti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāri mahābhūtānīti vuttaṃ hoti. Upādāyāti upādiyitvā, gahetvāti attho. Nissāyātipi eke. ‘‘Vattamāna’’nti ayañcettha pāṭhaseso. Samūhatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samūhaṃ upādāya vattamānaṃ rūpanti ettha attho veditabbo. Evaṃ sabbathāpi yāni ca cattāri pathavīādīni mahābhūtāni, yañca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vattamānaṃ cakkhāyatanādibhedena abhidhammapāḷiyameva vuttaṃ tevīsatividhaṃ rūpaṃ, taṃ sabbampi rūpanti veditabbaṃ. Trong phần giải về danh sắc, danh có đặc tính hướng đến (đối tượng). Sắc có đặc tính biến hoại. Nhưng trong khi phân tích, do (từ) ‘thọ’ nên hiểu là thọ uẩn; do (từ) ‘tưởng’ nên hiểu là tưởng uẩn; do (các từ) ‘tư, xúc, tác ý’ nên hiểu là hành uẩn. Mặc dù thật sự có các pháp khác được bao gồm trong hành uẩn, nhưng ba pháp này có mặt ngay cả trong những tâm yếu nhất; do đó, ở đây hành uẩn được trình bày thông qua ba pháp này. Trong câu ‘và bốn đại chủng’, ‘bốn’ là sự xác định về số lượng. ‘Đại chủng’ là danh xưng của địa, thủy, hỏa, phong. Còn về lý do tại sao chúng được gọi là đại chủng, và bất kỳ phương pháp xác định nào khác ở đây, tất cả điều đó đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về sắc uẩn. Còn trong câu ‘và do nương vào bốn đại chủng’, từ ‘catunnaṃ’ (của bốn) là sở hữu cách được dùng với ý nghĩa của đối cách, có nghĩa là ‘bốn đại chủng’. ‘Upādāya’ có nghĩa là ‘sau khi chấp thủ’, ‘sau khi nắm giữ’. Một số vị cho rằng (cũng có nghĩa là) ‘do nương vào’. Và từ ‘vattamānaṃ’ (hiện hữu) là phần được tỉnh lược trong bản văn ở đây. Hoặc sở hữu cách này có nghĩa là một tập hợp; ở đây, ý nghĩa nên được hiểu là ‘sắc pháp hiện hữu do nương vào tập hợp của bốn đại chủng’. Như vậy, về mọi phương diện, cả bốn đại chủng là địa đại v.v…, và hai mươi ba loại sắc pháp hiện hữu do nương vào bốn đại chủng, được nói đến trong tạng A-tỳ-đàm với các phân loại như nhãn xứ v.v…, tất cả những thứ đó nên được hiểu là ‘sắc’. Viññāṇaniddese cakkhuviññāṇanti cakkhumhi viññāṇaṃ, cakkhuto vā jātaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ. Evaṃ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni. Itaraṃ pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṃ. Dvipañcaviññāṇavajjitatebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacanaṃ. Trong phần giải thích về thức, ‘nhãn thức’ là thức ở nơi mắt, hoặc là thức sanh từ mắt nên gọi là nhãn thức. Tương tự như vậy là nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, và thân thức. Còn lại, ‘ý chính là thức’ nên gọi là ý thức. Đây là tên gọi của tâm quả thuộc ba cõi, ngoại trừ hai nhóm năm thức. Saṅkhāraniddese abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro. Vibhajane panassa kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro. Kāyadvāre copanavasena pavattānaṃ kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṃ, akusalato dvādasannanti vīsatiyā kāyasañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Vacīsaṅkhāroti vacanato pavattasaṅkhāro, vacīdvāre vacanabhedavasena pavattānaṃ vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Cittasaṅkhāroti cittato pavattasaṅkhāro, kāyavacīdvāre copanaṃ akatvā raho nisīditvā cintentassa pavattānaṃ lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṃsamanosañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Trong phần giải thích về hành, hành có trạng thái là cố ý tạo tác. Còn trong phần phân tích, ‘thân hành’ là hành phát sanh từ thân. Đây là tên gọi của hai mươi tư sở hữu tâm phát sanh qua thân môn do năng lực thúc đẩy, gồm tám (tư) từ (tâm) thiện dục giới và mười hai (tư) từ (tâm) bất thiện. ‘Khẩu hành’ là hành phát sanh từ lời nói; đây là tên gọi của chính hai mươi tư sở hữu tâm ấy phát sanh qua khẩu môn do năng lực làm phát sanh lời nói. ‘Tâm hành’ là hành phát sanh từ tâm; đây là tên gọi của hai mươi chín tư sở hữu tâm phát sanh do năng lực của các tâm thiện và bất thiện hiệp thế, khi một người ngồi một mình ở nơi vắng vẻ suy tư mà không có sự thúc đẩy qua thân môn và khẩu môn. Avijjāniddese [Pg.17] dukkhe aññāṇanti dukkhasacce aññāṇaṃ, mohassetaṃ adhivacanaṃ. Esa nayo dukkhasamudaye aññāṇantiādīsu. Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe aññāṇaṃ veditabbaṃ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Tathā hi taṃ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṃ, dukkhasaccañcassa nissayapaccayabhāvena vatthu, ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṃ, dukkhasaccaṃ etaṃ paṭicchādeti tassa yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena ñāṇappavattiyā cettha appadānena. Trong phần giải thích về vô minh, ‘không biết về khổ’ là không biết về Khổ đế; đây là tên gọi của si. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các câu như ‘không biết về tập khởi của khổ’ v.v... Ở đây, sự không biết về khổ nên được hiểu theo bốn lý do: do được bao hàm bên trong, do là vật nền, do là đối tượng, và do che lấp. Thật vậy, vì nó (vô minh) được bao hàm trong Khổ đế, nên nó được bao hàm bên trong khổ. Và Khổ đế là vật nền của nó do là duyên y chỉ, là đối tượng của nó do là duyên sở duyên. Vô minh này che lấp Khổ đế bằng cách ngăn cản sự thấu triệt trạng thái chân thật của nó và bằng cách không cho trí tuệ sanh khởi ở đây. Dukkhasamudaye aññāṇaṃ tīhi kāraṇehi veditabbaṃ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Nirodhe paṭipadāya ca aññāṇaṃ ekeneva kāraṇena veditabbaṃ paṭicchādanato. Nirodhapaṭipadānañhi paṭicchādakameva aññāṇaṃ tesaṃ yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena. Na pana taṃ tattha antogadhaṃ tasmiṃ saccadvaye apariyāpannattā, na tassa taṃ saccadvayaṃ vatthu asahajātattā, nārammaṇaṃ, tadārabbha appavattanato. Pacchimañhi saccadvayaṃ gambhīrattā duddasaṃ, na tattha andhabhūtaṃ aññāṇaṃ pavattati. Purimaṃ pana vacanīyattena sabhāvalakkhaṇassa duddasattā gambhīraṃ, tattha vipallāsagāhavasena pavattati. Sự không biết về tập khởi của khổ nên được hiểu theo ba lý do: do là vật nền, do là đối tượng, và do che lấp. Và sự không biết về Diệt và Đạo nên được hiểu chỉ theo một lý do: do che lấp. Thật vậy, vô minh chỉ che lấp Diệt và Đạo bằng cách ngăn cản sự thấu triệt trạng thái chân thật của chúng và bằng cách không cho trí tuệ sanh khởi trong chúng. Nhưng nó (vô minh) không được bao hàm bên trong đó, vì nó không thuộc về hai đế ấy; hai đế ấy không phải là vật nền của nó, vì chúng không đồng sanh; cũng không phải là đối tượng, vì (vô minh) không sanh khởi lấy chúng làm đối tượng. Thật vậy, hai đế sau thì thâm sâu, khó thấy; vô minh mù quáng không thể vận hành ở đó. Còn hai đế trước thì thâm sâu do tự tánh của chúng khó thấy vì có thể diễn tả được; ở đó (vô minh) vận hành do năng lực của sự chấp thủ điên đảo. Apica ‘‘dukkhe’’ti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca avijjā dīpitā. ‘‘Dukkhasamudaye’’ti ettāvatā vatthuto ārammaṇato kiccato ca. ‘‘Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyā’’ti ettāvatā kiccato. Avisesato pana ‘‘aññāṇa’’nti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā. Lại nữa, chỉ với từ ‘về khổ’, vô minh được trình bày về phương diện bao hàm, vật nền, đối tượng, và phận sự. Chỉ với từ ‘về tập khởi của khổ’, (vô minh được trình bày) về phương diện vật nền, đối tượng, và phận sự. Chỉ với các từ ‘về sự diệt khổ, về con đường đưa đến sự diệt khổ’, (vô minh được trình bày) về phương diện phận sự. Còn một cách tổng quát, nên hiểu rằng với từ ‘sự không biết’, (vô minh) được chỉ rõ về phương diện tự tánh. Iti kho, bhikkhaveti evaṃ kho, bhikkhave. Nirodho hotīti anuppādo hoti. Apicettha sabbeheva tehi nirodhapadehi nibbānaṃ desitaṃ. Nibbānañhi āgamma te te dhammā nirujjhanti, tasmā taṃ tesaṃ tesaṃ nirodhoti vuccati. Iti bhagavā imasmiṃ sutte dvādasahi padehi vaṭṭavivaṭṭaṃ desento arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhapesi. Desanāpariyosāne vuttanayeneva pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti. ‘Này các Tỳ khưu, như vậy’ chính là ‘Này các Tỳ khưu, như vậy’. ‘Có sự diệt’ nghĩa là có sự không sanh khởi. Lại nữa, ở đây, với tất cả các từ chỉ sự diệt ấy, Niết Bàn đã được thuyết giảng. Thật vậy, khi đạt đến Niết Bàn, các pháp ấy, các pháp ấy đều diệt tận; do đó, nó (Niết Bàn) được gọi là sự diệt của các pháp ấy, các pháp ấy. Như vậy, trong kinh này, khi thuyết giảng về luân hồi và thoát khỏi luân hồi bằng mười hai chi phần, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp bằng chính đỉnh cao là quả A-la-hán. Vào cuối bài pháp, năm trăm vị Tỳ khưu đã an trú trong quả A-la-hán theo đúng phương pháp đã được nói đến. Vibhaṅgasuttaṃ dutiyaṃ. Kinh Phân Tích, bài thứ hai. 3. Paṭipadāsuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Con Đường 3. Tatiye [Pg.18] micchāpaṭipadanti ayaṃ tāva aniyyānikapaṭipadā. Nanu ca avijjāpaccayā puññābhisaṅkhāropi atthi āneñjābhisaṅkhāropi, so kathaṃ micchāpaṭipadā hotīti. Vaṭṭasīsattā. Yañhi kiñci bhavattayasaṅkhātaṃ vaṭṭaṃ patthetvā pavattitaṃ, antamaso pañcābhiññā aṭṭha vā pana samāpattiyo, sabbaṃ taṃ vaṭṭapakkhiyaṃ vaṭṭasīsanti vaṭṭasīsattā micchāpaṭipadāva hoti. Yaṃ pana kiñci vivaṭṭaṃ nibbānaṃ patthetvā pavattitaṃ, antamaso uḷuṅkayāgumattadānampi paṇṇamuṭṭhidānamattampi, sabbaṃ taṃ vivaṭṭapakkhiyaṃ vivaṭṭanissitaṃ, vivaṭṭapakkhikattā sammāpaṭipadāva hoti. Appamattakampi hi paṇṇamuṭṭhimattadānakusalaṃ vā hotu mahantaṃ velāmadānādikusalaṃ vā, sace vaṭṭasampattiṃ patthetvā vaṭṭanissitavasena micchā ṭhapitaṃ hoti, vaṭṭameva āharituṃ sakkoti, no vivaṭṭaṃ. ‘‘Idaṃ me dānaṃ āsavakkhayāvahaṃ hotū’’ti evaṃ pana vivaṭṭaṃ patthentena vivaṭṭavasena sammā ṭhapitaṃ arahattampi paccekabodhiñāṇampi sabbaññutaññāṇampi dātuṃ sakkotiyeva, na arahattaṃ appatvā pariyosānaṃ gacchati. Iti anulomavasena micchāpaṭipadā, paṭilomavasena sammāpaṭipadā desitāti veditabbā. Nanu cettha paṭipadā pucchitā, nibbānaṃ bhājitaṃ, niyyātanepi paṭipadāva niyyātitā. Na ca nibbānassa paṭipadāti nāmaṃ, savipassanānaṃ pana catunnaṃ maggānametaṃ nāmaṃ, tasmā pucchāniyyātanehi padabhājanaṃ na sametīti. No na sameti, kasmā? Phalena paṭipadāya dassitattā. Phalena hettha paṭipadā dassitā. ‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’ti etaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yassā paṭipadāya phalaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāpaṭipadāti ayamettha attho. Imasmiñca atthe asesavirāganirodhāti ettha virāgo nirodhasseva vevacanaṃ, asesavirāgā asesanirodhāti ayañhettha adhippāyo. Yena vā virāgasaṅkhātena maggena asesanirodho hoti, taṃ dassetuṃ etaṃ padabhājanaṃ vuttaṃ. Evañhi sati sānubhāvā paṭipadā vibhattā hoti. Iti imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti. Tatiyaṃ. 3. Ở bài kinh thứ ba. (Câu) ‘tà đạo’ (micchāpaṭipadā) này trước tiên là con đường không đưa đến sự thoát ly. Lại nữa, chẳng phải do duyên vô minh mà phước hành cũng có, bất động hành cũng có sao? Vậy tại sao nó lại là tà đạo? (Đáp:) Vì là đầu mối của vòng luân hồi. Thật vậy, bất cứ điều gì được thực hiện do mong cầu vòng luân hồi được gọi là ba cõi, cho đến tận cùng là năm loại thần thông hay tám bậc thiền định, tất cả những điều đó thuộc về phe luân hồi, là đầu mối của luân hồi, vì là đầu mối của luân hồi nên chính là tà đạo. Còn bất cứ điều gì được thực hiện do mong cầu Niết-bàn, sự thoát khỏi vòng luân hồi, cho đến tận cùng là việc bố thí chỉ bằng một muỗng cháo hay việc bố thí chỉ bằng một nắm rau, tất cả những điều đó thuộc về phe thoát khỏi luân hồi, nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, vì thuộc về phe thoát khỏi luân hồi nên chính là chánh đạo. Thật vậy, dù là việc thiện bố thí chỉ bằng một nắm rau nhỏ nhoi, hay là việc thiện lớn lao như sự bố thí của Velāma, v.v..., nếu được đặt để một cách sai lầm theo cách nương tựa vào luân hồi do mong cầu sự thành tựu trong luân hồi, thì nó chỉ có thể mang lại vòng luân hồi, chứ không phải sự thoát khỏi luân hồi. Còn nếu được đặt để một cách đúng đắn theo cách thoát khỏi luân hồi bởi người mong cầu sự thoát khỏi luân hồi rằng: ‘Mong rằng việc bố thí này của tôi sẽ mang đến sự đoạn tận các lậu hoặc,’ thì nó có thể mang lại cả quả A-la-hán, trí tuệ của bậc Độc Giác Phật, và trí tuệ của bậc Toàn Giác, và nó sẽ không đi đến hồi kết thúc mà chưa đạt được quả A-la-hán. Như vậy, cần phải hiểu rằng tà đạo được thuyết giảng theo chiều thuận, và chánh đạo được thuyết giảng theo chiều nghịch. Lại nữa, chẳng phải ở đây con đường đã được hỏi, Niết-bàn đã được phân tích, và trong phần kết luận, chính con đường đã được kết luận sao? Và ‘con đường’ không phải là tên gọi của Niết-bàn, mà đó là tên gọi của bốn đạo cùng với tuệ quán. Do đó, phần phân tích các từ không tương hợp với câu hỏi và phần kết luận. (Đáp:) Không phải là không tương hợp. Tại sao? Vì con đường được chỉ ra thông qua quả của nó. Ở đây, con đường được chỉ ra thông qua quả. ‘Do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn không còn dư tàn của chính vô minh ấy mà hành diệt,’ Niết-bàn được gọi là sự đoạn diệt này là quả của con đường nào, thì con đường đó được gọi là chánh đạo, này các Tỳ khưu. Đây là ý nghĩa ở đây. Và trong ý nghĩa này, ở câu ‘do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn không còn dư tàn,’ (asesavirāganirodhā), ‘ly tham’ (virāga) chính là đồng nghĩa với ‘đoạn diệt’ (nirodha). Ở đây, ý muốn nói là: do ly tham không còn dư tàn nên đoạn diệt không còn dư tàn. Hoặc là, phần phân tích các từ này được nói ra để chỉ ra con đường được gọi là ‘ly tham’ mà nhờ đó sự đoạn diệt không còn dư tàn của vô minh xảy ra. Thật vậy, khi như vậy, con đường được phân tích một cách có uy lực. Như vậy, trong bài kinh này cũng chỉ nói về luân hồi và sự thoát khỏi luân hồi. (Kinh) thứ ba. 4. Vipassīsuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Vipassī 4. Catutthe [Pg.19] vipassissāti tassa kira bodhisattassa yathā lokiyamanussānaṃ kiñcideva passantānaṃ parittakammābhinibbattassa kammajapasādassa dubbalattā akkhīni vipphandanti, na evaṃ vipphandiṃsu. Balavakammanibbattassa pana kammajapasādassa balavattā avipphandantehi animisehi eva akkhīhi passi seyyathāpi devā tāvatiṃsā. Tena vuttaṃ – ‘‘animisanto kumāro pekkhatīti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’tveva samaññā udapādī’’ti (dī. ni. 2.40). Ayañhettha adhippāyo – antarantarā nimisajanitandhakāravirahena visuddhaṃ passati, vivaṭehi vā akkhīhi passatīti vipassī. Ettha ca kiñcāpi pacchimabhavikānaṃ sabbabodhisattānaṃ balavakammanibbattassa kammajapasādassa balavattā akkhīni na vipphandanti, so pana bodhisatto eteneva nāmaṃ labhi. 4. Ở bài kinh thứ tư. Về (danh hiệu) Vipassī. Tương truyền, đối với vị Bồ-tát ấy, đôi mắt của ngài đã không chớp động như đôi mắt của những người thế gian thường chớp động khi nhìn bất cứ vật gì, do sự yếu kém của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp nhỏ. Trái lại, do sự mạnh mẽ của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp mạnh, ngài đã nhìn bằng đôi mắt không chớp động, không nháy, giống như chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, vì hoàng tử nhìn không chớp mắt, nên danh hiệu ‘Vipassī, Vipassī’ đã khởi lên cho hoàng tử Vipassī.’ Ý nghĩa ở đây là: ngài thấy một cách trong sáng do không có bóng tối sinh ra bởi sự chớp mắt xen kẽ, hoặc ngài thấy bằng đôi mắt mở to, nên (gọi là) Vipassī. Và ở đây, mặc dù đôi mắt của tất cả các vị Bồ-tát ở kiếp chót không chớp động do sự mạnh mẽ của sắc thần kinh nhãn được tạo ra bởi nghiệp mạnh, nhưng chính vị Bồ-tát ấy đã nhận được danh hiệu này do chính lý do đó. Apica viceyya viceyya passatīti vipassī, vicinitvā vicinitvā passatīti attho. Ekadivasaṃ kira vinicchayaṭṭhāne nisīditvā atthe anusāsantassa rañño alaṅkatapaṭiyattaṃ mahāpurisaṃ āharitvā aṅke ṭhapayiṃsu. Tassa taṃ aṅke katvā palāḷayamānasseva amaccā sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu. Bodhisatto anattamanasaddaṃ nicchāresi. Rājā ‘‘kimetaṃ upadhārethā’’ti āha. Upadhārayamānā aññaṃ adisvā ‘‘aṭṭassa dubbinicchitattā evaṃ kataṃ bhavissatī’’ti puna sāmikameva sāmikaṃ katvā ‘‘ñatvā nu kho kumāro evaṃ karotī’’ti? Vīmaṃsantā puna sāmikaṃ assāmikamakaṃsu. Puna bodhisatto tatheva saddaṃ nicchāresi. Atha rājā ‘‘jānāti mahāpuriso’’ti tato paṭṭhāya appamatto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya ‘vipassī vipassī’tveva samaññā udapādī’’ti (dī. ni. 2.41). Hơn nữa, (ngài là) Vipassī vì ngài thấy sau khi đã xem xét, xem xét; ý nghĩa là ngài thấy sau khi đã điều tra, điều tra. Tương truyền, vào một ngày nọ, khi đức vua đang ngồi ở nơi xử án để cai trị việc nước, người ta mang vị Đại nhân đã được trang điểm sẵn sàng đến và đặt vào lòng vua. Trong khi vua đang cưng nựng ngài trong lòng, các vị quan đại thần đã biến người chủ thành người không phải chủ. Vị Bồ-tát phát ra một âm thanh không hài lòng. Vua nói: ‘Đây là gì vậy? Hãy xem xét.’ Khi xem xét, họ không thấy lý do nào khác và (nghĩ rằng): ‘Chắc hẳn việc này đã được làm như vậy do vụ việc được xét xử không tốt.’ Rồi họ lại biến người chủ thành người chủ, và để kiểm tra xem ‘liệu hoàng tử có biết mà làm như vậy không?’, họ lại biến người chủ thành người không phải chủ. Vị Bồ-tát lại phát ra âm thanh y như vậy. Bấy giờ, vua (nghĩ): ‘Vị Đại nhân biết rõ,’ và từ đó trở đi, vua đã trở nên cẩn trọng. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, vì hoàng tử thấy rõ các sự việc sau khi đã xem xét, xem xét, nên ở mức độ cao hơn nữa, danh hiệu ‘Vipassī, Vipassī’ đã khởi lên cho hoàng tử Vipassī.’ Bhagavatoti bhāgyasampannassa. Arahatoti rāgādiarīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā, paccayānaṃ vā arahattā arahāti evaṃ guṇato uppannanāmadheyyassa. Sammāsambuddhassāti sammā nayena hetunā sāmaṃ paccattapurisakārena cattāri saccāni buddhassa. Pubbeva sambodhāti [Pg.20] sambodho vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, tato pubbeva. Bodhisattasseva satoti ettha bodhīti ñāṇaṃ, bodhimā satto bodhisatto, ñāṇavā paññavā paṇḍitoti attho. Purimabuddhānañhi pādamūle abhinīhārato paṭṭhāya paṇḍitova so satto, na andhabāloti bodhisatto. Yathā vā udakato uggantvā ṭhitaṃ paripākagataṃ padumaṃ sūriyarasmisamphassena avassaṃ bujjhissatīti bujjhanakapadumanti vuccati, evaṃ buddhānaṃ santike byākaraṇassa laddhattā avassaṃ anantarāyena pāramiyo pūretvā bujjhissatīti bujjhanakasattotipi bodhisatto. Yā ca esā catumaggañāṇasaṅkhātā bodhi, taṃ patthayamāno pavattatīti bodhiyaṃ satto āsattotipi bodhisatto. Evaṃ guṇato uppannanāmavasena bodhisattasseva sato. Kicchanti dukkhaṃ. Āpannoti anuppatto. Idaṃ vuttaṃ hoti – aho ayaṃ sattaloko dukkhaṃ anuppattoti. Cavati ca upapajjati cāti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena vuttaṃ. Nissaraṇanti nibbānaṃ. Tañhi jarāmaraṇadukkhato nissaṭattā tassa nissaraṇanti vuccati. Kudāssu nāmāti katarasmiṃ nu kho kāle. Bhagavato: Bậc có đầy đủ diễm phúc. Arahato: Bậc A-la-hán, do đã diệt trừ các kẻ thù là tham ái v.v..., hoặc do đã bẻ gãy các căm xe của bánh xe luân hồi, hoặc do xứng đáng thọ nhận các vật dụng, nên được gọi là A-la-hán; là bậc có danh hiệu được sanh khởi từ đức hạnh như thế. Sammāsambuddhassa: Bậc Chánh Đẳng Giác, là bậc đã giác ngộ bốn chân lý một cách chân chánh, đúng phương pháp, đúng nhân duyên, do tự thân ngài, do nỗ lực của riêng ngài. Pubbeva sambodhā: Trước khi giác ngộ. Sambodho được gọi là trí tuệ trong bốn đạo, (ngài đã suy xét) ngay trước khi (giác ngộ) ấy. Bodhisattasseva sato: Khi còn là vị Bồ-tát. Ở đây, bodhi là trí tuệ. Bodhimā satto là bodhisatto, chúng sanh có trí tuệ. Nghĩa là bậc có trí, có tuệ, bậc hiền trí. Thật vậy, kể từ khi phát nguyện dưới chân của các đức Phật quá khứ, chúng sanh ấy là bậc hiền trí, không phải là kẻ phàm phu ngu muội, vì thế (gọi là) Bồ-tát. Hoặc, ví như đóa sen đã vươn lên khỏi mặt nước, đã đến lúc trưởng thành, chắc chắn sẽ nở ra do sự tiếp xúc của ánh nắng mặt trời, nên được gọi là "đóa sen sắp nở"; cũng vậy, do đã nhận được lời thọ ký nơi các đức Phật, chắc chắn sẽ viên mãn các pháp ba-la-mật không có chướng ngại và sẽ giác ngộ, nên cũng (gọi là) "chúng sanh sắp giác ngộ" tức là Bồ-tát. Và bodhi này được gọi là trí tuệ Tứ Đạo, vị ấy nỗ lực thực hành trong khi mong mỏi điều ấy, nên cũng (gọi là) Bồ-tát, tức là chúng sanh quyến luyến, dính mắc vào sự giác ngộ. Như vậy, khi còn là vị Bồ-tát do danh hiệu được sanh khởi từ đức hạnh. Kicchaṃ là khổ. Āpanno là đã đạt đến. Điều này được nói là: "Ôi, thế giới chúng sanh này đã rơi vào khổ đau!" Cavati ca upapajjati ca: Chết và tái sanh. Điều này được nói về sự nối tiếp của tử và sanh. Nissaraṇaṃ là Niết-bàn. Thật vậy, vì đã thoát khỏi khổ già và chết, nên (Niết-bàn) được gọi là sự giải thoát khỏi cái ấy (khổ). Kudāssu nāma: Vào lúc nào? Yoniso manasikārāti upāyamanasikārena pathamanasikārena. Ahu paññāya abhisamayoti paññāya saddhiṃ jarāmaraṇakāraṇassa abhisamayo samavāyo samāyogo ahosi, ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti idaṃ tena diṭṭhanti attho. Atha vā yoniso manasikārā ahu paññāyāti yoniso manasikārena ca paññāya ca abhisamayo ahu. ‘‘Jātiyā kho sati jarāmaraṇa’’nti, evaṃ jarāmaraṇakāraṇassa paṭivedho ahosīti attho. Esa nayo sabbattha. Yoniso manasikārā: Do như lý tác ý, do tác ý đến phương pháp, tác ý đến con đường. Ahu paññāya abhisamayo: Đã có sự thấu triệt bằng trí tuệ. (Nghĩa là) cùng với trí tuệ, đã có sự thấu triệt, sự tương hợp, sự tương ưng về nguyên nhân của già và chết. Nghĩa là, vị ấy đã thấy được điều này: "Do duyên sanh, có già và chết." Hoặc là, yoniso manasikārā ahu paññāya: do như lý tác ý và do trí tuệ, đã có sự thấu triệt. Nghĩa là, đã có sự liễu ngộ về nguyên nhân của già và chết như sau: "Khi có sanh, có già và chết." Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi. Iti hidanti evamidaṃ. Samudayo samudayoti ekādasasu ṭhānesu saṅkhārādīnaṃ samudayaṃ sampiṇḍetvā niddisati. Pubbe ananussutesūti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ samudayo hotī’’ti. Evaṃ ito pubbe ananussutesu dhammesu, catūsu vā ariyasaccadhammesu. Cakkhuntiādīni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇameva hettha dassanaṭṭhena cakkhu, ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, paṭivedhanaṭṭhena vijjā, obhāsanaṭṭhena ālokoti vuttaṃ[Pg.21]. Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Nirodhavārepi imināva nayena attho veditabbo. Catutthaṃ. Iti hidaṃ: Như vậy, điều này. Samudayo, samudayo: Tập khởi, tập khởi. (Đức Phật) chỉ dạy bằng cách tóm tắt sự tập khởi của các hành v.v... ở mười một nơi. Pubbe ananussutesu: Trong các pháp chưa từng được nghe trước đây. (Nghĩa là) "do duyên vô minh, sự tập khởi của các hành có mặt." Như vậy, trong các pháp chưa từng được nghe trước thời điểm này, hoặc trong bốn pháp Thánh đế. Cakkhu v.v... chỉ là các từ đồng nghĩa của trí tuệ. Thật vậy, ở đây, chính trí tuệ được gọi là cakkhu (nhãn) theo nghĩa thấy, là ñāṇa (trí) theo nghĩa biết, là paññā (tuệ) theo nghĩa hiểu rõ, là vijjā (minh) theo nghĩa thâm nhập, là āloko (quang) theo nghĩa chiếu sáng. Và nên biết rằng, điều ấy đã được chỉ dạy là sự pha trộn giữa thế gian và siêu thế trong bốn chân lý. Trong phần đoạn diệt cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này. (Kinh) thứ tư (kết thúc). 5-10. Sikhīsuttādivaṇṇanā 5-10. Chú giải kinh Sikhī v.v... 5-10. Pañcamādīsu sikhissa, bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘sikhissapi, bhikkhave’’ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo. Kasmā? Ekāsane adesitattā. Nānāṭhānesu hi etāni desitāni, attho pana sabbattha sadisoyeva. Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā’’ti. Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati, evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti. Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti. 5-10. Trong các kinh từ thứ năm trở đi, ý nghĩa của các từ sikhissa, bhikkhave v.v... không nên được hiểu bằng cách kết hợp chúng lại như vầy: sikhissapi, bhikkhave (cũng của đức Phật Sikhī, này các Tỳ-khưu). Tại sao? Vì (các kinh này) không được thuyết giảng trong cùng một lần ngồi. Thật vậy, những kinh này được thuyết giảng ở nhiều nơi khác nhau, nhưng ý nghĩa thì ở đâu cũng tương tự nhau. Thật vậy, đối với tất cả các vị Bồ-tát đang ngồi trên Bồ-đề đoàn, không có vị Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, hay Phạm thiên nào khác đến chỉ dạy rằng: "Trong quá khứ, các vị Bồ-tát đã trở thành Phật do quán xét lý duyên khởi." Nhưng, ví như vào thời sơ kiếp, khi trời mưa, dòng nước mưa sau cũng chảy theo con đường mà dòng nước đã chảy trước đó; cũng vậy, các vị (Bồ-tát) sau này cũng đi theo con đường mà các đức Phật quá khứ đã đi. Thật vậy, tất cả các vị Bồ-tát, sau khi xuất khỏi thiền thứ tư dựa trên hơi thở vào ra, hướng trí tuệ vào lý duyên khởi, quán xét nó theo chiều xuôi và ngược, rồi trở thành Phật. Như vậy, trong bảy bài kinh theo thứ tự, pháp môn gọi là tuệ quán của chư Phật đã được thuyết giảng. Buddhavaggo paṭhamo. Phẩm Phật, phẩm thứ nhất. 2. Āhāravaggo 2. Phẩm Āhāra (Vật thực) 1. Āhārasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Āhāra (Vật thực) 11. Āhāravaggassa paṭhame āhārāti paccayā. Paccayā hi āharanti attano phalaṃ, tasmā āhārāti vuccanti. Bhūtānaṃ vā sattānantiādīsu bhūtāti jātā nibbattā. Sambhavesinoti ye sambhavaṃ jātiṃ nibbattiṃ esanti gavesanti. Tattha catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesino nāma, aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesino nāma, dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesino nāma, tato paraṃ bhūtā nāma. Atha vā bhūtāti jātā abhinibbattā, ye bhūtā abhinibbattāyeva, na puna [Pg.22] bhavissantīti saṅkhaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesino. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekkhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ sabbathāpi imehi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyati. Vāsaddo cettha sampiṇḍanattho, tasmā bhūtānañca sambhavesīnañcāti ayamattho veditabbo. 11. Trong kinh đầu tiên của phẩm Āhāra, āhārā là các duyên. Thật vậy, các duyên mang lại quả của chúng, do đó chúng được gọi là āhārā (vật thực). Trong câu bhūtānaṃ vā sattānaṃ v.v..., bhūtā là những chúng sanh đã sanh, đã hiện hữu. Sambhavesino là những chúng sanh đang tìm cầu, đang tìm kiếm sự hiện hữu, sự sanh, sự hình thành. Ở đây, trong bốn loại sanh, các chúng sanh noãn sanh và thai sanh, chừng nào chưa phá vỡ vỏ trứng và bọc thai, chừng đó được gọi là sambhavesino; sau khi đã phá vỡ vỏ trứng và bọc thai để ra ngoài, thì được gọi là bhūtā. Các chúng sanh thấp sanh và hóa sanh, trong sát-na tâm đầu tiên, được gọi là sambhavesino; từ sát-na tâm thứ hai trở đi, được gọi là bhūtā. Hoặc, chúng sanh được sanh ra trong oai nghi nào, chừng nào chưa đạt đến (oai nghi) khác, chừng đó được gọi là sambhavesino; sau đó thì được gọi là bhūtā. Hoặc là, bhūtā là những chúng sanh đã sanh, đã hoàn toàn hiện hữu; những vị đã hiện hữu và sẽ không hiện hữu trở lại nữa, được kể là như vậy, đây là danh xưng của các bậc lậu tận. Sambhavaṃ esantīti sambhavesino: (Họ) tìm cầu sự hiện hữu, nên là sambhavesino. Do chưa đoạn trừ kiết sử hữu, đây là danh xưng của các bậc hữu học và phàm phu, những người còn tìm cầu sự hiện hữu trong tương lai. Như vậy, về mọi phương diện, với hai từ này, (Đức Phật) bao gồm tất cả chúng sanh. Và ở đây, từ vā có nghĩa là tổng hợp, do đó, ý nghĩa này nên được hiểu là: "của các chúng sanh đã hiện hữu và của các chúng sanh đang tìm cầu sự hiện hữu." Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Anuggahāyāti anuggahatthaṃ. Vacanabhedoyeva cesa, attho pana dvinnampi padānaṃ ekoyeva. Atha vā ṭhitiyāti tassa tassa sattassa uppannadhammānaṃ anuppabandhavasena avicchedāya. Anuggahāyāti anuppannānaṃ uppādāya. Ubhopi cetāni ‘‘bhūtānaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya ca, sambhavesīnaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya cā’’ti evaṃ ubhayattha daṭṭhabbānīti. Ṭhitiyāti là với mục đích duy trì. Anuggahāyāti là với mục đích hỗ trợ. Và đây chỉ là sự khác biệt về từ ngữ, còn ý nghĩa của cả hai từ chỉ là một. Hoặc là, ṭhitiyāti là cho sự không gián đoạn do sự nối tiếp liên tục của các pháp đã sanh trong (dòng tương tục của) chúng sanh này hay chúng sanh kia. Anuggahāyāti là cho sự sanh khởi của các pháp chưa sanh. Cả hai từ này nên được hiểu trong cả hai trường hợp như vầy: ‘cho sự duy trì và hỗ trợ của các chúng sanh đã hiện hữu, hoặc cho sự duy trì và hỗ trợ của các chúng sanh đang tìm hữu’. Kabaḷīkāro āhāroti kabaḷaṃ katvā ajjhoharitabbako āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ adhivacanaṃ. Oḷāriko vā sukhumo vāti vatthuoḷārikatāya oḷāriko, sukhumatāya sukhumo. Sabhāvena pana sukhumarūpapariyāpannattā kabaḷīkāro āhāro sukhumova hoti. Sāpi cassa vatthuto oḷārikatā sukhumatā ca upādāyupādāya veditabbā. Kumbhīlānañhi āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo. Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti, te ca nesaṃ kucchippattā vilīyanti. Morā sappavicchikādipāṇe khādanti. Morānaṃ pana āhāraṃ upādāya taracchānaṃ āhāro sukhumo. Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti, tāni ca nesaṃ kheḷena temitamattāneva kandamūlaṃ viya mudukāni honti. Taracchānaṃ āhāraṃ upādāya hatthīnaṃ āhāro sukhumo. Te hi nānārukkhasākhādayo khādanti. Hatthīnaṃ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṃ āhāro sukhumo. Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti. Tesampi āhārato gunnaṃ āhāro sukhumo. Te allasukkhatiṇāni khādanti. Tesaṃ āhārato sasānaṃ āhāro sukhumo. Sasānaṃ āhārato sakuṇānaṃ āhāro sukhumo. Sakuṇānaṃ āhārato paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo. Paccantavāsīnaṃ āhārato gāmabhojakānaṃ āhāro [Pg.23] sukhumo. Gāmabhojakānaṃ āhārato rājarājamahāmattānaṃ āhāro sukhumo. Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo. Cakkavattino āhārato bhummānaṃ devānaṃ āhāro sukhumo. Bhummānaṃ devānaṃ āhārato cātumahārājikānaṃ. Evaṃ yāva paranimmitavasavattīnaṃ āhārā vitthāretabbā. Tesaṃ panāhāro sukhumotveva niṭṭhaṃ patto. Đoàn thực (Kabaḷīkāro āhāroti) là vật thực được nuốt vào sau khi làm thành miếng; đây là tên gọi của chất dinh dưỡng (ojā) có vật thể là cơm, cháo v.v... ‘Thô hoặc tế’ (Oḷāriko vā sukhumo vā’ti): do vật thể thô nên (gọi là) thô; do (vật thể) tế nên (gọi là) tế. Nhưng về tự tánh, do được bao gồm trong sắc tế, đoàn thực chỉ là tế. Và tính thô và tính tế của vật thể ấy nên được hiểu bằng cách so sánh tương đối. Thật vậy, so với vật thực của cá sấu, vật thực của công là tế. Nghe nói cá sấu nuốt cả đá sỏi, và khi vào đến bụng chúng thì chúng bị tiêu hóa. Công ăn các loài sinh vật như rắn, bò cạp. Nhưng so với vật thực của công, vật thực của linh cẩu là tế. Nghe nói chúng ăn sừng và xương đã bị vứt bỏ ba năm, và những thứ ấy chỉ cần thấm nước bọt của chúng là trở nên mềm như củ rễ. So với vật thực của linh cẩu, vật thực của voi là tế. Thật vậy, chúng ăn các cành cây khác nhau. So với vật thực của voi, vật thực của các loài như trâu rừng, bò rừng, nai v.v... là tế. Nghe nói chúng ăn các loại lá cây khác nhau không có lõi. So với vật thực của chúng, vật thực của bò là tế. Chúng ăn cỏ tươi và cỏ khô. So với vật thực của chúng, vật thực của thỏ là tế. So với vật thực của thỏ, vật thực của chim là tế. So với vật thực của chim, vật thực của người dân biên địa là tế. So với vật thực của người dân biên địa, vật thực của các vị trưởng làng là tế. So với vật thực của các vị trưởng làng, vật thực của vua và các vị đại thần là tế. So với vật thực của họ, vật thực của Chuyển luân vương là tế. So với vật thực của Chuyển luân vương, vật thực của chư thiên địa cầu là tế. So với vật thực của chư thiên địa cầu, (vật thực) của chư thiên Tứ Đại Thiên Vương là tế. Cứ như vậy nên mở rộng cho đến vật thực của chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại. Nhưng vật thực của họ được kết luận là chỉ tế mà thôi. Ettha ca oḷārike vatthusmiṃ ojā parittā hoti dubbalā, sukhume balavatī. Tathā hi ekapattapūrampi yāguṃ pīto muhutteneva jighacchito hoti yaṃkiñcideva khāditukāmo, sappiṃ pana pasatamattaṃ pivitvā divasaṃ abhottukāmo hoti. Tattha vatthu kammajatejasaṅkhātaṃ parissayaṃ vinodeti, na pana sakkoti pāletuṃ. Ojā pana pāleti, na sakkoti parissayaṃ vinodetuṃ. Dve pana ekato hutvā parissayañceva vinodenti pālenti cāti. Và ở đây, trong vật thể thô, chất dinh dưỡng ít và yếu; trong vật thể tế, (chất dinh dưỡng) mạnh. Thật vậy, người uống dù chỉ một bát cháo đầy cũng chỉ trong chốc lát đã thấy đói, muốn ăn bất cứ thứ gì; nhưng sau khi uống chỉ một vốc bơ lỏng, người ấy lại không muốn ăn cả ngày. Ở đây, vật thể (vật chất) xua tan sự nguy hiểm được gọi là hỏa đại do nghiệp sanh, nhưng không thể duy trì (thân). Còn chất dinh dưỡng thì duy trì (thân), nhưng không thể xua tan sự nguy hiểm. Nhưng cả hai, khi hợp lại, vừa xua tan sự nguy hiểm vừa duy trì (thân). Phasso dutiyoti cakkhusamphassādi chabbidhopi phasso etesu catūsu āhāresu dutiyo āhāroti veditabbo. Desanānayo eva cesa, tasmā iminā nāma kāraṇena dutiyo tatiyo cāti idamettha na gavesitabbaṃ. Manosañcetanāti cetanāva vuccati. Viññāṇanti cittaṃ. Iti bhagavā imasmiṃ ṭhāne upādiṇṇakaanupādiṇṇakavasena ekarāsiṃ katvā cattāro āhāre dassesi. Kabaḷīkārāhāro hi upādiṇṇakopi atthi anupādiṇṇakopi, tathā phassādayo. Tattha sappādīhi gilitānaṃ maṇḍūkādīnaṃ vasena upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro daṭṭhabbo. Maṇḍūkādayo hi sappādīhi gilitā antokucchigatāpi kiñci kālaṃ jīvantiyeva. Te yāva upādiṇṇakapakkhe tiṭṭhanti, tāva āhāratthaṃ na sādhenti. Bhijjitvā pana anupādiṇṇakapakkhe ṭhitā sādhenti. Tadāpi upādiṇṇakāhāroti vuccantīti. Idaṃ pana ācariyānaṃ na ruccatīti aṭṭhakathāyameva paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – imesaṃ sattānaṃ khādantānampi akhādantānampi bhuñjantānampi abhuñjantānampi paṭisandhicitteneva sahajātā kammajā ojā nāma atthi, sā yāvapi sattamā divasā pāleti, ayameva [Pg.24] upādiṇṇakakabaḷīkārāhāroti veditabbo. Tebhūmakavipākavasena pana upādiṇṇakaphassādayo veditabbā, tebhūmakakusalākusalakiriyavasena anupādiṇṇakā. Lokuttarā pana ruḷhīvasena kathitāti. ‘Xúc là thứ hai’ (Phasso dutiyo’ti) có nghĩa là: xúc, dù có sáu loại bắt đầu bằng nhãn xúc, nên được hiểu là vật thực thứ hai trong bốn loại vật thực này. Và đây chỉ là phương pháp thuyết giảng, do đó, ở đây không nên tìm kiếm rằng ‘vì lý do này nó là thứ hai, (vì lý do kia) nó là thứ ba’. ‘Tư niệm’ (Manosañcetanā’ti) chính là tư (cetanā) được nói đến. ‘Thức’ (Viññāṇaṃ’ti) là tâm. Như vậy, ở đây, Đức Thế Tôn đã chỉ ra bốn loại vật thực bằng cách gộp chung theo phương diện thủ và phi thủ. Thật vậy, đoàn thực có cả loại thủ và phi thủ; tương tự như vậy đối với xúc v.v... Ở đây, đoàn thực thủ nên được hiểu qua trường hợp con ếch v.v... bị rắn v.v... nuốt. Thật vậy, ếch v.v... bị rắn v.v... nuốt, dù đã vào trong bụng, vẫn còn sống một thời gian. Chừng nào chúng còn thuộc về phần thủ, chừng đó chúng chưa hoàn thành mục đích làm vật thực. Nhưng sau khi bị phân hủy, ở trong phần phi thủ, chúng mới hoàn thành (mục đích đó). Ngay cả khi đó, chúng vẫn được gọi là vật thực thủ. (Tuy nhiên,) điều này không được các vị thầy chấp nhận, nên trong chính Chú giải đã bác bỏ và nói như sau: ‘Đối với những chúng sanh này, dù ăn hay không ăn, dù tiêu thụ hay không tiêu thụ, có một chất dinh dưỡng do nghiệp sanh, đồng sanh với tâm tái tục. Nó duy trì (thân) cho đến tận ngày thứ bảy. Chính đây nên được hiểu là đoàn thực thủ.’ Còn xúc v.v... thuộc loại thủ nên được hiểu theo quả của ba cõi; loại phi thủ (nên được hiểu) theo thiện, bất thiện, và duy tác của ba cõi. Còn (các pháp) siêu thế được gọi (là vật thực) theo quy ước. Etthāha – ‘‘yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho, atha kasmā aññesupi sattānaṃ paccayesu vijjamānesu imeyeva cattāro vuttā’’ti? Vuccate – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro, nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati (saṃ. ni. 5.183), tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (saṃ. ni. 2.1; vibha. 225). Ở đây có người hỏi: ‘Nếu ý nghĩa của vật thực là ‘điều kiện hỗ trợ’, vậy tại sao trong khi vẫn còn các điều kiện hỗ trợ khác của chúng sanh, chỉ có bốn loại này được nói đến?’ Xin trả lời: Vì chúng là những điều kiện hỗ trợ đặc biệt cho dòng tương tục nội tại. Thật vậy, đoàn thực là điều kiện hỗ trợ đặc biệt cho sắc thân của các chúng sanh ăn đoàn thực; xúc là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho thọ trong danh thân; tư niệm là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho thức; thức là (điều kiện hỗ trợ đặc biệt) cho danh sắc. Như đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, ví như thân này tồn tại nhờ vật thực, nương vào vật thực mà tồn tại, không có vật thực thì không tồn tại; cũng vậy, do xúc làm duyên nên có thọ, do hành làm duyên nên có thức, do thức làm duyên nên có danh sắc.’ Ko panettha āhāro kiṃ āharatīti? Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhāro tayo bhave, viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpanti. Ở đây, vật thực nào mang lại cái gì? Đoàn thực mang lại các sắc có oja là thứ tám, xúc thực mang lại ba thọ, tư niệm thực mang lại ba cõi, thức thực mang lại danh sắc tái sanh. Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro tāva mukhe ṭhapitamatteyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti, dantavicuṇṇitaṃ pana ajjhohariyamānaṃ ekekaṃ sitthaṃ aṭṭhaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetiyeva. Evaṃ kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati. Phassāhāro pana sukhavedanīyo phasso uppajjamānoyeva sukhaṃ vedanaṃ āharati, dukkhavedanīyo dukkhaṃ, adukkhamasukhavedanīyo adukkhamasukhanti evaṃ sabbathāpi phassāhāro tisso vedanā āharati. Làm thế nào? Trước hết, đoàn thực chỉ vừa được đặt vào miệng đã làm sanh khởi tám sắc, hơn nữa khi được răng nghiền nát và được nuốt xuống, mỗi một miếng cơm chắc chắn làm sanh khởi tám tám sắc. Như vậy, đoàn thực mang lại các sắc có oja là thứ tám. Còn xúc thực, xúc tương ưng với lạc thọ chỉ khi sanh khởi liền mang lại lạc thọ, xúc tương ưng với khổ thọ (mang lại) khổ thọ, xúc tương ưng với xả thọ (mang lại) xả thọ. Như vậy, về mọi phương diện, xúc thực mang lại ba thọ. Manosañcetanāhāro kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavaṃ āharati, rūpārūpabhavūpagāni taṃ taṃ bhavaṃ. Evaṃ sabbathāpi manosañcetanāhāro tayo bhave āharati. Viññāṇāhāro pana ye ca paṭisandhikkhaṇe taṃsampayuttakā tayo khandhā, yāni ca tisantativasena tiṃsa rūpāni uppajjanti, sahajātādipaccayanayena tāni āharatīti vuccati. Evaṃ viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti. Ettha ca ‘‘manosañcetanā tayo bhave āharatī’’ti sāsavakusalākusalacetanāva vuttā. ‘‘Viññāṇaṃ [Pg.25] paṭisandhināmarūpaṃ āharatī’’ti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṃ. Avisesena pana taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānaṃ āharaṇatopete ‘‘āhārā’’ti veditabbā. Tư niệm thực, nghiệp dẫn đến cõi Dục mang lại cõi Dục, các nghiệp dẫn đến cõi Sắc và Vô sắc (mang lại) cõi ấy. Như vậy, về mọi phương diện, tư niệm thực mang lại ba cõi. Còn thức thực, được gọi là mang lại ba uẩn tương ưng với nó trong sát-na tái sanh và ba mươi sắc pháp sanh khởi theo ba dòng tương tục, theo cách của các duyên như đồng sanh duyên, v.v. Như vậy, thức thực mang lại danh sắc tái sanh. Và ở đây, trong câu 'tư niệm thực mang lại ba cõi', chỉ nói đến tư thiện và bất thiện hữu lậu. Trong câu 'thức mang lại danh sắc tái sanh', chỉ nói đến thức tái sanh. Hơn nữa, một cách không phân biệt, nên biết chúng là 'vật thực' do mang lại các pháp tương ưng và các pháp do chúng làm sanh khởi. Etesu catūsu āhāresu kabaḷīkārāhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti, phasso phusantoyeva manosañcetanā āyūhamānāva, viññāṇaṃ vijānantameva. Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro hi upatthambhentoyeva kāyaṭṭhapanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Kammajanitopi hi ayaṃ kāyo kabaḷīkārāhārena upatthaddho dasapi vassāni vassasatampi yāva āyuparimāṇā tiṭṭhati. Yathā kiṃ? Yathā mātuyā janitopi dārako dhātiyā thaññādīni pāyetvā posiyamāno ciraṃ tiṭṭhati, yathā ca upatthambhena upatthambhitaṃ gehaṃ. Vuttampi cetaṃ – Trong bốn loại vật thực này, đoàn thực hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ, xúc bằng cách tiếp xúc, tư niệm bằng cách cố gắng, thức bằng cách nhận biết. Làm thế nào? Quả vậy, đoàn thực chỉ bằng cách nâng đỡ, qua việc làm cho thân vững chắc, giúp cho chúng sanh tồn tại. Quả thật, thân này dù do nghiệp sanh, khi được nâng đỡ bởi đoàn thực, có thể tồn tại mười năm, một trăm năm, cho đến hết tuổi thọ. Ví như thế nào? Ví như đứa trẻ dù được mẹ sanh ra, khi được vú nuôi cho bú sữa v.v. và nuôi dưỡng, sống được lâu; và ví như ngôi nhà cũ được chống đỡ bằng cột. Điều này cũng đã được nói rằng – ‘‘Yathā, mahārāja, gehe papatante aññena dārunā upatthambhitaṃ santaṃ eva taṃ gehaṃ na patati. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti. ‘Tâu Đại vương, ví như khi một ngôi nhà sắp sụp đổ, chỉ khi được chống đỡ bằng một cây gỗ khác thì ngôi nhà ấy mới không sụp đổ. Cũng vậy, tâu Đại vương, thân này tồn tại nhờ vật thực, duyên vào vật thực mà tồn tại’. Evaṃ kabaḷīkāro āhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti. Như vậy, đoàn thực hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ. Evaṃ sādhentopi ca kabaḷīkāro āhāro dvinnaṃ rūpasantatīnaṃ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādiṇṇakassa ca. Kammajānaṃ anupālako hutvā paccayo hoti, āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvāti. Phasso pana sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Viññāṇaṃ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hotīti. Và dù hoàn thành phận sự như vậy, đoàn thực là duyên cho hai dòng sắc: của sắc do vật thực sanh và của sắc chấp thủ. Nó trở thành duyên bằng cách là người bảo hộ cho các sắc do nghiệp sanh, và bằng cách là người sanh ra các sắc do vật thực sanh. Còn xúc, chỉ bằng cách tiếp xúc với đối tượng là nền tảng của lạc thọ v.v., giúp cho chúng sanh tồn tại bằng cách làm cho lạc thọ v.v. khởi lên. Tư niệm, chỉ bằng cách cố gắng theo nghiệp thiện và bất thiện, giúp cho chúng sanh tồn tại do hoàn thành gốc rễ của hữu. Thức, chỉ bằng cách nhận biết, giúp cho chúng sanh tồn tại bằng cách làm cho danh sắc khởi lên. Evaṃ upatthambhanādivasena āhārakiccaṃ sādhayamānesu panetesu cattāri bhayāni daṭṭhabbāni. Seyyathidaṃ – kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayaṃ, phasse upagamanameva, manosañcetanāya āyūhanameva, viññāṇe abhinipātoyeva bhayanti. Kiṃ kāraṇā? Kabaḷīkārāhāre hi nikantiṃ [Pg.26] katvā sītādīnaṃ purakkhatā sattā āhāratthāya muddāgaṇanādikammāni karontā anappakaṃ dukkhaṃ nigacchanti. Ekacce ca imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammādikāya anesanāya āhāraṃ pariyesantā diṭṭheva dhamme gārayhā honti, samparāyepi, ‘‘tassa saṅghāṭipi ādittā sampajjalitā’’tiādinā lakkhaṇasaṃyutte (saṃ. ni. 2.218) vuttanayena samaṇapetā honti. Iminā tāva kāraṇena kabaḷīkāre āhāre nikanti eva bhayanti veditabbā. Hơn nữa, trong các vật thực này, khi chúng hoàn thành phận sự của vật thực bằng cách nâng đỡ v.v., nên thấy bốn sự nguy hiểm. Đó là: trong đoàn thực, chính sự khao khát là nguy hiểm; trong xúc, chính sự tiếp cận là nguy hiểm; trong tư niệm, chính sự cố gắng là nguy hiểm; trong thức, chính sự rơi vào là nguy hiểm. Vì lý do gì? Quả vậy, do tạo ra sự khao khát trong đoàn thực, chúng sanh bị chi phối bởi lạnh v.v., làm các việc như bói toán v.v. vì lợi ích của vật thực, gặp phải không ít khổ đau. Và một số người, dù đã xuất gia trong giáo pháp này, khi tìm kiếm vật thực bằng cách tìm cầu không chánh đáng như hành nghề y v.v., bị khiển trách ngay trong hiện tại, và trong đời sau, họ trở thành ngạ quỷ sa-môn theo cách đã được nói trong Tương Ưng Bộ Kinh về các tướng trạng với câu 'y của vị ấy cũng bốc cháy, rực lửa' v.v. Trước hết, vì lý do này, nên biết rằng trong đoàn thực, chính sự khao khát là nguy hiểm. Phassaṃ upagacchantāpi phassassādino paresaṃ rakkhitagopitesu dārādīsu bhaṇḍesu aparajjhanti, te saha bhaṇḍena bhaṇḍasāmikā gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ vā chinditvā saṅkārakūṭe chaḍḍenti, rañño vā niyyādenti. Tato te rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti. Kāyassa ca bhedā duggati tesaṃ pāṭikaṅkhā hoti. Iti phassassādamūlakaṃ diṭṭhadhammikampi samparāyikampi bhayaṃ sabbamāgatameva hoti. Iminā kāraṇena phassāhāre upagamanameva bhayanti veditabbaṃ. Những người ưa thích xúc, khi tiếp cận xúc, phạm lỗi với tài sản của người khác được canh giữ, bảo vệ, như vợ con v.v. Những người chủ tài sản bắt họ cùng với tang vật, hoặc chặt ra từng mảnh rồi vứt vào đống rác, hoặc giao nộp cho vua. Khi đó, vua bắt họ chịu nhiều hình phạt khác nhau. Và sau khi thân hoại, cõi dữ có thể được chờ đợi cho họ. Như vậy, mọi sự nguy hiểm có gốc rễ từ sự ưa thích xúc, cả trong hiện tại lẫn trong đời sau, đều đến. Vì lý do này, nên biết rằng trong xúc thực, chính sự tiếp cận là nguy hiểm. Kusalākusalakammāyūhane pana tammūlakaṃ tīsu bhavesu bhayaṃ sabbaṃ āgatameva hoti. Iminā kāraṇena manosañcetanāhāre āyūhanameva bhayanti veditabbaṃ. Hơn nữa, trong sự cố gắng tạo nghiệp thiện và bất thiện, mọi sự nguy hiểm trong ba cõi có gốc rễ từ đó đều đến. Vì lý do này, nên biết rằng trong tư niệm thực, chính sự cố gắng là nguy hiểm. Paṭisandhiviññāṇañca yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne abhinipatati, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne paṭisandhināmarūpaṃ gahetvāva nibbattati. Tasmiñca nibbatte sabbabhayāni nibbattāniyeva honti tammūlakattāti iminā kāraṇena viññāṇāhāre abhinipātoyeva bhayanti veditabboti. Và thức tái sanh, khi nó rơi vào nơi nào, cõi nào, nó sanh khởi tại nơi đó, cõi đó cùng với danh sắc tái sanh. Và khi danh sắc ấy đã sanh khởi, tất cả mọi sự nguy hiểm chắc chắn sanh khởi, bởi vì chúng có gốc rễ từ đó. Vì lý do này, nên biết rằng trong thức thực, chính sự rơi vào là nguy hiểm. Kiṃnidānātiādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti, ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati. Yasmā taṃ tato samudeti jāyati pabhavati, tasmā samudayo jāti pabhavoti vuccati. Ayaṃ panettha padattho – kiṃnidānaṃ etesanti kiṃnidānā. Ko samudayo etesanti kiṃsamudayā. Kā jāti etesanti kiṃjātikā. Ko pabhavo etesanti kiṃpabhavā. Yasmā pana tesaṃ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo [Pg.27] ca jāti ca pabhavo ca, tasmā ‘‘taṇhānidānā’’tiādimāha. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Trong các từ bắt đầu bằng `kiṃnidāna`, tất cả các từ như `nidāna` (nhân sanh) v.v... đều là từ đồng nghĩa với `kāraṇa` (nguyên nhân). Thật vậy, vì nguyên nhân mang lại (`nideti`) kết quả, giống như trao cho và nói rằng: "Này, hãy nhận lấy nó", do đó được gọi là `nidāna`. Vì nó (kết quả) từ đó (nguyên nhân) mà đồng sanh khởi (`samudeti`), sanh ra (`jāyati`), phát sanh (`pabhavati`), do đó được gọi là `samudaya` (nguồn sanh), `jāti` (sanh), `pabhava` (nguồn gốc). Đây là ý nghĩa của các từ ở đây: "Cái gì là nhân sanh của chúng?" là `kiṃnidānā`. "Cái gì là nguồn sanh của chúng?" là `kiṃsamudayā`. "Cái gì là sự sanh của chúng?" là `kiṃjātikā`. "Cái gì là nguồn gốc của chúng?" là `kiṃpabhavā`. Và vì ái (`taṇhā`) đối với chúng (các loại thực) chính là nhân sanh, là nguồn sanh, là sự sanh, và là nguồn gốc theo ý nghĩa đã nói, do đó (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng `taṇhānidānā` (có ái làm nhân sanh). Ý nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các câu. Ettha ca ime cattāro āhārā taṇhānidānāti paṭisandhiṃ ādiṃ katvā attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārānaṃ purimataṇhānaṃ vasena nidānaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Paṭisandhikkhaṇe tāva paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasena, sesānaṃ tato ūnaūnasantativasena uppannarūpabbhantaraṃ jātā ojā atthi, ayaṃ taṇhānidāno upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro. Paṭisandhicittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṃ viññāṇanti ime taṇhānidānā upādiṇṇaka-phassamanosañcetanā-viññāṇāhārāti evaṃ tāva purimataṇhānidānā paṭisandhikā āhārā. Yathā ca paṭisandhikā, evaṃ tato paraṃ paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādinibbattāpi veditabbā. Và ở đây, trong câu "bốn loại thực này có ái làm nhân sanh", nhân sanh của các loại thực được gọi là tự thể (`attabhāva`), bắt đầu từ sự tái sanh (`paṭisandhi`), nên được hiểu theo phương diện của ái trong kiếp trước. Như thế nào? Trước hết, vào sát-na tái sanh, đối với các chúng sanh có xứ đầy đủ, có chất dinh dưỡng (`ojā`) sanh ra bên trong sắc đã sanh khởi theo phương diện của bảy dòng tương tục; đối với các chúng sanh còn lại, thì theo phương diện của các dòng tương tục ít hơn. Đây là đoàn thực được chấp thủ (`upādiṇṇaka-kabaḷīkārāhāra`) có ái làm nhân sanh. Hơn nữa, xúc và tư tương ưng với tâm tái sanh, và chính tâm ấy là thức, đây là các loại thực xúc, tư niệm, và thức được chấp thủ có ái làm nhân sanh. Như vậy, trước hết, đó là các loại thực vào lúc tái sanh có ái trong kiếp trước làm nhân sanh. Và cũng như các loại thực vào lúc tái sanh, nên hiểu tương tự đối với các loại thực được tạo ra từ sát-na tâm hữu phần (`bhavaṅga`) đầu tiên trở đi. Yasmā pana bhagavā na kevalaṃ āhārānameva nidānaṃ jānāti, āhāranidānabhūtāya taṇhāyapi, taṇhāya nidānānaṃ vedanādīnampi nidānaṃ jānātiyeva, tasmā taṇhā cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidānātiādinā nayena vaṭṭaṃ dassetvā vivaṭṭaṃ dassesi. Imasmiñca pana ṭhāne bhagavā atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dasseti. Kathaṃ? Āhāravasena hi ayaṃ attabhāvo gahito. Lại nữa, vì Đức Thế Tôn không chỉ biết nhân sanh của các loại thực, mà Ngài còn biết cả nhân sanh của ái, vốn là nhân sanh của các loại thực, và Ngài chắc chắn cũng biết nhân sanh của thọ v.v..., vốn là nhân sanh của ái, do đó, bằng phương pháp bắt đầu với câu: "Này các Tỳ khưu, còn ái này, cái gì là nhân sanh của nó?", sau khi chỉ ra vòng luân hồi (`vaṭṭa`), Ngài đã chỉ ra sự thoát khỏi vòng luân hồi (`vivaṭṭa`). Và ở đây, Đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng hướng về quá khứ, đã chỉ ra vòng luân hồi bằng phương tiện của quá khứ. Như thế nào? Vì tự thể này được nắm giữ theo phương diện của các loại thực. Taṇhāti imassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ, vedanāphassasaḷāyatananāmarūpaviññāṇāni yasmiṃ attabhāve ṭhatvā kammaṃ āyūhitaṃ, taṃ dassetuṃ vuttāni, avijjāsaṅkhārā tassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ. Iti dvīsu ṭhānesu attabhāvo, dvīsu tassa janakaṃ kammanti saṅkhepena kammañceva kammavipākañcāti, dvepi dhamme dassentena atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dassitaṃ. "Ái" (có nghĩa là) nghiệp tạo ra tự thể này. Thọ, xúc, sáu xứ, danh-sắc, thức được nói đến để chỉ ra tự thể mà trong đó nghiệp đã được tích lũy. Vô minh và các hành là nghiệp tạo ra tự thể ấy. Như vậy, ở hai nơi (đề cập đến) tự thể, và ở hai nơi (đề cập đến) nghiệp tạo ra nó. Tóm lại, bằng cách chỉ ra cả hai pháp là nghiệp và quả của nghiệp, sau khi thuyết giảng hướng về quá khứ, vòng luân hồi đã được chỉ ra bằng phương tiện của quá khứ. Tatrāyaṃ desanā anāgatassa adassitattā aparipuṇṇāti na daṭṭhabbā. Nayato pana paripuṇṇātveva daṭṭhabbā. Yathā hi cakkhumā puriso udakapiṭṭhe nipannaṃ suṃsumāraṃ disvā tassa parabhāgaṃ olokento gīvaṃ passeyya, orato piṭṭhiṃ, pariyosāne naṅguṭṭhamūlaṃ, heṭṭhā kucchiṃ olokento pana udakagataṃ agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde na passeyya, so na ettāvatā ‘‘aparipuṇṇo suṃsumāro’’ti gaṇhāti, nayato pana paripuṇṇotveva gaṇhāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ở đây, bài pháp này không nên được xem là không trọn vẹn vì tương lai không được chỉ ra. Trái lại, nên xem là trọn vẹn theo phương pháp suy luận (`nayato`). Ví như một người có mắt sáng, khi thấy một con cá sấu nằm trên mặt nước, nhìn vào phần trên của nó, có thể thấy cổ, xa hơn là lưng, và cuối cùng là gốc đuôi; nhưng khi nhìn vào phần dưới là bụng, người ấy có thể không thấy chóp đuôi và bốn chân đang ở dưới nước. Người ấy không vì thế mà cho rằng "con cá sấu không trọn vẹn", mà theo suy luận, người ấy vẫn cho rằng nó trọn vẹn. Sự tương đồng này nên được hiểu như vậy. Udakapiṭṭhe [Pg.28] nipannasuṃsumāro viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ. Tīre ṭhito cakkhumā puriso viya yogāvacaro. Tena purisena udakapiṭṭhe suṃsumārassa diṭṭhakālo viya yoginā āhāravasena imassattabhāvassa diṭṭhakālo. Parato gīvāya diṭṭhakālo viya imassattabhāvassa janikāya taṇhāya diṭṭhakālo. Piṭṭhiyā diṭṭhakālo viya yasmiṃ attabhāve taṇhāsaṅkhātaṃ kammaṃ kataṃ, vedanādivasena tassa diṭṭhakālo. Naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viya tassattabhāvassa janakānaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ diṭṭhakālo. Heṭṭhā kucchiṃ olokentassa pana agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde adisvāpi ‘‘aparipuṇṇo suṃsumāro’’ti agahetvā nayato paripuṇṇotveva gahaṇaṃ viya yattha yattha paccayavaṭṭaṃ pāḷiyaṃ na āgataṃ, tattha tattha ‘‘desanā aparipuṇṇā’’ti agahetvā nayato paripuṇṇātveva gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha ca āhārataṇhānaṃ antare eko sandhi, taṇhāvedanānaṃ antare eko, viññāṇasaṅkhārānaṃ antare ekoti evaṃ tisandhicatusaṅkhepameva vaṭṭaṃ dassitanti. Paṭhamaṃ. Vòng luân hồi trong ba cõi ví như con cá sấu nằm trên mặt nước. Vị hành giả (`yogāvacara`) ví như người có mắt sáng đứng trên bờ. Thời điểm vị hành giả thấy được tự thể này qua phương diện các loại thực ví như thời điểm người kia thấy con cá sấu trên mặt nước. Thời điểm thấy được ái, là cái tạo ra tự thể này, ví như thời điểm thấy được cái cổ ở phía trên. Thời điểm thấy được (tự thể) qua phương diện thọ v.v..., nơi mà nghiệp được gọi là ái đã được thực hiện, ví như thời điểm thấy được cái lưng. Thời điểm thấy được vô minh và các hành, là những cái tạo ra tự thể ấy, ví như thời điểm thấy được gốc đuôi. Giống như người nhìn vào bụng phía dưới, dù không thấy chóp đuôi và bốn chân, vẫn không cho rằng "con cá sấu không trọn vẹn" mà theo suy luận vẫn xem là trọn vẹn; cũng vậy, ở bất cứ nơi nào vòng duyên sanh không được đề cập trong Pāli, ở đó không nên cho rằng "bài pháp không trọn vẹn", mà nên hiểu rằng phải xem nó là trọn vẹn theo suy luận. Và ở đó, một mối nối (`sandhi`) là ở giữa thực và ái, một mối nối ở giữa ái và thọ, một mối nối ở giữa thức và các hành. Như vậy, vòng luân hồi với ba mối nối và bốn phân đoạn đã được chỉ ra. (Kinh) thứ nhất. 2. Moḷiyaphaggunasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Moḷiyaphagguna 12. Dutiye sambhavesīnaṃ vā anuggahāyāti imasmiṃyeva ṭhāne bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Diṭṭhigatikassa nisinnattā. Tassañhi parisati moḷiyaphagguno nāma bhikkhu diṭṭhigatiko nisinno. Atha satthā cintesi – ‘‘ayaṃ uṭṭhahitvā maṃ pañhaṃ pucchissati, athassāhaṃ vissajjessāmī’’ti pucchāya okāsadānatthaṃ desanaṃ niṭṭhāpesi. Moḷiyaphaggunoti moḷīti cūḷā vuccati. Yathāha – 12. Trong kinh thứ hai, ngay tại câu "hoặc để hỗ trợ những chúng sanh đang tìm cầu tái sanh", Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp. Tại sao? Vì có một người mang tà kiến đang ngồi đó. Thật vậy, trong hội chúng ấy, có một vị Tỳ khưu tên là Moḷiyaphagguna, một người mang tà kiến, đang ngồi. Bấy giờ, bậc Đạo Sư suy nghĩ: "Vị này sẽ đứng dậy và hỏi ta một câu hỏi, rồi ta sẽ trả lời cho vị ấy". Vì vậy, để tạo cơ hội cho câu hỏi, Ngài đã kết thúc bài pháp. Về tên Moḷiyaphagguna, `moḷi` được gọi là búi tóc (`cūḷā`). Như có câu nói: ‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃVehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo; Ratanacaṅkoṭavarena vāsavo,Sahassanetto sirasā paṭiggahī’’ti. "Bậc Anh Hùng dòng Sakya, sau khi cắt búi tóc thơm ngát hương liệu quý, đã tung lên không trung; Vāsava (Đế Thích), vị có ngàn mắt, đã dùng đầu mình với chiếc hộp báu tuyệt hảo để đón nhận." Sā tassa gihikāle mahantā ahosi. Tenassa ‘‘moḷiyaphagguno’’ti saṅkhā udapādi. Pabbajitampi naṃ teneva nāmena sañjānanti. Etadavocāti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante, viññāṇāhāraṃ [Pg.29] āhāretī’’ti vacanaṃ avoca. Tassattho – bhante, ko nāma so, yo etaṃ viññāṇāhāraṃ khādati vā bhuñjati vāti? Cái búi tóc ấy của vị ấy lúc còn là gia chủ thì to lớn. Do đó, danh xưng ‘Moḷiyaphagguna’ đã khởi lên cho vị ấy. Ngay cả khi đã xuất gia, người ta vẫn biết đến vị ấy bằng chính tên gọi đó. Về câu etadavoca (vị ấy đã nói như vầy), (chú giải) nói rằng: Để kết nối mạch pháp, vị ấy đã nói lời này: ‘Bạch ngài, ai là người ăn thức ăn là thức?’ Ý nghĩa của câu ấy là: Bạch ngài, ai là người nhai hay ăn thức ăn là thức này? Kasmā panāyaṃ itare tayo āhāre apucchitvā imameva pucchatīti? Jānāmīti laddhiyā. So hi mahante piṇḍe katvāva kabaḷīkārāhāraṃ bhuñjante passati, tenassa taṃ jānāmīti laddhi. Tittiravaṭṭakamorakukkuṭādayo pana mātusamphassena yāpente disvā ‘‘ete phassāhārena yāpentī’’ti tassa laddhi. Kacchapā pana attano utusamaye mahāsamuddato nikkhamitvā samuddatīre vālikantare aṇḍāni ṭhapetvā vālikāya paṭicchādetvā mahāsamuddameva otaranti. Tāni mātuanussaraṇavasena na pūtīni honti. Tāni manosañcetanāhārena yāpentīti tassa laddhi. Kiñcāpi therassa ayaṃ laddhi, na pana etāya laddhiyā imaṃ pañhaṃ pucchati. Diṭṭhigatiko hi ummattakasadiso. Yathā ummattako pacchiṃ gahetvā antaravīthiṃ otiṇṇo gomayampi pāsāṇampi gūthampi khajjakhaṇḍampi taṃ taṃ manāpampi amanāpampi gahetvā pacchiyaṃ pakkhipati. Evameva diṭṭhigatiko yuttampi ayuttampi pucchati. So ‘‘kasmā imaṃ pucchasī’’ti na niggahetabbo, pucchitapucchitaṭṭhāne pana gahaṇameva nisedhetabbaṃ. Teneva naṃ bhagavā ‘‘kasmā evaṃ pucchasī’’ti avatvā gahitagāhameva tassa mocetuṃ no kallo pañhotiādimāha. Tại sao vị này không hỏi về ba loại thức ăn kia mà chỉ hỏi về loại này? (Là do) tà kiến ‘tôi biết’. Bởi vì vị ấy thấy (người ta) ăn đoàn thực bằng cách làm thành những vắt cơm lớn, do đó vị ấy có tà kiến rằng: ‘Cái đó tôi biết’. Lại nữa, khi thấy các loài chim cút, chim đa đa, công, gà, v.v... sống được nhờ sự tiếp xúc của chim mẹ, vị ấy có tà kiến rằng: ‘Những loài này sống được nhờ xúc thực’. Lại nữa, loài rùa vào mùa của chúng, từ đại dương đi ra, đẻ trứng ở khoảng cát trên bờ biển, lấp cát lại rồi xuống lại đại dương. Những quả trứng ấy không bị thối hỏng là nhờ sức tưởng nhớ của rùa mẹ. Vị ấy có tà kiến rằng: ‘Chúng sống được nhờ tư niệm thực’. Mặc dù trưởng lão có tà kiến này, nhưng không phải vì tà kiến ấy mà vị ấy hỏi câu hỏi này. Bởi người có tà kiến thì giống như người điên. Giống như người điên cầm cái giỏ đi vào giữa đường, nhặt cả phân bò, cả sỏi đá, cả phân người, cả mẩu bánh, bất cứ thứ gì thích ý hay không thích ý rồi bỏ vào giỏ. Cũng vậy, người có tà kiến hỏi cả điều hợp lý lẫn điều không hợp lý. Vị ấy không nên bị khiển trách rằng: ‘Tại sao ông hỏi điều này?’, mà đúng hơn, ngay tại chỗ đã hỏi, chính sự chấp thủ sai lầm phải được ngăn chặn. Chính vì thế, Đức Thế Tôn, không nói rằng: ‘Tại sao ông hỏi như vậy?’, mà để giải thoát vị ấy khỏi sự chấp thủ sai lầm đã nắm giữ, Ngài đã nói bắt đầu bằng câu: ‘Câu hỏi không thích hợp...’. Tattha no kalloti ayutto. Āhāretīti ahaṃ na vadāmīti ahaṃ koci satto vā puggalo vā āhāretīti na vadāmi. Āhāretīti cāhaṃ vadeyyanti yadi ahaṃ āhāretīti vadeyyaṃ. Tatrassa kallo pañhoti tasmiṃ mayā evaṃ vutte ayaṃ pañho yutto bhaveyya. Kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāroti, bhante, ayaṃ viññāṇāhāro katamassa dhammassa paccayoti attho. Tatra kallaṃ veyyākaraṇanti tasmiṃ evaṃ pucchite pañhe imaṃ veyyākaraṇaṃ yuttaṃ ‘‘viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā paccayo’’ti. Ettha ca viññāṇāhāroti paṭisandhicittaṃ. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti teneva viññāṇena sahuppannanāmarūpaṃ. Tasmiṃ bhūte sati saḷāyatananti tasmiṃ punabbhavābhinibbattisaṅkhāte nāmarūpe jāte sati saḷāyatanaṃ hotīti attho. Ở đây, no kallo nghĩa là không thích hợp. Câu ‘Ta không nói rằng có người ăn’ có nghĩa là: Ta không nói rằng có một chúng sanh hay một cá nhân nào đó ăn. Câu ‘Nếu Ta nói rằng có người ăn’ có nghĩa là: Nếu Ta nói rằng ‘có người ăn’. Câu ‘Khi ấy câu hỏi này mới thích hợp’ có nghĩa là: Khi Ta đã nói như vậy, câu hỏi này mới là thích hợp. Câu ‘Bạch ngài, thức thực là của cái gì?’ có nghĩa là: Bạch ngài, thức thực này là duyên cho pháp nào? Câu ‘Khi ấy, sự giải thích này là thích hợp’ có nghĩa là: Khi câu hỏi được hỏi như vậy, sự giải thích này là thích hợp: ‘Thức thực là duyên cho sự tái sanh trong tương lai’. Và ở đây, ‘thức thực’ là tâm nối liền tái sanh. ‘Sự tái sanh trong tương lai’ là danh-sắc đồng sanh với chính thức ấy. Câu ‘Khi cái đó có mặt, sáu xứ có mặt’ có nghĩa là: Khi danh-sắc được gọi là sự tái sanh ấy đã sanh khởi, sáu xứ liền có mặt. Saḷāyatanapaccayā [Pg.30] phassoti idhāpi bhagavā uttari pañhassa okāsaṃ dento desanaṃ niṭṭhāpesi. Diṭṭhigatiko hi navapucchaṃ uppādetuṃ na sakkoti, niddiṭṭhaṃ niddiṭṭhaṃyeva pana gaṇhitvā pucchati, tenassa bhagavā okāsaṃ adāsi. Attho panassa sabbapadesu vuttanayeneva gahetabbo. ‘‘Ko nu kho, bhante, bhavatī’’ti kasmā na pucchati? Diṭṭhigatikassa hi satto nāma bhūto nibbattoyevāti laddhi, tasmā attano laddhiviruddhaṃ idanti na pucchati. Apica idappaccayā idaṃ idappaccayā idanti bahūsu ṭhānesu kathitattā saññattiṃ upagato, tenāpi na pucchati. Satthāpi ‘‘imassa bahuṃ pucchantassāpi titti natthi, tucchapucchameva pucchatī’’ti ito paṭṭhāya desanaṃ ekābaddhaṃ katvā desesi. Channaṃ tvevāti yato paṭṭhāya desanāruḷhaṃ, tameva gahetvā desanaṃ vivaṭṭento evamāha. Imasmiṃ pana sutte viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vedanātaṇhānaṃ antare eko, bhavajātīnaṃ antare ekoti. Dutiyaṃ. Ở đây cũng vậy, với câu ‘Do duyên sáu xứ nên có xúc’, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp, tạo cơ hội cho câu hỏi tiếp theo. Bởi người có tà kiến không thể tự nêu lên câu hỏi mới, mà chỉ có thể nắm lấy điều vừa được chỉ ra để hỏi. Do đó, Đức Thế Tôn đã cho vị ấy cơ hội. Ý nghĩa của câu hỏi này nên được hiểu theo cách đã nói trong tất cả các trường hợp. Tại sao vị ấy không hỏi: ‘Bạch ngài, ai là người hữu?’ Bởi người có tà kiến có tà kiến rằng có một chúng sanh thực sự hiện hữu và được sanh ra, do đó vị ấy không hỏi điều này vì nó trái với tà kiến của mình. Hơn nữa, vì đã được nói ở nhiều nơi rằng ‘Do duyên cái này, cái kia có mặt; do duyên cái này, cái kia có mặt’, nên vị ấy đã đi đến sự hiểu biết (về tính duyên khởi), cũng vì thế mà vị ấy không hỏi. Bậc Đạo Sư cũng (nghĩ rằng): ‘Vị này dù hỏi nhiều cũng không có sự thỏa mãn, chỉ hỏi những câu hỏi trống rỗng’, nên từ đây trở đi, Ngài đã thuyết giảng bài pháp thành một chuỗi liên tục. Về câu Channaṃ tveva, vì bài pháp đã đi vào (chuỗi duyên khởi) từ đâu, Ngài đã nắm lấy chính điểm đó và xoay chuyển bài pháp, nên đã nói như vậy. Tuy nhiên, trong kinh này, có một mối nối giữa thức và danh-sắc, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Kinh) thứ hai. 3. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn 13. Tatiye samaṇā vā brāhmaṇā vāti saccāni paṭivijjhituṃ asamatthā bāhirakasamaṇabrāhmaṇā. Jarāmaraṇaṃ nappajānantītiādīsu jarāmaraṇaṃ na jānanti dukkhasaccavasena, jarāmaraṇasamudayaṃ na jānanti saha taṇhāya jāti jarāmaraṇassa samudayoti samudayasaccavasena, jarāmaraṇanirodhaṃ na jānanti nirodhasaccavasena, paṭipadaṃ na jānanti maggasaccavasena. Jātiṃ na jānanti dukkhasaccavasena, jātisamudayaṃ na jānanti saha taṇhāya bhavo jātisamudayoti samudayasaccavasena. Evaṃ saha taṇhāya samudayaṃ yojetvā sabbapadesu catusaccavasena attho veditabbo. Sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vāti ettha ariyamaggo sāmaññañceva brahmaññañca. Ubhayatthāpi pana attho nāma ariyaphalaṃ veditabbaṃ. Iti bhagavā imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu cattāri saccāni kathesīti. Tatiyaṃ. 13. Trong kinh thứ ba, câu ‘các Sa-môn hay Bà-la-môn’ chỉ cho các Sa-môn và Bà-la-môn ngoại đạo không có khả năng thâm nhập các chân lý. Trong các câu bắt đầu bằng ‘không tuệ tri già-chết’, (có nghĩa là) họ không biết già-chết theo phương diện Khổ đế; họ không biết sự tập khởi của già-chết theo phương diện Tập đế, rằng ‘sanh cùng với ái là sự tập khởi của già-chết’; họ không biết sự đoạn diệt của già-chết theo phương diện Diệt đế; họ không biết con đường (đưa đến sự đoạn diệt) theo phương diện Đạo đế. Họ không biết sanh theo phương diện Khổ đế; họ không biết sự tập khởi của sanh theo phương diện Tập đế, rằng ‘hữu cùng với ái là sự tập khởi của sanh’. Theo cách này, bằng cách kết hợp sự tập khởi với ái, ý nghĩa nên được hiểu theo phương diện Tứ Diệu Đế trong tất cả các trường hợp. Về câu ‘mục đích của Sa-môn hay mục đích của Bà-la-môn’, ở đây Thánh đạo vừa là ‘Sa-môn hạnh’ vừa là ‘Bà-la-môn hạnh’. Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp, ‘mục đích’ nên được hiểu là Thánh quả. Như vậy, trong kinh này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng Tứ Diệu Đế ở mười một nơi. (Kinh) thứ ba. 4. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn thứ hai 14. Catutthe [Pg.31] ime dhamme katame dhammeti ettakaṃ papañcaṃ katvā kathitaṃ, desanaṃ paṭivijjhituṃ samatthānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena ime dhamme nappajānantītiādi vuttaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Catutthaṃ. 14. Trong kinh thứ tư, (thay vì) được thuyết giảng một cách chi tiết như ‘những pháp này là những pháp nào?’, câu ‘không tuệ tri những pháp này’ v.v... đã được nói ra tùy theo căn cơ của những người có khả năng thâm nhập giáo pháp. Phần còn lại tương tự như kinh trước. (Kinh) thứ tư. 5. Kaccānagottasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Kaccānagotta 15. Pañcame sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti yaṃ paṇḍitā devamanussā tesu tesu ṭhānesu sammādassanaṃ vadanti, sabbampi taṃ dvīhi padehi saṅkhipitvā pucchati. Dvayanissitoti dve koṭṭhāse nissito. Yebhuyyenāti iminā ṭhapetvā ariyapuggale sesamahājanaṃ dasseti. Atthitanti sassataṃ. Natthitanti ucchedaṃ. Lokasamudayanti loko nāma saṅkhāraloko, tassa nibbatti. Sammappaññāya passatoti sammāpaññā nāma savipassanā maggapaññā, tāya passantassāti attho. Yā loke natthitāti saṅkhāraloke nibbattesu dhammesu paññāyantesveva yā natthīti ucchedadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti attho. Lokanirodhanti saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ. Yā loke atthitāti saṅkhāraloke bhijjamānesu dhammesu paññāyantesveva yā atthīti sassatadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti attho. 15. Trong kinh thứ năm, (vị ấy) hỏi bằng cách tóm gọn trong hai từ ngữ về tất cả chánh kiến mà các bậc hiền trí, chư thiên và nhân loại, nói đến trong những trường hợp khác nhau ấy là chánh kiến, chánh kiến. (Cụm từ) ‘dvayanissito’ (y cứ vào hai cực đoan) có nghĩa là y cứ vào hai phần. Bằng (cụm từ) ‘yebhuyyena’ (phần lớn), (Đức Thế Tôn) chỉ cho đại chúng còn lại ngoại trừ các bậc Thánh nhân. (Cụm từ) ‘atthitaṃ’ (có) có nghĩa là thường kiến. (Cụm từ) ‘natthitaṃ’ (không có) có nghĩa là đoạn kiến. Trong (cụm từ) ‘lokasamudayaṃ’ (sự sanh khởi của thế gian), thế gian được gọi là thế gian hữu vi, (và lokasamudayaṃ) là sự phát sanh của thế gian ấy. Trong (cụm từ) ‘sammappaññāya passato’ (đối với người thấy bằng chánh trí tuệ), chánh trí tuệ được gọi là tuệ đạo cùng với tuệ quán; đây là ý nghĩa của (cụm từ) ‘tāya passantassa’ (đối với người thấy bằng trí tuệ ấy). Trong (cụm từ) ‘yā loke natthitā’ (sự không có ở thế gian), đối với các pháp đã được phát sanh trong thế gian hữu vi, trong khi chúng đang được nhận biết, đoạn kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘không có,’ tà kiến ấy không có mặt; đây là ý nghĩa. (Cụm từ) ‘lokanirodhaṃ’ (sự đoạn diệt của thế gian) có nghĩa là sự hoại diệt của các pháp hữu vi. Trong (cụm từ) ‘yā loke atthitā’ (sự có ở thế gian), đối với các pháp đang bị hoại diệt trong thế gian hữu vi, trong khi chúng đang được nhận biết, thường kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘có,’ tà kiến ấy không có mặt; đây là ý nghĩa. Apica lokasamudayanti anulomapaccayākāraṃ. Lokanirodhanti paṭilomapaccayākāraṃ. Lokanissaye passantassāpi hi paccayānaṃ anucchedena paccayuppannassa anucchedaṃ passato yā natthīti ucchedadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hoti. Paccayanirodhaṃ passantassāpi paccayanirodhena paccayuppannanirodhaṃ passato yā atthīti sassatadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti ayampettha attho. Lại nữa, (cụm từ) ‘lokasamudayaṃ’ (sự sanh khởi của thế gian) có nghĩa là tiến trình duyên sanh theo chiều thuận. (Cụm từ) ‘lokanirodhaṃ’ (sự đoạn diệt của thế gian) có nghĩa là tiến trình duyên sanh theo chiều nghịch. Thật vậy, đối với người thấy được sự y cứ của thế gian, do thấy được sự không đoạn tuyệt của pháp do duyên sanh vì sự không đoạn tuyệt của các duyên, đoạn kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘không có,’ tà kiến ấy không có mặt. Và đối với người thấy được sự đoạn diệt của các duyên, do thấy được sự đoạn diệt của pháp do duyên sanh vì sự đoạn diệt của các duyên, thường kiến nào có thể sanh khởi rằng ‘có,’ tà kiến ấy không có mặt. Đây cũng là ý nghĩa ở đây. Upayupādānābhinivesavinibandhoti upayehi ca upādānehi ca abhinivesehi ca vinibandho. Tattha upayāti dve upayā taṇhupayo ca diṭṭhupayo ca. Upādānādīsupi eseva nayo. Taṇhādiṭṭhiyo hi yasmā ahaṃ mamantiādīhi ākārehi tebhūmakadhamme upenti upagacchanti, tasmā upayāti [Pg.32] vuccanti. Yasmā pana te dhamme upādiyanti ceva abhinivisanti ca, tasmā upādānāti ca abhinivesāti ca vuccanti. Tāhi cāyaṃ loko vinibandho. Tenāha ‘‘upayupādānābhinivesavinibandho’’ti. (Cụm từ) ‘upayupādānābhinivesavinibandho’ (sự trói buộc bởi các phương pháp tiếp cận, chấp thủ, và cố chấp) có nghĩa là sự trói buộc bởi các phương pháp tiếp cận, bởi các chấp thủ, và bởi các cố chấp. Ở đây, (từ) ‘upayā’ (các phương pháp tiếp cận) có hai loại: phương pháp tiếp cận của ái và phương pháp tiếp cận của tà kiến. Phương pháp này cũng tương tự đối với các chấp thủ, v.v. Thật vậy, vì ái và tà kiến tiếp cận, đi đến các pháp trong ba cõi với các cách thức như ‘tôi,’ ‘của tôi,’ v.v., nên chúng được gọi là ‘upayā’ (các phương pháp tiếp cận). Lại nữa, vì chúng vừa chấp thủ vừa cố chấp vào các pháp ấy, nên chúng được gọi là ‘upādānā’ (các chấp thủ) và ‘abhinivesā’ (các cố chấp). Và thế gian này bị trói buộc bởi chúng. Do đó, Ngài đã nói ‘upayupādānābhinivesavinibandho’. Tañcāyanti tañca upayupādānaṃ ayaṃ ariyasāvako. Cetaso adhiṭṭhānanti cittassa patiṭṭhānabhūtaṃ. Abhinivesānusayanti abhinivesabhūtañca anusayabhūtañca. Taṇhādiṭṭhīsu hi akusalacittaṃ patiṭṭhāti, tā ca tasmiṃ abhinivisanti ceva anusenti ca, tasmā tadubhayaṃ cetaso adhiṭṭhānaṃ abhinivesānusayanti ca āha. Na upetīti na upagacchati. Na upādiyatīti na gaṇhāti. Nādhiṭṭhātīti na adhiṭṭhāti, kinti? Attā meti. Dukkhamevāti pañcupādānakkhandhamattameva. Na kaṅkhatīti ‘‘dukkhameva uppajjati, dukkhaṃ nirujjhati, na añño ettha satto nāma atthī’’ti kaṅkhaṃ na karoti. Na vicikicchatīti na vicikicchaṃ uppādeti. (Cụm từ) ‘tañcāyaṃ’ (vị ấy... cái đó) có nghĩa là vị Thánh đệ tử này (không tiếp cận) phương pháp tiếp cận và chấp thủ ấy. (Cụm từ) ‘cetaso adhiṭṭhānaṃ’ (sự quyết định của tâm) có nghĩa là đã trở thành nền tảng của tâm. (Cụm từ) ‘abhinivesānusayaṃ’ (sự cố chấp và tùy miên) có nghĩa là đã trở thành sự cố chấp và đã trở thành tùy miên. Thật vậy, tâm bất thiện được thiết lập trong ái và tà kiến, và chúng vừa cố chấp vừa tiềm ẩn trong tâm ấy; do đó, Ngài đã nói về cả hai điều đó là ‘cetaso adhiṭṭhānaṃ’ và ‘abhinivesānusayaṃ.’ (Cụm từ) ‘na upeti’ (không tiếp cận) có nghĩa là không đi đến. (Cụm từ) ‘na upādiyati’ (không chấp thủ) có nghĩa là không nắm giữ. (Cụm từ) ‘nādhiṭṭhāti’ (không quyết định) có nghĩa là không quyết định; như thế nào? Là ‘tự ngã của tôi.’ (Cụm từ) ‘dukkhameva’ (chỉ là khổ) có nghĩa là chỉ là năm thủ uẩn. (Cụm từ) ‘na kaṅkhati’ (không nghi ngờ) có nghĩa là không tạo ra sự nghi ngờ rằng: ‘Chỉ có khổ sanh lên, khổ diệt đi, không có chúng sanh nào khác ở đây.’ (Cụm từ) ‘na vicikicchati’ (không hoài nghi) có nghĩa là không làm phát sanh sự hoài nghi. Aparappaccayāti na parappaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hotīti. Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hotīti evaṃ sattasaññāya pahīnattā ettakena sammādassanaṃ nāma hotīti missakasammādiṭṭhiṃ āha. Ayameko antoti esa eko nikūṭanto lāmakanto paṭhamakaṃ sassataṃ. Ayaṃ dutiyoti esa dutiyo sabbaṃ natthīti uppajjanakadiṭṭhisaṅkhāto nikūṭanto lāmakanto dutiyako ucchedoti attho. Sesamettha uttānamevāti. Pañcamaṃ. (Cụm từ) ‘aparappaccayā’ (không do duyên nơi người khác) có nghĩa là không do duyên nơi người khác, không nương tựa vào người khác, đối với vị ấy chỉ có trí tuệ tự mình chứng thực ở đây. (Với câu) ‘Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti’ (Này Kaccāna, cho đến như vậy là có chánh kiến), (Ngài) đã nói về chánh kiến hỗn hợp (hiệp thế và siêu thế) rằng: ‘Như vậy, do đã đoạn trừ chúng sanh tưởng, cho đến chừng ấy thì được gọi là chánh kiến.’ Trong (cụm từ) ‘ayameko anto’ (đây là một cực đoan), đây là một cực đoan thấp kém, xấu xa; thứ nhất là thường kiến. Trong (cụm từ) ‘ayaṃ dutiyo’ (đây là thứ hai), đây là cực đoan thứ hai, thấp kém, xấu xa, được gọi là tà kiến sanh khởi rằng ‘tất cả đều không có;’ thứ hai là đoạn kiến; đây là ý nghĩa. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. (Kinh) thứ năm. 6. Dhammakathikasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Người Thuyết Pháp 16. Chaṭṭhe nibbidāyāti nibbindanatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Nirodhāyāti nirujjhanatthāya. Paṭipanno hotīti ettha sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannoti veditabbo. Dhammānudhammappaṭipannoti lokuttarassa nibbānadhammassa anudhammabhūtaṃ paṭipadaṃ paṭipanno. Anudhammabhūtanti anurūpasabhāvabhūtaṃ. Nibbidā virāgā nirodhāti nibbidāya ceva virāgena ca nirodhena ca. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kiñci dhammaṃ anupādiyitvā vimutto. Diṭṭhadhammanibbānappattoti diṭṭheva dhamme nibbānappatto. Alaṃ vacanāyāti, evaṃ vattabbataṃ arahati, yutto anucchavikoti attho[Pg.33]. Evamettha ekena nayena dhammakathikassa pucchā kathitā, dvīhi taṃ visesetvā sekkhāsekkhabhūmiyo niddiṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ. 16. Trong kinh thứ sáu, (cụm từ) ‘nibbidāya’ (để yếm ly) có nghĩa là với mục đích yếm ly. (Cụm từ) ‘virāgāya’ (để ly tham) có nghĩa là với mục đích ly tham. (Cụm từ) ‘nirodhāya’ (để đoạn diệt) có nghĩa là với mục đích đoạn diệt. Trong (câu) ‘paṭipanno hoti’ (là người đang thực hành), ở đây cần được hiểu là ‘đang thực hành’ kể từ khi giữ giới cho đến đạo A-la-hán. (Cụm từ) ‘dhammānudhammappaṭipanno’ (người thực hành pháp và tùy pháp) có nghĩa là người thực hành con đường phù hợp với pháp siêu thế là Niết-bàn. (Cụm từ) ‘anudhammabhūtaṃ’ (phù hợp với pháp) có nghĩa là có bản chất thích hợp. (Cụm từ) ‘nibbidā virāgā nirodhā’ (để yếm ly, ly tham, đoạn diệt) có nghĩa là do yếm ly, do ly tham, và do đoạn diệt. (Cụm từ) ‘anupādā vimutto’ (giải thoát không do chấp thủ) có nghĩa là được giải thoát do không chấp thủ vào bất kỳ pháp nào bằng bốn loại chấp thủ. (Cụm từ) ‘diṭṭhadhammanibbānappatto’ (người chứng đắc Niết-bàn trong hiện tại) có nghĩa là người đã chứng đắc Niết-bàn ngay trong đời này. (Cụm từ) ‘alaṃ vacanāya’ (xứng đáng được gọi) có nghĩa là xứng đáng được gọi như vậy, là thích hợp, là phù hợp. Như vậy, ở đây câu hỏi về người thuyết pháp đã được giải đáp theo một cách; bằng cách phân biệt nó theo hai cách, các giai vị của bậc hữu học và vô học đã được chỉ ra. (Kinh) thứ sáu. 7. Acelakassapasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Acela Kassapa 17. Sattame acelo kassapoti liṅgena acelo niccelo, nāmena kassapo. Dūratovāti mahatā bhikkhusaṅghena parivutaṃ āgacchantaṃ dūrato eva addasa. Kiñcideva desanti kiñcideva kāraṇaṃ. Okāsanti pañhabyākaraṇassa khaṇaṃ kālaṃ. Antaragharanti ‘‘na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmī’’ti ettha antonivesanaṃ antaragharaṃ. ‘‘Okkhittacakkhu antaraghare gamissāmī’’ti ettha indakhīlato paṭṭhāya antogāmo. Idhāpi ayameva adhippeto. Yadākaṅkhasīti yaṃ icchasi. 17. Trong kinh thứ bảy, (cụm từ) ‘acelo kassapo’ (Kassapa lõa thể) có nghĩa là lõa thể, không mặc quần áo theo tướng mạo, và tên là Kassapa. (Cụm từ) ‘dūratovā’ (từ xa) có nghĩa là đã thấy từ xa (Đức Phật) đang đến, được vây quanh bởi một Tăng đoàn đông đảo. (Cụm từ) ‘kiñcideva desaṃ’ (một vài điều) có nghĩa là một vài nguyên nhân. (Cụm từ) ‘okāsaṃ’ (cơ hội) có nghĩa là một khoảnh khắc, một thời điểm để trả lời câu hỏi. (Cụm từ) ‘antaragharaṃ’ (bên trong nhà/làng), trong câu ‘na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmī’ (tôi sẽ không ngồi kiết-già bên trong nhà), ở đây ‘antaragharaṃ’ là bên trong nhà ở. Trong câu ‘okkhittacakkhu antaraghare gamissāmī’ (tôi sẽ đi vào làng với mắt nhìn xuống), ở đây (antaragharaṃ) là bên trong làng, kể từ ngưỡng cửa trở đi. Ở đây cũng có ý nghĩa tương tự. (Cụm từ) ‘yadākaṅkhasi’ (khi ông muốn) có nghĩa là điều ông muốn. Kasmā pana bhagavā kathetukāmo yāvatatiyaṃ paṭikkhipīti? Gāravajananatthaṃ. Diṭṭhigatikā hi khippaṃ kathiyamāne gāravaṃ na karonti, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitumpi pucchitumpi sukaraṃ, pucchitamatteyeva kathetī’’ti vacanampi na saddahanti. Dve tayo vāre paṭikkhitte pana gāravaṃ karonti, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitumpi pañhaṃ pucchitumpi dukkara’’nti yāvatatiyaṃ yācite kathiyamānaṃ sussūsanti saddahanti. Iti bhagavā ‘‘ayaṃ sussūsissati saddahissatī’’ti yāvatatiyaṃ yācāpetvā kathesi. Apica yathā bhisakko telaṃ vā phāṇitaṃ vā pacanto mudupākakharapākānaṃ pākakālaṃ āgamayamāno pākakālaṃ anatikkamitvāva otāreti. Evaṃ bhagavā sattānaṃ ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno ‘‘ettakena kālena imassa ñāṇaṃ paripākaṃ gamissatī’’ti ñatvāva yāvatatiyaṃ yācāpesi. Tại sao Thế Tôn, dù muốn nói, lại từ chối đến lần thứ ba? Để làm phát sinh lòng kính trọng. Thật vậy, những người có tà kiến, khi được nói cho ngay lập tức, họ không thể hiện lòng kính trọng, (nghĩ rằng): “Thật dễ dàng để đến gần và hỏi Sa-môn Gotama, ngài nói ngay khi vừa được hỏi,” và họ cũng không tin lời nói ấy. Nhưng khi bị từ chối hai hoặc ba lần, họ thể hiện lòng kính trọng, (nghĩ rằng): “Thật khó khăn để đến gần và hỏi một câu hỏi với Sa-môn Gotama,” và khi được nói cho sau khi đã thỉnh cầu đến lần thứ ba, họ lắng nghe và tin tưởng. Do đó, Thế Tôn, (nghĩ rằng): “Vị này sẽ lắng nghe, sẽ tin tưởng,” đã nói sau khi để cho thỉnh cầu đến lần thứ ba. Hơn nữa, giống như một thầy thuốc khi nấu dầu hoặc đường phèn, trong khi chờ đợi thời điểm chín tới của loại chín mềm và chín cứng, đã nhấc xuống mà không để quá thời điểm chín tới. Cũng vậy, Thế Tôn, trong khi chờ đợi sự chín muồi về trí tuệ của chúng sanh, đã để cho thỉnh cầu đến lần thứ ba chỉ sau khi biết rằng: “Trong khoảng thời gian chừng ấy, trí tuệ của vị này sẽ đạt đến sự chín muồi.” Mā hevaṃ, kassapāti, kassapa, mā evaṃ bhaṇi. Sayaṃkataṃ dukkhanti hi vattuṃ na vaṭṭati, attā nāma koci dukkhassa kārako natthīti dīpeti. Paratopi eseva nayo. Adhiccasamuppannanti akāraṇena yadicchāya uppannaṃ. Iti puṭṭho samānoti kasmā evamāha? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ ‘sayaṃkataṃ dukkha’ntiādinā puṭṭho ‘mā heva’nti vadati, ‘natthī’ti puṭṭho ‘atthī’ti vadati. ‘Bhavaṃ gotamo dukkhaṃ na jānāti na passatī’ti puṭṭho ‘jānāmi khvāha’nti vadati. Kiñci nu kho mayā virajjhitvā pucchito’’ti mūlato [Pg.34] paṭṭhāya attano pucchameva sodhento evamāha. Ācikkhatu ca me, bhante, bhagavāti idha satthari sañjātagāravo ‘‘bhava’’nti avatvā ‘‘bhagavā’’ti vadati. (Câu) “Này Kassapa, đừng như vậy” (có nghĩa là): Này Kassapa, đừng nói như vậy. Thật vậy, không nên nói rằng “khổ do tự mình làm,” (vì như thế là) ngài chỉ ra rằng: “Không có cái gọi là tự ngã nào làm ra khổ.” Đối với (quan điểm) do người khác làm cũng theo phương pháp này. (Câu) “Phát sinh ngẫu nhiên” (có nghĩa là) phát sinh không do nguyên nhân, do tình cờ. Tại sao (Kassapa) lại nói như vậy khi đã được hỏi? Dường như ông ta đã nghĩ như thế này: “Vị này, khi được hỏi về ‘khổ do tự mình làm,’ v.v., lại nói ‘đừng như vậy.’ Khi được hỏi ‘có phải là không có?’ lại nói ‘có.’ Khi được hỏi ‘Tôn giả Gotama không biết, không thấy khổ?’ lại nói ‘Ta biết chứ.’ Có lẽ nào ta đã hỏi sai điều gì chăng?” Vì vậy, bắt đầu lại từ đầu, trong khi thanh lọc lại chính câu hỏi của mình, ông ta đã nói như vậy. Ở đây, trong câu “Xin Thế Tôn, bậc Đạo Sư, hãy chỉ dạy cho con,” do lòng kính trọng đã phát sinh đối với bậc Đạo Sư, ông ta không nói “Tôn giả” mà nói “Thế Tôn.” So karotītiādi, ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. Ettha ca satoti idaṃ bhummatthe sāmivacanaṃ, tasmā evamattho daṭṭhabbo – so karoti so paṭisaṃvedayatīti kho, kassapa, ādimhiyeva evaṃ sati pacchā sayaṃkataṃ dukkhanti ayaṃ laddhi hoti. Ettha ca dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ adhippetaṃ. Iti vadanti etassa purimena ādisaddena anantarena ca sassatasaddena sambandho hoti. ‘‘Dīpeti gaṇhātī’’ti ayaṃ panettha pāṭhaseso. Idañhi vuttaṃ hoti – iti evaṃ vadanto āditova sassataṃ dīpeti, sassataṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, kārakañca vedakañca ekameva gaṇhantaṃ etaṃ sassataṃ upagacchatīti attho. (Câu) “Người ấy làm,” v.v., được nói ra để bác bỏ tà kiến “khổ do tự mình làm.” Và ở đây, (từ) “sato” này là một sở hữu cách mang ý nghĩa của vị trí cách, do đó, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Này Kassapa, khi ngay từ đầu đã có (quan niệm) rằng: “Người ấy làm, người ấy cảm thọ,” thì sau đó mới có tà kiến này là “khổ do tự mình làm.” Và ở đây, “khổ” được hiểu là khổ trong vòng luân hồi. (Câu) “Nói như vậy” này có liên hệ với từ “ādi” (v.v.) ở trước và với từ “sassata” (thường kiến) ngay sau đó. Ở đây, (cụm từ) “dīpeti gaṇhāti” (chỉ ra, chấp thủ) là phần còn thiếu trong bài kinh. Thật vậy, điều này đã được nói: Người nói như vậy, ngay từ đầu đã chỉ ra (quan điểm) thường kiến, đã chấp thủ (quan điểm) thường kiến. Tại sao? Vì cái thấy đó của người ấy dẫn đến điều này; trong khi chấp thủ người làm và người cảm thọ là một, nó đi đến (quan điểm) thường kiến này. Đó là ý nghĩa. Añño karotītiādi pana ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Ādito sato’’ti idaṃ pana idhāpi āharitabbaṃ. Ayañhettha attho – añño karoti añño paṭisaṃvediyatīti kho pana, kassapa, ādimhiyeva evaṃ sati, pacchā ‘‘kārako idheva ucchijjati, tena kataṃ añño paṭisaṃvediyatī’’ti evaṃ uppannāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ sampayuttāya vedanāya abhitunnassa viddhassa sato ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti ayaṃ laddhi hotīti. Iti vadantiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Tatrāyaṃ yojanā – evañca vadanto āditova ucchedaṃ dīpeti, ucchedaṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ ucchedaṃ upagacchatīti attho. (Câu) “Người khác làm,” v.v., được nói ra để bác bỏ tà kiến “khổ do người khác làm.” Và ở đây cũng vậy, (cụm từ) “ādito sato” (khi có ngay từ đầu) nên được mang đến. Và đây là ý nghĩa: Này Kassapa, khi ngay từ đầu đã có (quan niệm) rằng: “Người khác làm, người khác cảm thọ,” thì sau đó, đối với người bị cảm thọ tương ưng với đoạn kiến đã phát sinh như vầy: “Người làm bị đoạn diệt ngay tại đây, người khác cảm thọ việc người ấy đã làm,” đâm chích và xuyên thấu, mới có tà kiến này là “khổ do người khác làm.” (Câu) “Nói như vậy,” v.v., nên được liên kết theo phương pháp đã nói. Ở đó, sự liên kết là như vầy: Và người nói như vậy, ngay từ đầu đã chỉ ra (quan điểm) đoạn kiến, đã chấp thủ (quan điểm) đoạn kiến. Tại sao? Vì cái thấy đó của người ấy dẫn đến điều này, nó đi đến (quan điểm) đoạn kiến này. Đó là ý nghĩa. Ete teti ye sassatucchedasaṅkhāte ubho ante (anupagamma tathāgato dhammaṃ deseti, ete te, kassapa, ubho ante) anupagamma pahāya anallīyitvā majjhena tathāgato dhammaṃ deseti, majjhimāya paṭipadāya ṭhito desetīti attho. Kataraṃ dhammanti ce? Yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti. Ettha hi kāraṇato phalaṃ, kāraṇanirodhena cassa nirodho dīpito, na koci kārako vā vedako vā [Pg.35] niddiṭṭho. Ettāvatā sesapañhā paṭisedhitā honti. Ubho ante anupagammāti iminā hi tatiyapañho paṭikkhitto. Avijjāpaccayā saṅkhārāti iminā adhiccasamuppannatā ceva ajānanañca paṭikkhittanti veditabbaṃ. (Câu) “Hai cực đoan này” (có nghĩa là): Không đi đến hai cực đoan được gọi là thường kiến và đoạn kiến, Như Lai thuyết pháp. Này Kassapa, không đi đến, từ bỏ, không dính mắc vào hai cực đoan này, Như Lai thuyết pháp bằng con đường trung đạo; (nghĩa là) đứng trên trung đạo mà thuyết pháp. Nếu hỏi: “(Ngài thuyết) pháp nào?” (Thì câu trả lời là): Chính là (pháp) “do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,” v.v. Thật vậy, ở đây, quả được chỉ ra từ nhân, và sự diệt của quả cũng được chỉ ra thông qua sự diệt của nhân; không có người làm hay người cảm thọ nào được chỉ định. Do đó, các câu hỏi còn lại đã bị bác bỏ. Thật vậy, với (câu) “không đi đến hai cực đoan,” câu hỏi thứ ba đã bị bác bỏ. Với (câu) “do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,” (quan điểm về) sự phát sinh ngẫu nhiên và (cáo buộc về) sự không biết đã bị bác bỏ. Nên hiểu như vậy. Labheyyanti idaṃ so bhagavato santike bhikkhubhāvaṃ patthayamāno āha. Atha bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso (mahāva. 86) paññatto, yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ. Svāhaṃ, bhante, saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbotiādimāha. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ. Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya pabbajjakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 86) vuttanayeneva veditabbo. Vị ấy đã nói lời này: "Mong rằng con được (xuất gia)" trong khi đang mong cầu địa vị tỳ khưu nơi đức Thế Tôn. Bấy giờ, đức Thế Tôn đã chế định pháp biệt trú cho ngoại đạo (titthiyaparivāsa) trong thiên Khandhaka (Mahāvagga, 86), theo đó người từng là ngoại đạo, sau khi đã ở trong địa vị sa-di, thọ trì và sống biệt trú theo phương pháp bắt đầu bằng: "Bạch ngài, con tên là..., từng là ngoại đạo, nay mong muốn được thọ cụ túc giới trong Pháp và Luật này. Bạch ngài, con xin Tăng chúng cho phép biệt trú trong bốn tháng." Nhắm đến pháp biệt trú ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Kassapa, người nào từng là ngoại đạo...". Ở đây, từ "xuất gia" (pabbajjaṃ) được nói đến vì sự trôi chảy của lời nói. Vì rằng, người ấy được xuất gia (thành sa-di) mà không cần phải sống biệt trú. Tuy nhiên, người mong cầu thọ cụ túc giới phải sống biệt trú, không quá sớm, trong khi thực hành đầy đủ tám phận sự như đi vào làng v.v... "Tâm hoan hỷ" (Āraddhacittā) có nghĩa là tâm hài lòng do đã hoàn thành tám phận sự. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về chi tiết, pháp biệt trú cho ngoại đạo này nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được trình bày trong phần giải về Pabbajjakkhandhaka của bộ Samantapāsādikā, chú giải Luật tạng (Mahāvagga aṭṭhakathā, 86). Apica mayāti ayamettha pāṭho, aññattha pana ‘‘apica metthā’’ti. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti. Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho sace, bhantetiādimāha. Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha, bhikkhu, kassapaṃ nahāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi. Tena vuttaṃ alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadanti. Acirūpasampannotiādi sesaṃ brāhmaṇasaṃyutte (saṃ. ni. 1.187) vuttamevāti. Sattamaṃ. Ở đây, bản văn là "apica mayā", còn ở nơi khác là "apica mettha". "Sự khác biệt của các cá nhân đã được biết rõ" (Puggalavemattatā viditā) có nghĩa là sự đa dạng của các cá nhân đã được biết rõ. Ngài chỉ ra rằng: "Điều này rõ ràng đối với Ta: 'Người này xứng đáng sống biệt trú, người này không xứng đáng sống biệt trú'." Khi ấy, Kassapa suy nghĩ: "Ôi, thật vi diệu thay giáo pháp của đức Phật, nơi mà người ta chỉ tiếp nhận người xứng đáng sau khi đã mài giũa, thử thách như vậy, và loại bỏ người không xứng đáng." Sau đó, với lòng nhiệt thành xuất gia càng mãnh liệt hơn, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng: "Bạch ngài, nếu...". Bấy giờ, đức Thế Tôn, biết được ước muốn mãnh liệt của vị ấy, (nghĩ rằng) "Kassapa không cần phải sống biệt trú", đã gọi một vị tỳ khưu và bảo: "Này tỳ khưu, hãy đi, cho Kassapa tắm rửa, xuất gia rồi dẫn đến đây." Vị tỳ khưu ấy đã làm như vậy, cho vị ấy xuất gia rồi đưa đến nơi đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, ngồi giữa Tăng chúng, đã truyền cụ túc giới cho vị ấy. Do đó, có lời nói rằng: "A-du-la Kassapa đã được xuất gia, đã được thọ cụ túc giới nơi đức Thế Tôn." Phần còn lại, bắt đầu bằng "Vừa mới thọ cụ túc giới...", đã được nói đến trong Tương Ưng Bà-la-môn (Saṃ. Ni. 1.187). (Kinh) thứ bảy. 8. Timbarukasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Timbaruka 18. Aṭṭhame [Pg.36] sā vedanātiādi ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti laddhiyā nisedhanatthaṃ vuttaṃ. Etthāpi satoti bhummattheyeva sāmivacanaṃ. Tatrāyaṃ atthadīpanā – ‘‘sā vedanā, so vediyatī’’ti kho, timbaruka, ādimhiyeva evaṃ sati ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti ayaṃ laddhi hoti. Evañhi sati vedanāya eva vedanā katā hoti. Evañca vadanto imissā vedanāya pubbepi atthitaṃ anujānāti, sassataṃ dīpeti sassataṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ sassataṃ upagacchatīti attho. Purimañhi atthaṃ sandhāyevetaṃ bhagavatā vuttaṃ bhavissati, tasmā aṭṭhakathāyaṃ taṃ yojetvāvassa attho dīpito. Evampāhaṃ na vadāmīti ahaṃ ‘‘sā vedanā, so vediyatī’’ti evampi na vadāmi. ‘‘Sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti evampi na vadāmīti attho. 18. Trong kinh thứ tám, câu bắt đầu bằng "sā vedanā" được nói ra để bác bỏ tà kiến "lạc khổ do tự mình làm". Ở đây cũng vậy, từ "sato" là một sở thuộc cách mang ý nghĩa của vị trí cách. Ở đây, phần giải thích ý nghĩa như sau: "Này Timbaruka, khi ngay từ đầu đã có quan niệm rằng 'cảm thọ ấy, chính nó cảm nhận', thì tà kiến 'lạc khổ do tự mình làm' này khởi lên." Vì rằng, khi như vậy, chính cảm thọ đã tạo ra cảm thọ. Và người nói như vậy thừa nhận sự tồn tại của cảm thọ này ngay cả trước đó, trình bày thuyết thường hằng, chấp thủ thuyết thường hằng. Tại sao? Vì rằng, tri kiến ấy của người đó dẫn đến điều này, đi đến thuyết thường hằng này, đó là ý nghĩa. Chắc hẳn đức Thế Tôn đã nói điều này nhắm đến ý nghĩa của kinh trước. Do đó, trong Chú giải, ý nghĩa của kinh này được giải thích bằng cách liên kết với kinh đó. "Ta không nói như vậy" có nghĩa là: Ta cũng không nói rằng 'cảm thọ ấy, chính nó cảm nhận'. Ta cũng không nói rằng 'lạc khổ do tự mình làm'. Aññā vedanātiādi ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. Idhāpi ayaṃ atthayojanā –‘‘aññā vedanā añño vediyatī’’ti kho, timbaruka, ādimhiyeva evaṃ sati pacchā yā purimapakkhe kārakavedanā, sā ucchinnā. Tāya pana kataṃ añño vediyatīti evaṃ uppannāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ sampayuttāya vedanāya abhitunnassa sato ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkha’’nti ayaṃ laddhi hoti. Evañca vadanto kārako ucchinno, aññena paṭisandhi gahitāti ucchedaṃ dīpeti, ucchedaṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ ucchedaṃ upagacchatīti attho. Idhāpi hi imāni padāni aṭṭhakathāyaṃ āharitvā yojitāneva. Imasmiṃ sutte vedanāsukhadukkhaṃ kathitaṃ. Tañca kho vipākasukhadukkhameva vaṭṭatīti vuttaṃ. Aṭṭhamaṃ. Câu bắt đầu bằng "aññā vedanā" được nói ra để bác bỏ tà kiến "lạc khổ do người khác làm". Ở đây cũng vậy, đây là cách kết hợp ý nghĩa: "Này Timbaruka, khi ngay từ đầu đã có quan niệm rằng 'cảm thọ là khác, người cảm nhận là khác', thì sau đó, cảm thọ tác thành ở giai đoạn trước đã bị đoạn diệt." "Nhưng cái được tạo ra bởi cảm thọ ấy lại do một người khác cảm nhận" – khi bị cảm thọ tương ưng với đoạn kiến đã khởi lên như vậy chi phối, thì tà kiến "lạc khổ do người khác làm" này khởi lên. Và người nói như vậy, (cho rằng) "người làm đã đoạn diệt, sự tái sanh được một người khác nắm giữ", trình bày thuyết đoạn diệt, chấp thủ thuyết đoạn diệt. Tại sao? Vì rằng, tri kiến ấy của người đó dẫn đến điều này, đi đến thuyết đoạn diệt này, đó là ý nghĩa. Vì rằng, ở đây cũng vậy, những từ này đã được các vị Chú giải sư đưa vào và kết hợp trong Chú giải. Trong kinh này, lạc khổ của cảm thọ đã được thuyết giảng. Và điều đó được nói là chỉ phù hợp với lạc khổ của quả dị thục. (Kinh) thứ tám. 9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Kẻ Ngu và Người Trí 19. Navame avijjānīvaraṇassāti avijjāya nivāritassa. Evamayaṃ kāyo samudāgatoti evaṃ avijjāya nivāritattā taṇhāya ca sampayuttattāyeva ayaṃ kāyo nibbatto. Ayañceva kāyoti ayañcassa attano saviññāṇako kāyo. Bahiddhā ca nāmarūpanti bahiddhā ca paresaṃ saviññāṇako kāyo. Attano ca parassa ca pañcahi [Pg.37] khandhehi chahi āyatanehi cāpi ayaṃ attho dīpetabbova. Itthetaṃ dvayanti evametaṃ dvayaṃ. Dvayaṃ paṭicca phassoti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Mahādvayaṃ nāma kiretaṃ. Saḷevāyatanānīti saḷeva phassāyatanāni phassakāraṇāni. Yehi phuṭṭhoti yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho. Aññatarenāti ettha paripuṇṇavasena aññataratā veditabbā. Tatrāti tasmiṃ bālapaṇḍitānaṃ kāyanibbattanādimhi. Ko adhippayāsoti ko adhikapayogo. 19. Trong kinh thứ chín, "của người bị vô minh che lấp" (avijjānīvaraṇassa) có nghĩa là của người bị vô minh ngăn che. "Thân này đã sanh khởi như vậy" (Evamayaṃ kāyo samudāgato) có nghĩa là thân này đã được tạo ra chính là do bị vô minh ngăn che và do tương ưng với ái. "Thân này" (Ayañceva kāyo) là thân có thức này của chính mình. "Và danh sắc bên ngoài" (Bahiddhā ca nāmarūpaṃ) là thân có thức của những người khác ở bên ngoài. Ý nghĩa này cũng nên được làm rõ thông qua năm uẩn và sáu xứ của chính mình và của người khác. "Như vậy có hai pháp này" (Itthetaṃ dvayaṃ) có nghĩa là hai pháp này là như vậy. "Do duyên hai pháp có xúc": ở nơi khác, nhãn xúc v.v... được nói là do duyên hai pháp là mắt và sắc v.v...; nhưng ở đây (là do duyên) các xứ trong và ngoài. Quả thật, đây được gọi là "đại song". "Sáu xứ" (Saḷāyatanāni) chính là sáu xứ của xúc, là nguyên nhân của xúc. "Bị xúc chạm bởi" (Yehi phuṭṭho) có nghĩa là bị xúc chạm bởi xúc sanh khởi từ những xứ làm nguyên nhân ấy. Ở đây, trong từ "bởi một trong" (aññatarena), tính chất "một trong" nên được hiểu theo nghĩa đầy đủ (hoặc không đầy đủ). "Ở đây" (Tatrā) có nghĩa là trong sự tạo thành thân v.v... của kẻ ngu và người trí. "Sự khác biệt là gì?" (Ko adhippayāso) có nghĩa là sự nỗ lực vượt trội là gì? Bhagavaṃmūlakāti bhagavā mūlaṃ etesanti bhagavaṃmūlakā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime, bhante, amhākaṃ dhammā pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṃ parinibbute ekaṃ buddhantaraṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṃ samattho nāma nāhosi, bhagavatā pana no ime dhammā uppāditā. Bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṃ bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammāti. Bhagavaṃnettikāti bhagavā hi dhammānaṃ netā vinetā anunetā, yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gahetvā dassetāti dhammā bhagavaṃnettikā nāma honti. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti catubhūmakadhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṃ āgacchamānā bhagavati paṭisaranti nāmāti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭisarantīti samosaranti. Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāmo’’ti? Tvaṃ phusanaṭṭhena phasso nāma. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ āgacchati ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāma’’nti, tvaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ nāmāti evaṃ catubhūmakadhammānaṃ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gaṇhanto bhagavā dhamme paṭisaratīti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti bhagavatova etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho. Bhagavaṃmūlakāti: Về câu “có Thế Tôn là cội nguồn” (bhagavaṃmūlakā) là do: “Đức Thế Tôn là cội nguồn (mūlaṃ) của các pháp này (etesaṃ)”. Điều này được nói là: “Bạch ngài, các pháp này của chúng con trước kia đã được đức Chánh Đẳng Giác Ca-diếp làm cho sanh khởi. Khi vị ấy đã viên tịch, trong suốt một Phật-kỳ, không có vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác có khả năng làm cho các pháp này sanh khởi. Nhưng, bạch ngài, các pháp này của chúng con đã được Đức Thế Tôn làm cho sanh khởi. Quả vậy, nhờ nương tựa Đức Thế Tôn mà chúng con biết và thâm nhập các pháp này. Do vậy, bạch ngài, các pháp của chúng con có Thế Tôn là cội nguồn.” Bhagavaṃnettikāti: Về câu “có Thế Tôn là người dẫn dắt” là do: Quả vậy, Đức Thế Tôn là người dẫn dắt (netā), người huấn luyện (vinetā), người hướng dẫn (anunetā) các pháp. Ngài nắm lấy tên gọi của từng pháp một theo tự tánh của nó rồi chỉ dạy. Do đó, các pháp được gọi là có Thế Tôn là người dẫn dắt. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti: Về câu “có Thế Tôn là nơi nương tựa” là do: Các pháp trong bốn cõi, khi đi vào phạm vi của nhất thiết trí tuệ, được gọi là quy tụ (paṭisaranti) nơi Đức Thế Tôn. Do đó, (các pháp) có Thế Tôn là nơi nương tựa. Paṭisarantīti có nghĩa là quy tụ (samosaranti). Lại nữa, khi Đức Thế Tôn đang ngự tại cội Bồ-đề, do năng lực chứng ngộ, xúc đã đến (và hỏi): “Bạch Đức Thế Tôn, con tên là gì?” (Ngài đáp:) “Ngươi, do có đặc tính xúc chạm, nên tên là xúc.” Thọ, tưởng, các hành, và thức đã đến (và hỏi): “Bạch Đức Thế Tôn, con tên là gì?” (Ngài đáp:) “Ngươi, do có đặc tính biết rõ, nên tên là thức.” Cứ như thế, Đức Thế Tôn, trong khi nắm lấy tên gọi của từng pháp một trong bốn cõi theo tự tánh của nó, đã thâm nhập các pháp. Do đó, (các pháp) có Thế Tôn là nơi nương tựa. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti: Về câu “xin ý nghĩa hãy được tỏ rõ cho chính Đức Thế Tôn” có nghĩa là: “Xin ý nghĩa của lời nói này hãy được hiện khởi nơi chính Đức Thế Tôn, chính các ngài hãy nói và ban cho chúng con.” Sā ceva avijjāti ettha kiñcāpi sā avijjā ca taṇhā ca kammaṃ javāpetvā paṭisandhiṃ ākaḍḍhitvā niruddhā, yathā pana ajjāpi yaṃ hiyyo bhesajjaṃ pītaṃ, tadeva bhojanaṃ bhuñjāti sarikkhakattena tadevāti vuccati, evamidhāpi sā ceva avijjā sā ca taṇhāti idampi sarikkhakattena vuttaṃ. Brahmacariyanti [Pg.38] maggabrahmacariyaṃ. Dukkhakkhayāyāti vaṭṭadukkhassa khayatthāya. Kāyūpago hotīti aññaṃ paṭisandhikāyaṃ upagantā hoti. Yadidaṃ brahmacariyavāsoti yo ayaṃ maggabrahmacariyavāso, ayaṃ bālato paṇḍitassa visesoti dasseti. Iti imasmiṃ sutte sabbopi sapaṭisandhiko puthujjano ‘‘bālo’’ti, appaṭisandhiko khīṇāsavo ‘‘paṇḍito’’ti vutto. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana ‘‘paṇḍitā’’ti vā ‘‘bālā’’ti vā na vattabbā, bhajamānā pana paṇḍitapakkhaṃ bhajanti. Navamaṃ. Sā ceva avijjāti: Ở đây, trong câu “chính vô minh ấy”: Mặc dù vô minh ấy và ái ấy, sau khi đã thúc đẩy nghiệp và lôi kéo sự tái sanh, đã diệt mất, nhưng cũng giống như hôm nay người ta nói “chính nó” (tadeva) do sự tương tự, (ví như nói) “đã uống chính loại thuốc đã uống hôm qua, đã ăn chính món ăn (đã ăn hôm qua)”. Tương tự như vậy, ở đây, câu “chính vô minh ấy, chính ái ấy” (sā ceva avijjā sā ca taṇhā) này cũng được nói do sự tương tự. Brahmacariyanti: Phạm hạnh là đạo phạm hạnh. Dukkhakkhayāyāti: Để đoạn tận khổ là vì mục đích đoạn tận khổ luân hồi. Kāyūpago hotīti: Là người đi đến thân tái sanh khác. Yadidaṃ brahmacariyavāsoti: “Sự sống phạm hạnh này, tức là sự sống theo đạo phạm hạnh này, đây là sự khác biệt của bậc trí so với kẻ phàm,” ngài chỉ dạy như vậy. Do đó, trong kinh này, tất cả phàm phu còn tái sanh được gọi là “kẻ phàm”, còn bậc lậu tận không còn tái sanh được gọi là “bậc trí”. Tuy nhiên, các vị Nhập lưu, Nhất lai, Bất lai không nên gọi là “bậc trí” hay “kẻ phàm”, nhưng khi phân loại, các vị ấy thuộc về phe của bậc trí. (Kinh) thứ chín. 10. Paccayasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Duyên 20. Dasame paṭiccasamuppādañca vo bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhammeti satthā imasmiṃ sutte paccaye ca paccayanibbatte ca sabhāvadhamme desessāmīti ubhayaṃ ārabhi. Uppādā vā tathāgatānanti tathāgatānaṃ uppādepi, buddhesu uppannesu anuppannesupi jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo. Ṭhitāva sā dhātūti ṭhitova so paccayasabhāvo, na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti imehipi dvīhi paccayameva katheti. Paccayena hi paccayuppannā dhammā tiṭṭhanti, tasmā paccayova ‘‘dhammaṭṭhitatā’’ti vuccati. Paccayo dhamme niyameti, tasmā ‘‘dhammaniyāmatā’’ti vuccati. Idappaccayatāti imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayāva idappaccayatā. Tanti taṃ paccayaṃ. Abhisambujjhatīti ñāṇena abhisambujjhati. Abhisametīti ñāṇena abhisamāgacchati. Ācikkhatīti katheti. Desetīti dasseti. Paññāpetīti jānāpeti. Paṭṭhapetīti ñāṇamukhe ṭhapeti. Vivaratīti vivaritvā dasseti. Vibhajatīti vibhāgato dasseti. Uttānīkarotīti pākaṭaṃ karoti. Passathāti cāhāti passatha iti ca vadati. Kinti? Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇantiādi. 20. Trong kinh thứ mười, với câu “Này các Tỳ-khưu, Ta sẽ giảng cho các con về lý duyên khởi và các pháp do duyên sanh,” bậc Đạo sư trong kinh này đã bắt đầu cả hai (phần), với ý định: “Ta sẽ giảng về các pháp tự tánh là duyên và các pháp tự tánh được tạo ra bởi duyên.” Uppādā vā tathāgatānanti: Về câu “dù các Như Lai có xuất hiện hay không,” (có nghĩa là) dù các Như Lai có xuất hiện, dù các đức Phật có xuất hiện hay không xuất hiện, thì do duyên sanh có già-chết; chính sanh là duyên của già-chết. Ṭhitāva sā dhātūti: Về câu “trạng thái ấy vẫn tồn tại,” (có nghĩa là) tự tánh duyên ấy vẫn tồn tại; không bao giờ có chuyện sanh không phải là duyên của già-chết. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti: Với hai (thuật ngữ) này, ngài cũng nói về chính cái duyên. Quả vậy, do duyên mà các pháp do duyên sanh tồn tại, do đó chính duyên được gọi là “tính ổn định của pháp” (dhammaṭṭhitatā). Duyên quy định các pháp, do đó (chính duyên) được gọi là “tính quy luật của pháp” (dhammaniyāmatā). Idappaccayatāti: Về câu “tính duyên này,” các duyên của già-chết v.v... này là “duyên này” (idappaccayā); chính “duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā). Tanti: (Nghĩa là) duyên ấy. Abhisambujjhatīti: Giác ngộ là giác ngộ bằng trí tuệ. Abhisametīti: Thâm nhập là đạt đến bằng trí tuệ. Ācikkhatīti: Tuyên thuyết là nói. Desetīti: Chỉ dạy là chỉ ra. Paññāpetīti: Trình bày là làm cho biết. Paṭṭhapetīti: Thiết lập là đặt ở cửa ngõ trí tuệ. Vivaratīti: Mở ra là mở ra rồi chỉ dạy. Vibhajatīti: Phân tích là chỉ dạy bằng cách phân tích. Uttānīkarotīti: Làm cho rõ ràng là làm cho hiển nhiên. Passathāti cāhāti: Và nói “hãy thấy” là ngài cũng nói “hãy thấy”. Nói gì? (Ngài nói) “Này các Tỳ-khưu, do duyên sanh có già-chết,” v.v... Iti kho, bhikkhaveti evaṃ kho, bhikkhave. Yā tatrāti yā tesu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu. Tathatātiādīni paccayākārasseva vevacanāni. So tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattānaṃ dhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi [Pg.39] aññadhammānuppattito anaññathatāti, jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto. Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ. Iti kho, bhikkhaveti: (Nghĩa là) như vậy, này các Tỳ-khưu. Yā tatrāti: (Nghĩa là) cái nào ở trong đó, tức là cái nào ở trong các (câu) như “do duyên sanh có già-chết” v.v... Các từ tathatā (tính như vậy) v.v... chỉ là những từ đồng nghĩa với cấu trúc duyên khởi (paccayākāra). Nó được gọi là tathatā (tính như vậy) vì pháp này hay pháp kia sanh khởi từ chính những duyên ấy, không thiếu không thừa. Nó được gọi là avitathatā (tính không sai khác) vì khi các duyên đã hội đủ, không có chuyện các pháp được tạo ra từ đó lại không sanh khởi, dù chỉ trong một khoảnh khắc. Nó được gọi là anaññathatā (tính bất biến) vì các pháp khác không sanh khởi từ duyên của một pháp khác. Nó được gọi là idappaccayatā (tính duyên này) vì là duyên của già-chết v.v..., hoặc là tập hợp các duyên. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: Các duyên của những (pháp) này là “duyên này” (idappaccayā); chính “duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā); hoặc tập hợp của “các duyên này” là “tính duyên này” (idappaccayatā). Đặc điểm ngữ pháp ở đây nên được hiểu từ các sách văn phạm. Aniccanti hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ. Ettha ca aniccanti na jarāmaraṇaṃ aniccaṃ, aniccasabhāvānaṃ pana khandhānaṃ jarāmaraṇattā aniccaṃ nāma jātaṃ. Saṅkhatādīsupi eseva nayo. Ettha ca saṅkhatanti paccayehi samāgantvā kataṃ. Paṭiccasamuppannanti paccaye nissāya uppannaṃ. Khayadhammanti khayasabhāvaṃ. Vayadhammanti vigacchanakasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanakasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanakasabhāvaṃ. Jātiyāpi vuttanayeneva aniccatā veditabbā. Janakapaccayānaṃ vā kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattā ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantiyeva. Bhavādayo aniccādisabhāvāyeva. Vô thường (Aniccaṃ) là do ý nghĩa không tồn tại (abhāvaṭṭhena) sau khi đã hiện hữu (hutvā). Và ở đây, vô thường (aniccanti) không phải là già và chết (jarāmaraṇaṃ), nhưng do sự già và chết của các uẩn (khandhānaṃ) vốn có bản chất vô thường (aniccasabhāvānaṃ), nên nó được gọi là vô thường (aniccaṃ nāma jātaṃ). Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp hữu vi (saṅkhata), v.v. Và ở đây, hữu vi (saṅkhataṃ) là cái được tạo tác (kataṃ) do các duyên (paccayehi) hợp lại (samāgantvā). Duyên sanh (paṭiccasamuppannaṃ) là cái sanh khởi (uppannaṃ) nương vào các duyên (paccaye nissāya). Có tính hoại diệt (khayadhammaṃ) là có bản chất tiêu hoại (khayasabhāvaṃ). Có tính biến mất (vayadhammaṃ) là có bản chất tan rã (vigacchanakasabhāvaṃ). Có tính ly tham (virāgadhammaṃ) là có bản chất dứt bỏ tham ái (virajjanakasabhāvaṃ). Có tính đoạn diệt (nirodhadhammaṃ) là có bản chất chấm dứt (nirujjhanakasabhāvaṃ). Tính vô thường (aniccatā) của sanh (jātiyāpi) cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Hoặc, do được thấy (diṭṭhattā) vào khoảnh khắc phận sự của các duyên tạo sanh (janakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe) được thực hiện, nên theo một phương diện khác (ekena pariyāyena), các từ như 'vô thường' ở đây là thích hợp. Hữu (bhava), v.v., tự chúng có bản chất vô thường. Sammappaññāyāti savipassanāya maggapaññāya. Pubbantanti purimaṃ atītanti attho. Ahosiṃ nu khotiādīsu ‘‘ahosiṃ nu kho nanu kho’’ti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ, ummattako viya bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati. Kiṃ nu kho ahosinti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataro’’ti kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu kho ahosiṃ rassaodātakaṇhapamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataro’’ti kaṅkhati. Keci pana ‘‘issaranimmānādīni nissāya ‘kena nu kho kāraṇena ahosi’nti hetuto kaṅkhatī’’ti vadanti. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti jātiādīni nissāya ‘‘khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā manusso’’ti attano paramparaṃ kaṅkhati. Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ. Aparantanti anāgataṃ antaṃ. Bhavissāmi nu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha vuttanayameva. Bằng chánh trí tuệ (Sammappaññāya) nghĩa là bằng đạo tuệ (maggapaññāya) cùng với tuệ quán (savipassanāya). Quá khứ (pubbantaṃ) có nghĩa là trước đây (purimaṃ), quá khứ (atītaṃ). Trong các câu như 'Ta có thật sự đã hiện hữu chăng?' (ahosiṃ nu kho), người ấy hoài nghi (kaṅkhati) về sự hiện hữu (vijjamānatañca) và không hiện hữu (avijjamānatañca) của chính mình trong quá khứ, nương vào quan điểm thường kiến (sassatākārañca) và quan điểm vô nhân sanh (adhiccasamuppattiākārañca). Không nên hỏi 'Vì lý do gì?'. Kẻ phàm phu ngu si (bālaputhujjano) hành xử (pavattati) một cách tùy tiện (yathā vā tathā vā) như người điên (ummattako viya). 'Ta đã là gì chăng?' (kiṃ nu kho ahosiṃ), người ấy hoài nghi nương vào giai cấp, giới tính, và cảnh giới sanh (jātiliṅgupapattiyo): 'Ta có phải là Sát-đế-lỵ (khattiyo), hay là một trong số Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, tại gia, xuất gia, chư thiên, hay loài người chăng?'. 'Ta đã như thế nào chăng?' (kathaṃ nu kho), người ấy hoài nghi nương vào hình dáng (saṇṭhānākāraṃ): 'Ta đã cao (dīgho), hay là một trong số những người thấp, da trắng, da đen, tầm vóc trung bình, hay tầm vóc không trung bình chăng?'. Một số vị lại nói rằng: 'Nương vào thuyết Sáng tạo của Thượng đế (issaranimmānādīni), người ấy hoài nghi về nguyên nhân (hetuto kaṅkhati): 'Ta đã hiện hữu do nguyên nhân nào chăng?''. 'Từ cái gì đã trở thành cái gì?' (kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ), người ấy hoài nghi về sự nối tiếp của mình (attano paramparaṃ kaṅkhati) nương vào giai cấp, v.v.: 'Có phải ta từ Sát-đế-lỵ (khattiyo hutvā) đã trở thành Bà-la-môn (brāhmaṇo ahosiṃ)... cho đến... từ chư thiên (devo hutvā) đã trở thành người (manusso) chăng?'. Ở tất cả mọi nơi, 'addhāna' là một từ chỉ thời gian (kālādhivacanametaṃ). Vị lai (aparantaṃ) là phần cuối (antaṃ) trong tương lai (anāgataṃ). 'Ta sẽ hiện hữu chăng, hay sẽ không hiện hữu chăng?' (bhavissāmi nu kho nanu kho), người ấy hoài nghi (kaṅkhati) về sự hiện hữu (vijjamānatañca) và không hiện hữu (avijjamānatañca) của chính mình trong tương lai, nương vào quan điểm thường kiến (sassatākārañca) và đoạn kiến (ucchedākārañca). Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã nói. Etarahi [Pg.40] vā paccuppannaṃ addhānanti idāni vā paṭisandhimādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā. Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissatīti attano khandhesu vicikicchī bhavissati. Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati. Yuttaṃ panetanti? Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā. Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti – cūḷamātāya kira putto muṇḍo, mahāmātāya putto amuṇḍo, taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ, so uṭṭhāya ‘‘ahaṃ nu kho cūḷamātāya putto’’ti cintesi. Evaṃ ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā hoti. No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati. Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ macchoti cintetvā pahari. Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi, so paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari. Evaṃ no nu khosmīti kaṅkhati. 'Hoặc trong thời hiện tại' (Etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ) nghĩa là lấy toàn bộ thời gian hiện tại (sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā), bắt đầu từ lúc tái sanh (paṭisandhimādiṃ katvā) cho đến lúc chết (cutipariyantaṃ). 'Sẽ có hoài nghi về nội tâm' (Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissati) nghĩa là sẽ có sự nghi ngờ (vicikicchī bhavissati) về các uẩn của chính mình (attano khandhesu). 'Ta có thật sự hiện hữu chăng?' (Ahaṃ nu khosmīti) là hoài nghi về sự hiện hữu (atthibhāvaṃ kaṅkhati) của chính mình. 'Điều này có hợp lý không?'. Việc suy xét (cintā) 'hợp lý' hay 'không hợp lý' (yuttaṃ ayuttanti) ở đây có ích gì (kā ettha)? Hơn nữa, các vị cũng đưa ra câu chuyện này: Nghe nói, con trai của người mẹ kế (cūḷamātāya putto) thì trọc đầu (muṇḍo), con trai của người mẹ cả (mahāmātāya putto) thì không trọc đầu (amuṇḍo). Người ta đã cạo đầu đứa con trai ấy (taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ). Khi tỉnh dậy, nó nghĩ (cintesi): 'Ta có phải là con của mẹ kế chăng?'. Như vậy, sự hoài nghi 'Ta có thật sự hiện hữu chăng?' (ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā) khởi lên. 'Ta có thật sự không hiện hữu chăng?' (No nu khosmīti) là hoài nghi về sự không hiện hữu (natthibhāvaṃ kaṅkhati) của chính mình. Về điều này cũng có câu chuyện: Nghe nói, một người đang bắt cá (macche gaṇhanto), do đứng lâu trong nước (udake ciraṭṭhānena), đùi của anh ta bị lạnh cóng (sītibhūtaṃ attano ūruṃ), anh ta nghĩ đó là con cá (macchoti cintetvā) và đập vào nó (pahari). Một người khác đang canh ruộng (khettaṃ rakkhanto) gần nghĩa địa (susānapasse), vì sợ hãi (bhīto) nên nằm co ro (saṅkuṭito sayi). Khi tỉnh dậy (paṭibujjhitvā), anh ta nghĩ hai đầu gối của mình (attano jaṇṇukāni) là hai con quỷ dạ xoa (dve yakkhāti cintetvā) và đập vào chúng (pahari). Như vậy, người ấy hoài nghi 'Ta có thật sự không hiện hữu chăng?' (no nu khosmīti kaṅkhati). Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati. Eseva nayo sesesupi. Devo pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi, sopi pana ‘‘ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho’’tiādinā nayena kaṅkhati. Khattiyādayo kasmā na jānantīti ce? Apaccakkhā tesaṃ tattha tattha kule uppatti. Gahaṭṭhāpi ca potthalikādayo pabbajitasaññino, pabbajitāpi ‘‘kuppaṃ nu kho me kamma’’ntiādinā nayena gahaṭṭhasaññino. Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti. Kathaṃ nu khosmīti vuttanayameva. Kevalañhettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu khosmi rassacaturassachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāro’’ti kaṅkhanto kathaṃ nu khosmīti? Kaṅkhatīti veditabbo. Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi. Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati. Ariyasāvakassāti idha sotāpanno adhippeto, itarepi pana tayo avāritāyevāti. Dasamaṃ. 'Ta là gì chăng?' (Kiṃ nu khosmīti), là một người Sát-đế-lỵ (khattiyova samāno) lại hoài nghi về thân phận Sát-đế-lỵ của mình (attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati). Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Tuy nhiên, không có vị trời nào (devo samāno) mà lại không biết thân phận trời của mình (devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi). Nhưng vị ấy cũng hoài nghi theo cách: 'Ta là trời sắc giới (rūpī) hay vô sắc giới (arūpī) chăng?'. Nếu hỏi: 'Tại sao những người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ, v.v., lại không biết?'. Sự sanh ra của họ trong các gia tộc đó không phải là điều trực tiếp chứng kiến (apaccakkhā). Và cả những người tại gia như Potthalika, v.v., lại có tưởng là người xuất gia (pabbajitasaññino). Người xuất gia cũng có tưởng là người tại gia (gahaṭṭhasaññino) theo cách: 'Nghiệp xuất gia của ta có bị hư hoại chăng?'. Và cả loài người, giống như các vị vua, cũng có tưởng về mình là chư thiên (attani devasaññino). 'Ta như thế nào chăng?' (Kathaṃ nu khosmīti) cũng theo phương pháp đã nói. Chỉ là ở đây, do chấp thủ rằng có một sinh mạng (jīvo nāma atthīti gahetvā) ở bên trong (abbhantare), rồi nương vào hình dáng của nó (tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya) mà hoài nghi: 'Ta dài chăng, hay là một trong các loại hình như thấp, vuông, sáu cạnh, tám cạnh, mười sáu cạnh, v.v.?'. Người hoài nghi như vậy được hiểu là đang hoài nghi 'Ta như thế nào chăng?'. Tuy nhiên, không có ai không biết hình dáng thân thể hiện tại của mình. 'Chúng sanh này từ đâu đến, sẽ đi về đâu?' (Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissatīti), người ấy hoài nghi như vậy là đang hoài nghi về nơi đến và nơi đi (āgatigatiṭṭhānaṃ) của tự thân (attabhāvassa). Ở đây, 'của vị Thánh đệ tử' (Ariyasāvakassāti) là chỉ cho vị Tu-đà-hoàn (sotāpanno). Tuy nhiên, ba vị còn lại cũng không bị loại trừ. (Kinh) thứ mười. Āhāravaggo dutiyo. Phẩm Vật Thực, thứ hai. 3. Dasabalavaggo 3. Phẩm Mười Lực 1. Dasabalasuttavaṇṇanā 1. Chú giải Kinh Mười Lực 21. Dasabalavaggassa [Pg.41] paṭhamaṃ dutiyasseva saṅkhepo. 21. Kinh đầu tiên của Phẩm Mười Lực là bản tóm tắt của kinh thứ hai. 2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā 2. Chú giải Kinh Mười Lực thứ hai 22. Dutiyaṃ bhagavatā attano ajjhāsayassa vasena vuttaṃ. Tattha dasabalasamannāgatoti dasahi balehi samannāgato. Balañca nāmetaṃ duvidhaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu tathāgatassa kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi – 22. Kinh thứ hai được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo ý hướng của Ngài. Trong đó, 'thành tựu mười lực' (dasabalasamannāgato) nghĩa là thành tựu (samannāgato) mười năng lực (dasahi balehi). Năng lực (balaṃ) này có hai loại (duvidhaṃ): thân lực (kāyabalaṃ) và trí lực (ñāṇabalaṃ). Trong số đó, thân lực (kāyabalaṃ) của Như Lai (tathāgatassa) nên được hiểu theo các dòng dõi voi (hatthikulānusārena). Điều này đã được các bậc cổ nhân nói: ‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.(ma. ni. aṭṭha. 1.148; vibha. aṭṭha. 760); – “Kāḷāvaka và Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, Piṅgala; Gandha, Maṅgala, và Hema, Uposatha, Chaddanta, đó là mười loài.” Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. ‘‘Dasabalasamannāgato’’ti ettha pana etaṃ saṅgahaṃ na gacchati. Etañhi bāhirakaṃ lāmakaṃ tiracchānagatānaṃ sīhādīnampi hoti. Etañhi nissāya dukkhapariññā vā samudayappahānaṃ vā maggabhāvanā vā phalasacchikiriyā vā natthi. Aññaṃ pana dasasu ṭhānesu akampanatthena upatthambhanatthena ca dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ nāma atthi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dasabalasamannāgato’’ti. Mười loại voi này. Trong đó, Kāḷāvaka nên được hiểu là dòng voi thông thường. Thể lực của mười người đàn ông bằng thể lực của một con voi Kāḷāvaka. Sức mạnh của mười con voi Kāḷāvaka bằng sức mạnh của một con voi Gaṅgeyya. Sức mạnh của mười con voi Gaṅgeyya bằng sức mạnh của một con voi Paṇḍara. Sức mạnh của mười con voi Paṇḍara bằng sức mạnh của một con voi Tamba. Sức mạnh của mười con voi Tamba bằng sức mạnh của một con voi Piṅgala. Sức mạnh của mười con voi Piṅgala bằng sức mạnh của một con voi Gandha. Sức mạnh của mười con voi Gandha bằng sức mạnh của một con voi Maṅgala. Sức mạnh của mười con voi Maṅgala bằng sức mạnh của một con voi Hemavata. Sức mạnh của mười con voi Hemavata bằng sức mạnh của một con voi Uposatha. Sức mạnh của mười con voi Uposatha bằng sức mạnh của một con voi Chaddanta. Sức mạnh của mười con voi Chaddanta bằng sức mạnh của một vị Như Lai. Sức mạnh này cũng được gọi là Nārāyanasaṅghātabala (sức mạnh hợp nhất của Nārāyana). Sức mạnh này, tính theo số lượng voi thông thường, bằng sức mạnh của một ngàn koṭi con voi; tính theo số lượng người, bằng sức mạnh của mười ngàn koṭi người. Đây trước hết là thể lực của Như Lai. Tuy nhiên, trong câu “vị sở hữu mười năng lực”, sức mạnh này không được bao gồm. Vì sức mạnh này là ngoại tại, thấp kém, và cũng có ở các loài súc sanh như sư tử. Dựa vào sức mạnh này, không có sự liễu tri khổ, sự đoạn tận tập, sự tu tập đạo, hay sự chứng ngộ quả. Nhưng có một loại năng lực trí tuệ mười phần khác, với đặc tính không lay chuyển và nâng đỡ trong mười trường hợp. Chính với ý nghĩa này mà câu “vị sở hữu mười năng lực” được nói đến. Katamaṃ [Pg.42] pana tanti? Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ yathābhūtaṃ jānanaṃ. Seyyathidaṃ – ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato jānanaṃ ekaṃ, atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso yathābhūtaṃ vipākajānanaṃ ekaṃ, sabbatthagāminipaṭipadājānanaṃ ekaṃ, anekadhātunānādhātulokajānanaṃ ekaṃ, parasattānaṃ parapuggalānaṃ nānādhimuttikatājānanaṃ ekaṃ, tesaṃyeva indriyaparopariyattajānanaṃ ekaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānajānanaṃ ekaṃ, pubbenivāsajānanaṃ ekaṃ, sattānaṃ cutūpapātajānanaṃ ekaṃ, āsavakkhayajānanaṃ ekanti. Abhidhamme pana – Vậy, chúng là gì? Đó là sự hiểu biết như thật về những điều có thể và không thể, v.v. Cụ thể là: 1. Tri kiến về điều có thể là có thể và điều không thể là không thể; 2. Tri kiến như thật về kết quả của các hành vi đã, đang và sẽ được thực hiện, theo vị trí và nguyên nhân; 3. Tri kiến về con đường dẫn đến mọi nơi; 4. Tri kiến về thế giới với nhiều giới và các giới khác nhau; 5. Tri kiến về các khuynh hướng khác nhau của các chúng sanh và cá nhân khác; 6. Tri kiến về sự hơn kém trong các căn của họ; 7. Tri kiến về sự ô nhiễm, sự thanh tịnh và sự xuất khỏi các thiền, giải thoát, định và chứng đắc; 8. Tri kiến về các kiếp sống quá khứ; 9. Tri kiến về sự chết và tái sanh của chúng sanh; 10. Tri kiến về sự đoạn tận các lậu hoặc. Còn trong A-tỳ-đàm thì – ‘‘Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavattetī’’ti. “Ở đây, Như Lai biết như thật điều có thể là có thể và điều không thể là không thể. Việc Như Lai biết như thật điều có thể là có thể và điều không thể là không thể, đây cũng là năng lực Như Lai của Như Lai. Dựa vào năng lực này, Như Lai tự nhận địa vị tối thượng, rống tiếng rống sư tử giữa các hội chúng, và chuyển bánh xe pháp cao thượng.” Ādinā (vibha. 760) nayena vitthārato āgatāneva. Atthavaṇṇanāpi nesaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyañceva (vibha. aṭṭha. 760) papañcasūdaniyā ca majjhimaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.148) sabbākārato vuttā. Sā tattha vuttanayeneva gahetabbā. (v.v.) đã được trình bày chi tiết theo phương pháp này. Phần giải nghĩa của chúng cũng đã được trình bày một cách toàn diện trong Chú giải Phân Tích (Vibhaṅga-aṭṭhakathā) và trong Phá Vỡ Si Ám (Papañcasūdanī), tức Chú giải Trung Bộ (Majjhima-aṭṭhakathā). Phần giải nghĩa ấy nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được trình bày ở đó. Catūhi ca vesārajjehīti ettha sārajjapaṭipakkhaṃ vesārajjaṃ, catūsu ṭhānesu vesārajjabhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ. Katamesu catūsu? ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādīsu codanāvatthūsu. Tatrāyaṃ pāḷi – Trong câu “với bốn sự vô sở úy”, vô sở úy (vesārajja) là đối nghịch của sự rụt rè (sārajja). Đây là tên gọi của trí tuệ đi kèm với hỷ sanh khởi nơi vị quán xét về trạng thái vô úy trong bốn trường hợp. Bốn trường hợp nào? Trong các cơ sở để chỉ trích, bắt đầu bằng câu: “Ngài tự xưng là bậc Chánh Đẳng Giác, nhưng những pháp này ngài chưa giác ngộ.” Đây là đoạn Pāḷi liên quan – ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, tathāgatassa vesārajjāni…pe…. Katamāni cattāri? ‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. ‘Khīṇāsavassa te paṭijānato [Pg.43] ime āsavā aparikkhīṇā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (a. ni. 4.8). “Này các Tỳ khưu, có bốn sự vô sở úy này của Như Lai… (v.v.)…. Bốn điều đó là gì? ‘Ngài tự xưng là bậc Chánh Đẳng Giác, nhưng những pháp này ngài chưa giác ngộ’ – Này các Tỳ khưu, Ta không thấy có bất kỳ cơ sở nào mà một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, Phạm thiên, hay bất kỳ ai trên đời có thể chỉ trích Ta một cách hợp lý về điểm này. Này các Tỳ khưu, vì không thấy cơ sở đó, Ta sống an ổn, không sợ hãi, đạt đến vô sở úy. ‘Ngài tự xưng là bậc Lậu Tận, nhưng những lậu hoặc này của ngài chưa được đoạn trừ’ – ở đó, Ta… (v.v.)… ‘Những pháp mà ngài gọi là các pháp chướng ngại, khi thực hành chúng, chúng không đủ khả năng gây chướng ngại’ – ở đó, Ta… (v.v.)… ‘Pháp mà ngài thuyết giảng vì mục đích nào đó, pháp ấy không dẫn dắt người thực hành đến sự đoạn tận hoàn toàn khổ đau’ – ở đó, một Sa-môn hay Bà-la-môn… (v.v.)… Ta sống đạt đến vô sở úy.” (a. ni. 4.8). Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ (ma. ni. 1.150). Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti. Āsabhaṃ ṭhānaṃ có nghĩa là địa vị cao tột, địa vị tối thượng. Hoặc là, các vị Phật quá khứ là những vị āsabha (bậc Ngưu vương), ṭhānaṃ là địa vị của các vị ấy, đó là ý nghĩa. Hơn nữa, con bò đầu đàn của một trăm con bò là usabha, con bò đầu đàn của một ngàn con bò là vasabha; hoặc con bò đầu đàn của một trăm chuồng bò là usabha, con bò đầu đàn của một ngàn chuồng bò là vasabha; con bò cao tột trong tất cả các loài bò, chịu đựng được tất cả mọi hiểm nguy, thân sắc trắng, đáng ưa thích, có thể mang gánh nặng, không bị kinh động bởi cả trăm tiếng sét là nisabha. Ở đây, con bò ấy được hiểu là usabha. Vì đây cũng là từ đồng nghĩa của nó. Của con bò usabha, đây là āsabhaṃ. Ṭhānaṃ là sự đứng vững sau khi dùng bốn chân đạp lên mặt đất. Hơn nữa, điều này giống như āsabha nên gọi là āsabha. Giống như con bò usabha được gọi là nisabha, đầy đủ sức mạnh của bò đực, dùng bốn chân đạp lên mặt đất và đứng vững ở một vị trí không lay chuyển; cũng vậy, đức Như Lai, đầy đủ mười lực Như Lai, dùng bốn chân vô sở úy đạp lên mặt đất là tám chúng hội, đứng vững ở một vị trí không lay chuyển, không bị kinh động bởi bất kỳ kẻ đối nghịch, kẻ thù nào trong thế gian cùng với chư thiên. Và khi đứng vững như vậy, Ngài thừa nhận, đạt đến, không từ bỏ địa vị āsabha ấy, Ngài đặt nó vào chính mình. Do đó, có lời nói rằng: “Ngài thừa nhận địa vị āsabha.” Parisāsūti ‘‘aṭṭha kho imā, sāriputta, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā brāhmaṇaparisā gahapatiparisā samaṇaparisā cātumahārājikaparisā tāvatiṃsaparisā māraparisā brahmaparisā’’ti, imāsu aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato ceva hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ [Pg.44] nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso, ‘‘iti rūpa’’ntiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti. Parisāsu có nghĩa là: “Này Sāriputta, có tám chúng hội này. Tám chúng hội nào? Chúng hội Sát-đế-lỵ, chúng hội Bà-la-môn, chúng hội gia chủ, chúng hội Sa-môn, chúng hội Tứ Đại Thiên Vương, chúng hội Ba mươi ba vị trời, chúng hội của Ma vương, chúng hội của Phạm thiên,” tức là trong tám chúng hội này. Sīhanādaṃ nadati có nghĩa là Ngài cất lên tiếng rống cao tột, tiếng rống không sợ hãi; hoặc Ngài cất lên tiếng rống tương tự như tiếng rống của sư tử. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Sīhanāda. Hoặc, giống như sư tử được gọi là sīha vì nó chịu đựng (sahanato) và tiêu diệt (hananato), cũng vậy, đức Như Lai được gọi là sīha vì Ngài chịu đựng các pháp thế gian và tiêu diệt các tà thuyết khác. Tiếng rống của sư tử được nói đến như vậy là sīhanāda. Ở đây, giống như con sư tử đầy đủ sức mạnh của sư tử, không sợ hãi ở khắp mọi nơi, không có lông tóc dựng đứng, cất lên tiếng rống của sư tử; cũng vậy, đức Như Lai-sư tử, đầy đủ các lực của Như Lai, không sợ hãi, không có lông tóc dựng đứng trong tám chúng hội, cất lên tiếng rống của sư tử được trang hoàng bằng nhiều cách thuyết giảng khác nhau theo phương pháp bắt đầu bằng “iti rūpaṃ (đây là sắc).” Do đó, có lời nói rằng: “Ngài rống tiếng rống sư tử trong các chúng hội.” Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ, visuddhassa dhammacakkassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ. Trong câu Brahmacakkaṃ pavatteti, brahma có nghĩa là cao tột, tối thượng; đây là tên gọi khác của Pháp luân thanh tịnh. Pháp luân ấy có hai loại: trí thấu triệt và trí thuyết giảng. Trong đó, trí thấu triệt được tuệ tạo ra, mang lại Thánh quả cho chính mình; trí thuyết giảng được lòng bi tạo ra, mang lại Thánh quả cho các vị đệ tử. Trong đó, trí thấu triệt có hai loại: đang sanh và đã sanh. Trí ấy, kể từ khi xuất gia cho đến A-la-hán đạo, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Hoặc, kể từ cõi trời Tusita cho đến A-la-hán đạo tại Bồ-đề đoàn, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Hoặc, kể từ thời đức Phật Dīpaṅkara cho đến A-la-hán đạo, được gọi là đang sanh; vào sát-na của quả, được gọi là đã sanh. Trí thuyết giảng cũng có hai loại: đang diễn ra và đã diễn ra. Trí ấy, cho đến khi ngài Aññāsikoṇḍañña đắc Tu-đà-hoàn đạo, được gọi là đang diễn ra; vào sát-na của quả, được gọi là đã diễn ra. Trong hai trí ấy, trí thấu triệt là siêu thế, trí thuyết giảng là thế gian. Cả hai trí này đều không chung với những vị khác, là trí tuệ đích thực chỉ của chư Phật. Idāni yaṃ iminā ñāṇena samannāgato sīhanādaṃ nadati, taṃ dassetuṃ iti rūpantiādimāha. Tattha iti rūpanti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto. Iti rūpassa samudayoti iminā evaṃ pariggahitassa rūpassa samudayo vutto. Tattha itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tassa vitthāro ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo taṇhāsamudayā, kammasamudayā āhārasamudayā rūpasamudayoti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) evaṃ veditabbo. Atthaṅgamepi ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho…pe… vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṃ passatī’’ti ayaṃ vitthāro. Bây giờ, để chỉ ra tiếng rống sư tử mà bậc Toàn Giác, người đã thành tựu trí tuệ này, đã rống lên, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng iti rūpaṃ. Trong đó, bằng câu iti rūpaṃ, sự thấu triệt toàn bộ về sắc đã được nói đến theo cách của tướng, dụng, sự hiện hữu, nhân gần, bắt đầu với bản chất biến hoại và sự phân biệt giữa các đại và các pháp do đại tạo, rằng: “Đây là sắc, sắc chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có sắc nào khác.” Bằng câu iti rūpassa samudayo, sự sanh khởi của sắc đã được thấu triệt như vậy đã được nói đến. Trong đó, iti có nghĩa là sự sanh khởi xảy ra như vậy. Phần giải thích chi tiết của nó nên được hiểu như sau: “Do vô minh sanh nên sắc sanh; do ái sanh, do nghiệp sanh, do vật thực sanh nên sắc sanh. Người thấy được tướng trạng sanh khởi như vậy là thấy được sự sanh của sắc uẩn.” Về sự đoạn diệt cũng vậy, phần giải thích chi tiết này nên được hiểu: “Do vô minh diệt nên sắc diệt… người thấy được tướng trạng biến hoại là thấy được sự diệt của sắc uẩn.” Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā ettakā vedanā, ito uddhaṃ vedanā natthi, ayaṃ saññā, ime saṅkhārā, idaṃ viññāṇaṃ ettakaṃ viññāṇaṃ[Pg.45], ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanasabhāvañceva sukhādirūpasaññādiphassādicakkhuviññāṇādibhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho vutto. Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṃ pariggahitānaṃ vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ samudayo vutto. Tatrāpi itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tesampi vitthāro ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) rūpe vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tīsu khandhesu ‘‘āhārasamudayā’’ti avatvā ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ, viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti. Atthaṅgamapadampi tesaṃyeva vasena yojetabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana udayabbayavinicchayo sabbākāraparipūro visuddhimagge vutto. Cả trong các đoạn như "Như vầy là thọ", sự thâu tóm không dư sót thọ, tưởng, hành, và thức đã được nói đến bởi (Đức Thế Tôn) bằng cách lấy làm đầu bản chất của sự cảm thọ, sự tri nhận, sự tạo tác, sự nhận biết, và sự phân biệt của lạc thọ v.v..., sắc tưởng v.v..., xúc v.v..., nhãn thức v.v..., theo phương diện tướng, dụng, hiện trạng, và nhân gần, (với ý nghĩa rằng): "Đây là thọ, thọ chỉ có chừng ấy, ngoài cái này ra không có thọ nào khác; đây là tưởng; đây là các hành; đây là thức, thức chỉ có chừng ấy, ngoài cái này ra không có thức nào khác". Lại nữa, bằng các câu bắt đầu bằng "Như vầy là sự sanh khởi của thọ", sự sanh khởi của thọ, tưởng, hành, và thức đã được thâu tóm như vậy đã được nói đến. Trong đó, "iti" có nghĩa là "sự sanh khởi xảy ra như vầy". Sự giải thích chi tiết của chúng cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần sắc uẩn rằng: "Do vô minh sanh khởi, thọ sanh khởi". Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: trong ba uẩn (thọ, tưởng, hành), không nói "do vật thực sanh khởi" mà nên nói "do xúc sanh khởi"; trong thức uẩn, (nên nói) "do danh sắc sanh khởi". Thuật ngữ về sự đoạn diệt cũng nên được liên kết theo phương diện của chính những điều đó. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, sự quyết trạch về sanh và diệt, đầy đủ về mọi phương diện, đã được tôi nói đến trong Visuddhimagga. Imasmiṃ sati idaṃ hotīti ayampi aparo sīhanādo. Tassattho – imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye asati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti imassa avijjādikassa paccayassa nirodhā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ nirujjhati. Idāni yathā taṃ hoti ceva nirujjhati ca, taṃ vitthārato dassetuṃ yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārātiādimāha. "Khi cái này có, cái này có" – đây cũng là một tiếng rống sư tử khác. Ý nghĩa của nó là: Khi duyên này, tức là vô minh v.v..., có mặt, thì quả này, tức là hành v.v..., sanh khởi. "Do cái này sanh, cái này sanh" có nghĩa là: do sự sanh khởi của duyên này, tức là vô minh v.v..., quả này, tức là hành v.v..., sanh khởi. "Khi cái này không có, cái này không có" có nghĩa là: khi duyên này, tức là vô minh v.v..., không có mặt, quả này, tức là hành v.v..., không sanh khởi. "Do cái này diệt, cái này diệt" có nghĩa là: do sự diệt của duyên này, tức là vô minh v.v..., quả này, tức là hành v.v..., diệt. Bây giờ, để chỉ rõ một cách chi tiết như thế nào nó vừa sanh khởi vừa diệt, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "tức là, do duyên vô minh, các hành (sanh khởi)". Evaṃ svākkhātoti evaṃ pañcakkhandhavibhajanādivasena suṭṭhu akkhāto kathito. Dhammoti pañcakkhandhapaccayākāradhammo. Uttānoti anikujjito. Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito. Pakāsitoti dīpito jotito. Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṃ bhinnaṃ tattha tattha sibbitagaṇṭhitaṃ jiṇṇavatthaṃ, taṃ yassa natthīti aṭṭhahatthaṃ navahatthaṃ vā ahatasāṭakaṃ nivattho, so chinnapilotiko nāma. Ayampi dhammo tādiso. Na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhitabhāvo atthi. Apica khuddakasāṭakopi pilotikāti vuccati, sā yassa natthi, aṭṭhanavahattho mahāpaṭo atthi, sopi chinnapilotiko, apagatapilotikoti attho. Tādiso ayaṃ dhammo. Yathā hi catuhatthaṃ sāṭakaṃ [Pg.46] gahetvā pariggahaṇaṃ karonto puriso ito cito ca añchanto kilamati, evaṃ bāhirakasamaye pabbajitā attano parittakaṃ dhammaṃ ‘‘evaṃ sati evaṃ bhavissatī’’ti kappetvā kappetvā vaḍḍhentā kilamanti. Yathā pana aṭṭhahatthanavahatthena pariggahaṇaṃ karonto yathāruci pārupati na kilamati, natthi tattha añchitvā vaḍḍhanakiccaṃ; evaṃ imasmimpi dhamme kappetvā kappetvā vibhajanakiccaṃ natthi, tehi tehi kāraṇehi mayāva ayaṃ dhammo suvibhatto suvitthāritoti idampi sandhāya ‘‘chinnapilotiko’’ti āha. Apica kacavaropi pilotikāti vuccati, imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṃ nāma patiṭṭhātuṃ na labhati. Tenevāha – "Được khéo thuyết giảng như vậy" có nghĩa là được khéo thuyết giảng, được tuyên bố như vậy bằng phương diện phân tích năm uẩn v.v. "Pháp" là pháp về duyên khởi của năm uẩn. "Được làm cho rõ ràng" là không bị úp xuống. "Được mở ra" là được mở ra và đặt để. "Được làm cho sáng tỏ" là được soi sáng, được thắp sáng. "Không còn mảnh vá" có nghĩa là: "pilotikā" được gọi là tấm vải cũ bị rách, bị thủng, được vá víu đây đó; người nào không có tấm vải đó, mà mặc một tấm vải mới dài tám hoặc chín khuỷu tay, người đó được gọi là "chinnapilotiko" (người không có mảnh vá). Pháp này cũng giống như vậy. Ở đây không có tình trạng bị rách, bị thủng, được vá víu theo kiểu lừa dối v.v. Hơn nữa, một tấm vải nhỏ cũng được gọi là "pilotikā"; người nào không có tấm vải đó, mà có một tấm vải lớn dài tám chín khuỷu tay, người đó cũng là "chinnapilotiko", nghĩa là "người không có mảnh vải nhỏ". Pháp này cũng giống như vậy. Ví như một người đàn ông lấy tấm vải dài bốn khuỷu tay để mặc thì bị mệt mỏi vì phải kéo qua kéo lại; cũng vậy, những người xuất gia trong các tôn giáo bên ngoài bị mệt mỏi khi phát triển giáo pháp ít ỏi của họ bằng cách suy diễn rằng "nếu thế này thì sẽ thế kia". Nhưng ví như người mặc bằng tấm vải dài tám chín khuỷu tay thì mặc và che thân theo ý muốn, không mệt mỏi, ở đó không có việc phải kéo ra để làm cho nó dài thêm; cũng vậy, trong Pháp này, không có việc phải phân tích bằng cách suy diễn, (Đức Thế Tôn) đã nói "chinnapilotiko" cũng với ý nghĩa này: "chính Ta đã phân tích rõ ràng và trình bày chi tiết Pháp này vì những lý do này và những lý do kia". Hơn nữa, rác rưởi cũng được gọi là "pilotikā", và trong giáo pháp này, thứ gọi là sa-môn rác rưởi không thể tồn tại. Vì vậy, Ngài đã nói: ‘‘Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuṃ apakassatha; Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine. "Hãy loại bỏ loài chim nước, hãy kéo đi rác rưởi; Sau đó hãy thổi bay đi những vỏ trấu, những kẻ không phải sa-môn nhưng tự cho mình là sa-môn." ‘‘Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare; Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā; Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (a. ni. 8.10); "Sau khi đã loại bỏ những kẻ có ác dục, có ác hạnh và ác xứ; những người thanh tịnh hãy sống chung với những người thanh tịnh, với sự tôn trọng lẫn nhau; do đó, hòa hợp và có trí tuệ, các ngươi sẽ chấm dứt khổ đau." Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṃ dhammo chinnapilotiko nāma hoti. Như vậy, cũng do việc loại bỏ sa-môn rác rưởi mà Pháp này được gọi là "chinnapilotiko". Alamevāti yuttameva. Saddhāpabbajitenāti saddhāya pabbajitena. Kulaputtenāti dve kulaputtā ācārakulaputto jātikulaputto ca. Tattha yo yato kutoci kulā pabbajitvā sīlādayo pañca dhammakkhandhe pūreti, ayaṃ ācārakulaputto nāma. Yo pana yasakulaputtādayo viya jātisampannakulā pabbajito, ayaṃ jātikulaputto nāma. Tesu idha ācārakulaputto adhippeto. Sace pana jātikulaputto ācāravā hoti, ayaṃ uttamoyeva. Evarūpena kulaputtena. Vīriyaṃ ārabhitunti caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ kātuṃ. Idānissa caturaṅgaṃ dassento kāmaṃ taco cātiādimāha. Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ, nhāru ekaṃ, aṭṭhi ekaṃ, maṃsalohitaṃ ekanti. Idañca pana caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahantena navasu ṭhānesu samādhātabbaṃ purebhatte pacchābhatte purimayāme majjhimayāme pacchimayāme gamane ṭhāne nisajjāya sayaneti. "Thật là thích hợp" có nghĩa là thật là đúng đắn. "Bởi người xuất gia với đức tin" có nghĩa là bởi người xuất gia với đức tin. Về "bởi thiện nam tử", có hai loại thiện nam tử: thiện nam tử về phẩm hạnh và thiện nam tử về dòng dõi. Trong đó, người nào, xuất gia từ bất kỳ dòng dõi nào, làm viên mãn năm pháp uẩn là giới v.v..., người này được gọi là thiện nam tử về phẩm hạnh. Còn người nào, giống như thiện nam tử Yasa v.v..., xuất gia từ dòng dõi cao quý, người này được gọi là thiện nam tử về dòng dõi. Trong hai loại đó, ở đây thiện nam tử về phẩm hạnh được nói đến. Nhưng nếu thiện nam tử về dòng dõi lại có phẩm hạnh, người này thật là tối thượng. Bởi một thiện nam tử như vậy. "Để khởi sự tinh tấn" có nghĩa là để thực hành sự tinh tấn gồm bốn yếu tố. Bây giờ, để chỉ ra bốn yếu tố của nó, (Ngài) đã nói câu bắt đầu bằng "dù cho chỉ còn da...". Ở đây, da là một yếu tố, gân là một yếu tố, xương là một yếu tố, thịt và máu là một yếu tố. Và sự tinh tấn gồm bốn yếu tố này nên được người quyết tâm thiết lập trong chín trường hợp: trước bữa ăn, sau bữa ăn, trong canh đầu, trong canh giữa, trong canh cuối, khi đi, khi đứng, khi ngồi, và khi nằm. Dukkhaṃ[Pg.47], bhikkhave, kusīto viharatīti imasmiṃ sāsane yo kusīto puggalo, so dukkhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo kusīto, so sukhaṃ viharati. Vokiṇṇoti missībhūto. Sadatthanti sobhanaṃ vā atthaṃ sakaṃ vā atthaṃ, ubhayenāpi arahattameva adhippetaṃ. Parihāpetīti hāpeti na pāpuṇāti. Kusītapuggalassa hi cha dvārāni aguttāni honti, tīṇi kammāni aparisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ apariyodātaṃ, bhinnājīvo kulūpako hoti. So sabrahmacārīnaṃ akkhimhi patitarajaṃ viya upaghātakaro hutvā dukkhaṃ viharati, pīṭhamaddano ceva hoti laṇḍapūrako ca, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ na sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ virādheti, tena bhutto raṭṭhapiṇḍopi na mahapphalo hoti. “Này các Tỳ khưu, người lười biếng sống khổ sở”: trong giáo pháp này, người nào lười biếng, người ấy sống khổ sở. Còn ở ngoài (giáo pháp), người nào lười biếng, người ấy sống an lạc. “Bị vẩn đục” có nghĩa là bị trộn lẫn. “Lợi ích chân chánh” có nghĩa là lợi ích tốt đẹp hoặc lợi ích của tự thân, cả hai đều có ý chỉ quả A-la-hán. “Làm cho suy giảm” có nghĩa là làm cho mất đi, không đạt được. Thật vậy, đối với người lười biếng, sáu căn môn không được phòng hộ, ba nghiệp không được trong sạch, giới thứ tám là mạng sống không được trong sáng, trở thành người thân cận gia đình có mạng sống bị hư hỏng. Vị ấy trở thành người gây tổn hại cho các vị đồng phạm hạnh giống như hạt bụi rơi vào mắt, sống khổ sở, vừa là người làm mòn giường ghế, vừa là người làm đầy phân, không thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư, làm lỡ mất khoảnh khắc khó được, vật thực của quốc độ mà vị ấy thọ dụng cũng không có quả lớn. Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhaveti āraddhavīriyo puggalo imasmiṃyeva sāsane sukhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Pavivittoti vivitto viyutto hutvā. Sadatthaṃ paripūretīti arahattaṃ pāpuṇāti. Āraddhavīriyassa hi cha dvārāni suguttāni honti, tīṇi kammāni parisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pariyodātaṃ sabrahmacārīnaṃ akkhimhi susītalañjanaṃ viya dhātugatacandanaṃ viya ca manāpo hutvā sukhaṃ viharati, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti. Satthā hi – “Này các Tỳ khưu, còn người tinh cần”: người tinh cần sống an lạc chính trong giáo pháp này. Còn ở ngoài (giáo pháp), người nào tinh cần, người ấy sống khổ sở. “Tách biệt” có nghĩa là trở nên xa lìa, không liên hệ (với các pháp bất thiện). “Làm viên mãn lợi ích chân chánh” có nghĩa là đạt đến quả A-la-hán. Thật vậy, đối với người tinh cần, sáu căn môn được phòng hộ tốt đẹp, ba nghiệp được trong sạch, giới thứ tám là mạng sống được trong sáng, trở thành người khả ái đối với các vị đồng phạm hạnh giống như thuốc nhỏ mắt làm mát dịu và giống như gỗ chiên-đàn làm hài lòng tâm ý, sống an lạc, có thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư. Thật vậy, bậc Đạo Sư – ‘‘Ciraṃ jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmunī’’ti – “Bậc Đại Hùng, xin hãy sống lâu! Bậc Đại Mâu-ni, xin hãy trụ lại một kiếp!” – Evaṃ gotamiyā vandito, ‘‘na kho, gotami, tathāgatā evaṃ vanditabbā’’ti paṭikkhipitvā tāya yācito vanditabbākāraṃ ācikkhanto evamāha – Được bà Gotamī đảnh lễ như vậy, (bậc Đạo Sư) đã từ chối rằng: “Này Gotamī, các đấng Như Lai không nên được đảnh lễ như thế,” và khi được bà ấy thỉnh cầu, Ngài đã chỉ dạy cách thức nên đảnh lễ và nói như vầy: ‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame; Samagge sāvake passa, esā buddhāna vandanā’’ti. (apa. therī 2.2.171); “Hãy nhìn các vị Thinh văn tinh tấn, có tâm hướng đến (Niết-bàn), luôn nỗ lực kiên cố; hãy nhìn các vị Thinh văn sống hòa hợp, đây là sự đảnh lễ các đấng Chánh Giác.” Evaṃ āraddhavīriyo satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ na virādheti. Tassa hi buddhuppādo dhammadesanā saṅghasuppaṭipatti saphalā hoti saudrayā, raṭṭhapiṇḍopi tena bhutto mahapphalo hoti. Như vậy, người tinh cần có thể nắm bắt được ý hướng của bậc Đạo Sư, không làm lỡ mất khoảnh khắc khó được. Thật vậy, đối với vị ấy, sự xuất hiện của Đức Phật, sự thuyết giảng Chánh pháp, sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng trở nên có kết quả, có sự tăng trưởng; vật thực của quốc độ mà vị ấy thọ dụng cũng có quả lớn. Hīnena [Pg.48] aggassāti hīnāya saddhāya hīnena vīriyena hīnāya satiyā hīnena samādhinā hīnāya paññāya aggasaṅkhātassa arahattassa patti nāma na hoti. Aggena ca khoti aggehi saddhādīhi aggassa arahattassa patti hoti. Maṇḍapeyyanti pasannaṭṭhena maṇḍaṃ, pātabbaṭṭhena peyyaṃ. Yañhi pivitvā antaravīthiyaṃ patito visaññī attano sāṭakādīnampi assāmiko hoti, taṃ pasannampi na pātabbaṃ, mayhaṃ pana sāsanaṃ evaṃ pasannañca pātabbañcāti dassento ‘‘maṇḍapeyya’’nti āha. “Với (pháp) thấp kém, (không thể đạt được pháp) cao thượng” có nghĩa là: với tín, tấn, niệm, định, tuệ thấp kém thì không thể nào đạt được quả A-la-hán được gọi là cao thượng. “Và còn với (pháp) cao thượng” có nghĩa là: với các pháp như tín v.v... cao thượng thì đạt được quả A-la-hán cao thượng. “Tinh chất có thể uống được” có nghĩa là: “tinh chất” vì nghĩa là trong sáng, “có thể uống được” vì nghĩa là có thể uống được. Thật vậy, thứ nước uống nào mà sau khi uống, người ta ngã lăn ra giữa đường, bất tỉnh, không làm chủ được cả y phục của mình, thứ đó dù trong cũng không nên uống. Còn giáo pháp của ta thì vừa trong sáng vừa có thể uống được, để chỉ rõ điều này, Ngài đã nói “tinh chất có thể uống được”. Tattha tividho maṇḍo – desanāmaṇḍo, paṭiggahamaṇḍo, brahmacariyamaṇḍoti. Katamo desanāmaṇḍo? Catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa ācikkhanā…pe… uttānīkammaṃ, ayaṃ desanāmaṇḍo. Katamo paṭiggahamaṇḍo? Bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā ye vā panaññepi keci viññātāro, ayaṃ paṭiggahamaṇḍo. Katamo brahmacariyamaṇḍo? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi, ayaṃ brahmacariyamaṇḍo. Apica adhimokkhamaṇḍo saddhindriyaṃ, assaddhiyaṃ kasaṭo, assaddhiyaṃ kasaṭaṃ chaḍḍetvā saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyantiādināpi (paṭi. ma. 1.238) nayenettha attho veditabbo. Satthā sammukhībhūtoti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā satthā sammukhībhūto, tasmā vīriyasampayogaṃ katvā pivatha etaṃ maṇḍaṃ. Bāhirakañhi bhesajjamaṇḍampi vejjassa asammukhā pivantānaṃ pamāṇaṃ vā uggamanaṃ vā niggamanaṃ vā na jānāmāti āsaṅkā hoti. Vejjasammukhā pana ‘‘vejjo jānissatī’’ti nirāsaṅkā pivanti. Evameva amhākaṃ dhammassāmi satthā sammukhībhūtoti vīriyaṃ katvā pivathāti maṇḍapāne nesaṃ niyojento tasmātiha, bhikkhavetiādimāha. Tattha saphalāti sānisaṃsā. Saudrayāti savaḍḍhi. Idāni niyojanānurūpaṃ sikkhitabbataṃ niddisanto attatthaṃ vā hi, bhikkhavetiādimāha. Tattha attatthanti attano atthabhūtaṃ arahattaṃ. Appamādena sampādetunti appamādena sabbakiccāni kātuṃ. Paratthanti paccayadāyakānaṃ mahapphalānisaṃsaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dutiyaṃ. Ở đây, “tinh chất” có ba loại: tinh chất của lời dạy, tinh chất của người tiếp nhận, và tinh chất của phạm hạnh. Thế nào là tinh chất của lời dạy? Đó là sự chỉ rõ, thuyết giảng, công bố, thiết lập, khai mở, phân tích, làm cho hiển lộ về Bốn Thánh Đế; sự chỉ rõ... làm cho hiển lộ về Bốn Niệm Xứ... về Bát Thánh Đạo. Đây là tinh chất của lời dạy. Thế nào là tinh chất của người tiếp nhận? Đó là các Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, cận sự nam, cận sự nữ, chư thiên, loài người, hoặc bất kỳ ai khác là những người có trí tuệ. Đây là tinh chất của người tiếp nhận. Thế nào là tinh chất của phạm hạnh? Đó chính là Bát Thánh Đạo này, tức là: chánh kiến... chánh định. Đây là tinh chất của phạm hạnh. Hơn nữa, tinh chất của lòng tin là tín quyền; sự không có lòng tin là cặn bã. Sau khi từ bỏ cặn bã là sự không có lòng tin, người ấy uống tinh chất của lòng tin là tín quyền, do đó gọi là “tinh chất có thể uống được”. Theo phương pháp này, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. “Bậc Đạo Sư đang hiện diện” là câu nói chỉ nguyên nhân ở đây. Bởi vì bậc Đạo Sư đang hiện diện, cho nên hãy nỗ lực tinh tấn và uống lấy tinh chất này. Thật vậy, ngay cả đối với tinh chất thuốc ở bên ngoài, những người uống khi không có mặt thầy thuốc sẽ có sự lo lắng rằng: “Chúng ta không biết liều lượng, hoặc sẽ bị nôn mửa, hoặc sẽ bị tiêu chảy.” Nhưng khi có mặt thầy thuốc, họ uống mà không lo lắng, (nghĩ rằng): “Thầy thuốc sẽ biết.” Cũng vậy, (nghĩ rằng): “Bậc Đạo Sư, Đấng Pháp Chủ của chúng ta đang hiện diện,” hãy nỗ lực tinh tấn và uống. Để khuyến khích họ uống tinh chất, Ngài đã nói: “Do đó, này các Tỳ khưu...” v.v... Ở đây, “có kết quả” có nghĩa là có lợi ích. “Có sự tăng trưởng” có nghĩa là có sự phát triển. Bây giờ, để chỉ ra điều cần phải học tập tương ứng với sự khuyến khích, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, vì lợi ích của tự thân...” v.v... Ở đây, “lợi ích của tự thân” có nghĩa là quả A-la-hán, là lợi ích của tự thân. “Hãy thành tựu với sự không dể duôi” có nghĩa là hãy làm tất cả các phận sự với sự không dể duôi. “Lợi ích của người khác” có nghĩa là quả báu và lợi ích lớn lao cho những người thí chủ cúng dường vật dụng. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Hết phần thứ hai. 3. Upanisasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Upanisa 23. Tatiye [Pg.49] ‘‘jānato aha’’ntiādīsu jānatoti jānantassa. Passatoti passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ santepi ‘‘jānato’’ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati. Jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ. ‘‘Passato’’ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya. Passanappabhāvañhi ñāṇaṃ, ñāṇasamaṅgīpuggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati. Āsavānaṃ khayanti ettha āsavānaṃ pahānaṃ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvoti ayampi āsavakkhayoti vuccati, bhaṅgopi maggaphalanibbānānipi. ‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimutti’’ntiādīsu (ma. ni. 1.438; vibha. 831) hi khīṇākāro āsavakkhayoti vuccati. ‘‘Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti (vibha. 354) ettha bhaṅgo. 23. Trong kinh thứ ba, ở các câu bắt đầu bằng ‘jānato ahaṃ’, ‘jānato’ có nghĩa là ‘đối với người biết’. ‘Passato’ có nghĩa là ‘đối với người thấy’. Cả hai từ đều có cùng một nghĩa, chỉ khác nhau về văn tự. Dù là như vậy, với từ ‘jānato’, (Đức Thế Tôn) chỉ đến cá nhân dựa vào đặc tính của trí tuệ. Vì trí tuệ có đặc tính là biết. Với từ ‘passato’, (Ngài chỉ đến cá nhân) dựa vào năng lực của trí tuệ. Vì trí tuệ có năng lực thấy, người có trí tuệ thấy các pháp đã được vén mở bằng trí tuệ, giống như người có mắt thấy các sắc bằng mắt. Trong câu ‘āsavānaṃ khayaṃ’, sự đoạn trừ, sự không sanh khởi trở lại, trạng thái đã tận diệt, sự không hiện hữu của các lậu hoặc, điều này cũng được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavakkhaya); cả sự hoại diệt (bhaṅga), cả đạo, quả và Níp-bàn cũng (được gọi là āsavakkhaya). Thật vậy, trong các đoạn như ‘do đoạn tận các lậu hoặc, (chứng ngộ) tâm giải thoát vô lậu’, trạng thái đã tận diệt được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Trong câu ‘sự đoạn tận, sự hoại diệt, sự tan vỡ, sự vỡ nát, sự vô thường, sự biến mất của các lậu hoặc’, (āsavakkhaya) có nghĩa là sự hoại diệt (bhaṅga). ‘‘Sekkhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino; Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62); – ‘Đối với bậc hữu học đang thực hành, người đang đi theo con đường ngay thẳng, trí tuệ về sự đoạn tận sanh khởi trước tiên, sau đó là thắng trí theo liền sau đó’. Ettha maggo. So hi āsave khepento vūpasamento uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti ettha phalaṃ. Tañhi āsavānaṃ khīṇante uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ. Ở đây, (āsavakkhaya) là đạo. Vì đạo ấy sanh khởi trong khi làm cạn kiệt, làm lắng dịu các lậu hoặc, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Trong câu ‘do đoạn tận các lậu hoặc mà trở thành Sa-môn’, (āsavakkhaya) là quả. Vì quả ấy sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự tận diệt các lậu hoặc, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. ‘‘Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti; (Dha. pa. 253) – ‘Các lậu hoặc của người ấy tăng trưởng, người ấy xa lìa sự đoạn tận các lậu hoặc’. Ettha nibbānaṃ. Tañhi āgamma āsavā khīyanti, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ. Idha pana maggaphalāni adhippetāni. No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṃsārādīhiyeva suddhiṃ vadanti, te paṭikkhittā honti. Purimena padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyaṃ paṭisedheti. Ở đây, (āsavakkhaya) là Níp-bàn. Vì khi đã đạt đến Níp-bàn ấy, các lậu hoặc được tận diệt, do đó được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Tuy nhiên, ở đây (trong kinh này), đạo và quả được chủ ý đến. Trong câu ‘không phải cho người không biết, không phải cho người không thấy’, có nghĩa là: ‘Đối với người nào không biết, không thấy, Ta không nói (điều đó)’. Bằng câu này, những ai nói rằng sự thanh tịnh chỉ đến từ vòng luân hồi v.v... ngay cả khi không biết, không thấy, quan điểm của họ bị bác bỏ. Bằng hai từ trước, phương pháp đã được nói đến; bằng (hai từ) này, (Đức Thế Tôn) phủ nhận phi phương pháp. Idāni yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti, taṃ dassetukāmo kiñca, bhikkhave, jānatoti pucchaṃ ārabhi. Tattha jānanā bahuvidhā. Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti, koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ, tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā [Pg.50] jānanā saggamaggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ. Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti, tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva. Tasmā yaṃ jānato passato ca āsavānaṃ khayo hoti, tadeva dassento iti rūpantiādimāha. Evaṃ kho, bhikkhave, jānatoti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ jānantassa. Āsavānaṃ khayo hotīti āsavānaṃ khayante jātattā ‘‘āsavānaṃ khayo’’ti laddhanāmaṃ arahattaṃ hoti. Bây giờ, muốn chỉ ra rằng do biết điều gì mà có sự đoạn tận các lậu hoặc, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu câu hỏi: ‘Và này các Tỳ khưu, do biết điều gì...’. Ở đây, sự biết có nhiều loại. Thật vậy, có vị Tỳ khưu khéo tay biết làm dù, có vị biết làm một trong những việc như may y v.v... Không nên nói rằng đối với vị ấy, khi làm những công việc như vậy trong khi vẫn giữ gìn các phận sự, sự biết đó không phải là nền tảng cho cõi trời, đạo và quả. Nhưng vị nào xuất gia trong giáo pháp này mà biết làm các việc như chữa bệnh v.v..., đối với vị ấy biết như vậy, các lậu hoặc chỉ tăng trưởng mà thôi. Do đó, để chỉ ra chính điều mà do biết và thấy nó, có sự đoạn tận các lậu hoặc, (Đức Thế Tôn) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘đây là sắc...’. ‘Này các Tỳ khưu, do biết như vậy’ có nghĩa là: đối với người biết sự sanh và diệt của năm uẩn như vậy. ‘Có sự đoạn tận các lậu hoặc’ có nghĩa là: do sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự đoạn tận các lậu hoặc, quả A-la-hán có được tên gọi là ‘sự đoạn tận các lậu hoặc’. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapetvā idāni khīṇāsavassa āgamanīyaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetuṃ yampissa taṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha khayasmiṃ khayeñāṇanti āsavakkhayasaṅkhāte arahattaphale paṭiladdhe sati paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tañhi arahattaphalasaṅkhāte khayasmiṃ paṭhamavāraṃ uppanne pacchā uppannattā khayeñāṇanti vuccati. Saupanisanti sakāraṇaṃ sappaccayaṃ. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Sā hissa upanissayapaccayena paccayo hoti. Evaṃ ito paresupi labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo. Sau khi kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán như vậy, bây giờ, để chỉ ra con đường thực hành phần đầu dẫn đến (trạng thái của) bậc lậu tận, (Đức Thế Tôn) đã nói những lời bắt đầu bằng ‘yampissa taṃ, bhikkhave...’. Ở đây, ‘trí tuệ về sự đoạn tận trong sự đoạn tận’ (khaye ñāṇaṃ) là trí tuệ phản khán (paccavekkhaṇañāṇa) khi quả A-la-hán, được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc, đã được chứng đắc. Vì trí tuệ ấy sanh khởi sau khi sự đoạn tận, được gọi là quả A-la-hán, đã sanh khởi lần đầu tiên, nên nó được gọi là ‘trí tuệ trong sự đoạn tận’. ‘Có cận y duyên’ (saupanisaṃ) có nghĩa là có nguyên nhân, có điều kiện. ‘Giải thoát’ (vimutti) là sự giải thoát của quả A-la-hán. Vì sự giải thoát ấy là điều kiện cho trí tuệ này qua cận y duyên. Tương tự, đối với các từ sau đây, trạng thái làm điều kiện nên được hiểu theo cách có thể áp dụng được. Virāgoti maggo. So hi kilese virājento khepento uppanno, tasmā virāgoti vuccati. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Etena balavavipassanaṃ dasseti. Balavavipassanāti bhayatūpaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti saṅkhāraparicchede ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Samādhīti pādakajjhānasamādhi. So hi taruṇavipassanāya paccayo hoti. Sukhanti appanāya pubbabhāgasukhaṃ. Tañhi pādakajjhānassa paccayo hoti. Passaddhīti darathapaṭippassaddhi. Sā hi appanāpubbabhāgassa sukhassa paccayo hoti. Pītīti balavapīti. Sā hi darathapaṭippassaddhiyā paccayo hoti. Pāmojjanti dubbalapīti. Sā hi balavapītiyā paccayo hoti. Saddhāti aparāparaṃ uppajjanasaddhā. Sā hi dubbalapītiyā paccayo hoti. Dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ. Tañhi aparāparasaddhāya paccayo hoti. Jātīti savikārā khandhajāti[Pg.51]. Sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. Bhavoti kammabhavo. (So hi savikārāya jātiyā paccayo hoti.) Etenupāyena sesapadānipi veditabbāni. ‘Ly tham’ (virāga) là đạo. Vì đạo ấy sanh khởi trong khi làm cho các phiền não phai nhạt, làm cho chúng cạn kiệt, do đó được gọi là ly tham. ‘Yếm ly’ (nibbidā) là trí yếm ly. Bằng từ này, (chú giải) chỉ ra tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán mạnh mẽ là tên gọi của bốn trí tuệ: trí tuệ trong sự hiện khởi (của các hành) như là điều đáng sợ (bhayatūpaṭṭhānañāṇa), trí tuệ trong sự quán xét sự nguy hại (ādīnavānupassanāñāṇa), trí tuệ về sự muốn giải thoát (muñcitukamyatāñāṇa), và trí tuệ xả hành (saṅkhārupekkhāñāṇa). ‘Tri kiến như thật’ (yathābhūtañāṇadassana) là sự thấy biết được gọi là sự biết đúng theo thực tánh. Bằng từ này, (chú giải) chỉ ra tuệ quán non trẻ (taruṇavipassanā). Vì tuệ quán non trẻ là điều kiện cho tuệ quán mạnh mẽ. Tuệ quán non trẻ là tên gọi của bốn trí tuệ: trí tuệ trong sự phân biệt các hành (saṅkhāraparicchedañāṇa), trí tuệ trong sự vượt qua hoài nghi (kaṅkhāvitaraṇañāṇa), trí tuệ trong sự thẩm sát (sammasanañāṇa), và trí tuệ về đạo và phi đạo (maggāmaggañāṇa). ‘Định’ (samādhi) là định của thiền làm nền tảng. Vì định ấy là điều kiện cho tuệ quán non trẻ. ‘Lạc’ (sukha) là lạc trong phần đầu của an chỉ định. Vì lạc ấy là điều kiện cho thiền làm nền tảng. ‘Tịnh’ (passaddhi) là sự lắng dịu của sự phiền muộn. Vì tịnh ấy là điều kiện cho lạc trong phần đầu của an chỉ định. ‘Hỷ’ (pīti) là hỷ mạnh mẽ. Vì hỷ ấy là điều kiện cho sự lắng dịu của sự phiền muộn. ‘Hân hoan’ (pāmojja) là hỷ yếu ớt. Vì hân hoan ấy là điều kiện cho hỷ mạnh mẽ. ‘Tín’ (saddhā) là niềm tin sanh khởi lặp đi lặp lại. Vì tín ấy là điều kiện cho hỷ yếu ớt. ‘Khổ’ (dukkha) là khổ trong vòng luân hồi. Vì khổ ấy là điều kiện cho niềm tin sanh khởi lặp đi lặp lại. ‘Sanh’ (jāti) là sự sanh của các uẩn cùng với sự biến đổi của nó. Vì sanh ấy là điều kiện cho khổ trong vòng luân hồi. ‘Hữu’ (bhava) là nghiệp hữu. (Vì nghiệp hữu ấy là điều kiện cho sự sanh cùng với sự biến đổi của nó). Bằng phương pháp này, các từ còn lại cũng nên được hiểu. Thullaphusitaketi mahāphusitake. Pabbatakandarapadarasākhāti ettha kandaraṃ nāma ‘ka’ntiladdhanāmena udakena dārito udakabhinno pabbatapadeso, yo ‘‘nitambo’’tipi ‘‘nadīkuñcho’’tipi vuccati. Padaraṃ nāma aṭṭhamāse deve avassante phalito bhūmippadeso. Sākhāti kusumbhagāminiyo khuddakamātikāyo. Kusobbhāti khuddakaāvāṭā. Mahāsobbhāti mahāāvāṭā. Kunnadiyoti khuddakanadiyo. Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritā. Evameva kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārātiādīsu avijjā pabbatoti daṭṭhabbā. Abhisaṅkhārā meghoti, viññāṇādivaṭṭaṃ kandarādayoti, vimutti sāgaroti. Thullaphusitake ti là mưa lớn. Trong câu Pabbatakandarapadarasākhā, kandara là vùng núi bị nước xói mòn, nứt vỡ, do nước có tên gọi là ‘kaṃ’, cũng được gọi là ‘nitamba’ hay ‘nadīkuñcha’. Padara là vùng đất bị nứt nẻ khi trời không mưa trong tám tháng. Sākhā là những con mương nhỏ dẫn đến các hố nhỏ. Kusobbha là những hố nhỏ. Mahāsobbha là những hố lớn. Kunnadiyo là những con sông nhỏ. Mahānadiyo là những con sông lớn như sông Hằng, sông Yamunā. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, trong các câu như "vô minh là cận y duyên cho các hành", vô minh nên được xem như núi. Các hành nên được xem như mây mưa, vòng luân hồi bắt đầu từ thức nên được xem như hang động v.v..., và giải thoát nên được xem như biển cả. Yathā pabbatamatthake devo vassitvā pabbatakandarādīni pūrento anupubbena mahāsamuddaṃ sāgaraṃ pūreti, evaṃ avijjāpabbatamatthake tāva abhisaṅkhārameghassa vassanaṃ veditabbaṃ. Assutavā hi bālaputhujjano avijjāya aññāṇī hutvā taṇhāya abhilāsaṃ katvā kusalākusalakammaṃ āyūhati, taṃ kusalākusalakammaṃ paṭisandhiviññāṇassa paccayo hoti, paṭisandhiviññāṇādīni nāmarūpādīnaṃ. Iti pabbatamatthake vuṭṭhadevassa kandarādayo pūretvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viya avijjāpabbatamatthake vuṭṭhassa abhisaṅkhārameghassa paramparapaccayatāya anupubbena viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā ṭhitakālo. Buddhavacanaṃ pana pāḷiyaṃ agahitampi ‘‘idha tathāgato loke uppajjati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajatī’’ti imāya pāḷiyā vasena gahitamevāti veditabbaṃ. Yā hi tassa kulagehe nibbatti, sā kammabhavapaccayā savikārā jāti nāma. So buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāvaṃ āgamma vaṭṭadosadīpakaṃ lakkhaṇāhaṭaṃ dhammakathaṃ sutvā vaṭṭavasena pīḷito hoti, evamassa savikārā khandhajāti vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. So vaṭṭadukkhena pīḷito aparāparaṃ saddhaṃ janetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, evamassa vaṭṭadukkhaṃ aparāparasaddhāya paccayo hoti. So pabbajjāmatteneva asantuṭṭho ūnapañcavassakāle nissayaṃ [Pg.52] gahetvā vattapaṭipattiṃ pūrento dvemātikā paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā yāva arahattā nijjaṭaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanto pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhati, tassa kammaṭṭhānaṃ nissāya dubbalapīti uppajjati. Tadassa saddhūpanisaṃ pāmojjaṃ, taṃ balavapītiyā paccayo hoti. Balavapīti darathapaṭippassaddhiyā, sā appanāpubbabhāgasukhassa, taṃ sukhaṃ pādakajjhānasamādhissa. So samādhinā cittakallataṃ janetvā taruṇavipassanāya kammaṃ karoti. Iccassa pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti, taruṇavipassanā balavavipassanāya, balavavipassanā maggassa, maggo phalavimuttiyā, phalavimutti paccavekkhaṇañāṇassāti. Evaṃ devassa anupubbena sāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo viya khīṇāsavassa vimuttisāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo veditabboti. Tatiyaṃ. Ví như mưa rơi trên đỉnh núi, làm đầy các hang động núi v.v., rồi tuần tự làm đầy đại dương, biển cả; cũng vậy, trước hết nên biết rằng cơn mưa hành rơi trên đỉnh núi vô minh. Vì kẻ phàm phu ngu dốt, ít nghe, do vô minh mà không biết, sau khi khởi lên lòng ham muốn bởi ái, bèn nỗ lực tạo nghiệp thiện và bất thiện. Nghiệp thiện và bất thiện ấy là duyên cho thức tái sanh, và thức tái sanh v.v. là duyên cho danh sắc v.v. Như vậy, giống như thời điểm nước mưa trên đỉnh núi làm đầy các hang động v.v. rồi chạm đến và dừng lại ở đại dương, cũng vậy, cần phải biết thời điểm mà cơn mưa hành rơi trên đỉnh núi vô minh, qua tính chất duyên nối tiếp nhau, tuần tự làm đầy vòng luân hồi bắt đầu từ thức rồi dừng lại. Lại nữa, lời Phật dạy dù không được đề cập trong bài kinh này, cũng nên hiểu là đã được bao hàm qua đoạn kinh: "Này, Như Lai xuất hiện trên đời... từ bỏ gia đình, sống không gia đình". Vì sự sinh ra của người ấy trong gia đình dòng dõi, do nghiệp hữu làm duyên, cùng với sự biến đổi, được gọi là sanh. Người ấy, khi đến trước mặt các vị Phật hoặc các vị thinh văn của Phật, nghe bài pháp thoại chỉ rõ lỗi lầm của vòng luân hồi và mang đặc tính (vô thường, khổ, vô ngã), liền bị bức bách bởi vòng luân hồi. Như vậy, sự sanh của các uẩn cùng với sự biến đổi của người ấy là duyên cho khổ luân hồi. Người ấy, bị khổ luân hồi bức bách, lần lượt phát sinh tín tâm, từ bỏ gia đình, sống không gia đình. Như vậy, khổ luân hồi của người ấy là duyên cho tín tâm lần lượt phát sinh. Người ấy, không hài lòng chỉ với việc xuất gia, trong thời gian chưa đủ năm hạ, thọ trì y chỉ, thực hành đầy đủ các bổn phận, học thuộc lòng hai bộ Mẫu Đề, học hỏi về nghiệp và phi nghiệp, làm cho (nghi hoặc) không còn rối rắm cho đến khi đạt A-la-hán, nhận lấy đề mục thiền, sống trong rừng, bắt đầu thực hành công phu thiền định trên các đề mục như biến xứ đất v.v. Do nương vào đề mục thiền, hỷ yếu ớt khởi lên nơi vị ấy. Khi ấy, niềm hoan hỷ có tín làm cận y duyên khởi lên nơi vị ấy, và niềm hoan hỷ ấy là duyên cho hỷ mạnh mẽ. Hỷ mạnh mẽ là duyên cho sự an tịnh của thân tâm khỏi phiền não; sự an tịnh ấy là duyên cho lạc thuộc tiền phần của định an chỉ; lạc ấy là duyên cho định của thiền làm nền tảng. Vị ấy, nhờ định mà làm phát sinh sự thích ứng của tâm, rồi thực hành công phu thiền định với tuệ quán non trẻ. Như vậy, định của thiền làm nền tảng của vị ấy là duyên cho tuệ quán non trẻ; tuệ quán non trẻ là duyên cho tuệ quán mạnh mẽ; tuệ quán mạnh mẽ là duyên cho đạo; đạo là duyên cho quả giải thoát; quả giải thoát là duyên cho trí phản khán. Như vậy, giống như thời điểm nước mưa tuần tự làm đầy biển cả rồi dừng lại, cũng vậy, cần phải biết thời điểm vị lậu tận làm đầy biển cả giải thoát rồi dừng lại. Hết kinh thứ ba. 4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā 4. Chú giải Kinh Ngoại Đạo 24. Catutthe pāvisīti paviṭṭho. So ca na tāva paviṭṭho, ‘‘pavisissāmī’’ti nikkhantattā pana evaṃ vutto. Yathā kiṃ? Yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ appattopi ‘‘kahaṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Atippagoti tadā kira therassa atippagoyeva nikkhantadivaso ahosi, atippagoyeva nikkhantabhikkhū bodhiyaṅgaṇe cetiyaṅgaṇe nivāsanapārupanaṭṭhāneti imesu ṭhānesu yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva papañcaṃ karonti. Therassa pana ‘‘yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva paribbājakehi saddhiṃ ekadvekathāvāre karissāmī’’ti cintayato yaṃnūnāhanti etadahosi. Paribbājakānaṃ ārāmoti so kira ārāmo dakkhiṇadvārassa ca veḷuvanassa ca antarā ahosi. Idhāti imesu catūsu vādesu. Kiṃvādī kimakkhāyīti kiṃ vadati kiṃ ācikkhati, kiṃ ettha samaṇassa gotamassa dassananti pucchanti. Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāmāti, bhotā gotamena yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ, tassa anukāraṇaṃ katheyyāma. Sahadhammiko vādānupātoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā samaṇassa gotamassa vādānupāto vādappavatti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ koci appamattakopi kathaṃ nāgaccheyya? Idaṃ vuttaṃ hoti – kathaṃ sabbākārenapi samaṇassa gotamassa vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ na bhaveyyāti? 24. Trong kinh thứ tư, pāvisi có nghĩa là đã vào. Vị ấy vẫn chưa vào, nhưng vì đã ra đi với ý định "ta sẽ vào" nên được nói như vậy. Ví như thế nào? Giống như một người đã ra đi với ý định "ta sẽ đi đến làng", dù chưa đến làng đó, khi được hỏi "người tên đó ở đâu?", người ta trả lời "đã đi đến làng rồi"; cũng vậy. Atippago (quá sớm): nghe nói khi ấy là ngày mà vị Trưởng lão đã ra đi quá sớm. Các Tỳ khưu ra đi quá sớm thường hay trì hoãn ở những nơi như sân Bồ đề, sân tháp, nơi đắp y, cho đến khi đến giờ đi khất thực. Nhưng đối với vị Trưởng lão, khi ngài đang suy nghĩ "cho đến khi đến giờ đi khất thực, ta sẽ có một hai cuộc đối thoại với các du sĩ", ý nghĩ "này, ta hãy..." đã khởi lên. Paribbājakānaṃ ārāmo (khu vườn của các du sĩ): nghe nói khu vườn ấy nằm giữa cổng phía nam và Trúc Lâm. Idha (ở đây) nghĩa là trong bốn quan điểm này. Kiṃvādī kimakkhāyī (thuyết gì, trình bày gì?): họ hỏi "Ngài nói gì, giảng giải gì? Ở đây, kiến giải của Sa-môn Gotama là gì?". Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma (chúng tôi sẽ trình bày pháp và tùy pháp): chúng tôi sẽ nói lý do phụ trợ cho lý do mà Tôn giả Gotama đã nói. Sahadhammiko vādānupāto (sự tiếp nối luận điểm hợp pháp): do lý do được người khác nêu ra, trở nên có lý do, làm sao sự tiếp nối luận điểm, sự diễn tiến luận điểm của Sa-môn Gotama lại không dẫn đến một lý do nào, dù là nhỏ nhất, đáng bị người trí chê trách? Điều này có nghĩa là: làm sao trong luận điểm của Sa-môn Gotama lại không có lý do nào đáng bị chê trách, xét về mọi phương diện? Iti [Pg.53] vadanti phassapaccayā dukkhanti evaṃ vadantoti attho. Tatrāti tesu catūsu vādesu. Te vata aññatra phassāti idaṃ ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti paṭiññāya sādhakavacanaṃ. Yasmā hi na vinā phassena dukkhapaṭisaṃvedanā atthi, tasmā jānitabbametaṃ yathā ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti ayamettha adhippāyo. Trong câu iti vadanti, có nghĩa là "những người nói rằng 'khổ do xúc làm duyên'". Tatrā nghĩa là trong bốn quan điểm ấy. Câu Te vata aññatra phassā này là lời chứng minh cho lời xác nhận "điều đó cũng do xúc làm duyên". Vì không có sự cảm thọ khổ nếu không có xúc, do đó, cần phải biết điều này rằng "điều đó cũng do xúc làm duyên". Đây là chủ ý ở đây. Sādhu, sādhu, ānandāti ayaṃ sādhukāro sāriputtattherassa dinno, ānandattherena pana saddhiṃ bhagavā āmantesi. Ekamidāhanti ettha idhāti nipātamattaṃ, ekaṃ samayanti attho. Idaṃ vacanaṃ ‘‘na kevalaṃ sāriputtova rājagahaṃ paviṭṭho, ahampi pāvisiṃ. Na kevalañca tassevāyaṃ vitakko uppanno, mayhampi uppajji. Na kevalañca tasseva sā titthiyehi saddhiṃ kathā jātā, mayhampi jātapubbā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sādhu, sādhu, ānandāti: Lời tán thán này được ban cho trưởng lão Sāriputta, nhưng Đức Thế Tôn đã gọi cùng với trưởng lão Ānanda. Trong câu ‘Ekamidāhaṃ’, ‘ida’ chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là ‘một thời’. Lời này được nói ra để chỉ rõ rằng: ‘Không chỉ một mình Sāriputta đã vào thành Rājagaha, Ta cũng đã vào. Và không chỉ một mình vị ấy có tư duy này khởi lên, Ta cũng có tư duy này khởi lên. Và không chỉ một mình vị ấy có cuộc đối thoại kia với các ngoại đạo, Ta cũng đã từng có cuộc đối thoại ấy.’ Acchariyaṃ abbhutanti ubhayampetaṃ vimhayadīpanameva. Vacanattho panettha accharaṃ paharituṃ yuttanti acchariyaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ekena padenāti ‘‘phassapaccayā dukkha’’nti iminā ekena padena. Etena hi sabbavādānaṃ paṭikkhepattho vutto. Esevatthoti esoyeva phassapaccayā dukkhanti paṭiccasamuppādattho. Taññevettha paṭibhātūti taññevettha upaṭṭhātu. Idāni thero jarāmaraṇādikāya paṭiccasamuppādakathāya taṃ atthagambhīrañceva gambhīrāvabhāsañca karonto sace maṃ, bhantetiādiṃ vatvā yaṃmūlakā kathā uppannā, tadeva padaṃ gahetvā vivaṭṭaṃ dassento channaṃtvevātiādimāha. Sesaṃ uttānamevāti. Catutthaṃ. Acchariyaṃ abbhutanti: Cả hai từ này đều chỉ sự kinh ngạc. Về nghĩa của từ ở đây, acchariyaṃ là ‘thích hợp để vỗ tay’ (accharaṃ paharituṃ yuttaṃ). Abbhutaṃ là ‘điều chưa từng xảy ra đã xảy ra’ (abhūtapubbaṃ bhūtaṃ). Ekena padenāti: ‘Bằng một câu’ nghĩa là bằng một câu này: ‘khổ do xúc làm duyên.’ Quả vậy, bằng câu này, ý nghĩa bác bỏ tất cả các học thuyết đã được nói lên. Esevatthoti: ‘Đây chính là ý nghĩa’ có nghĩa là đây chính là ý nghĩa của duyên khởi: ‘khổ do xúc làm duyên.’ Taññevettha paṭibhātūti: ‘Chỉ mong điều ấy được tỏ ngộ ở đây’ có nghĩa là ‘chỉ mong điều ấy được hiện khởi ở đây.’ Bây giờ, trưởng lão, khi làm cho bài pháp duyên khởi về già chết v.v... trở nên vừa sâu sắc về ý nghĩa vừa có vẻ sâu sắc, sau khi nói ‘Bạch ngài, nếu họ hỏi con...’ v.v..., đã lấy chính câu làm gốc rễ cho cuộc thảo luận khởi lên, và để chỉ bày sự thoát khỏi vòng luân hồi, ngài đã nói ‘chính là sáu...’ v.v... Phần còn lại đã rõ ràng. Kinh thứ tư. 5. Bhūmijasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Bhūmija 25-26. Pañcame bhūmijoti tassa therassa nāmaṃ. Sesamidhāpi purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yasmā idaṃ sukhadukkhaṃ na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati, kāyenapi kariyamānaṃ karīyati, vācāyapi manasāpi, attanāpi kariyamānaṃ karīyati, parenapi kariyamānaṃ karīyati, sampajānenapi kariyamānaṃ karīyati, asampajānenapi, tasmā tassa aparampi paccayavisesaṃ dassetuṃ kāye vā hānanda, satītiādimāha. Kāyasañcetanāhetūti kāyadvāre uppannacetanāhetu. Vacīsañcetanāmanosañcetanāsupi eseva nayo. Ettha ca kāyadvāre kāmāvacarakusalākusalavasena [Pg.54] vīsati cetanā labbhanti, tathā vacīdvāre. Manodvāre navahi rūpārūpacetanāhi saddhiṃ ekūnatiṃsāti tīsu dvāresu ekūnasattati cetanā honti, tappaccayaṃ vipākasukhadukkhaṃ dassitaṃ. Avijjāpaccayā cāti idaṃ tāpi cetanā avijjāpaccayā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana taṃ yathāvuttacetanābhedaṃ kāyasaṅkhārañceva vacīsaṅkhārañca manosaṅkhārañca parehi anussāhito sāmaṃ asaṅkhārikacittena karoti, parehi kāriyamāno sasaṅkhārikacittenāpi karoti, ‘‘idaṃ nāma kammaṃ karoti, tassa evarūpo nāma vipāko bhavissatī’’ti, evaṃ kammañca vipākañca jānantopi karoti, mātāpitūsu cetiyavandanādīni karontesu anukarontā dārakā viya kevalaṃ kammameva jānanto ‘‘imassa pana kammassa ayaṃ vipāko’’ti vipākaṃ ajānantopi karoti, tasmā taṃ dassetuṃ sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotītiādi vuttaṃ. 25-26. Trong kinh thứ năm, Bhūmija là tên của vị trưởng lão ấy. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong kinh trước. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – vì lạc khổ này không chỉ khởi lên do xúc làm duyên, mà còn được tạo ra bởi thân, bởi lời, và bởi ý; được tạo ra bởi chính mình, được tạo ra bởi người khác; được tạo ra khi có tỉnh giác, và khi không có tỉnh giác. Do đó, để chỉ ra một duyên đặc biệt khác của nó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, khi có thân...’ v.v... Kāyasañcetanāhetūti: ‘Do thân tư làm nhân’ nghĩa là do tư khởi lên ở thân môn làm nhân. Đối với khẩu tư và ý tư cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, tại thân môn, có hai mươi tư được tìm thấy theo cách thiện và bất thiện của cõi Dục; tương tự tại khẩu môn. Tại ý môn, cùng với chín tư thuộc cõi Sắc và Vô Sắc, có hai mươi chín tư. Như vậy, ở ba môn có sáu mươi chín tư; lạc khổ quả do chúng làm duyên đã được chỉ ra. Avijjāpaccayā cāti: ‘Và do vô minh làm duyên’, câu này được nói để chỉ ra rằng các tư ấy cũng do vô minh làm duyên. Hơn nữa, vì người ta tự mình, không bị người khác xúi giục, tạo tác thân hành, khẩu hành, và ý hành ấy, vốn có sự phân biệt về tư như đã nói, bằng tâm không cần nhắc bảo; hoặc bị người khác thúc đẩy, cũng tạo tác bằng tâm cần nhắc bảo; hoặc biết cả nghiệp và quả của nghiệp rằng: ‘Người ấy làm nghiệp tên là thế này, quả của nghiệp ấy sẽ có hình thức như thế này,’ rồi vẫn làm; hoặc giống như những đứa trẻ bắt chước cha mẹ đang đảnh lễ bảo tháp v.v..., chỉ biết đến hành động mà không biết quả của nó rằng: ‘Quả của nghiệp này là thế này,’ rồi vẫn làm. Do đó, để chỉ ra điều đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, người ấy tự mình tạo tác thân hành ấy...’ v.v... Imesu, ānanda, dhammesūti ye ime ‘‘sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāra’’ntiādīsu catūsu ṭhānesu vuttā chasattati dvesatā cetanādhammā, imesu dhammesu avijjā upanissayakoṭiyā anupatitā. Sabbepi hi te ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Idāni vivaṭṭaṃ dassento avijjāya tvevātiādimāha. So kāyo na hotīti yasmiṃ kāye sati kāyasañcetanāpaccayaṃ ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ uppajjati, so kāyo na hoti. Vācāmanesupi eseva nayo. Apica kāyoti cetanākāyo, vācāpi cetanāvācā, manopi kammamanoyeva. Dvārakāyo vā kāyo. Vācāmanesupi eseva nayo. Khīṇāsavo cetiyaṃ vandati, dhammaṃ bhaṇati, kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, kathamassa kāyādayo na hontīti? Avipākattā. Khīṇāsavena hi kataṃ kammaṃ neva kusalaṃ hoti nākusalaṃ. Avipākaṃ hutvā kiriyāmatte tiṭṭhati, tenassa te kāyādayo na hontīti vuttaṃ. Imesu, ānanda, dhammesūti: ‘Này Ānanda, trong các pháp này’ có nghĩa là: những pháp tư đã được nói trong bốn trường hợp bắt đầu bằng ‘Này Ānanda, người ấy tự mình tạo tác thân hành ấy...’—trong các pháp này, vô minh đã rơi vào phạm trù cận y duyên. Quả vậy, tất cả chúng đều được bao gồm ngay trong câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi.’ Bây giờ, để chỉ bày sự thoát khỏi vòng luân hồi, Đức Thế Tôn đã nói ‘chính do sự đoạn diệt...’ v.v... So kāyo na hotīti: ‘Thân ấy không có’ nghĩa là: thân nào mà khi có nó, lạc khổ nội tại do thân tư làm duyên khởi lên, thì thân ấy không có. Đối với lời và ý cũng theo phương pháp tương tự. Hơn nữa, kāyo là thân tư, vācā cũng là lời tư, mano cũng chính là ý nghiệp. Hoặc kāyo là thân môn. Đối với lời và ý cũng theo phương pháp tương tự. Vị lậu tận đã đảnh lễ bảo tháp, thuyết pháp, tác ý đề mục thiền, tại sao thân v.v... của vị ấy lại không có? Do không có quả. Quả vậy, nghiệp do vị lậu tận đã làm không phải là thiện cũng không phải là bất thiện. Nó trở thành vô ký và chỉ dừng lại ở mức độ hành động. Do đó, đã được nói rằng thân v.v... ấy của vị ấy không có. Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi viruhanaṭṭhena taṃ khettaṃ na hoti, patiṭṭhānaṭṭhena vatthu na hoti, paccayaṭṭhena āyatanaṃ na hoti, kāraṇaṭṭhena adhikaraṇaṃ na hoti. Sañcetanāmūlakañhi ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ [Pg.55] uppajjeyya, sā sañcetanā etesaṃ viruhanādīnaṃ atthānaṃ abhāvena tassa sukhadukkhassa neva khettaṃ, na vatthu na āyatanaṃ, na adhikaraṇaṃ hotīti. Imasmiṃ sutte vedanādīsu sukhadukkhameva kathitaṃ, tañca kho vipākamevāti. Pañcamaṃ. Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi: Cũng trong các câu bắt đầu bằng ‘Đó không phải là ruộng,’ theo nghĩa nảy mầm, đó không phải là ruộng; theo nghĩa nền tảng, đó không phải là đất; theo nghĩa trợ duyên, đó không phải là xứ; theo nghĩa nguyên nhân, đó không phải là cơ sở. Quả vậy, lạc khổ nội tại có tư làm gốc rễ có thể khởi lên, nhưng do tư ấy không có các ý nghĩa nảy mầm v.v..., nên nó không phải là ruộng, không phải là đất, không phải là xứ, không phải là cơ sở cho lạc khổ ấy. Trong kinh này, chỉ có lạc khổ trong các thọ v.v... được nói đến, và quả vậy, chỉ có quả được nói đến. Kinh thứ năm. Chaṭṭhaṃ upavāṇasuttaṃ uttānameva. Ettha pana vaṭṭadukkhameva kathitanti. Chaṭṭhaṃ. Kinh Upavāṇa thứ sáu đã rõ ràng. Tuy nhiên, ở đây chỉ có khổ luân hồi được nói đến. Kinh thứ sáu. 7. Paccayasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Paccaya 27-28. Sattame paṭipāṭiyā vuttesu pariyosānapadaṃ gahetvā katamañca, bhikkhave, jarāmaraṇantiādi vuttaṃ. Evaṃ paccayaṃ pajānātīti evaṃ dukkhasaccavasena paccayaṃ jānāti. Paccayasamudayādayopi samudayasaccādīnaṃyeva vasena veditabbā. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno. Dassanasampannoti tasseva vevacanaṃ. Āgato imaṃ saddhammanti maggasaddhammaṃ āgato. Passatīti maggasaddhammameva passati. Sekkhena ñāṇenāti maggañāṇeneva. Sekkhāya vijjāyāti maggavijjāya eva. Dhammasotaṃ samāpannoti maggasaṅkhātameva dhammasotaṃ samāpanno. Ariyoti puthujjanabhūmiṃ atikkanto. Nibbedhikapaññoti nibbedhikapaññāya samannāgato. Amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhatīti amataṃ nāma nibbānaṃ, tassa dvāraṃ ariyamaggaṃ āhacca tiṭṭhatīti. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni. 27-28. Trong kinh thứ bảy, sau khi lấy câu cuối cùng trong các pháp được thuyết theo thứ tự, (Đức Thế Tôn) đã thuyết câu bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, thế nào là già chết?". (Câu) Evaṃ paccayaṃ pajānāti (Vị ấy biết duyên như vậy) có nghĩa là: vị ấy biết duyên theo phương diện khổ đế như vậy. Sự sanh khởi của duyên v.v... cũng nên được hiểu theo phương diện của tập đế v.v... Diṭṭhisampanno (thành tựu chánh kiến) có nghĩa là thành tựu chánh kiến của đạo. Dassanasampanno (thành tựu tri kiến) là từ đồng nghĩa của chính câu ấy. Āgato imaṃ saddhammaṃ (đã đến với chánh pháp này) có nghĩa là đã đến với chánh pháp của đạo. Passati (thấy) có nghĩa là thấy chính chánh pháp của đạo. Sekkhena ñāṇena (với trí tuệ của bậc hữu học) có nghĩa là chính bằng đạo tuệ. Sekkhāya vijjāya (với minh của bậc hữu học) có nghĩa là chính bằng minh của đạo. Dhammasotaṃ samāpanno (đã đi vào dòng pháp) có nghĩa là đã đi vào dòng pháp được gọi là đạo. Ariyo (bậc Thánh) có nghĩa là đã vượt qua địa vị phàm phu. Nibbedhikapañño (có trí tuệ thông suốt) có nghĩa là thành tựu trí tuệ thông suốt. Amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati (đứng vững sau khi chạm đến cửa bất tử) có nghĩa là: cái gọi là bất tử là Níp-bàn, đứng vững sau khi chạm đến thánh đạo là cửa ngõ của nó. Kinh thứ tám tự nó đã rõ ràng. (Hết) kinh thứ bảy và thứ tám. 9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Sa-môn Bà-la-môn 29-30. Navamaṃ akkharabhāṇakānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Te hi parīti upasaggaṃ pakkhipitvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti. Navamaṃ. 29-30. Kinh thứ chín được thuyết theo ý hướng của các vị Tỳ khưu là những người tụng đọc văn tự. Quả vậy, khi được thuyết giảng với việc thêm vào tiếp đầu ngữ pari, các vị ấy có khả năng thông suốt. (Hết) kinh thứ chín. Dasame sabbaṃ uttānameva. Imesu dvīsu suttesu catusaccapaṭivedhova kathito. Dasamaṃ. Trong kinh thứ mười, tất cả đều đã rõ ràng. Trong hai kinh này, chính sự thông suốt Tứ đế đã được thuyết giảng. (Hết) kinh thứ mười. Dasabalavaggo tatiyo. Phẩm Thập Lực, thứ ba. 4. Kaḷārakhattiyavaggo 4. Phẩm Kaḷārakhattiya 1. Bhūtasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Bhūta 31. Kaḷārakhattiyavaggassa [Pg.56] paṭhame ajitapañheti ajitamāṇavena pucchitapañhe. Saṅkhātadhammāseti saṅkhātadhammā vuccanti ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā. Sekkhāti satta sekkhā. Puthūti teyeva satta jane sandhāya puthūti vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipako, tvaṃ paṇḍito pabrūhīti yācati. Iriyanti vuttiṃ ācāraṃ gocaraṃ vihāraṃ paṭipattiṃ. Mārisāti bhagavantaṃ ālapati. Sekkhānañca saṅkhātadhammānañca khīṇāsavānañca paṭipattiṃ mayā pucchito paṇḍita, mārisa, mayhaṃ kathehīti ayamettha saṅkhepattho. 31. Trong kinh đầu tiên của phẩm Kaḷārakhattiya, ajitapañhe (trong câu hỏi của Ajita) có nghĩa là trong câu hỏi được hỏi bởi thanh niên Ajita. Saṅkhātadhammāse (những vị có pháp đã được thẩm sát): các pháp đã được thẩm sát được gọi là các pháp đã được biết, các pháp đã được cân nhắc, các pháp đã được vượt qua. Sekkhā (các bậc hữu học) là bảy bậc hữu học. Puthū (nhiều) được nói ra để chỉ bảy hạng người ấy. Idha (ở đây) là trong giáo pháp này. Nipako (bậc thận trọng): trí tuệ được gọi là nepakka, do thành tựu trí tuệ ấy nên gọi là nipako. Vị ấy cầu xin rằng: "Ngài là bậc hiền trí, xin hãy nói cho tôi biết". Iriyaṃ (hành vi) có nghĩa là sự sống, hạnh kiểm, cảnh giới, trú xứ, sự thực hành. Với từ mārisa (thưa ngài), vị ấy gọi Đức Thế Tôn. "Thưa ngài hiền trí, được tôi hỏi, xin hãy nói cho tôi biết về sự thực hành của các bậc hữu học, của các vị có pháp đã được thẩm sát, và của các bậc lậu tận." Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây. Tuṇhī ahosīti kasmā yāva tatiyaṃ puṭṭho tuṇhī ahosi? Kiṃ pañhe kaṅkhati, udāhu ajjhāsayeti? Ajjhāsaye kaṅkhati, no pañhe. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘satthā maṃ sekkhāsekkhānaṃ āgamanīyapaṭipadaṃ kathāpetukāmo; sā ca khandhavasena dhātuvasena āyatanavasena paccayākāravasenāti bahūhi kāraṇehi sakkā kathetuṃ. Kathaṃ kathento nu kho satthu ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ sakkhissāmī’’ti? Atha satthā cintesi – ‘‘ṭhapetvā maṃ añño pattaṃ ādāya caranto sāvako nāma paññāya sāriputtasamo natthi. Ayampi mayā pañhaṃ puṭṭho yāva tatiyaṃ tuṇhī eva. Pañhe nu kho kaṅkhati, udāhu ajjhāsaye’’ti. Atha ‘‘ajjhāsaye’’ti ñatvā pañhakathanatthāya nayaṃ dadamāno bhūtamidanti, sāriputta, passasīti āha. (Về câu) Tuṇhī ahosi (đã im lặng): Tại sao được hỏi đến lần thứ ba mà ngài vẫn im lặng? Phải chăng ngài nghi ngờ về câu hỏi, hay nghi ngờ về ý hướng (của Đức Phật)? (Đáp:) Ngài nghi ngờ về ý hướng, không phải về câu hỏi. Được biết, ngài đã suy nghĩ như sau: "Bậc Đạo Sư muốn ta nói về con đường thực hành để đi đến (đạo quả) của các bậc hữu học và vô học; và điều đó có thể được nói theo nhiều lý do: theo phương diện uẩn, theo phương diện giới, theo phương diện xứ, theo phương diện duyên khởi. Khi nói, làm thế nào ta có thể nắm bắt được ý hướng của Bậc Đạo Sư để nói đây?". Khi ấy, Bậc Đạo Sư suy nghĩ: "Ngoại trừ ta, không có vị Thinh văn nào khác đi nhận (lượt thuyết pháp) của ta mà có trí tuệ ngang bằng Sāriputta. Vị này cũng vậy, được ta hỏi đến lần thứ ba mà vẫn im lặng. Phải chăng vị ấy nghi ngờ về câu hỏi, hay nghi ngờ về ý hướng của ta?". Khi ấy, biết rằng "(ngài) nghi ngờ về ý hướng", để đưa ra phương pháp cho việc trả lời câu hỏi, Ngài đã nói: "Này Sāriputta, có phải ông thấy rằng 'Đây là cái đã sanh khởi'?". Tattha bhūtanti jātaṃ nibbattaṃ, khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ. Iti satthā ‘‘pañcakkhandhavasena, sāriputta, imaṃ pañhaṃ kathehī’’ti therassa nayaṃ deti. Sahanayadānena pana therassa tīre ṭhitapurisassa vivaṭo ekaṅgaṇo mahāsamuddo viya nayasatena nayasahassena pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi. Atha naṃ byākaronto bhūtamidanti, bhantetiādimāha. Tattha bhūtamidanti idaṃ nibbattaṃ khandhapañcakaṃ. Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya sammā passati. Paṭipanno hotīti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā nibbidādīnaṃ [Pg.57] atthāya paṭipanno hoti. Tadāhārasambhavanti idaṃ kasmā ārabhi? Etaṃ khandhapañcakaṃ āhāraṃ paṭicca ṭhitaṃ, tasmā taṃ āhārasambhavaṃ nāma katvā dassetuṃ idaṃ ārabhi. Iti imināpi pariyāyena sekkhapaṭipadā kathitā hoti. Tadāhāranirodhāti tesaṃ āhārānaṃ nirodhena. Idaṃ kasmā ārabhi? Tañhi khandhapañcakaṃ āhāranirodhā nirujjhati, tasmā taṃ āhāranirodhasambhavaṃ nāma katvā dassetuṃ idaṃ ārabhi. Iti imināpi pariyāyena sekkhasseva paṭipadā kathitā. Nibbidāti ādīni sabbāni kāraṇavacanānīti veditabbāni. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kañci dhammaṃ agahetvā vimutto. Sādhu sādhūti iminā therassa byākaraṇaṃ sampahaṃsetvā sayampi tatheva byākaronto puna ‘‘bhūtamida’’ntiādimāhāti. Paṭhamaṃ. Ở đây, bhūtaṃ (cái đã sanh khởi) là cái đã sanh, đã phát sanh; đây là tên gọi của ngũ uẩn. Như vậy, Bậc Đạo Sư đã đưa ra phương pháp cho vị Trưởng lão rằng: "Này Sāriputta, hãy trả lời câu hỏi này theo phương diện ngũ uẩn". Và cùng với việc được ban cho phương pháp, sự giải đáp câu hỏi đã hiện khởi đến vị Trưởng lão với hàng trăm, hàng ngàn phương pháp, giống như đại dương mênh mông, rộng mở hiện ra cho người đứng trên bờ. Khi ấy, trong khi giải đáp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Bạch Thế Tôn, đây là cái đã sanh khởi". Ở đây, bhūtamidaṃ (đây là cái đã sanh khởi) là ngũ uẩn đã phát sanh này. Sammappaññāya passati (thấy bằng chánh tuệ) là thấy một cách chân chánh bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán. Paṭipanno hoti (là người đang thực hành) là người đang thực hành vì lợi ích của sự nhàm chán v.v..., bắt đầu từ giới cho đến A-la-hán đạo. Tại sao lại bắt đầu câu Tadāhārasambhavaṃ (do sự sanh khởi của vật thực ấy)? Ngũ uẩn này tồn tại do duyên vào vật thực, do đó, để chỉ ra rằng nó có sự sanh khởi từ vật thực, (Đức Phật) đã bắt đầu câu này. Như vậy, bằng phương pháp này, con đường thực hành của bậc hữu học đã được thuyết giảng. Tadāhāranirodhā (do sự đoạn diệt của vật thực ấy) là do sự đoạn diệt của các vật thực ấy. Tại sao lại bắt đầu câu này? Vì ngũ uẩn ấy bị đoạn diệt do sự đoạn diệt của vật thực, do đó, để chỉ ra rằng nó có sự sanh khởi từ sự đoạn diệt của vật thực, (Đức Phật) đã bắt đầu câu này. Như vậy, bằng phương pháp này, con đường thực hành của chính bậc hữu học đã được thuyết giảng. Tất cả các từ bắt đầu bằng nibbidā (nhàm chán) nên được hiểu là những từ chỉ nguyên nhân. Anupādā vimutto (giải thoát không còn chấp thủ) là giải thoát do không nắm giữ bất cứ pháp nào bởi bốn loại chấp thủ. Với lời "Lành thay, lành thay", sau khi tán dương sự giải đáp của vị Trưởng lão, chính Ngài cũng giải đáp như vậy, lại nói câu bắt đầu bằng "Đây là cái đã sanh khởi". (Hết) kinh thứ nhất. 2. Kaḷārasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Kaḷāra 32. Dutiye kaḷārakhattiyoti tassa therassa nāmaṃ. Dantā panassa kaḷārā visamasaṇṭhānā, tasmā ‘‘kaḷāro’’ti vuccati. Hīnāyāvattoti hīnassa gihibhāvassa atthāya nivatto. Assāsamalatthāti assāsaṃ avassayaṃ patiṭṭhaṃ na hi nūna alattha, tayo magge tīṇi ca phalāni nūna nālatthāti dīpeti. Yadi hi tāni labheyya, na sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatteyyāti ayaṃ therassa adhippāyo. Na khvāhaṃ, āvusoti ahaṃ kho, āvuso, ‘‘assāsaṃ patto, na patto’’ti na kaṅkhāmi. Therassa hi sāvakapāramīñāṇaṃ avassayo, tasmā so na kaṅkhati. Āyatiṃ panāvusoti iminā ‘‘āyatiṃ paṭisandhi tumhākaṃ ugghāṭitā, na ugghāṭitā’’ti arahattappattiṃ pucchati. Na khvāhaṃ, āvuso, vicikicchāmīti iminā thero tattha vicikicchābhāvaṃ dīpeti. 32. Trong kinh thứ hai, Kaḷārakhattiya là tên của vị trưởng lão ấy. Răng của vị ấy thì không đều, có hình dạng không đồng nhất, do đó được gọi là "Kaḷāra". "Hīnāyāvatto" (đã trở lại đời sống thấp kém) có nghĩa là đã trở lại vì mục đích của đời sống tại gia thấp kém. "Assāsamalattha" (đã không đạt được sự an ổn) cho thấy rằng: "Chắc chắn đã không đạt được sự an ổn, nơi nương tựa, chỗ đứng vững; chắc chắn đã không đạt được ba đạo và ba quả." Đây là chủ ý của vị trưởng lão: "Vì nếu đã đạt được những điều ấy, vị ấy đã không từ bỏ học giới để trở lại đời sống thấp kém." "Này chư hiền, tôi không..." có nghĩa là: "Này chư hiền, quả thật tôi không hoài nghi rằng: 'Đã đạt được sự an ổn hay chưa đạt được.'" Vì trí tuệ Thinh văn ba-la-mật là nơi nương tựa của vị trưởng lão (Sāriputta), do đó ngài không hoài nghi. Bằng câu "Còn trong tương lai, thưa chư hiền...", vị ấy hỏi về sự chứng đắc A-la-hán: "Sự tái sanh trong tương lai của các ngài đã được nhổ lên hay chưa được nhổ lên?" Bằng câu "Này chư hiền, tôi không do dự...", vị trưởng lão (Sāriputta) cho thấy sự không có do dự ở điểm ấy. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ‘‘imaṃ sutakāraṇaṃ bhagavato ārocessāmī’’ti upasaṅkami. Aññā byākatāti arahattaṃ byākataṃ. Khīṇā jātīti na therena evaṃ byākatā, ayaṃ pana thero tuṭṭho pasanno evaṃ padabyañjanāni āropetvā āha. Aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesīti taṃ sutvā satthā cintesi – ‘‘sāriputto dhīro gambhīro. Na so kenaci kāraṇena evaṃ byākarissati. Saṃkhittena pana pañho byākato [Pg.58] bhavissati. Pakkosāpetvā naṃ pañhaṃ byākarāpessāmī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi. "Đến nơi Thế Tôn ngự" có nghĩa là đã đến gần với ý định: "Ta sẽ trình báo lên Thế Tôn sự việc đã nghe này." "Chánh trí đã được tuyên bố" có nghĩa là quả A-la-hán đã được tuyên bố. "Sanh đã tận" không phải được vị trưởng lão (Sāriputta) tuyên bố như vậy, nhưng vị trưởng lão này (Kaḷārakhattiya) do hoan hỷ, tịnh tín nên đã thêm vào các từ và câu cú như vậy rồi nói. "Ngài gọi một vị tỳ khưu" có nghĩa là sau khi nghe điều đó, bậc Đạo Sư đã suy nghĩ: "Sāriputta là bậc trí tuệ, sâu sắc. Vị ấy sẽ không tuyên bố như vậy vì bất cứ lý do gì. Nhưng có lẽ câu hỏi đã được trả lời một cách tóm tắt. Ta sẽ cho gọi vị ấy đến và yêu cầu trả lời câu hỏi." (Nghĩ vậy) nên ngài đã gọi một vị tỳ khưu. Sace taṃ sāriputtāti idaṃ bhagavā ‘‘na esa attano dhammatāya aññaṃ byākarissati, pañhametaṃ pucchissāmi, taṃ kathentova aññaṃ byākarissatī’’ti aññaṃ byākarāpetuṃ evaṃ pucchi. Yaṃnidānāvuso, jātīti, āvuso, ayaṃ jāti nāma yaṃpaccayā, tassa paccayassa khayā khīṇasmiṃ jātiyā paccaye jātisaṅkhātaṃ phalaṃ khīṇanti viditaṃ. Idhāpi ca thero pañhe akaṅkhitvā ajjhāsaye kaṅkhati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘aññā nāma taṇhā khīṇā, upādānaṃ khīṇaṃ, bhavo khīṇo, paccayo khīṇo, kilesā khīṇātiādīhi bahūhi kāraṇehi sakkā byākātuṃ, kathaṃ kathento pana satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkhissāmī’’ti. Thế Tôn đã hỏi như vậy (với câu "Này Sāriputta, nếu...") để khiến (Sāriputta) tuyên bố chánh trí, với suy nghĩ rằng: "Vị này, theo bản tánh của mình, sẽ không tự tuyên bố chánh trí. Ta sẽ hỏi câu hỏi này, và trong khi trả lời câu hỏi đó, vị ấy sẽ tuyên bố chánh trí." "Này chư hiền, sanh có nhân duyên gì" có nghĩa là: "Này chư hiền, cái gọi là sanh này do duyên nào mà có, do sự đoạn tận của duyên ấy, khi duyên của sanh đã tận diệt, thì quả được gọi là sanh cũng tận diệt," điều này đã được biết rõ. Và ở đây cũng vậy, vị trưởng lão không hoài nghi về câu hỏi, nhưng lại phân vân về chủ ý (của Đức Phật). Dường như ngài đã có suy nghĩ như sau: "Có thể tuyên bố chánh trí bằng nhiều lý do như: 'Ái đã tận, thủ đã tận, hữu đã tận, duyên đã tận, phiền não đã tận,' v.v... Nhưng khi nói như thế nào thì ta mới có thể nắm bắt được chủ ý của bậc Đạo Sư?" Kiñcāpi evaṃ ajjhāsaye kaṅkhati, pañhaṃ pana aṭṭhapetvāva paccayākāravasena byākāsi. Satthāpi paccayākāravaseneva byākarāpetukāmo, tasmā esa byākarontova ajjhāsayaṃ gaṇhi. Tāvadeva ‘‘gahito me satthu ajjhāsayo’’ti aññāsi. Athassa nayasatena nayasahassena pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi. Yasmā pana bhagavā uttari pañhaṃ pucchati, tasmā tena taṃ byākaraṇaṃ anumoditanti veditabbaṃ. Mặc dù phân vân về chủ ý như vậy, nhưng ngài đã không gác lại câu hỏi mà đã trả lời theo phương thức duyên khởi. Bậc Đạo Sư cũng muốn được trả lời theo phương thức duyên khởi, do đó, ngay khi trả lời, vị này (Sāriputta) đã nắm bắt được chủ ý. Ngay lúc ấy, ngài đã biết: "Ta đã nắm bắt được chủ ý của bậc Đạo Sư." Bấy giờ, sự trả lời câu hỏi hiện khởi đến ngài theo trăm phương pháp, ngàn phương pháp. Hơn nữa, vì Thế Tôn hỏi thêm câu hỏi, nên cần phải hiểu rằng Ngài đã tùy hỷ với câu trả lời đó. Kathaṃ jānato pana teti idaṃ kasmā ārabhi? Savisaye sīhanādaṃ nadāpetuṃ. Thero kira sūkaranikhātaleṇadvāre dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasutte kathiyamāne tālavaṇṭaṃ gahetvā satthāraṃ bījayamāno ṭhito tisso vedanā pariggahetvā sāvakapāramīñāṇaṃ adhigato, ayamassa savisayo. Imasmiṃ savisaye ṭhito sīhanādaṃ nadissatīti naṃ sandhāya satthā idaṃ pañhaṃ pucchi. Aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti ettha kiñcāpi sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā, dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā, vipariṇāmakoṭiyā pana sabbāva dukkhā nāma jātā. Viditanti yasmā evaṃ vedanāttayaṃ dukkhanti viditaṃ, tasmā yā tattha taṇhā, sā na upaṭṭhāsīti dasseti. Tại sao (Thế Tôn) lại bắt đầu với câu "Nhưng đối với người biết như thế nào..."? Để khiến (Sāriputta) rống lên tiếng rống sư tử trong lĩnh vực sở trường của mình. Dường như, khi kinh Vedanāpariggaha được thuyết cho du sĩ Dīghanakha tại cửa hang Sūkarakhāta, trưởng lão (Sāriputta) đang đứng cầm quạt hầu bậc Đạo Sư, đã liễu tri ba thọ và chứng đắc trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Đây là lĩnh vực sở trường của ngài. Bậc Đạo Sư đã hỏi câu hỏi này nhắm đến ngài, với ý nghĩ: "Khi đứng trong lĩnh vực sở trường này, vị ấy sẽ rống lên tiếng rống sư tử." "Vô thường" có nghĩa là vô thường vì có ý nghĩa là không tồn tại sau khi đã sinh khởi. Trong câu "Cái gì vô thường là khổ", mặc dù lạc thọ là lạc khi tồn tại và là khổ khi biến hoại; khổ thọ là khổ khi tồn tại và là lạc khi biến hoại; bất khổ bất lạc thọ là lạc đối với trí và là khổ đối với vô trí; tuy nhiên, xét về khía cạnh biến hoại, tất cả (các thọ) đều được gọi là khổ. "Đã được biết rõ" cho thấy rằng: vì ba loại thọ đã được biết rõ là khổ như vậy, do đó, ái nào có ở nơi đó, ái ấy đã không khởi lên. Sādhu [Pg.59] sādhūti therassa vedanāparicchedajānane sampahaṃsanaṃ. Thero hi vedanā ekāti vā dve tisso catassoti vā avuttepi vuttanayena tāsaṃ tissoti paricchedaṃ aññāsi, tena taṃ bhagavā sampahaṃsanto evamāha. Dukkhasminti idaṃ bhagavā iminā adhippāyena āha – ‘‘sāriputta, yaṃ tayā ‘iminā kāraṇena vedanāsu taṇhā na upaṭṭhāsī’ti byākataṃ, taṃ subyākataṃ. ‘Tisso vedanā’ti vibhajantena pana te atippapañco kato, taṃ ‘dukkhasmi’nti byākarontenapi hi te subyākatameva bhaveyya. Yaṃkiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhanti ñātamattepi hi vedanāsu taṇhā na tiṭṭhati’’. "Lành thay, lành thay" là lời tán thán đối với sự hiểu biết của vị trưởng lão trong việc phân định các thọ. Vì rằng, mặc dù (Thế Tôn) không nói thọ là một, hai, ba, hay bốn, vị trưởng lão đã biết sự phân định của chúng là ba theo phương pháp đã được thuyết. Do đó, Thế Tôn, trong khi tán thán ngài, đã nói như vậy. Thế Tôn đã nói câu "Trong khổ" này với chủ ý sau: "Này Sāriputta, điều mà con đã trả lời rằng 'vì lý do này mà ái không khởi lên trong các thọ,' điều đó đã được khéo trả lời. Tuy nhiên, khi phân tích 'ba thọ', con đã làm cho nó quá chi tiết. Vì rằng, nếu con chỉ trả lời 'trong khổ', thì đó cũng đã là một câu trả lời khéo léo. Vì chỉ cần biết rằng 'bất cứ cái gì được cảm thọ, cái đó là khổ', thì ái cũng không tồn tại trong các thọ." Kathaṃ vimokkhāti katarā vimokkhā, katarena vimokkhena tayā aññā byākatāti attho? Ajjhattaṃ vimokkhāti ajjhattavimokkhena, ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā pattaarahattenāti attho. Tattha catukkaṃ veditabbaṃ – ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ, ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ, bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ, bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānanti. Ajjhattañhi abhinivesitvā bahiddhādhammāpi daṭṭhabbāyeva, bahiddhā abhinivesitvā ajjhattadhammāpi. Tasmā koci bhikkhu ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti, bahiddhāpi pariggahetvā puna ajjhattaṃ otāreti, tassa ajjhatta saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma. Koci ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti, tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma. Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā, te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti, ajjhattampi pariggahetvā puna bahiddhā otāreti, tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma. Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti, tassa ajjhattasaṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma. Tatra thero ‘‘ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā tesaṃ vavatthānakāle maggavuṭṭhānena arahattaṃ pattosmī’’ti dassento ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ, āvusoti āha. Kathaṃ vimokkhāti có nghĩa là: Giải thoát nào, do giải thoát nào mà ngài đã tuyên bố về A-la-hán quả? Ajjhattaṃ vimokkhāti có nghĩa là: Do giải thoát nội phần, do đã nắm bắt các hành nội phần mà đạt được A-la-hán quả. Ở đây, cần phải biết đến bốn trường hợp – sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ nội phần; sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ ngoại phần; sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ ngoại phần; và sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ nội phần. Bởi vì, sau khi đã hướng tâm vào nội phần, các pháp ngoại phần cũng cần phải được thấy; và sau khi đã hướng tâm vào ngoại phần, các pháp nội phần cũng (cần phải được thấy). Do đó, có vị tỳ khưu sau khi hướng trí tuệ vào các hành nội phần, xác định chúng rồi hướng đến ngoại phần, sau khi đã nắm bắt cả ngoại phần lại hướng về nội phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành nội phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ nội phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành nội phần, xác định chúng rồi hướng đến ngoại phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành ngoại phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào nội phần, sự xuất khởi từ ngoại phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành ngoại phần, xác định chúng rồi hướng đến nội phần, sau khi đã nắm bắt cả nội phần lại hướng về ngoại phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành ngoại phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ ngoại phần. Có vị sau khi hướng trí tuệ vào các hành ngoại phần, xác định chúng rồi hướng đến nội phần, đối với vị ấy, sự xuất khởi của đạo lộ xảy ra vào lúc quán xét các hành nội phần. Như vậy, đây được gọi là sự hướng tâm vào ngoại phần, sự xuất khởi từ nội phần. Ở đây, vị Trưởng lão, trong khi trình bày rằng: ‘Do đã nắm bắt các hành nội phần, tôi đã đạt được quả A-la-hán bằng sự xuất khởi của đạo lộ vào lúc xác định chúng,’ đã nói rằng: ‘Này chư hiền, tôi (đạt được) là do giải thoát nội phần.’ Sabbupādānakkhayāti [Pg.60] sabbesaṃ catunnampi upādānānaṃ khayena. Tathā sato viharāmīti tenākārena satiyā samannāgato viharāmi. Yathā sataṃ viharantanti yenākārena maṃ satiyā samannāgataṃ viharantaṃ. Āsavā nānussavantīti cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattantīti evaṃ chahi dvārehi chasu ārammaṇesu savanadhammā kāmāsavādayo āsavā nānussavanti nānuppavaḍḍhanti, yathā me na uppajjantīti attho. Attānañca nāvajānāmīti attānañca na avajānāmi. Iminā omānapahānaṃ kathitaṃ. Evañhi sati pajānanā pasannā hoti. Sabbupādānakkhayāti có nghĩa là do sự đoạn tận của tất cả bốn loại thủ. Tathā sato viharāmīti có nghĩa là tôi sống, đầy đủ chánh niệm, theo cách đó. Yathā sataṃ viharantanti có nghĩa là theo cách mà tôi sống, đầy đủ chánh niệm. Āsavā nānussavantīti có nghĩa là: từ mắt đối với sắc, chúng chảy, chúng tuôn, chúng rỉ, chúng diễn tiến; theo cách như vậy, từ sáu căn đối với sáu trần, các lậu hoặc như dục lậu v.v... có bản chất tuôn chảy, đã không chảy theo, không tăng trưởng, nghĩa là chúng không khởi lên nơi tôi. Attānañca nāvajānāmīti có nghĩa là và tôi không coi thường chính mình. Qua điều này, sự từ bỏ mạn đã được nói đến. Bởi vì khi như vậy, sự hiểu biết trở nên trong sáng. Samaṇenāti buddhasamaṇena. Tesvāhaṃ na kaṅkhāmīti tesu ahaṃ ‘‘kataro kāmāsavo, kataro bhavāsavo, kataro diṭṭhāsavo, kataro avijjāsavo’’ti evaṃ sarūpabhedatopi, ‘‘cattāro āsavā’’ti evaṃ gaṇanaparicchedatopi na kaṅkhāmi. Te me pahīnāti na vicikicchāmīti te mayhaṃ pahīnāti vicikicchaṃ na uppādemi. Idaṃ bhagavā ‘‘evaṃ byākarontenapi tayā subyākataṃ bhaveyya ‘ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ, āvuso’tiādīni pana te vadantena atippapañco kato’’ti dassento āha. Samaṇenāti có nghĩa là bởi vị Sa-môn là Đức Phật. Tesvāhaṃ na kaṅkhāmīti có nghĩa là tôi không nghi ngờ về chúng, cả về phương diện phân biệt bản chất như: ‘Dục lậu là gì? Hữu lậu là gì? Kiến lậu là gì? Vô minh lậu là gì?’; lẫn về phương diện xác định số lượng như: ‘Có bốn lậu hoặc.’ Te me pahīnāti na vicikicchāmīti có nghĩa là tôi không khởi lên sự hoài nghi rằng: ‘Chúng đã được đoạn tận nơi tôi.’ Đức Thế Tôn, trong khi muốn chỉ ra rằng: ‘Dù cho ngài có trả lời như vậy, đó cũng là một câu trả lời khéo léo, nhưng khi nói những điều như ‘Này chư hiền, tôi (đạt được) là do giải thoát nội phần,’ ngài đã tạo ra sự hí luận quá mức,’ đã nói điều này. Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisīti paññattavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā vihāraṃ antomahāgandhakuṭiṃ pāvisi asambhinnāya eva parisāya. Kasmā? Buddhā hi aniṭṭhitāya desanāya asambhinnāya parisāya uṭṭhāyāsanā gandhakuṭiṃ pavisantā puggalathomanatthaṃ vā pavisanti dhammathomanatthaṃ vā. Tattha puggalathomanatthaṃ pavisanto satthā evaṃ cintesi – ‘‘imaṃ mayā saṃkhittena uddesaṃ uddiṭṭhaṃ vitthārena ca avibhattaṃ dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṃ vā kaccāyanaṃ vā upasaṅkamitvā pucchissanti, te mayhaṃ ñāṇena saṃsandetvā kathessanti, tatopi dhammapaṭiggāhakā puna maṃ pucchissanti. Tesamahaṃ ‘sukathitaṃ, bhikkhave, ānandena, sukathitaṃ kaccāyanena, maṃ cepi tumhe etamatthaṃ puccheyyātha, ahampi naṃ evameva byākareyya’nti evaṃ te puggale thomessāmi. Tato tesu gāravaṃ janetvā bhikkhū upasaṅkamissanti, tepi bhikkhū atthe ca dhamme ca niyojessanti, te tehi niyojitā tisso sikkhā paripūretvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti. Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisīti có nghĩa là: Đứng dậy khỏi Phật tọa cao quý đã được soạn sẵn, Ngài đi vào hương thất lớn bên trong tịnh xá, trong khi hội chúng vẫn chưa giải tán. Tại sao? Bởi vì các vị Phật, khi đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi vào hương thất trong khi bài pháp chưa kết thúc và hội chúng chưa giải tán, các Ngài đi vào hoặc là vì mục đích tán thán một cá nhân, hoặc là vì mục đích tán thán Pháp. Trong trường hợp đó, vị Đạo sư, khi đi vào vì mục đích tán thán một cá nhân, đã suy nghĩ như sau: ‘Các vị tỳ khưu thọ trì Pháp, sau khi ghi nhớ đề mục này đã được ta nêu lên một cách tóm tắt và chưa được phân tích chi tiết, sẽ đến gần và hỏi Ānanda hoặc Kaccāyana. Các vị ấy sẽ giải thích, đối chiếu với trí tuệ của ta. Sau đó, các vị tỳ khưu thọ trì Pháp sẽ lại hỏi ta. Ta sẽ tán thán những cá nhân ấy rằng: ‘Này các tỳ khưu, Ānanda đã khéo nói, Kaccāyana đã khéo nói. Nếu các ngươi hỏi ta về ý nghĩa này, ta cũng sẽ giải thích y như vậy.’ Do đó, sau khi làm phát sinh lòng kính trọng đối với các vị ấy, các tỳ khưu sẽ đến gần họ. Các vị ấy cũng sẽ hướng dẫn các tỳ khưu trong ý nghĩa và trong Pháp. Được họ hướng dẫn, các vị tỳ khưu ấy sẽ hoàn thiện ba học giới và chấm dứt khổ đau.’ Atha [Pg.61] vā panassa evaṃ hoti – ‘‘esa mayi pakkante attano ānubhāvaṃ karissati, atha naṃ ahampi tatheva thomessāmi, taṃ mama thomanaṃ sutvā gāravajātā bhikkhū imaṃ upasaṅkamitabbaṃ, vacanañcassa sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti dhammathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi yathā dhammadāyādasutte cintesi. Tatra hissa evaṃ ahosi – ‘‘mayi vihāraṃ paviṭṭhe āmisadāyādaṃ garahanto dhammadāyādañca thomento imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto dhammaṃ desessati, evaṃ dvinnampi amhākaṃ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṃ desanā aggā ca garukā ca bhavissati pāsāṇacchattasadisā’’ti. Hoặc là, Ngài có ý nghĩ như sau: ‘Khi ta đi rồi, vị này (Sāriputta) sẽ thể hiện thần lực của mình. Khi đó, ta cũng sẽ tán thán vị ấy như vậy. Nghe lời tán thán của ta, các vị tỳ khưu, với lòng kính trọng phát sinh, sẽ nghĩ rằng vị này nên được đến gần, lời nói của vị ấy nên được lắng nghe và tin tưởng. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho họ.’ Khi đi vào vì mục đích tán thán Pháp, Ngài đã suy nghĩ như đã suy nghĩ trong kinh Người Thừa Tự Pháp. Bởi vì ở đó, Ngài đã có ý nghĩ như sau: ‘Khi ta đã vào tịnh xá, Sāriputta, trong khi ngồi ngay trong hội chúng này, sẽ thuyết Pháp, quở trách người thừa tự tài vật và tán thán người thừa tự Pháp. Như vậy, bài pháp này, được thuyết giảng bởi trí tuệ có cùng một ý hướng của cả hai chúng ta, sẽ trở nên cao tột và quan trọng, giống như một chiếc lọng bằng đá.’ Idha pana āyasmantaṃ sāriputtaṃ ukkaṃsetvā pakāsetvā ṭhapetukāmo puggalathomanatthaṃ uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. Īdisesu ṭhānesu bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṃ pavisatīti veditabbo. Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya, sabbā parisā bhagavantaṃ parivāretvā gaccheyya, sā ekavāraṃ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti bhagavā adissamānena kāyena cittagatiyā eva pāvisi. Lại nữa, ở đây, vì muốn đề cao, làm cho rạng danh, và tán thán Tôn giả Sāriputta, vì mục đích tán thán cá nhân, Ngài đã đứng dậy từ chỗ ngồi và đi vào tịnh xá. Trong những trường hợp như vậy, nên hiểu rằng Đức Thế Tôn đã biến mất ngay tại chỗ ngồi và đi vào tịnh xá bằng sự di chuyển của tâm. Vì nếu Ngài đi bằng thân, toàn thể hội chúng sẽ đi theo vây quanh Đức Thế Tôn, và hội chúng ấy một khi đã giải tán thì sẽ khó tụ họp lại. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã đi vào chỉ bằng sự di chuyển của tâm với thân hình vô hình. Evaṃ paviṭṭhe pana bhagavati bhagavato adhippāyānurūpameva sīhanādaṃ naditukāmo tatra kho āyasmā sāriputto acirapakkantassa bhagavato bhikkhū āmantesi. Pubbe appaṭisaṃviditanti idaṃ nāma pucchissatīti pubbe mayā aviditaṃ aññātaṃ. Paṭhamaṃ pañhanti, ‘‘sace taṃ, sāriputta, evaṃ puccheyyuṃ kathaṃ jānatā pana tayā, āvuso sāriputta, kathaṃ passatā aññā byākatā khīṇā jātī’’ti imaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ. Dandhāyitattanti satthu āsayajānanatthaṃ dandhabhāvo asīghatā. Paṭhamaṃ pañhaṃ anumodīti, ‘‘jāti panāvuso sāriputta, kiṃnidānā’’ti imaṃ dutiyaṃ pañhaṃ pucchanto, ‘‘yaṃnidānāvuso, jātī’’ti evaṃ vissajjitaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ anumodi. Khi Đức Thế Tôn đã đi vào như vậy, Tôn giả Sāriputta, vì muốn rống lên tiếng rống sư tử đúng theo ý muốn của Đức Thế Tôn, khi ấy, lúc Đức Thế Tôn vừa mới đi khỏi không lâu, đã gọi các Tỳ khưu. (Cụm từ) 'Trước đây chưa từng được biết' có nghĩa là: 'Ngài sẽ hỏi điều này', điều mà trước đây tôi chưa biết, chưa hay. (Cụm từ) 'Câu hỏi đầu tiên' là câu hỏi đầu tiên này: "Này Sāriputta, nếu họ hỏi ông như vầy: 'Này hiền giả Sāriputta, do biết thế nào, do thấy thế nào mà ông đã tuyên bố chánh trí: Sanh đã tận?'". (Cụm từ) 'Sự chậm chạp' là trạng thái chậm rãi, không vội vàng, để biết được ý của Bậc Đạo Sư. (Cụm từ) 'Đã tán thán câu hỏi đầu tiên' có nghĩa là: khi hỏi câu hỏi thứ hai này: "Này hiền giả Sāriputta, sanh do cái gì làm nhân?", Ngài đã tán thán câu hỏi đầu tiên đã được trả lời rằng: "Này hiền giả, sanh do cái gì làm nhân...". Etadahosīti bhagavatā anumodite nayasatena nayasahassena pañhassa ekaṅgaṇikabhāvena pākaṭībhūtattā etaṃ ahosi. Divasampāhaṃ bhagavato etamatthaṃ byākareyyanti sakaladivasampi ahaṃ bhagavato etaṃ paṭiccasamuppādatthaṃ [Pg.62] puṭṭho sakaladivasampi aññamaññehi padabyañjanehi byākareyyaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi – ‘‘thero uḷārasīhanādaṃ nadati, sukāraṇaṃ etaṃ, dasabalassa naṃ ārocessāmī’’ti. Tasmā yena bhagavā tenupasaṅkami. (Cụm từ) 'Điều này đã xảy ra' có nghĩa là: khi được Đức Thế Tôn tán thán, do câu hỏi đã trở nên rõ ràng như một sân bằng phẳng với hàng trăm, hàng ngàn phương pháp, nên điều này đã xảy ra. (Cụm từ) 'Tôi có thể giải thích ý nghĩa này cho Đức Thế Tôn suốt cả ngày' có nghĩa là: nếu được hỏi về ý nghĩa của lý duyên khởi này, tôi có thể giải thích cho Đức Thế Tôn suốt cả ngày, tôi có thể giải thích suốt cả ngày bằng những từ và văn cú đồng nghĩa khác nhau. (Cụm từ) 'Vị ấy đã đi đến nơi Đức Thế Tôn ở' có nghĩa là: được biết, vị ấy đã nghĩ như vầy: "Trưởng lão đang rống lên tiếng rống sư tử vĩ đại, đây là một lý do tốt, tôi sẽ trình báo điều này lên Bậc Thập Lực". Do đó, vị ấy đã đi đến nơi Đức Thế Tôn ở. Sā hi bhikkhu sāriputtassa dhammadhātūti ettha dhammadhātūti paccayākārassa vivaṭabhāvadassanasamatthaṃ sāvakapāramīñāṇaṃ. Sāvakānañhi sāvakapāramīñāṇaṃ sabbaññutaññāṇagatikameva hoti. Yathā buddhānaṃ atītānāgatapaccuppannā dhammā sabbaññutaññāṇassa pākaṭā honti, evaṃ therassa sāvakapāramīñāṇaṃ sabbepi sāvakañāṇassa gocaradhamme jānātīti. Dutiyaṃ. Trong câu "Này Tỳ khưu, đó là pháp giới của Sāriputta", ở đây 'pháp giới' là trí tuệ Thinh văn ba-la-mật có khả năng thấy rõ trạng thái hiển lộ của các duyên. Vì trí tuệ Thinh văn ba-la-mật của các vị Thinh văn có khuynh hướng giống như Nhất thiết trí. Giống như các pháp quá khứ, vị lai, và hiện tại đều hiện rõ đối với Nhất thiết trí của các Đức Phật, cũng vậy, trí tuệ Thinh văn ba-la-mật của Trưởng lão biết tất cả các pháp là đối tượng của trí tuệ Thinh văn. (Hết kinh) thứ hai. 3. Ñāṇavatthusuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Căn Cứ Của Trí 33. Tatiye taṃ suṇāthāti taṃ ñāṇavatthudesanaṃ suṇātha. Ñāṇavatthūnīti cettha ñāṇameva ñāṇavatthūti veditabbaṃ. Jarāmaraṇe ñāṇantiādīsu catūsu paṭhamaṃ savanamayañāṇaṃ sammasanañāṇaṃ paṭivedhañāṇaṃ paccavekkhaṇañāṇanti catubbidhaṃ vaṭṭati, tathā dutiyaṃ. Tatiyaṃ pana ṭhapetvā sammasanañāṇaṃ tividhameva hoti, tathā catutthaṃ. Lokuttaradhammesu hi sammasanaṃ nāma natthi. Jātiyā ñāṇantiādīsupi eseva nayo. Iminā dhammenāti iminā catusaccadhammena vā maggañāṇadhammena vā. 33. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) 'hãy lắng nghe điều đó' có nghĩa là hãy lắng nghe bài thuyết giảng về các căn cứ của trí. Và ở đây, trong (cụm từ) 'các căn cứ của trí', nên hiểu rằng chính trí tuệ là căn cứ của trí. Trong bốn (trí) bắt đầu bằng 'trí về già-chết', trí thứ nhất thích hợp có bốn loại: văn-mây-trí, tư-mây-trí, tuệ-chứng-ngộ, và phản-khán-trí; trí thứ hai cũng vậy. Nhưng trí thứ ba, ngoại trừ tư-mây-trí, chỉ có ba loại; trí thứ tư cũng vậy. Vì trong các pháp siêu thế, không có cái gọi là tư-mây-trí. Trong (các trí) bắt đầu bằng 'trí về sanh', phương pháp cũng tương tự. (Cụm từ) 'Bởi pháp này' có nghĩa là bởi pháp Tứ đế này, hoặc bởi pháp Đạo tuệ này. Diṭṭhenātiādīsu diṭṭhenāti ñāṇacakkhunā diṭṭhena. Viditenāti paññāya viditena. Akālikenāti kiñci kālaṃ anatikkamitvā paṭivedhānantaraṃyeva phaladāyakena. Pattenāti adhigatena. Pariyogāḷhenāti pariyogāhitena paññāya anupaviṭṭhena. Atītānāgate nayaṃ netīti ‘‘ye kho kecī’’tiādinā nayena atīte ca anāgate ca nayaṃ neti. Ettha ca na catusaccadhammena vā maggañāṇadhammena vā sakkā atītānāgate nayaṃ netuṃ, catusacce pana maggañāṇena paṭividdhe parato paccavekkhaṇañāṇaṃ nāma hoti. Tena nayaṃ netīti veditabbā. Abbhaññaṃsūti abhiaññaṃsu jāniṃsu. Seyyathāpāhaṃ, etarahīti yathā ahaṃ etarahi catusaccavasena jānāmi. Anvaye ñāṇanti anuaye ñāṇaṃ, dhammañāṇassa anugamane ñāṇaṃ, paccavekkhaṇañāṇassetaṃ nāmaṃ. Dhamme ñāṇanti maggañāṇaṃ. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa sekkhabhūmi kathitā hoti. Tatiyaṃ. Trong các từ bắt đầu bằng 'đã thấy', 'đã thấy' có nghĩa là đã thấy bằng tuệ nhãn. 'Đã biết' có nghĩa là đã biết bằng trí tuệ. 'Không có thời gian' có nghĩa là cho quả ngay lập tức sau khi chứng ngộ, không trải qua một khoảng thời gian nào. 'Đã đạt được' có nghĩa là đã chứng đắc. 'Đã thâm nhập' có nghĩa là đã được thấu suốt, đã được đi vào bằng trí tuệ. (Cụm từ) 'Suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai' có nghĩa là vị ấy suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai bằng phương pháp bắt đầu bằng 'bất cứ ai...'. Và ở đây, không thể suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai bằng pháp Tứ đế hay pháp Đạo tuệ, nhưng khi Tứ đế đã được thấu triệt bằng Đạo tuệ, sau đó có một trí gọi là phản-khán-trí. Nên hiểu rằng vị ấy suy diễn phương pháp bằng trí đó. 'Họ đã biết' có nghĩa là họ đã thắng tri, đã biết. 'Giống như ta bây giờ' có nghĩa là giống như ta bây giờ biết thông qua Tứ đế. 'Trí tùy thứ' là trí trong sự tùy thuận, trí tuệ đi theo pháp trí; đó là tên của phản-khán-trí. 'Pháp trí' là Đạo tuệ. Trong kinh này, cảnh giới hữu học của bậc lậu tận đã được thuyết giảng. (Hết kinh) thứ ba. 4. Dutiyañāṇavatthusuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Căn Cứ Của Trí thứ hai 34. Catutthe [Pg.63] sattasattarīti satta ca sattari ca. Byañjanabhāṇakā kira te bhikkhū, bahubyañjanaṃ katvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti, tasmā tesaṃ ajjhāsayena idaṃ suttaṃ vuttaṃ. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayākāre ñāṇaṃ. Paccayākāro hi dhammānaṃ pavattiṭṭhitikāraṇattā dhammaṭṭhitīti vuccati, ettha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, etasseva chabbidhassa ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Khayadhammanti khayagamanasabhāvaṃ. Vayadhammanti vayagamanasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanasabhāvaṃ. Sattasattarīti ekekasmiṃ satta satta katvā ekādasasu padesu sattasattari. Imasmiṃ sutte vipassanāpaṭivipassanā kathitā. Catutthaṃ. 34. Trong kinh thứ tư, 'bảy mươi bảy' là bảy và bảy mươi. Được biết, các Tỳ khưu ấy là những người giỏi về văn tự, họ có thể thấu triệt khi được thuyết giảng với nhiều văn tự; do đó, kinh này được thuyết giảng theo khuynh hướng của họ. 'Trí về sự an trú của pháp' là trí về các duyên. Vì các duyên, do là nguyên nhân cho sự tồn tại và diễn tiến của các pháp, được gọi là 'sự an trú của pháp'; trí ở đây là 'trí về sự an trú của pháp'. Đây là một tên gọi khác của chính trí tuệ có sáu loại này. 'Pháp có tính hoại diệt' là có bản chất đi đến sự tiêu hoại. 'Pháp có tính biến mất' là có bản chất đi đến sự hủy diệt. 'Pháp có tính ly tham' là có bản chất không còn tham ái. 'Pháp có tính đoạn diệt' là có bản chất chấm dứt. 'Bảy mươi bảy' là bảy mươi bảy (căn cứ của trí) trong mười một mục, bằng cách lấy bảy trong mỗi mục. Trong kinh này, minh sát và phản minh sát đã được thuyết giảng. (Hết kinh) thứ tư. 5. Avijjāpaccayasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Vô Minh Duyên 35. Pañcame samudayo hotīti satthā idheva desanaṃ osāpesi. Kiṃkāraṇāti? Diṭṭhigatikassa okāsadānatthaṃ. Tassañhi parisati upārambhacitto diṭṭhigatiko atthi, so pañhaṃ pucchissati, athassāhaṃ vissajjessāmīti tassa okāsadānatthaṃ desanaṃ osāpesi. No kallo pañhoti ayutto pañho. Duppañho esoti attho. Nanu ca ‘‘katamaṃ nu kho, bhante, jarāmaraṇa’’nti? Idaṃ supucchitanti. Kiñcāpi supucchitaṃ, yathā pana satasahassagghanike suvaṇṇathāle vaḍḍhitassa subhojanassa matthake āmalakamattepi gūthapiṇḍe ṭhapite sabbaṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ hoti chaḍḍetabbaṃ, evameva ‘‘kassa ca panidaṃ jarāmaraṇa’’nti? Iminā sattūpaladdhivādapadena gūthapiṇḍena taṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ viya ayampi sabbo duppañhova jātoti. 35. Ở bài kinh thứ năm, (với câu) ‘samudayo hoti’ (có sự sanh khởi), bậc Đạo Sư đã kết thúc bài pháp ngay tại đây. Vì lý do gì? Nhằm mục đích cho cơ hội đến người có tà kiến. Vì trong hội chúng ấy có người tà kiến với tâm muốn chỉ trích, người ấy sẽ nêu câu hỏi, khi ấy Ta sẽ trả lời cho người ấy. Nhằm mục đích cho người ấy cơ hội, ngài đã kết thúc bài pháp. ‘No kallo pañho’ (câu hỏi không thích hợp) có nghĩa là câu hỏi không phù hợp, đây là câu hỏi tồi tệ. Chẳng phải câu hỏi: “Bạch ngài, thế nào là già-chết?” này là câu hỏi khéo được hỏi hay sao? Mặc dù là câu hỏi khéo được hỏi, nhưng cũng giống như trên món ăn ngon được dọn trong cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn, khi một cục phân có kích cỡ bằng quả a-ma-la được đặt lên trên thì tất cả món ăn trở thành món ăn không thể ăn được, phải vứt bỏ. Cũng giống như thế, (với câu) “Vậy, bạch ngài, già-chết này là của ai?” bởi câu nói chủ trương về sự hiện hữu của chúng sanh này, giống như cục phân, làm cho món ăn đó trở thành món ăn không thể ăn được, tương tự như vậy, toàn bộ câu hỏi này cũng đã trở thành câu hỏi tồi tệ. Brahmacariyavāsoti ariyamaggavāso. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti yassa hi ayaṃ diṭṭhi, so ‘‘jīve ucchijjamāne sarīraṃ ucchijjati, sarīre ucchijjante jīvitaṃ ucchijjatī’’ti gaṇhāti. Evaṃ gaṇhato sā diṭṭhi ‘‘satto ucchijjatī’’ti gahitattā ucchedadiṭṭhi nāma hoti. Sace pana saṅkhārāva uppajjanti ceva nirujjhanti cāti gaṇheyya, sāsanāvacarā sammādiṭṭhi nāma bhaveyya. Ariyamaggo ca nāmeso vaṭṭaṃ nirodhento vaṭṭaṃ samucchindanto uppajjati[Pg.64], tadeva taṃ vaṭṭaṃ ucchedadiṭṭhiyā gahitākārassa sambhave sati vināva maggabhāvanāya nirujjhatīti maggabhāvanā niratthakā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘brahmacariyavāso na hotī’’ti. ‘Brahmacariyavāso’ (sống đời sống phạm hạnh) là sống theo Thánh đạo. Người nào có tà kiến ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ’ (mạng sống và thân thể là một), người ấy quan niệm rằng: “Khi mạng sống bị đoạn diệt thì thân thể bị đoạn diệt, khi thân thể bị đoạn diệt thì sự sống bị đoạn diệt.” Đối với người quan niệm như vậy, tà kiến ấy được gọi là đoạn kiến vì đã chấp thủ rằng “chúng sanh bị đoạn diệt.” Nhưng nếu người ấy quan niệm rằng: “Chỉ có các pháp hữu vi sanh lên rồi diệt đi,” thì đó sẽ được gọi là chánh kiến trong giáo pháp. Và Thánh đạo này sanh khởi, làm cho vòng luân hồi chấm dứt, đoạn tận vòng luân hồi. Khi có sự tồn tại của cách thức chấp thủ theo đoạn kiến, chính vòng luân hồi ấy sẽ diệt tận mà không cần đến sự tu tập Thánh đạo, do đó sự tu tập Thánh đạo trở nên vô ích. Vì thế, đã được nói rằng: “Không có sự sống đời sống phạm hạnh.” Dutiyanaye aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti yassa ayaṃ diṭṭhi, so ‘‘sarīraṃ idheva ucchijjati, na jīvitaṃ, jīvitaṃ pana pañjarato sakuṇo viya yathāsukhaṃ gacchatī’’ti gaṇhāti. Evaṃ gaṇhato sā diṭṭhi ‘‘imasmā lokā jīvitaṃ paralokaṃ gata’’nti gahitattā sassatadiṭṭhi nāma hoti. Ayañca ariyamaggo tebhūmakavaṭṭaṃ vivaṭṭento uppajjati, so ekasaṅkhārepi nicce dhuve sassate sati uppannopi vaṭṭaṃ vivaṭṭetuṃ na sakkotīti maggabhāvanā niratthakā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā bhikkhu diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso na hotī’’ti. Theo phương pháp thứ hai, người nào có tà kiến ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ’ (mạng sống là khác, thân thể là khác), người ấy quan niệm rằng: “Thân thể bị đoạn diệt ngay tại đây, chứ không phải mạng sống; còn mạng sống thì đi đến nơi nào tùy thích như con chim thoát ra khỏi lồng.” Đối với người quan niệm như vậy, tà kiến ấy được gọi là thường kiến vì đã chấp thủ rằng “mạng sống từ thế giới này đã đi sang thế giới khác.” Và Thánh đạo này sanh khởi, làm thoát khỏi vòng luân hồi trong ba cõi. Nếu có dù chỉ một pháp hữu vi là thường còn, bền vững, vĩnh hằng, thì Thánh đạo ấy dù đã sanh khởi cũng không thể làm thoát khỏi vòng luân hồi, do đó sự tu tập Thánh đạo trở nên vô ích. Vì thế, đã được nói rằng: “Này Tỳ khưu, hoặc khi có tà kiến ‘mạng sống là khác, thân thể là khác’ thì không có sự sống đời sống phạm hạnh.” Visūkāyikānītiādi sabbaṃ micchādiṭṭhivevacanameva. Sā hi sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena visūkamiva attānaṃ āvaraṇato visūkāyikaṃ, sammādiṭṭhiṃ ananuvattitvā tassā virodhena pavattanato visevitaṃ, kadāci ucchedassa kadāci sassatassa gahaṇato virūpaṃ phanditaṃ vipphanditanti vuccati. Tālāvatthukatānīti tālavatthu viya katāni, puna aviruhaṇaṭṭhena matthakacchinnatālo viya samūlaṃ tālaṃ uddharitvā tassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ viya ca katānīti attho. Anabhāvaṃkatānīti anuabhāvaṃ katānīti. Pañcamaṃ. Toàn bộ các từ bắt đầu bằng ‘visūkāyikāni’ (những sự co giật) đều là đồng nghĩa của tà kiến. Thật vậy, tà kiến ấy được gọi là ‘visūkāyika’ (sự co giật) vì nó che lấp tự thân giống như cái gai theo ý nghĩa xuyên thủng chánh kiến; được gọi là ‘visevita’ (sự phân ly) vì nó không đi theo chánh kiến mà vận hành đối nghịch với chánh kiến ấy; được gọi là ‘vipphandita’ (sự vùng vẫy) vì đó là sự dao động sai lệch do có lúc chấp thủ đoạn kiến, có lúc chấp thủ thường kiến. ‘Tālāvatthukatāni’ (bị làm cho như thân cây ta-la) có nghĩa là bị làm cho giống như gốc cây ta-la; lại nữa, theo ý nghĩa không thể mọc lại, nó giống như cây ta-la bị chặt ngọn, và cũng giống như nơi đã từng có cây ta-la sau khi bị nhổ lên cả gốc rễ. ‘Anabhāvaṃkatāni’ (bị làm cho không còn hiện hữu) có nghĩa là bị làm cho không còn hiện hữu về sau. (Kinh) thứ năm. 6. Dutiyaavijjāpaccayasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Vô Minh làm duyên thứ hai 36. Chaṭṭhe iti vā, bhikkhave, yo vadeyyāti tassaṃ parisati diṭṭhigatiko pañhaṃ pucchitukāmo atthi, so pana avisāradadhātuko uṭṭhāya dasabalaṃ pucchituṃ na sakkoti, tasmā tassa ajjhāsayena sayameva pucchitvā vissajjento satthā evamāha. Chaṭṭhaṃ. 36. Ở bài kinh thứ sáu, (với câu) ‘iti vā, bhikkhave, yo vadeyya’ (Này các Tỳ khưu, hoặc có người nói như vầy), trong hội chúng ấy có người tà kiến muốn hỏi một câu hỏi, nhưng người ấy có bản tánh rụt rè, không thể đứng dậy hỏi bậc Thập Lực, vì thế, bậc Đạo Sư đã tự mình hỏi rồi trả lời theo ý hướng của người ấy và đã nói như vậy. (Kinh) thứ sáu. 7. Natumhasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Không Phải Của Các Ngươi 37. Sattame [Pg.65] na tumhākanti attani hi sati attaniyaṃ nāma hoti. Attāyeva ca natthi, tasmā ‘‘na tumhāka’’nti āha. Napi aññesanti añño nāma paresaṃ attā, tasmiṃ sati aññesaṃ nāma siyā, sopi natthi, tasmā ‘‘napi aññesa’’nti āha. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammanti nayidaṃ purāṇakammameva, purāṇakammanibbatto panesa kāyo, tasmā paccayavohārena evaṃ vutto. Abhisaṅkhatantiādi kammavohārasseva vasena purimaliṅgasabhāgatāya vuttaṃ, ayaṃ panettha attho – abhisaṅkhatanti paccayehi katoti daṭṭhabbo. Abhisañcetayitanti cetanāvatthuko cetanāmūlakoti daṭṭhabbo. Vedaniyanti vedaniyavatthūti daṭṭhabbo. Sattamaṃ. 37. Ở bài kinh thứ bảy, (với câu) ‘na tumhākaṃ’ (không phải của các ngươi), vì khi có tự ngã thì mới có cái gọi là sở hữu của tự ngã. Mà tự ngã thì không có, do đó ngài đã nói: “Không phải của các ngươi.” (Với câu) ‘nāpi aññesaṃ’ (cũng không phải của những người khác), ‘người khác’ ở đây có nghĩa là tự ngã của những người khác; nếu có tự ngã ấy thì mới có ‘của những người khác.’ Tự ngã ấy cũng không có, do đó ngài đã nói: “Cũng không phải của những người khác.” (Với câu) ‘purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ’ (Này các Tỳ khưu, đây là nghiệp cũ), thân này không phải là nghiệp cũ, mà thân này được sanh ra từ nghiệp cũ, do đó đã được nói như vậy theo cách gọi tên của duyên. Các từ bắt đầu bằng ‘abhisaṅkhataṃ’ (được tạo tác) được nói theo cách gọi tên của nghiệp, tương ứng với giống của từ đã nêu trước. Ở đây, ý nghĩa là như vầy: ‘abhisaṅkhataṃ’ (được tạo tác) nên được hiểu là ‘được tạo ra bởi các duyên.’ ‘Abhisañcetayitaṃ’ (được cố ý tạo ra) nên được hiểu là ‘có tư làm nền tảng, có tư làm gốc rễ.’ ‘Vedaniyaṃ’ (cần phải được cảm thọ) nên được hiểu là ‘đối tượng của cảm thọ.’ (Kinh) thứ bảy. 8. Cetanāsuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Tư Tác 38. Aṭṭhame yañca, bhikkhave, cetetīti yaṃ cetanaṃ ceteti, pavattetīti attho. Yañca pakappetīti yaṃ pakappanaṃ pakappeti, pavatteticceva attho. Yañca anusetīti yañca anusayaṃ anuseti, pavatteticceva attho. Ettha ca cetetīti tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā, pakappetīti aṭṭhasu lobhasahagatacittesu taṇhādiṭṭhikappā gahitā, anusetīti dvādasannaṃ cetanānaṃ sahajātakoṭiyā ceva upanissayakoṭiyā ca anusayo gahito. Ārammaṇametaṃ hotīti (cetanādidhammajāte sati kammaviññāṇassa uppattiyā avāritattā) etaṃ cetanādidhammajātaṃ paccayo hoti. Paccayo hi idha ārammaṇanti adhippetā. Viññāṇassa ṭhitiyāti kammaviññāṇassa ṭhitatthaṃ. Ārammaṇe satīti tasmiṃ paccaye sati. Patiṭṭhā viññāṇassa hotīti tassa kammaviññāṇassa patiṭṭhā hoti. Tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇeti tasmiṃ kammaviññāṇe patiṭṭhite. Virūḷheti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya nibbattamūle jāte. Punabbhavābhinibbattīti punabbhavasaṅkhātā abhinibbatti. 38. Trong bài kinh thứ tám. Này các Tỳ khưu, ‘người ấy tác ý’ có nghĩa là tư tâm nào mà người ấy tác ý, làm cho phát sanh. ‘Người ấy suy tính’ có nghĩa là sự suy tính nào mà người ấy suy tính, làm cho phát sanh. ‘Nó tùy miên’ có nghĩa là tùy miên nào mà nó tùy miên, làm cho phát sanh. Và ở đây, với từ ‘tác ý’, các tư thiện và bất thiện trong ba cõi được đề cập; với từ ‘suy tính’, các sự suy tính về tham ái và tà kiến trong tám tâm tham tương ưng được đề cập; với từ ‘tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện đồng sanh và về phương diện y chỉ đối với mười hai tư (bất thiện). ‘Đây là đối tượng’ có nghĩa là (khi có các pháp như tư v.v..., vì sự sanh khởi của nghiệp thức không bị ngăn cản) nên tập hợp các pháp như tư v.v... này là duyên. Thật vậy, ở đây ‘duyên’ được hiểu là ‘đối tượng’. ‘Cho sự an trú của thức’ có nghĩa là để cho nghiệp thức an trú. ‘Khi có đối tượng’ có nghĩa là khi có duyên ấy. ‘Là nơi nương tựa cho thức’ có nghĩa là là nơi nương tựa cho nghiệp thức ấy. ‘Khi thức đã an trú nơi ấy’ có nghĩa là khi nghiệp thức ấy đã an trú. ‘Tăng trưởng’ có nghĩa là khi nghiệp đã được thúc đẩy và gốc rễ đã sanh khởi với khả năng kéo theo sự tái sanh. ‘Sự tái sanh trong tương lai’ có nghĩa là sự sanh khởi đặc biệt được gọi là tái sanh. No [Pg.66] ce, bhikkhave, cetetīti iminā tebhūmakacetanāya appavattanakkhaṇo vutto. No ce pakappetīti iminā taṇhādiṭṭhikappānaṃ appavattanakkhaṇo. Atha ce anusetīti iminā tebhūmakavipākesu parittakiriyāsu rūpeti ettha appahīnakoṭiyā anusayo gahito. Ārammaṇametaṃ hotīti anusaye sati kammaviññāṇassa uppattiyā avāritattā etaṃ anusayajātaṃ paccayova hoti. Với câu ‘Này các Tỳ khưu, nếu không tác ý’, khoảnh khắc không phát sanh của tư trong ba cõi được nói đến. Với câu ‘nếu không suy tính’, khoảnh khắc không phát sanh của các sự suy tính về tham ái và tà kiến (được nói đến). Với câu ‘nhưng nó tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện chưa được đoạn trừ ở đây, tức là trong các quả của ba cõi, trong các hành động (tâm) Dục giới, trong sắc pháp. ‘Đây là đối tượng’ có nghĩa là khi có tùy miên, vì sự sanh khởi của nghiệp thức không bị ngăn cản, nên chính bản chất của tùy miên này là duyên. No ceva cetetītiādīsu paṭhamapade tebhūmakakusalākusalacetanā nivattā, dutiyapade aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo, tatiyapade vuttappakāresu dhammesu yo appahīnakoṭiyā anusayito anusayo, so nivatto. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Không tác ý’, ở câu đầu tiên, các tư thiện và bất thiện trong ba cõi đã chấm dứt; ở câu thứ hai, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) (đã chấm dứt); ở câu thứ ba, tùy miên nào đã tùy miên về phương diện chưa được đoạn trừ trong các pháp đã được nói đến theo cách đã nêu, tùy miên ấy đã chấm dứt. Apicettha asammohatthaṃ ceteti pakappeti anuseti, ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti na anusetīti idampi catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha paṭhamanaye dhammaparicchedo dassito. Dutiyanaye cetetīti tebhūmakakusalacetanā ceva catasso ca akusalacetanā gahitā. Na pakappetīti aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo nivattā. Anusetīti tebhūmakakusale upanissayakoṭiyā, catūsu akusalacetanāsu sahajātakoṭiyā ceva upanissayakoṭiyā ca anusayo gahito. Tatiyanaye na cetetīti tebhūmakakusalākusalaṃ nivattaṃ, na pakappetīti aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo nivattā, anusetīti sutte āgataṃ vāretvā tebhūmakakusalākusalavipākakiriyārūpesu appahīnakoṭiyā upanissayo gahito. Catutthanayo purimasadisova. Hơn nữa, ở đây để không bị nhầm lẫn, bộ bốn này cũng cần được biết: (1) tác ý, suy tính, tùy miên; (2) tác ý, không suy tính, tùy miên; (3) không tác ý, không suy tính, tùy miên; (4) không tác ý, không suy tính, không tùy miên. Trong đó, ở trường hợp đầu tiên, sự phân định các pháp đã được chỉ ra. Ở trường hợp thứ hai, với từ ‘tác ý’, các tư thiện trong ba cõi và bốn tư bất thiện được đề cập. Với từ ‘không suy tính’, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) đã chấm dứt. Với từ ‘tùy miên’, tùy miên được đề cập về phương diện y chỉ đối với thiện trong ba cõi, và về phương diện đồng sanh cũng như y chỉ đối với bốn tư bất thiện. Ở trường hợp thứ ba, với từ ‘không tác ý’, sự chấm dứt của thiện và bất thiện trong ba cõi được đề cập; với từ ‘không suy tính’, tham ái và tà kiến trong tám tâm (tham) đã chấm dứt; với từ ‘tùy miên’, sau khi loại trừ (tùy miên) đã được đề cập trong kinh (liên quan đến tham), y chỉ duyên được đề cập về phương diện chưa được đoạn trừ trong các pháp thiện, bất thiện, quả, hành, và sắc của ba cõi. Trường hợp thứ tư tương tự như trường hợp trước. Tadappatiṭṭhiteti tasmiṃ appatiṭṭhite. Avirūḷheti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya anibbattamūle. Ettha pana kiṃ kathitanti? Arahattamaggassa kiccaṃ, khīṇāsavassa kiccakaraṇantipi navalokuttaradhammātipi vattuṃ vaṭṭati. Ettha ca viññāṇassa ceva āyatiṃ punabbhavassa ca antare eko sandhi, vedanātaṇhānamantare eko, bhavajātīnamantare ekoti. Aṭṭhamaṃ. ‘Khi nó không an trú’ có nghĩa là khi (nghiệp thức) ấy không an trú. ‘Không tăng trưởng’ có nghĩa là khi nghiệp đã được thúc đẩy nhưng gốc rễ với khả năng kéo theo sự tái sanh đã không sanh khởi. Vậy ở đây, điều gì được nói đến? Có thể nói rằng đó là nhiệm vụ của A-la-hán đạo, hoặc là việc cần làm của bậc lậu tận, hoặc là chín pháp siêu thế. Và ở đây, có một mối nối giữa thức và sự tái sanh trong tương lai, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Hết) bài kinh thứ tám. 9. Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Cetanā thứ hai 39. Navame [Pg.67] viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vedanātaṇhānamantare eko, bhavajātīnamantare ekoti. Navamaṃ. 39. Trong bài kinh thứ chín, có một mối nối giữa thức và danh-sắc, một mối nối giữa thọ và ái, một mối nối giữa hữu và sanh. (Hết) bài kinh thứ chín. 10. Tatiyacetanāsuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Cetanā thứ ba 40. Dasame natīti taṇhā. Sā hi piyarūpesu rūpādīsu namanaṭṭhena ‘‘natī’’ti vuccati. Āgati gati hotīti āgatimhi gati hoti, āgate paccupaṭṭhite kamme vā kammanimitte vā gahinimitte vā paṭisandhivasena viññāṇassa gati hoti. Cutūpapātoti evaṃ viññāṇassa āgate paṭisandhivisaye gatiyā sati ito cavanasaṅkhātā cuti, tatthūpapattisaṅkhāto upapātoti ayaṃ cutūpapāto nāma hoti. Evaṃ imasmiṃ sutte natiyā ca āgatigatiyā ca antare ekova sandhi kathitoti. Dasamaṃ. 40. Trong bài kinh thứ mười. ‘Nati’ là tham ái. Thật vậy, nó được gọi là ‘nati’ vì có ý nghĩa hướng đến các đối tượng sắc v.v... khả ái. ‘Sự đi đến nơi đến’ có nghĩa là có sự đi đến trong ‘āgati’ (điểm đến). Khi điểm đến hiện diện, hoặc là nghiệp, hoặc là nghiệp tướng, hoặc là thú tướng, thì có sự đi đến của thức do sự tái sanh. ‘Chết và sanh’ có nghĩa là: như vậy, khi có sự đi đến của thức trong đối tượng tái sanh đã đến, thì có sự chết được gọi là sự di chuyển khỏi nơi này, và có sự sanh được gọi là sự sanh khởi ở nơi kia. Đây được gọi là chết và sanh. Như vậy, trong bài kinh này, chỉ có một mối nối được nói đến giữa nati (tham ái) và āgati-gati (sự đi đến nơi đến). (Hết) bài kinh thứ mười. Kaḷārakhattiyavaggo catuttho. Phẩm Kaḷārakhattiya, thứ tư. 5. Gahapativaggo 5. Phẩm Gia Chủ 1. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Năm Sự Thù Oán và Sợ Hãi 41. Gahapativaggassa paṭhame yatoti yadā. Bhayāni verānīti bhayaveracetanāyo. Sotāpattiyaṅgehīti duvidhaṃ sotāpattiyā aṅgaṃ, (sotāpattiyā ca aṅgaṃ,) yaṃ pubbabhāge sotāpattipaṭilābhāya saṃvattati, ‘‘sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattī’’ti (dī. ni. 3.311) evaṃ āgataṃ, paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ, yaṃ sotāpannassa aṅgantipi vuccati, buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idamidha adhippetaṃ. Ariyoti niddoso nirupārambho. Ñāyoti paṭiccasamuppannaṃ ñatvā ṭhitañāṇampi paṭiccasamuppādopi. Yathāha – ‘‘ñāyo vuccati paṭiccasamuppādo, ariyopi aṭṭhaṅgiko maggo ñāyo’’ti. Paññāyāti aparāparaṃ uppannāya vipassanāpaññāya. Sudiṭṭho hotīti aparāparaṃ uppajjitvā dassanavasena suṭṭhu diṭṭho. 41. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm Gia Chủ. ‘Yato’ có nghĩa là ‘khi nào’. ‘Những sự sợ hãi và thù oán’ là các tư gây ra sự sợ hãi và thù oán. ‘Với các chi phần của Dự lưu’: chi phần của Dự lưu có hai loại: (1) chi phần dẫn đến việc chứng đắc Dự lưu trong giai đoạn trước, như đã được đề cập: ‘thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, tác ý như lý, thực hành pháp và tùy pháp’; và (2) chi phần của người đã đạt được phẩm chất, đã đạt đến (quả) Dự lưu và an trú trong đó, cũng được gọi là ‘chi phần của bậc Dự lưu’. Đây là tên gọi cho niềm tin bất động nơi Đức Phật, v.v... Ở đây, điều này được hiểu ngầm. ‘Ariya’ (thánh) là không có lỗi lầm, không có sự chỉ trích. ‘Ñāya’ (lý) là lý duyên khởi, cũng là trí tuệ đã an trú sau khi biết (pháp duyên sanh). Như đã nói: ‘Lý duyên khởi được gọi là ñāya, Bát Chánh Đạo cũng là ñāya’. ‘Với trí tuệ’ có nghĩa là với trí tuệ minh sát đã sanh khởi liên tục. ‘Được thấy rõ’ có nghĩa là được thấy một cách tốt đẹp bằng sự thấy (của đạo tuệ) sau khi đã sanh khởi liên tục. Khīṇanirayotiādīsu [Pg.68] āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhanti so ahaṃ khīṇanirayo. Esa nayo sabbattha. Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno. Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo. Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato. Sambodhiparāyanoti uttarimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ mayhanti sohaṃ sambodhiparāyano, taṃ sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho. Trong các câu bắt đầu bằng `Khīṇanirayo`, (có nghĩa là) ‘địa ngục của ta đã tận diệt’ do không sanh khởi ở nơi ấy trong tương lai, (với ý nghĩa này) vị ấy là ‘ta là người có địa ngục đã tận diệt’. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi. `Sotāpanno` là người đã đến dòng Thánh đạo. `Avinipātadhammo` là người không có bản chất bị rơi vào đọa xứ. `Niyato` là người chắc chắn bởi sự chánh định được gọi là đạo đầu tiên. `Sambodhiparāyano` (có nghĩa là) sự giác ngộ được gọi là ba đạo cao hơn là nơi đến tối hậu của ta, (với ý nghĩa này) vị ấy là ‘ta là người có sự giác ngộ làm nơi đến tối hậu’, (người ấy) chắc chắn sẽ giác ngộ sự giác ngộ ấy. Đây là ý nghĩa. Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammakāraṇā. Bhayaṃ veranti atthato ekaṃ. Verañca nāmetaṃ duvidhaṃ hoti bāhiraṃ ajjhattikanti. Ekena hi ekassa pitā mārito hoti, so cintesi ‘‘etena kira me pitā mārito, ahampi taṃyeva māressāmī’’ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati. Yā tassa abbhantare uppannaveracetanā, idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma. Yā pana itarassa ‘‘ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī’’ti cetanā uppajjati, idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma. Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva. Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘etaṃ paharissāmī’’ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhato nirayapālassa cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ bāhiraveraṃ. Yā cassa ‘‘ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī’’ti cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ ajjhattaveraṃ. Yaṃ panetaṃ bāhiraveraṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘puggalavera’’nti vuttaṃ. Dukkhaṃ domanassanti atthato ekameva. Yathā cettha, evaṃ sesapadesupi ‘‘iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ, mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ, musā vatvā attho bhaggo, surāmadamattena idaṃ nāma kata’’ntiādinā nayena veruppatti veditabbā. Aveccappasādenāti adhigatena acalappasādena. Ariyakantehīti pañcahi sīlehi. Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni. Bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti, tasmā ‘‘ariyakantānī’’ti vuccanti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttameva. Paṭhamaṃ. `Pāṇātipātapaccayā` là do nguyên nhân làm nghiệp sát sanh. `Bhayaṃ` (sự sợ hãi) và `veraṃ` (oán thù) về mặt ý nghĩa là một. Oán thù này có hai loại: oán thù bên ngoài và oán thù bên trong. Thật vậy, có người giết cha của người khác, người kia suy nghĩ: “Kẻ này đã giết cha ta, ta cũng sẽ giết hắn”, rồi mang theo vũ khí đã mài sắc đi lại. Tâm niệm oán thù đã sanh khởi bên trong người ấy, đây được gọi là oán thù bên ngoài. Còn tâm niệm sanh khởi nơi người kia rằng: “Kẻ này đi lại định giết ta, chính ta sẽ giết hắn trước”, đây được gọi là oán thù bên trong. Cả hai loại này trước hết đều thuộc về hiện tại. Lại nữa, khi thấy người kia sanh vào địa ngục, tâm niệm sanh khởi nơi ngục tốt đang cầm chùy sắt rực lửa rằng: “Ta sẽ đánh kẻ này”, đây là oán thù bên ngoài thuộc về đời sau của người ấy. Và tâm niệm sanh khởi nơi người kia (chúng sanh địa ngục) rằng: “Kẻ này đến định đánh ta là người vô tội, chính ta sẽ đánh hắn trước”, đây là oán thù bên trong thuộc về đời sau của người ấy. Lại nữa, oán thù bên ngoài này, trong Chú giải được gọi là “oán thù cá nhân” (puggalavera). `Dukkhaṃ` (khổ) và `domanassaṃ` (ưu) về mặt ý nghĩa là một. Như ở đây, cũng vậy trong các đoạn còn lại, sự sanh khởi của oán thù cần được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng: “Người này đã lấy tài sản của ta, đã phạm vào vợ của ta, đã nói dối làm hỏng lợi ích, đã làm điều này điều nọ do say rượu bia”. `Aveccappasādena` là niềm tin bất động đã chứng đắc. `Ariyakantehi` là bởi năm giới. Vì rằng những giới ấy được các bậc Thánh yêu thích, quý mến. Dù đã đi đến kiếp sống khác, các bậc Thánh cũng không từ bỏ chúng, do đó, chúng được gọi là ‘những điều được bậc Thánh yêu thích’. Phần còn lại cần được nói ở đây, tất cả những điều đó đã được nói trong phần Tùy Niệm Chỉ Nam (Anussatiniddesa) trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). (Kinh) thứ nhất. 2. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh thứ hai về Năm Sự Sợ Hãi và Oán Thù 42. Dutiye bhikkhūnaṃ kathitabhāvamattameva viseso. Dutiyaṃ. 42. Trong kinh thứ hai, điểm khác biệt chỉ là việc được thuyết cho các Tỳ khưu. (Kinh) thứ hai. 3. Dukkhasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Khổ 43. Tatiye [Pg.69] dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Samudayanti dve samudayā khaṇikasamudayo ca paccayasamudayo ca. Paccayasamudayaṃ passantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ passati, khaṇikasamudayaṃ passantopi paccayasamudayaṃ passati. Atthaṅgamopi accantatthaṅgamo bhedatthaṅgamoti duvidho. Accantatthaṅgamaṃ passantopi bhedatthaṅgamaṃ passati, bhedatthaṅgamaṃ passantopi accantatthaṅgamaṃ passati. Desessāmīti idaṃ vaṭṭadukkhassa samudayaatthaṅgamaṃ nibbattibhedaṃ nāma desessāmi, taṃ suṇāthāti attho. Paṭiccāti nissayavasena ceva ārammaṇavasena ca paccayaṃ katvā. Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso. Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayoti ayaṃ vaṭṭadukkhassa nibbatti nāma. Atthaṅgamoti bhedo. Evañhi vaṭṭadukkhaṃ bhinnaṃ hoti appaṭisandhiyaṃ. Tatiyaṃ. 43. Trong kinh thứ ba, `dukkhassa` là của khổ luân hồi. Về `samudayaṃ`, có hai tập khởi: tập khởi trong khoảnh khắc và tập khởi do duyên. Vị Tỳ khưu thấy tập khởi do duyên cũng thấy tập khởi trong khoảnh khắc, và thấy tập khởi trong khoảnh khắc cũng thấy tập khởi do duyên. Sự đoạn diệt cũng có hai loại: đoạn diệt hoàn toàn và đoạn diệt do hoại. Thấy sự đoạn diệt hoàn toàn cũng thấy sự đoạn diệt do hoại, và thấy sự đoạn diệt do hoại cũng thấy sự đoạn diệt hoàn toàn. Về `desessāmi`, (có nghĩa là) Ta sẽ thuyết về sự sanh khởi và đoạn diệt của khổ luân hồi, tức là sự khác biệt về sự phát sinh này, các ngươi hãy lắng nghe. Đây là ý nghĩa. `Paṭicca` là làm duyên theo cách là nơi nương tựa và theo cách là đối tượng. `Tiṇṇaṃ saṅgati phasso` là xúc do sự hội hợp của ba pháp. `Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayo` là đây là sự phát sinh của khổ luân hồi. `Atthaṅgamo` là sự hoại diệt. Thật vậy, như vậy khổ luân hồi bị phá vỡ, không còn tái sanh. (Kinh) thứ ba. 4. Lokasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Thế Gian 44. Catutthe lokassāti saṅkhāralokassa. Ayamettha viseso. Catutthaṃ. 44. Trong kinh thứ tư, `lokassa` là của thế gian hành. Đây là điểm khác biệt ở đây. (Kinh) thứ tư. 5. Ñātikasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh ở Ñātika 45. Pañcame ñātiketi dvinnaṃ ñātakānaṃ gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāhi kate mahāpāsāde. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Upassutīti upassutiṭṭhānaṃ, yaṃ ṭhānaṃ upagatena sakkā hoti bhagavato saddaṃ sotuṃ, tattha ṭhitoti attho. So kira gandhakuṭipariveṇasammajjanatthaṃ āgato attano kammaṃ pahāya bhagavato dhammaghosaṃ suṇanto aṭṭhāsi. Addasāti tadā kira bhagavato āditova paccayākāraṃ manasikarontassa ‘‘idaṃ iminā paccayena hoti, idaṃ iminā’’ti āvajjato yāva bhavaggā ekaṅgaṇaṃ ahosi, satthā manasikāraṃ pahāya vacasā sajjhāyaṃ karonto yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapetvā, ‘‘api nu kho imaṃ dhammapariyāyaṃ koci assosī’’ti āvajjento taṃ bhikkhumaddasa. Tena vuttaṃ ‘‘addasā kho bhagavā’’ti. 45. Trong kinh thứ năm, `ñātike` là trong làng của hai người bà con. `Giñjakāvasathe` là trong ngôi nhà gạch, trong một lâu đài lớn được làm bằng gạch. `Dhammapariyāyaṃ` là nguyên nhân của pháp. `Upassutiṃ` là nơi có thể nghe lén; (có nghĩa là) vị ấy đứng ở nơi mà khi đến đó có thể nghe được tiếng của Đức Thế Tôn. Đây là ý nghĩa. Nghe nói, vị Tỳ khưu ấy đến để quét dọn khuôn viên hương phòng, đã từ bỏ công việc của mình và đứng lắng nghe pháp âm của Đức Thế Tôn. Về `addasā`, nghe nói, khi ấy Đức Thế Tôn từ đầu đã tác ý về duyên khởi, khi Ngài quán xét “cái này có do duyên này, cái này có do duyên này”, toàn bộ (cõi) cho đến cõi hữu đảnh trở thành một sân bằng. Đức Đạo Sư, trong khi đang tác ý, sau khi kết thúc bài pháp theo đúng trình tự, khi quán xét “có ai đã nghe pháp môn này không?”, Ngài đã thấy vị Tỳ khưu ấy. Do đó, đã được nói rằng: “Đức Thế Tôn đã thấy”. Assosi [Pg.70] noti assosi nu. Atha vā assosi noti amhākaṃ bhāsantānaṃ assosīti. Uggaṇhāhītiādīsu sutvā tuṇhībhūtova paguṇaṃ karonto uggaṇhāti nāma. Padānupadaṃ ghaṭetvā vācāya paricitaṃ karonto pariyāpuṇāti nāma. Ubhayathāpi paguṇaṃ ādhārappattaṃ karonto dhāreti nāma. Atthasaṃhitoti kāraṇanissito. Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa ādi patiṭṭhānabhūto. Iti tīsupi imesu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Pañcamaṃ. `Assosi no` là `assosi nu` (ngươi có nghe không?). Hoặc là, `assosi no` là `amhākaṃ bhāsantānaṃ assosi` (ngươi có nghe lời của chúng ta đang nói không?). Trong các câu bắt đầu bằng `uggaṇhāhi`, sau khi nghe, trong khi im lặng mà làm cho thuần thục, được gọi là học thuộc (uggaṇhāti). Nối kết từng từ, từng câu, làm cho quen thuộc bằng lời nói, được gọi là thông suốt (pariyāpuṇāti). Theo cả hai cách, làm cho thuần thục, đạt đến sự ghi nhớ, được gọi là ghi nhớ (dhāreti). `Atthasaṃhito` là nương vào nguyên nhân. `Ādibrahmacariyako` là nền tảng ban đầu của phạm hạnh đạo. Như vậy, trong cả ba kinh này, chỉ có luân hồi và thoát khỏi luân hồi được thuyết giảng. (Kinh) thứ năm. 6. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Một Vị Bà La Môn 46. Chaṭṭhe aññataroti nāmavasena apākaṭo aññataro brāhmaṇo. Chaṭṭhaṃ. 46. Trong kinh thứ sáu, `aññataro` là một vị Bà la môn nào đó không nổi tiếng về tên tuổi. (Kinh) thứ sáu. 7. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Jāṇussoṇi 47. Sattame jāṇussoṇīti ṭhānantaravasena evaṃladdhanāmo asītikoṭivibhavo mahāpurohito. Sattamaṃ. 47. Trong kinh thứ bảy, Jāṇussoṇi là vị đại quốc sư có tài sản tám mươi koṭi, có tên được đặt như vậy do địa vị. (Kinh) thứ bảy (đã xong). 8. Lokāyatikasuttavaṇṇanā 8. Giải thích kinh Lokāyatika. 48. Aṭṭhame lokāyatikoti vitaṇḍasatthe lokāyate kataparicayo. Jeṭṭhametaṃ lokāyatanti paṭhamaṃ lokāyataṃ. Lokāyatanti ca lokasseva āyataṃ, bālaputhujjanalokassa āyataṃ, mahantaṃ gambhīranti upadhāritabbaṃ parittaṃ bhāvaṃ diṭṭhigataṃ. Ekattanti ekasabhāvaṃ, niccasabhāvamevāti pucchati. Puthuttanti purimasabhāvena nānāsabhāvaṃ, devamanussādibhāvena paṭhamaṃ hutvā pacchā na hotīti ucchedaṃ sandhāya pucchati. Evamettha ‘‘sabbamatthi, sabbamekatta’’nti imā dvepi sassatadiṭṭhiyo, ‘‘sabbaṃ natthi, sabbaṃ puthutta’’nti imā dve ucchedadiṭṭhiyoti veditabbā. Aṭṭhamaṃ. 48. Trong kinh thứ tám, Lokāyatika là người đã thực hành trong luận thuyết ngụy biện gọi là Lokāyata. Quan điểm này là Lokāyata đầu tiên. Và Lokāyata là nền tảng của thế gian, là nền tảng của thế gian của kẻ phàm phu ngu dốt. Cần phải hiểu rằng kiến chấp là trạng thái nhỏ nhặt được xem là to lớn, sâu xa. (Vị ấy) hỏi: ‘Tính đơn nhất’ là một tự tánh duy nhất, phải chăng chỉ là tự tánh thường hằng? (Vị ấy) hỏi về ‘tính đa dạng’ rằng: ‘Có phải là tự tánh khác biệt với tự tánh trước đó không?’ với ý nhắm đến đoạn kiến, rằng: ‘Sau khi đã là chư thiên, loài người v.v... trước tiên, về sau không còn tồn tại nữa.’ Như vậy, ở đây, cần phải biết rằng cả hai quan điểm này là ‘tất cả đều có’ và ‘tất cả là đơn nhất’ là thường kiến, và hai quan điểm này là ‘tất cả đều không có’ và ‘tất cả là đa dạng’ là đoạn kiến. (Kinh) thứ tám (đã xong). 9. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā 9. Giải thích kinh Thánh Thinh Văn. 49. Navame kiṃ nu khoti saṃsayuppattiākāradassanaṃ. Samudayatīti uppajjati. Navamaṃ. 49. Trong kinh thứ chín, cụm từ ‘kiṃ nu kho’ là sự chỉ ra trạng thái phát sinh của sự nghi ngờ. ‘Samudayati’ nghĩa là phát sinh. (Kinh) thứ chín (đã xong). 10. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā 10. Giải thích kinh Thánh Thinh Văn thứ hai. 50. Dasame [Pg.71] dvepi nayā ekato vuttā. Idameva purimena nānattaṃ, sesaṃ tādisamevāti. Dasamaṃ. 50. Trong kinh thứ mười, cả hai phương pháp đều được nói cùng nhau. Đây chính là sự khác biệt với (kinh) trước, phần còn lại thì cũng tương tự như vậy. (Kinh) thứ mười (đã xong). Gahapativaggo pañcamo. Phẩm Gia Chủ, thứ năm. 6. Dukkhavaggo 6. Phẩm Khổ. 1. Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā 1. Giải thích kinh Thẩm Sát. 51. Dukkhavaggassa paṭhame parivīmaṃsamānoti upaparikkhamāno. Jarāmaraṇanti kasmā jarāmaraṇaṃ ekameva ‘‘anekavidhaṃ nānappakāraka’’nti vatvā gahitanti ce? Tasmiṃ gahite sabbadukkhassa gahitattā. Yathā hi cūḷāya gahite purise so puriso gahitova hoti, evaṃ jarāmaraṇe gahite sabbadukkhaṃ gahitameva hoti. Tasmā ‘‘yaṃ kho idaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ dukkhaṃ loke uppajjatī’’ti nhatvā ṭhitaṃ purisaṃ viya sabbadukkhaṃ dassetvā taṃ cūḷāya gaṇhanto viya jarāmaraṇaṃ gaṇhi. 51. Trong kinh đầu tiên của phẩm Khổ, ‘parivīmaṃsamāno’ nghĩa là đang thẩm sát. Về ‘già và chết’, nếu hỏi: Tại sao chỉ có một pháp là già và chết lại được đề cập đến sau khi nói ‘nhiều loại, nhiều cách thức’? (Đáp rằng:) Vì khi pháp ấy được đề cập đến thì tất cả khổ được đề cập đến. Ví như khi một người đàn ông bị nắm lấy búi tóc, người đàn ông ấy được xem như đã bị nắm bắt; cũng vậy, khi già và chết được đề cập đến, tất cả khổ được xem như đã được đề cập đến. Do đó, sau khi chỉ ra tất cả khổ bằng câu: ‘Bất cứ khổ nào nhiều loại, nhiều cách thức này phát sinh trên đời’, Ngài đã đề cập đến già và chết giống như nắm lấy búi tóc của người ấy. Jarāmaraṇanirodhasāruppagāminīti jarāmaraṇanirodhassa sāruppabhāvena nikkilesatāya parisuddhatāya sadisāva hutvā gāminīti attho. Tathā paṭipanno ca hotīti yathā taṃ paṭipannoti vuccati, evaṃ paṭipanno hoti. Anudhammacārīti nibbānadhammaṃ anugataṃ paṭipattidhammaṃ carati, pūretīti attho. Dukkhakkhayāya paṭipannoti sīlaṃ ādiṃ katvā jarāmaraṇadukkhassa nirodhatthāya paṭipanno. Saṅkhāranirodhāyāti saṅkhāradukkhassa nirodhatthāya. Ettāvatā yāva arahattā desanā kathitā. Về cụm từ ‘jarāmaraṇanirodhasāruppagāminī’, ý nghĩa là: (con đường) trở nên tương tự (với sự đoạn diệt của già và chết) do trạng thái thích hợp, do sự vô phiền não, do sự thanh tịnh, và dẫn đến (sự đoạn diệt của già và chết). ‘Tathā paṭipanno ca hoti’ nghĩa là: vị ấy thực hành theo cách mà vị ấy được gọi là người thực hành con đường đó. ‘Anudhammacārī’ nghĩa là: vị ấy thực hành, thành tựu pháp hành trì thuận theo pháp Nibbāna. ‘Dukkhakkhayāya paṭipanno’ là người thực hành để đoạn tận khổ già-chết, bắt đầu bằng giới. ‘Saṅkhāranirodhāya’ là để đoạn tận khổ hành. Cho đến đây, bài pháp đã được thuyết giảng cho đến A-la-hán quả. Idāni arahattaphalapaccavekkhaṇaṃ satatavihārañca dassetvā desanā nivattetabbā siyā, tathā akatvā avijjāgatoti idaṃ kasmā gaṇhātīti? Khīṇāsavassa samatikkantavaṭṭadukkhadassanatthaṃ. Apica puna vaṭṭaṃ ārabhitvā vivaṭṭe kathiyamāne bujjhanakasatto cettha atthi, tassa ajjhāsayavasenāpi idaṃ gaṇhātīti veditabbo. Tattha avijjāgatoti avijjāya [Pg.72] gato upagato samannāgato. Purisapuggaloti purisoyeva puggalo. Ubhayenāpi sammutikathaṃ katheti. Buddhānañhi sammutikathā paramatthakathāti dve kathā honti. Tattha ‘‘satto naro puriso puggalo tisso nāgo’’ti evaṃ pavattā sammutikathā nāma. ‘‘Khandhā dhātuyo āyatanānī’’ti evaṃ pavattā paramatthakathā nāma. Paramatthaṃ kathentāpi sammutiṃ amuñcitvā kathenti. Te sammutiṃ kathentāpi paramatthaṃ kathentāpi saccameva kathenti. Teneva vuttaṃ – Bây giờ, sau khi đã chỉ ra sự quán xét A-la-hán quả và sự thường trú, bài pháp đáng lẽ nên được kết thúc. Tại sao không làm như vậy mà Ngài lại đề cập đến điều này: ‘avijjāgato’? (Đáp rằng:) Để chỉ ra rằng vị lậu tận đã vượt qua khổ luân hồi. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng: khi luân hồi được bắt đầu lại và sự thoát khỏi luân hồi được giảng giải, ở đây có chúng sinh có khả năng giác ngộ, và Ngài cũng đề cập đến điều này do theo khuynh hướng của vị ấy. Trong đó, ‘avijjāgato’ là người đã đi vào, đã đạt đến, đã được trang bị vô minh. ‘Purisapuggalo’ là người (puggalo) chính là nam nhân (puriso). Bằng cả hai (từ), Ngài nói theo tục đế. Vì rằng, các vị Phật có hai loại pháp thoại: pháp thoại tục đế và pháp thoại chân đế. Trong đó, pháp thoại diễn ra như vầy: ‘chúng sinh, người, nam nhân, cá nhân, Tissa, Nāga’ được gọi là pháp thoại tục đế. Pháp thoại diễn ra như vầy: ‘các uẩn, các giới, các xứ’ được gọi là pháp thoại chân đế. Ngay cả khi nói về chân đế, các Ngài cũng không từ bỏ tục đế mà nói. Các Ngài, dù nói theo tục đế hay nói về chân đế, cũng chỉ nói sự thật. Do đó đã được nói rằng – ‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo; Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati; Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ; Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇa’’nti. “Bậc Chánh Đẳng Giác, tối thắng trong các bậc thuyết giảng, đã tuyên thuyết hai sự thật: Tục đế và chân đế, không tìm thấy sự thật thứ ba. Lời nói quy ước là sự thật, do sự công nhận của thế gian; lời nói chân đế là sự thật, là đặc tính chân thật của các pháp.” Puññaṃ ce saṅkhāranti terasacetanābhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ. Abhisaṅkharotīti karoti. Puññūpagaṃ hoti viññāṇanti kammaviññāṇaṃ kammapuññena upagataṃ sampayuttaṃ hoti, vipākaviññāṇaṃ vipākapuññena. Apuññaṃ ce saṅkhāranti dvādasacetanābhedaṃ apuññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. Āneñjaṃ ce saṅkhāranti catucetanābhedaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ. Āneñjūpagaṃ hoti viññāṇanti kammāneñjena kammaviññāṇaṃ, vipākāneñjena vipākaviññāṇaṃ upagataṃ hoti. Ettha ca tividhassa kammābhisaṅkhārassa gahitattā dvādasapadiko paccayākāro gahitova hoti. Ettāvatā vaṭṭaṃ dassitaṃ. ‘Nếu là hành phước’ là phước hành có mười ba loại tư. ‘Abhisaṅkharoti’ nghĩa là làm, tạo tác. ‘Thức đi đến phước’ nghĩa là nghiệp thức đi đến, tương ưng với nghiệp phước; quả thức (đi đến, tương ưng) với quả phước. ‘Nếu là hành phi phước’ là tạo tác phi phước hành có mười hai loại tư. ‘Nếu là hành bất động’ là bất động hành có bốn loại tư. ‘Thức đi đến bất động’ nghĩa là nghiệp thức đi đến với nghiệp bất động, quả thức đi đến với quả bất động. Và ở đây, do ba loại nghiệp hành đã được đề cập, nên lý duyên khởi có mười hai chi phần được xem như đã được đề cập. Cho đến đây, luân hồi đã được chỉ ra. Idāni vivaṭṭaṃ dassento yato kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha avijjāti catūsu saccesu aññāṇaṃ. Vijjāti arahattamaggañāṇaṃ. Ettha ca paṭhamameva avijjāya pahīnāya vijjā uppajjati. Yathā pana caturaṅgepi tame rattiṃ padīpujjalena andhakāro pahīyati, evaṃ vijjuppādā avijjāya pahānaṃ veditabbaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti loke kiñci dhammaṃ na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti anupādiyanto agaṇhanto neva taṇhāparitassanāya, na bhayaparitassanāya paritassati, na taṇhāyati na bhāyatīti attho. Paccattaññevāti sayameva attanāva parinibbāyati, na aññassa ānubhāvena. Bây giờ, để chỉ ra sự thoát khỏi luân hồi, Ngài nói câu bắt đầu bằng: ‘yato kho, bhikkhave’. Trong đó, ‘vô minh’ là sự không biết về bốn sự thật. ‘Minh’ là trí tuệ A-la-hán đạo. Và ở đây, minh phát sinh ngay khi vô minh được đoạn trừ. Cần phải hiểu rằng sự đoạn trừ vô minh do sự phát sinh của minh cũng giống như bóng tối bị xua tan bởi ánh sáng của ngọn đèn ngay trong đêm tối dày đặc. ‘Không chấp thủ bất cứ gì trên đời’ nghĩa là không nắm giữ, không chấp lầm bất cứ pháp nào trên đời. ‘Không chấp thủ nên không lo sợ’ nghĩa là: do không chấp thủ, không nắm giữ, vị ấy không lo sợ bởi sự lo sợ của ái dục, không lo sợ bởi sự lo sợ của sợ hãi; nghĩa là không tham ái, không sợ hãi. ‘Paccattaññeva’ nghĩa là tự mình, do chính mình mà tịch diệt Niết-bàn, không phải do năng lực của người khác. So [Pg.73] sukhaṃ ce vedananti idaṃ kasmā ārabhi? Khīṇāsavassa paccavekkhaṇañāṇaṃ dassetvā satatavihāraṃ dassetuṃ ārabhi. Anajjhositāti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā agahitā. Atha dukkhavedanā kasmā vuttā, kiṃ tampi abhinandanto atthīti? Āma atthi. Sukhaṃ abhinandantoyeva hi dukkhaṃ abhinandati nāma dukkhaṃ patvā sukhaṃ patthanato sukhassa ca vipariṇāmadukkhatoti. Kāyapariyantikanti kāyaparicchinnaṃ, yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavattaṃ pañcadvārikavedananti attho. Jīvitapariyantikanti jīvitaparicchinnaṃ. Yāva jīvitaṃ pavattati, tāva pavattaṃ manodvārikavedananti attho. Câu ‘vị ấy cảm thọ lạc thọ’ này được bắt đầu vì sao? (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu (câu này) để trình bày về thường trú sau khi đã trình bày về trí tuệ quán xét của bậc lậu tận. (Không tham đắm) có nghĩa là không bị tham ái nuốt chửng, chi phối, và nắm giữ. Lại nữa, vì sao khổ thọ được nói đến, phải chăng cũng có người hoan hỷ với thọ ấy? Vâng, có. Thật vậy, chính người hoan hỷ với lạc thọ được gọi là hoan hỷ với khổ thọ, vì khi gặp khổ liền mong cầu lạc, và vì lạc có cái khổ do biến hoại. ‘Có thân làm giới hạn’ có nghĩa là được giới hạn bởi thân; nghĩa là thọ ở năm môn tồn tại chừng nào thân năm môn còn tồn tại. ‘Có mạng làm giới hạn’ có nghĩa là được giới hạn bởi mạng sống; nghĩa là thọ ở ý môn tồn tại chừng nào mạng sống còn tồn tại. Tattha pañcadvārikavedanā pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhati, manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhati. Sā hi paṭisandhikkhaṇe vatthurūpasmiṃyeva patiṭṭhāti. Pañcadvārikā pavatte pañcadvāravasena pavattamānā paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanadussanamuyhanavasena adhimattā balavatī hoti, paṇṇāsavassakāle ṭhitā hoti, saṭṭhivassakālato paṭṭhāya parihāyamānā asītinavutivassakāle mandā hoti. Tadā hi sattā ‘‘cirarattaṃ ekato nisīdimhā nipajjimhā’’ti vadantepi ‘‘na sañjānāmā’’ti vadanti. Adhimattānipi rūpādiārammaṇāni ‘‘na passāma na suṇāma’’, ‘‘sugandhaṃ duggandhaṃ vā sāduṃ asāduṃ vā thaddhaṃ mudukanti vā na jānāmā’’ti vadanti. Iti nesaṃ pañcadvārikavedanā bhaggā hoti, manodvārikāva pavattati. Sāpi anupubbena parihāyamānā maraṇasamaye hadayakoṭiṃyeva nissāya pavattati. Yāva panesā pavattati, tāva satto jīvatīti vuccati. Yadā nappavattati, tadā mato niruddhoti vuccati. Trong đó, thọ ở năm môn sanh khởi sau nhưng diệt trước, thọ ở ý môn sanh khởi trước nhưng diệt sau. Thật vậy, thọ ấy (thọ ở ý môn) trong sát-na tục sinh chỉ an trú nơi sắc vật chất (ý vật). Thọ ở năm môn, trong thời bình nhật, diễn tiến theo đường lối của năm môn, vào tuổi đầu tiên, lúc hai mươi tuổi, trở nên cực mạnh và mãnh liệt do bởi tham, sân, và si; lúc năm mươi tuổi thì nó ổn định; bắt đầu từ lúc sáu mươi tuổi, nó suy giảm dần, và vào lúc tám mươi, chín mươi tuổi thì nó trở nên yếu ớt. Thật vậy, vào lúc ấy, các chúng sanh dù nói rằng: ‘Chúng ta đã cùng ngồi, cùng nằm với nhau trong một thời gian dài,’ họ vẫn nói: ‘Chúng tôi không nhận ra.’ Đối với các đối tượng sắc v.v... dù là rất rõ ràng, họ vẫn nói: ‘Chúng tôi không thấy, không nghe,’ ‘chúng tôi không biết mùi thơm hay mùi hôi, vị ngon hay vị dở, vật cứng hay vật mềm.’ Như vậy, thọ ở năm môn của họ đã bị suy tàn, chỉ có thọ ở ý môn là còn tồn tại. Thọ ấy cũng tuần tự suy giảm, vào lúc lâm chung, nó tồn tại chỉ nương vào phần cuối của ý vật. Chừng nào thọ này còn tồn tại, chừng đó chúng sanh được gọi là còn sống. Khi nó không còn tồn tại, bấy giờ được gọi là đã chết, đã chấm dứt. Svāyamattho vāpiyā dīpetabbo – Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng (ví dụ về) hồ chứa nước – Yathā hi puriso pañcaudakamaggasampannaṃ vāpiṃ kareyya, paṭhamaṃ deve vuṭṭhe pañcahi udakamaggehi udakaṃ pavisitvā antovāpiyaṃ āvāṭe pūreyya, punappunaṃ deve vassante udakamagge pūretvā gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ottharitvā udakaṃ tiṭṭheyya tato tato vissandamānaṃ, atha niddhamanatumbe vivaritvā khettesu kamme kariyamāne udakaṃ nikkhamantaṃ, sassapākakāle (udakaṃ nikkhamantaṃ,) udakaṃ parihīnaṃ ‘‘macche gaṇhāmā’’ti vattabbataṃ āpajjeyya, tato [Pg.74] katipāhena āvāṭesuyeva udakaṃ saṇṭhaheyya. Yāva pana taṃ āvāṭesu hoti, tāva ‘‘mahāvāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti saṅkhaṃ gacchati. Yadā pana tattha chijjati, tadā ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ natthī’’ti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ví như một người làm một hồ chứa nước có năm con kênh dẫn nước vào. Khi trời mưa lần đầu, nước theo năm con kênh chảy vào làm đầy các chỗ trũng trong lòng hồ. Khi trời mưa liên tục, nước làm đầy các con kênh rồi tràn ra một vùng rộng khoảng một gāvuta hay nửa yojana, và nước đứng yên, chảy tràn ra từ khắp nơi. Rồi khi các cống xả được mở ra để canh tác trên các cánh đồng, nước sẽ chảy ra. Vào mùa lúa chín, nước đã cạn, người ta có thể nói rằng: ‘Chúng ta hãy đi bắt cá.’ Sau đó vài ngày, nước sẽ chỉ còn lại trong các chỗ trũng. Nhưng chừng nào nước còn trong các chỗ trũng, chừng đó hồ vẫn được gọi là ‘hồ lớn có nước.’ Nhưng khi nước ở đó cạn kiệt, bấy giờ người ta nói: ‘Trong hồ không còn nước.’ Sự tương ứng này nên được hiểu như vậy. Paṭhamaṃ deve vassante pañcahi maggehi udake pavisante āvāṭānaṃ pūraṇakālo viya hi paṭhamameva paṭisandhikkhaṇe manodvārikavedanāya vatthurūpe patiṭṭhitakālo, punappunaṃ deve vassante pañcannaṃ maggānaṃ pūritakālo viya pavatte pañcadvārikavedanāya pavattikālo, gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ajjhottharaṇaṃ viya paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanādivasena tassā adhimattabalavabhāvo, yāva vāpito udakaṃ na niggacchati, tāva pūrāya vāpiyā ṭhitakālo viya paññāsavassakāle tassā ṭhitakālo, niddhamanatumbesu vivaṭesu kammante kariyamāne udakassa nikkhamanakālo viya saṭṭhivassakālato paṭṭhāya tassā parihāni, udake bhaṭṭhe udakamaggesu parittodakassa ṭhitakālo viya asītinavutivassakāle pañcadvārikavedanāya mandakālo, āvāṭesuyeva udakassa patiṭṭhānakālo viya hadayavatthukoṭiṃ nissāya manodvārikavedanāya pavattikālo, āvāṭesu parittepi udake sati ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti vattabbakālo viya yāva sā pavattati, tāva ‘‘satto jīvatī’’ti vuccati. Yathā pana āvāṭesu udake chinne ‘‘natthi vāpiyaṃ udaka’’nti vuccati, evaṃ manodvārikavedanāya appavattamānāya ‘‘satto mato’’ti vuccati. Imaṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno’’ti. Thật vậy, cũng như lúc trời mưa lần đầu, nước theo năm con kênh chảy vào làm đầy các chỗ trũng, đó là thời điểm thọ ở ý môn an trú nơi sắc ý vật ngay trong sát-na tục sinh đầu tiên. Cũng như lúc trời mưa liên tục làm đầy năm con kênh, đó là thời điểm thọ ở năm môn khởi lên trong thời bình nhật. Cũng như nước tràn ra một vùng rộng khoảng một gāvuta hay nửa yojana, đó là trạng thái cực mạnh và mãnh liệt của thọ ấy do bởi tham v.v... vào tuổi đầu tiên, lúc hai mươi tuổi. Cũng như lúc hồ chứa đầy nước đứng yên chừng nào nước chưa chảy ra, đó là thời điểm ổn định của thọ ấy vào lúc năm mươi tuổi. Cũng như lúc nước chảy ra khi các cống xả được mở để canh tác, đó là sự suy giảm của thọ ấy bắt đầu từ lúc sáu mươi tuổi. Cũng như lúc chỉ còn ít nước trong các con kênh khi nước đã rút đi, đó là thời điểm yếu ớt của thọ ở năm môn vào lúc tám mươi, chín mươi tuổi. Cũng như lúc nước chỉ còn lại trong các chỗ trũng, đó là thời điểm thọ ở ý môn khởi lên nương vào phần cuối của sắc ý vật. Cũng như lúc người ta có thể nói ‘trong hồ vẫn còn nước’ khi vẫn còn một ít nước trong các chỗ trũng, tương tự, chừng nào thọ ấy (thọ ở ý môn) còn tồn tại, chừng đó chúng sanh được gọi là ‘còn sống.’ Và cũng như khi nước trong các chỗ trũng đã cạn, người ta nói ‘trong hồ không còn nước,’ tương tự, khi thọ ở ý môn không còn khởi lên, chúng sanh được gọi là ‘đã chết.’ Chính liên quan đến thọ này mà (Đức Phật) đã nói: ‘đang cảm thọ một cảm thọ có mạng sống làm giới hạn.’ Kāyassa bhedāti kāyassa bhedena. Jīvitapariyādānā uddhanti jīvitakkhayato uddhaṃ. Idhevāti paṭisandhivasena parato agantvā idheva. Sītībhavissantīti pavattivipphandadaratharahitāni sītāni appavattanadhammāni bhavissanti. Sarīrānīti dhātusarīrāni. Avasissantīti avasiṭṭhāni bhavissanti. ‘Sau khi thân hoại’ có nghĩa là do thân hoại. ‘Sau khi mạng chung’ có nghĩa là sau khi mạng sống chấm dứt. ‘Ngay tại đây’ có nghĩa là không đi đến thế giới khác qua sự tái sanh, mà ngay tại đây. ‘Sẽ trở nên nguội lạnh’ có nghĩa là sẽ trở nên vắng lặng, không còn sự diễn tiến, rung động, và phiền muộn, có pháp tánh là không diễn tiến. ‘Xá-lợi’ có nghĩa là xá-lợi thuộc về các giới (di cốt). ‘Sẽ còn lại’ có nghĩa là sẽ được lưu lại. Kumbhakārapākāti kumbhakārassa bhājanapacanaṭṭhānato. Paṭisisseyyāti ṭhapeyya. Kapallānīti saha mukhavaṭṭiyā ekābaddhāni kumbhakapallāni. Avasisseyyunti [Pg.75] tiṭṭheyyuṃ. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – ādittakumbhakārapāko viya hi tayo bhavā daṭṭhabbā, kumbhakāro viya yogāvacaro, pākato kumbhakārabhājanānaṃ nīharaṇadaṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ, samo bhūmibhāgo viya asaṅkhataṃ nibbānatalaṃ, daṇḍakena uṇhakumbhaṃ ākaḍḍhitvā same bhūmibhāge kumbhassa ṭhapitakālo viya āraddhavipassakassa rūpasattakaṃ arūpasattakaṃ vipassantassa kammaṭṭhāne ca paguṇe vibhūte upaṭṭhahamāne tathārūpaṃ utusappāyādiṃ labhitvā ekāsane nisinnassa vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggaphalaṃ arahattaṃ patvā catūhi apāyehi attabhāvaṃ uddharitvā phalasamāpattivasena asaṅkhate nibbānatale ṭhitakālo daṭṭhabbo. Khīṇāsavo pana uṇhakumbho viya arahattappattadivaseyeva na parinibbāti, sāsanappaveṇiṃ pana ghaṭayamāno paṇṇāsasaṭṭhivassāni ṭhatvā carimakacittappattiyā upādiṇṇakakkhandhabhedā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāti. Athassa kumbhassa viya kapallāni anupādiṇṇakasarīrāneva avasissantīti. Sarīrāni avasissantīti pajānātīti idaṃ pana khīṇāsavassa anuyogāropanatthaṃ vuttaṃ. Kumbhakārapākāti có nghĩa là từ nơi nung đồ gốm của người thợ gốm. Paṭisisseyyāti có nghĩa là nên đặt. Kapallānīti có nghĩa là những mảnh vỡ của bình gốm được kết dính lại với nhau cùng với miệng bình. Avasisseyyunti có nghĩa là sẽ còn lại. Evameva khoti, ở đây, đây là sự so sánh ví dụ: Ba cõi hữu nên được xem như lò nung đang cháy rực, hành giả nên được xem như người thợ gốm, A-la-hán đạo trí nên được xem như cây sào để lấy đồ gốm ra khỏi lò nung, nền tảng Niết-bàn vô vi nên được xem như mặt đất bằng phẳng. Thời điểm đứng vững trên nền tảng Niết-bàn vô vi bằng năng lực của quả định, sau khi đã nhấc bổng tự thể ra khỏi bốn đường ác, đạt đến A-la-hán quả là quả tối thượng, sau khi đã phát triển tuệ quán trong lúc ngồi ở một chỗ, sau khi đã có được thời tiết thích hợp v.v... như thế ấy khi đề mục thiền trở nên thuần thục, rõ ràng và hiện khởi đối với vị đã nỗ lực tu tập minh sát quán xét bảy pháp sắc và bảy pháp phi sắc, nên được xem như thời điểm đặt cái bình trên mặt đất bằng phẳng sau khi đã dùng cây sào kéo cái bình nóng ra. Tuy nhiên, vị lậu tận không nhập diệt ngay trong ngày đắc A-la-hán như cái bình nóng, nhưng sau khi duy trì dòng dõi giáo pháp và sống năm mươi, sáu mươi năm, vị ấy nhập diệt với vô dư y Niết-bàn giới do sự tan rã của các uẩn do nghiệp tạo khi đạt đến tâm cuối cùng. Khi ấy, chỉ có xá-lợi không do nghiệp tạo của vị ấy là còn lại, giống như những mảnh vỡ của cái bình. Còn câu "vị ấy biết rằng: ‘Các xá-lợi sẽ còn lại’" này được nói ra nhằm mục đích gán ghép sự truy vấn cho vị lậu tận. Viññāṇaṃ paññāyethāti paṭisandhiviññāṇaṃ paññāyetha. Sādhu sādhūti therānaṃ byākaraṇaṃ sampahaṃsati. Evametanti yadetaṃ tividhe abhisaṅkhāre asati paṭisandhiviññāṇassa appaññāṇantiādi, evameva etaṃ. Adhimuccathāti sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ adhimokkhaṃ paṭilabhatha. Esevanto dukkhassāti ayameva vaṭṭadukkhassa anto ayaṃ paricchedo, yadidaṃ nibbānanti. Paṭhamaṃ. Viññāṇaṃ paññāyethāti có nghĩa là thức tái sanh có thể được biết đến. Sādhu sādhūti, Ngài tán thưởng câu trả lời của các vị trưởng lão. Evametanti, điều đã được nói rằng khi không có ba loại hành, thì không có sự biểu hiện của thức tái sanh, v.v..., điều đó đúng là như vậy. Adhimuccathāti có nghĩa là hãy đạt được sự quyết đoán được gọi là sự xác quyết. Esevanto dukkhassāti có nghĩa là chính Niết-bàn này là sự kết thúc, là sự đoạn tận của khổ luân hồi. (Kinh) thứ nhất. 2. Upādānasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Thủ 52. Dutiye upādāniyesūti catunnaṃ upādānānaṃ paccayesu tebhūmakadhammesu. Assādānupassinoti assādaṃ anupassantassa. Tatrāti tasmiṃ aggikkhandhe. Tadāhāroti taṃpaccayo. Tadupādānoti tasseva vevacanaṃ. Evameva khoti ettha aggikkhandho viya hi tayo bhavā, tebhūmakavaṭṭantipi etadeva, aggijaggakapuriso viya vaṭṭanissito bālaputhujjano, sukkhatiṇagomayādipakkhipanaṃ viya assādānupassino puthujjanassa [Pg.76] taṇhādivasena chahi dvārehi kusalākusalakammakaraṇaṃ. Tiṇagomayādīsu khīṇesu punappunaṃ tesaṃ pakkhipanena aggikkhandhassa vaḍḍhanaṃ viya bālaputhujjanassa uṭṭhāya samuṭṭhāya yathāvuttakammāyūhanena aparāparaṃ vaṭṭadukkhanibbattanaṃ. 52. Trong kinh thứ hai, upādāniyesūti có nghĩa là trong các pháp tam giới là nhân duyên của bốn loại thủ. Assādānupassinoti có nghĩa là của người thường xuyên quán xét vị ngọt. Tatrāti có nghĩa là trong đống lửa đó. Tadāhāroti có nghĩa là có đó làm nhân duyên. Tadupādānoti là một từ đồng nghĩa của chính từ đó. Evameva khoti, ở đây, ba cõi hữu nên được xem như đống lửa lớn, vòng luân hồi trong ba cõi cũng chính là điều đó; kẻ phàm phu ngu si nương tựa vào vòng luân hồi nên được xem như người chăm sóc lửa; việc làm các nghiệp thiện và bất thiện qua sáu cửa do năng lực của ái dục v.v... của kẻ phàm phu thường thấy vị ngọt nên được xem như việc ném vào cỏ khô, phân bò khô v.v... Sự phát sinh của khổ luân hồi hết lần này đến lần khác do sự nỗ lực tạo tác các nghiệp đã nói một cách gắng sức của kẻ phàm phu ngu si nên được xem như sự lớn mạnh của đống lửa lớn do việc ném vào chúng hết lần này đến lần khác khi cỏ khô, phân bò khô v.v... đã cạn kiệt. Na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyyāti tañhi koci atthakāmo evaṃ vadeyya – ‘‘bho kasmā uṭṭhāya samuṭṭhāya kalāpe bandhitvā sukkhatiṇakaṭṭhānaṃ pacchiyañca pūretvā sukkhagomayāni pakkhipanto etaṃ aggiṃ jālesi? Api nu te atthi itonidānaṃ kāci vaḍḍhīti? Vaṃsāgatametaṃ bho amhākaṃ, itonidānaṃ pana me avaḍḍhiyeva, kuto vaḍḍhi? Ahañhi imaṃ aggiṃ jagganto neva nhāyituṃ na bhuñjituṃ na nipajjituṃ labhāmīti. Tena hi bho kiṃ te iminā niratthakena aggijālanena? Ehi tvaṃ etāni ābhatāni tiṇādīni ettha nikkhipa, tāni sayameva jhāyissanti, tvaṃ pana asukasmiṃ ṭhāne sītodakā pokkharaṇī atthi, tattha nhatvā, mālāgandhavilepanehi attānaṃ maṇḍetvā sunivattho supārutova pādukāhi nagaraṃ pavisitvā pāsādavaramāruyha vātapānaṃ vivaritvā mahāvīthiyaṃ virocamāno nisīda ekaggo sukhasamappito hutvā, tattha te nisinnassa tiṇādīnaṃ khayena sayameva ayaṃ aggi appaṇṇattibhāvaṃ gamissatī’’ti. So tathā kareyya. Tatheva ca tattha nisinnassa so aggi upādānakkhayena appaṇṇattibhāvaṃ gaccheyya. Idaṃ sandhāyetaṃ ‘‘na kālena kāla’’ntiādi vuttaṃ. Na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyyāti, một người nào đó muốn lợi ích có thể nói với người ấy như vầy: “Này bạn, tại sao bạn lại gắng sức bó cỏ khô và củi lại thành bó, đổ đầy giỏ và ném phân bò khô vào để đốt ngọn lửa này? Bạn có được lợi ích nào từ việc này không?” “Này bạn, đây là truyền thống gia đình của chúng tôi. Nhưng từ việc này, tôi chỉ có sự không tăng trưởng, làm sao có sự tăng trưởng? Vì tôi chăm sóc ngọn lửa này nên không thể tắm, không thể ăn, không thể ngủ.” “Vậy thì, này bạn, bạn được gì với việc đốt lửa vô ích này? Hãy đến đây, bạn hãy vứt cỏ khô v.v... mà bạn đã mang đến vào đây, chúng sẽ tự cháy. Còn bạn, ở nơi kia có một hồ sen nước mát, hãy tắm ở đó, trang điểm bản thân bằng vòng hoa, hương thơm và thuốc thoa, mặc y phục chỉnh tề, đi dép vào thành phố, leo lên một cung điện lộng lẫy, mở cửa sổ, và ngồi tỏa sáng trên con đường lớn, với tâm chuyên nhất và tràn đầy hạnh phúc. Khi bạn ngồi ở đó, do sự cạn kiệt của cỏ khô v.v..., ngọn lửa này sẽ tự nó đi đến trạng thái không còn được gọi là đống lửa.” Người đó nên làm như vậy. Và cũng như vậy, khi người đó ngồi ở đó, ngọn lửa đó do sự cạn kiệt của nhiên liệu sẽ đi đến trạng thái không còn được gọi là đống lửa. Nhắm đến điều này, câu “không nên thỉnh thoảng...” v.v... đã được nói ra. Evameva khoti ettha pana idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cattālīsāya kaṭṭhavāhānaṃ jalamāno mahāaggikkhandho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ daṭṭhabbaṃ, aggijagganakapuriso viya vaṭṭasannissitako yogāvacaro, atthakāmo puriso viya sammāsambuddho, tena purisena tassa dinnaovādo viya tathāgatena ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, tebhūmakadhammesu nibbinda, evaṃ vaṭṭadukkhā muccissasī’’ti tassa tebhūmakadhammesu kammaṭṭhānassa kathitakālo, tassa purisassa yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā pāsāde nisinnakālo viya yogino [Pg.77] sugatovādaṃ sampaṭicchitvā suññāgāraṃ paviṭṭhassa tebhūmakadhammesu vipassanaṃ paṭṭhapetvā anukkamena yathānurūpaṃ āhārasappāyādiṃ labhitvā, ekāsane nisinnassa aggaphale patiṭṭhitakālo, tassa nhānavilepanādīhi sudhotamaṇḍitakāyattā tasmiṃ nisinnassa ekaggasukhasamappitakālo viya yogino ariyamaggapokkharaṇiyaṃ maggañāṇodakena sunhātasudhotakilesamalassa hirottappasāṭake nivāsetvā sīlavilepanānulittassa arahattamaṇḍanena attabhāvaṃ maṇḍetvā vimuttipupphadāmaṃ piḷandhitvā iddhipādapādukā āruyha nibbānanagaraṃ pavisitvā dhammapāsādaṃ āruyha satipaṭṭhānamahāvīthiyaṃ virocamānassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā nisinnakālo. Tassa pana purisassa tasmiṃ nisinnassa tiṇādīnaṃ khayena aggikkhandhassa appaṇṇattigamanakālo viya khīṇāsavassa yāvatāyukaṃ ṭhatvā upādiṇṇakakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa mahāvaṭṭavūpasamo daṭṭhabbo. Dutiyaṃ. Cũng vậy, ở đây, sự đối chiếu ví dụ này cần được hiểu như sau: Quả vậy, luân hồi trong ba cõi nên được xem như đống lửa lớn đang cháy từ bốn mươi xe củi; vị hành giả nương tựa vào luân hồi nên được xem như người chăm sóc lửa; bậc Chánh Đẳng Giác nên được xem như người mong cầu lợi ích; thời điểm Như Lai thuyết giảng đề mục thiền về các pháp trong ba cõi cho vị ấy rằng: ‘Này Tỳ khưu, hãy đến đây, hãy nhàm chán các pháp trong ba cõi, như vậy ngươi sẽ giải thoát khỏi khổ luân hồi,’ nên được xem như lời giáo huấn được ban cho bởi người kia; thời điểm vị hành giả an trú trong thánh quả cao nhất, sau khi đã tiếp nhận lời dạy của bậc Thiện Thệ, đi vào nơi thanh vắng, thiết lập pháp quán về các pháp trong ba cõi, tuần tự nhận được các vật thích hợp như thực phẩm v.v... đúng theo cách thức, và ngồi trên một chỗ ngồi, nên được xem như thời điểm người kia ngồi trong lâu đài sau khi đã thực hành theo như lời chỉ dạy; thời điểm vị hành giả ngồi sau khi đã gội sạch và rửa sạch cấu uế phiền não bằng nước trí tuệ đạo trong hồ thánh đạo, mặc vào tấm y tàm quý, thoa xức hương giới hạnh, trang điểm tự thân bằng trang sức A-la-hán, đeo vòng hoa giải thoát, mang đôi giày thần thông túc, đi vào thành phố Niết-bàn, đi lên lâu đài Chánh pháp, đang rực rỡ trên đại lộ niệm xứ, và đạt đến thiền quả lấy Niết-bàn làm đối tượng, nên được xem như thời điểm người kia ngồi trong đó, được trang bị với sự an lạc của nhất tâm do thân thể đã được tắm rửa sạch sẽ và trang điểm bằng việc tắm, thoa hương v.v... Còn sự dập tắt hoàn toàn vòng luân hồi vĩ đại của bậc lậu tận, sau khi đã sống cho đến hết tuổi thọ và đã nhập vô dư y Niết-bàn do sự tan rã của các uẩn được chấp thủ, nên được xem như thời điểm đống lửa đi đến chỗ không còn khái niệm do sự cạn kiệt của cỏ v.v... khi người kia đang ngồi trong đó. (Kinh) thứ hai. 3. Saṃyojanasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Kiết Sử 53. Tatiye saṃyojaniyesūti dasannaṃ saṃyojanānaṃ paccayesu. Jhāyeyyāti jaleyya. Telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyyāti dīpapaṭijagganatthaṃ telabhājanañca mahantañca vaṭṭikapālaṃ gahetvā samīpe niccaṃ ṭhitova tele khīṇe telaṃ āsiñceyya, vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya. Sesamettha saddhiṃ opammasaṃsandanena purimanayeneva veditabbaṃ. Tatiyaṃ. 53. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) saṃyojaniyesu có nghĩa là trong các duyên của mười kiết sử. Jhāyeyya có nghĩa là cháy. (Cụm từ) telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya có nghĩa là: để chăm sóc ngọn đèn, sau khi lấy bình dầu và một cái đĩa đựng tim đèn lớn, đứng thường trực gần đó, khi dầu cạn thì nên châm dầu, khi tim đèn cháy hết thì nên đưa tim đèn vào. Phần còn lại ở đây, cùng với sự đối chiếu ví dụ, nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. (Kinh) thứ ba. 4. Dutiyasaṃyojanasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Kiết Sử thứ hai 54. Catutthe upamaṃ paṭhamaṃ katvā pacchā attho vutto. Sesaṃ tādisameva. Catutthaṃ. 54. Trong kinh thứ tư, ví dụ được đưa ra trước, sau đó ý nghĩa mới được nói đến. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. (Kinh) thứ tư. 5. Mahārukkhasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Cây Lớn 55. Pañcame uddhaṃ ojaṃ abhiharantīti pathavīrasañca āporasañca upari āropenti. Ojāya āropitattā hatthasatubbedhassa rukkhassa aṅkuraggesu bindubindūni viya hutvā sineho tiṭṭhati. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ [Pg.78] – mahārukkho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ, mūlāni viya āyatanāni, mūlehi ojāya ārohanaṃ viya chahi dvārehi kammārohanaṃ, ojāya abhiruḷhattā mahārukkhassa yāvakappaṭṭhānaṃ viya vaṭṭanissitabālaputhujjanassa chahi dvārehi kammaṃ āyūhantassa aparāparaṃ vaṭṭassa vaḍḍhanavasena dīgharattaṃ ṭhānaṃ. 55. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) uddhaṃ ojaṃ abhiharanti có nghĩa là chúng đưa địa vị và thủy vị lên trên. Do dưỡng chất được đưa lên, nhựa cây tồn tại giống như những giọt nhỏ ở đầu chồi của cây cao một trăm cubit. Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Quả vậy, luân hồi trong ba cõi giống như cây lớn; các xứ giống như rễ cây; sự phát sinh của nghiệp qua sáu căn giống như sự đi lên của dưỡng chất qua rễ cây; sự tồn tại lâu dài của kẻ phàm phu ngu si nương tựa vào luân hồi, do sự gia tăng của luân hồi nối tiếp nhau khi tạo nghiệp qua sáu căn, giống như sự tồn tại đến hết kiếp của cây lớn do dưỡng chất đã được đưa lên. Kuddālapiṭakanti kuddālañceva pacchibhājanañca. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyyāti khuddakamahantāni khaṇḍākhaṇḍāni karonto chindeyya. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – idhāpi hi mahārukkho viya tebhūmakavaṭṭaṃ, rukkhaṃ nāsetukāmo puriso viya yogāvacaro, kuddālo viya ñāṇaṃ, pacchi viya samādhi, rukkhacchedanapharasu viya ñāṇaṃ, rukkhassa mūle chinnakālo viya yogino ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ gahetvā manasikarontassa paññā, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindanakālo viya saṅkhepato catunnaṃ mahābhūtānaṃ manasikāro, phālanaṃ viya dvecattālīsāya koṭṭhāsesu vitthāramanasikāro, sakalikaṃ sakalikaṃ karaṇakālo viya upādārūpassa ceva rūpakkhandhārammaṇassa viññāṇassa cāti imesaṃ vasena nāmarūpapariggaho, mūlānaṃ upacchedanaṃ viya tasseva nāmarūpassa paccayapariyesanaṃ, vātātape visosetvā agginā ḍahanakālo viya anupubbena vipassanaṃ vaḍḍhetvā aññataraṃ sappāyaṃ labhitvā kammaṭṭhāne vibhūte upaṭṭhahamāne ekapallaṅke nisinnassa samaṇadhammaṃ karontassa aggaphalappatti, masikaraṇaṃ viya arahattappattadivaseyeva aparinibbāyantassa yāvatāyukaṃ ṭhita kālo, mahāvāte opunanaṃ nadiyā pavāhanaṃ viya ca upādiṇṇakakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa vaṭṭavūpasamo veditabbo. Pañcamaṃ. Kuddālapiṭakaṃ là cái cuốc và cái giỏ. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya có nghĩa là nên chặt, làm thành những mảnh nhỏ và lớn. Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Quả vậy, ở đây cũng vậy, luân hồi trong ba cõi giống như cây lớn; vị hành giả giống như người muốn phá hủy cây; trí tuệ giống như cái cuốc; định giống như cái giỏ; trí tuệ giống như cái rìu chặt cây; trí tuệ của vị hành giả đang tác ý sau khi nhận đề mục thiền từ vị thầy giống như thời điểm chặt rễ cây; sự tác ý vắn tắt về bốn đại giống như thời điểm chặt thành từng mảnh; sự tác ý chi tiết về bốn mươi hai thể trược giống như việc chẻ ra; sự liễu tri danh sắc qua các pháp này, tức là sắc y sinh và thức có sắc uẩn làm đối tượng, giống như thời điểm làm thành từng mảnh vụn; sự tìm kiếm duyên của chính danh sắc ấy giống như việc cắt đứt tận gốc rễ; sự chứng đắc thánh quả cao nhất của người đang thực hành sa-môn pháp, ngồi kiết-già, sau khi tuần tự phát triển thiền quán, nhận được một nơi thích hợp nào đó, khi đề mục thiền trở nên rõ ràng và hiện khởi, giống như thời điểm đốt bằng lửa sau khi đã phơi khô trong gió và nắng; thời gian tồn tại cho đến hết tuổi thọ của vị không nhập Niết-bàn ngay trong ngày chứng đắc A-la-hán; và sự dập tắt luân hồi của vị đã nhập vô dư y Niết-bàn do sự tan rã của các uẩn được chấp thủ nên được hiểu giống như việc tung vào trong gió lớn và trôi theo dòng sông. (Kinh) thứ năm. 6. Dutiyamahārukkhasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Cây Lớn thứ hai 56. Chaṭṭhepi upamaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā attho vutto, idameva nānattaṃ. Chaṭṭhaṃ. 56. Trong kinh thứ sáu cũng vậy, ví dụ được nói trước, sau đó ý nghĩa mới được nói đến, chỉ có sự khác biệt này mà thôi. (Kinh) thứ sáu. 7. Taruṇarukkhasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Cây Non 57-59. Sattame [Pg.79] taruṇoti ajātaphalo. Palimajjeyyāti sodheyya. Paṃsuṃ dadeyyāti thaddhapharusapaṃsuṃ haritvā mudugomayacuṇṇamissaṃ madhurapaṃsuṃ pakkhipeyya. Vuddhinti vuddhiṃ āpajjitvā pupphūpago pupphaṃ, phalūpago phalaṃ gaṇheyya. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – taruṇarukkho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ, rukkhajaggako puriso viya vaṭṭanissito puthujjano, mūlaphalasantānādīni viya tīhi dvārehi kusalākusalakammāyūhanaṃ, rukkhassa vuḍḍhiāpajjanaṃ viya puthujjanassa tīhi dvārehi kammaṃ āyūhato aparāparaṃ vaṭṭappavatti. Vivaṭṭaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva. Sattamādīni. 57-59. Trong bài kinh thứ bảy, taruṇo có nghĩa là chưa có quả. Palimajjeyyā có nghĩa là nên làm sạch. Paṃsuṃ dadeyyā có nghĩa là sau khi loại bỏ đất cứng và thô, nên bón vào loại đất tốt đã được trộn với bột phân bò mềm. Vuddhiṃ có nghĩa là sau khi đã đạt đến sự tăng trưởng, cây đến thời kỳ ra hoa thì nên hái hoa, cây đến thời kỳ ra quả thì nên hái quả. Đây là sự so sánh ví dụ ở đây: Luân hồi trong ba cõi nên được xem như cây non; phàm nhân nương tựa vào luân hồi nên được xem như người chăm sóc cây; sự tích lũy nghiệp thiện và bất thiện qua ba cửa nên được xem như rễ, quả, sự tiếp nối, v.v...; sự tiếp diễn của luân hồi hết lần này đến lần khác do phàm nhân tích lũy nghiệp qua ba cửa nên được xem như sự tăng trưởng của cây. Phần thoát ly luân hồi nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. Các bài kinh thứ tám và thứ chín chỉ có ý nghĩa rõ ràng. Các bài kinh từ thứ bảy trở đi. 10. Nidānasuttavaṇṇanā 10. Chú giải Kinh Nhân Duyên 60. Dasame kurūsu viharatīti kurūti evaṃ bahuvacanavasena laddhavohāre janapade viharati. Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamoti evaṃnāmako kurūnaṃ nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Āyasmāti piyavacanametaṃ garuvacanametaṃ. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. Ekamantaṃ nisīdīti cha nisajjadose vivajjento dakkhiṇajāṇumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā pasannalākhārasaṃ vigāhanto viya suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya rattakambalavitānamajjhaṃ pavisanto viya dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti. 60. Trong bài kinh thứ mười, kurūsu viharati có nghĩa là ngài trú ở xứ sở được gọi tên theo cách dùng số nhiều là Kurū. Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo có nghĩa là có một thị trấn của người Kurū tên là Kammāsadhamma, và ý nghĩa là ngài đã lấy nơi ấy làm làng khất thực. Āyasmā là một lời nói thân ái, là một lời nói tôn kính. Ānando là tên của vị trưởng lão ấy. Ekamantaṃ nisīdi có nghĩa là, trong khi tránh sáu lỗi của việc ngồi, ở một nơi đối diện với đầu gối bên phải (của Đức Phật), bậc Trưởng lão Ānanda, vị quản kho Pháp, đã ngồi xuống, đi vào bên trong hào quang sáu màu của Đức Phật, giống như đang lặn xuống dòng nước sơn mài trong suốt, giống như đang khoác một tấm y bằng vàng, giống như đang đi vào giữa một tấm màn bằng len màu đỏ. Do đó, đã được nói rằng: “ekamantaṃ nisīdi.” Kāya pana velāya kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṃ upasaṅkamantoti? Sāyanhavelāya paccayākārapañhaṃ pucchanakāraṇena. Taṃ divasaṃ kira ayamāyasmā kulasaṅgahatthāya gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya kammāsadhammaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde [Pg.80] sītalaṃ katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajjitvā. Atha paricchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāresi. So ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādito paṭṭhāya antaṃ, antato paṭṭhāya ādiṃ, ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ, majjhato paṭṭhāya ubho ante pāpento tikkhattuṃ dvādasapadaṃ paccayākāraṃ sammasi. Tassevaṃ sammasantassa paccayākāro vibhūto hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ paccayākāro sabbabuddhehi gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti kathito, mayhaṃ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa sato uttāno viya vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti, mayhaṃyeva nu kho esa uttānako viya upaṭṭhāti, udāhu aññesampīti attano upaṭṭhānakāraṇaṃ satthu ārocessāmī’’ti nisinnaṭṭhānato uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhaṃ pucchanakāraṇena upasaṅkamanto’’ti. Nhưng vào lúc nào, vì lý do gì mà bậc Trưởng lão này lại đến yết kiến Đức Thế Tôn? (Ngài đến) vào buổi chiều, vì lý do muốn hỏi về vấn đề liên quan đến lý duyên khởi. Tương truyền rằng vào ngày hôm ấy, bậc Trưởng lão này, vì mục đích hỗ trợ các gia đình, đã đi khất thực ở Kammāsadhamma, giống như đang đặt một túi một ngàn (đồng tiền) ở mỗi ngưỡng cửa. Sau khi đi khất thực trở về, ngài đã thực hiện các phận sự đối với Bậc Đạo Sư, và sau khi Bậc Đạo Sư đã vào hương thất, ngài đã đảnh lễ Bậc Đạo Sư rồi đi đến nơi nghỉ ban ngày của mình. Sau khi các vị đệ tử nội trú đã thực hiện các phận sự và lui ra, ngài đã quét dọn nơi nghỉ ban ngày, trải tấm da, dùng nước từ bình nước làm mát tay chân, rồi ngồi xuống trong thế kiết-già và nhập vào Tu-đà-hoàn quả định. Sau đó, theo thời gian đã định, ngài xuất khỏi thiền định và hướng trí tuệ của mình vào lý duyên khởi. Ngài đã quán xét ba lần về lý duyên khởi có mười hai chi phần, bắt đầu từ đầu, “do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi,” cho đến cuối; từ cuối trở về đầu; từ cả hai đầu hướng vào giữa; và từ giữa hướng ra cả hai đầu. Khi ngài đang quán xét như vậy, lý duyên khởi đã trở nên rõ ràng và hiện ra với ngài như thể rất nông cạn. Bấy giờ, ngài suy nghĩ: “Lý duyên khởi này đã được tất cả các vị Phật tuyên bố là vừa sâu xa vừa có vẻ sâu xa. Nhưng đối với ta, một vị Thinh văn đang đứng trên trí tuệ cục bộ, nó lại hiện ra như thể nông cạn, trở nên rõ ràng và hiển nhiên. Phải chăng nó chỉ hiện ra như thể nông cạn đối với riêng ta, hay cũng hiện ra như vậy đối với những người khác?” (Nghĩ rằng:) “Ta sẽ trình bày với Bậc Đạo Sư về lý do nó hiện ra (như vậy) với mình,” ngài đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi, giũ tấm da, cầm lấy nó và đến yết kiến Đức Thế Tôn vào buổi chiều. Do đó, đã được nói rằng: “(Ngài đến) vào buổi chiều, vì lý do muốn hỏi về vấn đề liên quan đến lý duyên khởi.” Yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame. Atikkamma pamāṇaṃ gambhīro, atigambhīroti attho. Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati, dissatīti attho. Ekañhi uttānameva gambhīrāvabhāsaṃ hoti pūtipaṇṇarasavasena kāḷavaṇṇaṃ purāṇaudakaṃ viya. Tañhi jāṇuppamāṇampi sataporisaṃ viya dissati. Ekaṃ gambhīraṃ uttānāvabhāsaṃ hoti maṇibhāsaṃ vippasannaudakaṃ viya. Tañhi sataporisampi jāṇuppamāṇaṃ viya khāyati. Ekaṃ uttānaṃ uttānāvabhāsaṃ hoti pātiādīsu udakaṃ viya. Ekaṃ gambhīraṃ gambhīrāvabhāsaṃ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṃ viya. Evaṃ udakameva cattāri nāmāni labhati. Paṭiccasamuppāde panetaṃ natthi. Ayañhi gambhīro ca gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṃ labhati. Evarūpo samānopi atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyati, tadidaṃ acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhanteti evaṃ attano vimhayaṃ pakāsento pañhaṃ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi. Ở đây, trong câu yāva gambhīro, từ yāva có nghĩa là vượt quá mức độ. Vượt quá mức độ sâu, có nghĩa là rất sâu. Gambhīrāvabhāso có nghĩa là nó hiện ra, nó được thấy là sâu. Thật vậy, có loại (nước) vốn nông nhưng lại có vẻ sâu, giống như nước cũ có màu đen do nước lá cây thối rữa. Loại nước ấy, dù chỉ sâu đến đầu gối, lại trông như sâu cả trăm tầm người. Có loại (nước) sâu nhưng lại có vẻ nông, giống như nước trong vắt có màu ngọc bích. Loại nước ấy, dù sâu cả trăm tầm người, lại hiện ra như chỉ sâu đến đầu gối. Có loại (nước) nông và có vẻ nông, giống như nước trong bát, v.v... Có loại (nước) sâu và có vẻ sâu, giống như nước trong đại dương dưới chân núi Sineru. Như vậy, chỉ riêng nước đã nhận được bốn tên gọi. Nhưng điều này không có đối với lý duyên khởi. Thật vậy, nó chỉ nhận được một tên gọi duy nhất là: vừa sâu xa vừa có vẻ sâu xa. Mặc dù nó là như vậy, nhưng đối với con, nó lại hiện ra như thể rất nông cạn. Bạch Thế Tôn, điều này thật vi diệu! Bạch Thế Tôn, điều này thật hy hữu! Bằng cách này, sau khi bày tỏ sự kinh ngạc của mình và đặt câu hỏi, ngài đã ngồi im lặng. Bhagavā [Pg.81] tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ānando bhavaggagahaṇāya hatthaṃ pasārento viya sineruṃ bhinditvā miñjaṃ nīharituṃ vāyamamāno viya vinā nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo viya pathaviṃ parivattetvā pathavojaṃ gahetuṃ vāyamamāno viya buddhavisayaṃ pañhaṃ attano uttānuttānanti vadati, handassa gambhīrabhāvaṃ ācikkhāmī’’ti cintetvā mā hevantiādimāha. Đức Thế Tôn, sau khi nghe lời nói của ngài ấy, đã suy nghĩ: “Ānanda nói rằng vấn đề thuộc phạm vi của chư Phật đối với mình là rất nông cạn, giống như người đang vươn tay để nắm lấy cõi cao nhất của sự tồn tại, giống như người đang cố gắng tách núi Sineru để lấy lõi của nó, giống như người muốn vượt qua đại dương mà không có thuyền, giống như người đang cố gắng lật ngược trái đất để lấy tinh chất của nó. Nào, ta sẽ giải thích tính chất sâu xa của nó cho ông ấy,” rồi ngài đã nói những lời bắt đầu bằng mā hevaṃ. Tattha mā hevanti ha-kāro nipātamattaṃ, evaṃ mā bhaṇīti attho. ‘‘Mā heva’’nti ca idaṃ vacanaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādentopi bhaṇati apasādentopi. Tattha ussādentopīti, ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati, aññesaṃ panesa uttānakoti na sallakkhetabbo, gambhīroyeva ca so gambhīrāvabhāso ca. Ở đây, trong câu "mā hevaṃ", chữ "ha" chỉ là một tiểu từ, có nghĩa là: "chớ có nói như vậy". Và lời nói "Mā hevaṃ" này, Đức Thế Tôn nói vừa để tán dương Tôn giả Ānanda, vừa để khiển trách. Trong đó, (ý nghĩa) tán dương là: "Này Ānanda, ông có trí tuệ lớn, có tri kiến trong sáng, do đó, đối với ông, pháp Duyên khởi dù sâu xa cũng hiện ra như cạn cợt. Nhưng đối với những người khác, không nên xem nó là cạn cợt. Pháp ấy thực sự sâu xa và có vẻ sâu xa." Tattha catasso upamā vadanti – cha māse subhojanarasapuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa yuddhabhūmiṃ gacchantassa antarā mallapāsāṇaṃ dassesuṃ. So ‘‘kiṃ eta’’nti āha. Mallapāsāṇoti. Āharatha nanti. ‘‘Ukkhipituṃ na sakkomā’’ti vutte sayaṃ gantvā ‘‘kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhāna’’nti vatvā dvīhi hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāguḷe viya khipitvā agamāsi. Tattha mallassa mallapāsāṇo lahukoti na aññesampi lahukoti vattabbo. Cha māse subhojanarasapuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno āyasmā ānando. Yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko, evaṃ therassa mahāpaññatāya paṭiccasamuppādo uttānoti vattabbo, so aññesaṃ uttānoti na vattabbo. Về điều này, có bốn ví dụ được nêu ra. Tương truyền, có một đại lực sĩ được nuôi dưỡng bằng thức ăn ngon bổ trong sáu tháng, đã luyện tập, có kinh nghiệm với đá của lực sĩ, trong lúc đi đến võ đài vào dịp lễ hội, người ta chỉ cho ông ta tảng đá của lực sĩ ở giữa đường. Ông ta hỏi: "Đây là gì?". (Họ đáp): "Đá của lực sĩ". "Hãy mang nó lại đây". Khi họ nói: "Chúng tôi không thể nhấc lên được", ông ta tự mình đi đến, nói rằng: "Chỗ nặng của tảng đá này ở đâu?", rồi dùng hai tay nhấc hai tảng đá lên, ném đi như những viên bi đồ chơi rồi ra đi. Ở đây, không thể nói rằng vì tảng đá của lực sĩ nhẹ đối với lực sĩ mà nó cũng nhẹ đối với những người khác. Thật vậy, Tôn giả Ānanda, người đã viên mãn lời nguyện trong một trăm ngàn kiếp, cũng giống như người lực sĩ được nuôi dưỡng bằng thức ăn ngon bổ trong sáu tháng. Giống như tảng đá của lực sĩ nhẹ đối với lực sĩ do sức mạnh to lớn của ông ta, cũng vậy, có thể nói rằng pháp Duyên khởi là cạn cợt đối với vị Trưởng lão do trí tuệ vĩ đại của ngài; nhưng không thể nói rằng nó cạn cợt đối với những người khác. Mahāsamudde ca timi nāma mahāmaccho dviyojanasatiko, timiṅgalo tiyojanasatiko, timirapiṅgalo pañcayojanasatiko, ānando timinando ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā. Tattha timirapiṅgaleneva dīpenti. Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṃ cālentassa pañcayojanasate padese udakaṃ calati, tathā vāmakaṇṇaṃ, tathā naṅguṭṭhaṃ, tathā sīsaṃ. Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena [Pg.82] paharitvā sīsaṃ aparāparaṃ katvā kīḷituṃ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate ṭhāne bhājane pakkhipitvā uddhane āropitaṃ viya udakaṃ pakkuthati. Yojanasatamatte padese udakaṃ piṭṭhiṃ chādetuṃ na sakkoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīroti vadanti, kutassa gambhīratā, mayaṃ piṭṭhimattacchādanampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa timirapiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti aññesañca khuddakamacchānaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti aññesampi uttānoti na vattabbo. Supaṇṇarājā ca diyaḍḍhayojanasatiko hoti. Tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko hoti, tathā vāmapakkho, piñchavaṭṭi ca saṭṭhiyojanikā, gīvā tiṃsayojanikā, mukhaṃ navayojanaṃ, pādā dvādasayojanikā, tasmiṃ supaṇṇavātaṃ dassetuṃ āraddhe sattaṭṭhayojanasataṃ ṭhānaṃ nappahoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ ākāso anantoti vadanti, kutassa anantatā, mayaṃ pakkhavātappattharaṇokāsampi na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti aññesañca khuddakapakkhīnaṃ parittoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti aññesampi uttānoti na vattabbo. Và trong đại dương, có loài cá lớn tên là Timi dài hai trăm do-tuần, Timiṅgala dài ba trăm do-tuần, Timirapiṅgala dài năm trăm do-tuần; còn bốn loài cá này là Ānanda, Timinanda, Ajjhāroha và Mahātimi thì dài một ngàn do-tuần. Trong đó, họ minh họa bằng loài cá Timirapiṅgala. Tương truyền, khi nó vẫy vây tai bên phải, nước trong khu vực năm trăm do-tuần bị khuấy động; cũng vậy với vây tai bên trái, cũng vậy với đuôi, cũng vậy với đầu. Hơn nữa, khi nó bắt đầu vui đùa bằng cách vẫy cả hai vây tai, đập đuôi, và lắc đầu qua lại, nước trong khu vực bảy, tám trăm do-tuần sôi lên như thể được đặt trong một cái nồi trên bếp. Nước trong khu vực khoảng một trăm do-tuần không thể che phủ được lưng của nó. Nó có thể nói rằng: "Người ta nói đại dương này sâu thẳm, nhưng sự sâu thẳm của nó ở đâu? Chúng ta còn không tìm được đủ nước để che lấp lưng mình". Ở đây, không thể nói rằng vì đại dương cạn cợt đối với con cá Timirapiṅgala có thân hình to lớn mà nó cũng cạn cợt đối với những con cá nhỏ khác; cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Và vua Supaṇṇa (Kim sí điểu) dài một trăm năm mươi do-tuần. Cánh phải của nó dài năm mươi do-tuần, cánh trái cũng vậy, đuôi dài sáu mươi do-tuần, cổ dài ba mươi do-tuần, mỏ dài chín do-tuần, chân dài mười hai do-tuần. Khi nó bắt đầu tạo ra cơn gió Supaṇṇa, một không gian bảy, tám trăm do-tuần cũng không đủ. Nó có thể nói rằng: "Người ta nói không gian này là vô tận, nhưng sự vô tận của nó ở đâu? Chúng ta còn không có đủ không gian để dang rộng cánh tạo gió". Ở đây, không thể nói rằng vì không gian là nhỏ hẹp đối với vua Supaṇṇa có thân hình to lớn mà nó cũng nhỏ hẹp đối với những loài chim nhỏ khác; cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṃ cattāri sahassāni aṭṭha ca satāni honti. Tassa dvinnaṃ bāhānaṃ antare dvādasayojanasatikaṃ, bahalattena chayojanasatikaṃ, hatthapādatalāni tiyojanasatikāni, tathā mukhaṃ, ekaṅgulipabbaṃ paññāsayojanaṃ, tathā bhamukantaraṃ, nalāṭaṃ tiyojanasatikaṃ, sīsaṃ navayojanasatikaṃ. Tassa mahāsamuddaṃ otiṇṇassa gambhīraṃ udakaṃ jāṇuppamāṇaṃ hoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīroti vadanti. Kutassa gambhīratā? Mayaṃ jāṇuppaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti aññesañca uttānoti na vattabbo. Evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti [Pg.83] aññesampi uttānoti na vattabbo. Etamatthaṃ sandhāya bhagavā mā hevaṃ, ānanda, mā hevaṃ, ānandāti āha. Lại nữa, vua A-tu-la Rāhu từ gót chân cho đến ngọn tóc cao bốn ngàn tám trăm do-tuần. Khoảng cách giữa hai cánh tay của vị ấy là một ngàn hai trăm do-tuần, bề dày là sáu trăm do-tuần, lòng bàn tay và bàn chân dài ba trăm do-tuần, miệng cũng vậy, một đốt ngón tay dài năm mươi do-tuần, khoảng cách giữa hai lông mày cũng vậy, trán rộng ba trăm do-tuần, đầu cao chín trăm do-tuần. Khi vị ấy lội xuống đại dương, nước sâu cũng chỉ đến đầu gối. Vị ấy có thể nói rằng: "Người ta nói đại dương này sâu thẳm. Sự sâu thẳm của nó ở đâu? Chúng ta còn không tìm được đủ nước để ngập đến đầu gối". Ở đây, không thể nói rằng vì đại dương cạn cợt đối với Rāhu có thân hình to lớn mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Cũng vậy, không thể nói rằng vì pháp Duyên khởi cạn cợt đối với vị Trưởng lão có trí tuệ mà nó cũng cạn cợt đối với những người khác. Nhắm đến ý nghĩa này, Đức Thế Tôn đã nói: "Chớ nói vậy, Ānanda, chớ nói vậy, Ānanda". Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīro paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāsi. Katamehi catūhi? Pubbūpanissayasampattiyā titthavāsena sotāpannatāya bahussutabhāvenāti. Thật vậy, đối với vị Trưởng lão, pháp Duyên khởi sâu xa đã hiện ra như cạn cợt là do bốn nguyên nhân. Bốn nguyên nhân nào? Do sự viên mãn của duyên yểm trợ trong quá khứ, do được sống gần bậc Đạo Sư, do là bậc Dự lưu, và do sự đa văn. Ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji. Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi, ānando nāma rājā pitā, sumedhā nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyutto anukkamena sabbaññutaṃ patvā, ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā ‘‘pathaviyaṃ pādaṃ ṭhapessāmī’’ti pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā mahantaṃ padumaṃ uṭṭhāsi. Tassa dhurapattāni navutihatthāni, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, navaghaṭappamāṇā reṇu ahosi. Nghe nói, cách đây một trăm ngàn kiếp, bậc Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện trên thế gian. Kinh thành của ngài tên là Haṃsavatī, vua cha tên là Ānanda, hoàng hậu mẹ tên là Sumedhā, và Bồ-tát tên là vương tử Uttara. Vào ngày con trai của ngài đản sanh, ngài đã thực hiện cuộc đại xuất ly, xuất gia, nỗ lực tinh tấn, và tuần tự chứng đắc Nhất thiết trí, sau khi thốt lên lời cảm hứng kệ bắt đầu bằng ‘anekajātisaṃsāraṃ,’ ngài đã trải qua bảy ngày trên bồ-đoàn, và với ý nghĩ ‘Ta sẽ đặt chân xuống đất,’ ngài đã đưa chân ra. Khi ấy, một đóa hoa sen lớn đã trồi lên, xuyên qua mặt đất. Các cánh ngoài của đóa sen ấy dài chín mươi hắc-thử, nhụy hoa dài ba mươi hắc-thử, đài sen dài mười hai hắc-thử, và phấn hoa có số lượng bằng chín ghè nước. Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaññāsahattho ahosi, tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ, nalāṭaṃ pañcahatthaṃ, hatthapādā ekādasahatthā. Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇā reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaññāsahatthaṃ padesaṃ uggantvā okiṇṇamanosilācuṇṇaṃ viya paccokiṇṇaṃ. Tadupādāya bhagavā ‘‘padumuttaro’’tveva paññāyittha. Tassa devilo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro bhagavā pitusaṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati. Về phần bậc Đạo Sư, ngài cao năm mươi tám hắc-thử, khoảng cách giữa hai cánh tay của ngài là mười tám hắc-thử, trán rộng năm hắc-thử, bàn tay và bàn chân dài mười một hắc-thử. Ngay khi ngài đặt bàn chân dài mười một hắc-thử lên đài sen dài mười hai hắc-thử, lượng phấn hoa bằng chín ghè nước đã tung bay lên đến một vùng cao năm mươi tám hắc-thử rồi rơi xuống phủ khắp nơi như bột hùng hoàng được rắc. Do nhân duyên ấy, Đức Thế Tôn được biết đến với danh hiệu là ‘Padumuttara’. Hai vị Thượng thủ Tinh văn của ngài là Devila và Sujāta, hai vị Thượng thủ Tinh văn Ni là Amitā và Asamā, và vị thị giả tên là Sumana. Đức Thế Tôn Padumuttara, trong khi tế độ vua cha, đã ngự tại kinh thành Haṃsavatī cùng với một trăm ngàn vị tỳ-khưu tùy tùng. Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāma. Tassa rājā haṃsavatito vīsayojanasate bhogaṃ adāsi. So kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṃ paccanto kupito. Sumano rañño sāsanaṃ pesesi. Rājā ‘‘tvaṃ mayā, tāta, kasmā ṭhapito’’ti paṭipesesi. So core vūpasametvā ‘‘upasanto, deva, janapado’’ti rañño pesesi. Rājā tuṭṭho ‘‘sīghaṃ mama putto āgacchatū’’ti āha. Tassa [Pg.84] sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘mayhaṃ pitā tuṭṭho sace me varaṃ deti, kiṃ gaṇhāmī’’ti? Atha naṃ ekacce ‘‘hatthiṃ gaṇhatha, assaṃ gaṇhatha, janapadaṃ gaṇhatha, sattaratanāni gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Apare ‘‘tumhe pathavissarassa puttā, na tumhākaṃ dhanaṃ dullabhaṃ, laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ, tasmā deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā’’ti. So ‘‘tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā nāma, mametaṃ cittaṃ natthi, tumhehi pana uppāditaṃ, evaṃ karissāmī’’ti, gantvā pitaraṃ vanditvā pitarā āliṅgetvā, matthake cumbitvā ‘‘varaṃ te, putta, demī’’ti vutte ‘‘icchāmahaṃ, mahārāja, bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ, idaṃ me varaṃ dehī’’ti āha. Na sakkā, tāta, aññaṃ varehīti. Deva, khattiyānaṃ nāma dvekathā natthi, etameva me dehi, na mamaññena atthoti. Tāta, buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ, sace bhagavā na icchissati, mayā dinnampi kiṃ bhavissatīti? ‘‘Sādhu, deva, ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato. Vị em trai của ngài tên là vương tử Sumana. Đức vua đã ban cho vị ấy một thái ấp cách kinh thành Haṃsavatī một trăm hai mươi do-tuần. Thỉnh thoảng, vị ấy trở về yết kiến vua cha và bậc Đạo Sư. Rồi một hôm, vùng biên địa nổi loạn. Sumana đã gửi một thông điệp đến đức vua. Đức vua gửi lại lời nhắn: ‘Này con, vì lý do gì mà ta đã đặt con ở đó?’ Vị ấy dẹp yên bọn trộm cướp rồi gửi tin đến đức vua: ‘Tâu thiên tử, xứ sở đã được bình định.’ Đức vua hài lòng và phán: ‘Con trai ta hãy mau trở về.’ Vị ấy có khoảng một ngàn vị quan. Trên đường đi, vị ấy bàn bạc với họ: ‘Phụ hoàng của ta rất hài lòng. Nếu ngài ban cho ta một ân huệ, ta nên nhận lấy điều gì?’ Khi ấy, một số người nói với vị ấy: ‘Xin hãy nhận lấy voi, hãy nhận lấy ngựa, hãy nhận lấy xứ sở, hãy nhận lấy bảy báu vật.’ Những người khác nói: ‘Các ngài là con của vị chúa tể trái đất, tài sản đối với các ngài không khó tìm. Hơn nữa, dù có được tất cả những thứ này, người ta cũng phải từ bỏ mà đi; chỉ có công đức là thứ duy nhất có thể mang theo. Vì vậy, khi thiên tử ban ân huệ, xin hãy nhận lấy ân huệ được phụng sự Đức Thế Tôn Padumuttara trong ba tháng.’ Vị ấy nói: ‘Các khanh quả là thiện hữu của ta. Ta chưa từng có ý nghĩ này, chính các khanh đã làm cho nó khởi lên. Ta sẽ làm như vậy.’ Sau khi đến đảnh lễ vua cha, được vua cha ôm choàng và hôn lên đầu, và khi được phán rằng: ‘Này con, ta ban cho con một ân huệ,’ vị ấy tâu: ‘Tâu đại vương, con mong muốn làm cho cuộc đời mình không bị vô ích bằng cách phụng sự Đức Thế Tôn với bốn món vật dụng trong ba tháng. Xin hãy ban cho con ân huệ này.’ ‘Không được đâu, con trai. Hãy xin một ân huệ khác.’ ‘Tâu thiên tử, dòng dõi Sát-đế-lỵ không có hai lời. Xin hãy ban cho con chính ân huệ này, con không cần điều gì khác.’ ‘Này con, tâm của các vị Phật thật khó biết. Nếu Đức Thế Tôn không chấp thuận, thì dù ta có ban cho cũng sẽ ra sao?’ ‘Lành thay, tâu thiên tử, con sẽ đi tìm hiểu ý của Đức Thế Tôn,’ rồi vị ấy đi đến tu viện. Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi. Te naṃ āhaṃsu – ‘‘rājaputta kasmā āgatosī’’ti? Bhagavantaṃ dassanāya, dassetha me bhagavantanti. ‘‘Na mayaṃ, rājaputta, icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti. Ko pana, bhante, labhatīti? Sumanatthero nāma rājaputtāti. So ‘‘kuhiṃ bhante thero’’ti? Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ passituṃ, dassetha me bhagavanta’’nti āha. Thero ‘‘ehi, rājaputtā’’ti taṃ gahetvā gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṃ āruhi. Atha naṃ bhagavā ‘‘sumana, kasmā āgatosī’’ti āha. Rājaputto, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgatoti. Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññapehīti. Thero āsanaṃ paññapesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi, ‘‘kadā āgatosi rājaputtā’’ti? Bhante, tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu, bhikkhū pana ‘‘na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti maṃ therassa santikaṃ pāhesuṃ, thero pana ekavacaneneva dassesi, thero, bhante, tumhākaṃ [Pg.85] sāsane vallabho maññeti. Āma, rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti. Bhante, buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabho hotīti? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā, kumārāti. Bhagavā ahampi thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā, ‘‘atthi nu kho gatena attho’’ti oloketvā ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘suññāgāre kho, rājakumāra, tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā – ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitu santikaṃ gantvā, ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite tumhe bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kāretvā vīsayojanasataṃ addhānaṃ gato. Gantvā attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanassa nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ, sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kārāpetvā pākāraparikkhepaṃ dvārakoṭṭhakañca niṭṭhāpetvā pitu santikaṃ pesesi ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti. Vào lúc ấy, sau khi hoàn tất việc thọ thực, Đức Thế Tôn đã đi vào hương thất. Vị ấy (vương tử) đi đến chỗ các vị Tỳ-khưu đang ngồi tụ họp trong nhà tròn. Các vị ấy nói với ông: "Này vương tử, vì sao ngài đến?" "Để yết kiến Đức Thế Tôn, xin các ngài cho con yết kiến Đức Thế Tôn." "Này vương tử, chúng tôi không được phép yết kiến Bậc Đạo Sư vào bất cứ lúc nào muốn." "Bạch các ngài, vậy ai được phép?" "Này vương tử, là Trưởng lão tên Sumana." Vị ấy hỏi: "Bạch các ngài, Trưởng lão ở đâu?" Sau khi hỏi chỗ ngồi của vị Trưởng lão, ông đi đến, đảnh lễ và nói: "Bạch ngài, con muốn yết kiến Đức Thế Tôn, xin ngài cho con yết kiến Đức Thế Tôn." Vị Trưởng lão nói: "Lại đây, vương tử," rồi dẫn vị ấy đến, để vị ấy đứng ở khuôn viên hương thất, rồi đi lên hương thất. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói với vị ấy: "Này Sumana, vì sao con đến?" "Bạch Thế Tôn, vương tử đến để yết kiến Ngài." "Vậy thì, này Tỳ-khưu, hãy soạn chỗ ngồi." Vị Trưởng lão đã soạn chỗ ngồi. Đức Thế Tôn ngự trên chỗ ngồi đã soạn. Vương tử đảnh lễ Đức Thế Tôn và thưa lời chào hỏi thân mật. (Đức Phật hỏi): "Này vương tử, con đến khi nào?" "Bạch Thế Tôn, khi Ngài vừa vào hương thất, các vị Tỳ-khưu nói rằng: 'Chúng tôi không được phép yết kiến Đức Thế Tôn vào bất cứ lúc nào muốn' rồi đã sai con đến chỗ vị Trưởng lão. Còn vị Trưởng lão thì chỉ với một lời nói đã cho con yết kiến. Bạch Thế Tôn, con nghĩ rằng vị Trưởng lão là người thân cận trong giáo pháp của Ngài." "Đúng vậy, này vương tử, vị Tỳ-khưu này là người thân cận trong giáo pháp của ta." "Bạch Thế Tôn, làm thế nào để trở thành người thân cận trong giáo pháp của các Đức Phật?" "Này vương tử, bằng cách bố thí, thọ trì giới và thực hành lễ Uposatha." "Bạch Đức Thế Tôn, con cũng muốn trở thành người thân cận trong Phật pháp như vị Trưởng lão, xin Ngài hãy nhận lời an cư mùa mưa ba tháng của con." Đức Thế Tôn, sau khi quán xét "Việc đi đến đó có lợi ích gì chăng?" và thấy rằng "Có lợi ích", Ngài nói: "Này vương tử, các đấng Như Lai ưa thích nơi thanh vắng." Vương tử thưa rằng: "Con đã hiểu, bạch Đức Thế Tôn, con đã hiểu, bạch Đức Thiện Thệ," rồi nói: "Bạch Thế Tôn, con sẽ đi trước để xây dựng tịnh xá. Khi con gửi tin, xin Ngài hãy cùng với một trăm ngàn Tỳ-khưu đến." Sau khi nhận được lời hứa, ông đi đến chỗ phụ vương và thưa: "Tâu phụ vương, Đức Thế Tôn đã hứa với con. Khi con gửi tin, xin phụ vương hãy thỉnh Đức Thế Tôn lên đường." Sau khi đảnh lễ phụ vương, ông ra đi, cứ mỗi do-tuần lại cho xây một tịnh xá, và đã đi một quãng đường một trăm hai mươi do-tuần. Sau khi đến thành của mình, trong khi tìm kiếm một nơi để xây tịnh xá, ông thấy khu vườn của một gia chủ tên là Sobhana, ông đã mua nó với giá một trăm ngàn, chi ra một trăm ngàn, và cho xây dựng tịnh xá. Tại đó, ông cho xây hương thất cho Đức Thế Tôn, và các cốc, hang, nhà nghỉ cho các vị Tỳ-khưu khác để ở ban đêm và ban ngày, sau khi hoàn tất tường rào bao quanh và cổng thành, ông gửi tin đến phụ vương: "Công việc của con đã hoàn tất, xin hãy thỉnh Bậc Đạo Sư lên đường." Rājā bhagavantaṃ bhojetvā ‘‘bhagavā sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsatī’’ti. Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgacchatī’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā gandhamālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā – Đức vua sau khi dâng bữa ăn lên Đức Thế Tôn, đã bạch rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, công việc của Sumana đã hoàn tất, ông ấy đang mong chờ Ngài đến." Đức Thế Tôn, với một trăm ngàn Tỳ-khưu tùy tùng, đã lên đường, nghỉ lại tại các tịnh xá ở mỗi do-tuần. Vương tử, khi nghe tin "Bậc Đạo Sư đang đến", đã đi ra đón một do-tuần, cúng dường bằng hương, hoa và các vật phẩm khác, rồi đưa Ngài vào tịnh xá. ‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ; Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ paṭiggaṇha, mahāmunī’’ti. – "Khu vườn tên Sobhana này, con đã mua với giá một trăm ngàn, xây dựng với giá một trăm ngàn; xin bậc Đại Mâu-ni hãy thọ nhận." Vihāraṃ niyyātesi. So vassūpanāyikadivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha –‘‘satthā amhākaṃ santikaṃ dūrato āgato, buddhā ca nāma dhammagarunova, nāmisagarukā. Tasmā ahaṃ imaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva [Pg.86] vasissāmi, tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā’’ti. Ông đã dâng cúng tịnh xá. Vào ngày nhập hạ, sau khi bố thí, ông cho gọi vợ con và các quan đại thần của mình đến và nói: "Bậc Đạo Sư đã từ xa đến chỗ chúng ta. Các Đức Phật chỉ tôn trọng Pháp, không tôn trọng vật thực. Vì vậy, trong ba tháng này, ta sẽ chỉ mặc hai tấm y, thọ trì mười giới, và sẽ sống ngay tại đây. Các ngươi hãy cúng dường đến một trăm ngàn vị A-la-hán trong suốt ba tháng theo cách thức này." So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti, taṃ sabbaṃ disvā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero, etasseva ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhūsatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ vanditvā, ‘‘bhante, yadetaṃ mayā magge yojanantarikavihārakārāpanato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, taṃ neva sakkasampattiṃ, na mārabrahmasampattiṃ patthayantena, buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthentena kataṃ. Tasmā ahampi bhagavā anāgate sumanatthero viya ekassa buddhassa upaṭṭhāko homī’’ti pañcapatiṭṭhitena patitvā vanditvā nipanno. Bhagavā ‘‘mahantaṃ kulaputtassa cittaṃ, ijjhissati nu kho, no’’ti olokento, ‘‘anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāma buddho uppajjissati, tasseva upaṭṭhāko bhavissatī’’ti ñatvā – Vị ấy, trong khi sống tại một nơi tương tự như nơi ở của Trưởng lão Sumana, thấy tất cả các phận sự mà vị Trưởng lão thực hành đối với Đức Thế Tôn, và suy nghĩ rằng: "Vị Trưởng lão này quả là người hoàn toàn thân cận ở địa vị này, thật thích hợp để mong cầu địa vị đặc biệt này." Khi lễ Tự tứ đến gần, ông vào làng, cúng dường đại thí trong bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, ông đặt tam y dưới chân của một trăm ngàn vị Tỳ-khưu, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn và bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, tất cả phước báu mà con đã làm, bắt đầu từ việc xây dựng các tịnh xá cách nhau mỗi do-tuần trên đường đi, con làm không phải để mong cầu tài sản của Đế Thích, cũng không phải tài sản của Ma vương hay Phạm thiên, mà con làm vì mong cầu được trở thành người thị giả của một Đức Phật. Vì vậy, bạch Đức Thế Tôn, trong tương lai, nguyện cho con được trở thành thị giả của một Đức Phật, giống như Trưởng lão Sumana." Nói xong, ông gieo mình năm vóc sát đất, đảnh lễ và nằm phủ phục. Đức Thế Tôn, trong khi quán xét: "Tâm của thiện nam tử này thật vĩ đại. Liệu nó có thành tựu hay không?", Ngài biết rằng: "Trong tương lai, một trăm ngàn kiếp nữa kể từ kiếp này, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện, và vị này sẽ trở thành thị giả của chính vị Phật đó." ‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. – "Điều ông mong muốn, điều ông ước nguyện, mong tất cả đều được thành tựu; Mong mọi ý nguyện đều được viên mãn, như vầng trăng ngày rằm." Āha. Kumāro sutvā ‘‘buddhā nāma advejjhakathā hontī’’ti dutiyadivaseyeva tassa bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi. So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakālepi piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni. Ngài nói. Vị vương tử nghe xong, nghĩ rằng: ‘Chư Phật được gọi là bậc không nói hai lời,’ nên ngay ngày thứ hai, ngài đã cầm lấy y bát của đức Thế Tôn ấy và đi theo sau lưng Ngài. Vị ấy, trong thời kỳ đức Phật ấy xuất hiện, đã bố thí suốt một trăm ngàn năm, sau khi sanh lên cõi trời, và cả trong thời đức Phật Kassapa, ngài đã dâng cúng chiếc thượng y để cầm bát cho vị trưởng lão đang đi khất thực. Lại nữa, sau khi sanh lên cõi trời, từ đó mệnh chung, ngài trở thành vua xứ Bārāṇasī, đã cho xây dựng các am lá cho tám vị Phật Độc Giác, cho đặt các đế bát bằng ngọc, và đã hộ độ bằng bốn món vật dụng trong suốt mười ngàn năm. Đây là những trường hợp nổi bật. Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato nikkhamante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ [Pg.87] rājakumāresu pabbajantesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno, tassimāya pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi. Lại nữa, trong một trăm ngàn kiếp, ngài đã vừa bố thí vừa sanh lên cõi trời Tusita cùng với vị Bồ-tát của chúng ta, từ đó mệnh chung, ngài đã thọ sanh trong nhà của vị Thích-ca tên là Amitodana. Tuần tự, khi đức Thế Tôn đã xuất gia, chứng đắc Chánh Đẳng Giác, trong lần đầu tiên ngự đến thành Kapilavatthu, và khi Ngài rời khỏi đó, trong lúc các vương tử xuất gia để làm thị giả cho đức Thế Tôn, ngài đã ra đi cùng với các vị như Bhaddiya, xuất gia nơi đức Thế Tôn, và không bao lâu sau, khi nghe pháp thoại nơi Tôn giả Puṇṇa, con trai của bà Mantāṇī, ngài đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Như vậy, Tôn giả này đã đầy đủ duyên lành quá khứ. Do sự đầy đủ duyên lành quá khứ này của ngài, nên pháp Thập Nhị Nhân Duyên dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn. Titthavāsoti pana garūnaṃ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni vuccanti. So therassa ativiya parisuddho. Tenāpissāyaṃ gambhīropi uttānako viya upaṭṭhāsi. Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānako hutvā upaṭṭhāti, ayañca āyasmā sotāpanno. Bahussutānaṃ catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṃ viya nāmarūpaparicchedo pākaṭo hoti, ayañca āyasmā bahussutānaṃ aggo. Iti bāhusaccabhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi. Paṭiccasamuppādo catūhi gambhīratāhi gambhīro. Sā panassa gambhīratā visuddhimagge vitthāritāva. Sā sabbāpi therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi. Tena bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādento mā hevantiādimāha. Ayañhettha adhippāyo – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati. Tasmā ‘‘mayhameva nu kho esa uttānako viya hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti mā evaṃ avaca. Lại nữa, việc học hỏi, lắng nghe, tra hỏi, và ghi nhớ nơi các bậc đạo sư được gọi là ‘sự lưu trú tại bến nước.’ Điều đó nơi vị trưởng lão thì vô cùng trong sạch. Do đó, pháp này dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngài. Và đối với các bậc Tu-đà-hoàn, pháp duyên khởi này hiện ra như là nông cạn, mà Tôn giả này là một vị Tu-đà-hoàn. Đối với những người đa văn, sự phân biệt danh sắc trở nên rõ ràng như giường và ghế trong một căn phòng bốn khuỷu tay khi ngọn đèn được thắp sáng, mà Tôn giả này là bậc đứng đầu trong những người đa văn. Do vậy, cũng do sự đa văn mà pháp duyên khởi dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngài. Pháp Thập Nhị Nhân Duyên thâm sâu do bốn sự thâm sâu. Nhưng sự thâm sâu ấy của nó đã được ta giải rộng trong bộ Visuddhimagga. Tất cả sự thâm sâu ấy đều hiện ra như là nông cạn đối với vị trưởng lão. Do đó, đức Thế Tôn, khi muốn khích lệ Tôn giả Ānanda, đã nói ‘Mā hevaṃ’ v.v... Đây là chủ ý ở đây: ‘Này Ānanda, ngươi có trí tuệ lớn, có trí tuệ sáng suốt, do đó pháp Thập Nhị Nhân Duyên dù thâm sâu cũng hiện ra như là nông cạn đối với ngươi. Vì vậy, chớ có nói rằng: ‘Phải chăng pháp này hiện ra như là nông cạn chỉ đối với ta, hay cũng đối với những người khác?’’ Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘apasādento’’ti, tatthāyamadhippāyo – ānanda, ‘‘atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti mā hevaṃ avaca. Yadi hi te esa uttānakuttānako viya khāyati, kasmā tvaṃ attano dhammatāya sotāpanno nāhosi, mayā dinnanaye ṭhatvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhi? Ānanda, idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana uttānako jāto, atha kasmā oḷārikaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ oḷārikaṃ kāmarāgānusayaṃ paṭighānusayanti ime cattāro kilese samugghātetvā sakadāgāmiphalaṃ na sacchikarosi, teyeva aṇusahagate cattāro kilese samugghātetvā anāgāmiphalaṃ na sacchikarosi, rūparāgādīni [Pg.88] pañca saṃyojanāni, mānānusayaṃ bhavarāgānusayaṃ avijjānusayanti ime aṭṭha kilese samugghātetvā arahattaṃ na sacchikarosi? Kasmā vā satasahassakappādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramino sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramīñāṇaṃ na paṭivijjhasi, satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṃ na paṭivijjhasi? Yadi vā te sabbathāva esa uttānako hutvā upaṭṭhāsi. Atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pūritapāramino buddhā viya sabbaññutaññāṇaṃ na sacchikarosi? Kiṃ anatthikosi etehi visesādhigamehi? Passa yāva ca te aparaddhaṃ, tvaṃ nāma sāvakapadesañāṇe ṭhito atigambhīraṃ paccayākāraṃ ‘‘uttānako viya me upaṭṭhātī’’ti vadasi. Tassa te idaṃ vacanaṃ buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ hoti. Tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ kathetabbanti na yuttametaṃ. Nanu mayhaṃ, ānanda, imaṃ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantasseva kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkantāni. Paccayākārapaṭivijjhanatthāya ca pana me adinnadānaṃ nāma natthi, apūritapāramī nāma natthi. ‘‘Ajja paccayākāraṃ paṭivijjhissāmī’’ti pana me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassa ayaṃ mahāpathavī dvaṅgulamattampi nākampi, tathā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sampādentassa. Pacchimayāme pana me balavapaccūsasamaye, ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayo hotī’’ti diṭṭhamatteyeva dasasahassilokadhātu ayadaṇḍena ākoṭitakaṃsathālo viya viravasataṃ viravasahassaṃ muñcamānā vātāhate paduminipaṇṇe udakabindu viya pakampittha. Evaṃ gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā…pe… nātivattatīti. Còn điều đã được nói là ‘không nên bác bỏ,’ ở đây ý nghĩa là như vầy: Này Ānanda, chớ có nói như vậy rằng: ‘Thế mà pháp ấy lại hiện ra với con như là cạn cợt, rất cạn cợt.’ Này Ānanda, nếu pháp này hiện ra với ngươi như là cạn cợt, rất cạn cợt, tại sao ngươi không trở thành bậc Dự Lưu theo bản tánh của mình, trong khi đã đứng vững trong phương pháp do ta ban cho mà thông đạt được Dự Lưu Đạo? Này Ānanda, chỉ có Niết Bàn này là sâu xa, còn Lý Duyên Khởi đã trở nên cạn cợt, vậy tại sao ngươi không diệt trừ bốn phiền não này là dục ái kiết sử thô thiển, sân kiết sử, dục ái tùy miên thô thiển, và sân tùy miên để chứng ngộ Nhất Lai Quả; không diệt trừ bốn phiền não vi tế tương tự ấy để chứng ngộ Bất Lai Quả; không diệt trừ năm kiết sử là sắc ái v.v., và ba tùy miên là mạn tùy miên, hữu ái tùy miên, vô minh tùy miên, tức tám phiền não này, để chứng ngộ A-la-hán quả? Hoặc tại sao ngươi không thông đạt Thinh Văn Ba-la-mật trí như các ngài Sāriputta và Moggallāna, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; và không thông đạt Độc Giác Bồ-đề trí như các vị Phật Độc Giác, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp? Hoặc nếu pháp này đã hiện ra với ngươi một cách hoàn toàn cạn cợt, vậy tại sao ngươi không chứng ngộ Nhất Thiết Chủng Trí như các đức Phật, những vị đã viên mãn ba-la-mật trong bốn, tám, hoặc mười sáu a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp? Phải chăng ngươi không có nhu cầu đối với những sự chứng đắc thù thắng này? Hãy xem lỗi lầm của ngươi lớn đến đâu, ngươi là người đứng trong trí tuệ cục bộ của một vị Thinh văn mà lại nói về Lý Duyên Khởi vô cùng sâu xa rằng: ‘Pháp ấy hiện ra với tôi như là cạn cợt.’ Lời nói này của ngươi trở thành đối nghịch với lời dạy của các đức Phật. Việc một vị tỳ-khưu như ngươi lại nói lời đối nghịch với lời dạy của các đức Phật là điều không thích hợp. Này Ānanda, há chẳng phải đối với ta, khi đang nỗ lực để thông đạt Lý Duyên Khởi này, bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp đã trôi qua sao? Và vì mục đích thông đạt Lý Duyên Khởi, không có sự bố thí nào mà ta chưa cho, không có ba-la-mật nào mà ta chưa viên mãn. Hơn nữa, khi ta đang phá tan quân ma như thể không còn nỗ lực với ý nghĩ: ‘Hôm nay ta sẽ thông đạt Lý Duyên Khởi,’ đại địa này đã không rung chuyển dù chỉ hai lóng tay, cũng như khi ta đang thành tựu túc mạng minh trong canh đầu, và thiên nhãn minh trong canh giữa. Nhưng trong canh cuối, vào lúc rạng đông mạnh mẽ, ngay khi vừa thấy rằng: ‘Vô minh là duyên cho các hành theo chín phương diện,’ thì mười ngàn thế giới đã rung chuyển như giọt nước trên lá sen bị gió thổi, phát ra hàng trăm, hàng ngàn tiếng vang như chiếc đĩa đồng bị gậy sắt đập vào. Này Ānanda, Lý Duyên Khởi này sâu xa như vậy và cũng hiện ra là sâu xa. Này Ānanda, do không giác ngộ pháp này... (v.v)... nên không vượt qua được. Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa. Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā. Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā. Tantākulakajātāti tantaṃ viya ākulajātā. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, ‘‘idaṃ aggaṃ, idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti. Evameva sattā imasmiṃ paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti[Pg.89], na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjiyaṃ datvā kocchena pahaṭaṃ tattha tattha guḷakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamime sattā paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena guḷakajātā honti gaṇṭhibaddhā. Ye hi keci diṭṭhiyo sannissitā, sabbe te paccayaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontāyeva. Cụm từ ‘của pháp này’ (etassa dhammassa) có nghĩa là của pháp duyên này. ‘Do không giác ngộ’ (ananubodhā) là do không hiểu biết theo phương diện tri biến tri. ‘Do không thông đạt’ (appaṭivedhā) là do không thâm nhập theo phương diện thẩm sát biến tri và đoạn trừ biến tri. ‘Trở nên rối rắm như cuộn chỉ’ (tantākulakajātā) là trở nên rối rắm như sợi chỉ. Ví như cuộn chỉ của thợ dệt bị đặt không khéo, bị chuột cắn, trở nên rối rắm chỗ này chỗ kia, thật khó để tìm ra đầu hay cuối mà nói rằng: ‘Đây là đầu, đây là cuối,’ để nối đầu với đầu hay cuối với cuối. Cũng vậy, chúng sanh bị vấp ngã, rối rắm, và hỗn loạn trong Lý Duyên Khởi này, không thể làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng. Ở đây, cuộn chỉ ấy, nếu có người nỗ lực đặc biệt, có thể làm cho nó ngay thẳng được; nhưng ngoại trừ hai vị Bồ-tát, không có chúng sanh nào khác có khả năng tự mình làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng theo bản tánh của mình. Và ví như cuộn chỉ rối, sau khi được thấm nước hồ và chải bằng bàn chải, lại trở thành những cục rối và những nút thắt chỗ này chỗ kia; cũng vậy, những chúng sanh này, sau khi vấp ngã trong các duyên, không thể làm cho các duyên trở nên ngay thẳng, đã trở nên rối như cuộn chỉ, bị thắt nút bởi sáu mươi hai tà kiến. Bất cứ ai nương tựa vào các tà kiến, tất cả họ đều không thể làm cho duyên trở nên ngay thẳng. Kulāgaṇṭhikajātāti kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā hi tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ. Về cụm từ ‘trở thành như một tổ chim rối’ (kulāgaṇṭhikajātā), sợi chỉ của thợ dệt được thấm nước hồ được gọi là kulāgaṇṭhika. Kulā là một loài chim nhỏ, một số vị nói rằng đó cũng là tổ của nó (kulāvaka). Ví như cả hai thứ đó đều rối rắm, khó tìm ra đầu hay cuối để nối đầu với đầu hay cuối với cuối, nên cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước. Muñjapabbajabhūtāti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūtā tādisā jātā. Yathā hi tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘idaṃ aggaṃ, idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ, tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi, evamayaṃ pajā paccayaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontī diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati. ‘Trở thành như cỏ muñja và cỏ pabbaja’ (muñjapabbajabhūtā) có nghĩa là đã trở thành, đã sanh ra giống như cỏ muñja và cỏ pabbaja. Ví như khi sợi dây làm từ việc đập các loại cỏ ấy đã cũ nát và rơi rớt ở đâu đó, người ta nhặt lên và thật khó để tìm ra đầu hay cuối của những sợi cỏ ấy mà nói rằng: ‘Đây là đầu, đây là cuối,’ để nối đầu với đầu hay cuối với cuối. Ngay cả sợi dây ấy, nếu có người nỗ lực đặc biệt, cũng có thể làm cho nó ngay thẳng được; nhưng ngoại trừ hai vị Bồ-tát, không có chúng sanh nào khác có khả năng tự mình làm cho Lý Duyên Khởi trở nên ngay thẳng theo bản tánh của mình. Cũng vậy, chúng sanh này, không thể làm cho duyên trở nên ngay thẳng, đã trở thành những nút thắt do tà kiến, và không vượt qua được vòng luân hồi là cõi khổ, ác thú, đọa xứ. Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato ‘‘apāyo’’ti vuccati, tathā dukkhassa gatibhāvato duggati, sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana – Ở đây, apāya (đọa xứ) là địa ngục, bàng sanh, cảnh giới ngạ quỷ, và loài a-tu-la. Thật vậy, tất cả những cảnh giới ấy được gọi là apāya (đọa xứ) vì không có sự tăng trưởng được gọi là phước lợi; tương tự, được gọi là duggati (ác thú) vì là nơi đến của khổ đau; được gọi là vinipāta (nơi sa đọa) vì đã rơi khỏi sự hội tụ của an lạc. Còn từ khác thì – ‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbhocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati’’. “Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới, các xứ, diễn tiến không gián đoạn, được gọi là luân hồi.” Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati, atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamānā tīsu bhavesu catūsu [Pg.90] yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātakkhittā nāvā viya yante yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva. Iti sabbametaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āha. Sesamettha vuttanayamevāti. Dasamaṃ. (Chúng sanh) không vượt qua, không thoát khỏi tất cả những điều ấy, mà trái lại, cứ chấp giữ tử và tục sinh, từ tử đến tục sinh, từ tục sinh đến tử, cứ thế lặp đi lặp lại, lang thang mãi trong ba cõi, bốn loài, năm thú, bảy thức trú, chín chúng sanh trú, giống như con thuyền bị gió bão cuốn đi trong đại dương, và giống như con bò được attelage vào cối xay. Đức Thế Tôn đã nói tất cả những điều này để khiển trách Tôn giả Ānanda. Phần còn lại ở đây cũng theo phương pháp đã được nói. (Kinh) thứ mười. Dukkhavaggo chaṭṭho. Phẩm Khổ, thứ sáu. 7. Mahāvaggo 7. Phẩm Lớn 1. Assutavāsuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Vô Văn 61. Mahāvaggassa paṭhame assutavāti khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahito. Puthujjanoti puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādikāraṇehi puthujjano. Vuttañhetaṃ – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā’’ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Apica puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janoti puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhipi padehi ye te – 61. Trong kinh đầu tiên của Phẩm Lớn, assutavā (vô văn) có nghĩa là người không có sự học thuộc, hỏi han, và thẩm xét về các pháp như uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm xứ, v.v. Puthujjano (phàm phu) là phàm phu vì những lý do như sinh ra nhiều loại phiền não, v.v. Điều này đã được nói: ‘Họ sinh ra nhiều phiền não, vì vậy họ là phàm phu,’ tất cả nên được giải thích chi tiết. Hơn nữa, là phàm phu vì được bao gồm trong số đông người đã qua, những người quay lưng với Thánh pháp, thực hành pháp thấp hèn; hoặc, người này được kể riêng, không giao thiệp với các bậc Thánh có các đức hạnh như giới, văn, v.v., nên là phàm phu. Như vậy, với hai từ này ‘kẻ vô văn, phàm phu’, (chỉ đến) những người mà – ‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (mahāni. 94); – “Hai hạng phàm phu đã được nói, bởi Đức Phật, bà con của mặt trời; Một là phàm phu mù lòa, một là phàm phu thiện.” Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano gahito. Imasminti paccuppannapaccakkhakāyaṃ dasseti. Cātumahābhūtikasminti catumahābhūtakāye catumahābhūtehi nibbatte catumahābhūtamayeti attho. Nibbindeyyāti ukkaṇṭheyya. Virajjeyyāti na rajjeyya. Vimucceyyāti muccitukāmo bhaveyya. Ācayoti vuḍḍhi. Apacayoti parihāni. Ādānanti nibbatti. Nikkhepananti bhedo. Hai hạng phàm phu đã được nói, trong đó hạng phàm phu mù lòa được đề cập đến. Với từ imasmim (trong cái này), Ngài chỉ ra thân hiện tại, hữu hình. Với từ cātumahābhūtikasmim (trong cái được tạo bởi bốn đại), có nghĩa là trong thân được tạo bởi bốn đại, được cấu thành từ bốn đại. Nibbindeyya (nên nhàm chán) có nghĩa là nên chán ghét. Virajjeyya (nên ly tham) có nghĩa là không nên tham đắm. Vimucceyya (nên giải thoát) có nghĩa là nên có ý muốn giải thoát. Ācaya là sự tăng trưởng. Apacaya là sự suy tàn. Ādāna là sự sinh khởi. Nikkhepana là sự tan rã. Tasmāti yasmā ime cattāro vuḍḍhihāninibbattibhedā paññāyanti, tasmā taṃkāraṇāti attho. Iti bhagavā cātumahābhūtike kāye rūpaṃ [Pg.91] pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ katvā arūpaṃ pariggahetuṃ yuttarūpaṃ karoti. Kasmā? Tesañhi bhikkhūnaṃ rūpasmiṃ gāho balavā adhimatto, tena tesaṃ rūpe gāhassa pariggahetabbarūpataṃ dassetvā nikkaḍḍhanto arūpe patiṭṭhāpanatthaṃ evamāha. Tasmā (do đó) có nghĩa là: vì bốn điều này – tăng trưởng, suy tàn, sinh khởi, và tan rã – được biết đến, do đó, vì nguyên nhân đó. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi làm cho sắc trong thân tứ đại này trở thành không thích hợp để chấp thủ, đã làm cho danh trở nên thích hợp để chấp thủ. Tại sao? Vì sự chấp thủ vào sắc của các vị Tỳ khưu ấy rất mạnh mẽ, quá mức. Do đó, sau khi chỉ ra bản chất của sự chấp thủ vào sắc của họ là điều cần phải nắm bắt (để loại bỏ), và trong khi kéo nó ra, Ngài đã nói như vậy nhằm mục đích thiết lập (tâm của họ) trong danh. Cittantiādi sabbaṃ manāyatanasseva nāmaṃ. Tañhi cittavatthutāya cittagocaratāya sampayuttadhammacittatāya ca cittaṃ, mananaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇanti vuccati. Nālanti na samattho. Ajjhositanti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā gahitaṃ. Mamāyitanti taṇhāmamattena mama idanti gahitaṃ. Parāmaṭṭhanti diṭṭhiyā parāmasitvā gahitaṃ. Etaṃ mamāti taṇhāgāho, tena aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ gahitaṃ hoti. Esohamasmīti mānagāho, tena nava mānā gahitā honti. Eso me attāti diṭṭhigāho, tena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo gahitā honti. Tasmāti yasmā evaṃ dīgharattaṃ gahitaṃ, tasmā nibbindituṃ na samattho. Tất cả các từ như citta (tâm), v.v., đều là tên gọi của ý xứ. Thật vậy, nó được gọi là citta vì sự đa dạng của đối tượng tâm, cảnh giới tâm, và sự đa dạng của các pháp tương ưng; được gọi là mano (ý) theo nghĩa suy nghĩ; được gọi là viññāṇa (thức) theo nghĩa nhận biết. Nālaṃ là không có khả năng. Ajjhositaṃ (đắm nhiễm) là bị tham ái nuốt chửng, hoàn tất, và nắm giữ. Mamāyitaṃ (coi là của tôi) là được nắm giữ bởi sự yêu quý của tham ái rằng ‘đây là của tôi’. Parāmaṭṭhaṃ (chấp thủ) là được nắm giữ sau khi đã chấp thủ sai lầm bởi tà kiến. Etaṃ mama (đây là của tôi) là sự chấp thủ của tham ái; qua đó, 108 sự vận hành của tham ái được nắm giữ. Eso’hamasmi (đây là tôi) là sự chấp thủ của ngã mạn; qua đó, chín loại ngã mạn được nắm giữ. Eso me attā (đây là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ của tà kiến; qua đó, 62 tà kiến được nắm giữ. Tasmā (do đó): vì nó đã được nắm giữ như vậy trong một thời gian dài, do đó, (phàm phu) không có khả năng nhàm chán. Varaṃ, bhikkhaveti idaṃ kasmā āha? Paṭhamañhi tena rūpaṃ pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ kataṃ, arūpaṃ yuttarūpaṃ, atha ‘‘tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāho nikkhamitvā arūpaṃ gato’’ti ñatvā taṃ nikkaḍḍhituṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha attato upagaccheyyāti attāti gaṇheyya. Bhiyyopīti vassasatato uddhampi. Kasmā pana bhagavā evamāha? Kiṃ atirekavassasataṃ tiṭṭhamānaṃ rūpaṃ nāma atthi? Nanu paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ na pāpuṇāti, majjhimavaye pavattaṃ pacchimavayaṃ, purebhatte pavattaṃ pacchābhattaṃ, pacchābhatte pavattaṃ paṭhamayāmaṃ, paṭhamayāme pavattaṃ majjhimayāmaṃ, majjhimayāme pavattaṃ pacchimayāmaṃ na pāpuṇāti? Tathā gamane pavattaṃ ṭhānaṃ, ṭhāne pavattaṃ nisajjaṃ, nisajjāya pavattaṃ sayanaṃ na pāpuṇāti. Ekairiyāpathepi pādassa uddharaṇe pavattaṃ atiharaṇaṃ, atiharaṇe pavattaṃ vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattaṃ vossajjanaṃ, vossajjane pavattaṃ sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattaṃ sannirujjhanaṃ na pāpuṇāti, tattha tattheva odhi odhi pabbaṃ pabbaṃ hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya paṭapaṭāyantā saṅkhārā bhijjantīti? Saccametaṃ. Yathā pana padīpassa jalato jātā taṃ taṃ vaṭṭippadesaṃ anatikkamitvā tattha tattheva bhijjati, atha ca pana paveṇisambandhavasena sabbarattiṃ jalito padīpoti [Pg.92] vuccati, evamidhāpi paveṇivasena ayampi kāyo evaṃ ciraṭṭhitiko viya katvā dassito. Tại sao Ngài lại nói điều này: ‘Này các Tỳ khưu, thà rằng...’? Trước hết, Ngài đã làm cho sắc trở nên không thích hợp để chấp thủ, và danh trở nên thích hợp. Sau đó, khi biết rằng ‘sự chấp thủ của các Tỳ khưu ấy đã rời khỏi sắc và chuyển sang danh’, Ngài đã bắt đầu bài pháp này để kéo nó ra. Ở đây, attato upagaccheyya (nên xem là tự ngã) có nghĩa là nên nắm giữ là ‘tự ngã’. Bhiyyopi (thậm chí hơn nữa) có nghĩa là thậm chí trên một trăm năm. Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại nói như vậy? Có cái gọi là sắc tồn tại hơn một trăm năm sao? Chẳng phải sắc phát sinh trong giai đoạn đầu của cuộc đời không đến được giai đoạn giữa, sắc phát sinh trong giai đoạn giữa không đến được giai đoạn cuối, sắc phát sinh trước bữa ăn không đến được sau bữa ăn, sắc phát sinh sau bữa ăn không đến được canh đầu, sắc phát sinh trong canh đầu không đến được canh giữa, sắc phát sinh trong canh giữa không đến được canh cuối sao? Tương tự, sắc phát sinh khi đi không đến được khi đứng, sắc phát sinh khi đứng không đến được khi ngồi, sắc phát sinh khi ngồi không đến được khi nằm sao? Ngay cả trong một oai nghi, sắc phát sinh khi nhấc chân lên không đến được khi đưa chân tới, sắc phát sinh khi đưa chân tới không đến được khi di chuyển chân qua, sắc phát sinh khi di chuyển chân qua không đến được khi hạ chân xuống, sắc phát sinh khi hạ chân xuống không đến được khi đặt chân xuống, sắc phát sinh khi đặt chân xuống không đến được khi ngừng lại, mà các hành bị tan rã, kêu lách tách như hạt mè được ném vào chảo nóng, ngay tại chỗ đó, từng phần, từng khớp một sao? Điều này là sự thật. Nhưng cũng giống như ngọn lửa của một ngọn đèn đang cháy, sinh ra, không vượt qua được phần bấc đó, mà tan rã ngay tại chỗ đó, tuy nhiên, do sự liên tục của chuỗi, người ta nói ‘ngọn đèn đã cháy suốt đêm’; tương tự như vậy, ở đây cũng vậy, do sự liên tục của chuỗi, thân này cũng được chỉ ra như thể nó tồn tại lâu dài. Rattiyā ca divasassa cāti rattimhi ca divase ca. Bhummatthe hetaṃ sāmivacanaṃ. Aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhatīti yaṃ rattiṃ uppajjati ca nirujjhati ca, tato aññadeva divā uppajjati ca nirujjhati cāti attho. Aññaṃ uppajjati, anuppannameva aññaṃ nirujjhatīti evaṃ pana attho na gahetabbo. ‘‘Rattiyā ca divasassa cā’’ti idaṃ purimapaveṇito parittakaṃ paveṇiṃ gahetvā paveṇivaseneva vuttaṃ, ekarattiṃ pana ekadivasaṃ vā ekameva cittaṃ ṭhātuṃ samatthaṃ nāma natthi. Ekasmiñhi accharākkhaṇe anekāni cittakoṭisatasahassāni uppajjanti. Vuttampi cetaṃ milindapañhe – Rattiyā ca divasassa ca có nghĩa là: vào ban đêm và vào ban ngày. Ở đây, sở thuộc cách được dùng theo nghĩa của vị trí cách. Aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhati có nghĩa là: tâm nào sanh và diệt vào ban đêm, thì một tâm khác với tâm ấy sanh và diệt vào ban ngày. Tuy nhiên, không nên hiểu theo nghĩa này: một tâm khác sanh lên, và một tâm khác chưa từng sanh lại diệt đi. Câu “Rattiyā ca divasassa ca” này được nói theo dòng tương tục, sau khi lấy một phần nhỏ từ dòng tương tục trước đó. Tuy nhiên, không có cái gọi là chỉ một tâm có thể tồn tại suốt một đêm hay một ngày. Quả vậy, trong một khoảnh khắc búng ngón tay, nhiều trăm ngàn ức tâm sanh khởi. Và điều này cũng được nói trong Milindapañha – ‘‘Vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ, aḍḍhacūḷañca vāhā, vīhisattambaṇāni, dve ca tumbā, ekaccharākkhaṇe pavattassa cittassa ettakā vīhī lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyu’’nti. “Tâu Đại vương, quả thật, một trăm vāha lúa, và năm mươi cūḷavāha, bảy ambaṇa lúa, và hai tumba; chừng ấy hạt lúa cũng không đạt đến một phần trăm, không đạt đến một kalā, không đạt đến một phần của kalā của tâm sanh khởi trong một khoảnh khắc búng ngón tay.” Pavaneti mahāvane. Taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhātīti iminā na so gaṇhitabbasākhaṃ alabhitvā bhūmiṃ otarati. Atha kho tasmiṃ mahāvane vicaranto taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhantoyeva caratīti ayamattho dassito. Pavane có nghĩa là: trong khu rừng lớn. Qua câu “nó buông cái này, nắm lấy cái khác; nó buông cái này, nắm lấy cái khác”, ý nghĩa được chỉ ra là: con khỉ ấy không phải vì không có được cành cây để nắm mà đi xuống mặt đất. Trái lại, khi đi lại trong khu rừng lớn ấy, nó di chuyển trong khi vẫn đang nắm cành này cành nọ. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – araññamahāvanaṃ viya hi ārammaṇavanaṃ veditabbaṃ. Tasmiṃ vane vicaraṇamakkaṭo viya ārammaṇavane uppajjanakacittaṃ. Sākhāgahaṇaṃ viya ārammaṇe lubbhanaṃ. Yathā so araññe vicaranto makkaṭo taṃ taṃ sākhaṃ pahāya taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhāti, evamidaṃ ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi kadāci rūpārammaṇaṃ gahetvā uppajjati, kadāci saddādīsu aññataraṃ, kadāci atītaṃ, kadāci anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā, tathā kadāci ajjhattaṃ, kadāci bāhiraṃ. Yathā ca so araññe vicaranto makkaṭo sākhaṃ alabhitvā oruyha bhūmiyaṃ nisinnoti na vattabbo, ekaṃ pana paṇṇasākhaṃ [Pg.93] gahetvāva nisīdati, evameva ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi ekaṃ olubbhārammaṇaṃ alabhitvā uppannanti na vattabbaṃ, ekajātiyaṃ pana ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjatīti veditabbaṃ. Ettāvatā ca pana bhagavatā rūpato nīharitvā arūpe gāho patiṭṭhāpito, arūpato nīharitvā rūpe. Evameva kho, ở đây nên hiểu sự so sánh ví dụ này như sau: quả vậy, khu rừng đối tượng nên được hiểu như khu rừng lớn hoang dã. Tâm sanh khởi trong khu rừng đối tượng nên được hiểu như con khỉ đi lại trong khu rừng ấy. Sự bám víu vào đối tượng nên được hiểu như việc nắm cành cây. Giống như con khỉ đi lại trong rừng, buông cành này, nắm lấy cành kia, cũng vậy, tâm này đi lại trong khu rừng đối tượng, có khi sanh lên sau khi bắt lấy sắc làm đối tượng, có khi bắt lấy một trong các đối tượng như thinh, v.v., có khi là quá khứ, có khi là vị lai hoặc hiện tại, cũng vậy, có khi là nội phần, có khi là ngoại phần. Và giống như con khỉ đi lại trong rừng không thể nói là ngồi dưới đất vì không có cành cây để nắm, mà nó luôn ngồi sau khi đã nắm lấy một cành lá nào đó, cũng vậy, không thể nói rằng tâm đi lại trong khu rừng đối tượng lại sanh lên mà không có được một đối tượng để bám víu; nên hiểu rằng nó luôn sanh lên sau khi đã bắt lấy một đối tượng thuộc loại nào đó. Và với chừng ấy lời, Đức Thế Tôn đã thiết lập sự chấp thủ vào vô sắc sau khi đã kéo nó ra khỏi sắc, và (thiết lập sự chấp thủ) vào sắc sau khi đã kéo nó ra khỏi vô sắc. Idāni taṃ ubhayato nikkaḍḍhitukāmo tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvakoti desanaṃ ārabhi. Ayaṃ panattho āsīvisadaṭṭhūpamāya dīpetabbo – eko kira puriso āsīvisena daṭṭho, athassa visaṃ harissāmīti cheko bhisakko āgantvā vamanaṃ kāretvā heṭṭhā garuḷo, upari nāgoti mantaṃ parivattetvā visaṃ upari āropesi. So yāva akkhippadesā āruḷhabhāvaṃ ñatvā ‘‘ito paraṃ abhiruhituṃ na dassāmi, daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapessāmī’’ti upari garuḷo, heṭṭhā nāgoti mantaṃ parivattetvā kaṇṇe dhumetvā daṇḍakena paharitvā visaṃ otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapesi. Tatrassa ṭhitabhāvaṃ ñatvā agadalepena visaṃ nimmathetvā nhāpetvā ‘‘sukhī hohī’’ti vatvā yenakāmaṃ pakkāmi. Bây giờ, với mong muốn kéo sự chấp thủ ấy ra khỏi cả hai phương diện, Ngài đã bắt đầu bài pháp: “Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Thánh đệ tử có nghe nhiều...” Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng ví dụ về người bị rắn độc cắn. Tương truyền, có một người bị rắn độc cắn. Khi ấy, một thầy thuốc tài giỏi đến và nói: “Ta sẽ loại bỏ nọc độc cho ông.” Vị thầy thuốc ấy đã cho người kia nôn mửa, rồi đảo ngược câu thần chú “Garuḷa ở dưới, Nāga ở trên” và làm cho nọc độc đi lên trên. Khi biết nọc độc đã lên đến vùng mắt, ông nghĩ: “Ta sẽ không để nó lên cao hơn nữa, ta sẽ đặt nó lại ngay tại chỗ bị cắn.” Ông liền đảo ngược câu thần chú “Garuḷa ở trên, Nāga ở dưới”, thổi vào tai, dùng gậy đập, làm cho nọc độc đi xuống và đặt nó lại ngay tại chỗ bị cắn. Khi biết nọc độc đã ổn định ở đó, ông dùng thuốc giải độc đắp lên để vô hiệu hóa nọc độc, cho người kia tắm rửa, nói: “Hãy được an lành” rồi đi đến nơi ông muốn. Tattha āsīvisena daṭṭhassa kāye visapatiṭṭhānaṃ viya imesaṃ bhikkhūnaṃ rūpe adhimattagāhakālo, cheko bhisakko viya tathāgato, mantaṃ parivattetvā upari visassa āropitakālo viya tathāgatena tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāhaṃ nīharitvā arūpe patiṭṭhāpitakālo, yāva akkhippadesā āruḷhavisassa upari abhiruhituṃ adatvā puna mantabalena otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapanaṃ viya satthārā tesaṃ bhikkhūnaṃ arūpato gāhaṃ nīharitvā rūpe patiṭṭhāpitakālo. Daṭṭhaṭṭhāne ṭhitassa visassa agadalepena nimmathanaṃ viya ubhayato gāhaṃ nīharaṇatthāya imissā desanāya āraddhakālo veditabbo. Tattha nibbindaṃ virajjatīti iminā maggo kathito, virāgā vimuccatīti phalaṃ, vimuttasmintiādinā paccavekkhaṇā. Paṭhamaṃ. Ở đây, thời điểm các Tỳ khưu này chấp thủ mạnh mẽ vào sắc giống như nơi nọc độc trú ngụ trong thân người bị rắn độc cắn. Đức Như Lai giống như vị thầy thuốc tài giỏi. Thời điểm Đức Như Lai thiết lập sự chấp thủ vào vô sắc cho các Tỳ khưu ấy sau khi đã kéo nó ra khỏi sắc, giống như thời điểm làm cho nọc độc đi lên trên sau khi đảo ngược câu thần chú. Thời điểm Bậc Đạo Sư thiết lập sự chấp thủ vào sắc cho các Tỳ khưu ấy sau khi đã kéo nó ra khỏi vô sắc, giống như việc không để cho nọc độc đã lên đến vùng mắt được đi lên cao hơn, rồi lại dùng sức mạnh thần chú làm cho nó đi xuống và đặt lại ngay tại chỗ bị cắn. Thời điểm bắt đầu bài pháp này nhằm mục đích loại bỏ sự chấp thủ từ cả hai phương diện nên được hiểu như việc vô hiệu hóa nọc độc đang ở tại chỗ bị cắn bằng thuốc giải độc đắp lên. Ở đây, qua câu “nhàm chán nên ly tham”, Đạo được thuyết giảng. Qua câu “do ly tham nên giải thoát”, Quả được thuyết giảng. Qua câu bắt đầu bằng “vimuttasmiṃ”, trí tuệ phản khán được thuyết giảng. (Kinh) thứ nhất. 2. Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Vô Văn Thứ Hai 62. Dutiye sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayaṃ. Phassanti cakkhusamphassādiṃ. Nanu ca cakkhusamphasso sukhavedanāya paccayo na hotīti? Sahajātapaccayena na hoti, upanissayapaccayena pana javanavedanāya hoti[Pg.94], taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sotasamphassādīsupi eseva nayo. Tajjanti tajjātikaṃ tassāruppaṃ, tassa phassassa anurūpanti attho. Dukkhavedaniyantiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Saṅghaṭṭanasamodhānāti saṅghaṭṭanena ceva samodhānena ca, saṅghaṭṭanasampiṇḍanenāti attho. Usmāti uṇhākāro. Tejo abhinibbattatīti aggicuṇṇo nikkhamatīti na gahetabbaṃ, usmākārasseva pana etaṃ vevacanaṃ. Tattha dvinnaṃ kaṭṭhānanti dvinnaṃ araṇīnaṃ. Tattha adhoaraṇī viya vatthu, uttarāraṇī viya ārammaṇaṃ, saṅghaṭṭanaṃ viya phasso, usmādhātu viya vedanā. Dutiyaṃ. 62. Trong kinh thứ hai, sukhavedaniyaṃ có nghĩa là: là duyên cho lạc thọ. Phassaṃ có nghĩa là: nhãn xúc, v.v. Chẳng phải nhãn xúc không phải là duyên cho lạc thọ sao? Nó không phải là duyên theo đồng sanh duyên, nhưng nó là duyên cho thọ trong tâm tốc hành theo y chỉ duyên; điều này được nói với ý đó. Trong trường hợp nhĩ xúc, v.v., cũng theo phương pháp tương tự. Tajjaṃ có nghĩa là: thuộc loại đó, tương ứng với nó, thích hợp với xúc đó. Dukkhavedaniyaṃ, v.v., nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Saṅghaṭṭanasamodhānā có nghĩa là: do sự cọ xát và do sự kết hợp; không nên hiểu ý nghĩa là do sự cọ xát và kết hợp lại. Usmā là trạng thái nóng. Tejo abhinibbattati không nên được hiểu là “bột lửa đi ra”, mà đây là một từ đồng nghĩa của chính trạng thái nóng. Ở đây, dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ có nghĩa là: của hai thanh củi (araṇī). Trong đó, vật (căn) nên được hiểu như thanh củi dưới, đối tượng như thanh củi trên, xúc như sự cọ xát, và thọ như hơi nóng. (Kinh) thứ hai. 3. Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Ví Dụ Thịt Con 63. Tatiye cattārome, bhikkhave, āhārātiādi vuttanayameva. Yasmā panassa aṭṭhuppattiko nikkhepo, tasmā taṃ dassetvāvettha anupubbapadavaṇṇanaṃ karissāmi. Katarāya pana idaṃ aṭṭhuppattiyā nikkhittanti? Lābhasakkārena. Bhagavato kira mahālābhasakkāro uppajji, yathā taṃ cattāro asaṅkhyeyye pūritadānapāramīsañcayassa. Sabbadisāsu hissa yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahoghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu. Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā, ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo narāsabho purisasīho’’ti? Bhagavantaṃ pariyesanti. Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anuppavattanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake tesu tesu suttesu ca āgatanayena veditabbaṃ. 63. Trong kinh thứ ba, đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, có bốn loại vật thực này...’ có phương pháp đã được nói đến. Tuy nhiên, vì kinh này có sự trình bày với duyên khởi, do đó, sau khi chỉ ra duyên khởi ấy, ở đây tôi sẽ giải thích những từ chưa từng được giải thích trước đây. Kinh này được trình bày với duyên khởi nào? Với (duyên khởi là) lợi lộc và danh vọng. Nghe nói rằng, lợi lộc và danh vọng lớn lao đã sanh khởi đến đức Thế Tôn, người đã tích lũy các ba-la-mật về bố thí đã được viên mãn trong bốn a-tăng-kỳ. Thật vậy, giống như một đám mây lớn song sinh nổi lên từ mọi phương hướng và tạo ra một trận lụt lớn, tất cả các ba-la-mật của Ngài, dường như đã tụ hội lại với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ cho quả trong một kiếp sống (cuối cùng)’, đã tạo ra một trận lụt lớn về lợi lộc và danh vọng. Từ những nơi này nơi kia, các vị vua, bà-la-môn v.v... tay cầm vật thực, thức uống, xe cộ, y phục, vòng hoa, hương liệu, vật thoa v.v... đã đến và tìm kiếm đức Thế Tôn, hỏi rằng: ‘Đức Phật ở đâu? Đức Thế Tôn ở đâu? Vị trời của các trời, bậc ngưu vương giữa loài người, bậc sư tử giữa loài người ở đâu?’ Họ mang các vật dụng đến bằng hàng trăm cỗ xe, nhưng không có được cơ hội (để cúng dường), nên họ đứng và đi theo, càng xe này chạm vào càng xe kia, trong một khoảng cách chừng một gāvuta xung quanh, giống như (trường hợp) các vị bà-la-môn ở Andhakavinda v.v... Tất cả nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong các chương (Khandhaka) và trong các kinh tương ứng. Yathā bhagavato, evaṃ bhikkhusaṅghassāpi. Vuttañcetaṃ – Giống như (lợi lộc và danh vọng) sanh khởi đến đức Thế Tôn, cũng vậy, (chúng) sanh khởi đến Tăng chúng Tỳ khưu. Và điều này đã được nói rằng – ‘‘Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara-piṇḍapāta-senāsana-gilāna-paccaya-bhesajja-parikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14; saṃ. ni. 2.70). ‘Vào lúc bấy giờ, đức Thế Tôn được cung kính, được tôn trọng, được quý mến, được cúng dường, được tôn sùng; Ngài nhận được y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm và vật dụng trị bệnh cho người bệnh. Tăng chúng Tỳ khưu cũng được cung kính... (v.v.)... vật dụng.’ Tathā [Pg.95] ‘‘yāvatā kho, cunda, etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggapattaṃ yatharivāyaṃ, cunda, bhikkhusaṅgho’’ti (dī. ni. 3.176). Tương tự: ‘Này Cunda, hiện nay, trong số bao nhiêu Tăng chúng hay hội chúng đã xuất hiện trên đời, Ta không thấy một Tăng chúng nào khác, này Cunda, đạt đến đỉnh cao của lợi lộc và danh tiếng như là Tăng chúng Tỳ khưu này.’ Svāyaṃ bhagavato ca saṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakaṃ viya appameyyo ahosi. Atha satthā rahogato cintesi – ‘‘mahālābhasakkāro atītabuddhānampi evarūpo ahosi, anāgatānampi evarūpo bhavissati. Kiṃ nu kho bhikkhū āhārapariggāhakena satisampajaññena samannāgatā majjhattā nicchandarāgā hutvā āhāraṃ paribhuñjituṃ sakkonti, na sakkontī’’ti? Lợi lộc và danh vọng này sanh khởi đến đức Thế Tôn và Tăng chúng, khi hợp lại, đã trở nên vô lượng như nước của hai con sông lớn. Khi ấy, bậc Đạo sư, đi đến nơi thanh vắng, đã suy nghĩ: ‘Lợi lộc và danh vọng lớn lao đối với các vị Phật trong quá khứ cũng đã như thế này, và đối với các vị Phật trong tương lai cũng sẽ như thế này. Liệu các Tỳ khưu, được trang bị chánh niệm và tỉnh giác để quán xét vật thực, trở nên xả ly, không còn tham muốn và ái luyến, có thể thọ dụng vật thực hay không thể?’ So addasa ekacce adhunā pabbajite kulaputte apaccavekkhitvā āhāraṃ paribhuñjamāne. Disvānassa etadahosi – ‘‘mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena na cīvarādihetu pūritā, uttamaphalassa pana arahattassatthāya pūritā. Imepi bhikkhū mama santike pabbajantā na cīvarādihetu pabbajitā, arahattasseva pana atthāya pabbajitā. Te idāni asārameva sāraṃ anatthameva ca atthaṃ karontī’’ti evamassa dhammasaṃvego udapādi. Tato cintesi – ‘‘sace pañcamaṃ pārājikaṃ paññapetuṃ sakkā abhavissa, apaccavekkhitāhāraparibhogo pañcamaṃ pārājikaṃ katvā paññapetabbo bhaveyya. Na pana sakkā evaṃ kātuṃ, dhuvapaṭisevanaṭṭhānañhetaṃ sattānaṃ. Yathā pana kathite pañcamaṃ pārājikaṃ viya naṃ passissanti. Evaṃ dhammādāsaṃ saṃvaraṃ mariyādaṃ ṭhapessāmi, yaṃ āvajjitvā āvajjitvā anāgate bhikkhū cattāro paccaye paccavekkhitvā paribhuñjissantī’’ti. Imāya aṭṭhuppattiyā imaṃ puttamaṃsūpamasuttantaṃ nikkhipi. Tattha cattārome, bhikkhave, āhārātiādi heṭṭhā vuttatthameva. Ngài thấy một số thiện gia nam tử mới xuất gia đang thọ dụng vật thực mà không quán xét. Thấy vậy, Ngài có ý nghĩ này: ‘Ta, trong khi viên mãn các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã không viên mãn chúng vì lý do y phục v.v., mà đã viên mãn chúng vì mục đích đạt được quả vị tối thượng là A-la-hán. Các Tỳ khưu này cũng vậy, khi xuất gia với Ta, không phải xuất gia vì lý do y phục v.v., mà xuất gia chính vì mục đích đạt được A-la-hán. Nay họ lại xem cái không phải là cốt lõi là cốt lõi, và xem cái vô ích là hữu ích.’ Như vậy, sự chấn động tâm linh (dhamma-saṃvega) đã sanh khởi trong Ngài. Sau đó, Ngài suy nghĩ: ‘Nếu có thể chế định điều Ba-la-di thứ năm, thì việc thọ dụng vật thực không quán xét nên được chế định thành điều Ba-la-di thứ năm. Nhưng không thể làm như vậy, vì đây là việc mà chúng sanh phải thường xuyên thực hành. Tuy nhiên, khi được thuyết giảng, họ sẽ xem nó (lời dạy) như điều Ba-la-di thứ năm. Như vậy, Ta sẽ thiết lập một tấm gương pháp, một sự thu thúc, một giới hạn, mà các Tỳ khưu trong tương lai, sau khi suy ngẫm lại nhiều lần, sẽ thọ dụng bốn vật dụng sau khi quán xét.’ Với duyên khởi này, Ngài đã trình bày kinh ví dụ thịt con này. Ở đó, đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, có bốn loại vật thực này...’ có ý nghĩa đã được nói đến ở trên. Cattāro pana āhāre vitthāretvā idāni tesu ādīnavaṃ dassetuṃ kathañca, bhikkhave, kabaḷīkāro āhāro daṭṭhabbotiādimāha? Tattha jāyampatikāti jāyā ceva pati ca. Parittaṃ sambalanti puṭabhattasattumodakādīnaṃ aññataraṃ appamattakaṃ pātheyyaṃ. Kantāramagganti kantārabhūtaṃ maggaṃ, kantāre vā maggaṃ. Kantāranti corakantāraṃ vāḷakantāraṃ amanussakantāraṃ nirudakakantāraṃ appabhakkhakantāranti pañcavidhaṃ. Tesu yattha corabhayaṃ atthi[Pg.96], taṃ corakantāraṃ. Yattha sīhabyagghādayo vāḷā atthi, taṃ vāḷakantāraṃ. Yattha balavāmukhayakkhiniādīnaṃ amanussānaṃ vasena bhayaṃ atthi, taṃ amanussakantāraṃ. Yattha pātuṃ vā nhāyituṃ vā udakaṃ natthi, taṃ nirudakakantāraṃ. Yattha khāditabbaṃ vā bhuñjitabbaṃ vā antamaso kandamūlādimattampi natthi, taṃ appabhakkhakantāraṃ nāma. Yattha panetaṃ pañcavidhampi bhayaṃ atthi, taṃ kantārameva. Taṃ panetaṃ ekāhadvīhatīhādivasena nittharitabbampi atthi, na taṃ idha adhippetaṃ. Idha pana nirudakaṃ appabhakkhaṃ yojanasatikakantāraṃ adhippetaṃ. Evarūpe kantāre maggaṃ. Paṭipajjeyyunti chātakabhayena ceva rogabhayena ca rājabhayena ca upaddutā paṭipajjeyyuṃ ‘‘etaṃ kantāraṃ nittharitvā dhammikassa rañño nirupaddave raṭṭhe sukhaṃ vasissāmā’’ti maññamānā. Sau khi đã giải thích rộng về bốn loại vật thực, bây giờ, để chỉ ra sự nguy hại trong chúng, (Đức Thế Tôn) đã nói đoạn bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, đoàn thực nên được thấy như thế nào?’ Ở đó, ‘vợ chồng’ (jāyampatikā) có nghĩa là cả vợ và chồng. ‘Lương thực ít ỏi’ (parittaṃ sambalaṃ) có nghĩa là một ít lương thực mang theo khi đi đường, một trong những thứ như cơm gói, bột rang, bánh ngọt. ‘Con đường hoang địa’ (kantāramaggaṃ) có nghĩa là con đường trong vùng hoang địa, hoặc con đường là hoang địa. ‘Hoang địa’ (kantāra) có năm loại: hoang địa trộm cướp, hoang địa thú dữ, hoang địa phi nhân, hoang địa không nước, và hoang địa không thức ăn. Trong số đó, nơi nào có nguy hiểm từ trộm cướp, đó là hoang địa trộm cướp. Nơi nào có thú dữ như sư tử, cọp, đó là hoang địa thú dữ. Nơi nào có nguy hiểm do các phi nhân như dạ-xoa có miệng to, đó là hoang địa phi nhân. Nơi nào không có nước để uống hay tắm, đó là hoang địa không nước. Nơi nào không có thức ăn cứng hay mềm, thậm chí không có cả củ và rễ cây, đó được gọi là hoang địa không thức ăn. Hơn nữa, nơi nào có cả năm loại nguy hiểm này, đó chính là hoang địa. Nhưng cũng có (hoang địa) có thể vượt qua trong một, hai, hoặc ba ngày; điều đó không được ám chỉ ở đây. Ở đây, điều được ám chỉ là một hoang địa dài một trăm do-tuần, không có nước và không có thức ăn. (Họ đi vào) con đường trong một hoang địa như vậy. ‘Họ sẽ đi vào’ có nghĩa là: bị áp bức bởi nỗi sợ đói, sợ bệnh tật, và sợ vua chúa, họ sẽ đi vào, nghĩ rằng: ‘Sau khi vượt qua hoang địa này, chúng ta sẽ sống hạnh phúc trong một vương quốc không bị nhiễu loạn của một vị vua đức hạnh.’ Ekaputtakoti ukkhipitvā gahito anukampitabbayutto athirasarīro ekaputtako. Vallūrañca soṇḍikañcāti ghanaghanaṭṭhānato gahetvā vallūraṃ, aṭṭhinissitasirānissitaṭṭhānāni gahetvā sūlamaṃsañcāti attho. Paṭipiseyyunti pahareyyuṃ. Kahaṃ ekaputtakāti ayaṃ tesaṃ paridevanākāro. Ekaputtako có nghĩa là đứa con trai duy nhất được bồng ẵm, đáng được thương xót, có thân hình yếu ớt. Vallūrañca soṇḍikañca có nghĩa là: lấy thịt khô từ những chỗ thịt dày, và lấy thịt nướng từ những chỗ thịt dính vào xương và gân. Paṭipiseyyuṃ có nghĩa là họ sẽ đấm ngực. Kahaṃ ekaputtaka là cách than khóc của họ. Ayaṃ panettha bhūtamatthaṃ katvā ādito paṭṭhāya saṅkhepato atthavaṇṇanā – dve kira jāyampatikā puttaṃ gahetvā parittena pātheyyena yojanasatikaṃ kantāramaggaṃ paṭipajjiṃsu. Tesaṃ paññāsayojanāni gantvā pātheyyaṃ niṭṭhāsi, te khuppipāsāturā viraḷacchāyāyaṃ nisīdiṃsu. Tato puriso bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde ito samantā paññāsayojanāni gāmo vā nigamo vā natthi. Tasmā yaṃ taṃ purisena kātabbaṃ bahumpi kasigorakkhādikammaṃ, na dāni sakkā taṃ mayā kātuṃ, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Puna sāpi taṃ āha – ‘‘sāmi mayā dāni yaṃ taṃ itthiyā kātabbaṃ bahumpi suttakantanādikammaṃ, taṃ kātuṃ na sakkā, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Puna sopi taṃ āha – ‘‘bhadde mātugāmamaraṇena dvinnaṃ maraṇaṃ paññāyati. Na hi mando kumāro mātarā vinā [Pg.97] jīvituṃ sakkoti. Yadi pana mayaṃ jīvāma. Puna dārakaṃ labheyyāma. Handa dāni puttakaṃ māretvā, maṃsaṃ gahetvā kantāraṃ nittharāmā’’ti. Tato mātā puttamāha – ‘‘tāta, pitusantikaṃ gacchā’’ti, so agamāsi. Athassa pitā, ‘‘mayā ‘puttakaṃ posessāmī’ti kasigorakkhādīhi anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ, na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretuṃ, tvaṃyeva tava puttaṃ mārehī’’ti vatvā, ‘‘tāta mātusantikaṃ gacchā’’ti āha. So agamāsi. Athassa mātāpi, ‘‘mayā puttaṃ patthentiyā govatakukkuravatadevatāyācanādīhipi tāva anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ, ko pana vādo kucchinā pariharantiyā? Na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretu’’nti vatvā ‘‘tāta, pitusantikameva gacchā’’ti āha. Evaṃ so dvinnamantarā gacchantoyeva mato. Te taṃ disvā paridevitvā vuttanayena maṃsāni gahetvā khādantā pakkamiṃsu. Đây là phần giải thích ý nghĩa tóm tắt từ đầu, làm rõ ý nghĩa thực sự ở đây: Tương truyền, có hai vợ chồng dắt theo con trai, với một ít lương thực, đi vào con đường hoang địa dài một trăm do-tuần. Sau khi đi được năm mươi do-tuần, lương thực của họ đã hết. Bị đói và khát hành hạ, họ ngồi dưới bóng cây thưa thớt. Bấy giờ, người chồng nói với vợ: “Này em, trong vòng năm mươi do-tuần xung quanh đây, không có làng mạc hay thị trấn nào cả. Vì vậy, những công việc nhiều mà người đàn ông phải làm như cày cấy, chăn bò, bây giờ tôi không thể làm được. Thôi, em hãy giết tôi đi, ăn một nửa thịt, một nửa còn lại làm lương thực, cùng con vượt qua hoang địa này.” Rồi người vợ cũng nói với chồng: “Này anh, những công việc nhiều mà người phụ nữ phải làm như kéo sợi, dệt vải, bây giờ em không thể làm được. Thôi, anh hãy giết em đi, ăn một nửa thịt, một nửa còn lại làm lương thực, cùng con vượt qua hoang địa này.” Rồi người chồng lại nói với vợ: “Này em, nếu người mẹ chết, thì xem như cả hai đều chết. Đứa bé còn non dại, không thể sống thiếu mẹ được. Nếu chúng ta còn sống, chúng ta có thể có con khác. Thôi, bây giờ chúng ta hãy giết con, lấy thịt mà vượt qua hoang địa này.” Bấy giờ, người mẹ nói với con: “Này con, hãy đến chỗ cha con,” và đứa bé đã đi. Khi ấy, cha nó nói: “Ta đã chịu không ít khổ sở với việc cày cấy, chăn bò để ‘nuôi con’, ta không thể giết con được, chính em hãy giết con của em đi,” rồi nói: “Này con, hãy đến chỗ mẹ con.” Đứa bé đã đi. Khi ấy, người mẹ cũng nói: “Ta, trong khi mong có con, đã chịu không ít khổ sở với việc thực hành khổ hạnh như bò, khổ hạnh như chó, cầu khẩn thần linh, huống chi là khi mang nặng đẻ đau? Ta không thể giết con được,” rồi nói: “Này con, hãy đến chỗ cha con.” Cứ như thế, đứa bé đi qua đi lại giữa hai người rồi chết. Họ thấy con chết, than khóc, rồi theo cách đã nói, lấy thịt ăn và lên đường. Tesaṃ so puttamaṃsāhāro navahi kāraṇehi paṭikūlattā neva davāya hoti, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya, kevalaṃ kantāranittharaṇatthāyeva hoti. Katamehi navahi kāraṇehi paṭikūloti ce? Sajātimaṃsatāya ñātimaṃsatāya puttamaṃsatāya piyaputtamaṃsatāya taruṇamaṃsatāya āmakamaṃsatāya abhogamaṃsatāya aloṇatāya adhūpitatāyāti. Evañhi te navahi kāraṇehi paṭikūlaṃ taṃ puttamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu, majjhattabhāveyeva pana nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu. Na aṭṭhinhārucammanissitaṭṭhānāni apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu, hatthasampattaṃ maṃsameva pana khādiṃsu. Na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ katvā khādiṃsu, thokaṃ thokaṃ pana ekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu. Na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu, vigatamaccheramalena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu. Na aññaṃ kiñci migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmāti sammūḷhā khādiṃsu, piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāva khādiṃsu. Na ‘‘aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā’’ti patthanaṃ katvā khādiṃsu, patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu. Na ‘‘ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā’’ti sannidhiṃ akaṃsu, kantārapariyosāne pana ‘‘pure mahājano passatī’’ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā [Pg.98] vā jhāpayiṃsu. Na ‘‘koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī’’ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu, nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu. ‘‘Kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā’’ti na hīḷetvā khādiṃsu, hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsu. Na ‘‘tuyhaṃ bhāgo mayhaṃ bhāgo tava putto mama putto’’ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu. Samaggā pana sammodamānā hutvā khādiṃsu. Imaṃ nesaṃ evarūpaṃ nicchandarāgādiparibhogaṃ sampassamāno satthā bhikkhusaṅghampi taṃ kāraṇaṃ anujānāpento taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu te davāya vā āhāraṃ āhāreyyuntiādimāha. Tattha davāya vātiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.18) vitthāritāneva. Kantārassāti nittiṇṇāvasesassa kantārassa. Đối với họ, việc ăn thịt con đó, vì đáng ghê tởm do chín nguyên nhân, nên không phải để vui đùa, không phải để say sưa, không phải để trang điểm, không phải để làm đẹp, mà chỉ đơn thuần là để vượt qua hoang địa. Nếu hỏi: “Đáng ghê tởm do chín nguyên nhân nào?” (Thì trả lời là:) do là thịt cùng loài, do là thịt của người thân, do là thịt của con, do là thịt của đứa con yêu quý, do là thịt non, do là thịt sống, do là thịt không nên ăn, do không có muối, do không được tẩm ướp. Vì vậy, họ ăn thịt con đó, vốn đáng ghê tởm do chín nguyên nhân, không phải ăn với lòng tham luyến, say đắm, mà họ ăn trong trạng thái tâm trung dung, thọ dụng không có tham muốn và ái luyến. Họ không loại bỏ những phần dính xương, gân, da để chỉ ăn phần thịt ngon, dày dặn, mà họ ăn bất cứ phần thịt nào có trong tay. Họ không ăn cho đến no căng cổ, mà chỉ ăn từng chút một, vừa đủ để sống qua ngày. Họ không ăn trong sự ganh tị lẫn nhau, mà ăn với tâm trong sạch, không còn vết nhơ của sự keo kiệt. Họ không ăn trong sự mê muội rằng: “Chúng ta đang ăn thịt nai hay một loại thịt nào khác như thịt công,” mà họ ăn trong khi biết rõ đó là thịt của đứa con yêu quý. Họ không ăn với ước muốn rằng: “Ôi, mong sao chúng ta lại được ăn thịt con như thế này nữa,” mà họ ăn trong khi đã vượt qua sự ước muốn. Họ không tích trữ với ý nghĩ: “Ăn một phần trong hoang địa, phần còn lại sau khi vượt qua hoang địa sẽ trộn với muối, me... rồi ăn,” mà khi đến cuối hoang địa, vì sợ “đám đông nhìn thấy trước”, họ đã chôn xuống đất hoặc đốt trong lửa. Họ không khởi tâm kiêu mạn hay tự cao rằng: “Không một ai khác được ăn thịt con như thế này giống như chúng ta,” mà họ ăn với tâm khiêm hạ, dẹp bỏ kiêu mạn. Họ không ăn trong sự chê bai rằng: “Thịt này không muối, không me, không tẩm ướp, lại có mùi hôi, thì có ích gì?”, mà họ ăn trong khi đã vượt qua sự chê bai. Họ không coi thường nhau rằng: “Đây là phần của anh, đây là phần của tôi; con của anh, con của tôi,” mà họ ăn trong sự hòa hợp và hoan hỷ. Bậc Đạo Sư, khi thấy rõ sự thọ dụng không có tham muốn và ái luyến như vậy của họ, muốn cho phép Tăng chúng về trường hợp đó, đã nói rằng: “Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, có phải họ ăn món ăn đó để vui đùa chăng?” v.v... Ở đây, các từ davāya v.v... đã được tôi giải thích chi tiết trong Visuddhimagga. Kantārassa có nghĩa là của hoang địa còn lại chưa vượt qua. Evameva khoti navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena piyaputtamaṃsasadiso katvā daṭṭhabboti attho. Katamesaṃ navannaṃ? Gamanapāṭikulyatādīnaṃ. Gamanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhāti, pariyesanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi, paribhoganidhānaāsayaparipakkāparipakkasammakkhaṇanissandapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi, tāni panetāni gamanapāṭikulyatādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.294) āhārapāṭikulyatāniddese vitthāritāneva. Iti imesaṃ navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena puttamaṃsūpamaṃ katvā āhāro paribhuñjitabbo. Cũng vậy, có nghĩa là nên xem (đoàn thực) giống như thịt của đứa con thân yêu do chín phương diện ghê tởm. Chín phương diện nào? Do các phương diện như sự ghê tởm trong việc đi lại. Dù quán xét sự ghê tởm trong việc đi lại, vị ấy vẫn thọ nhận đoàn thực; dù quán xét sự ghê tởm trong việc tìm kiếm; dù quán xét sự ghê tởm trong việc thọ dụng, trong nơi chứa, trong nơi nương tựa, trong sự tiêu hóa, trong sự không tiêu hóa, trong sự dính bẩn, và trong sự rỉ chảy. Và những sự ghê tởm này, bắt đầu bằng sự ghê tởm trong việc đi lại, đã được giải thích rộng rãi trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về sự ghê tởm của vật thực. Như vậy, vật thực nên được thọ dụng sau khi đã thực hiện ví dụ về thịt con do chín phương diện ghê tởm này. Yathā te jāyampatikā pāṭikulyaṃ piyaputtamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu, majjhattabhāveyeva nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu, evaṃ nicchandarāgaparibhogaṃ katvā paribhuñjitabbo. Yathā ca te na aṭṭhinhārucammanissitaṃ apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu, hatthasampattameva pana khādiṃsu, evaṃ sukkhabhattamandabyañjanādīni piṭṭhihatthena apaṭikkhipitvā vaṭṭakena viya kukkuṭena viya ca odhiṃ adassetvā tato tato sappimaṃsādisaṃsaṭṭhavarabhojanaṃyeva vicinitvā abhuñjantena sīhena viya sapadānaṃ paribhuñjitabbo. Như hai vợ chồng ấy khi ăn thịt đứa con thân yêu ghê tởm, đã không ăn với tâm tham luyến, say đắm, mà đã ăn với tâm xả, đứng vững trong sự thọ dụng không có tham dục; cũng vậy, nên thọ dụng sau khi thực hành sự thọ dụng không có tham dục. Và như họ đã không loại bỏ phần thịt dính xương, gân, da để chỉ ăn phần thịt ngon, miếng to, mà đã ăn bất cứ thứ gì có trong tay; cũng vậy, không nên dùng mu bàn tay gạt bỏ cơm khô, canh ít v.v..., không chỉ ra giới hạn như chim cút hay gà, không lựa chọn và ăn chỉ những món ngon trộn với bơ, thịt v.v... từ chỗ này chỗ kia, mà nên thọ dụng theo thứ tự như sư tử. Yathā ca te na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ khādiṃsu, thokaṃ thokaṃ pana ekekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu, evameva āharahatthakādibrāhmaṇānaṃ aññatarena viya yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ abhuñjantena catunnaṃ pañcannaṃ vā [Pg.99] ālopānaṃ okāsaṃ ṭhapetvāva dhammasenāpatinā viya paribhuñjitabbo. So kira pañcacattālīsa vassāni tiṭṭhamāno ‘‘pacchābhatte ambiluggārasamuṭṭhāpakaṃ katvā ekadivasampi āhāraṃ na āhāresi’’nti vatvā sīhanādaṃ nadanto imaṃ gāthamāha – Và như họ đã không ăn tùy thích cho đến đầy cổ, mà mỗi ngày chỉ ăn một ít, vừa đủ để duy trì mạng sống; cũng vậy, không nên ăn tùy thích cho đến đầy bụng như một trong các Bà-la-môn Āharahatthaka v.v..., mà nên thọ dụng như vị Tướng quân Chánh pháp, sau khi đã chừa lại chỗ trống cho bốn hoặc năm miếng ăn. Nghe nói, ngài ấy trong suốt bốn mươi lăm năm, sau khi nói rằng: ‘Sau bữa ăn, không một ngày nào ta đã thọ thực đến mức gây ra chứng ợ chua,’ ngài rống lên tiếng rống sư tử và nói lên kệ này – ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983); ‘Bốn năm miếng ăn, không ăn nên uống nước; Thế là đủ để an trú thoải mái, cho vị tỳ khưu có tâm đã được hướng đến.’ Yathā ca te na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu, vigatamalamaccherena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā amaccharāyitvā ‘‘imaṃ sabbaṃ gaṇhantassa sabbaṃ dassāmi, upaḍḍhaṃ gaṇhantassa upaḍḍhaṃ, sace gahitāvaseso bhavissati, attanā paribhuñjissāmī’’ti sāraṇīyadhamme ṭhiteneva paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘aññaṃ kiñci mayaṃ migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmā’’ti sammūḷhā khādiṃsu, piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāva khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘ahaṃ khādāmi bhuñjāmī’’ti attūpaladdhisammohaṃ anuppādetvā ‘‘kabaḷīkārāhāro na jānāti ‘cātumahābhūtikakāyaṃ vaḍḍhemī’ti, kāyopi na jānāti ‘kabaḷīkārāhāro maṃ vaḍḍhetī’’’ti, evaṃ sammohaṃ pahāya paribhuñjitabbo. Satisampajaññavasenāpi cesa asammūḷheneva hutvā paribhuñjitabbo. Và như họ đã không ăn với lòng keo kiệt lẫn nhau, mà đã ăn với tâm hoàn toàn thanh tịnh, không có cấu uế của sự keo kiệt; cũng vậy, khi nhận được vật thực khất thực, không nên keo kiệt, mà nên thọ dụng với tâm đứng vững trong các pháp đáng nhớ (lục hòa kính), (nghĩ rằng): ‘Ai nhận hết phần này, tôi sẽ cho hết; ai nhận một nửa, tôi sẽ cho một nửa; nếu còn lại sau khi đã lấy, tôi sẽ tự mình thọ dụng.’ Và như họ đã không ăn trong si mê, (nghĩ rằng): ‘Chúng ta đang ăn một loại thịt khác, như thịt nai hay thịt công,’ mà đã ăn trong khi biết rõ đó là thịt của đứa con thân yêu; cũng vậy, khi nhận được vật thực khất thực, không nên khởi lên sự si mê về việc chấp có tự ngã, (nghĩ rằng): ‘Tôi ăn, tôi thọ dụng,’ mà nên thọ dụng sau khi đã từ bỏ sự si mê như vậy, (quán rằng): ‘Đoàn thực không biết: “Ta làm cho thân tứ đại này tăng trưởng,” và thân cũng không biết: “Đoàn thực làm cho ta tăng trưởng.”’ Và nên thọ dụng với tâm không si mê, nhờ vào chánh niệm và tỉnh giác. Yathā ca te na ‘‘aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā’’ti patthanaṃ katvā khādiṃsu, patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu, evameva paṇītabhojanaṃ laddhā ‘aho vatāhaṃ svepi punadivasepi evarūpaṃ labheyyaṃ’, lūkhaṃ vā pana laddhā ‘‘hiyyo viya me ajja paṇītabhojanaṃ na laddha’’nti patthanaṃ vā anusocanaṃ vā akatvā nittaṇhena – Và như họ đã không ăn với ước muốn rằng: ‘Ôi, mong sao chúng ta lại được ăn loại thịt con như thế này nữa,’ mà đã ăn với tâm vượt qua ước muốn; cũng vậy, khi nhận được món ăn ngon, không nên ước muốn rằng: ‘Ôi, mong sao ngày mai, ngày kia ta lại được món ăn như thế này,’ hoặc khi nhận được món ăn thô sơ, không nên sầu muộn rằng: ‘Hôm nay ta không được món ăn ngon như hôm qua,’ mà nên (thọ dụng) với tâm không có ái dục – ‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāmināgataṃ; Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti. (jā. 2.22.90) – ‘Ta không sầu muộn về quá khứ, không mong cầu tương lai; Ta duy trì mạng sống với hiện tại, do đó dung sắc trong sáng.’ – Imaṃ ovādaṃ anussarantena ‘‘paccuppanneneva yāpessāmī’’ti paribhuñjitabbo. Nên thọ dụng trong khi tùy niệm lời giáo huấn này, (nghĩ rằng): ‘Ta sẽ duy trì mạng sống chỉ với hiện tại.’ Yathā ca te na ‘‘ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā’’ti sannidhiṃ akaṃsu, kantārapariyosāne [Pg.100] pana ‘‘pure mahājano passatī’’ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā vā jhāpayiṃsu, evameva – Và như họ đã không tích trữ, (nghĩ rằng): ‘Chúng ta sẽ ăn chừng này trong sa mạc, rồi vượt qua phần sa mạc còn lại, sẽ ăn (phần còn lại) sau khi nêm nếm với muối, me v.v...’; nhưng ở cuối sa mạc, (nghĩ rằng) ‘trước khi dân chúng nhìn thấy,’ họ đã chôn nó xuống đất hoặc đã đốt nó trong lửa; cũng vậy – ‘‘Annānamatho pānānaṃ,Khādanīyānaṃ athopi vatthānaṃ; Laddhā na sannidhiṃ kayirā,Na ca parittase tāni alabhamāno’’ti. (su. ni. 930); – ‘Đối với thức ăn, thức uống, vật thực cứng, và cả y phục; Khi nhận được, không nên tích trữ, và không nên lo lắng khi không nhận được chúng.’ – Imaṃ ovādaṃ anussarantena catūsu paccayesu yaṃ yaṃ labhati, tato tato attano yāpanamattaṃ gahetvā, sesaṃ sabrahmacārīnaṃ vissajjetvā sannidhiṃ parivajjantena paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī’’ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu, nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu, evameva paṇītabhojanaṃ labhitvā ‘‘ahamasmi lābhī cīvarapiṇḍapātādīna’’nti na māno vā dappo vā kātabbo. ‘‘Nāyaṃ pabbajjā cīvarādihetu, arahattahetu panāyaṃ pabbajjā’’ti paccavekkhitvā nihatamānadappeneva paribhuñjitabbo. Nên thọ dụng trong khi tùy niệm lời giáo huấn này, tránh xa sự tích trữ, bằng cách: trong bốn món vật dụng, bất cứ thứ gì nhận được, từ đó chỉ lấy phần vừa đủ để duy trì mạng sống cho mình, phần còn lại thì từ bỏ cho các vị đồng phạm hạnh. Và như họ đã không khởi lên ngã mạn hay kiêu căng, (nghĩ rằng): ‘Không ai khác được ăn loại thịt con như chúng ta,’ mà đã ăn với ngã mạn và kiêu căng đã được dẹp bỏ; cũng vậy, khi nhận được món ăn ngon, không nên khởi lên ngã mạn hay kiêu căng, (nghĩ rằng): ‘Ta là người được lợi lộc về y, vật thực khất thực v.v...’ Nên thọ dụng với ngã mạn và kiêu căng đã được dẹp bỏ, sau khi quán xét rằng: ‘Sự xuất gia này không phải vì y v.v..., mà sự xuất gia này là vì quả A-la-hán.’ Yathā ca te ‘‘kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā’’ti hīḷetvā na khādiṃsu, hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘kiṃ iminā assagoṇabhattasadisena lūkhena nirasena, suvānadoṇiyaṃ taṃ pakkhipathā’’ti evaṃ piṇḍapātaṃ vā ‘‘ko imaṃ bhuñjissati, kākasunakhādīnaṃ dehī’’ti evaṃ dāyakaṃ vā ahīḷentena – Và cũng như hai vợ chồng ấy, sau khi chê bai: ‘Thịt này không mặn, không chua, không có hương vị, lại có mùi hôi, có ích gì chứ?’ rồi đã không ăn, nhưng sau khi vượt qua sự chê bai thì đã ăn; cũng giống như vậy, khi nhận được vật thực khất thực, vị tỳ khưu không nên chê bai vật thực khất thực rằng: ‘Vật thực này giống như thức ăn cho ngựa, cho bò, thô và vô vị, có ích gì chứ? Hãy đổ nó vào máng cho chó,’ hoặc không nên chê bai người thí chủ rằng: ‘Ai sẽ ăn món này? Hãy cho quạ, cho chó.’ ‘‘Sa pattapāṇi vicaranto, amūgo mūgasammato; Appaṃ dānaṃ na hīḷeyya, dātāraṃ nāvajāniyā’’ti. (su. ni. 718); – ‘Vị ấy, tay cầm bát, đi khất thực, không câm nhưng được xem như người câm; không nên chê bai vật thí dù ít ỏi, không nên xem thường người thí chủ.’ Imaṃ ovādaṃ anussarantena paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘tuyhaṃ bhāgo, mayhaṃ bhāgo, tava putto mama putto’’ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu, samaggā pana, sammodamānā hutvā khādiṃsu, evamevaṃ piṇḍapātaṃ labhitvā yathā ekacco ‘‘ko tumhādisānaṃ dassati nikkāraṇā ummāresu pakkhalantānaṃ āhiṇḍantānaṃ vijātamātāpi vo dātabbaṃ na maññati, mayaṃ pana [Pg.101] gatagataṭṭhāne paṇītāni cīvarādīni labhāmā’’ti sīlavante sabrahmacārī atimaññati, yaṃ sandhāya vuttaṃ – Nên thọ dụng (vật thực) trong khi thường xuyên ghi nhớ lời giáo huấn này. Và cũng như hai vợ chồng ấy đã không xem thường lẫn nhau rằng: ‘Phần của anh, phần của tôi, con của anh, con của tôi,’ mà đã hòa thuận, hoan hỷ cùng nhau ăn; cũng giống như vậy, khi nhận được vật thực khất thực, (vị tỳ khưu không nên) giống như có kẻ xem thường các vị đồng phạm hạnh có giới đức rằng: ‘Ai sẽ cúng dường cho những người như các ông, những người đi lang thang, vấp ngã ở ngưỡng cửa một cách vô cớ? Ngay cả mẹ ruột cũng không nghĩ đến việc cho các ông. Còn chúng tôi thì nhận được y phục v.v... cao quý ở mọi nơi chúng tôi đến.’ Liên quan đến điều này, đã được nói rằng – ‘‘So tena lābhasakkārasilokena abhibhūto pariyādiṇṇacitto aññe pesale bhikkhū atimaññati. Tañhi tassa, bhikkhave, moghapurisassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti (saṃ. ni. 2.161). ‘Vị ấy, bị lợi lộc, cung kính, và danh tiếng ấy chinh phục, tâm bị chiếm đoạt, xem thường các vị tỳ khưu khả ái khác. Này các Tỳ khưu, điều ấy xảy ra cho kẻ ngu si ấy để không lợi ích, để đau khổ trong một thời gian dài.’ Evaṃ kañci anatimaññitvā sabbehi sabrahmacārīhi saddhiṃ samaggena sammodamānena hutvā paribhuñjitabbaṃ. Như vậy, không xem thường bất cứ ai, nên thọ dụng (vật thực) trong khi hòa hợp và hoan hỷ cùng với tất cả các vị đồng phạm hạnh. Pariññāteti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi pariññāte. Kathaṃ? Idha bhikkhu ‘‘kabaḷīkārāhāro nāma ayaṃ savatthukavasena ojaṭṭhamakarūpaṃ hoti, ojaṭṭhamakarūpaṃ kattha paṭihaññati? Jivhāpasāde, jivhāpasādo kinnissito? Catumahābhūtanissito. Iti ojaṭṭhamakaṃ jivhāpasādo tassa paccayāni mahābhūtānīti ime dhammā rūpakkhandho nāma, taṃ pariggaṇhato uppannā phassapañcamakā dhammā cattāro arūpakkhandhā. Iti sabbepime pañcakkhandhā saṅkhepato nāmarūpamattaṃ hotī’’ti pajānāti. So te dhamme sarasalakkhaṇato vavatthapetvā tesaṃ paccayaṃ pariyesanto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ passati. Ettāvatānena kabaḷīkārāhāramukhena sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato diṭṭhattā kabaḷīkārāhāro ñātapariññāya pariññāto hoti. So tadeva sappaccayaṃ nāmarūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīṇi lakkhaṇāni āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena sammasati. Ettāvatānena so tilakkhaṇapaṭivedhasammasanañāṇasaṅkhātāya tīraṇapariññāya pariññāto hoti. Tasmiṃyeva nāmarūpe chandarāgāvakaḍḍhanena anāgāmimaggena parijānatā pahānapariññāya pariññāto hotīti. Về từ ‘đã được liễu tri’ (pariññāte), (có nghĩa là) đã được liễu tri bởi ba loại liễu tri này: liễu tri bằng sự biết (ñātapariññā), liễu tri bằng sự thẩm sát (tīraṇapariññā), và liễu tri bằng sự đoạn tận (pahānapariññā). Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu biết rằng: ‘Đoàn thực này, theo phương diện có nền tảng, là sắc có dưỡng tố làm thứ tám. Sắc có dưỡng tố làm thứ tám va chạm ở đâu? Ở thiệt tịnh sắc. Thiệt tịnh sắc y cứ vào đâu? Y cứ vào bốn đại chủng. Như vậy, sắc có dưỡng tố làm thứ tám, thiệt tịnh sắc, và các đại chủng là nhân duyên của nó, những pháp này được gọi là sắc uẩn. Đối với người nắm bắt sắc uẩn ấy, các pháp có xúc làm thứ năm khởi lên là bốn danh uẩn. Như vậy, tất cả năm uẩn này, tóm lại, chỉ là danh và sắc.’ Vị ấy, sau khi xác định các pháp ấy theo tự tướng và tướng chung, trong khi tìm kiếm nhân duyên của chúng, thấy được lý duyên khởi theo chiều thuận và chiều nghịch. Đến mức độ này, do vị ấy đã thấy đúng như thật danh-sắc cùng với nhân duyên của nó, lấy đoàn thực làm đầu, nên đoàn thực được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự biết (ñātapariññā). Vị ấy, sau khi áp đặt ba tướng vô thường, khổ, vô ngã lên chính danh-sắc cùng với nhân duyên ấy, thẩm sát chúng bằng bảy pháp tùy quán. Đến mức độ này, do vị ấy, (đoàn thực) được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự thẩm sát (tīraṇapariññā), được gọi là trí tuệ thẩm sát thấu triệt ba tướng. Do biết rõ bằng cách loại bỏ tham ái trong chính danh-sắc ấy bằng Bất Lai đạo, (đoàn thực) được xem là đã được liễu tri bằng liễu tri bằng sự đoạn tận (pahānapariññā). Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇasambhavo rāgo pariññāto hoti. Ettha pana tisso pariññā ekapariññā sabbapariññā mūlapariññāti. Katamā ekapariññā? Yo bhikkhu jivhādvāre ekarasataṇhaṃ parijānāti, tena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti. Kasmā? Tassāyeva tattha uppajjanato. Sāyeva hi taṇhā cakkhudvāre uppannā rūparāgo [Pg.102] nāma hoti, sotadvārādīsu uppannā saddarāgādayo. Iti yathā ekasseva corassa pañcamagge hanato ekasmiṃ magge gahetvā sīse chinne pañcapi maggā khemā honti, evaṃ jivhādvāre rasataṇhāya pariññātāya pañcakāmaguṇiko rāgo pariññāto hotīti ayaṃ ekapariññā nāma. Về từ ‘liên quan đến năm dục trưởng dưỡng’ (pañcakāmaguṇiko), (có nghĩa là) tham ái phát sinh từ năm dục trưởng dưỡng đã được liễu tri. Hơn nữa, ở đây có ba loại liễu tri: đơn liễu tri (ekapariññā), toàn liễu tri (sabbapariññā), và căn bản liễu tri (mūlapariññā). Đơn liễu tri là gì? Vị tỳ khưu nào liễu tri một vị ái ở thiệt môn, do đó, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Tại sao? Vì chính ái ấy khởi lên ở đó (với các hình thức khác nhau). Thật vậy, chính ái ấy khi khởi lên ở nhãn môn thì được gọi là sắc ái; khi khởi lên ở nhĩ môn v.v... thì được gọi là thanh ái v.v... Giống như một tên cướp hoành hành trên năm con đường, khi bị bắt trên một con đường và bị chặt đầu, cả năm con đường đều trở nên an ổn; cũng vậy, khi vị ái ở thiệt môn được liễu tri, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là đơn liễu tri. Katamā sabbapariññā? Patte pakkhittapiṇḍapātasmiñhi ekasmiṃyeva pañcakāmaguṇikarāgo labbhati. Kathaṃ? Parisuddhaṃ tāvassa vaṇṇaṃ olokayato rūparāgo hoti, uṇhe sappimhi tattha āsiñcante paṭapaṭāti saddo uṭṭhahati, tathārūpaṃ khādanīyaṃ vā khādantassa murumurūti saddo uppajjati, taṃ assādayato saddarāgo. Jīrakādivasagandhaṃ assādentassa gandharāgo, sādurasavasena rasarāgo. Mudubhojanaṃ phassavantanti assādayato phoṭṭhabbarāgo. Iti imasmiṃ āhāre satisampajaññena pariggahetvā nicchandarāgaparibhogena paribhutte sabbopi so pariññāto hotīti ayaṃ sabbapariññā nāma. Toàn liễu tri là gì? Thật vậy, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng có thể được tìm thấy chỉ trong một miếng vật thực được đặt vào bát. Như thế nào? Trước hết, khi vị tỳ khưu nhìn vào màu sắc trong sáng của nó, sắc ái khởi lên. Khi bơ sữa nóng được rót vào đó, tiếng ‘paṭapaṭa’ phát ra, hoặc khi ăn một loại thực phẩm cứng tương tự, tiếng ‘murumuru’ phát ra; khi thưởng thức âm thanh đó, thanh ái khởi lên. Khi thưởng thức mùi hương của thì là v.v..., hương ái khởi lên. Do vị ngon, vị ái khởi lên. Khi thưởng thức rằng ‘thức ăn mềm mại có xúc tốt,’ xúc ái khởi lên. Như vậy, khi vật thực này được thọ dụng với sự thọ trì bằng chánh niệm và tỉnh giác, và với sự thọ dụng không có tham dục, tất cả tham ái ấy được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là toàn liễu tri. Katamā mūlapariññā? Pañcakāmaguṇikarāgassa hi kabaḷīkārāhāro mūlaṃ. Kasmā? Tasmiṃ sati tassuppattito. Brāhmaṇatissabhaye kira dvādasa vassāni jāyampatikānaṃ upanijjhānacittaṃ nāma nāhosi. Kasmā? Āhāramandatāya. Bhaye pana vūpasante yojanasatiko tambapaṇṇidīpo dārakānaṃ jātamaṅgalehi ekamaṅgalo ahosi. Iti mūlabhūte āhāre pariññāte pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti ayaṃ mūlapariññā nāma. Căn bản liễu tri là gì? Thật vậy, đoàn thực là gốc rễ của tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng. Tại sao? Vì khi có đoàn thực, tham ái ấy khởi lên. Tương truyền, trong thời kỳ nạn đói Brāhmaṇatissa, suốt mười hai năm, tâm nhìn ngắm (với ái dục) giữa các cặp vợ chồng đã không khởi lên. Tại sao? Do sự khan hiếm thực phẩm. Nhưng khi nạn đói chấm dứt, đảo Tambapaṇṇi rộng một trăm do-tuần đã trở thành một lễ hội duy nhất với các lễ sinh nhật của trẻ em. Như vậy, khi vật thực là gốc rễ được liễu tri, tham ái liên quan đến năm dục trưởng dưỡng được xem là đã được liễu tri. Đây được gọi là căn bản liễu tri. Natthi taṃ saṃyojananti tena rāgena saddhiṃ pahānekaṭṭhatāya pahīnattā natthi. Evamayaṃ desanā yāva anāgāmimaggā kathitā. ‘‘Ettakena pana mā vosānaṃ āpajjiṃsū’’ti etesaṃyeva rūpādīnaṃ vasena pañcasu khandhesu vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva arahattā kathetuṃ vaṭṭatīti. Paṭhamāhāro (niṭṭhito). Natthi taṃ saṃyojanaṃ có nghĩa là: Do đã được đoạn trừ cùng với tham ái ấy bởi có cùng phận sự đoạn trừ, nên kiết sử ấy không còn. Như vậy, bài pháp này được thuyết giảng cho đến A-na-hàm đạo. (Nghĩ rằng:) ‘Mong rằng các vị ấy đừng đi đến chỗ kết thúc chỉ với chừng ấy’, nên vị ấy cần phải thuyết giảng cho đến A-la-hán bằng cách phát triển minh sát trong năm uẩn theo cách của chính các sắc pháp v.v... Phần thứ nhất về đoàn thực (đã kết thúc). Dutiye [Pg.103] niccammāti khurato paṭṭhāya yāva siṅgamūlā sakalasarīrato uddālitacammā kiṃsukarāsivaṇṇā. Kasmā pana aññaṃ hatthiassagoṇādiupamaṃ agahetvā niccammagāvūpamā gahitāti? Titikkhituṃ asamatthabhāvadīpanatthaṃ. Mātugāmo hi uppannaṃ dukkhavedanaṃ titikkhituṃ adhivāsetuṃ na sakkoti, evameva phassāhāro abalo dubbaloti dassanatthaṃ sadisameva upamaṃ āhari. Kuṭṭanti silākuṭṭādīnaṃ aññataraṃ. Kuṭṭanissitā pāṇā nāma uṇṇanābhisarabūmūsikādayo. Rukkhanissitāti uccāliṅgapāṇakādayo. Udakanissitāti macchasuṃsumārādayo. Ākāsanissitāti ḍaṃsamakasakākakulalādayo. Khādeyyunti luñcitvā khādeyyuṃ. Sā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne taṃ taṃṭhānasannissayamūlikaṃ pāṇakhādanabhayaṃ sampassamānā neva attano sakkārasammānaṃ, na piṭṭhiparikammasarīrasambāhanauṇhodakāni icchati, evameva bhikkhu phassāhāramūlakaṃ kilesapāṇakakhādanabhayaṃ sampassamāno tebhūmakaphassena anatthiko hoti. Trong phần thứ hai, niccammā có nghĩa là con bò cái bị lột da từ móng cho đến gốc sừng, bị lột da toàn thân, có màu sắc như hoa ngọc lan. Tại sao không lấy ví dụ khác như voi, ngựa, bò đực v.v... mà lại lấy ví dụ con bò cái bị lột da? Để chỉ rõ sự không có khả năng chịu đựng. Vì người nữ không thể chịu đựng, kham nhẫn cảm thọ khổ đã sanh khởi; cũng vậy, để chỉ rõ rằng xúc thực là yếu ớt, mỏng manh, Ngài đã đưa ra một ví dụ tương tự. Kuṭṭaṃ có nghĩa là một trong các loại tường như tường đá v.v... Các loài sinh vật nương vào tường là nhện, thằn lằn, chuột v.v... Rukkhanissitā có nghĩa là các loài sâu uccāliṅga v.v... Udakanissitā có nghĩa là cá, cá sấu v.v... Ākāsanissitā có nghĩa là ruồi, muỗi, quạ, diều hâu v.v... Khādeyyuṃ có nghĩa là chúng sẽ rứt ra mà ăn. Con bò cái ấy, ở tại nơi này nơi kia, thấy rõ nguy hiểm bị các loài sinh vật cắn ăn, mà nguyên nhân là nương vào nơi chốn ấy, nên không muốn được cung kính, tôn trọng cho bản thân, cũng không muốn được chà lưng, xoa bóp thân thể, tắm nước ấm. Cũng vậy, vị tỳ khưu thấy rõ nguy hiểm bị các loài sinh vật phiền não cắn ăn, mà nguyên nhân là xúc thực, nên không có nhu cầu đối với xúc trong ba cõi. Phasse, bhikkhave, āhāre pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte. Idhāpi tisso pariññā. Tattha ‘‘phasso saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandho, tesaṃ vatthārammaṇāni rūpakkhandho’’ti evaṃ sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato dassanaṃ ñātapariññā. Tattheva tilakkhaṇaṃ āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccādito tulanaṃ tīraṇapariññā. Tasmiṃyeva pana nāmarūpe chandarāganikkaḍḍhano arahattamaggo pahānapariññā. Tisso vedanāti evaṃ phassāhāre tīhi pariññāhi pariññāte tisso vedanā pariññātāva honti tammūlakattā taṃsampayuttattā ca. Iti phassāhāravasena desanā yāva arahattā kathitā. Dutiyāhāro. ‘Này các Tỳ khưu, khi xúc thực được liễu tri’ có nghĩa là khi được liễu tri bởi ba loại liễu tri. Ở đây cũng có ba loại liễu tri. Trong đó, ‘xúc là hành uẩn, thọ tương ưng với nó là thọ uẩn, tưởng là tưởng uẩn, tâm là thức uẩn, vật và cảnh của chúng là sắc uẩn’ – như vậy, sự thấy đúng như thật danh-sắc cùng với nhân duyên của nó là tri biến tri. Sự thẩm sát theo vô thường v.v... bằng cách áp đặt tam tướng vào chính danh-sắc ấy theo bảy loại tùy quán là thẩm sát biến tri. A-la-hán đạo, là pháp nhổ lên dục tham trong chính danh-sắc ấy, là đoạn trừ biến tri. ‘Ba thọ’ có nghĩa là: như vậy, khi xúc thực được liễu tri bởi ba loại liễu tri, ba thọ cũng được liễu tri, vì chúng có xúc làm gốc và vì chúng tương ưng với xúc. Như vậy, bài pháp được thuyết giảng cho đến A-la-hán theo cách của xúc thực. Phần thứ hai về thực. Tatiye aṅgārakāsūti aṅgārānaṃ kāsu. Kāsūti rāsipi vuccati āvāṭopi. Trong phần thứ ba, aṅgārakāsu có nghĩa là hố than hồng. Kāsu cũng được gọi là đống, cũng được gọi là hố. ‘‘Aṅgārakāsuṃ [Pg.104] apare phuṇanti,Narā rudantā paridaḍḍhagattā; Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā,Pucchāmi taṃ mātali devasārathī’’ti. (jā. 2.22.462); – ‘Những người khác sàng sảy đống than hồng, những kẻ khóc than, thân thể cháy nám; Hỡi người đánh xe, thấy vậy ta kinh hãi, ta hỏi ngươi, Mātali, người đánh xe của chư thiên.’ Ettha rāsi ‘‘kāsū’’ti vutto. Ở đây, ‘đống’ được gọi là ‘kāsu’. ‘‘Kinnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathī’’ti? (Jā. 2.22.3). – ‘Hỡi người đánh xe, sao ngươi lại vội vã đào hố thế?’ Ettha āvāṭo. Idhāpi ayameva adhippeto. Sādhikaporisāti atirekaporisā pañcaratanappamāṇā. Vītaccikānaṃ vītadhūmānanti etenassa mahāpariḷāhataṃ dasseti. Jālāya vā hi dhūme vā sati vāto samuṭṭhāti, pariḷāho mahā na hoti, tadabhāve vātābhāvato pariḷāho mahā hoti. Ārakāvassāti dūreyeva bhaveyya. Ở đây là ‘hố’. Ở đây cũng có ý nghĩa này. Sādhikaporisā có nghĩa là hơn một tầm người, khoảng năm cubit. Vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ: Bằng câu này, Ngài chỉ ra sự nóng bức dữ dội của nó. Vì khi có ngọn lửa hoặc khói, gió nổi lên, sự nóng bức không lớn; khi không có chúng, do không có gió, sự nóng bức rất lớn. Ārakā assa có nghĩa là nên ở thật xa. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – aṅgārakāsu viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ daṭṭhabbaṃ. Jīvitukāmo puriso viya vaṭṭanissito bālaputhujjano. Dve balavanto purisā viya kusalākusalakammaṃ. Tesaṃ taṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍhanakālo viya puthujjanassa kammāyūhanakālo. Kammañhi āyūhiyamānameva paṭisandhiṃ ākaḍḍhati nāma. Aṅgārakāsunidānaṃ dukkhaṃ viya kammanidānaṃ vaṭṭadukkhaṃ veditabbaṃ. Evameva kho: Ở đây, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Vòng luân hồi trong ba cõi nên được xem như hố than hồng. Kẻ phàm phu ngu si nương vào vòng luân hồi nên được xem như người muốn sống. Nghiệp thiện và bất thiện nên được xem như hai người đàn ông khỏe mạnh. Thời điểm kẻ phàm phu tạo nghiệp nên được xem như lúc hai người ấy nắm người kia bằng hai cánh tay khác nhau và kéo đến hố than hồng. Vì nghiệp, khi đang được tạo ra, được gọi là kéo đến sự tái sanh. Khổ luân hồi có nghiệp làm nhân nên được hiểu như khổ có hố than hồng làm nhân. Pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte. Pariññāyojanā panettha phasse vuttanayeneva veditabbā. Tisso taṇhāti kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti imā pariññātā honti. Kasmā? Taṇhāmūlakattā manosañcetanāya. Na hi hetumhi appahīne phalaṃ pahīyati. Iti manosañcetanāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitā. Tatiyāhāro. Pariññāte có nghĩa là khi được liễu tri bởi ba loại liễu tri. Sự áp dụng liễu tri ở đây nên được hiểu theo cách đã nói trong phần xúc thực. Tisso taṇhā có nghĩa là những ái này, tức là dục ái, hữu ái, phi hữu ái, được liễu tri. Tại sao? Vì tư niệm tâm có ái làm gốc. Vì khi nhân chưa được đoạn trừ, quả không thể được đoạn trừ. Như vậy, bài pháp cũng được thuyết giảng cho đến A-la-hán theo cách của tư niệm tâm thực. Phần thứ ba về thực. Catutthe āgucārinti pāpacāriṃ dosakārakaṃ. Kathaṃ so purisoti so puriso kathaṃbhūto, kiṃ yāpeti, na yāpetīti pucchati? Tatheva deva jīvatīti yathā pubbe, idānipi tatheva jīvati. Trong phần thứ tư, āgucāriṃ có nghĩa là người làm điều ác, người phạm tội. Kathaṃ so puriso có nghĩa là Ngài hỏi: ‘Người ấy ra sao, sống thế nào, có sống được không?’ Tatheva deva jīvati có nghĩa là: ‘Như trước đây, bây giờ cũng sống như vậy.’ Evameva [Pg.105] khoti idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rājā viya hi kammaṃ daṭṭhabbaṃ, āgucārī puriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano, tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ, āgucāriṃ purisaṃ ‘‘tīhi sattisatehi hanathā’’ti raññā āṇattakālo viya kammaraññā vaṭṭasannissitaputhujjanaṃ gahetvā paṭisandhiyaṃ pakkhipanakālo. Tattha kiñcāpi tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ, sattīsu pana dukkhaṃ natthi, sattīhi pahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ, evameva paṭisandhiyampi dukkhaṃ natthi, dinnāya pana paṭisandhiyā pavatte vipākadukkhaṃ sattipahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ viya hoti. Evameva kho: Ở đây cũng vậy, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Nghiệp nên được xem như vị vua. Kẻ phàm phu ngu si nương vào vòng luân hồi nên được xem như người phạm tội. Thức tái sanh nên được xem như ba trăm ngọn giáo. Thời điểm vua-nghiệp nắm lấy kẻ phàm phu nương vào luân hồi và ném vào sự tái sanh nên được xem như lúc vua ra lệnh: ‘Hãy đâm người phạm tội bằng ba trăm ngọn giáo.’ Ở đó, mặc dù thức tái sanh được xem như ba trăm ngọn giáo, nhưng trong các ngọn giáo không có khổ, mà khổ có gốc rễ từ vết thương do giáo đâm. Cũng vậy, trong sự tái sanh cũng không có khổ, nhưng khi sự tái sanh đã được cho, khổ dị thục trong đời sống hiện tại giống như khổ có gốc rễ từ vết thương do giáo đâm. Pariññāteti tīheva pariññāhi pariññāte. Idhāpi pariññāyojanā phassāhāre vuttanayeneva veditabbā. Nāmarūpanti viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇasmiñhi pariññāte taṃ pariññātameva hoti tammūlakattā sahuppannattā ca. Iti viññāṇāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitāti. Catutthāhāro. Tatiyaṃ. Pariññāte có nghĩa là: được liễu tri bằng ba loại liễu tri. Ở đây cũng vậy, sự kết hợp với liễu tri nên được hiểu theo phương thức đã được nói trong xúc thực. Nāmarūpaṃ có nghĩa là: danh sắc do thức làm duyên. Vì khi thức được liễu tri, danh sắc ấy cũng được liễu tri do có thức làm gốc và do đồng sanh. Như vậy, bài pháp thoại đã được thuyết giảng cho đến A-la-hán quả bằng phương diện thức thực. (Chú giải) Thức thực thứ tư. (Kinh) thứ ba. 4. Atthirāgasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Atthirāga 64. Catutthe rāgotiādīni lobhasseva nāmāni. So hi rañjanavasena rāgo, nandanavasena nandī, taṇhāyanavasena taṇhāti vuccati. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva virūḷhañca. Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ, sabbattha vā purimapurimapade etaṃ bhummaṃ. Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti idaṃ imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyativaṭṭahetuke saṅkhāre sandhāya vuttaṃ. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi. 64. Trong kinh thứ tư, các từ như rāga v.v... chính là tên gọi của tham. Thật vậy, tham ấy được gọi là rāga theo nghĩa nhiễm trước, nandī theo nghĩa hoan hỷ, taṇhā theo nghĩa khao khát. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ có nghĩa là: nghiệp, sau khi thúc đẩy (quả), trở nên được an trú và tăng trưởng do có khả năng kéo theo sự tái sanh. Yattha là sở thuộc cách trong (nghĩa) vòng luân hồi ba cõi, hoặc ở khắp nơi, sở thuộc cách này (chỉ) cho các từ đứng trước. Câu Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi được nói đến để chỉ các hành là nhân của vòng luân hồi trong tương lai của người đang ở trong vòng luân hồi quả này. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti có nghĩa là: nơi nào có sự tái sanh trong tương lai. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rajakacittakārā viya hi sahakammasambhāraṃ kammaṃ, phalakabhittidussapaṭā viya tebhūmakavaṭṭaṃ. Yathā rajakacittakārā parisuddhesu phalakādīsu rūpaṃ samuṭṭhāpenti, evameva sasambhārakakammaṃ bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yathā akusalena cittakārena samuṭṭhāpitaṃ rūpaṃ virūpaṃ hoti dussaṇṭhitaṃ amanāpaṃ, evameva ekacco [Pg.106] kammaṃ karonto ñāṇavippayuttena cittena karoti, taṃ kammaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpentaṃ cakkhādīnaṃ sampattiṃ adatvā dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ mātāpitūnampi amanāpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Yathā pana kusalena cittakārena samuṭṭhāpitaṃ rūpaṃ surūpaṃ hoti susaṇṭhitaṃ manāpaṃ, evameva ekacco kammaṃ karonto ñāṇasampayuttena cittena karoti, taṃ kammaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpentaṃ cakkhādīnaṃ sampattiṃ datvā suvaṇṇaṃ susaṇṭhitaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ viya rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Ở đây, sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Thật vậy, nghiệp cùng với các trợ duyên của nó giống như thợ nhuộm và họa sĩ; vòng luân hồi ba cõi giống như tấm ván, bức tường, tấm vải. Giống như thợ nhuộm và họa sĩ tạo ra hình sắc trên những tấm ván... đã được làm sạch, cũng vậy, nghiệp cùng với các trợ duyên của nó tạo ra sắc trong các cõi hữu. Trong đó, giống như hình sắc được tạo ra bởi một họa sĩ không khéo léo thì xấu xí, không cân đối, không vừa ý, cũng vậy, một người nào đó khi tạo nghiệp, tạo với tâm không tương ưng với trí tuệ; nghiệp ấy khi tạo ra sắc, không mang lại sự hoàn hảo của mắt v.v..., tạo ra sắc có màu xấu, không cân đối, không vừa ý ngay cả đối với cha mẹ. Nhưng giống như hình sắc được tạo ra bởi một họa sĩ khéo léo thì đẹp đẽ, cân đối, vừa ý, cũng vậy, một người nào đó khi tạo nghiệp, tạo với tâm tương ưng với trí tuệ; nghiệp ấy khi tạo ra sắc, mang lại sự hoàn hảo của mắt v.v..., tạo ra sắc có màu đẹp, cân đối, giống như được trang hoàng lộng lẫy. Ettha ca āhāraṃ viññāṇena saddhiṃ saṅkhipitvā āhāranāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vipākavidhiṃ nāmarūpena saṅkhipitvā nāmarūpasaṅkhārānaṃ antare eko sandhi, saṅkhārānañca āyatibhavassa ca antare eko sandhīti veditabbo. Và ở đây, nên hiểu rằng: có một mối liên kết giữa thực và danh sắc, bằng cách tóm lược thực cùng với thức; có một mối liên kết giữa danh sắc và các hành, bằng cách tóm lược tiến trình của quả với danh sắc; và có một mối liên kết giữa các hành và cõi hữu tương lai. Kūṭāgāranti ekakaṇṇikaṃ gāhāpetvā kataṃ agāraṃ. Kūṭāgārasālāti dve kaṇṇike gahetvā katasālā. Evameva khoti ettha khīṇāsavassa kammaṃ sūriyarasmisamaṃ veditabbaṃ. Sūriyarasmi pana atthi, sā kevalaṃ patiṭṭhāya abhāvena appatiṭṭhā nāma jātā, khīṇāsavassa kammaṃ natthitāya eva appatiṭṭhaṃ. Tassa hi kāyādayo atthi, tehi pana katakammaṃ kusalākusalaṃ nāma na hoti, kiriyamatte ṭhatvā avipākaṃ hoti. Evamassa kammaṃ natthitāya eva appatiṭṭhaṃ nāma jātanti. Catutthaṃ. Kūṭāgāra là ngôi nhà được xây dựng có một chóp nhọn. Kūṭāgārasālā là sảnh đường được xây dựng có hai chóp nhọn. Cũng vậy, ở đây, nghiệp của bậc lậu tận nên được hiểu là giống như tia nắng mặt trời. Tia nắng mặt trời thì có, nhưng nó được gọi là không có chỗ đứng chỉ vì không có nơi để tựa vào; nghiệp của bậc lậu tận không có chỗ đứng chính vì nó không tồn tại (như là nghiệp cho quả). Vị ấy có thân v.v..., nhưng nghiệp được tạo ra bởi chúng không được gọi là thiện hay bất thiện; nó chỉ là hành động đơn thuần (duy tác) và không có quả. Như vậy, nghiệp của vị ấy được gọi là không có chỗ đứng chính vì nó không tồn tại (như là nghiệp cho quả). (Kinh) thứ tư. 5. Nagarasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Nagara 65. Pañcame nāmarūpe kho sati viññāṇanti ettha ‘‘saṅkhāresu sati viññāṇa’’nti ca ‘‘avijjāya sati saṅkhārā’’ti ca vattabbaṃ bhaveyya, tadubhayampi na vuttaṃ. Kasmā? Avijjāsaṅkhārā hi tatiyo bhavo, tehi saddhiṃ ayaṃ vipassanā na ghaṭīyati. Mahāpuriso hi paccuppannapañcavokāravasena abhiniviṭṭhoti. 65. Trong kinh thứ năm, ở câu nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ, lẽ ra nên nói cả ‘saṅkhāresu sati viññāṇaṃ’ và ‘avijjāya sati saṅkhārā’, nhưng cả hai điều đó đều không được nói. Tại sao? Vì vô minh và các hành là cõi hữu thứ ba (trong quá khứ), tuệ quán này không liên quan đến chúng. Vì bậc Đại nhân đã chuyên chú theo phương diện cõi hữu năm uẩn hiện tại. Nanu ca avijjāsaṅkhāresu adiṭṭhesu na sakkā buddhena bhavitunti. Saccaṃ na sakkā, iminā pana te bhavaupādānataṇhāvasena diṭṭhāva. Tasmā yathā nāma godhaṃ anubandhanto puriso taṃ kūpaṃ paviṭṭhaṃ disvā otaritvā paviṭṭhaṭṭhānaṃ khaṇitvā godhaṃ gahetvā pakkameyya, na parabhāgaṃ khaneyya[Pg.107], kasmā? Kassaci natthitāya. Evaṃ mahāpurisopi godhaṃ anubandhanto puriso viya bodhipallaṅke nisinno jarāmaraṇato paṭṭhāya ‘‘imassa ayaṃ paccayo, imassa ayaṃ paccayo’’ti pariyesanto yāva nāmarūpadhammānaṃ paccayaṃ disvā tassapi paccayaṃ pariyesanto viññāṇameva addasa. Tato ‘‘ettako pañcavokārabhavavasena sammasanacāro’’ti vipassanaṃ paṭinivattesi, parato tucchakūpassa abhinnaṭṭhānaṃ viya avijjāsaṅkhāradvayaṃ atthi, tadetaṃ heṭṭhā vipassanāya gahitattā pāṭiyekkaṃ sammasanūpagaṃ na hotīti na aggahesi. Phải chăng khi vô minh và các hành không được thấy, không thể thành Phật được? Đúng là không thể. Nhưng vị này đã thấy chúng bằng cách (thấy) hữu, thủ, và ái. Do đó, ví như một người đuổi theo con kỳ đà, thấy nó chui vào hang, liền đi xuống, đào chỗ nó chui vào, bắt lấy con kỳ đà rồi đi, chứ không đào phần khác. Tại sao? Vì không có gì (để làm) ở đó. Cũng vậy, bậc Đại nhân, giống như người đuổi theo con kỳ đà, khi đang ngồi trên Bồ-đề đoàn, bắt đầu từ già và chết, tìm kiếm rằng ‘đây là duyên của cái này, đây là duyên của cái này’, thấy được duyên cho đến các pháp danh sắc, và khi tìm kiếm duyên của pháp ấy nữa, ngài đã thấy chính là thức. Sau đó, (nghĩ rằng) ‘phạm vi quán xét theo phương diện cõi hữu năm uẩn chỉ có chừng này’, ngài đã quay ngược lại tuệ quán. Xa hơn nữa, giống như phần chưa bị đào của cái hang rỗng, có cặp đôi vô minh và các hành. Nhưng vì chúng đã được tuệ quán nắm bắt từ bên dưới, chúng không trở thành đối tượng quán xét riêng biệt, nên ngài đã không nắm bắt (chúng một cách riêng rẽ). Paccudāvattatīti paṭinivattati. Katamaṃ panettha viññāṇaṃ paccudāvattatīti? Paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi. Tattha paṭisandhiviññāṇaṃ paccayato paṭinivattati, vipassanāviññāṇaṃ ārammaṇato. Ubhayampi nāmarūpaṃ nātikkamati, nāmarūpato paraṃ na gacchati. Ettāvatā jāyetha vātiādīsu viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte, dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesu ettakena jāyetha vā upapajjetha vā. Ito hi paraṃ kimaññaṃ jāyetha vā upapajjetha vā, nanu etadeva jāyati ca upapajjati cāti? Paccudāvattati có nghĩa là quay trở lại. Thức nào ở đây quay trở lại? Cả thức tái sanh và thức tuệ quán. Trong đó, thức tái sanh quay trở lại từ (danh sắc) về phương diện duyên, thức tuệ quán quay trở lại về phương diện đối tượng. Cả hai đều không vượt qua danh sắc, không đi xa hơn danh sắc. Trong các câu như Ettāvatā jāyetha vā, (có nghĩa là) khi thức là duyên cho danh sắc, khi danh sắc là duyên cho thức, khi cả hai là duyên cho nhau, chỉ với chừng ấy mà người ta sanh ra hay hiện hữu. Ngoài cái này ra, còn cái gì khác sanh ra hay hiện hữu nữa? Chẳng phải chính cái này (tức danh-sắc và thức) sanh ra và hiện hữu hay sao? Evaṃ saddhiṃ aparāparacutipaṭisandhīhi pañca padāni dassetvā puna taṃ ettāvatāti vuttamatthaṃ niyyātento yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti vatvā tato paraṃ anulomapaccayākāravasena viññāṇapaccayā nāmarūpamūlakaṃ āyatijarāmaraṇaṃ dassetuṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādimāha. Bằng cách ấy, sau khi đã chỉ ra năm thuật ngữ cùng với sự tử sanh nối tiếp, lại muốn trình bày ý nghĩa đã được nói đến bằng từ ettāvatā, ngài đã nói rằng: “Cái này là: do danh sắc làm duyên, thức (sanh); do thức làm duyên, danh sắc (sanh)”, sau đó, để chỉ ra sự già chết trong tương lai có danh sắc (vốn do thức làm duyên) làm gốc rễ, theo phương pháp duyên khởi thuận, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Do danh sắc làm duyên, sáu xứ (sanh) v.v...” Añjasanti maggasseva vevacanaṃ. Uddhāpavantanti āpato uggatattā uddhāpanti laddhavohārena pākāravatthunā samannāgataṃ. Ramaṇīyanti samantā catunnaṃ dvārānaṃ abbhantare ca nānābhaṇḍānaṃ sampattiyā ramaṇīyaṃ. Māpehīti mahājanaṃ pesetvā vāsaṃ kārehi. Māpeyyāti vāsaṃ kāreyya. Kārento ca paṭhamaṃ aṭṭhārasa manussakoṭiyo pesetvā ‘‘sampuṇṇa’’nti pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni pañcakulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni pañcapaññāsakulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni tiṃsa [Pg.108] kulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparaṃ kulasahassaṃ peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni ekādasanahutāni kulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni caturāsītikulasahassāni peseyya. Puna ‘‘sampuṇṇa’’nti pucchite, ‘‘mahārāja, kiṃ vadesi? Mahantaṃ nagaraṃ asambādhaṃ, iminā nayena kulāni pesetvā na sakkā pūretuṃ, bheriṃ pana carāpetvā ‘amhākaṃ nagaraṃ imāya ca imāya ca sampattiyā sampannaṃ, ye tattha vasitukāmā, yathāsukhaṃ gacchantu, imañcimañca parihāraṃ labhissantī’ti nagarassa ceva vaṇṇaṃ lokassa ca parihāralābhaṃ ghosāpethā’’ti vadeyya. So evaṃ kareyya. Tato manussā nagaraguṇañceva parihāralābhañca sutvā sabbadisāhi samosaritvā nagaraṃ pūreyyuṃ. Taṃ aparena samayena iddhañceva assa phītañca. Taṃ sandhāya tadassa nagaraṃ aparena samayena iddhañceva phītañcātiādi vuttaṃ. Añjasaṃ là đồng nghĩa của magga (con đường). Uddhāpavantaṃ có nghĩa là được trang bị một thành lũy (pākāravatthu) vốn có tên là uddhāpa vì nó nhô lên khỏi hào nước. Ramaṇīyaṃ có nghĩa là khả ái do sự sung túc của các loại hàng hóa bên trong bốn cổng thành ở xung quanh. Māpehi có nghĩa là hãy cho người ở bằng cách phái dân chúng đến. Māpeyya có nghĩa là nên cho ở. Và trong khi thực hiện, trước tiên nên phái mười tám koṭi người, rồi hỏi: “Đã đủ chưa?” Khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm năm gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm năm mươi lăm gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm ba mươi gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm một ngàn gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm mười một nahuta gia đình khác. Lại hỏi, khi được trả lời: “Vẫn chưa đủ,” nên phái thêm tám mươi bốn ngàn gia đình khác. Khi lại được hỏi: “Đã đủ chưa?” nên thưa rằng: “Tâu đại vương, ngài nói gì vậy? Thành phố này rộng lớn, không chật hẹp, không thể nào làm cho đầy bằng cách phái các gia đình đến theo cách này. Thay vào đó, nên cho đánh trống và loan báo rằng: ‘Thành phố của chúng ta được sung túc với sự thịnh vượng này và này. Những ai muốn sống ở đó, hãy đi đến tùy thích, họ sẽ nhận được sự bảo trợ này và này.’ Hãy loan báo về sự tốt đẹp của thành phố và lợi ích bảo trợ cho dân chúng.” Vị ấy nên làm như vậy. Sau đó, dân chúng nghe được những phẩm chất của thành phố và lợi ích bảo trợ, họ từ khắp mọi phương tụ hội về và làm cho thành phố được đông đúc. Về sau, thành phố ấy trở nên thịnh vượng và phồn vinh. Nhắm đến điều đó, câu nói “Về sau, thành phố ấy của vị ấy trở nên thịnh vượng và phồn vinh, v.v...” đã được nói đến. Tattha iddhanti samiddhaṃ subhikkhaṃ. Phītanti sabbasampattīhi pupphitaṃ. Bāhujaññanti bahūhi ñātabbaṃ, bahujanānaṃ hitaṃ vā. ‘‘Bahujana’’ntipi pāṭho. Ākiṇṇamanussanti manussehi ākiṇṇaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ. Vuḍḍhivepullappattanti vuḍḍhippattañceva vepullappattañca, seṭṭhabhāvañceva vipulabhāvañca pattaṃ, dasasahassacakkavāḷe agganagaraṃ jātanti attho. Ở đây, iddhaṃ có nghĩa là thịnh vượng, sung túc. Phītaṃ có nghĩa là phát triển với tất cả sự giàu có. Bāhujaññaṃ có nghĩa là được nhiều người biết đến, hoặc là lợi ích cho nhiều người. Cũng có bản đọc là bahujanaṃ. Ākiṇṇamanussaṃ có nghĩa là đông đúc người, liên tục được lấp đầy. Vuḍḍhivepullappattaṃ có nghĩa là đã đạt đến sự tăng trưởng và sự rộng lớn, đã đạt đến trạng thái cao tột và trạng thái bao la; có nghĩa là đã trở thành thành phố hàng đầu trong mười ngàn thế giới. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – araññapavane caramānapuriso viya hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya pāramiyo pūrayamāno mahāpuriso daṭṭhabbo, tassa purisassa pubbakehi manussehi anuyātamaggadassanaṃ viya mahāsattassa anupubbena bodhipallaṅke nisinnassa pubbabhāge aṭṭhaṅgikassa vipassanāmaggassa dassanaṃ, purisassa taṃ ekapadikamaggaṃ anugacchato aparabhāge mahāmaggadassanaṃ viya mahāsattassa uparivipassanāya ciṇṇante lokuttaramaggadassanaṃ, purisassa teneva maggena gacchato purato nagaradassanaṃ viya tathāgatassa nibbānanagaradassanaṃ, bahinagaraṃ panettha aññena diṭṭhaṃ, aññena manussavāsaṃ kataṃ, nibbānanagaraṃ satthā sayameva passi, sayaṃ vāsamakāsi. Tassa purisassa catunnaṃ dvārānaṃ diṭṭhakālo viya tathāgatassa catunnaṃ maggānaṃ diṭṭhakālo, tassa catūhi dvārehi nagaraṃ paviṭṭhakālo viya tathāgatassa catūhi maggehi [Pg.109] nibbānaṃ paviṭṭhakālo, tassa nagarabbhantare bhaṇḍavavatthānakālo viya tathāgatassa paccavekkhaṇañāṇena paropaṇṇāsakusaladhammavavatthānakālo. Nagarassa agārakaraṇatthaṃ kulapariyesanakālo viya satthu phalasamāpattito vuṭṭhāya veneyyasatte volokanakālo, tena purisena yācitassa rañño ekaṃ mahākuṭumbikaṃ diṭṭhakālo viya mahābrahmunā yācitassa bhagavato aññāsikoṇḍaññattheraṃ diṭṭhakālo, rañño mahākuṭumbikaṃ pakkosāpetvā ‘‘nagaravāsaṃ karohī’’ti pahitakālo viya bhagavato ekasmiṃ pacchābhatte aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā āsāḷhipuṇṇamadivase bārāṇasiyaṃ isipatanaṃ pavisitvā theraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammaṃ desitakālo, mahākuṭumbikena aṭṭhārasa purisakoṭiyo gahetvā nagaraṃ ajjhāvuṭṭhakālo viya tathāgatena dhammacakke pavattite therassa aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhitakālo, evaṃ nibbānanagaraṃ paṭhamaṃ āvāsitaṃ, tato sampuṇṇaṃ nagaranti pucchitvā na tāvāti vutte pañca kulāni ādiṃ katvā yāva caturāsītikulasahassapesanaṃ viya tathāgatassa pañcamadivasato paṭṭhāya anattalakkhaṇasuttādīni desetvā pañcavaggiye ādiṃ katvā yasapamukhā pañcapaṇṇāsa kulaputtā, tiṃsa bhaddavaggiyā, sahassapurāṇajaṭilā, bimbisārapamukhāni ekādasapurisanahutāni, tirokuṭṭānumodane caturāsītisahassānīti ettakassa janassa ariyamaggaṃ otāretvā nibbānanagaraṃ pesitakālo, atha tena nayena nagare apūriyamāne bheriṃ carāpetvā nagarassa vaṇṇaghosanaṃ kulānaṃ parihāralābhaghosanaṃ viya ca māsassa aṭṭha divase tattha tattha nisīditvā dhammakathikānaṃ nibbānavaṇṇassa ceva nibbānappattānaṃ jātikantārādinittharaṇānisaṃsassa ca ghosanaṃ, tato sabbadisāhi āgantvā manussānaṃ nagarasamosaraṇaṃ viya tattha tattha dhammakathaṃ sutvā tato tato nikkhamitvā pabbajjaṃ ādiṃ katvā anulomapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ aparimāṇānaṃ kulaputtānaṃ nibbānasamosaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. “Cũng vậy” (Evameva kho): Ở đây, đây là sự so sánh ví dụ. Thật vậy, nên hiểu vị Đại nhân đang viên mãn các pháp ba-la-mật kể từ dưới chân đức Phật Dīpaṅkara giống như người đàn ông đi trong khu rừng hoang; việc thấy con đường minh sát có tám chi phần ở giai đoạn đầu của vị Đại Bồ-tát đang ngồi trên bồ-đoàn theo tuần tự giống như việc người đàn ông ấy thấy con đường đã được những người xưa đi theo; việc thấy đạo siêu thế ở cuối giai đoạn tu tập minh sát cao hơn của vị Đại Bồ-tát giống như việc người đàn ông ấy thấy con đường lớn ở giai đoạn sau khi đi theo con đường mòn đó; việc thấy thành phố Níp-bàn của đức Như Lai giống như việc người đàn ông ấy thấy thành phố ở phía trước khi đi theo chính con đường ấy. Ở đây, thành phố bên ngoài đã được người khác thấy, nơi ở của con người đã được người khác tạo ra; còn thành phố Níp-bàn thì chính đức Đạo Sư đã thấy, chính Ngài đã tạo ra nơi ở. Thời điểm đức Như Lai thấy bốn đạo giống như thời điểm người đàn ông ấy thấy bốn cổng thành; thời điểm đức Như Lai đi vào Níp-bàn bằng bốn đạo giống như thời điểm người ấy đi vào thành phố bằng bốn cổng; thời điểm đức Như Lai xác định hơn năm mươi pháp thiện bằng trí tuệ quán xét lại giống như thời điểm người ấy xác định tài sản bên trong thành phố. Thời điểm đức Đạo Sư sau khi xuất khỏi thiền quả, quán sát chúng sanh cần được tế độ giống như thời điểm tìm kiếm các gia tộc để xây dựng nhà cửa cho thành phố; thời điểm đức Thế Tôn, được Đại Phạm Thiên thỉnh cầu, thấy trưởng lão Aññāsikoṇḍañña giống như thời điểm người đàn ông ấy thấy một vị đại trưởng giả của đức vua được thỉnh cầu; thời điểm đức Thế Tôn, sau khi đi quãng đường mười tám do-tuần trong một buổi ăn sau, vào ngày rằm tháng Āsāḷhi, đã vào vườn Isipatana ở Bārāṇasī, lấy trưởng lão làm nhân chứng và thuyết pháp, giống như thời điểm đức vua cho gọi vị đại trưởng giả và phái đi với lời dặn: “Hãy tạo dựng nơi ở trong thành phố”; thời điểm trưởng lão cùng với mười tám triệu vị Phạm thiên chứng đắc quả Tu-đà-hoàn khi đức Như Lai chuyển pháp luân giống như thời điểm vị đại trưởng giả cùng với mười tám triệu người đàn ông đã đến ở trong thành phố. Như vậy, thành phố Níp-bàn lần đầu tiên được cư ngụ. Sau đó, khi được hỏi: “Thành phố đã đầy đủ chưa?” và được trả lời: “Vẫn chưa”, thời điểm đức Như Lai, kể từ ngày thứ năm, thuyết các kinh như kinh Vô Ngã Tướng, v.v., bắt đầu với năm vị tỳ-khưu, rồi năm mươi lăm vị thiện gia nam tử do Yasa dẫn đầu, ba mươi vị Bhaddavaggiya, một ngàn vị đạo sĩ khổ hạnh cũ, mười một vạn người do vua Bimbisāra dẫn đầu, và tám mươi bốn ngàn chúng sanh trong lúc tùy hỷ kinh Tirokuṭṭa, đã đưa bao nhiêu chúng sanh ấy xuống thánh đạo và phái đến thành phố Níp-bàn, giống như việc bắt đầu từ năm gia tộc cho đến khi phái đi tám mươi bốn ngàn gia tộc. Kế đó, khi thành phố vẫn chưa đầy theo cách ấy, việc các vị pháp sư, vào tám ngày trong tháng, ngồi ở nơi này nơi kia và tuyên bố về phẩm chất của Níp-bàn và lợi ích của việc thoát khỏi hoang địa sanh tử, v.v., cho những người đã đạt đến Níp-bàn, giống như việc cho đánh trống và tuyên bố về phẩm chất của thành phố và tuyên bố về việc nhận được sự bảo hộ cho các gia tộc. Sau đó, nên hiểu sự quy tụ về Níp-bàn của vô số thiện gia nam tử, những người sau khi nghe pháp thoại ở nơi này nơi kia, đã từ bỏ nơi này nơi kia, bắt đầu bằng việc xuất gia và thực hành con đường thuận lợi, giống như sự quy tụ của con người vào thành phố sau khi đến từ mọi phương hướng. Purāṇaṃ magganti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. Ayañhi ariyamaggo pavāraṇasutte (saṃ. ni. 1.215) avattamānakaṭṭhena ‘‘anuppannamaggo’’ti vutto, imasmiṃ sutte avaḷañjanaṭṭhena ‘‘purāṇamaggo’’ti. Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ. Iddhanti jhānassādena [Pg.110] samiddhaṃ subhikkhaṃ. Phītanti abhiññābharaṇehi pupphitaṃ. Vitthārikanti vitthiṇṇaṃ. Bāhujaññanti bahujanaviññeyyaṃ. Yāva devamanussehi suppakāsitanti yāva dasasahassacakkavāḷe devamanussehi paricchedo atthi, etasmiṃ antare suppakāsitaṃ sudesitaṃ tathāgatenāti. Pañcamaṃ. “Con đường xưa” (Purāṇaṃ maggaṃ) là con đường thánh có tám chi phần. Thật vậy, con đường thánh này trong kinh Pavāraṇā (S. i. 191), với ý nghĩa không hiện hữu, được gọi là “con đường chưa sanh khởi”; trong kinh này, với ý nghĩa không được sử dụng, được gọi là “con đường xưa”. “Phạm hạnh” (Brahmacariyaṃ) là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. “Thịnh vượng” (Iddhaṃ) là dồi dào, sung túc nhờ hương vị của thiền. “Phồn vinh” (Phītaṃ) là nở rộ với những trang sức là các thắng trí. “Rộng lớn” (Vitthārikaṃ) là lan rộng. “Được nhiều người biết đến” (Bāhujaññaṃ) là được nhiều người hiểu biết. “Được chư thiên và nhân loại khéo tuyên thuyết cho đến khi” (Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ) có nghĩa là: cho đến khi có sự phân định bởi chư thiên và nhân loại trong mười ngàn thế giới, trong khoảng đó đã được đức Như Lai khéo tuyên thuyết, khéo giảng dạy. Hết phẩm thứ năm. 6. Sammasasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Sammasa (Suy xét) 66. Chaṭṭhe āmantesīti kasmā āmantesi? Yasmāssa sukhumā tilakkhaṇāhatā dhammadesanā upaṭṭhāsi. Tasmiṃ kira janapade manussā sahetukā paññavanto. Siniddhāni kirettha bhojanāni, tānisevato janassa paññā vaḍḍhati, te gambhīraṃ tilakkhaṇāhataṃ dhammakathaṃ paṭivijjhituṃ samatthā honti. Teneva bhagavā dīghamajjhimesu mahāsatipaṭṭhānāni (dī. ni. 2.372 ādayo) mahānidānaṃ (dī. ni. 2.95 ādayo), āneñjasappāyaṃ (ma. ni. 3.66 ādayo), saṃyuttake cūḷanidānādisuttanti evamādīni aññāni gambhīrāni suttāni tattheva kathesi. Sammasatha noti sammasatha nu. Antaraṃ sammasanti abbhantaraṃ paccayasammasanaṃ. Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesīti paccayākāravasena byākārāpetukāmassa bhagavato tathā abyākaritvā dvattiṃsākāravasena byākaronto ajjhāsayaṃ gahetuṃ nāsakkhi. 66. Trong kinh thứ sáu, “Ngài gọi” (āmantesi): Tại sao Ngài gọi? Bởi vì một bài pháp thoại vi tế, liên quan đến ba tướng, đã hiện khởi đến Ngài. Tương truyền, ở xứ ấy, con người có nhân duyên, có trí tuệ. Tương truyền, ở đây có những món ăn bổ dưỡng; do dùng những món ăn ấy, trí tuệ của dân chúng phát triển, họ có khả năng thâm nhập vào bài pháp thoại sâu sắc, liên quan đến ba tướng. Chính vì vậy, đức Thế Tôn đã thuyết giảng ở chính nơi đó những bài kinh sâu sắc khác như vầy: trong Trường Bộ và Trung Bộ có các kinh Đại Niệm Xứ (D. ii. 290), kinh Đại Duyên (D. ii. 55), kinh Bất Động Thích Hợp (M. ii. 262); trong Tương Ưng Bộ có kinh Tiểu Duyên, v.v. “Các ông có suy xét không?” (Sammasatha no) là “Các ông có suy xét chăng?” (sammasatha nu). “Họ suy xét bên trong” (Antaraṃ sammasanti) là sự suy xét về duyên ở bên trong. “Vị tỳ-khưu ấy đã không làm hài lòng đức Thế Tôn” (Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesi) có nghĩa là: vị ấy đã không thể nắm bắt được ý định của đức Thế Tôn, người muốn được trả lời theo cách của duyên khởi, bằng cách không trả lời như vậy mà lại trả lời theo cách của ba mươi hai thể trược. Etadavocāti desanā yathānusandhiṃ na gatā, desanāya yathānusandhigamanatthaṃ etadavoca. Tenahānanda, suṇāthāti idaṃ tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ. Aññattha hi evaṃ vuttaṃ nāma natthi. Upadhinidānanti khandhupadhinidānaṃ. Khandhapañcakañhettha upadhīti adhippetaṃ. Uppajjatīti jāyati. Nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahati. Etadavocāti: Bài pháp thoại đã không đi theo đúng mạch văn. Để bài pháp thoại đi theo đúng mạch văn, ngài (Ānanda) đã nói câu này. Tenahānanda, suṇāthāti: Đây là một câu không bị pha trộn trong Tam Tạng, trong lời dạy của đức Phật. Thật vậy, ở nơi khác không có câu Pāli nào được nói như thế này. Upadhinidānanti: có năm uẩn làm nhân sanh. Ở đây, năm uẩn được hiểu là upadhi (sanh y). Uppajjatīti: sanh ra. Nivisatīti: được thiết lập do sự diễn tiến lặp đi lặp lại. Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpanti yaṃ lokasmiṃ piyasabhāvañceva madhurasabhāvañca. Cakkhuṃ loketiādīsu lokasmiñhi cakkhādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṃ patiṭṭhitā attano cakkhuṃ ādāsādīsu nimittaggahaṇānusārena vippasannapañcapasādaṃ suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjaraṃ viya maññanti, sotaṃ rajatapanāḷikaṃ viya pāmaṅgasuttaṃ viya [Pg.111] ca maññanti, tuṅganāsāti laddhavohāraṃ ghānaṃ vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭiṃ viya maññanti, jivhaṃ rattakambalapaṭalaṃ viya mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti, kāyaṃ sālalaṭṭhiṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ viya ca maññanti, manaṃ aññesaṃ manena asadisaṃ uḷāraṃ maññanti. Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpanti: Bất cứ pháp nào trong thế gian có bản chất khả ái và có bản chất ngọt ngào. Cakkhuṃ loketiādīsu: Trong các câu Pāli như 'con mắt ở trong đời', v.v... Thật vậy, các chúng sanh đã an trú trong sự thành tựu, đã chấp thủ vào con mắt, v.v... trong thế gian với (tâm) xem là của ta, họ tưởng tượng con mắt của mình, con mắt có năm loại trong suốt đặc biệt trong sáng, theo cách nắm bắt tướng trong gương, v.v... giống như cửa sổ sư tử bằng ngọc được mở ra trong một lâu đài bằng vàng; họ tưởng tượng lỗ tai giống như một ống máng bằng bạc và giống như một sợi chỉ của thợ mộc; họ tưởng tượng lỗ mũi, vốn được gọi là 'mũi cao', giống như một viên hùng hoàng được vo tròn và đặt xuống; họ tưởng tượng cái lưỡi, vốn mềm mại, trơn láng, cho vị ngọt, giống như một tấm thảm len màu đỏ; họ tưởng tượng thân thể giống như một thân cây Sāla và giống như một cổng chào bằng vàng; họ tưởng tượng tâm của mình là cao thượng, không giống với tâm của những người khác. Niccato addakkhunti niccanti addasaṃsu. Sesapadesupi eseva nayo. Na parimucciṃsu dukkhasmāti sakalasmāpi vaṭṭadukkhā na parimucciṃsu. Dakkhissantīti passissanti. Āpānīyakaṃsoti sarakassa nāmaṃ. Yasmā panettha āpaṃ pivanti, tasmā ‘‘āpānīyo’’ti vuccati. Āpānīyo ca so kaṃso cāti āpānīyakaṃso. Surāmaṇḍasarakassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vaṇṇasampanno’’tiādivacanato pana kaṃse ṭhitapānameva evaṃ vuttaṃ. Ghammābhitattoti ghammena abhitatto. Ghammaparetoti ghammena phuṭṭho, anugatoti attho. Pivato hi kho taṃ chādessatīti pivantassa taṃ pānīyaṃ vaṇṇādisampattiyā ruccissati, sakalasarīraṃ vā pharitvā tuṭṭhiṃ uppādayamānaṃ ṭhassati. Appaṭisaṅkhāti apaccavekkhitvā. Niccato addakkhunti: họ đã thấy 'là thường'. Ở các câu còn lại, phương pháp cũng tương tự. Na parimucciṃsu dukkhasmāti: họ đã không thoát khỏi toàn bộ khổ luân hồi. Dakkhissantīti: họ sẽ thấy. Āpānīyakaṃsoti: là tên của một cái ly nhỏ. Bởi vì người ta uống nước (āpaṃ) trong đó (ettha), do đó nó được gọi là 'āpānīyo' (dụng cụ để uống). Nó là dụng cụ để uống (āpānīyo) và nó là cái ly (kaṃso), do đó là 'āpānīyakaṃso'. Đây là tên của cái ly nhỏ đựng rượu nguyên chất. Tuy nhiên, do lời nói 'có màu sắc đẹp', v.v... nên chỉ có thức uống đựng trong ly đồng mới được nói như vậy. Ghammābhitattoti: bị nóng bức bởi sức nóng. Ghammaparetoti: bị sức nóng chạm đến, bị theo đuổi, đó là ý nghĩa. Pivato hi kho taṃ chādessatīti: thức uống đó sẽ làm người uống hài lòng do sự hoàn hảo về màu sắc, v.v... hoặc nó sẽ đứng đó, làm phát sanh sự hài lòng sau khi lan khắp toàn thân. Appaṭisaṅkhāti: không quán xét. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – āpānīyakaṃso viya hi loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, ghammābhitattapuriso viya vaṭṭanissito puthujjano, āpānīyakaṃsena nimantanapuriso viya loke piyarūpena sātarūpena ārammaṇena nimantakajano, āpānīyakaṃse sampattiñca ādīnavañca ārocento āpānakamanusso viya ācariyupajjhāyādiko kalyāṇamitto. Yatheva hi tassa purisassa apalokitamanusso āpānīyakaṃse guṇañca ādīnavañca āroceti, evameva ācariyo vā upajjhāyo vā bhikkhuno pañcasu kāmaguṇesu assādañca nissaraṇañca katheti. Evameva khoti: Ở đây, đây là sự kết nối ví dụ: Thật vậy, đối tượng khả ái, khả hỷ trong thế gian cần được xem như cái ly nước (pha thuốc độc); phàm nhân nương tựa vào vòng luân hồi (cần được xem) như người đàn ông bị nóng bức; người mời gọi bằng đối tượng khả ái, khả hỷ trong thế gian (cần được xem) như người đàn ông mời bằng ly nước (pha thuốc độc); thiện hữu như thầy tế độ, thầy yết ma, v.v... (cần được xem) như người đàn ông không muốn uống, người nói rõ sự hoàn hảo và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc). Thật vậy, giống như người được hỏi nói rõ ưu điểm và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc) cho người đàn ông ấy, cũng vậy, thầy tế độ hoặc thầy yết ma nói về vị ngọt và sự xuất ly trong năm dục trưởng dưỡng cho vị tỳ khưu. Tattha yathā āpānīyakaṃsamhi guṇe ca ādīnave ca ārocite so puriso piyavaṇṇādisampadāyameva sañjātavego ‘‘sace maraṇaṃ bhavissati, pacchā jānissāmī’’ti sahasā appaṭisaṅkhāya taṃ pivitvā maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ nigacchati, evameva, bhikkhu, ‘‘pañcasu kāmaguṇesu dassanādivasena uppannasomanassamattameva assādo, ādīnavo pana diṭṭhadhammikasamparāyiko bahu nānappakāro, appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’ti [Pg.112] evaṃ ācariyupajjhāyehi ānisaṃsañca ādīnavañca kathetvā – ‘‘samaṇapaṭipadaṃ paṭipajja, indriyesu guttadvāro bhava bhojane mattaññū jāgariyaṃ anuyutto’’ti evaṃ ovaditopi assādabaddhacittatāya ‘‘sace vuttappakāro ādīnavo bhavissati, pacchā jānissāmī’’ti ācariyupajjhāye apasādetvā uddesaparipucchādīni ceva vattapaṭipattiñca pahāya lokāmisakathaṃ kathento kāme paribhuñjitukāmatāya sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Tato duccaritāni pūrento sandhicchedanādikāle ‘‘coro aya’’nti gahetvā rañño dassito idheva hatthapādādichedanaṃ patvā samparāye catūsu apāyesu mahādukkhaṃ anubhoti. Ở đó, giống như khi ưu điểm và sự nguy hại trong ly nước (pha thuốc độc) được nói rõ, người đàn ông ấy, với xung lực sanh khởi chỉ trong sự hoàn hảo của màu sắc khả ái, v.v..., (nghĩ rằng): 'Nếu cái chết sẽ xảy ra, sau này ta sẽ biết', đã vội vàng uống nó mà không suy xét, rồi đi đến cái chết hoặc sự đau khổ tương đương cái chết; cũng vậy, này tỳ khưu, mặc dù được các thầy tế độ và thầy yết ma khuyên dạy như vậy sau khi đã nói về lợi ích và sự nguy hại: 'Trong năm dục trưởng dưỡng, chỉ có sự hoan hỷ sanh khởi do thấy, v.v... là vị ngọt; còn sự nguy hại trong hiện tại và tương lai thì có nhiều loại khác nhau; các dục có ít vị ngọt, nhiều đau khổ, nhiều phiền não. Hãy thực hành con đường của sa-môn, hãy là người có cửa được bảo vệ trong các giác quan, hãy biết chừng mực trong ăn uống, hãy chuyên tâm vào sự tỉnh thức', do tâm bị trói buộc bởi vị ngọt, (nghĩ rằng): 'Nếu sự nguy hại như đã nói sẽ xảy ra, sau này ta sẽ biết', vị ấy đã làm mất lòng các thầy tế độ và thầy yết ma, từ bỏ việc học hỏi, v.v... và việc thực hành các bổn phận, nói những câu chuyện thế tục, với mong muốn hưởng thụ các dục, đã từ bỏ học giới và quay trở lại đời sống thấp kém. Sau đó, trong khi làm tròn các ác hạnh, vào thời điểm đột nhập, v.v..., bị bắt với (lời buộc tội): 'Đây là tên trộm', bị dẫn đến cho vua, ngay trong đời này đã đạt đến (sự đau khổ như) bị chặt tay chân, v.v..., và trong đời sau, vị ấy trải qua sự đau khổ lớn lao trong bốn cõi khổ. Pānīyena vā vinetunti sītena vārinā harituṃ. Dadhimaṇḍakenāti dadhimaṇḍanamattena. Bhaṭṭhaloṇikāyāti saloṇena sattupānīyena. Loṇasovīrakenāti sabbadhaññaphalakaḷīrādīni pakkhipitvā loṇasovīrakaṃ nāma karonti, tena. Pānīyena vā vinetunti: để loại bỏ bằng nước lạnh. Dadhimaṇḍakenāti: chỉ bằng nước trong của sữa chua. Bhaṭṭhaloṇikāyāti: bằng nước bột (sattu) có muối. Loṇasovīrakenāti: người ta làm một thứ gọi là 'loṇasovīrakaṃ' bằng cách cho vào tất cả các loại ngũ cốc, trái cây, măng, v.v...; (có nghĩa là) bằng thứ đó. Opammasaṃsandanaṃ panettha – ghammābhitattapuriso viya vaṭṭasannissitakāle yogāvacaro daṭṭhabbo, tassa purisassa paṭisaṅkhā āpānīyakaṃsaṃ pahāya pānīyādīhi pipāsassa vinodanaṃ viya bhikkhuno ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā chadvārādīni pariggahetvā anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhentassa arahattaphalādhigamo, pānīyādīni cattāri pānāni viya hi cattāro maggā, tesu aññataraṃ pivitvā surāpipāsitaṃ vinodetvā sukhino yena kāmaṃ gamanaṃ viya khīṇāsavassa catumaggapānaṃ pivitvā taṇhaṃ vinodetvā agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gamanakālo veditabbo. Chaṭṭhaṃ. Ở đây, đây là sự kết nối ví dụ: Hành giả vào thời điểm nương tựa vào vòng luân hồi cần được xem như người đàn ông bị nóng bức; sự chứng đắc quả A-la-hán của vị tỳ khưu, người đã đứng vững trong lời khuyên dạy của các thầy tế độ và thầy yết ma, đã chế ngự sáu căn, v.v..., và tuần tự phát triển thiền quán, (cần được xem) giống như việc người đàn ông ấy, sau khi suy xét, đã từ bỏ ly nước (pha thuốc độc) và loại trừ cơn khát bằng nước uống, v.v... Thật vậy, bốn đạo giống như bốn loại thức uống: nước, v.v... Thời điểm bậc lậu tận, sau khi đã uống một trong bốn loại thức uống là bốn đạo, đã loại trừ cơn khát ái, đi đến phương Niết-bàn chưa từng đến, cần được hiểu là giống như (người kia) sau khi đã uống một trong những (thức uống) ấy, đã loại trừ cơn khát rượu, được an lạc và đi đến bất cứ nơi nào mình muốn. (Kinh) thứ sáu. 7. Naḷakalāpīsuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Bó Sậy. 67. Sattame kinnu kho, āvusoti kasmā pucchati? ‘‘Evaṃ puṭṭho kathaṃ nu kho byākareyyā’’ti. Therassa ajjhāsayajānanatthaṃ. Apica atīte dve aggasāvakā imaṃ pañhaṃ vinicchayiṃsūti anāgate bhikkhū jānissantītipi pucchati. Idāneva kho mayanti idaṃ thero yassa nāmarūpassa viññāṇaṃ paccayoti vuttaṃ, tadeva nāmarūpaṃ viññāṇassa paccayoti [Pg.113] vuttattā āha. Naḷakalāpiyoti idha pana ayakalāpādivasena upamaṃ anāharitvā viññāṇanāmarūpānaṃ abaladubbalabhāvadassanatthaṃ ayaṃ upamā ābhatā. 67. Trong kinh thứ bảy, tại sao (ngài) lại hỏi: “Này hiền giả, có phải... chăng?” (Ngài hỏi) với mục đích muốn biết ý hướng của vị trưởng lão (Sāriputta) rằng: “Khi được hỏi như vậy, (vị ấy) sẽ trả lời như thế nào đây?” Hơn nữa, (ngài) cũng hỏi với ý nghĩ rằng: “Trong quá khứ, hai vị Thượng thủ Thinh văn đã giải quyết vấn đề này, trong tương lai các tỳ khưu sẽ biết được (điều đó).” Về câu “Chính ngay bây giờ, chúng ta...”, vị trưởng lão (Mahākoṭṭhika) đã nói điều này do (trưởng lão Sāriputta) đã nói rằng chính danh sắc mà thức đã được nói là duyên cho nó, lại là duyên cho thức. Về ví dụ bó sậy, ở đây, ví dụ này đã được đưa ra không phải theo cách bó sắt v.v., mà là để chỉ ra trạng thái không có sức mạnh, yếu ớt của thức và danh sắc. Nirodho hotīti ettake ṭhāne paccayuppannapañcavokārabhavavasena desanā kathitā. Chattiṃsāya vatthūhīti heṭṭhā vissajjitesu dvādasasu padesu ekekasmiṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena chattiṃsāya kāraṇehi. Ettha ca paṭhamo dhammakathikaguṇo, dutiyā paṭipatti, tatiyaṃ paṭipattiphalaṃ. Tattha paṭhamanayena desanāsampatti kathitā, dutiyena sekkhabhūmi, tatiyena asekkhabhūmīti. Sattamaṃ. Trong đoạn (kinh) đến đây: “có sự đoạn diệt”, bài pháp đã được thuyết giảng theo cách của các pháp do duyên sanh trong cõi hữu năm uẩn. (Câu) “với ba mươi sáu cơ sở” có nghĩa là với ba mươi sáu lý do, theo cách của ba trường hợp trong mỗi một trong mười hai đoạn đã được giải đáp bên dưới. Và ở đây, (sự tán thán) thứ nhất là phẩm chất của vị thuyết pháp, thứ hai là sự thực hành, thứ ba là kết quả của sự thực hành. Trong đó, theo phương pháp thứ nhất, sự thành tựu của bài pháp được nói đến; theo phương pháp thứ hai, địa vị hữu học được nói đến; theo phương pháp thứ ba, địa vị vô học được nói đến. (Kinh) thứ bảy. 8. Kosambisuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Kosambi 68. Aṭṭhame aññatrevāti ekacco hi parassa saddahitvā yaṃ esa bhaṇati, taṃ bhūtanti gaṇhāti. Aparassa nisīditvā cintentassa yaṃ kāraṇaṃ ruccati, so ‘‘atthi eta’’nti ruciyā gaṇhāti. Eko ‘‘cirakālato paṭṭhāya evaṃ anussavo atthi, bhūtameta’’nti anussavena gaṇhāti. Aññassa vitakkayato ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti, so ‘‘attheta’’nti ākāraparivitakkena gaṇhāti. Aparassa cintayato ekā diṭṭhi uppajjati, yāyassa taṃ kāraṇaṃ nijjhāyantassa khamati, so ‘‘attheta’’nti diṭṭhinijjhānakkhantiyā gaṇhāti. Thero pana pañcapi etāni kāraṇāni paṭikkhipitvā paccakkhañāṇena paṭividdhabhāvaṃ pucchanto aññatreva, āvuso musila, saddhāyātiādimāha. Tattha aññatrevāti saddhādīni kāraṇāni ṭhapetvā, vinā etehi kāraṇehīti attho. Bhavanirodho nibbānanti pañcakkhandhanirodho nibbānaṃ. 68. Trong kinh thứ tám, về câu “ngoại trừ...”, thật vậy, có người do tin lời người khác mà chấp nhận rằng: “Điều người ấy nói là sự thật.” Đối với người khác, khi ngồi suy ngẫm, lý do nào được ưa thích, người ấy chấp nhận theo sở thích rằng: “Điều này có thật.” Có người chấp nhận theo truyền tụng rằng: “Có sự truyền tụng như vậy từ lâu, điều này là sự thật.” Đối với người khác đang suy luận, một lý do hiện khởi, người ấy chấp nhận theo sự suy xét về phương diện rằng: “Điều này có thật.” Đối với người khác đang suy tư, một quan điểm sanh khởi, nhờ đó, khi quán xét kỹ lưỡng lý do ấy, người ấy chấp nhận, người ấy chấp nhận do sự kham nhẫn sau khi thẩm sát một quan điểm rằng: “Điều này có thật.” Còn vị trưởng lão (Paviṭṭha), sau khi đã bác bỏ cả năm lý do này, vì muốn hỏi về trạng thái đã được thấu triệt bằng trí tuệ trực tiếp, đã nói câu bắt đầu bằng: “Này hiền giả Musila, ngoại trừ đức tin...” Trong đó, “ngoại trừ” có nghĩa là: đặt các lý do như đức tin v.v. sang một bên, nghĩa là không có những lý do này. “Sự diệt của hữu là Nibbāna” có nghĩa là sự diệt của năm uẩn là Nibbāna. Tuṇhī ahosīti thero khīṇāsavo, ahaṃ pana khīṇāsavoti vā na vāti vā avatvā tuṇhīyeva ahosi. Āyasmā nārado āyasmantaṃ paviṭṭhaṃ etadavocāti kasmā avoca? So kira cintesi – ‘‘bhavanirodho nibbānaṃ nāmāti sekhehipi jānitabbo pañho esa, ayaṃ pana thero imaṃ theraṃ asekhabhūmiyā kāreti, imaṃ ṭhānaṃ jānāpessāmī’’ti etaṃ avoca. Về câu “đã im lặng”, vị trưởng lão là bậc lậu tận, tuy nhiên, ngài đã chỉ im lặng mà không nói rằng: “Ta là bậc lậu tận” hay “không phải.” Về câu “Tôn giả Nārada đã nói điều này với Tôn giả Paviṭṭha”, tại sao lại nói? Nghe nói, vị ấy đã suy nghĩ: “Câu hỏi ‘sự diệt của hữu là Nibbāna’ này là điều mà các bậc hữu học cũng nên biết, nhưng vị trưởng lão này (Paviṭṭha) lại đặt vị trưởng lão kia (Musila) vào địa vị vô học. Ta sẽ làm cho (ông ấy) biết được điểm này,” (nghĩ vậy nên) đã nói điều đó. Sammappaññāya [Pg.114] sudiṭṭhanti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ. Na camhi arahanti anāgāmimagge ṭhitattā arahaṃ na homīti dīpeti. Yaṃ panassa idāni ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti ñāṇaṃ, taṃ ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇañāṇehi vimuttaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Udapānoti vīsatiṃsahatthagambhīro pānīyakūpo. Udakavārakoti udakaussiñcanavārako. Udakanti hi kho ñāṇaṃ assāti tīre ṭhitassa olokayato evaṃ ñāṇaṃ bhaveyya. Na ca kāyena phusitvāti udakaṃ pana nīharitvā kāyena phusitvā viharituṃ na sakkuṇeyya. Udapāne udakadassanaṃ viya hi anāgāmino nibbānadassanaṃ, ghammābhitattapuriso viya anāgāmī, udakavārako viya arahattamaggo, yathā ghammābhitattapuriso udapāne udakaṃ passati. Evaṃ anāgāmī paccavekkhaṇañāṇena ‘‘upari arahattaphalasamayo nāma atthī’’ti jānāti. Yathā pana so puriso udakavārakassa natthitāya udakaṃ nīharitvā kāyena phusituṃ na labhati, evaṃ anāgāmī arahattamaggassa natthitāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā arahattaphalasamāpattiṃ appetvā nisīdituṃ na labhati. Aṭṭhamaṃ. (Câu) “đã khéo thấy bằng chánh trí tuệ” có nghĩa là đã thấy rõ bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán. (Câu) “và tôi không phải là A-la-hán” chỉ rõ rằng: “Do đang đứng trong đạo Bất lai, tôi không phải là A-la-hán.” Còn trí tuệ của vị ấy bây giờ rằng “sự diệt của hữu là Nibbāna”, đó là phản khán trí đã giải thoát khỏi mười chín loại phản khán trí. “Giếng” là giếng nước uống sâu hai mươi, ba mươi cubit. “Dây gàu” là dây gàu để múc nước. (Câu) “có thể có trí tuệ về nước” có nghĩa là người đứng trên bờ nhìn xuống có thể có trí tuệ như vậy. (Câu) “chứ không phải đã chạm đến bằng thân” có nghĩa là nhưng không thể múc nước lên rồi sống bằng cách chạm vào nó bằng thân. Thật vậy, sự thấy Nibbāna của bậc Bất lai giống như thấy nước trong giếng; bậc Bất lai giống như người bị nóng bức, khát nước; đạo A-la-hán giống như dây gàu. Như người bị nóng bức, khát nước thấy nước trong giếng, cũng vậy, bậc Bất lai biết bằng phản khán trí rằng: “Ở trên có thời điểm chứng đắc quả A-la-hán.” Nhưng như người ấy do không có dây gàu nên không thể múc nước lên để chạm vào bằng thân, cũng vậy, bậc Bất lai do không có đạo A-la-hán nên không thể lấy Nibbāna làm đối tượng, làm cho quả định A-la-hán sanh khởi rồi an trú. (Kinh) thứ tám. 9. Upayantisuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Upayanti 69. Navame upayantoti udakavaḍḍhanasamaye upari gacchanto. Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritāyo. Upayāpetīti upari yāpeti, vaḍḍheti pūretīti attho. Avijjā upayantīti avijjā upari gacchantī saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ sakkuṇantī. Saṅkhāre upayāpetīti saṅkhāre upari yāpeti vaḍḍheti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Apayantoti apagacchanto osaranto. Avijjā apayantīti avijjā apagacchamānā osaramānā upari saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ na sakkuṇantīti attho. Saṅkhāre apayāpetīti saṅkhāre apagacchāpeti. Esa nayo sabbapadesu. Navamaṃ. 69. Trong kinh thứ chín, “dâng lên” là đi lên trên vào lúc nước dâng. “Những con sông lớn” là những dòng sông lớn như Gaṅgā, Yamunā, v.v. “Làm cho dâng lên” có nghĩa là làm cho đi lên trên, làm cho tăng trưởng, làm cho đầy. “Vô minh dâng lên” là vô minh đi lên trên, có khả năng trở thành duyên cho các hành. “Làm cho các hành dâng lên” là làm cho các hành đi lên trên, làm cho tăng trưởng. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các đoạn. “Rút xuống” là đi lui, hạ xuống. “Vô minh rút xuống” có nghĩa là vô minh đi lui, hạ xuống, không có khả năng trở thành duyên cho các hành ở trên. “Làm cho các hành rút xuống” là làm cho các hành đi lui. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các đoạn. (Kinh) thứ chín. 10. Susimasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Susima 70. Dasame garukatoti sabbehi devamanussehi pāsāṇacchattaṃ viya cittena garukato. Mānitoti manena piyāyito. Pūjitoti catupaccayapūjāya [Pg.115] pūjito. Apacitoti nīcavuttikaraṇena apacito. Satthārañhi disvā manussā hatthikkhandhādīhi otaranti maggaṃ denti, aṃsakūṭato sāṭakaṃ apanenti, āsanato vuṭṭhahanti vandanti. Evaṃ so tehi apacito nāma hoti. Susimoti evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍitaparibbājako. Ehi tvanti tesaṃ kira etadahosi – ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni āgamma lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ ganthaṃ bandhitvā deti, taṃ te uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti, te tesaṃ pasannā lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamo jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma, tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti. Te evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā taṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu. 70. Ở kinh thứ mười. Garukato (được tôn trọng) có nghĩa là: Được tất cả chư thiên và nhân loại tôn trọng trong tâm trí giống như chiếc lọng bằng đá. Mānito (được quý mến) có nghĩa là: Được yêu mến trong tâm trí. Pūjito (được cúng dường) có nghĩa là: Được cúng dường bằng bốn món vật dụng. Apacito (được kính trọng) có nghĩa là: Được kính trọng bằng hành động khiêm hạ. Thật vậy, khi thấy bậc Đạo Sư, loài người xuống khỏi lưng voi v.v..., nhường đường, cởi áo choàng khỏi vai, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, và đảnh lễ. Như vậy, vị ấy được gọi là được họ kính trọng. Susimo có nghĩa là: Du sĩ thông thái tên như vậy, thông thạo các Vệ-đà-chi. Ehi tvaṃ (ngươi hãy đến đây) có nghĩa là: Họ đã có ý nghĩ này: “Sa-môn Gotama không phải đạt được lợi lộc và danh vọng cao nhất do dòng dõi, gia tộc v.v... mà vị này là nhà thơ lỗi lạc, do tài thi ca tuyệt vời, đã trước tác kinh sách cho các đệ tử. Họ học thuộc kinh sách ấy rồi thuyết giảng cho các thí chủ những điều như là upanisinnakathā (lời dạy khi ngồi gần), anumodanā (lời tùy hỷ), sarabhañña (sự tụng đọc) v.v... Các thí chủ ấy có tín tâm với họ và dâng cúng lợi lộc. Nếu chúng ta biết được một chút những gì Sa-môn Gotama biết, chúng ta sẽ đưa giáo lý của mình vào đó rồi cũng sẽ thuyết giảng cho các thí chủ. Do đó, chúng ta sẽ nhận được nhiều lợi lộc hơn những vị này. Ai có thể xuất gia nơi Sa-môn Gotama và học hỏi nhanh chóng được đây?” Họ suy nghĩ như vậy, thấy rằng “Susima có khả năng,” rồi đến gần vị ấy và nói như vậy. Yenāyasmā ānando tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi, ‘‘kassa nu kho santikaṃ gantvā ahaṃ imaṃ dhammaṃ khippaṃ laddhuṃ sakkhissāmī’’ti? Tato cintesi – ‘‘samaṇo gotamo garu tejussado niyamamanuyutto, na sakkā akāle upasaṅkamituṃ, aññepi bahū khattiyādayo samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamanti, tasmimpi samaye na sakkā upasaṅkamituṃ. Sāvakesupissa sāriputto mahāpañño vipassanālakkhaṇamhi etadagge ṭhapito, mahāmoggallāno samādhilakkhaṇasmiṃ etadagge ṭhapito, mahākassapo dhutaṅgadharesu anuruddho dibbacakkhukesu, puṇṇo mantāṇiputto dhammakathikesu, upālitthero vinayadharesu etadagge ṭhapito, ayaṃ pana ānando bahussuto tipiṭakadharo, satthāpissa tattha tattha kathitaṃ dhammaṃ āharitvā katheti, pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapito, aṭṭhannaṃ varānaṃ lābhī, catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato, tassa samīpaṃ gato khippaṃ dhammaṃ laddhuṃ sakkhissāmī’’ti. Tasmā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Về câu: Yenāyasmā ānando tenupasaṅkami (Tôn giả Ānanda ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao vị ấy lại đến? Tương truyền, vị ấy đã có ý nghĩ này: “Ta nên đến gần ai để có thể nhanh chóng học được pháp này?” Rồi vị ấy suy nghĩ: “Sa-môn Gotama là bậc đáng kính, có đại oai lực, luôn bận rộn với các phận sự. Không thể đến gần vào lúc không phải thời. Lại nữa, nhiều vị khác như Sát-đế-lỵ v.v... cũng đến yết kiến Sa-môn Gotama, vào lúc ấy cũng không thể đến gần được. Trong số các đệ tử của ngài, Sāriputta có đại trí tuệ, được xếp hàng đầu về đặc tính tuệ quán; Mahāmoggallāna được xếp hàng đầu về đặc tính thiền định; Mahākassapa trong số những vị hành đầu-đà; Anuruddha trong số những vị có thiên nhãn; Puṇṇa Mantāṇiputta trong số những vị thuyết pháp; trưởng lão Upāli trong số những vị trì luật. Còn Ānanda này là bậc đa văn, thông thuộc Tam tạng, ngay cả bậc Đạo Sư cũng thuật lại pháp do vị ấy thuyết ở nơi này nơi kia, được xếp hàng đầu ở năm phương diện, là người nhận được tám điều đặc ân, và có được bốn pháp hy hữu kỳ diệu. Nếu đến gần vị ấy, ta sẽ có thể nhanh chóng học được pháp.” Do đó, Tôn giả Ānanda ở đâu, vị ấy đến đó. Yena [Pg.116] bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā sayaṃ apabbājetvā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ titthiyasamaye pāṭiyekko ‘ahaṃ satthā’ti paṭijānanto carati, pabbajitvā sāsanassa alābhāyapi parisakkeyya. Na kho panassāhaṃ ajjhāsayaṃ ājānāmi, satthā jānissatī’’ti. Tasmā taṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami. Tenahānanda, susimaṃ pabbājethāti satthā kira cintesi – ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiyekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idha maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati. Kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ sāvakesu, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ vā dhammakathāya pasanno’’ti? Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā, ‘‘ayaṃ mama sāsane dhammaṃ thenessāmīti pabbajati. Itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ; nipphatti nu kho kīdisā’’ti? Olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susimaṃ pabbājethā’’ti āha. Về câu: Yena bhagavā tenupasaṅkami (Thế Tôn ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao ngài (Ānanda) không tự mình cho xuất gia mà lại đến yết kiến (Thế Tôn)? Tương truyền, ngài đã có ý nghĩ này: “Vị này trong giới ngoại đạo, tự xưng ‘ta là đạo sư’ mà đi đây đó. Sau khi xuất gia, y có thể nỗ lực làm tổn hại đến giáo pháp. Ta thật không biết được ý định của y, bậc Đạo Sư sẽ biết.” Do đó, ngài dẫn theo vị ấy đến nơi Thế Tôn ngự. Về câu: Tenahānanda, susimaṃ pabbājetha (Này Ānanda, hãy cho Susima xuất gia), tương truyền bậc Đạo Sư đã suy xét: “Du sĩ này trong giới ngoại đạo, tự xưng ‘ta là đạo sư riêng biệt’ mà đi đây đó. Y nói rằng: ‘Tôi muốn thực hành phạm hạnh về con đường ở đây.’ Y có tín tâm nơi ta chăng, hay nơi các đệ tử của ta, hay có tín tâm nơi pháp thoại của ta hoặc của các đệ tử của ta?” Bấy giờ, sau khi biết rằng y không có tín tâm ở bất cứ phương diện nào, (Ngài nghĩ): “Vị này muốn xuất gia để trộm pháp trong giáo pháp của ta. Như vậy, sự đến đây của y là không trong sạch; vậy kết quả sẽ ra sao?” Khi quán xét, Ngài biết rằng: “Mặc dù y xuất gia với ý định ‘ta sẽ trộm pháp,’ nhưng chỉ sau vài ngày, y sẽ nỗ lực và đắc quả A-la-hán.” Vì biết vậy, Ngài đã nói: “Này Ānanda, hãy cho Susima xuất gia.” Aññā byākatā hotīti te kira bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā temāsaṃ vassaṃ vasantā tasmiṃyeva antotemāse ghaṭentā vāyamantā arahattaṃ paṭilabhiṃsu. Te ‘‘paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocessāmā’’ti pavāritapavāraṇā senāsanaṃ saṃsāmetvā satthu santikaṃ āgantvā attano paṭiladdhaguṇaṃ ārocesuṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Aññāti arahattassa nāmaṃ. Byākatāti ārocitā. Assosīti so kira ohitasoto hutvā tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ gacchati taṃ taṃ kathaṃ suṇitukāmo. Yena te bhikkhū tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Taṃ kirassa pavattiṃ sutvā etadahosi – ‘‘aññā nāma imasmiṃ sāsane paramappamāṇaṃ sārabhūtā ācariyamuṭṭhi maññe bhavissati, pucchitvā naṃ jānissāmī’’ti. Tasmā upasaṅkami. Aññā byākatā hoti (chánh trí đã được tuyên bố) có nghĩa là: Tương truyền, các vị Tỳ-khưu ấy sau khi nhận đề mục thiền từ bậc Đạo Sư, đã an cư trong ba tháng mùa mưa, và ngay trong ba tháng ấy, các vị đã nỗ lực, tinh tấn và đắc quả A-la-hán. Sau khi đã làm lễ Pavāraṇā, các vị ấy nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ trình lên bậc Đạo Sư về phẩm chất đã chứng đắc,” rồi dọn dẹp sàng tọa, đến yết kiến bậc Đạo Sư và trình bày về phẩm chất mình đã chứng đắc. Câu này được nói ra liên quan đến việc ấy. Aññā là tên gọi của quả A-la-hán. Byākatā có nghĩa là được trình bày. Assosi (vị ấy đã nghe) có nghĩa là: Tương truyền, vị ấy lắng tai nghe, muốn nghe cuộc trò chuyện đó, nên đã đi đến chỗ ở của các vị Tỳ-khưu ấy. Về câu: Yena te bhikkhū tenupasaṅkami (các vị Tỳ-khưu ấy ở đâu, vị ấy đến đó), tại sao vị ấy lại đến? Tương truyền, sau khi nghe câu chuyện ấy, vị ấy đã có ý nghĩ này: “Chánh trí (aññā) trong giáo pháp này dường như là tối thượng, là cốt lõi, là pháp bí truyền của bậc thầy. Ta sẽ hỏi và tìm hiểu về nó.” Do đó, vị ấy đã đến gần. Anekavihitanti anekavidhaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti āvibhāvaṃ gahetvā tirobhāvaṃ, tirobhāvaṃ gahetvā āvibhāvaṃ kātuṃ sakkothāti pucchati. Tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ. Itarapadadvayepi [Pg.117] eseva nayo. Ummujjanimujjanti ummujjanañca nimujjanañca. Pallaṅkenāti pallaṅkabandhanena. Kamathāti nisīdituṃ vā gantuṃ vā sakkothāti pucchati? Pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana imassa iddhividhassa, ito paresaṃ dibbasotādīnañca vaṇṇanānayo visuddhimagge vuttanayena veditabboti. Anekavihitaṃ nghĩa là nhiều loại. Iddhividhaṃ nghĩa là các loại thần thông. Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ là hỏi rằng: có thể làm cho hiện ra rồi biến mất, làm cho biến mất rồi hiện ra không? Tirokuṭṭaṃ nghĩa là xuyên qua vách tường. Đối với hai từ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Ummujjanimujjaṃ là trồi lên và lặn xuống. Pallaṅkena là bằng thế ngồi kiết-già. Kamathā là hỏi rằng: có thể ngồi hoặc đi không? Pakkhī sakuṇo là con chim có cánh. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn về phần chi tiết, phương pháp giải thích về thần thông biến hóa này và các thần thông khác như thiên nhĩ thông v.v... nên được hiểu theo cách đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Santā vimokkhāti aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca santā āruppavimokkhā. Kāyena phusitvāti nāmakāyena phusitvā paṭilabhitvā. Paññāvimuttā kho mayaṃ, āvusoti, āvuso, mayaṃ nijjhānakā sukkhavipassakā paññāmatteneva vimuttāti dasseti. Ājāneyyāsi vā tvaṃ, āvuso susima, na vā tvaṃ ājāneyyāsīti kasmā evamāhaṃsu? Evaṃ kira nesaṃ ahosi – ‘‘mayaṃ imassa ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ na sakkhissāma, dasabalaṃ pana pucchitvā nikkaṅkho bhavissatī’’ti. Dhammaṭṭhitiñāṇanti vipassanāñāṇaṃ, taṃ paṭhamataraṃ uppajjati. Nibbāne ñāṇanti vipassanāya ciṇṇante pavattamaggañāṇaṃ, taṃ pacchā uppajjati. Tasmā bhagavā evamāha. Santā vimokkhā là các giải thoát vô sắc được gọi là an tịnh vì sự an tịnh của các chi (thiền) và sự an tịnh của đối tượng. Kāyena phusitvā là chạm đến, chứng đắc bằng danh thân. Câu Paññāvimuttā kho mayaṃ, āvuso chỉ ra rằng: "Này hiền giả, chúng tôi là những vị không có thiền, là những vị thuần quán, được giải thoát chỉ bằng trí tuệ". Tại sao các vị ấy lại nói: Ājāneyyāsi vā tvaṃ, āvuso susima, na vā tvaṃ ājāneyyāsi (Này hiền giả Susima, dù hiền giả biết hay không biết)? Dường như các vị ấy đã nghĩ rằng: "Chúng ta sẽ không thể nắm bắt được ý hướng của vị này mà nói, nhưng sau khi hỏi bậc Thập Lực, vị ấy sẽ hết nghi ngờ". Dhammaṭṭhitiñāṇaṃ là trí tuệ quán, trí ấy sanh khởi trước. Nibbāne ñāṇaṃ là trí tuệ đạo sanh khởi vào lúc cuối của việc thực hành minh sát, trí ấy sanh khởi sau. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói như vậy. Ājāneyyāsi vātiādi kasmā vuttaṃ? Vināpi samādhiṃ evaṃ ñāṇuppattidassanatthaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – susima, maggo vā phalaṃ vā na samādhinissando, na samādhiānisaṃso, na samādhissa nipphatti, vipassanāya paneso nissando, vipassanāya ānisaṃso, vipassanāya nipphatti, tasmā jāneyyāsi vā tvaṃ, na vā tvaṃ jāneyyāsi, atha kho dhammaṭṭhitiñāṇaṃ pubbe, pacchā nibbāne ñāṇanti. Tại sao lại nói câu bắt đầu bằng Ājāneyyāsi vā? Để chỉ ra sự sanh khởi của trí tuệ như vậy ngay cả khi không có định. Điều này được nói ra có nghĩa là: "Này Susima, Đạo hay Quả không phải là kết quả của định, không phải là lợi ích của định, không phải là sự thành tựu của định. Mà nó là kết quả của minh sát, là lợi ích của minh sát, là sự thành tựu của minh sát. Vì vậy, dù ngươi biết hay không biết, thì quả thực, trí trụ vững trong các pháp có trước, sau đó là trí trong Niết-bàn". Idānissa paṭivedhabhabbataṃ ñatvā teparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ desento taṃ kiṃ maññasi, susima? Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vātiādimāha? Te parivaṭṭadesanāvasāne pana thero arahattaṃ patto. Idānissa anuyogaṃ āropento jātipaccayā jarāmaraṇanti, susima, passasītiādimāha. Api pana tvaṃ, susimāti idaṃ kasmā ārabhi? Nijjhānakānaṃ sukkhavipassakabhikkhūnaṃ pākaṭakaraṇatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo – na kevalaṃ tvameva nijjhānako sukkhavipassako, etepi bhikkhū evarūpāyevāti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti. Dasamaṃ. Bây giờ, biết được khả năng chứng ngộ của vị ấy, trong khi thuyết bài pháp ba vòng, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Susima, ngươi nghĩ thế nào? Sắc là thường hay vô thường?". Vào cuối bài pháp ba vòng, vị trưởng lão đã đắc quả A-la-hán. Bây giờ, để khuyến khích sự thực hành của vị ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Susima, ngươi có thấy rằng do duyên sanh có già chết không?". Tại sao Đức Thế Tôn lại bắt đầu câu "Này Susima, có phải ngươi..."? Để làm rõ về các vị tỳ khưu thuần quán, không có thiền. Ý nghĩa ở đây là: "Không chỉ một mình ngươi là người không có thiền, là người thuần quán, mà các vị tỳ khưu này cũng có bản chất như vậy". Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng. (Kinh) thứ mười. Mahāvaggo sattamo. Phẩm Lớn, thứ bảy. 8. Samaṇabrāhmaṇavaggo 8. Phẩm Sa-môn Bà-la-môn 1. Jarāmaraṇasuttādivaṇṇanā 1. Chú giải kinh Già Chết v.v... 71-72. Samaṇabrāhmaṇavagge [Pg.118] jarāmaraṇādīsu ekekapadavasena ekekaṃ katvā ekādasa suttāni vuttāni, tāni uttānatthānevāti. 71-72. Trong phẩm Sa-môn Bà-la-môn, mười một kinh đã được thuyết, mỗi kinh được hình thành dựa trên mỗi một từ trong các từ bắt đầu bằng "già-chết". Các kinh ấy có ý nghĩa rõ ràng. Samaṇabrāhmaṇavaggo aṭṭhamo. Phẩm Sa-môn Bà-la-môn, thứ tám. 9. Antarapeyyālaṃ 9. Phẩm Lược Thuật Trung Gian 1. Satthusuttādivaṇṇanā 1. Chú giải kinh Bậc Đạo Sư v.v... 73. Ito paraṃ ‘‘satthā pariyesitabbo’’tiādinayappavattā dvādasa antarapeyyālavaggā nāma honti. Te sabbepi tathā tathā bujjhanakānaṃ veneyyapuggalānaṃ ajjhāsayavasena vuttā. Tattha satthāti buddho vā hotu sāvako vā, yaṃ nissāya maggañāṇaṃ labhati, ayaṃ satthā nāma, so pariyesitabbo. Sikkhā karaṇīyāti tividhāpi sikkhā kātabbā. Yogādīsu yogoti payogo. Chandoti kattukamyatākusalacchando. Ussoḷhīti sabbasahaṃ adhimattavīriyaṃ. Appaṭivānīti anivattanā. Ātappanti kilesatāpanavīriyameva. Sātaccanti satatakiriyaṃ. Satīti jarāmaraṇādivasena catusaccapariggāhikā sati. Sampajaññanti tādisameva ñāṇaṃ. Appamādoti saccabhāvanāya appamādo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 73. Sau đây, mười hai (kinh) được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng "nên tìm kiếm bậc Đạo sư" được gọi là phẩm Lược Thuật Trung Gian. Tất cả chúng được thuyết giảng tùy theo ý hướng của các chúng sanh có thể giáo hóa, những người có thể giác ngộ theo cách này hay cách khác. Trong đó, satthā (bậc Đạo sư) có thể là một vị Phật hay một vị Thinh văn; vị nào mà nương vào đó người ta đắc được trí tuệ đạo, vị ấy được gọi là bậc Đạo sư. Vị ấy nên được tìm kiếm. Sikkhā karaṇīyā là nên thực hành cả ba học giới. Trong các từ như yoga, yoga là sự chuyên cần. Chando là dục thiện muốn làm. Ussoḷhī là tinh tấn vượt trội, chịu đựng được tất cả. Appaṭivānī là không thối chuyển. Ātappaṃ chính là tinh tấn thiêu đốt phiền não. Sātaccaṃ là hành động liên tục. Sati là niệm nắm bắt Tứ đế qua già-chết v.v... Sampajaññaṃ là trí tuệ cũng tương tự như vậy. Appamādo là không dể duôi trong việc tu tập các sự thật. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. Antarapeyyālo navamo. Phẩm Lược Thuật Trung Gian, thứ chín. Nidānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải Tương Ưng Nhân Duyên đã kết thúc. 2. Abhisamayasaṃyuttaṃ 2. Tương Ưng Thắng Tri 1. Nakhasikhāsuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Móng Tay 74. Abhisamayasaṃyuttassa [Pg.119] paṭhame nakhasikhāyanti maṃsaṭṭhānena vimutte nakhagge. Nakhasikhā ca nāma lokiyānaṃ mahatīpi hoti, satthu pana rattuppalapattakoṭi viya sukhumā. Kathaṃ panettha paṃsu patiṭṭhitoti? Adhiṭṭhānabalena. Bhagavatā hi atthaṃ ñāpetukāmena adhiṭṭhānabalena tattha patiṭṭhāpito. Satimaṃ kalanti mahāpathaviyā paṃsuṃ satakoṭṭhāse katvā tato ekakoṭṭhāsaṃ. Paratopi eseva nayo. Abhisametāvinoti paññāya ariyasaccāni abhisametvā ṭhitassa. Purimaṃ dukkhakkhandhaṃ parikkhīṇaṃ pariyādiṇṇaṃ upanidhāyāti etadeva bahutaraṃ dukkhaṃ, yadidaṃ parikkhīṇanti evaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ dukkhakkhandhaṃ upanidhāya, ñāṇena taṃ tassa santike ṭhapetvā upaparikkhiyamāneti attho. Katamaṃ panettha purimadukkhaṃ nāma? Yaṃ parikkhīṇaṃ. Katamaṃ pana parikkhīṇaṃ? Yaṃ paṭhamamaggassa abhāvitattā uppajjeyya. Katamaṃ pana upanidhāya? Yaṃ sattasu attabhāvesu apāye aṭṭhamañca paṭisandhiṃ ādiṃ katvā yattha katthaci uppajjeyya, sabbaṃ taṃ parikkhīṇanti veditabbaṃ. Sattakkhattunti satta vāre, sattasu attabhāvesūti attho. Paramatāti idamassa paraṃ pamāṇanti dasseti. Mahatthiyoti mahato atthassa nipphādako. Paṭhamaṃ. 74. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Giác Ngộ. `Nakhasikhāyaṃ` là trên đầu móng tay, nơi không dính thịt. Đầu móng tay của người thế gian cũng có thể lớn, nhưng đầu móng tay của bậc Đạo Sư thì vi tế như đầu cánh sen hồng. Làm sao bụi có thể đứng lại ở đây? Do năng lực của sự chú nguyện. Thật vậy, do Đức Thế Tôn có ý muốn làm cho biết rõ ý nghĩa, nên đã dùng năng lực chú nguyện để làm cho nó đứng lại ở đó. `Satimaṃ kalaṃ` là sau khi chia bụi của đại địa thành một trăm phần, lấy một phần từ đó. Về sau cũng theo phương pháp này. `Abhisametāvino` là của người đã an trú sau khi đã giác ngộ các Thánh đế bằng trí tuệ. `Purimaṃ dukkhakkhandhaṃ parikkhīṇaṃ pariyādiṇṇaṃ upanidhāya` có nghĩa là: 'chính khổ uẩn này là nhiều hơn, tức là cái đã được đoạn tận,' như vậy, bằng cách so sánh với khổ uẩn đã được nói đến trước, hoặc bằng cách dùng trí tuệ đặt nó gần bên và xem xét. Ở đây, cái gì được gọi là khổ trước kia? Cái đã được đoạn tận. Cái gì đã được đoạn tận? Cái mà lẽ ra đã sanh khởi do chưa tu tập đạo đầu tiên. So sánh với cái gì? Cái mà lẽ ra đã sanh khởi trong bảy kiếp sống, trong cõi khổ, và bắt đầu từ sự tái sanh lần thứ tám ở bất cứ nơi đâu, tất cả những thứ đó đã được đoạn tận, nên hiểu như vậy. `Sattakkhattuṃ` là bảy lần, có nghĩa là trong bảy kiếp sống. `Paramatā` chỉ ra rằng đây là giới hạn tối đa của vị ấy. `Mahatthiyo` là người tạo ra lợi ích to lớn. (Kinh) thứ nhất. 2. Pokkharaṇīsuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Hồ Sen 75. Dutiye pokkharaṇīti vāpī. Ubbedhenāti gambhīratāya. Samatittikāti mukhavaṭṭisamā. Kākapeyyāti sakkā hoti tīre ṭhitena kākena pakatiyāpi mukhatuṇḍikaṃ otāretvā pātuṃ. Dutiyaṃ. 75. Trong kinh thứ hai, `pokkharaṇī` là hồ nước. `Ubbedhena` là về chiều sâu. `Samatittikā` là bằng với miệng hồ. `Kākapeyyā` là con quạ đứng trên bờ cũng có thể thò mỏ xuống uống một cách tự nhiên. (Kinh) thứ hai. 3. Saṃbhejjaudakasuttādivaṇṇanā 3. Chú giải kinh Nước Hợp Lưu, v.v... 76-77. Tatiye yatthimāti yasmiṃ sambhijjaṭṭhāne imā. Saṃsandantīti samāgantvā sandanti. Samentīti samāgacchanti. Dve vā ti vāti dve vā tīṇi vā. Udakaphusitānīti udakabindūni. Saṃbhejjaudakanti aññāhi nadīhi saddhiṃ sambhinnaṭṭhāne udakaṃ. Catutthaṃ uttānatthameva. Tatiyacatutthāni. Trong kinh thứ ba, `yatthimā` là 'tại nơi hợp lưu nào mà những (sông) này'. `Saṃsandanti` là 'cùng nhau đổ về và chảy'. `Samenti` là 'cùng nhau đổ về'. `Dve vā tīṇi vā` là hai hoặc ba. `Udakaphusitāni` là những giọt nước. `Saṃbhejjaudakaṃ` là nước ở nơi hợp lưu cùng với các con sông khác. Kinh thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. (Kinh) thứ ba và thứ tư. 5. Pathavīsuttādivaṇṇanā 5. Chú giải kinh Đất, v.v... 78-84. Pañcame [Pg.120] mahāpathaviyāti cakkavāḷabbhantarāya mahāpathaviyā uddharitvā. Kolaṭṭhimattiyoti padaraṭṭhipamāṇā. Guḷikāti mattikaguḷikā. Upanikkhipeyyāti ekasmiṃ ṭhāne ṭhapeyya. Chaṭṭhādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Pariyosāne pana aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ adhigamoti bāhirakānaṃ sabbopi guṇādhigamo paṭhamamaggena adhigataguṇānaṃ satabhāgampi sahassabhāgampi satasahassabhāgampi na upagacchatīti. Pañcamādīni. Trong kinh thứ năm, `mahāpathaviyā` là 'lấy lên từ đại địa bên trong thế giới Chuyển Luân'. `Kolaṭṭhimattiyo` là 'có kích thước bằng hạt táo ta'. `Guḷikā` là 'những viên đất sét'. `Upanikkhipeyya` là 'nên đặt ở một nơi'. Trong các kinh từ thứ sáu trở đi, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Còn ở phần cuối, `aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ adhigamo` có nghĩa là: tất cả sự chứng đắc phẩm hạnh của ngoại đạo cũng không bằng một phần trăm, một phần ngàn, một phần trăm ngàn phẩm hạnh đã chứng đắc bằng đạo đầu tiên. (Kinh) thứ năm, v.v... Abhisamayasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần chú giải Tương Ưng Giác Ngộ. 3. Dhātusaṃyuttaṃ 3. Tương Ưng Giới 1. Nānattavaggo 1. Phẩm Dị Biệt 1.Dhātunānattasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Giới Dị Biệt 85. Dhātusaṃyuttassa [Pg.121] paṭhame nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātena sabhāvaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ dhammānaṃ nānāsabhāvo dhātunānattaṃ. Cakkhudhātūtiādīsu cakkhupasādo cakkhudhātu, rūpārammaṇaṃ rūpadhātu, cakkhupasādavatthukaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu. Sotapasādo sotadhātu, saddārammaṇaṃ saddadhātu, sotapasādavatthukaṃ cittaṃ sotaviññāṇadhātu. Ghānapasādo ghānadhātu, gandhārammaṇaṃ gandhadhātu, ghānapasādavatthukaṃ cittaṃ ghānaviññāṇadhātu. Jivhāpasādo jivhādhātu, rasārammaṇaṃ rasadhātu, jivhāpasādavatthukaṃ cittaṃ jivhāviññāṇadhātu. Kāyapasādo kāyadhātu, phoṭṭhabbārammaṇaṃ phoṭṭhabbadhātu, kāyapasādavatthukaṃ cittaṃ kāyaviññāṇadhātu. Tisso manodhātuyo manodhātu, vedanādayo tayo khandhā sukhumarūpāni nibbānañca dhammadhātu, sabbampi manoviññāṇaṃ manoviññāṇadhātūti. Ettha ca soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, avasāne dve catubhūmikāti. Paṭhamaṃ. 85. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Giới, `dhātunānattaṃ` (giới dị biệt) là sự đa dạng về tự tánh của các pháp được gọi là 'giới' (dhātu) theo nghĩa tự tánh của chúng, được xem là vô ngã và trống không. Trong các từ `cakkhudhātu`, v.v..., nhãn căn là nhãn giới, đối tượng sắc là sắc giới, tâm dựa trên nhãn căn là nhãn thức giới. Nhĩ căn là nhĩ giới, đối tượng thanh là thanh giới, tâm dựa trên nhĩ căn là nhĩ thức giới. Tỷ căn là tỷ giới, đối tượng khí là khí giới, tâm dựa trên tỷ căn là tỷ thức giới. Thiệt căn là thiệt giới, đối tượng vị là vị giới, tâm dựa trên thiệt căn là thiệt thức giới. Thân căn là thân giới, đối tượng xúc là xúc giới, tâm dựa trên thân căn là thân thức giới. Ba ý giới là ý giới. Ba uẩn bắt đầu từ thọ, các sắc vi tế, và Niết-bàn là pháp giới. Tất cả ý thức là ý thức giới. Ở đây, mười sáu giới thuộc Dục giới, hai giới cuối cùng thuộc bốn cõi. (Kinh) thứ nhất. 2. Phassanānattasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Xúc Dị Biệt 86. Dutiye uppajjati phassanānattanti nānāsabhāvo phasso uppajjati. Tattha cakkhusamphassādayo cakkhuviññāṇādisampayuttā, manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto, tasmā. Manodhātuṃ paṭiccāti manodvārāvajjanaṃ kiriyāmanoviññāṇadhātuṃ paṭicca paṭhamajavanasamphasso uppajjatīti ayamettha attho. Dutiyaṃ. 86. Trong kinh thứ hai, `uppajjati phassanānattaṃ` là 'xúc có tự tánh khác nhau sanh khởi'. Ở đó, nhãn xúc, v.v... tương ưng với nhãn thức, v.v...; ý xúc tương ưng với tốc hành tâm (javana) đầu tiên ở ý môn, do đó. `Manodhātuṃ paṭicca` có nghĩa là: do duyên ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) là duy tác ý thức giới, nên ý xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên sanh khởi. Đây là ý nghĩa ở đây. (Kinh) thứ hai. 3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Không Phải Xúc Dị Biệt 87. Tatiye no manosamphassaṃ paṭicca uppajjati manodhātūti manodvāre paṭhamajavanasampayuttaṃ phassaṃ paṭicca āvajjanakiriyāmanoviññāṇadhātu no uppajjatīti evamattho daṭṭhabbo. Tatiyaṃ. 87. Trong kinh thứ ba, `no manosamphassaṃ paṭicca uppajjati manodhātu` có nghĩa là: do duyên xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên ở ý môn, nên duy tác ý thức giới là hướng tâm (āvajjana) không sanh khởi. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy. (Kinh) thứ ba. 4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Thọ Dị Biệt 88. Catutthe [Pg.122] cakkhusamphassajā vedanāti sampaṭicchanamanodhātuto paṭṭhāya sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ, nibbattiphāsukatthaṃ pana anantaraṃ sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre āvajjanasamphassaṃ paṭicca paṭhamajavanavedanā, paṭhamajavanasamphassaṃ paṭicca dutiyajavanavedanāti ayamadhippāyo. Catutthaṃ. 88. Trong kinh thứ tư, `cakkhusamphassajā vedanā` (thọ sanh từ nhãn xúc) là: kể từ ý giới tiếp thâu (sampaṭicchana), tất cả các thọ ở nhãn môn đó lẽ ra đều phải có mặt. Tuy nhiên, để cho dễ trình bày, đã được nói rằng chỉ nên lấy thọ tiếp thâu ngay sau đó. `Manosamphassaṃ paṭicca` có nghĩa là: ở ý môn, do duyên ý xúc tương ưng với hướng tâm (āvajjana), thọ của tốc hành tâm đầu tiên sanh khởi; do duyên ý xúc tương ưng với tốc hành tâm đầu tiên, thọ của tốc hành tâm thứ hai sanh khởi. Ý hướng này nên được hiểu như vậy. (Kinh) thứ tư. 5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Thọ Dị Biệt thứ hai 89. Pañcame tatiyacatutthesu vuttanayāva ekato katvā desitāti. Iti dutiyādīsu catūsu suttesu manodhātuṃ manodhātūti agahetvā manodvārāvajjanaṃ manodhātūti gahitaṃ. Sabbāni cetāni tathā tathā kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena desitāni. Ito paresupi eseva nayo. Pañcamaṃ. 89. Trong kinh thứ năm, phương pháp đã được nói trong kinh thứ ba và thứ tư được gộp lại làm một và thuyết giảng. Như vậy, trong bốn kinh bắt đầu từ kinh thứ hai, ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) được xem là ý giới (manodhātu), chứ không phải ý giới được xem là ý giới. Và tất cả những điều này, khi được thuyết giảng như thế như thế, là được thuyết giảng theo khuynh hướng của những chúng sanh cần được giác ngộ. Trong những (kinh) sau đây cũng chính là phương pháp này. (Kinh) thứ năm. 6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh về sự đa dạng của ngoại giới. 90. Chaṭṭhe pana pañca dhātuyo kāmāvacarā, dhammadhātu catubhūmikāti. Chaṭṭhaṃ. 90. Còn trong kinh thứ sáu, năm giới thuộc cõi dục, pháp giới thuộc bốn cõi. (Kinh) thứ sáu. 7. Saññānānattasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh về sự đa dạng của tưởng. 91. Sattame rūpadhātūti āpāthe patitaṃ attano vā parassa vā sāṭakaveṭhanādivatthukaṃ rūpārammaṇaṃ. Rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā. Rūpasaṅkappoti sampaṭicchanādīhi tīhi cittehi sampayutto saṅkappo. Rūpacchandoti rūpe chandikataṭṭhena chando. Rūpapariḷāhoti rūpe anuḍahanaṭṭhena pariḷāho. Rūpapariyesanāti pariḷāhe uppanne sandiṭṭhasambhatte gahetvā tassa rūpassa paṭilābhatthāya pariyesanā. Ettha ca saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti, pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantīti. Evaṃ kho, bhikkhave, dhātunānattanti ettha ca evaṃ rūpādinānāsabhāvaṃ dhātuṃ paṭicca rūpasaññādinānāsabhāvasaññā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo. Sattamaṃ. 91. Trong kinh thứ bảy, sắc giới là đối tượng sắc có nền tảng là y phục, khăn quấn đầu, v.v., của mình hay của người khác, rơi vào (tầm nhìn). Sắc tưởng là tưởng tương ưng với nhãn thức. Sắc tầm là tầm tương ưng với ba tâm là tiếp thâu, v.v. Sắc dục là dục với ý nghĩa là sự ham muốn đối với sắc. Sắc nhiệt não là nhiệt não với ý nghĩa là sự thiêu đốt đối với sắc. Sắc tìm cầu là sự tìm cầu để đạt được sắc ấy, sau khi nhiệt não sanh khởi, lôi kéo bạn bè thân quen. Và ở đây, tưởng, tầm, và dục có thể có được trong cùng một lộ trình tốc hành tâm hoặc trong các lộ trình khác nhau, còn nhiệt não và tìm cầu chỉ có thể có được trong các lộ trình tốc hành tâm khác nhau. Và trong câu "Này các Tỳ khưu, như vậy là sự đa dạng của giới", ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp này là: do duyên giới có bản chất đa dạng như sắc, v.v., nên tưởng có bản chất đa dạng như sắc tưởng, v.v. sanh khởi. (Kinh) thứ bảy. 8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh về sự đa dạng của không tìm cầu. 92. Aṭṭhame [Pg.123] no dhammapariyesanaṃ paṭicca uppajjati dhammapariḷāhoti evaṃ āgataṃ paṭisedhamattameva nānaṃ. Aṭṭhamaṃ. 92. Trong kinh thứ tám, chỉ có sự phủ định trong câu đã đến như vậy "pháp nhiệt não không sanh khởi do duyên pháp tìm cầu" là khác biệt. (Kinh) thứ tám. 9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā 9. Chú giải kinh về sự đa dạng của ngoại xúc, v.v. 93-94. Navame uppajjati rūpasaññāti vuttappakāre ārammaṇe uppajjati saññā. Rūpasaṅkappoti tasmiṃyeva ārammaṇe tīhi cittehi sampayuttasaṅkappo. Rūpasamphassoti tadevārammaṇaṃ phusamāno phasso. Vedanāti tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanā. Chandādayo vuttanayāva. Rūpalābhoti pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ ‘‘rūpalābho’’ti vuttaṃ. Ayaṃ tāva sabbasaṅgāhikanayo ekasmiṃ yevārammaṇe sabbadhammānaṃ uppattivasena vutto. Aparo āgantukārammaṇamissako hoti – rūpasaññā rūpasaṅkappo phasso vedanāti ime tāva cattāro dhammā dhuvaparibhoge nibaddhārammaṇe honti. Nibaddhārammaṇañhi iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ piyaṃ yaṃkiñci viya upaṭṭhāti, āgantukārammaṇaṃ pana yaṃkiñci samānampi khobhetvā tiṭṭhati. 93-94. Trong kinh thứ chín, (câu) "sắc tưởng sanh khởi" có nghĩa là tưởng sanh khởi trên đối tượng theo cách đã nói. Sắc tầm là tầm tương ưng với ba tâm trên chính đối tượng ấy. Sắc xúc là xúc đang tiếp xúc với chính đối tượng ấy. Thọ là thọ đang cảm nhận chính đối tượng ấy. Dục, v.v., cũng theo phương pháp đã nói. Sắc lợi là đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, được gọi là "sắc lợi". Đây trước hết là phương pháp bao quát tất cả, được nói theo sự sanh khởi của tất cả các pháp trên cùng một đối tượng. Phương pháp khác là sự pha trộn với đối tượng khách lai – bốn pháp này là sắc tưởng, sắc tầm, xúc, và thọ, trước hết có mặt trên đối tượng thường xuyên, cố định. Vì đối tượng cố định, dù khả ái, khả hỷ, khả ý, đáng yêu, vẫn hiện khởi như một cái gì đó bình thường; còn đối tượng khách lai, dù là một cái gì đó bình thường, vẫn đứng đó làm xáo động (tâm). Tatridaṃ vatthu – eko kira amaccaputto gāmiyehi parivārito gāmamajjhe ṭhatvā kammaṃ karoti. Tasmiñcassa samaye upāsikā nadiṃ gantvā nhatvā alaṅkatapaṭiyattā dhātigaṇaparivutā gehaṃ gacchati. So dūrato disvā ‘‘āgantukamātugāmo bhavissatī’’ti saññaṃ uppādetvā ‘‘gaccha, bhaṇe jānāhi, kā esā’’ti purisaṃ pesesi. So gantvā taṃ disvā paccāgato, ‘‘kā esā’’ti puṭṭho yathāsabhāvaṃ ārocesi. Evaṃ āgantukārammaṇaṃ khobheti. Tasmiṃ uppanno chando rūpachando nāma, tadeva ārammaṇaṃ katvā uppanno pariḷāho rūpapariḷāho nāma, sahāye gaṇhitvā tassa pariyesanaṃ rūpapariyesanā nāma, pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho nāma. Về điều này, có câu chuyện như sau: Nghe nói, có một người con trai của vị đại thần, được dân làng vây quanh, đứng giữa làng làm việc. Vào lúc đó, người vợ của ông ta đi ra sông tắm, trang điểm xong, được đám người hầu vây quanh, đi về nhà. Ông ta thấy từ xa, sanh khởi ý nghĩ "chắc là một người phụ nữ khách lạ", rồi sai một người đi, nói rằng: "Này anh, hãy đi xem người đó là ai". Người đó đi, thấy cô ấy rồi quay về, khi được hỏi "Người đó là ai?", đã báo cáo đúng sự thật. Như vậy, đối tượng khách lai làm xáo động (tâm). Dục sanh khởi trên đối tượng ấy gọi là sắc dục; nhiệt não sanh khởi lấy chính đối tượng ấy làm đối tượng gọi là sắc nhiệt não; sự tìm cầu đối tượng ấy sau khi lôi kéo bạn bè gọi là sắc tìm cầu; đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, gọi là sắc lợi. Uruvalliyavāsī cūḷatissatthero panāha – ‘‘kiñcāpi bhagavatā phassavedanā pāḷiyā majjhe gahitā, pāḷiṃ pana parivaṭṭetvā vuttappakāre ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā, tasmiṃyeva saṅkappo rūpasaṅkappo tasmiṃ [Pg.124] chando rūpacchando, tasmiṃ pariḷāho rūpapariḷāho, tasmiṃ pariyesanā rūpapariyesanā, pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho. Evaṃ laddhārammaṇe pana phusanaṃ phasso, anubhavanaṃ vedanā. Rūpasamphasso rūpasamphassajā vedanāti idaṃ dvayaṃ labbhatī’’ti. Aparampi avibhūtavāraṃ nāma gaṇhanti. Ārammaṇañhi sāṇipākārehi vā parikkhittaṃ tiṇapaṇṇādīhi vā paṭicchannaṃ hoti, taṃ ‘‘upaḍḍhaṃ diṭṭhaṃ me ārammaṇaṃ, suṭṭhu naṃ passissāmī’’ti olokayato tasmiṃ ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā nāma. Tasmiṃyeva uppannā saṅkappādayo rūpasaṅkappādayo nāmāti veditabbā. Etthāpi ca saññāsaṅkappaphassavedanāchandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti, pariḷāhapariyesanālābhā nānājavanavāreyevāti. Dasamaṃ uttānamevāti. Navamadasamāni. Còn trưởng lão Cūḷatissa, trú tại Uruvalliya, nói rằng: "Mặc dù xúc và thọ được Đức Thế Tôn đề cập ở giữa trong bản kinh Pāli, nhưng sau khi sắp xếp lại bản kinh Pāli, (thì) tưởng sanh khởi trên đối tượng theo cách đã nói là sắc tưởng, tầm trên chính đối tượng ấy là sắc tầm, dục trên đó là sắc dục, nhiệt não trên đó là sắc nhiệt não, tìm cầu trên đó là sắc tìm cầu, đối tượng cùng với ái, có được sau khi tìm cầu, là sắc lợi. Còn trên đối tượng đã có được như vậy, sự tiếp xúc là xúc, sự cảm nhận là thọ. Có được hai điều này là sắc xúc và thọ sanh từ sắc xúc". Người khác lại lấy trường hợp đối tượng không rõ ràng. Vì đối tượng có thể bị bao quanh bởi màn vải hoặc bị che khuất bởi cỏ, lá, v.v., đối với người đang nhìn với ý nghĩ "tôi đã thấy một nửa đối tượng, tôi sẽ nhìn nó cho rõ", tưởng sanh khởi trên đối tượng ấy gọi là sắc tưởng. Cần phải hiểu rằng tầm, v.v., sanh khởi trên chính đối tượng ấy gọi là sắc tầm, v.v. Và ở đây cũng vậy, tưởng, tầm, xúc, thọ, và dục có thể có được trong cùng một lộ trình tốc hành tâm hoặc trong các lộ trình khác nhau; còn nhiệt não, tìm cầu, và lợi lộc chỉ có thể có được trong các lộ trình tốc hành tâm khác nhau. Kinh thứ mười thì rõ ràng. (Kinh) thứ chín và thứ mười. Nānattavaggo paṭhamo. Phẩm Đa Dạng thứ nhất. 2. Dutiyavaggo 2. Phẩm thứ hai. 1. Sattadhātusuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Bảy Giới. 95. Dutiyavaggassa paṭhame ābhādhātūti ālokadhātu. Ālokassapi ālokakasiṇe parikammaṃ katvā uppannajjhānassāpīti sahārammaṇassa jhānassa etaṃ nāmaṃ. Subhadhātūti subhakasiṇe uppannajjhānavasena sahārammaṇajjhānameva. Ākāsānañcāyatanameva ākāsānañcāyatanadhātu. Saññāvedayitanirodhova saññāvedayitanirodhadhātu. Iti bhagavā anusandhikusalassa bhikkhuno tattha nisīditvā pañhaṃ pucchitukāmassa okāsaṃ dento desanaṃ niṭṭhāpesi. 95. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, quang giới là ánh sáng giới. Đây là tên của thiền cùng với đối tượng của nó, và cũng là của thiền sanh khởi sau khi thực hành chuẩn bị trên biến xứ ánh sáng. Tịnh giới chính là thiền cùng với đối tượng của nó, do thiền sanh khởi trên biến xứ tịnh. Chính không vô biên xứ là không vô biên xứ giới. Chính diệt tưởng thọ là diệt tưởng thọ giới. Như vậy, Đức Thế Tôn, trong khi ban cho cơ hội cho vị Tỳ khưu thiện xảo trong việc kết nối (ý nghĩa), đang ngồi ở đó và muốn hỏi một câu hỏi, đã kết thúc bài pháp (ở phần đề mục). Andhakāraṃ paṭiccāti andhakāro hi ālokena paricchinno, ālokopi andhakārena. Andhakārena hi so pākaṭo hoti. Tasmā ‘‘andhakāraṃ paṭicca paññāyatī’’ti āha. Asubhaṃ paṭiccāti etthāpi eseva nayo. Asubhañhi subhena, subhañca asubhena paricchinnaṃ, asubhe sati subhaṃ paññāyati, tasmā evamāha. Rūpaṃ paṭiccāti rūpāvacarasamāpattiṃ paṭicca. Rūpāvacarasamāpattiyā hi sati ākāsānañcāyatanasamāpatti nāma [Pg.125] hoti rūpasamatikkamo vā, tasmā evamāha. Viññāṇañcāyatanadhātuādīsupi eseva nayo. Nirodhaṃ paṭiccāti catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhāappavattiṃ paṭicca. Khandhanirodhañhi paṭicca nirodhasamāpatti nāma paññāyati, na khandhapavattiṃ, tasmā evamāha. Ettha ca catunnaṃ khandhānaṃ nirodhova nirodhasamāpattīti veditabbo. Về câu "Duyên vào bóng tối": Quả vậy, bóng tối được phân định bởi ánh sáng, và ánh sáng cũng được phân định bởi bóng tối. Quả vậy, nhờ có bóng tối mà ánh sáng ấy trở nên rõ ràng. Vì thế, Ngài đã nói: "Duyên vào bóng tối mà được biết đến". Về câu "Duyên vào sự bất tịnh", ở đây cũng có cùng phương pháp. Quả vậy, sự bất tịnh được phân định bởi sự thanh tịnh, và sự thanh tịnh cũng được phân định bởi sự bất tịnh; khi có sự bất tịnh, sự thanh tịnh được biết đến. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Về câu "Duyên vào sắc" là duyên vào thiền chứng sắc giới. Quả vậy, khi có thiền chứng sắc giới thì có thiền chứng tên là Không Vô Biên Xứ, hoặc là sự vượt qua sắc. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Trong các trường hợp Thức Vô Biên Xứ Giới v.v... cũng có cùng phương pháp này. Về câu "Duyên vào sự diệt" là duyên vào sự không tiếp diễn của bốn uẩn do trí tuệ thẩm sát. Quả vậy, duyên vào sự diệt của các uẩn mà thiền chứng tên là Diệt Thọ Tưởng Định được biết đến, chứ không phải duyên vào sự tiếp diễn của các uẩn. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Và ở đây, cần phải hiểu rằng chính sự diệt của bốn uẩn là Diệt Thọ Tưởng Định. Kathaṃ samāpatti pattabbāti kathaṃ samāpattiyo kīdisā samāpattiyo nāma hutvā pattabbāti? Saññāsamāpatti pattabbāti saññāya atthibhāvena saññāsamāpattiyo saññāsamāpattiyo nāma hutvā pattabbā. Saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbāti sukhumasaṅkhārānaṃ avasiṭṭhatāya saṅkhārāvasesasamāpatti nāma hutvā pattabbā. Nirodhasamāpatti pattabbāti nirodhova nirodhasamāpatti nirodhasamāpatti nāma hutvā pattabbāti attho. Paṭhamaṃ. Về câu "Làm thế nào để đạt được thiền chứng?", (nghĩa là) các thiền chứng là như thế nào, các thiền chứng được gọi là gì, làm thế nào để đạt được? Về câu "Cần đạt được Tưởng Định", (nghĩa là) do sự hiện hữu của tưởng, các thiền chứng có tưởng được gọi là Tưởng Định, và cần được đạt đến. Về câu "Cần đạt được Hành-Tàn-Dư-Định", (nghĩa là) do sự còn sót lại của các hành vi tế, thiền chứng được gọi là Hành-Tàn-Dư-Định, và cần được đạt đến. Về câu "Cần đạt được Diệt Định", (nghĩa là) chính sự diệt là Diệt Định, thiền chứng được gọi là Diệt Định, và cần được đạt đến. Đó là ý nghĩa. (Kinh) thứ nhất. 2. Sanidānasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Sanidāna (Kinh Có Nhân Duyên). 96. Dutiye sanidānanti bhāvanapuṃsakametaṃ, sanidāno sapaccayo hutvā uppajjatīti attho. Kāmadhātuṃ, bhikkhave, paṭiccāti ettha kāmavitakkopi kāmadhātu kāmāvacaradhammāpi, visesato sabbākusalampi. Yathāha – 96. Trong kinh thứ hai, từ "sanidānaṃ" (có nhân duyên) này là một danh từ trung tính chỉ trạng thái, ý nghĩa là: "có nhân duyên, có điều kiện rồi sanh khởi". Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, duyên vào dục giới", tầm về dục cũng là dục giới, các pháp thuộc cõi dục cũng (là dục giới), đặc biệt tất cả các pháp bất thiện cũng (là dục giới). Như đã được nói: ‘‘Tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo, ayaṃ vuccati kāmadhātu. Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū’’ti (vibha. 182). "Ở đây, thế nào là dục giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu, sự tư duy, sự áp đặt, sự chuyên chú, sự hướng tâm, tà tư duy tương ưng với dục, đây được gọi là dục giới. Lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn dưới, lấy chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại làm giới hạn trên, trong khoảng giữa này, những uẩn, giới, xứ, sắc, thọ, tưởng, hành, thức nào thuộc về cõi này, bao gồm trong cõi này, đây được gọi là dục giới. Tất cả các pháp bất thiện cũng là dục giới." Ettha sabbasaṅgāhikā asambhinnāti dve kathā honti. Kathaṃ? Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādadhātuvihiṃsādhātuyo gahitā hontīti ayaṃ sabbasaṅgāhikā. Tāsaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ visuṃ āgatattā sesadhammā kāmadhātūti ayaṃ asambhinnakathā. Ayamidha gahetabbā imaṃ kāmadhātuṃ ārammaṇavasena vā sampayogavasena vā paṭicca kāmasaññā nāma uppajjati. Kāmasaññaṃ [Pg.126] paṭiccāti kāmasaññaṃ pana sampayogavasena vā upanissayavasena vā paṭicca kāmasaṅkappo nāma uppajjati. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi. Micchā paṭipajjatīti ayāthāvapaṭipadaṃ aniyyānikapaṭipadaṃ paṭipajjati. Ở đây, có hai cách trình bày: bao quát tất cả và không hỗn tạp. Như thế nào? Quả vậy, do việc nắm giữ dục giới mà sân giới và hại giới cũng được bao gồm, đây là cách trình bày bao quát tất cả. Lại nữa, do hai giới ấy được đề cập riêng biệt, nên các pháp còn lại là dục giới, đây là cách trình bày không hỗn tạp. Ở đây, nên hiểu theo cách này. Duyên vào dục giới này theo phương diện đối tượng hoặc theo phương diện tương ưng mà dục tưởng sanh khởi. Về câu "Duyên vào dục tưởng", (nghĩa là) duyên vào dục tưởng theo phương diện tương ưng hoặc theo phương diện y chỉ mà dục tư duy sanh khởi. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các trường hợp. "Bởi ba trường hợp" nghĩa là bởi ba nguyên nhân. "Hành động sai lầm" nghĩa là thực hành con đường không chân chánh, con đường không đưa đến sự giải thoát. Byāpādadhātuṃ, bhikkhaveti ettha byāpādavitakkopi byāpādadhātu byāpādopi. Yathāha – Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, sân giới", tầm về sân cũng là sân giới, và sân cũng (là sân giới). Như đã được nói: ‘‘Tattha katamā byāpādadhātu? Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭivirodho kopo pakopo…pe… anattamanatā cittassa, ayaṃ vuccati byāpādadhātū’’ti (vibha. 182). "Ở đây, thế nào là sân giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... tương ưng với sân, đây được gọi là sân giới. Trong mười sự hiềm hận, sự oán ghét, sự chống đối, sự tức giận, sự phẫn nộ của tâm... sự không hài lòng của tâm, đây được gọi là sân giới." Imaṃ byāpādadhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca byāpādasaññā nāma uppajjati. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Duyên vào sân giới này theo phương diện câu sanh duyên v.v... mà sân tưởng sanh khởi. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. Vihiṃsādhātuṃ, bhikkhaveti ettha vihiṃsāvitakkopi vihiṃsādhātu vihiṃsāpi. Yathāha – Ở đây, trong câu "Này các Tỳ khưu, hại giới", tầm về hại cũng là hại giới, và hại cũng (là hại giới). Như đã được nói: ‘‘Tattha katamā vihiṃsādhātu? Vihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭheti. Yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṃsanā vihiṃsanā rosanā parūpaghāto, ayaṃ vuccati vihiṃsādhātū’’ti (vibha. 182). "Ở đây, thế nào là hại giới? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... tương ưng với hại, đây được gọi là hại giới. Ở đây, có người làm hại các chúng sanh bằng tay, hoặc bằng cục đất, hoặc bằng gậy, hoặc bằng dao, hoặc bằng dây thừng, hoặc bằng một vật nào khác. Sự quấy nhiễu, sự làm phiền, sự tổn thương, sự làm hại, sự áp bức, sự xâm hại người khác như vậy, đây được gọi là hại giới." Imaṃ vihiṃsādhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca vihiṃsāsaññā nāma uppajjati. Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ. Duyên vào hại giới này theo phương diện câu sanh duyên v.v... mà hại tưởng sanh khởi. Ở đây cũng vậy, phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. Tiṇadāyeti tiṇagahane araññe. Anayabyasananti avuḍḍhiṃ vināsaṃ. Evameva khoti ettha sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, tiṇukkā viya akusalasaññā, tiṇakaṭṭhanissitā pāṇā viya ime sattā. Yathā sukkhatiṇadāye ṭhapitaṃ tiṇukkaṃ khippaṃ vāyamitvā anibbāpentassa te pāṇā anayabyasanaṃ pāpuṇanti. Evameva ye samaṇā vā brāhmaṇā vā [Pg.127] uppannaṃ akusalasaññaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedappahānehi nappajahanti, te dukkhaṃ viharanti. "Trong đám cháy cỏ" nghĩa là trong khu rừng rậm rạp cỏ. "Tai họa và bất hạnh" nghĩa là sự không tăng trưởng, sự hủy diệt. Ở đây, trong câu "Cũng vậy", đối tượng nên được xem như đám cháy cỏ khô, bất thiện tưởng như bó đuốc cỏ, các chúng sanh này như những sinh vật nhỏ sống nương vào cỏ và củi. Giống như khi một bó đuốc cỏ được đặt vào đám cỏ khô, nếu không nhanh chóng cố gắng dập tắt, những sinh vật nhỏ ấy sẽ gặp tai họa và bất hạnh. Cũng vậy, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào không từ bỏ bất thiện tưởng đã sanh khởi bằng các phương pháp đoạn trừ như trấn phục, đối trị và tuyệt diệt, họ sẽ sống trong đau khổ. Visamagatanti rāgavisamādīni anugataṃ akusalasaññaṃ. Na khippameva pajahatīti vikkhambhanādivasena sīghaṃ nappajahati. Na vinodetīti na nīharati. Na byantīkarotīti bhaṅgamattampi anavasesento na vigatantaṃ karoti. Na anabhāvaṃ gametīti na anuabhāvaṃ gameti. Evaṃ sabbapadesu na – kāro āharitabbo. Pāṭikaṅkhāti pāṭikaṅkhitabbā icchitabbā. Visamagatanti có nghĩa là tưởng bất thiện đi theo những điều không đồng đều như là tham dục, v.v... Na khippameva pajahatīti có nghĩa là không từ bỏ một cách nhanh chóng bằng cách trấn áp, v.v... Na vinodetīti có nghĩa là không loại trừ. Na byantīkarotīti có nghĩa là không làm cho chấm dứt, không để lại dù chỉ là một phần nhỏ bị phá hủy. Na anabhāvaṃ gametīti có nghĩa là không làm cho không hiện hữu. Như vậy, trong tất cả các câu, nên thêm vào chữ na. Pāṭikaṅkhāti có nghĩa là nên được mong đợi, nên được ước muốn. Nekkhammadhātuṃ, bhikkhaveti ettha nekkhammavitakkopi nekkhammadhātu sabbepi kusalā dhammā. Yathāha – Trong câu Nekkhammadhātuṃ, bhikkhave, ở đây, tầm xuất ly cũng là giới xuất ly, và tất cả các pháp thiện cũng là giới xuất ly. Như có lời dạy rằng – ‘‘Tattha katamā nekkhammadhātu? Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo, ayaṃ vuccati nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182). “Ở đây, thế nào là giới xuất ly? Sự suy nghĩ, sự tầm cầu... cho đến... chánh tư duy tương ưng với xuất ly, đây được gọi là giới xuất ly.” Idhāpi duvidhā kathā. Nekkhammadhātuggahaṇena hi itarāpi dve dhātuyo gahaṇaṃ gacchanti kusaladhammapariyāpannattā, ayaṃ sabbasaṅgāhikā. Tā pana dhātuyo visuṃ dīpetabbāti tā ṭhapetvā sesā sabbakusalā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnā. Imaṃ nekkhammadhātuṃ sahajātādipaccayavasena paṭicca nekkhammasaññā nāma uppajjati. Saññādīni paṭicca vitakkādayo yathānurūpaṃ. Ở đây cũng có hai cách giải thích. Thật vậy, khi đề cập đến giới xuất ly, hai giới còn lại cũng được bao hàm vì chúng thuộc về các pháp thiện; đây là cách giải thích bao quát. Tuy nhiên, vì các giới ấy cần được trình bày riêng, nên sau khi loại trừ chúng, tất cả các pháp thiện còn lại được gọi là giới xuất ly; đây là cách giải thích không hỗn tạp. Duyên theo giới xuất ly này, do năng lực của các duyên như câu sanh, v.v..., tưởng xuất ly khởi sanh. Duyên theo tưởng, v.v..., các tầm, v.v... khởi sanh tương ứng. Abyāpādadhātuṃ, bhikkhaveti ettha abyāpādavitakkopi abyāpādadhātu abyāpādopi. Yathāha – Trong câu Abyāpādadhātuṃ, bhikkhave, ở đây, tầm vô sân cũng là giới vô sân, và vô sân cũng là giới vô sân. Như có lời dạy rằng – ‘‘Tattha katamā abyāpādadhātu? Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti, ayaṃ vuccati abyāpādadhātū’’ti (vibha. 182). “Ở đây, thế nào là giới vô sân? Sự suy nghĩ tương ưng với vô sân... cho đến... đây được gọi là giới vô sân. Lòng từ ái đối với chúng sanh, trạng thái từ ái, bản chất từ ái, tâm giải thoát do từ ái, đây được gọi là giới vô sân.” Imaṃ abyāpādadhātuṃ paṭicca vuttanayeneva abyāpādasaññā nāma uppajjati. Duyên theo giới vô sân này, tưởng vô sân khởi sanh theo cách đã được nói đến. Avihiṃsādhātuṃ, bhikkhaveti etthāpi avihiṃsāvitakkopi avihiṃsādhātu karuṇāpi. Yathāha – Trong câu Avihiṃsādhātuṃ, bhikkhave, ở đây cũng vậy, tầm vô hại cũng là giới vô hại, và lòng bi cũng là giới vô hại. Như có lời dạy rằng – ‘‘Tattha [Pg.128] katamā avihiṃsādhātu? Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti, ayaṃ vuccati avihiṃsādhātū’’ti (vibha. 182). “Ở đây, thế nào là giới vô hại? Sự suy nghĩ tương ưng với vô hại... cho đến... đây được gọi là giới vô hại. Lòng bi đối với chúng sanh, trạng thái bi, bản chất bi, tâm giải thoát do bi, đây được gọi là giới vô hại.” Imaṃ avihiṃsādhātuṃ paṭicca vuttanayeneva avihiṃsāsaññā nāma uppajjati. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ. Dutiyaṃ. Duyên theo giới vô hại này, tưởng vô hại khởi sanh theo cách đã được nói đến. Phần còn lại ở khắp nơi nên được hiểu theo cách đã được trình bày. (Kinh thứ hai). 3. Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Giñjakāvasatha 97. Tatiye dhātuṃ, bhikkhaveti ito paṭṭhāya ajjhāsayaṃ dhātūti dīpeti. Uppajjati saññāti ajjhāsayaṃ paṭicca saññā uppajjati, diṭṭhi uppajjati, vitakko uppajjatīti. Idhāpi ‘‘kaccāno pañhaṃ pucchissatī’’ti tassa okāsadānatthaṃ ettāvatāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Asammāsambuddhesūti chasu satthāresu. Sammāsambuddhāti mayamasma sammāsambuddhāti. Kiṃ paṭicca paññāyatīti kismiṃ sati hotīti? Satthārānaṃ uppannaṃ diṭṭhiṃ pucchati. Asammāsambuddhesu tesu sammāsambuddhā eteti evaṃ uppannaṃ titthiyasāvakānampi diṭṭhiṃ pucchatiyeva. 97. Trong kinh thứ ba, bắt đầu từ câu dhātuṃ, bhikkhave, Ngài chỉ ra rằng giới chính là khuynh hướng. Uppajjati saññāti có nghĩa là: duyên theo khuynh hướng, tưởng khởi sanh, tà kiến khởi sanh, tầm khởi sanh. Ở đây cũng vậy, vì nghĩ rằng “Kaccāna sẽ hỏi một câu hỏi”, để tạo cơ hội cho vị ấy, Ngài đã kết thúc bài pháp chỉ với chừng ấy. Asammāsambuddhesūti có nghĩa là đối với sáu vị đạo sư. Sammāsambuddhāti có nghĩa là “chúng ta là những bậc Chánh Đẳng Giác”. Kiṃ paṭicca paññāyati có nghĩa là “do duyên gì mà nó hiện hữu?”. Vị ấy hỏi về tà kiến đã khởi sanh nơi các vị đạo sư. Vị ấy cũng hỏi về tà kiến đã khởi sanh nơi các đệ tử của ngoại đạo rằng: “Đối với những vị không phải là Chánh Đẳng Giác, họ là những bậc Chánh Đẳng Giác”. Idāni yasmā tesaṃ avijjādhātuṃ paṭicca sā diṭṭhi hoti, avijjādhātu ca nāma mahatī dhātu, tasmā mahatiṃ dhātuṃ paṭicca tassā uppattiṃ dīpento mahatī kho esātiādimāha. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭiccāti hīnaṃ ajjhāsayaṃ paṭicca. Paṇidhīti cittaṭṭhapanaṃ. Sā panesā itthibhāvaṃ vā makkaṭāditiracchānabhāvaṃ vā patthentassa uppajjati. Hīno puggaloti yassete hīnā dhammā uppajjanti, sabbo so puggalopi hīno nāma. Hīnā vācāti yā tassa vācā, sāpi hīnā. Hīnaṃ ācikkhatīti so ācikkhantopi hīnameva ācikkhati, desentopi hīnameva desetīti sabbapadāni yojetabbāni. Upapattīti dve upapattiyo paṭilābho ca nibbatti ca. Nibbatti hīnakulādivasena veditabbā, paṭilābho cittuppādakkhaṇe hīnattikavasena. Kathaṃ? Tassa hi pañcasu nīcakulesu uppajjanato hīnā nibbatti, vessasuddakulesu uppajjanato majjhimā, khattiyabrāhmaṇakulesu uppajjanato paṇītā. Dvādasākusalacittuppādānaṃ pana paṭilābhato [Pg.129] hīno paṭilābho, tebhūmakadhammānaṃ paṭilābhato majjhimo, navalokuttaradhammānaṃ paṭilābhato paṇīto. Imasmiṃ pana ṭhāne nibbattiyeva adhippetāti. Tatiyaṃ. Bây giờ, vì tà kiến ấy của họ sanh khởi do duyên giới vô minh, và giới vô minh là một giới vĩ đại, do đó, để chỉ ra sự sanh khởi của nó do duyên một giới vĩ đại, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng mahatī kho esā. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭiccāti có nghĩa là duyên theo khuynh hướng thấp kém. Paṇidhīti có nghĩa là sự đặt tâm. Và điều này khởi sanh nơi người mong muốn thân phận nữ nhân hoặc thân phận súc sanh như khỉ, v.v... Hīno puggaloti có nghĩa là người nào có những pháp thấp kém này khởi sanh, tất cả người ấy được gọi là thấp kém. Hīnā vācāti có nghĩa là lời nói nào của người ấy, lời nói ấy cũng thấp kém. Hīnaṃ ācikkhatīti có nghĩa là người ấy, khi chỉ dạy, cũng chỉ dạy điều thấp kém; khi thuyết giảng, cũng thuyết giảng điều thấp kém. Như vậy, tất cả các từ nên được kết hợp. Upapattīti có nghĩa là có hai sự sanh khởi: sự thành tựu và sự tái sanh. Sự tái sanh nên được hiểu theo nghĩa dòng dõi thấp kém, v.v... Sự thành tựu nên được hiểu theo nghĩa ba loại thấp kém trong khoảnh khắc tâm sanh. Như thế nào? Thật vậy, do sanh vào năm dòng dõi thấp kém, sự tái sanh của người ấy là thấp kém; do sanh vào dòng dõi thương gia và nông dân, là trung bình; do sanh vào dòng dõi vua chúa và Bà-la-môn, là cao thượng. Hơn nữa, do thành tựu mười hai tâm bất thiện, sự thành tựu là thấp kém; do thành tựu các pháp thuộc ba cõi, là trung bình; do thành tựu chín pháp siêu thế, là cao thượng. Tuy nhiên, ở đây, Đức Thế Tôn chỉ muốn nói đến sự tái sanh. (Kinh thứ ba). 4. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Hīnādhimuttika 98. Catutthe saṃsandantīti ekato honti. Samentīti samāgacchanti, nirantarā honti. Hīnādhimuttikāti hīnajjhāsayā. Kalyāṇādhimuttikāti kalyāṇajjhāsayā. Catutthaṃ. 98. Trong kinh thứ tư, saṃsandantīti có nghĩa là chúng hòa hợp với nhau. Samentīti có nghĩa là chúng kết hợp, chúng trở nên không gián đoạn. Hīnādhimuttikāti có nghĩa là những người có khuynh hướng thấp kém. Kalyāṇādhimuttikāti có nghĩa là những người có khuynh hướng tốt đẹp. (Kinh thứ tư). 5. Caṅkamasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Caṅkama 99. Pañcame passatha noti passatha nu. Sabbe kho eteti sāriputtatthero bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189) mahāpaññesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘khandhantaraṃ dhātvantaraṃ āyatanantaraṃ satipaṭṭhānabodhipakkhiyadhammantaraṃ tilakkhaṇāhataṃ gambhīraṃ pañhaṃ pucchissāmā’’ti mahāpaññāva parivārenti. Sopi tesaṃ pathaviṃ pattharento viya sinerupādato vālikaṃ uddharanto viya cakkavāḷapabbataṃ bhindanto viya sineruṃ ukkhipanto viya ākāsaṃ vitthārento viya candimasūriye uṭṭhāpento viya ca pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū mahāpaññā’’ti. 99. Trong kinh thứ năm, (cụm từ) passatha no có nghĩa là passatha nu (các ngươi có thấy chăng). (Về câu) sabbe kho ete (tất cả những vị này), trưởng lão Sāriputta đã được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng (etadagga) trong số những vị có đại trí tuệ qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có đại trí tuệ, tối thắng là Sāriputta”. Vì vậy, chỉ những vị có đại trí tuệ mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi những vấn đề thâm sâu, liên quan đến tam tướng, về sự phân tích uẩn, giới, xứ, niệm xứ và giác chi”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra, giống như đang trải rộng mặt đất, như đang lấy cát từ chân núi Sineru, như đang phá vỡ dãy núi Cakkavāḷa, như đang nhấc bổng núi Sineru, như đang mở rộng hư không, và như đang làm cho mặt trời mặt trăng mọc lên. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có đại trí tuệ”. Mahāmoggallānopi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti iddhimantesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘parikammaṃ ānisaṃsaṃ adhiṭṭhānaṃ vikubbanaṃ pucchissāmā’’ti iddhimantova parivārenti. Sopi tesaṃ vuttanayeneva pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū mahiddhikā’’ti. Trưởng lão Mahāmoggallāna cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị có thần thông qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có thần thông, tối thắng là Mahāmoggallāna”. Vì vậy, chỉ những vị có thần thông mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về pháp chuẩn bị (parikamma), về lợi ích, về sự quyết định (adhiṭṭhāna), và về sự biến hóa (vikubbana)”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra theo cách đã được nói đến. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có đại thần thông”. Mahākassapopi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti dhutavādesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dhutaṅgaparihāraṃ ānisaṃsaṃ samodhānaṃ adhiṭṭhānaṃ bhedaṃ pucchissāmā’’ti dhutavādāva parivārenti. Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ byākaroti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dhutavādā’’ti. Trưởng lão Mahākassapa cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị thuyết về hạnh đầu-đà qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc thuyết về hạnh đầu-đà, tối thắng là Mahākassapa”. Vì vậy, chỉ những vị thuyết về hạnh đầu-đà mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về sự thực hành các hạnh đầu-đà, về lợi ích, về sự tổng hợp, về sự quyết định, và về sự phân biệt”. Vị ấy cũng giải đáp cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc thuyết về hạnh đầu-đà”. Anuruddhattheropi [Pg.130] bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.192) dibbacakkhukesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dibbacakkhussa parikammaṃ ānisaṃsaṃ upakkilesaṃ pucchissāmā’’ti dibbacakkhukāva parivārenti. Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dibbacakkhukā’’ti. Trưởng lão Anuruddha cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị có thiên nhãn qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc có thiên nhãn, tối thắng là Anuruddha”. Vì vậy, chỉ những vị có thiên nhãn mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về pháp chuẩn bị cho thiên nhãn, về lợi ích, và về các phiền não phụ”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc có thiên nhãn”. Puṇṇattheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto’’ti (a. ni. 1.196) dhammakathikesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dhammakathāya saṅkhepavitthāragambhīruttānavicitrakathādīsu taṃ taṃ ākāraṃ pucchissāmā’’ti dhammakathikāva parivārenti. Sopi tesaṃ ‘‘āvuso, dhammakathikena nāma ādito parisaṃ vaṇṇetuṃ vaṭṭati, majjhe suññataṃ pakāsetuṃ, ante catusaccavasena kūṭaṃ gaṇhitu’’nti evaṃ taṃ taṃ dhammakathānayaṃ ācikkhati. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dhammakathikā’’ti. Trưởng lão Puṇṇa cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị thuyết pháp qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc thuyết pháp, tối thắng là Puṇṇa Mantāṇiputta”. Vì vậy, chỉ những vị thuyết pháp mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về các phương diện khác nhau của một bài pháp thoại, như tóm lược, chi tiết, thâm sâu, nông cạn, đa dạng, v.v.”. Vị ấy cũng chỉ dạy cho họ các phương pháp thuyết pháp khác nhau như sau: “Này chư hiền, người thuyết pháp nên tán thán hội chúng lúc ban đầu, nên trình bày về tánh không ở đoạn giữa, và nên kết thúc bằng cách nêu bật Tứ Thánh Đế ở đoạn cuối”. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc thuyết pháp”. Upālittheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228) vinayadharesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ āpattānāpattiṃ pucchissāmā’’ti vinayadharāva parivārenti. Sopi tesaṃ pucchitapucchitaṃ tatheva katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū vinayadharā’’ti. Trưởng lão Upāli cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị trì luật qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc trì luật, tối thắng là Upāli”. Vì vậy, chỉ những vị trì luật mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về tội nặng, tội nhẹ, tội có thể cứu chữa, tội không thể cứu chữa, phạm tội và không phạm tội”. Vị ấy cũng trả lời cho họ mọi câu hỏi được nêu ra đúng như vậy. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc trì luật”. Ānandattheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223) bahussutesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aṭṭhuppattiṃ anusandhiṃ pubbāparaṃ pucchissāmā’’ti bahussutāva parivārenti. Sopi tesaṃ ‘‘idaṃ evaṃ vattabbaṃ, idaṃ evaṃ gahetabba’’nti sabbaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū bahussutā’’ti. Trưởng lão Ānanda cũng được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng trong số những vị đa văn qua lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là bậc đa văn, tối thắng là Ānanda”. Vì vậy, chỉ những vị đa văn mới vây quanh ngài với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về mười loại trí tuệ về văn tự, về duyên khởi của câu chuyện, về sự liên kết, và về trình tự trước sau”. Vị ấy cũng giải thích tất cả cho họ rằng: “Điều này nên được đọc như thế này, điều này nên được hiểu như thế kia”. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là bậc đa văn”. Devadatto pana pāpiccho icchāpakato, tena naṃ ‘‘kulasaṅgaṇhanaparihāraṃ nānappakārakaṃ kohaññataṃ pucchissāmā’’ti pāpicchāva parivārenti. Sopi tesaṃ taṃ taṃ niyāmaṃ ācikkhati. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū pāpicchā’’ti. Còn Devadatta thì có ác dục, bị lòng tham chi phối. Do đó, chỉ những vị có ác dục mới vây quanh ông ta với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ hỏi về cách thức lôi kéo và quản lý các gia đình (thí chủ) và về các loại giả dối khác nhau”. Ông ta cũng chỉ dạy cho họ các phương pháp này khác. Do đó, Ngài đã dạy: “Này các Tỳ khưu, tất cả những Tỳ khưu này đều là những người có ác dục”. Kasmā [Pg.131] panete avidūre caṅkamiṃsūti. ‘‘Devadatto satthari paduṭṭhacitto anatthampi kātuṃ upakkameyyā’’ti ārakkhaggahaṇatthaṃ. Atha devadatto kasmā caṅkamīti? ‘‘Akārako ayaṃ, yadi kārako bhaveyya, na idha āgaccheyyā’’ti attano katadosapaṭicchādanatthaṃ. Kiṃ pana devadatto bhagavato anatthaṃ kātuṃ samattho, bhagavato vā ārakkhakiccaṃ atthīti? Natthi. Tena vuttaṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso, yaṃ tathāgato parūpakkamena parinibbāyeyyā’’ti (cūḷava. 341). Bhikkhū pana satthari gāravena āgatā. Teneva bhagavā evaṃ vatvā ‘‘vissajjehi, ānanda, bhikkhusaṅgha’’nti vissajjāpesi. Pañcamaṃ. Tại sao các vị ấy lại đi kinh hành ở gần? (Họ làm vậy) là để bảo vệ, vì nghĩ rằng: “Devadatta có tâm ác độc đối với Bậc Đạo Sư, có thể sẽ mưu toan làm hại”. Vậy tại sao Devadatta lại đi kinh hành? (Ông ta làm vậy) là để che giấu lỗi lầm của mình, với ý nghĩ: “Người này không phải là kẻ làm ác, nếu là kẻ làm ác thì đã không đến đây”. Nhưng liệu Devadatta có khả năng làm hại Đức Thế Tôn, hay Đức Thế Tôn có cần được bảo vệ không? Không. Do đó, Ngài đã dạy: “Này Ānanda, điều này không thể xảy ra, không có trường hợp nào một vị Như Lai lại viên tịch do sự mưu hại của người khác”. Tuy nhiên, các Tỳ khưu đến là vì lòng tôn kính đối với Bậc Đạo Sư. Chính vì lý do đó mà Đức Thế Tôn sau khi nói như vậy đã cho giải tán họ, rằng: “Này Ānanda, hãy cho chúng Tỳ khưu giải tán”. Hết phẩm thứ năm. 6. Sagāthāsuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Sagāthā (Kinh Có Kệ) 100. Chaṭṭhe gūtho gūthena saṃsandati sametīti samuddantare janapadantare cakkavāḷantare ṭhitopi vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi nānattaṃ anupagacchanto saṃsandati sameti, ekasadisova hoti nirantaro. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana aniṭṭhaupamā hīnajjhāsayānaṃ hīnaajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ āhaṭā, khīrādivisiṭṭhopamā kalyāṇajjhāsayānaṃ ajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ. 100. Trong kinh thứ sáu, (câu) ‘phân tương hợp, hòa hợp với phân’ có nghĩa là: Dù ở bên kia đại dương, bên kia xứ sở, bên kia luân hồi giới, vẫn không đi đến sự khác biệt về màu sắc, mùi vị, hương vị, mà tương hợp, hòa hợp, trở nên hoàn toàn giống nhau, không có sự khác biệt. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Ví dụ không khả ái này được (Đức Thế Tôn) đưa ra để chỉ rõ sự tương đồng về chí hướng thấp kém cho những người có chí hướng thấp kém, còn ví dụ đặc biệt về sữa, v.v. (được đưa ra) để chỉ rõ sự tương đồng về chí hướng cho những người có chí hướng cao thượng. Saṃsaggāti dassanasavanasaṃsaggādivatthukena taṇhāsnehena. Vanatho jātoti kilesavanaṃ jātaṃ. Asaṃsaggena chijjatīti ekato ṭhānanisajjādīni akarontassa asaṃsaggena adassanena chijjati. Sādhujīvīti parisuddhajīvitaṃ jīvamāno. Sahāvaseti sahavāsaṃ vaseyya. Chaṭṭhaṃ. ‘Do sự giao thiệp’ có nghĩa là do sự dính mắc của ái dục có nền tảng là sự giao thiệp qua thấy, nghe, v.v. ‘Rừng rậm sanh khởi’ có nghĩa là rừng phiền não đã sanh khởi. ‘Bị cắt đứt do không giao thiệp’ có nghĩa là đối với người không cùng đứng, cùng ngồi, v.v., do không giao thiệp, do không thấy, nên bị cắt đứt. ‘Người sống thiện lành’ là người đang sống đời sống trong sạch. ‘Nên sống chung’ là nên sống chung. (Kinh) thứ sáu. 7. Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā 7. Giải Thích Kinh Tương Hợp Của Người Vô Tín 101. Sattame assaddhā assaddhehītiādīsu buddhe vā dhamme vā saṅghe vā saddhāvirahitā nirojā nirasā puggalā samuddassa orimatīre ṭhitā pārimatīrepi ṭhitehi assaddhehi saddhiṃ tāya assaddhatāya ekasadisā nirantarā honti. Tathā ahirikā bhinnamariyādā alajjipuggalā ahirikehi, anottappino pāpakiriyāya abhāyamānā anottappīhi, appassutā sutavirahitā appassutehi, kusītā ālasiyapuggalā [Pg.132] kusītehi, muṭṭhassatino bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasiṅgālasadisā muṭṭhassatīhi, duppaññā khandhādiparicchedikāya paññāya abhāvena nippaññā tādiseheva duppaññehi, saddhāsampannā cetiyavandanādikiccapasutā saddhehi, hirimanā lajjipuggalā hirimanehi, ottappino pāpabhīrukā ottappīhi, bahussutā sutadharā āgamadharā tantipālakā vaṃsānurakkhakā bahussutehi, āraddhavīriyā paripuṇṇaparakkamā āraddhavīriyehi, upaṭṭhitassatī sabbakiccapariggāhikāya satiyā samannāgatā upaṭṭhitassatīhi, paññavanto mahāpaññehi vajirūpamañāṇehi paññavantehi saddhiṃ dūre ṭhitāpi tāya paññāsampattiyā saṃsandanti samenti. Sattamaṃ. 101. Trong kinh thứ bảy, trong các câu bắt đầu bằng ‘người vô tín với những người vô tín’, những người không có đức tin nơi Phật, hoặc Pháp, hoặc Tăng, là những người không có tinh chất, không có hương vị (của đức tin), dù đang đứng ở bờ bên này của đại dương, cũng cùng với những người vô tín đang đứng ở bờ bên kia, do sự vô tín ấy mà trở nên hoàn toàn giống nhau, không có sự khác biệt. Tương tự, những người vô tàm, những người có giới hạnh bị phá vỡ, những người không biết hổ thẹn, (tương hợp) với những người vô tàm; những người vô úy, không sợ hãi việc làm ác, (tương hợp) với những người vô úy; những người ít nghe, không có học thức, (tương hợp) với những người ít nghe; những người lười biếng, (tương hợp) với những người lười biếng; những người thất niệm, giống như con quạ bỏ cơm hay con chó rừng bỏ thịt, (tương hợp) với những người thất niệm; những người thiểu trí, không có trí tuệ do thiếu trí tuệ phân định các uẩn v.v., (tương hợp) với những người thiểu trí tương tự như vậy. (Ngược lại,) những người có tín, chuyên tâm vào các phận sự như đảnh lễ bảo tháp v.v., (tương hợp) với những người có tín; những người có tàm, những người biết hổ thẹn, (tương hợp) với những người có tàm; những người có úy, sợ hãi điều ác, (tương hợp) với những người có úy; những người đa văn, những người ghi nhớ những điều đã nghe, ghi nhớ thánh điển, giữ gìn giáo pháp, bảo vệ dòng dõi (Thánh), (tương hợp) với những người đa văn; những người tinh tấn, có nỗ lực viên mãn, (tương hợp) với những người tinh tấn; những người an trú niệm, có niệm bao quát mọi phận sự, (tương hợp) với những người an trú niệm; những người có trí tuệ, có trí tuệ vĩ đại, có trí tuệ như kim cương, dù ở xa, cũng cùng với những người có trí tuệ, do sự thành tựu trí tuệ ấy mà tương hợp, hòa hợp. (Kinh) thứ bảy. 8-12. Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā 8-12. Giải Thích Kinh Vô Tín Là Gốc Rễ v.v. 102-106. Aṭṭhamādīni teyeva assaddhādidhamme tikavasena katvā desitāni. Tattha aṭṭhame assaddhādimūlakā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena pañca tikā vuttā, navame ahirikamūlakā cattāro. Dasame anottappamūlakā tayo, ekādasame appassutamūlakā dve, dvādasame kusītamūlako eko tiko vuttoti sabbepi pañcasu suttantesu pannarasa tikā honti. Pannarasa cete suttantātipi vadanti. Ayaṃ tikapeyyālo nāma. Aṭṭhamādīni. 102-106. Các kinh từ thứ tám trở đi được thuyết giảng bằng cách lấy chính những pháp như vô tín v.v. làm thành các bộ ba. Trong đó, ở kinh thứ tám, năm bộ ba có gốc rễ là vô tín v.v. được nói đến theo phương diện hắc phần và bạch phần; ở kinh thứ chín, có bốn (bộ ba) có gốc rễ là vô tàm. Ở kinh thứ mười, có ba (bộ ba) có gốc rễ là vô úy; ở kinh thứ mười một, có hai (bộ ba) có gốc rễ là ít nghe; ở kinh thứ mười hai, có một bộ ba có gốc rễ là lười biếng được nói đến. Như vậy, trong tất cả năm kinh có mười lăm bộ ba. Và mười lăm (bộ ba) này cũng được gọi là các bài kinh. Đây được gọi là phần lược thuật về các bộ ba. (Các kinh) từ thứ tám trở đi. Dutiyo vaggo. Phẩm Thứ Hai. 3. Kammapathavaggo 3. Phẩm Nghiệp Đạo 1-2. Asamāhitasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải Thích Kinh Không Định Tĩnh v.v. 107-108. Ito paresu paṭhamaṃ assaddhādipañcakavasena vuttaṃ, tathā dutiyaṃ. Paṭhame pana asamāhitapadaṃ catutthaṃ, dutiye dussīlapadaṃ. Evaṃ vuccamāne bujjhanakapuggalānaṃ ajjhāsayena hi etāni vuttāni. Ettha asamāhitāti upacārappanāsamādhirahitā. Dussīlāti nissīlā. Paṭhamadutiyāni. 107-108. Trong các (phẩm) sau đây, kinh thứ nhất được nói theo bộ năm pháp bắt đầu bằng vô tín, kinh thứ hai cũng tương tự. Tuy nhiên, trong kinh thứ nhất, từ ‘không định tĩnh’ là từ thứ tư, trong kinh thứ hai, từ ‘ác giới’ (là từ thứ tư). Thật vậy, những kinh này được nói ra theo chí hướng của những người có khả năng giác ngộ khi được thuyết giảng như vậy. Ở đây, ‘không định tĩnh’ là những người không có cận hành định và an chỉ định. ‘Ác giới’ là những người không có giới. (Kinh) thứ nhất và thứ hai. 3-5. Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā 3-5. Giải Thích Kinh Năm Học Giới v.v. 109-111. Tatiyaṃ [Pg.133] pañcakammapathavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ, catutthaṃ sattakammapathavasena, pañcamaṃ dasakammapathavasena. Tattha tatiye surāmerayamajjappamādaṭṭhāyinoti surāmerayasaṅkhātaṃ majjaṃ yāya pamādacetanāya pivanti, sā ‘‘surāmerayamajjappamādo’’ti vuccati, tasmiṃ tiṭṭhantīti surāmerayamajjappamādaṭṭhāyino. Ayaṃ tāvettha asādhāraṇapadassa attho. 109-111. Kinh thứ ba được nói theo năm nghiệp đạo, kinh thứ tư theo bảy nghiệp đạo, kinh thứ năm theo mười nghiệp đạo, (tất cả đều) theo chí hướng của những người có khả năng giác ngộ. Trong đó, ở kinh thứ ba, về từ ‘người sống trong sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’, chất say được gọi là rượu men và rượu nấu mà họ uống với tâm sở dễ duôi nào, thì (tâm sở đó) được gọi là ‘sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’; họ sống trong đó, nên gọi là ‘người sống trong sự dễ duôi do rượu men, rượu nấu’. Trước hết, đây là ý nghĩa của từ ngữ đặc biệt ở đây. Pañcame pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātino, pāṇaghātikāti attho. Adinnaṃ ādiyantīti adinnādāyino, parassahārinoti attho. Vatthukāmesu kilesakāmena micchā carantīti kāmesumicchācārino. Musā vadantīti musāvādino, paresaṃ atthabhañjakaṃ tucchaṃ alikaṃ vācaṃ bhāsitāroti attho. Pisuṇā vācā etesanti pisuṇavācā. Mammacchedikā pharusā vācā etesanti pharusavācā. Samphaṃ niratthakaṃ vacanaṃ palapantīti samphappalāpino. Abhijjhāyantīti abhijjhāluno, parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho. Byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittametesanti byāpannacittā. Micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhīti micchādiṭṭhikā, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikadiṭṭhiyā samannāgatāti attho. Sammā sobhanā viññupasatthā etesaṃ diṭṭhīti sammādiṭṭhikā, kammapathapariyāpannāya ‘‘atthi dinna’’ntiādikāya kammassakatadiṭṭhiyā sammattapariyāpannāya maggadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho. Idaṃ tāvettha anuttānānaṃ padānaṃ padavaṇṇanāmattaṃ. Trong kinh thứ năm, ‘họ sát hại sinh mạng’ nên gọi là người sát sanh; nghĩa là người giết hại sinh mạng. ‘Họ lấy của không cho’ nên gọi là người lấy của không cho; nghĩa là người trộm cắp tài sản của người khác. ‘Họ hành tà trong các dục vọng đối tượng bằng phiền não dục’ nên gọi là người tà dâm trong các dục. ‘Họ nói dối’ nên gọi là người nói dối; nghĩa là người nói lời vô ích, không thật, phá hoại lợi ích của người khác. ‘Họ có lời nói đâm thọc’ nên gọi là người nói lời đâm thọc. ‘Họ có lời nói thô ác, cắt vào chỗ hiểm’ nên gọi là người nói lời thô ác. ‘Họ nói lời vô ích, sáo rỗng’ nên gọi là người nói lời vô ích. ‘Họ tham lam’ nên gọi là người tham lam; nghĩa là người có tính tham đắm tài sản của người khác. ‘Họ có tâm bị hư hoại, thối rữa’ nên gọi là người có tâm sân. ‘Họ có tà kiến, xấu xa, bị bậc trí quở trách’ nên gọi là người có tà kiến; nghĩa là người có tà kiến không đưa đến giải thoát, thuộc về tà đạo, có nền tảng là ‘không có quả của bố thí’ v.v., thuộc về nghiệp đạo. ‘Họ có chánh kiến, đúng đắn, tốt đẹp, được bậc trí tán thán’ nên gọi là người có chánh kiến; nghĩa là người có nghiệp tự tánh kiến như ‘có quả của bố thí’ v.v., thuộc về nghiệp đạo, và có đạo kiến thuộc về chánh đạo. Trước hết, đây chỉ là phần giải thích từ ngữ của những từ không rõ ràng ở đây. Yo pana tesaṃ pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti kaṇhapakkhe dasavidho attho hoti. Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya[Pg.134], payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo. Lại nữa, ý nghĩa của những điều ấy là: sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời độc ác, nói lời vô ích, tham lam, sân hận, tà kiến. Trong đó, `pāṇassa atipāto` là `pāṇātipāto` (sát sanh); được nói là sự giết hại chúng sanh, sự sát hại chúng sanh. Và ở đây, `pāṇa` theo thế tục là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Lại nữa, đối với chúng sanh ấy, tư tâm sát hại phát sanh qua một trong hai môn thân hoặc khẩu, làm phát khởi sự cố gắng cắt đứt mạng quyền của người có tưởng là chúng sanh, (đó) là sát sanh. Hành động ấy đối với các chúng sanh không có đức hạnh như loài bàng sanh v.v..., (giết) chúng sanh nhỏ thì ít tội lỗi, (giết) chúng sanh có thân hình lớn thì nhiều tội lỗi. Vì sao? Do sự cố gắng lớn lao; dù sự cố gắng tương đương, (là) do đối tượng lớn lao. Đối với các chúng sanh có đức hạnh như loài người v.v..., (giết) người ít đức hạnh thì ít tội lỗi, (giết) người nhiều đức hạnh thì nhiều tội lỗi. Lại nữa, khi thân thể và đức hạnh tương đương nhau, do phiền não và sự cố gắng yếu ớt thì ít tội lỗi, do (phiền não và sự cố gắng) mãnh liệt thì nhiều tội lỗi, cần phải hiểu như vậy. Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atippapañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ (pārā. aṭṭha. 172) oloketvā gahetabbo. Hành động ấy có năm thành phần: chúng sanh, có tưởng là chúng sanh, có tâm sát hại, có sự cố gắng, và cái chết do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện: tự tay làm, ra lệnh, ném đi, đặt cố định, dùng minh chú, dùng thần thông. Lại nữa, nếu giải rộng về ý nghĩa này thì sẽ quá rườm rà, do đó chúng tôi không giải rộng điều ấy, và những điều tương tự khác. Tuy nhiên, những ai có nhu cầu nên xem và hiểu theo Luật chú giải Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 172). Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parassaharaṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo hoti. Tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ. `Adinnassa ādānaṃ` là `adinnādānaṃ` (trộm cắp); được nói là sự mang đi tài sản của người khác, là sự trộm cắp, là hành vi ăn trộm. Trong đó, `adinna` (của không cho) là (tài sản) do người khác sở hữu, mà đối với nó, người chủ khi thực hiện theo ý muốn của mình thì không đáng bị trừng phạt, không đáng bị khiển trách. Lại nữa, đối với tài sản do người khác sở hữu ấy, tư tâm trộm cắp làm phát khởi sự cố gắng lấy đi tài sản đó của người có tưởng là tài sản do người khác sở hữu, (đó) là trộm cắp. Hành động ấy đối với tài sản của người khác mà có giá trị thấp thì ít tội lỗi, (đối với tài sản) có giá trị cao thì nhiều tội lỗi. Vì sao? Do vật có giá trị cao. Khi vật có giá trị tương đương, đối với vật thuộc sở hữu của những người có đức hạnh hơn thì nhiều tội lỗi; tùy thuộc vào người có đức hạnh hơn này hay hơn kia, đối với vật thuộc sở hữu của người có đức hạnh thấp hơn người này hay người kia thì ít tội lỗi. Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattāti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 92) vutto. Hành động ấy có năm thành phần: tài sản do người khác sở hữu, có tưởng là tài sản do người khác sở hữu, có tâm trộm cắp, có sự cố gắng, và sự mang đi do (sự cố gắng) ấy. Có sáu phương tiện, chính là tự tay làm v.v... Và quả vậy, chúng diễn ra một cách tương ứng qua các cách lấy trộm này: lấy trộm bằng cách lừa đảo, lấy trộm bằng vũ lực, lấy trộm bằng cách che giấu, lấy trộm bằng cách hoạch định, lấy trộm bằng cách gian lận (thẻ thăm). Đây là phần tóm tắt ở đây; còn phần chi tiết đã được nói trong Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 92). Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā [Pg.135] gottarakkhitā dhammarakkhitā sārakkhā saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhatacumbaṭā dāsī ca bhariyā ca kammakārī ca bhariyā ca dhajāhaṭā muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā. Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva. Lại nữa, ở đây trong câu `kāmesumicchācāra`, `kāmesu` có nghĩa là trong các hành vi dâm dục. `Micchācāra` là hành vi sai trái, hành vi thấp hèn đáng bị hoàn toàn khiển trách. Lại nữa, về phương diện đặc tính, `kāmesumicchācāra` là tư tâm vi phạm đối tượng không được đến, phát sanh qua thân môn với ý định hành theo phi pháp. Trong đó, đối tượng không được đến đối với nam giới trước hết là hai mươi loại phụ nữ: mười loại là người được mẹ bảo vệ, được cha bảo vệ, được cha mẹ bảo vệ, được anh em trai bảo vệ, được chị em gái bảo vệ, được bà con bảo vệ, được dòng họ bảo vệ, được đồng pháp bảo vệ, người đã có hứa hôn, người chịu hình phạt; và mười loại khác là người vợ mua bằng tiền, người vợ do tự nguyện chung sống, người vợ do sống bằng tài sản, người vợ do sống bằng y phục, người vợ được cưới hỏi theo nghi thức nhúng tay vào nước, người vợ được giải thoát khỏi gánh nặng, người vợ vừa là nô tỳ vừa là vợ, người vợ vừa là người làm công vừa là vợ, người vợ bị bắt trong chiến trận, người vợ tạm thời. Lại nữa, đối với phụ nữ, những người đàn ông khác (ngoài chồng) là đối tượng không được đến đối với mười hai loại phụ nữ: hai loại là người đã có hứa hôn và người chịu hình phạt, và mười loại là người vợ mua bằng tiền v.v... Đây gọi là đối tượng không được đến. Lại nữa, hành vi tà dâm này đối với đối tượng không được đến mà không có giới hạnh v.v... thì ít tội lỗi; (đối với đối tượng) có đầy đủ giới hạnh v.v... thì nhiều tội lỗi. Hành động ấy có bốn thành phần: đối tượng không được đến, có tâm muốn giao hợp với đối tượng ấy, có sự cố gắng giao hợp, và sự chấp nhận việc đường (sinh dục) tiếp xúc với đường (sinh dục). Chỉ có một phương tiện, đó là tự tay làm. Musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyappayogo vā, visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādanakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā, musāvādo. Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana ‘‘diṭṭha’’ntiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati. “Musā” (nói dối) là thân hành động hoặc khẩu hành động làm tổn hại lợi ích của người có ý định lừa dối; hoặc là, tác ý làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động lừa dối người khác với chủ ý lừa dối, đó là nói dối. Một cách giải thích khác – “musā” là sự việc không có thật, không chân thật. “Vāda” là làm cho biết sự việc ấy như là có thật, như là chân thật. Về phương diện đặc tính, tác ý làm phát sinh sự trình bày như vậy của người muốn làm cho người khác biết sự việc không thật như là thật, đó là nói dối. Lời nói dối ấy phá hoại lợi ích nào, do sự nhỏ nhoi của lợi ích ấy nên có tội nhỏ, do sự to lớn (của lợi ích ấy) nên có tội lớn. Hơn nữa, đối với hàng tại gia, lời nói dối phát sinh theo cách “không có” v.v... do không muốn cho của cải của mình, thì có tội nhỏ; lời nói dối được nói ra để phá hoại lợi ích sau khi đã làm nhân chứng thì có tội lớn. Đối với hàng xuất gia, sau khi nhận được dù chỉ một ít dầu hoặc bơ sữa, lời nói dối phát sinh theo cách nói cường điệu với chủ ý nói đùa rằng: “Hôm nay, trong làng, tôi nghĩ dầu chảy như sông”, thì có tội nhỏ; nhưng lời nói dối của những người nói theo cách “đã thấy” v.v... đối với điều thực sự chưa thấy, thì có tội lớn. Lời nói dối ấy có bốn thành phần: sự việc không thật, tâm muốn lừa dối, sự cố gắng phát sinh từ tâm ấy, và người khác biết được ý nghĩa đó. Hành động chỉ có một, là tự mình làm. Hành động đó cần được hiểu là việc thực hiện hành vi lừa dối người khác bằng thân, hoặc bằng vật liên quan đến thân, hoặc bằng lời nói. Và nếu người khác biết được ý nghĩa đó qua hành vi ấy, thì ngay trong khoảnh khắc tác ý làm phát sinh hành vi, người ấy bị ràng buộc bởi nghiệp nói dối. Pisuṇavācātiādīsu yāya vācāya, yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā[Pg.136]. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusavācā. Yena pana samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmameva labhati. Sā eva ca idha adhippetāti. Trong các (chi phần) như lời nói đâm thọc v.v., lời nói nào, khi nói với người nào, làm cho người nói được yêu mến trong lòng người nghe và làm cho người khác bị xa lánh, lời nói đó là lời nói đâm thọc. Còn lời nói nào làm cho cả mình và người khác trở nên thô bạo, lời nói nào tự nó đã thô bạo, không êm tai, không đi vào lòng, đây là lời nói ác khẩu. Còn lời nói nào mà người ta nói những điều sáo rỗng, vô ích, đó là lời nói vô ích. Tác ý là cội rễ của chúng cũng nhận được tên gọi là lời nói đâm thọc v.v. Và chính tác ý ấy được chủ trương ở đây. Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya, attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantīti bhedapurekkhāratā, iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsikoti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Trong số đó, tác ý làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động của người có tâm ô nhiễm, hoặc để chia rẽ người khác, hoặc vì muốn được yêu mến, là lời nói đâm thọc. Lời nói ấy gây chia rẽ cho người nào, do người ấy ít đức hạnh nên có tội nhỏ, do có đức hạnh lớn nên có tội lớn. Lời nói ấy có bốn thành phần: có người khác để chia rẽ; có ý định chia rẽ rằng: “Do vậy, những người này sẽ trở nên khác biệt, sẽ xa lìa nhau”; hoặc có sự mong muốn được yêu mến rằng: “Do vậy, ta sẽ được yêu mến, được tin cậy”; có sự cố gắng phát sinh từ đó; và người kia biết được ý nghĩa đó. Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātu vacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati. Mātā taṃ nivattetuṃ asakkontī, ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako, ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi, taṃ hotū’’ti saccakiriyaṃ akāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusavācā hoti. Cittapharusatāya panesā pharusavācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti. Tác ý hoàn toàn thô bạo, làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động cắt đứt chỗ hiểm yếu (tình thương) của người khác, là lời nói ác khẩu. Để làm rõ điều này, có câu chuyện sau: Tương truyền, một cậu bé không nghe lời mẹ, đi vào rừng. Người mẹ không thể ngăn cản con, đã mắng rằng: “Mong cho con trâu rừng hung dữ đuổi theo mày!”. Khi ấy, trong rừng, một con trâu rừng quả thật đã xuất hiện trước mặt cậu. Cậu bé đã lập lời thệ nguyện chân thật rằng: “Điều mẹ tôi nói bằng miệng, mong rằng đừng xảy ra; điều mẹ tôi nghĩ trong tâm, mong rằng sẽ xảy ra”. Con trâu rừng đứng yên tại chỗ như bị trói. Như vậy, dù hành động có tính cách cắt đứt chỗ hiểm yếu, nhưng do tâm nhu hòa nên không phải là lời nói ác khẩu. Thật vậy, cha mẹ đôi khi nói với con cái như vầy: “Mong cho bọn cướp chặt chúng mày ra từng mảnh”, nhưng họ lại không muốn dù chỉ một chiếc lá sen rơi lên người con. Các vị thầy tế độ và thầy giáo thọ đôi khi cũng nói với các đệ tử như vầy: “Tại sao những người này sống không biết tàm, không biết quý? Hãy đuổi họ đi!”. Tuy nhiên, các vị ấy lại mong muốn các đệ tử thành tựu về học pháp và hành pháp. Và cũng như do tâm nhu hòa mà không phải là lời nói ác khẩu, thì cũng vậy, do lời nói nhu hòa mà không phải là không phải lời nói ác khẩu. Thật vậy, lời nói của người muốn giết: “Hãy cho người này ngủ một giấc an lành” không phải là lời nói không ác khẩu. Do tâm thô bạo, lời nói này chính là lời nói ác khẩu. Lời nói ấy được nói ra nhắm đến ai, do người ấy ít đức hạnh nên có tội nhỏ, do có đức hạnh lớn nên có tội lớn. Lời nói ấy có ba thành phần: có người khác để mắng chửi, tâm sân hận, và sự mắng chửi. Anatthaviññāpikā [Pg.137] kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddha-sītāharaṇādi-niratthakakathā-purekkhāratā, tathārūpīkathākathanañcāti. Tác ý bất thiện làm phát sinh thân hành động và khẩu hành động, khiến cho người khác biết điều vô ích, là lời nói vô ích. Lời nói ấy do ít thực hành nên có tội nhỏ, do thực hành nhiều nên có tội lớn. Lời nói ấy có hai thành phần: có ý định nói những chuyện vô ích như chiến tranh Bhārata, chuyện bắt cóc nàng Sītā v.v., và việc nói những câu chuyện như vậy. Abhijjhāyatīti abhijjhā. Parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vatidaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva na ‘‘aho vatidaṃ mamassā’’ti attano pariṇāmetīti. “Nó tham lam” (abhijjhāyati), vì vậy gọi là tham lam (abhijjhā). Nghĩa là, nó hướng đến tài sản của người khác và diễn tiến với sự nghiêng về tài sản đó. Tham lam ấy có đặc tính là thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”. Giống như trộm cắp, nó có thể có tội nhỏ và cũng có thể có tội lớn. Tham lam ấy có hai thành phần: tài sản của người khác và sự hướng về mình. Thật vậy, dù lòng tham đã khởi lên đối với tài sản của người khác, nhưng chừng nào chưa hướng về mình rằng: “Ôi, mong sao cái này là của ta!”, thì chừng đó vẫn chưa vi phạm nghiệp đạo. Hitasukhaṃ byāpādayatīti, byāpādo. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo. Pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa ca vināsacintā. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva na ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ cinteti. “Nó hủy hoại lợi ích và hạnh phúc”, vì vậy gọi là sân hận (byāpādo). Sân hận ấy có đặc tính là tâm ô nhiễm nhằm hủy hoại người khác. Giống như lời nói ác khẩu, nó có thể có tội nhỏ và cũng có thể có tội lớn. Sân hận ấy có hai thành phần: một chúng sinh khác, và ý nghĩ hủy hoại chúng sinh đó. Thật vậy, dù cơn giận đã khởi lên đối với một chúng sinh khác, nhưng chừng nào chưa nghĩ đến sự hủy hoại chúng sinh đó rằng: “Ôi, mong sao kẻ này bị tiêu diệt, bị hủy hoại!”, thì chừng đó vẫn chưa vi phạm nghiệp đạo. Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Api ca aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā yathā ca naṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassā upaṭṭhānanti. Tà kiến là thấy một cách sai lầm do không nắm bắt đúng theo thực tánh. Tà kiến ấy có đặc tính là thấy một cách sai lạc theo phương pháp bắt đầu bằng "không có quả của sự bố thí", v.v... Giống như lời nói phù phiếm, nó vừa có lỗi nhỏ, vừa có lỗi lớn. Hơn nữa, tà kiến bất định có lỗi nhỏ, tà kiến định phần có lỗi lớn. Có hai thành phần của tà kiến: sự sai lạc trong cách thức nắm bắt đối tượng, và sự hiện khởi của tà kiến ấy do đối tượng không có thực tánh đúng như cách nó nắm bắt. Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo. Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tisso cetanāsampayuttā. Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni, abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti, byāpādo doso akusalamūlaṃ. Vả lại, cần phải biết sự quyết trạch về mười bất thiện nghiệp đạo này qua năm phương diện: về phương diện pháp, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện thọ, và về phương diện căn. Trong đó, về phương diện pháp: thật vậy, trong số này, bảy nghiệp đạo theo thứ tự chỉ là các pháp tư; ba nghiệp đạo bắt đầu bằng tham dục là các pháp tương ưng với tư. Về phương diện thành phần: bảy nghiệp đạo theo thứ tự và tà kiến, tức tám pháp này, chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn; tham dục và sân độc vừa là nghiệp đạo, vừa là căn. Thật vậy, tham dục khi đạt đến vai trò căn thì trở thành tham, là bất thiện căn; sân độc (trở thành) sân, là bất thiện căn. Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti, adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena [Pg.138] saṅkhārārammaṇova, sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā. Về phương diện đối tượng: Sát sanh có đối tượng là pháp hành do có đối tượng là mạng quyền. Trộm cắp hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành. Tà dâm chỉ có đối tượng là pháp hành do xúc cảnh; một số vị cho rằng cũng có đối tượng là chúng sanh. Nói dối hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành; nói đôi chiều cũng vậy. Nói lời thô ác chỉ có đối tượng là chúng sanh. Nói lời phù phiếm, do những gì được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, nên hoặc có đối tượng là chúng sanh, hoặc có đối tượng là pháp hành; tham dục cũng vậy. Sân độc chỉ có đối tượng là chúng sanh. Tà kiến có đối tượng là pháp hành do các pháp trong ba cõi. Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ, micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano, sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano, tathā pisuṇavācā pharusavācā dukkhavedanā, samphappalāpo tivedano, abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā, tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano. Về phương diện thọ: Sát sanh có khổ thọ. Thật vậy, dù cho các vị vua khi thấy tên trộm, dù đang cười vui vẫn nói rằng: "Hãy đi giết nó", nhưng tư quyết định của họ chỉ tương ưng với khổ. Trộm cắp có ba thọ. Tà dâm có hai thọ do lạc và xả, nhưng trong tâm quyết định thì không có xả thọ. Nói dối có ba thọ; nói đôi chiều cũng vậy. Nói lời thô ác có khổ thọ. Nói lời phù phiếm có ba thọ. Tham dục có hai thọ do lạc và xả; tà kiến cũng vậy. Sân độc có khổ thọ. Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti, adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena, abhijjhā mohavasena ekamūlā, tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti. Về phương diện căn: Sát sanh có hai căn do sân và si. Trộm cắp hoặc có hai căn do sân và si, hoặc do tham và si. Tà dâm có hai căn do tham và si. Nói dối hoặc có hai căn do sân và si, hoặc do tham và si; nói đôi chiều và nói lời phù phiếm cũng vậy. Nói lời thô ác có hai căn do sân và si. Tham dục có một căn do si; sân độc cũng vậy. Tà kiến có hai căn do tham và si. Pāṇātipātā paṭiviratātiādīsu pāṇātipātādayo vuttatthā eva. Yāya pana viratiyā ete paṭiviratā nāma honti, sā bhedato tividhā hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ kātu’’nti sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattaviratīti veditabbā sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya. Tassa kira daharakāleyeva mātu rogo uppajji. Vejjena ca ‘‘allasasakamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tato cakkanassa bhātā ‘‘gaccha tāta khettaṃ āhiṇḍāhī’’ti cakkanaṃ pesesi. So tattha gato. Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti. So taṃ disvā vegena dhāvanto valliyā baddho ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi[Pg.139]. Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi ‘‘mātu bhesajjaṃ karomī’’ti. Puna cintesi – ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyya’’nti. Atha naṃ ‘‘gaccha araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā’’ti muñci. Bhātarā ca ‘‘kiṃ tāta saso laddho’’ti? Pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi. Tato naṃ bhātā paribhāsi. So mātu santikaṃ gantvā, ‘‘yatohaṃ jāto, nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā’’ti saccaṃ vatvā aṭṭhāsi, tāvadeva cassa mātā arogā ahosi. Trong các câu bắt đầu bằng "từ bỏ sát sanh", các từ như "sát sanh" đã được giải thích ý nghĩa. Nhưng sự từ bỏ nào mà do đó những người này được gọi là đã từ bỏ, sự từ bỏ ấy có ba loại theo sự phân chia: sự từ bỏ khi gặp dịp, sự từ bỏ do thọ trì, và sự từ bỏ do đoạn tuyệt. Trong đó, sự từ bỏ khởi lên nơi những người không thọ trì học giới, sau khi quán xét dòng dõi, tuổi tác, sự học rộng, v.v... của mình và nghĩ rằng "chúng ta không thích hợp để làm việc như vậy", rồi không vi phạm đối tượng đã đến tay, cần được biết là sự từ bỏ khi gặp dịp, giống như trường hợp của cận sự nam Cakkana ở đảo Sīhaḷa. Nghe nói, khi ông còn trẻ, mẹ ông bị bệnh. Và thầy thuốc đã nói rằng: "Cần phải có thịt thỏ tươi". Sau đó, anh của Cakkana đã sai Cakkana đi, nói rằng: "Này em, hãy đi ra ruộng tìm xem". Ông đã đi đến đó. Và vào lúc đó, có một con thỏ đến để ăn lúa non. Con thỏ ấy thấy ông, trong lúc chạy nhanh đã bị vướng vào dây leo và kêu lên "kiri kiri". Cakkana nghe tiếng đó, đi đến bắt nó và nghĩ rằng: "Mình sẽ làm thuốc cho mẹ". Rồi lại nghĩ rằng: "Việc này không thích hợp với ta, rằng ta vì mạng sống của mẹ mà lại tước đoạt mạng sống của kẻ khác". Sau đó, ông đã thả nó ra và nói: "Hãy đi, hãy cùng các con thỏ khác ăn cỏ uống nước trong rừng". Và khi được anh hỏi: "Này em, có bắt được thỏ không?", ông đã kể lại sự việc đó. Sau đó, người anh đã mắng ông. Ông đi đến chỗ mẹ, và đứng đó nói lời chân thật rằng: "Từ khi con được sinh ra, con không hề biết mình đã cố ý tước đoạt mạng sống của một chúng sanh nào". Ngay lúc đó, mẹ của ông đã hết bệnh. Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitaṃ pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānaviratīti veditabbā, uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya. So kira ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kasati. Athassa goṇo naṭṭho, so taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi, tatra naṃ mahāsappo aggahesi. So cintesi – ‘‘imāya tikhiṇāya vāsiyā sīsaṃ chindāmī’’ti. Puna cintesi – ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadaṃ gahetvā bhindeyya’’nti. Evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā – ‘‘jīvitaṃ pariccajāmi, na sikkhāpada’’nti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi. Tāvadeva mahāvāḷo naṃ muñcitvā agamāsīti. Còn sự từ bỏ khởi lên nơi những người đã thọ trì học giới, cả trong lúc thọ trì và sau đó, khi họ từ bỏ mạng sống của mình mà không vi phạm đối tượng, cần được biết là sự từ bỏ do thọ trì, giống như trường hợp của vị cận sự nam sống ở núi Uttaravaḍḍhamāna. Nghe nói, vị ấy sau khi thọ trì các học giới nơi Trưởng lão Piṅgalabuddharakkhita, người sống tại tu viện Ambariya, đang cày ruộng. Rồi con bò của ông bị lạc, ông đi tìm nó và leo lên núi Uttaravaḍḍhamāna. Ở đó, một con rắn lớn đã quấn lấy ông. Ông nghĩ rằng: "Ta sẽ chặt đầu nó bằng cái rìu bén này". Rồi lại nghĩ rằng: "Việc này không thích hợp với ta, rằng ta đã thọ trì học giới nơi vị thầy đáng kính mà lại phá vỡ nó". Sau khi suy nghĩ như vậy đến lần thứ ba, ông nghĩ rằng: "Ta từ bỏ mạng sống, chứ không từ bỏ học giới", rồi ném cái rìu cán bén đang đặt trên vai vào trong rừng. Ngay lúc đó, con rắn lớn đã nhả ông ra và bỏ đi. Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedaviratīti veditabbā, yassā uppattito pabhuti pāṇaṃ ghātessāmīti ariyapuggalānaṃ cittampi na uppajjatīti. Còn sự chế ngự tương ưng với Thánh đạo nên được biết là sự chế ngự bằng cách đoạn tuyệt, (nghĩa là) kể từ khi sự chế ngự ấy sanh khởi, ngay cả tâm của các bậc Thánh nhân (nghĩ rằng) ‘ta sẽ giết hại chúng sanh’ cũng không sanh khởi. Yathā ca akusalānaṃ, evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo. Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopi, ante tayo cetanāsampayuttāva. Và giống như (sự quyết đoán) đối với các (nghiệp lộ) bất thiện, cũng vậy, sự quyết đoán đối với các nghiệp lộ thiện này nên được biết theo năm phương diện là: theo pháp, theo thành phần, theo đối tượng, theo cảm thọ, và theo căn nguyên. Trong ấy, (quyết đoán) theo pháp là: trong các nghiệp lộ này, theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu) có thể là tư tâm sở và cũng có thể là các sự chế ngự; ba (nghiệp lộ) cuối chỉ là các pháp tương ưng với tư tâm sở. Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, na mūlāni, ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho [Pg.140] kusalamūlaṃ hoti, abyāpādo adoso kusalamūlaṃ, sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ. (Quyết đoán) theo thành phần là: theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu) chỉ là nghiệp lộ, không phải là căn nguyên; ba (nghiệp lộ) cuối vừa là nghiệp lộ vừa là căn nguyên. Thật vậy, sự không tham lam, khi đạt đến (vai trò) căn nguyên, trở thành căn thiện là vô tham; sự không sân hận (trở thành) căn thiện là vô sân; chánh kiến (trở thành) căn thiện là vô si. Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ. Ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbavatthutoyeva hi virati nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā. (Quyết đoán) theo đối tượng là: chính các đối tượng của sát sanh v.v... là đối tượng của các (nghiệp lộ thiện) này. Thật vậy, sự chế ngự chỉ phát sanh từ đối tượng cần phải vượt qua. Giống như Thánh đạo có Niết-bàn làm đối tượng lại đoạn trừ các phiền não, cũng vậy, nên biết rằng các nghiệp lộ này, dù có mạng quyền v.v... làm đối tượng, vẫn đoạn trừ các ác giới như sát sanh v.v... Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi. (Quyết đoán) theo cảm thọ là: tất cả (các nghiệp lộ thiện) hoặc là (tương ưng với) lạc thọ hoặc là (tương ưng với) xả thọ. Thật vậy, khi đã đạt đến (phạm vi) thiện, không có cái gọi là khổ thọ. Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā hoti, ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhaadosavasena dvimūlāvāti. Tatiyādīni. (Quyết đoán) theo căn nguyên là: theo thứ tự, bảy (nghiệp lộ đầu), đối với người chế ngự bằng tâm tương ưng với trí tuệ, thì có ba căn do vô tham, vô sân, vô si; đối với người chế ngự bằng tâm không tương ưng với trí tuệ, thì có hai căn. Sự không tham lam, khi (phát sanh) trong tâm tương ưng với trí tuệ, thì có hai căn; khi (phát sanh) trong tâm không tương ưng với trí tuệ, thì có một căn. Nhưng vô tham tự nó không phải là căn nguyên của chính nó. Đối với sự không sân hận cũng theo phương pháp này. Chánh kiến chỉ có hai căn do vô tham và vô sân. (Hết các kinh) thứ ba v.v... 6. Aṭṭhaṅgikasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Tám Chi 112. Chaṭṭhaṃ aṭṭhamaggaṅgavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ. 112. (Kinh) thứ sáu được nói theo tám chi đạo, tùy theo khuynh hướng của những người có khả năng giác ngộ. (Hết kinh) thứ sáu. 7. Dasaṅgasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Mười Chi 113. Sattamaṃ dasamicchattasammattavasena. Tattha micchāñāṇinoti micchāpaccavekkhaṇena samannāgatāti attho. Micchāvimuttinoti aniyyānikavimuttino kusalavimuttīti gahetvā ṭhitā. Sammāñāṇinoti sammāpaccavekkhaṇā. Sammāvimuttinoti niyyānikāya phalavimuttiyā samannāgatāti. Sattamaṃ. 113. (Kinh) thứ bảy (được nói) theo mười tà pháp và mười chánh pháp. Trong đó, ‘người có tà trí’ có nghĩa là người có sự quán xét sai lầm. ‘Người có tà giải thoát’ là những người có sự giải thoát không đưa đến xuất ly, nhưng lại chấp thủ rằng đó là sự giải thoát thiện. ‘Người có chánh trí’ là (người có) sự quán xét đúng đắn. ‘Người có chánh giải thoát’ là người có sự giải thoát của quả vị, vốn đưa đến xuất ly. (Hết kinh) thứ bảy. Kammapathavaggo tatiyo. Phẩm Nghiệp Lộ, thứ ba. 4. Catutthavaggo 4. Phẩm Thứ Tư 1. Catudhātusuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Bốn Đại 114. Catutthavaggassa [Pg.141] paṭhame pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana vīsatikoṭṭhāsādivasena etā kathetabbā. Paṭhamaṃ. 114. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, ‘địa đại’ là đại làm nền tảng. ‘Thủy đại’ là đại kết dính. ‘Hỏa đại’ là đại làm cho chín muồi. ‘Phong đại’ là đại nâng đỡ. Đây là phần tóm tắt ở đây; còn về phần chi tiết, những (đại) này nên được nói đến theo hai mươi thể trược v.v... (Hết kinh) thứ nhất. 2. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Trước Khi Giác Ngộ 115. Dutiye ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti ayaṃ pathavīdhātunissayo assādo. Svāyaṃ kāyaṃ abbhunnāmetvā udaraṃ pasāretvā, ‘‘idha me aṅgulaṃ pavesituṃ vāyamathā’’ti vā hatthaṃ pasāretvā, ‘‘imaṃ nāmetuṃ vāyamathā’’ti vā vadati, evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. Aniccātiādīsu hutvā abhāvākārena aniccā, paṭipīḷanākārena dukkhā, sabhāvavigamākārena vipariṇāmadhammā. Ayaṃ pathavīdhātuyā ādīnavoti yena ākārena sā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayamākāro pathavīdhātuyā ādīnavoti attho. Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānaṃ āgamma pathavīdhātuyā chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca, tasmā nibbānamassā nissaraṇaṃ. 115. Trong kinh thứ hai, (câu) ‘đây là vị ngọt của địa đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào địa đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy ưỡn thân, phình bụng và nói: ‘Hãy cố gắng đưa ngón tay của các ngươi vào đây cho ta’ hoặc duỗi tay ra và nói: ‘Hãy cố gắng bẻ cong cái này cho ta’. Trong các từ ‘vô thường’ v.v..., (địa đại) là vô thường theo nghĩa không tồn tại sau khi đã hiện hữu; là khổ theo nghĩa bị áp bức; là pháp có tính biến hoại theo nghĩa từ bỏ tự tánh. (Câu) ‘đây là sự nguy hại của địa đại’ có nghĩa là: phương diện mà địa đại là vô thường, khổ, có tính biến hoại, phương diện ấy là sự nguy hại của địa đại. (Câu) ‘sự nhiếp phục dục tham, sự đoạn trừ dục tham’ (có nghĩa là): dựa vào Niết-bàn, dục tham đối với địa đại được nhiếp phục và được đoạn trừ; do đó, Niết-bàn là sự xuất ly khỏi dục tham ấy. Ayaṃ āpodhātuyā assādoti ayaṃ āpodhātunissayo assādo. Svāyaṃ aññaṃ āpodhātuyā upaddutaṃ disvā, ‘‘kiṃ ayaṃ nipannakālato paṭṭhāya passāvaṭṭhānābhimukho nikkhamati ceva pavisati ca, appamattakampissa kammaṃ karontassa sedatintaṃ vatthaṃ pīḷetabbatākāraṃ pāpuṇāti, anumodanamattampi kathentassa tālavaṇṭaṃ gaṇhitabbaṃ hoti, mayaṃ pana sāyaṃ nipannā pātova uṭṭhahāma, māsapuṇṇaghaṭo viya no sarīraṃ, mahākammaṃ karontānaṃ sedamattampi no na uppajjati, asanisaddena viya dhammaṃ kathentānaṃ sarīre usumākāramattampi no natthī’’ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. (Câu) ‘đây là vị ngọt của thủy đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào thủy đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy, khi thấy người khác bị thủy đại làm cho khốn khổ, bèn nói: ‘Tại sao người này, từ lúc nằm xuống, cứ phải đi ra đi vào nhà vệ sinh? Khi làm một chút việc, y phục của người ấy cũng ướt đẫm mồ hôi đến mức phải vắt. Khi nói đôi lời tùy hỷ, cũng phải có người cầm quạt lá cọ (quạt cho). Còn chúng ta, tối nằm xuống, sáng sớm mới thức dậy; thân của chúng ta như cái bình đầy nước. Khi làm việc lớn, chúng ta cũng không đổ một giọt mồ hôi. Khi thuyết pháp như tiếng sấm, thân của chúng ta cũng không có chút hơi nóng nào’. Ayaṃ [Pg.142] tejodhātuyā assādoti ayaṃ tejodhātunissayo assādo. Svāyaṃ sītagahaṇike disvā, ‘‘kiṃ ime kiñcideva yāgubhattakhajjamattaṃ ajjhoharitvā thaddhakucchino nisīditvā sabbarattiṃ aṅgārakaṭāhaṃ pariyesanti, phusitamattesupi sarīre patitesu aṅgārakaṭāhaṃ ottharitvā pārupitvāva nipajjanti? Mayaṃ pana atithaddhampi maṃsaṃ vā pūvaṃ vā khādāma, kucchipūraṃ bhattaṃ bhuñjāma, tāvadeva no sabbaṃ pheṇapiṇḍo viya vilīyati, sattāhavaddalikāya vattamānāya sarīre sītānudahanamattampi no natthī’’ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. (Câu) ‘đây là vị ngọt của hỏa đại’ có nghĩa là: đây là vị ngọt duyên vào hỏa đại. Điều này nên được hiểu theo trường hợp của những người hành xử như sau: người ấy, khi thấy những người có tỳ vị hư hàn, bèn nói: ‘Tại sao những người này, chỉ ăn một chút cháo, cơm, hay vật thực, bụng đã cứng đờ, rồi ngồi tìm chậu than suốt cả đêm? Khi chỉ vài giọt (mưa) rơi vào thân, họ cũng phải che chậu than, đắp (chăn) rồi mới nằm xuống? Còn chúng ta, dù là thịt hay bánh rất cứng, chúng ta cũng ăn được; chúng ta ăn cơm no căng bụng; ngay lập tức, tất cả (thức ăn) ấy của chúng ta đều tiêu hóa như cục bọt. Khi trời mưa dầm bảy ngày, thân của chúng ta cũng không có chút cảm giác lạnh nào’. Ayaṃ vāyodhātuyā assādoti ayaṃ vāyodhātunissayo assādo. Svāyaṃ aññe vātabhīruke disvā, ‘‘imesaṃ appamattakampi kammaṃ karontānaṃ anumodanamattampi kathentānaṃ sarīraṃ vāto vijjhati, gāvutamattampi addhānaṃ gatānaṃ hatthapādā sīdanti, piṭṭhi rujjati, kucchivātasīsavātakaṇṇavātādīhi niccupaddutā telaphāṇitādīni vātabhesajjāneva karontā atināmenti, amhākaṃ pana mahākammaṃ karontānampi tiyāmarattiṃ dhammaṃ kathentānampi ekadivaseneva dasa yojanāni gacchantānampi hatthapādasaṃsīdanamattaṃ vā piṭṭhirujjanamattaṃ vā na hotī’’ti, evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. Evaṃ pavattā hi etā dhātuyo assādenti nāma. “Đây là vị ngọt của phong đại” có nghĩa là: Đây là vị ngọt nương tựa vào phong đại. Vị ngọt này nên được hiểu theo trường hợp của những người, sau khi thấy những kẻ khác sợ gió, (nghĩ rằng): “Đối với những người này, dù chỉ làm một công việc nhỏ nhặt, dù chỉ nói lời tùy hỷ, thân thể cũng bị gió xâm nhập; dù chỉ đi một quãng đường bằng một gāvuta, tay chân cũng mỏi mệt, lưng cũng đau nhức; họ thường xuyên bị khổ sở bởi các chứng bệnh như đau bụng do gió, đau đầu do gió, đau tai do gió, và phải lãng phí thời gian để bào chế các loại thuốc trị gió như dầu, mật mía v.v... Còn đối với chúng ta, dù làm công việc lớn, dù thuyết pháp suốt ba canh đêm, dù đi mười do-tuần trong một ngày, cũng không hề có chuyện tay chân mỏi mệt hay lưng đau nhức.” Quả vậy, những người có trạng thái như vậy được gọi là những người thưởng thức các đại này. Abbhaññāsinti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ. Anuttaraṃ sammāsambodhinti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ, atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi. ‘‘Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti (mahāva. 1; udā. 1) ca ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti (mahāva. 11; ma.ni. 1.285) ca āgataṭṭhānesu hi rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. Idha pana bhagavato arahattamaggo adhippeto. “Tôi đã thắng tri” (abbhaññāsiṃ) có nghĩa là: Tôi đã biết bằng trí tuệ siêu việt. “Chánh Đẳng Giác vô thượng” (anuttaraṃ sammāsambodhiṃ) có nghĩa là sự giác ngộ không có gì hơn, tối thượng nhất, do tự mình chánh đáng giác ngộ; hoặc là sự giác ngộ được tán thán và tốt đẹp. “Giác ngộ” (bodhi) có thể là cây, là đạo, là nhất thiết chủng trí, và cũng là Niết-bàn. Quả vậy, trong những đoạn kinh văn như “vị Chánh Đẳng Giác đầu tiên dưới cội cây bồ-đề” và “giữa cây bồ-đề và thành Gayā”, từ “bồ-đề” được dùng để chỉ cây. Trong đoạn “Bồ-đề được gọi là trí tuệ trong bốn đạo”, nó chỉ đạo. Trong đoạn “bậc có trí tuệ rộng lớn, ưu việt đạt đến sự giác ngộ”, nó chỉ nhất thiết chủng trí. Trong đoạn “đã đạt đến sự giác ngộ, bất tử, vô vi”, nó chỉ Niết-bàn. Tuy nhiên, ở đây, ý muốn nói đến A-la-hán đạo của Đức Thế Tôn. Sāvakānaṃ [Pg.143] arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hoti. A-la-hán đạo của các vị Thinh văn có phải là sự giác ngộ vô thượng không? Thưa không. Tại sao? Vì nó không mang lại tất cả các phẩm chất. Quả vậy, đối với một số vị Thinh văn, A-la-hán đạo chỉ mang lại A-la-hán quả; đối với một số vị, nó mang lại ba minh; đối với một số vị, sáu thắng trí; đối với một số vị, bốn vô ngại giải; đối với một số vị, trí tuệ ba-la-mật của Thinh văn. Đối với các vị Độc Giác Phật, nó cũng chỉ mang lại trí tuệ Độc Giác. Nhưng đối với các vị Phật, nó mang lại sự thành tựu tất cả các phẩm chất, giống như lễ đăng quang của một vị vua mang lại quyền bá chủ toàn thế giới. Do đó, đối với bất kỳ ai khác, đó không phải là sự giác ngộ vô thượng. Abhisambuddhoti paccaññāsinti ‘‘abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhito’’ti evaṃ paṭijāniṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti adhigataguṇadassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me udapādi. Akuppā me vimuttīti ‘‘ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā’’ti evaṃ ñāṇaṃ udapādi. Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā kāraṇato ca ārammaṇato ca. Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ puna anivattanatāya kāraṇatopi akuppā, akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya ārammaṇatopi akuppā. Antimāti pacchimā. Natthi dāni punabbhavoti idāni puna añño bhavo nāma natthīti. “Tôi đã tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác” (abhisambuddhoti paccaññāsiṃ) có nghĩa là: Tôi đã tuyên bố rằng: “Ta là bậc Chánh Đẳng Giác, đã đạt đến, đã thâm nhập và an trú.” “Và tri kiến đã khởi lên nơi ta” (ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi) có nghĩa là: Và trí tuệ quán xét, có khả năng thấy được các phẩm chất đã chứng đắc, đã khởi lên nơi ta. “Tâm giải thoát của ta bất động” (akuppā me vimutti) có nghĩa là: Trí tuệ đã khởi lên rằng: “Sự giải thoát bằng A-la-hán quả này của ta là bất động.” Ở đây, tính bất động nên được hiểu theo hai phương diện: từ phương diện nguyên nhân và từ phương diện đối tượng. Quả vậy, sự giải thoát ấy bất động từ phương diện nguyên nhân vì các phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi bốn đạo sẽ không tái sinh trở lại; và nó bất động từ phương diện đối tượng vì nó sinh khởi lấy Niết-bàn, một pháp bất động, làm đối tượng. “Cuối cùng” (antimā) có nghĩa là sau rốt. “Nay không còn tái sanh nữa” (natthi dāni punabbhavo) có nghĩa là: Bây giờ không còn một sự hiện hữu nào khác nữa. Imasmiṃ sutte cattāri saccāni kathitāni. Kathaṃ? Catūsu hi dhātūsu assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhappajānano maggo maggasaccaṃ. Vitthāravasenapi kathetuṃ vaṭṭatiyeva. Ettha hi yaṃ pathavīdhātuṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti pahānapaṭivedho samudayasaccaṃ. Yā pathavīdhātu aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ pathavīdhātuyā, ādīnavoti pariññāpaṭivedho dukkhasaccaṃ. Yo pathavīdhātuyā chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ pathavīdhātuyā nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedho nirodhasaccaṃ. Yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti. Dutiyaṃ. Trong kinh này, bốn chân lý đã được thuyết giảng. Bằng cách nào? Quả vậy, trong bốn đại, vị ngọt là Tập đế, sự nguy hại là Khổ đế, sự thoát ly là Diệt đế, và đạo biết rõ sự chấm dứt là Đạo đế. Cũng có thể thuyết giảng theo cách chi tiết. Ở đây, quả vậy, sự lạc, hỷ nào khởi lên do duyên địa đại, đó là vị ngọt của địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện đoạn trừ, tức là Tập đế. Địa đại là vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, đó là sự nguy hại của địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện liễu tri, tức là Khổ đế. Sự điều phục tham ái, sự đoạn trừ tham ái đối với địa đại, đó là sự thoát ly khỏi địa đại; đây là sự thâm nhập về phương diện chứng ngộ, tức là Diệt đế. Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định trong ba trường hợp này, đây là sự thâm nhập về phương diện tu tập, tức là Đạo đế. Hết kinh thứ hai. 3. Acariṃsuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Acariṃ 116. Tatiye acarinti ñāṇacārena acariṃ, anubhavanacārenāti attho. Yāvatāti yattako. Tatiyaṃ. 116. Trong kinh thứ ba, “tôi đã đi” (acariṃ) có nghĩa là: tôi đã đi bằng sự đi của trí tuệ, bằng sự đi của kinh nghiệm. “Cho đến khi nào” (yāvatā) có nghĩa là “cho đến chừng nào” (yattako). Hết kinh thứ ba. 4. Nocedaṃsuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Nocedaṃ 117. Catutthe [Pg.144] nissaṭātiādīni ādito vuttapaṭisedhena yojetvā ‘‘na nissaṭā, na visaṃyuttā, na vippamuttā, na vimariyādikatena cetasā vihariṃsū’’ti evaṃ veditabbāni. Dutiyanaye vimariyādikatenāti nimmariyādikatena. Tattha duvidhā mariyādā kilesamariyādā vaṭṭamariyādāti. Tattha ca yassa upaḍḍhā kilesā pahīnā, upaḍḍhā appahīnā, vaṭṭaṃ vā pana upaḍḍhaṃ pahīnaṃ, upaḍḍhaṃ appahīnaṃ, tassa cittaṃ pahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya vimariyādikataṃ, appahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya na vimariyādikataṃ. Idha pana ubhayassāpi pahīnattā ‘‘vimariyādikatena cetasā’’ti vuttaṃ, mariyādaṃ akatvā ṭhitena atikkantamariyādena cetasāti attho. Iti tīsupi imesu suttesu catusaccameva kathitaṃ. Catutthaṃ. 117. Trong kinh thứ tư, các từ như “đã thoát ly” (nissaṭā) v.v... nên được kết hợp với sự phủ định đã được nói ở trước và được hiểu là: “họ đã không thoát ly, không ly hệ, không giải thoát, họ đã không an trú với tâm không có ranh giới.” Theo phương pháp thứ hai, “với tâm không có ranh giới” (vimariyādikatena) có nghĩa là không có ranh giới. Ở đây, ranh giới (mariyādā) có hai loại: ranh giới phiền não và ranh giới luân hồi. Trong đó, đối với người đã đoạn trừ một nửa phiền não, một nửa chưa đoạn trừ, hoặc đã đoạn trừ một nửa luân hồi, một nửa chưa đoạn trừ, thì tâm của người đó, đối với phần phiền não hay luân hồi đã đoạn trừ, được gọi là “không có ranh giới”; còn đối với phần phiền não hay luân hồi chưa đoạn trừ, thì không được gọi là “không có ranh giới”. Nhưng ở đây, vì cả hai loại ranh giới đều đã được đoạn trừ, nên được nói là “với tâm không có ranh giới”, có nghĩa là với tâm an trú mà không tạo ra ranh giới, với tâm đã vượt qua ranh giới. Như vậy, trong cả ba kinh này, chỉ có bốn chân lý được thuyết giảng. Hết kinh thứ tư. 5. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Ekantadukkha 118. Pañcame ekantadukkhāti atikkamitvā ṭhitassa tattakāro viya ekanteneva dukkhā. Dukkhānupatitāti dukkhena anupatitā. Dukkhāvakkantāti dukkhena okkantā otiṇṇā. Sukhāti sukhavedanāya paccayabhūtā. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Pañcamaṃ. 118. Trong kinh thứ năm, ekantadukkhā (hoàn toàn khổ) là: giống như trạng thái nóng rực của đống than hồng đã tắt lửa ngọn, (chỉ) có khổ một cách chắc chắn. Dukkhānupatitā (đi theo khổ) là: đi theo khổ. Dukkhāvakkantā (chìm ngập trong khổ) là: chìm vào, rơi vào khổ. Sukhā (lạc) là: là nhân duyên của lạc thọ. Nên hiểu ý nghĩa ở tất cả mọi nơi như vậy. Trong kinh này, đặc tính khổ được thuyết giảng. Kinh thứ năm. 6-10. Abhinandasuttādivaṇṇanā 6-10. Chú giải các kinh bắt đầu với kinh Abhinanda. 119-123. Chaṭṭhasattamesu vivaṭṭaṃ, avasāne tīsu catusaccamevāti. Chaṭṭhādīni. 119-123. Trong các kinh thứ sáu và thứ bảy, sự thoát khỏi vòng luân hồi được thuyết giảng; ở cuối, trong ba kinh, chỉ Tứ đế được thuyết giảng. Các kinh bắt đầu từ kinh thứ sáu. Catuttho vaggo. Phẩm thứ tư. Dhātusaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải Tương Ưng Giới đã hoàn tất. 4. Anamataggasaṃyuttaṃ 4. Tương Ưng Vô Thỉ 1. Paṭhamavaggo 1. Phẩm Thứ Nhất 1. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Cỏ và Củi 124. Anamataggasaṃyuttassa [Pg.145] paṭhame anamataggoti anu amataggo, vassasataṃ vassasahassaṃ ñāṇena anugantvāpi amataggo aviditaggo, nāssa sakkā ito vā etto vā aggaṃ jānituṃ, aparicchinnapubbāparakoṭikoti attho. Saṃsāroti khandhādīnaṃ avicchinnappavattā paṭipāṭi. Pubbā koṭi na paññāyatīti purimamariyādā na dissati. Yadaggena cassa purimā koṭi na paññāyati, pacchimāpi tadaggeneva na paññāyati, vemajjheyeva pana sattā saṃsaranti. Pariyādānaṃ gaccheyyāti idaṃ upamāya khuddakattā vuttaṃ. Bāhirasamayasmiñhi attho paritto hoti, upamā mahatī. ‘‘Hatthī viya ayaṃ goṇo, goṇo viya sūkaro, samuddo viya taḷāka’’nti hi vutte na tesaṃ tādisaṃ pamāṇaṃ hoti. Buddhasamaye pana upamā parittā, attho mahā. Pāḷiyañhi eko jambudīpo gahito, evarūpānaṃ pana jambudīpānaṃ satepi sahassepi satasahassepi tiṇādīni tena upakkamena pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva purisassa mātu mātaroti. Dukkhaṃ paccanubhūtanti tumhehi dukkhaṃ anubhūtaṃ. Tibbanti tasseva vevacanaṃ. Byasananti ñātibyasanādianekavidhaṃ. Kaṭasīti susānaṃ, pathavīyeva vā. Sā hi punappunaṃ marantehi sarīranikkhepena vaḍḍhitā. Alamevāti yuttameva. Paṭhamaṃ. 124. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Vô Thỉ, anamataggo là anu amataggo (không biết được điểm khởi đầu), dù đi theo bằng trí tuệ suốt trăm năm, ngàn năm, điểm khởi đầu vẫn không được biết, không được nhận ra; không thể biết được điểm khởi đầu của nó từ đây hay từ đó, ý nghĩa là có điểm đầu và điểm cuối không xác định được. Saṃsāro (vòng luân hồi) là sự diễn tiến liên tục của các uẩn v.v... Pubbā koṭi na paññāyati (điểm khởi đầu không được biết đến) nghĩa là giới hạn ban đầu không được thấy. Và bởi điểm khởi đầu nào mà giới hạn ban đầu của nó không được biết đến, thì điểm cuối cùng cũng không được biết đến bởi chính điểm khởi đầu đó; chúng sanh chỉ luân hồi ở khoảng giữa. Câu pariyādānaṃ gaccheyya (có thể đi đến chỗ cạn kiệt) này được nói ra do ví dụ nhỏ bé. Vì trong ngoại đạo, ý nghĩa thì nhỏ mà ví dụ thì lớn. Khi nói: “Con bò này như con voi, con heo như con bò, cái ao như biển cả”, thì chúng không có kích thước như vậy. Còn trong Phật giáo, ví dụ thì nhỏ mà ý nghĩa thì lớn. Vì trong Pāli, một cõi Diêm-phù-đề được lấy làm ví dụ, nhưng dù có một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn cõi Diêm-phù-đề như vậy, cỏ cây v.v... có thể đi đến chỗ cạn kiệt bằng phương pháp đó, chứ không thể nào (cạn kiệt) các bà mẹ của người mẹ của một người. Dukkhaṃ paccanubhūtaṃ (đã kinh qua khổ) là các ngươi đã kinh qua khổ. Tibbaṃ (dữ dội) là từ đồng nghĩa của nó. Byasanaṃ (tai họa) là nhiều loại như tai họa đối với thân quyến v.v... Kaṭasi là nghĩa địa, hoặc chính là đất. Vì nó được làm cho lớn lên do sự vứt bỏ thân xác của những người chết đi chết lại. Alameva (thật là đủ) là thật thích hợp. Kinh thứ nhất. 2. Pathavīsuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Đất 125. Dutiye mahāpathavinti cakkavāḷapariyantaṃ mahāpathaviṃ. Nikkhipeyyāti taṃ pathaviṃ bhinditvā vuttappamāṇaṃ guḷikaṃ karitvā ekamantaṃ ṭhapeyya. Dutiyaṃ. 125. Trong kinh thứ hai, mahāpathaviṃ (đại địa) là đại địa cho đến tận cùng của dãy núi Chuyển Luân. Nikkhipeyya (nên đặt) là nên phá vỡ mảnh đất đó, làm thành viên đất có kích thước đã nói, rồi đặt sang một bên. Kinh thứ hai. 3. Assusuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Nước Mắt 126. Tatiye [Pg.146] kandantānanti sasaddaṃ rudamānānaṃ. Passannanti sanditaṃ pavattaṃ. Catūsu mahāsamuddesūti sinerurasmīhi paricchinnesu catūsu mahāsamuddesu. Sinerussa hi pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, dakkhiṇapassaṃ maṇimayaṃ, pacchimapassaṃ phalikamayaṃ, uttarapassaṃ suvaṇṇamayaṃ. Pubbadakkhiṇapassehi nikkhantā rajatamaṇirasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti, dakkhiṇapacchimapassehi nikkhantā maṇiphalikarasmiyo, pacchimuttarapassehi nikkhantā phalikasuvaṇṇarasmiyo, uttarapācīnapassehi nikkhantā suvaṇṇarajatarasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti. Tāsaṃ rasmīnaṃ antaresu cattāro mahāsamuddā honti. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘catūsu mahāsamuddesū’’ti. Ñātibyasanantiādīsu byasananti viasanaṃ, vināsoti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ. Rogo pana sayameva ārogyaṃ viyasati vināsetīti byasanaṃ, rogova byasanaṃ rogabyasanaṃ. Tatiyaṃ. 126. Trong kinh thứ ba, kandantānaṃ (của những người đang khóc) là của những người đang khóc lóc có tiếng. Passannaṃ (chảy ra) là đã chảy ra, đã tuôn ra. Catūsu mahāsamuddesu (trong bốn biển lớn) là trong bốn biển lớn được phân định bởi các tia sáng của núi Sineru. Vì sườn phía đông của núi Sineru làm bằng bạc, sườn phía nam làm bằng ngọc bích, sườn phía tây làm bằng pha lê, sườn phía bắc làm bằng vàng. Các tia sáng bạc và ngọc bích phát ra từ sườn đông và nam hợp lại thành một, đi trên mặt biển lớn, chạm vào dãy núi Chuyển Luân rồi dừng lại; các tia sáng ngọc bích và pha lê phát ra từ sườn nam và tây, các tia sáng pha lê và vàng phát ra từ sườn tây và bắc, các tia sáng vàng và bạc phát ra từ sườn bắc và đông hợp lại thành một, đi trên mặt biển lớn, chạm vào dãy núi Chuyển Luân rồi dừng lại. Giữa những tia sáng ấy có bốn biển lớn. Nhắm đến chúng mà nói “trong bốn biển lớn”. Trong các từ ñātibyasanaṃ v.v..., byasanaṃ (tai họa) là sự hủy hoại, ý nghĩa là sự tiêu vong. Tai họa của thân quyến là ñātibyasanaṃ, tai họa của tài sản là bhogabyasanaṃ. Còn bệnh tật, tự nó hủy hoại sự không bệnh, nên gọi là tai họa; bệnh tật chính là tai họa, rogabyasanaṃ. Kinh thứ ba. 4. Khīrasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Sữa 127. Catutthe mātuthaññanti ekanāmikāya manussamātu khīraṃ. Imesañhi sattānaṃ gaṇḍuppādakipillikādīsu vā macchakacchapādīsu vā pakkhijātesu vā nibbattakāle mātukhīrameva natthi, ajapasumahiṃsādīsu nibbattakāle khīraṃ atthi, tathā manussesu. Tattha ajādikāle ca manussesu cāpi ‘‘devī sumanā tissā’’ti evaṃ nānānāmikānaṃ kucchiyaṃ nibbattakāle aggahetvā tissāti ekanāmikāya eva mātu kucchiyaṃ nibbattakāle pītaṃ thaññaṃ catūsu mahāsamuddesu udakato bahutaranti veditabbaṃ. Catutthaṃ. 127. Trong kinh thứ tư, mātuthaññaṃ (sữa mẹ) là sữa của người mẹ có cùng một tên. Vì đối với những chúng sanh này, khi sinh ra trong loài giun, kiến v.v..., hoặc loài cá, rùa v.v..., hoặc các loài chim, thì không có sữa mẹ; khi sinh ra trong loài dê, hươu, trâu v.v..., thì có sữa, cũng vậy đối với loài người. Trong đó, không kể đến khi sinh ra trong bụng của những người mẹ có nhiều tên khác nhau như “Devī, Sumanā, Tissā” vào thời làm dê v.v... và cả khi làm người, mà chỉ sữa đã uống khi sinh ra trong bụng của người mẹ có cùng một tên là “Tissā” thì nhiều hơn nước trong bốn biển lớn, nên hiểu như vậy. Kinh thứ tư. 5. Pabbatasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Núi 128. Pañcame sakkā pana, bhanteti so kira bhikkhu cintesi – ‘‘satthā anamataggassa saṃsārassa dīghatamattā ‘na sukaraṃ na sukara’nti kathetiyeva[Pg.147], kathaṃ nacchindati, sakkā nu kho upamaṃ kārāpetu’’nti. Tasmā evamāha. Kāsikenāti tayo kappāsaṃsū ekato gahetvā kantitasuttamayena atisukhumavatthena. Tena pana parimaṭṭhe kittakaṃ khīyeyyāti. Sāsapamattaṃ. Pañcamaṃ. 128. Trong kinh thứ năm, (câu) sakkā pana, bhante (bạch ngài, có thể chăng): Vị tỳ khưu ấy được cho là đã suy nghĩ: “Bậc Đạo Sư, do tính chất quá dài của vòng luân hồi vô thỉ, chỉ nói rằng ‘không dễ, không dễ’, tại sao ngài không cắt đứt nó? Liệu có thể nào khiến ngài đưa ra một ví dụ chăng?”. Vì vậy, vị ấy đã nói như vậy. Kāsikena (bằng vải Kāsī) là bằng một tấm vải rất mịn được dệt bằng sợi xe từ ba sợi bông gòn gộp lại. Khi lau bằng tấm vải ấy, nó sẽ mòn đi bao nhiêu? (Mòn đi) bằng một hạt cải. Kinh thứ năm. 6. Sāsapasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Hạt Cải 129. Chaṭṭhe āyasaṃ nagaranti āyasena pākārena parikkhittaṃ nagaraṃ, na pana anto āyasehi ekabhūmikādipāsādehi ākiṇṇanti daṭṭhabbaṃ. Chaṭṭhaṃ. 129. Trong kinh thứ sáu, āyasaṃ nagaraṃ (thành phố bằng sắt) là thành phố được bao quanh bởi tường thành bằng sắt, nhưng nên hiểu rằng bên trong không đầy ắp những lâu đài một tầng v.v... làm bằng sắt. Kinh thứ sáu. 7. Sāvakasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Thinh Văn 130. Sattame anussareyyunti ekena kappasatasahasse anussarite aparo tassa ṭhitaṭṭhānato aññaṃ satasahassaṃ, aññopi aññanti evaṃ cattāropi cattārisatasahassāni anussareyyuṃ. Sattamaṃ. 130. Trong kinh thứ bảy, anussareyyuṃ (họ có thể nhớ lại): Khi một người đã nhớ lại một trăm ngàn kiếp, người khác (nhớ lại) một trăm ngàn kiếp khác từ điểm mà người kia đã dừng lại, và người khác nữa (nhớ lại) một trăm ngàn kiếp khác, cứ như vậy cả bốn người có thể nhớ lại bốn trăm ngàn kiếp. Kinh thứ bảy. 8-9. Gaṅgāsuttādivaṇṇanā 8-9. Chú giải các kinh bắt đầu với kinh Sông Hằng. 131-132. Aṭṭhame yā etasmiṃ antare vālikāti yā etasmiṃ āyāmato pañcayojanasatike antare vālikā. Navame vattabbaṃ natthi. Aṭṭhamanavamāni. 131-132. Trong kinh thứ tám, câu “yā etasmiṃ antare vālikā” (số cát trong khoảng giữa này) có nghĩa là: số cát nào ở trong khoảng giữa này, có chiều dài năm trăm do-tuần. Trong kinh thứ chín, không có gì để nói. (Đây là) kinh thứ tám và thứ chín. 10. Puggalasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Người (Puggala) 133. Dasame aṭṭhikaṅkalotiādīni tīṇipi rāsivevacanāneva. Imesaṃ pana sattānaṃ saaṭṭhikālato anaṭṭhikālova bahutaro. Gaṇḍuppādakādipāṇabhūtānañhi etesaṃ aṭṭhimeva natthi, macchakacchapādibhūtānaṃ pana aṭṭhimeva bahutaraṃ, tasmā anaṭṭhikālañca bahuaṭṭhikālañca aggahetvā samaṭṭhikālova gahetabbo. Uttaro gijjhakūṭassāti gijjhakūṭassa uttarapasse ṭhito. Magadhānaṃ giribbajeti magadharaṭṭhassa giribbaje, giriparikkhepe ṭhitoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dasamaṃ. 133. Trong kinh thứ mười, cả ba từ bắt đầu bằng “aṭṭhikaṅkala” (đống xương) đều là đồng nghĩa của từ “rāsi” (đống). Tuy nhiên, đối với các chúng sanh này, thời gian không có xương nhiều hơn thời gian có xương. Vì rằng, đối với những chúng sanh này đã từng là các loài như giun đất v.v..., chúng hoàn toàn không có xương; nhưng đối với những chúng sanh đã từng là các loài như cá, rùa v.v..., chúng lại có rất nhiều xương. Do đó, không lấy cả thời gian không có xương và thời gian có nhiều xương, chỉ nên lấy thời gian có xương một cách tương đối. Cụm từ “uttaro gijjhakūṭassa” (phía bắc núi Gijjhakūṭa) có nghĩa là: ở sườn phía bắc của núi Gijjhakūṭa. Cụm từ “magadhānaṃ giribbaje” (tại Giribbaja của xứ Magadha) có nghĩa là: tại Giribbaja của xứ Magadha, tức là ở nơi được bao quanh bởi các ngọn núi. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. (Đây là) kinh thứ mười. Paṭhamo vaggo. Phẩm thứ nhất. 2. Dutiyavaggo 2. Phẩm thứ hai 1. Duggatasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Người Nghèo Khó 134. Dutiyavaggassa [Pg.148] paṭhame duggatanti daliddaṃ kapaṇaṃ. Durūpetanti dussaṇṭhānehi hatthapādehi upetaṃ. Paṭhamaṃ. 1. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, từ “duggata” (bất hạnh) có nghĩa là nghèo khổ, khốn cùng. Từ “durūpeta” (xấu xí) có nghĩa là có tay chân với hình dạng xấu xí. (Đây là) kinh thứ nhất. 2. Sukhitasuttavaṇṇanā 134. Chú giải kinh Hạnh phúc (Sukhita) 135. Dutiye sukhitanti sukhasamappitaṃ mahaddhanaṃ mahābhogaṃ. Susajjitanti alaṅkatapaṭiyattaṃ hatthikkhandhagataṃ mahāparivāraṃ. Dutiyaṃ. 2. Trong kinh thứ hai, từ “sukhita” (hạnh phúc) có nghĩa là người được ban cho hạnh phúc, có nhiều của cải, có nhiều tài sản. Từ “susajjita” (trang hoàng lộng lẫy) có nghĩa là người được trang điểm và chuẩn bị kỹ lưỡng, ngồi trên lưng voi, có đoàn tùy tùng đông đảo. (Đây là) kinh thứ hai. 3. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā 135. Chú giải kinh Ba mươi vị (Tiṃsamatta) 136. Tatiye pāveyyakāti pāveyyadesavāsino. Sabbe āraññikātiādīsu dhutaṅgasamādānavasena tesaṃ āraññikādibhāvo veditabbo. Sabbe sasaṃyojanāti sabbe sabandhanā, keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino. Tesu hi puthujjano vā khīṇāsavo vā natthi. Gunnantiādīsu setakāḷādivaṇṇesu ekekavaṇṇakālova gahetabbo. Pāripanthakāti paripanthe tiṭṭhanakā panthaghātacorā. Pāradārikāti paradāracārittaṃ āpajjanakā. Tatiyaṃ. 3. Trong kinh thứ ba, từ “pāveyyakā” (người Pāvā) có nghĩa là những người sống ở xứ Pāvā. Trong các câu bắt đầu bằng “sabbe āraññikā” (tất cả đều là những vị sống trong rừng), nên hiểu rằng việc họ là những vị sống trong rừng v.v... là do việc thực hành các hạnh đầu-đà. Cụm từ “sabbe sasaṃyojanā” (tất cả đều còn kiết sử) có nghĩa là tất cả đều còn sự trói buộc; một số là bậc Dự lưu, một số là bậc Nhất lai, một số là bậc Bất lai. Vì rằng trong số họ không có ai là phàm nhân hay bậc lậu tận. Trong các câu bắt đầu bằng “gunnaṃ” (của những con bò), trong số các màu sắc như trắng, đen v.v..., chỉ nên lấy từng màu một. Từ “pāripanthakā” (những kẻ cướp đường) có nghĩa là những tên cướp giết người đi đường, những kẻ đứng chờ trên đường. Từ “pāradārikā” (những kẻ ngoại tình) có nghĩa là những người thực hành việc tà dâm với vợ người khác. (Đây là) kinh thứ ba. 4-9. Mātusuttādivaṇṇanā 136. 4-9. Chú giải các kinh bắt đầu bằng kinh Người Mẹ (Mātu) 137-142. Catutthādīsu liṅganiyamena ceva cakkavāḷaniyamena ca attho veditabbo. Purisānañhi mātugāmakālo, mātugāmānañca purisakāloti evamettha liṅganiyamo. Imamhā cakkavāḷā sattā paracakkavāḷaṃ, paracakkavāḷā ca imaṃ cakkavāḷaṃ saṃsaranti. Tesu imasmiṃ cakkavāḷe mātugāmakāle mātubhūtaññeva dassento yo namātābhūtapubboti āha. Yo napitābhūtapubbotiādīsupi eseva nayo. Catutthādīni. 137-142. Trong các kinh từ thứ tư trở đi, ý nghĩa nên được hiểu theo quy luật về giới tính và quy luật về thế giới. Vì rằng, đối với người nam có thời gian là người nữ, và đối với người nữ có thời gian là người nam, như vậy ở đây không có quy luật cố định về giới tính. Các chúng sanh luân hồi từ thế giới này sang thế giới khác, và từ thế giới khác sang thế giới này. Trong số đó, khi chỉ ra rằng trong thế giới này, vào thời gian là người nữ, họ đã từng là mẹ, Ngài đã nói: “yo na mātābhūtapubbo” (người chưa từng là mẹ). Trong các câu bắt đầu bằng “yo na pitābhūtapubbo” (người chưa từng là cha) cũng theo phương pháp tương tự. (Đây là) các kinh từ thứ tư trở đi. 10. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā Chú giải kinh Núi Vepulla (Vepullapabbata) 143. Dasame [Pg.149] bhūtapubbanti atītakāle ekaṃ apadānaṃ āharitvā dasseti. Samaññā udapādīti paññatti ahosi. Catūhena ārohantīti idaṃ thāmamajjhime sandhāya vuttaṃ. Agganti uttamaṃ. Bhaddayuganti sundarayugalaṃ. Tīhena ārohantīti ettāvatā kira dvinnaṃ buddhānaṃ antare yojanaṃ pathavī ussannā, so pabbato tiyojanubbedho jāto. 10. Trong kinh thứ mười, bằng từ “bhūtapubbaṃ” (việc đã xảy ra trong quá khứ), Ngài đưa ra một câu chuyện trong quá khứ để chỉ dạy. Cụm từ “samaññā udapādi” (tên gọi đã khởi lên) có nghĩa là một danh xưng đã có. Câu “catūhena ārohanti” (họ leo lên bằng bốn người) này được nói đến những người có sức mạnh trung bình. Từ “aggaṃ” (tối thượng) có nghĩa là cao quý nhất. Từ “bhaddayugaṃ” (cặp đôi tốt lành) có nghĩa là cặp đôi đẹp. Bằng câu “tīhena ārohanti” (họ leo lên bằng ba người), được biết rằng trong khoảng thời gian giữa hai vị Phật, mặt đất đã dâng lên một do-tuần, và ngọn núi ấy đã trở nên cao ba do-tuần. Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato uttariṃ appaṃ dasa vā vīsaṃ vā vassāni. Puna vassasatameva jīvanako nāma natthi, uttamakoṭiyā pana saṭṭhi vā asīti vā vassāni jīvanti. Vassasataṃ pana appatvā pañcavassadasavassādikāle mīyamānāva bahukā. Ettha ca kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle, koṇāgamano tiṃsavassasahassāyukakāle nibbattoti idaṃ anupubbena parihīnasadisaṃ kataṃ, na pana evaṃ parihīnaṃ, vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Kakusandho tāva bhagavā imasmiṃyeva kappe cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto āyuppamāṇaṃ pañca koṭṭhāse katvā cattāro ṭhatvā pañcame vijjamāneyeva parinibbuto. Taṃ āyu parihāyamānaṃ dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā tato parihāyamānaṃ tiṃsavassasahassāyukakāle ṭhitaṃ, tadā koṇāgamano nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vīsavassasahassakāle ṭhitaṃ, tadā kassapo bhagavā nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vassasatakālaṃ pattaṃ, atha amhākaṃ sammāsambuddho nibbatto. Evaṃ anupubbena parihāyitvā vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Tattha ca yaṃ āyuparimāṇesu mandesu buddhā nibbattanti, tesampi tadeva āyuparimāṇaṃ hotīti. Dasamaṃ. 143. Cụm từ “appaṃ vā bhiyyo” (hoặc hơn một chút) có nghĩa là hơn một trăm năm một chút, khoảng mười hoặc hai mươi năm. Lại nữa, không có ai sống đúng một trăm năm; tối đa họ sống được sáu mươi hoặc tám mươi năm. Tuy nhiên, có nhiều người chết trước khi đến một trăm tuổi, vào các thời điểm như năm tuổi, mười tuổi. Và ở đây, việc Đức Thế Tôn Kakusandha xuất hiện vào thời kỳ tuổi thọ là bốn mươi nghìn năm, và Đức Koṇāgamana xuất hiện vào thời kỳ tuổi thọ là ba mươi nghìn năm, điều này được trình bày như một sự suy giảm tuần tự, nhưng không nên hiểu là chỉ suy giảm như vậy, mà phải hiểu là đã suy giảm sau khi đã tăng lên, tăng lên. Như thế nào? Trước hết, Đức Thế Tôn Kakusandha đã xuất hiện trong chính kiếp này vào thời kỳ tuổi thọ là bốn mươi nghìn năm. Ngài đã sống bốn phần năm của tuổi thọ đó và nhập diệt khi phần thứ năm vẫn còn. Tuổi thọ đó, trong khi suy giảm, đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, sau đó từ vô số lại suy giảm và dừng lại ở thời kỳ tuổi thọ ba mươi nghìn năm; lúc đó Đức Koṇāgamana xuất hiện. Khi Ngài cũng nhập diệt theo cách tương tự, tuổi thọ đó đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, rồi suy giảm và dừng lại ở thời kỳ tuổi thọ hai mươi nghìn năm; lúc đó Đức Thế Tôn Kassapa xuất hiện. Khi Ngài cũng nhập diệt theo cách tương tự, tuổi thọ đó đã xuống đến mười năm, rồi lại tăng lên đến vô số, rồi suy giảm và đạt đến thời kỳ một trăm năm; bấy giờ Đức Chánh Đẳng Giác của chúng ta xuất hiện. Như vậy, nên hiểu rằng đã suy giảm sau khi đã suy giảm tuần tự và tăng lên, tăng lên. Và trong đó, khi các vị Phật xuất hiện trong những thời kỳ tuổi thọ ngắn, tuổi thọ của các Ngài cũng chính là tuổi thọ đó. (Đây là) kinh thứ mười. Dutiyo vaggo. Phẩm thứ hai. Anamataggasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải Tương Ưng Vô Thỉ (Anamatagga) đã hoàn tất. 5. Kassapasaṃyuttaṃ Tương Ưng Kassapa 1. Santuṭṭhasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Tri Túc (Santuṭṭha) 144. Kassapasaṃyuttassa [Pg.150] paṭhame santuṭṭhāyanti santuṭṭho ayaṃ. Itarītarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci, atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭhoti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. 1. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Kassapa, cụm từ “santuṭṭhāyaṃ” (vị này tri túc) có nghĩa là vị này (Kassapa) tri túc. Cụm từ “itarītarena” (với bất cứ thứ gì) không có nghĩa là với bất kỳ y phục nào, dù thô, mịn, xấu, tốt, bền hay cũ; mà đúng hơn, ý nghĩa là: vị ấy tri túc với bất cứ vật dụng nào, dù tốt hay xấu, trong số những thứ nhận được v.v... Vì rằng, đối với y phục, có ba loại tri túc: tri túc với những gì nhận được, tri túc theo sức của mình, và tri túc với những gì thích hợp. Đối với vật thực khất thực v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Tesaṃ ayaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā – ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā pana nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso. Đây là phần giải thích về sự phân loại của các sự tri túc ấy. Ở đây, vị tỳ khưu nhận được y phục, dù tốt hay không tốt, vị ấy sống bằng chính y phục ấy, không mong cầu y phục khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về y phục của vị ấy. Lại nữa, vị ấy có thể là người có thể chất yếu ớt hoặc bị bệnh tật, già nua xâm chiếm, khi khoác y nặng thì bị mệt mỏi. Vị ấy cùng với vị tỳ khưu tương hợp đổi y phục ấy, rồi sống bằng y phục nhẹ nhàng mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về y phục của vị ấy. Một vị khác là người có được các vật dụng cao quý, vị ấy sau khi nhận được một y phục đắt giá như y lụa v.v... hoặc nhiều y phục, rồi đem cho đi với suy nghĩ: “Y này hãy dành cho các vị trưởng lão đã xuất gia lâu năm, y này thích hợp cho các bậc đa văn, y này cho các vị bệnh, y này cho các vị ít lợi lộc,” rồi nhặt lấy y cũ của các vị ấy hoặc các mảnh vải vụn từ đống rác v.v..., làm thành y tăng-già-lê từ những thứ ấy rồi mặc vào mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về y phục của vị ấy. Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa piṇḍapāte yathālābha santoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhutvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajita-bahussuta-appalābhagilānānaṃ datvā[Pg.151], tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso. Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được vật thực khất thực, dù thô sơ hay cao quý, vị ấy sống bằng chính vật thực ấy, không mong cầu vật thực khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy. Vị tỳ khưu nào nhận được vật thực khất thực trái với thể chất của mình hoặc trái với bệnh trạng của mình, mà sau khi dùng xong vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem vật thực đó cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi nhận lấy vật thực thích hợp từ tay vị ấy mà dùng, và thực hành sa-môn pháp mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy. Một vị khác nhận được nhiều vật thực khất thực cao quý, vị ấy cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi dùng phần còn lại của các vị ấy hoặc đi khất thực rồi dùng bữa ăn hỗn hợp mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về vật thực khất thực của vị ấy. Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na paṭighaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasanto santuṭṭhova hoti. Ayampi senāsane yathāsāruppasantoso. Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được sàng tọa, dù vừa ý hay không vừa ý, vị ấy không khởi lên sự hoan hỷ cũng không khởi lên sự bất mãn vì sàng tọa ấy, tối thiểu vị ấy cũng hài lòng với tấm lót bằng cỏ mà mình nhận được. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Vị tỳ khưu nào nhận được sàng tọa trái với thể chất của mình hoặc trái với bệnh trạng của mình, mà khi ở đó vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem sàng tọa đó cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi ở trong sàng tọa thích hợp thuộc sở hữu của vị kia mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Một vị khác có phước lớn nhận được nhiều sàng tọa cao quý như hang động, nhà có mái che, nhà có nóc nhọn v.v..., vị ấy cũng giống như trường hợp y phục v.v..., đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi ở bất cứ nơi nào mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Cả vị tỳ khưu nào, sau khi suy xét rằng: “Sàng tọa thượng hạng là nơi chốn của sự dể duôi, hôn trầm thụy miên xâm chiếm người ngồi ở đó, khi người bị giấc ngủ chi phối tỉnh dậy thì các ác tầm khởi lên,” nên dù đã nhận được sàng tọa như vậy cũng không chấp nhận, vị ấy từ chối sàng tọa đó rồi sống ở ngoài trời, dưới gốc cây v.v... mà vẫn là người tri túc. Vị này cũng là người có sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về sàng tọa. Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telenatthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā vā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajita-bahussuta-appalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha ‘‘muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova [Pg.152] hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭhāyaṃ, bhikkhave, kassapo itarītarena cīvarenā’’ti vuttaṃ. Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được dược phẩm, dù thô sơ hay cao quý, vị ấy hài lòng với những gì mình nhận được, không mong cầu dược phẩm khác, dù nhận được cũng không thọ nhận. Đây là sự tri túc tùy theo những gì nhận được (yathālābhasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Vị tỳ khưu nào cần dầu mà lại nhận được đường phèn, vị ấy đem đường phèn ấy cho vị tỳ khưu tương hợp, rồi nhận lấy dầu từ tay vị kia hoặc tự tìm kiếm dầu khác để làm thuốc mà vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Một vị khác có phước lớn nhận được nhiều dược phẩm cao quý như dầu, mật ong, đường phèn v.v..., vị ấy cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị đã xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi sống bằng bất cứ thứ gì do các vị ấy mang đến mà vẫn là người tri túc. Lại nữa, có vị tỳ khưu được người ta đặt một bên là quả kha tử ngâm nước tiểu và một bên là tứ mật trong một cái bát rồi nói rằng: “Bạch ngài, ngài muốn thứ gì xin hãy nhận lấy.” Nếu bệnh của vị ấy có thể thuyên giảm bởi một trong hai thứ đó, vị ấy suy nghĩ rằng: “Quả kha tử ngâm nước tiểu được chư Phật v.v... tán thán,” rồi từ chối tứ mật, dùng quả kha tử ngâm nước tiểu làm thuốc mà vẫn là người vô cùng tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về vật dụng cho người bệnh của vị ấy. Do đó, chính vì đề cập đến ba loại tri túc này mà (Đức Thế Tôn) đã dạy rằng: “Này các tỳ khưu, Kassapa này là người tri túc với bất kỳ loại y phục nào.” Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Ayaṃ tādisoti dassetuṃ itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādīti vuttaṃ. Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Aladdhāti alabhitvā. Yathā ca ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, ayaṃ evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhagedho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti, ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttanissaraṇameva jānanto paribhuñjatīti attho. Itarītarena piṇḍapātenātiādīsupi yathāladdhādīnaṃ yena kenaci piṇḍapātena, yena kenaci senāsanena, yena kenaci gilānapaccayabhesajjaparikkhārenāti evamattho daṭṭhabbo. Cụm từ "người tán dương" (vaṇṇavādī) có nghĩa là: Có người tri túc nhưng không nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người không tri túc nhưng lại nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người vừa không tri túc, vừa không nói lên lời tán dương sự tri túc. Có người vừa tri túc, vừa nói lên lời tán dương sự tri túc. Để chỉ ra rằng vị này (Đại đức Kassapa) là người như vậy, (Đức Phật) đã nói rằng: "vừa tri túc với bất kỳ loại y nào, vừa là người tán dương (sự tri túc)". Cụm từ "sự tìm cầu không đúng đắn" (anesana) có nghĩa là sự tìm cầu không đúng đắn có nhiều loại khác nhau, như là việc chuyên tâm đi lại làm người đưa tin. Cụm từ "khi không nhận được" (aladdhā) có nghĩa là do không nhận được. Và giống như có người, khi nghĩ rằng: "Làm sao ta có thể nhận được y?", đã cùng với các vị tỳ khưu có phước báu, thực hành sự giả dối, rồi run sợ, kinh hãi; vị này (Kassapa) dù không nhận được y cũng không kinh hãi như vậy. Cụm từ "khi nhận được" (laddhā) có nghĩa là nhận được một cách đúng pháp, hợp lẽ. Cụm từ "không tham đắm" (agadhito) có nghĩa là không có lòng tham, không có sự thèm muốn. Cụm từ "không mê đắm" (amucchito) có nghĩa là không bị mê đắm bởi ái dục quá mức. Cụm từ "không bị chi phối" (anajjhāpanno) có nghĩa là không bị ái dục bao trùm, không bị trói buộc. Cụm từ "thấy được sự nguy hại" (ādīnavadassāvī) có nghĩa là thấy được sự nguy hại trong tội lỗi do tìm cầu không đúng đắn và trong việc thọ dụng với lòng tham đắm. Cụm từ "có trí tuệ về sự xuất ly" (nissaraṇapañño) có nghĩa là: vị ấy thọ dụng trong khi biết rõ sự xuất ly đã được nói đến, rằng "chỉ để ngăn ngừa cái lạnh". Trong các câu như "với bất kỳ vật thực khất thực nào", ý nghĩa cần được hiểu là: với bất kỳ vật thực khất thực nào nhận được, với bất kỳ sàng tọa nào, với bất kỳ dược phẩm trị bệnh nào. Kassapena vā hi vo, bhikkhave, ovadissāmīti ettha yathā mahākassapatthero catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭho, tumhepi tathārūpā bhavathāti ovadanto kassapena ovadati nāma. Yo vā panassa kassapasadisoti etthāpi yo vā panaññopi kassapasadiso mahākassapatthero viya catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭho bhaveyya, tumhepi tathārūpā bhavathāti ovadanto kassapasadisena ovadati nāma. Tathattāya paṭipajjitabbanti ‘‘sammāsambuddhassa imāya imasmiṃ santuṭṭhisutte vuttasallekhācārapaṭipattiyā kathanaṃ nāma bhāro, amhākampi [Pg.153] imaṃ paṭipattiṃ paripūraṃ katvā pūraṇaṃ bhāroyeva, āgato kho pana bhāro gahetabbo’’ti cintetvā yathā mayā kathitaṃ, tathattāya tathābhāvāya tumhehipi paṭipajjitabbanti. Paṭhamaṃ. Trong câu: "Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giáo huấn các con bằng (gương của) Kassapa", khi giáo huấn rằng: "Giống như Trưởng lão Mahākassapa tri túc với bốn món vật dụng qua ba loại tri túc, các con cũng hãy trở thành người như vậy", thì được gọi là giáo huấn bằng (gương của) Kassapa. Cũng vậy, trong câu: "Hoặc người nào giống như Kassapa", khi giáo huấn rằng: "Hoặc người nào khác giống như Kassapa, có thể tri túc với bốn món vật dụng qua ba loại tri túc như Trưởng lão Mahākassapa, các con cũng hãy trở thành người như vậy", thì được gọi là giáo huấn bằng (gương của) người giống như Kassapa. Cụm từ "nên thực hành để được như vậy" có nghĩa là: sau khi suy nghĩ rằng: "Đối với bậc Chánh Đẳng Giác, việc thuyết giảng về pháp hành khổ hạnh này, được nói trong Kinh Tri Túc này, là một gánh nặng; đối với chúng ta cũng vậy, việc thực hành pháp hành này cho đến viên mãn cũng là một gánh nặng. Tuy nhiên, gánh nặng đã đến thì phải gánh vác", (Đức Phật dạy rằng): "Như Ta đã thuyết giảng, các con cũng phải thực hành để được như vậy, để trở thành như vậy". Hết kinh thứ nhất. 2. Anottappīsuttavaṇṇanā 2. Chú giải Kinh Anottappī (Kinh Vô Tàm). 145. Dutiye anātāpīti yaṃ vīriyaṃ kilese ātapati, tena rahito. Anottappīti nibbhayo kilesuppattito kusalānuppattito ca bhayarahito. Sambodhāyāti sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattassa tañhi anuttarañceva catūhi ca yogehi khemaṃ. 145. Trong kinh thứ hai, "không nhiệt tâm" (anātāpī) có nghĩa là người không có tinh tấn, thứ làm thiêu đốt các phiền não. "Không ghê sợ tội lỗi" (anottappī) có nghĩa là người không sợ hãi, không có sự ghê sợ đối với sự phát sinh của phiền não và sự không phát sinh của thiện pháp. "Để giác ngộ" (sambodhāya) có nghĩa là để giác ngộ. "Để đạt Niết-bàn" (nibbānāya) có nghĩa là để chứng ngộ Niết-bàn. "Sự an ổn vô thượng khỏi các ách phược" (anuttarassa yogakkhemassa) có nghĩa là A-la-hán quả, vì quả vị ấy vừa là vô thượng, vừa an ổn khỏi bốn loại ách phược. Anuppannātiādīsu ye pubbe appaṭiladdhapubbaṃ cīvarādiṃ vā paccayaṃ upaṭṭhākasaddhivihārika-antevāsīnaṃ vā aññatarato manuññavatthuṃ paṭilabhitvā taṃ subhaṃ sukhanti ayoniso gaṇhantassa aññataraṃ vā pana ananubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ yathā tathā vā ayoniso āvajjentassa lobhādayo pāpakā akusalā dhammā uppajjanti, te anuppannāti veditabbā. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma pāpakā dhammā natthi. Anubhūtapubbepi ca vatthumhi ārammaṇe vā yassa pakatibuddhiyā vā uddesaparipucchāya vā pariyattinavakammayonisomanasikārānaṃ vā aññataravasena pubbe anuppajjitvā pacchā tādisena paccayena sahasā uppajjanti, imepi ‘‘anuppannā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti veditabbā. Tesuyeva pana vatthārammaṇesu punappunaṃ uppajjamānā nappahīyanti nāma, te ‘‘uppannā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana uppannānuppannabhedo ca pahānappahānavidhānañca sabbaṃ visuddhimagge ñāṇadassanavisuddhiniddese kathitaṃ. Trong các câu bắt đầu bằng "chưa sanh khởi", đối với người nào, sau khi nhận được vật dụng như y phục v.v... chưa từng nhận được trước đây, hoặc một vật khả ái từ một trong những người hộ độ, bạn đồng tu, hoặc đệ tử, rồi chấp thủ một cách không như lý rằng "nó đẹp, nó tốt"; hoặc đối với người hướng tâm một cách không như lý đến một đối tượng chưa từng kinh nghiệm trước đây, dù theo cách nào đi nữa, thì các pháp ác bất thiện như tham v.v... sanh khởi. Những pháp ấy cần được biết là "chưa sanh khởi". Vì nếu không, trong vòng luân hồi vô thủy này, không có pháp ác nào được gọi là "chưa từng sanh khởi". Và đối với người nào, ngay cả đối với vật hay đối tượng đã từng kinh nghiệm trước đây, do trí tuệ tự nhiên, hoặc do học hỏi, hoặc do một trong các yếu tố như học pháp, công việc mới, hoặc tác ý như lý, mà (các pháp ác) trước đây chưa sanh khởi, sau đó do duyên như vậy mà đột ngột sanh khởi, những pháp này cũng cần được biết là "những pháp chưa sanh khởi, khi sanh khởi, sẽ dẫn đến bất lợi". Nhưng đối với chính những vật và đối tượng ấy, khi (các pháp ác) sanh khởi lặp đi lặp lại, chúng được gọi là "chưa được đoạn trừ". Những pháp ấy cần được biết là "những pháp đã sanh khởi, khi chưa được đoạn trừ, sẽ dẫn đến bất lợi". Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, sự phân biệt giữa đã sanh và chưa sanh, và phương pháp đoạn trừ và không đoạn trừ, tất cả đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, phần giải về Tri Kiến Thanh Tịnh. Anuppannā me kusalā dhammāti appaṭiladdhāpi sīlasamādhimaggaphalasaṅkhātā anavajjadhammā. Uppannāti teyeva paṭiladdhā. Nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti te sīlādidhammā parihānivasena puna anuppattiyā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti veditabbā. Ettha ca lokiyā parihāyanti, lokuttarānaṃ parihāni natthīti. ‘‘Uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti imassa [Pg.154] pana sammappadhānassa vasenāyaṃ desanā katā. Dutiyamaggo vā sīghaṃ anuppajjamāno, paṭhamamaggo nirujjhamāno anatthāya saṃvatteyyāti evampettha attho daṭṭhabbo. Iti imasmiṃ sutte ime cattāro sammappadhānā pubbabhāgavipassanāvasena kathitāti. Dutiyaṃ. "Các thiện pháp chưa sanh khởi nơi ta" có nghĩa là các pháp vô tội được gọi là giới, định, đạo, quả, mà chưa đạt được. "Đã sanh khởi" có nghĩa là chính những pháp ấy đã đạt được. "Khi đang diệt đi, sẽ dẫn đến bất lợi" cần được hiểu là: những pháp như giới v.v... ấy, khi đang diệt đi do sự suy thoái, do không sanh khởi trở lại, sẽ dẫn đến bất lợi. Ở đây, các pháp thế gian thì suy thoái, còn các pháp siêu thế thì không có sự suy thoái. Bài pháp này được thuyết giảng theo ý nghĩa của chánh cần này: "để duy trì các thiện pháp đã sanh khởi". Hoặc, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như sau: nếu đạo thứ hai không nhanh chóng sanh khởi, thì đạo thứ nhất, khi đã diệt, sẽ dẫn đến bất lợi. Như vậy, trong kinh này, bốn chánh cần này đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương diện tuệ quán thuộc giai đoạn chuẩn bị. Hết kinh thứ hai. 3. Candūpamasuttavaṇṇanā 3. Chú giải Kinh Candūpama (Kinh Ví Dụ Mặt Trăng). 146. Tatiye candūpamāti candasadisā hutvā. Kiṃ parimaṇḍalatāya? No, apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā nikantiṃ vā patthanaṃ vā pariyuṭṭhānaṃ vā karoti, na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo, tumhepi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyā manāpā candūpamā hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamathāti attho. Apica yathā cando andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pharati, evaṃ kilesandhakāravidhamanena ñāṇālokapharaṇena cāpi candūpamā hutvāti evamādīhipi nayehi ettha attho daṭṭhabbo. 146. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ví như mặt trăng (candūpamā) có nghĩa là trở nên giống như mặt trăng. Giống ở điểm nào? Về sự tròn đầy ư? Không phải, mà là cũng như mặt trăng khi đi vào bầu trời, không tạo ra sự thân quen, hay tình thương, hay sự quyến luyến, hay sự ham muốn, hay sự mong cầu, hay sự ám ảnh với bất cứ ai, nhưng vẫn được nhiều người yêu mến và quý trọng. Các con cũng vậy, do không tạo ra sự thân quen v.v... với bất cứ ai, hãy trở nên được nhiều người yêu mến và quý trọng, ví như mặt trăng, mà đến gần bốn gia tộc là dòng dõi Sát-đế-lợi v.v... đó là ý nghĩa. Hơn nữa, cũng như mặt trăng xua tan bóng tối, tỏa ra ánh sáng, cũng vậy, do xua tan bóng tối phiền não và tỏa ra ánh sáng trí tuệ, nên (các con) trở nên ví như mặt trăng. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo những cách như vậy v.v... Apakasseva kāyaṃ apakassa cittanti teneva santhavādīnaṃ akaraṇena kāyañca cittañca apakassitvā, apanetvāti attho. Yo hi bhikkhu araññepi na vasati, kāmavitakkādayopi vitakketi, ayaṃ neva kāyaṃ apakassati, na cittaṃ. Yo hi araññepi kho viharati, kāmavitakkādayo pana vitakketi, ayaṃ kāyameva apakassati, na cittaṃ. Yo gāmante vasati, kāmavitakkādayopi kho na ca vitakketi, ayaṃ cittameva apakassati, na kāyaṃ. Yo pana araññe ceva vasati, kāmavitakkādayo ca na vitakketi, ayaṃ ubhayampi apakassati. Evarūpā hutvā kulāni upasaṅkamathāti dīpento ‘‘apakasseva kāyaṃ apakassa citta’’nti āha. (Cụm từ) "Hãy rút lui thân, hãy rút lui tâm" (apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ) có nghĩa là: do chính sự không tạo ra thân quen v.v... mà rút lui, loại bỏ cả thân và tâm. Vị tỳ khưu nào không sống trong rừng, lại còn suy tư các dục tầm v.v..., vị này không rút lui thân, cũng không rút lui tâm. Vị tỳ khưu nào sống trong rừng, nhưng lại suy tư các dục tầm v.v..., vị này chỉ rút lui thân, không rút lui tâm. Vị nào sống ở gần làng, nhưng không suy tư các dục tầm v.v..., vị này chỉ rút lui tâm, không rút lui thân. Còn vị nào vừa sống trong rừng, vừa không suy tư các dục tầm v.v..., vị này rút lui cả hai. Để làm sáng tỏ ý "hãy trở nên như vậy mà đến gần các gia tộc", Ngài đã nói: "Hãy rút lui thân, hãy rút lui tâm". Niccanavakāti niccaṃ navakāva, āgantukasadisā eva hutvāti attho. Āgantuko hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā, ‘‘amhākaṃ puttabhātaro vippavāsaṃ gatā evaṃ vicariṃsū’’ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva ‘‘tumhākaṃ bhājanaṃ [Pg.155] gaṇhathā’’ti uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti, na kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati, evaṃ tumhepi paṭipāṭiyā sampattagharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathesu pasannā manussā denti, taṃ gahetvā chinnasanthavā, tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭā hutvā nikkhamathāti dīpeti. (Cụm từ) "Luôn là người mới" (niccanavakā) có nghĩa là luôn luôn như người mới đến, trở nên giống như khách lạ. Vì rằng, người khách lạ khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, nếu các gia chủ thấy vị ấy, và với lòng trắc ẩn nghĩ rằng: "Các con, các em của chúng ta khi đi xa cũng đã đi lại như thế này", rồi mời ngồi và dâng thức ăn, thì vị ấy chỉ vừa ăn xong, liền nói: "Xin hãy nhận lại bát của quý vị", rồi đứng dậy và ra đi, không tạo sự thân quen với họ, cũng không thu xếp công việc gì cho họ. Cũng vậy, các con khi đi vào một ngôi nhà theo thứ tự, những gì mà người ta, do hoan hỷ với oai nghi của các con, dâng cúng, hãy nhận lấy vật ấy rồi ra đi, với sự thân quen đã được cắt đứt, không bận tâm đến công việc của họ. Ngài đã làm sáng tỏ ý này. Imassa pana niccanavakabhāvassa āvibhāvatthaṃ dvebhātikavatthu kathetabbaṃ – vasāḷanagaragāmato kira dve bhātikā nikkhamitvā pabbajitā, te cūḷanāgatthero ca mahānāgatthero cāti paññāyiṃsu. Te cittalapabbate tiṃsa vassāni vasitvā arahattaṃ pattā ‘‘mātaraṃ passissāmā’’ti āgantvā vasāḷanagaravihāre vasitvā punadivase mātugāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Mātāpi tesaṃ uḷuṅkena yāguṃ nīharitvā ekassa patte ākiri. Tassā taṃ olokayamānāya puttasineho uppajji. Atha naṃ āha – ‘‘tvaṃ, tāta, mayhaṃ putto mahānāgo’’ti. Thero ‘‘pacchimaṃ theraṃ puccha upāsike’’ti vatvā pakkāmi. Pacchimatherassapi yāguṃ datvā, ‘‘tāta, tvaṃ mayhaṃ putto cūḷanāgo’’ti pucchi? Thero ‘‘kiṃ, upāsike, purimaṃ theraṃ na pucchasī’’ti? Vatvā pakkāmi. Evaṃ mātarāpi saddhiṃ chinnasanthavo bhikkhu niccanavako nāma hoti. Để làm rõ trạng thái luôn là người mới này, câu chuyện về hai vị trưởng lão anh em nên được kể lại. Tương truyền, từ làng Vasāḷanagara, có hai anh em đã xuất gia tu hành. Họ được biết đến với tên là trưởng lão Cūḷanāga và trưởng lão Mahānāga. Sau khi sống ở núi Cittala ba mươi năm và đắc quả A-la-hán, họ nghĩ: "Chúng ta sẽ đi thăm mẹ", rồi trở về và trú tại tu viện ở Vasāḷanagara. Ngày hôm sau, họ vào làng của mẹ để khất thực. Người mẹ cũng mang cháo ra bằng một cái muỗng và đổ vào bát của một vị. Khi bà nhìn vị ấy, tình thương con trỗi dậy. Rồi bà nói với vị ấy: "Này con, con là Mahānāga, con của mẹ phải không?". Vị trưởng lão nói: "Này nữ thí chủ, hãy hỏi vị trưởng lão đi sau", rồi bước đi. Sau khi dâng cháo cho vị trưởng lão đi sau, bà hỏi: "Này con, con là Cūḷanāga, con của mẹ phải không?". Vị trưởng lão nói: "Này nữ thí chủ, sao bà không hỏi vị trưởng lão đi trước?", rồi bước đi. Như vậy, vị tỳ khưu đã cắt đứt sự thân quen ngay cả với mẹ của mình được gọi là người luôn mới đến. Appagabbhāti na pagabbhā, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitāti attho. Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggala-bhojanasālā-jantāgharanahānatittha-bhikkhācāramagga-antaragharappavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati pāde pādaṃ ādhāyitvā vāti evamādi (mahāni. 165). Tathā gaṇamajjhe. Gaṇamajjheti catuparisasannipāte vā suttantikagaṇādisannipāte vā. Tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāya pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati. Tathā jantāghare. Vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijalanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ, tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādhati. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍānaṃ [Pg.156] atthāya purato gacchati bāhāya bāhaṃ paharanto. Antaragharappavesane vuḍḍhehi paṭhamataraṃ pavisati, daharehi saddhiṃ kāyakīḷanakaṃ karotīti evamādi. (Cụm từ) "Không sỗ sàng" (appagabbhā) có nghĩa là không táo bạo, không có sự sỗ sàng về thân trong tám trường hợp, sự sỗ sàng về lời trong bốn trường hợp, và sự sỗ sàng về ý trong nhiều trường hợp. Sự sỗ sàng về thân trong tám trường hợp là hành động không thích hợp bằng thân ở giữa Tăng chúng, giữa một nhóm, đối với một cá nhân, trong nhà ăn, trong nhà tắm hơi, tại bến tắm, trên đường đi khất thực, và khi vào nhà dân. Cụ thể là: ở đây, có vị ngồi xếp bằng hoặc gác chân lên nhau giữa Tăng chúng, v.v... Tương tự như vậy ở giữa một nhóm. "Giữa một nhóm" là ở trong một cuộc hội họp của bốn chúng hoặc trong một cuộc hội họp của nhóm các vị Tụng kinh, v.v... Tương tự như vậy đối với một vị trưởng thượng. Còn trong nhà ăn, vị ấy không nhường chỗ cho các vị trưởng lão, và cản trở chỗ ngồi của các vị tân tỳ khưu. Tương tự như vậy trong nhà tắm hơi. Ở đây, vị ấy đốt lửa v.v... mà không hỏi các vị trưởng lão. Và tại bến tắm, không tuân theo lời dạy rằng "nên tắm theo thứ tự đến, không phân biệt tỳ khưu trẻ hay tỳ khưu lớn", vị ấy đến sau, xuống nước, rồi cản trở cả các vị trưởng lão lẫn các vị tân tỳ khưu. Còn trên đường đi khất thực, vì muốn có chỗ ngồi tốt nhất, nước uống tốt nhất, vật thực tốt nhất, vị ấy đi phía trước, huých tay vào người khác. Khi vào nhà dân, vị ấy vào trước các vị trưởng lão, và nô đùa thân thể với các vị tỳ khưu trẻ, v.v... Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati. Tathā pubbe vuttappakārassa gaṇassa majjhe puggalassa ca santike, tattheva manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti. Antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi? Kiṃ yāgu, udāhu khādanīyaṃ bhojanīyaṃ? Kiṃ me dassasi? Kiṃ ajja khādissāma? Kiṃ bhuñjissāma? Kiṃ pivissāmā’’tiādīni bhāsati. Sự sỗ sàng về lời trong bốn trường hợp là việc nói ra những lời không thích hợp ở giữa Tăng chúng, giữa một nhóm, đối với một cá nhân, và trong nhà dân. Cụ thể là: ở đây, có vị nói pháp giữa Tăng chúng mà không được yêu cầu. Tương tự như vậy, ở giữa một nhóm như đã nói ở trên và trước mặt một cá nhân, khi được người ta hỏi một câu hỏi, vị ấy trả lời mà không hỏi vị trưởng lão hơn mình. Còn trong nhà dân, vị ấy nói những lời như: "Có người tên này tên kia ở đây không? Có cháo không, hay có vật thực cứng, vật thực mềm không? Quý vị sẽ cho tôi cái gì? Hôm nay chúng ta sẽ ăn gì? Chúng ta sẽ dùng gì? Chúng ta sẽ uống gì?", v.v... Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasāva kāmavitakkādīnaṃ vitakkanaṃ. Apica dussīlasseva sato ‘‘sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti evaṃ pavattā pāpicchatāpi manopāgabbhiyaṃ. Iti sabbesampi imesaṃ pāgabbhiyānaṃ abhāvena appagabbhā hutvā upasaṅkamathāti vadati. Sự táo bạo về ý (manopāgabbhiyaṃ) có nhiều phương diện, nghĩa là: ở những nơi chốn ấy, dù không phạm vào sự quá trớn bằng thân và khẩu, nhưng chỉ bằng ý mà suy tầm các điều như dục tầm. Lại nữa, là người ác giới nhưng có ước muốn xấu xa khởi lên rằng: ‘Mong rằng mọi người biết ta là người có giới’, (ước muốn) như vậy cũng là sự táo bạo về ý. Như vậy, do không có tất cả những sự táo bạo này, trở nên không táo bạo, (Ngài) nói rằng ‘hãy đến gần’. Jarudapānanti jiṇṇakūpaṃ. Pabbatavisamanti pabbate visamaṃ papātaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyā viduggaṃ chinnataṭaṭṭhānaṃ. Apakasseva kāyanti tādisāni ṭhānāni yo khiḍḍādipasuto kāyaṃ anapakassa ekatobhāriyaṃ akatvāva vāyupatthambhakaṃ aggāhāpetvā cittampi anapakassa ‘‘ettha patito hatthapādabhañjanādīni pāpuṇātī’’ti anādīnavadassāvitāya anubbejetvā sampiyāyamāno oloketi, so patitvā hatthapādabhañjanādianatthaṃ pāpuṇāti. Yo pana udakatthiko vā aññena vā kenaci kiccena oloketukāmo kāyaṃ apakassa ekato bhāriyaṃ katvā vāyupatthambhakaṃ gāhāpetvā, cittampi apakassa ādīnavadassanena saṃvejetvā oloketi, so na patati, yathāruciṃ oloketvā sukhī yenakāmaṃ pakkamati. ‘Jarudapāna’ là giếng cũ. ‘Pabbatavisama’ là nơi vực thẳm không bằng phẳng trên núi. ‘Nadīvidugga’ là nơi bờ sông bị sạt lở, khó đi lại. (Về câu) ‘apakasseva kāyaṃ’ (thân không lùi lại): Người nào ham mê vui đùa, khi nhìn ngó những nơi như vậy, không lùi thân lại, không nghiêng về một bên, không làm cho gió (sinh từ tâm) nâng đỡ, tâm cũng không lùi lại, không sợ hãi do không thấy sự nguy hiểm rằng: ‘Nếu rơi vào đây, sẽ bị gãy tay chân v.v...’, và nhìn ngó một cách thích thú, người ấy sẽ rơi xuống và gặp phải tai họa gãy tay chân v.v... Còn người nào muốn nhìn xuống vì muốn lấy nước hoặc vì một công việc nào khác, người ấy lùi thân lại, nghiêng về một bên, làm cho gió nâng đỡ, tâm cũng lùi lại, làm cho sợ hãi bằng cách thấy sự nguy hiểm, rồi mới nhìn xuống, người ấy không bị rơi, sau khi nhìn xuống theo ý muốn, được an vui và đi đến nơi mình muốn. Evameva [Pg.157] khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – jarudapānādayo viya hi cattāri kulāni, olokanapuriso viya bhikkhu. Yathā anapakaṭṭhakāyacitto tāni olokento puriso tattha patati, evaṃ arakkhitehi kāyādīhi kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu bajjhati, tato nānappakāraṃ sīlapādabhañjanādianatthaṃ pāpuṇāti. Yathā pana apakaṭṭhakāyacitto puriso tattha na patati, evaṃ rakkhiteneva kāyena rakkhitehi cittehi rakkhitāya vācāya suppaṭṭhitāya satiyā apakaṭṭhakāyacitto hutvā kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu na bajjhati. Athassa yathā tattha apatitassa purisassa, na pādā bhañjanti, evaṃ sīlapādo na bhijjati. Yathā hatthā na bhañjanti, evaṃ saddhāhattho na bhijjati. Yathā kucchi na bhijjati, evaṃ samādhikucchi na bhijjati. Yathā sīsaṃ na bhijjati, evaṃ ñāṇasīsaṃ na bhijjati, yathā ca taṃ khāṇukaṇṭakādayo na vijjhanti, evamimaṃ rāgakaṇṭakādayo na vijjhanti. Yathā so nirupaddavo yathāruci oloketvā sukhī yenakāmaṃ pakkamati, evaṃ bhikkhu kulāni nissāya cīvarādayo paccaye paṭisevanto kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā saṅkhāre sammasanto arahattaṃ patvā lokuttarasukhena sukhito yenakāmaṃ agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gacchati. Trong câu ‘Evameva kho’, đây là sự so sánh ví dụ: Bốn gia đình thí chủ ví như giếng cũ v.v..., vị tỳ khưu ví như người nhìn xuống. Giống như người có thân và tâm không lùi lại khi nhìn ngó những nơi ấy thì bị rơi xuống đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân v.v... không được phòng hộ thì bị ràng buộc trong các gia đình, do đó, gặp phải nhiều tai họa khác nhau như gãy chân tức là giới. Còn như người có thân và tâm lùi lại thì không bị rơi xuống đó, cũng vậy, vị tỳ khưu đến gần các gia đình với thân được phòng hộ, với tâm được phòng hộ, với khẩu được phòng hộ, với niệm được thiết lập vững chắc, trở thành người có thân và tâm lùi lại, thì không bị ràng buộc trong các gia đình. Khi ấy, đối với vị ấy, giống như chân của người không bị rơi không bị gãy, cũng vậy, chân tức là giới không bị phá vỡ. Giống như tay không bị gãy, cũng vậy, tay tức là tín không bị phá vỡ. Giống như bụng không bị vỡ, cũng vậy, bụng tức là định không bị phá vỡ. Giống như đầu không bị vỡ, cũng vậy, đầu tức là tuệ không bị phá vỡ. Và giống như người ấy không bị cọc nhọn, gai góc đâm, cũng vậy, vị này không bị gai tức là tham ái v.v... đâm. Giống như người ấy không gặp tai họa, nhìn ngó theo ý muốn, được an vui và đi đến nơi mình muốn, cũng vậy, vị tỳ khưu nương vào các gia đình, sau khi thọ dụng các vật dụng như y phục v.v..., phát triển đề mục thiền, quán xét các pháp hữu vi, đạt đến A-la-hán, được an lạc với lạc siêu thế, đi đến phương Niết-bàn chưa từng đến trước đây, theo ý muốn. Idāni yo hīnādhimuttiko micchāpaṭipanno evaṃ vadeyya ‘‘sammāsambuddho ‘tividhaṃ pāgabbhiyaṃ pahāya niccanavakattena candūpamā kulāni upasaṅkamathā’ti vadanto aṭṭhāne ṭhapeti, asayhaṃ bhāraṃ āropeti, yaṃ na sakkā kātuṃ taṃ kāretī’’ti, tassa vādapathaṃ pacchinditvā, ‘‘sakkā evaṃ kātuṃ, atthi evarūpo bhikkhū’’ti dassento kassapo, bhikkhavetiādimāha. Bây giờ, người nào có khuynh hướng thấp kém, có tà hạnh, có thể nói như vầy: “Bậc Chánh Đẳng Giác khi nói rằng ‘Hãy từ bỏ ba loại táo bạo, với tư cách là người khách mới, ví như mặt trăng, hãy đến gần các gia đình’, đã đặt vào chỗ không thích hợp, đã chất lên một gánh nặng không thể mang nổi, đã bắt làm việc không thể làm được”. Để cắt đứt đường lối luận điểm của người ấy, và để chỉ ra rằng “Có thể làm được như vậy, có vị tỳ khưu như thế”, (Đức Phật) đã nói câu bắt đầu bằng ‘kassapo, bhikkhave’. Ākāse pāṇiṃ cālesīti nīle gaganantare yamakavijjutaṃ cārayamāno viya heṭṭhābhāgaṃ uparibhāgaṃ ubhatopassesu pāṇiṃ sañcāresi. Idañca pana tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ nāma. Attamanoti tuṭṭhacitto sakamano, na domanassena pacchinditvā gahitamano. Kassapassa, bhikkhaveti idampi purimanayeneva paravādaṃ pacchinditvā atthi evarūpo bhikkhūti dassanatthaṃ vuttaṃ. (Về câu) ‘Ākāse pāṇiṃ cālesi’ (Ngài vung tay trong hư không): Ngài đã di chuyển bàn tay ở phần dưới, phần trên, và cả hai bên trong khoảng không trung xanh biếc, như thể đang làm cho tia chớp đôi di chuyển. Và từ này trong Tam Tạng, lời Phật dạy, được gọi là một từ không bị pha trộn. ‘Attamano’ là có tâm hoan hỷ, có ý của riêng mình, không phải là tâm bị nắm giữ sau khi bị ưu phiền cắt đứt. Câu ‘Kassapassa, bhikkhave’ này cũng vậy, được nói ra theo phương pháp trước, để cắt đứt luận điểm của người khác và để chỉ rằng ‘có vị tỳ khưu như thế’. Pasannākāraṃ [Pg.158] kareyyunti cīvarādayo paccaye dadeyyuṃ. Tathattāya paṭipajjeyyunti sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūrayamānā, samādhivipassanā maggaphalānaṃ āgataṭṭhāne tāni tāni sampādayamānā tathābhāvāya paṭipajjeyyuṃ. Anudayanti rakkhaṇabhāvaṃ. Anukampanti muducittataṃ. Ubhayañcetaṃ kāruññasseva vevacanaṃ. Kassapo, bhikkhaveti idampi purimanayeneva paravādaṃ pacchinditvā atthi evarūpo bhikkhūti dassanatthaṃ vuttaṃ. Kassapena vāti ettha candopamādivasena yojanaṃ katvā purimanayeneva attho veditabbo. Tatiyaṃ. (Về câu) ‘Pasannākāraṃ kareyyuṃ’ (họ sẽ thể hiện vẻ tín thành): họ sẽ cúng dường các vật dụng như y phục v.v... (Về câu) ‘Tathattāya paṭipajjeyyuṃ’ (họ sẽ thực hành để đạt được trạng thái ấy): ở chỗ nói về giới, họ sẽ làm viên mãn giới; ở chỗ nói về định, tuệ, đạo và quả, họ sẽ làm cho thành tựu những pháp ấy, họ sẽ thực hành để có được trạng thái như vậy (không thay đổi). ‘Anudayā’ là trạng thái muốn bảo vệ. ‘Anukampā’ là trạng thái tâm nhu nhuyến. Cả hai từ này đều là đồng nghĩa của từ bi (kāruñña). Câu ‘Kassapo, bhikkhave’ này cũng được nói ra theo phương pháp trước, để cắt đứt luận điểm của người khác và để chỉ rằng ‘có vị tỳ khưu như thế’. Ở đây, trong câu ‘Kassapena vā’, sau khi kết hợp theo cách ví như mặt trăng v.v..., nên hiểu ý nghĩa theo phương pháp trước. (Kinh) thứ ba. 4. Kulūpakasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Kulūpaka (Kinh Về Người Thân Cận Gia Đình) 147. Catutthe kulūpakoti kulagharānaṃ upagantā. Dentuyeva meti dadantuyeva mayhaṃ. Sandīyatīti aṭṭīyati pīḷiyati. Sesamettha vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Catutthaṃ. 147. Trong kinh thứ tư, ‘kulūpako’ là người đến gần nhà của các gia đình. ‘Dentuyeva me’ là ‘mong rằng họ chỉ cho tôi thôi’. ‘Sandīyati’ là bị phiền muộn, bị bức bách. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói. (Kinh) thứ tư. 5. Jiṇṇasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Jiṇṇa (Kinh Về Già Yếu) 148. Pañcame jiṇṇoti thero mahallako. Garukānīti taṃ satthu santikā laddhakālato paṭṭhāya chinnabhinnaṭṭhāne suttasaṃsibbanena ceva aggaḷadānena ca anekāni paṭalāni hutvā garukāni jātāni. Nibbasanānīti pubbe bhagavatā nivāsetvā apanītatāya evaṃladdhanāmāni. Tasmāti yasmā tvaṃ jiṇṇo ceva garupaṃsukūlo ca. Gahapatānīti paṃsukūlikaṅgaṃ vissajjetvā gahapatīhi dinnacīvarāni dhārehīti vadati. Nimantanānīti piṇḍapātikaṅgaṃ vissajjetvā salākabhattādīni nimantanāni bhuñjāhīti vadati. Mama ca santiketi āraññikaṅgaṃ vissajjetvā gāmantasenāsaneyeva vasāhīti vadati. 148. Trong kinh thứ năm. (Câu) “jiṇṇo” (già yếu) có nghĩa là: vị trưởng lão đã già. (Câu) “garukāni” (nặng nề) có nghĩa là: tấm y ấy, kể từ lúc nhận được từ nơi đức Bổn Sư, ở những chỗ bị rách nát, do việc khâu vá bằng chỉ và do việc đắp miếng vá, đã trở thành nhiều lớp nên đã trở nên nặng. (Câu) “nibbasanāni” (y đã cởi) có nghĩa là: trước đây, do đã được đức Thế Tôn mặc rồi cởi bỏ nên có tên gọi như vậy. (Câu) “tasmā” (vì thế) có nghĩa là: vì rằng ông đã già và y phấn tảo cũng nặng. (Câu) “gahapatāni” (y của gia chủ) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh phấn tảo y và hãy thọ trì y do các gia chủ cúng dường.” (Câu) “nimantanāni” (vật thực thỉnh mời) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh khất thực và hãy thọ dụng các vật thực được thỉnh mời như phiếu thực, v.v.” (Câu) “mama ca santike” (ở gần ta) có nghĩa là: Ngài nói rằng: “Hãy từ bỏ hạnh ở rừng và hãy chỉ ở tại trú xứ gần làng.” Nanu ca yathā rājā senāpatiṃ senāpatiṭṭhāne ṭhapetvā tassa rājūpaṭṭhānādinā attano kammena ārādhentasseva taṃ ṭhānantaraṃ gahetvā aññassa dadamāno ayuttaṃ nāma karoti, evaṃ satthā mahākassapattherassa paccuggamanatthāya tigāvutaṃ maggaṃ gantvā rājagahassa ca nāḷandāya ca antare bahuputtakarukkhamūle nisinno tīhi ovādehi upasampādetvā tena saddhiṃ attano cīvaraṃ parivattetvā theraṃ jātiāraññikaṅgañceva jātipaṃsukūlikaṅgañca [Pg.159] akāsi, so tasmiṃ kattukamyatāchandena satthu cittaṃ ārādhentasseva paṃsukūlādīni vissajjāpetvā gahapaticīvarapaṭiggahaṇādīsu niyojento ayuttaṃ nāma karotīti. Na karoti. Kasmā? Attajjhāsayattā. Na hi satthā dhutaṅgāni vissajjāpetukāmo, yathā pana aghaṭṭitā bheriādayo saddaṃ na vissajjenti, evaṃ aghaṭṭitā evarūpā puggalā na sīhanādaṃ nadantīti nadāpetukāmo sīhanādajjhāsayena evamāha. Theropi satthu ajjhāsayānurūpeneva ‘‘ahaṃ kho, bhante, dīgharattaṃ āraññiko cevā’’tiādinā nayena sīhanādaṃ nadati. Chẳng phải sao, giống như vị vua, sau khi đã bổ nhiệm vị tướng quân vào chức vụ tướng quân, trong khi vị ấy đang làm hài lòng mình bằng công việc của mình như hầu hạ vua, v.v., lại tước đoạt chức vụ ấy của vị tướng quân đó rồi ban cho người khác, thì được gọi là làm điều không thích hợp. Cũng vậy, đức Bổn Sư, để ra đón trưởng lão Mahākassapa, đã đi một quãng đường ba gāvuta, ngự tại gốc cây Bahuputtaka giữa thành Rājagaha và Nāḷandā, đã cho xuất gia (cụ túc) bằng ba lời giáo huấn, đã đổi y của mình với vị trưởng lão ấy, và đã khiến vị trưởng lão trở thành người thực hành hạnh ở rừng và hạnh phấn tảo y một cách bẩm sinh. Vị Bổn Sư ấy, trong khi vị trưởng lão ấy đang làm hài lòng tâm của đức Bổn Sư với ý muốn làm điều Ngài ưa thích, lại khiến vị ấy từ bỏ các hạnh đầu đà như phấn tảo y, v.v., và khuyến khích trong việc nhận y của gia chủ, v.v., thì chẳng phải Ngài được gọi là làm điều không thích hợp sao? (Đáp:) Ngài không làm (điều không thích hợp). Tại sao? Vì có chủ ý về lợi ích. Thật vậy, đức Bổn Sư không có ý muốn khiến (vị ấy) từ bỏ các hạnh đầu đà. Nhưng, giống như các nhạc cụ như trống, v.v., khi không được đánh thì không phát ra âm thanh, cũng vậy, những hạng người như thế này khi không được tác động thì không rống lên tiếng rống sư tử. (Nghĩ) như vậy, với ý muốn khiến (vị trưởng lão) rống lên và với chủ ý về tiếng rống sư tử, Ngài đã nói như thế. Vị trưởng lão cũng, phù hợp với chủ ý của đức Bổn Sư, đã rống lên tiếng rống sư tử bằng phương pháp bắt đầu bằng câu: “Bạch ngài, quả thật, trong một thời gian dài, con là người ở rừng…” Diṭṭhadhammasukhavihāranti diṭṭhadhammasukhavihāro nāma āraññikasseva labbhati, no gāmantavāsino. Gāmantasmiñhi vasanto dārakasaddaṃ suṇāti, asappāyarūpāni passati, asappāye sadde suṇāti, tenassa anabhirati uppajjati. Āraññiko pana gāvutaṃ vā aḍḍhayojanaṃ vā atikkamitvā araññaṃ ajjhogāhetvā vasanto dīpibyagghasīhādīnaṃ sadde suṇāti, yesaṃ savanapaccayā amānusikāsavanarati uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – (Câu) “diṭṭhadhammasukhavihāraṃ” (sự an trú lạc trong hiện tại) có nghĩa là: cái gọi là sự an trú lạc trong hiện tại chỉ có được đối với vị tỳ khưu ở rừng, không có đối với vị ở gần làng. Thật vậy, vị ở gần làng nghe tiếng trẻ con, thấy các sắc không thích hợp, nghe các tiếng không thích hợp, do đó sự không hoan hỷ khởi lên nơi vị ấy. Còn vị tỳ khưu ở rừng, sau khi đi qua một gāvuta hoặc nửa yojana, đi sâu vào rừng và trú ngụ, nghe được tiếng của báo, cọp, sư tử, v.v., do duyên nghe những tiếng ấy mà sự hoan hỷ trong việc nghe những âm thanh phi nhân loại khởi lên. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng – ‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato. “Đối với vị tỳ khưu đã vào ngôi nhà trống, có tâm an tịnh, thấy rõ pháp một cách chân chánh, có sự hoan hỷ phi nhân loại.” ‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ. (dha. pa. 373-374); “Bất cứ khi nào quán xét sự sinh và diệt của các uẩn, vị ấy đạt được hỷ và duyệt; đối với những người biết được điều đó là bất tử.” ‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati; Tattheva phāsu bhavati, ekassa ramato vane’’ti. “Dù ở phía trước hay phía sau, nếu không có người thứ hai, ngay tại đó có sự thoải mái, đối với người một mình hoan hỷ trong rừng.” Tathā piṇḍapātikasseva labbhati, no apiṇḍapātikassa. Apiṇḍapātiko hi akālacārī hoti, turitacāraṃ gacchati, parivatteti, palibuddhova gacchati, tattha ca bahusaṃsayo hoti. Piṇḍapātiko pana na akālacārī hoti, na turitacāraṃ gacchati, na parivatteti, apalibuddhova gacchati, tattha ca na bahusaṃsayo hoti. Tương tự, (sự an trú lạc trong hiện tại) chỉ có được đối với vị tỳ khưu khất thực, không có đối với vị không khất thực. Thật vậy, vị không khất thực thì đi lại phi thời, đi vội vàng, thay đổi (lịch trình), đi như bị trói buộc, và ở đó có nhiều nghi ngờ. Còn vị tỳ khưu khất thực thì không đi lại phi thời, không đi vội vàng, không thay đổi, đi như không bị trói buộc, và ở đó không có nhiều nghi ngờ. Kathaṃ? Apiṇḍapātiko hi gāmato dūravihāre vasamāno kālasseva ‘‘yāguṃ vā pārivāsikabhattaṃ vā lacchāmi, āsanasālāya vā pana [Pg.160] uddesabhattādīsu kiñcideva mayhaṃ pāpuṇissatī’’ti makkaṭakasuttāni chindanto sayitagorūpāni uṭṭhāpento pātova gacchanto akālacārī hoti. Manusse khettakammādīnaṃ atthāya gehā nikkhanteyeva sampāpuṇituṃ migaṃ anubandhanto viya vegena gacchanto turitacārī hoti. Antarā kiñcideva disvā ‘‘asukaupāsako vā asukaupāsikā vā gehe, no gehe’’ti pucchati, ‘‘no gehe’’ti sutvā ‘‘idāni kuto labhissāmī’’ti? Aggidaḍḍho viya pavedhati, sayaṃ pacchimadisaṃ gantukāmo pācīnadisāya salākaṃ labhitvā aññaṃ pacchimadisāya laddhasalākaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, ahaṃ pacchimadisaṃ gamissāmi, mama salākaṃ tumhe gaṇhatha, tumhākaṃ salākaṃ mayhaṃ dethā’’ti salākaṃ parivatteti. Ekaṃ vā pana salākabhattaṃ āharitvā paribhuñjanto ‘‘aparassāpi salākabhattassa pattaṃ dethā’’ti manussehi vutte, ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ detha, ahaṃ mayhaṃ patte bhattaṃ pakkhipitvā tumhākaṃ pattaṃ dassāmī’’ti aññassa pattaṃ dāpetvā bhatte āhaṭe attano patte pakkhipitvā pattaṃ paṭidento pattaṃ parivatteti nāma. Vihāre rājarājamahāmattādayo mahādānaṃ denti, iminā ca bhiyyo dūragāme salākā laddhā, tattha agacchanto puna sattāhaṃ salākaṃ na labhatīti alābhabhayena gacchati, evaṃ gacchanto palibuddho hutvā gacchati nāma. Yassa cesa salākabhattādino atthāya gacchati, ‘‘taṃ dassanti nu kho me, udāhu na dassanti, paṇītaṃ nu kho dassanti, udāhu lūkhaṃ, thokaṃ nu kho, udāhu bahukaṃ, sītalaṃ nu kho, udāhu uṇha’’nti evaṃ tattha ca bahusaṃsayo hoti. Như thế nào? Vị tỳ khưu không thực hành hạnh khất thực, khi sống trong một ngôi tự viện xa làng, đi từ sáng sớm với ý nghĩ: ‘Ta sẽ nhận được cháo hoặc vật thực để qua đêm, hoặc tại trai đường, một phần vật thực nào đó trong số các vật thực được chỉ định sẽ đến phần của ta,’ vị ấy vừa đi vừa phá màng nhện, đánh thức đàn bò đang ngủ, nên được gọi là người đi phi thời. Vị ấy đi vội vã như người săn đuổi con nai để gặp kịp những người vừa ra khỏi nhà để làm ruộng và các việc khác, nên được gọi là người đi vội vàng. Dọc đường, khi thấy ai đó, vị ấy hỏi: ‘Vị nam cư sĩ kia hoặc vị nữ cư sĩ nọ có ở nhà không, hay không có ở nhà?’ Khi nghe nói: ‘Không có ở nhà,’ vị ấy run rẩy như bị lửa đốt, tự hỏi: ‘Bây giờ ta sẽ nhận được từ đâu?’ Tự mình muốn đi về hướng tây, nhưng lại nhận được phiếu (salāka) ở hướng đông, vị ấy đến gặp một vị khác đã nhận phiếu ở hướng tây và nói: ‘Thưa Đại đức, tôi sẽ đi về hướng tây, xin ngài hãy nhận phiếu của tôi, và xin hãy cho tôi phiếu của ngài,’ rồi đổi phiếu. Hoặc khi đang mang một phần vật thực nhận bằng phiếu về thọ dụng, nghe người ta nói: ‘Xin hãy đưa bát cho phần vật thực bằng phiếu của vị khác nữa,’ vị ấy nói với vị tỳ khưu kia: ‘Thưa Đại đức, xin hãy đưa bát của ngài, tôi sẽ bỏ vật thực vào bát của tôi rồi sẽ đưa lại bát cho ngài,’ rồi bảo người ta đưa bát của vị khác, khi vật thực được mang đến, vị ấy đổ vào bát của mình rồi trả lại bát, như vậy gọi là đổi bát. Tại tu viện, các vị vua, đại thần của vua... cúng dường đại thí, và vị này lại nhận được phiếu ở một ngôi làng xa hơn. Nếu không đi đến đó, vị ấy sẽ không nhận được phiếu trong bảy ngày nữa, nên vị ấy đi vì sợ không được lợi dưỡng. Đi như vậy gọi là đi trong sự trở ngại. Và khi vị ấy đi vì vật thực nhận bằng phiếu ấy, vị ấy có nhiều hoài nghi ở nơi đó rằng: ‘Họ sẽ cúng cho ta hay không? Họ sẽ cúng vật thực ngon hay dở? Ít hay nhiều? Nguội hay nóng?’ Piṇḍapātiko pana kālasseva vuṭṭhāya vattapaṭivattaṃ katvā sarīraṃ paṭijaggitvā vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā kammaṭṭhānaṃ manasikatvā kālaṃ sallakkhetvā mahājanassa uḷuṅkabhikkhādīni dātuṃ pahonakakāle gacchatīti na akālacārī hoti, ekekaṃ padavāraṃ cha koṭṭhāse katvā vipassanto gacchatīti na turitacārī hoti, attano garubhāvena ‘‘asuko gehe, na gehe’’ti na pucchati, salākabhattādīniyeva na gaṇhāti. Agaṇhanto kiṃ parivattessati? Na aññassa vasena palibuddhova hoti[Pg.161], kammaṭṭhānaṃ manasikaronto yathāruci gacchati, itaro viya na bahusaṃsayo hoti. Ekasmiṃ gāme vā vīthiyā vā alabhitvā aññattha carati. Tasmimpi alabhitvā aññattha caranto missakodanaṃ saṅkaḍḍhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā gacchati. Còn vị tỳ khưu thực hành hạnh khất thực, vị ấy thức dậy từ sớm, làm các phận sự (vattapaṭivatta), chăm sóc thân thể, đi vào nơi ở, tác ý đến đề mục thiền, ghi nhận thời gian, rồi đi vào lúc chúng sanh có thể cúng dường cháo, cơm và các thứ khác, nên không phải là người đi phi thời. Vị ấy đi trong khi hành thiền quán, chia mỗi bước chân thành sáu phần, nên không phải là người đi vội vàng. Với sự trang nghiêm của mình, vị ấy không hỏi: ‘Người kia có ở nhà không, hay không có ở nhà?’ Vị ấy không nhận vật thực bằng phiếu và các thứ tương tự. Khi không nhận thì có gì để đổi chác? Vị ấy không bị trở ngại bởi người khác, tác ý đến đề mục thiền và đi theo ý muốn, không có nhiều hoài nghi như vị kia. Khi không nhận được (vật thực) trong một làng hay một con đường, vị ấy đi đến nơi khác. Nếu ở đó cũng không nhận được, vị ấy đi đến nơi khác nữa, thu gom các loại vật thực lẫn lộn, thọ dụng như thể vị cam lồ rồi ra đi. Paṃsukūlikasseva labbhati, no apaṃsukūlikassa. Apaṃsukūliko hi vassāvāsikaṃ pariyesanto carati, na senāsanasappāyaṃ pariyesati. Paṃsukūliko pana na vassāvāsikaṃ pariyesanto carati, senāsanasappāyameva pariyesati. Tecīvarikasseva labbhati, na itarassa. Atecīvariko hi bahubhaṇḍo bahuparikkhāro hoti, tenassa phāsuvihāro natthi. Appicchādīnañceva labbhati, na itaresanti. Tena vuttaṃ – ‘‘attano ca diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sampassamāno’’ti. Pañcamaṃ. Chỉ vị tỳ khưu mặc y phấn tảo mới có được (sự an lạc này), không phải vị không mặc y phấn tảo. Vì vị không mặc y phấn tảo đi tìm cầu y an cư mùa mưa, không tìm cầu trú xứ thích hợp. Còn vị mặc y phấn tảo thì không đi tìm cầu y an cư mùa mưa, mà chỉ tìm cầu trú xứ thích hợp. Chỉ vị tỳ khưu giữ hạnh tam y mới có được, không phải vị khác. Vì vị không giữ hạnh tam y có nhiều vật dụng, nhiều đồ dùng, do đó vị ấy không có sự an trú thoải mái. Và chỉ những vị thiểu dục và các vị khác mới có được, không phải những vị còn lại. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Và trong khi thấy rõ sự an lạc trú trong hiện tại của chính mình.’ Hết phẩm thứ năm. 6. Ovādasuttavaṇṇanā 6. Chú giải Kinh Giáo Giới 149. Chaṭṭhe ahaṃ vāti kasmā āha? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapanatthaṃ. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi. Evaṃ panassa ahosi ‘‘ime na ciraṃ ṭhassanti, kassapo pana vīsavassasatāyuko, so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ nisīditvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālapavattanakaṃ karissati, attano taṃ ṭhāne ṭhapemi, evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā evamāha. Dubbacāti dukkhena vattabbā. Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakaraṇehi. Appadakkhiṇaggāhinoti anusāsaniṃ sutvā padakkhiṇaṃ na gaṇhanti yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjanti, appaṭipajjantā vāmagāhino nāma jātāti dasseti. Accāvadanteti atikkamma vadante, sutapariyattiṃ nissāya ativiya vādaṃ karonteti attho. Ko bahutaraṃ bhāsissatīti dhammaṃ kathento ko bahuṃ bhāsissati, kiṃ tvaṃ, udāhu ahanti? Ko sundarataranti, eko bahuṃ bhāsanto asahitaṃ amadhuraṃ bhāsati, eko sahitaṃ madhuraṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘ko sundaratara’’nti? Eko pana bahuñca sundarañca kathento ciraṃ na bhāsati, lahuññeva uṭṭhāti, eko addhānaṃ pāpeti, taṃ sandhāyāha ‘‘ko ciratara’’nti? Chaṭṭhaṃ. 149. Trong kinh thứ sáu, tại sao Ngài lại nói: ‘Ta...’? Để đặt vị Trưởng lão vào vị trí của mình. Phải chăng không có các ngài Sāriputta và Moggallāna? Có. Nhưng Ngài đã suy nghĩ như sau: ‘Hai vị này sẽ không tồn tại lâu, còn Kassapa thì có tuổi thọ một trăm hai mươi năm. Sau khi ta nhập diệt, vị ấy sẽ ngồi trong hang Sattapaṇṇi, thực hiện việc kết tập Pháp và Luật, và sẽ làm cho giáo pháp của ta tồn tại trong khoảng thời gian năm nghìn năm. Ta sẽ đặt vị ấy vào vị trí của mình. Như vậy, các tỳ khưu sẽ nghĩ rằng lời của Kassapa đáng được lắng nghe.’ Vì thế, Ngài đã nói như vậy. ‘Dubbaca’ (khó dạy) nghĩa là khó nói. ‘Dovacassakaraṇehi’ (do những nguyên nhân làm cho khó dạy) nghĩa là do những nguyên nhân tạo ra tình trạng khó dạy. ‘Appadakkhiṇaggāhino’ (những người không tiếp thu một cách trân trọng) có nghĩa là sau khi nghe lời giáo huấn, họ không tiếp nhận một cách trân trọng, không thực hành theo như đã được chỉ dạy. Ngài chỉ ra rằng những người không thực hành được gọi là những người tiếp thu sai lệch (vāmagāhino). ‘Accāvadante’ (những người nói lời quá đáng) có nghĩa là những người nói lời vượt quá giới hạn, tức là những người tranh luận quá mức dựa vào sự học hỏi kinh điển. ‘Ko bahutaraṃ bhāsissati’ (Ai sẽ nói nhiều hơn?) có nghĩa là khi nói Pháp, ai sẽ nói được nhiều, là ngươi hay là ta? ‘Ko sundarataraṃ’ (Ai nói hay hơn?), một người nói nhiều nhưng nói không mạch lạc, không ngọt ngào; một người khác nói mạch lạc, ngọt ngào. Nhắm đến điều đó, Ngài nói: ‘Ai nói hay hơn?’ Lại nữa, một người nói vừa nhiều vừa hay nhưng không nói được lâu, liền đứng dậy sớm; một người khác thì kéo dài được thời gian. Nhắm đến điều đó, Ngài nói: ‘Ai nói lâu hơn?’ Hết phẩm thứ sáu. 7. Dutiyaovādasuttavaṇṇanā 7. Chú giải Kinh Giáo Giới thứ hai 150. Sattame [Pg.162] saddhāti okappanasaddhā. Vīriyanti kāyikacetasikaṃ vīriyaṃ. Paññāti kusaladhammajānanapaññā. Na santi bhikkhū ovādakāti imassa puggalassa ovādakā anusāsakā kalyāṇamittā natthīti idaṃ, bhante, parihānanti dasseti. Sattamaṃ. 150. Trong kinh thứ bảy, `saddhā` là đức tin vững chắc. `Vīriyaṃ` là sự tinh tấn thuộc thân và tâm. `Paññā` là trí tuệ biết rõ các pháp thiện. (Câu) `Na santi bhikkhū ovādakā` chỉ ra rằng: ‘Đối với hạng người này, không có các vị thiện hữu tri thức khuyên dạy, chỉ bảo, đây là sự suy thoái’. Hết kinh thứ bảy. 8. Tatiyaovādasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Khuyên Dạy thứ ba. 151. Aṭṭhame tathā hi panāti pubbe sovacassatāya, etarahi ca dovacassatāya kāraṇapaṭṭhapane nipāto. Tatrāti tesu theresu. Ko nāmāyaṃ bhikkhūti ko nāmo ayaṃ bhikkhu? Kiṃ tissatthero kiṃ nāgattheroti? Tatrāti tasmiṃ evaṃ sakkāre kayiramāne. Tathattāyāti tathābhāvāya, āraññikādibhāvāyāti attho. Sabrahmacārikāmoti ‘‘ime maṃ parivāretvā carantū’’ti evaṃ kāmeti icchati patthetīti sabrahmacārikāmo. Tathattāyāti lābhasakkāranibbattanatthāya. Brahmacārupaddavenāti yo sabrahmacārīnaṃ catūsu paccayesu adhimattacchandarāgo upaddavoti vuccati, tena upaddutā. Abhipatthanāti adhimattapatthanā. Brahmacāriabhipatthanenāti brahmacārīnaṃ adhimattapatthanāsaṅkhātena catupaccayabhāvena. Aṭṭhamaṃ. 151. Trong kinh thứ tám, `tathā hi pana` là một tiểu từ dùng để thiết lập nguyên nhân cho sự dễ dạy trước đây và sự khó dạy hiện nay. `Tatrā` có nghĩa là trong số các vị trưởng lão ấy. `Ko nāmāyaṃ bhikkhu` có nghĩa là: ‘Vị tỳ-khưu này tên là gì? Phải chăng là trưởng lão Tissa? Phải chăng là trưởng lão Nāga?’ `Tatrā` có nghĩa là khi sự tôn kính như vậy được thực hiện đối với vị ấy. `Tathattāya` có nghĩa là để được như vậy, nghĩa là để trở thành người sống trong rừng v.v... `Sabrahmacārikāmo` là người mong muốn, ước ao, khao khát rằng: ‘Mong rằng những vị này sẽ đi theo vây quanh ta’. `Tathattāya` có nghĩa là để làm phát sinh lợi lộc và sự tôn kính. `Brahmacārupaddavena` có nghĩa là bị phiền não bởi điều được gọi là tai họa, tức là lòng tham muốn quá mức đối với bốn món vật dụng của các vị đồng phạm hạnh. `Abhipatthanā` là sự mong cầu quá mức. `Brahmacāriabhipatthanena` có nghĩa là bởi lòng mong muốn đối với bốn món vật dụng, được gọi là sự mong cầu quá mức của các vị phạm hạnh. Hết kinh thứ tám. 9. Jhānābhiññasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Thiền và Thắng Trí. 152. Navame yāvadeva ākaṅkhāmīti yāvadeva icchāmi. Yāni pana ito paraṃ vivicceva kāmehītiādinā nayena cattāri rūpāvacarajjhānāni, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādinā nayena catasso arūpasamāpattiyo, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhanti evaṃ nirodhasamāpatti, anekavihitaṃ iddhividhantiādinā nayena pañca lokikābhiññā ca vuttā. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ anupadavaṇṇanāya ceva bhāvanāvidhānena ca saddhiṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69) vitthāritameva. Chaḷabhiññāya pana āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ khayena. Anāsavanti āsavānaṃ apaccayabhūtaṃ. Cetovimuttinti arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Navamaṃ. 152. Trong kinh thứ chín, `yāvadeva ākaṅkhāmi` có nghĩa là ‘Ta mong muốn đến chừng nào’. Hơn nữa, sau đây, bốn thiền sắc giới theo phương pháp bắt đầu bằng `vivicceva kāmehi`, bốn thiền chứng vô sắc theo phương pháp bắt đầu bằng `sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkama`, Diệt tận định như là `sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodha`, và năm thắng trí thế gian theo phương pháp bắt đầu bằng `anekavihitaṃ iddhividhaṃ` đã được nói đến. Ở đây, bất cứ điều gì cần phải nói, tất cả điều đó đã được ta giải thích chi tiết trong bộ Visuddhimagga cùng với phần giải thích từng từ và phương pháp tu tập. Tuy nhiên, trong (phần nói về) sáu thắng trí, `āsavānaṃ khayā` có nghĩa là do sự đoạn tận các lậu hoặc. `Anāsavaṃ` có nghĩa là không còn là nhân duyên cho các lậu hoặc. `Cetovimuttiṃ` có nghĩa là định của quả A-la-hán. `Paññāvimuttiṃ` có nghĩa là trí tuệ của quả A-la-hán. Hết kinh thứ chín. 10. Upassayasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Ni Viện. 153. Dasame [Pg.163] āyāma, bhanteti kasmā bhikkhunīupassayagamanaṃ yācati? Na lābhasakkārahetu, kammaṭṭhānatthikā panettha bhikkhuniyo atthi, tā ussukkāpetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmīti yācati. Nanu ca so sayampi tepiṭako bahussuto, kiṃ sayaṃ kathetuṃ na sakkotīti? No na sakkoti. Buddhapaṭibhāgassa pana sāvakassa kathaṃ saddhātabbaṃ maññissantīti yācati. Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyoti kiṃ thero navakammādipasuto, yena naṃ evamāhāti? No, satthari pana parinibbute catasso parisā ānandattheraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, idāni kassa pattacīvaraṃ gahetvā caratha, kassa pariveṇaṃ sammajjatha, kassa mukhodakaṃ dethā’’ti rodanti paridevanti. Thero ‘‘aniccā saṅkhārā, vuddhasarīrepi nillajjova maccurājā pahari. Esā saṅkhārānaṃ dhammatā, mā socittha, mā paridevitthā’’ti parisaṃ saññāpeti. Idamassa bahukiccaṃ. Taṃ sandhāya thero evamāha. Sandassesīti paṭipattiguṇaṃ dassesi. Samādapesīti gaṇhāpesi. Samuttejesīti samussāhesi. Sampahaṃsesīti paṭiladdhaguṇena modāpesi. 153. Trong kinh thứ mười, (câu) `āyāma, bhante`, tại sao (ngài Ānanda) lại thỉnh cầu đi đến ni viện? Ngài không thỉnh cầu vì lợi lộc và sự tôn kính, mà ngài thỉnh cầu vì nghĩ rằng: ‘Ở đây có các vị tỳ-khưu-ni muốn thực hành đề mục thiền, ta sẽ khuyến khích họ và nhờ (ngài Kassapa) thuyết giảng đề mục thiền’. Chẳng phải chính ngài cũng là người thông thuộc Tam Tạng, đa văn, sao ngài không thể tự mình thuyết giảng được ư? Không phải là không thể. Nhưng ngài thỉnh cầu vì nghĩ rằng: ‘Họ sẽ tin tưởng lời dạy của một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật’. (Câu) `Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyo`, phải chăng trưởng lão (Ānanda) bận rộn với các công việc xây dựng mới v.v..., nên ngài (Kassapa) mới nói như vậy? Không phải vậy. Nhưng khi Bậc Đạo Sư nhập Niết-bàn, bốn chúng đệ tử đến gần trưởng lão Ānanda và khóc lóc, than van rằng: ‘Bạch ngài, bây giờ ngài mang y bát của ai mà đi, ngài quét dọn tịnh thất cho ai, ngài dâng nước rửa mặt cho ai?’. Trưởng lão đã làm cho hội chúng hiểu rõ rằng: ‘Các pháp hữu vi là vô thường, ngay cả trên thân của Đức Phật, tử thần vô liêm sỉ cũng đã ra tay. Đó là pháp tánh của các pháp hữu vi, các vị chớ sầu muộn, chớ than khóc’. Đây là sự nhiều công việc của ngài ấy. Nhắm đến điều đó, vị trưởng lão (Kassapa) đã nói như vậy. `Sandassesi` có nghĩa là đã chỉ ra phẩm chất của sự thực hành. `Samādapesi` có nghĩa là đã làm cho nắm giữ. `Samuttejesi` có nghĩa là đã khuyến khích. `Sampahaṃsesi` có nghĩa là đã làm cho hoan hỷ với phẩm chất đã đạt được. Thullatissāti sarīrena thūlā, nāmena tissā. Vedehamuninoti paṇḍitamunino. Paṇḍito hi ñāṇasaṅkhātena vedena īhati sabbakiccāni karoti, tasmā ‘‘vedeho’’ti vuccati. Vedeho ca so muni cāti, vedehamuni. Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññatīti tipiṭakadharassa dhammabhaṇḍāgārikassa sammukhe sayaṃ araññavāsī paṃsukūliko samāno ‘‘dhammakathiko aha’’nti dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññati. Idaṃ kiṃ pana, kathaṃ panāti? Avajānamānā bhaṇati. Assosīti aññena āgantvā ārocitavasena assosi. Āgamehi tvaṃ, āvusoti tiṭṭha tvaṃ, āvuso. Mā te saṅgho uttari upaparikkhīti mā bhikkhusaṅgho atirekaokāse taṃ upaparikkhīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ānandena buddhapaṭibhāgo sāvako vārito, ekā bhikkhunī na vāritā, tāya saddhiṃ santhavo vā sineho vā bhavissatī’’ti mā taṃ saṅgho evaṃ amaññīti. `Thullatissā` có nghĩa là to lớn về thân thể, tên là Tissā. `Vedehamunino` có nghĩa là của bậc hiền trí. Vì bậc hiền trí nỗ lực làm mọi công việc bằng trí tuệ được gọi là `veda`, do đó được gọi là `vedeha`. Vị ấy vừa là `vedeha` vừa là `muni`, do đó là `vedehamuni`. `Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññati` có nghĩa là: trước mặt ngài Ānanda, người thông thuộc Tam Tạng, vị quản lý kho tàng Pháp, bản thân là người sống trong rừng, mặc y phấn tảo, lại tự cho rằng: ‘Ta là một vị pháp sư’ và nghĩ rằng mình nên thuyết pháp. (Câu) `Idaṃ kiṃ pana, kathaṃ pana`? Bà ta nói với thái độ xem thường. `Assosi` có nghĩa là đã nghe do một người khác đến và kể lại. `Āgamehi tvaṃ, āvuso` có nghĩa là này hiền giả, hãy đợi đã. `Mā te saṅgho uttari upaparikkhī` có nghĩa là mong rằng Tăng chúng sẽ không xét nét ngài một cách quá đáng. Điều này được nói ra có nghĩa là: ‘Mong rằng Tăng chúng sẽ không nghĩ về ngài như thế này: “Ānanda đã ngăn cản một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật, nhưng lại không ngăn cản một tỳ-khưu-ni, có lẽ có sự thân quen hay tình cảm với bà ta”’. Idāni [Pg.164] attano buddhapaṭibhāgabhāvaṃ dīpento taṃ kiṃ maññasi, āvusotiādimāha? Sattaratananti sattahatthappamāṇaṃ. Nāganti hatthiṃ. Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vāti aḍḍharatanena ūnaaṭṭharatanaṃ, purimapādato paṭṭhāya yāva kumbhā vidatthādhikasattahatthubbedhanti attho. Tālapattikāyāti taruṇatālapaṇṇena. Cavitthāti cutā, na matā vā naṭṭhā vā, buddhapaṭibhāgassa pana sāvakassa upavādaṃ vatvā mahākassapatthere chahi abhiññāhi sīhanādaṃ nadante tassā kāsāvāni kaṇṭakasākhā viya kacchusākhā viya ca sarīraṃ khādituṃ āraddhāni, tāni hāretvā setakāni nivatthakkhaṇeyevassā cittassādo udapādīti. Dasamaṃ. Bây giờ, để chỉ rõ mình là người ngang bằng với Đức Phật, ngài đã nói câu bắt đầu bằng `taṃ kiṃ maññasi, āvuso`. `Sattaratanaṃ` có nghĩa là có kích thước bảy cubit. `Nāgaṃ` có nghĩa là con voi. `Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vā` có nghĩa là tám cubit thiếu nửa cubit, nghĩa là cao bảy cubit và một gang tay tính từ chân trước cho đến đỉnh đầu. `Tālapattikāya` có nghĩa là bằng một chiếc lá cọ non. `Cavittha` có nghĩa là đã rơi khỏi (giáo pháp), chứ không phải đã chết hay đã bị hủy hoại. Nhưng sau khi nói lời vu khống một vị đệ tử ngang bằng với Đức Phật, khi trưởng lão Mahākassapa rống lên tiếng rống sư tử với sáu thắng trí, những chiếc y ca-sa của bà ta bắt đầu cắn xé cơ thể bà như những cành gai hay như bệnh ghẻ lở. Sau khi cởi bỏ chúng và mặc vào y phục trắng, ngay lúc đó, sự an lạc trong tâm đã phát sinh nơi bà. Hết kinh thứ mười. 11. Cīvarasuttavaṇṇanā 11. Chú giải kinh Y Phục. 154. Ekādasame dakkhiṇāgirisminti rājagahaṃ parivāretvā ṭhitassa girino dakkhiṇabhāge janapado dakkhiṇāgiri nāma, tasmiṃ cārikaṃ caratīti attho. Cārikā ca nāma duvidhā hoti turitacārikā ca aturitacārikā ca. Tattha yaṃ ekacco ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattacīvaraṃ aṃse laggetvā chattaṃ ādāya sarīrato sedehi paggharantehi divasena sattaṭṭhayojanāni gacchati, yaṃ vā pana buddhā kiñcideva bodhaneyyasattaṃ disvā yojanasatampi yojanasahassampi khaṇena gacchanti, esā turitacārikā nāma. Devasikaṃ pana gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ tigāvutaṃ yojananti ettakaṃ addhānaṃ ajjatanāya nimantanaṃ adhivāsayato janasaṅgahaṃ karoto gamanaṃ, esā aturitacārikā nāma. Ayaṃ idha adhippetā. 154. Trong kinh thứ mười một. Dakkhiṇāgirismiṃ có nghĩa là: vùng dân cư ở phía nam của ngọn núi bao quanh thành Rājagaha được gọi là Dakkhiṇāgiri. Trong vùng ấy, vị ấy đang du hành, đó là ý nghĩa. Và việc du hành có hai loại: du hành nhanh và du hành không nhanh. Trong đó, có chuyến du hành mà một vị nào đó đắp một y kāṣāya, khoác một y khác, mang y bát trên vai, cầm dù, mồ hôi tuôn chảy từ thân, đi được bảy tám do-tuần trong một ngày; hoặc là chuyến du hành mà các vị Phật, khi thấy một chúng sanh nào đó có thể giác ngộ, liền đi đến nơi cách trăm do-tuần hay ngàn do-tuần trong khoảnh khắc, đó gọi là du hành nhanh. Lại nữa, có chuyến đi hằng ngày khoảng một gāvuta, nửa do-tuần, ba gāvuta, hay một do-tuần, trong khoảng cách chừng ấy, vị ấy nhận lời mời cho ngày hôm đó và thực hiện việc giúp đỡ dân chúng, đó gọi là du hành không nhanh. Ở đây, ý muốn nói đến loại du hành này. Nanu ca thero pañcavīsati vassāni chāyā viya dasabalassa pacchato pacchato gacchantova ahosi, ‘‘kahaṃ ānando’’ti vacanassa okāsameva na adāsi, so kismiṃ kāle bhikkhusaṅghena saddhiṃ cārikaṃ carituṃ okāsaṃ labhatīti? Satthu parinibbānasaṃvacchare. Parinibbute kira satthari mahākassapatthero satthu parinibbāne sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisīditvā dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ pañcasate bhikkhū uccinitvā, ‘‘āvuso, mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammavinayaṃ saṅgāyissāma, tumhe pure [Pg.165] vassūpanāyikāya attano palibodhaṃ ucchinditvā rājagahe sannipatathā’’ti vatvā attanā rājagahaṃ gato. Ānandattheropi bhagavato pattacīvaraṃ ādāya mahājanaṃ saññāpento sāvatthiṃ gantvā tato nikkhamma rājagahaṃ gacchanto dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ cari. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Chẳng phải Trưởng lão đã đi theo sau lưng bậc Thập Lực suốt hai mươi lăm năm như bóng với hình, không để có cơ hội cho lời nói: “Ānanda ở đâu?” được thốt ra hay sao? Vậy vào lúc nào ngài có được cơ hội để du hành cùng với Tăng chúng? (Câu trả lời là:) Vào năm đức Thế Tôn nhập Niết-bàn. Tương truyền, sau khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, Trưởng lão Mahākassapa ngồi giữa Tăng chúng đã tụ hội lại nơi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, chọn ra năm trăm vị tỳ-khưu để kết tập Pháp và Luật, rồi nói rằng: “Chư hiền, chúng ta sẽ an cư mùa mưa ở Rājagaha và kết tập Pháp và Luật. Trước ngày an cư, các vị hãy giải quyết xong các chướng ngại của mình rồi tụ hội tại Rājagaha.” Nói xong, ngài tự mình đi đến Rājagaha. Trưởng lão Ānanda cũng vậy, sau khi mang y bát của đức Thế Tôn đến Sāvatthī để báo tin cho đại chúng, ngài rời khỏi đó và trên đường đến Rājagaha, ngài đã du hành ở Dakkhiṇāgiri. Chính vì lẽ đó mà điều này được nói đến. Yebhuyyena kumārabhūtāti ye te hīnāyāvattā nāma, te yebhuyyena kumārakā daharā taruṇā ekavassikadvevassikā bhikkhū ceva anupasampannakumārakā ca. Kasmā panete pabbajitā, kasmā hīnāyāvattāti? Tesaṃ kira mātāpitaro cintesuṃ – ‘‘ānandatthero satthu vissāsiko aṭṭha vare yācitvā upaṭṭhahati, icchiticchitaṭṭhānaṃ satthāraṃ gahetvā gantuṃ sakkoti, amhākaṃ dārake etassa santike pabbājema, so satthāraṃ gahetvā āgamissati, tasmiṃ āgate mayaṃ mahāsakkāraṃ kātuṃ labhissāmā’’ti. Iminā tāva kāraṇena nesaṃ ñātakā te pabbājesuṃ. Satthari pana parinibbute tesaṃ sā patthanā upacchinnā, atha te ekadivaseneva uppabbājesuṃ. Yebhuyyena kumārabhūtā có nghĩa là: những vị được gọi là đã hoàn tục về đời sống thấp kém, phần lớn họ là những cậu bé, còn non nớt, trẻ trung, là các tỳ-khưu một hai tuổi hạ và các chú tiểu chưa thọ cụ túc giới. Tại sao họ lại xuất gia, và tại sao lại hoàn tục? Tương truyền, cha mẹ của họ đã nghĩ rằng: “Trưởng lão Ānanda là người thân tín của đức Thế Tôn, ngài đã xin tám điều nguyện để hầu cận, có thể đưa đức Thế Tôn đến bất cứ nơi nào ngài muốn. Chúng ta hãy cho con trai của mình xuất gia với vị này, rồi ngài sẽ đưa đức Thế Tôn đến. Khi ngài đến, chúng ta sẽ có cơ hội để cúng dường trọng thể.” Chính vì lý do này mà thân quyến của họ đã cho họ xuất gia. Nhưng khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, ước nguyện đó của họ bị cắt đứt, thế rồi họ đã cho con em mình hoàn tục chỉ trong một ngày. Yathābhirantanti yathāruciyā yathāajjhāsayena. Tikabhojanaṃ paññattanti, idaṃ ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā pācittiya’’nti (pāci. 211). Idaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi tiṇṇaṃ janānaṃ akappiyanimantanaṃ sādiyitvā ekato paṭiggaṇhantānampi anāpatti, tasmā ‘‘tikabhojana’’nti vuttaṃ. Yathābhirantaṃ có nghĩa là: theo sở thích, theo ý muốn. Tikabhojanaṃ paññattaṃ: điều này được nói liên quan đến học giới: “Ăn theo nhóm, ngoại trừ trường hợp đúng thời, phạm tội pācittiya.” Ở đây, ngay cả khi ba người cùng nhau chấp nhận lời mời không hợp lệ và cùng nhau nhận đồ ăn, cũng không phạm tội. Do đó, nó được gọi là “bữa ăn cho ba người.” Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dussīlapuggalānaṃ niggaṇhanatthaṃ. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti dummaṅkūnaṃ niggaheneva pesalānaṃ uposathapavāraṇā vattanti, samaggavāso hoti, ayaṃ tesaṃ phāsuvihāro hoti, imassa phāsuvihārassa atthāya. Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti yathā devadatto sapariso kulesu viññāpetvā bhuñjanto pāpicche nissāya saṅghaṃ bhindi, evaṃ aññepi pāpicchā gaṇabandhena kulesu viññāpetvā bhuñjamānā gaṇaṃ vaḍḍhetvā taṃ pakkhaṃ nissāya mā saṅghaṃ bhindeyyunti, iti iminā kāraṇena paññattanti attho. Kulānuddayatāya cāti bhikkhusaṅghe uposathapavāraṇaṃ katvā samaggavāsaṃ vasante [Pg.166] manussā salākabhattādīni datvā saggaparāyaṇā bhavanti, iti imāya kulānuddayatāya ca paññattanti attho. Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya có nghĩa là: để kiềm chế những người vô giới. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya có nghĩa là: nhờ việc kiềm chế những người vô giới mà các lễ Uposatha và Pavāraṇā của các vị tỳ-khưu đức hạnh được tiến hành, sự sống chung hòa hợp được thiết lập, đây là sự an trú thoải mái của họ; vì lợi ích của sự an trú thoải mái này. Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyuṃ có nghĩa là: để những kẻ có ác dục không nương tựa vào phe phái mà chia rẽ Tăng đoàn. Giống như Devadatta cùng với tùy tùng của mình, sau khi xin vật thực từ các gia đình và thọ dụng, đã nương tựa vào những kẻ ác dục để chia rẽ Tăng đoàn, cũng vậy, để những kẻ ác dục khác, bằng cách lập bè phái, xin vật thực từ các gia đình và thọ dụng, phát triển phe nhóm của mình, rồi nương tựa vào phe phái đó mà không chia rẽ Tăng đoàn. Ý nghĩa là, học giới được chế định vì lý do này. Kulānuddayatāya ca có nghĩa là: và vì lòng thương tưởng đến các gia đình. Khi Tăng chúng thực hành Uposatha và Pavāraṇā và sống trong sự hòa hợp, mọi người dâng cúng các vật phẩm như phiếu thực phẩm, v.v., và được tái sanh về cõi trời. Ý nghĩa là, học giới cũng được chế định vì lòng thương tưởng đến các gia đình này. Sassaghātaṃ maññe carasīti sassaṃ ghātento viya āhiṇḍasi. Kulūpaghātaṃ maññe carasīti kulāni upaghātento viya hananto viya āhiṇḍasi. Olujjatīti visesena palujjati bhijjati. Palujjanti kho te, āvuso, navappāyāti, āvuso, ete tuyhaṃ pāyena yebhuyyena navakā ekavassikaduvassikā daharā ceva sāmaṇerā ca palujjanti bhijjanti. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na jānātīti theraṃ tajjento āha. Sassaghātaṃ maññe carasi có nghĩa là: ngươi đi lang thang như kẻ phá hoại mùa màng. Kulūpaghātaṃ maññe carasi có nghĩa là: ngươi đi lang thang như kẻ làm hại, như kẻ hủy hoại các gia đình. Olujjatīti có nghĩa là: đặc biệt là tan rã, vỡ vụn. Palujjanti kho te, āvuso, navappāyā có nghĩa là: Này hiền giả, những vị tân tỳ-khưu một hai tuổi hạ, còn non trẻ và các vị sa-di của hiền giả, phần lớn đang tan rã, vỡ vụn. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsi có nghĩa là: cậu bé này không biết tự lượng sức mình. Nói như vậy, ngài đã khiển trách Trưởng lão. Kumārakavādā na muccāmāti kumārakavādato na muccāma. Tathā hi pana tvanti idamassa evaṃ vattabbatāya kāraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – yasmā tvaṃ imehi navehi bhikkhūhi indriyasaṃvararahitehi saddhiṃ vicarasi, tasmā kumārakehi saddhiṃ vicaranto kumārakoti vattabbataṃ arahasīti. Kumārakavādā na muccāma có nghĩa là: chúng tôi không thoát khỏi lời gọi là “cậu bé”. Tathā hi pana tvaṃ: điều này được nói để chỉ ra lý do tại sao ngài lại bị nói như vậy. Ý nghĩa ở đây là: vì ngươi đi cùng với những vị tỳ-khưu mới này, những người không có sự thu thúc các căn, do đó, khi đi cùng với những cậu bé, ngươi đáng bị gọi là “cậu bé”. Aññatitthiyapubbo samānoti idaṃ yasmā therassa imasmiṃ sāsane neva ācariyo na upajjhāyo paññāyati, sayaṃ kāsāyāni gahetvā nikkhanto, tasmā anattamanatāya aññatitthiyapubbataṃ āropayamānā āha. Aññatitthiyapubbo samāno: điều này được nói ra vì trong giáo pháp này, không thấy rõ ai là thầy tế độ hay thầy yết-ma của Trưởng lão; ngài đã tự mình lấy y cà-sa và xuất gia. Do đó, vì không hài lòng, bà ta đã gán cho ngài là người từng theo ngoại đạo. Sahasāti ettha rāgamohacāropi sahasācāro, idaṃ pana dosacāravasena vuttaṃ. Appaṭisaṅkhāti appaccavekkhitvā, idāni attano pabbajjaṃ sodhento yatvāhaṃ, āvusotiādimāha. Tattha aññaṃ satthāraṃ uddisitunti ṭhapetvā bhagavantaṃ aññaṃ mayhaṃ satthāti evaṃ uddisituṃ na jānāmi. Sambādho gharāvāsotiādīsu sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi tesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajāpathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Āgamanapatho’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanamayapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati, tena vuttaṃ [Pg.167] ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato rajāpatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ, kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato, abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathā sukhaṃ okāsasabbhāvato. Ở đây, trong từ ‘sahasā’, sự khởi sanh của tham và si cũng là sự khởi sanh đột ngột, nhưng điều này được nói do năng lực của sự khởi sanh của sân. ‘Appaṭisaṅkhā’ là không suy xét. Bây giờ, để làm trong sạch sự xuất gia của mình, ngài đã nói: ‘Yato vāhaṃ, āvuso’ (này chư hiền, kể từ khi tôi), v.v… Ở đó, ‘aññaṃ satthāraṃ uddisituṃ’ (chỉ một vị thầy khác) có nghĩa là: ngoài đức Thế Tôn ra, tôi không biết chỉ một vị nào khác là ‘vị thầy của tôi’. Trong các câu như ‘sambādho gharāvāso’ (đời sống tại gia là chật hẹp), v.v…, cho dù hai vợ chồng sống trong một ngôi nhà sáu mươi hắc-tay hay cách nhau cả trăm do-tuần, đời sống tại gia của họ vẫn là chật hẹp vì bản chất có những trở ngại và ràng buộc. ‘Rajāpatho’ (con đường bụi bặm), trong Đại Chú Giải được nói là nơi phát sanh của bụi bặm tham ái, v.v… Cũng có thể nói là ‘con đường đi đến’ (của bụi bặm tham ái, v.v…). ‘Abbhokāso’ (khoảng trống) là giống như khoảng không gian trống trải, với ý nghĩa không dính mắc. Thật vậy, người xuất gia dù sống trong các ngôi nhà có mái nhọn, các lâu đài bằng châu báu, các thiên cung, v.v…, với cửa ra vào và cửa sổ được đóng kín, được che đậy, vẫn không dính mắc, không bám víu, không bị trói buộc. Do đó, được nói rằng: ‘sự xuất gia là khoảng trống’. Hơn nữa, đời sống tại gia là chật hẹp vì không có cơ hội để làm các việc thiện; là con đường bụi bặm vì là nơi tụ tập của các loại bụi, tức là bụi phiền não, giống như một đống rác không được che đậy; sự xuất gia là khoảng trống vì có cơ hội để làm các việc thiện một cách thoải mái. Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ caritabbaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ, idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajjeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, taṃ pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ. Trong câu ‘Nayidaṃ sukaraṃ… pe… pabbajeyyaṃ’ (Điều này không dễ… Ta nên xuất gia), đây là lời tóm tắt: Phạm hạnh này, được tính là tam học, phải được thực hành một cách trọn vẹn viên mãn, bằng cách làm cho nó không bị gián đoạn dù chỉ một ngày, để có thể đạt đến tâm cuối cùng (tử tâm); và phải được thực hành một cách hoàn toàn thanh tịnh, bằng cách làm cho nó không bị ô nhiễm bởi cấu uế của phiền não dù chỉ một ngày, để có thể đạt đến tâm cuối cùng; phải được thực hành như vỏ ốc xà cừ đã được đánh bóng, giống như vỏ ốc xà cừ đã được rửa sạch. Điều này không dễ thực hành… một cách trọn vẹn viên mãn… đối với người sống tại gia, ở giữa gia đình. ‘Hay là ta, sau khi cạo bỏ râu tóc, đắp và mặc y kāṣāya (y nhuộm màu vỏ cây) — là y phục thích hợp cho những người thực hành phạm hạnh vì được nhuộm bằng nước chát — từ bỏ gia đình, sống không gia đình, ta nên xuất gia.’ Và ở đây, vì công việc lợi ích cho gia đình như nông nghiệp, thương mại, v.v… được gọi là ‘agāriyaṃ’, và điều đó không có trong đời sống xuất gia, do đó, sự xuất gia nên được biết là ‘anagāriyaṃ’ (không gia đình). ‘Pabbajeyyaṃ’ (ta nên xuất gia) vào đời sống không gia đình ấy có nghĩa là ‘ta nên thực hành’. Paṭapilotikānanti jiṇṇapilotikānaṃ terasahatthopi hi navasāṭako dasānaṃ chinnakālato paṭṭhāya pilotikāti vuccati. Iti mahārahāni vatthāni chinditvā kataṃ saṅghāṭiṃ sandhāya ‘‘paṭapilotikānaṃ saṅghāṭi’’nti vuttaṃ. Addhānamaggappaṭipannoti aḍḍhayojanato paṭṭhāya maggo addhānanti vuccati, taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, dīghamaggaṃ paṭipannoti attho. ‘Paṭapilotikānaṃ’ (của những mảnh vải vụn) có nghĩa là của những mảnh vải rách cũ. Thật vậy, ngay cả một tấm vải mới dài mười ba hắc-tay cũng được gọi là ‘pilotikā’ (vải vụn) kể từ khi các tua của nó bị cắt đi. Do đó, nói ‘saṅghāṭiṃ paṭapilotikānaṃ’ (chiếc y tăng-già-lê bằng những mảnh vải vụn) là đề cập đến chiếc y tăng-già-lê được làm bằng cách cắt những tấm vải quý giá. ‘Addhānamaggappaṭipanno’ (đã đi vào con đường dài): một con đường từ nửa do-tuần trở lên được gọi là ‘addhāna’ (đường dài); người ấy đã đi vào con đường dài đó, nghĩa là đã đi vào một cuộc hành trình dài. Idāni yathā esa pabbajito, yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno, imassatthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya anupubbikathā kathetabbā – atīte kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā udapādi, tasmiṃ haṃsavatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante vedeho nāma kuṭumbiko asītikoṭidhanavibhavo pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tasmiṃ khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ [Pg.168] bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ nisabho’’ti etadagge ṭhapesi. Upāsako taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā’’ti āha. Mahā kho, upāsaka, bhikkhusaṅghoti. Kittako bhagavāti. Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti. Bhante, ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā bhikkhaṃ adhivāsethāti. Satthā adhivāsesi. Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññattāsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāgubhattādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi. Upāsakopi satthu santike nisīdi. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa về việc vị này đã xuất gia như thế nào và đã đi vào con đường dài như thế nào, câu chuyện tuần tự nên được kể lại, bắt đầu từ sự phát nguyện. Tương truyền, trong quá khứ, một trăm ngàn đại kiếp về trước, một vị Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện. Khi ngài đang trú tại tu viện Khema Migadāya, gần thành phố Haṃsavatī, có một gia chủ tên là Vedeha, sở hữu tài sản tám mươi koṭi, vào buổi sáng sớm, sau khi dùng một bữa ăn ngon, đã thọ trì các giới uposatha, lấy hương hoa, v.v…, đi đến tu viện, cúng dường và đảnh lễ vị Đạo Sư, rồi ngồi xuống một bên. Vào lúc đó, vị Đạo Sư đã đặt vị đại đệ tử thứ ba của mình, trưởng lão tên là Mahānisabha, vào vị trí tối thượng: ‘Này các tỳ-kheo, trong số các đệ tử tỳ-kheo của ta là những người thuyết về hạnh đầu-đà, vị này, tức là Nisabha, là bậc tối thượng.’ Vị cư sĩ nghe vậy, lòng đầy hoan hỷ, vào cuối buổi pháp thoại, khi đại chúng đã đứng dậy và ra về, đã đảnh lễ vị Đạo Sư và nói: ‘Bạch ngài, ngày mai xin ngài nhận bữa ăn của con.’ ‘Này cư sĩ, Tăng chúng rất đông.’ ‘Bạch đức Thế Tôn, có bao nhiêu vị ạ?’ ‘Sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-kheo.’ ‘Bạch ngài, xin ngài nhận bữa ăn mà không để lại dù chỉ một vị sa-di trong tu viện.’ Vị Đạo Sư đã im lặng nhận lời. Vị cư sĩ, biết được sự chấp thuận của vị Đạo Sư, đã trở về nhà, chuẩn bị một buổi cúng dường lớn, và vào ngày hôm sau, đã cho người báo thời gian đến vị Đạo Sư. Vị Đạo Sư, mang y bát, cùng với Tăng chúng vây quanh, đã đi đến nhà của vị cư sĩ và ngồi xuống trên chỗ đã được soạn sẵn. Sau khi nước cúng dường được dâng, ngài đã nhận cháo, cơm, v.v…, và bữa ăn đã được phục vụ. Vị cư sĩ cũng ngồi xuống gần vị Đạo Sư. Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthiṃ paṭipajji. Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, no dethā’’ti āha. Thero pattaṃ adāsi. Bhante, idheva pavisatha, satthāpi gehe nisinnoti. Na vaṭṭissati upāsakāti. Upāsako therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā nīharitvā adāsi. Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha – ‘‘bhante, mahānisabhatthero ‘satthā gehe nisinno’ti vuttepi pavisituṃ na icchi, atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atireko guṇo’’ti. Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi. Atha satthā evamāha – ‘‘upāsaka, mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma, so bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati. Mayaṃ gāmantasenāsane vasāma, so araññasmiṃyeva vasati. Mayaṃ channe vasāma, so abbhokāsamhiyeva vasati. Iti tassa ayañca ayañca guṇo’’ti mahāsamuddaṃ pūrayamānova kathesi. Upāsako pakatiyāpi jalamānadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā, anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī’’ti? Trong lúc ấy, Đại đức Mahānisabha trong khi đi khất thực đã đi vào chính con đường ấy. Người cận sự nam trông thấy, đứng dậy, đi đến, đảnh lễ trưởng lão và bạch rằng: “Bạch ngài, xin ngài hãy trao bình bát cho chúng con.” Trưởng lão đã trao bình bát. (Người cận sự nam lại thỉnh:) “Bạch ngài, xin ngài hãy vào trong nhà này, đức Bổn Sư cũng đang ngự trong nhà.” (Trưởng lão đáp:) “Này cận sự nam, không thích hợp.” Người cận sự nam lấy bình bát của trưởng lão, đổ đầy vật thực, mang ra và dâng cúng. Sau đó, tiễn trưởng lão một đoạn rồi quay về, ngồi xuống gần đức Bổn Sư và bạch như vầy: “Bạch Thế Tôn, trưởng lão Mahānisabha, dù đã được bạch rằng ‘Đức Bổn Sư đang ngự trong nhà’, vẫn không muốn vào. Phải chăng vị ấy có đức hạnh nào đó vượt trội hơn cả đức hạnh của Ngài?” Vốn dĩ chư Phật không có tâm keo kiệt đối với đức hạnh (của người khác). Khi ấy, đức Bổn Sư nói như vầy: “Này cận sự nam, Như Lai ngồi trong nhà trong khi chờ đợi vật thực, còn vị tỳ-khưu ấy thì không ngồi chờ đợi vật thực như vậy. Như Lai trú tại trú xứ gần làng, còn vị ấy chỉ trú trong rừng. Như Lai trú tại nơi có mái che, còn vị ấy chỉ trú ngoài trời.” Nói như vậy, Ngài đã kể về các đức hạnh này và các đức hạnh khác của vị ấy, giống như làm đầy cả đại dương. Người cận sự nam, vốn đã như ngọn đèn đang cháy, nay lại như được rót thêm dầu, càng thêm tịnh tín và suy nghĩ rằng: “Ta cần gì những tài sản khác nữa? Trong tương lai, ta sẽ phát nguyện để trở thành vị đứng đầu trong số những vị thuyết về hạnh đầu-đà, dưới sự chứng giám của một vị Phật.” So punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divasāni dānaṃ datvā sattame divase aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, satta divasāni dānaṃ dentassa [Pg.169] mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ manokammaṃ, imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi, idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike mahānisabhattherena pattaṭṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa paccayo hotū’’ti. Satthā ‘‘mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ, samijjhissati nu kho’’ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha – ‘‘manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ, anāgate satasahassakappamatthake gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī’’ti. Taṃ sutvā upāsako ‘‘buddhānaṃ dve kathā nāma natthī’’ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha. So yāvatāyukaṃ sīlaṃ rakkhitvā tattha kālaṅkato sagge nibbatti. Vị ấy lại thỉnh mời đức Bổn Sư và cúng dường trong bảy ngày theo cách thức như vậy. Vào ngày thứ bảy, sau khi dâng cúng tam y đến sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, vị ấy nằm rạp dưới chân đức Bổn Sư và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, với bất cứ thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp nào của con được thực hiện với tâm từ trong suốt bảy ngày cúng dường, với phước báu này, con không mong cầu tài sản của chư thiên, hay tài sản của Đế-thích, Ma vương, Phạm thiên. Nhưng nguyện cho nghiệp lành này của con, trong tương lai, dưới sự chứng giám của một vị Phật, sẽ là duyên để con đạt được địa vị cao nhất trong số những người thực hành mười ba hạnh đầu-đà, địa vị mà trưởng lão Mahānisabha đã đạt được.” Đức Bổn Sư, trong khi quán xét: “Vị này đã phát nguyện một địa vị vĩ đại, liệu có thành tựu chăng?”, thấy được rằng sẽ thành tựu, đã nói rằng: “Ngươi đã phát nguyện một địa vị đáng hoan hỷ. Trong tương lai, sau một trăm ngàn đại kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Khi ấy, ngươi sẽ là vị đại đệ tử thứ ba của ngài, tên là trưởng lão Mahākassapa.” Nghe vậy, người cận sự nam nghĩ rằng: “Chư Phật không bao giờ có hai lời,” và xem sự thành tựu ấy như thể sẽ đạt được ngay vào ngày hôm sau. Vị ấy giữ gìn giới luật trọn đời, sau khi mệnh chung tại đó, đã tái sanh về cõi trời. Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavutikappe vipassimhi sammāsambuddhe bandhumatīnagaraṃ nissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇe brāhmaṇakule nibbatti. Tasmiñca kāle ‘‘vipassī bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathetī’’ti mahantaṃ kolāhalaṃ hoti. Sakalajambudīpe devatā ‘‘satthā dhammaṃ kathessatī’’ti ārocenti, brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi. Tassa ca nivāsanasāṭako eko hoti, tathā brāhmaṇiyā, pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva. Sakalanagare ‘‘ekasāṭakabrāhmaṇo’’ti paññāyati. Brāhmaṇānaṃ kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ gacchati, brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe tiṭṭhati, brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati. Tasmiṃ pana divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti, kiṃ rattiṃ dhammassavanaṃ suṇissasi divā’’ti? ‘‘Mayaṃ mātugāmajātikā nāma rattiṃ sotuṃ na sakkoma, divā sossāmī’’ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvā ekamante nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi. Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato. Kể từ đó, sau khi hưởng thụ tài sản ở cõi trời và cõi người, cách đây chín mươi mốt kiếp, trong khi đức Chánh Đẳng Giác Vipassī đang trú tại vườn Lộc Uyển Khemā, gần thành Bandhumatī, vị ấy mệnh chung từ cõi trời và tái sanh vào một gia đình Bà-la-môn nghèo khó. Và vào thời điểm đó, có một tiếng đồn lớn rằng: “Đức Thế Tôn Vipassī cứ mỗi bảy năm lại thuyết pháp một lần.” Chư thiên khắp cõi Diêm-phù-đề loan báo: “Đức Bổn Sư sẽ thuyết pháp.” Người Bà-la-môn nghe được tin ấy. Ông ta chỉ có một tấm y để mặc, và vợ ông cũng vậy; còn tấm y choàng thì cả hai chỉ có chung một cái. Trong khắp thành phố, ông được biết đến với tên gọi “vị Bà-la-môn một y”. Khi có buổi tụ họp của các Bà-la-môn vì một công việc nào đó, ông để vợ ở nhà và tự mình đi. Khi có buổi tụ họp của các bà vợ Bà-la-môn, ông tự mình ở nhà, còn bà vợ choàng tấm y đó và đi. Nhưng vào ngày hôm đó, người Bà-la-môn nói với vợ: “Này bà, bà muốn nghe pháp vào ban đêm hay ban ngày?” (Bà vợ đáp:) “Chúng tôi thuộc giới phụ nữ, không thể đi nghe pháp vào ban đêm được. Tôi sẽ đi nghe vào ban ngày.” Nói rồi, bà để chồng ở nhà, choàng tấm y, đi cùng các nữ cận sự vào ban ngày, đảnh lễ đức Bổn Sư, ngồi xuống một nơi thích hợp, nghe pháp, rồi trở về cùng với các nữ cận sự. Sau đó, người Bà-la-môn để vợ ở nhà, choàng tấm y và đi đến tu viện. Tasmiṃ ca samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane sannisinno cittabījaniṃ ādāya ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ matthaṃ katvā [Pg.170] sāgaraṃ nimmathento viya dhammakathaṃ katheti. Brāhmaṇassa parisante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji. So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘dasabalassa dassāmī’’ti cintesi. Athassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji, so ‘‘brāhmaṇiyā ca mayhañca ekameva vatthaṃ, aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi, apārupitvā ca nāma bahi carituṃ na sakkā’’ti sabbathāpi adātukāmo ahosi. Athassa nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva pīti uppajji, so tatheva ca cintetvā tatheva adātukāmo ahosi. Athassa majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji, so ‘‘taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vā, pacchāpi jānissāmī’’ti vatthaṃ saṅgharitvā satthu pādamūle ṭhapesi. Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ apphoṭetvā ‘‘jitaṃ me jitaṃ me’’ti tayo vāre nadi. Vào lúc ấy, Bậc Đạo Sư đang ngự trên pháp tọa được trang hoàng ở giữa hội chúng, tay cầm chiếc quạt nhiều màu sắc, thuyết một bài pháp như thể đang tuôn đổ dòng sông Ngân Hà từ hư không, như thể lấy núi Sineru làm cây khuấy để khuấy động đại dương. Đối với vị Bà-la-môn đang ngồi ở rìa hội chúng nghe pháp, ngay trong canh đầu, niềm hỷ lạc năm màu đã khởi lên, làm tràn ngập khắp toàn thân. Vị ấy xếp tấm y choàng lại và suy nghĩ rằng: "Ta sẽ dâng cúng lên Bậc Thập Lực". Kế đó, lòng bỏn xẻn khởi lên nơi vị ấy, cho thấy hàng ngàn điều bất lợi, vị ấy nghĩ: "Vợ ta và ta chỉ có một tấm y duy nhất, chẳng có tấm y choàng nào khác, và không choàng y thì không thể đi ra ngoài được", rồi trở nên hoàn toàn không muốn cho. Kế đó, khi canh đầu đã qua, vào canh giữa, niềm hỷ lạc cũng khởi lên y như vậy, và vị ấy cũng suy nghĩ y như vậy rồi lại trở nên không muốn cho y như vậy. Kế đó, khi canh giữa đã qua, vào canh cuối, niềm hỷ lạc cũng khởi lên y như vậy, vị ấy nghĩ: "Sống cũng được, chết cũng được, sau này rồi sẽ biết", rồi xếp tấm y lại và đặt dưới chân Bậc Đạo Sư. Sau đó, vị ấy co tay trái lại, dùng tay phải vỗ vào bắp tay ba lần và hô lên ba lần: "Ta đã chiến thắng! Ta đã chiến thắng!". Tasmiñca samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti. Rañño ca nāma ‘‘jitaṃ me’’ti saddo amanāpo hoti. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha etaṃ puccha kiṃ vadesī’’ti? So tena gantvā pucchito āha – ‘‘avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti, na taṃ acchariyaṃ, ahaṃ pana pacchato āgacchantassa kūṭagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ, taṃ me macchariyaṃ jita’’nti āha. Puriso gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā āha – ‘‘amhe bhaṇe dasabalassa anurūpaṃ na jānimhā, brāhmaṇo pana jānī’’ti vatthayugampi pesesi. Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ tuṇhī nisinnassa paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassa adāsi, satthu guṇe paṭicca uppannena mayhaṃ ko attho’’ti tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi. Rājā ‘‘kiṃ brāhmaṇena kata’’nti? Pucchitvā, ‘‘tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinna’’nti sutvā aññāni dve vatthayugāni pesesi. So tānipi adāsi. Rājā aññānipi cattārīti evaṃ yāva dvattiṃsa vatthayugāni pesesi. Atha brāhmaṇo [Pg.171] ‘‘idaṃ vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī’’ti attano atthāya ekaṃ brāhmaṇiyā atthāya ekanti dve vatthayugāni gahetvā tiṃsa yugāni tathāgatasseva adāsi. Tato paṭṭhāya ca satthu vissāsiko jāto. Vào lúc ấy, vua Bandhuma đang ngồi nghe pháp bên trong tấm màn che phía sau pháp tọa. Đối với các vị vua, tiếng "ta đã chiến thắng" là điều không hài lòng. Vua sai một người đi và dặn: "Hãy đi hỏi người ấy xem y nói gì?". Người ấy đi đến đó, được hỏi, liền trả lời: "Những người khác cưỡi voi, xe ngựa, tay cầm gươm, khiên, chiến thắng quân địch, điều đó không có gì đáng kinh ngạc. Còn ta, giống như người đập vỡ đầu con bò hung dữ đang đuổi theo sau bằng một cái vồ làm cho nó bỏ chạy, ta đã chế ngự tâm bỏn xẻn và dâng cúng tấm y choàng lên Bậc Thập Lực. Ta đã chiến thắng được lòng bỏn xẻn ấy". Người ấy đi về tâu lại sự việc ấy với đức vua. Vua nói: "Này các khanh, chúng ta đã không biết điều thích hợp đối với Bậc Thập Lực, nhưng vị Bà-la-môn này thì biết", rồi sai người mang đến một cặp y. Thấy vậy, vị Bà-la-môn suy nghĩ: "Vị vua này lúc đầu không cho ta bất cứ thứ gì khi ta ngồi im lặng, chỉ cho khi ta nói lên các ân đức của Bậc Đạo Sư. Ta có lợi ích gì với vật được phát sinh do nương vào ân đức của Bậc Đạo Sư?", rồi cũng dâng cúng cặp y ấy lên Bậc Thập Lực. Vua hỏi: "Vị Bà-la-môn đã làm gì?". Nghe rằng: "Cặp y ấy cũng đã được vị ấy dâng lên bậc Như Lai", vua sai người mang đến hai cặp y khác. Vị ấy cũng dâng cúng cả những cặp y đó. Vua lại sai người mang đến bốn cặp y khác, cứ như thế cho đến ba mươi hai cặp y. Bấy giờ, vị Bà-la-môn nghĩ: "Việc này giống như là nhận lấy sau khi đã làm cho nó tăng trưởng lên", rồi lấy hai cặp y, một cho mình và một cho vợ, còn ba mươi cặp y thì dâng cúng lên bậc Như Lai. Và kể từ đó, vị ấy trở thành người thân tín của Bậc Đạo Sư. Atha naṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanikaṃ attano pārutaṃ rattakambalaṃ datvā āha – ‘‘ito paṭṭhāya idaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti. So ‘‘kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā’’ti? Cintetvā, antogandhakuṭiyaṃ tathāgatamañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi. Atha ekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi. Tasmiñca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambalaṃ paṭihaññanti, kambalo ativiya virocati. Rājā uddhaṃ olokento sañjānitvā āha – ‘‘bhante, amhākaṃ esa kambalo, amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno’’ti. Tumhehi, mahārāja, brāhmaṇo pūjito, brāhmaṇena ahaṃ pūjitoti. Rājā ‘‘brāhmaṇo yuttakaṃ aññāsi, na maya’’nti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Sopi ‘‘aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhi hotī’’ti catusaṭṭhi salākabhattāni upanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti. Kế đó, vào một ngày mùa lạnh, vua thấy vị ấy đang nghe pháp gần Bậc Đạo Sư, liền ban cho tấm chăn len màu đỏ trị giá một trăm ngàn mà chính mình đang choàng và nói: "Kể từ nay, hãy choàng tấm chăn này mà nghe pháp". Vị ấy suy nghĩ: "Ta có ích gì với tấm chăn len này được dùng cho tấm thân hôi thối này?", rồi làm thành một tấm trướng che phía trên giường nằm của bậc Như Lai bên trong hương phòng rồi ra về. Kế đó, vào một ngày nọ, vua đi đến tịnh xá từ sáng sớm và ngồi gần Bậc Đạo Sư bên trong hương phòng. Vào lúc ấy, sáu màu hào quang của Đức Phật phản chiếu vào tấm chăn len, làm cho tấm chăn len tỏa sáng rực rỡ. Vua nhìn lên, nhận ra và bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, đó là tấm chăn len của chúng con, đã được chúng con ban cho vị Bà-la-môn Ekasāṭaka". (Đức Phật phán): "Thưa Đại vương, ngài đã cúng dường vị Bà-la-môn, và vị Bà-la-môn đã cúng dường ta". Vua hoan hỷ nghĩ rằng: "Vị Bà-la-môn đã biết điều thích hợp, còn chúng ta thì không", rồi lấy tất cả những vật dụng hữu ích cho con người, mỗi thứ tám món, thực hiện một cuộc bố thí gọi là Sabbaṭṭhaka, và bổ nhiệm vị ấy vào chức vụ quốc sư. Vị ấy cũng nghĩ rằng "tám lần tám là sáu mươi bốn", rồi thiết lập thường xuyên sáu mươi bốn phần vật thực rút thăm, bố thí và giữ giới trọn đời, sau khi mệnh chung từ cõi đó, đã tái sanh về cõi trời. Puna tato cuto imasmiṃ kappe koṇāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto, so vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati. Tasmiñca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetuṃ āraddho. So disvā, ‘‘kasmā, bhante, saṅgharitvā ṭhapethā’’ti? Āha. Anuvāto nappahotīti. ‘‘Iminā, bhante, karothā’’ti sāṭakaṃ datvā, ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci parihāni mā hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi. Lại nữa, sau khi mệnh chung từ cõi đó, trong kiếp này, vào khoảng thời gian giữa hai vị Phật là Đức Thế Tôn Koṇāgamana và Đức Kassapa Thập Lực, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình trưởng giả ở Bārāṇasī. Khi đến tuổi trưởng thành, sống đời tại gia, một hôm vị ấy đi dạo trong rừng. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác đang may y trên bờ sông, do miếng vải viền không đủ nên đã bắt đầu xếp lại để cất đi. Vị ấy thấy vậy, liền hỏi: "Bạch ngài, tại sao ngài lại xếp lại và cất đi?". (Vị Phật Độc Giác đáp): "Miếng vải viền không đủ". (Vị ấy) dâng tấm y của mình và nói: "Bạch ngài, xin ngài hãy dùng tấm y này", rồi phát nguyện rằng: "Mong rằng ở bất cứ nơi nào con tái sanh, con sẽ không bị thiếu thốn bất cứ điều gì". Cũng tại nhà của vị ấy, trong khi người vợ đang cãi nhau với em gái của vị ấy, một vị Phật Độc Giác đã đi vào để khất thực. Athassa [Pg.172] bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya ‘‘evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Sā gehadvāre ṭhitā taṃ sutvā, ‘‘imāya dinnaṃ bhattaṃ esa mā bhuñjatū’’ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Itarā disvā, ‘‘bāle maṃ tāva akkosa vā pahara vā. Evarūpassa pana dve asaṅkheyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yutta’’nti āha. Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji. Sā ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā pavarassa catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā, ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi. Tepi jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvā puna tato cavitvā upāsako bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti, itarā tādisasseva dhītā hutvā nibbatti. Bấy giờ, em gái của người ấy sau khi dâng vật thực đến vị Phật Độc Giác, nhắm đến người vợ của anh mình mà phát nguyện rằng: “Mong con tránh xa kẻ ngu si như thế này một trăm do tuần”. Người vợ ấy đứng ở cửa nhà nghe thấy vậy, liền nghĩ: “Mong vị này đừng thọ thực món ăn do người này dâng”, rồi lấy cái bát, đổ vật thực đi, đổ đầy bùn rồi dâng lại. Người em gái thấy vậy, nói: “Này kẻ ngu kia, chị cứ mắng chửi hay đánh đập tôi đi. Nhưng việc đổ vật thực khỏi bát của một vị đã hoàn thiện ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ như thế này rồi cho bùn vào là không thích hợp”. Bấy giờ, sự hối hận khởi lên trong lòng người vợ. Nàng nói: “Bạch ngài, xin hãy dừng lại”, rồi đổ bùn đi, rửa bát, xoa bằng bột thơm, đổ đầy bốn loại mật ngọt hảo hạng, làm cho sáng lên với bơ lỏng màu như nhụy sen được rưới lên trên, rồi đặt vào tay vị Phật Độc Giác và phát nguyện: “Như vật thực này tỏa sáng, mong cho thân con cũng được tỏa sáng như vậy”. Vị Phật Độc Giác tùy hỷ rồi bay lên không trung. Hai vợ chồng ấy làm các việc thiện cho đến hết đời, tái sanh lên cõi trời, rồi từ đó mạng chung, người nam cư sĩ tái sanh làm con trai của một trưởng giả có tài sản tám mươi triệu ở thành Ba-la-nại, còn người vợ tái sanh làm con gái của một trưởng giả tương tự như vậy. Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu. Tassā pubbe adinnavipākassa tassa kammassa ānubhāvena patikulaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ. Seṭṭhikumāro ‘‘kassāyaṃ gandho’’ti pucchitvā ‘‘seṭṭhikaññāyā’’ti sutvā ‘‘nīharatha nīharathā’’ti ābhataniyāmeneva kulagharaṃ pesesi. Sā eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā cintesi – ‘‘ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattā. Kiṃ me jīvitenā’’ti? Attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthataṃ caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatthake ādāya kassapadasabalassa cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakapanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti. Seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha – ‘‘imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā’’ti. Amma, bhaddake kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehīti. Sā āruyha telena haritālamanosilaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari [Pg.173] aṭṭhahi uppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā, ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu, mukhato uppalagandho’’ti patthanaṃ katvā, cetiyaṃ vanditvā, padakkhiṇaṃ katvā agamāsi. Khi người con trai trưởng giả ấy đến tuổi trưởng thành, người ta đã cưới chính người con gái trưởng giả ấy cho chàng. Do oai lực của nghiệp ác chưa cho quả ở kiếp trước, ngay khi nàng vừa bước vào nhà chồng, trong ngưỡng cửa, toàn thân nàng trở nên hôi thối như một nhà xí bị mở tung. Chàng công tử con trưởng giả hỏi: “Mùi này của ai?”, và khi nghe nói là “của cô con gái trưởng giả”, chàng liền ra lệnh: “Đưa cô ta đi! Đưa cô ta đi!”, rồi cho đưa về nhà cha mẹ nàng. Nàng bị trả về ở bảy nơi theo cùng cách thức ấy, liền suy nghĩ: “Ta đã bị trả về ở bảy nơi. Sống còn có ích gì cho ta?”. Nàng cho đập vỡ đồ trang sức của mình, rồi cho làm một viên gạch vàng dài một ratana, rộng một gang tay, dày bốn ngón tay. Sau đó, nàng lấy một cục hùng hoàng và thư hoàng, mang theo tám nắm hoa sen xanh, đi đến nơi xây dựng bảo tháp cho Đức Phật Kassapa. Và vào lúc ấy, một hàng gạch đang được xây bao quanh còn thiếu một viên gạch để hoàn tất. Cô con gái trưởng giả nói với người thợ cả: “Xin hãy đặt viên gạch này vào đây”. Người thợ cả đáp: “Này cô, cô đến thật đúng lúc. Chính cô hãy đặt nó vào đi”. Nàng trèo lên, trộn hùng hoàng và thư hoàng với dầu, dùng chất kết dính đó để đặt viên gạch vào, rồi cúng dường tám nắm hoa sen xanh lên trên, đảnh lễ và phát nguyện: “Trong mỗi kiếp tái sanh, mong cho thân con tỏa hương chiên-đàn, miệng con tỏa hương sen xanh”. Sau đó, nàng đảnh lễ bảo tháp, đi nhiễu quanh bên phải rồi ra về. Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha – ‘‘tadā idha ānītā seṭṭhidhītā atthi, kahaṃ sā’’ti? ‘‘Kulagehe sāmī’’ti. ‘‘Ānetha naṃ, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti. Te gantvā, taṃ vanditvā ṭhitā ‘‘kiṃ, tātā, āgatatthā’’ti? Tāya puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tātā, mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ me natthī’’ti. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. ‘‘Ānetha naṃ, piḷandhanaṃ labhissāmā’’ti. Te ānayiṃsu. Tassā saha gharappavesena sakalagehaṃ candanagandhañceva nīluppalagandhañca vāyi. Bấy giờ, ngay trong khoảnh khắc ấy, người con trai trưởng giả mà nàng đã được đưa đến nhà đầu tiên, khởi lên niệm tưởng về nàng. Trong thành cũng đang loan báo có lễ hội. Chàng nói với những người hầu: “Có cô con gái trưởng giả đã được đưa đến đây lúc trước, cô ấy ở đâu?”. Họ thưa: “Thưa ông chủ, cô ấy ở nhà cha mẹ”. Chàng bảo: “Hãy đi đón cô ấy về, chúng ta sẽ cùng vui lễ hội”. Họ đi đến, chắp tay chào nàng rồi đứng đó. Khi được nàng hỏi: “Này các ông, các ông đến đây có việc gì?”, họ đã kể lại sự việc. Nàng nói: “Này các ông, tôi đã dùng đồ trang sức để cúng dường bảo tháp, tôi không còn trang sức nữa”. Họ trở về trình lại với người con trai trưởng giả. Chàng nói: “Cứ đón cô ấy về, chúng ta sẽ có đồ trang sức”. Họ đã đón nàng về. Cùng với việc nàng bước vào nhà, cả ngôi nhà tỏa ngát hương chiên-đàn và hương sen xanh. Seṭṭhiputto taṃ pucchi – ‘‘paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi, idāni pana te sarīrato candanagandho, mukhato uppalagandho vāyati. Kiṃ eta’’nti? Sā ādito paṭṭhāya attano katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto ‘‘niyyānikaṃ vata buddhānaṃ sāsana’’nti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti. So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti. Seṭṭhikaññā devalokato cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti. Người con trai trưởng giả hỏi nàng: “Trước đây, thân của nàng tỏa ra mùi hôi, nhưng bây giờ thân nàng tỏa hương chiên-đàn, miệng tỏa hương sen xanh. Việc này là sao?”. Nàng kể lại việc mình đã làm từ đầu. Người con trai trưởng giả khởi lòng tịnh tín, nghĩ rằng: “Giáo pháp của chư Phật thật là đưa đến sự giải thoát!”, rồi cho bao bọc bảo tháp vàng dài một do tuần bằng một tấm áo choàng bằng len, và trang hoàng ở nhiều nơi bằng những đóa sen vàng lớn bằng bánh xe. Chúng có những tua rua dài mười hai hắc tay. Chàng sống ở đó cho đến hết đời, tái sanh lên cõi trời, rồi từ đó mạng chung, tái sanh vào một gia đình bộ trưởng ở một nơi cách thành Ba-la-nại một do tuần. Cô con gái trưởng giả mạng chung từ cõi trời, tái sanh làm công chúa trưởng trong hoàng tộc. Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ, so mātaraṃ āha – ‘‘sāṭakaṃ me amma dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti. Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. ‘‘Amma thūlaṃ ida’’nti. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, yādise gehe mayaṃ jātā, natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puñña’’nti. ‘‘Labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi ammā’’ti. ‘‘Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhampi icchāmī’’ti. So mātaraṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmi ammā’’ti. ‘‘Gaccha, tātā’’ti. Evaṃ kirassā cittaṃ ahosi [Pg.174] – ‘‘kahaṃ gamissati, idha vā ettha vā gehe nisīdissatī’’ti? So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji. So cā bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti. Khi họ đến tuổi trưởng thành, trong làng của chàng trai có một lễ hội được loan báo. Chàng nói với mẹ: “Mẹ ơi, hãy đưa cho con một tấm y phục, con sẽ đi chơi lễ hội.” Bà lấy ra một tấm vải đã giặt sạch và đưa cho chàng. “Mẹ ơi, tấm này thô quá.” Bà lại lấy ra một tấm khác và đưa cho, chàng cũng từ chối tấm đó. Bà lại lấy ra một tấm khác và đưa cho, chàng cũng từ chối tấm đó. Bấy giờ, người mẹ nói với chàng: “Con trai, chúng ta sinh ra trong gia đình như thế này, chúng ta không có phước để có được tấm vải nào mịn hơn tấm này đâu.” “Thưa mẹ, con sẽ đi đến nơi có thể nhận được.” “Con trai, mẹ mong rằng ngay hôm nay con sẽ nhận được vương quốc ở thành Bārāṇasī.” Chàng đảnh lễ mẹ và nói: “Thưa mẹ, con đi đây.” “Đi đi, con trai.” Dường như tâm bà nghĩ rằng: “Nó sẽ đi đâu chứ? Nó sẽ chỉ ngồi ở nhà này hoặc nhà kia thôi.” Nhưng chàng, do sự sắp đặt của phước báu, đã ra đi, đến thành Bārāṇasī, và trong công viên, trên phiến đá may mắn, chàng nằm xuống, trùm kín cả đầu. Và đó là ngày thứ bảy kể từ khi vua Bārāṇasī băng hà. Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu – ‘‘rañño ekā dhītāva atthi, putto natthi. Arājakaṃ rajjaṃ na tiṭṭhati. Ko rājā hotī’’ti mantetvā, ‘‘tvaṃ hohi, tvaṃ hohī’’ti. Purohito āha – ‘‘bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati, phussarathaṃ vissajjemā’’ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā, pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi, ‘‘paricayena uyyānābhimukho gacchati, nivattemā’’ti keci āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayitthā’’ti āha. Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ dīpo, dvisahassadīpaparivāresu catūsu dīpesu esa rajjaṃ kātuṃ yutto’’ti vatvā, ‘‘punapi tūriyāni paggaṇhātha punapi paggaṇhāthā’’ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpesi. Các vị đại thần sau khi lo liệu tang lễ cho nhà vua, đã ngồi lại trong sân triều và bàn bạc: “Nhà vua chỉ có một người con gái, không có con trai. Vương quốc không có vua thì không thể tồn tại. Ai sẽ làm vua đây?” Sau khi bàn bạc, họ nói: “Ngươi hãy làm vua, ngươi hãy làm vua.” Vị quốc sư nói: “Không nên xem xét nhiều, chúng ta hãy thả cỗ xe phước báu (phussaratha) đi.” Họ thắng bốn con tuấn mã Sindh màu hoa súng trắng, đặt năm món vương bảo và lọng trắng lên chính cỗ xe, rồi thả xe đi và cho nhạc cụ tấu lên ở phía sau. Cỗ xe đi ra bằng cổng phía đông và hướng về phía công viên. Một vài người nói: “Nó đi về phía công viên theo thói quen, chúng ta hãy cho nó quay lại.” Vị quốc sư nói: “Đừng cho nó quay lại.” Cỗ xe đi vòng quanh chàng trai theo chiều kim đồng hồ rồi dừng lại, sẵn sàng để chàng bước lên. Vị quốc sư vén mép tấm vải che, nhìn vào lòng bàn chân của chàng và nói: “Hãy để châu lục này qua một bên, người này xứng đáng cai trị cả bốn đại châu cùng với hai ngàn hòn đảo nhỏ vây quanh,” rồi cho tấu nhạc ba lần, nói rằng: “Hãy tấu nhạc lên nữa, hãy tấu nhạc lên nữa.” Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā, ‘‘kena kammena āgatatthā’’ti? Āha. ‘‘Deva, tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātī’’ti. ‘‘Rājā kaha’’nti. ‘‘Devattaṃ gato sāmī’’ti. ‘‘Kati divasā atikkantā’’ti? ‘‘Ajja sattamo divaso’’ti. ‘‘Putto vā dhītā vā natthī’’ti. ‘‘Dhītā atthi deva, putto natthī’’ti. ‘‘Tena hi karissāmi rajja’’nti. Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ katvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu. Bấy giờ, chàng trai mở tấm vải che mặt ra, nhìn và hỏi: “Các vị đến đây có việc gì?” Họ đáp: “Tâu Đại vương, vương quốc đã thuộc về ngài.” “Nhà vua ở đâu?” “Tâu chúa công, ngài đã về cõi trời.” “Đã bao nhiêu ngày trôi qua?” “Hôm nay là ngày thứ bảy.” “Nhà vua không có con trai hay con gái sao?” “Tâu Đại vương, có một công chúa, nhưng không có hoàng tử.” “Nếu vậy, ta sẽ nhận lấy vương quốc.” Ngay lập tức, họ dựng một lễ đài quán đảnh, trang điểm cho công chúa với tất cả trang sức, đưa nàng đến công viên và cử hành lễ quán đảnh cho chàng trai. Athassa katābhisekassa satasahassagghanikaṃ vatthaṃ upahariṃsu. So ‘‘kimidaṃ, tātā’’ti? Āha. ‘‘Nivāsanavatthaṃ devā’’ti. ‘‘Nanu, tātā, thūla’’nti. ‘‘Manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi devā’’ti. ‘‘Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Na maññe puññavā tumhākaṃ [Pg.175] rājā, suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha, labhissāma vattha’’nti. Suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu. So uṭṭhāya hatthe dhovitvā, mukhaṃ vikkhāletvā, hatthena udakaṃ ādāya, puratthimadisāya abbhukkiri, ghanapathaviṃ bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇaṃ pacchimaṃ uttaranti evaṃ catasso disā abbhukkiri, sabbadisāsu aṭṭha aṭṭha katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘nandarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti evaṃ bheriṃ cārāpethā’’ti vatvā, chattaṃ ussāpetvā, alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā, pāsādaṃ āruyha mahāsampattiṃ anubhavi. Sau khi chàng được làm lễ quán đảnh, họ dâng lên một tấm y phục trị giá một trăm ngàn. Chàng hỏi: “Này các khanh, đây là gì?” “Tâu Đại vương, đây là y phục để mặc.” “Này các khanh, chẳng phải nó thô sao?” “Tâu Đại vương, trong số các y phục mà con người sử dụng, không có tấm nào mịn hơn tấm này.” “Vua của các khanh đã mặc loại y phục như thế này sao?” “Vâng, tâu Đại vương.” “Ta nghĩ rằng vua của các khanh không có nhiều phước báu. Hãy mang bình nước bằng vàng đến đây, chúng ta sẽ có được y phục.” Họ mang bình nước bằng vàng đến. Chàng đứng dậy, rửa tay, súc miệng, lấy nước trong tay và vẩy về hướng đông. Tám cây như ý (kapparukkha) từ lòng đất rắn chắc trồi lên. Chàng lại lấy nước và vẩy về hướng nam, hướng tây, và hướng bắc. Như vậy, ở bốn phương, mỗi phương tám cây, tổng cộng ba mươi hai cây như ý đã trồi lên. Chàng mặc một tấm thiên y và choàng một tấm khác, rồi nói: “Hãy cho loan trống trong vương quốc của vua Nanda rằng: ‘Phụ nữ kéo sợi không được kéo sợi nữa.’” Sau đó, chàng cho dựng lọng trắng, trang điểm sẵn sàng, ngự trên lưng một con voi quý, tiến vào thành, lên cung điện và hưởng thụ sự giàu sang to lớn. Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño sampattiṃ disvā, ‘‘aho tapassī’’ti kāruññākāraṃ dassesi. ‘‘Kimidaṃ devī’’ti? Ca puṭṭhā, ‘‘atimahatī, deva, sampatti, atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha, idāni anāgatassa paccayaṃ kusalaṃ na karothā’’ti? Āha. ‘‘Kassa dassāmi? Sīlavanto natthī’’ti. ‘‘Asuñño, deva, jambudīpo arahantehi, tumhe dānameva sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmī’’ti āha. Rājā punadivase pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi. Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā – ‘‘sace etissā disāya arahanto atthi, āgacchantu amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti āha. Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ. Taṃ sakkāraṃ kapaṇaddhikayācakānaṃ adaṃsu. Thời gian trôi qua, một hôm hoàng hậu nhìn thấy sự giàu sang của nhà vua, bà tỏ vẻ thương hại và nói: “Ôi, thật đáng thương!” Khi được hỏi: “Hoàng hậu, việc này là sao?”, bà đáp: “Tâu Đại vương, sự giàu sang của ngài thật vô cùng to lớn. Trong quá khứ, ngài đã có tín tâm nơi các vị Phật và đã làm các việc lành. Nhưng bây giờ, ngài lại không làm các việc thiện làm nhân cho tương lai.” “Ta sẽ cúng dường cho ai? Không có người nào có giới đức cả.” Bà nói: “Tâu Đại vương, cõi Diêm-phù-đề (Jambudīpa) không phải là trống không các vị A-la-hán. Ngài chỉ cần chuẩn bị vật thực cúng dường, thiếp sẽ tìm được các vị A-la-hán.” Ngày hôm sau, nhà vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cổng phía đông. Hoàng hậu, từ sáng sớm, sau khi thọ trì các giới Bát quan trai (Uposatha), đã nằm úp ngực trên lầu cao, mặt hướng về phía đông và nguyện rằng: “Nếu ở phương này có các vị A-la-hán, xin các ngài hãy đến và nhận vật thực của chúng con.” Ở phương đó không có vị A-la-hán nào. Họ đã đem vật cúng dường đó cho những người nghèo khổ, cùng khốn và ăn xin. Punadivase dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā tatheva akāsi, punadivase pacchimadvāre. Uttaradvāre sajjitadivase pana deviyā tatheva nimantentiyā himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi ‘‘mārisā, nandarājā tumhe nimanteti, adhivāsetha tassā’’ti. Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā gantvā ‘‘pañcasatā, deva, paccekabuddhā āgatā’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvā pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā [Pg.176] saṅghatherassa, devī saṅghanavakassa pādamūle nipajjitvā, ‘‘ayyā paccayehi na kilamissanti, mayaṃ puññena na hāyissāma, amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā’’ti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañca paṇṇasālāsatāni pañca caṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsaṭṭhānaṃ sampādetvā tattha vasāpesuṃ. Ngày hôm sau, nhà vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cổng phía nam và đã làm y như thế; ngày hôm sau nữa, thì ở cổng phía tây. Vào ngày chuẩn bị ở cổng phía bắc, hoàng hậu cũng thỉnh mời y như thế, vị Bích-chi Phật Mahāpaduma, là vị trưởng thượng trong số năm trăm vị Bích-chi Phật, là các con trai của hoàng hậu Padumavatī đang sống ở Hy-mã-lạp sơn, đã nói với các vị em trai rằng: “Thưa các hiền giả, đức vua Nanda thỉnh mời các vị, các vị hãy nhận lời mời của ngài.” Các vị ấy đã nhận lời, và ngày hôm sau, sau khi rửa mặt ở hồ Anotatta, các vị ấy đã đi đến bằng hư không và đáp xuống ở cổng phía bắc. Các người hầu đi đến và tâu với đức vua rằng: “Tâu đức vua, năm trăm vị Bích-chi Phật đã đến.” Đức vua cùng với hoàng hậu đi đến, đảnh lễ, nhận lấy bát, rồi đưa các vị Bích-chi Phật lên cung điện, dâng cúng vật thực đến các vị ấy. Sau khi thọ thực xong, đức vua nằm rạp dưới chân vị Trưởng lão Tăng, hoàng hậu thì nằm rạp dưới chân vị Tăng trẻ nhất, và thỉnh cầu lời hứa: “Bạch các ngài, các ngài sẽ không phải mệt nhọc vì các vật dụng, còn chúng con sẽ không bị tổn giảm phước báu. Xin các ngài hãy hứa sẽ an trú ở đây trọn đời.” Sau khi đã nhận được lời hứa, nhà vua cho xây dựng chỗ ở trong công viên một cách đầy đủ mọi phương diện, gồm năm trăm tịnh xá lợp lá và năm trăm con đường kinh hành, và thỉnh các vị ấy an trú tại đó. Evaṃ kāle gacchante rañño paccanto kupito. ‘‘Ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi, tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī’’ti deviṃ ovaditvā gato. Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā. Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etenupāyena sesāpīti sabbepi parinibbutā. Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritūpalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā dhūpaṃ datvā tesaṃ āgamanaṃ olokayantī nisinnā āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, jānāhi, kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsuka’’nti? So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā, ‘‘kālo, bhante’’ti āha. Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati? So ‘‘niddāyati maññe’’ti gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasi. Pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ agamāsi, evaṃ tatiyassāti sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato. ‘‘Kahaṃ, tāta, paccekabuddhā’’ti? Puṭṭho ‘‘parinibbutā, devī’’ti āha. Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi. Trong khi thời gian trôi qua như thế, vùng biên địa của đức vua bị nổi loạn. Nhà vua đã khuyên hoàng hậu rằng: “Trẫm đi dẹp yên vùng biên địa, ái khanh chớ có xao lãng đối với các vị Bích-chi Phật,” rồi ngài ra đi. Trong khi nhà vua chưa trở về, các hành về tuổi thọ của các vị Bích-chi Phật đã chấm dứt. Vị Bích-chi Phật Mahāpaduma, sau khi an hưởng thiền lạc suốt ba canh đêm, vào lúc rạng đông, trong khi đang tựa vào tấm ván dựa, ngài đã nhập Vô dư y Niết-bàn giới. Các vị còn lại cũng đều đã nhập Niết-bàn theo cách thức như vậy. Ngày hôm sau, hoàng hậu cho người dùng phân bò tươi tô phết chỗ ngồi của các vị Bích-chi Phật, rải hoa, dâng hương, rồi ngồi trông chờ các vị ấy đến. Không thấy các vị ấy đến, bà cho gọi một người đến và bảo: “Này khanh, hãy đi xem thử các bậc tôn quý có điều gì bất an không?” Người ấy đi đến, mở cửa tịnh xá lợp lá của ngài Mahāpaduma, không thấy ngài ở đó, bèn đi đến con đường kinh hành, thấy ngài đang đứng tựa vào tấm ván dựa, người ấy đảnh lễ và thưa: “Bạch ngài, đã đến giờ rồi ạ.” Thân xác đã nhập Niết-bàn thì nói được gì? Người ấy nghĩ rằng: “Chắc là ngài đang ngủ,” rồi đi đến dùng tay sờ vào mu bàn chân của ngài. Nhận biết được ngài đã nhập Niết-bàn qua sự lạnh và cứng của bàn chân, người ấy đi đến chỗ của vị thứ hai, rồi vị thứ ba, và cứ như thế. Sau khi biết được tất cả các vị đều đã nhập Niết-bàn, người ấy trở về hoàng cung. Khi được hỏi: “Này khanh, các vị Bích-chi Phật ở đâu?” người ấy thưa: “Tâu hoàng hậu, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi.” Hoàng hậu vừa đi vừa than khóc, cùng với dân chúng trong thành đi đến nơi ấy, cho cử hành lễ tôn kính trọng thể, làm lễ trà tỳ cho các vị Bích-chi Phật, thu nhặt xá-lợi và cho xây dựng bảo tháp. Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi ‘‘kiṃ, bhadde, paccekabuddhesu nappamajji, nirogā ayyā’’ti? ‘‘Parinibbutā devā’’ti. Rājā cintesi – ‘‘evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati, amhākaṃ kuto mokkho’’ti? So nagaraṃ agantvā uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā tassa rajjaṃ paṭiyādetvā sayaṃ samaṇakapabbajjaṃ pabbaji, devīpi [Pg.177] ‘‘imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti? Tattheva uyyāne pabbajitā. Dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu. Đức vua sau khi dẹp yên vùng biên địa, đã trở về. Ngài hỏi hoàng hậu đã đến đón ngài rằng: “Ái khanh có xao lãng đối với các vị Bích-chi Phật không? Các bậc tôn quý vẫn vô bệnh chứ?” “Tâu đức vua, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi.” Đức vua suy nghĩ: “Ngay cả những bậc hiền trí như thế mà cái chết vẫn xảy đến, thì làm sao chúng ta có thể thoát khỏi được?” Thế rồi, ngài không vào thành mà đi thẳng đến công viên, cho gọi người con trai trưởng đến, trao lại vương quốc cho con, còn tự mình thì xuất gia làm sa-môn. Hoàng hậu cũng nghĩ rằng: “Khi ngài đã xuất gia, ta còn làm gì nữa?” rồi cũng xuất gia ngay tại công viên ấy. Cả hai vị đều tu tập thiền định, sau khi mệnh chung đã được tái sanh về cõi Phạm thiên. Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāvisi. Ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto, ayaṃ bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattā. Tesaṃ kho anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime vasse bhaddāya soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā, ‘‘tāta, tvaṃ vayappatto, kulavaṃso nāma patiṭṭhapetabbo’’ti ativiya nippīḷayiṃsu. Māṇavo āha – ‘‘mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha. Ahaṃ yāva tumhe dharatha, tāva paṭijaggissāmi, tumhākaṃ pacchato nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu, sopi tatheva paṭikkhipi. Puna kathayiṃsu, punapi paṭikkhipi. Tato paṭṭhāya mātā nirantaraṃ kathetiyeva. Trong khi hai vị ấy đang sống ở cõi Phạm thiên, bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện ở thế gian, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và tuần tự đi đến thành Rājagaha. Chàng thanh niên Pippali này được sanh ra trong bụng của người vợ chánh của vị Bà-la-môn Kapila ở làng Bà-la-môn Mahātittha, xứ Magadha. Nàng Bhaddā Kāpilānī này được sanh ra trong bụng của người vợ chánh của vị Bà-la-môn thuộc dòng dõi Kosiya ở thành Sāgala, xứ Madda. Khi hai người tuần tự lớn lên, chàng thanh niên Pippali đến tuổi hai mươi và nàng Bhaddā đến tuổi mười sáu, cha mẹ nhìn con trai và thúc ép rất nhiều rằng: “Này con, con đã đến tuổi trưởng thành, phải nối dõi dòng họ.” Chàng thanh niên nói: “Xin cha mẹ đừng nói những lời như thế để con phải nghe. Chừng nào cha mẹ còn sống, con sẽ phụng dưỡng cha mẹ. Sau khi cha mẹ qua đời, con sẽ từ bỏ gia đình và xuất gia.” Sau vài ngày, họ lại nói, và chàng cũng từ chối y như thế. Họ lại nói, và chàng lại từ chối. Kể từ đó, người mẹ đã nói về điều ấy không ngừng nghỉ. Māṇavo ‘‘mama mātaraṃ saññāpessāmī’’ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthirūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘amma evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasāmi, alabhanto na vasāmī’’ti. Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro, puññaṃ karonto na ekakova akāsi, addhā etena saha katapuññā suvaṇṇarūpakapaṭibhāgā bhavissatī’’ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā, ‘‘gacchatha, tātā, yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samānakule evarūpaṃ dārikaṃ passatha, imameva suvaṇṇarūpakaṃ, paṇṇākāraṃ katvā dethā’’ti uyyojesi. Chàng thanh niên nghĩ rằng: “Ta sẽ làm cho mẹ ta hiểu”, rồi cho một ngàn nિક્ขะ vàng ròng, nhờ các thợ vàng làm một pho tượng phụ nữ. Sau khi hoàn tất các công đoạn như chà láng, đánh bóng, chàng cho pho tượng mặc y phục màu đỏ, trang hoàng bằng những đóa hoa có màu sắc đẹp đẽ và các loại trang sức khác nhau, rồi cho mời mẹ đến và nói: “Thưa mẹ, nếu tìm được một đối tượng như thế này, con sẽ ở nhà; nếu không tìm được, con sẽ không ở nhà.” Bà-la-môn nữ thông thái suy nghĩ: “Con trai ta là người có phước, đã từng bố thí, đã lập nguyện. Khi làm phước, nó không làm một mình. Chắc chắn phải có người đã cùng làm phước với nó, một người tương xứng với pho tượng vàng này.” Nghĩ vậy, bà cho mời tám vị Bà-la-môn đến, làm cho họ hài lòng với tất cả các dục lạc, rồi đặt pho tượng vàng lên xe và phái đi, nói rằng: “Này các ông, hãy đi. Nơi nào các ông thấy một cô gái như thế này, trong một gia đình tương xứng với chúng ta về dòng dõi, gia tộc và tài sản, thì hãy lấy chính pho tượng vàng này làm quà tặng mà trao cho họ.” Te ‘‘amhākaṃ nāma etaṃ kamma’’nti nikkhamitvā, ‘‘kattha gamissāmā’’ti? Cintetvā, ‘‘maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro, maddaraṭṭhaṃ gamissāmā’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ [Pg.178] agamiṃsu. Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sirigabbhe nisīdāpetvā nhāyituṃ āgacchantī taṃ rūpakaṃ disvā, ‘‘ayyadhītā me idhāgatā’’ti saññāya tajjetvā ‘‘dubbinite, kiṃ tvaṃ idhāgatā’’ti? Talasattikaṃ uggiritvā, ‘‘gaccha sīgha’’nti gaṇḍapasse pahari. Hattho pāsāṇe paṭihato viya kampittha. Sā paṭikkamitvā ‘‘evaṃ thaddhaṃ nāma mahāgīvaṃ disvā, ‘ayyadhītā me’ti saññaṃ uppādesiṃ, ayyadhītāya hi me ayaṃ nivāsanapaṭiggāhikāpi ayuttā’’ti āha. Atha naṃ te manussā parivāretvā ‘‘evarūpā te sāmidhītā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kiṃ esā, imāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyā abhirūpatarā, dvādasahatthe gabbhe nisinnāya padīpakiccaṃ natthi, sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatī’’ti. ‘‘Tena hi āgacchā’’ti taṃ khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā kosiyagottassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu. Họ nghĩ rằng: “Việc này là của chúng ta”, rồi lên đường. Họ suy nghĩ: “Chúng ta sẽ đi đâu?” rồi quyết định: “Xứ Madda là nơi có nhiều phụ nữ quý, chúng ta sẽ đi đến xứ Madda.” Và họ đã đi đến thành Sāgala ở xứ Madda. Tại đó, họ đặt pho tượng vàng ở một bến tắm rồi ngồi sang một bên. Bấy giờ, vú nuôi của nàng Bhaddā, sau khi tắm rửa, trang điểm cho Bhaddā và để nàng ngồi trong phòng lộng lẫy, đang đi đến để tắm thì nhìn thấy pho tượng ấy. Với ý nghĩ: “Tiểu thư của ta đã đến đây,” bà ta mắng rằng: “Này đồ khó dạy, sao ngươi lại đến đây?” rồi giơ tay lên, nói: “Đi nhanh lên,” và tát vào má pho tượng. Bàn tay bà rung lên như thể đập vào đá. Bà lùi lại và nói: “Thấy một vật cứng đơ, cổ to như thế này mà ta lại nảy sinh ý nghĩ ‘đây là tiểu thư của ta’. Thật vậy, vật này còn không xứng đáng làm người giữ y phục cho tiểu thư của ta.” Bấy giờ, những người kia vây quanh bà và hỏi: “Tiểu thư của bà có hình dáng như thế này sao?” Bà đáp: “Pho tượng này là gì chứ! Tiểu thư của tôi xinh đẹp hơn pho tượng này trăm lần, ngàn lần. Khi nàng ngồi trong căn phòng rộng mười hai hắc-thủ, không cần phải thắp đèn, chính ánh sáng từ thân thể nàng đã xua tan bóng tối.” Họ nói: “Nếu vậy thì xin mời bà đi cùng,” rồi dẫn bà vú nuôi gù lưng ấy đi, đặt pho tượng vàng lên xe, đứng trước cửa nhà của vị thuộc dòng dõi Kosiya và báo tin họ đã đến. Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā, ‘‘kuto āgatatthā’’ti? Pucchi. ‘‘Magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharato’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā āgatā’’ti. ‘‘Iminā nāma kāraṇenā’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ, tātā, samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo, dassāmi dārika’’nti paṇṇākāraṃ gaṇhi. Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘laddhā dārikā, kattabbaṃ karothā’’ti. Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu – ‘‘laddhā kira dārikā’’ti. Māṇavo ‘‘ahaṃ na labhissāmīti cintesiṃ, ime laddhāti ca vadanti, anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesissāmī’’ti rahogato paṇṇaṃ likhi, ‘‘bhaddā attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārinī ahosī’’ti. Bhaddāpi ‘‘asukassa kira maṃ dātukāmā’’ti sutvā rahogatā paṇṇaṃ likhi, ‘‘ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu. Ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārī ahosī’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? Pippalimāṇavena bhaddāya pahitanti. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? Bhaddāya pippalimāṇavassa pahitanti ca vutte dvepi vācetvā, ‘‘passatha dārakānaṃ kamma’’nti phāletvā araññe chaḍḍetvā [Pg.179] samānapaṇṇaṃ likhitvā ito ca etto ca pesesuṃ. Iti tesaṃ anicchamānānaṃyeva samāgamo ahosi. Vị Bà-la-môn sau khi chào hỏi thân mật đã hỏi: “Các ông từ đâu đến?” – “Từ nhà của Bà-la-môn Kapila ở làng Mahātittha, xứ Magadha.” – “Các ông đến vì lý do gì?” – “Vì lý do này.” – “Tốt lắm, các ông. Bà-la-môn của chúng ta tương xứng về dòng dõi, gia tộc và tài sản. Ta sẽ gả con gái.” Rồi ông nhận lấy quà tặng. Họ gửi tin đến cho Bà-la-môn Kapila: “Đã tìm được cô gái, xin hãy chuẩn bị những gì cần làm.” Nghe tin ấy, họ báo cho chàng thanh niên Pippali: “Nghe nói đã tìm được cô gái rồi.” Chàng thanh niên nghĩ: “Ta đã nghĩ rằng mình sẽ không tìm được, vậy mà họ lại nói là đã tìm được. Ta không muốn, ta sẽ gửi một lá thư.” Rồi chàng vào nơi kín đáo viết thư: “Cầu mong Bhaddā tìm được một người chồng xứng đáng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của nàng. Còn ta, ta sẽ ra đi và xuất gia. Nàng đừng hối hận về sau.” Nàng Bhaddā cũng nghe tin: “Nghe nói họ muốn gả ta cho người nọ,” rồi vào nơi kín đáo viết thư: “Cầu mong công tử tìm được một người vợ xứng đáng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của ngài. Còn tôi, tôi sẽ ra đi và xuất gia. Ngài đừng hối hận về sau.” Cả hai lá thư gặp nhau giữa đường. Khi được hỏi: “Đây là thư của ai?” – “Là thư của chàng thanh niên Pippali gửi cho nàng Bhaddā.” – “Còn đây là thư của ai?” – “Là thư của nàng Bhaddā gửi cho chàng thanh niên Pippali.” Sau khi được cho biết như vậy, họ đọc cả hai lá thư, rồi nói: “Hãy xem việc làm của bọn trẻ này,” rồi xé chúng, vứt vào rừng và viết một lá thư có nội dung tương tự rồi gửi đi từ cả hai phía. Như vậy, cuộc sum họp của họ đã diễn ra dù cả hai đều không mong muốn. Taṃdivasaṃyeva ca māṇavopi ekaṃ pupphadāmaṃ ganthāpesi, bhaddāpi ekaṃ ganthāpesi. Tāni āsanamajjhe ṭhapetvā bhuttasāyamāsā ubhopi ‘‘sayanaṃ āruhissāmā’’ti samāgantvā māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ āruhi. Bhaddā vāmapassena āruhitvā āha – ‘‘yassa passe pupphāni milāyanti, tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma, imaṃ pupphadāmaṃ na allīyitabba’’nti. Te pana aññamaññassa sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmenti, divā pana hasitamattampi na hoti. Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti, tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu. Mahatī māṇavassa sampatti, ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇameva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kammanto dvādasayojaniko, anurādhapurappamāṇā cuddasa dāsagāmā, cuddasa hatthānīkā, cuddasa assānīkā, cuddasa rathānīkā. Ngay trong ngày hôm đó, chàng thanh niên cho kết một vòng hoa, và nàng Bhaddā cũng cho kết một vòng hoa. Họ đặt chúng ở giữa giường. Sau khi ăn tối xong, cả hai cùng đến với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ lên giường.” Chàng thanh niên lên giường từ phía bên phải. Nàng Bhaddā lên giường từ phía bên trái và nói: “Hoa ở phía người nào bị héo, chúng ta sẽ biết rằng người đó đã khởi lên tâm tham dục. Không được chạm vào vòng hoa này.” Do sợ sự tiếp xúc thân thể của nhau, họ đã trải qua ba canh đêm mà không hề chợp mắt. Còn ban ngày, họ cũng không hề mỉm cười. Họ không vướng mắc vào vật chất thế gian. Chừng nào cha mẹ còn sống, họ không quản lý gia sản; sau khi cha mẹ qua đời, họ mới quản lý. Tài sản của chàng thanh niên rất lớn: chỉ riêng phần bột vàng dùng để thoa lên người rồi bỏ đi trong một ngày cũng được đến mười hai đấu theo đơn vị đo lường của xứ Magadha. Có sáu mươi hồ nước lớn được xây dựng bằng máy móc, đất canh tác rộng mười hai do-tuần, mười bốn làng nô lệ có quy mô bằng thành Anurādhapura, mười bốn đội tượng binh, mười bốn đội kỵ binh, mười bốn đội xa binh. So ekadivasaṃ alaṅkataṃ assaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādakādipāṇe uddharitvā khādante disvā, ‘‘tātā, ime kiṃ khādantī’’ti pucchi? ‘‘Gaṇḍuppādake ayyā’’ti. ‘‘Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, ayyā’’ti. So cintesi – ‘‘sace etehi kataṃ pāpaṃ mayhaṃ hoti, kiṃ me karissati sattaasītikoṭidhanaṃ? Kiṃ dvādasayojano kammanto, kiṃ yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kiṃ cuddasa gāmā? Sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. Một hôm, chàng cưỡi con ngựa đã được trang hoàng, có đông người vây quanh, đi đến nơi làm việc, đứng ở bờ ruộng, thấy các loài chim như quạ mổ những con giun và các loài côn trùng khác từ những luống đất đã được cày lên và ăn, chàng hỏi: “Này các khanh, chúng nó ăn gì vậy?” “Thưa công tử, chúng ăn giun ạ.” “Tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ai?” “Thưa công tử, thuộc về ngài ạ.” Chàng suy nghĩ: “Nếu tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ta, thì tám mươi bảy triệu tiền vàng để làm gì? Ruộng đất rộng mười hai do-tuần để làm gì? Sáu mươi cái hồ lớn có máy móc để làm gì? Mười bốn ngôi làng để làm gì? Ta sẽ giao tất cả những thứ này cho nàng Bhaddā Kāpilānī, rồi ra đi xuất gia.” Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe abbhantaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādamāne disvā, ‘‘ammā kiṃ ime khādantī’’ti? Pucchi. ‘‘Pāṇake ayye’’ti. ‘‘Akusalaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ ayye’’ti. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati, yadi ca panetaṃ ettakena janena kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti, bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā[Pg.180], ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti. Nàng Bhaddā Kāpilānī cũng vậy, lúc bấy giờ, trong kho thóc, nàng cho người phơi ba vựa mè, ngồi đó có các vú nuôi vây quanh, thấy những con quạ đang ăn sâu mè, nàng hỏi: “Này các chị, chúng ăn gì vậy?” “Thưa tiểu thư, chúng ăn sâu ạ.” “Bất thiện nghiệp này thuộc về ai?” “Thưa tiểu thư, thuộc về ngài ạ.” Nàng suy nghĩ: “Đối với ta, chỉ cần một tấm vải bốn gang tay và một bát cơm là đủ sống. Nếu như bất thiện nghiệp do bao nhiêu người này tạo ra lại thuộc về ta, thì dù qua ngàn kiếp cũng khó mà ngóc đầu lên khỏi vòng luân hồi. Ngay khi công tử vừa về, ta sẽ giao lại tất cả cho chàng, rồi ra đi xuất gia.” Māṇavo āgantvā nhatvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi, athassa cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu. Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu. Tato māṇavo bhaddaṃ āha – ‘‘bhadde, tvaṃ imaṃ gharaṃ āgacchantī kittakaṃ dhanaṃ āharī’’ti? ‘‘Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni ayyā’’ti. ‘‘Etaṃ sabbaṃ, yā ca imasmiṃ ghare sattaasītikoṭiyo, yantabaddhā saṭṭhitaḷākādibhedā sampatti atthi, sabbaṃ tuyhaṃyeva niyyātemī’’ti. ‘‘Tumhe pana ayyā’’ti. ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Ayyā ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā nisinnā, ahampi pabbajissāmī’’ti. Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Te ‘‘pabbajissāmā’’ti vatvā antarāpaṇato kasāyarasapītāni vatthāni mattikāpatte ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese ohāretvā, ‘‘ye loke arahanto, te uddissa amhākaṃ pabbajjā’’ti pabbajitvā thavikāsu patte osāpetvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu. Gehe dāsesu ca kammakāresu ca na koci sañjāni. Chàng thanh niên trở về, tắm rửa, lên lầu son và ngồi trên chiếc giường lộng lẫy. Rồi người ta dọn cho chàng một bữa ăn thịnh soạn xứng với một vị chuyển luân vương. Cả hai cùng dùng bữa, sau khi người hầu lui ra, họ đến một nơi thanh vắng và ngồi ở một chỗ thoải mái. Bấy giờ, chàng thanh niên nói với nàng Bhaddā: “Này Bhaddā, khi nàng đến nhà này, nàng đã mang theo bao nhiêu của cải?” “Thưa công tử, năm mươi lăm ngàn cỗ xe ạ.” “Tất cả số của cải đó, cùng với tám mươi bảy triệu tiền vàng trong nhà này, và tài sản gồm sáu mươi cái hồ lớn có máy móc, tất cả ta đều giao lại cho nàng.” “Còn công tử thì sao ạ?” “Ta sẽ đi xuất gia.” “Thưa công tử, thiếp cũng đang ngồi đây trông chờ ngài trở về, thiếp cũng sẽ đi xuất gia.” Đối với họ, ba cõi hiện ra như một túp lều tranh đang bốc cháy. Họ nói: “Chúng ta sẽ xuất gia,” rồi cho người ra chợ mua y phục màu vỏ cây và bình bát bằng đất, rồi họ cạo tóc cho nhau. Họ xuất gia với tâm niệm: “Sự xuất gia của chúng tôi là hướng về các bậc A-la-hán trên đời.” Sau khi xuất gia, họ cho bình bát vào túi, đeo lên vai và đi xuống khỏi lầu son. Trong nhà, không một người hầu hay người làm nào nhận ra họ. Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakuttavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu. Te rudantā pādesu nipatitvā ‘‘kiṃ amhe anāthe karotha ayyā’’ti? Āhaṃsu. ‘‘Mayaṃ, bhaṇe ‘ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavā’ti pabbajimhā, sace tumhesu ekekaṃ bhujissaṃ karoma, vassasatampi nappahoti, tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā’’ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu. Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi – ‘‘ayaṃ bhaddā kāpilānī sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkonti, ananucchavikaṃ karontī’’ti. ‘‘Koci vā pana manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya. Imaṃ pahāya mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppādesi. Khi họ rời khỏi làng Bà-la-môn và đi qua cổng làng của những người nô lệ, dân làng nhận ra họ qua dáng vẻ và cử chỉ. Họ khóc lóc, phủ phục dưới chân hai vị và nói: “Thưa các ngài, tại sao lại bỏ chúng con bơ vơ như vậy?” “Này các bạn, chúng tôi xuất gia vì thấy ba cõi như một túp lều tranh đang cháy. Nếu chúng tôi giải thoát cho từng người trong các bạn, thì một trăm năm cũng không đủ. Các bạn hãy tự gột rửa tâm mình, trở thành người tự do và hãy sống tiếp.” Nói xong, họ ra đi trong khi những người kia vẫn còn đang khóc. Vị trưởng lão đi phía trước, ngoảnh lại nhìn và suy nghĩ: “Nàng Bhaddā Kāpilānī này, một người phụ nữ quý giá như toàn cõi Diêm-phù-đề, đang đi theo sau ta. Có thể có người sẽ nghĩ rằng: ‘Những người này dù đã xuất gia nhưng vẫn không thể rời xa nhau, họ đang làm điều không thích hợp.’ Hoặc có người sẽ khởi tâm bất thiện và bị đọa vào đường ác. Ta nên rời bỏ nàng và đi một mình.” Ý nghĩ này khởi lên trong tâm ngài. So [Pg.181] purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi. Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha – ‘‘bhadde, tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā, ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkontī’ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya. Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha, ahaṃ ekena gamissāmī’’ti. ‘‘Āma, ayya, pabbajitānaṃ mātugāmo nāma malaṃ, ‘pabbajitvāpi vinā na bhavantī’ti amhākaṃ dosaṃ passanti, tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha, vinā bhavissāmā’’ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha, ‘‘satasahassakappappamāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī’’ti vatvā, ‘‘tumhe dakkhiṇajātikā nāma, tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati, mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā, amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī’’ti vanditvā maggaṃ paṭipannā. Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ahaṃ cakkavāḷagirisinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya viravamānā akampi, ākāse asanisaddo viya pavatti, cakkavāḷapabbato unnadi. Ngài đi phía trước, thấy một ngã ba đường liền đứng lại ở đầu đường. Nàng Bhaddā cũng đến, đảnh lễ rồi đứng lại. Bấy giờ, ngài nói với nàng: “Này Bhaddā, khi thấy một người phụ nữ như nàng đi theo sau ta, nhiều người có thể khởi tâm bất thiện đối với chúng ta, nghĩ rằng: ‘Dù đã xuất gia, họ vẫn không thể rời xa nhau,’ và do đó họ sẽ bị đọa vào đường ác. Tại ngã ba này, nàng hãy chọn một con đường, ta sẽ đi con đường còn lại.” “Vâng, thưa ngài, đối với người xuất gia, nữ nhân là một vết nhơ. Người ta sẽ thấy lỗi của chúng ta và nói: ‘Dù đã xuất gia, họ vẫn không thể rời xa nhau.’ Ngài hãy chọn một con đường, chúng ta sẽ chia tay.” Nói rồi, nàng đi nhiễu quanh ngài ba vòng, đảnh lễ năm vóc sát đất ở bốn phía, chắp tay lên trán với mười đầu ngón tay chụm lại sáng ngời, và nói: “Mối thân tình được vun đắp trong một trăm ngàn đại kiếp, hôm nay tan vỡ.” Rồi nàng nói tiếp: “Ngài thuộc dòng dõi cao quý, con đường bên phải hợp với ngài. Chúng con là nữ nhân, thuộc dòng dõi thấp kém, con đường bên trái hợp với chúng con.” Nói xong, nàng đảnh lễ rồi bước lên con đường của mình. Vào lúc họ chia tay, đại địa này rung chuyển, gầm lên như thể đang nói: “Ta có thể nâng đỡ những ngọn núi như Thiết Vi và Tu-di, nhưng không thể nâng đỡ được đức hạnh của hai vị,” trên không trung vang lên tiếng như sấm sét, và núi Thiết Vi cũng rền vang. Sammāsambuddho veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā, ‘‘kassa nu kho pathavī kampatī’’ti? Āvajjento ‘‘pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā, tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnampi guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto, mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gandhakuṭito nikkhamma sayameva pattacīvaraṃ ādāya, asītimahātheresu kañci anāmantetvā tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nāḷandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nisīdanto pana aññataro paṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthā ghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi. Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇachattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vipphandantiyo vidhāvantiyo candimasahassasūriyasahassauggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaraṃ ekobhāsaṃ akaṃsu. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃ siriyā samujjalitatārāgaṇaṃ viya gaganaṃ, supupphitakamalakuvalayaṃ viya salilaṃ, vanantaraṃ virocittha. Nigrodharukkhassa nāma khandho seto [Pg.182] hoti, pattāni nīlāni pakkāni rattāni. Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodharukkho suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Đức Chánh Đẳng Giác, khi đang ngự tại hương phòng trong đại tinh xá Trúc Lâm, nghe tiếng động đất, Ngài suy xét: “Vì ai mà đất rung chuyển vậy?” Ngài quán xét và thấy rằng: “Thanh niên Pippali và nàng Bhaddā Kāpilānī vì Ta mà từ bỏ tài sản vô lượng để xuất gia. Tại nơi họ chia tay, trận động đất này đã xảy ra do năng lực đức hạnh của cả hai người. Ta cũng nên thể hiện sự ưu ái đối với họ.” Nghĩ vậy, Ngài từ hương phòng đi ra, một mình mang y bát, không thông báo cho bất kỳ vị nào trong tám mươi vị đại trưởng lão, đi ngược đường ba do tuần để đón họ, rồi Ngài ngồi kiết già dưới gốc cây đa Bahuputtaka, giữa thành Vương Xá và Nāḷandā. Khi ngồi, Ngài không ngồi như một vị tỳ khưu phấn tảo y bình thường nào đó, mà hiện ra tướng mạo của một vị Phật, phóng ra những luồng hào quang Phật đặc dày dài tám mươi hắc tay. Do đó, trong khoảnh khắc ấy, những luồng hào quang Phật có kích thước bằng lọng lá, bánh xe, nóc các lâu đài v.v... tỏa ra lấp lánh, chạy qua lại từ phía này đến phía kia, làm cho cả khu rừng trở thành một khối ánh sáng rực rỡ, giống như lúc ngàn mặt trăng và ngàn mặt trời cùng mọc. Khu rừng trở nên rực rỡ, giống như bầu trời lấp lánh với những chòm sao nhờ vẻ huy hoàng của ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, giống như mặt nước với những đóa sen và hoa súng nở rộ. Thân cây đa thường có màu trắng, lá màu xanh sẫm, và quả chín màu đỏ. Nhưng vào ngày hôm đó, cây đa có trăm cành đã trở thành màu vàng ròng. Iti yā sā addhānamaggappaṭipannoti padassa atthaṃ vatvā, ‘‘idāni yathā esa pabbajito, yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno. Imassa atthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya ayaṃ anupubbikathā kathetabbā’’ti vuttā, sā evaṃ veditabbā. Như vậy, sau khi đã nói về ý nghĩa của cụm từ ‘addhānamaggappaṭipanno’, câu chuyện đã được nói rằng: ‘Bây giờ, (cần kể) vị ấy đã xuất gia như thế nào, và đã đi vào con đường dài như thế nào. Để làm rõ ý nghĩa của điều này, câu chuyện tuần tự này nên được kể lại bắt đầu từ lúc phát nguyện,’ câu chuyện ấy nên được hiểu như vậy. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti rājagahassa ca nāḷandāya ca antare. Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ satthāraṃ passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena satthārā bhavituṃ sakkāti. Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammāpaṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ nāma passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena sugatena bhavituṃ sakkāti. Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammā sāmañca saccāni buddhattā sammāsambuddhaṃ nāma passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṃ sakkāti ayamettha adhippāyo. Evaṃ dassaneneva ‘‘bhagavati ‘ayaṃ satthā, ayaṃ sugato, ayaṃ sammāsambuddho’ti nikkaṅkho ahaṃ, āvuso, ahosi’’nti dīpeti. Satthā me, bhanteti idaṃ kiñcāpi dve vāre āgataṃ, tikkhattuṃ pana vuttanti veditabbaṃ. Iminā hi so ‘‘evaṃ tikkhattuṃ sāvakattaṃ sāvesiṃ, āvuso’’ti dīpeti. ‘Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ’ nghĩa là ở giữa thành Vương Xá và Nāḷandā. ‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy Bậc Đạo Sư, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Đạo Sư của tôi. ‘Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Thiện Thệ do đã khéo đi đến bằng con đường chân chánh, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Thiện Thệ của tôi. ‘Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyaṃ’ có nghĩa là: Nếu tôi được thấy vị được gọi là Chánh Đẳng Giác do đã tự mình giác ngộ các chân lý một cách chân chánh, tôi sẽ chỉ thấy chính Đức Thế Tôn này. Vì rằng, ngoài vị này ra, không thể có ai khác làm Bậc Chánh Đẳng Giác của tôi. Đây là chủ ý ở đây. Như vậy, ngài chỉ rõ rằng: “Này hiền giả, chỉ bằng cách nhìn thấy Đức Thế Tôn, tôi đã không còn nghi ngờ rằng ‘Vị này là Bậc Đạo Sư, vị này là Bậc Thiện Thệ, vị này là Bậc Chánh Đẳng Giác’.” Câu “Satthā me, bhante”, mặc dù xuất hiện hai lần, nhưng nên được hiểu là đã được nói ba lần. Bởi vì qua câu này, ngài chỉ rõ: “Này hiền giả, như vậy tôi đã tuyên bố thân phận đệ tử ba lần.” Ajānaññevāti ajānamānova. Dutiyapadepi eseva nayo. Muddhāpi tassa vipateyyāti yassa aññassa ‘‘ajānaṃyeva jānāmī’’ti paṭiññassa bāhirakassa satthuno evaṃ sabbacetasā samannāgato pasannacitto sāvako evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ kareyya, tassa vaṇṭachinnatālapakkaṃ viya gīvato muddhāpi vipateyya, sattadhā pana phaleyyāti attho. Kiṃ vā etena, sace mahākassapatthero iminā cittappasādena imaṃ paramanipaccakāraṃ mahāsamuddassa kareyya, tattakapāle pakkhittaudakabindu viya vilayaṃ gaccheyya. Sace cakkavāḷassa kareyya, thusamuṭṭhi viya vikireyya. Sace sinerupabbatassa kareyya, kākatuṇḍena pahaṭapiṭṭhamuṭṭhi viya viddhaṃseyya[Pg.183]. Sace mahāpathaviyā kareyya, vātāhatabhasmapuñjo viya vikireyya. Evarūpopi pana therassa nipaccākāro satthu suvaṇṇavaṇṇe pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ nāsakkhi. Tiṭṭhatu ca mahākassapo, mahākassapasadisānaṃ bhikkhūnaṃ sahassampi satasahassampi nipaccākāradassanena neva dasabalassa pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ paṃsukūlacīvare vā aṃsumattampi cāletuṃ sakkoti. Evaṃ mahānubhāvo hi satthā. ‘Ajānaññeva’ nghĩa là ‘hoàn toàn không biết’. Đối với cụm từ thứ hai cũng theo phương pháp tương tự. ‘Muddhāpi tassa vipateyya’ có nghĩa là: Nếu một người đệ tử có tâm hoan hỷ, với trọn vẹn tâm thành, thực hiện một hành động cung kính tột bậc như vậy đối với một vị đạo sư ngoại đạo nào khác, người mà tuyên bố ‘Ta biết’ trong khi hoàn toàn không biết, thì đầu của vị ấy cũng sẽ rơi khỏi cổ như quả thốt nốt chín bị cắt khỏi cuống, hay đúng hơn là sẽ vỡ ra làm bảy mảnh. Nói gì đến điều đó, nếu Trưởng lão Mahākassapa với tâm tín thành này mà thực hiện hành động cung kính tột bậc này đối với đại dương, thì nó sẽ tan biến như một giọt nước rơi vào chảo nóng. Nếu ngài làm điều đó với dãy núi Thiết Vi, nó sẽ phân tán như một nắm trấu. Nếu ngài làm điều đó với núi Tu Di, nó sẽ bị phá hủy như một nắm bột bị mỏ quạ mổ. Nếu ngài làm điều đó với đại địa, nó sẽ bị thổi bay như một đống tro bị gió cuốn đi. Tuy nhiên, hành động cung kính như vậy của vị Trưởng lão cũng không thể làm lay động dù chỉ một sợi lông trên mu bàn chân màu vàng ròng của Bậc Đạo Sư. Hãy khoan nói đến ngài Mahākassapa, ngay cả một ngàn hay một trăm ngàn vị tỳ khưu giống như ngài Mahākassapa, bằng việc thể hiện sự cung kính như vậy, cũng không thể làm lay động dù chỉ một sợi lông trên mu bàn chân của Bậc Thập Lực, hay làm xê dịch dù chỉ một sợi chỉ trên y phấn tảo của Ngài. Vì rằng Bậc Đạo Sư có đại oai lực như vậy. Tasmātiha te kassapāti yasmā ahaṃ jānanto eva ‘‘jānāmī’’ti, passanto eva ca ‘‘passāmī’’ti vadāmi, tasmā, kassapa, tayā evaṃ sikkhitabbaṃ. Tibbanti bahalaṃ mahantaṃ. Hirottappanti hirī ca ottappañca. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti paṭhamatarameva upaṭṭhitaṃ bhavissati. Yo hi therādīsu hirottappaṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamati therādayopi taṃ sahirikā saottappā ca hutvā upasaṅkamantīti ayamettha ānisaṃso. Kusalūpasaṃhitanti kusalasannissitaṃ. Aṭṭhiṃ katvāti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā, taṃ vā dhammaṃ ‘‘esa mayhaṃ attho’’ti aṭṭhiṃ katvā. Manasi katvāti citte ṭhapetvā. Sabbacetasā samannāharitvāti cittassa thokampi bahi gantuṃ adento sabbena samannāhāracittena samannāharitvā. Ohitasototi ṭhapitasoto, ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā mayā desitaṃ dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmīti evañhi te sikkhitabbaṃ. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttā kāyagatāsati. Yo ca panāyaṃ tividho ovādo, therassa ayameva pabbajjā ca upasampadā ca ahosi. Tasmātiha te kassapāti: Này Kassapa, do vì Như Lai biết nên nói ‘Ta biết’, thấy nên nói ‘Ta thấy’, do đó, này Kassapa, ngươi phải học tập như vầy. Tibbanti: mãnh liệt, to lớn. Hirottappanti: tàm và quý. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti: sẽ được thiết lập ngay từ đầu. Quả báu ở đây là: Vị nào thiết lập tàm và quý đối với các vị trưởng lão v.v... rồi đến gần, các vị trưởng lão v.v... cũng đến gần vị ấy với tâm có tàm và có quý. Kusalūpasaṃhitanti: liên hệ đến thiện. Aṭṭhiṃ katvāti: làm cho mình có nhu cầu đối với pháp ấy, hoặc xem pháp ấy là “đây là lợi ích của ta”. Manasi katvāti: đặt vào trong tâm. Sabbacetasā samannāharitvāti: hướng tâm hoàn toàn, không để tâm đi ra ngoài dù chỉ một chút, hướng tâm với tất cả tâm. Ohitasototi: lắng tai nghe, mở tai trí tuệ và tai tịnh tín, (nghĩ rằng) ‘ta sẽ kính cẩn lắng nghe pháp do ngài thuyết giảng’. Ngươi phải học tập như vậy. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti: niệm thân hành tương ưng với lạc do sơ thiền trong đề mục bất tịnh và trong đề mục hơi thở. Và ba lời giáo huấn này chính là sự xuất gia và cụ túc giới của vị trưởng lão. Saraṇoti sakileso saiṇo hutvā. Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti saddhādeyyaṃ bhuñjiṃ. Cattāro hi paribhogā theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti. Tattha dussīlassa saṅghamajjhe nisīditvā bhuñjantassāpi paribhogo theyyaparibhogo nāma. Kasmā? Catūsu paccayesu anissaratāya. Sīlavato apaccavekkhitaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāma. Iti khīṇāsavova sāmī hutvā anaṇo paribhuñjati. Thero attanā [Pg.184] puthujjanena hutvā paribhuttaparibhogaṃ iṇaparibhogaṃyeva karonto evamāha. Aṭṭhamiyā aññā udapādīti aṭṭhame divase arahattaphalaṃ uppajji. Saraṇoti: có phiền não, có nợ. Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti: đã thọ dụng vật thực của tín thí. Có bốn cách thọ dụng: thọ dụng như kẻ trộm, thọ dụng như món nợ, thọ dụng như của thừa tự, thọ dụng như người chủ. Trong đó, sự thọ dụng của người ác giới, dù ngồi giữa Tăng chúng mà thọ dụng, cũng gọi là thọ dụng như kẻ trộm. Tại sao? Vì không có quyền làm chủ đối với bốn món vật dụng. Sự thọ dụng không quán xét của người có giới gọi là thọ dụng như món nợ. Sự thọ dụng của bảy bậc hữu học gọi là thọ dụng như của thừa tự. Sự thọ dụng của bậc lậu tận gọi là thọ dụng như người chủ. Như vậy, bậc lậu tận thọ dụng như người chủ, không mắc nợ. Vị trưởng lão, khi còn là phàm phu, đã xem sự thọ dụng của mình là sự thọ dụng như món nợ, nên đã nói như vậy. Aṭṭhamiyā aññā udapādīti: vào ngày thứ tám, quả A-la-hán đã sanh khởi. Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti maggato okkamanaṃ paṭhamataraṃ taṃdivaseyeva ahosi, arahattādhigamo pacchā. Desanāvārassa pana evaṃ āgatattā arahattādhigamo paṭhamaṃ dīpito. Kasmā pana bhagavā maggā okkantoti? Evaṃ kirassa ahosi ‘‘imaṃ bhikkhuṃ jātiāraññikaṃ jātipaṃsukūlikaṃ jātiekāsanikaṃ karissāmī’’ti. Tasmā okkami. Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti: việc Đức Thế Tôn tránh khỏi con đường đã xảy ra trước tiên, ngay trong ngày hôm đó; việc chứng đắc A-la-hán quả xảy ra sau. Tuy nhiên, do trình tự của bài pháp được trình bày như vậy, nên việc chứng đắc A-la-hán quả được nêu lên trước. Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại tránh khỏi con đường? Nghe nói Ngài đã có ý nghĩ như vầy: “Ta sẽ làm cho vị Tỳ khưu này trở thành người sống ở rừng theo bẩm tánh, mặc y phấn tảo theo bẩm tánh, ăn một bữa theo bẩm tánh.” Vì thế, Ngài đã tránh đường. Mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṃ. Imañca pana vācaṃ bhagavā taṃ cīvaraṃ padumapupphavaṇṇena pāṇinā antantena parāmasanto āha. Kasmā evamāhāti? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Thero pana yasmā cīvarassa vā pattassa vā vaṇṇe kathite ‘‘imaṃ tumhākaṃ gaṇhathā’’tivacanaṃ cārittameva, tasmā ‘‘paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā’’ti āha. Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti, kassapa, tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasīti vadati. Tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. Ayañhettha adhippāyo – ahaṃ imaṃ cīvaraṃ puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitaṃ taṃ susānaṃ pavisitvā tumbamattehi pāṇakehi samparikiṇṇaṃ te pāṇake vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā aggahesiṃ, tassa me imaṃ cīvaraṃ gahitadivase dasasahassacakkavāḷe mahāpathavī mahāviravaṃ viravamānā kampittha, ākāso taṭataṭāyi, cakkavāḷadevatā sādhukāramadaṃsu, ‘‘imaṃ cīvaraṃ gaṇhantena bhikkhunā jātipaṃsukūlikena jātiāraññikena jātiekāsanikena jātisapadānacārikena bhavituṃ vaṭṭati, tvaṃ imassa cīvarassa anucchavikaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti. Theropi attanā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti, so taṃ atakkayitvā ‘‘ahametaṃ paṭipattiṃ pūressāmī’’ti ussāhena sugatacīvarassa anucchavikaṃ kātukāmo ‘‘dhāressāmahaṃ, bhante’’ti āha. Paṭipajjinti paṭipannosmi. Evaṃ pana cīvaraparivattanaṃ katvā ca therena pārutacīvaraṃ bhagavā [Pg.185] pārupi, satthu cīvaraṃ thero. Tasmiṃ samaye mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā unnadantī kampittha. Mudukā kho tyāyanti: nên được tách thành mudukā kho te ayaṃ. Này Kassapa, tấm y hai lớp này của ngươi thật là mềm mại. Đức Thế Tôn vừa sờ vào mép y bằng bàn tay có màu sắc như hoa sen, vừa nói lời này. Tại sao Ngài lại nói như vậy? Vì muốn đổi y với vị trưởng lão. Tại sao Ngài lại muốn đổi y? Vì muốn đặt vị trưởng lão vào địa vị của mình. Về phần vị trưởng lão, vì có thông lệ rằng khi y hoặc bát được khen ngợi thì nói rằng: “Xin các ngài hãy nhận lấy vật này,” do đó ngài đã thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, xin Đức Thế Tôn hãy nhận lấy của con.” Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti: Này Kassapa, ngươi có thể mặc những tấm y phấn tảo bằng vải gai cũ kỹ này của ta không? Ngài nói điều này không phải nhắm đến sức mạnh của thân, mà là nhắm đến việc hoàn thành pháp hành. Ý nghĩa ở đây là như vầy: – Ta đã nhặt tấm y này, là tấm y đã được nữ tỳ tên Puṇṇā đắp rồi vứt bỏ ở nghĩa địa tử thi, sau khi vào nghĩa địa ấy, giũ sạch những con giòi nhiều bằng quả bầu, rồi đứng trong đại tộc tánh của bậc Thánh. Vào ngày ta nhặt tấm y này, đại địa trong mười ngàn thế giới đã rung chuyển, phát ra tiếng gầm lớn, hư không vang lên tiếng lách tách, chư thiên ở các thế giới đã tung hô tán thán rằng: “Vị Tỳ khưu nhặt tấm y này phải là người mặc y phấn tảo theo bẩm tánh, sống ở rừng theo bẩm tánh, ăn một bữa theo bẩm tánh, đi khất thực từng nhà theo bẩm tánh. Ngươi có thể thực hành cho xứng đáng với tấm y này không?” Về phần vị trưởng lão, ngài mang sức mạnh của năm con voi, ngài không nghĩ đến điều đó, mà với nỗ lực (nghĩ rằng): “Ta sẽ hoàn thành pháp hành này,” và với mong muốn thực hành cho xứng đáng với y của bậc Thiện Thệ, đã thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, con sẽ mặc.” Paṭipajjinti: con đã thực hành. Sau khi đã đổi y như vậy, Đức Thế Tôn đã đắp tấm y mà vị trưởng lão đã đắp, và vị trưởng lão đã đắp y của bậc Đạo Sư. Vào lúc ấy, đại địa đã rung chuyển đến tận mép nước, vang rền. Bhagavato puttotiādīsu thero bhagavantaṃ nissāya ariyāya jātiyā jātoti bhagavato putto. Urena vasitvā mukhato nikkhantaovādavasena pabbajjāya ceva upasampadāya ca patiṭṭhitattā oraso mukhato jāto. Ovādadhammato jātattā ovādadhammena ca nimmitattā dhammajo dhammanimmito. Ovādadhammadāyādaṃ navalokuttaradhammadāyādameva vā arahatīti dhammadāyādo . Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlānīti satthārā pārutaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupanatthāya paṭiggahitaṃ. Bhagavato puttotiādīsu: Trong các câu như “con của Đức Thế Tôn”, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Vị trưởng lão, nhờ nương tựa Đức Thế Tôn, đã được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, do đó là con của Đức Thế Tôn. Do được an lập trong sự xuất gia và cụ túc giới qua lời giáo huấn phát ra từ miệng (Ngài), (như) đã ở trong lòng ngực, nên là con ruột, sanh từ miệng. Do sanh từ Pháp giáo huấn và do được tạo ra bởi Pháp giáo huấn, nên là con của Pháp, do Pháp tạo ra. Xứng đáng với gia tài Pháp giáo huấn, hoặc chỉ xứng đáng với gia tài là chín Pháp siêu thế, do đó là người thừa tự Pháp. Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlānīti: đã nhận lấy để mặc tấm y phấn tảo bằng vải gai đã được bậc Đạo Sư đắp. Sammā vadamāno vadeyyāti yaṃ puggalaṃ ‘‘bhagavato putto’’tiādīhi guṇehi sammā vadamāno vadeyya, mamaṃ taṃ sammā vadamāno vadeyya, ahaṃ evarūpoti. Ettāvatā therena pabbajjā ca parisodhitā hoti. Ayañhettha adhippāyo – āvuso, yassa na upajjhāyo paññāyati, na ācariyo, kiṃ so anupajjhāyo anācariyo nhāpitamuṇḍako sayaṃgahitakāsāvo ‘‘titthiyapakkantako’’ti saṅkhaṃ gato evaṃ tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ labhati, tīhi ovādehi pabbajjaṃ vā upasampadaṃ vā labhati, kāyena kāyaṃ cīvaraparivattanaṃ labhati? Passa yāva dubbhāsitaṃ vacanaṃ thullanandāya bhikkhuniyāti. Evaṃ pabbajjaṃ sodhetvā idāni chahi abhiññāhi sīhanādaṃ nadituṃ ahaṃ kho, āvusotiādimāha. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ekādasamaṃ. Sammā vadamāno vadeyyāti: Nếu nói một cách chân chánh, người ấy nên nói rằng. Người nào nói về một người với những phẩm hạnh như ‘là con của đức Thế Tôn’ v.v… một cách chân chánh, người ấy nên nói về ta một cách chân chánh như vậy, (với ý rằng) ta là người như vậy. Với chừng ấy, sự xuất gia của vị trưởng lão đã được thanh lọc. Và đây là chủ ý ở đây: Này hiền giả, người nào không được biết đến thầy tế độ, không được biết đến thầy giáo thọ, phải chăng người ấy, không thầy tế độ, không thầy giáo thọ, đầu đã cạo, tự mình lấy y ca-sa, được xem là ‘người đã đi theo ngoại đạo,’ lại có thể nhận được sự đón rước trên đoạn đường ba do-tuần như vậy, nhận được sự xuất gia hay cụ túc giới với ba lời giáo huấn, nhận được sự trao đổi y từ thân này sang thân kia? Hãy xem lời ác khẩu của tỳ-khưu-ni Thullanandā đến mức nào. Sau khi thanh lọc sự xuất gia như vậy, bây giờ, để rống lên tiếng rống sư tử với sáu thắng trí, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘Này hiền giả, chính ta…’. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước. (Kinh) thứ mười một. 12. Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā 12. Chú giải kinh Sau Khi Chết 155. Dvādasame tathāgatoti satto. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti, āvuso, etaṃ diṭṭhigataṃ atthasannissitaṃ na hoti. Nādibrahmacariyakanti maggabrahmacariyassa pubbabhāgapaṭipadāpi na hoti. Etañhi, āvuso, atthasaṃhitanti, āvuso, etaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ atthasannissitaṃ. Etaṃ ādibrahmacariyakanti etaṃ maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgapaṭipadā. Dvādasamaṃ. 155. Trong (kinh) thứ mười hai, tathāgatoti là chúng sanh. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti: Này hiền giả, tà kiến này không dựa vào lợi ích. Nādibrahmacariyakanti: Cũng không phải là con đường thực hành phần đầu của đạo phạm hạnh. Etañhi, āvuso, atthasaṃhitanti: Này hiền giả, đề mục thiền về Tứ đế này dựa vào lợi ích. Etaṃ ādibrahmacariyakanti: Đây là con đường thực hành phần đầu, là khởi điểm của đạo phạm hạnh. (Kinh) thứ mười hai. 13. Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā 13. Chú giải kinh Pháp Giả Mạo 156. Terasame [Pg.186] aññāya saṇṭhahiṃsūti arahatte patiṭṭhahiṃsu. Saddhammappatirūpakanti dve saddhammappatirūpakāni adhigamasaddhammappatirūpakañca pariyattisaddhammappatirūpakañca. Tattha – 156. Trong (kinh) thứ mười ba, aññāya saṇṭhahiṃsūti là họ đã an trú trong A-la-hán quả. Saddhammappatirūpakanti: Có hai loại pháp giả mạo: pháp giả mạo của thắng pháp và pháp giả mạo của giáo pháp. Trong đó: ‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati; Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati. “Trong ánh sáng và trong trí tuệ, và trong hỷ, tâm bị dao động; trong sự an tịnh và trong lạc, do những điều này tâm bị rung động. ‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati; Upekkhāvajjanāya ceva, upekkhāya ca nikantiyā. “Trong sự quyết định và nỗ lực, và trong sự hiện khởi, tâm bị dao động; và trong xả hướng tâm, trong xả, và trong sự ái luyến (tâm bị rung động). ‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññā yassa paricitā; Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca sammoha gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7); – “Mười nền tảng này, người nào đã quen thuộc bằng trí tuệ, người ấy thiện xảo trong sự trạo cử về pháp, và không đi đến si mê.” Idaṃ vipassanāñāṇassa upakkilesajātaṃ adhigamasaddhammappatirūpakaṃ nāma. Tisso pana saṅgītiyo anāruḷhaṃ dhātukathā ārammaṇakathā asubhakathā ñāṇavatthukathā vijjākaraṇḍakoti imehi pañcahi kathāvatthūhi paribāhiraṃ guḷhavinayaṃ guḷhavessantaraṃ guḷhamahosadhaṃ vaṇṇapiṭakaṃ aṅgulimālapiṭakaṃ raṭṭhapālagajjitaṃ āḷavakagajjitaṃ vedallapiṭakanti abuddhavacanaṃ pariyattisaddhammappatirūpakaṃ nāma. Tập hợp các phiền não này của trí tuệ thiền quán được gọi là pháp giả mạo của thắng pháp. Hơn nữa, những gì không được đưa vào ba kỳ kết tập, ở ngoài năm chủ đề đàm luận này là: dhātukathā, ārammaṇakathā, asubhakathā, ñāṇavatthukathā, vijjākaraṇḍaka; và những kinh văn không phải lời Phật dạy như guḷhavinaya, guḷhavessantara, guḷhamahosadha, vaṇṇapiṭaka, aṅgulimālapiṭaka, raṭṭhapālagajjita, āḷavakagajjita, vedallapiṭaka được gọi là pháp giả mạo của giáo pháp. Jātarūpappatirūpakanti suvaṇṇarasavidhānaṃ ārakūṭamayaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ ābharaṇajātaṃ. Chaṇakālesu hi manussā ‘‘ābharaṇabhaṇḍakaṃ gaṇhissāmā’’ti āpaṇaṃ gacchanti. Atha ne āpaṇikā evaṃ vadanti, ‘‘sace tumhe ābharaṇatthikā, imāni gaṇhatha. Imāni hi ghanāni ceva vaṇṇavantāni ca appagghāni cā’’ti. Te tesaṃ sutvā, ‘‘kāraṇaṃ ime vadanti, imāni piḷandhitvā sakkā nakkhattaṃ kīḷituṃ, sobhanti ceva appagghāni cā’’ti tāni gahetvā gacchanti. Suvaṇṇabhaṇḍaṃ avikkiyamānaṃ nidahitvā ṭhapetabbaṃ hoti. Evaṃ taṃ jātarūpappatirūpake uppanne antaradhāyati nāma. Jātarūpappatirūpakanti: Vàng giả là loại trang sức làm bằng đồng thau, được mạ vàng, có màu sắc như vàng. Vào những dịp lễ hội, người ta đi đến chợ (nghĩ rằng): “Chúng ta sẽ mua đồ trang sức.” Bấy giờ, những người bán hàng nói với họ rằng: “Nếu quý vị muốn mua trang sức, hãy lấy những món này. Vì những món này vừa dày, vừa đẹp, lại vừa rẻ.” Nghe họ nói vậy, họ (nghĩ rằng): “Những người này nói có lý, đeo những món này có thể vui chơi lễ hội, chúng vừa đẹp lại vừa rẻ,” rồi lấy chúng và đi. Đồ bằng vàng thật không bán được, phải được cất giấu đi. Như vậy, khi vàng giả xuất hiện, vàng thật được gọi là biến mất. Atha saddhammassa antaradhānaṃ hotīti adhigamasaddhammassa paṭipattisaddhammassa pariyattisaddhammassāti tividhassāpi saddhammassa antaradhānaṃ hoti. Paṭhamabodhiyañhi [Pg.187] bhikkhū paṭisambhidappattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ. Tato cha abhiññā pāpuṇituṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti. Tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ. Gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ yadā vipassanā imehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā āraddhamattāva ṭhassati, tadā adhigamasaddhammo antarahito nāma bhavissati. Atha saddhammassa antaradhānaṃ hotīti: Sự biến mất của Chánh pháp xảy ra, tức là sự biến mất của cả ba loại Chánh pháp: thắng pháp, hành pháp, và giáo pháp. Thật vậy, vào thời kỳ giác ngộ đầu tiên, các tỳ-khưu là những vị đã đắc Tứ Vô Ngại Giải. Rồi khi thời gian trôi qua, họ không thể đắc Tứ Vô Ngại Giải, (chỉ còn) những vị có sáu thắng trí. Sau đó, không thể đắc sáu thắng trí, họ đắc ba minh. Bây giờ, khi thời gian trôi qua, không thể đắc ba minh, họ sẽ chỉ đắc sự đoạn tận các lậu hoặc. Không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả A-na-hàm; không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả Tư-đà-hàm; không thể đắc cả điều đó, họ sẽ đắc quả Tu-đà-hoàn. Khi thời gian trôi qua, họ cũng sẽ không thể đắc quả Tu-đà-hoàn. Bấy giờ, khi thiền quán của họ bị ô nhiễm bởi những phiền não này và chỉ còn lại ở mức độ nỗ lực ban đầu, lúc đó thắng pháp được gọi là đã biến mất. Paṭhamabodhiyañhi bhikkhū catunnaṃ paṭisambhidānaṃ anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūrayiṃsu. Gacchante kāle taṃ asakkontā channaṃ abhiññānaṃ, tampi asakkontā tissannaṃ vijjānaṃ, tampi asakkontā arahattaphalamattassa. Gacchante pana kāle arahattassa anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūretuṃ asakkontā anāgāmiphalassa anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūressanti, tampi asakkontā sakadāgāmiphalassa, tampi asakkontā sotāpattiphalassa. Yadā pana sotāpattiphalassapi anucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretuṃ asakkontā sīlapārisuddhimatteva ṭhassanti, tadā paṭipattisaddhammo antarahito nāma bhavissati. Thật vậy, vào thời kỳ giác ngộ đầu tiên, các tỳ-khưu đã hoàn thành sự thực hành tương ứng với bốn Vô Ngại Giải. Khi thời gian trôi qua, không thể làm được điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với sáu thắng trí; không thể làm được cả điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với ba minh; không thể làm được cả điều đó, (họ hoàn thành sự thực hành tương ứng) chỉ với A-la-hán quả. Hơn nữa, khi thời gian trôi qua, không thể hoàn thành sự thực hành tương ứng với A-la-hán quả, họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng với quả A-na-hàm; không thể làm được cả điều đó, (họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với quả Tư-đà-hàm; không thể làm được cả điều đó, (họ sẽ hoàn thành sự thực hành tương ứng) với quả Tu-đà-hoàn. Hơn nữa, khi họ không thể hoàn thành cả con đường thực hành tương ứng với quả Tu-đà-hoàn mà chỉ an trú trong sự thanh tịnh của giới luật, lúc đó hành pháp được gọi là đã biến mất. Yāva pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vattati, na tāva sāsanaṃ antarahitanti vattuṃ vaṭṭati. Tiṭṭhantu tīṇi vā, abhidhammapiṭake antarahite itaresu dvīsu tiṭṭhantesupi antarahitanti na vattabbameva. Dvīsu antarahitesu vinayapiṭakamatte ṭhitepi, tatrāpi khandhakaparivāresu antarahitesu ubhatovibhaṅgamatte, mahāvinaye antarahite dvīsu pātimokkhesu vattamānesupi sāsanaṃ anantarahitameva. Yadā pana dve pātimokkhā antaradhāyissanti, atha pariyattisaddhammassa antaradhānaṃ bhavissati. Tasmiṃ antarahite sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipatti antaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃ kāraṇā? Ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa. Iti paṭipattitopi pariyattimeva pamāṇaṃ. Hơn nữa, chừng nào lời dạy của đức Phật là Tam Tạng còn tồn tại, chừng đó không thể nói rằng giáo pháp đã biến mất. Ba tạng hãy còn đó, (nhưng) khi Tạng Vô Tỷ Pháp biến mất, dù hai tạng kia vẫn còn, cũng không nên nói là (giáo pháp) đã biến mất. Khi hai tạng biến mất, chỉ còn lại Tạng Luật, trong đó, dù Khandhaka và Parivāra đã biến mất, chỉ còn lại Ubhatovibhaṅga, khi Đại Luật biến mất, dù hai bộ Pātimokkha vẫn còn tồn tại, giáo pháp vẫn chưa biến mất. Nhưng khi nào hai bộ Pātimokkha sẽ biến mất, khi ấy, sự biến mất của chánh pháp học sẽ xảy ra. Khi chánh pháp học ấy biến mất, giáo pháp được gọi là đã biến mất. Vì khi pháp học biến mất, pháp hành biến mất; khi pháp hành biến mất, pháp thành biến mất. Vì lý do gì? Vì pháp học này là duyên cho pháp hành, pháp hành là duyên cho pháp thành. Do đó, so với pháp hành, chính pháp học là tiêu chuẩn. Nanu [Pg.188] ca kassapasammāsambuddhakāle kapilo nāma anārādhakabhikkhu ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti bījaniṃ gahetvā āsane nisinno ‘‘atthi imasmiṃ vattantā’’ti pucchi, atha tassa bhayena yesampi pātimokkho vattati, tepi ‘‘mayaṃ vattāmā’’ti avatvā ‘‘na vattāmā’’ti vadiṃsu, so bījaniṃ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā gato, tadā sammāsambuddhassa sāsanaṃ osakkitanti? Kiñcāpi osakkitaṃ, pariyatti pana ekanteneva pamāṇaṃ. Yathā hi mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ, udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ, evameva mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati mahātaḷāke udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbā, tesu sati mahātaḷāke padumādīni pupphāni viya sotāpannādayo ariyapuggalā natthīti na vattabbāti evaṃ ekantato pariyattiyeva pamāṇaṃ. Chẳng phải sao, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, một vị tỳ khưu phá giới tên là Kapila, (nghĩ rằng) 'Ta sẽ thuyết Pātimokkha', đã cầm quạt ngồi trên ghế rồi hỏi: 'Có ai còn thực hành theo (giới bổn) này không?'. Khi ấy, vì sợ vị ấy, ngay cả những vị nào còn thực hành Pātimokkha cũng không nói 'chúng tôi còn thực hành' mà đã nói rằng 'chúng tôi không còn thực hành'. Vị ấy đặt quạt xuống, đứng dậy khỏi ghế rồi bỏ đi. Khi ấy, giáo pháp của đức Chánh Đẳng Giác có bị suy thoái không? Dù cho có bị suy thoái, nhưng pháp học chắc chắn là tiêu chuẩn. Ví như, khi bờ của một hồ lớn vững chắc, không nên nói rằng nước sẽ không thể chứa được; khi có nước, không nên nói rằng các loài hoa sen v.v... sẽ không nở. Cũng vậy, khi lời Phật dạy là Tam Tạng, ví như bờ hồ lớn vững chắc, còn tồn tại, thì không nên nói rằng không có các thiện nam tử, những người thực hành pháp hành, ví như nước trong hồ lớn. Khi có các vị ấy, thì không nên nói rằng không có các bậc Thánh nhân như Tu-đà-hoàn v.v..., ví như các loài hoa sen v.v... trong hồ lớn. Như vậy, chắc chắn chính pháp học là tiêu chuẩn. Pathavīdhātūti dve satasahassāni cattāri ca nahutāni bahalā mahāpathavī. Āpodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva subhakiṇhabrahmalokā uggataṃ kappavināsakaṃ udakaṃ. Tejodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva ābhassarabrahmalokā uggato kappavināsako aggi. Vāyodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva vehapphalabrahmalokā uggato kappavināsako vāyu. Etesu hi ekadhammopi satthu sāsanaṃ antaradhāpetuṃ na sakkoti, tasmā evamāha. Idheva te uppajjantīti lohato lohakhādakaṃ malaṃ viya imasmiṃ mayhaṃyeva sāsane te uppajjanti. Moghapurisāti tucchapurisā. Địa đại là đại địa có bề dày hai trăm ngàn và bốn vạn do-tuần. Thủy đại là nước hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Biến Tịnh. Hỏa đại là lửa hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Quang Âm. Phong đại là gió hủy diệt kiếp dâng lên từ mặt đất cho đến cõi trời Quảng Quả. Vì trong số những (đại) này, không một pháp nào có thể làm cho giáo pháp của Bậc Đạo Sư biến mất, do đó, Ngài nói như vầy. (Câu) 'Chính nơi đây chúng sanh khởi' có nghĩa là: ví như rỉ sét ăn mòn sắt sanh từ sắt, chính trong giáo pháp này của ta, chúng (những kẻ ngu si) sanh khởi. 'Kẻ ngu si' là những kẻ trống rỗng. Ādikeneva opilavatīti ettha ādikenāti ādānena gahaṇena. Opilavatīti nimujjati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā udakacarā nāvā bhaṇḍaṃ gaṇhantī nimujjati, evaṃ pariyattiādīnaṃ pūraṇena saddhammassa antaradhānaṃ na hoti. Pariyattiyā hi hāyamānāya paṭipatti hāyati, paṭipattiyā hāyamānāya adhigamo hāyati. Pariyattiyā pūrayamānāya pariyattidharā puggalā paṭipattiṃ pūrenti, paṭipattipūrakā adhigamaṃ pūrenti. Iti navacando [Pg.189] viya pariyattiyādīsu vaḍḍhamānāsu mayhaṃ sāsanaṃ vaḍḍhati yevāti dasseti. Trong câu 'Ādikeneva opilavati', 'ādikena' có nghĩa là do sự nhận lấy, sự mang lấy. 'Opilavati' có nghĩa là chìm xuống. Điều này được nói ra có nghĩa là: ví như chiếc thuyền đi trên nước, khi nhận hàng hóa thì chìm xuống, cũng vậy, sự biến mất của chánh pháp không xảy ra do sự viên mãn của pháp học v.v... Vì khi pháp học suy giảm, pháp hành suy giảm; khi pháp hành suy giảm, pháp thành suy giảm. Khi pháp học được viên mãn, những người thông thuộc pháp học làm cho pháp hành được viên mãn; những người thực hành pháp hành làm cho pháp thành được viên mãn. Do đó, (Ngài) chỉ ra rằng: 'Ví như mặt trăng non, khi pháp học v.v... tăng trưởng, giáo pháp của ta chắc chắn tăng trưởng'. Idāni yehi dhammehi saddhammassa antaradhānañceva ṭhiti ca hoti, te dassento pañca khotiādimāha. Tattha okkamanīyāti avakkamanīyā, heṭṭhāgamanīyāti attho. Satthari agāravātiādīsu agāravāti gāravarahitā. Appatissāti appatissayā anīcavuttikā. Tattha yo cetiyaṅgaṇaṃ ārohanto chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, aññato oloketvā kathaṃ kathento gacchati, ayaṃ satthari agāravo nāma. Bây giờ, để chỉ ra những pháp nào mà do đó có sự biến mất và sự tồn tại của chánh pháp, Ngài nói (câu) bắt đầu bằng 'Này các Tỳ khưu, có năm pháp này...'. Trong đó, 'okkamanīyā' là 'avakkamanīyā', có nghĩa là dẫn đến sự thấp kém. Trong các câu bắt đầu bằng 'không tôn kính Bậc Đạo Sư', 'agāravā' là không có sự tôn kính. 'Appatissā' là không có sự nương tựa, không có hành vi khiêm hạ. Trong đó, người nào khi đi lên sân bảo tháp mà che dù, mang giày dép, vừa đi vừa nhìn ngó nơi khác và nói chuyện, người này được gọi là không tôn kính Bậc Đạo Sư. Yo dhammassavanassa kāle saṅghuṭṭhe daharasāmaṇerehi parivārito nisīdati, aññāni vā navakammādīni karoti, dhammassavanagge nisinno niddāyati, vikkhitto vā aññaṃ kathento nisīdati, ayaṃ dhamme agāravo nāma. Người nào vào lúc nghe pháp được loan báo, lại ngồi với các sa-di nhỏ vây quanh, hoặc làm các công việc mới khác, hoặc ngồi ở hàng đầu trong buổi nghe pháp mà ngủ gật, hoặc ngồi với tâm tán loạn, nói chuyện khác, người này được gọi là không tôn kính Pháp. Yo therupaṭṭhānaṃ gantvā, avanditvā nisīdati, hatthapallatthikaṃ dussapallatthikaṃ karoti, aññaṃ vā pana hatthapādakukkuccaṃ karoti, vuḍḍhānaṃ santike anajjhiṭṭho katheti, ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Người nào đi đến nơi hầu hạ trưởng lão, ngồi xuống mà không đảnh lễ, ngồi bó gối bằng tay hoặc bằng y, hoặc làm các hành vi nghịch ngợm bằng tay chân, nói chuyện gần các bậc trưởng thượng mà không được mời, người này được gọi là không tôn kính Tăng. Tisso pana sikkhā apūrentova sikkhāya agāravo nāma hoti. Aṭṭha samāpattiyo anibbattento tāsaṃ vā pana nibbattanatthāya payogaṃ akaronto samādhismiṃ agāravo nāma. Sukkapakkho vuttavipallāseneva veditabboti. Terasamaṃ. Hơn nữa, người không hoàn thành ba học giới được gọi là không tôn kính học giới. Người không làm phát sanh tám bậc thiền chứng, hoặc không nỗ lực để làm chúng phát sanh, được gọi là không tôn kính định. Phần thiện nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. (Hết kinh) thứ mười ba. Kassapasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về Tương Ưng Kassapa đã kết thúc. 6. Lābhasakkārasaṃyuttaṃ 6. Tương Ưng Lợi Dưỡng và Cung Kính 1. Paṭhamavaggo 1. Phẩm Thứ Nhất 1. Dāruṇasuttavaṇṇanā 1. Giải Kinh Dāruṇa (Khốc Liệt) 157. Lābhasakkārasaṃyuttassa [Pg.190] paṭhame dāruṇoti thaddho. Lābhasakkārasilokoti ettha lābho nāma catupaccayalābho. Sakkāroti tesaṃyeva sukatānaṃ susaṅkhatānaṃ lābho. Silokoti vaṇṇaghoso. Kaṭukoti tikhiṇo. Pharusoti kharo. Antarāyikoti antarāyakaro. Paṭhamaṃ. 157. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Lợi Dưỡng và Cung Kính, 'dāruṇo' là khốc liệt, cứng rắn. Trong câu 'lābhasakkārasiloko', 'lābha' (lợi dưỡng) là sự nhận được bốn món vật dụng. 'Sakkāra' (cung kính) là sự nhận được chính những (vật dụng) ấy đã được làm tốt, được chuẩn bị tốt. 'Siloko' (tiếng tăm) là lời tán dương phẩm hạnh. 'Kaṭuko' (cay đắng) là sắc bén. 'Pharuso' (thô bạo) là thô cứng. 'Antarāyiko' (chướng ngại) là cái gây ra chướng ngại. (Hết kinh) thứ nhất. 2. Baḷisasuttavaṇṇanā 2. Giải Kinh Baḷisa (Lưỡi Câu) 158. Dutiye bāḷisikoti baḷisaṃ gahetvā caramāno macchaghātako. Āmisagatanti āmisamakkhitaṃ. Āmisacakkhūti āmise cakkhu dassanaṃ assāti āmisacakkhu. Gilabaḷisoti gilitabaḷiso. Anayaṃ āpannoti dukkhaṃ patto. Byasanaṃ āpannoti vināsaṃ patto. Yathākāmakaraṇīyoti yathākāmena yathāruciyā yatheva naṃ bāḷisiko icchati, tathevassa kattabboti attho. Yathākāmakaraṇīyo pāpimatoti yathā kilesamārassa kāmo, evaṃ kattabbo, nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā pāpetabbo. Dutiyaṃ. 158. Trong kinh thứ hai. Bāḷisiko (người câu cá) là người giết cá đi lại cầm theo lưỡi câu. Āmisagataṃ (có mồi) là được tẩm mồi. Āmisacakkhu (mắt mồi) là đối với nó (con cá) có sự nhìn thấy ở nơi mồi, nên gọi là mắt mồi. Gilabaḷiso (lưỡi câu bị nuốt) là lưỡi câu đã bị nuốt. Anayaṃ āpanno (gặp điều bất hạnh) là đã đi đến khổ đau. Byasanaṃ āpanno (gặp tai họa) là đã đi đến sự hủy diệt. Yathākāmakaraṇīyo (bị làm theo ý muốn) có nghĩa là: người câu cá muốn làm gì nó (con cá) theo ý muốn, theo sở thích của mình, thì có thể làm được như vậy. Yathākāmakaraṇīyo pāpimato (bị Ác ma làm theo ý muốn) là bị làm theo ý muốn của phiền não ma, bị đưa đến địa ngục, hoặc loài bàng sanh, hoặc cõi ngạ quỷ. (Kinh) thứ hai. 3-4. Kummasuttādivaṇṇanā 3-4. Chú giải kinh Con Rùa, v.v. 159-160. Tatiye mahākummakulanti mahantaṃ aṭṭhikacchapakulaṃ. Agamāsīti ‘‘ettha addhā kiñci khāditabbaṃ atthi, taṃ maccharāyanto maṃ esa nivāretī’’ti saññāya agamāsi. Papatāyāti papatā vuccati dīgharajjukabaddho ayakantakosake daṇḍakaṃ pavesetvā gahito kaṇṇikasallasaṇṭhāno, ayakaṇṭako, yasmiṃ vegena patitvā kaṭāhe laggamatte daṇḍako nikkhamati, rajjuko ekābaddho gacchateva. So kummoti so [Pg.191] viddhakummo. Yena so kummoti udakasaddaṃ sutvā sāsaṅkaṭṭhānaṃ bhavissatīti nivattitvā yena so atthakāmo kummo. Na dāni tvaṃ amhākanti idāni tvaṃ amittahatthaṃ gato, na amhākaṃ santakoti attho. Evaṃ sallapantānaṃyeva ca nesaṃ nāvāya ṭhito luddo rajjukaṃ ākaḍḍhitvā kummaṃ gahetvā yathākāmaṃ akāsi. Sesamettha ito anantarasutte ca uttānameva. Tatiyacatutthāni. 159-160. Trong kinh thứ ba. Mahākummakulaṃ (bầy rùa lớn) là một bầy rùa lớn có mai bằng xương. Agamāsi (nó đã đi) là nó đã đi với ý nghĩ rằng: "Chắc chắn ở đây có thứ gì đó để ăn, nó (con rùa kia) vì keo kiệt nên ngăn cản ta". Papatāya (bằng cái lao móc): papatā được gọi là một cái móc sắt, có hình dạng như mũi tên có ngạnh, được buộc vào một sợi dây dài, được giữ bằng cách đưa một cái cán vào trong vỏ móc sắt; khi nó rơi xuống nhanh chóng và vừa dính vào mai rùa, cái cán tuột ra, và sợi dây được buộc làm một cứ thế đi theo. So kummo (con rùa đó) là con rùa đã bị đâm. Yena so kummo (nơi có con rùa đó) là nghe tiếng nước, nó quay lại (nghĩ rằng) "đây sẽ là nơi đáng sợ", (và đi) đến nơi có con rùa bạn mong muốn lợi ích. Na dāni tvaṃ amhākaṃ (bây giờ ngươi không phải của chúng ta) có nghĩa là: bây giờ ngươi đã rơi vào tay kẻ thù, không còn là của chúng ta nữa. Trong khi chúng đang nói chuyện như vậy, người thợ săn tàn bạo kéo sợi dây, bắt con rùa và làm theo ý muốn. Phần còn lại ở đây và trong kinh kế tiếp là rõ ràng. (Kinh) thứ ba và thứ tư. 5. Mīḷhakasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Con Bọ Hung. 161. Pañcame mīḷhakāti gūthapāṇakā. Gūthādīti gūthabhakkhā. Gūthapūrāti anto gūthena bharitā. Puṇṇā gūthassāti idaṃ purimasseva atthadīpanaṃ. Atimaññeyyāti pacchimapāde bhūmiyaṃ ṭhapetvā purimapāde gūthassa upari āropetvā ṭhitā ‘‘ahamhi gūthādī’’ti bhaṇantī atimaññeyya. Piṇḍapāto cassa pūroti aparopissa pattapūro paṇītapiṇḍapāto bhaveyya. Pañcamaṃ. 161. Trong kinh thứ năm. Mīḷhakā (những con bọ hung) là những sinh vật ăn phân. Gūthādī (kẻ ăn phân) là kẻ ăn phân. Gūthapūrā (đầy phân) là được làm đầy phân bên trong. Cụm từ puṇṇā gūthassa (đầy phân) này chỉ làm rõ nghĩa cho cụm từ trước. Atimaññeyya (nó có thể khinh thường) là nó có thể khinh thường, đứng đặt hai chân sau trên mặt đất, đưa hai chân trước lên trên đống phân và nói rằng: "Ta là kẻ ăn phân". Piṇḍapāto cassa pūro (và vật thực khất thực đầy bát của nó) là vật thực khất thực ngon lành đầy bát của người khác có thể có. (Kinh) thứ năm. 6. Asanisuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Sét. 162. Chaṭṭhe kaṃ, bhikkhave, asanivicakkanti, bhikkhave, kaṃ puggalaṃ matthake patitvā maddamānaṃ sukkāsanicakkaṃ āgacchatu. Appattamānasanti anadhigatārahattaṃ. Iti bhagavā na sattānaṃ dukkhakāmatāya, ādīnavaṃ pana dassetuṃ evamāha. Asanicakkañhi matthake patitaṃ ekameva attabhāvaṃ nāseti, lābhasakkārasilokena pariyādiṇṇacitto nirayādīsu anantadukkhaṃ anubhoti. Chaṭṭhaṃ. 162. Trong kinh thứ sáu. Kaṃ, bhikkhave, asanivicakkaṃ (Này các Tỳ khưu, bánh xe sét... của ai?) là: Này các Tỳ khưu, bánh xe sét khô nóng rực rơi xuống và nghiền nát trên đầu của người nào hãy đến? Appattamānasaṃ (người có tâm chưa đạt đến) là người chưa chứng đắc A-la-hán quả. Đức Thế Tôn nói như vậy không phải vì mong muốn chúng sanh đau khổ, mà là để chỉ ra sự nguy hại. Bởi vì bánh xe sét rơi trên đầu chỉ hủy diệt một kiếp sống, (còn) người có tâm bị lợi dưỡng, cung kính, danh vọng chiếm đoạt sẽ phải chịu đựng khổ đau vô tận trong các cõi địa ngục, v.v. (Kinh) thứ sáu. 7. Diddhasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Mũi Tên Tẩm Thuốc Độc. 163. Sattame diddhagatenāti gatadiddhena. Visallenāti visamakkhitena. Sallenāti sattiyā. Sattamaṃ. 163. Trong kinh thứ bảy. Diddhagatena (bởi cái đã được tẩm) là bởi cái đã được tẩm thuốc độc. Visallena (bởi mũi tên độc) là được tẩm thuốc độc. Sallena (bởi mũi tên) là bằng ngọn giáo. (Kinh) thứ bảy. 8. Siṅgālasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Con Chó Rừng. 164. Aṭṭhame [Pg.192] siṅgāloti jarasiṅgālo. Yathā hi suvaṇṇavaṇṇopi kāyo pūtikāyo tveva, taṃkhaṇaṃ gaḷitampi ca muttaṃ pūtimuttantveva vuccati, evaṃ tadahujātopi siṅgālo jarasiṅgālotveva vuccati. Ukkaṇṭakena nāmāti evaṃnāmakena rogena. So kira sītakāle uppajjati. Tasmiṃ uppanne sakalasarīrato lomāni patanti, sakalasarīraṃ nillomaṃ hutvā, samantato phuṭati, vātabbhāhatā vaṇā rujjanti. Yathā ummattakasunakhena daṭṭho puriso anavaṭṭhitova bhamati, evaṃ tasmiṃ uppanne bhamitabbo hoti, asukaṭṭhāne sotthi bhavissatīti na paññāyati. Aṭṭhamaṃ. 164. Trong kinh thứ tám. Siṅgālo (con chó rừng) là con chó rừng già. Ví như thân thể dù có màu vàng óng cũng được gọi là thân thối, và nước tiểu vừa mới chảy ra cũng được gọi là nước tiểu thối, cũng vậy, con chó rừng dù mới sinh trong ngày cũng được gọi là chó rừng già. Ukkaṇṭakena nāma (bởi bệnh tên ukkaṇṭaka) là bởi một căn bệnh có tên như vậy. Nghe nói bệnh ấy phát sinh vào mùa lạnh. Khi nó phát sinh, lông rụng khắp toàn thân, toàn thân không còn lông, nứt nẻ khắp nơi, các vết thương bị gió thổi vào thì đau nhức. Ví như người bị chó dại cắn thì đi lang thang không ổn định, cũng vậy, khi bệnh ấy phát sinh, nó phải đi lang thang, không biết được rằng "ở nơi kia sẽ được an ổn". (Kinh) thứ tám. 9. Verambhasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Gió Bão Verambha. 165. Navame verambhavātāti evaṃnāmakā mahāvātā. Kīdise pana ṭhāne te vātā vāyantīti? Yattha ṭhitassa cattāro dīpā uppalinipattamattā hutvā paññāyanti. Yo pakkhī gacchatīti navavuṭṭhe deve viravanto vātasakuṇo tattha gacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Arakkhiteneva kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento khandhaṭṭhiṃ vā nāmento kāyaṃ na rakkhati nāma, nānāvidhaṃ duṭṭhullakathaṃ kathento vācaṃ na rakkhati nāma, kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāsatiṃ anupaṭṭhapetvā. Navamaṃ. 165. Trong kinh thứ chín. Verambhavātā (những ngọn gió Verambha) là những trận cuồng phong có tên như vậy. Nhưng những cơn gió ấy thổi ở nơi nào? Nơi mà đối với người đứng đó, bốn đại châu lục hiện ra chỉ lớn bằng một chiếc lá sen. Yo pakkhī gacchati (loài chim nào bay đi) là khi trời sấm sét vào đầu mùa mưa, loài chim gió bay đến đó; nói đến điều đó, câu này đã được nói ra. Trong các câu bắt đầu bằng arakkhiteneva kāyena (với thân không được phòng hộ), người cử động tay chân, hoặc uốn cong xương vai, được gọi là không phòng hộ thân; người nói nhiều loại lời nói thô tục được gọi là không phòng hộ khẩu; người suy tầm các tầm về dục, v.v., được gọi là không phòng hộ tâm. Anupaṭṭhitāya satiyā (với niệm không được thiết lập) là không thiết lập niệm về thân. (Kinh) thứ chín. 10. Sagāthakasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Có Kệ. 166. Dasame asakkārena cūbhayanti asakkārena ca ubhayena. Samādhīti arahattaphalasamādhi. So hi tena na vikampati. Appamāṇavihārinoti appamāṇena phalasamādhinā viharantassa. Sātatikanti satatakāriṃ. Sukhumaṃdiṭṭhivipassakanti arahattamaggadiṭṭhiyā sukhumadiṭṭhiphalasamāpattiatthāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā āgatattā vipassakaṃ. Upādānakkhayārāmanti upādānakkhayasaṅkhāte nibbāne rataṃ. Āhu sappuriso itīti sappurisoti kathentīti. Dasamaṃ. 166. Trong kinh thứ mười. Asakkārena cūbhayaṃ (bởi sự không cung kính và bởi cả hai) là bởi sự không cung kính và bởi cả hai (cung kính và không cung kính). Samādhi (định) là định của A-la-hán quả. Vì vị ấy không dao động bởi điều đó. Appamāṇavihārino (của người sống với vô lượng) là của người sống với định của quả vô lượng. Sātikaṃ (liên tục) là người thực hành liên tục. Sukhumaṃdiṭṭhivipassakaṃ (người thấy minh sát với kiến vi tế) là người thực hành minh sát, vì đã đến (trạng thái đó) bằng cách thiết lập minh sát vì mục đích chứng đắc quả định có trí tuệ vi tế bằng trí tuệ đạo A-la-hán. Upādānakkhayārāmaṃ (người vui thích trong sự đoạn tận chấp thủ) là người vui thích trong Nibbāna, được gọi là sự đoạn tận của chấp thủ. Āhu sappuriso iti (họ gọi là bậc chân nhân) là họ gọi là bậc chân nhân. (Kinh) thứ mười. Paṭhamo vaggo. Phẩm thứ nhất. 2. Dutiyavaggo 2. Phẩm thứ hai. 1-2. Suvaṇṇapātisuttādivaṇṇanā 1-2. Chú giải kinh Bát Vàng, v.v. 167-168. Dutiyavaggassa [Pg.193] paṭhame sampajānamusā bhāsantanti appamattakenapi kāraṇena sampajānameva musā bhāsantaṃ. ‘‘Sīlaṃ pūressāmī’’ti saṃvihitabhikkhuṃ sinerumattopi paccayarāsi cāletuṃ na sakkoti. Yadā pana sīlaṃ pahāya sakkāranissito hoti, tadā kuṇḍakamuṭṭhihetupi musā bhāsati, aññaṃ vā akiccaṃ karoti. Dutiyaṃ uttānamevāti. Paṭhamadutiyāni. 167-168. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, (cụm từ) sampajānamusā bhāsantaṃ có nghĩa là: nói lời dối trá một cách có ý thức dù chỉ vì một nguyên nhân nhỏ nhặt. Một đống vật dụng dù lớn bằng núi Sineru cũng không thể làm lay động vị tỳ khưu đã được phòng hộ kỹ lưỡng với ý nghĩ: “Ta sẽ làm cho giới được viên mãn.” Nhưng khi vị ấy từ bỏ giới, nương tựa vào sự cung kính, khi ấy vị ấy nói dối dù chỉ vì một nắm tấm, hoặc làm điều không nên làm khác. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng. (Hết) kinh thứ nhất và thứ hai. 3-10. Suvaṇṇanikkhasuttādivaṇṇanā 3-10. Giải Thích Kinh Suvaṇṇanikkha, v.v... 169. Tatiyādīsu suvaṇṇanikkhassāti ekassa kañcananikkhassa. Siṅgīnikkhassāti siṅgīsuvaṇṇanikkhassa. Pathaviyāti cakkavāḷabbhantarāya mahāpathaviyā. Āmisakiñcikkhahetūti kassacideva āmisassa hetu antamaso kuṇḍakamuṭṭhinopi. Jīvitahetūti aṭaviyaṃ corehi gahetvā jīvite voropiyamāne tassapi hetu. Janapadakalyāṇiyāti janapade uttamitthiyā. Tatiyādīni. 169. Trong các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba, suvaṇṇanikkhassa nghĩa là một nén vàng ròng. Siṅgīnikkhassa nghĩa là một nén vàng siṅgī. Pathaviyā nghĩa là đại địa bên trong dãy núi Cakkavāḷa. Āmisakiñcikkhahetu nghĩa là vì một chút lợi lộc nào đó, cho đến tối thiểu là vì một nắm tấm. Jīvitahetu nghĩa là khi bị bọn cướp bắt trong rừng và sắp bị giết, (vẫn không nói dối) vì mạng sống của mình. Janapadakalyāṇiyā nghĩa là người phụ nữ cao quý nhất trong xứ. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba. Dutiyo vaggo. Phẩm Thứ Hai. 3. Tatiyavaggo 3. Phẩm Thứ Ba 1-2. Mātugāmasuttādivaṇṇanā 1-2. Giải Thích Kinh Mātugāma, v.v... 170-171. Tatiyavaggassa paṭhame na tassa, bhikkhave, mātugāmoti na tassa raho ekakassa nisinnassa tena dhammena atthikopi mātugāmo cittaṃ pariyādātuṃ sakkoti, yassa lābhasakkārasiloko cittaṃ pariyādātuṃ sakkotīti, attho. Dutiyaṃ uttānamevāti. Paṭhamadutiyāni. 170-171. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, (câu) na tassa, bhikkhave, mātugāmo có nghĩa là: người đàn bà, dù có ham muốn, cũng không thể chiếm đoạt tâm trí của vị tỳ khưu ấy, người đang ngồi một mình ở nơi vắng vẻ, bằng pháp ấy (tức hành vi xấu xa), trong khi lợi lộc, cung kính, và danh tiếng có thể chiếm đoạt tâm trí của vị ấy. Kinh thứ hai có ý nghĩa rõ ràng. (Hết) kinh thứ nhất và thứ hai. 3-6. Ekaputtakasuttādivaṇṇanā 3-6. Giải Thích Kinh Ekaputtaka, v.v... 172-175. Tatiye saddhāti sotāpannā. Sesamettha uttānameva. Tathā catutthe pañcame chaṭṭhe ca. Tatiyādīni. 172-175. Trong kinh thứ ba, saddhā (có đức tin) nghĩa là vị nữ cận sự đã đắc quả Dự Lưu. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng. Tương tự như vậy trong kinh thứ tư, thứ năm, và thứ sáu. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ ba. 7. Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā 7. Giải Thích Kinh Tatiyasamaṇabrāhmaṇa 176. Sattame [Pg.194] samudayantiādīsu saha pubbakammena attabhāvo kolaputtiyaṃ vaṇṇapokkharatā kalyāṇavākkaraṇatā dhutaguṇāvīkaraṇaṃ cīvaradhāraṇaṃ parivārasampattīti evamādi lābhasakkārassa samudayo nāma, taṃ samudayasaccavasena nappajānāti, nirodho ca paṭipadā ca nirodhasaccamaggasaccavaseneva veditabbā. Sattamaṃ. 176. Trong kinh thứ bảy, ở các đoạn bắt đầu bằng samudayaṃ, v.v...: sự hiện hữu cùng với nghiệp quá khứ, sự sinh trong gia đình cao quý, vẻ đẹp ngoại hình, lời nói tốt đẹp, sự thực hành các phẩm hạnh đầu đà, việc đắp y, sự có được đoàn tùy tùng, v.v... được gọi là sự tập khởi của lợi lộc và cung kính. Vị ấy không hiểu rõ điều đó theo phương diện của Tập Đế. Sự đoạn diệt (nirodho) và con đường (paṭipadā) nên được hiểu theo phương diện của Diệt Đế và Đạo Đế. (Hết) kinh thứ bảy. 8. Chavisuttavaṇṇanā 8. Giải Thích Kinh Chavi 177. Aṭṭhame yasmā lābhasakkārasiloko narakādīsu, nibbattento sakalampi imaṃ attabhāvaṃ nāseti, idhāpi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ āvahati, tasmā chaviṃ chindatītiādi vuttaṃ. Aṭṭhamaṃ. 177. Trong kinh thứ tám, bởi vì lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, khi làm cho tái sanh trong các cõi địa ngục, v.v..., nó hủy hoại toàn bộ sự hiện hữu này. Ở đây cũng vậy, nó mang lại cái chết và khổ đau tương đương với cái chết. Do đó, câu nói bắt đầu bằng chaviṃ chindati (cắt đứt da) đã được nói ra. (Hết) kinh thứ tám. 9. Rajjusuttavaṇṇanā 9. Giải Thích Kinh Rajju 178. Navame vāḷarajjuyāti suttādimayā rajju mudukā hoti vāḷarajju kharā pharusā, tasmā ayameva gahitā. Navamaṃ. 178. Trong kinh thứ chín, vāḷarajjuyā: sợi dây làm bằng chỉ, v.v... thì mềm mại; còn sợi dây làm bằng lông đuôi ngựa thì cứng và thô ráp, do đó chính loại dây này đã được lấy (làm ví dụ). (Hết) kinh thứ chín. 10. Bhikkhusuttavaṇṇanā 10. Giải Thích Kinh Bhikkhu 179. Dasame diṭṭhadhammasukhavihārāti phalasamāpattisukhavihārā. Tesāhamassāti tesaṃ ahaṃ assa. Khīṇāsavo hi lābhī puññasampanno yāgukhajjakādīni gahetvā āgatāgatānaṃ anumodanaṃ karonto dhammaṃ desento pañhaṃ vissajjento phalasamāpattiṃ appetvā nisīdituṃ okāsaṃ na labhati, taṃ sandhāya vuttanti. Dasamaṃ. 179. Trong kinh thứ mười, diṭṭhadhammasukhavihārā nghĩa là sự an trú trong hạnh phúc của quả thiền chứng. Tesāhamassa nên được phân tích thành tesaṃ ahaṃ assa. (Ta nói rằng lợi lộc, cung kính, và danh tiếng) là chướng ngại cho những sự an trú trong hạnh phúc hiện tại ấy của vị ấy. Thật vậy, một vị lậu tận hoặc, có được lợi lộc, đầy đủ phước báu, khi phải tùy hỷ cho những người đến và đi mang theo cháo, vật thực, v.v..., khi phải thuyết pháp, khi phải trả lời câu hỏi, thì không có cơ hội để nhập quả thiền chứng và ngồi yên. (Lời dạy này) được nói ra nhắm đến điều đó. (Hết) kinh thứ mười. Tatiyo vaggo. Phẩm Thứ Ba. 4. Catutthavaggo 4. Phẩm Thứ Tư 1-4. Bhindisuttādivaṇṇanā 1-4. Giải Thích Kinh Bhindi, v.v... 180-183. Catutthavaggassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiyādīsu kusalamūlanti alobhāditividhakusaladhammo. Sukko dhammoti tasseva pariyāyadesanā[Pg.195]. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa kusalamūlādisaṅkhātassa anavajjadhammassa asamucchinnattā devadatto sagge vā nibbatteyya, maggaphalāni vā adhigaccheyya, svāssa samucchedamagamā sabbaso samucchinno vinaṭṭho. Paṭhamādīni. 180-183. Kinh đầu tiên của phẩm thứ tư có ý nghĩa rõ ràng. Trong các kinh bắt đầu từ kinh thứ hai, kusalamūlaṃ (căn bản thiện) là pháp thiện có ba loại bắt đầu bằng vô tham. Sukko dhammo (pháp trắng) là một cách nói khác của chính từ đó. Đây là ý nghĩa tóm tắt: pháp vô tội được gọi là căn bản thiện, v.v..., do vì pháp ấy chưa bị đoạn trừ mà Devadatta có thể đã tái sanh ở cõi trời hoặc đã chứng đắc đạo và quả, nhưng pháp ấy của ông ta đã đi đến chỗ bị đoạn trừ, đã bị cắt đứt hoàn toàn, đã bị hủy hoại. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ nhất. 5. Acirapakkantasuttavaṇṇanā 5. Giải Thích Kinh Acirapakkanta 184. Pañcame parābhavāyāti avaḍḍhiyā vināsāya. Assatarīti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā. Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātīti taṃ assena saddhiṃ sampayojenti, sā gabbhaṃ gaṇhitvā kāle sampatte vijāyituṃ na sakkoti, pādehi bhūmiyaṃ paharantī tiṭṭhati, athassā cattāro pāde catūsu khāṇukesu bandhitvā kucchiṃ phāletvā potaṃ nīharanti, sā tattheva marati. Tenetaṃ vuttaṃ. Pañcamaṃ. 184. Trong kinh thứ năm, parābhavāya nghĩa là để không tăng trưởng, để bị hủy hoại. Assatarī (con la) là con vật được sinh ra trong bụng ngựa cái bởi con lừa. Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti (mang thai để tự hủy hoại) nghĩa là: người ta cho nó (con la cái) giao phối với ngựa đực, nó thụ thai, và khi đến lúc sinh, nó không thể sinh được, nó đứng đó, dùng chân đập xuống đất. Khi ấy, người ta buộc bốn chân của nó vào bốn cái cọc, mổ bụng nó ra và lấy con non ra. Nó chết ngay tại đó. Do đó, câu này đã được nói ra. (Hết) kinh thứ năm. 6. Pañcarathasatasuttavaṇṇanā 6. Giải Thích Kinh Pañcarathasata 185. Chaṭṭhe bhattābhihāroti abhiharitabbaṃ bhattaṃ. Tassa pana pamāṇaṃ dassetuṃ pañca ca thālipākasatānīti vuttaṃ. Tattha eko thālipāko dasannaṃ purisānaṃ bhattaṃ gaṇhāti. Nāsāya pittaṃ bhindeyyunti acchapittaṃ vā macchapittaṃ vāssa nāsapuṭe pakkhipeyyaṃ. Chaṭṭhaṃ. 185. Trong kinh thứ sáu, bhattābhihāro nghĩa là vật thực được mang đến. Để chỉ rõ số lượng của nó, câu pañca ca thālipākasatāni (năm trăm nồi cơm) đã được nói ra. Ở đây, một nồi cơm chứa đủ thức ăn cho mười người. Nāsāya pittaṃ bhindeyyuṃ (họ sẽ làm vỡ mật trong mũi) nghĩa là họ sẽ nhỏ mật gấu hoặc mật cá vào lỗ mũi của người ấy. (Hết) kinh thứ sáu. 7-13. Mātusuttādivaṇṇanā 7-13. Giải Thích Kinh Mātu, v.v... 186-187. Sattame mātupi hetūti ‘‘sace musā bhaṇasi, mātaraṃ te vissajjessāma. No ce bhaṇasi, na vissajjessāmā’’ti evaṃ corehi aṭaviyaṃ pucchamāno tassā corahatthagatāya mātuyāpi hetu sampajānamusā na bhāseyyāti attho. Ito paresupi eseva nayoti. Sattamādīni. 186-187. Trong kinh thứ bảy, mātupi hetu (vì mẹ) có nghĩa là: khi bị bọn cướp hỏi trong rừng rằng: “Nếu ngươi nói dối, chúng ta sẽ thả mẹ ngươi ra. Nếu ngươi không nói, chúng ta sẽ không thả,” người ấy không nên cố ý nói dối dù là vì người mẹ đã rơi vào tay bọn cướp. Đây là ý nghĩa. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp sau. (Hết) các kinh bắt đầu từ kinh thứ bảy. Lābhasakkārasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Giải Thích Tương Ưng Lợi Lộc và Cung Kính đã hoàn tất. 7. Rāhulasaṃyuttaṃ 7. Tương Ưng Rāhula 1. Paṭhamavaggo 1. Phẩm Thứ Nhất 1-8. Cakkhusuttādivaṇṇanā 1-8. Chú giải kinh Mắt, v.v... 188-195. Rāhulasaṃyuttassa [Pg.196] paṭhame ekoti catūsu iriyāpathesu ekavihārī. Vūpakaṭṭhoti vivekaṭṭho nissaddo. Appamattoti satiyā avippavasanto. Ātāpīti vīriyasampanno. Pahitatto vihareyyanti visesādhigamatthāya pesitatto hutvā vihareyyaṃ. Aniccanti hutvā abhāvākārena aniccaṃ. Atha vā uppādavayavantatāya tāvakālikatāya vipariṇāmakoṭiyā niccapaṭikkhepatoti imehipi kāraṇehi aniccaṃ. Dukkhanti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhena dukkhavatthukaṭṭhena satatasampīḷanaṭṭhena sukhapaṭikkhepenāti. Kallanti yuttaṃ. Etaṃ mamāti taṇhāgāho. Esohamasmīti mānagāho. Eso me attāti diṭṭhigāho. Taṇhāgāho cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena, mānagāho navavidhamānavasena, diṭṭhigāho dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo. Nibbindaṃ virajjatīti ettha virāgavasena cattāro maggā kathitā, virāgā vimuccatīti ettha vimuttivasena cattāri sāmaññaphalāni. 188-195. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Rāhula, `eko` (một mình) là sống một mình trong bốn oai nghi. `Vūpakaṭṭho` (sống riêng biệt) có nghĩa là sống viễn ly, vắng lặng. `Appamatto` (không phóng dật) là không rời xa niệm. `Ātāpī` (nhiệt tâm) là có tinh tấn. `Pahitatto vihareyyaṃ` (nên sống với tâm đã được hướng đến) là nên sống với tâm đã được hướng đến để chứng đắc pháp đặc biệt. `Aniccaṃ` (vô thường) là vô thường theo nghĩa có rồi không có. Hoặc là, vô thường vì những lý do này: có sanh diệt, có tính tạm thời, có bản chất biến hoại, và phủ định cái thường hằng. `Dukkhaṃ` (khổ) là khổ vì bốn lý do: theo nghĩa khó chịu đựng, là nền tảng của khổ, theo nghĩa luôn bị bức bách, và phủ định cái an lạc. `Kallaṃ` (thích hợp) là đúng đắn. `Etaṃ mama` (cái này là của tôi) là sự chấp thủ bằng tham ái. `Eso’ham asmi` (đây là tôi) là sự chấp thủ bằng ngã mạn. `Eso me attā` (đây là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ bằng tà kiến. Ở đây, sự chấp thủ bằng tham ái nên được hiểu theo cách của một trăm lẻ tám sự vận hành của tham ái, sự chấp thủ bằng ngã mạn nên được hiểu theo cách của chín loại ngã mạn, sự chấp thủ bằng tà kiến nên được hiểu theo cách của sáu mươi hai loại tà kiến. Ở đây, trong câu `nibbindaṃ virajjati` (nhàm chán nên ly tham), bốn đạo được nói đến qua sự ly tham; ở đây, trong câu `virāgā vimuccati` (do ly tham nên giải thoát), bốn quả Sa-môn được nói đến qua sự giải thoát. Ettha ca pañcasu dvāresu pasādāva gahitā, manoti iminā tebhūmakaṃ sammasanacāracittaṃ. Dutiye pañcasu dvāresu ārammaṇameva. Tatiye pañcasu dvāresu pasādavatthukacittameva, manoviññāṇena tebhūmakaṃ sammasanacāracittaṃ gahitaṃ. Evaṃ sabbattha nayo netabbo. Chaṭṭhe tebhūmakadhammā. Aṭṭhame pana taṇhāti tasmiṃ tasmiṃ dvāre javanappattāva labbhati. Paṭhamādīni. Và ở đây (trong kinh đầu tiên), ở năm căn môn, chỉ các sắc thần kinh được đề cập; với từ `mano` này, tâm quán xét thuộc ba cõi (được đề cập). Trong kinh thứ hai, ở năm căn môn, chỉ các đối tượng (được đề cập). Trong kinh thứ ba, ở năm căn môn, chỉ tâm nương vào vật chất sắc thần kinh (được đề cập); với ý thức, tâm quán xét thuộc ba cõi được đề cập. Phương pháp này nên được áp dụng ở mọi nơi. Trong kinh thứ sáu, các pháp thuộc ba cõi (được đề cập). Còn trong kinh thứ tám, với từ `taṇhā` (tham ái), chỉ tham ái đã đạt đến giai đoạn tốc hành tâm ở mỗi căn môn tương ứng được hiểu. Kinh đầu tiên, v.v... 9. Dhātusuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Giới 196. Navame viññāṇadhātuvasena nāmaṃ, sesāhi rūpanti nāmarūpaṃ kathitaṃ. Navamaṃ. 196. Trong kinh thứ chín, danh được nói đến qua thức giới, còn sắc được nói đến qua các giới còn lại; như vậy, danh và sắc được nói đến. Kinh thứ chín. 10. Khandhasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Uẩn 197. Dasame [Pg.197] rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā cattāro sabbasaṅgāhikaparicchedena catubhūmakā. Idha pana tebhūmakāti gahetabbā. Dasamaṃ. 197. Trong kinh thứ mười, sắc uẩn thuộc Dục giới; bốn uẩn còn lại, theo cách phân chia bao gồm tất cả, thuộc bốn cõi. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là thuộc ba cõi. Kinh thứ mười. Paṭhamo vaggo. Phẩm thứ nhất. 2. Dutiyavaggo 2. Phẩm thứ hai 1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā 1-10. Chú giải kinh Mắt, v.v... 198-199. Dutiye dasa uttānatthāneva. Paṭhamādīni. 198-199. Trong phẩm thứ hai, mười kinh có ý nghĩa rõ ràng. Kinh đầu tiên, v.v... 11. Anusayasuttavaṇṇanā 11. Chú giải kinh Tùy miên 200. Ekādasame imasmiñca saviññāṇake kāyeti attano saviññāṇakakāyaṃ dasseti, bahiddhā cāti parassa saviññāṇakaṃ vā aviññāṇakaṃ vā. Purimena vā attano ca parassa ca viññāṇameva dasseti, pacchimena bahiddhā anindriyabaddharūpaṃ. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ahaṃkāradiṭṭhi ca mamaṃkārataṇhā ca mānānusayā ca. Na hontīti ete kilesā kathaṃ jānantassa etesu vatthūsu na hontīti pucchati. Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu passati. Ekādasamaṃ. 200. Trong kinh thứ mười một, với câu `imasmiñca saviññāṇake kāye` (trong thân có thức này), ngài chỉ ra thân có thức của chính mình; với câu `bahiddhā ca` (và bên ngoài), ngài chỉ ra thân có thức hoặc không có thức của người khác. Hoặc là, với câu trước, ngài chỉ ra chính thức của mình và của người khác; với câu sau, (ngài chỉ ra) sắc bên ngoài không thuộc quyền. `Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā` (các tùy miên về 'ta', 'của ta', và ngã mạn) là tà kiến 'ta', tham ái 'của ta', và các tùy miên ngã mạn. `Na honti` (không có) là hỏi rằng: 'Đối với người biết như thế nào thì những phiền não này không khởi sanh trong những đối tượng này?' `Sammappaññāya passati` (thấy với chánh trí tuệ) là thấy rõ ràng bằng trí tuệ của đạo cùng với minh sát. Kinh thứ mười một. 12. Apagatasuttavaṇṇanā 12. Chú giải kinh Đoạn trừ 201. Dvādasame ahaṅkāramamaṅkāramānāpagatanti ahaṃkārato ca mamaṃkārato ca mānato ca apagataṃ. Vidhā samatikkantanti mānakoṭṭhāse suṭṭhu atikkantaṃ. Santaṃ suvimuttanti kilesavūpasamena santaṃ, kileseheva suṭṭhu vimuttaṃ. Sesaṃ uttānamevāti. Dvādasamaṃ. 201. Trong kinh thứ mười hai, `ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ` (đã đoạn trừ 'ta', 'của ta', và ngã mạn) là đã thoát khỏi 'ta', 'của ta', và ngã mạn. `Vidhā samatikkantaṃ` (đã vượt qua các loại) là đã vượt qua hoàn toàn các loại ngã mạn. `Santaṃ suvimuttanti` (tịch tịnh, khéo giải thoát) là tịch tịnh do sự lắng dịu của phiền não, và khéo giải thoát khỏi chính các phiền não. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. Kinh thứ mười hai. Dutiyo vaggo. Phẩm thứ hai. Dvīsupi [Pg.198] asekkhabhūmi kathitā. Paṭhamo panettha āyācantassa desito, dutiyo anāyācantassa. Sakalepi pana rāhulasaṃyutte therassa vimuttiparipācanīyadhammāva kathitāti. Trong cả hai (phẩm), địa vị Vô học được nói đến. Trong đó, phẩm thứ nhất được thuyết giảng cho người thỉnh cầu, phẩm thứ hai (được thuyết giảng) cho người không thỉnh cầu. Hơn nữa, trong toàn bộ Tương Ưng Rāhula, chỉ các pháp làm cho sự giải thoát của trưởng lão được thuần thục được nói đến. Rāhulasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải Tương Ưng Rāhula đã hoàn tất. 8. Lakkhaṇasaṃyuttaṃ 8. Tương Ưng Lakkhaṇa 1. Paṭhamavaggo 1. Phẩm thứ nhất 1. Aṭṭhisuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Xương 202. Lakkhaṇasaṃyutte [Pg.199] yvāyaṃ āyasmā ca lakkhaṇoti lakkhaṇatthero vutto, esa jaṭilasahassabbhantare ehibhikkhūpasampadāya upasampanno ādittapariyāyāvasāne arahattaṃ patto eko mahāsāvakoti veditabbo. Yasmā panesa lakkhaṇasampannena sabbākāraparipūrena brahmasamena attabhāvena samannāgato, tasmā ‘‘lakkhaṇo’’ti saṅkhaṃ gato. Mahāmoggallāno pana pabbajitadivasato sattame divase arahattaṃ patto dutiyo aggasāvako. 202. Trong Tương Ưng Lakkhaṇa, vị trưởng lão Lakkhaṇa được nói đến là `āyasmā ca lakkhaṇo`. Vị này, trong số một ngàn vị bện tóc, đã xuất gia bằng nghi thức `ehibhikkhu`, và nên được hiểu là một vị đại thinh văn đã chứng đắc A-la-hán vào cuối bài kinh Lửa Cháy. Hơn nữa, vì vị này có được thân thể đầy đủ các tướng tốt, viên mãn mọi phương diện, giống như Phạm thiên, do đó ngài được gọi là 'Lakkhaṇa'. Còn ngài Mahāmoggallāna là vị Thượng thủ Thinh văn thứ hai, đã chứng đắc A-la-hán vào ngày thứ bảy kể từ ngày xuất gia. Sitaṃ pātvākāsīti mandahasitaṃ pātuakāsi, pakāsayi dassesīti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana disvā thero sitaṃ pātvākāsīti? Upari pāḷiyaṃ āgataṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ ekaṃ petaloke nibbattaṃ sattaṃ disvā. Tañca kho dibbena cakkhunā, na pasādacakkhunā. Pasādacakkhussa hi ete attabhāvā na āpāthaṃ āgacchanti. Evarūpaṃ pana attabhāvaṃ disvā kāruññe kattabbe kasmā sitaṃ pātvākāsīti? Attano ca buddhañāṇassa ca sampattiṃ samanussaraṇato. Tañhi disvā thero ‘‘adiṭṭhasaccena nāma puggalena paṭilabhitabbā evarūpā attabhāvā mutto ahaṃ, lābhā vata me, suladdhaṃ vata me’’ti attano ca sampattiṃ anussaritvā – ‘‘aho buddhassa bhagavato ñāṇasampatti, ‘yo kammavipāko, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo’ti desesi, paccakkhaṃ vata katvā buddhā desenti, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātū’’ti evaṃ buddhañāṇasampattiñca anussaritvā sitaṃ pātvākāsīti. `Sitaṃ pātvākāsi` (ngài mỉm cười) có nghĩa là ngài đã mỉm cười nhẹ, ngài đã biểu lộ, ngài đã cho thấy. 'Thấy gì mà trưởng lão mỉm cười?' (Ngài mỉm cười) sau khi thấy một chúng sanh sanh trong cõi ngạ quỷ, chỉ là một bộ xương, được đề cập trong đoạn kinh văn ở trên. Và ngài thấy điều đó bằng thiên nhãn, không phải bằng mắt thịt. Vì những thân thể này không hiện ra trong tầm nhìn của mắt thịt. 'Nhưng sau khi thấy một thân thể như vậy, đáng lẽ phải khởi lòng bi mẫn, tại sao ngài lại mỉm cười?' (Ngài mỉm cười) do hồi tưởng đến sự thành tựu của chính mình và của Phật trí. Thật vậy, sau khi thấy điều đó, trưởng lão đã hồi tưởng đến sự thành tựu của chính mình rằng: 'Ta đã thoát khỏi những thân thể như thế này, vốn là điều mà một người chưa thấy chân lý phải nhận lấy. Thật là lợi ích cho ta! Thật là được lợi ích tốt đẹp cho ta!' – và hồi tưởng đến sự thành tựu của Phật trí như sau: 'Ôi, sự thành tựu trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn! Ngài đã dạy rằng: 'Này các Tỳ khưu, quả của nghiệp là không thể nghĩ bàn, không nên suy nghĩ đến.' Thật vậy, các vị Phật thuyết giảng sau khi đã trực nhận. Giới pháp của các vị Phật thật được thấu triệt tốt đẹp!' – do đó ngài đã mỉm cười. Atha lakkhaṇatthero kasmā na addasa, kimassa dibbacakkhu natthīti? No natthi, mahāmoggallāno pana āvajjento addasa, itaro pana anāvajjanena na addasa. Yasmā pana khīṇāsavā nāma na akāraṇā sitaṃ karonti, tasmā taṃ lakkhaṇatthero pucchi ko nu kho, āvuso moggallāna, hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyāti? Thero pana [Pg.200] yasmā yehi ayaṃ upapatti sāmaṃ adiṭṭhā, te dussaddhāpayā honti, tasmā bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā byākātukāmatāya akālo kho, āvusotiādimāha. Tato bhagavato santike puṭṭho idhāhaṃ, āvusotiādinā nayena byākāsi. Vậy tại sao trưởng lão Lakkhaṇa không thấy, phải chăng vị ấy không có thiên nhãn? Không phải là không có. Nhưng trưởng lão Mahāmoggallāna thấy được là do ngài hướng tâm đến, còn vị kia không thấy là do không hướng tâm đến. Vả lại, vì rằng các bậc lậu tận không mỉm cười vô cớ, do đó trưởng lão Lakkhaṇa đã hỏi ngài rằng: 'Này hiền giả Moggallāna, nhân gì, duyên gì khiến ngài mỉm cười?' Nhưng vì những người chưa từng tự mình thấy cảnh giới này thì khó làm cho họ tin, do đó trưởng lão, với ý muốn trình bày khi có Đức Thế Tôn làm chứng, đã nói rằng: 'Này hiền giả, đây không phải lúc...' v.v... Sau đó, khi được hỏi ở trước mặt Đức Thế Tôn, ngài đã trình bày theo cách thức bắt đầu bằng: 'Này hiền giả, ở đây tôi...' Tattha aṭṭhikasaṅkhalikanti setaṃ nimmaṃsalohitaṃ aṭṭhisaṅghātaṃ. Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti etepi yakkhagijjhā ceva yakkhakākā ca yakkhakulalā ca paccetabbā. Pākatikānaṃ pana gijjhādīnaṃ āpāthampi etaṃ rūpaṃ nāgacchati. Anupatitvā anupatitvāti anubandhitvā anubandhitvā. Vitudentīti asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍakehi vijjhitvā vijjhitvā ito cito ca caranti gacchanti. Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ettha sudanti nipāto, sā aṭṭhikasaṅkhalikā aṭṭassaraṃ āturassaraṃ karotīti attho. Akusalavipākānubhavanatthaṃ kira yojanappamāṇāpi tādisā attabhāvā nibbattanti, pasādussadā ca honti pakkagaṇḍasadisā. Tasmā sā aṭṭhikasaṅkhalikā balavavedanāturā tādisaṃ saddamakāsīti. Trong đó, 'bộ xương' (aṭṭhikasaṅkhalikaṃ) là một khối xương trắng, không thịt không máu. 'Cả kên kên, cả quạ, cả diều hâu' (gijjhāpi kākāpi kulalāpi) nên được hiểu là cả kên kên dạ xoa, quạ dạ xoa, và diều hâu dạ xoa. Vì hình dạng ấy không hiện ra trong tầm mắt của các loài kên kên thông thường. 'Theo đuổi' (anupatitvā anupatitvā) nghĩa là rượt theo, rượt theo. 'Mổ' (vitudenti) nghĩa là chúng đi lại đây đó, dùng những chiếc mỏ sắt sắc bén như lưỡi gươm mà mổ, mà đục. Trong câu 'Nó phát ra tiếng kêu đau đớn' (sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karoti), từ 'sudaṃ' chỉ là một bất biến từ; nghĩa là bộ xương ấy phát ra tiếng kêu đau đớn, tiếng kêu thống khổ. Nghe nói, để trải nghiệm quả của nghiệp bất thiện, những thân thể như vậy, dù có kích thước cả do-tuần, cũng được sinh ra, và chúng có nhiều chỗ đau nhức giống như những mụn nhọt đã chín. Do đó, bộ xương ấy, bị cơn đau dữ dội hành hạ, đã phát ra tiếng kêu như vậy. Evañca pana vatvā puna āyasmā mahāmoggallāno ‘‘vaṭṭagāmisattā nāma evarūpā attabhāvā na muccantī’’ti sattesu kāruññaṃ paṭicca uppannaṃ dhammasaṃvegaṃ dassento tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi acchariyaṃ vata bhotiādimāha. Tato bhagavā therassa ānubhāvaṃ pakāsento cakkhubhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharantītiādimāha. Tattha cakkhu bhūtaṃ jātaṃ uppannaṃ etesanti cakkhubhūtā, bhūtacakkhukā uppannacakkhukā cakkhuṃ uppādetvā viharantīti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yatra hi nāmāti ettha yatrāti kāraṇavacanaṃ. Tatrāyaṃ atthayojanā – yasmā nāma sāvakopi evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissati, tasmā avocumha – ‘‘cakkhubhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharanti, ñāṇabhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharantī’’ti. Pubbeva me so, bhikkhave, satto diṭṭhoti bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇapaṭivedhena appamāṇesu cakkavāḷesu appamāṇe sattanikāye bhavagatiyoniṭhitinivāse ca paccakkhaṃ karontena mayā pubbeva so satto diṭṭhoti vadati. Và sau khi nói như vậy, trưởng lão Mahāmoggallāna, để biểu lộ sự chấn động tâm linh (dhamma-saṃvega) phát sinh do lòng bi mẫn đối với chúng sanh rằng: 'Các chúng sanh luân hồi trong vòng sinh tử không thể thoát khỏi những thân thể như thế này', ngài lại nói: 'Này hiền giả, tôi đã nghĩ thế này: Thật là kỳ diệu thay...' v.v... Sau đó, Đức Thế Tôn, để tuyên dương oai lực của vị trưởng lão, đã nói: 'Này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là mắt...' v.v... Trong đó, 'như là mắt' (cakkhubhūtā) có nghĩa là những vị này có con mắt đã trở thành, đã sinh khởi, đã phát sinh; nghĩa là các vị có thiên nhãn, có con mắt đã phát sinh, các vị sống sau khi đã làm phát sinh con mắt (thiên nhãn). Đối với từ thứ hai (ñāṇabhūtā), phương pháp cũng tương tự. Trong câu 'yatra hi nāma', từ 'yatra' là một từ chỉ nguyên nhân. Ở đây, sự kết hợp ý nghĩa là như sau: vì rằng một vị Thinh văn sẽ biết hoặc sẽ thấy một cảnh tượng như vậy, hoặc sẽ làm chứng, do đó chúng ta đã nói: 'Này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là mắt, này các Tỳ khưu, các vị Thinh văn sống như là trí'. Trong câu 'Này các Tỳ khưu, chúng sanh ấy đã được Ta thấy từ trước', ngài nói rằng: 'Tại Bồ-đề đoàn, do sự chứng ngộ Nhất thiết chủng trí, Ta, người đã trực nhận vô số chúng sanh trong vô số thế giới, cùng với các cảnh giới, các cõi đi, các loài, các nơi trú và các nơi ở của chúng sanh, đã thấy chúng sanh ấy từ trước rồi'. Goghātakoti [Pg.201] gāvo vadhitvā aṭṭhito maṃsaṃ mocetvā vikkiṇitvā jīvikaṃ kappanakasatto. Tasseva kammassa vipākāvasesenāti tassa nānācetanāhi āyūhitassa aparāpariyakammassa. Tatra hi yāya cetanāya narake paṭisandhi janitā, tassā vipāke parikkhīṇe avasesakammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārammaṇaṃ katvā puna petādīsu paṭisandhi nibbattati, tasmā sā paṭisandhi kammasabhāgatāya ārammaṇasabhāgatāya vā ‘‘tasseva kammassa vipākāvaseso’’ti vuccati. Ayañca satto evaṃ uppanno. Tenāha – ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti. Tassa kira narakā cavanakāle nimmaṃsakatānaṃ gunnaṃ aṭṭhirāsiyeva nimittaṃ ahosi. So paṭicchannampi taṃ kammaṃ viññūnaṃ pākaṭaṃ viya karonto aṭṭhisaṅkhalikapeto jāto. Paṭhamaṃ. ‘Người đồ tể’ (goghātako) là chúng sanh sinh sống bằng cách giết bò, lóc thịt khỏi xương rồi đem bán. ‘Do tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’ (tasseva kammassa vipākāvasesena) có nghĩa là của nghiệp hậu báo (aparāpariyavedanīya) đã được tích lũy bởi nhiều tư tâm khác nhau. Vì rằng, trong số đó, do tư tâm nào mà sự tái sanh trong địa ngục được tạo ra, thì khi quả của tư tâm ấy đã cạn kiệt, sự tái sanh lại phát sinh trong cõi ngạ quỷ v.v... bằng cách lấy nghiệp còn sót lại hoặc nghiệp tướng làm đối tượng. Do đó, sự tái sanh ấy, do sự tương đồng về nghiệp hoặc tương đồng về đối tượng, được gọi là ‘tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’. Và chúng sanh này đã sinh ra như vậy. Do đó, ngài nói: ‘Do tàn dư quả báo của chính nghiệp ấy’. Nghe nói, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính đống xương của những con bò đã bị lóc hết thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ bộ xương, như thể làm cho nghiệp ấy, dù đã được che giấu, trở nên rõ ràng đối với người có trí. Hết phẩm thứ nhất. 2. Pesisuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Pesi (Miếng Thịt) 203. Maṃsapesivatthusmiṃ goghātakoti gomaṃsapesiyo katvā sukkhāpetvā vallūravikkayena anekāni vassāni jīvikaṃ kappesi, tenassa narakā cavanakāle maṃsapesiyeva nimittaṃ ahosi. So maṃsapesipeto jāto. Dutiyaṃ. 203. Trong câu chuyện về miếng thịt, ‘người đồ tể’ (goghātako) có nghĩa là người đã sinh sống trong nhiều năm bằng cách làm những miếng thịt bò, phơi khô rồi bán thịt khô. Do đó, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính những miếng thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ miếng thịt. Hết phẩm thứ hai. 3. Piṇḍasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Piṇḍa (Cục Thịt) 204. Maṃsapiṇḍavatthusmiṃ sākuṇikoti sakuṇe gahetvā vikkiṇanakāle nippakkhacamme maṃsapiṇḍamatte katvā vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi, tenassa narakā cavanakāle maṃsapiṇḍova nimittaṃ ahosi. So maṃsapiṇḍapeto jāto. Tatiyaṃ. 204. Trong câu chuyện về cục thịt, ‘người bẫy chim’ (sākuṇiko) có nghĩa là người đã sinh sống bằng cách bắt chim, và khi bán, đã vặt hết lông, chỉ để lại một cục thịt rồi đem bán. Do đó, đối với người ấy, vào lúc mệnh chung từ địa ngục, chính cục thịt đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ cục thịt. Hết phẩm thứ ba. 4. Nicchavisuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Nicchavi (Không Da) 205. Nicchavivatthusmiṃ tassa orabbhikassa eḷake vadhitvā vadhitvā niccamme katvā kappitajīvikassa purimanayeneva niccammaṃ eḷakasarīraṃ nimittaṃ ahosi. So nicchavipeto jāto. Catutthaṃ. 205. Trong câu chuyện về người không có da, đối với người đồ tể giết cừu, người đã sinh sống bằng cách giết cừu liên tục và lột da chúng, theo cách thức đã nói trước, chính thân cừu không da đã trở thành nghiệp tướng. Người ấy đã sinh làm ngạ quỷ không da. Hết phẩm thứ tư. 5. Asilomasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Asiloma (Lông Gươm) 206. Asilomavatthusmiṃ [Pg.202] so sūkariko dīgharattaṃ nivāpapuṭṭhe sūkare asinā vadhitvā vadhitvā dīgharattaṃ jīvikaṃ kappesi, tassa ukkhittāsikabhāvova nimittaṃ ahosi. Tasmā asilomapeto jāto. Pañcamaṃ. 206. Trong câu chuyện về người có lông gươm, người đồ tể heo ấy đã sinh sống trong một thời gian dài bằng cách liên tục dùng gươm giết những con heo được nuôi bằng thức ăn thừa. Đối với người ấy, chính hình ảnh lưỡi gươm giơ lên đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, người ấy đã sinh làm ngạ quỷ có lông gươm. Hết phẩm thứ năm. 6. Sattisuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Satti (Lông Giáo) 207. Sattilomavatthusmiṃ so māgaviko ekaṃ migañca sattiñca gahetvā vanaṃ gantvā tassa migassa samīpaṃ āgatāgate mige sattiyā vijjhitvā māresi, tassa sattiyā vijjhanakabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sattilomapeto jāto. Chaṭṭhaṃ. 207. Trong câu chuyện về người có lông giáo, người thợ săn ấy đã cầm một con nai (mồi) và một cây giáo đi vào rừng, rồi dùng giáo đâm chết những con nai nào đến gần con nai mồi. Đối với người ấy, chính hình ảnh việc đâm bằng giáo đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, người ấy đã sinh làm ngạ quỷ có lông giáo. Hết phẩm thứ sáu. 7. Usulomasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Usuloma (Lông Tên) 208. Usulomavatthusmiṃ kāraṇikoti rājāparādhike anekāhi kāraṇāhi pīḷetvā avasāne kaṇḍena vijjhitvā māraṇakapuriso. So kira ‘‘amukasmiṃ padese viddho maratī’’ti ñatvāva vijjhati. Tassevaṃ jīvikaṃ kappetvā narake uppannassa tato pakkāvasesena idhūpapattikāle usunā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā usulomapeto jāto. Sattamaṃ. 208. Trong câu chuyện về ngạ quỷ lông tên, `kāraṇiko` là người hành quyết, sau khi hành hạ những kẻ phạm tội với vua bằng nhiều cách tra tấn, cuối cùng dùng tên bắn chết. Người ấy, được biết, chỉ bắn sau khi biết rằng: "bị bắn ở chỗ này thì sẽ chết". Người ấy, sau khi sinh sống như vậy, đã sanh vào địa ngục, do quả báo còn sót lại từ đó, vào lúc sanh ở đây, chính sự việc bị tên bắn đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, đã sanh làm ngạ quỷ lông tên. (Kinh) thứ bảy. 8. Sūcilomasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Lông Kim 209. Sūcilomavatthusmiṃ sūtoti assadamako. Godamakotipi vadantiyeva. Tassa patodasūciyā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sūcilomapeto jāto. Aṭṭhamaṃ. 209. Trong câu chuyện về ngạ quỷ lông kim, `sūto` là người huấn luyện ngựa. (Các vị thầy) cũng nói là người huấn luyện bò. Đối với người ấy, chính sự việc đâm bằng cây gậy có mũi nhọn đã trở thành nghiệp tướng. Do đó, đã sanh làm ngạ quỷ lông kim. (Kinh) thứ tám. 9. Dutiyasūcilomasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Lông Kim thứ hai 210. Dutiye sūcilomavatthusmiṃ sūcakoti pesuññakārako. So kira manusse aññamaññañca bhindi, rājakule ca ‘‘imassa imaṃ nāma atthi, iminā idaṃ nāma kata’’nti sūcetvā sūcetvā anayabyasanaṃ pāpesi. Tasmā yathā tena sūcetvā manussā bhinnā, tathā sūcīhi bhedanadukkhaṃ [Pg.203] paccanubhotuṃ kammameva nimittaṃ katvā sūcilomapeto jāto. Navamaṃ. 210. Trong câu chuyện thứ hai về ngạ quỷ lông kim, `sūcako` là người nói đâm thọc. Người ấy, được biết, đã chia rẽ người ta với nhau, và trong hoàng tộc, sau khi tố cáo nhiều lần rằng: "Người này có cái này, người này đã làm việc này", đã khiến (họ) đi đến tai họa và bất hạnh. Do đó, cũng như những người đã bị chia rẽ do lời tố cáo của y, cũng vậy, để trải nghiệm nỗi khổ bị những cây kim đâm xuyên, lấy chính nghiệp ấy làm tướng, y đã sanh làm ngạ quỷ lông kim. (Kinh) thứ chín. 10. Kumbhaṇḍasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Kumbhaṇḍa (Tinh hoàn) 211. Aṇḍabhārivatthusmiṃ gāmakūṭakoti vinicchayāmacco. Tassa kammasabhāgatāya kumbhamattā mahāghaṭappamāṇā aṇḍā ahesuṃ. So hi yasmā raho paṭicchanne ṭhāne lañjaṃ gahetvā kūṭavinicchayena pākaṭaṃ dosaṃ karonto sāmike assāmike akāsi, tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ pākaṭaṃ nibbattaṃ. Yasmā daṇḍaṃ paṭṭhapento paresaṃ asayhaṃ bhāraṃ āropesi, tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ asayhabhāro hutvā nibbattaṃ. Yasmā yasmiṃ ṭhāne ṭhitena samena bhavitabbaṃ, tasmiṃ ṭhatvā visamo ahosi, tasmāssa rahassaṅge visamā nisajjāva ahosīti. Dasamaṃ. 211. Trong câu chuyện về ngạ quỷ mang tinh hoàn nặng, `gāmakūṭako` là vị quan xét xử. Do sự tương ứng của nghiệp, những tinh hoàn lớn bằng cái nồi, có kích thước bằng cái vại lớn đã sanh ra cho y. Bởi vì người ấy, sau khi nhận hối lộ ở nơi kín đáo, che khuất, bằng sự phán quyết gian trá, đã làm cho lỗi lầm trở nên rõ ràng, đã biến người chủ thành không phải chủ; do đó, bộ phận kín của y đã sanh ra một cách lộ liễu. Bởi vì khi áp đặt hình phạt, y đã chất gánh nặng không thể chịu đựng nổi lên người khác; do đó, bộ phận kín của y đã sanh ra, trở thành một gánh nặng không thể chịu đựng nổi. Bởi vì, ở nơi mà người đứng đó phải công bằng, y lại đứng đó mà không công bằng; do đó, y chỉ có thể ngồi một cách không cân bằng trên bộ phận kín của mình. (Kinh) thứ mười. Paṭhamo vaggo. Phẩm thứ nhất. 2. Dutiyavaggo 2. Phẩm thứ hai 1. Sasīsakasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Có Đầu 212. Pāradārikavatthusmiṃ so satto parassa rakkhitagopitaṃ sassāmikaṃ phassaṃ phusanto mīḷhasukhena kāmasukhena cittaṃ ramayitvā kammasabhāgatāya gūthaphassaṃ phusanto dukkhamanubhavituṃ tattha nibbatto. Paṭhamaṃ. 212. Trong câu chuyện về người thông gian với vợ người khác, chúng sanh ấy, trong khi xúc chạm với người vợ có chồng, được người khác gìn giữ, bảo vệ, đã làm cho tâm hoan hỷ với dục lạc, với cái lạc thú như phân; do sự tương ứng của nghiệp, đã sanh ra ở nơi ấy để trải nghiệm nỗi khổ trong khi xúc chạm với phân. (Kinh) thứ nhất. 2. Gūthakhādasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Ăn Phân 213. Duṭṭhabrāhmaṇavatthu pākaṭameva. Dutiyaṃ. 213. Câu chuyện về người Bà-la-môn ác độc đã rõ ràng. (Kinh) thứ hai. 3. Nicchavitthisuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Người Nữ Không Da 214. Nicchavitthivatthusmiṃ yasmā mātugāmo nāma attano phasse anissaro, sā ca taṃ sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ uppādesi, tasmā kammasabhāgatāya sukhasamphassā vaṭṭitvā dukkhasamphassaṃ anubhavituṃ nicchavitthī hutvā uppannā. Tatiyaṃ. 214. Trong câu chuyện về người nữ không da, bởi vì người nữ không có quyền làm chủ đối với sự xúc chạm của chính mình, và người nữ ấy sau khi trộm sự xúc chạm ấy, vốn là tài sản của người chồng, đã làm phát sanh sự hoan hỷ cho những người khác; do đó, do sự tương ứng của nghiệp, đã từ bỏ sự xúc chạm an lạc để trải nghiệm sự xúc chạm đau khổ, đã sanh ra, trở thành người nữ không da. (Kinh) thứ ba. 4. Maṅgulitthisuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Người Nữ Xấu Xí 215. Maṅgulitthivatthusmiṃ [Pg.204] maṅgulinti virūpaṃ duddasikaṃ bībhacchaṃ. Sā kira yakkhadāsikammaṃ karontī ‘‘iminā ca iminā ca evaṃ balikamme kate ayaṃ nāma tumhākaṃ vaḍḍhi bhavissatī’’ti mahājanassa gandhapupphādīni vañcanāya gahetvā mahājanaṃ duddiṭṭhiṃ micchādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi, tasmā tāya kammasabhāgatāya gandhapupphādīnaṃ thenitattā duggandhā, duddassanassa gāhitattā duddasikā virūpā bībhacchā hutvā nibbattā. Catutthaṃ. 215. Trong câu chuyện về người nữ xấu xí, `maṅguli` là xấu xí, khó nhìn, ghê tởm. Người nữ ấy, được biết, trong khi làm công việc của nữ tỳ của dạ-xoa, sau khi lừa gạt lấy hương, hoa, v.v... của quần chúng bằng cách nói rằng: "Khi việc cúng tế được thực hiện như thế này với vật này và vật này, sự thịnh vượng như thế này sẽ đến với các vị", đã khiến quần chúng chấp giữ ác kiến, tà kiến. Do đó, do sự tương ứng của nghiệp ấy, vì đã trộm hương, hoa, v.v... nên có mùi hôi; vì đã khiến (người khác) chấp giữ cái thấy xấu xa, đã sanh ra, trở nên khó nhìn, xấu xí, và ghê tởm. (Kinh) thứ tư. 5. Okilinīsuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Okilinī (Người Nữ Bị Nung Nấu) 216. Okilinīvatthusmiṃ uppakkaṃ okiliniṃ okirininti sā kira aṅgāracitake nipannā vipphandamānā viparivattamānā paccati, tasmā uppakkā ceva hoti uṇhena agginā pakkasarīrā, okilinī ca kilinnasarīrā, bindūnissā sarīrato paggharanti, okirinī ca aṅgārasamparikiṇṇā. Tassā hi heṭṭhatopi kiṃsukapupphavaṇṇā aṅgārā, ubhayapassesupi, ākāsatopissā upari patanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppakkaṃ okiliniṃ okirini’’nti. Sā issāpakatā sapattiṃ aṅgārakaṭāhena okirīti tassa kira rañño ekā nāṭakinī aṅgārakaṭāhaṃ samīpe ṭhapetvā gattato udakaṃ puñchati, pāṇinā ca sedaṃ karoti. Rājāpi tāya saddhiṃ kathañca karoti, parituṭṭhākārañca dasseti. Aggamahesī taṃ asahamānā issāpakatā hutvā acirapakkantassa rañño taṃ aṅgārakaṭāhaṃ gahetvā tassā upari aṅgāre okiri. Sā taṃ kammaṃ katvā tādisaṃyeva vipākaṃ paccanubhavituṃ petaloke nibbattā. Pañcamaṃ. 216. Trong câu chuyện về Okilinī, về (cụm từ) `uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ`: người nữ ấy, được biết, nằm trên một đống than hồng, quằn quại, lăn qua lộn lại, bị nung nấu. Do đó, nàng vừa bị nung nấu, có thân bị nung bởi lửa nóng; vừa bị vấy bẩn, có thân bị dơ bẩn, những giọt (mủ máu) chảy ra từ thân của nàng; vừa bị bao phủ, bị than hồng rải khắp xung quanh. Quả vậy, bên dưới nàng là những hòn than hồng màu như hoa kimsuka, ở cả hai bên sườn cũng vậy, và từ trên trời, chúng cũng rơi xuống trên nàng. Do đó, đã được nói: `uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ`. Về (câu) "Nàng, do ganh tỵ, đã đổ chảo than hồng lên tình địch": Được biết, một nữ vũ công của vị vua ấy đặt một chảo than hồng gần bên và lau nước trên thân, và dùng tay làm cho mồ hôi (khô). Vị vua cũng nói chuyện với nàng và tỏ vẻ hài lòng. Hoàng hậu, không thể chịu đựng được điều đó, bị lòng ganh tỵ xâm chiếm, sau khi vua vừa rời đi không lâu, đã lấy chảo than hồng ấy và đổ than hồng lên trên nàng vũ công. Nàng (hoàng hậu) ấy, sau khi làm nghiệp đó, đã sanh vào cõi ngạ quỷ để trải nghiệm quả báo tương tự. (Kinh) thứ năm. 6. Asīsakasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Không Đầu 217. Coraghātavatthusmiṃ so rañño āṇāya dīgharattaṃ corānaṃ sīsāni chinditvā petaloke nibbattanto asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti. Chaṭṭhaṃ. 217. Trong câu chuyện về người đao phủ chém trộm, người ấy, theo lệnh của vua, trong một thời gian dài, sau khi chặt đầu của những tên trộm, khi sanh vào cõi ngạ quỷ, đã sanh ra, trở thành một thân hình không đầu. (Kinh) thứ sáu. 7-11. Pāpabhikkhusuttādivaṇṇanā 7-11. Chú giải kinh Tỳ-khưu Ác, v.v... 218-222. Bhikkhuvatthusmiṃ [Pg.205] pāpabhikkhūti lāmakabhikkhu. So kira lokassa saddhādeyye cattāro paccaye paribhuñjitvā kāyavacīdvārehi asaṃyato bhinnājīvo cittakeḷiṃ kīḷanto vicari. Tato ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā petaloke nibbattanto bhikkhusadiseneva attabhāvena nibbatti. Bhikkhunīsikkhamānāsāmaṇerasāmaṇerīvatthūsupi ayameva vinicchayo. Sattamādīni. 218-222. Trong câu chuyện về vị tỳ-khưu, `pāpabhikkhu` là vị tỳ-khưu tồi tệ. Vị ấy, được biết, sau khi thọ dụng bốn món vật dụng do tín tâm của thế gian cúng dường, đã đi lại, không thu thúc qua thân môn và khẩu môn, có mạng sống bại hoại, vui đùa với trò chơi của tâm. Sau đó, sau khi bị nung nấu trong địa ngục suốt một Phật-kỳ, khi sanh vào cõi ngạ quỷ, đã sanh ra với thân tướng giống như một vị tỳ-khưu. Trong các câu chuyện về tỳ-khưu-ni, học nữ, sa-di, và sa-di-ni cũng có cùng cách giải thích này. (Các kinh) bắt đầu từ thứ bảy. Lakkhaṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải Tương Ưng Lakkhaṇa đã hoàn tất. 9. Opammasaṃyuttaṃ 9. Tương Ưng Ví Dụ 1. Kūṭasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Nóc Nhà 223. Opammasaṃyuttassa [Pg.206] paṭhame kūṭaṃ gacchantīti kūṭaṅgamā. Kūṭaṃ samosarantīti kūṭasamosaraṇā. Kūṭasamugghātāti kūṭassa samugghātena. Avijjāsamugghātāti arahattamaggena avijjāya samugghātena. Appamattāti satiyā avippavāse ṭhitā hutvā. Paṭhamaṃ. 223. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Ví Dụ, (những cây kèo) đi đến nóc nhà, vì thế được gọi là kūṭaṅgamā. (Những cây kèo) cùng quy tụ về nóc nhà, vì thế được gọi là kūṭasamosaraṇā. Kūṭasamugghāta có nghĩa là bằng sự nhổ bật nóc nhà. Avijjāsamugghāta có nghĩa là bằng sự nhổ bật vô minh bởi Thánh đạo A-la-hán. Appamattā có nghĩa là đã an trú trong sự không rời xa chánh niệm. (Kinh) thứ nhất. 2. Nakhasikhasuttavaṇṇanā 2. Giải Thích Kinh Móng Tay. 224. Dutiye manussesu paccājāyantīti ye manussalokato cutā manussesu jāyanti, te evaṃ appakāti adhippāyo. Aññatra manussehīti ye pana manussalokato cutā ṭhapetvā manussalokaṃ catūsu apāyesu paccājāyanti, te mahāpathaviyaṃ paṃsu viya bahutarā. Imasmiñca sutte devāpi manusseheva saṅgahitā. Tasmā yathā manussesu jāyantā appakā, evaṃ devesupīti veditabbā. Dutiyaṃ. 224. Trong kinh thứ hai, câu manussesu paccājāyanti có nghĩa là: những chúng sanh nào mệnh chung từ cõi người rồi sanh vào loài người, những chúng sanh ấy quả là ít ỏi, đây là chủ ý. Câu aññatra manussehi có nghĩa là: còn những chúng sanh nào mệnh chung từ cõi người, ngoại trừ cõi người, lại tái sanh trong bốn đường ác, những chúng sanh ấy lại nhiều hơn, ví như đất trên đại địa. Và trong kinh này, chư thiên cũng được bao gồm trong loài người. Do đó, nên hiểu rằng: giống như những chúng sanh sanh vào loài người là ít ỏi, cũng vậy, (những chúng sanh sanh) vào cõi chư thiên cũng (ít ỏi). (Kinh) thứ hai. 3. Kulasuttavaṇṇanā 3. Giải Thích Kinh Thiện Nam Tử. 225. Tatiye suppadhaṃsiyānīti suviheṭhiyāni. Kumbhatthenakehīti ye paragharaṃ pavisitvā dīpālokena oloketvā parabhaṇḍaṃ haritukāmā ghaṭe dīpaṃ katvā pavisanti, te kumbhatthenakā nāma, tehi kumbhatthenakehi. Suppadhaṃsiyo hoti amanussehīti mettābhāvanārahitaṃ paṃsupisācakā vidhaṃsayanti, pageva uḷārā amanussā. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti cittena suṭṭhu samāraddhā. Tatiyaṃ. 225. Trong kinh thứ ba, suppadhaṃsiyāni có nghĩa là dễ bị quấy nhiễu. Kumbhatthenakehi có nghĩa là: những kẻ trộm nào muốn lấy tài sản của người khác, sau khi vào nhà người khác, nhìn xem bằng ánh sáng của ngọn đèn, rồi đặt ngọn đèn vào trong cái nồi và đi vào, những kẻ ấy được gọi là kumbhatthenakā; bởi những kẻ trộm dùng nồi ấy. Vị ấy dễ bị phi nhân làm hại có nghĩa là: ngay cả các quỷ pamsupisācaka cũng làm hại được vị tỳ khưu không có sự tu tập tâm từ, huống nữa là các phi nhân cao cấp. Bhāvitā có nghĩa là được làm cho tăng trưởng. Bahulīkatā có nghĩa là được làm đi làm lại nhiều lần. Yānīkatā có nghĩa là được làm như cỗ xe đã được thắng ngựa. Vatthukatā có nghĩa là được làm như nền tảng với ý nghĩa là nơi nương tựa. Anuṭṭhitā có nghĩa là được quyết định. Paricitā có nghĩa là được tích lũy, được làm cho tăng trưởng tốt đẹp từ mọi phía. Susamāraddhā có nghĩa là được khéo khởi sự một cách tốt đẹp bởi tâm. (Kinh) thứ ba. 4. Okkhāsuttavaṇṇanā 4. Giải Thích Kinh Okkhā. 226. Catutthe okkhāsatanti mahāmukhaukkhalīnaṃ sataṃ. Dānaṃ dadeyyāti paṇītabhojanabharitānaṃ mahāukkhalīnaṃ sataṃ dānaṃ dadeyya. ‘‘Ukkāsata’’ntipi pāṭho[Pg.207], tassa daṇḍadīpikāsatanti attho. Ekāya pana dīpikāya yattake ṭhāne āloko hoti, tato sataguṇaṃ ṭhānaṃ sattahi ratanehi pūretvā dānaṃ dadeyyāti attho. Gadduhanamattanti goduhanamattaṃ, gāviyā ekavāraṃ aggathanākaḍḍhanamattanti attho. Gandhaūhanamattaṃ vā, dvīhi aṅgulīhi gandhapiṇḍaṃ gahetvā ekavāraṃ ghāyanamattanti attho. Ettakampi hi kālaṃ yo pana gabbhapariveṇavihārūpacāra paricchedena vā cakkavāḷaparicchedena vā aparimāṇāsu lokadhātūsu vā sabbasattesu hitapharaṇaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ sakkoti, idaṃ tato ekadivasaṃ tikkhattuṃ dinnadānato mahapphalataraṃ. Catutthaṃ. 226. Trong kinh thứ tư, okkhāsataṃ có nghĩa là một trăm cái nồi lớn có miệng rộng. Dānaṃ dadeyya có nghĩa là nên bố thí một trăm cái nồi lớn có miệng rộng chứa đầy vật thực hảo hạng. Cũng có bài đọc là ukkāsataṃ, ý nghĩa của từ này là một trăm ngọn đuốc. Lại nữa, ý nghĩa là: một ngọn đuốc có thể chiếu sáng một nơi chốn đến mức độ nào, thì nên bố thí bằng cách làm cho đầy bảy loại báu vật ở một nơi chốn lớn gấp trăm lần như vậy. Gadduhanamattaṃ có nghĩa là trong khoảng vắt sữa bò, ý nghĩa là trong khoảng thời gian kéo đầu vú của con bò cái một lần. Hoặc là gandhaūhanamattaṃ, ý nghĩa là trong khoảng thời gian lấy một cục hương bằng hai ngón tay và ngửi một lần. Thật vậy, trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như thế, vị nào có thể tu tập tâm từ, với sự biến mãn lợi ích đến tất cả chúng sanh trong phạm vi giới hạn của một phòng trong, một tịnh xá, một khu vực tu viện, hoặc trong phạm vi một thế giới, hoặc trong vô lượng thế giới, thì việc này có quả lớn hơn sự bố thí được cho ba lần trong một ngày như đã nói ở trên. (Kinh) thứ tư. 5. Sattisuttavaṇṇanā 5. Giải Thích Kinh Cây Thương. 227. Pañcame paṭileṇissāmītiādīsu agge paharitvā kappāsavaṭṭiṃ viya nāmento niyyāsavaṭṭiṃ viya ca ekato katvā alliyāpento paṭileṇeti nāma. Majjhe paharitvā nāmetvā dhārāya vā paharitvā dvepi dhārā ekato alliyāpento paṭikoṭṭeti nāma. Kappāsavaṭṭanakaraṇīyaṃ viya pavattento cirakālaṃ saṃvellitakilañjaṃ pasāretvā puna saṃvellento viya ca paṭivaṭṭeti nāma. Pañcamaṃ. 227. Trong kinh thứ năm, trong các câu bắt đầu bằng paṭileṇissāmi, việc đánh vào mũi nhọn rồi uốn cong nó lại như cuộn bông gòn, hoặc làm cho nó dính lại với nhau thành một khối như cục nhựa cây, được gọi là paṭileṇeti. Việc đánh vào giữa rồi uốn cong lại, hoặc đánh vào lưỡi bén rồi làm cho cả hai lưỡi bén dính lại với nhau, được gọi là paṭikoṭṭeti. Việc xoắn lại như thể đang làm một cuộn bông gòn, hoặc như trải một tấm chiếu đã được cuộn lại trong một thời gian dài rồi lại cuộn lại, được gọi là paṭivaṭṭeti. (Kinh) thứ năm. 6. Dhanuggahasuttavaṇṇanā 6. Giải Thích Kinh Người Cầm Cung. 228. Chaṭṭhe daḷhadhammā dhanuggahāti daḷhadhanuno issāsā. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati, dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Susikkhitāti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. Katahatthāti yo sippameva uggaṇhāti, so katahattho na hoti, ime pana katahatthā ciṇṇavasībhāvā. Katūpāsanāti rājakulādīsu dassitasippā. 228. Trong kinh thứ sáu, daḷhadhammā dhanuggahā có nghĩa là những cung thủ có cây cung chắc chắn. Cây cung chắc chắn được gọi là (cây cung có) sức mạnh hai ngàn. Sức mạnh hai ngàn có nghĩa là: khi đã giương cung, dây cung được buộc chặt, nếu cầm một vật nặng bằng sắt, chì, v.v... ở thân cung rồi nhấc lên đến độ cao của một mũi tên, thì vật nặng đó nhấc khỏi mặt đất. Susikkhitā có nghĩa là những người đã học nghề tại nhà thầy trong mười đến mười hai năm. Katahatthā có nghĩa là: người nào chỉ học nghề thôi thì không phải là người có tay nghề điêu luyện; còn những người này, do đã thực hành thuần thục, nên là những người có tay nghề điêu luyện. Katūpāsanā có nghĩa là những người đã biểu diễn tay nghề của mình trong các hoàng tộc, v.v... Tassa purisassa javoti evarūpo añño puriso nāma na bhūtapubbo, bodhisattasseva pana javanahaṃsakālo nāma āsi. Tadā bodhisatto cattāri [Pg.208] kaṇḍāni āhari. Tadā kirassa kaniṭṭhabhātaro ‘‘mayaṃ, bhātika, sūriyena saddhiṃ javissāmā’’ti ārocesuṃ. Bodhisatto āha – ‘‘sūriyo sīghajavo, na sakkhissatha tumhe tena saddhiṃ javitu’’nti. Te dutiyaṃ tatiyampi tatheva vatvā ekadivasaṃ ‘‘gacchāmā’’ti yugandharapabbataṃ āruhitvā nisīdiṃsu. Bodhisatto ‘‘kahaṃ me bhātaro’’ti? Pucchitvā, ‘‘sūriyena saddhiṃ javituṃ gatā’’ti vutte, ‘‘vinassissanti tapassino’’ti te anukampamāno sayampi gantvā tesaṃ santike nisīdi. Atha sūriye uggacchante dvepi bhātaro sūriyena saddhiṃyeva ākāsaṃ pakkhantā, bodhisattopi tehi saddhiṃyeva pakkhanto. Tesu ekassa apatteyeva antarabhattasamaye pakkhantaresu aggi uṭṭhahi, so bhātaraṃ pakkositvā ‘‘na sakkomī’’ti āha. Tamenaṃ bodhisatto ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetvā pakkhapañjarena paliveṭhetvā darathaṃ vinodetvā ‘‘gacchā’’ti pesesi. Về câu tassa purisassa javo, một người như vậy, ngoài vị Bồ-tát ra, chưa từng có trước đây. Tuy nhiên, đã có một thời Bồ-tát là vua ngỗng Javanahaṃsa. Khi ấy, Bồ-tát đã mang theo bốn mũi tên. Nghe nói, khi ấy, các em của ngài đã thưa rằng: "Thưa huynh trưởng, chúng đệ sẽ thi tốc độ với mặt trời." Bồ-tát nói: "Mặt trời có tốc độ rất nhanh, các em sẽ không thể thi tốc độ với nó được." Họ nói như vậy lần thứ hai, lần thứ ba, rồi một hôm, với ý nghĩ "chúng ta hãy đi", họ đã leo lên núi Yugandhara và ngồi đó. Bồ-tát hỏi: "Các em của ta đâu rồi?", và khi được trả lời: "Họ đã đi thi tốc độ với mặt trời", ngài nghĩ: "Những kẻ đáng thương ấy sẽ bị hủy diệt", và vì lòng bi mẫn đối với họ, chính ngài cũng đi đến và ngồi gần họ. Rồi khi mặt trời mọc, cả hai người em cùng bay vào không trung với mặt trời, và Bồ-tát cũng bay cùng với họ. Trong số họ, lửa đã bốc lên giữa các lông cánh của một người em út ngay cả trước giờ ăn trưa. Người ấy gọi huynh trưởng và nói: "Đệ không thể được nữa." Bồ-tát đã an ủi người em ấy rằng: "Đừng sợ", rồi bao bọc em bằng lồng cánh của mình, làm tan biến cơn nóng bức và bảo đi rằng: "Hãy đi đi." Dutiyo yāva antarabhattā javitvā pakkhantaresu aggimhi uṭṭhahite tathevāha. Tampi so tatheva katvā ‘‘gacchā’’ti pesesi. Sayaṃ pana yāva majjhanhikā javitvā, ‘‘ete bālāti mayāpi bālena na bhavitabba’’nti nivattitvā – ‘‘adiṭṭhasahāyakaṃ bārāṇasirājaṃ passissāmī’’ti bārāṇasiṃ agamāsi. Tasmiṃ nagaramatthake paribbhamante dvādasayojanaṃ nagaraṃ pattakaṭāhena otthaṭapatto viya ahosi. Atha paribbhamantassa paribbhamantassa tattha tattha chiddāni paññāyiṃsu. Sayampi anekahaṃsasahassasadiso paññāyi. So vegaṃ paṭisaṃharitvā rājagehābhimukho ahosi. Rājā oloketvā – ‘‘āgato kira me piyasahāyo javanahaṃso’’ti vātapānaṃ vivaritvā ratanapīṭhaṃ paññāpetvā olokento aṭṭhāsi. Bodhisatto ratanapīṭhe nisīdi. Con thứ hai bay cho đến giữa buổi ăn, khi sức nóng nổi lên ở bên trong đôi cánh, nó cũng nói như vậy. Vị ấy cũng làm với nó như vậy rồi cho đi: “Hãy đi đi”. Còn chính ngài thì bay cho đến giữa trưa, rồi quay trở lại, nghĩ rằng: “Những kẻ này là kẻ ngu, ta cũng không nên là kẻ ngu”, và “Ta sẽ gặp vị vua Bārāṇasī, người bạn chưa từng gặp mặt”, rồi đi đến Bārāṇasī. Khi ngài bay lượn trên thành phố, thành phố rộng mười hai do-tuần đã trở nên giống như một cái bát được đậy bằng nắp bát. Rồi khi bay lượn, bay lượn, các lỗ hổng ở nơi này nơi kia đã hiện ra. Chính ngài cũng hiện ra giống như nhiều ngàn con thiên nga. Vị ấy giảm tốc độ lại, hướng về phía hoàng cung. Đức vua nhìn thấy, nghĩ rằng: “Người bạn thân yêu của ta, thiên nga Javanahaṃsa, đã đến rồi”, liền mở cửa sổ ra, chuẩn bị một chiếc ghế báu và đứng nhìn. Bồ-tát ngồi xuống trên chiếc ghế báu. Athassa rājā sahassapākena telena pakkhantarāni makkhetvā, madhulāje ceva madhurapānakañca adāsi. Tato naṃ kataparibhogaṃ ‘‘samma, kahaṃ agamāsī’’ti? Pucchi. So taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘athāhaṃ, mahārāja, yāva majjhanhikā javitvā – ‘natthi javitena attho’ti nivatto’’ti ācikkhi. Atha rājā āha – ‘‘ahaṃ, sāmi, tumhākaṃ sūriyena saddhiṃ javanavegaṃ [Pg.209] passitukāmo’’ti. Dukkaraṃ, mahārāja, na sakkā tayā passitunti. Tena hi, sāmi, sarikkhakamattampi dassehīti. Āma, mahārāja, dhanuggahe sannipātehīti. Rājā sannipātesi. Haṃso tato cattāro gahetvā nagaramajjhe toraṇaṃ kāretvā attano gīvāya ghaṇḍaṃ piḷandhāpetvā toraṇassa upari nisīditvā – ‘‘cattāro janā toraṇaṃ nissāya catudisābhimukhā ekekaṃ kaṇḍaṃ khipantū’’ti vatvā, sayaṃ paṭhamakaṇḍeneva saddhiṃ uppatitvā, taṃ kaṇḍaṃ aggahetvāva, dakkhiṇābhimukhaṃ gatakaṇḍaṃ dhanuto ratanamattāpagataṃ gaṇhi. Dutiyaṃ dviratanamattāpagataṃ, tatiyaṃ tiratanamattāpagataṃ, catutthaṃ bhūmiṃ appattameva gaṇhi. Atha naṃ cattāri kaṇḍāni gahetvā toraṇe nisinnakāleyeva addasaṃsu. So rājānaṃ āha – ‘‘passa, mahārāja, evaṃsīgho amhākaṃ javo’’ti. Evaṃ bodhisatteneva javanahaṃsakāle tāni kaṇḍāni āharitānīti veditabbāni. Bấy giờ, đức vua dùng dầu được nấu một ngàn lần xoa bóp bên trong đôi cánh của vị ấy, và dâng cả cốm tẩm mật ong lẫn thức uống ngọt. Sau đó, khi vị ấy đã dùng xong, vua hỏi: “Này bạn, bạn đã đi đâu vậy?”. Vị ấy kể lại câu chuyện đó và giải thích: “Rồi tâu đại vương, tôi đã bay cho đến giữa trưa, rồi nghĩ rằng ‘việc bay nhanh chẳng có ích lợi gì’ nên đã quay trở lại”. Bấy giờ, đức vua nói: “Thưa ngài, tôi muốn xem tốc độ bay nhanh của ngài cùng với mặt trời”. “Thật khó, tâu đại vương, ngài không thể xem được đâu”. “Vậy thì, thưa ngài, xin hãy cho xem dù chỉ bằng một mức độ tương tự”. “Vâng, tâu đại vương, xin hãy tập hợp các cung thủ”. Đức vua đã tập hợp họ. Con thiên nga sau đó chọn lấy bốn người, cho làm một cổng chào ở giữa thành phố, cho đeo một cái chuông vào cổ mình, rồi ngồi trên đỉnh cổng chào và nói: “Bốn người hãy dựa vào cổng chào, hướng về bốn phương, mỗi người bắn một mũi tên”. Chính ngài bay lên cùng lúc với mũi tên đầu tiên, không bắt lấy mũi tên đó, mà bắt mũi tên bay về hướng nam khi nó vừa rời khỏi cây cung khoảng một cubit. Mũi thứ hai khi cách hai cubit, mũi thứ ba khi cách ba cubit, mũi thứ tư đã bắt được trước khi nó chạm đất. Rồi họ chỉ nhìn thấy ngài vào lúc ngài đã bắt bốn mũi tên và ngồi trên cổng chào. Vị ấy nói với đức vua: “Tâu đại vương, xin hãy xem, tốc độ của chúng tôi nhanh như vậy đó”. Nên biết rằng, như vậy, chính Bồ-tát trong thời kỳ là thiên nga Javanahaṃsa đã mang những mũi tên đó về. Purato dhāvantīti aggato javanti. Na panetā sabbakālaṃ puratova honti, kadāci purato, kadāci pacchato honti. Ākāsaṭṭhakavimānesu hi uyyānānipi honti pokkharaṇiyopi, tā tattha nahāyanti, udakakīḷaṃ kīḷamānā pacchatopi honti, vegena pana gantvā puna puratova dhāvanti. Āyusaṅkhārāti rūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi tato sīghataraṃ khīyati. Arūpadhammānaṃ pana bhedo na sakkā paññāpetuṃ. Chaṭṭhaṃ. “Chạy ở phía trước” nghĩa là đi nhanh ở phía trước. Nhưng những vị này không phải lúc nào cũng ở phía trước; đôi khi ở phía trước, đôi khi ở phía sau. Vì trong các lâu đài trên không, có cả vườn thượng uyển và hồ sen; họ tắm ở đó, và trong khi vui đùa dưới nước, họ cũng ở phía sau. Nhưng sau đó đi với tốc độ nhanh, họ lại chạy ở phía trước. “Mạng hành” được nói để chỉ sắc mạng quyền. Vì mạng quyền ấy tiêu hao nhanh hơn thế nữa. Còn sự tan hoại của các pháp vô sắc thì không thể trình bày được. Hết phẩm thứ sáu. 7. Āṇisuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Āṇi 229. Sattame dasārahānanti evaṃnāmakānaṃ khattiyānaṃ. Te kira satato dasabhāgaṃ gaṇhiṃsu, tasmā ‘‘dasārahā’’ti paññāyiṃsu. Ānakoti evaṃladdhanāmo mudiṅgo. Himavante kira mahākuḷīradaho ahosi. Tattha mahanto kuḷīro otiṇṇotiṇṇaṃ hatthiṃ khādati. Atha hatthī upaddutā ekaṃ kareṇuṃ sakkariṃsu ‘‘imissā puttaṃ nissāya amhākaṃ sotthi bhavissatī’’ti. Sāpi mahesakkhaṃ puttaṃ vijāyi. Te tampi sakkariṃsu. So vuddhippatto mātaraṃ pucchi, ‘‘kasmā maṃ ete sakkarontī’’ti? Sā taṃ pavattimācikkhi. So ‘‘kiṃ mayhaṃ kuḷīro pahoti? Etha gacchāmā’’ti mahāhatthiparivāro [Pg.210] tattha gantvā paṭhamameva otari. Kuḷīro udakasaddeneva āgantvā taṃ aggahesi. Mahanto kuḷīrassa aḷo, so taṃ ito vā etto vā cāletuṃ asakkonto mukhe soṇḍaṃ pakkhipitvā viravi. Hatthino ‘‘yaṃnissāya mayaṃ ‘sotthi bhavissatī’ti amaññimhā, so paṭhamataraṃ gahito’’ti tato tato palāyiṃsu. 229. Trong kinh thứ bảy, “của những người Dasāraha” nghĩa là của những vị Sát-đế-lỵ có tên như vậy. Nghe nói rằng họ đã lấy một phần mười từ tài sản, do đó, họ được biết đến là “Dasāraha”. “Ānaka” là một cái trống mudiṅga có tên như vậy. Nghe nói rằng ở Hy-mã-lạp-sơn có một cái hồ lớn tên là Kuḷīra. Ở đó, một con cua lớn ăn thịt bất kỳ con voi nào đi xuống hồ. Rồi những con voi bị quấy nhiễu đã tôn kính một con voi cái, nghĩ rằng: “Nhờ vào con trai của con voi cái này, sự an lành sẽ đến với chúng ta”. Con voi cái ấy cũng đã sinh ra một đứa con có oai lực lớn. Chúng cũng tôn kính đứa con ấy. Khi nó trưởng thành, nó hỏi mẹ: “Tại sao những con voi này lại tôn kính con?”. Bà mẹ kể lại câu chuyện đó. Nó nói: “Con cua đó có thể làm gì được ta? Nào, chúng ta hãy đi!”. Được một đàn voi lớn vây quanh, nó đi đến đó và xuống hồ ngay lập tức. Con cua chỉ nghe tiếng nước động đã đến và bắt lấy nó. Càng của con cua rất lớn; nó không thể làm con cua lay chuyển từ bên này hay bên kia, nên đã đưa vòi vào miệng và rống lên. Những con voi nghĩ rằng: “Người mà chúng ta đã nghĩ rằng ‘nhờ vào nó, sự an lành sẽ đến’, lại bị bắt đầu tiên”, rồi chúng bỏ chạy khỏi nơi này nơi kia. Athassa mātā avidūre ṭhatvā ‘‘mayaṃ thalanāgā, tumhe udakanāgā nāma, nāgehi nāgo na viheṭhetabbo’’ti kuḷīraṃ piyavacanena vatvā imaṃ gāthamāha – Bấy giờ, mẹ của nó đứng ở gần đó, nói với con cua bằng những lời thân ái: “Chúng tôi là nāga trên cạn, các ngài được gọi là nāga dưới nước, nāga không nên làm hại nāga”, rồi đọc bài kệ này: ‘‘Ye kuḷīrā samuddasmiṃ, gaṅgāya yamunāya ca; Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho, muñca rodantiyā paja’’nti. “Những con cua nào ở trong đại dương, trong sông Hằng và sông Yamunā; trong số những loài sinh ra từ nước đó, ngài là bậc tối thượng. Xin hãy thả đứa con của người mẹ đang khóc lóc này”. Mātugāmasaddo nāma purise khobhetvā tiṭṭhati, tasmā so gahaṇaṃ sithilamakāsi. Hatthipoto vegena ubho pāde ukkhipitvā taṃ piṭṭhiyaṃ akkami. Saha akkamanā piṭṭhi mattikabhājanaṃ viya bhijji. Atha naṃ dantehi vijjhitvā ukkhipitvā thale chaḍḍetvā tuṭṭharavaṃ ravi. Atha naṃ hatthī ito cito ca āgantvā maddiṃsu. Tassa eko aḷo paṭikkamitvā pati, taṃ sakko devarājā gahetvā gato. Tiếng nói của người nữ có khả năng làm xáo động người nam, do đó, nó đã nới lỏng cái kẹp của mình. Con voi con nhanh chóng nhấc cả hai chân lên và giẫm lên lưng nó. Ngay khi bị giẫm, cái mai đã vỡ tan như một cái nồi đất. Rồi nó dùng ngà đâm, nhấc bổng lên, ném xuống đất, và rống lên một tiếng vui mừng. Rồi những con voi từ khắp nơi đến và giẫm đạp lên nó. Một cái càng của nó bị gãy và rơi ra; Đế Thích, vua của các vị trời, đã lấy cái càng đó và đi mất. Itaro pana aḷo vātātapena sukkhitvā pakkalākhārasavaṇṇo ahosi, so deve vuṭṭhe udakoghena vuyhanto dasabhātikānaṃ rājūnaṃ uparisote jālaṃ pasārāpetvā gaṅgāya kīḷantānaṃ āgantvā jāle laggi. Te kīḷāpariyosāne jālamhi ukkhipiyamāne taṃ disvā pucchiṃsu ‘‘kiṃ eta’’nti? ‘‘Kuḷīraaḷo sāmī’’ti. ‘‘Na sakkā esa ābharaṇatthāya upanetuṃ, pariyonandhāpetvā bheriṃ karissāmā’’ti? Pariyonandhāpetvā pahariṃsu. Saddo dvādasayojanaṃ nagaraṃ avatthari. Tato āhaṃsu – ‘‘na sakkā idaṃ divase divase vādetuṃ, chaṇadivasatthāya maṅgalabherī hotū’’ti maṅgalabheriṃ akaṃsu. Tasmiṃ vādite mahājano anhāyitvā apiḷandhitvā hatthiyānādīni āruyha sīghaṃ sannipatanti. Iti mahājanaṃ pakkositvā viya ānetīti ānako tvevassa nāmaṃ ahosi. Còn cái càng kia, do bị gió và nắng làm cho khô héo, đã trở nên có màu sắc giống như nhựa cánh kiến đã nấu chín. Khi trời mưa, nó bị dòng nước cuốn trôi đi, đến mắc vào lưới của mười vị vua anh em, là những người đã cho giăng lưới ở thượng nguồn trong lúc đang vui chơi trên sông Gaṅgā. Vào lúc kết thúc cuộc vui chơi, khi lưới được kéo lên, các vị vua ấy thấy cái càng bèn hỏi rằng: “Vật này là gì vậy?” – “Tâu đại vương, đó là cái càng cua.” – “Cái này không thể dùng làm đồ trang sức được, chúng ta hãy cho bọc da lại rồi làm thành cái trống.” Sau khi cho bọc da, họ đã đánh trống. Âm thanh đã bao trùm khắp thành phố rộng mười hai do-tuần. Sau đó, các vị vua nói rằng: “Cái trống này không thể đánh mỗi ngày được, hãy để nó làm trống báu vào những ngày lễ hội.” Rồi họ đã làm thành cái trống báu. Khi cái trống ấy được đánh lên, dân chúng không tắm, không trang điểm, leo lên voi, xe ngựa v.v... nhanh chóng tụ tập lại. Vì nó mang dân chúng đến giống như là đang triệu tập, nên tên của nó đã trở thành Ānaka. Aññaṃ [Pg.211] āṇiṃ odahiṃsūti aññaṃ suvaṇṇarajatādimayaṃ āṇiṃ ghaṭayiṃsu. Āṇisaṅghāṭova avasissīti suvaṇṇādimayānaṃ āṇīnaṃ saṅghāṭamattameva avasesaṃ ahosi. Athassa dvādasayojanappamāṇo saddo antosālāyampi dukkhena suyyittha. “Họ đã gắn một cái chốt khác” có nghĩa là: họ đã gắn một cái chốt khác làm bằng vàng, bạc v.v... “Chỉ còn lại một khối chốt” có nghĩa là: chỉ còn lại một khối chốt làm bằng vàng v.v... Khi ấy, âm thanh (vốn) vang xa mười hai do-tuần của cái trống ấy, ngay cả ở bên trong nhà trống cũng khó mà nghe được. Gambhīrāti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā. Gambhīratthāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā (ma. ni. 1.449 ādayo). Lokuttarāti lokuttaraatthadīpakā. Suññatappaṭisaṃyuttāti sattasuññatadhammamattameva pakāsakā saṃkhittasaṃyuttasadisā. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca. Kavikatāti kavīhi katā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Cittakkharāti vicitraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Bāhirakāti sāsanato bahibhūtā. Sāvakabhāsitāti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva savanasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti. Tasmāti yasmā tathāgatabhāsitā suttantā anuggayhamānā antaradhāyanti, tasmā. Sattamaṃ. “Sâu sắc” có nghĩa là: sâu sắc về phương diện Pāḷi, giống như kinh Salla. “Sâu sắc về ý nghĩa” có nghĩa là: sâu sắc về phương diện ý nghĩa, giống như kinh Mahāvedalla. “Siêu thế” có nghĩa là: làm sáng tỏ ý nghĩa siêu thế. “Tương ưng với tánh không” có nghĩa là: chỉ trình bày về pháp tánh không của chúng sanh, giống như các kinh trong Tương Ưng Súc Tích. “Cần phải học thuộc lòng, cần phải thông hiểu” có nghĩa là: về những điều cần phải học thuộc lòng và những điều cần phải thông hiểu. “Do thi sĩ sáng tác” có nghĩa là: do các thi sĩ sáng tác. Từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. “Văn tự hoa mỹ” có nghĩa là: có văn tự hoa mỹ. Từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. “Ngoại đạo” có nghĩa là: ở bên ngoài giáo pháp. “Do đệ tử thuyết giảng” có nghĩa là: được các đệ tử của những vị ấy nói ra. “Họ sẽ lắng nghe” có nghĩa là: do văn tự hoa mỹ và do sự hoàn hảo của việc nghe, sau khi hoan hỷ, các sa-di, tỳ-khưu trẻ, nữ nhân, đại gia chủ v.v... sẽ tụ tập lại và muốn nghe, (nghĩ rằng): “Vị này là một pháp sư.” “Vì thế” có nghĩa là: vì rằng các kinh điển do Như Lai thuyết giảng, do không được nâng đỡ, sẽ biến mất, vì thế... (Kinh) thứ bảy. 8. Kaliṅgarasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Kaliṅgara 230. Aṭṭhame kaliṅgarūpadhānāti kaliṅgaraghaṭikaṃ sīsūpadhānañceva pādūpadhānañca katvā. Appamattāti sippuggahaṇe appamattā. Ātāpinoti uṭṭhānavīriyātāpena yuttā. Upāsanasminti sippānaṃ abhiyoge ācariyānañca payirupāsane. Te kira tadā pātova uṭṭhāya sippasālaṃ gacchanti, tattha sippaṃ uggahetvā sajjhāyādīhi abhiyogaṃ katvā mukhaṃ dhovitvā yāgupānāya gacchanti. Yāguṃ pivitvā puna sippasālaṃ gantvā sippaṃ gaṇhitvā sajjhāyaṃ karontā pātarāsāya gacchanti. Katapātarāsā samānā ‘‘mā pamādena ciraṃ niddokkamanaṃ ahosī’’ti khadiraghaṭikāsu sīse ca pāde ca upadahitvā thokaṃ nipajjitvā puna sippasālaṃ gantvā sippaṃ gahetvā sajjhāyanti. Sāyaṃ sajjhāyaṃ karontā ca gehaṃ gantvā bhuttasāyamāsā paṭhamayāmaṃ sajjhāyaṃ katvā sayanakāle tatheva kaliṅgaraṃ [Pg.212] upadhānaṃ katvā sayanti. Evaṃ te akkhaṇavedhino vālavedhino ca ahesuṃ. Idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. 230. Trong kinh thứ tám, “dùng khúc gỗ làm gối” có nghĩa là: làm khúc gỗ làm gối đầu và gối chân. “Không dể duôi” có nghĩa là: không dể duôi trong việc học nghề. “Nhiệt tâm” có nghĩa là: có sự nỗ lực tinh tấn. “Trong việc hầu cận” có nghĩa là: trong việc chuyên tâm học nghề và trong việc hầu cận các vị thầy. Được biết, khi ấy họ thức dậy từ sáng sớm, đi đến trường dạy nghề. Ở đó, sau khi học nghề, chuyên tâm vào việc đọc tụng v.v..., rửa mặt rồi đi đến để uống cháo. Sau khi uống cháo, họ lại đi đến trường dạy nghề, học nghề và đọc tụng, rồi đi đến để ăn sáng. Sau khi đã ăn sáng xong, (nghĩ rằng): “Mong rằng chúng ta không ngủ quên lâu do dể duôi,” họ đặt đầu và chân lên những khúc gỗ chiên đàn, nằm xuống một chút, rồi lại đi đến trường dạy nghề, học nghề và đọc tụng. Vào buổi chiều, trong khi đọc tụng, họ về nhà, sau khi đã ăn tối, họ đọc tụng trong canh đầu, và vào lúc đi ngủ, họ cũng làm khúc gỗ làm gối rồi ngủ như vậy. Như vậy, họ đã trở thành những người có thể bắn trúng mục tiêu trong chớp mắt và bắn xuyên qua một sợi lông. Điều này được nói ra là nhắm đến ý nghĩa ấy. Otāranti vivaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ. Padhānasminti padhānabhūmiyaṃ vīriyaṃ kurumānā. Paṭhamabodhiyaṃ kira bhikkhū bhattakiccaṃ katvāva kammaṭṭhānaṃ manasi karonti. Tesaṃ manasikarontānaṃyeva sūriyo atthaṃ gacchati. Te nhāyitvā puna caṅkamaṃ otaritvā paṭhamayāmaṃ caṅkamanti. Tato ‘‘mā ciraṃ niddāyimhā’’ti sarīradarathavinodanatthaṃ nipajjantā kaṭṭhakhaṇḍaṃ upadahitvā nipajjanti, te puna pacchimayāme vuṭṭhāya caṅkamaṃ otaranti. Te sandhāya idaṃ vuttaṃ. Ayampi dīpo tiṇṇaṃ rājūnaṃ kāle ekaghaṇḍinigghoso ekapadhānabhūmi ahosi. Nānāmukhe pahaṭaghaṇḍi pilicchikoḷiyaṃ osarati, kalyāṇiyaṃ pahaṭaghaṇḍi nāgadīpe osarati. ‘‘Ayaṃ bhikkhu puthujjano, ayaṃ puthujjano’’ti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo ahosi. Ekadivasaṃ sabbe arahantova ahesuṃ. Tasmāti yasmā kaliṅgarūpadhānānaṃ māro ārammaṇaṃ na labhati, tasmā. Aṭṭhamaṃ. “Cơ hội” có nghĩa là: kẽ hở. “Duyên cớ” có nghĩa là: nguyên nhân. “Trong sự tinh tấn” có nghĩa là: trong khi nỗ lực tinh tấn tại nơi hành thiền. Được biết, vào thời kỳ đầu giác ngộ, các tỳ-khưu sau khi làm xong phận sự về vật thực liền tác ý đến đề mục thiền. Ngay trong lúc họ đang tác ý thì mặt trời lặn. Họ tắm rửa, rồi lại đi xuống kinh hành trong canh đầu. Sau đó, (nghĩ rằng): “Mong rằng chúng ta không ngủ lâu,” trong khi nằm xuống để xua tan sự mệt mỏi của thân, họ đặt một khúc gỗ (dưới đầu) rồi nằm xuống. Họ lại thức dậy vào canh cuối và đi xuống kinh hành. Điều này được nói ra là nhắm đến các vị ấy. Hòn đảo này vào thời của ba vị vua đã có cùng một tiếng chuông, đã là một nơi hành thiền thống nhất. Tiếng chuông được đánh ở Nānāmukha vang đến Pilicchikoḷiya; tiếng chuông được đánh ở Kalyāṇi vang đến Nāgadīpa. Đã có thể chỉ tay mà nói rằng: “Vị tỳ-khưu này là phàm nhân, vị này là phàm nhân.” Trong một ngày, tất cả đều đã trở thành A-la-hán. “Vì thế” có nghĩa là: vì rằng Ma vương không tìm được cơ hội đối với những vị dùng khúc gỗ làm gối, vì thế... (Kinh) thứ tám. 9. Nāgasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Nāga 231. Navame ativelanti atikkantavelaṃ kālaṃ atikkantappamāṇaṃ kālaṃ. Kimaṅgaṃ panāhanti ahaṃ pana kiṃkāraṇā na upasaṅkamissāmi? Bhisamuḷālanti bhisañceva muḷālañca. Abbuhetvāti uddharitvā. Bhiṅkacchāpāti hatthipotakā. Te kira abhiṇhaṃ bhiṅkārasaddaṃ karonti, tasmā bhiṅkacchāpāti vuccanti. Pasannākāraṃ karontīti pasannehi kattabbākāraṃ karonti, cattāro paccaye denti. Dhammaṃ bhāsantīti ekaṃ dve jātakāni vā suttante vā uggaṇhitvā asambhinnena sarena dhammaṃ desenti. Pasannākāraṃ karontīti tesaṃ tāya desanāya pasannā gihī paccaye denti. Neva vaṇṇāya hoti na balāyāti neva guṇavaṇṇāya, na ñāṇabalāya hoti, guṇavaṇṇe pana parihāyante sarīravaṇṇopi sarīrabalampi parihāyati, tasmā sarīrassa neva vaṇṇāya na balāya hoti. Navamaṃ. 231. Trong kinh thứ chín. Ativelam có nghĩa là atikkantavelaṃ kālaṃ, thời gian đã trôi qua, atikkantappamāṇaṃ kālaṃ, thời gian vượt quá mức quy định. Kimaṅgaṃ panāham có nghĩa là: còn ta, vì lý do gì mà không đến gần? Bhisamuḷālam có nghĩa là bhisañceva muḷālañca, cả ngó sen và củ sen. Abbuhetvā có nghĩa là uddharitvā, nhổ lên. Bhiṅkacchāpā có nghĩa là hatthipotakā, voi con. Tương truyền rằng chúng thường xuyên tạo ra âm thanh bhiṅkāra, do đó được gọi là bhiṅkacchāpā. Pasannākāraṃ karonti có nghĩa là họ làm những việc cần làm của người có đức tin, họ cúng dường bốn món vật dụng. Dhammaṃ bhāsanti có nghĩa là sau khi học thuộc một hoặc hai câu chuyện Bổn Sanh hay bài kinh, họ thuyết pháp với giọng không bị ngắt quãng. Pasannākāraṃ karonti có nghĩa là những người tại gia có đức tin nhờ bài thuyết pháp ấy của họ nên cúng dường các vật dụng. Neva vaṇṇāya hoti na balāya có nghĩa là không phải để có được vẻ đẹp của đức hạnh, không phải để có được sức mạnh của trí tuệ, nhưng khi vẻ đẹp của đức hạnh suy giảm thì vẻ đẹp của thân thể và sức mạnh của thân thể cũng suy giảm, do đó không phải để có được vẻ đẹp của thân thể, cũng không phải để có được sức mạnh. Hết phẩm thứ chín. 10. Biḷārasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Biḷāra (Con Mèo) 232. Dasame [Pg.213] sandhisamalasaṃkaṭīreti ettha sandhīti bhinnagharānaṃ sandhi, samaloti gāmato gūthanikkhamanamaggo, saṃkaṭīranti saṅkāraṭṭhānaṃ. Mudumūsinti mudukaṃ mūsikaṃ. Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti desanā paññāyati. Dasamaṃ. 232. Trong kinh thứ mười, ở đây trong câu sandhisamalasaṃkaṭīre, sandhi có nghĩa là chỗ nối của những ngôi nhà bị hư hỏng, samalo có nghĩa là đường thoát phân từ làng, saṃkaṭīram có nghĩa là nơi đổ rác. Mudumūsim có nghĩa là con chuột mềm. Vuṭṭhānaṃ paññāyati có nghĩa là việc phát lồ được biết đến. Hết phẩm thứ mười. 11. Siṅgālasuttavaṇṇanā 11. Chú giải kinh Siṅgāla (Con Chó Rừng) 233. Ekādasame yena yena icchatīti so jarasiṅgālo icchiticchitaṭṭhāne iriyāpathakappanena sītavātūpavāyanena ca antarantarā cittassādampi labhatīti dasseti. Sakyaputtiyapaṭiññoti idaṃ devadattaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi ettakampi cittassādaṃ anāgate attabhāve na labhissatīti. Ekādasamaṃ. 233. Trong kinh thứ mười một, câu yena yena icchati cho thấy rằng: con chó rừng già ấy, ở bất cứ nơi nào nó muốn, bằng cách thay đổi oai nghi và nhờ làn gió mát thổi qua, thỉnh thoảng cũng có được sự thỏa mãn trong tâm. Câu Sakyaputtiyapaṭiñño này được nói ra nhắm đến Devadatta. Vì rằng ông ta, trong kiếp sống tương lai, sẽ không có được dù chỉ một chút thỏa mãn trong tâm như thế. Hết phẩm thứ mười một. 12. Dutiyasiṅgālasuttavaṇṇanā 12. Chú giải kinh Siṅgāla thứ hai 234. Dvādasame kataññutāti katajānanaṃ. Kataveditāti katavisesajānanaṃ. Tatridaṃ jarasiṅgālassa kataññutāya vatthu – satta kira bhātaro khettaṃ kasanti. Tesaṃ sabbakaniṭṭho khettapariyante ṭhatvā gāvo rakkhati. Athekaṃ jarasiṅgālaṃ ajagaro gaṇhi, so taṃ disvā yaṭṭhiyā pothetvā vissajjāpesi. Ajagaro siṅgālaṃ vissajjetvā tameva gaṇhi. Siṅgālo cintesi – ‘‘mayhaṃ iminā jīvitaṃ dinnaṃ, ahampi imassa dassāmī’’ti yāgughaṭassa upari ṭhapitaṃ vāsiṃ mukhena ḍaṃsitvā tassa santikaṃ agamāsi. Itare bhātaro disvā, ‘‘siṅgālo vāsiṃ haratī’’ti anubandhiṃsu. So tehi diṭṭhabhāvaṃ ñatvā vāsiṃ tassa santike chaḍḍetvā palāyi. Itare āgantvā kaniṭṭhaṃ ajagarena gahitaṃ disvā vāsiyā ajagaraṃ chinditvā taṃ gahetvā agamaṃsu. Evaṃ jarasiṅgāle siyā yā kāci kataññutā kataveditā. Sakyaputtiyapaṭiññeti idampi devadattassa ācārameva sandhāya vuttanti. Dvādasamaṃ. 234. Trong kinh thứ mười hai, kataññutā có nghĩa là biết ơn. Kataveditā có nghĩa là biết rõ ơn đã được làm. Ở đây, đây là câu chuyện về lòng biết ơn của con chó rừng già: Tương truyền có bảy anh em cày ruộng. Người em út nhất trong số họ đứng ở bìa ruộng để trông bò. Bấy giờ, một con trăn bắt được một con chó rừng già, cậu bé thấy vậy liền dùng gậy đánh nó và bắt nó nhả ra. Con trăn nhả con chó rừng ra rồi bắt lấy chính cậu bé. Con chó rừng suy nghĩ: ‘Người này đã cho ta mạng sống, ta cũng sẽ cho lại người này mạng sống,’ rồi nó ngậm lấy cái rìu đặt trên nồi cháo và đi đến gần cậu bé. Những người anh khác thấy vậy, nghĩ rằng ‘con chó rừng đang lấy cái rìu’ nên đuổi theo. Nó biết mình đã bị nhìn thấy, liền vứt cái rìu xuống gần cậu bé rồi bỏ chạy. Những người anh khác đến, thấy em út bị trăn bắt, liền dùng rìu chặt con trăn, rồi đưa em về. Như vậy, ngay cả ở con chó rừng già cũng có thể có lòng biết ơn và đền ơn. Câu Sakyaputtiyapaṭiññā này cũng được nói ra nhắm đến chính hành vi của Devadatta. Hết phẩm thứ mười hai. Opammasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải Tương Ưng Ví Dụ kết thúc. 10. Bhikkhusaṃyuttaṃ 10. Tương Ưng Tỳ Khưu 1. Kolitasuttavaṇṇanā 1. Chú giải kinh Kolita 235. Bhikkhusaṃyuttassa [Pg.214] paṭhame, āvusoti sāvakānaṃ ālāpo. Buddhā hi bhagavanto sāvake ālapantā, ‘‘bhikkhave’’ti ālapanti, sāvakā pana ‘‘buddhehi sadisā mā homā’’ti, ‘‘āvuso’’ti paṭhamaṃ vatvā pacchā, ‘‘bhikkhave’’ti bhaṇanti. Buddhehi ca ālapite bhikkhusaṅgho, ‘‘bhante’’ti paṭivacanaṃ deti sāvakehi, ‘‘āvuso’’ti. Ayaṃ vuccatīti yasmā dutiyajjhāne vitakkavicārā nirujjhanti, yesaṃ nirodhā saddāyatanaṃ appavattiṃ gacchati, tasmā yadetaṃ dutiyaṃ jhānaṃ nāma, ayaṃ vuccati ‘‘ariyānaṃ tuṇhībhāvo’’ti. Ayamettha yojanā. ‘‘Dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti ettha pana kammaṭṭhānamanasikāropi paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ gatāni. 235. Trong kinh đầu tiên của Tương Ưng Tỳ Khưu, āvuso là cách gọi của các vị đệ tử. Vì rằng các đức Phật, các đấng Thế Tôn, khi gọi các vị đệ tử, các ngài gọi là ‘bhikkhave’ (này các tỳ khưu), còn các vị đệ tử, với ý nghĩ ‘chúng ta không nên giống như các đức Phật,’ trước tiên nói ‘āvuso’ (này hiền giả) rồi sau đó mới nói ‘bhikkhave.’ Và khi được các đức Phật gọi, Tăng đoàn tỳ khưu đáp lại là ‘bhante’ (bạch Thế Tôn), còn khi được các vị đệ tử gọi, họ đáp là ‘āvuso.’ Câu Ayaṃ vuccati có nghĩa là: vì trong thiền thứ hai, tầm và tứ chấm dứt, do sự chấm dứt của chúng mà thanh xứ không còn khởi sanh, do đó, cái được gọi là thiền thứ hai này được gọi là ‘sự im lặng của bậc thánh.’ Đây là sự liên kết ở đây. Hơn nữa, trong câu ‘hoặc là pháp thoại, hoặc là sự im lặng của bậc thánh,’ thì cả sự tác ý đến đề mục thiền định và các tầng thiền như sơ thiền v.v... cũng được kể là sự im lặng của bậc thánh. Vitakkasahagatāti vitakkārammaṇā. Saññāmanasikārāti saññā ca manasikāro ca. Samudācarantīti pavattanti. Therassa kira dutiyajjhānaṃ na paguṇaṃ. Athassa tato vuṭṭhitassa vitakkavicārā na santato upaṭṭhahiṃsu. Iccassa dutiyajjhānampi saññāmanasikārāpi hānabhāgiyāva ahesuṃ, taṃ dassento evamāha. Saṇṭhapehīti sammā ṭhapehi. Ekodibhāvaṃ karohīti ekaggaṃ karohi. Samādahāti sammā ādaha āropehi. Mahābhiññatanti chaḷabhiññataṃ. Satthā kira iminā upāyena satta divase therassa hānabhāgiyaṃ samādhiṃ vaḍḍhetvā theraṃ chaḷabhiññataṃ pāpesi. Paṭhamaṃ. Vitakkasahagatā có nghĩa là có tầm làm đối tượng. Saññāmanasikārā có nghĩa là tưởng và tác ý. Samudācaranti có nghĩa là chúng khởi sanh. Tương truyền rằng thiền thứ hai của vị trưởng lão không được thuần thục. Rồi khi ngài xuất khỏi thiền ấy, tầm và tứ không liên tục hiện khởi. Do đó, cả thiền thứ hai và tưởng và tác ý của ngài đều thuộc phần thoái thất. Để chỉ rõ điều này, ngài đã nói như vậy. Saṇṭhapehi có nghĩa là hãy thiết lập cho đúng. Ekodibhāvaṃ karohi có nghĩa là hãy làm cho nhất tâm. Samādahā có nghĩa là hãy đặt vào, hãy hướng tâm vào cho đúng. Mahābhiññatam có nghĩa là sáu thắng trí. Tương truyền rằng, bậc Đạo Sư bằng phương pháp này, trong bảy ngày, đã phát triển định lực đang bị thoái thất của vị trưởng lão và giúp ngài đạt được sáu thắng trí. Hết phẩm thứ nhất. 2. Upatissasuttavaṇṇanā 2. Chú giải kinh Upatissa 236. Dutiye atthi nu kho taṃ kiñci lokasminti idaṃ atiuḷārampi sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā sandhāya vuttaṃ. Satthupi khoti idaṃ yasmā ānandattherassa satthari adhimatto chando ca pemañca, tasmā ‘‘kiṃ nu kho imassa therassa satthu vipariṇāmenapi sokādayo nuppajjeyyu’’nti jānanatthaṃ pucchati? Dīgharattanti sūkarakhataleṇadvāre dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttantaṃ desitadivasato paṭṭhāya atikkantakālaṃ sandhāyāha. Tasmiñhi [Pg.215] divase therassa ime vaṭṭānugatakilesā samūhatāti. Dutiyaṃ. 236. Trong kinh thứ hai, câu atthi nu kho taṃ kiñci lokasmim này được nói ra nhắm đến một chúng sanh hoặc một pháp hữu vi vô cùng cao thượng. Câu satthupi kho này, vì trưởng lão Ānanda có lòng ái mộ và thương mến bậc Đạo Sư một cách quá mức, do đó ngài hỏi để biết rằng: ‘Liệu có phải đối với vị trưởng lão này, ngay cả khi bậc Đạo Sư biến đổi (qua đời), sầu muộn v.v... cũng sẽ không khởi sanh chăng?’ Dīgharattam có nghĩa là ngài nói nhắm đến khoảng thời gian đã trôi qua kể từ ngày bài kinh Vedanāpariggaha được thuyết cho du sĩ Dīghanakha tại cửa hang Sūkarakhata. Vì vào ngày đó, những phiền não đi theo vòng luân hồi này của vị trưởng lão đã được nhổ sạch. Hết phẩm thứ hai. 3. Ghaṭasuttavaṇṇanā 3. Chú giải kinh Ghaṭa (Cái Lọ) 237. Tatiye ekavihāreti ekasmiṃ gabbhe. Tadā kira bahū āgantukā bhikkhū sannipatiṃsu. Tasmiṃ pariveṇaggena vā vihāraggena vā senāsanesu apāpuṇantesu dvinnaṃ therānaṃ eko gabbho sampatto. Te divā pāṭiyekkesu ṭhānesu nisīdanti, rattiṃ pana nesaṃ antare cīvarasāṇiṃ pasārenti. Te attano attano pattapattaṭṭhāneyeva nisīdanti. Tena vuttaṃ ‘‘ekavihāre’’ti. Oḷārikenāti idaṃ oḷārikārammaṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Dibbacakkhudibbasotadhātuvihārena hi so vihāsi, tesañca rūpāyatanasaddāyatanasaṅkhātaṃ oḷārikaṃ ārammaṇaṃ. Iti dibbacakkhunā rūpassa diṭṭhattā dibbāya ca sotadhātuyā saddassa sutattā so vihāro oḷāriko nāma jāto. Dibbacakkhu visujjhīti bhagavato rūpadassanatthāya visuddhaṃ ahosi. Dibbā ca sotadhātūti sāpi bhagavato saddasuṇanatthaṃ visujjhi. Bhagavatopi therassa rūpadassanatthañceva saddasuṇanatthañca tadubhayaṃ visujjhi. Tadā kira thero ‘‘kathaṃ nu kho etarahi satthā viharatī’’ti ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā satthāraṃ jetavane vihāre gandhakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā tassa dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇi. Satthāpi tatheva akāsi. Evaṃ te aññamaññaṃ passiṃsu ceva, saddañca assosuṃ. 237. Trong kinh thứ ba, (cụm từ) ekavihāre (sống một mình) có nghĩa là trong một căn phòng. Nghe nói khi ấy, nhiều vị tỳ khưu khách đã tụ hội lại. Khi ấy, do chỗ ở không đủ, hoặc theo phần tịnh xá hoặc theo phần tự viện, một căn phòng đã được dành cho hai vị trưởng lão. Ban ngày, các ngài ngồi ở những nơi riêng biệt, còn ban đêm thì các ngài giăng một tấm màn bằng y ở giữa. Các ngài ngồi ở ngay tại chỗ mà mình đã nhận được. Do đó, được nói là “sống một mình”. Cụm từ oḷārikena này được nói đến với ý nghĩa là có đối tượng thô. Vị ấy đã an trú bằng sự an trú của thiên nhãn và thiên nhĩ giới, và đối tượng của chúng là thô, được gọi là sắc xứ và thanh xứ. Như vậy, do sắc được thấy bằng thiên nhãn và do thanh được nghe bằng thiên nhĩ giới, nên sự an trú ấy được gọi là thô. (Cụm từ) dibbacakkhu visujjhi (thiên nhãn được thanh tịnh) có nghĩa là đã trở nên thanh tịnh để thấy được sắc thân của Đức Thế Tôn. Và (cụm từ) dibbā sotadhātu (thiên nhĩ giới) có nghĩa là nó cũng đã được thanh tịnh để nghe được âm thanh của Đức Thế Tôn. Về phần Đức Thế Tôn, cả hai (thiên nhãn và thiên nhĩ) cũng đã được thanh tịnh để thấy được sắc thân và nghe được âm thanh của vị trưởng lão. Nghe nói khi ấy, vị trưởng lão, với ý nghĩ “Bây giờ, bậc Đạo Sư đang an trú như thế nào nhỉ?”, đã làm cho ánh sáng tăng trưởng, và bằng thiên nhãn đã thấy bậc Đạo Sư đang ngồi trong hương phòng tại tu viện Jetavana, rồi bằng thiên nhĩ giới đã nghe được âm thanh của ngài. Bậc Đạo Sư cũng đã làm như vậy. Như thế, các ngài đã thấy nhau và cũng đã nghe được âm thanh của nhau. Āraddhavīriyoti paripuṇṇavīriyo paggahitavīriyo. Yāvadeva upanikkhepanamattāyāti tiyojanasahassavitthārassa himavato santike ṭhapitā sāsapamattā pāsāṇasakkharā ‘‘himavā nu kho mahā, ayaṃ nu kho pāsāṇasakkharā’’ti evaṃ yāva upanikkhepanamattasseva atthāya bhaveyyāti vuttaṃ hoti. Paratopi eseva nayo. Kappanti āyukappaṃ. Loṇaghaṭāyāti cakkavāḷamukhavaṭṭiyā ādhārakaṃ katvā mukhavaṭṭiyā brahmalokaṃ āhacca ṭhitāya loṇacāṭiyāti dasseti. (Cụm từ) āraddhavīriyo (tinh cần) có nghĩa là có tinh tấn viên mãn, có tinh tấn được đề cao. (Cụm từ) yāvadeva upanikkhepanamattāya (chỉ vừa đủ để đặt gần) có nghĩa là: một viên sỏi đá nhỏ bằng hạt cải được đặt gần núi Himavanta rộng ba ngàn do-tuần, (sự so sánh) “núi Himavanta thật to lớn, còn viên sỏi đá này thật nhỏ bé” chỉ có ý nghĩa vừa đủ để đặt gần nhau mà thôi. Về phần sau cũng theo phương pháp này. (Từ) kappaṃ (một kiếp) có nghĩa là một tuổi thọ kiếp. (Cụm từ) loṇaghaṭāya (của hũ muối) chỉ ra rằng: đó là một cái chum muối đứng vững, lấy vành miệng núi Cakkavāḷa làm giá đỡ, và miệng của nó chạm đến cõi Phạm thiên. Ime [Pg.216] pana therā upamaṃ āharantā sarikkhakeneva ca vijjamānaguṇena ca āhariṃsu. Kathaṃ? Ayañhi iddhi nāma accuggataṭṭhena ceva vipulaṭṭhena ca himavantasadisā, paññā catubhūmakadhamme anupavisitvā ṭhitaṭṭhena sabbabyañjanesu anupaviṭṭhaloṇarasasadisā. Evaṃ tāva sarikkhakaṭṭhena āhariṃsu. Samādhilakkhaṇaṃ pana mahāmoggallānattherassa vibhūtaṃ pākaṭaṃ. Kiñcāpi sāriputtattherassa avijjamānaiddhi nāma natthi, bhagavatā pana ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti ayameva etadagge ṭhapito. Vipassanālakkhaṇaṃ pana sāriputtattherassa vibhūtaṃ pākaṭaṃ. Kiñcāpi mahāmoggallānattherassāpi paññā atthi, bhagavatā pana ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189) ayameva etadagge ṭhapito. Tasmā yathā ete aññamaññassa dhuraṃ na pāpuṇanti, evaṃ vijjamānaguṇena āhariṃsu. Samādhilakkhaṇasmiñhi mahāmoggallāno nipphattiṃ gato, vipassanālakkhaṇe sāriputtatthero, dvīsupi etesu sammāsambuddhoti. Tatiyaṃ. Lại nữa, hai vị trưởng lão này khi đưa ra ví dụ đã đưa ra dựa trên sự tương đồng và dựa trên phẩm chất hiện có. Như thế nào? Thật vậy, thần thông này, do ý nghĩa là rất cao và rộng lớn, nên tương tự như núi Himavanta; trí tuệ, do ý nghĩa là đi sâu vào và đứng vững trong các pháp bốn cõi, nên tương tự như vị mặn của muối đã thấm vào tất cả các món ăn. Trước hết, các ngài đã đưa ra ví dụ theo ý nghĩa tương đồng như vậy. Lại nữa, đặc tính của định thì nổi bật và rõ ràng nơi trưởng lão Mahāmoggallāna. Mặc dù trưởng lão Sāriputta không phải là không có thần thông, nhưng chính ngài Mahāmoggallāna đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta có thần thông, tối thắng là Mahāmoggallāna”. Lại nữa, đặc tính của minh sát thì nổi bật và rõ ràng nơi trưởng lão Sāriputta. Mặc dù trưởng lão Mahāmoggallāna cũng có trí tuệ, nhưng chính ngài Sāriputta đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta có trí tuệ lớn, tối thắng là Sāriputta”. Do đó, các ngài đã đưa ra ví dụ dựa trên phẩm chất hiện có, theo cách mà mỗi vị không đạt đến vai trò của vị kia. Thật vậy, về đặc tính của định, trưởng lão Mahāmoggallāna đã đạt đến sự hoàn mãn; về đặc tính của minh sát, trưởng lão Sāriputta (đã đạt đến sự hoàn mãn); còn bậc Chánh Đẳng Giác đã đạt đến sự hoàn mãn trong cả hai phương diện này. Kinh thứ ba. 4. Navasuttavaṇṇanā 4. Chú giải kinh Nava 238. Catutthe appossukkoti nirussukko. Saṅkasāyatīti viharati. Veyyāvaccanti cīvare kattabbakiccaṃ. Ābhicetasikānanti abhicittaṃ uttamacittaṃ nissitānaṃ. Nikāmalābhīti icchiticchitakkhaṇe samāpajjanasamatthatāya nikāmalābhī. Akicchalābhīti jhānapāripanthike sukhena vikkhambhetvā samāpajjanasamatthatāya adukkhalābhī. Akasiralābhīti yathāparicchedena vuṭṭhānasamatthatāya vipulalābhī, paguṇajjhānoti attho. Sithilamārabbhāti sithilavīriyaṃ pavattetvā. Catutthaṃ. 238. Trong kinh thứ tư, (từ) appossukko (ít bận rộn) có nghĩa là không bận tâm. (Từ) saṅkasāyati có nghĩa là an trú. (Từ) veyyāvaccaṃ (việc phục vụ) là công việc cần làm đối với y. (Từ) ābhicetasikānaṃ (thuộc về tăng thượng tâm) có nghĩa là (của những pháp) liên quan đến tâm cao cả, tâm tối thượng. (Từ) nikāmalābhī (đạt được theo ý muốn) có nghĩa là người đạt được theo ý muốn do có khả năng nhập định vào bất cứ lúc nào mong muốn. (Từ) akicchalābhī (đạt được không khó khăn) có nghĩa là người đạt được không khổ sở do có khả năng nhập định sau khi đã dễ dàng chế ngự các chướng ngại của thiền. (Từ) akasiralābhī (đạt được không mệt nhọc) có nghĩa là người đạt được một cách rộng rãi do có khả năng xuất định theo thời gian đã định; ý nghĩa là người có thiền thuần thục. (Cụm từ) sithilamārabbha (khởi lên sự lười biếng) có nghĩa là đã làm phát sinh tinh tấn uể oải. Kinh thứ tư. 5. Sujātasuttavaṇṇanā 5. Chú giải kinh Sujāta 239. Pañcame abhirūpoti aññāni rūpāni atikkantarūpo. Dassanīyoti daṭṭhabbayutto. Pāsādikoti dassanena cittaṃ pasādetuṃ samattho. Vaṇṇapokkharatāyāti chavivaṇṇasundaratāya. Pañcamaṃ. 239. Trong kinh thứ năm, (từ) abhirūpo (xinh đẹp) có nghĩa là có sắc tướng vượt trội hơn các sắc tướng khác. (Từ) dassanīyo (ưa nhìn) có nghĩa là đáng để ngắm nhìn. (Từ) pāsādiko (khả ái) có nghĩa là có khả năng làm cho tâm tịnh tín qua việc nhìn thấy. (Cụm từ) vaṇṇapokkharatāya (do vẻ đẹp của nước da) có nghĩa là do vẻ đẹp của màu da. Kinh thứ năm. 6. Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā 6. Chú giải kinh Lakuṇḍakabhaddiya 240. Chaṭṭhe [Pg.217] dubbaṇṇanti virūpasarīravaṇṇaṃ. Okoṭimakanti rassaṃ. Paribhūtarūpanti pamāṇavasena paribhūtajātikaṃ. Taṃ kira chabbaggiyā bhikkhū, ‘‘āvuso bhaddiya, āvuso, bhaddiyā’’ti tattha tattha parāmasitvā nānappakāraṃ kīḷanti ākaḍḍhanti parikaḍḍhanti. Tena vuttaṃ ‘‘paribhūtarūpa’’nti. Kasmā panesa evarūpo jāto? Ayaṃ kira atīte eko mahārājā ahosi, tassa mahallakā ca mahallakitthiyo ca paṭikūlā honti. So sace mahallake passati, tesaṃ cūḷaṃ ṭhapāpetvā kacchaṃ bandhāpetvā yathāruci kīḷāpeti. Mahallakitthiyopi disvā tāsampi icchiticchitaṃ vippakāraṃ katvā yathāruci kīḷāpeti. Tesaṃ puttadhītādīnaṃ santike mahāsārajjaṃ uppajjati. Tassa pāpakiriyā pathavito paṭṭhāya chadevaloke ekakolāhalaṃ akāsi. 240. Trong kinh thứ sáu, (từ) dubbaṇṇaṃ (xấu xí) có nghĩa là có màu da và thân hình xấu xí. (Từ) okoṭimakaṃ (thấp lùn) có nghĩa là lùn. (Từ) paribhūtarūpaṃ (có hình dáng đáng khinh) có nghĩa là có bản chất đáng bị khinh miệt về phương diện kích thước. Nghe nói, nhóm sáu vị tỳ khưu thường trêu chọc ngài bằng nhiều cách, chạm vào ngài ở chỗ này chỗ kia và nói: “Này hiền giả Bhaddiya, này hiền giả Bhaddiya”, rồi họ kéo tới, kéo lui. Do đó, được nói là “có hình dáng đáng khinh”. Nhưng tại sao vị này lại có hình dáng như vậy? Nghe nói, trong quá khứ, vị này là một vị đại vương. Đối với vị vua ấy, những người đàn ông và đàn bà lớn tuổi đều đáng ghê tởm. Nếu thấy những người đàn ông lớn tuổi, ông ta bắt họ để tóc búi tó, mặc đóng khố rồi cho họ trêu đùa theo ý thích. Khi thấy những người đàn bà lớn tuổi, ông ta cũng làm những điều sai trái với họ theo ý muốn rồi cho họ trêu đùa theo ý thích. Trước mặt con cái của họ, một sự xấu hổ lớn đã phát sinh. Hành động xấu xa của ông ta đã gây ra một tiếng náo động đồng loạt từ mặt đất cho đến sáu cõi trời. Atha sakko cintesi – ‘‘ayaṃ andhabālo mahājanaṃ viheṭheti, karissāmissa niggaha’’nti. So mahallakagāmiyavaṇṇaṃ katvā yānake ekaṃ takkacāṭiṃ āropetvā yānaṃ pesento nagaraṃ pavisati. Rājāpi hatthiṃ āruyha nagarato nikkhanto taṃ disvā – ‘‘ayaṃ mahallako takkayānakena amhākaṃ abhimukho āgacchati, vāretha vārethā’’ti āha. Manussā ito cito ca pakkhandantāpi na passanti. Sakko hi ‘‘rājāva maṃ passatu, mā aññe’’ti evaṃ adhiṭṭhahi. Atha tesu manussesu ‘‘kahaṃ, deva, kahaṃ devā’’ti vadantesu eva rājā saha hatthinā vaccho viya dhenuyā yānassa heṭṭhā pāvisi. Sakko takkacāṭiṃ bhindi. Bấy giờ, vua trời Sakka suy nghĩ: "Tên vua ngu muội này đang làm hại dân chúng, ta sẽ trừng trị hắn." Vị ấy hóa thành một ông già nhà quê, chất một hũ sữa chua lớn lên chiếc xe nhỏ, rồi vừa đẩy xe vừa đi vào thành. Nhà vua cũng cỡi voi đi ra khỏi thành, thấy ông lão ấy liền nói: "Ông già này đang đẩy chiếc xe sữa chua đi thẳng về phía chúng ta, hãy cản lại, hãy cản lại." Những người lính dù chạy qua chạy lại cũng không thấy. Vì vua trời Sakka đã chú nguyện rằng: "Chỉ mong nhà vua thấy ta, những người khác đừng thấy." Khi ấy, trong lúc những người lính đang nói: "Đâu, tâu đại vương, đâu ạ?", nhà vua cùng với con voi đã chui vào gầm xe, như con bê con chui xuống dưới bụng bò mẹ. Vua trời Sakka liền đập vỡ hũ sữa chua. Rājā sīsato paṭṭhāya takkena kilinnasarīro ahosi. So sarīraṃ ubbaṭṭāpetvā uyyānapokkharaṇiyaṃ nhatvā alaṅkatasarīro nagaraṃ pavisanto puna taṃ addasa. Disvā ‘‘ayaṃ so amhehi diṭṭhamahallako puna dissati. Vāretha vāretha na’’nti āha. Manussā ‘‘kahaṃ, deva, kahaṃ, devā’’ti ito cito ca vidhāviṃsu. So paṭhamavippakārameva puna pāpuṇi. Tasmiṃ khaṇe sakko goṇe ca yānañca antaradhāpetvā ākāse [Pg.218] ṭhatvā āha, ‘‘andhabāla, tvaṃ mayi takkavāṇijako eso’’ti saññaṃ karosi, sakkohaṃ devarājā, ‘‘tavetaṃ pāpakiriyaṃ nivāressāmī’’ti āgato, ‘‘mā puna evarūpaṃ akāsī’’ti santajjetvā agamāsi. Iminā kammena so dubbaṇṇo ahosi. Thân mình nhà vua từ đầu trở xuống ướt đẫm sữa chua. Vị ấy cho người chà rửa thân thể, tắm trong hồ ở ngự uyển, trang điểm xong, trong lúc đi vào thành lại thấy ông lão ấy. Thấy vậy, vua liền nói: "Đây chính là ông già mà chúng ta đã thấy, lại xuất hiện rồi. Hãy cản ông ta lại, hãy cản lại." Những người lính liền chạy qua chạy lại tìm kiếm và nói: "Đâu, tâu đại vương, đâu ạ?" Vị vua ấy lại gặp phải tình trạng tồi tệ như lần trước. Ngay lúc đó, vua trời Sakka làm cho đôi bò và cỗ xe biến mất, rồi đứng trên hư không và nói: "Hỡi tên vua ngu muội, ngươi tưởng ta là một người bán sữa chua, nhưng ta là Sakka, vua của chư thiên. Ta đến đây để ngăn chặn hành vi xấu xa này của ngươi. Ngươi đừng tái phạm việc như vậy nữa." Sau khi hăm dọa, vị ấy liền ra đi. Do nghiệp này, vị ấy (về sau) có dung sắc xấu xí. Vipassīsammāsambuddhakāle panesa cittapattakokilo nāma hutvā kheme migadāye vasanto ekadivasaṃ himavantaṃ gantvā madhuraṃ ambaphalaṃ tuṇḍena gahetvā āgacchanto bhikkhusaṅghaparivāraṃ satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ aññesu divasesu rittako tathāgataṃ passāmi. Ajja pana me imaṃ ambapakkaṃ atthi, dasabalassa taṃ dassāmī’’ti otaritvā ākāse carati. Satthā tassa cittaṃ ñatvā upaṭṭhākaṃ olokesi. So pattaṃ nīharitvā dasabalaṃ vanditvā satthu hatthe ṭhapesi. Kokilo dasabalassa patte ambapakkaṃ patiṭṭhāpesi. Satthā tattheva nisīditvā taṃ paribhuñji. Kokilo pasannacitto punappunaṃ dasabalassa guṇe āvajjetvā dasabalaṃ vanditvā attano kulāvakaṃ gantvā sattāhaṃ pītisukheneva vītināmesi. Iminā kammena saro madhuro ahosi. Lại nữa, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Vipassī, vị này đã là một con chim tu hú có bộ lông lốm đốm, sống trong vườn Lộc Uyển Khemā. Một hôm, sau khi bay đến Hy-mã-lạp sơn, nó dùng mỏ ngậm một quả xoài chín ngọt rồi bay về. Trên đường về, nó thấy Đức Bổn Sư được Tăng chúng vây quanh liền suy nghĩ: "Những ngày khác, ta thấy Đức Như Lai với hai tay không. Nhưng hôm nay ta có quả xoài chín này, ta sẽ dâng nó lên Đức Thập Lực." Nghĩ vậy, nó bay xuống và di chuyển trên không. Đức Bổn Sư biết được tâm của nó, liền nhìn vị thị giả. Vị thị giả ấy lấy bát ra, đảnh lễ Đức Thập Lực rồi đặt vào tay Đức Bổn Sư. Con chim tu hú đặt quả xoài chín vào trong bát của Đức Thập Lực. Đức Bổn Sư ngồi ngay tại đó và thọ dụng quả xoài ấy. Con chim tu hú với tâm hoan hỷ, liên tục suy niệm về các ân đức của Đức Thập Lực, đảnh lễ Ngài rồi bay về tổ của mình, trải qua bảy ngày chỉ với hỷ và lạc. Do nghiệp này, vị ấy có giọng nói ngọt ngào. Kassapasammāsambuddhakāle pana cetiye āraddhe ‘‘kiṃpamāṇaṃ karoma? Sattayojanappamāṇaṃ. Atimahantaṃ etaṃ, chayojanappamāṇaṃ karoma. Idampi atimahantaṃ, pañcayojanaṃ karoma, catuyojanaṃ, tiyojanaṃ, dviyojana’’nti. Ayaṃ tadā jeṭṭhakavaḍḍhakī hutvā, ‘‘evaṃ, bho, anāgate sukhapaṭijaggitaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā rajjuṃ ādāya parikkhipanto gāvutamattake ṭhatvā, ‘‘ekekaṃ mukhaṃ gāvutaṃ hotu, cetiyaṃ yojanāvaṭṭaṃ yojanubbedhaṃ bhavissatī’’ti āha. Te tassa vacane aṭṭhaṃsu. Cetiyaṃ sattadivasasattamāsādhikehi sattahi saṃvaccharehi niṭṭhitaṃ. Iti appamāṇassa buddhassa pamāṇaṃ akāsīti. Tena kammena okoṭimako jāto. Lại nữa, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa, khi việc xây dựng bảo tháp được bắt đầu, người ta bàn luận: "Chúng ta nên làm kích thước bao nhiêu? Bảy do-tuần chăng? Cái này lớn quá, chúng ta làm sáu do-tuần. Cái này cũng quá lớn, chúng ta làm năm do-tuần, bốn do-tuần, ba do-tuần, hai do-tuần." Vị này lúc đó là một người thợ mộc cả, đã nói: "Thưa quý vị, nên làm sao để trong tương lai việc tu sửa được dễ dàng." Nói vậy rồi, ông lấy dây đo và căng ra, đứng ở khoảng một gāvuta và nói: "Mỗi mặt hãy là một gāvuta, như vậy bảo tháp sẽ có chu vi một do-tuần và cao một do-tuần." Họ đã làm theo lời của ông. Bảo tháp đã được hoàn thành trong bảy năm, bảy tháng và bảy ngày. Như vậy, ông đã định ra kích thước cho Đức Phật, người không thể đo lường. Do nghiệp đó, ông đã trở thành người lùn. Hatthayo pasadā migāti hatthino ca pasadamigā ca. Natthi kāyasmiṃ tulyatāti kāyasmiṃ pamāṇaṃ nāma natthi, akāraṇaṃ kāyapamāṇanti attho. Chaṭṭhaṃ. Cụm từ "Hatthayo pasadā migā" có nghĩa là voi và loài hươu pasāda. Cụm từ "Natthi kāyasmiṃ tulyatā" có nghĩa là về thân thể, không có sự tương đồng về kích thước; ý nghĩa là kích thước thân thể không phải là nguyên nhân (quan trọng). Dứt phẩm thứ sáu. 7. Visākhasuttavaṇṇanā 7. Chú giải kinh Visākha. 241. Sattame [Pg.219] poriyā vācāyāti puravāsīnaṃ nagaramanussānaṃ vācāsadisāya aparihīnakkharapadāya madhuravācāya. Vissaṭṭhāyāti asandiddhāya apalibuddhāya, pittasemhehi anupahatāyāti attho. Anelagalāyāti yathā dandhamanussā mukhena kheḷaṃ gaḷantena vācaṃ bhāsanti, na evarūpāya, atha kho niddosāya visadavācāya. Pariyāpannāyāti catusaccapariyāpannāya cattāri saccāni amuñcitvā pavattāya. Anissitāyāti vaṭṭanissitaṃ katvā akathitāya. Dhammo hi isinaṃ dhajoti navavidhalokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāmāti. Sattamaṃ. 241. Trong kinh thứ bảy, cụm từ "poriyā vācāya" có nghĩa là với lời nói ngọt ngào, giống như lời nói của những người dân thành thị, với âm và từ không thiếu sót. Cụm từ "Vissaṭṭhāya" có nghĩa là không ngập ngừng, không bị cản trở; nghĩa là không bị ảnh hưởng bởi mật và đờm. Cụm từ "Anelagalāya" có nghĩa là không phải loại lời nói như của những người chậm chạp nói với nước bọt chảy ra từ miệng, mà là lời nói trong sáng, không có lỗi. Cụm từ "Pariyāpannāya" có nghĩa là bao gồm trong Tứ diệu đế, được nói ra mà không rời khỏi bốn sự thật. Cụm từ "Anissitāya" có nghĩa là không được nói ra bằng cách nương tựa vào vòng luân hồi. Cụm từ "Dhammo hi isinaṃ dhajo" có nghĩa là chín loại Pháp siêu thế được gọi là ngọn cờ của các bậc ẩn sĩ. Dứt kinh thứ bảy. 8. Nandasuttavaṇṇanā 8. Chú giải kinh Nanda. 242. Aṭṭhame ākoṭitapaccākoṭitānīti ekasmiṃ passe pāṇinā vā muggarena vā ākoṭanena ākoṭitāni, parivattetvā ākoṭanena paccākoṭitāni. Añjetvāti añjanena pūretvā. Acchaṃ pattanti vippasannavaṇṇaṃ mattikāpattaṃ. Kasmā pana thero evamakāsīti? Satthu ajjhāsayajānanatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘sace satthā ‘sobhati vata me ayaṃ kaniṭṭhabhātiko’ti vakkhati, yāvajīvaṃ iminā vākārena carissāmi. Sace ettha dosaṃ dassati, imaṃ ākāraṃ pahāya saṅkāracoḷaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā dhārento pariyantasenāsane vasanto carissāmī’’ti. Assasīti bhavissasi. 242. Trong kinh thứ tám, cụm từ "ākoṭitapaccākoṭitāni" có nghĩa là được gõ ở một bên bằng tay hoặc bằng búa, rồi lật lại và gõ lần nữa. Cụm từ "Añjetvā" có nghĩa là tô đầy bằng thuốc kẻ mắt. Cụm từ "Acchaṃ pattaṃ" có nghĩa là một cái bát bằng đất có màu sắc trong sáng. Tại sao vị trưởng lão lại làm như vậy? Để biết được ý của Đức Bổn Sư. Nghe nói, ý nghĩ của ngài đã như thế này: "Nếu Đức Bổn Sư nói: 'Người em trai nhỏ này của ta thật đẹp', ta sẽ hành xử theo cách này suốt đời. Nếu Ngài chỉ ra lỗi trong việc này, ta sẽ từ bỏ cách thức này, lấy vải từ đống rác làm thành y và mặc vào, rồi sống và tu tập ở một nơi trú ngụ hẻo lánh." Aññātuñchenāti abhilakkhitesu issarajanagehesu kaṭukabhaṇḍasambhāraṃ sugandhaṃ bhojanaṃ pariyesantassa uñcho ñātuñcho nāma. Gharapaṭipāṭiyā pana dvāre ṭhitena laddhaṃ missakabhojanaṃ aññātuñcho nāma. Ayamidha adhippeto. Kāmesu anapekkhinanti vatthukāmakilesakāmesu nirapekkhaṃ. Āraññiko cātiādi sabbaṃ samādānavaseneva vuttaṃ. Kāmesu ca anapekkhoti idaṃ suttaṃ devaloke accharāyo dassetvā āgatena aparabhāge kathitaṃ. Imassa kathitadivasato paṭṭhāya thero ghaṭento vāyamanto katipāheneva arahatte patiṭṭhāya sadevake loke aggadakkhiṇeyyo jāto. Aṭṭhamaṃ. Bằng cách lượm mót không được biết đến (aññātuñchena): Việc khất thực của vị tỳ khưu tìm kiếm vật thực có hương thơm, được chuẩn bị với các loại gia vị cay nồng trong những gia đình quyền thế, được gọi là việc lượm mót được biết đến (ñātuñcha). Trái lại, việc khất thực tìm kiếm vật thực hổ lốn, nhận được do đứng ở cửa theo thứ tự các nhà, được gọi là việc lượm mót không được biết đến (aññātuñcha). Điều này được ngụ ý ở đây. Không luyến ái trong các dục (kāmesu anapekkhinaṃ) nghĩa là không luyến ái trong các dục đối tượng và dục phiền não. Tất cả những điều như là vị sống trong rừng (āraññiko ca), v.v... đều được nói theo ý nghĩa của việc thực hành (các hạnh đầu đà). Bài kinh này, Kāmesu ca anapekkhoti, đã được thuyết giảng vào một dịp sau đó bởi đức Thế Tôn, sau khi Ngài trở về từ việc chỉ cho thấy các thiên nữ ở cõi trời. Kể từ ngày bài kinh này được thuyết giảng, vị trưởng lão, do nỗ lực, do tinh tấn, chỉ trong vài ngày đã an trú vào quả A-la-hán và đã trở thành vị đáng được cúng dường bậc nhất trong thế gian cùng với chư thiên. (Kinh) thứ tám. 9. Tissasuttavaṇṇanā 9. Chú giải kinh Tissa 243. Navame [Pg.220] dummanoti uppannadomanasso. Kasmā panāyaṃ evaṃ dukkhī dummano jātoti? Khattiyapabbajito hesa, tena naṃ pabbājetvā dupaṭṭasāṭakaṃ nivāsāpetvā varacīvaraṃ pārupetvā akkhīni añjetvā manosilātelena sīsaṃ makkhesuṃ. So bhikkhūsu rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ gatesu ‘‘bhikkhunā nāma vivittokāse nisīditabba’’nti ajānanto bhojanasālaṃ gantvā mahāpīṭhaṃ āruhitvā nisīdi. Disāvacarā āgantukā paṃsukūlikā bhikkhū āgantvā, ‘‘imināva nīhārena rajokiṇṇehi gattehi na sakkā dasabalaṃ passituṃ. Bhaṇḍakaṃ tāva ṭhapessāmā’’ti bhojanasālaṃ agamaṃsu. So tesu mahātheresu āgacchantesu niccalo nisīdiyeva. Aññe bhikkhū ‘‘pādavattaṃ karoma, tālavaṇṭena bījāmā’’ti āpucchanti. Ayaṃ pana nisinnakova ‘‘kativassatthā’’ti? Pucchitvā, ‘‘mayaṃ avassikā. Tumhe pana kativassatthā’’ti? Vutte, ‘‘mayaṃ ajja pabbajitā’’ti āha. Atha naṃ bhikkhū, ‘‘āvuso, adhunā chinnacūḷosi, ajjāpi te sīsamūle ūkāgandho vāyatiyeva, tvaṃ nāma ettakesu vuḍḍhataresu vattaṃ āpucchantesu nissaddo niccalo nisinno, apacitimattampi te natthi, kassa sāsane pabbajitosī’’ti? Parivāretvā taṃ vācāsattīhi paharantā ‘‘kiṃ tvaṃ iṇaṭṭo vā bhayaṭṭo vā jīvituṃ asakkonto pabbajito’’ti? Āhaṃsu. So ekampi theraṃ olokesi, tena ‘‘kiṃ maṃ olokesi mahallakā’’ti? Vutte aññaṃ olokesi, tenapi tatheva vutte athassa ‘‘ime maṃ parivāretvā vācāsattīhi vijjhantī’’ti khattiyamāno uppajji. Akkhīsu maṇivaṇṇāni assūni sañcariṃsu. Tato ne āha – ‘‘kassa santikaṃ āgatatthā’’ti. Te ‘‘kiṃ pana tvaṃ ‘mayhaṃ santikaṃ āgatā’ti? Amhe maññasi gihibyañjanabhaṭṭhakā’’ti vatvā, ‘‘sadevake loke aggapuggalassa satthu santikaṃ āgatamhā’’ti āhaṃsu. So ‘‘mayhaṃ bhātu santike āgatā tumhe, yadi evaṃ idāni vo āgatamaggeneva gamanaṃ karissāmī’’ti kujjhitvā nikkhanto antarāmagge cintesi – ‘‘mayi imināva nīhārena gate satthā ete na nīharāpessatī’’ti dukkhī dummano assūni pavattayamāno agamāsi. Iminā kāraṇena esa evaṃ jātoti. 243. Trong bài kinh thứ chín, buồn rầu (dummano) nghĩa là người có ưu phiền đã sanh khởi. Nhưng tại sao vị này lại trở thành người đau khổ, buồn rầu như vậy? Bởi vì vị này là người xuất gia từ dòng dõi Sát-đế-lỵ. Do đó, sau khi cho vị ấy xuất gia, họ đã cho vị ấy mặc chiếc sāṭaka hai lớp, khoác chiếc y thượng hạng, kẻ mắt, và xức dầu hùng hoàng lên đầu vị ấy. Vị ấy, khi các vị tỳ khưu đã đi đến nơi ở ban đêm và ban ngày, không biết rằng: “Một vị tỳ khưu nên ngồi ở nơi thanh vắng,” đã đi đến nhà ăn, leo lên một chiếc ghế lớn và ngồi xuống. Các vị tỳ khưu khách, những vị mặc y phấn tảo, từ các phương khác đến, nghĩ rằng: “Không thể đến gặp bậc Thập Lực với thân thể dính đầy bụi bặm như thế này. Trước tiên, chúng ta hãy đặt vật dụng xuống,” rồi đi đến nhà ăn. Khi các vị đại trưởng lão ấy đang đến, vị ấy vẫn ngồi yên không nhúc nhích. Các vị tỳ khưu khác hỏi: “Chúng con xin làm phận sự rửa chân, chúng con xin quạt bằng quạt lá cọ.” Vị này, vẫn ngồi yên, hỏi: “Quý vị đã được bao nhiêu hạ?” Sau khi được hỏi, (họ đáp): “Chúng tôi chưa có hạ. Còn ngài, ngài đã được bao nhiêu hạ?” Khi được nói vậy, vị ấy đáp: “Chúng tôi mới xuất gia hôm nay.” Bấy giờ, các vị tỳ khưu vây quanh vị ấy, đả kích bằng những lời nói như mũi giáo, rằng: “Này hiền giả, ngài mới vừa được cạo tóc, hôm nay mùi chấy rận vẫn còn thoang thoảng nơi chân tóc của ngài. Ngài, trong khi có biết bao vị trưởng lão hơn đang hỏi để làm phận sự, lại ngồi im lặng, không nhúc nhích. Ngài không có một chút tôn kính nào. Ngài đã xuất gia trong giáo pháp của ai vậy? Có phải ngài xuất gia vì bị nợ nần, hay bị sợ hãi, hay không thể kiếm sống?” Vị ấy nhìn một vị trưởng lão, khi vị ấy nói: “Này ông già, nhìn tôi làm gì?” Vị ấy lại nhìn một vị khác, khi vị ấy cũng nói y như vậy, bấy giờ lòng kiêu mạn của dòng Sát-đế-lỵ nổi lên trong vị ấy, nghĩ rằng: “Những người này đang vây quanh và đâm ta bằng những lời nói như mũi giáo.” Những giọt nước mắt màu ngọc báu trào ra trong mắt vị ấy. Sau đó, vị ấy nói với họ: “Quý vị đã đến gặp ai?” Họ đáp: “Này kẻ phá hoại tướng mạo của người tại gia, có phải ngài nghĩ rằng chúng tôi đến gặp ngài chăng? Chúng tôi đã đến gặp đức Đạo Sư, bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên.” Vị ấy nói: “Các người đã đến gặp anh của ta. Nếu vậy, bây giờ ta sẽ khiến các người phải trở về con đường mà các người đã đến,” rồi nổi giận và bỏ đi. Trên đường đi, vị ấy suy nghĩ: “Nếu ta đi với thái độ này, đức Đạo Sư sẽ không đuổi họ đi.” Đau khổ, buồn rầu, nước mắt tuôn rơi, vị ấy ra đi. Vì lý do này mà vị ấy đã trở nên như vậy. Vācāsannitodakenāti [Pg.221] vacanapatodena. Sañjambharimakaṃsūti sañjambharitaṃ nirantaraṃ phuṭaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Vattāti pare yadicchakaṃ vadatiyeva. No ca vacanakkhamoti paresaṃ vacanaṃ khamituṃ na sakkoti. Idāni tāva tvaṃ iminā kopena iminā vuttavācāsannitodakena viddho. Atīte pana raṭṭhato ca pabbājitoti. Evaṃ vutte, ‘‘katarasmiṃ kāle bhagavā’’ti? Bhikkhū bhagavantaṃ yāciṃsu. Bằng mũi nhọn của lời nói đã được mài sắc (vācāsannitodakena) nghĩa là bằng mũi nhọn của lời nói. Họ đã lăng mạ (sañjambharim akaṃsu) nghĩa là họ đã làm cho bị xúc phạm liên tục, họ đã đâm chích từ bên trên, điều này được nói đến. Người nói (vattā) nghĩa là những người khác nói bất cứ điều gì họ muốn. Và không phải là người kham nhẫn lời nói (no ca vacanakkhamo) nghĩa là không thể kham nhẫn lời nói của người khác. Bây giờ, con bị đâm bởi sự sân hận này, bởi mũi nhọn của lời nói đã được nói đến này. Nhưng trong quá khứ, con cũng đã bị trục xuất khỏi vương quốc. Khi được nói như vậy, các vị tỳ khưu đã thỉnh cầu đức Thế Tôn: “Bạch đức Thế Tôn, vào thời điểm nào?” Satthā āha – atīte bārāṇasiyaṃ bārāṇasirājā rajjaṃ kāresi. Atheko jātimā, eko mātaṅgoti dve isayo bārāṇasiṃ agamaṃsu. Tesu jātimā puretaraṃ gantvā kumbhakārasālāyaṃ nisīdi. Mātaṅgo tāpaso pacchā gantvā tattha okāsaṃ yāci kumbhakāro ‘‘atthettha paṭhamataraṃ paviṭṭho pabbajito, taṃ pucchā’’ti āha. So attano parikkhāraṃ gahetvā sālāya dvāramūle ṭhatvā, ‘‘amhākampi ācariya ekarattivāsāya okāsaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Pavisa, bho’’ti. Pavisitvā nisinnaṃ, ‘‘bho, kiṃ gottosī’’ti? Pucchi. ‘‘Caṇḍālagottomhī’’ti. ‘‘Na sakkā tayā saddhiṃ ekaṭṭhāne nisīdituṃ, ekamantaṃ gacchā’’ti. So ca tattheva tiṇasanthārakaṃ pattharitvā nipajji, jātimā dvāraṃ nissāya nipajji. Itaro passāvatthāya nikkhamanto taṃ urasmiṃ akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte? ‘‘Ahaṃ ācariyā’’ti āha. ‘‘Re caṇḍāla, kiṃ aññato maggaṃ na passasi? Atha me āgantvā akkamasī’’ti. ‘‘Ācariya, adisvā me akkantosi, khama mayha’’nti. So mahāpurise bahi nikkhante cintesi – ‘‘ayaṃ paccāgacchantopi itova āgamissatī’’ti parivattetvā nipajji. Mahāpurisopi ‘‘ācariyo ito sīsaṃ katvā nipanno, pādasamīpena gamissāmī’’ti pavisanto puna urasmiṃyeva akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte? ‘‘Ahaṃ ācariyā’’ti āha. ‘‘Paṭhamaṃ tāva te ajānantena kataṃ, idāni maṃ ghaṭentova akāsi, sūriye te uggacchante sattadhā muddhā phalatū’’ti sapi. Mahāpuriso kiñci avatvā purearuṇeyeva sūriyaṃ gaṇhi, nāssa uggantuṃ adāsi. Manussā ca hatthiassādayo ca pabujjhiṃsu. Bậc Đạo Sư nói: Vào thời quá khứ, ở thành Bārāṇasī, vua Bārāṇasī trị vì vương quốc. Khi ấy, có hai vị ẩn sĩ, một vị tên là Jātimā, một vị tên là Mātaṅga, đã đi đến thành Bārāṇasī. Trong hai vị ấy, vị Jātimā đi đến trước và ngồi trong nhà nghỉ của người thợ gốm. Ẩn sĩ Mātaṅga đi đến sau, xin một chỗ ở đó. Người thợ gốm nói: "Ở đây có một vị xuất gia đã vào trước, hãy hỏi vị ấy." Vị ấy (Mātaṅga) lấy vật dụng của mình, đứng ở cửa nhà nghỉ và nói: "Thưa đạo sư, xin hãy cho chúng tôi một chỗ để ở lại một đêm." "Này ông, hãy vào đi." Khi vị ấy đã vào và ngồi xuống, (Jātimā) hỏi: "Này ông, ông thuộc dòng dõi nào?" "Tôi thuộc dòng dõi Chiên-đà-la." "Không thể ngồi cùng một chỗ với ông được, hãy đi đến một nơi riêng biệt." Và vị ấy (Mātaṅga) trải một tấm lót bằng cỏ ngay tại đó và nằm xuống, còn Jātimā nằm xuống gần cửa. Vị kia (Mātaṅga) khi đi ra ngoài để đi vệ sinh đã giẫm lên ngực vị ấy (Jātimā). Khi được hỏi: "Ai đó?" Vị ấy đáp: "Là con, thưa đạo sư." "Này gã Chiên-đà-la, ngươi không thấy con đường nào khác sao? Mà lại đến giẫm lên ta." "Thưa đạo sư, vì không thấy nên con đã giẫm phải ngài, xin hãy tha thứ cho con." Khi vị Đại sĩ đã đi ra ngoài, vị ấy (Jātimā) suy nghĩ: "Gã này khi quay trở lại cũng sẽ đi từ hướng này," rồi xoay người lại và nằm xuống. Vị Đại sĩ cũng nghĩ: "Vị đạo sư đã quay đầu về hướng này mà nằm, ta sẽ đi qua phía chân," và khi đi vào, lại giẫm phải ngay ngực. Khi được hỏi: "Ai đó?" Vị ấy đáp: "Là con, thưa đạo sư." "Lần đầu, ngươi làm vậy là do không biết. Bây giờ, ngươi cố tình làm hại ta. Khi mặt trời mọc, đầu ngươi hãy vỡ ra làm bảy mảnh," rồi nguyền rủa. Vị Đại sĩ không nói gì, ngay trước lúc rạng đông đã nắm giữ mặt trời, không cho nó mọc lên. Con người và các loài vật như voi, ngựa... đều đã thức giấc. Manussā [Pg.222] rājakulaṃ gantvā, ‘‘deva, sakalanagare appabuddho nāma natthi, na ca aruṇuggaṃ paññāyati, kinnu kho eta’’nti? Tena hi nagaraṃ parivīmaṃsathāti. Te parivīmaṃsantā kumbhakārasālāyaṃ dve tāpase disvā, ‘‘imesaṃ etaṃ kammaṃ bhavissatī’’ti gantvā rañño ārocesuṃ. Raññā ca ‘‘pucchatha ne’’ti vuttā āgantvā jātimantaṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi andhakāraṃ kata’’nti. ‘‘Na mayā kataṃ, esa pana kūṭajaṭilo chavo anantamāyo, taṃ pucchathā’’ti. Te āgantvā mahāpurisaṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi, bhante, andhakāraṃ kata’’nti. ‘‘Āma ayaṃ ācariyo maṃ abhisapi, tasmā mayā kata’’nti. Te gantvā rañño ārocesuṃ. Rājāpi āgantvā mahāpurisaṃ ‘‘tumhehi kataṃ, bhante’’ti? Pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kasmā bhante’’ti? ‘‘Iminā abhisapitomhi, sace maṃ eso khamāpessati, sūriyaṃ vissajjessāmī’’ti. Rājā ‘‘khamāpetha, bhante, eta’’nti āha. Itaro ‘‘mādiso jātimā kiṃ evarūpaṃ caṇḍālaṃ khamāpessati? Na khamāpemī’’ti. Dân chúng đi đến hoàng cung và tâu: "Tâu Đại vương, trong khắp thành phố không có ai là chưa thức giấc, nhưng bình minh lại không thấy đâu. Việc này là thế nào?" (Vua nói:) "Vậy thì hãy đi điều tra trong thành." Họ trong khi điều tra, thấy hai vị ẩn sĩ trong nhà nghỉ của người thợ gốm, (nghĩ rằng) "Việc này hẳn là do họ làm," rồi đi tâu lên vua. Được vua bảo: "Hãy hỏi họ," họ đến hỏi vị Jātimanta: "Có phải các ngài đã tạo ra bóng tối này không?" "Không phải do tôi làm. Nhưng gã đạo sĩ bối tóc xảo trá, hèn hạ, nhiều mưu mẹo kia, hãy hỏi gã ấy." Họ đến hỏi vị Đại sĩ: "Thưa ngài, có phải ngài đã tạo ra bóng tối này không?" "Phải, vị đạo sư này đã nguyền rủa tôi, vì thế tôi đã làm vậy." Họ đi tâu lên vua. Vua cũng đến hỏi vị Đại sĩ: "Thưa ngài, có phải ngài đã làm không?" "Vâng, tâu Đại vương." "Vì sao vậy, thưa ngài?" "Tôi đã bị vị này nguyền rủa. Nếu vị ấy xin tôi tha thứ, tôi sẽ thả mặt trời ra." Vua nói: "Thưa ngài (Jātimanta), xin hãy xin vị này tha thứ." Vị kia nói: "Một người thuộc dòng dõi cao quý như ta sao lại phải xin lỗi một gã Chiên-đà-la như thế? Ta không xin lỗi." Atha naṃ manussā ‘‘na kiṃ tvaṃ attano ruciyā khamāpessasī’’ti? Vatvā hatthesu ca pādesu ca gahetvā pādamūle nipajjāpetvā ‘‘khamāpehī’’ti āhaṃsu. So nissaddo nipajji. Punapi naṃ ‘‘khamāpehī’’ti āhaṃsu. Tato ‘‘khama mayhaṃ, ācariyā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘ahaṃ tāva tuyhaṃ khamitvā sūriyaṃ vissajjessāmi, sūriye pana uggate tava sīsaṃ sattadhā phalissatī’’ti vatvā, ‘‘imassa sīsappamāṇaṃ mattikāpiṇḍaṃ matthake ṭhapetvā etaṃ nadiyā galappamāṇe udake ṭhapethā’’ti āha. Manussā tathā akaṃsu. Ettāvatā saraṭṭhakaṃ rājabalaṃ sannipati. Mahāpuriso sūriyaṃ muñci. Sūriyarasmi āgantvā mattikāpiṇḍaṃ pahari. So sattadhā bhijji. Tāvadeva so nimujjitvā ekena titthena uttaritvā palāyi. Satthā imaṃ vatthuṃ āharitvā, ‘‘idāni tāva tvaṃ bhikkhūnaṃ santike paribhāsaṃ labhasi, pubbepi imaṃ kodhaṃ nissāya raṭṭhato pabbājito’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā atha naṃ ovadanto na kho te taṃ tissa patirūpantiādimāha. Navamaṃ. Khi ấy, dân chúng nói với vị ấy: "Sao? Ngươi không tự ý xin lỗi à?" rồi nắm lấy tay chân, bắt nằm xuống dưới chân (vị Đại sĩ) và nói: "Hãy xin lỗi đi." Vị ấy nằm im lặng. Họ lại nói với vị ấy: "Hãy xin lỗi đi." Sau đó, vị ấy nói: "Xin hãy tha thứ cho tôi, thưa đạo sư." Vị Đại sĩ nói: "Trước hết, ta sẽ tha thứ cho ngươi và thả mặt trời ra, nhưng khi mặt trời mọc, đầu ngươi sẽ vỡ ra làm bảy mảnh," rồi nói thêm: "Hãy lấy một cục đất sét to bằng đầu của vị này đặt lên trên đầu, rồi đặt vị này xuống nước sâu đến cổ trong sông." Dân chúng đã làm như vậy. Trong lúc đó, quân đội của vua cùng với dân trong nước đã tụ tập lại. Vị Đại sĩ thả mặt trời ra. Ánh nắng mặt trời chiếu đến và đập vào cục đất sét. Cục đất ấy vỡ ra làm bảy mảnh. Ngay lúc đó, vị ấy (Jātimanta) lặn xuống, trồi lên ở một bến nước và bỏ chạy. Bậc Đạo Sư, sau khi kể lại câu chuyện này, đã kết nối các sự kiện lại: "Này Tissa, bây giờ ngươi bị các Tỳ khưu khiển trách, trong quá khứ cũng vì sân hận này mà ngươi đã bị trục xuất khỏi xứ." Rồi, trong khi giáo huấn vị ấy, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: "Này Tissa, điều ấy không thích hợp với ngươi..." Hết kinh thứ chín. 10. Theranāmakasuttavaṇṇanā 10. Chú giải kinh Theranāmaka 244. Dasame vaṇṇavādīti ānisaṃsavādī. Yaṃ atītaṃ taṃ pahīnanti atīte khandhapañcake chandarāgappahānena taṃ pahīnaṃ nāma hoti. Anāgatanti anāgatampi khandhapañcakaṃ tattha chandarāgapaṭinissaggena paṭinissaṭṭhaṃ nāma hoti[Pg.223]. Sabbābhibhunti sabbā khandhāyatanadhātuyo ca tayo bhave ca abhibhavitvā ṭhitaṃ. Sabbavidunti taṃ vuttappakāraṃ sabbaṃ viditaṃ pākaṭaṃ katvā ṭhitaṃ. Sabbesu dhammesūti tesveva dhammesu taṇhādiṭṭhilepehi anupalittaṃ. Sabbañjahanti tadeva sabbaṃ tattha chandarāgappahānena jahitvā ṭhitaṃ. Taṇhakkhaye vimuttanti taṇhakkhayasaṅkhāte nibbāne tadārammaṇāya vimuttiyā vimuttaṃ. Dasamaṃ. 244. Trong kinh thứ mười, vaṇṇavādī có nghĩa là người thường nói về lợi ích. Cụm từ yaṃ atītaṃ taṃ pahīnaṃ (cái gì đã qua, cái đó đã được đoạn trừ) có nghĩa là: đối với năm uẩn trong quá khứ, do đoạn trừ tham dục, nên cái đó được gọi là đã đoạn trừ. Cụm từ anāgataṃ (vị lai) có nghĩa là: cả năm uẩn trong vị lai, do từ bỏ tham dục đối với chúng, nên được gọi là đã từ bỏ hoàn toàn. Sabbābhibhuṃ (người chinh phục tất cả) có nghĩa là người đã chinh phục tất cả các uẩn, xứ, giới và ba cõi, và an trú (trong trạng thái đó). Sabbaviduṃ (người biết tất cả) có nghĩa là người đã làm cho tất cả những điều đã được nói đến trở nên được biết rõ, hiển nhiên, và an trú (trong trạng thái đó). Sabbesu dhammesu (trong tất cả các pháp) có nghĩa là không bị dính mắc bởi những sự bôi trát là tham ái và tà kiến trong chính các pháp hữu vi ấy. Sabbañjahaṃ (người từ bỏ tất cả) có nghĩa là người đã từ bỏ tất cả những pháp hữu vi ấy do đoạn trừ tham dục đối với chúng, và an trú (trong trạng thái đó). Taṇhakkhaye vimuttaṃ (người giải thoát trong sự đoạn tận ái) có nghĩa là người đã giải thoát nhờ sự giải thoát (quả giải thoát) có Níp-bàn, được gọi là sự đoạn tận ái, làm đối tượng. Hết kinh thứ mười. 11. Mahākappinasuttavaṇṇanā 11. Chú giải kinh Mahākappina 245. Ekādasame mahākappinoti evaṃnāmako abhiññābalappatto asītimahāsāvakānaṃ abbhantaro mahāthero. So kira gihikāle kukkuṭavatīnagare tiyojanasatikaṃ rajjaṃ akāsi. Pacchimabhavikattā pana tathārūpaṃ sāsanaṃ sotuṃ ohitasoto vicarati. Athekadivasaṃ amaccasahassaparivuto uyyānakīḷikaṃ agamāsi. Tadā ca majjhimadesato jaṅghavāṇijā taṃ nagaraṃ gantvā, bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā, ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti paṇṇākārahatthā rājakuladvāraṃ gantvā, ‘‘rājā uyyānaṃ gato’’ti sutvā, uyyānaṃ gantvā, dvāre ṭhitā, paṭihārassa ārocayiṃsu. Atha rañño nivedite rājā pakkosāpetvā niyyātitapaṇṇākāre vanditvā ṭhite, ‘‘tātā, kuto āgatatthā’’ti? Pucchi. ‘‘Sāvatthito devā’’ti. ‘‘Kacci vo raṭṭhaṃ subhikkhaṃ, dhammiko rājā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Atthi pana tumhākaṃ dese kiñci sāsana’’nti? ‘‘Atthi, deva, na pana sakkā ucchiṭṭhamukhehi kathetu’’nti. Rājā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā dasabalābhimukhā añjaliṃ paggaṇhitvā, ‘‘deva, amhākaṃ dese buddharatanaṃ nāma uppanna’’nti āhaṃsu. Rañño ‘‘buddho’’ti vacane sutamatte sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajji. Tato ‘‘buddhoti, tātā, vadathā’’ti? Āha. ‘‘Buddhoti deva vadāmā’’ti. Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā, ‘‘buddhoti padaṃ aparimāṇaṃ, nāssa sakkā parimāṇaṃ kātu’’nti tasmiṃyeva pasanno satasahassaṃ datvā puna ‘‘aññaṃ kiṃ sāsana’’nti? Pucchi. ‘‘Deva dhammaratanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ datvā puna ‘‘aññaṃ kiṃ sāsana’’nti? Pucchi. ‘‘Saṅgharatanaṃ deva uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ [Pg.224] datvā dinnabhāvaṃ paṇṇe likhitvā, ‘‘tātā, deviyā santikaṃ gacchathā’’ti pesesi. Tesu gatesu amacce pucchi, ‘‘tātā, buddho loke uppanno, tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Deva tumhe kiṃ kattukāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Mayampi pabbajissāmā’’ti. Te sabbepi gharaṃ vā kuṭumbaṃ vā anapaloketvā ye asse āruyha gatā, teheva nikkhamiṃsu. 245. Trong kinh thứ mười một. Mahākappina: Vị đại trưởng lão có tên như vậy, đã đạt đến năng lực thần thông, là một trong tám mươi vị đại thinh văn. Tương truyền, vào thời tại gia, ngài đã trị vì một vương quốc rộng ba trăm do-tuần ở thành Kukkuṭavatī. Vì là kiếp chót, ngài đi lại với tai lắng nghe để được nghe một tin tức như vậy. Rồi một hôm, cùng với một ngàn vị đại thần tùy tùng, ngài đi đến ngự uyển để du ngoạn. Lúc bấy giờ, các thương nhân đi bộ từ Trung Ấn đến thành ấy, sau khi cất giữ hàng hóa, tay cầm lễ vật, họ đến cổng hoàng cung với ý định: “Chúng ta sẽ yết kiến đức vua.” Khi nghe tin: “Đức vua đã đi đến ngự uyển,” họ liền đi đến ngự uyển, đứng ở cổng và báo cho người gác cổng biết. Khi được báo lại cho đức vua, vua cho gọi họ vào. Khi họ đã dâng lễ vật và đứng lạy chào, vua hỏi: “Này các khanh, các khanh từ đâu đến?” – “Tâu đại vương, từ thành Sāvatthī.” – “Xứ sở của các khanh có được sung túc không, đức vua có anh minh không?” – “Tâu đại vương, vâng ạ.” – “Ở xứ của các khanh có tin tức gì không?” – “Tâu đại vương, có ạ, nhưng không thể nói với miệng chưa súc.” Vua cho người mang nước đến trong một cái bình vàng. Họ súc miệng xong, hướng về đức Thập Lực, chắp tay và thưa: “Tâu đại vương, ở xứ của chúng thần đã xuất hiện một báu vật tên là Phật bảo.” Vừa nghe lời “Phật,” niềm hỷ lạc khởi lên lan khắp toàn thân đức vua. Sau đó, ngài hỏi: “Này các khanh, các khanh nói ‘Phật’ ư?” – “Tâu đại vương, chúng thần nói ‘Phật’.” Sau khi cho họ nói lại ba lần như vậy, ngài hoan hỷ ngay nơi đó, nghĩ rằng: “Từ ‘Phật’ này là vô lượng, không thể đo lường được,” rồi ban cho họ một trăm ngàn, và hỏi tiếp: “Còn tin tức gì khác không?” – “Tâu đại vương, đã xuất hiện một báu vật tên là Pháp bảo.” Nghe vậy, ngài cũng cho họ xác nhận lại ba lần, rồi lại ban cho một trăm ngàn nữa, và hỏi tiếp: “Còn tin tức gì khác không?” – “Tâu đại vương, đã xuất hiện Tăng bảo.” Nghe vậy, ngài cũng cho họ xác nhận lại ba lần, rồi lại ban cho một trăm ngàn nữa, cho viết việc ban thưởng lên một tờ lá, rồi phái họ đi: “Này các khanh, hãy đến gặp hoàng hậu.” Khi họ đã đi, vua hỏi các vị đại thần: “Này các khanh, đức Phật đã xuất hiện trên đời, các khanh sẽ làm gì?” – “Tâu đại vương, ngài định làm gì ạ?” – “Ta sẽ xuất gia.” – “Chúng thần cũng sẽ xuất gia.” Tất cả họ, không từ biệt nhà cửa hay gia đình, đã ra đi trên chính những con ngựa mà họ đã cưỡi đến. Vāṇijā anojādeviyā santikaṃ gantvā paṇṇaṃ dassesuṃ. Sā vācetvā ‘‘raññā tumhākaṃ bahū kahāpaṇā dinnā, kiṃ tumhehi kataṃ, tātā’’ti? Pucchi. ‘‘Piyasāsanaṃ devi ānīta’’nti. ‘‘Amhepi sakkā, tātā, suṇāpetu’’nti. ‘‘Sakkā devi, ucchiṭṭhamukhehi pana vattuṃ na sakkā’’ti. Sā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā rañño ārocitanayeneva ārocesuṃ. Sāpi sutvā uppannapāmojjā teneva nayena ekekasmiṃ pade tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā paṭiññāgaṇanāya tīṇi tīṇi katvā navasatasahassāni adāsi. Vāṇijā sabbānipi dvādasasatasahassāni labhiṃsu. Atha ne ‘‘rājā kahaṃ, tātā’’ti, pucchi. ‘‘Pabbajissāmīti nikkhanto devī’’ti. ‘‘Tena hi, tātā, tumhe gacchathā’’ti te uyyojetvā raññā saddhiṃ gatānaṃ amaccānaṃ mātugāme pakkosāpetvā, ‘‘tumhe attano sāmikānaṃ gataṭṭhānaṃ jānātha ammā’’ti pucchi. ‘‘Jānāma ayye, raññā saddhiṃ uyyānakīḷikaṃ gatā’’ti. Āma gatā, tattha pana gantvā, ‘‘buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno’’ti sutvā, ‘‘dasabalassa santike pabbajissāmā’’ti gatā. ‘‘Tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Tumhe pana ayye kiṃ kattukāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmi, na tehi vantavamanaṃ jivhagge ṭhapeyya’’nti. ‘‘Yadi evaṃ, mayampi pabbajissāmā’’ti sabbā rathe yojāpetvā nikkhamiṃsu. Các thương nhân đến gặp hoàng hậu Anojā và trình tờ lá. Bà đọc xong và hỏi: “Đức vua đã ban cho các khanh nhiều tiền kahāpaṇa, các khanh đã làm gì vậy?” – “Tâu hoàng hậu, chúng thần đã mang đến một tin vui.” – “Này các khanh, có thể cho ta nghe được không?” – “Tâu hoàng hậu, có thể ạ, nhưng không thể nói với miệng chưa súc.” Bà cho người mang nước đến trong một cái bình vàng. Họ súc miệng xong và kể lại theo cách họ đã trình báo với đức vua. Bà nghe xong, lòng tràn ngập niềm vui, cũng theo cách đó, với mỗi từ, bà cho họ xác nhận lại ba lần, và với mỗi lần xác nhận, bà ban thưởng gấp ba, tổng cộng là chín trăm ngàn. Các thương nhân nhận được tất cả là một triệu hai trăm ngàn. Sau đó, bà hỏi họ: “Này các khanh, đức vua ở đâu?” – “Tâu hoàng hậu, ngài đã ra đi với ý định xuất gia.” – “Vậy thì, các khanh hãy đi đi.” Sau khi cho họ đi, bà cho gọi các phu nhân của những vị đại thần đã đi theo vua và hỏi: “Này các phu nhân, các vị có biết chồng mình đã đi đâu không?” – “Thưa lệnh bà, chúng tôi biết, họ đã đi cùng đức vua đến ngự uyển để du ngoạn.” – “Đúng là họ đã đi, nhưng sau khi đến đó và nghe tin: ‘Phật đã xuất hiện, Pháp đã xuất hiện, Tăng đã xuất hiện,’ họ đã ra đi để xuất gia nơi đức Thập Lực. Các vị sẽ làm gì?” – “Thưa lệnh bà, còn lệnh bà định làm gì ạ?” – “Ta sẽ xuất gia, ta sẽ không đặt lên đầu lưỡi thứ mà họ đã nôn ra.” – “Nếu vậy, chúng tôi cũng sẽ xuất gia.” Tất cả họ cho thắng xe và ra đi. Rājāpi amaccasahassena saddhiṃ gaṅgāya tīraṃ pāpuṇi. Tasmiñca samaye gaṅgā pūrā hoti. Atha naṃ disvā, ‘‘ayaṃ gaṅgā pūrā caṇḍamacchākiṇṇā, amhehi saddhiṃ āgatā dāsā vā manussā vā natthi, ye no nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā katvā dadeyyuṃ, etassa pana satthu guṇā nāma heṭṭhā avīcito upari yāva bhavaggā patthaṭā, sace esa satthā sammāsambuddho, imesaṃ assānaṃ khurapiṭṭhāni mā tementū’’ti udakapiṭṭhena asse pakkhandāpesuṃ[Pg.225]. Ekaassassāpi khurapiṭṭhamattaṃ na temi, rājamaggena gacchantā viya paratīraṃ patvā purato aññaṃ mahānadiṃ pāpuṇiṃsu. Tattha aññā saccakiriyā natthi, tāya eva saccakiriyāya tampi aḍḍhayojanavitthāraṃ nadiṃ atikkamiṃsu. Atha tatiyaṃ candabhāgaṃ nāma mahānadiṃ patvā tampi tāya eva saccakiriyāya atikkamiṃsu. Đức vua cùng với một ngàn vị đại thần cũng đến bờ sông Gaṅgā. Vào lúc ấy, sông Gaṅgā đầy nước. Thấy vậy, ngài nghĩ: “Sông Gaṅgā này đầy nước và đầy những loài cá dữ, không có tôi tớ hay người nào đi cùng chúng ta để có thể làm thuyền hay bè cho chúng ta. Tuy nhiên, các đức hạnh của vị Đạo sư này lan tỏa từ địa ngục Avīci bên dưới cho đến cõi trời cao nhất bên trên. Nếu vị Đạo sư ấy là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, mong rằng móng của những con ngựa này không bị ướt.” Rồi họ thúc ngựa đi trên mặt nước. Móng của một con ngựa cũng không hề bị ướt. Như đi trên đường hoàng gia, họ đến bờ bên kia và tiếp tục đến một con sông lớn khác ở phía trước. Ở đó, không cần một lời chân thật nguyện nào khác, chỉ bằng lời chân thật nguyện ấy, họ đã vượt qua cả con sông rộng nửa do-tuần đó. Sau đó, họ đến con sông lớn thứ ba tên là Candabhāgā và cũng vượt qua nó bằng chính lời chân thật nguyện ấy. Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ olokento ‘‘ajja mahākappino tiyojanasatikaṃ rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivāro mama santike pabbajituṃ āgacchatī’’ti disvā, ‘‘mayā tesaṃ paccuggamanaṃ kātuṃ yutta’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā, bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā, pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sayameva pattacīvaraṃ gahetvā, ākāse uppatitvā candabhāgāya nadiyā tīre tesaṃ uttaraṇatitthassa abhimukhe ṭhāne mahānigrodharukkho atthi, tattha pallaṅkena nisīditvā parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjesi. Te tena titthena uttarantā ca chabbaṇṇabuddharasmiyo ito cito ca vidhāvantiyo olokentā dasabalassa puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ disvā, ‘‘yaṃ satthāraṃ uddissa mayaṃ pabbajitā, addhā so eso’’ti dassaneneva niṭṭhaṃ gantvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatā vandamānā āgamma satthāraṃ vandiṃsu. Rājā gopphakesu gahetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ dhammaṃ kathesi. Desanāpariyosāne sabbe arahatte patiṭṭhāya satthāraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā ‘‘pubbe ime cīvaradānassa dinnattā attano cīvarāni gahetvāva āgatā’’ti suvaṇṇavaṇṇaṃ hatthaṃ pasāretvā, ‘‘etha bhikkhavo svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ pabbajjā ca upasampadā ca ahosi, vassasaṭṭhikattherā viya satthāraṃ parivārayiṃsu. Bậc Đạo Sư cũng vậy, vào ngày hôm ấy, lúc rạng đông, sau khi xuất khỏi đại bi định, quán xét thế gian, Ngài thấy rằng: "Hôm nay, vua Mahākappina, từ bỏ vương quốc rộng ba trăm do-tuần, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn vị đại thần, đang đến chỗ ta để xuất gia." Nghĩ rằng: "Ta nên đi đón họ," vào buổi sáng sớm, sau khi thực hiện các phận sự về thân thể, cùng với Tăng chúng đi khất thực ở Sāvatthī, sau bữa ăn, khi đã trở về từ nơi khất thực, Ngài một mình mang y bát, bay lên không trung, đến bờ sông Candabhāgā. Tại một nơi đối diện với bến đò mà họ sẽ đi qua, có một cây đa lớn. Tại đó, Ngài ngồi kiết-già, an trú chánh niệm trước mặt, và phóng ra sáu loại hào quang của Đức Phật. Họ, trong khi đang qua bến đò ấy, nhìn thấy sáu loại hào quang của Đức Phật tỏa ra đây đó, thấy được gương mặt của Bậc Thập Lực, rạng rỡ như mặt trăng tròn, và nghĩ rằng: "Vị Đạo Sư mà chúng ta hướng đến để xuất gia, chắc chắn chính là Ngài đây rồi." Chỉ bằng việc nhìn thấy mà họ đi đến kết luận, và từ nơi nhìn thấy, họ cúi mình đảnh lễ và tiến đến đảnh lễ Bậc Đạo Sư. Vua nắm lấy mắt cá chân của Bậc Đạo Sư và đảnh lễ, rồi cùng với một ngàn vị đại thần ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư thuyết pháp cho họ. Khi thời pháp kết thúc, tất cả đều chứng đắc quả A-la-hán và xin Bậc Đạo Sư cho được xuất gia. Bậc Đạo Sư, biết rằng: "Do trong quá khứ những vị này đã cúng dường y, nên họ đã đến đây mang theo y của chính mình," Ngài duỗi cánh tay màu vàng ròng ra và nói: "Hãy đến, các Tỳ-khưu! Giáo pháp đã được khéo thuyết giảng. Hãy thực hành phạm hạnh để chấm dứt hoàn toàn khổ đau." Đó chính là lễ xuất gia và cụ túc giới của các vị tôn giả ấy. Họ vây quanh Bậc Đạo Sư như những vị trưởng lão đã có sáu mươi hạ. Anojāpi devī rathasahassaparivārā gaṅgātīraṃ patvā rañño atthāya ābhataṃ nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā adisvā attano byattatāya cintesi – ‘‘rājā saccakiriyaṃ katvā gato bhavissati, so pana satthā na kevalaṃ tesaṃyeva [Pg.226] atthāya nibbatto, sace so satthā sammāsambuddho, amhākaṃ rathā mā udake nimujjiṃsū’’ti udakapiṭṭhe rathe pakkhandāpesi. Rathānaṃ nemivaṭṭimattampi na temi. Dutiyatatiyanadīpi teneva saccakārena uttaramānāyeva nigrodharukkhamūle satthāraṃ addasa. Satthā ‘‘imāsaṃ attano sāmike passantīnaṃ chandarāgo uppajjitvā maggaphalānaṃ antarāyaṃ kareyya, so evaṃ kātuṃ na sakkhissatī’’ti yathā aññamaññe na passanti, tathā akāsi. Tā sabbāpi titthato uttaritvā dasabalaṃ vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tāsaṃ dhammaṃ kathesi, desanāpariyosāne sabbāpi sotāpattiphale patiṭṭhāya aññamaññe passiṃsu. Satthā ‘‘uppalavaṇṇā āgacchatū’’ti cintesi. Therī āgantvā sabbā pabbājetvā ādāya bhikkhunīnaṃ upassayaṃ gatā. Satthā bhikkhusahassaṃ gahetvā ākāsena jetavanaṃ agamāsi. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘mahākappinoti evaṃ nāmako abhiññābalappatto asītimahāsāvakānaṃ abbhantaro mahāthero’’ti. Hoàng hậu Anojā cũng vậy, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn cỗ xe, đến bờ sông Gaṅgā, không thấy thuyền hay bè nào được mang đến cho nhà vua, do sự thông minh của mình, bà suy nghĩ: "Nhà vua hẳn đã đi bằng cách lập lời chân thật. Vị Đạo Sư ấy không chỉ xuất hiện vì lợi ích của riêng họ. Nếu vị Đạo Sư ấy là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, mong rằng những cỗ xe của chúng ta sẽ không chìm trong nước." Bà cho các cỗ xe tiến xuống mặt nước. Ngay cả vành bánh xe cũng không bị ướt. Vượt qua con sông thứ hai và thứ ba cũng bằng lời chân thật ấy, bà thấy Bậc Đạo Sư dưới gốc cây đa. Bậc Đạo Sư nghĩ: "Nếu những người phụ nữ này nhìn thấy chồng mình, tham dục sẽ khởi lên và gây trở ngại cho Đạo và Quả, khiến họ không thể thành tựu được," Ngài làm cho họ không thể nhìn thấy nhau. Tất cả họ sau khi qua bến đò, đã đảnh lễ Bậc Thập Lực và ngồi xuống. Bậc Đạo Sư thuyết pháp cho họ, khi thời pháp kết thúc, tất cả đều chứng đắc quả Tu-đà-hoàn và họ nhìn thấy nhau. Bậc Đạo Sư nghĩ: "Uppalavaṇṇā hãy đến đây." Vị Trưởng lão ni đến, cho tất cả họ xuất gia và đưa họ đến trú xứ của các Tỳ-khưu-ni. Bậc Đạo Sư cùng với một ngàn vị Tỳ-khưu bay qua không trung trở về tu viện Jetavana. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: "Mahākappina là vị Đại Trưởng lão có tên như vậy, người đã đạt được năng lực thần thông, là một trong tám mươi vị đại thinh văn." Janetasminti janite pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye ‘‘mayaṃ vāseṭṭhā gotamā’’ti gottaṃ paṭisaranti paṭijānanti, tesaṃ khattiyo seṭṭhoti attho. Vijjācaraṇasampannoti aṭṭhahi vijjāhi ceva pannarasadhammabhedena caraṇena ca samannāgato. Tapatīti virocati. Jhāyī tapati brāhmaṇoti khīṇāsavabrāhmaṇo duvidhena jhānena jhāyamāno tapati virocati. Tasmiṃ pana khaṇe kāludāyitthero duvidhena jhānena jhāyamāno avidūre nisinno hoti. Buddho tapatīti sabbaññubuddho virocati. Sabbamaṅgalagāthā kiresā. Bhātikarājā kira ekaṃ pūjaṃ kāretvā ācariyakaṃ āha – ‘‘tīhi ratanehi amuttaṃ ekaṃ jayamaṅgalaṃ vadathā’’ti. So tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā imaṃ gāthaṃ vadanto ‘‘divā tapati ādicco’’ti vatvā atthaṅgamentassa sūriyassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Rattimābhāti candimā’’ti, uṭṭhahantassa candassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Sannaddho khattiyo tapatī’’ti rañño añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Jhāyī tapati brāhmaṇo’’ti bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Buddho tapati tejasā’’ti vatvā pana mahācetiyassa añjaliṃ paggaṇhi. Atha naṃ rājā ‘‘mā hatthaṃ otārehī’’ti ukkhittasmiṃyeva hatthe sahassaṃ ṭhapesi. Ekādasamaṃ. "Trong loài người" (janetasmiṃ) có nghĩa là trong chúng sanh, trong dân chúng. "Những ai chấp vào dòng dõi" (Ye gottapaṭisārino) có nghĩa là những ai dựa vào, tuyên bố dòng dõi của mình rằng "chúng tôi là Vāseṭṭha, là Gotama"; trong số họ, dòng Sát-đế-lỵ là cao quý nhất. "Bậc đầy đủ minh và hạnh" (Vijjācaraṇasampanno) là bậc thành tựu tám loại minh và mười lăm pháp thuộc về hạnh. "Tỏa sáng" (tapati) có nghĩa là chiếu rọi. "Bà-la-môn tỏa sáng khi thiền định" (Jhāyī tapati brāhmaṇo) có nghĩa là vị Bà-la-môn đã đoạn tận lậu hoặc, khi đang thiền định với hai loại thiền, thì tỏa sáng, chiếu rọi. Vào lúc ấy, Trưởng lão Kāḷudāyī đang ngồi không xa, thiền định với hai loại thiền. "Đức Phật tỏa sáng" (Buddho tapati) có nghĩa là bậc Toàn Giác chiếu rọi. Đây được cho là bài kệ về tất cả điềm lành. Tương truyền, vua Bhātika sau khi tổ chức một lễ cúng dường đã nói với vị đạo sư: "Xin hãy đọc một bài kệ chiến thắng cát tường mà không liên quan đến Tam Bảo." Vị ấy sau khi nghiên cứu Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, đã đọc bài kệ này. Khi nói "Ban ngày mặt trời tỏa sáng," vị ấy chắp tay hướng về mặt trời đang lặn. Khi nói "Ban đêm mặt trăng chiếu rọi," vị ấy chắp tay hướng về mặt trăng đang lên. Khi nói "Vua Sát-đế-lỵ tỏa sáng khi mang giáp trụ," vị ấy chắp tay hướng về nhà vua. Khi nói "Bà-la-môn tỏa sáng khi thiền định," vị ấy chắp tay hướng về Tăng chúng. Nhưng khi nói "Đức Phật tỏa sáng bằng uy lực," vị ấy chắp tay hướng về đại bảo tháp. Bấy giờ, nhà vua nói: "Xin đừng hạ tay xuống," và đặt một ngàn (đồng tiền) vào tay vị ấy khi tay vẫn còn đang giơ lên. (Kinh) thứ mười một. 12. Sahāyakasuttavaṇṇanā 12. Chú giải kinh Người Bạn Đồng Hành. 246. Dvādasame [Pg.227] cirarattaṃsametikāti dīgharattaṃ saṃsanditvā sametvā ṭhitaladdhino. Te kira pañcajātisatāni ekatova vicariṃsu. Sameti nesaṃ saddhammoti idāni imesaṃ ayaṃ sāsanadhammo saṃsandati sameti. Dhamme buddhappavediteti buddhena pavedite dhamme etesaṃ sāsanadhammo sobhatīti attho. Suvinītā kappinenāti attano upajjhāyena ariyappavedite dhamme suṭṭhu vinītā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dvādasamaṃ. 246. Trong (kinh) thứ mười hai, "những người đã cùng nhau trong thời gian dài" (cirarattaṃsametikā) có nghĩa là những người có quan điểm đã được thiết lập sau khi đã kết giao và hội họp trong một thời gian dài. Tương truyền, họ đã cùng nhau đi lại trong năm trăm kiếp. "Diệu pháp của họ hòa hợp" (Sameti nesaṃ saddhammo) có nghĩa là bây giờ, giáo pháp này của họ tương ứng và hòa hợp. "Trong giáo pháp do Đức Phật tuyên thuyết" (Dhamme buddhappavedite) có nghĩa là trong giáo pháp do Đức Phật tuyên thuyết, giáo pháp của họ trở nên tốt đẹp. "Được Kappina khéo huấn luyện" (Suvinītā kappinena) có nghĩa là được vị thầy tế độ của mình khéo huấn luyện trong giáo pháp do bậc Thánh tuyên thuyết. Phần còn lại ở mọi nơi đều dễ hiểu. (Kinh) thứ mười hai. Bhikkhusaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Chú giải Tương Ưng Tỳ Khưu đã hoàn tất. Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya Như vậy, trong Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ, Nidānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. phần Chú giải Phẩm Nhân Duyên đã hoàn tất.